سبد شکوض مشعص نشر : نهران: منشو سصره 1292. مشحص طاهری :198 ص شایک 973600.7509938 وصعت ومرست نوسی : فسا بالدلشت : کناسامه: صه [282)298. بانداشت : نعلیه شماسه الروده : حشکد معقد 1220، تحفق شاسه ادیهه : بک باباهر بوسه 1250ء رو طر شاسه ادرده : منسسه درهک بنید شکوهی شعله کلشلسی مان :2298

صاحب جیش الاهتدا ناظم عتق الاتقیاا تاج ده پیغمبران باج ستان قیصران

کارگشای اولین راه نمای انبیا بلبل بوستان شرع اختر آسمان دین ms001

کوکب دری زمین دری کوکب سما معنی امر کن فکان مقصد حرف کاف [و] نون

برق رو براق ران [1] خاکی عرش متکا تازی یثربی لقب مکی و هاشمی نسب

معتکف سرای وحی امی امتی سرا رخت به ورطهآ بلا تخت به ذروهآ علا

خانه به گوشهآ فنا رخت نه من البقا طیب طی آسمان طایر کعبه آشیان

گوهر کان لا مکان اختر برج کیمیا ز ابروی چون هلال او تافته نعل ماه نو

در رخ مه مثال او یافته مشتری بها منهدم از عروج او یافته قصر قیصران

منهزم از خروج او خسرو خطهآ خطا روضهآ آدم صفی آدم روضهآ صفا

صوفی صفهآ صفا سرو حدیقهآ وفا ابطحی که چون قدم بر حرم وجود زد

از پی پای بوس او گشت نه آسمان دو تا

منتسم1 از نسیم او غنچهآ باغ اهتدا چون در اگر یتیم شد بیش بود بهای او

زانکه خرد فزون نهد در یتیم را بها منزویان شام بین کز هوس ردای او

بهر طراز آستین چرخ زمردی قبا شاه نشین قدسیان تخت نشین شهر قدس

ای شه ملک اصطفی وی لقب تو مصطفی ای شده آب زمزم از خاک در سرای تو

کعبه زتوست با ضیاء مروه زتوست باصفا روی تو قبلهآ ملک کوی تو کعبهآ فلک

مختلف تو قد هلک معتقد تو قدنجا صدر تو مصدر امان زخم تو مرهم روان

درد تو موجب دوا رنج تو علت شفا

و اصحابه و خلفاء الراشدین الطیبین الطاهرین آن حضرت که هر یک آفتاب جهان تاب اوج مسند سروریاند. که چندین هزار گم گشتگان تیهآ ضلالت را به نور ولایت به سر حد هدایت میرسانند و راه می نمایند. کشتگان راه حق لاف از مسیحا میزنند

کوس وحدت برفراز چرخ اعلامیزنند2 هرزمان بنگر که مه رویان شادروان صبح

تاب در چین سر زلف سمن سا میزنند

بر مثال بی مثال آل تمغا میزنند لشکر آرایان راه[2] دین جنب احمدی

خیمه بر لشکر گه انا فتحنا میزتند مهریس بر سر منشور ختم انبیا

از پی انفاذ حکم آل طه میزنند منکر صدیق اکبر چون شدی کاقطاب چرخ

از سر صدقش قدم در کوی سودا میزنند چون عمر معمار دین شد قدسیان از مهرو ماه

خشتهای سیم و زر بر ملک بالا میزنند چار طاق عصمت عثمان عفان عرشیان

بر فراز هفتمین طاق معلا میزنند زرگران انجم از احسان حیدر دور نیست

گر ز زر جعفری اکلیل حورا1 میزنند و ثنای بینهایت و تحیات بیغایت ایثار مشهد معطر و مرقد مقدس منور شاهزاده امام حسن و شاهزاده امام حسین که هر یک ماه عالمتاب سپهر سلطنت و سعادت و شهسواران میدان جلالت و میوة نوباوة حدیقهآ آلهی وغنچهآ نوشکفتهآ چمن شاهنشاهی و سلطان الاولیا و برهان الاتقیا در درج هدایت نوردیده مردم بین و قبلهآ ارباب صدق و یقیناند: برخیز تا رویم به میدان کربلا

از بهر تشنگان بیابان کربلا چرخ سیاه کاسه که خاکش به فرق باد

آبی چرا نداد به مهمان کربلا یوسف رخی که بود عزیز همه جهان

یا رب چرا فتاد به زندان کربلا لب تشنه سوختیم که از ظلمت یزید

در خاک ریخت چشمهآ حیوان کربلا زآن وحش وطیر رو به بیابان نهادهاند

کانجا به باد رفت سلیمان کربلا گل گل چکیده خون شهیدان به روی خاک

وین گل چرا شکفت به بستان کربلا از موج نوح و قصهآ طوفان او مپرس

کان موج قطرهایست ز طوفان کربلا از کربلا حدیث بلا استماع کن

کان آیتی است آمده در شأن کربلا ظلمت نگر که پردهآ شام حجاب شد

در پیش آفتاب [3] درخشان کربلا چون کربلا درید گریبان او به ظلم

دست تظلم من و دامان کربلا گیرم ز روی ms003 دست و کنم صد هزار چاک

گر دست من رسد به گریبان کربلا چون لاله ها که باد پریشان کند به دشت

دلهای جمع ماست پریشان کربلا

این نسخهآ من تمام گردد خواهم به عنایت الهی ای یابد شرف تمامی و قدر هم صحبت خاص و عام گردد

عنوان این نسخهآ گرامی آن که یافت شرف نمایش به القاب حضرت نواب کامیاب ظل سبحانی، جایش سریر سلطنت، فارس مضمار سخاوت، باسط بساط شجاعت، ثمرهآ شجرهآ دولت و کامکاری و گلبن بستان حشمت و شهریاری، آفتاب جهانتاب سخنوری، مرکز دایرهآ عدل گستری، دایرهآ نقطهآ رعیت پروری، شهریاری مسند جاه و جلال، سلطان ممالک فضل وکمال، الموصوف بالعدالة والشجاعة والاحسان، ابوالفتح سلطان اسفندیار ابن سلطان خسرو بن سلطان یار محمد بن سلطان جانی بیگ - رحمهم الله - . سپهر مکرمت اسفندیار آن شاه رزم آرا

که از صیتش فتد هر دم عدو را لرزه بر اعضا فریدون همایونفر، سکندرقدر، جم منظر

قباد عدل گستر، شاه بهمن، جاه دارا را ز ادراک کمال حسن رویش چشم جان قاصر

که در اوصاف خوب دلپذیرش عقل کل شیدا روان در ملک دل فرمان او پیوسته آن باشد

که جایش هست بر منشور ملک دلبری طغرا[5] عیان بر صفحهآ ماهش ز مشک تر خط دلکش

نهان در حقهآ لعلش چو رسته لولوی لالا لب لعلش شکر پاره خط سبزش عبیر افشان

مه رویش دل افروز و سر زلفش شب یلدا

چه گویی حسن زان خطی که شب خواندن توان آن را اگر ماه لوای او شبی خرگه زند بیرون

توان آن را نیارد آفتاب از بیم تیغ خویش در صحرا ز عدلش یافته ایام رو سرخی سر سبزی

ز حلمش یافته کوه گران تشریف از خارا عطارد چون به کلک خود نویسد شرح اخلاقش

کند قاضی گردون التماس منصب املا ms005 و گر در چشم نابینا رود گرد سپاه او

عطارد را توان دیدن به نور چشم نابینا اگر الماس قهر او به کوه قاف روی آرد

هوای تیغ او از تف بسوزد شهپر عنقا بسا گردن کشان را سر جدا افتد ز تن چون او

در آید در صف هیجا به روز معرکه تنها نسیم صبح خلقش داد برج شرع را پایه

هوای جام جودش کرد بخت پیر را برنا به نزد شمع رای او چراغ خانهآ گردون

به جیب چارطاق قدر او نه گنبذ خضرا زعشق آن که چون خورشید بوسد خاک میدانش

چو میبرخود همی جوشد بر اطراف جهان دریا بسان ماهی در آب دل از آتش فرقت

طپان در سینهآ ریشم که از ناگه درین اثنا به فال سعد باز آمد مرا از در پری روئی

که بر حسنش چو من دیوانه آمد در جهان حورا

مقارن بود با ماه منور زهرهآ زهرا مرا گفت ای ستمدیده چرا عزم سفر کردی

که جز خون جگر حاصل نباشد در جهان اصلا به صد زاری و درد دل جوابش دادم گفتم

که ای کام دل مشتاق و نور دیدهآ بینالا] سفر آرد ز خیل قعر طالب را سوی مطلب

سفر آرد ز پستی مرد دانا را سوی بالا فلک مرفوع از آن آمد که در سیر است همواره

زمین سرکوفته زان شد که ساکن گشت و پا برجا مرا چون طالع مسعود یاور شد به فیروزی

نهادم رو به درگاه شهنشاه جهان آرا دلا رو در دعا آور که رای شاه میداند

که شعرم چون الف دارد میان جان جانان جا شهنشاها بقائی1 کی شدی مقبول طبع تو

اگر لطفت نبودی شارح دیباچهآ احیا همیشه تا نگاران را ز شمع چهره میخیزد

ز راه شب روان عشق دود عنبرسا را مصیر و مرجع عالم به انوار فلک قدرت

که ms006 این در مذهب ارباب دل کل است آن اجزا درآن دوران کهاز عدلت جهان چون جام مینوشد

مدامت بادة عیش و طرب در جام جم بادا

خلدالله تعالی ملکه و سلطانه و افاض علی العالمین بره واحسانه، در تاریخ سنهآ سته و تسعین و تسعمآنه در بلدهآ بهشت آنین اندکان شروع در نوشتن این نسخه سخن بند کرده شده بود. لیکن به شرف تمامی در مملکت هندوستان در عهد پادشاه جم جاه عالم و عالمیان جلالالدین محمد اکبر پادشاه غازی رسید. الحق عبارات شیرین وابیات رنگینش دریست که از خزاین باطنی به عالم ظاهری روی نموده و نقلیاتش چون جان شیرین و خیالاتش در طراوت چون مرجان رنگین و الفاظ دلفریبش چون کرشمهآ شوخان شورانگیز و معانی جان فزایش چون سبزهآ خط نوخطان دل آویز. حروف لطیفش چو زلف بتان

همه جای جانست و مأوای دل

این بیاضیست که سواد دیدهآ جهان بین در عرصهآ امکان مثالش به خیال ندیده و اوراق گلرنگش، گوئی چون بیاض دیده شوخ چشمان نورسیده و از می گلفام[7] گلگون گردیده. بیت صحیفه ایست چو صد برگ این بیاض بدیع

که هست غیرت باغ بهشت و رشک ریاض چو نرگس آنکه بر او دیدهآ طمع دوزد

سواد چشم جهان بین او شود بیاض در بیاض جنت آیین که رشک عارض حور و عین و غیرت جمال صورت چین است، اگر تقدیم ما هو حقه التاخیرو تاخیر ما حقه التقدیم واقع گردد، موشکافان باریک بین و خرده1 گیران نکته چین عفو فرمایند؛ زیرا که احوال هر یک از افاضل در یک محل به عالم ظهور آمده و بعضی را شنیده و بعضی را دیده، بیان کرده میشود. اگرچه فی الواقع درحقیقت چنان نباشد؛ اما به طریق نقل و غیره چیزی مفهوم می گردد. هیچ اگر نیست ابیات رنگین فضلا و سخنان شیرین شعرا ثبت میشود، که از خواندن و شنیدن آن جان را ذوقی ms007 و دل را شوقی دست میدهد و یا مجموعه[ ای] میشود که

درین سفینه که بحر کلام موزونست هزار طبع پریشان نمیشود مجموع درین سفینه که بحر کلر

چون خورشید که این سفینه به از گنجهای قارونست به نزد اهل خرد روشنست چون خورشید که و حضرت افصح البلغا خواجه کمال الدین خجندی - علیه الرحمه - نیز فرمایند: درین سفینه نظر کن به چشم معنی بین

که رشک لعبت مانی و صورت چین است سفینه نیست غلط میکنم که دریا هست

که دست عقل در اطراف او گهرچین است بر ضمیر منیر هوشمندان لطایف پسند و زیرکان شکفته طبع خردمند، پوشیده نماند[8] که در اختصار ذکر فضلای عرب بدان جهت کوشیده شد که مقدمه به طول نانجامد و اهل نظاره این نسخه را ملالتی روی ندهد. دیگر آن که به تفصیل نوشتن این طایفه از جمله ضروری نبود. بنابرآن اکتفا به اختصار کرده شد والله الموید و منه التوفیق.

[لبید بن اسود الباهلی]1

از اکابر شعرا و فصحای عرب است و بر همگنان خود مقدم. در نعت حضرت سیدالمرسلین - صلی الله علیه و سلم - قصیدهای دارد که مطلعش این است: الا کل شی ماخلا الله باطلوکل نعیم لا محاله زایل از کبار تابعین و از فضلای عربی است. دیوان وی را در حجاز و عراق گرامی میدارند. این بیت ویراست: هذا الذی تعرف البطحاء وطأته و البیت یعرفه الحل والحرم

دور روزگار بی آلت و صلاح بزد راه کاروان دردا و حسرتا که مرا دور روزگار از اکابر شعراست. در روزگار سلطنت سلطان محمود سبکتگین بوده. ابیات وی عالم را فرو گرفته. مردم وی را عزیز و مکرم میداشتهاند. این مطلع ویراست: گر مراد به جاه اندر است و جاه به مالمرا ببین که ببینی جمال را به کمال از شاعران نامدار و فضلای بااعتبار بوده. فردوسی شاگرد اوست و از مقدمان شعرا است. قصاید غرا دارد. این مطلع از خیالات اوست:

مناقب و بزرگواری وی اظهر من الشمس است و احتیاج به صفت و بیان ندارد و در شهور سنهآ احدی و ثلاثین و اربعمانه از عالم رحلت کرده. این بیت از نتایج طبع متبرکهآ اوست:[10]

هر سوالی کز آن بت سیراب دوش کردم مرا بداد جواب

ال هول گناه و بر لب توبهزین توبهآ نادرست یا رب توبه از جرجان است. دیوان وی در عراق عجم شهرت تمام دارد. این قطعه از خیالات اوست: چون بدیدم به دیدهآ تحقیق که جهان منزل فناست کنون

نیک مردان محضر راروی در پرده1آ خفاست کنون

فردوسی

از جملهآ اکابر و افاضل متفقاند که شاعری در روزگار اسلام امثال وی از کتم عدم به عالم وجود به ظهور نیامده. ms009 ابیات رنگینش چون دسته گل دست آویز اهل حال است. از آن سبب جناب فضایل مآب فصاحت شعاری مولانا عبدالله هاتفی در کتاب لیلی و مجنون خود به صفت پیمبری یاد کرده چنان چه گفته که: در شعر سه تن پیمبرانند قولیست که جملگی برانند

فردوسی و انوری و سعدی هرچند که لا نبی بعدی فردو در سخن صاحب سند است و در شعر شاگرد استاد اسدی طوسی است. نام وی حسن است و فرزند خلف و در صدف شرف شاه است و شرف شاه از قریهآ رزان بوده من اعمال طوس. حضرت مخدومی جامی - قدس سره - در نفحاتلانس آوردهاند که بعضی گویند که بن مغیره که او را عبید خراسانی گویند، در روستای طوس کاریزی و چهار باغی داشته، فردوس نام و پدر[11] فردوسی باغبان آن مزرعه بوده. وجه تخلص فردوسی آن است که والعهده علی الراوی و بعضی نیز گویند پدر وی دهقانی بوده که

مژگانت گذر همی کند از جوشنمانند سنان گیو در چنگ پشن

گفتند چگونه بوده است؟ فردوسی آغاز داستان کرد. ایشان را خوش آمد و احترام فردوسی به جای آوردند. آن روز به عشرت گذرانیدند و شب به شهر رفتند. روز دیگر عنصری و فرخی و عسجدی با یکدیگر گفتند که اگر سلطان این مرد را ببیند بسیار عزیز دارد. باید که با دربانان گوثیم که وی را منع کنند و بار ندهند. چون فردوسی به درگاه رفت او را بار ندادند. چون روز جمعه ms011 شد با یکی از خاصان سلطان که به مسجد درآمده بود ملاقات کرد. آن شخص از احوال وی پرسید. چون معرفت شد، وی را به خانه برد. شبانه معاشر بود. به خدمت سلطان نرفت. سلطان بامداد کس فرستاد که دوش چرا نیامدی؟ گفت: عزیزی به بنده رسیده بود. هنرهای وی معروض داشت. سلطان گفت: وی را بیار. چون وی را ببرد، فصلی در مدح سلطان بخواند که سلطان را خوش آمد و تحسین بلیغ فرمود. بعد از آن سلطان گفت: میخواهم شاهنامه به نظم آری که عنصری بعضی را نظم کرده، قبول کرد و هم در آن جا ساکن شد و بزرگان با وی خدمت می کردند و سلطان به غایت با وی نیک بود. چون شامنامه نظم[13] کرده، داستانی چند به خدمت سلطان برد. چون سلطان از مراتب امانت او معلوم کرد، آن چه قبول کرده بود - چنانچه پیش از این مذکور شده بود - حاسد او را از عمل معزول ساخت. چون مدتی فردوسی پیش سلطان بود، تمام شامنامه نظم کرده، برد. صلهآ مطبوع نیافت. سلطان را هجو کرده، برخاسته به جانب طوس برفت. وقتی که به نواحی قوچستان رسید، ناصرالدین محتشم که یکی از هواداران سلطان بود، واقف شده، کسی فرستاده، فردوسی را به قصبهآ تون آورد. بعد از خدمتهای بسیار پیشکشهای پسندیده فرستاده، گفت: شنیدهام که چند بیت در مذمت سلطان نوشتهای. پادشاهی که در اسلام هزار بتخانه ویران کرده به جای آن هزار مسجد بنا نهاده باشد مذمت او چگونه روا باشد؟ اکنون میخواهم که هر بیت به هزار دینار به من بفروشی. فردوسی بنا بر التماس وی ابیات مذمت سلطان را با وی فرستاد. وی نیز چندین هزار دینار و درم با فردوسی ارزانی فرمود. لیکن در آخر این ابیات را پیش محتشم فرستاد که این است: به غزنی مرا گرچه خون شد جگر ز بیداد آن شاه بیدادگر کزو هیچ شد رنج سی سالهام ms012 شنید آسمان از زمین نالهام

تواستم تا فغانها کنم به گیتی ازو داستانها کنم چو از نیک نامی دروغم نخواست ازین پس درآیم به بدهای راست بگویم ز مادرش نیز از پدرش نترسم به غیر از خداوند عرش کنم شان چنان رو سیاه از نخست که نتواند آن را به هیچ آب شست چو دشمن ندانست از دوست باز به تیغ زبانش کنم پوست باز[14] ولیکن ز فرمودهآ محتشم نیارم کزین پیش دم درکشم فرستادم ار گفتهای داشتم به نزدیک خود هیچ نگذاشتم اگر باشد این گفتهها نا صواب

صواببسوزان در آتش بشویان در آب ازین داوری تا به دیگر سرای گذشتم ایا سرور پاکرای رسد لطف یزدان به فریاد من ستاند به محشر ازو داد من دو بیت آخر در خاطر محتشم تاثیر کرده همان روز احوال فردوسی را به سلطان عرضه داشت کرد که فردوسی با زبان پرشکایت میرفت. از اعیان حضرت نیکو نبود که چنان صاحبکمالی را به عنایات خسروانه وعده دهند و در اواخر به خلاف وعده عمل نموده، خاطر وی را محزون گردانند و آن دو بیت را عرضه داشت، ثبت کرده بود. چون فرستادهآ محتشم به غزنین رسید، روز آدینه بود که سلطان در مسجد جامع تشریف داشت و در محاذی محراب نشسته بود. نظر سلطان بر نوشتهای افتاد که فردوسی ثبت کرده رفته بود: خجته درگه محمود را زارلی دریاست چگونه دریا کان را کرانه پیدا نیست چه غوطهما که زدم وندران ندیدم در گناه بخت من است آن گناه دریا نیست سلطان از خواندن آن بسیار متفکر شده از خلاف وعدهآ فردوسی به خاطر آورده، پشیمان بود که نوشتهآ محتشم را به دست سلطان دادند. چون مطالعه کرده به آن دو بیت رسید فرمود که حساب کند و آن چه با وی مقرر کرده بودند، مهیا گردانیده، نزد محتشم فرستاد تا عقب فردوسی برساند. فردوسی بعد از رسیدن به طوس ms013 به اندک روز وفات یافت. کان[15] ذلک فی شهور سنهآ احدی عشر و اربعمائه. این چند بیت در داستان رفتن رستم بار دوم به جنگ افراسیاب به کوه هامون ویراست:

شاگرد عنصری است. طبع سلیم و ذهن مستقیم داشته. این بیت از نتایج طبع اوست: تا پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار

از اکابر اعیان است. مدتی ms014 تحصیل علوم کرده تا به مرتبهآ دانشمندی رسیده. ابیات پرخیال نیکو دارد. دیوان وی در میان مردم مشهور است. عمر شریفش به شصت رسیده بوده که نخل حیاتش از صرصر فنا در هم شکسته و کان ذلک فی شهور سنهآ تسع و ثمانین و اربعمائه. این بیت از سخنان بدیع اوست: چون باد خزان حله برون کرد ز گلزار ابر آمد و پیچید قصب بر سر کهسار

نظامی عروضی مرد اهل فضل و صاحب کمال بوده و طبع لطیف داشته از جمله شاگردان امیر معزی است. ابیات خوش از وی مشهور است. این بیت از کلام بلاغت انجام اوست: از آن گویند آرش را کمان گیر که از آمل به مرو انداخت او تیر

عبارت از آرش، برادرزادهآ طهمورث است. اما بعضی وی را همشیرهزادهآ رستم نیز خواندهاند. گویند وقتی که رستم ممالک محروسه را متصرف شده بود و در آن وقت حکومت آمل تعلق[17] به آرش داشت، به سبب دعوای ملک به حکما اتفاق کرده که عملی باید پیش گرفت که از ملک پارهای به این جانب مقرر گردد و آرش به غایت سخت کمان بوده. حکما تیر مجوفی ساخته، درون او را از سیماب پر کردهاند. بعد از آن از رستم التماس فرموده که هر جا که تیر تو رسد تا همان جا تعلق به تو داشته باشد. گویند چون آرش تیر انداخته، از آمل تیر او به مرو افتاده. چون قول کرده بود، نتوانست گشت. تا مرو بدو کرم فرمود. سبب نظم این بود. بعضی نوشتهاند که وقتی که اقالیم را قسمت میکردند، دیواری بر آن قسمت کشیدهاند که حالا اثر آن نیز باقی است و از حدود آمل تا ابیورد و مرو آن طرف جیحون تا حدود فرغانه و خجند میکشد و آرش از عم خود التماس کرده که به تیر پرتاب قسمت ملک او کنند و عم او یک تیر پرتاب به او داده. حکما ms015 تیری را مجوف کرده از سیماب و ادویه قوت دادهاند تا وقت طلوع آفتاب آن تیر انداختهاند حرارت آفتاب آن را جذب کرده و از حدود آمل به مرو رسیده. والله تعالی اعلم.

فرخار موضعی است از مضافات بدخشان. اصل وی از آنجاست. شاعر استاد است. ابیات وی در عهد وی شهرت تمام داشته. این قطعه در باب اسپ اوراست: اسپی دارم که هرگز ایزدانع تر ازو نیافریده تا روز ز عشق جو همه شب از خرمن ماه خوشه چیده[19] گفتم که نماند جو ازین غممیخواهد تغریت گزیده

فاضل معنوی ابوالعلای گنجوی وی را استاد شعرا گفتهاند. در روزگار شاه شروان اشاه اکبر جلالالدین والدنیا سلطان منوچهر ملکالشعرای ملک شروان1 و مضافات او بوده. عظیم الشأن و صاحب جاه و سلسلهآ عالی داشته. ابیات شیرین و خیال نمکین دارد. استاد خاقانی و فلکی است. گویند خواجه ابوالعلا التفات نکرده، لیکن در صغر سن و ایام جوانی به خواجه همراه و همخانه بوده و خواجه به وی تعلق خاطر داشته. بدان مناسبت در هجو خاقانی این قطعه وی راست: تو ای افضل الدین اگر راست پرسی به جان عزیزت که از تو نشادم2 درودگر پر نا بود به شروان به خاقانیت من لقب بر نهادم به جان تو بسیار کردم نکوئی تو را دختر و مال و شهرت بدادم چرا حرمت من نداری که من تو را هم پدر خوانده هم اوستادم به من چند گویی که گفتی سخنها کزین سان سخنها نباشد به یادم به یزدان نگفتم که من گادم او را اگر گفتهام نیست والله به یادم به جای یکی ره دو صد بار گفتم

گفتمنگادم نگادم نگادم نگادم اگر پر به جدم که البته گفتم بگادم بگادم بگادم بگادم

شد از غوغای شیطان وز سودای هوس خالی خرد گفتا عجب دارم که میدانی و میپرسی

به عهد علم غزالی به عهد علم غزالی

استاد ازرقی بسیار مرد فاضل بوده. فضلای وقت وی را حکیم میخواندند. اصلش از ولایت مرو است و در عهد دولت سلطان سلجوق شاه که افضل آل سلجوق است، تربیت یافته. روزی سلطان امتحان شعر او نموده، به ده هزار درم انعام سر افراز گردانید. این بیت از بدیههآ اوست: تا دست قضا چشم مرا میل کشید فریاد ز عالم جوانی برخاست در تاریخ سنه احدی و تسعین و اربعمائه از عالم رفته است.

سلطان الفضلا عبدالواسع جبلی اصل و منشأ وی از ولایت غرجستان است. در روزگار سلطان سنجر بوده. در مدح سلطان مذکور قصیدهای دارد که مطلعش این است: ز عدل کامل خسرو ز لطف شامل سلطان

تذرو و کبک و گور و مور گشتند در کیهان در تاریخ سنه ثلاثه و اربعین و خمسمآئه از عالم رحلت کرده.

ملک الفضلا ابوالمفاخر رازی در روزگار سلطان غیاثالدین محمد بن ملکشاه بوده. دانشمند فاضل و شاعر مکمل

افضلالدین خاقانی

اصل نام وی افضلالدین ابراهیم بن علی شروانی است. جاه و قبول[21] سلاطین وی را میسر شده، در علم شعر بینظیر بوده. در شعر استاد است. اوصاف وی نزد همه اظهر منالشمس است. در تاریخ سنهآ خمس وتسعین و ms017 خمسمآئه از ملک وجود رو به جانب دیار عدم کرده. قبرش در سرخاب تبریز است. این چند بیت از خیالات مرغوب اوست: خاقانی آن کسان که حد بر تو می برند

که حد بر تو می برند زاغند و زاغ را روش کبک آرزوست چون طفل کارزوی ترازوی زرکند نارنج را برد که ترازو کند ز پوست گیرم که مارچوبه کند تن به شکل مار کو زهر بهر دشمن و کو مهره بهر دوست

ملک الشعراء والفضلا اوحدالدین انوری اوصاف فضیلت و سخنوری وی نزد اهل فضل روشن است. اصل وی از ولایت ابیورد است. از شعرای روزگار کم کسی در دانش همتای وی بوده. وی را پیمبر سخن گفتهاند. ابیات وی را متانتی است که در سخن هیچ یک از اهل سخن نیست. سخن وی سند است. در قصیده گویی عدیم المثل. در شهور سنهآ سبع و اربعین و خمسمائه از عالم فانی به ملک جاودانی نزول فرموده. قبر وی در جنب مزار فایض الانوار سلطان احمد خضرویه است در بلخ. - قدس سره - این بیت ویراست: جز آستان توام در جهان پناهی نسیت سر مرا به جز این در حواله گاهی نیست گویند روزی در سر بازار مرو ایستاده بود که امیر معزی با جمعی در کمال شوکت در گذر بود. از یکی پرسید که این چه کس است؟ گفت که ملکالشعرای سلطان سنجر است. با خود گفت که باید خود را در خیال شعر گماشت. شاید تو هم به این مرتبه

و این مرتبه را نشنیده بود که امیر معزی از غایت حسد بر اکثر شعرا ظرافت کرده، حافظهای داشته که در شنیدن اول ابیات را یاد می گرفته و پسر او بدو شنیدن و ms018 غلام او صبیهآ شنیدن خواست که دفع این عمل او کند. اول قصیده در غایت ناموزونی و مضحکی بربسته به ملازمت امیر معزی رفته، خواند. چون به ملازمت سلطان رفته این قصیده خوانده و اعزاز بسیار یافتند. روزی انوری به بازار بلخ می گذشته دیده که جمعی حلقه بربسته، ایستادهاند. پیش رفته، در آن حلقه نظر کرده، دید که مردی در میان حلقه ایستاده. قصیدهآ انوری به نام خود میخواند و مردم وی را تحسین میکنند. انوری گفت: ای مرد این اشعار کیست؟ گفت: اشعار انوری. گفت: تو انوری را میشناسی؟ گفت: چه می گویی؟ انوری منم. انوری بخندید و گفت: شعردزد شنیده بودم؛ اما شاعردزد ندیده بودم.

ولد رشیدالدین محمدبن عبدالخلیل الکاتب العمری است و پیوند نسبش به حضرت امیرالمومنین عمر بن الخطاب میرسد - رضی الله عنه - بزرگ و فاضل وادیب و ذوفنون بوده. در شاعری پایهآ عالی داشته و بر همگنان خود مقدم است. مداح خوارزمشاه بوده. در تاریخ سنهآ ثمان و سبعین و خمسمائه از جهان به کام و ناکام رحلت نموده است و مدت عمر وی نود و هفت سال بوده. قبر وی در جرجانیهآ خوارزم است. این چند بیت در مدح خوارزمشاه ویراست: شاها به پایگاه تو کیوان نمیرسد در ساحت تو گنبذ گردان نمی رسد[23] جانی رسیدهای به معانی و مرتبت کان جا به جهد فکرت انسان نمیرسد جز امر تو به مشرق و مغرب نمیرود جز حکم تو به تازی و دهقان نمیرسد

فریاد ازین جهان که خردمند را از بهره به جز ندامت و حرمان نمیرسد

دانشمند ماهر و ادیب فاضل و شاعر کامل بوده و در عهد سلطنت سلطان سنجر شهرت یافته. اصل وی از بخارا است. اما نشو و نما در مرو یافته و در دارالسلطنت خراسان بیشتر سکونت گرفته. در مدح سلطان سید ابوجعفر قصیدهای در سلک نظم درآورده که این بیت از آن است: اگرچه بیترین ms019 خلق عالم را پسر باشد بزرگی را پدر شد تا برادر خواند سلطانش

و شربت مرگ از دست ساقی اجل در سرای جهان پرخلل در شهور سنهآ ست و اربعین و خممائه چشیده است. حکام وقت در آب جیحون غرق ساختهاند به جهت جریمهای که از وی واقع شده حسب الفرمودة سلطان سنجر.

مفخرالکلام عثمان مختاری

اصل وی از ولایت غزنی است و از اقران افصح الشعرا شیخ سنائی است. در روزگار سلطان ابراهیم بن مسعود غزنوی شاعر دارالملک غزنی بوده. بسیار خوش گوی و شیرین کلام است. در مدح سلطان ابراهیم قصیدهآ غرا دارد که مطلعش این است: مسلمانان دلی دارم که ضایع میشود جانش

در افتادم در آن دردی که پیدا نیست درمانش

حکیم عارف شیخ مجدود ابن [آدم] بن السنائی الغزنوی قدس سره از اکابر و اشراف روزگار است. اوصاف وی بر همه روشن است. در هنگام ایالت سلطان ابراهیم غزنوی در شهور [25] سنهآ ست و سبعین و خمسمائه از عالم فانی شده. در شاعری پایهآ عالی دارد. دیران وی در میان مردم مشهور است. کتاب حدیفه از

دارای چرخ و انجم و دانای کشور است1 پروردگار بندهنواز است و کارساز

بیخورد و خواب و بیزن و فرزند و یاور است ستار سترپوش و خداوند روزگار

فرد کریم قادر قیوم داور است بنگر به وضع ایزد و این چار چیز را در سنگ خاره نعره در کوه لعل کان

در کرم سری سم از گاو عنبر است بعد از ادای ایزد نعت رسول گوی

کان صدر بدر عالم و او شاه محشر است آن سید منور وان پیشوای دین

وان کو چراغ جنت فردوس رهبر است محرم بدان ms020 رسول که نامش محمد است

هم دوست دار دین ابوبکر و عمر است

کر راز دار عمر میر دره دار؟

عثمانش برده و از علی تاج بر سر است

مرد خوش ظریف بوده. اصل وی از بلدهآ محفوظهآ سمرقند است. در ابتدای حال تحصیل علم ربانی اشتغال نموده. اکثر کتب متداوله گذرانیده. چون طبع وی بیشتر به جانب هزل مایل بوده، در شعر کوشیده. در توحید و نصایح و زهدیات و معارف قصاید غرا دارد. در تاریخ ستین و خمسه مائه از عالم رخت هستی به جانب ملک[25] عدم کشیده. قبر وی در سمرقند بیرون محوطهآ جاکردیزه است. این چند بیت در نصایح ویراست: چون در هوای این دل دین گشت پادشاهآمد به پیش سینهآ من از سفر سپاه لشکر گه سفاهت عرضه داد دین من ایستاده همرهی عارض به عرضگاه دیو سیه گلیم برآن بود تا کند همچون گلی

همچون گلیم خویش لباس دلم سیاه بنمود خیل خیل گنه پیش چشم من تا در کدام خیل کنم بیشتر نگاه تا خیل را به چشم من آرایشی دهند زان نوع دانه سازد و دام افکند به راه رفتم به راه دیو و فتادم به راه او از دیو دیوتر شدم2 از سیرتت پناه یک روز بی گناه نبودم به عمر خود گویاکه بود بیگنهی پیش من گناه گونهآ گناه به اعضای من پراست چون از زمین نم زده هر گونهآ گیاه فردا به روز حشر که امروز منکر است اعضای من بوند برا

اعضای من بوند بر اعمال من گواه

نامی، فلکی شروانی بسیار مرد خوش گوی بوده و از اقران افضلالدین خاقانی است. بعضی گویند استاد خاقانی است، اما این سخن صحت ندارد و هر دو شاگرد خواجه ابوالعلاء گنجوی بودهاند. در روزگار دولت شروانشاه بوده، مداح اوسبت. قصیدهآ غرا در مدح سلطان مذکور دارد که این دو بیت از آن قصیده است: سپهر مجد ومعالی محیط ms021 نقطهآ عالم جهان جود و معانی چراغ دوده آدم

کلام الفصیح فرید کاتب

شاگرد انوری است. بسیار مرد خوش طبیعت بوده. همواره در ملازمت سلطان سنجر میبوده. مداح اوست. در هنگامی که سلطان سنجر [کرت دوم به]1 تسخیر ممالک ماوراءالنهر عزیمت کرده، همهآ خانان آن ملک اتفاق کرده در صحرای نسف هجوم کرده، محاربه نمودند. شکست بر سلطان افتاد. چون بر لب جیحون فرود آمد، به غایت هول و محزون بود که فرید به ملازمت سلطان آمده بر پای ایستاد. سلطان گفت: ای فرید دیدی که بر ما چگونه چشمی رسید؟ درین باب توانی بدیهه ای گفت که از آن بار دلم سبک شود؟ در بدیهه این رباعی در مدح سلطان مذکور ویراست: شاها ز سنان تو جهانی شد راست

تیغ تو چهل سال ز اعدا کین خواست گر چشم بدت رسید آن هم ز قضاست

آن کس که به یک حال نماندست خداست

و سلطان را این رباعی موجب جمعیت خاطر شده و با وی صلهآ لایق عنایت فرمود.

شاعر محکم گوئی است و شاگرد فرید کاتب است. در علم شعر به غایت صاحب وقوف بوده در قصیده گوئی استاد وقت خود بوده است. قصیدهای در تعریف سنگ و

میر تو شد در دلم چون سنگ در سیم استوار سنگدل یاری و سیمین بر عذاری زان که هست

همچو نقش سیم و سنگی بر دل من ms022 پایدار

مرد لطیف گوی و خوش طبع بوده. ابیات وی را مردم عزیز میدارند. این بیت از سخنان اوست: گل کجا گوش به فریاد هزاری بکند مگرش باد صبا گوش گذاری بکند

لقب و نامش ظهیرالدین فاریابی است. به غایت فاضل و اهل بوده. در شاعری پایهآ عالی دارد. مرتبهآ وی در شاعری رفیع گشته. اصل وی از فاریاب است، من اعمال البلخ. در شهور سنه ثمان و تسعین و خمسمائه رخت هستی به جانب ملک عدم کشیده. قبر وی در سرخاب تبریز در پهلوی خاقانی است. دیران وی در میان مردم شهرت تمام دارد. این چند بیت از نتایج طبع اوست: نماز خفتن پگاه مست لا یعقل در آمد از درم آن ماه روی مهر گسل همه شمایل دیوانگان گرفته ولیک بهز

به زیر هرخم زلفش روان صد عاقل

ربده خود را خراب کرده و منگرفته ماتم عمر خراب بی حاصل ز گرد راه فرو ریخت قصههای دراز چو زلف خویش پریشان چو کار من مشکل و در شعر شاگرد رشید است و حکایت مهرر رفا نظم کردهآ اوست. لیکن از استاد خود بلکه از بسیار استادان پیش است. و وی در عهد قزیل ارسلان تربیت یافته در مدح سلطان مذکور قصاید غرا نظم کرده و این بیت او پسندیده واقع شده که از قصیدهآ اوست [28] که در مدح سلطان گفته:

سخنان دلپذیر دارد. مرد ندیم شیوه شیرین کلام بوده. شاگرد ادیب صابر است و اقران اثیرالدین اخسیکتی است. اصل وی از بخارا است. در صفت شراب قصیدهای دارد که این چند بیت از آن قصیده است: چون صبح بر کشد علم ساده پرنیان باید کشید رایت عزت بر آسمان زان پیش کافتاب سر از کوه برکشد باید می به بوی گل و رنگ ارغوان آن باده به نور مه و عک آفتاب کز آفتاب و ماه دهد روز و شب نشان معیار1 عقل و داروی روح وفروغ روی درمان ms024 درد و قوت شخص و غذای جان اهل سخا و عنصر مردی وذات حسن عین تواضع و سر لطف و تن بیان هضم طعام نفی غم و مایهآ نشاط قوت دل و توان تن و جان ناتوان[30] لون عقیق و گونه یاقوت و رنگ لعل بوی عبیر و نکهت مشک و نسیم جان در فعل او نهاده فلک گاه تربیت در طبع او سرشته گه تقویت زمان نور سهیل و تابش مریخ و تیر ماه آرام کهل و حرمت پیر و تف جوا گردد ز فعل او تن بی زور زورمند باشد ز طبع او دل غمناک شادمان

دانشمند و فاضل بوده. در سخنوری مرتبهآ اعلی دارد. از اقران خاقانی است. اصل وی از ولایت اخسیکت است من اعمال الفرغانه. بی تحریص نفس و باقناعت بوده. ترک دنیا نموده. در مذمت نفس قصیدهای غرا دارد که این دو بیت از آن است: شعر: ای عقل نازنین چو توئی مقتدای نفس تا کی سرای طغرل و تا کی در طغان خلقان حرص و آز بکش از سراثیر وزننگ مدح گفتن خلقانش وارهان در روزگار سلطنت سلطان طغرل نشو و نما یافته و طغرل بن سنغر پادشاه هنرمند و هنر پرور بوده، اما تأید نداشته. دو سه نوبت تا به اتابک تکله خروج کرده و از عراق

املح الشتعراء سیفالدین اسفرنگ به غایت مرد فاضل بوده در سخنوری پسندیده است و مرتبهآ اعلی در شعر دارد. و از علوم دینی بهرهمند بوده. اکثر کتب متداوله را گذرانیده. اصلش از صدهآ اسفرنگ است و اسفرنگ موضعی است من اعمال الفرغانه از جملهآ چهار صده که حالا به اسفره معروف است. در تاریخ سنه احدی و ثمانین و خمسمآئه از عالم عدم به عالم شهرستان وجود قدم نهاده و سن شریفش هفتادونه شده که آهنگ کشور عدم کرده که شش صد و پنجاه ونه باشد. چنانچه خود در وقت رحلت در این چند بیت ادا نموده:

به سال پانصد و هشتاد و یک زاد مرا مادر پس از تاریخ هجرت به سال پانصد نهال عمر من هفتاد و نه سال چو طوبی هر زمانی نوبری داد اگر فرزند جسمانی نبودم که گیرد در جهان از نام من یاد مرا فرزند روحانی بسی هست که جان غم زده زیشان شود شاد تن من گر بمیرد تا قیامت بقای جان فرزندان من باد همیشه در مجلس الغ بیگ میرزا دیوان وی را مطالعه کردند. ابیات وی از پنجاههزار متجاوز است. در جمیع اصناف شعر دست زده، قصاید غرا دارد. این چند بیت از سخنان اوست: ای یافته آتش جوانی آرایش عشق و زندگانی[32] وی مهر تو در سرادق جان افروخته شمع شادمانی

ناشقان را در ده به حساب دوست کانی پنهان ز رقیب عاشقان را

ینیخوش دل چو نسیم بوستانی تا از غم عشق خوش نشینی

هوس تو کیمیانیست در بوتهآ وهم امتحانی

ده چو نور در چراغ است از روی تو نور دلستانی این بیت لطیف نیز از نتایج طبع اوست: سونش لعل ریزد از پر همای از هوا گر بخورد ز کشتهآ لعل لب تو استخوان

شیخ العارف ms026 نظامی گنجهای مولد شریف وی از گنجه است. در بزرگواری و فضیلت و کمال یگانهآ وقت خود بوده. در شصت سالگی از عالم نقل کرده. فی شهور سنه اثنی و تسعین و خمسمائه و خمسه. از مصنفات و گفتار شریف اوست. بعد از وفات وی اهل فضل و کمال تتبع خمته وی کرده، جواب نوشتند. اما سخن را به چاشنی گفتار وی نرسانیدند. از معاصران ظهیرالدین فاریابی بوده و غبار خاطر از ظهیر و سلمان داشته، چنان چه در قصیدهای اشارت به مذمت ایشان کرده که مطلع او این است: ملک الملوک فضلم به فضیلت معانی زمی و زمان گرفته به مثال آسمانی بیتی که اشارت به مذمت این است: چوصدف حلال خوارم چوگوهر هلال زاده ز حرام زادهآ او شب و روز در زیانی

»حاسد منم آن که طالع من ولد لزنا کش آمد چو ستارهآ یمانی[33] این دو بیت نیز از نتایج انفاس متبرکه اوست: دلم از خاطرم خرابتراست جگرم از دلم کبابتر است به چنین دل چگونه باشم شاد از چنین خطری چه آرم یاد

فخرالشتعرا سید ذوالفقار شروانی مقبول الابرار سید ذوالفقار شروانی از فضلای وقت بوده، ظهور وی در دولت سلطان محمد بن تکش خوارزمشاه بوده و سلطان محمد بن تکش خوارزم شاه بعد از

ردن سمندتشب طرهآ گیسوی سیاهت نه طاسک گردن سمندت

فاضل بالاستحقاق کمالالدین اسماعیل بن جمالالدین عبدالرزاق

خلفالصدق سلفالاکرام بوده و خواجه جمالالدین عبدالرزاق را دو پسر بوده. یکی معینالدین عبدالکریم و یکی کمالالدین اسماعیل. هر دو دانشمند و به فضیلت بودهاند. لیکن در کمال فضل و بلاغت کمالالدین اسماعیل بر معین الدین عبدالکریم فایق بوده و جام شراب فانی از دست ساقی اجل در شهور سنهآ سته و ثلاثین و ستمائه نوش کرده. در قصیده گوئی یگانهآ عید خود بوده این سر قصیده از سخنان اوست: دی در محیط عشقت سر گشته نقطهآ دل وی از جمال رویت گل گشته مرکز گل

خال تو در زنخدان هاروت و چاه بابل زلف تو بر بنا گوش ثعبان و دست موسی خال تو دو رستهآ دو دندان چون از لبت بتابدگوئی مگر ثریا در ماه کرده م عقل از لطافت گل یک نقطه کرده موهوم روزی از آن چو بنمود آمد دهانت حاص هر گه که قامت تو بخرامد از لطافت گوثی که سرو آزاد از باد گش

یا معجری بر افکن یا برقعه [ای] فروهل آن روی را به هر ک منمای1 الله اللهی گر وعدة وصالت بود است موسم گل بشنو بشارت گل از نغمهآ عنادل

مرد صاحب فضل ذوفنون بوده. در روزگار اتابک شیر [گیر]1 او را ملکالشعرایی نوشتهاند. اما مداح سلطان طغرل ابن قزیل ارسلان است.[31] و سلطان طغرل بن قزیل ارسلان کودک بود که پدرش در گذشت و نوبت سلطانی به وی رسید و اتابک محمد بن ایلد گز حاکم کلی بود و جمله امور در قبضهآ تصرف او بود و حاکم ملک و مربی دولت بود. چون وفات یافت، اساس کار منهزم گشت و عقد مملکت گسسته شد و بلاد را امرا متصرف ms029 شدند و به هم بر آمدند. برادرش اتابک بن قزیل ارسلان و ایلدگز به عراق آمد و بر تخت نشست و پنج نوبت بزد و بعد از چند روز شبی بر دست فدائی کشته شد و سلطان طغرل از دست اتابک در رنج بود. از برای دفع ایشان مکاتبات پیاپی به سلطان خوارزمشاه مینوشت و استمداد و استعانت میخواست. درین میان لشکر انبوه به در وی فرستاد، رفته، فرود آمدند و سلطان با چند کس معدود روی بدیشان آورد و خود را در میان ایشان انداخت و نام و نسب خود میخواند و جنگ میکرد تا پیرامن او فرا گرفتند و او را به زاری هرچه تمام تر بکشتند و مملکت به آل سلجوق درین دیار سپری گشت. اما سلطنت روم همچنان با ایشان مقرر گشت و تا مدتی در تصرف نبیرگان سلطان علاءالدین قلج ارسلان بن لقمان بود - والله اعلم بالصواب - و شرفالدین شفروه اصفهانی در قصیده مخترع و خوب گفتار بوده و قصاید غرا دارد این دو بیت در مدح سلطان مذکور ویراست: طغرل آن کز هفت سلطان دارد اوتاج و تخت و افسر و انگشتری مطرب و طباخ و نقل و کاتبش زهره و خورشید و ماه و مشتری

فصیح الدین رفیع لنبانی

وی از اقران خواجه کمالالدین عبدالرزاق اصفهانی است. اصل وی از لنبان است. ولنبان یکی از قرای اصفهان است. شاعر خوش گوی بوده. در اوان[37] جوانی از جهان فانی به جانب ملک جاودانی نزول فرموده. این چند بیت از اوست. شعر:

فاضل معنوی سعید هروی

زبباسخن و لطیف طبع بوده و از اقران قاضی شمس طبسی است. در زمان سلطنت اولاد چنگیزخان در ملک خراسان بوده[38] در مدح خواجه معزالدین طاهر قصیدهآ غرا دارد که این چند بیت از آن قصیده است: ببرد روی نگارم ز ماه تابان گوی دلم ربود سر زلف او چو چوگان گوی بتی که گوی زنخدان او به یاری لب ز لعل رنگ رباید [و] ز آب حیوان گوی اگر سراسر میدان سمنبران باشند به دلبری برباید ز پیش ایشان گوی بیا نسیم صبا پیش آن نگارین شو حدیث درد دلم را به سوی درمان گوی گرت هراست که گل پیش تو فرو ریزد به پیش او تو حکایت ز حسن جانان گوی ورت رضاست که سرو سهی ز جا برود حکایت قد رعناش با گلستان گوی همان زمان که من این با صبا همی گفتم در آمد از درم آن ماه روی بهتان گوی چو دیدمش نجم زلف همچو چوگانی فتاد در قدم او سرم چو غلطان گوی

از صنادید علما و فضلای روزگار خراسان بوده. هرچند که قاضی و قاضی زادهآ طبس بوده، اما در دارالسلطنهآ هرات مسکن میداشته. با وجود فضل و کمال مرتبهآ عالی دارد. مرد خوش خلق و خوش طبع بوده. ابیاتش به غایت نیکوست: از روی تو چون کرد صبا طره به یک سو فریاد بر آورد شب غالیه گیسو از زلف سیاه تو مگر شد گرهی باز کز مشک بر آورد فلک تعبیه هر سو

امام الشعراء مولانا امامی هروی

از جملهآ فاضلان خراسان است. با وجود علم و فضیلت بینظیر ms031 وقت بوده. با حضرت شیخ مصلحالدین سعدی شیرازی معاصر بوده و مجد همگر شعر او را بر شعر شیخ سعدی ترجیح می کرده. چنان چه درین رباعی گفته است: ایا لطیف سوالی که در مشام خرد ز بوی نکهت زلفت نسیم جان آید به گریه نیست قصاصی که صاحب ملت چنین قصاص کزین سان بود بفرماید نه کم ز گربهآ بی دست گربهآ صیاد که مرغ بیند و بر شاخ پنجه بگشاید اگر به ساعد سیمین خود سری دارد به خون گربه همان به که دست نالاید بقای قمری و عمر کبوتر ار خواهدفراز گاه قفس را بلند فرماید

فاضل مکمل فرید احول

از اقران امامی هروی است. در اصفهان در زمان آل صاعد ظهور[39] کرده به غایت اهل و صاحب فضل بوده. شاعر مکمل است. در صفت شب قصیدهای دارد که این چند بیت از آن قصیده است: نماز شام کز امواج این دریای دولابی

فروشد زورق سیمین برآمد طشت سیمابی زاوج موج این دریا برآمد صدهزار انجم

چو بر روی محیط کل شناور خیل مرغابی شه انجم چو زد بر چرخ شادروان دارای

بر آمد شاه قاقم پوش ازین ایوان سنجابی با صفاهان بیک ساعت فرید این شعر انشا کرد

تعجب کرد طبع من ازین تیزی واشتابی

مرد خوش طبع و فاضل بوده. دیوان وی مشهور است. در شعر شاگرد خواجه نصیر طوسی است. اصلش از همدان است. اشعار عربی بسیار دارد. در صفت زمستان قصیدهای دارد که این چند بیت از آن قصیده است: بیاروار ز ادبار برد در بیمن

چنین که دید بنفشه که ریخت برگ سمن به دود عود همی ماند ابرو این عجب است

که دود عود به کافور گشته آبستن چنین که جوشن سیمین ماه میبینم

چگونه کار کند تیغ خور بدین جوشن به آب بنگر یادآور از شیان قدیم

نه زال مانده نه در بند مانده نه بهمن ببت آب ms032 روان هم چنان که گوئی هست

بسان خنجر خسرو هم آب و هم آهن

در عهد هلاکوخان از عالم نقل کرده فی شهور سنهآ ستین و ستمآئه.

از جملهآ شاعران مقبول بوده. شاگرد اثیرالدین اومانی است و استاد پوربهای جامی. اصل وی از قبا است و قبا در قدیم شهر بزرگ بوده، در زمان[40] چنگیز خان به سبب حادثات زمان ویران گردیده، حالا از جملهآ قرای اصغر مرغینان است. در باب شاعری، پسندیده است. سخنان دلپذیر دارد. این بیت از خیالات اوست: نخل1 اشعارم قبانی ز آن سبب دارم لقب

چون زنان ای بدر جاجرمی مبین معجری

مرد فاضل و هنرمند بوده. در روزگار خود به عقل و استعداد ظاهری و باطنی نظیر نداشته. خوش گوی و خوشنویس و ندیم مجالس عصر بوده. نسب وی به کسری انوشیروان میرسد. در زمان دولت اتابک مظفرالدین سعدبن ابوبکر ظهور کرده و شهرت گرفته و مداح اوست. چون پدر اتابک مظفرالدین سعد وفات یافت، وی در شهر تبریز از همدان آمد. رنجور بود. بعد از دوازده روز سکه و خطبه به نام وی مزین و مجلی گشت. لیکن در همان چند روز در گذشت. او را به شیراز آوردند و در مدرسه بیبی ترکان خاتون که به نام پسرش اتابک محمد ساخته بود، دفن کردند. این چند بیت در مدح اتابک مظفرالدین سعد وی راست. شعر: خسروا دست مرا باز سخای تو چنان2 کان نیارد زدن لاف ز هستی با من آسمان با همه تعظیم و بلندی کور است می زد از روی تواضع دم پستی با من تا تو برداشتی اکنون ز سرم دست کرم میزند از سر کین تیغ تو دستی با من یا رب امسال چه تدبیر نمایم که چوپار شه ببازد به دم نرد به مستی با من

مرد مستعد فاضل بود. آبا و اجداد وی قصتاب ولایت جام بودهاند. در خوش طبعی وی سخن نیست. فضلای ms033 وقت وی را قبول[41] داشتهاند. شاگرد مولانا رکنالدین قبائی است. این غزل وی راست: بربیاض آفتاب از خط رقم خواهد کشید

ماه را بر صفحهآ خوبی قلم خواهد کشید یارب این یک قطره خون کورا همیخوانند دل

تا کی از بیداد مهرویان ستم خواهد کشید

بیدلی سر در گریبان عدم خواهد کشید بر حذر باش امشب از همسایهآ بیت الحزن

کزسرشک چشم من دیوار نم خواهد کشید میکثد بار غم محبوب و میجوید بها

هرکه عاشق شد ضرورت بار غم خواهد کشید

ملک الفضلا عبدالقادر نایینی از اقران حضرت شیخ سعدی است. مرد نازک و خوش طبع و خوش گوی بود. اکثر سخنان شیخ را تتبع کرده. این غزل وی راست: ای که بی چشم تو چشم چشم من جز تر ندید

هیچ چشمی چشمم از چشم تو نیکوتر ندید چشمهآ نوش تو دارد چشمهآ حیوان ولیک

چشم من زان چشمه جز چشم پر از گوهر ندید با خیال چشم تو رضوان که چشم جنت است

حور در چشمم نیامد چشمهآ کوثر ندید چشم آن دارم که از چشمم برانی چشمه ها

زان که چشمم جز به چشمت چشمهآ انور ندید ز آرزوی چشم تو چشم من بی صبر و دل

چشم را خون بار کرد و چشمهآ دیگر ندید ودر شهور سنهآ اریع و ثمانین و ستمآثه از عالم رخت هستی بر بسته.

مقتدای ابرار فریدالذین شیخ عطار وهو محمد بن ابراهیم العطار النیشابوری، مرتبهآ وی به غایت عالی است. شعر وی را تازیانهآ اهل سلوک گفته اند. در طریقت و شریعت یگانهآ روزگار بوده، در دنیا یکصد

شیخ عطار آن فرید روزگار مرشد شاهان و شاهنشاه فقر سال عمرش ms034 جامع آمد زان که بود جامع اسرار وحدت شاه فقر شد شهید راه فقر آن رهنمای سال تاریخش طلب از راه فقر پوشیده نماند که مادهآ تاریخ حیات لفظ «جامع» است ومادهآ تاریخ فوت کلمهآ «راه فقره واین چند بیت از نتیجهآ انفاس متبرکهآ اوست: ای پرده در کشیده به بازار آمده خلقی بدان طلسم گرفتار آمده یک پرتوی فکنده جهان گشته پر فروغ یک تخم کرده این همه در بار آمده

مقتدای عارفان مولانا جلال الدین رومی و هو محمد بن حسن البلخی البکری؛ نسب شریف وی به حضرت امیرالمومنین ابی بکر الصدیق میرسد - رضی الله عنه - پیشوای محققان اهل عالم ومقبول خواص و عام امم بوده. در تاریخ ششم ربیع الاول سنهآ اربع و ستمائه در بلخ متولد شده و در پنج سالگی از وی آثار کمالات و بزرگی ظاهر شده. حضرت شیخ مویدالدین جندی1 - علیهالرحمه - می گفتهاند که حضرت شیخ صدرالدین قونیوی روزی با جمعی از اولیا نشسته بودند به صدق تمام، از روی ذوق و حال فرمودند که اگر بایزید بسطامی درین عهد بودی غاشیهآ این مرد را به دوش کشیدی که امروز خوان سالار فقر محمدی اوست. در اوایل حال که به صورت قلندران میگشتهاند به صحبت حضرت بهاءالدین زکریا - قدس سره - رسیدهاند و ابتدای مثنوی در هنگامی که با شیخ حسام الدین[43] نسبت تعشق پیدا کردهاند، شبها از این قبیل بوده که از اول شب تا صباح خواب نمیکردند و حضرت مولوی آن چه می گفتهاند القا مینمودند. شیخ حسامالدین مینوشتهاند. روزی حضرت مولوی در مرض اخیر فرمودهاند که از رفتن من غمناک

بهر تاریخ او آمدم «نورالله مرقده» گفتم

این بیت از طبع فایض فیض آثار اوست: موج چون در اوج زد بحر زخار از شرف ولوی منظوم بر ساحل فکند از هر طرف

لقب شریف وی مصلح الدین است. در فضل وکمال و در حسن سیرت وی صاحب کمالان عالم متفقاند و یک صدودو سال عمر یافته. سی سال به تحصیل علوم دینی اشتغال نموده و سی سال به سیاحت تمام ربع مسکون را مسافرت کرده و چیل ودو سال به سجادهنشینی عمر صرف ساخته. حضرت مخدومی مولانا نورالدین عبدالرحمان جامی - قدس سره - در نفحاتالانس نقل کردهاند که حضرت خضر - علیه الصلواه والسلام - آب دهن مبارک خود را در دهن وی انداختهاند. در روزگار اتابک سعدبن زنگی ظهور کرده و شهرت گرفته. کتاب برستان و گلستان به نام وی نوشته. اتابک سعد بن زنگی بعد از تکله پادشاه شد. در سخاوت و شجاعت یگانه عصر خود گشت و کرمان[44] در تصرف درآورده به برادرزادهآ خود عمادالدین زیدان داد و پسر عم خود را قاضی گردانید. و اخی زوزنی که از امرای وی بود، قصد کرده از وی کرمان را باز بستد. همواره هوای عراق می کرد و اصفهان را نیز گرفت و صنادید اکابر آن جا را به شیراز آورد و در سنهآ اربع و عشر و ستمائه هجری سلطان محمدبن تکش به عراق آمد. با لشکر بیقیاس و اتابک سعد زیاده از هزار سوار نداشت. خود را با هزار سوار با وی زد. بسیاری از لشکر سلطان محمد را هلاک گردانید. آخرالامر اسیر گشت. دلاوری و بزرگواری وی سلطان را از کشتن مانع آمد و در حبس نگاه داشت. بعد از مدتی دخترش را از برای سلطان جلالالدین پسرش بخواست تا ملک خاتون را به حبالهآ پسرش درآورد. بعد از آن عهد بتند و خلعت به اتابک سعد داده ms036 به فارس

چنان موافق طبع آیدم که ضرب اصول ای سارهبان آهسته رو کارام جانم میرود

آن دل که با خود داشتم با دلستانم میرود دی زمانی به تکلف بر سعدی آمد

فتنه بنشست چو برخاست قیامت برخاست شرط عشق است که ازدوست شکایت نکنم

لیکن از شوق حکایت به زبان میآید اشک حسرت به سر انگشت حیل میچینم

که اگر سر بدهم قافله در کل برود گو بمیرم من و خلقی به وداعش نرسد

ساربان گرم حدی باش که محمل برود

در اواخر حال در شیراز زاویهای در بیرون شهر اختیار کرده بوده، از صومعه خود بیرون نمیآمده، به طاعت و به قناعت و عبادت و مراقبت اشتغال داشته، سلاطین و بزرگان و صلحا و اکابر و ms037 اشراف به زیارت شیخ که میرفتهاند، انواع طعامهای لذیذ

ت گفتم ز خاصان بود از آن تاریخ شد خاص یکی پرسید سال فوت گفتم

فاضل و دانشمند بینظیر وقت خود و ملکالشعرای عراق و فارس بوده و معاصر شیخ مصلحالدین سعدی است. ابیات نیکو از وی به ظهور آمده. چون خواجه شمسالدین محمد [صاحب] دیوان که بعد از نظام الملک به استعداد و قابلیت، وزیر کم بوده است و به غایت کرم پیشه و عالی همت بوده و رسال شمسیه در منطق به نام اوست، از عالم که نقل کرده این رباعی در مرثیه او بدیهه نظم کرده، به شیخ سعدی خوانده، شیخ آن را شنیده، بسیار گریسته و بر مجد تحسین بی حد کرده: در ماتم شمس از شفق ms038 خون بچکیدمه چهره بکند و زهره گیس شب جامه سیه کرد در ماتم و صبح2 بر زد نفس سرد و گریبان بدرید

شیخ العالم الموحد اوحدالدین کرمانی

مرد عارف و گرم رو بوده. با وجود کمال عرفان و سلوک در فضیلت ظاهری هیچ کمی نداشته و در شهور سنهآ سبع و ستین و ستمائه از عالم نزول کرده. از اقران شیخ سعدی است. سخنان خوب و حکایات مرغوب از وی به عالم ظهور آمده و کتاب جام جم از گفتار گوهربار اوست. قصاید غرا دارد. این چند بیت سر قصیدهآ اوست: این چرخ گردگرد کواکب نگار چیست وین اختر ستیزه گر کینه دار چیست هان ای حکیم هرچه بپرسم جواب گوی تا منکشف شود که درین پود و تار چیست این اختلاف عنصر و وین اختلاف دهر در عین کارخانه هفت و چهار چیست پروردگار [و] نفس بباید شناختن کین نفس خود چه باشد و پروردگار چیست بوجهل را مخاصمت احمد از چه خاست وین اتفاق جانی صدیق غار چیست

بائی که دراز و دور دیدم ره و رسم پارسائی به قمارخانه رفتم همه پاکباز دیدم چو به صومعه رسیدم همه یافتم دغائی به طواف کعبه رفتم به حرم رهم ندادند که برون در چه کردی؟ که درون خانه آئی

دیر می زدم من ز درون ندا برآمد که درآ درا عراقی که تو خاص از آن مائی

مفخرالفضلا خواجه همام تبریزی

دانشمند صاحب حال با کمال و فاضل اهل خجسته مآل بوده. با وجود فضیلت، جاه بر کمال داشته، همیشه حکام و وزرا طالب صحبت وی میبودهاند. به غایت خوش طبع بوده، مردم رایت وی را قبول داشته، در تاریخ سنهآ ثلاث عشر و سبعمائه از دنیای فانی به ملک جاودانی رحلت فرموده، قبر وی در تبریز است. این غزل وی راست: خانه امروز بهشت است که رضوان آن جاست

وقت پروردن جان است که جانان آن جاست بر سر کوه عجب نالهکنان میبینم

کوه طور است مگر موسی عمران آن جاست مست اگر نقل طلب کرد به بازار امروز

مغز بادام تر و پستهآ خندان آن جاست شکر از مصر به تبریز میارید دگر

به حدیث لب شیرین شکرستان آن جاست

هر چه آن آرزوی جان بودت آن آن جاست1

مرد اهل بوده و به روزگار خواجه بهاءالدین صاحبدیوان در اصفهان افتاده[49] قصیدة بی نقطه در مدح خواجهآ مذکور صاحب دیوان نظم کرده که این چند بیت از آن است: که کرد کار کرم مردوار در عالم که کرد اساس مکارم ممهد و محکم2 عماد عادل عالم سواد ساعد ملک ms040 اساس طارم اسلام و سرور عالم

مرد عارف موحد بوده و مجذوب سالک است و مرید شیخ جمالالدین احمد ذاکر. در شاعری مرد مکمل بوده، اشعار فارسی و ترکی بسیار دارد. این غزل وی راست: وخ [و] بی رحم فتادست نگارم چه کنمبرد اندیشهآ او خواب و قرارم چه کنم؟

اری تا کی من دلسوخته چون عاشق زارم چه کنم؟

سالک مسالک دین و عارف اسرار یقین است و رموز حقایق و کنوز معانی بوده و در شهور سنهآ سادس عشر شوال فی ثمان عشر و سبعمائه از عالم نقل کرده، قبر مبارک وی در مصرح هرات در بیرون مزار خواجه عبدالله طیار است و کتاب زادالمسافرین از مصنفات وی است. این چند بیت از کتاب زادالمسافرین اوست:

فاضل پرفتوح ابن نصوح از جمله فاضلان روزگار و از بزرگ زادگان فارس بوده، به روزگار سلطان ابوسعید کورگان ده نامه به نام خواجه غیاثالدین محمد [بن رشید]1 وزیر نظم کرده که آن نسخه در میان مردم شیرت دارد. در غزل گوئی به غایت صاحب حال است. ابیات پرزور عاشقانه دارد. این غزل وی راست: در فراق تو ز من سوخته تر نیست کسی

گر چه هستند اسیران ز فراق تو بسی آبهای گل نوروز مبین چون باشد

حال آن بلبل عاشق که بود در قفسی محمل دوست به تعجیل چنان رفت که ما

نشنیدیم از آن قافله بانگ جرسی همدمی نیست مرا در شب هجران جز صبح

کز سر مهر زند با من مسکین نفسی

ملک الکلام ابن حسام الهروی

فضل وی زیاده از وصف اوست. شعر وی را مولانا مظفر ms041 هروی بر اقران وی تفضیل میکرده. در روزگار ملک شمسالدین کرت بوده. در تاریخ سنهآ سبع و ثلاثآین و سبعمانآه از عالم نقل کرده. این مستزاد از خیالات اوست:

بر خرمن گل مار سیه خفته کدام است بر روی تو گیسو حیف است که هم خوابه شود ترک خطا را هندوی سیاهی[51] تا چاه زنخدان تو شد مسکن دلها ای یوسف ثانی

مفخرالفضلا فخر البناکتی مرد دانشمند و فاضل بوده، در عهد دولت سلطان ابوسعید خان تاریخ بناکتی وی نوشته، در شاعری مرتبهآ عالی دارد. این غزل وی راست: زاین عتاب جانا با ما چراست گوئی پیمان عهد ایشان باد و هواست گوئی این دلبری و شوخی بیموجبی نباشد وین سرکشی و شنگی باز از کجاست گوئی قدی بدین ملاحت1 رویی بدین طراوت امروز در زمانه آیا کجاست گوئی

افضل الفضلاء جلال [الدین] بن جعفر فراهانی مرد کریم و اهل فتوت و مروت بوده. از زراعت و دهقانی نعمت حاصل کردی و فضلا و شعرا را خدمت به جا آوردی. در باب شاعری به غایت محکم است. مخزنالاسرار نظامی را جواب کرده، مقبول ارباب هنر و اصحاب فضیلت گستر است. این چند بیت از آن جا است: برزگری داشت یکی تازه باغ لاله درخشیده درو چون چراغ نرگس سر مست به طرف چمن عربده جو2 نسترن و یاسمن بر سر هر شاخ سرایندهای هوش بری عقل فزایندهای

چو سبزهزار بگستر میان باغ بساط[52] ز ب شقایق1 گوئی خزانهدار فلک

بگرد دامن کهسار می کشد سقرلاط خطیب شرم ندارد نشسته بر سر چوب

زبان به هرزه سرائی گشاده چون وطواط مگر به دیدن لیلی دگر نه برناید

علاج دیدن مجنون ز دست صد بقراط ولی چه سود که بر قامت نزاری دوخت

قبای شیفته رایی2 زمانهآ خیاط

مفخر الفضلا سراجالدین القمری

خوش طبع بوده و در شناخت شعر ماهر وقت خود بوده. جلیس سلاطین و حکام بودی. اصلش از قزوین است. این رباعی اوست: ای ابر بیار خار پروردهآ توست

دی خار درون غنچه خون خوردهآ توست گل سرخوش ولاله مت و نرگس مخمور

ای باد صبا این همه آوردهآ توست

صاحب قران اقران و خاتم الکلام فی آخرالزمان، در دریای معنوی، امیرخسرو دهلوی. کمالات وی از شرح مستغنی است و ذات ملک صفاتش به عالم معنی غنی و در دریای سخندانی است. اوصاف حمیده و اخلاق پسندیدهاش از حد وصف بیرون است و لقب وی یمینالدین. بعد از وفات مبارکشاه خلجی2 به خدمت و ملازمت شیخ نظامالدین اولیا پیوسته و ریاضت و مجاهدات پیش گرفته. گویند چهل سال روزه داشت و به شیخ نظام الدین به طریق طی ارض حج گزارده و پنج بار حضرت رسالت را - صلی الله علیه و سلم - در خواب دیده و به اشارت شیخ نظام خضر را یافته و التماس نموده که در دهن وی آب دهن مبارک خود را اندازد و خضر فرموده که این سعادت را سعدی برده امیرخسرو با خاطر حزین به ملازمت شیخ آمده و صورت حال باز نموده، شیخ نظام آب دهن مبارک خود را در دهن وی انداخته است و از برکت[53] آن نودونه کتاب تصنیف کرده. اشعار وی از چهارصد هزار بیت بیشتر است. در تاریخ شب جمعه در هفتاد سالگی در شهور سنهآ خمس و عشرین و سبعمانه شربت مرگ ms043 از دست ساقی اجل نوش کرده، چنان چه این قطعه یاد از آن میدهد: میر خسرو خسرو ملک سخن آن محیط فضل و دریای کمال نظم او صافی تر از ماء معین [نثر او]3 دلکش تر از آب زلال بلبل دستان سرای بی قرین طوطی شکر مقال بی مثال از پی تاریخ سال فوت او دیگری شد طوطی شیرین مقال2 قبرش در دهلی پایین5 شیخ نظام اولیا که پیر وی است، واقع است. ابیات جان فزا

مفلس چو یابد گوهری ناچار پنهان میکند تا گفتمش بکش ز مژه تیغ رانده بود

ما بندهایم غمزهآ حاضر جواب را ترسم به گاه بوسه ز شادی شوی هلاک

ای جان ز لب بپرس که این آشنای کیست

گنج خسروی خواجه حسن دهلوی

وی نیز از مریدان و اصحاب شیخ نظام اولیا بوده - قدس سره - و از خواجهزادگان و بزرگان دهلی است. لقب وی نجمالدین حسن بن علاء السنجری است. در شعر تتبع خواجه خسرو می کرده. در شعر شاگرد امیر خسرو است. شیرین کلام و خوش گوی[54] بوده و نازک خیال است. این ابیات از نتایج فکر بکر باصواب اوست: لیلی صفت ار رانی ناقه به در کعبه اصحاب حرم بینی دیوانه تر از مجنون ابرو گره مزن که در فتنه باز شد بگشای چین که دست اشارت دراز شد

در آخر عمر از دهلی به جانب دکن رفته در قلعهآ دیوگر که معروف به دولت آباد است سکونت گرفت و هم در آن جا وفات یافت. قبرش در جانب ms044 شمالی دولت آباد در ذرون گنبذ رفیعی است در بالای کوهی واقع شده.

ملک الشعرا خواجوی کرمانی

از بزرگزادگان کرمان است و صاحب فضل و خوش گوی بوده. ابیات خوب و

مفخرالشتعرا امیر کرمانی

شاعر خوش گوی پرخیال بوده، معاصر خواجه حسن دهلوی است. در غزلگوئی یگانهآ وقت خود بوده. این غزل ویراست: بی روی دل آرام دل آرام ندارد مسکین دل آنکس که وی آرام ندارد هر چند چمن جای بتان است ولیکن روی چو تو مه روی گل اندام ندارد[55] از حاصل عمرش نبود هیچ خیالی آن کس که می عشق تو در جام ندارد گر عمر بود میر به مقصود رسد زود لیکن چه کند تکیه بر ایام ندارد

زبدةالعلما خواجه عماد فقیه

مرد عارف و عالم و اهل دل بوده و از صنادید فضلای کرمان است. به اخلاق نیکو و سیرت دلجو در جهان مشهور و معروف بوده و در روزگار دولت سلطان محمد مظفر شهرت یافته. این غزل وی راست: بیچاره خستهای که ز دارالشفای دین قاروره میبرد به حکیمان رونشین از گرد راه محنت بسیار بس چه غم آن را که خضر یا که مسیحا بود قرین کای طفل اگر به صحبت افتادهای رسی شوخی مکن ، به چشم حقارت درو مبین

املح المتکلمین سلمان ساوجی از ms045 اکابر شعراست و مرد متعین بوده. خاندان وی را سلاطین مکرم میداشتهاند. لقب وی جمالالدین است. در آخر عمر شیخ نظامی گنجهای ظهور کرده، به ایشان ملاقات نموده. سخنان وی را مردم قبول داشتهاند. دیران وی در میان مردم شهرت تمام دارد. در قصیده گوئی ماهر وقت خود بوده. این چند بیت از خیالات اوست: دمیده گرد لب یار خط زنگاری

بیا و در قدح افکن شراب گلناری صبا شراب صفا ریخت در پیالهآ گل

به یک پیالهآ مل گشت روی گلناری زمان زمان گل است و بیار ساغر می

کی آوری می، اگر در زمان گل، ناری2؟[56]

مفخرالفضلا خواجه عبید زاکانی مرد خوش طبع و اهل دل بوده. هرچند فاضلان وی را از جملهآ هزآلان میدانند. اما در فنون علوم به غایت صاحب وقوف بوده. در روزگار شاه ابواسحاق در شیراز به تحصیل علوم اشتغال داشته. در شیوهآ فضیلت نشو و نما یافته. شاعر نیکوخیال است تا صد رقیب بوده و من غافل از رقیب بی درد مدعای خود اندر میانه ساخت

عدیم المثال بساطی سمرقندی

از جمله شاعران خوش گوی بوده. غزل را به غایت دردمندانه و نیکو می گفته. به عهد دولت سلطان خلیل بهادر بن میرانشاه بن امیر تیمور گورکان در خطهآ سمرقند ظهور کرده، شهرت گرفته و در شهزر سنهآ اثنی و ستین و ثمان مآئه از دار دنیا فرار

و این غزل آبدار نیز از خیالات طبع گوهربار اوست: یار رفت وقت رفتن سوی ما رو هم نکرد

خیر بادی از سر کو با سگ کو هم نکرد مانشین گفتیم بر چشمم نشین گفتش رقیب2

بر مراد ما نرفت قول بدگو هم نکرد ماز فکر آن میان چون تار مو گشتیم او

از زبان خویش پرسش یکسر مو هم نکرد[57] چشم گریان بساطی از برای یار بود

سرو رفت و همچنان جا بر لب جو هم نکرد

زر همه الواح لاجورد بشوید زعین نور چو پرسیم زر شود لگن خور

نوع آنینه خور بود ز تخت مرصع خبر دهد ms047 ز طلسم جهان نمای سکندر چون میرزا الغ بیگ گورگان از ملک سراب دهر جانب دیار عدم شتافت این تاریخ نظم کرد: شهباز فلک قدر الغ بیگ سعد در هش

در هشتم ماه رمضان گشت شهید آن شب که شهید شد قیامت برخاست تاریخ همین شد که قیامت گردید

گویند طبق دارد از سیم و پر از زر در دیدهآ اسحاق نه زر دارد و نی سیم

شش نان تنک دارد [و] یک قرص مزعفر

مولانا برندق بخاری مرد خوش طبع ندیم شیوه بوده و طبع وی به هزلیات و مطایبات میل تمام داشته. اصلش از بخارا است. مداح شاهزادهآ بایقرای بن عمر شیخ میرزای کورگان بوده. از بخارا به ملازمت شاهزاده به خراسان آمده. یکی از ندیمان مجلس شد. گویند چون شاهزادهآ مذکور در بلخ جلوس کرد، به مولانا پانصد دینار انعام نمود. پروانچی دویست دینار شاهرخی نوشته به مولانا فرستاد. چون به زبان ترکی بیش یوزآلتون حکم شده بود، دویست دینار ظاهر شد. مولانا در بدیهه این قطعه را نظم کرده به شاهزاده بایقرا گذرانید: شاه دشمن گداز دوست نواز آن جهان گیر کو جهان دار است بیش یوزآلتون نمود انعامم لطف سلطان به بنده بسیار است سیصد از جمله غایب است کنون در براتم دو صد پدیدار است یا مگر من غلط شنیدستم یا که پروانچی غلط کار است یا مگر در عبارت ترکی بیش یوز آلتون دویست دینار است چون قطعه را شاهزاده برخواند در خنده شد. گفت که در ترکی هزار دینار را بیش یوزالتون می گویند. فی الفور فرمود که در مجلس هزار دینار نقد آورده، ms048 تسلیم مولانا کردند. این ابیات شیرین و خیالات رنگین وی راست: لب شیرین تو با تنگ شکر می ماندر دندان تو با عقد4

یک حدیث ار شنود پیش تو در میماند گر به بستان بخرامی پی ایثار رهت گل خندان به دهن خوردهآ زر میماند باد را درشکن زلف مسلسل مگذار که سقیم است در آن راهگذر میماند

افتخارالفضلا خواجه رستم از خوریان1 است و خوریان قریهای است من اعمال البسطام. مولدش از آن جا است. است. مرد خوش طبع لطیف سخن بوده. احیانا علمداری کردی. مرد معاش بوده. آن چه از علمداری به دست آوردی، در وجه معیشت و عشرت صرف کردی. این غزل وی راست: گر ز خرگه ماه من دامن کشان آید برون

دود آه عاشقان بر آسمان آید برون آخر ای عاشق ز ظلم یار آهی بر مکش

باز ناید تیر هر گه کز2 کمان آید برون میبرآید هر زمانم آه دور از روی او

ترسم آخر در میان آه جان آید برون گوییا از آسمان منشور غم آمد به ما

کی تواند کس ز مضمون نشان آید برون رحم کن بر حال رستم پیش از آن روزی که او

از میان گیرد کنار و از جهان آید برون

ملک الشعرا مولانا بدر[شروانی]2

در شیراز و مضافات وی سالما به خوش گویی روزگار گذرانیده. لطیف طبع و

که کاتبی است درین خاک همچو گنج پنهان بدان ز مصرع رابع حساب تاریخش

نماند کاتبی و ماند او به جهان[ (838)]

مولانا خواجه علی شهاب ترشیزی مرد صاحب ms050 فضل و در علوم صاحب وقوف بوده. اصل وی از ترشیز است. در میان اکابر و اشراف آن ملک حرمت داشته به روزگار خود یکی از مستعدآن در خراسان وی بوده و خیالات نیکو دارد و مداح محمد جوکی سلطان است. در مدح سلطان مذکور قصیدهآ غرا دارد، که این چند بیت وی راست:

رخ چون آفتاب برداری به جان و دل کندت مشتری خریداری کمند زلف چو بر بام آسمان فکنی ستاره را به زمین بوس خویشتن آری غلام غمزهآ خون ریز چشم جادویت جهان به شعبده بازی فلک به خونخواری رو نشان خم آن زلف را که توبه کند سحر ز نافه گشائی صبا ز عطاری

شیخ العارف فخرالملة والدین آذری عارف مجرد و محقق عالی همت بوده. به کار دنیا کم التفات داشته علی الدوام طالب صحبت اهل الله بودی. هم چنان که احوالات و کیفیات وی بر اصحاب حالات معلوم است که در سایر اهل فضل و کمال نیست. کتاب عجایبالبلدان از مصنفات اوشت و

چو او مانند خسرو بود در دهراز آن تاریخ فوتش گشت خسرو

قبرش در اسفراین است. ابیات نیکو دارد. این غزل از خیالات بدیع اوست: در باغ غنچه چون دل خون خوارهآ من است

گل هم نمونهآ جگر پارهآ من است هر لعل کان ز کان بدخش آورند خلق

آن اشکهای خونی آوارهآ من است ای گریه زخمهای تنم را تو تازه دار

کان یادگار تیغ ستمکارهآ من است خلق آذری همه ز پی چار میروند

بیچارگی و جور و ستم چارهآ من است مرد مستعد ذوفنون بوده. اوایل حال در نیشابور میبوده و آخر عمر در مشهد مقدسهآ رضویه - علیه التحیهآ والسلام - سکونت گرفته، به مکتبداری و ادیبی اشتغال داشته. ms051 این مطلع وی راست: دل مسکین حاجتمند مشتاق به عشق ابرویت شد سینه بر طاق مرد فاضل و در اکثر علوم صاحب وقوف بوده. به روزگار[13] خاقان مغفور شاهرخ میرزا به فضل و استعداد شهرت یافته، خصوصا در علم شعر و خط صاحب فن بود و اصل دی از نیشابور است. این مطلع وی راست:

تحمل کن تحمل کن تحمل بدخشی است و از جملهآ فاضلان در سمرقند. به عهد دولت الغ بیگ میرزا مرتبهآ عالی یافت. سرامد شعرای وقت گشته. میرزای مذکور و اکابر عهد وی را مسلم میداشتهاند. در جزئیات بینظیر وقت بوده. تصنیف معمایش دستورالعمل ارباب فضل است و مداح میرزا الغ بیگ کورگان است. قصیده در مدح میرزا دارد که این مطلع وی راست: ای زلف شب مثال تو را در بر آفتاب از شب که دید سایه که افتد بر آفتاب از جملهآ شاگردان خواجه عصمتالله بخاری است. مرد خوش طبع و مستعد بود. سخنان خوب دارد و در علوم دینی به غایت دقیق و پرخیال بوده. بر شرح عقاید[64] حاشیه نوشته که علمای زمان و فضلای دوران دستورالعمل ساخته به گفتن درس آن اشتغال دارند. سخنانش سند است. این غزل از خیالات اوست:

خلقی به تو مشغول و تو غایب ز میانه هر کس به ms052 زبانی صفت حسن تو گوید

عاشق به سرود غم و مطرب به ترانه گه معتکف دیرم و گه ساکن مسجد

یعنی که تو را میطلبم خانه به خانه حاجی به ره کعبه و من طالب دیدار

او خانه همی جوید و من صاحب خانه تقصیر خیالی به امید کرم توست

یعنی که گنه را به ازین نیست بهانه

اعجوبهآ سخن آرایی بابا سودائی طبع متین و سخن شاعرانه مضبوط دارد. اصلش از ولایت ابیورد است. مرد ظریف و اهل دل بود. سلاطین و حکام وی را حرمت میداشتهاند. ابیات شیرین دارد. این غزل وی راست: عنبرت خال و رخت ورد و خطت ریحان است

دهنت غنچه و دندان در و لب مرجان است گوهرت نطق و زبان طوطی و فندق انگشت

زنخت سیب و برت سیم و دلت سندان است پیش دندان تو در بحر به درویشی در

گوش بگرفته که درویشی درویشان است فرقت روی تو ز اندازهآ طاقت بگذشت

بیش ازین صبر ندارم کرم مردان است میدهد جان به یکی بوسه دل سودائی

گفتمش دل ندهی گفت که دل سلطان است

غزل را نیکو میگوید. از کدخدازادگان جاجرم است و شاگرد شیخ آذری است. در دارالملک فارس شهرت یافته. در شهور سنهآ سته و ستین و ثمان مائه از عالم[65] رحلت کرده. قبرش جانب پای خواجه حافظ است. اگرچه ابیاتش اندکی است، اما عاشقانه است. این غزل وی راست: ای که بی روی تو ما را زندگانی مشکل است

تلخی داغ فراقت همچو زهر قاتل است در غمت مردیم چندانی که آب از سر گذشت

در بیت زان رو نمیآیم که پایم در گل است ای همای دولت از ما سایهآ خود بر مگیر

سایهآ اقبال تو بر هر که تابد مقبل است ما و آب دیدهآ خود غرق دریای غمیم

از غریق آن کس چهداند کو به روی ساحل است یار رفت وبا من طالب ms053 حدیثی هم نگفت

وه که تا روز قیامت این ز یارم بر دل است

مستجمع الطاف الهی امیرشاهی

فضلا متفقاند که سوز خرو و نازکیهای حسن و خیالات کمال و صفای سخن حافظ در کلام امیرشاهی جمع است. همین تعریف وی را کافی است، بنابراین در اختصار کوشیده شد. از سبزوار است و نام وی آق ملک بن جمالالدین ملک است و اصل وی از فیروزکوه است و تربیت کردهآ میرزا بایسنغر بوده. روزی در مجلس میرزا بایسنغر بزرگزادهآ ناقابلی بر او مقدم نشست. میرزا را از آن تقدم او ناخوش آمد. روی به امیرشاهی کرد و گفت: در باب تقدیم این نااهل و تأخر خود چیزی بدیهه بگوئی. فی الحال این قطعه بگفت: شاها مدار چرخ فلک در هزار سال چون من یگانه ای ننماید یه صد هنر گر زیر دست هر خ وخاری نشتام اینجا لطیفه ایست بدانم من اینقدر

گوهر به زیر پا شد1 و خاشاک بر زبر بحریست مجلس تو و در بحر بیخلافگوهر به سن شریفش از هفتاد تجاوز کرده بود که در بلدهآ استراباد به عهد دولت سلطان بابر[1] بهادر وفات یافته. نعش وی را از استراباد به سبزوار نقل کردهاند. به خانقاه که اجداد وی ساخته بودهاند. در بیرون سبزوار به جانب نیشابور مدفون است و کان ذلک فی شهور سنهآ سبع و خمسین و ثمان مائه. ابیاتش به غایت قلیل است. این غزل وی راست: ابر آمد و بگریست بر اطراف چمنها

شد شسته به شبنم رخ گلها و سمنها با داغ تو رفتند شهیدان تو زین باغ

چون لاله به خون جگر آغشته کفنها گه ناز و گهی عشوه گهی لطف و گهی جور

غیر از تو چه داند دگری2 این همه فن ها از ما سخنی بشنو و با ما سخنی گوی

کز بهر تو بسیار شنیدم سخنها3 در عشق تو صبر و دل و دینم شد واکنون ms054

ماندست درین واقعه شاهی تن تنها

مولانا حسن سلیمی مرد سلیم نیکونهاد اهل دل بوده. در شاعری طبع سلیم و ذهن مستقیم داشته. در منقبت حضرت امیرالمومنین علی - رضی الله عنه - قصاید غرا دارد. به وقت عزیمت زیارت مشهد مقدسهآ رضویه وفات یافته. جسد وی را به سبزوار نقل کردهاند و آن جا مدفون است، فی شهور سنهآ اربع و خمسین و ثمان مائه. در مناجات این نظم وی راست:

اککز آلودگی گشته باشم پاک1 چیارم چنانم سپاری به خاک

زکفنرسانی تنم را به آن پنج تن به پنچم چو تن بگلد از کفن

مولانا [عارفی] هروی است. مرد خوش طبع بود. مداحی ملوک روزگار و امرای نامدار و وزرای کفایت شعار میکرده. غزل را دردمندانه و خوب می گفته. این غزل وی راست:

ید اشارتنقد دل ودین چشم تو بربود به غارت از غمزهآ جادوی تو چون دید اشارت ای خرو خوبان به غریبان نظری کن درویش نوازیست گل نخل ربایت دیرینه سرابی است جهان دور ز شادی این کهنه سرابی است معرا ز عمارت گلگونهآ رخسار تو خوناب جگر ساز در مذهب عشاق چو آبست طهارت گر عارفی دل شده را بنده شماری از صدق دعا گوی بود بنده شمارر

کنز ذوفنون مولانا جنونی مرد مردم دیده و گرم وسردکشیده و خوش گوی و لطیف طبع و پسندیده و سخنور بوده است. اصلش از اندخود است من اعمال البلخ. اما در هرات سکونت داشته و شهرت گرفته و نشو ونما یافته است. امرای عهد و اکابر ms055 وقت با وی خوش بودهاند. این غزل وی راست: گفتمش عید است آن رخسار [و] ابرو ماه عید

گفت آری روشن است این حال پیش اهل دید

گفت هرکس دید از آن غوغا دگر خود را ندید گفتمش در وعدهآ وصل تو اشکم سایل است

گفت بسیار این گدا در کوی ما خواهد دوید گفتمش تا ماه دیگر بر جنونی نگذری1

گفت اگرصبری کنی این مه به سر خواهد3 رسید[68]

مولانای معظم امیر یوسف2 از جمله شاعران متین است. به روزگار شاهرخ میرزا شهرت یافته قصیدة غرا در مدح باینغر میرزا نظم کرده که این چند بیت از آن است: بتی که رونق مه برد رنگ رخشانش ز پسته تنگ شکر ریخت لعل خندانش شکست رونق یاقوت و آب لؤلؤ برد ز اوج تیزی بازار در9 و مرجانش صبا به طبلهآ عطار از آن جهت ماند که مایه دارد از آن زلف عنبر افشانش به گرد آن لب چون نوش خط او خضر است نشسته هر طرفی جوی آب حیوانش

زبدة الفضلا خواجه فخرالدین اوحد5 مستوفی حکیم صاحب فضل بوده در فنون علوم صاحب وقوف، به تخصیص در علم نجوم که در آن فن به روزگار خود نظیری نداشته و در علم شعر و شاعری سرآمد عصر بوده. به جمیع علوم آراسته بوده است. عمر وی به هشتاد[و] یک رسیده بود که دامن از این خاکدان در چیده فی شهور سنهآ ثمان و ستین و ثمان مائه. قصاید غرا در منقبت

وز پردههای دیده فرو شست کحل خواب1 صبح سمن عذار چو خوبان شوخ چشم

پرده ز رخ گرفت برون آمد از حجاب نظاره کن ز منظر این کاخ زرنگار

صد لعبت سمن سلب نیلگون ms056 خضاب مصباح صبح چهره فروز از ظلام شام

چون نور شیب شعله زنان در شب شباب سیمین طراز گشت چو خرگاه آسمان

پرده سرای چرخ که بود عنبرین طناب

امیر یمین الدین نزلابادی انواع فضیلت و حسب با نسب سیادت داشته. مرد[70] خوش طبع بوده. از اقران کاتبی است و با کاتبی مطایبه بسیار می کرده. این دو بیت در باب مولانا کاتبی وی راست: اگر کاتبی گه گیی در سخن بلغزد برو دق نگیرد کسی

شتر حجره را گر نکو گفته لیکشتر گربه ها لیک دارد بسی از تون است. مرد اهل طریق بوده و شاعر خوش خیال بوده. این غزل از نتایج طبع اوست:

مرغ هوا اسیر به دام بلند شد گلنار چهره چون که بر افروختی ز ناز

خالت به گرد آتش سوزان سپند شد ایام هجر روی خود از ما مکن سوال

دیوانه را مپرس که از ماه چند شد آن دل که بود معدن عقل و محل هوش

راهش پری وشی زد و جایی گزند شد این قدر منزلت به کجا یافت قاسمی

از بخت یار پایهآ بختش بلند شد

مولانا صاحب بلخی [متخلص به شریفی]1 مرد مستعد صاحب فضل بوده. در فنون علوم رجوع داشته؛ مثل طب و موسیقی و غیر ذلک. در شاعری مکمل بوده. تخلص وی شریفی است. قصاید غرا دارد. این مطلع وی راست: هنگام تبسم لب جان پرور دلبر دو رشتهآ آلیست درو سی و دو گوهر مرد خوش طبع بوده، غزل را نیکو می گفته. در دولت میرزا شاهرخ به ملازمت شاهزاده علاءالدوله اشتغال داشته در طوس میبوده. در شهور سنهآ اربع و خمسین و ثمانمانه از عالم فرار نموده. این قطعه در هجو قاضی عصر وی راست: قاضیا بر سر یتیمانی خونشان می خوری مگر شپشی

گفته ای آفتاب شرع منم افتابی ولی یتیم کشی ms057 از جملهآ شاعران متین بوده. هیچ یک از شاعران چون وی در مثل گوئی شروع ننموده. تمثیلات عوام را نیکو گفتی. مرد خوش طبع شیرین کلام بوده. در عهد میرانشاه و پیر بوداق از عالم رحلت کرده فی شهور سنهآ اتنی و تسعین و ثمان مائه. این غزل وی راست: آنکه در روی چو مه زلف دوتا میآرد

عاقبت بر سر این شهر بلا میآرد وانکه چون سرو قدش درچمن روح نخاست

با من دل شده بنگر که چهها میآرد همره باد صبا سرمهآ خاک ره توست

میرسد باد صبا نور و صفا میآرد به خیال خم ابروی تو دایم طوسی

روی اخلاص به محراب دعا میآرد

مشهور است مردم طوس را به گاو نسبت کردهاند. روزی در مجلس میرزا بابر لطفی شاعر پهلوی طوسی نشته بود. طوسی گفت: «کجای کاری؟» در جواب گفته که پهلری گاوم.

سید شرفالدین رضا

مرد صاحب نسب و با حسب بوده، از سادات صحیح نسب است. طبع لطیف گوهربار و اشعار دلپذیر مسرت آثار داشته و در زمان میرزا شاهرخ پیشوا و کلانتری مردم سبزوار تعلق به وی داشته. از وی پیش خواجه احمد خوافی که چهل سال وزیر بااستقلال میرزا شامرخ بود، جمعی از حاسدان شکایت کرده اند. خواجه کس فرستاد تا سید شرف را بند گران بر پای نهاده از سبزوار به هرات آوردند. کسی پروای مهم او . نکرد. مدتی آن بند بر پای او بماند. در آن وقت در هرات پیری بود هفتاد سال از عمر او گذشته در کمال خنکی[72] و برودت و او را مبروس صدر می گفتند و عادت او آن

افظ ms059 حلوانیم واز کمالمعتقد حافظ شیرازیم شاعر خوش طبع بوده. اصل وی از ترشیز است. به روزگار دولت سلطان ابوالقاسم بابر بهادر ظهور یافته. ابیات وی شهرت گرفته. در تتبع خاقانی سخن می گفته. در تاریخ سنهآ سته و ستین و ثمان مائه از عالم رحلت کرد. مادهآ تاریخ وی را خواجه احمد مستوفی «خروس» یافته. این مطلع ویراست: شب بر افق باز از شفق یاقوت حمرا ریخته

گردون ز انجم بر طبق لؤلوی لالا ریخته

مولانا قنبری[نیشابوری]2 مرد عامی بوده اما در شاعری هدایت و بخششی یافته بوده. قصاید را محکم و پرمعنی میگفته. او را اکابر و افاضل در کار وی متحیر بودهاند. مداح سلطان بابر بوده. قصیده در مدح سلطان مذکور دارد که این چند بیت وی راست: این گهرها بین که در دریای اخضر کردهاند

زین مشاغل آتش خور بین که چون بر کردهاند کشتی سیماب گون در بحر قلعی راندهاند

بیضهآ کافور در طشت معنبر کردهاند[74] آتش اجرام را همچون سربی دست و پا

اندرین بحر زمردگون شناور کردهاند می نماید جوهر قایم به ایجاد عرض

اندر ابداع عرض قایم به جوهر کردهاند

از بخارا است. وی مشهور است. شیخ زاده طاهر مرد خوش طبع بوده. بر روزگار دولت سلطان بابر قصیده در دارالسلطنهآ هرات نظم کرده با فضلای وقت صلای آن درداده. فضلاء وقت و حکام تخت هرات با وی خوش بودهاند. اشعار دلپذیر دارد. این غزل وی راست: تا آرزوی آن لب میگون کند کسی بسیار غنچه وار جگرخون کند کسی منعم مکن که هیچ به جائی نمی رسد سعی که در نصیحت مجنون کند کسی خلقی ملامتم کند و من برین که آه از دل چگونه مهر تو بیرون کند کسی دل می برند یاد اسیران نمی کنند یا رب به دلبران جهان چون کند کسی گفتی که طاهر از پی خوبان دگر مرو دیوانه را علاج به افسون2 کند کسی ms060 غزل را نیکو می گفته. از جمله شعرای سلطان محمد بایسنغر بوده. با اکابر و وزرای عید روشناخت بوده. این غزل وی راست: ساقی بیا که غم شد و آثار غم نماند جامی به دست گیر که دوران جم نماند در عرصهآ جهان غم سودوزیان مخور چون در بضاعت فلکی بیش [و]کم نماند از ترک تاز غمزهآ چشم ستمگرت جان مانده بود ز تن و آن نیز هم نماند تاکی دهم دهی که ز سوز درون من مسدود شد ره نفس و جای دم نماند[74] ریش دلم ولی ز غمت یافت التیام چون زخم دید راحت مرهم الم نماند از جملهآ امیرزادگان صاحب قران شاهرخ بهادر است. مرد خوش گوی بوده و طبع لطیف داشته. این غزل وی راست:

فاضل وقت مولانا محمود برسه

مرد لطیف طبع و خوش گوی بوده. در شاعری مرتبه و قدری یافته که به وصف درنیاید. به روزگار سلطان علاء الدوله در نیشابور بودی. بعد از آن رجوع به مشهد مقدسه کرده بوده. این چند بیت وی راست: ای سدرهآ رفیع تو را سدره آسمان از چار طاق قدر [تو] یک طاق آر صحن طرب فزای تو را نزمت ارم کرباس کبریای تو را رونق جنان گیتی شبیه منظر گردون مثال تو با صد هزار دیده ندید است همچنان از فوق عرش فرق بود تا به تحت فرش از غرفه های قصر تو تا فرق فرقدان

که زد ز مکه به یثرب سرادقات جلال زاوج قلهآ پرواز گاه عز قدم

بدین حضیض هوا پست کردهام پر و بال

و نسب بزرگوارش به شیخ عالم عامل، امام المجتهدین، وارث علوم الانبیا و المرسلین، امام محمد شیبانی میرسد که یکی از مجتهدان صاحب سند است، در مذهب امام اعظم ابوحنیفه کوفی - رضی الله عنه - و محمد پسر عبدالله طاووس هرمز بن شیبانی است و هرمز ملک بغداد است که ایمان در دست حضرت عمر ابن الخطاب - رضی الله عنه - آورده به شرف اسلام مشرف گشته است. والد ایشان مولانا نظام الدین احمد دشتی است و جد ایشان مولانا شمسالدین محمد دشتی که از مشاهیر و اهل تقوی و بزرگ بودهاند و در محلهآ دشت از محروسه اصفهان سکونت داشتهاند. به واسطه بعضی از حوادث زمان وطن مألوف گذاشته به ولایت جام آمدهاند و به امر قضا و فتوی قیام مینمودهاند و مادر و پدر ایشان از فرزندان امام محمد شیبانی است. چه مولانا قوام الدین از فرزندان امام محمد است و مولانا قوامالدین صبیهآ خود را در حبالهآ مولانا شرفالدین حاجی شاه مفتی درآوردهاند و از وی صبیهای[76] به وجود آمده. مولانا شمسالدین محمد در آن ولا که به ولایت جام آمدهاند صبیهآ مولانا شرفالدین حاجی شاه را در حبالهآ خود آوردهاند و از وی مولانا نظامالدین احمد متولد شده که والد حضرت مخدومی جامی است، تا در ولایت دشت میبودهاند در کتاب سجلات و ms062 قبالات عبارت دشتی مینوشتهاند چون به خراسان آمدهاند جامی به جای آن رقم زدهاند. در آن سالی که حضرت مخدومی متولد شدهاند میرزا شاهرخ بر تسخیر ممالک فارس مسلط گشته است. در ابتدا به تحصیل علوم و آداب اشتغال نموده کتب متداوله را گذرانید، سرآمد همگنان وقت خود گردیدهاند. اول در صغرسن همراه والد خود به هرات آمده، در مدرسهآ نظامیه اقامت کردهاند و به درس مولانا جنید اصولی آمده به مطالعهآ مختصر تلخیص توجه نمودهاند. با آن که هنوز به بلاغت نرسیده بودهاند به اقران خود غالب بودهاند. در خود استعداد مطول مییافتهاند و به حاشیه مطول قیام واشتغال نمودهاند. بعد از آن به درس مولانا علی سمرقندی که از علمای مدقق است درآمدهاند. زیاده از چهل روز در آن حلقه آمدورفت ننمودهاند و مستغنی از صحبت وی شدهاند. بعد از آن به درس مولانا محمد جرجانی رفتهاند و مدتی در ملازمت وی آمدوشد می کردهاند تا آن که صیت فطرت و آوازه دانشش ندا به عالم درداده و شهرت گرفته و دست ارادت به حضرت مولانا سعدالدین الکاشغری - قدس سره - دادهاند که

ایشان غم خود بازمی دارم ز بزم عشرتاندیشان1 به جای کاکلش شاما نشاید فرش ره حایشا که راه قرب آمد دلق گرد آلود درویشان

در زمان مغفور سلطان حسین میرزا بهادر بیشتر از پیشتر قبول و مرتبه یافته پادشاه و سایر شاهزادگان تا به امراء و سایر ارکان دولت و امیرکبیر علیشیر که مطاع شاه و سپاه بود غاشیه مطاوعتش در رأس و حلقهآ ارادتش در گوش کشیده بودهاند. عمر شریفش به هشتاد و یک رسیده بوده که در تاریخ روز جمعه ششم شهر محرم الحرام سنهآ ثمان وتسعین و ثمان مآئه رحلت کرده. چنانچه این قطعه دیوانهآ حسامی2 یاد از آن میدهد: جامی که آفتاب سپهر کمال بود

تصنیف کرد نسخ زهر علم بی حسیب رفت از جهان ماند میان سخنوران

تاریخ فوت خویشتن «اشعار دلفریب»[80]

در مدت عمر خود همواره ارقات خود را به تصنیف و ترتیب و تألیف گذرانیده.

امیر سلطان جلال الدین از سادات صحیح النسب و الاحسب ملک فرغانه است ابا عن جد در ولایت مرغینانست. به منصب شیخ الاسلامی منسوب بوده. وی نیز در آن منصب عالی قیام داشته. از زمان عمر شیخ میرزا تا غایتی از سلسلهآ وی این منصب به غیر انتقال نکرده در میان همگنان و اقران به حدت طبع و سرعت فهم ممتاز بوده. سخنان بلند از وی در هر باب به عالم ظهور میآمده....1 به همان منصب مقرر داشته، رخصت نمودهاند و در تاریخ نهصد و سی و پنج هجری این اظهار مضمر در مدح خان مذکور که از تاشکند به اخسیکت نزول فرموده، نظم کرده، گذرانیده: نوروز احمد آن شه جمشید جناب روشن شده از روی اخسی خراب خواهی که ز تاریخ بری پی به حساب زینهار سوی خراج اخسی بشتاب[83] شد نوش لبی شبی به نزدیک سبو می داد که می همی دهد سرخی رو

لال اربجوئی تو میزان بجوز مدح نخست شه آبرو از مرغینانست من اعمال الفرغانه. کتب متداوله را گذرانیده، علامهآ وقت خود گردیده، کوس دانشمندی بر همگنان خود میزده. به امیر سلطان جلالالدین معاصر بوده. روزی چند تغیر ولد امیر مذکور میرنظام فرزند وی مولانازاده موصوف به غولنگی در ms068 منصب شیخالاسلامی اشتغال داشته، اما زود از آن معزول شده و سبب عزل وی آن بوده که نوروز احمد شبی حضرت رسالت - صلی الله علیه و سلم - را در خواب دیده که به اعراض تمام فرمودهاند که از فرزندم میرنظام منصب شیخ الاسلامی را گرفته به دیگری چرا دادی؟ در آن حالت عذر تقصیر خود خواسته از خواب بیدار شده فی الفور فرمان شیخالاسلامی به نام امیرنظام نوشته و حقیقت خواب خود مذکور کرده به ولایت مرغینان روان ساخته. گویند روزی عید بود که اکابر در نشستن صحبت والی وقت در تقدم و تأخر مناقشه داشتند. مولانا تقدیم امیرنظام را قبول نکرده در گفت و گو بود که فرمان رسید و میرنظام به همه در آن صحبت تقدم کرد و با وجود مولویت و فضیلت عالی گاه گاهی خاطر به گفتن شعر رنجه میفرموده. این غزل از خیالات اوست: شب هجران امید از جان نداریم که روز مرگ را درمان نداریم[84] بتان غارت گر ایمان ازانند که می گویند ما ایمان نداریم همین میلت به قتل دیگرانست مگر ما دردمندان جان تداریم خوش آن دوزخ اگر محرومی نیت که تاب آتش حرمان نداریم منیر از دور قانع شو به دیدار که تاب منت دربان نداریم

تاشکندیست. در صغر سن از ولایت تاشکند به خراسان رفته، با فضلای آن روزگار و حضرت مخدومی جامی - قدس سره - ملاقات کرده، مشرف شده. گویند روزی در ملازمت ایشان نشسته بوده که سخن از فضیلت شاعری در میان افتاده یکی از فضلا فرموده که سیمی نیشاپوری که شاگرد فرید کاتب است قصیدهای نظم کرده که در هر

در گلو هر گه که گیرد آب گردد بیقرار تیغ خودرا چون زند برسنگخوش میآیدم

زآنکه چون برسنگ غلطد آبگردد خوشگوار[81] در میان تیغ خوبان دست و پایی میزنم

آشنا باید ازین گردابم آرد برکنار بگذرد از استخوانهای تنم تیغش چونیست

مانع آید آب تیز را خاک و خس بر رهگذار چون نیامد برسرم تیغ تو چشمم خشک شد

آب چون ناید ز بالا خشک گردد جویبار تیغ تو چون برسرم بگذشت جان دادم روان

آب چون بگذشت از سر غیر مردن نیست کار واصفی» تیغ ترا میبیند و محروم ازو

میکند در آب از حسرت نظر چون روزه دار غزل دوم: گرفت تیغ تو بر حلق راه رفتن جان

ز آب تیز گذشتن نمیتوان آسان بچشم من تنگ آبی نمود تیغ تو لیک

قدم چو پیش نهادم ز سر گذشت روان خوشم که تیغ تو بر سر مرا روان آمد

که هست زآب روان تازگی روح روان تنم چو خاک شود تیغ زن منوز که هست

به خاک مرده زدن آب رسم اهل زمان

دمی ولیک زند دم ز چشمهآ حیوان به زخمهای تنم تیغ زن بهانه مجوی

که زخمهای ترا آب میکند نقصان چو دید تیغ ترا واصفی نبیند هیچ

نظر ز دیدهآ پر آب هیچ سو نتوان غزل سیم: چون برسر است تیغ تو نتوان کشید آه

باید به زیر آب نفس داشتن نگاه بیوسته روشنست دل من ز تیغ تو

از آب اگرچه اخگر سوزان شود سیاه از آرزوی تیغ تو بگداخت جسم من

آری ز قحط آب شود خشکی گیاه[87] تیغت به خون چو سرخ شد از وی گریختم

جوید ز سیل فتنه بلی هر کسی پناه هردم ms071 ز زیر تیغ تو آید روان تنم

هرگز نایستد بتگ آب برگ کاه تیغ تو زنگ تا نخورد برکش از نیام

آبی که دیر ماند به یک جا شود تباه از ضرب تیغ تیز تو افتاد واصفی

غلطاند آب تیز کسی را ز جایگاه غزل چهارم: گفتی ز تیغ من شود آخر جهان خراب

آری جهان خراب شود عاقبت به آب

بگرفت زیر آب نفس دارم اضطراب جان رفت زیر تیغ تو مانده است تن هنوز

با آنکه جسم مرده نماند به زیر آب تیغ تو بر سر است تو پرسی سخن ز من

در زیر آب کی بودم فرصت جواب خوابم ربوده است زدی تیغ ناگهم

آری زنند آب به کس بهر دفع خواب بی تیغ تیز تو نبود واصفی دمی

مستسقی است کی کند از آب اجتناب غزل پنجم: از تن خاکی بر آرد گرد هر دم آب سرد

تیغ بردارد به آب لطف خود کن دفع گرد رفت تیغت بر دلم گر آه کردم عیب نیست

آب چون بر اخگر سوزان فکندی دود کرد مینشینم وانگهی تیغ تو بر سر میخورم

زآنکه بر پا آب خوردن موجب رنج است و درد سوی تیغت چون کشیدم دست یکدم بازکش

. ز آنکه نتوان در زمان بعد از دویدن آب خورد کرد تندی چون رقیبت تیغ بستی بر کمر

بسته گردد آب هر گاهی که تندی باد کرد[88] میزند تیغم رقیب سرد میلرزد تنم

لرزه میآید بلی چون بر تن آید آب سرد

تر مشو از آب هرگز تر نگردد هیچ مرد مولانا را غلامی بوده به غایت خوش طبع و پرخیال و سنجیدهگوی و تیزفهم، «زیرکی» نام. بعد از مراجعت خراسان که به تاشکند آمده، ابیات وی چندانی شهرت نگرفته. روزی با زیرکی مشاورت کرده که میخواهم ابیات ms072 خود را در سر چهار سوی شیر آویخته گذارم تا هر کس که بیند مطالعه کند، شاید که شهرت گیرد. در جواب زیرکی فرموده که اگر خود را همراه ابیات آویزند زودتر شهرت میکند. این سخن وی خوش آمده آزاد کرده و هم در آن حدود بعد از اندک روز به مرض تبلرزه از عالم رداع کرده و کان ذلک فی شهور سنهآ احدی و ثلاثین و تسعمانآه.

مولانا زیرکی اگرچه غلام مولانا واصفی بوده اما نازنینی است که در حدت طبع و سرعت فهم ری کس را سخن نیست. بعد از قید بندگی از ولایت تاشکند [به] بخارا رفته به کسب فضایل اشتغال نموده به جمیع اکابر وقت آشنا شده در آن جا به جوانی عنان اختیار از دست خود را به سبب مایحتاج آن جوان به بنده لازم شمرده فروشانیده است و مدت دو سال همراه آن جوان که وی را خریده بوده اوقات به سر میبرده از احوالات خود هیچ ظاهر نکرده تا آن که وی را در امر پرمحنت دهقانی انداخته، چون وقت درو رسیده مأمور به درو کردن غلات بهاری شده، در بدیهه این مطلع نظم کرده با خواجه خواند:[89] ای خواجه سخت کاریست درویدن بهاری من خود ز پا فتادم سال دگر نکاری چون معلوم خواجه شده که زیرکی از فضلای وقت بوده و از حقیقت احوال اطلاع یافته به لباس معذرت ملبس گردانیده، رخصت آزادی داده، مخیر گردانیده، به بودن و نابودن بعد از آن مولانا زیرکی از ملک اورگنج مراجعت نموده، خود را به بلخ افکنده، سکونت گرفت. در هنگامی که شاهزاده عالی تبار میرزا ابراهیم بن سلیمان پادشاه بن خان میرزا که نسب شریفش به صاحب قرانی امیرتیمور میرسد و آن شاهزاده در قید بیر محمد خان بن جانی بیک سلطان در بلخ بوده زیرکی رفته ملازمت کرده. میرزا از

زانرو غریبان گفتهاند هرجاکه شب شد روز شد چون ms073 خاک کشورستان عبدالله خان بن سکندر خان بن جانی بیگ سلطان به تسخیر جهانگیری علم فتح و نصرت برافراشته بلخ را محاصره کرده بوده از درون قلعه مولانا زیرکی بیرون آمده قصیده به نام خان نظم کرده گذرانیده به مبلغ پانصد تنگه خانی سرافراز شده در همان چند روز از جام فنا جرعه کشیده و کان ذلک فی شهور سنهآ اثنی و ثمانین و تسعمائه. اصل وی از ابهر عراق است. پدران وی شیخ زادههای آن جا بودهاند. وی در کسب فضایل کوشیده از فضلای وقت شده اکنر اوقات در هرات می بوده ونشو و نما در آن ملک یافته. اما بعضی وی را مرویست میگویند. لیکن مشهور به ابهریست.[90] روزی مولانا عبدالله هاتفی از وی پرسیده که چه نام داری؟ گفته که ابوالمکارم. اما در شهر مرا شیخ میرک میگویند. لیکن تخلص من نرگسی است. در اخیر عمر به قندهار رفته در آن جا از عالم رحلت کرده در شهور سنهآ ثمان و ثلانین و تسعمائه. قبر وی در مزار فایض الانوار ابواب انصاریست. جواب مخزنالاسرار گفته اما ناتمام مانده. دیوان غزل مرتب دارد قصاید را خوب گفته. این غزل از خیالات اوست: ما عاشقیم و مرتبهآ عشق پست نیست

عشق است هر چه هست دگر هر چه هست نیست صد محنت است در پی هر راحتی که هست

خوش است آن که ساغر عشرت به دست نیست1

منشین درین رباط که جای نشست نیست از لعل آتشین تو شد زنده عالمی

حق را کجا که جانب آتش پرست نیست دارد شکست ها ز تو بیچاره نرگسی

آن دردمند در خور چندین شکست نیست

مولا جانی بخاریست. در عهد دولت ظهیرالدین محمد بابر پادشاه به کابل رفته سکونت گرفته شهرت در آنجا یافته. در اوایل حال که در آن جا میبوده، پدرش به تیم بانی قیام داشته، اوقات ms074 از آن کار می گذرانیده. چون وی در کسب فضایل کوشیده از آن کار اجتناب نموده، قدم در شاعری نهاده از جملهآ شعرای وقت گردیده. در سلک فضلا انتظام نموده، با اکابر و اشراف و ارکان دولت و اعیان حضرت پادشاه آشنا شده. غزل را دردمندانه می گفته در شهور سنهآ خمسه و خمسین و تسعمائه در عهد سلطنت نصیرالدین محمد همایون پادشاه از عالم فانی به سوی سرای جاودانی سفر کرده. این غزل از خیالات اوست:[91] خوبرویان همه بی مهر و وفائید شما با اسیران ز پی جور و جفائید شما وعده کردید به ما طور دروغی گفتید راست گوئید که این طور چرائید شما چند پرسید که مقصود تو در عالم چیست ظاهر است اینکه شمائید و شمائید و شما ما درین شهر نه از بهر شما رسوائیم همه جا باعث رسوائی مائید شما جانی از دست شما جان نتواند بردن که بلایی ز بلاهای خدائید شما کابلی است و مشهور به خوجه1 زاده کابلی. در صفای حسن ثانی یوسف مصری

که چون پروانه می خواهم که گردم از سر یاری من دلخته از عشقش چنان خارم که در عالم

نبود ای دوستان عاشق کسی هرگز به این خاری به هر درسی که رفتم مستمع بنشستم و دیدم

که غیر از درس عشق او نمیخواند گرفتاری به امیدی که دشنامی دهد زان غنچهآ لبها

فکندم خریش را در گلشن کویش به صد زاری شده رحمی به جان ودل رخت را عاشق و مایل

مباش از حال او غافل به دیدار خودت داری

از نل خواندیان است. اوایل حال در کاشان اقامت داشت. به سبب اتهام الحاد

لاله فانوس بر افروزد و نرگس مشعل[93] گل چو خورشید سحر بردمد از مطلع شاخ

چون شفق جلوه کند لاله بر اطراف جبل بندداز غنچهآ گل شاخ به بازو تعویذ بلبل نغمه

افکند نرگس بیمار به گردن هیکل بلبل نغمهسرا پیر عزایم خوان شد

گل پیری؟ دایرهآ صحن گلستان مندل از نیم سحری باز به جنبش آمد

پنجهآ شاخ که از صولت سرما شده شل کوه از درد سر بهمن دیر است کنون

شود از ناصیهآ ابر بهاری صندل

تخلص وی فکریست و از مردم اعیان تاشکند بوده. پدرش مولانا عبدالغفار در ماورالنیر و ولایت تاشکند با همگنان خود کوس مولویت زده به افاده و گفتن درسهای کتب متداوله اشتغال داشته. وی نیز کتب متداوله را گذرانیده از مقبولان روزگار گردیده. گویند در اوایل حال که قدم در تحصیل علوم نهاده بود تا شرح مواقف هیچ از وی مفیوم نمیشده که چیزی درک میکرده باشد. چون به درس شرح مواقف رفته وی را ترقی کلی روی نموده تا آن که صیت اهلیت وی ندا به اطراف و جوانب در داده از علمای وقت خود گشته است. با وجود آن فضیلت اصلی به جزئیات که ادنی مرتبهآ علم است، اشتغال مینموده به گفتن شعر خاطر رنجه میفرموده. این غزل وی راست: منم امروز در کوی تو رسوای جهان گشته

گرفته خانه در کوی غم و بیخانمان گشته جهان را گشتم و عاشق بسی بودم ولی هرگز

نبودم این چنین در عشق رسوای جهان گشته چه سان آرام یابد جان بی آرام من زین سان

که میبینم تو را آرام جان دیگران گشته تو را از مهربانیهای پیشین گشته میبینم

چوبیشین کاش بینم بازت ای مه مهربان گشته[92] چه حاجت عرض حال خویش «فکری» را چه میپرسی

که پیش از عشق تو حالش چهسان بود و چهسان گشته

مولانا غزالی

مرد فاضل گوشهنشین بوده. در استغنا ms077 قرینه نداشته. اصل وی از سمرقند است. به قدری طالب علمی داشته و از اهل کسب و حرفه بوده. غزل را پرخیال میگفته. این غزل از خیالات اوست:

عالم بیاختیاریهاست واقع میشود طره افشاندی و گردمشک برخالت نشست

هر چه هست آخر به اصل خویش راجع میشود چون نمودی خط مشکین آه عاشق شعله زد

ابر هر جا گشت پیدا برق لامع میشود غیر عشق گلرخان نقد حیات خویش را

صرف هر چیزی که میسازیم ضایع میشود گر غزالی را کشی و زندهسازی حاکمی

عاشق مسکین به هست و نیست قانع میشود

امیر فریدون از سادات کرمان است. در شاعری خیالات لطیف دارد. این غزل وی راست: ساحری آموختی چشم فسون ساز را ره زن دین ساختی غمزهآ غماز را مصحف روی تو داد دفتر گل را به باد سرو قدت پست ساخت سرو سرافراز را در چمن از عین ناز جانب نرگس نگر تا نهد آن خیره چشم از سر خود ناز را چشم من از سیل خون سر دلم فاش کرد پرده دری عادتست مردم غماز را ست فریدون تو را هیچ کسی راز دارلب مگشا و مگو پیش کسی راز را اگرچه تبریزی است اما به هروی مشهور است. اوایل حال در تبریز میبوده به واسطهآ آفات زمان ترک وطن کرده به هرات آمده سکونت اختیار نموده. در آن حدود کار ری[95] بالا گرفته ونشو و نما یافته. اگرچه در اکثر اصناف شعر سخن کرده، اما این غزل از خیالات اوست. غزل: چرباده بر سخنت رنگ ارغوان انداخت دلم عقیق تورا از چشم خونفشان انداخت بنبن من زدهان تو غیر هیچ نبود حکایت تو مرا باز در گمان انداخت

ز چشم مرحمت او را نمی توان انداخت دم از وفای سگان تو میزند نامی

مولانا حریمی شاعر مستحکم نیکوخیال بوده از معاصران امیر فریدون است. غزل را دردمندانه می گفته. اصل وی از هرات است. سلیقهاش در شاعری نیکو بوده. این غزل از خیالات اوست: جانا جفا برای شما میکشیم ما ترک وفا مکن که جفا می کشیم ما نقاش چین چو صورتش آورد در قلم زد بر زمین قلم که چها می کشیم ما بیکان ناوکیست ز خوبان بیوفا هر خار محنتی که ز پا می کشیم ما گه میکند چفا و گهی میکشد به جور بنگر ز عمر خود چه بلا می کشیم ما وبان ترحمی به «حریمی، نامراد کاین درد را برای خدا می کشیم ما

مولانا یوسفی طبیب از فاضلان وقت بوده. اصل وی از خاف هریست. اما در ماورالنهر کسب فضایل کرده و نشو ونما یافته. در آخر حیات از ماورالنهر عزیمت ملک هند کرده خود را به ملازمت نصیرالدین محمد همایون پادشاه افکنده اعزاز تمام یافته. اکثر مصنفات خود را مذیل به نام پادشاه مذکور گردانیده. در علم طب[96] رسالهها نوشته و در حکمت و طبابت ماهر وقت خود بوده. با وجود آن همه اشغال خاطر به گفتن شعر رنجه می فرموده. این قطعه از خیالات اوست که در خطبهآ یکی از مصنفات خود در مدح پادشاه مذکور کرده:

آمد این مجموعهآ زیبا رقم تحفه بر نزد شه عالم پناه

ب آسمان سلطنت داور گردون همایون پادشاه

آنکه افسر کرده خاک درگهش مر که آمد قبهآ این بارگاه

وانکه کم جوید به داد عدل او کهربا رسم اطاعت را ز کاه

قدر مهر و مه بلند آمد ولی برتر آمد قدر او از مهر و ماه

مولانا قاسم ضیائی بخاری است. فقر وی زیاده از فخر وی بوده در آداب سلوک ماهر عصر و نادر دهر بوده به غایت خوش خلق و نیکوسخن و زیباروش و شیرین حرکات و نمکین گفتار بوده. از علو فطرت و استغنا آمد و رفت با اکابر وقت و اشراف زمان و امرای آن دیار نمی کرده طبع لطیفش را به گوشهنشینی میل تمام بوده مردم وی را حرمت بسیار و اعزاز بی شمار میداشتهاند. غزل را دردمندانه و موحدانه می گفته. این غزل وی راست:[97] فضای کوی تو باغ من و بهار من است

نشان پای سگانت سر برکه زار من است چه تازه میکنی این داغهای دیرین را

که از تو بر دل جان امیدوار من است زساغری می وصلی که داشت ساقی عشق

مراد خاطر او محنت خمار من است به ملک عشق ضیایی غریب شهر توایم

از آن چه سود که یار من از دیار من است

نادری بیگ مرد دردمند هنرپیشه بوده. اوایل حال در وادی بیکی دوندگی قدم نهاده، خود را در آن رادی از سایر همگنان خود ممتاز گردانیده. در دوندگی از باد صبا گرد برده. چون طبعش را میل به گفتن اشعار آبدار شده و کسب فضیلت کرده از آن کار استغفار نموده خود را در زمره اهل فضل داخل گردانیده. اصلش اگرچه از، هری است اما در ماورالنهر

مولانا بی قیدی مرد لابالی و هنرمند ندیم پیشه بوده با لوندان و دردمندان صحبت میداشته. خود را گاهی میداشته به صورت قلندران میآراسته و گاهی به مشرب اهل[98] استغنا می کوشیده. غزل را دردمندانه می گفته. این غزل وی راست: من عاشقم عشق محض ؟ کرم اوست از عشق غرض چاشنی درد و غم اوس ای زاهد خودبین چه برم سجده به محراب محراب من غم زده نقش قدم اوست جانست ز سر تاقدم آن سرو گل اندام سر رشتهآ جان کاکل پرپیچ و خم اوست نومید مشو از کرم ولطف وی ای دل چون دیدهآ امید به لطف و کرم اوست با خط لبش دم مزن از خضر ومیحا چون زندگی خضر و مسیحا بهدم اوست جز عشق به «بیقیدی» مکین مکن اظهار کان غمزده دلشاد به درد و الم اوست

خراسانی است. به غایت خردمند و فاضل بوده. در عهد دولت سلطان حسین بهادر در منصب انشاء قیام داشته. گویند در هنگام سلطنت پادشاه مذکور نشانی برای خود نوشته به قلم موی مهر یاد و ارکان دولت در آن تحریر کرده بوده، عقل را در آن حیرانی بوده که از خیال بیرون است. از کردهآ وی واقف شده از کمال کرم از وی در گذشتهاند. به قصیده گوئی میل تمام داشته. به جمع کردن دنیائی به غایت حریص بوده. در جواب دریای ابرار امیرخسرو دهلوی- علیه الرحمه - شهر آشوبی جهت اهالی و سکنهآ هرات گفته که پسندیده ارباب هنر است و این چند بیت از آن جاست:

درگهش را عرصهآ خورشید گل میخ زر است درمعین بین کزخواص کعب و مکنت صد هزار

ز اختر بد آبله بر روی آن بد اختر است احمد ابو دکهی سنی بود ms081 چون غلیواجی که شش مه ماده و شش مه نر است. گویند چون احمد طلبی[99] که به مولانا احمد آتون معروف است از ملازمت شاه اسماعیل غیبت نموده به هری آمده پیش حاکم هری و اشراف و اکابر شکوهآ مولانا آگهی کرده که مجو شما کرده. امیرخان که در آن وقت حاکم بوده وی را طلب نموده بعد از ثبوت، دست و زبان وی را بریده. از وی منقول است که بعد از آن به چند روز شبی به خواب می بینم که به روضهآ منور حضرت ملایک آشیان ولایت مکان امام هشتم قبله هشتم1 سلطان الاصفیا برهان الاتقیا سلطان ابوالحسن علی بن موسی رضا - علیه التحیة والثنا- درآمدم. خون از دست و زبان من میرفت. دیدم شخصی ایستاده از روی هیبت گفت که آستان را ببوس. گفتم: چگونه بوسم که از خون زبان من آستانه ملوث میشود؟ باز به غضب هرچه تمامتر فرمود که ببوس. چون بوسیدم. فیالفور از خواب بیدار شدم. دیدم که خون از دست و زبان من ایستاده و زبان من گویا شده. دست نیاز به درگاه کریم کارساز بنده نواز گشادم و آواز برآوردم. جمعی که نزدیک من بودند، تعجب نمردند. پیش آمده از احوال من پرسش نمودند و حقیقت معلوم کردند. حمل بر کرامات و اعجاز اهل بیت رسول الله - صلی الله علیه وسلم - کردند. گویند بعد از آن که زیان وی گویا شده از سابق روشن تر و بهتر تکلم می کرد و در بیان به سخن نصیحتر و نمکینتر گشته بود و به دست چپ خطی می نوشت که از دست راست بهتر رخوبتر بود. فاما طبع لطیفش را به خباثآت میل تمام و به خوردن شراب حرص بسیار دائت. بعد از واقعهآ دست و زبان بریدن چهار سال در جهان زندگانی کرده بعد از آن جان به جانآ فرین سپرده و کان ذلک فی شهور سنهآ اثنی و ثلاثین و تسعمائه[100]. قبر ms082

کز تصور کردن او میشود دل بیحضور نازعاشق زهد خشک فاسق بذل ممسک هزل رذل

شیوهآ معشوق بدشکل [و] نظر بازی کور لحن وصوت بیاصولان بحث علم جاهلان

میمانی به تقلید و گدائی به زور

از مرو است. اما در هرات نشو ونما یافته. در عنفوان جوانی شباب به صحبت شیخ و شاب آمدورفت میکرده و به مزارات سیر کرده، امداد و استعانت میجسته و بی وضو قدم بر زمین نمینهاده. چون سن وی از پنجاه تجاوز کرده از آن شیوه بازمانده با لوندان همنشین شده و به خوردن مسکرات رغبت نموده و در آخر عمر در سمرقند عنان اختیار با گلاندامی از دست داده، چون به حین جنون آثین سراسیمه میگشته و در آتش محبت پروانهسان میسوخته. گویند جمعی از مخالفان و رقیبان با جوان معروض داشتهاند که مولانا شهودی عمریست که لاف محبت و اخلاص میزند لایق آن که در پلهآ امتحان باید سنجید. آن روز آن جوان بر بام رفیعی نشسته بوده ناگاه مولانا آمده بنا بر گفتهآ ایشان امر کرده که خود را از بام فرو افکن مولانا از جای برخاسته بر لب بام رسیده ایستاده، فرو نیفکنده. پرسیده آن جوان که چرا نیفکندی؟ جواب داده که عشق ما تا همین جا بود. این حرکات مولانا به قدری شهرت یافته مطعون شده. آخرالامر نتوانست در ماورالنهر بوده به جانب هرات رفته در همان جا ناپیدا شده. این غزل ویراست:101]

مولانا رهائی هروی است در انشا و خطوط دست تمام داشته. آبا و اجداد وی از توران بودهاند. به سبب حادثات زمان و انقلاب دوران از توران به شیروان افتاده و از آن جا نیز به هرات آمده سکونت گرفته. اوایل حال در عنفوان جوانی به جهت لاف محبت سلطان خلیل شیروانی در قید افتاده بوده و سلطان مذکور نیز با وی دل نگران گشته بوده. گویند حسنش به مثابهای بوده که اکثر جوانان و پیران شیروان را از پای انداخته. مدت مدید و عهد بعید در قید تصرف و محبت سلطان خلیل بوده آخر که بهار حسنش رو به خزان نهاده و اعتدال جمالش از حد گذشته، زحمت بسیار کشیده به هرات آمده و با شاهزادههای سلطان حسین بهادر آشنا شده نشو و نما یافته. هرچند وی را شاهزادهها و ارکان دولت تکلیف ملازمت کردهاند، التفات ننموده خواستهاند که وی را به وزارت یکی از شاهزادهها نصب کنند، نیز اقبال نکرده. این قطعه نظم کرده با یکی از ارکان دولت فرستاده: رهایا مطلب کام دل ز خوان فلک اگرچه گردهاش از قرص مهر و ماه شود به داس یأس درو مزرع امید و امل چو داس اگر قدت از بار غم دو تاه شود بتاب آتش همت بسوز خرمن آز که روی سرخت ازو زرد همچو کاه شود بیا و تجربه از لعب کودکان برگیر هر آن کسی که خر افتد وزیر شاه شود

از موضع سمجگان است از مضافات الایلوغ من اعمال الاندکان. مرد پسندیدهآ خردمند درویش بوده. هنگامی که ظهیرالدین محمد بابر پادشاه والی آن ملک بوده دایم الاوقات به صحبت وی آمدورفت میکرده..1

[امیر همایون اسفراینی]2

. جملهآ نزدیکان گشته و در ملازمت وی نشو ونما یافته و شهرت گرفته. سلطان سلطان مذکور از غایت محبت و نیایت میل، وی را «خسرو کوچک» میخوانده. ابیات ms084 وی را قرینهآ ابیات خواجه خرو میداشته. گویند با جوانی تعلق خاطر پیدا کرده اسیر کمند محبت شده، کارش به جائی رسید که وی را در زنجیر کشیدهاند. بعد از چند روز که به حال خود آمده، این مطلع گفته، پیش سلطان یعقوب فرستاده: به زنجیرم چو کرد از بیقراری دلستان من ولی زنجیر شد سوراخ سوراخ از فغان من

چون این بیت در نظر سلطان در آمده از بند نجات داده، باز به دستور سابق هم صحبت گردانیده. در موضع ارکم از اعمال کاشان مدفون است. چون تاریخ فوت او به نظر در نیامده بود ازین جهت مرقوم نگشت. این بیت نیز ویراست: دهانت غنچه چشمت نرگس و رخ لاله حیرانم

که ازیک شاخ چون پیداشد این گلهای گوناگون4

مولانا خزانی در اوایل حال در غایت بیقیدی و پریشانی بوده در آخر عمر گوشهنشینی اختیار[103]) کرده از مردم کنار گرفته در حدت طبع و سرعت فهم شهرت داشته. اگرچه اصل وی از هری است، اما در بلخ نشو و نما یافته این غزل وی راست:

زیر لب در هر نگاهی صد سخن دارد به من جای آن دارد که از شادی نگنجم در قبا

این همه لطفی که آن گل پیرهن دارد به من کوه کن گر کند کوه در دمن جان میکنم

نسبتی در عاشقی کی کوهکن دارد به من گفت [و] گوئی گشتنم تنها ندارد در زبان

هر چه دارد آن لب شکر شکن دارد به من ای «خزانی» داد دشنامم چو دادی زان دهان

از برای هیچ یک آن سیم تن دارد به من

اشاه حسین کامی از ظرفاء و فضلای اعیان بوده. آبا و اجداد وی در هرات همه اوقات از سایر همگنان خود ممتاز بودهاند. در اوایل حال به تحصیل فضایل موفق گشته در اخیر عمر عزلت خواسته از همه استغفار ms085 جسته به فقر ساخته در فنون شعر و معما و سایر جزئیات ماهر و نادر وقت بوده و مدت عمر وی به هفتادوهفت رسیده بوده به کام وناکام از سرای فانی رخت هستی به ملک جاودانی کشیده و کان ذلک فی شهور سنهآ اربعین و تسعمائه. چون اصل آبا و اجداد وی از اوبه است از آن جهت وی را در آن جا دفن کردهاند. این غزل وی راست: من از مردم نهان میداشتم اشک دمادم را

ولیکن دیدهآ گریان من پر کرد عالم را مسلمانان ملک چون کرد آدم را پرستاری

چه شد گر میپرستی آدمی فرزند آدم را چو ریش سینهآ عشاق را مرهم نمیسازد

نمی دانم که از بهر چه میسازند مرهم را104]

به حسرت تا به کی بیند کسی دلهای خرم را شود یاران، دراز، آن روز، عمر کوته کامی

که سوی خودکشد از بیخودی آن زلف پرخم را

مروی است. در اوایل حال به تحصیل علوم اشتغال مینموده. آخر از آن امر شریف باز مانده در روش قلندران می گشته. در باب استغنا قرینه نداشته. اکابر و اشراف وقت را با وی اعتقاد تمام بوده. ارادت به حضرت قطب الاقطاب شیخ حاجی محمد قوچانی - علیه الرحمه - داشته صفای باطن از چهرهآ نورانی وی لامع و هویدا بوده. در زمتانها و تابتانها در زیارت مزارات فایض الانوار سیر می کرده و با جانوران دانهها میداده در اخیر عمر از وطن مألوف اختیار مسافرت کرده در سیاحت قدم نهاده به ماورالنیر آمده با فضلا و ظرفا و اکابر و اشراف و صوفیه ملاقات کرده. اکثر اوقات به ملازمت مخدومی مولانا محمد امین زاهد - علیه الرحمه - آمدورفت می کرده و از الطاف ایشان بهرهمند شده از بلخ به هرات رفته، با شاه طهماسب در قزوین ملاقات کرده، شاه از وی راه آورد طلب نموده این غزل بخوانده: سرم ms086 مباد اگر پا کشم ز راه وفایت

زبان مباد شکایت اگر کنم1 ز جفایت نهایت شب هجران چه پرسی از من حیران

که آن شبی است که هرگز نمی رسد به نهایت گیی که بر سر راهت غبار غیر نشیند

ز رشک میرم اگر بر زمین رسد گواهت هوای میر رخت تا فتاد بر سرم ای مه

همیشه ذره صفت رقص میکنم به هوایت

به «واصلی» نظری افکنی زیمن عنایت[105] گویند شاه مذکور در همان مجلس خلعت فاخر و زر وافر به وی کرم فرموده. از آن جمله دو عدد شاهی برداشته باقی را همچنان گذاشته از آن جا عزیمت ملک هند کرده، خود را به ملازمت نصیرالدین محمد همایون پادشاه رسانیده و صحبت وی با پادشاه مذکور خوش برآمده و از آن جا عزیمت سفر حجاز کرده به سعادت طواف حرمین - زادهما الله شرفا - مشرف شده، باز به ماورالنهر شتافته است و در آن سفر رحلت کرده. چون تاریخ فوتش به نظر نه درآمده بود از آن جهت در تحریر نیامد. این چند بیت ویراست: چرخ فانوس خیال و عالمی حیران درو

مردمان چون صورت فانوس سرگردان درو آن گردباد نیست به راه وفای تو

سرگشتهایست رقص کنان در هوای تو

مولانا فغانی از قراکول است من اعمال البخارا. در آن ملک نیز نشو ونما یافته و شهرت گرفته است. در بدیهه گوئی به غایت صاحب قدرت و تیززبان و تندگوی بوده و از صحبت مردم و آشنایی ابنای زمان به غایت احتراز داشته. اما خود را در شاعری بسیار کامل و ماهر می گرفته، از پیش خود بر پا بوده. شعر کم کسی را قبول داشته، از آن جهت صحبت وی با مردم برنمی آمده و سبب کم اختلاطی وی بیشتر از آن جهت بوده. این غزل وی راست: چنان بی خود به وقت قتل آن ms087 خونریز بد خویم

که سر از تن جدا افتد خبر نبود سر مویم به هر پهلو که نالد هر کجا بیمار درد او

من غمدیده نالان از غمش در پهلوی اویم

به حمدالله که باری از سگان آن سرکویم[106] زمن پرسید زیر لب دم آخر چه میگویی

نهادم دست خود بر سینه و گفتم دعا گویم فغانی وار گشتم خاک پای سرو سیمائی

که وقت رستخیز از زیر سرو قامتش رویم از شیراز است. اما بعضی وی را بغدادی میگویند و جمعی مروی میخوانند. اشعار وی اکثر «شتر گربه» واقع شده. غزلی که سراسر نیکو گفته باشد کم است. چندگاه در بغداد میبوده. چندگاه قدم در سیاحت عمر گذرانیده. اکثر اوقات در ملازمت میرزا سام آمد و رفت میکرده و ابیات خود پیش وی میخوانده. شریف تبریزی شاگرد اوست. مولانا شریف بعضی ابیات وی را تضمین کرده، مشهور ساخته و بر بعضی ابیات وی معنی شتر گربه گی لازم شمرده، موسوم به «سهواللسان» گردانیده این حرکات از وی نسبت به مولانا، ستم ظریفی بوده. مولانا لسانی به غایت درویش نهاد و نامراد بوده و در تبریز از جهان رحلت کرده در شهور سنهآ احدی و اربعین و تسعمائه قبرش در گورستان سرخاب است. این غزل وی راست: مردن به خاک کوی تو با جان برابر است

تو با جان برابر استخاک درت به چشمهآ حیوان برابر است درمان درد دل نکند دردمند تر کان درد ج

کان درد جان گداز به درمان برابر است

نداریی که زلف تو نبود برابرم با صد هزار خواب پریشان برابر است عاشق منم که از غم دل چاک سینهام در عاشقی به چاک گریبان برابر اسه از آسمان گذشت «لسانی» فغان من یعنی که خاک منزل جانان برابر است

تبریزی است و شاگرد مولانا لسانی. در حدت طبع و سرعت فهم ازسایر[107] همگنان خود ms088 ممتاز بوده. شرافت سخنانش بر همه واضح و لایح است. با وجود آن همه

به ره تو خاک گشتم که گذر کنی نکردی دم مرگ هیچ دانی ز چه باز ماند چشمم

ز تو بود چشم آنم که نظر کنی نکردی چو نکرد یار رحمی ز تو ای فغان چه حاصل

ز تو بود امید آنم که اتر کنی نکردی زنخت کردم ای دل به تو شرح غمزهآ او

خبرت ز فتنه دادم که حذر کنی نکردی به وطن «شریف» روزی که تو را نماند قدری

به جز این نبود چاره که سفر کنی نکردی

مولانا فصیحی مرد خوش کلام فصاحت شعار بلاغت دثار بوده. غزل را دردمندانه می گفته. پاکیزه نهاد درویش اطوار نامراد بوده. اکثر مردم با وی اعتقاد داشتهاند. اصل وی از شیراز است. این غزل وی راست: خوناب جگر میخورم از چشم تر خویش

کس نیست چو من تشنه به خون جگر خویش ماییم پس از کشته شدن زندگی از سر

آن دم که به فتراک تو بندیم سر خویش زین خوش پسران چشم نکوئی نتوان دید

دیدید که یعقوب چه دید از پسر خویش

کین پند به یاد است مرا از پدر خویش[108] ای روشنی دیده چه دیدی ز «فصیحی»

کانداختهای بیگنهش از نظر خویش

مولانا خوشی مرد مردم دیدهآ گرم و سرد جهان کشیده بوده، همواره با مردم خوب ms089 صحبت میداشته. گاهگاه در دارالملک تاشکند در عهد نوروز احمد خان به منصب وزارت اشتغال مینموده، زود هم از آن منصب معزول میگشته. هرگاه معزول میشده زاویهنشینی اختیار میکرده و با مردم اختلاط و آمیزش نمینموده. در شکایت ابنای زمان این غزل وی راست: چه گویم آن چه ز یاران بیوفا دیدم ز هر که چشم وفا داشتم جفا دیدم نپند روز فراغت قدم به دیدهآ من چو روز تفرقه باشد کنند نادیدم شدم به جرم جفا خونفشان ز هر مزهای که من به چشم گنهکار خود چها دیدم نیکو نبود وفا را رندی روزگار ز روزگار بتر بود هر که را دیدم و آشنانی مردم ندیده هیچ خوشی فراق را از همه با خود آشنا دیدم

مولانا انسی از صنادید کریمان کرمان بوده. به ظاهر باطن به همه صفت آراسته. این غزل از خیالات اوست: ملک سخن ملم است از کرم الاهیم

وز بر عشق میرسد دولت پادشاهیم باده خوشگوار من اشک عقیق دانهام

نغمهآ جانگداز من نالهآ صبحگاهیم کشور نامرادیم زیر نگین در آمده

گرچه لب تو دمبدم داد به خون گواهیم[109] چشمهآ آفتاب من عارض توست دور از آن

همچو هلال یک شبه هر سر ما به ماهیم من که زکفر زلف تو در ظلمات حیرتم

نیست به جای خویشتن دعوی جان پناهیم خوی تو اهل عشق را چون به گناه میکشد

می کشد این که میکند تهمت بی گناهیم در ره او چو أنسیم روی نیاز بر زمین

چون به یقین نمیرسد دعوی پادشاهیم

شیخ عابد1 از تومن خیرآباد است من اعمال البخارا. به غایت پاکیزه روزگار خجسته کردار درویش نهاد سالک بوده. در کسب کمالات فضایل کوشیده، کسب کمال کرده است. کابر و اشراف عهد وی را حرمت بسیار میداشتهاند. وی گاه گاه نیز اعتکاف ودهه و ازیعین مینشسته. مردم خوب به مجلس وی آمدورفت میکردهاند. این ms090 غزل از ابیات سماعی اوست که در حالت وجد و سماع از وی سر زده: وزد از داغ نهان جان بلا پرور ما دو گواهند بدین حال دو چشم تر ما سرما آمده پا مال بتان در ره عشق عشق آورده بلاهای عجب بر سر ما ما خود از درد و غم عشق ز پا افتادیم خس و خاشاک در و دشت بود بستر ما دفتری شد چو نوشتند دلا قصه عشق نیست غیر از سخن عشق درین دفتر ما بس که عابدصفت از کوی ملامت دوریم خلق عالم همه گشتند ملامتگر ما

میرزا قاسم از سادات جنابد است. اما به گونابادی معروف و مشهور است. در جمیع بلاد خراسان به مرتبهآ علم و فهم و طبع و فراست از سایر همگنان و ابنای زمان ممتاز بوده. تخلص وی «قاسمی» است. در شعر و معما سرآمد همگنان خود بوده. از اولاد امیر جنابد است که مقدم و رثیس آن ولایت بوده. با وجود علو شأن و دغدغهآ دایم. به مضمون بلاغت مشحون «الفقر و فخری» عمل کرده. از فتوی اوقات می گذرانیده به ms091 همه اوصاف آراسته بوده. میرزا قاسم در فضیلت توجه نموده، به اکثر کمالات پسندیده موصوف گردیده. بعد از مولانا عبدالله هاتفی مثنوی امثال وی نظم کسی نکرده. چهار کتاب در رشتهآ نظم کشیده. اول اشاهنامه» که مذیل به نام شاه اسماعیل کرده که این چند بیت از آن جا است: اقه به فرق شه کامیابچو مد الف بر سر آفتاب چو در بحر حاجی کمان رفت شاه تو گفتی که در بحر برج قوس است ماه[111]

مرا خوشتر آواز مستان به گوش ز نالیدن بلبل پر خروش

چراغ دل از می مرا روشن است قدح چشم ومی نور چشم من است

دهم بعد از این رخت هستی به آب کنم بر سر باده چون حباب

مولانا ترابی

اصل وی از حصار است. اما در مملکت هند در پرکنه سکری تولد شده. در شاعری خیالات نیکو دارد. به تخصیص در شعر هندی، این مطلع وی راست: ماه روزه از هلال عید ابرو را نمودهمچو محبوبی که او رویست ابرو را نمود

مولانا قادری بخاریست. به حدت طبع و سرعت فهم معروف بود و به غایت تیززبان و تندگوی و حراف بوده، اما بسیار سخن میکرده، ازآن وجه فضلای وقت وی را «بابای بدلا» لقب نهاده بودند. این غزل از خیالات اوست: ز حد گذشت اگر چه گناه کاری ما ولی به لطف تو باشد امیدواری ما[113] زبان عذر نداریم چشم آن داریم که رحمت تو کند رفع شرمساری ما سپرده ایم ز راه نیاز جان به رهت نیازمندی ما بین جان سپاری ما تو شاه محترم و ما گدای بی سامان کجا رسد به حریمت فغان زاری ما به لب رسید ز غم جان زار و جز کرمت کجاست آن که کند فکر غمگساری ما گهی ز عین عنایت به سوی ما بنگر که از برای همین است اشکباری ما چو «قادری، ز غمت بس که بیقرار شدیم کسی قرار ندارد ولد خلف و در صدف خواجه علی بن خواجه کمالالدین نعمتالله برزش آبادی طوسی است. پدران ایشان از مردمان اعیان بودهاند و در شانزده سالگی به سعادت

نبود عجب اگر نشناسد کسی مرا بر رخ نشسته گرد غریبی شبی مرا نبود می خواست گریه دست دهد آه چون کنم تأثیر کرده است غریبی بسی مرا بر خواری و غریبی من گریهآ زار کرد هرگه که دید غمزدهآ بیکسی مرا[115] تا هست خار از آن گل رعنا به پای دل باید کشید سرزنش از هر خسی مرا گشتم ز غم ضعیف چو هجری دمی بروباد صبا ز کو

باد صبا ز کوی تو همچون خسی مرا به غایت کریه منظر و نامقبول بوده. لیکن در فضیلت قرینه نداشته. اکابر و اشراف وی را حرمت میداشتهاند. اما در مناظره و گفت گوی محاورات به غایت درشت بوده. در هنگام مناظره افعال غریبه و حرکات عجیبه از وی به ظهور میآمده. نام وی عبدالعلی است و از تومن خیرآباد بخارا است. لیکن در ملک خوارزم نشو و نما یافته و در همان حدود از عالم رفته. این چند بیت از خیالات اوست: بر دگری مبین ببین بر من خستهای جوان

رحم به کس مکن بکن بر من زار ناتوان وعده مرا مده بده از لب خویش شربتی

جان ز غمت شد و نشد مهر رخ تو همچنان کو خبری ز من به من ای مه نازنین بدن

سنگ به دل مشو بشو مرهم درد بی دلان جای دگر منشین نشین بر سر چشم حاصلی

خانهآ خود بدان مدان دوست بدان مردمان اصل وی از شیراز است. در عنفوان جوانی به طلب علم اشتغال داشته. در اخیر از شیراز به هند افتاده. مدت مدید به صورت فقرای هند بر سر و روی خاک میمالیده و در میان ایشان اوقات به سر میبرده. تا آن که نهایت سیرش به ملک دکن انجامیده و در

بچ جا نرسیدم که در دلم نگذشتی به خاطرم نرسیدی به میچ ره نگذشتم به هیچ جا نرسیدم از امرازادههای الوس ترکمان بوده. در خطوط وانشا و معما و سایر جزثیات در میان همگنان خود انگشتنمای و ممتاز بوده. به غایت فطرت بلند و همت ارجمند داشته اما بسیار متکبر و خودپسند بوده. در شاعری خیالات نیکو دارد. این دو بیت وی راست: نمی رسد به زمین پای قاصد از شادی جواب نامهآ دردم شنیده پنداری ذلم به طور دگر می طپد ز شوق امروز بیار نامهآ شوقم رسیده پنداری

چون این قطعه مسموع مولانا باقی شده، در جواب این قطعه نظم کرده: پاینده مایهای که به باقی رسیده بود صد بار غم به جان دل ناتوان توست یک مایه برد باقی و یک مایه را گذاشت

غمگین مشو که مایهآ باقی از آن توست هر دو قطعه به نظر میرزا در آمده شتر دیگر را با مولانا پاینده مرحمت کردهاند.

از شاعران پردعوای ولایت حصار شادمان است. اما معروف به طالقانی است[118]. این مطلع وی راست:

که برق آه ظاهر می کند جای نهان باشم کابلی است. از فضلای وقت بوده. اکثر کتب متداوله را گذرانیده. در علم ادوار نیز دست زده به غایت باخبر بوده. در استغنا قرینه نداشته. در عهد نصیرالدین محمد همایون پادشاه به ملک هند رفته، حرمت و عزت بسیار یافته. با جمع اشراف و ارکان دولت و اعیان حضرت صحبت ms097 وی خوش آمده اما رفته رفته مشرب خود را وسعت داده به خوردن مسکرات توجه نموده و در اخیر عمر در عهد دولت جلالالدین محمد اکبر پادشاه به منصب ملک الشعرائی ملک هند سرافراز گشته. در علم معما رسالهآ خوب نوشته که دستور العمل ارباب فن معما است. در فتح پور از عالم نقل کرده خاکش در دازالخلافهآ اگره است وکان ذلک فی شهور سنهآ اربع و ثمانین و تسعمائه. چنان چه این مصراع دلالت می کند (از جهان رفت قاسم کاهی) این غزل وی راست: سوار گشت[و] بر افشاند زلف مشکین را

نگارخانهآ چین ساخت خانهآزین را1 به حکم آن که شدی پادشاه کشور حسن

ترحمی بنما عاشقان مسکین را خوش آن حریف سبو کش که بهر دفع خمار

دهد بهای می تلخ جان شیرین را دلا طریقت دیوانگان طلب در عشق

گذار قاعدهآ عقل مصلحت بین را

به کفر زلف تو بر باد داده ام دین را

میرزا بیاضی از معاصران قاسم کاهی است و شاگرد غزالی مشهدی است. از اعیان الوس [119] چغتای بوده. شاعر نیکوخیال است. اکثر تتبع به حضرت مخدومی جامی - قدس سره - کرده در نظر وی این رباعی کاهی در آمده که نسبت به حضرت مخدومی و امیر کبیر علیشیر بی ادبانه گفته:

و غزالی شه ملک سخنم زان روی شناسند به هر انجمنم

گویند که جامی و علیشیر چه بودجامیست غزالی و علیشیر منم در جواب وی این ریاعی را نظم کرده پیش کاهی فرستاده: کاهی و غزالی آن دو لایعقل مست در غیبت جامی و نوایی زده دست در دهر کسی به فضل ایشان نگذشت کاهی چه گه هست یا غزالی چه سگست

عرب طوبی بلخی است. اما در هند نشو ونما یافته. شاگرد قاسم کاهی است. در حدت طبع و سرعت فهم شهرت داشته. چون رباعی میرزا بیاضی به نظر وی در آمده، ms098 در جواب وی این رباعی نظم کرده: گوید بد مردمان بیاضی کم و بیش

گاهی سخن نیک ولیکن در خویش سگ خوانده غزالی و چو کاهی را گه

سگ اوست که گه می خورد اندر پس و پیش

مولانا وقاری حصاری است. در دولت نصیرالدین محمد همایون پادشاه به هندستان رفته، قصاید غرا در مدح آن پادشاه در رشتهآ نظم کشیده. اما نتوانسته که به نظر آن پادشاه گذرانیده

خسرو غازی نصیرالدین همایون پادشاه[120] آن که ماند مرکبش بر فرق خنگ چرخ پای

وان که نعل توسنش دارد شرف بر مهر[و] ماه تا به بستان جوانی نخل قدش جلوه کرد

گشته قد پیر چرخ از بهر تعظیمش دو تاه آفتاب معدلت ظل آله آن کز علو

بر فراز چرخ زد فرآش قدرش بارگاه برفلک هر گه لوای نصرتش لشکر کشید

نجمش آمد سپاه و کهکشان گردید راه

مولانا وصفی به غایت پاکیزه اوقات و ظریف طبع و نازکفهم بوده. شاعر پهلوان است. اصل وی از هری است و شاگرد مولانا هلالی است. این غزل وی راست: میان خوبرویان دلستانی کردهام پیدا

به لعلش دادهام دل را و جانی کردهام پیدا چوفرهاد و چومجنون گشته عمری در پی خوبان

که تا لیلیوش شیرین زبانی کردهام پیدا فراوان ناوک بیداد خوبان خوردهام در دل

که آخر دلبر ابرو کمانی کردهام پیدا شب هجران به پهلوی سگش افکندهام خود را

برای ناله کردن همزبانی کردهام پیدا

که اینک عاشقی بیخانهمانی کردهام پیدا مگو وصفی شدی چون پیرترک عشق خوبان کن

که من پیرانه سر عشق جوانی کردهام پیدا بلخی است. به قدر ms099 طالب علمی کرده بوده. خود را بسیار دانا و زیرک و فهیم می گرفته. در گفتن لطیفه به غایت توجه داشته، سخن بیلطیفه کم می گفته. شاعر ساده گو است. اما تربیت کردهآ میرزا بایسنغر بوده. روزی قصیدهآ ردیف «باغ» مولانا مظفر هروی را جواب نیکو گفته و مذیل1 به نام میرزا گردانیده و به نظر در آورده. میرزا فرموده که قصیدهآ ردیف «سرای» وی را جواب گوی. گفت: «اول بینم که از باغ وی چه برمیخورم بعد ازآن قدم در سرای وی [121] نهم» میرزا از سخن وی خوش وقت شد. وی را انعام وافر وخلعت فاخر کرم فرمود. این غزل ویراست: آن گل که بود عارضکش طرفه بهارک بر تارک سر کاکلکش یک دو سه تارک من بلبلکی باشم زارک گلک من شمشاد قدک غنچه لبک لاله عذارک گفتم که ز سر عاشق رویت شدهام گفت عاشق شدهآ مرگ نوک باد مبارک چون عشق نداری پی تقلید رقیبان خود را ننمائی چه شود عاشق زارک مقصود تماشای رخ توست وگرنه لطفی نبود 6

لطفی نبود عاشقک بوس کنارک

مرد ندیم شیوهآ شیرین حرکات لاابالی بوده. اصل وی از میانکال است. اما نشو ونما در هرات یافته. در اکثر اوقات به شعر سخن گفته. در مرات از صرصر حادثات نخل عمرش شکسته فی شهور سنةآ ثلاث و سبعین و تسعمائه. قبر وی در مزار فایض الانوار حضرت خواجه عبدالله انصاری است. این غزل وی راست:

ز تاب عارض او مهر اضطراب کشد علی الصباح که آن همه شراب ناب کشد ز تاب مازندرانی است. بسیار شاعر فاضل مکملی شیرین کلام بوده. در بلدهآ قزوین نشو ونما یافته. غزل را به غایت دقیق و پرخیال می گفته. این غزل وی راست: من کز دو جهان جز تو بتی را نپسندم زنار چه باشد که برای تو نبندم رو دین سر خود گیر که فردای قیامت جز کفر محبت نبود فایده مندم اسلام اگر سد ره دین من[و] توست باز آی که صد رخنه در اسلام فکندم شمشیر بیارید که مستوجب قتلم زنجیر بیارید که دیوانهآ بندم من ناطقیم برهمن میکدهآ عشق آلودهآ ایمان نشوم تا نکشندم

مولانا وحیدی از قم است. اما در شروان نشو ونما یافته. در آن ملک نیز از عالم رفته فی شهور سنة اتنی و اربعین و تسعمائه. در مدت عمر با حیرتی منازع بوده و تعصتب داشته، یکدیگر را هجوهای رکیک کردهاند که ایراد آن در این مختصر مناسب ندیده، هیچ نیاورده. در هنگامی که در تبریز میبوده، جهت مردم تبریز شهر آشوبی نظم کرده که به غایت استادانه و شاعرانه واقع شده. این چند بیت از آن جاست: شکرلله ز بهر شور انگیز آمدم از هری سوی تبریز تابه وصف بتان تبریزی همچو طوطی کنم شکر ریزی

بریز رشک باغ بهشتمردمش خوبروی پاک سرشت وه چه تبریز رشک باغ بهشت توبرویان به ناز و محبوبیدر کمال و لطافت خوبی[123] غزل را دردمندانه و ساده می گفته. این غزل وی راست: ای بیوفا ز آه من مبتلا بترس تا کی جفا و جور کنی از خدا بترس چشمش به غمزه فتنه و بالا بلای جان ای دل حذر ز فتنه کن و از خدا بترس در کوی او به ما نشود آشنا رقیب زینهار ای دل از سگ نا ms101 آشنا بترس سیل سرشک ما همه روی زمین گرفت اندیشه کن ز گریهآ بسیار ما بترس جان ودل وحیدی بی خان و مان مسوزامروز خود گذ

مولانا محتشم از کاشان است. آبا و اجداد وی در بزازی اشتغال مینمودهاند. وی چند گاه در آن کار قیام داشته، اوقات از آن کار می گذرانیده. به غایت مضطرباحوال و عاشق پیشه بوده. دیوان وی شهرت تمام دارد. اما اکثر ابیات وی «شتر گربه» واقع شده. کم غزل وی سراسر خوب افتاده. این چند بیت وی راست:

ی از آن واسطه بستند بلند که به آن دست تصرف نبود مجنون را محمل لیلی از آن واسطه بستند بلند مفتون چشم کم نگه پرفنت شوم مجنون آهوانه

مجنون آهوانه نگه کردنت شوم کم میکنی نگاه ولی خوب می کنی قربان طرز وطرح نگه کردنت شوم از صد قدم به ناوکی انداختی مرا ای من اسیر ناوک صید افکنت شوم دامن به ناز بر زده بهر هلاک من ای من هلاک بر زدن دامنت شوم من بلبل ندیده بهارم روا مدار کآواره همچو محتشم از گلشنت شوم

ة بزمت شده از نادانی همدم انجمن آرای گلستان تو کیست[124] محتشم راندهآ بزمت شده از نادانی در حدت طبع و سرعت فهم در میان همگنان معروف و مشهور بوده. اصل وی از قصبهآ خلج است من اعمال سیرام که به جانب ترکستان واقع شده. اما خود را هروی می گفته. به قدر طالب علمی داشته. این غزل وی راست: دارم به دور حن تو ای تندخو طمع یک بوسه از لب تو به صد آرزو طمع

اصل وی از مرو است. اما در صغر سن از آن جا بیرون آمده، به ماوراءالنهر رفته در بلدة فاخره بخارا سکونت گرفته. اوایل حال در عنفوان جوانی به طلب علوم دینی اشتغال مینموده. چون طبع موزونش رغبت به گفتن اشعار آبدار کرده از آن امر شریف بازمانده قدم در شاعری استوار نهاده در کسب فضائل و جزئیات کوشیده. شاگرد مولانا کوکبی است. در عهد سلطنت برهان خان بن عبدالرحیم سلطان نشو ونما یافته [125] چون ماه نو انگشتنمای گردیده در شهور سنهآ نهصد و شصت و پنج هجری عبدالله خان بن اسکندر خان بن جانی بیگ سلطان به تسخیر ملک بخارا لشکر انبوه گرفته آمده برهان خان را محاصره کرده و میرزا آکه در آن وقت از نزدیکان و محرمان وارکان دولت برهان بود. از وی روی گردان شده خود را به خان مذکور پیوسته. حسبالامر خان برهان را به درجهآ شهادت رسانید. چون عبدالله خان والی بخارا شد مولانا خود را به سمرقند افکنده به شرف ملازمت سلطان سعید خان مشرف شده اعزاز راکرام بسیار یافت و به منصب کتاب داری موفق گشت تا هنگامی که آن پادشاه در قید

منظور رب العالمین یعنی که عبدالله خان جمشید افریدون حشم اسکندر دارا علم

فرماندهآ ملک عجم کیخسرو کشورستان[127] در بحرو بر جولانگهش فیض از دم روح اللهش

خضر سعادت همرهش الیاس دولت هم عنان از دولت پرتو فکن و ز رأیت ظلمت شکن

هادیست براهل زمن مهدیست بر اهل زمان در باغ خلد عاطفت ذاتش بود طوبی صفت

برکش سرور و عافیت ظلمش همه امن وامان بحر از کف جودش خجل کان ازسخایش منفعل

هم بحر مانده پا به گل هم خاک برسر کردگان دید از علو مرتبه چترش به چندین کوکبه

شد قرص1 ماه یک شبه چون پوستی براستخوان پیش یقینش بیشکی بسیار دشمن اندکی

در راه عزم او یکی کاه سبک کوه گران در ملکش آرام دگر هر گوشه بهرام دگر

هر چاکرش سام دگر هر شیر انوشیروان

تا مرهم از پیکان رسد باید فتیله ارستان شد تیغش از خون عدو غرق عنیمت تا گلو

هم سهم جوید تیر او هم حصته دارد[از] کمان از مالک ملکآفرین در خدمتش از روم و چین

مالیده فغفور آستین بوسیده قیصر آستان از قصر عالی جاه او وز شوکت دلخواه او

وز غیرت دلخواه او پهلو تهی کرد آسمان بیر چراغ بیخلل بر بام او شد فیالمثل

برگیرد از طاق زحل کو کرد پروین پاسبان بیر رواقش یک به یک کاشی تراشان فلک

بر روی نثر داغ فلک بربسته ریگ از کهکشان روزی که گردد پرصدف بحرت به لب آورده کف

افتد سپرها چون صدف در قعر بحر بیکران کوس از اجل آوردهاند هوش از خرد افتد جدا

در گوش ms105 ننشیند صدا از نای برخیزد فغان آن روز کوه ابر را این تیغ سازد وان سپر

از کوه آید الحذر از ابر آید الامان داردی لان پرداخته رو بر هژبران تاخته

قلاب ترکش ساخته از ناخن شیر ژیان[128] هریک به نیزه روز کین در حرب شیران یقین

چون نرد ششدرمهره چین در پوست چون ببربیان

چون آفتاب خاوری از قیروان تا قیروان چون تیر بر جیون زند در بیشه آتش افکند

دندان شیران برکند بردارد این خار از میان بر ملک سنجر چون زره سازد سمندش جلوه گه

از دیو بندان سپه جوید مروت شاه جان از خاندان اصفیا تا یابد از عزلت لوا

در گوش سلطان رضا بر بندد از همت میان در دفع هر بد گوهری برخیزد از هر منبری

الله اکبر از هری تا بیشهآ مازندران خنگ فلک بربسته دم تا زد سوی کاشان قدم

فرساید از آسیب سم چون سرمه سنگ اصفهان از میمنه تا میسره تیغ سنانش یک سره

نی سر گذارد نی سره در ملک آذربایجان گردد دل شیران زخون محتشم ازیثرب بیتالحزن

در پای کوه بیستون پیچد طناب سایهبان بغداد را در سلسله افتد ز شیران یله

در طاق کسری زلزله از جوشن برگستوان گردد ز خون محتشم تا یثرب بیتالحزن

لبیک گویان از عجم صد هودج محمل روان انجم سپاها صفدرا اقلیم بخشا سرورا

شاهی درین دلوت سرا مثلث

از غایت دولت کنون فتح سخن شد همچنان کان سخن را رفتهام لعل معانی سفتهام

بیعیب مدحی گفتهام کز غیب آمد بر زبان اندیشه چون دلکش بود فکرت اگر آتش بود

همچون سکندر خوش بود یاقوت وقت امتحان هاروت این هنگامهام باشد طلسم از نامهام

جادو فریب خامهام سحر آورد معجز بیان شد مشفقی باز از نوی روشن چراغ معنوی

طبعم به ms106 خوان خسروی براهل دل شد میزبان[129] ایآم تا دارد گذر اجرام تا بخشد نظر

تا نام باشد از ظفر از فتح تا باشد نشان عالم به ذاتت مفتخر یار تو فضل مقتدر

در ملک عزت مستمر در دهر ذاتت جاودان فیروز بادا لشکرت بهروز بادا کشورت

هر روز بادا یاورت لطف خدای مستعان تاریخ و نظم این ثنا در عهد شاه جم لوا

تسعمائه بود و ثمانین و ربعه بود زمان1 و در شهور سنة خمس و تسعین و سبع مائة در بلدهآ بخارا رخت هستی به جانب ملک بقا کشیده چنان چه ازین رباعی راقم حروف که نسبت به آن جناب ارادت شاگردی دارد می توان معلوم کرد: چون مشنقی اوستاد ارباب وفا بربست چو رخت خود سوی ملک بقا

ناخن کبک دری مژگان خونآلود اوست کومکن را بی ستون دیباچهآ صورت گریست

هر شرار از تیشهآ او ناخن کبک دریست خاک راه جذبهآ عشق تو جان من بس است

شکل قلاب محبت استخوان من بس است[130] سوزی که پنهان داشتم بحر تو پنهان میکند

تب را نهان دارد کسی مرگ آشکار میکند مراای خضر اگر در ظلمت غم رهنما باشی

تو را بینم نبینم زنده باشی هر کجا باشی خواب دیدم ms107 که به هجر تو گرفتار شدم

بود بد واقعه ای شکر که بیدار شدم بی لطف نباشی گرمی داشته باشی

باید که به عاشق ستمی داشته باشی بی قصوری نبود همت آن بوالهوسی

که تو باشی و تمنای رخ حور کنند زیر خاکم ز ملاقات رقیبان بهتر

به جهانی ندهم گوشهآ تنهائی را

کوه هندوکش لقب شد تیغ او را جان ستان تا گذر در تیغ بودی هندوان را بی دریغ

کاشکی هندوکشی میبود در هندوستان این قطعه در باب آب گنگ و نیلاب نیز و به غایت نیکو واقع شده: خاک هندوستان زلجهآ گنگ همچو گنج روان گهر خیز است آب نیلاب بر کنارهآ هند دامن هند را فراویز است این دو قطعه در باب دستار بستن و جامه پوشیدن هندوان نیز خوب واقع شده: عرصه هند شکرستان استطوطیانش شکرفروش همه مگانش چو هندوان سیاه چره بند و تکوچهپوش همه راجپوتان هند را دیدم سر به سر تند و تیره و چرکین[131] این دو قطعه را در باب جوانان هند و لباس ایشان پسندیده ادا نموده و مضمونات غیر متعارف زینت داده: هندر پسرانی که شکر خند کنند هر گه مغلان بر چاک درکون پاره را بهر علاج لنگ

باره را بهر علاج لنگوته نهند نام پیوند کنند در سواد هند دیدم امردان از سر و پا آنچه ایشان دیده اند نیفه ها بر پشت پای انداخته

ست پای انداخته بند تنبان ها به سر پیچیده اند این چند قطعه نیز نوشته میشود در باب ظرفائی که معاصران مولانااند نسبت به احوال هر یک به غایت خوب و در نهایت شیرینی مرغوب واقع گردیده این قطعه در باب مولانا ms108 فانی که شاگرد مولانا حاضری اشترلب است و اتهام به جوانی وی نیز داشته خوب و به جا واقع شده: میان عاشق و معشوق رمزی است رموز عشق را هر کس چه داند

ری» راکسی داند که اشتر میچراند ز فانی پرس حال «حاضری» را این قطعه را در باب نکویی1 نیز پسندیده نظم کرده: خدمت ملا نکویی در صفا با وجود ریش بهتر ز مردیست این تجملهای او زیر کله وقت انزال از کمال بیخودیست او چنین نیک و به او مردم بدند ای مسلمانان نکوئی2 را بدیست این قطعه نیز در باب مولانا دانشی3 بد واقع نشده: بزن دانشی گرفتارم گرچه نام مرا رقیب کند دختر او حرام باد به من از حلالش خدا نصیب کند[ 132] اختصار به همین چند قطعه کرده شد. اگر زیاده بر این از هزلیات آورده شود به طول انجامد و ملالت افزاید.

خلف اکابر خواجه هاششم از جملهآ کبار مشایخ وقت و اعزهآ زمان بودند و دست ارادت به حضرت خواجه عبدالشهید - قدس سره - داده تربیت از آن حضرت یافتهاند و نسب شریف خواجه به حضرت خواجه عبیدالله میرسد - قدس سره - پدر بزرگوار خواجه هاشم خواجه ابوالفیض را چهار فرزند بوده. اول خواجه محمد یحیی دوم خواجه هاشم سیوم خواجه فیضی چهارم خواجه غریب. هر چهار صاحب کمال و مقتدای وقت بودند. چندگاه

قرار ازدل شکیب ازجان و خواب ازدیده بگریزد

مولانا قدسی از موضع سنگ زور است من مضافات حصار شادمان. درصغرسن به شرف ملازمت و صحبت مخدومی جامی مشرف شده، نسبت شاگردی درست کرده. ابیات خود را در ملازمت آن حضرت گذرانیده. اوایل حال به طلب علوم دینی اشتغال مینموده. اکثر کتب متداوله را گذرانیده. در اخیر عمر سفر حجاز کرده به طواف حرمین زادالله شرف رسیده، حاجی الحرمین گشته. بعد از طواف حرمین مراجعت به وطن مألوف خود آمده. به امر زراعت قیام نموده. به فقر و مسکنت ساخته. اوقات از زراعت می گذرانیده. سن وی از صد تجاوز نموده بود که به کام و ناکام از عالم وداع کرد وکان ذلک فی شهور سنه ثلاث و تسعین و تسعمائه. وقتی که به حضرت مخدومی جامی ملاقات کرده از وی حضرت مخدومی راه آورد طلب کردهاند. این غزل بخوانده ، غزل: ای به خنده لعلت را میل شکر افشانی

زان دو لب چه شیرین است خندههای پنهانی از دو چشم تو ناید رسم مردمی جانا

کافران کجا دانند شیوهآ مسلمانی قطره قطره میریزد خونم از دم تیغت

نخل باغ عمرم را این بود گل افشانی چون تو یوسف مصری در لطافت خویی

بر درت عزیزان را آرزوی دربانی میکنی سخن رانی از شکر لبان «قدسی»

طوطی شکر ریزی در فن سخن رانی حضرت مخدومی آفرین و تحسین بسیار کرده امر کردهاند که در طرز سخن ما در

آمده پیش تو قدسی پی درمانطلبی

مولانا نویدی کلنگ

در متأخرین به طبع و لطافت و حدت طبع و سرعت فهم وی کم کسی امثال وی به ظهور آمده. در شناخت شعرصیرفی بازار معانی بود و از سایر همگنان و ابنای وقت خود ممتاز بوده و در استغنا به مثابهای بود که در تقریر گنجایش ندارد. سخن به غیر از لطیفه نمی گفت. سلاطین وقت و حکام و اشراف و اکابر و امرا و وزرا و خواص و عوام را با وی میل تام بود و در میان مردم چون ماه نو انگشتنمای شاگرد مولانا شهاب معمائیست. اوایل حال در کمال بیقیدی اوقات به سر میبرد. آخر که در باصرهاش بقصانی پیدا شد از آن افعال ناپسندیده باز مانده در ملازمت حضرت مخدومی مولانا[136] محمد امین زاهد - علیه الرحمه - رفته دست ارادت داده از جمیع مسکرات استغفار نموده در خانقاه ایشان اقامت کرد. گویند با وجود آن که در خانقاه میبود به جهت سخن گاهگاه به خوردن بنگ توجه مینمود تا آن که درویشان به

لهآ مشکین راسوخت جان من سودازدهآ مسکین را تیره شد در نظرم بی مه رویت عالم بی تو روشن چه کنم دیدهآ عالم بین را دور گل ساغر گلگون منه از کف ساقی گل گل از باده برافروز رخ رنگین را غنچه از خندهآ شیرین تو شرمنده شود چون گشائی به شکرخنده لب شیرینرا دیر شد از غم زیبا صنمی در المم ای نویدی به که گویم الم دیرین را

درویش بهرام سقا

از بلخ است. اما بعضی میگویند که مروی است. اوایل حال در طب علم اشتغال داشته در آخر از آن امر شریف باز مانده قدم در وادی سلوک استوار نهاده. در روش سقایان زندگانی میکرد. در باطن وی صفائی بود که در صاحب کمالان وقت نبود. اکابر و اشراف وقت را با وی عقیدهآ ولایت بود. ms114 عمر خود را در سیاحت صرف کرده به اطراف بلاد عالم می گشت. در اخیر عمر به جانب ملک هند افتاده در آن جا فانی گشته. قبر وی در قصبهآ بردوان است من اعمال اودیسه در زیر درخت املی بزرگ که در عرف اهل ماوراء النهر به تمر هندی مشهور است و در جانب قبر وی تالابی است. گویند نیت کرده بوده که به سراندیب رفته سکونت گیرد و در آن جا وفات یابد. چون به تاناره که یکی از قصبات کور است به شرف صحبت شیخ بابو که از کبار اصحاب و نبایر حضرت قطب عالم است مشرف شده شیخ بابو از رفتن سراندیب مانع آمده فرموده که به رفتن سراندیب مأمور نیستید و مسکن شما در بردوان است و آن جا نیز مدفون خواهید شد. چون از ملازمت شیخ بابو رخصت شده خود را در قصبهآ بردوان رسانیده

ی درویش عالم گیر سقا که در عرفان دل او بود دریا زعالم رفت در راه سراندیب شه فانی قبا بهرام دانا حساب سال آن فوت یگانه ز حق کردیم چون فتحی تمنا ندا آمد که تاریخ وفاتش بود درویش ما بهرام سقا فی شهور سنهآ اثنی و ثمانین و تسعمائه درویش دوست محمد نام مردی از مریدان ذرویش بهرام بر سر قبر وی میبود و مجاورت آن جا تعلق به وی داشت. میفرمود که از ماوراءالنهر همراه وی آمدم تا هنگام حیات ملازمت می کردم تا آن که از عالم نقل کرد مرا سکونت قبر خود اشارت فرمود. وی نیز میفرمود که درویش میگفت سبب نظم گفتن من حضرت شاه قاسم انوار شدند - قدس سره - شبی ایشان را در خواب ms115 دیدم که در لب حوض مزار فایض الانوار حضرت قثم ابن العباس2 که مشهور به شاه زندهاند و در سمرقند مدفون پشت بر درختی کرده نشستهاند. چون مرا دیدند فرمودند: درویش چیزی بخوان. من ابیات ایشان خواندم. باز فرمودند: از خود بخوان. چون بیدار شدم در بدیهه یک غزل تمام کردم. از آن وقت به گفتن شعر قیام دارم. آبا و اجداد وی نیزاز مردم اعیان بودهاند. در جمیع اصناف شعر سخنوری کرده اکثر را موحدانه و درویشانه و دردمندانه گفته است. ابیات وی از سی هزار بیت متجاوز است. اکثر در تبع شمس تبریز و شاه قاسم[140] انوار نظم کرده. این غزل از خیالات اوست: در منزل لیلی نبود لاله دمیده

میدهخون دل مجنون بود از دیده چکیده

شده از خم ابروی تو «سقا»قدش چو مه نو ز فراق تو خمیده تا دور شده از خم ابروی تو «سقا» بخاری است. در اوایل حال به طلب علم اشتغال نموده اکثر کتب را گذرانیده اما آن چه خوانده فراموش کرده. آخر از جهت نارسائی سخن و میل شعر از آن امر شریف بازمانده. لیکن به غایت خوشخلق و شیرین زبان بود و از معاصران مولانا مشفقی است. در میان او و مولانا تعصبی بود. در میان باب وی در هزلیات سخن بسیار نظم کرده. چون ایراد آن مناسب ندید نیاورد. این غزل وی راست: از رقیبان تو هر چند که محنت داریم به سگان سر کوی تو محبت داریم یاز باید که نرنجد ز گرفتارانش ورنه از رنجش اغیار فراغت داریم طعن اغیار کشیم و سخن مردم نیز در غم عشق تو صد گونه ملامت داریم شادمانی مطلب از دل غمدیدهآ ما زآنکه از محنت ms116 ایام کدورت داریم در زمانی که پی کشتن ما تیغ کشی جان به شکرانه دهیم ای گل و منت داریم تا به اغیار شدی هم نفس ای ترک چکل ما ازین غصه به دل آتش حسرت داریم ساقیا خیز و بده باده گلگون که دمی محرمی وار به آن گل سر صحبت داریم[141]

فرزند خلف و در صدف ابوسعید خان بن کوجکونجی خان بن ابوالخیر خان است. بعد از فوت پدر در تخت سمرقند نشسته، خطبه و سکه به نام خود خوانده، والی آن ملک گشت. تا آن که در تاریخ سنهآ نهصد [و] پنجاه[و] نه نوروز احمد خان از ولایت تاشکند و ترکستان با لشکر انبوه در نواحی سمرقند آمده، وی را اسیر پنجهآ غضب کرده، به جانب قرانغوطاق به حدود کاشغر فرستاد. چون وی را بدان حدود پرخطر رسانیده، گذاشته اند. سراسیمه از هر طرف قدم میزده و حیران می گشته. بعضی گویند که حضرت خضر - علیه الصلواة والسلام - با وی پیش آمده از آن وادی ظلمت سرشت نجات داده چون چشم گشاده، چشم وی بر عالم روشن افتاده از آن راهبر

کز تغافلهای او خود را نمییابم غمین گرچه فرهاد است مجنون پیشوای اهل عشق

لیک آمد خط تسلیم از قضا بر نام من

جوانمرد علی خان ری نیز فرزند ابوسعید خان است. چون سلطان سعید خان برادرانش از عالم رحلت کرد، وی در ملک سمرقند والی گردیده خطبه و سکه به نام خود خوانده و مدت هفت سال و سه ماه [و] چهارده روز پادشاهی کرده، در حکومت قیام نمود. تا آن که در میان فرزندان وی که ابوالخیر و مظفراند نزاع افتاده کار به جائی رسید که خان مذکور طرف مظفر را گرفته با ابوالخیر که فرزند بزرگ او بود، در مقام جنگ شد. ابوالخیر مقاومت نتوانست کرد. پناه به عبدالله خان برده و خان را با سپاه بی کران گرفته به سمرقند برده پدر خود را با برادران محاصره کرد و در تاریخ نهصد و هشتاد و شش در نهم شهر رع الاولی سمرقند را فتح کرده. جوانمرد علی خان را به قلعه نوقار فرستاده در قید

چرا شکسته و آشفته بیسر و پائی

ابوالخیر سلطان فرزند خلف الکردار جوانمرد علی خان است. به غایت پادشاه زادهآ عالی همت بلند فطرت بود. در میان اقران و همگنان بیقرینه و ممتاز. هنوز بر گرد عذارش سبزهآ خط ندمیده بود که در تاریخ سنهآ نهصد و مفتاد و چهار علم کشور گشائی با معدود جندی برافراشته از ریاط خواجه سمرقند قصد کش دلکش که مشهور به شهر سبز است کرده، خود را رسانیده و به اندک توجه فتح کرده خود رادر آن قلعه محکم گردانیده. چون خسرو سلطان که والی آن بلده و ملک بود، از نواحی قرشی بعد از اخبار واقعه ایلغر بر سر وی آورد و قلعه را محاصره کرد. چون فلک و بخت از وی روی گردان شده بود، هرچند قصد آن کرد که قلعه را به دست آورده وی را گرفته از ملک دور گرداند، میستر نشد. بالضروره از گرد آن قلعه بر خاسته به جانب قرشی رفت. بار دوم بعد از روزی چند قصد وی کرده ایلغر بر سر وی آورده به اندک توجه قلعه را گرفت و طریق مروت پیش گرفته وی را گذاشت که به جانب سمرقند به محنت بسیار برفت. چون ماهی بر آن نگذشته بود که ابوالخیر بابا خان را با سلاطین تاشکند و سلطان سعید خان را با برادران و سپاه فراوانی گرفته آمده خسرو سلطان را در قلعهآ شهر سبز محاصره کردند تاآن که در تاریخ سنهآ خمس و سبعین وتسعمائه خسرو سلطان را گرفته به درجهآ شهادت رسانیدند. چنان چه کلمه1آ فقد مات الشهید» یاد از آن میدهد. از آن وقت باز در میان ms119 خوانین و سلاطین تاشکند و سمرقند وخان کشورستان عبدالله خان خصومت

چو تاریخش ز اهل فکر جستم همه گفتند کای حیف از ابوالخیر و کان ذلک فی شهور سنهآ سته و ثمانین و تسعمائه قبر وی در شاهرخیه است. تخلص وی« بزمی» است. در معما و جزئیات دست تمام داشت شعر ترکی و فارسی خیال می کرد. این معما به اسم باقی از خیالات اوست:

اگر میخورد آن شه کامیابدل ماست به هر سگانش کباب وی نیز فرزند جوانمرد علی خان است. در شجاعت از سایر برادران ممتاز بود و در همت ثانی حاتم. در هنگامی که برادرش ابوالخیر را به درجهآ شهادت رسانیدند، وی این معنی را دانسته به جانب دشت قبچاق به سایر برادران بر آمده، رفت. با وی اکثر از سپاه نیز رفتند. چون برادرش کشته شد، کمر عداوت بر بسته در تاریخ سنهآ نهصد[و] هشتاد [و] هفت[145] از حدود تاشکند با همراه بوزه خور و برادران کوچک ومعدودی چند ایلغر آورده سمرقند را گرفته، شانزده روز در سمرقند حکومت کرد. چون سپاه خان کشورستان عبدالله خان از حدود خانقاه اورگنج مراجعت کرد و بر سر وی ایلغار آردند از شهر ms120 بیرون آمده به جانب ترکستان رفت. بار دوم که خان کشورستان در نواحی تاشکند نشسته طاهر سلطان و عبدالغفار سلطان را محاصره داشت. در تاریخ نهصد و هشتاد و نه بر سمرقند ایلغر آورده فتح کرده، مدت نوزده روز والی گشت.

بوزه خور سلطان فرزند محمد سلطان بن ابوسعید خان است و سلطان محمد برادر سیم سعید خان است. چون ابوالخیر به درجهآ شهادت رسید با مظفر و سایر سلاطین کوچک به جانب ترکستان و دشت قبچاق رفت و در هر چند گاه با معدود قلیلی به نواحی سمرقند آمده، مصافها با خان کشورستان و سپاه وی کرد. چون بخت از وی روی گردان شده بود هرچند سعی نمود و مصافها کرد، جز شکست و سرگردانی نتیجهای نیافت. تا آن که به دست شاهم قورچی در قلعهآ سیرام به درجهآ شهادت رسید. فی شهور سنهآ اثنی و تسعین وتسعمائه. قبرش[146] در سیرام است. این بیت وی راست: خوش آن کس که روی تو را دیده باشد ز گلزار حسنت گلی چیده باشد

میرزا ابراهیم

ولد خلف الصدق پادشاه سلیمان شاه بن خان میرزای بن سلطان محمود بن سلطان ابوسعید کورگان است. به غایت عالی فطرت والینهمت بلندهمت و خوش طبع بود. و در حسن خلق و شجاعت و سخاوت همتا نداشت. با اهل فضل و اهل علم میل تمام داشت، در سخنوری و شعرشناسی بسیار دقیق و فهیم بود. ms121 در حدت طبع و سرعت فهم وی فضلای وقت را حیرانی بود. در تاریخ نهصد و شصت و هفت به عزم تسخیر ولایت بلخ علم فتح و نصرت افراشته به نواحی ولایت بلخ آمد. چون فلک غدار ناپایدار با وی در مقام ناراستی بود و اجل در کمین، با والی بلخ پیر محمد خان بن

مطربا در مجلس مستان منه از چنگ چنگ1 تخلص وی «جاهی» است. فرزند رشید القاس بن شاه اسماعیل است. چندگاه در سلطنت قیام نموده اما زود از آن سلطنت مانده. به غایت عالیهمت و صاحبفطرت و ذوفنون و فضایل مآب و عالی جناب بوده. در میان شاهزادهای شاه اسماعیل از وی ببتری نبرده. خواجه حسین ثنایی مداحی وی بسیار کرده و تربیت از وی یافته. وی را چندگاه در قید داشتهاند. از قید نجات یافته. روزی چند در سلطنت قیام نموده، از عالم رفت. این غزل وی راست: شنیدم که چشم تو دارد گزندی طبع بی چون تو حیرانم که چون ms122 گفتی؟2

ی؟2

اصل وی اگرچه از خطاست اما وی در سمرقند تولد گردیده و نشو ونما یافته آبا و اجداد وی صاحب جمعیت و با سامان بودهاند و در تجارت قیام داشتهاند وی نیز بعد از پدر با جمعیت و با سامان بود و با سلاطین و حکام و اشراف و فضلای وقت رو شناخت و هم صحبت بوده و اعزاز بسیار مینمودند این غزل از خیالات اوست: دل یک نفس زیاد تو غافل نمیشود گفتم که غافل از تو شوم دل نمیشود گفتم ز نخل شوخ تو یک ذره برخورم آن هم ز سرو ناز تو حاصل نمیشود مقبول درگه تو مذلت نمیکشد هرکس در آستان تو مقبل نمیشود[148] از چهره تا غبار خجالت نمیبرد آثینه با رخ تو مقابل نمیشود یوسف اگر هزار نیی سر به پای دوست آن سرو ناز سوی تو مایل نمیشود

مولانا مسیحی بلخی است و از معاصران نویدی کلنگ است. به غایت فقیر نهاد و درویش و کم آزار بود. مولانا ابوالخیر وی را فاضل معنوی می گفته و اعزاز وی بسیار مینموده. شاگرد مولانا کوکبی1 است. بعضی گویند که شاگرد مولانا ابوالخیر است. سن وی از هشتاد متجاوز بود که در شهور سنهآ سته و سبعین و تسعمائه وفات یافت. قبر وی در خواجه روشنائی بلخ است. این غزل وی راست: مه است روی تو یا آفتاب ازین دو کدام است

شب است زلف تو یامشک ناب ازین دوکدام است

بدین سؤال که کردم جواب ازین دو کدام است به تیغ جور که خون ریختی شکسته دلان را

خطاست پیش تو یا خود ازین دو کدام است زبس که سوختم از آتش فراق «مسیحی»

دل است در بر من یا کباب ازین دو کدام است سمرقندی است و از معاصران مولانا مشفقی است. مرد درویش نهاد کم آزار بود. دایم ms123 دم از فقر میزد و در حدت طبع و سرعت فهم شهرت داشت. در علم سلوک و معاش به غایت ماهر بود. اما از جهت ارتکاب کوکنار از خیالات دقیقه بازمانده بود. راقم حروف گوید که روزی در خدمت مولانا مشفقی بودم که آمد. بعد از ملاقات کاغذی بیرون آورده به دست مولانا داد که این قطعه مرقوم بود: عکه طمعی بر در گوسالهآ بی شاخ کز نخل سخایش قدری دانه بچیند[149] گوساله به حرف آمد [و] گفتا که درین باغ من شاخ ندارم که درو عکه نشیند با مثال این نوع خیالات سهل از طبع خود خورسند و خوشوقت بود و قناعت داشت. از بس که کیفیت کوکنار بر وی غالب آمده بود، کم تر به در خیالات سخن خاطر می گماشت. در هشتاد و هفت قدم نهاده بود که به کام و ناکام از جهان وداع کرد. فی شهور سنهآ ثمان و تسعین و تسعمائه. این غزل وی راست: تا زلف تو را خم خم و چین چین شده پیدا صد رخنه مرا در دل و در دین شده پیدا بر گرد گلت سبزهآ نوخیز دمیده تا سنبل سیراب و ریاحین شده پیدا در شهر به دور لب و گفتار تو شوریست این فتنه ندانم ز کدامین شده پیدا از عشوهآ چشم سیه و نکهت زلفت1 خون در جگر نافهآ مشکین شده پیدا آه سحر و نالهآ شبهای فگاری از دست بتان ستم آثین شده پیدا

سمرقندی است. لقب جهودی بنا بر بزرگی بینی بر وی نشسته بود. خطوط را به غایت نیکو مینوشت. در انشا سلیقهاش پسندیده بود و خوب افتاده بود. در علم رقوم و سیاق خود را ماهر می گرفت. روزی چند در عهد دولت سلطان سعید خان در وزارت سمرقند قیام نمود. اما در اندک روز از آن معزول گشت. به جهت جریمهای که از وی صادر شده بود در قید داشته، ms124 پای وی را در کنده کرده بودند. میرفهمی1 به پرسش آمده وی را در کنده دیده به طریق مطایبه گفت که» ای خواجه جان بر کندهات بر هم هنوز». میرفهمی برنخاسته بود که در بدیهه این قطعه نظم کرده بخواند:[150] به پرسش پیش من خوش طبعی آمد

که طبعش را توان آب روان گفت چو پایم دید در کنده گرفتار

رهم در کندهات ای خواجه جان گفت زروی طبع گفتم در جوابش

وان گفت

شما را کندریده میتوان گفت

مولانا فضلی

ولد مولانا نوشاد است. از معاصران مولانا مشفقی است. با همدیگر در مطایبات سخنان بسیار مضحک غریبه نظم کردهاند. روزی این رباعی مولانا را با وی یکی از فضلا خوانده: فضلی که به شعر و شاعری مسخره دور

یوزی و کوزی ایکا لاسی قبقرا دور

ایل ننک ایچیدا اوشبو کیدی مسخره دور سبب نزاع در میان ایشان آن بود که کل تیمورتاش برادر مولانا مشفقی را در طرز بحر طویل هجو کرده بود که آن بحر طویل شهرت تمام دارد. این غزل وی راست: دو روزه عمر به غمهای بیشمار نیرزد

نشاط باده به دردسر خمار نیرزد تلاش صدر مکن از برای منصب عالی

که آن به منت دربان شهریار نیرزد اگر چه رشک بهشت است این دیار به خوبی

به بیوفائی خوبان این دیار نیرزد برای برد جهان دل منه به بازار زمانه

که این دو روزه اقامت به برد و بار نیرزد مگو که باغ وسیع جهان خوشست که فیضش

به تنگ حوصله گیهای روزگار نیرزد گرفتم آن که مدار جهان به ذات تو باشد

به بیم داری این عمر بی مدار نیرزد[151] مباش منتظر آستان خواجه چو فضلی

که گر جهان به تو بخشد به انتظار نیرزد بدخشی است. اما در سمرقند نشو ونما یافته. آبا و اجداد وی از سادات صاحب تعظیم بدخشان بوده اند. ms125 به قدر طالب علمی داشت. در عهد سلطان سعید خان به سمرقند رفته بود. صحبت وی با مردم خوش بر آمد و اعزاز و اکرام وی چنان چه باید نمودند. روزی در منزل میر مخدوم ولد بزرگوار حضرت شیخ حسین خوارزمی- علیهالرحمه - جمعی از فضلا مجمعی داشتند. وی نیز بود. در آن وقت مولانا مشفقی

پیر آن چه درو خیر مرید است توان گفت از نامه تسلی نیم از بخت شود یار

درد دل خود پیش تو خواهم به زبان گفت شد بیشترم نبت یار و سگ کویش

هرچند که واعظ صفت حوروجنان گفت[152] گردید شکر ریز نی خامهآ «فهمی»

از بس که صفات لب شیرین دهنان گفت

مولانا عهدی

قراکولی است من اعمال البخارا و نامش نورالدین است. از معاصران مولانا حاضری است. در معما و عروض و قافیه و سایر جزثیات به غایت صاحب وقوف و ماهر بود و به حدت طبع و سرعت فهم در میان فضلای وقت امتیاز تمام ms126 داشت. بسیار وجیه و خوش محاوره و شیرین کلام و زیبا حرکات بود. در عهد دولت اسفندیار سلطان در شهر سبز آمده ملاقات کرد. قصیدهای که در مدح سلطان نظم کرده بود به نظر اشرف در آورده به صلهآ مطبرع سرافراز گشت و رخصت حاصل کرده مراجعت به وطن مألوف خود نموده در اندک روز از عالم فانی وداع کرده به جانب سرای جاودانی نزول

گشاده بال از مژگان ابرو شهپر است او را ز عشرت شیشه پر می چمن را نیست از غنچه

که دل از لعل سیراب بتان در خون تر است او را من دیوانه را از سنگ طفلان جسم آزرده

جوخاکستر به خاک افتاده دل دراخگر است او را دلم در باب غم ناید به غیر از حسرت تیرت

چرا از زخم پیکان تو چشم دیگر است او را دلی پر خون «عهدی» روشنست از برق تیغ تو

به رنگ شیشهآ پر می که شمع انور است او را این رباعی را نیکو نظم کرده و بسیار خوب واقع شده: گلگون پوشی که جام می مینوشد

در کشتن اهل دل نهان میکوشد حالانه درین لباس او جلوهگر است

عمریست که خون میکند[و] میپوشد[153] از بلخ است و از معاصران مسیحی است و از مردمان رسمی آن جاست. به قدر طالب علمی کرده بود. در باب سلوک به غایت پسندیده و خوش خلق و شیرین کلام و نمکین گفتار بود. خود را شاگرد مولانا واصلی می گرفت. در کبرسن قدم در شاعری نهاده بود. با نویدی کلنگ تعصب داشت. نویدی ابیات وی را قبول نداشت. دایم بر عیوب ابیات وی توجه مینمود. از روی ستم ظریفی با وی سلوک میکرد. مولانا والهی در حیات خود دیران ابیات خود ms127 مرتب نوشته بود. و نشو و نما در عهد سلطنت پیر محمد خان در بلخ یافته انگشت نمای گردیده بود و در شهور سنهآ سبع و سبعین و تسعمانه از عالم فرار نموده. این غزل از خیالات اوست:

به کوی عاشقی افتاده پا مال جفا اولی به درد بیدوای عشق خورسندم که میدانم

دوای دردمند عشق درد بی دوا اولی سر کز عشق خوبی نیست در وی شور و غوغائی

بر آنم من که آن سرخاک به وزتن جدا اولی؟ به طرف کوی خوبان خواهم از سر پا کنم هردم

که در کوی پری رویان به سر رفتن ز پا اولی مکن ای «والهی» اندیشه از بی مهری خوبان

که خوبان جهان بیمهر خوشتر بیوفا اولی

مفخرالستادات حسن خواجه در پاکی طینت این ذات خجسته صفات عالی درجات صاحب کمالات، هیچ کس را مجال چون و چرا نیست و نسب عالی شریفش از جانب پدر به حضرت سیدانا- رحمة الله علیه - میبیوندد و از جانب مادر به حضرت خواجهآ بزرگ خواجه بهاءالدین نقشبند- قدس سره - میرسد. از طرفین عالی نسب و بزرگزاده است. مدت عمر خود در تحصیل کمالات ظاهری و باطنی صرف کرده، در ریاضات و مجاهدات گذرانیده است [154] سلاطین وقت و حکام و اکابر و اشراف زمان را با وی سر نیازمندی بسیار بود و به جمیع اوصاف آراسته. با وجود آن همه علو مرتبه فضایل و کمالات خاطربه گفتن شعر رنجه میفرمود. تخلص شریفش» نثاری» است. مثمن هشت در هشت و چهار در چهار خواجه عبدالله بخاری را تتبع کرده، جواب نوشته که فضلای عهد تحسین کرده پسندیدهاند. اکثر کتب متداوله را گذرانیده. در تواریخ ماهر وقت خود بود و در جزئیات قرینه نداشت. در جمیع اصناف شعر سخنوری کرده. بعد از امیر علیشیر

ترحمی که عجب زخم کاری دارم به گرد کوی تو شب ناله کرده ام چندان

که روز پیش سگت شرمساری دارم مرا ز لطف خود ای شوخ ناامید مکن

که من ز لطف تو امیدواری دارم مبربه تیغ ستم رشتهآ محبت را

که در محبت تو آه و زاری دارم دلم چوغنچه بهداغ تو گرچه سوخت خوشم

که بر صحیفهآ دل یادگاری دارم تو و ترانهآ عشرت که من هم از دل تنگ

به بزم عشق فغانی و زاری دارم فتادم از نظر یار و چاره جوئی نیست

به غیر گریه ازو چشم یاری دارم نثار بزم تو کردم هزار گوهر اشک

بدان امید که گوئی نثاری دارم[155] ازسادات صحیح النسب فاخره بخارا است. تولد وی در موضع ساجمون شده که از

نر بی بی قتق تادهآ بابا جلجل لب افتادهآ او خایهآ دادعدمان

منه کشتهآ او لنج کس بی بی حتل خاک مالیده به لب می گذرد مست ملنگ

خورده یزدا دهنی جفرو زده فرخاک جعل ماده طیلاق قشنگی است که بگسسته مهار

ریسمان لیر خطب ابرو و دستارسیل وی نیز در ms129 یک قصیده در یک بیت مذمت مولانا مشفقی اشارت کرده که این است:

ر اشعار من آن لجهآ قلزم اثریست که به آب دهن سگ نشود مستعمل

گویند روزی مولانا مشفقی به دیدن حضرت شیخ المشایخ قاسم شیخ - علیه الرحمه - رفته بود و هنگام زمستان بود و هوا در کمال برودت. حضرت شیخ وقت رخصت پوستین مبارک خود را با مولانا عنایت کرده اند. وی در این باب این قطعه نظم کرده:

قاسم شیخ افعی صورتیرفتم چون مار افسون کردمش پوستین داشت بگرفتم ازوهمچو مار از پوست بیرون کردمش چون این قطعه شهرت کرد، در جواب این قطعه را نظم کرده، با وی فرستاد.[156]

درین ویرانه نتوان بودن از دیوانه کمتر[157]

مولانا حقیری از مردم زارع بخارا است و از معاصران میر دیوانه است. بسیار درویش نهاد و کم آزار و به دل نزدیک بود. با وی جمیع مردم را گونه ای مطایبه و مزاح بود. وی دایم از صحبت مردم گریزان میبود. با مردم کم اختلاط می کرد. این چند بیت در تتبع واصلی ری راست: سحرگه که بر روی بحر معلق ز مشرق عیان گشت زرینه زورق عیان شد رخ یوسف از پردهآ غیب زلیخای گردون چو زد پیرهن شق

مولانا جنونی از حصار است. اوایل حال به طلب علم قدم نهاده پارهای طالب علمی به دست آورده بود. آخر ترک تحصیل کرده به شاعری توجه نموده، خیالات پسندیده از وی به ظهور آمد. به غایت شیرین کلام و خوش حرکات و ندیم شیوه بود. در عهد دولت محمدهاشم سلطان در ممالک حصار به سپاهی گری قیام مینمود. روزی سلطان مذکور چکمنی پوشیده بود در کمال لطافت. مولانا خواسته که آن چکمنی را از سلطان اخذ کند. در بدیهه به طریق لطافت و ظرافت این قطعه نظم کرده، گذرانیده، گرفته: گردون جناب خسرو غازی که بر همه

پیوسته کار و بار شما لطف کردن است دارم درین سخن غرضی عرض میکنم

نزد شما هر آن چه در اندیشهآ من ms131 است[158] دارید چکمنی که به هر تار و موی او

بر بسته ایم رشتهآ جانی که در تن است امروز اگر به بنده عنایت نمیکنی

فردا میان ما و شما جنگ چکمن است

مولانا شهرتی

از موضع ورغز است من مضافات آهنگران ولایت تاشکند. در عنفوان جوانی به طلب علوم ربانی اشتغال نموده. اکثر کتب متداوله را گذرانیده. چون ذات خجسته صفاتش در نهایت پاکیزگی بود و از غش ظلمت معصیت مبرا، به شرف طواف حرمین - زادهم الله شرفا - مشرف شد. در اوایل حال دست ارادت به حضرت مولانا لطف الله جوینی - قدس سره - داده که از خلفای حضرت مولانا خواجگی کاسانی است -

شد آتشی و داغ به دلهای ساده ماند دادند با بتان دگر اندک اندکی

اسباب حسن آن چه از آن مه زیاده ماند از تنگی دهان تو باغنچه صبحدم

گفتم حکایتی که دهانش گشاده ماند سرو سهی ز جلوهآ حسن تو در چمن

از حیرتی که داشت به جا ایستاده ماند[159] رفت آن سوار شوخ به صد غصته «شهرتی»

در راه او به خاک مذلت فتاده ماند و در تاریخ هزار و ده در آخر عمر که به سفر حجاز رفته بود و شام، از عالم رحلت کرد قبر وی در کوک میدان قریب ms132 به مزار فایض الانوار حضرت شیخ حسین خوارزمی - علیه الرحمه -

از بدخشان است و از مردم اعیان آن ملک. در استغنا و تکبر قرین نداشت. خود را از شاهان بدخشان می گرفت. بسیار خودپسند و خودرأی بود. این غزل وی راست:

رخت دیدم سر نهادم به پایت طریق ره عشق از سر گرفتم اگر از لبت کام جستم چه رنجی چه شد کز لبت نام شکر گرفتم خوش آن شب که از گرمی بزم چون شمع تو افروخته چهره من در گرفتم

انی جهان اعتباری نداردگرفتم که عالم سراسر گرفتم

از الوس بهارلوی ترکمان است. گویند تولدش در بدخشان شده. آبا و اجداد وی صاحب جاه و با جمعیت بودهاند. وی را نیز در ملازمت شاه اسماعیل قرب تمام بود. تا آن که تصیرالدین محمد همایون پادشاه از پیش شاه اسماعیل رخصت شده متوجه هندوستان شد، همراه پادشاه آمد. چون ممالک محروسهآ هند در تصرف پادشاه مومی الیه در آمد و شیر شاه افغان مقهور شد، با وی منصب خان خانانی داده از همگنانش ممتاز گردانید. خان مذکور خان سخا و مکرمت به روی جهانیان گشاده، داد سخا و مکرمت و احسان داد و صیت همتش صدا در تمام ربع مسکون افکند. گویند در[160] عهد دولتش از بلاد عالم مردم خوب از اهل فضل و کمال و صاحب حال با وی جمع شدند و همه از وی خوش وقت و راضی شده در ازدیاد دولتش به دعای خیر امداد مینمودند تا آن که پادشاه از عالم برفت و فرزند بزرگش جلال الدین محمد اکبر در صغر سن بود خواست که وی را در تصرف خود در آورده علم جهانگیری برافرازد. امرا و ارکان دولت با وی مخالفت کرده، شاهزاده عالی تبار را از وی جدا کرده به دهلی برده، در تخت دهلی نشانده خطبه و سکه به نام وی زیب ms133 و زینت دادند. چون این عمل به وقوع آمد، خان مذکور از دارالخلافهآ آگره به عزم طواف خانهآ مبارک متوجهآ ولایت گجرات شد. هنوز به حدود گجرات نرسیده بود که حرام زادههای هند به درجهآ شهادت رسانیدند. چنان چه این مصراع دلالت میکند «گفتا که شهید شد محمد بیرم» و کان ذلک فی شهور سنهآ سبع و ستین وتسعمائه و این قطعه نیز یاد از تاریخ شهادت او

عبدالرحیم خان خانان ولد خلف و در صدف بیرم خان و از الوس بهارلو است. پدرش در ms134 عهد دولت نصیرالدین محمد همایون پادشاه به منصب خان خانانی منسوب بود و به درجهآ شهادت رسید. ری در صغر سن بود. در ملازمت پادشاه مذکور بود. پادشاه در تربیت وی خاطر گماشته اول به خدمت گجرات به جنگ مظفر گجراتی نامزد کرد. چون فتح مظفر نمود بعد از جنگ به خطاب میرزا خانی سرافراز گردانید و بعد از مدت رفته رفته چون کارش بالا گرفت به منصب خان خانانی و هفت هزاری در میان اقران ممتاز شد و سپاه سلاری مملکت هند با وی مقرر گشت. آخر کارش به جائی رسید و مرتبهآ عزتش بدان

تا یادگار ماند ازو داستان فتح طبعش شکر فشانی از آن کرد در سخنتا تا باد گردش فلک [و] سیر مهر و ماه باشد به نور

باشد به نور عدل تو روشن جهان فتح

و در تاریخ روز دوشنبه هفدهم ماه صفر سنهآ هزار و نه فتح قلعهآ احمد نگر نموده، متصرف شد. چون هنوز نهال املش از جویبار دولت سبز و سیراب است و سن عمر شریفش به سرحد ستین نرسیده امید است که کارهای شگرف از وی به عالم ظهور آید که موجب یاد کرد و باعث نیک نامی آن خجسته کردار گردد. در ملازمت وی از فضلای فضیلت آثار و شعرای بلاغت دثارکه هر ms137 یک چون سیف اسفرنگ و اثیر اخسیکتی و ظهیر فاریابی و سلمان ساوجی [165]در وقت سخنوری و خیالات بی مانند و بی قرینهاند و زبان مدح گستری وی گشاده به انعام و الطاف و نوازش وی خوش و شادکاماند. چون شکیبی و انیسی و عبیدالله بیک و نظیری نیشاپوری و نظری مشهدی و آن سلطنت شعاری با وجود آن همه اشغال خاطر کیما مآثر در خیال شعر می گماشت و سخنان خوب و مضمونات مرغوب از وی به عالم ظهور آمده که این چند بیت از خیالات اوست: شمار شوق ندانستهام که تا چند است جز اینقدر که دلم سخت آرزومند است خیال آفت جان گشت و خواب دشمن چشم بلای نیم شب است این نه مهر پیوند است نه زلف دانم و نی دام این قدر دانم که پایتا به سرم هرچه هست در بند است به دوستی که به جز دوستی نمیدانم خدای داند و آن کس که او خداوند است ادای حق محبت عنایتی است ز دوست وگرنه خاطر عاشق به هیچ خرسند است به کیش صدق دعا حرف عشق بیکاریست نگاه اهل محبت تمام سوگند است ازآن خوشم به سخنهای آشنای رحیم که اندکی به مضمون های یار مانند است

و این چند رباعی نیز از خیالات اوست: ای دوست نه دشمنی دل آزاری چیست خوی تو نه مراست؟ ستمکاری چیست چشم تو نه بخت ماست بیدار چراست بخت تو نه چشم ماست بیداری چیست دردست به جای شوق خرمن خرمن سوز است نصیب سینه گلخن گلخن اشکست طفیل دیده دریا دریا خونست به جای دیده دامن دامن[166] دلدادهآ چهره را بهار دگر است با دوست مرا سری و کار دگر است

از دارالخلافهآ آگره است و فرزند رشید شیخ مبارک است و شیخ مذکور به جمیع صفت ها آراسته و در علوم علامهآ وقت خود بود. وی را فرزندان بسیار است. لیکن دو پسر ری که شیخ فیضی و دیگری شیخ ابوالفضل است کتب متداوله را در پیش والد خود گذرانیده هر یک در علوم علامهآ وقت خود گشته بودند و شیخ فیضی به منصب ملک الشعرایی ممالک محروسهآ هند ممتاز گردیده و شیخ ابوالفضل به منصب پنج هزاری و علم نقاره سرافراز گشته به خطاب علامی نامزد شد و مرتبه اش رفعت پذیرفت و از هر کدام ایشان مصنفات پسندیده و در صفحهآ روزگار به یادگار ماند و عیار دانش» که منتخب کلیله و دمنه [169] است و سایر رسایل از نظم و نثر در مناجات وغیره از شیخ ابوالفضل به عالم ظهور آمد که کارنامهآ ارباب دانش و اصحاب بینش است و از شیخ فیضی «تفسیر بی نقطه» و دیوان کلیات که مشتمل به غزلیات و قصاید و رباعیات و فردیات است که قریب به نه هزار بیت است و دو کتاب در مثنوی نظم کرده؛ یکی «مرکز ادوار» است که در زمین مخزنالاسرار است دوم «نل و دمن» که در زمین لیلی و مجنون است و سایر رسایل دیگر از وی به عالم ظهور آمده است و در شهزر سنهآ هزار [و] چهار شیخ فیضی در بلدهآ دارالخلافهآ لاهور از عالم نقل کرده و نعش او را به دارالخلافهآ آگره آورده نزدیک قبر پدرش شیخ مبارک گذاشتند و در تاریخ سنه هزار و یازده شیخ ابوالفضل از ملک برار دکن عزیمت دارالخلافهآ آگره کرده میخواست که به سایهآ سریر پادشاه خود را برساند در حدود پرکنه عنطری که از اعمال سرکار کوالیار است به دست راجپوتان تیره روز بر سنگ دیو بندیله به درجهآ شهادت رسید. سر وی را از تن جدا کرده برده نعش ms141 وی را گذاشتند. روزی مولانا عرفی شیرازی به دیدن شیخ فیضی آمده شیخ سگ بچه داشته. مولانا عرفی پرسیده که مخدوم زاده چه نام دارد؟ شیخ در جواب فرموده از نامهای عرفی. وی در جواب گفته که مبارک خواهد بود. اکثر اوقات شیخ با عرفی مطایبه میکرده. او نیز به غایت گستاخ بوده. این چند بیت از خیالات بدیع شیخ است: نیضی به راه دوست اگر سر نهاده ای از جا مرو که شرط طلب استقامت است ز مهر پنبه نهادن به داغ من غلط است نهفتن گهر شبچراغ من غلط است[.17]

بگردم باز به حشرگاه قیامت سراغ من غلط است نرفته ام که ز راه عدم بگردم باز ز شاه راه محبت نشان چه میپرسی اگر قدم نهی از صدق رهنمون کم نیست شدیم عاشق بر بخت خنده ها داریم فدای گریه شود خندهای که ما داریم واین چند رباعی نیز وی راست: فیضی دم پیریست قدم دیده بنه گام از مژه مینهی پسندیده بنه از عینک دیده هیچ نگشاید هیچ لختی ز جگر تراش و بر دیده بنه عاشق که غم از جان خرابش نرود تا جان بود از تن تب تابش نرود خاصیت سیماب بود عاشق را تا کشته نگردد اضطرابش نرود دل از غم کاینات برداشته به جز یاد تو هر چه هست برداشته به چشمی که نه از نور تو روشن باشد بشکافته و به خاک انباشته به از سادات به حق است. به حدت طبع و سرعت فهم از سایر همگنان و ابنای زمان ممتاز بوده. از عراق عزیمت ملک هند کرده، آمده، به شرف آستان بوسی جلالالدین محمد اکبر پادشاه مشرف شده، اعزاز و نوازش بسیار یافت. اما در اندک روز به سبب جریمهای که از وی به عالم ظهور آمده به بند گوالیار گرفتار گشت. در آن قید ابیات نیکو از قصاید و غزلیات از وی سر بر زد. بعد ms142 از چندگاه از آن قید نجات یافت خود را به جانب ملک دکن افکند و در پیش عادل شاه حرمت بسیار یافت و در آن حدود از عالم فرار نمود. تخلص او «عتابی» است. این چند بیت وی راست. گاهگاهی[171] «محمد» هم تخلص میکرد: از سر کوی تو آلودةآ بهتان رفتم عصمت آوردم و تر دامن عصیان رفتم سر زلف تو به جمعیت دل ها خوش باد که ز کویت من آواره پریشان رفتم آسمان داند [و] من دانم واندیشهآ من نه به بال و پر این قافیه سنجان رفتم در هفتاد و دو ملت زدم و بر در یأس ناامید از مدد کبر مسلمان رفتم «عتابی» بس محال اندر محال است تو را هم مست و هم مستور بودن سخت مغرورم به دین خود یکی بیرون خرام من که باشم آستین پارسائی بشکنم

شریف کاشی از مردم اعیان کاشان است. از وطن مألوف خود به هند آمده در سلک ملازمان جلالالدآین محمد اکبر پادشاه داخل گردیده به الطاف و نوازش سر افراز گشت و از جمله امرا شد. در میان ابنای زمان به صفت بلیغ و ظرافت معروف بود و در اکثر اصناف شعر سخن کرده. بعضی را نیکو ادا کرده. این چند بیت از خیالات اوست: ب که حال دلم پریشان است دشمن از خصمیم پشیمان است

گنج غمیم و ساکن ویرانهآ خودیم با غم نشستهایم به تدبیر عقل خویش تا آشنای دشمن و بیگانهآ خودیم بس در گشودهایم چه دشمن چه دوست راما قف

ما قفل بی گشاد در خانهآ خودیم گاهی فریب وعده و گاهی فساد زرق بازیچهآ طبیعت طفلانهآ خودیم شیرین نکرده ایم لب از گفتگوی کس لبها به زهر شستهآ افسانهآ خبودیم

این چند رباعی نیز از خیالات اوست: «عرفی، دم نزعست همان مستی تو

نت همان مستی تو آخر به چه پایه رخت بر بستی تو فرداست که دوست نقد دیدار به کف جویان متاعست و تهی دستی تو «عرفی» منم آن که کوششم بیاثر است . هستم همه عیب مو به مویم هنر است آن عابد برهمن سرشتم که مرا طاعت به گنه ز توبه محتاجتر است[175]

از مشهد مقدسهآ رضویه است و از مردم اعیان آن جا بوده. پدرش در بزازی قیام مینموده. در اوایل حال چندگاه وی نیز در آن کار اشتغال داشته. شبی در مزار حضرت امام - علیه التحیة والسلام - موسی الرضا - رضی الله تعالی عنه - رفته استخاره کرده، حاضر گشته و خواجه برخاسته در بدیهه قصیدهای غرا در مدح آن حضرت در سلک نظم در آورده و تخلص« ثنایی» کرده. چون مرتبهآ سخنوریاش بالا گرفته از بزازی استغفار جسته، در سلک شعرای فصاحت کلام و فضلای گرام انتظام نموده. مدتها در ملازمت میرزا ابراهیم جاهی1 بوده، قصاید خوب در ms145 مدح وی نظم کرده، به سبب حوادث دوران انقلاب زمان بعد از فوت میرزا وطن مألوف گذاشته به ملک هند آمده، به شرف ملاقات و پابوسی جلال الدین محمد اکبر پادشاه مشرف شده، به ارکان دولت واعیان حضرت رو شناخت شده، اعزاز بسیار یافته ترقیات کلی وی را رو نموده و شهرت گرفته و نشو و نما یافته. هر روز به یک عدد اشرفی از سرکار وظیفه خوار شده و قصاید غرا در سلک نظم در آورده دیوان مشتمل به قصاید و غزلیات و مقطعات و رباعیات نوشته در اکثر اصناف شعر سخنوری کرده. لیکن در صورت به غایت عاری بود و در استغنا قرینه نداشت در روزگار به غایت پاکیزه بود. اقسام طعام ها را در خانهآ وی سرانجام می کردند. چنان چه هر روز چند طبق طعام معین بوده که حسب الحکم حضرت پادشاه [175] مهیا کرده به درگاه میبردند و پادشاه از آن طعامها تناول میفرمود. با مردم آمدورفت کم میکرد. تا آن که در شهور سنهآ خمس و تسعین و تسعمانه از عالم نقل کرد. این چند بیت از خیالات اوست: ناز و کرشمه نیست که از مست ما چکد باران فتنه بارد و ابر بلا چکد خوش رقت عاشقی که به وقت دعای دوست گرید چنان که اشک به نیاز از دعا چکد

به خوابش آیی و او شرمسار برخیزد بزم وصل ms146 چنان خوار گشته ام که رقیبمرا گذارد و بی اختیار برخیزد مثنوی در زمین شاهنامه در تتبع سکندر نامه شیخ نظامی نظم کرده، که این چند بیت از آن کتاب است که در تعریف زنگیان: نبیند ز ب لشکر زنگبار فلک صبح وش روز را برکنار سپاهان همچون شب ماتمی ز دل دور کرده لب از خرمی کدورت در آن قوم طالع زحل بود تا به حدی که گر فی المثل[176] شود بر بدن شمع هر مویشان نسازد مشخص نظر رویشان به غرض ار ببندید بر رخ نقاب تو گوئی که دست از کسوف آفتاب کند میر زان قوم تاریک کیش شب تیره ترتیب اسباب خویش از ایشان فروزنده آتش اگر بود دود و آتش یکی در نظر سفیدی در اطراف روشن جنان بود لیک از سایهآ وصلشان و این چند بیت در تعریف جنگ گوید:

وانان پیچان کمندز نیش سنانهای بالا بلند ز حمل جوانان پیچان کمند فروشد چنان پشت گاو زین به بالا فکنده فلک نافه چین به حدی که این هر دو را بی گزاف بدل گشته با یکدگر پشت ناف ز بس شیون نعرهآ خشمناک تهی گشت مغز فلک همچو خاک سکندر در آمد به میدان کین در افکند از کین بر ابروش چین یکی تیغ الماس گون در کفش که هفت آسمان را سوختی از تفش در آمن نهان از پی کینه بود عیان همچو صورت در آنینه بود

فرقة ثالث در ذکر اوصاف و احوالات و لطایف اکابر و/227 بسی حلقهآ دیدگاه و به گاه عیان شد ز مرآت خفتان شاه بدانسان که گویی گره بر گره فکنده است بالای جوشن زره و این چند رباعی نیز از خیالات اوست: ای خاک نشین در گه قدر تو ماه دست هوس از دامن وصلت کوتاه[177] در کوی تو زان خانه گرفتم که مباد آزرده شود خیالت از دوری آه؟ دل گشته خراب از ms147 غم دستوری تو جان کرده وداع تن ز مهجوری تو با آن که ز حد برونست آزردگیم از درد چنان نیم که از دوری ت

میرزا قاسم از مردم اعیان چغتای است. تخلص وی «شوکتی» است. در ملازمت میرزا کامران قربت تمام داشته. این مطلع از خیالات اوست: دل که جا کرده در آن طرهآ طرار امشب به بلای سیهی گشته گرفتار امشب

مولانا عبداللطیف از مسچا1 است من اعمال الاوراتیبه. در طلب علوم قدم استوار نهاده. کتب متداوله را گذرانیده. در سلک موالی وقت انتظام نموده، به گفتن درس و رسانیدن افاده و استفاده قیام داشته. با وجود آن همه اشغال و کمال خاطر به گفتن شعر که از جزئیات علوم است رنجه می فرموده. این مطلع از خیالات اوست: نان است روی یار و دهان است مو به مو چشمان یار آمده لبخند در روبرو

مولانا رعدی اوراتیپهگی است. چون مدت عمر خود در ولایت کاشغر و یارکند صرف کرده در آن ملک نشو و نما یافته به کاشغری شهرت یافته است و از طالب علمی نصیبهای داشت. در شعر شاگرد مولانا واضعی است. در جمیع اصناف شعر سخن وری کرده

زفه م نفب الن. ازعرس نرسیهر سر اقریز مدازل افکند اننپ بعدز لدای حمد خدددند دچار مار رشتر حکایتی رمن اک لره جار

منرب بنیر هنک مغر کار دررر منود درصف حار منمربوه ای حرئ کرز جرامی وپسیکٹی ززهت

ورست فرو حون کرنبسداه کداسی که . پکیمی زر محتت هو

زرمحتت بهو چرحانک روریسی وقوتاتی حکسی مبر کاک کیکان هیخی اک رفت بت رنیت ها طود کرتسی یولا مدعحک ای کسمڈ دفشک سسته دینه دزر پتاناده نچنک ریش غبز هنبا نک سناره بنهلک چر کوتر مخحدو کاچوکوز رنی ک ستکی که کلا حیی اکانی سه هیج اغر لک سهرنآ داه کراحآ سر تو تکی کره نگ نمنک نک مفی ضای تحل وتحسنحس نملب زکد رض عن عرت غرت پرتکی ترنحل یکرجنین ک اهک ترن انیغ توی ترکی قزاقی زس سم امتلا زده حچن کره رق نننک ودین تک. سبرتمتربق چون کتوه نند ندل منی دنا قصر دون زندرکی یضرمتده دوی

شرمنده دوی ازدف بسان دو کلکی زل دنکی مدرقدن

مدوقکمان بضل

بچن پتق حیار لندیوند کند کهند وکند ددن

وکند دون اخو براغصون وخون دعرئرن سرکحد حاری دخرک کسآ ین هی پره کونک

دی ره لونک اکی خری تمتر نزتعم شاد مریی چرن داه کای ر شمه به یندد مروی رشن سپر نباد وفریاد مروی حرن خرتک فزنک گگا هک کس خری دگه ایر ستری هی تطفر ستان مدرم ن نشه ذکر ریین خی ببس تسان علبظف یخکد نافس ms149 ننی دیچت پترح تیم ترقده منی ست ترزخی ست بینر گری منی ه تا مر فذنگه ت اکا غزنی زنجول ناد حبر د شحن مول خنویتراست یه سبت یپیکل اکا نع ناده ببر شغال ربق کل پنم سربکیک

پپشم سر کنگ میزنک پنیک ونرسر کثنیکی ماکزرحمخس دیرم داه میر بسکی ممامی دبالهوس کرکا پسی مت کریشتپنت غخله نوا کههلء که رشت

سیون جوی تنک بدوس نان کریه تبو س حکنی انی ترکهل سپ

ای شرکل سپه ککد که، سرنبده نساس میکنی عدا ق مدرسه به غال السردصالخ کحهال دعل سل علحه حال خا مه مال سممن دون که بهر کرتیه خررسال مرسزر

سرسنذ شکنک 1اکک دم کمنشنس کرزنداصل برت جزدحبهٔ‌ کروز یکبتنس هر تلاد قرته میسلدد دخلغعش موق ردهنگ نبرت شه سگسهستادی بی اهیه یع

ی طبه عربب نرقم بهر ظرنی بد ی، چن یر کن

چن یته کتپ سازکریزخور مبراز و ررة میز زشت پشت کندکالیت بپخت چز جرن ردی مرای سیس غرربیز أقتنه غند فراهم هبحرحل تون عزم ل یتی مک نللک بسحل الجپ تد انزل بت نک حالسالجط قنخزهٔ‌ کرزنگ

هی دو کمسرکشد برن خرفرنک بفر ماد می روی هی ددد هسریشهر نگوتهآ هبد که زرد میریک کری خانه زرد قلن برطهن خباق ایلبسان تیق تاق کنذده ضاق ریلموان بوقه طلاقق طاق ماقی سلجران مخوکی دنبک ی تربی بی قآ عدمان ددرن وفی وسه رهودهآ عنر عوش

کر مان بج تنک کوک نخل ددآد کسب بارت که بان مجتک دض تعل نیده نمدل ججیکی ای ست قرین نیین کجه فر کلی ججه ککی یاکوی سردهن عبدیا دیخیده نکا وحجم خذه مشن بنخ همک کرحشم ای یرنه لاع ببرتی باوغ یبغ حنهم تی ک کنک وی نمی کستم منج هی کرمکیکسند اورو کد کدعد کمرران ت ms150 طیت رسکی ترسار هورین حون کیف رزحند بجحتبک سیرق بهای غلحی کد ای فنان ثنیت کستیرقبحنرن

حرب دای رنج مرای برغ رٹت چن نک نرمرن

روخرت ددو بحرت ودوقرت ورکچلا ب نک بونک بد جرب ندو

ددنک بو دذ بدتک دهدهاء زر دهخت نک

همینم که اندز رعدی بیا کگار کمتن نوست بردران رفرگار

حرن ببجتوتد کته شتا سان نامدله خورندن نننگ

رزمطتعصر مردمع خر لسمد لائرب نذد ا عتاپ

دیت کان نکات فریبرچه بیآرت ند منحه تراب

مظهری از کشمیر است. به حدت طبع و سرعت فهم مشهور و معروف بود. پاکیزه روزگار و شیرین گفتار بود. این رباعی در هزلیات در باب همزبان خان[183] بدخشی ویراست: پش آی به همزبان و انگشتش کن گر ناز کند دو تنکه در مشتش کن آن گاه بچسبان بر کتفش کیر انگشت شکم بر دهن پشتش کن واین چند بیت از خیالات با صواب اوست: آنش به جای خون جهد از چشم مظهری زینهار بر جراحت او تیغ کین مزن کی که زهر ز دستتو چون شکر نخورد حرام باد به او لذت گرفتاری نماند زنده کسی در جهان به غیر اجل هنوز سیرنشده غمزهات به خون خواری فدای آثینه گردم که دلستان مرا درون خانه به گلگشت بوستان دارد

مولانا خلقی از بلخ است و در شعر شاگرد مولانا واصلی است. آبا و اجداد وی در کسب طباخی قیام نموده اوقات می گذرانیدند. وی در مجالس ظرفا در طباخی اشتغال مینمود. بسیار دست با ms151 برکت و پر لذت داشت و به غایت دردمند و درویش نهاد بود. این مطلع ویراست: دردا که وصال تو تمنا نتوان کرد خورشید جمال تو تماشا نتوان کرد

کس غیری نبود و من نشسته باد میکردم بمردم از تب هجر و نیامدی دیدن

زچیست این ستمت [قبح]2 نیست پرسیدن به دامن از چمن دهر گل مچین «صبری»

خوش است دامن همت ازین چمن چیدن

سمرقندی است. در صفای ظاهری ثانی یوسف مصری بود. در صغر سن که هنوز نخل روانش به سر حد اعتدال نرسیده و از گلستان جمالش غنچهآ آرزو نشکفته و از صفحهآ عارضش سبزه خط سر نکشیده بود. که از دنیا رحلت کرد و کان ذلک فی شهور سنهآ ثمانین و تسعمائه. این غزل از خیالات بدیع اوست غزل: تا در قدح حباب می ناب چرخ زد از شوق آن به دیدهآ ما آب چرخ زد زاهد به مجدی که خم ابروی تو دید بیخود شد و به گوشهآ محراب چرخ زد

فرقه ثالث در ذکر اوصاف و احوالات ولطایف اکابر و../235 آذمه چو دید کشته مرا در رهش ز شوق ms152 مانند آفتاب جهانتاب چرخ زد خوناب دل ز دیده چکان رفت شام غم کز گرد چشم من همه خوناب چرخ زد نالی» ز سیل گریه به گرداب غم بماند زانرو چو خس میانهآ گرداب چرخ زد

خواجه میرزا بیگ اصل وی از هری است. اما در بخارا تولد شده. آبا واجداد[185] وی از وزرای وقت بودهاند. وی نیز چندگاه در عهد دولت عبدالعزیز خان به وزارت بخارا قیام نمود. در انشا و خطوط وعلم سیاق نیکو بود. این قطعه در تاریخ تولد شاهزاده عالی تبار سلطان اسپندیار بن سلطان خسرو بن سلطان یار محمد بن جانی بیک سلطان وی زاست: سلطان دهر خسرو میخواست از خداوند شهزاد ماند در دهر ازو نشانی آخرخدای دادش فرزند دل پسندی کاندر زمانه شاهی ثانی او ندانی تاریخ سال و ماهش میخواستم که ناگه استاد عقل گفتا «اسفندیار ثانی»

مولانا نیکی اصفهانی است در حدت طبع و سرعت فهم از سایر ابنای زمان ممتاز بود این مطلع وی راست که: کمان ابروی من هرگه پی بیداد برخیزد

ز شوق تیر او از گوشهها فریاد برخیزد

مولانا ناظمی تربتی است و شاعر پرخیال است. علم شعر را نیکو میدانست. این غزل وی راست: زلف تو قدر مشک ره چین شکست بست

خون شد درون نافهآ چین زین شکست بست گر بر شکست بست اسیران نه چراست

در زلف تابدار تو چندین شکست بست

آن شوخ سنگدل ز سرکین شکست بست رندم چه باک محتسب از ساغر و سبو

بر گردن و سر من مسکین شکست بست ای «ناظمی» ز خجلت این نظم دلفریب

رنگ رخ و زبان سخن چین شکست بست

مولانا بیکسی شیرازی است و از مردم اعیان. به حدت طبع و لطافت کمال در میان همگنان مشهور و معروف بود. این غزل وی راست:[186] به هر کس در سخن مگشا لب ms153 جانپرور خود را

سخن گوهر بود بشناس قدر گوهر خود را مه نو سر چنان افکنده پیش طاق ابرویت

که از شرمندگی بالا نمیدارد سر خود را به جز خاکسترم بتر نباشد کز شرار دل

شبی نبود که خاکستر نسازم بستر خود را نه کج ساغر شود از باد نرگس را که از مستی

نگه در دست نتواند که دارد ساغر خود را اگر زین گونه نظمی سر زند ای «بیکسی» از من

چو گل رنگین کنم آخر سراسر دفتر خود را نیشاپوری است. به غایت اهل و فاضل بود. این غزل از خیالات اوست:

غباری موی تاب عراقی است. در کسب موی تابی اشتغال داشته، اوقات از آن کار میگذرانیده. پدران وی نیز در آن کار قیام داشتهاند. این غزل وی راست: گذشت عمر و مه1 من ز کین نمی گذرد سیاه بختی من خود ازین نمیگذرد به هر زمین که شدم خاک راه آن بدخو دگر ز کین طرف آن مه چنین نمی گذرد کثیدم از تو جفا بر امید وصل و هنوز وفا به خاطر آن نازنین نمی گذرد همان نفس که شدم همدم غمت گفتی نشاط در دل اندوهگین نمی گذرد[187] گذشت تیر تو از جان حزین « غباری» را چه ها که از تو به جان حزین نمی گذرد

خلقی قلندر

از بلخ است. در شعر شاگرد واصلی مروی است. در روش قلندران زندگانی می کرد.

بخاری است. اوایل حال در حلقهآ طلبهآ طالبان علم انتظام ms154 داشت. از آن امر شریف

به بزم عشرتم هردم شراب است آن کباب است این به خوابش دیدم آن مه میشمارد کشتگان خود

گرفتم دامنش پنداشتم روز حساب است این من بیمار در کویش خراب این چنین روزم

که بنشیند به بالین من و گوید خرابست این به وصف حسن او عالم گرفت از شعر «حیرانی»

هنوز از دفتر اشعار او یک انتخابست این اصل وی از یزد است. شاعر متین بوده خیالات پسندیده دارد. به حدت طبع و سرعت فهم از همگنان ممتاز بوده. در فنون فضایل از ابنای زمان سرافرازتر بوده. در سلوک و آداب به غایت ذو فنون وقت خود بوده. الحق شاعر شیرین سخن است. در تبع شیخ ms155 نظامی در زمین خسرو و شیرین مثنویی گفته موسوم به فرماد و شیرین که به غایت [189] ابیات نیکو دارد. این چند بیت از آن کتاب است که در اظهار محبت شیرین نسبت به احوال فرهاد گوید: اداها در میان دلربائی نگهها گرم حرف آشنائی به هر کامی که گلگون بر گرفتی اسیری نو زبانی در گرفتی از آن جانب اشارتها که پیش آ وزین سو خاکساریها که گویا ازین سو تیغ ناز اندر کف بیم وز آن جانب سر اندر دست تسلیم به هر کامی شدی نو آرزوئی نهان از لب گذشتی گفت و گوئی نگه در حال پرسی گرم گفتار نه گوش آگه از آن نی لب خبر دار تواضع ها به رسم عادت و ناز به شرم آراسته انجام وآغاز برون آورده مستی از حجابش ولی بسته همان بند و نقابش از اقران محتشم است. دایم به منت گل اندامان مبتلا بوده. آبا و اجدادش از مردم صاحب جمعیت و با سامان و توانگر بودهاند. دیوان مرتب نوشته این چند بیت وی

شوی ز کرده پشیمان به هم توانی بست1 ای اجل از قید زندان غمم آزاد کن

سعی دارد محنت هجران تو هم امداد کن کسی خود جان نبرد ازشیوهآ چشم فسون سازت

دگر قصد که داری ای جهانی کشتهآ نازت لازمهآ عاشقی است رفتن دیدن ز دور

ور نه ز نزدیک هم رخصت دیدار هست وحشی اگرارحم] نیست در دل او گو مباش

شکر که جان تو را قوت آزار هست[190]

مولانا زایری

از تربت است من اعمال الهرات. شاعر شیرین خیال خوش گفتار بوده. از معاصران ولی دشت بیاض است. این غزل وی راست: خوردن خون دل از چشم تر آموختهام خون دل خوردهام واین هنر آموختهام کار من بی تو به جز خون جگرخوردن نیست طرفه کاری که به خون جگر آموختهام زایری ms156 بهر طواف حرم کوی بتانصبح خیزی

صبح خیزی ز نسیم سحر آموختهام

مولانا ولی از دشت بیاض است من اعمال الهرات. به حدت طبع و سرعت فهم شهرت داشت. چون ولایت محروسهآ خراسان به تصرف سپاه عبدالله خان در آمد وی با دین محمد سلطان خود را افکنده در سلک ملازمان آن شاهزاده انتظام نمود. تا آن که جمعی بنا بر

از رنجش بیهوده پشیمان شده باشی ظاهر شده اخلاصم و در عذر تلافی

مشغول نگه کردن پنهان شده باشی مگر حرف تلافی از لبشقاصد شنید امشب

که در آغاز رنجش دل ز شادی میطپید امشب یه وقت نامه دادن حسرتم از ذوق افزون شد

مگر نا خوانده مکتوب مرا خواهد درید امشب و این رباعی را در نعت نیکو نظم کرده: ائی لقبی کز انبیا اعلم بود احمد نامی که سرور عالم بود زان سایه به او نبود همراه که بود محرم جایی که سایه نامحرم بود[ 191] تبریزی است و قاضی مذکور در علو فطرت و سموم جبلت از نادر زمان بوده و سلله شریفش به حضرت امام زمین و زمان امیرالمومنین حسن - رضی الله عنه - متهی می گردد و میرزا حسابی فرزند بزرگ وی است. به غایت با جمعیت و سامان و صاحب سلسله بوده، در جمیع فنون فضایل دست زده، خصوصا در معما که ماهر وقت بوده. این غزل از خیالات اوست: چون سگم1 بیقدر پیش او چو خاکم خوار هم

آدمی بی قدر میباشد نه این مقدار هم

قرب من معلوم شد مهرو وفای یار هم میکند منت کشی وصلم چو رفتم سوی او

میرود سوی رقیب هست ms157 منتدار هم خوبروی چند روزی دل نگهدارد نکوست2

ورنه گه گه میبرد دل صورت دیوار هم بر حسابی رشک دارد مدعی خوش صحبتی است

رشک می.. برکین حسرت دیدار هم

میرزا شرف وی نیز ولد قاضی جهان است. از برادرش میرزا حسابی در بعضی امر مقدم بوده. در همت و شجاعت و بزم همتا نداشته. گویند که میرزا شرف کر بود. روزی شاه طهماسب با وی سخن گفته، نشنیده. ازین محنت کشیده. این قطعه در بدیهه نظم کرده بخوانده: از گرانی نشد صدف گوشم قول شه را که هست در ثمین جای آن است کز گرانی گوش پای تا سر فرو روم به زمین

در خیالات شعر به غایت دقیق و نیکو گفتار است. این غزل وی راست: فغان که پیش تو از بنده یاد نتوان کرد حکایتی ز من نامراد نتوان کرد[192] ز من همیشه کنی راز خویشتن پنهان چه کرده ام که به من اعتماد نتوان کرد

خیال حکایتی به تو بد اعتماد نتوان کرد ز یک حدیث کنی صد هزار گونه خیال

مام عمر در اندیشهآ بتان کردمحدیث این دل کافر نهاد نتوان کرد مگو شرف که سگ آستانهآ یارم سخن ز مرتبهآ خود زیاد نتوان کر

هر چه خواهی بکن امروز که فردائی هست عراقی است و از اعیان الوس تکلو ترکمان خیالات خوب دارد. این رباعی وی زست: ذارم دلکی که ناله میروید ازو پر خون چشمی که ژاله میروید ازو صحرای دل مرا اگر آب دهند پیکان هزار ساله میروید ازو

هروی است. اما به کاشانی شهرت دارد. تخلص وی «نقی» است. به قدر طالب علمی داشت. از معاصران ولی است. خیالات خوب وسخنان مرغوب از وی سر زده. این بیت وی ms158 راست: در بار سرشکم همه پر کالهآ خونست این قافله راه مگر بر جگر افتاد

مولانا صالح از مشهد مقدس رضویه است. در فضایل خود را ذو فنون وقت می گرفته. به غایت خودپسند بوده. این دو بیت وی راست:[193] درد دل کردم تغافل گرد خواری را ببین

گریه کردم خنده زد بی اعتباری را ببین میبرم از ناله هر شب خواب را از چشم خلق

تا نبیند دیگری در خواب دیدار تو را

مولانا ضمیری اصفهانی است. خیالات خوب از وی به ظهور آمده. این چند بیت وی راست: اثر نگر که اجابت ز اشک من نشود

درین خدنگ دعائی که در کمان دارم وصل [دایم اضطراب]1 شعلهآ شوقم نشاند

چند روزی هجر میخواهم سزای من دهد گفتم از هجرت ضمیری مردوکس آگه نشد

گفت کی جان میتواند بی رضای من دهد ضمیری کعبه را ذوق وصال از جا بر انگیزد

گر آهنگی بر آرد مطرب ذوق وصال او

شجاع تبریزی است. به غایت تیزفهم و تندگفتار بوده. در سلک سپاه اهل عراق انتظام داشته. خیالات خوب از وی به ظهور آمده. دیرانش در تبریز و آن حدود شهرت[196]

روش مردم عالم نه تو داری و نه من ای قوی پنجه برو جنگ میفکن به دلم

که ضعیف است همین دم نه تو داری و نه من ای دل از دست تو بیتابی و من بی طاقت

چاره صبر است همین دم نه تو داری و نه من گفتم از عشق بپرهیز دلا نشنودی

بعد از این خاطر خرم نه تو داری و نه من دل که بیرخصت ما کشتهآ او گشت شجاع

شرط این است که ماتم نه تو داری ونه من

جمششید گیلانی است. از مردم اعیان آن جا است. اما بسیار متکبر و بد سلوک بوده و خود را ذوفنون وقت می گرفته. خیالات غریب و سخنان عجیب بسیار دارد. این مطلع از خیللات اوست: دست بر سینه نه از بهر تو جنبان کردم بود در سینه مرا داغ تو پنهان کردم

مولانا نویدی نیشابوری است. در عهد دولت شاه طهماسب ظهور کرده. به صفای طبع سلیم و ذکای فهم مستقیم در میان زمان شهرت داشته. دو مثنوی به نظم در آورده؛ یکی در زمین خسرو ر شیرین این چند بیت در تعریف سراپا وی راست: دهانش را صفت چون حد من نیست چه گویم چون در آن راه سخن نیست لبان چون آب حیوان نا پدیدار نگشته خضر هم از وی پدیدار بود موثی ز اندامش مگر نام چه گفتم مو کجا بودش زاندام به پای افکنده گیسوی سمن سای بلی تاریک باشد شمع را پای[ه19]

تیر را میل سر مدان کرده اژدهای فلک یلان جهانآتش فتنه

آتش فتنه ریختی به جهان آتش فتنه دود می انگیخت سرمه از چشم آهوان میریخت

مولانا باقی از مشید است. به غایت شیرین سخن و خوش گفتار و پسندیده اطواربوده و به صفت فقر و ms160 گذشتگی شهرت داشته. این بیت ویراست: چندان هجوم ناز توام در میان گرفت کاندر ادای راز محبت زبان گرفت

خواجه طبعی از سمرقند است و از مردم خوب آن جاست. به غایت خوش خلق و شیرینزبان و نیکو گفتار بود. در حدت طبع و سرعت فهم شهرت تمام داشت. غزل را دردمندانه و عاشقانه میگفت. این غزل وی راست: بر ابر لب لعل تو غنچهآ تر نیست حدیث غنچهآ لعل تو در برابر نیست به آفتاب رخت را نمی کنم نسبت چرا کنم به رخت نسبتی که در خور1 نیست به خاک کوی تو افتاده وه چه خوش باشد که خاک برسر آن کس که خاک برسر نیست حکایت گل خودروی باغبان تا کی حدیث روی گل گوی کان مکرر نیست برای تحفه چه طبعی نهاده جان بر کفاگر چه در خور آن سرو نازپرور نیست

حزینی مرد شیرین سخن است. این مطلع وی راست: از میانکال است. به صفت اهلیت و نزاکت طبع سلیم و لطافت ذهن مستقیم شهرت

از مردم اعیان الوس ترکمان بوده. در حدت طبع و تندی فهم وی فضلای وقت را حیرتی بوده. این مطلع اوست: مویی شد ای طبیب ms161 وجودم ز درد و غم مویی نماند پیش میان من عدم هرری است. غزل را دردمندانه می گفته. این بیت وی راست: ز تبسم دفع ز هر چشم خشم آلود کن کز نمک سازند شیرین چون بود بادام تلخ هرری است. در غایت خودپسندی و تکبر بوده. در مذهب اهل الحاد زندگانی میکرده. مشربش در نهایت بلندی بوده. لیکن بسیار خوش سخن و شیرین کلام و زیبا حرکات بوده. ابیات خوب از وی به عالم ظهور آمده. این بیت ویراست:[197] من بندة آن شوخ که در حالت جولاناز نعل فرس تا به رکابش همه خونست از مردم اعیان هرات است. چندگاه در قضا قیام مینموده. به غایت شیرین کلام و خوشگری بوده. در ابیاتش معانی بسیار است. خیالات خوب در شعر کرده. در عهد دولت شاه اسماعیل شهرت گرفته، در ملازمت شاه تقرب و اعزاز بسیار حاصل نموده.

اگرچه بر سر بازار عشق رسوائی مرا همیشه زیان بر سر زیان آید

گشاده ام در دکان جان منتظرم که بد معامله بر در دکان آید

مولانا یحیی

از گیلان است و از مردم اعیان آن جا است. در شاعری از سایر همگنان خود مقدم بود. معاصر قاضی نوری است. از گیلان به هرات آمده، با فضلای وقت ملاقات نموده، مراجعت به وطن مألوف خود کرده است. اما نشو ونما در هرات یافته. این چند بیت وی راست: همان اول نفس یحیی که درعشقش زدی گفتم

که بوی بی سرانجامی ز آغاز تو میآید پشت خم، موی سفید، اشک ندامت یحیی

تو به این طرز اگر عشق نورزی چه شود منت قتل از رقیبم ناز میباید کشید

بخت بد بین کز اجل هم ناز میباید کشید

اسکندر هروی است. اما در تبریز نشو و ms162 نما یافته است. از مردم اعیان آن جا است. آبا و اجداد وی را در میان مردم حرمت تمام بوده. در خطوط و انشا دست تمام داشته. این دو بیت از خیالات اوست:[198] گمان برم که ز جنگ غمت گریخته باشد اجل به کلبهآ من چون به اضطراب درآید گفتم از یار بپرسم خبر دوری چیست کرد از دور اشارت به ادایی که مپرس

تمنا جوش میزد در تماشائی که من بودم ادب همزانوی من بود در خلوتگه وصلش

هوس بیرون در می گشت شب جائی که من بودم قبرم بشکافید و به تأثیر محبت

اعضای درست و جگر پاره ببینید

امیر محمد تقی از خراسان است و از سادات صحیح النسب. به غایت پاکیزه روزگار و درویش نهاد بوده. شاعر پرخیال شیرین کلام است. این رباعی از خیالات اوست: تا شوق به جان من در آویخته است تا آتش عشقت به من آویخته است ز گرمی من در دل دوزخ غیرت خرمن خرمن به روی هم ریخته است هروی است. بسیار صاحب فضیلت بوده و نشو نما نیز در هرات یافته. در رباعی گونی از سایر همگنان خود نیکو بوده و پرخیالتر می گفته. این رباعی وی راست: در رقص چو آستین به سر بر میکرد صد عشوه شمایلش به هم در میکرد[199] می آمد و آرزوش در پا میریخت میرفت و امید خاک بر سر میکرد از سبزوار است. بسیار شیرین سخن بوده. از معاصران و دوستان اسکندر هروی ات. چندگاه در هرات با هم آشنا و یکجهت بودهاند. آخر به سبب عشق جوانی خصومت در میان ایشان افتاده، قطع جهت کردهاند. این چند بیت وی راست: چون شود گرم جفا غمزهآ خونخوارهآ او جز تحمل که تواند که ms163 کند چارهآ او؟ ابررحمت به شهید تو نبارد چه توان که شود لالهآ خاکش جگر پاره او

مولانا ملک

از قم است. اوایل حال که در قم میبوده در طلب علم اشتغال داشته، آخرالامر از آن امر شریف بازمانده، در شاعری توجه نموده، خیالات خوب ومضمونات مرغوب از وی به ظهور آمده. چون مرتبهآ سخنوریاش در حد کمال رسیده، از وطن مألوف عزیمت ملک دکن کرده، خود را به دکن انداخته، به والی احمد نگر که نظام شاهیست ملاقات نموده. چون صحبت وی نیکو برآمده، به منصب ملک الشعرائی سرافراز گشته. تا منگامی که نظام شاه و اولاد وی در حیات بودند و در سلطنت قیام داشتند در احمد نگر سکونت داشت. تا آن که سپاه نصرت دستگاه جلالالدین محمد اکبر پادشاه در شهور سنهآ هزار و سه به عزم تسخیر ملک دکن علم جهانگیری برافراخته بر گرد حصار احمد نگر متمکن گشتند. وی در آن قلعه حصاری شده بود، بعد از روزی چند بیرون آمده با شاهزادهآ عالی نژاد شاه مراد که فرزند نصرت شعار پادشاه بود و به عبدالرحیم خان خانان که سپاه سالار آن[200] لشکر ظفر اثر بود ملاقات کرده به شرف نوازش مشرف شد و در مدح هر یک قصاید غرا نظم کرده، گذرانیده، صلههای مطبوع گرفت. هرچند وی را تکلیف ملازم پیشگی کردند، اقبال ننموده، رخصت حاصل کرده، باز قلعه گی شد. تا آن که صلح در میان افتاد و سپاه پادشاه از گرد آن حصار بر خاسته به ملک برار رفتند. وی بیرون آمده به ملک بیجاپور رفته به شرف ملاقات عادل شاه مشرف شد. در آن ملک نیز به منصب ملک الشعرائی سرافراز گشت و سکونت گرفت. اما به غایت از صورت عاری بود و کم سخن و مضطربالاحوال. تا از وی سخن نمی پرسیدند تکلم ms164 نمیکرد و تاب مناظره نداشت. از تواریخ و جزئیات صاحب وقوف بود. در خیالات ابیات خود را مخترع می گرفت. اگرچه خود را در مرتبهآ سخنوری کامل میدانست، لیکن بسیار صاحب انصاف بود و از مذمت ابنای زمان زبان بسته میداشت و در مشرب وی توصیه بسیار بود. در حیات خود دیوان مرتب نوشته بود. در تتبع مخزن شیخ نظامی مثنوی گفته اما اکثر ابیات وی سست واقع شده بود این چند بیت از خیالات اوست:

ای گلو بهر تو شمشیر فغان آورده ام قبول ازخواهشم برخواست تاوصل آرزو کردم

اثر رفت از دعا تا حرف خواهش در میان آمد جان فدای دوزخ آشامی که در گرمای حشر

العطش می گفت و میل چشمهآ کوثر نداشت نظر کن در دل احباب حد دوستی بنگر

پس آن گه لطف با هرکس به مقدار محبت کن این چند رباعی نیز از خیالات اوست:[201] رفتم به خرابات به ایمان درست زنار مغانه بر میان بستم رست شاگرد خرابات ز بد نامی من زخم به در افکند و خرابات بشست مخروش ملک کآتش ما را شرری سر تا به قدم دلی ولی بی اثری1 آفاق به پای آه ما فرسنگ است وز آتش ما سپهر دود آهنگ است2 در پایامید ماست هرجا خاری است در شیشهآ بخت ماست هرجاسنگ است راقم این حروف گوید که روزی در آن هنگام که سپاه پادشاه بر گرد حصار احمد نگر نشسته بودند، در منزل یکی از امرا با وی ملاقات کردم. چون از احوال من اطلاع یافت، از من طلب سخن کرد. من این چند بیت که در آن اوان نظم کرده بودم، خواندم. توجه خاطر به جانب من گماشته، مخصوصانه سلوک نموده، زبان به نوازش گشاد: به مفتادو دو ملت گام زن شد مدعای من کسی دیگر نشد جز یاس آخر رهنمایمر به تاثیر نیاز خویشتن نازم که ms165 میریزد ملک بهر اجابت اشک هنگام دعای من

کهباشد از بقای من بسی خوشتر فنای تو هنوز نام جنون در میان خلق نبود که دل به عشق تو دیوانه بود صحرائی فتد به روز جزا وگر پرس[وآجوی روزجزا بدین طریق اگر خویش را بیارائی نازم به باغبان توکل که پرورش از آب یأس داده نهال امید من فانی شدن و ز قید هستی رستن خود را به رضای حق به کلی بستن کاریست به راه حق پرستی ای دل از غیر بریدن و به حق پیوستن[202] از کعبه و از کنشت مقصود توئی از دوزخ و از بهشت مقصود توثی ما را به بد و نیک نباشد کاری زانرو که ز خوب[و] زشت مقصود توثی دل بتکدهآ جدید جانانهآ ماست جان برهمن قدیم بتخانهآ ماست غم کهنه حریف رند پیمانهآ ماست تسبیح ملک فغان مستانهآ ماست

مولانا ظهوری از ملک عراق است. به غایت خوش طبع تیزفهم و نازک خوی بود. چون در سخنش نمکی بیدا شد و شهرت گرفت به سبب حوادث زمان و انقلاب دوران وطن گذاشته، عزیمت ملک هند کرده، خود را به ملک دکن انداخت و به شرف ملاقات و آستان بوسی عادل شاه مشرف شد، رفته رفته کارش بالا گرفت و اعزاز و حرمت بسیار یافت و از جملهآ ندما گشت. چون مولانا در آن ملک رفته سکونت اختیار کرد. صبیهآ خود را به حبالهآ وی درآورد. به غایت با انصاف بود. وی نیز دیوان مرتب نوشت. این چند بیت از خیالات اوست: صد اجابت به دعای دگران ارزانی لب افغان مرا نالهآ بی تأثیری به حذر می گذرد از خاک جگر سوختگان پنجه بیرون نکند شعلهآ دامن گیری گر بدانم که گریه را اثریستهمه تن خون شوم ز دیده چکم

مولانا قسمی

از استرآباد است. در میان اقران و ابنای زمان به ms166 خوش گوئی امتیاز و شهرت داشته.

مولانا حالتی از طرفان است من اعمال یارکند. شاگرد رعدی است. اما در یارکند نشو ونما یافته. این بیت وی راست: چوخط مشکسا گرد رخ آن سیم تن پیچد سپاه زنگ را ماند که در ملکختن پیچد

میرزا قلی مروی است. و از معاصران وحشی و محتشم است. بعضی گویند که شاگرد محتشم است. تخلص وی «میلی» است. خیالات خوب و مضمونهای مرغوب از وی سر زده. دیران وی در میان مردم شهرت تمام دارد. دایم به محبت گلعذاران بی وفا مبتلا بوده. هرگز به دوای مواصلت علاج پذیر نگشته. این چند بیت وی راست: بخت بد بین که به میلی نکند غیر جفا خردسالی که وفا را ز جفا نشناسد بهبترم غم ازین درد میکشد که رقیب برم نشیند وامیدوار برخیزد تو با رقیبی و میلی تغافلی دارد تغافلی که کم از صدهزار حسرت نیست دلم ز زخم تو آسوده است و مینالم که غیر پی نبرد لذت خدنگ تو را در دل خلق دو عالم نتواند گنجید اعتقادی که دل2 من به تو تنها دارد

مولانا نیکی کابلی است. در جزئیات دست تمام داشت. در عهد دولت میرزا ابراهیم در بدخشان رفته در آن ملک نشو ونما یافته. شاگرد جانی تیم بان3 است. این بیت وی راست:[204]

مولانا غیوری

از حصار است. اما در عهد دولت محمد حکیم میرزا در کابل نشو و نما یافته. به قدر طالب علمی کرده بود و از صفای صورت عاری بود و با میرزای مذکور آشنا و گتاخ بود. با وجود فضایل ms167 در سلک سپاهیان و جوانان شمشیرزن انتظام داشت. چند کرت از وی تردد پسندیده به عالم ظهور آمده و در میان اقران و ابنای زمان و سپاه آن درگاه نمایان شد و با مردم بزرگ و ارکان دولت و اعیان حضرت آمدورفت می کرد. تا آن که در هنگام جوانی که عمرش به حدود اربعین نرسیده بود که به کام و ناکام از دنیا وداع کرده فی شهور سنهآ تسع و تسعین و تسعمائه. این غزل وی راست: لشکر دلها شکستای شوخ چشمت بیمصاف

ناوک مژگان ترکش تیغ ابرو در غلاف فتنهآ چشم تو در خوابست و غارت میکند

وز خم محراب ابرو وقت اهل اعتکاف وز دل چون سنگ در تحویل نوروز خطت

قصهآ نوروز و حال سنگ میبینم خلاف گر چه بس سنگین دلی بیداد کمتر کن که هست

وجه مظلومان عشقت ناوک خارا شکاف پیش طوفان سرشک من «غیوری» هیچ نیست

گر چه هست از کثرت سنگ ملامت کوه قاف

مولانا فقیری از بخارا است و از معاصران مولانا مشفقی است. به غایت فقیر و درویشنهاد و کم آزار بود. دایم به صحبت زاهدان و درویشان آمدورفت مینمود و از زراعت اوقات می گذرانید. با سلاطین و حکام و اشراف و اکابر وقت آشنا بود. مولانا مشفقی با وی

مولانا یتیمی تبریزی است. ms168 اما در هرات نشو ونما یافته. به وفور فضیلت محلی بود. بعد از فتح هری حسبالامر شاهزادهآ عالی تبار سلطان به بلخ آمده سکونت گرفت. اما در اندک وقت از عالم نقل کرد. سنش از هشتاد تجاوز کرده بود و قبرش در بلخ است. فی شهور سنهآ خمس و تسعین و تسعمائه. این ابیات وی راست: نه پر خون گشت از ناخن مرا داغ جنون بر سر

دل من خون شد و آمد حباب لاله گون برسر سر آمد می شود هر کس که با صافی دل باشد

نمیبینی که دارد آب خاشاک زبون بر سر سری با کوه کن دل داشت فرهاد و از آن غافل

که او را تیشه خواهد آمد از بخت نگون بر سر

میرزا شاه بیگ لنگ از حصار است و از الوس اعیان اوزبکیه. اوائل حال وی را در ملازمت محمد هاشم سلطان تقرب بسیار شد و در جرگهآ امرای عظام انتظام داشت. آخرالامر از ملازم پیشگی استعفا جسته در عزلتنشینی موقف[206] گشت. روزی ترمون محمد سلطان به منزل دی نزول فرموده، در نظر سلطان کاسهآ چینی شکسته در آمده، سلطان از وی پرسیده که کاسهای درست نبود که شکسته را آوردی؟ در بدیهه این بیت نظم کرده بخواند:

سلطان در صلهآ این بیت اسبی کرم فرموده، ظاهرا که آن اسب در نهایت پیری و در غایت سستی بوده، در تعریف آن اسب قصیدهای گفته که این چند بیت از آن قصیده است: شاها بو آتنی اغزیدا قلمای و روتیشی

با رور تبوق قایقیلا توپا بوالغ کیشی مین فش قویوب منار من واول فیش قلیب تودار

بیما حصل ابرورا یکمیز ننگ فش فیشی تولکی و قارغه کتماس ایننگ قاشیدین ایراق

تولکی نالیشین موذنین قارغه قارغیشی

شیخ علاءالدوله

از اولاد حضرت شیخ حسین خوارزمی است - علیه الرحمه - به اخلاق حمیده ms169 و اوصاف پسندیده معروف و مشهور است. از طالب علمی بهره مند بود و در فقر و مسکنت توجه داشت. طبع بلند و فهم دشوارپسند داشت. این چند بیت وی راست: وقت است کز سفر من بی دل سفر کنم از جور چرخ و گردش گردون حذر1 کنم سازم به کنج مدرسهای مسکن و مقام باشد به بوستان فضیلت گذر کنم از قلزم مطالعه خود را در افکنم غواص وار مخزن دل پر گهر کنم

تخلص وی» رامی » است و از سادات صحیح النسب اصل وی ازهری است. اما وی در سمرقند تولد شده. این بیت از خیالات اوست:[207] غم جانان خود را کس چرا در دل نهان دارد

زدل ناید نهان غمهای او را کس به جان دارد

صف کفار را به روز نبردزبر و زیر میتوانم کرد

خواجه میرک از اولاد شیخ حسین خوارزمی است. به غایت فاضل و ذوفنون بود. خیالات شعر را بسیار خوب می کرد. این بیت وی راست:

لال عیدیا غبغب مهی است نمایان به اهل دید انداخت طوق سیم فلک از هلال عید

مولانا ms170 بیغمی ترمذی است. در شناخت شعر به غایت ماهر بود. این غزل وی راست: ماه من پیراهن نیلی که در بر کردهای

یوسف مصری ز آب نیل سر بر کردهای گفتمش نسبت به خور کردم مه روی تو را

گفت آن سرگشته را با من برابر کردهای کردهای کاکل پریشان بر سر خلق اسیر

بس سپاه فتنه و آشوب را سرکردهای[8/20] باغبان شرمت نه آمد از قد بالای او

نسبت قدش که با سرو و صنوبر کردهای

بهر آن قطع نظر از لعل و گوهر کردهای جزثآیات ماهر بود. این غزل وی راست: مشاطهای که زلف تو را شانه ساخته ارباب عقل را همه دیوانه ساخته از قصهآ سکندر و دارا نگو که چرخ بسیار ازین حکایت و افسانه ساخته در سینهآ خراب چو گنج آب مهر او کارامگاه خویش به ویرانه ساخته تا ساخته سگ تو به خود آشنا مرا از خویش و آشنا همه بیگانه ساخته

ای از پی ایشار مقدمتهر دم هزار گوهر یکدانه ساخته چشم بدخشی از پی ایثار مقدمت

مولانا مهجوری

شاعر شیرین سخن است و از سمرقند میباشد. این مطلع وی راست: پی آزار میبینم به خود بیدرد چندی را

چه بیدردی که آزارند چون من دردمندی را

قاضی سعید از موضع ایسکی باغ خزار است. کتب متداوله را گذرانیده. در فضیلت یگانهٔ‌ وقت خود گردیده. در قضای ولایت خزار قیام داشت. مرید حضرت خورد کاشانی است - علیه الرحمه - با وجود آن همه فضایل و کسب کمال خاطر به گفتن شعر رنجه میفرمود. در شهور سنهآ اثنی و الف از جهان فانی به سوی سرای جاودانی رخت وجود کشیده. این غزل وی راست: مربع شین مثلث جور مثنی ساز مجمع را

مزین کن به لعل لب، لب جام مرصتع را[209] ز خوناب دل و خون جگر وز چشم پر خونم

کند پیر فلک هر ms171 شام غم پر خون برقع را

مگر کز دانههای اشک من پر کرد مزرع را طلرع مطلعم خورشیدوار از مهر روی توست

از آن رو حسن مطلع مینماید حسن مقطع را اگر نبود خیال ابروانش در نظر حقا

کجا در سلک نظم آرد «سعید» یک دو مصرع را در هنگامی که راقم حروف در تاریخ سنهآ خمس و تسعین و تسعمائه از ملک فرغانه به عزیمت ملک هند بر آمده بود در موضع ایسکی باغ عبور نموده در منزل جناب قاضی نزول فرمود. بعد از ملاقات و حقیقت حالات از وی التماس غزل نمود. غزلی که نوشته شد بخواند. چون اطلاع بر آن یافت که این مخلص نیز از ارباب نظم ات، راه آورد طلب نمود. این غزل پیش وی بخواند: ب ملک هجر غمت گرچه رهنمای من است ولی ز یأس خجل دایم از وفای من است به کفر زلف تو شادم به کیش سالک غم که در طریق وفا پیر و پیشوای من است به شهر هجر بود قرب من ز حد بیرون که شحنهآ غم و اندوه آشنای من است بحشر چون به در آرم سر از لحد بیرون تورا ببینم [و] گویم که این خدای من است به حیرتم فکن کش به تیغ هجرانم که در وفای تو مردن چنین سزای من است چنان به عشق تو پر گشته شهرهام به جهان به هرطرف گذری حرف وماجرای من است مکر که مرد بقایی1 و شد برون ز جهان که تا به روز جزا روح من بهجای من است چون غزل خوانده شد، نوازش بسیار کرده، در خواندن ابیات شروع کرده، دیوان خود را[210] طلب نمود. به غایت خلیق و خوش کلام و گرم اختلاط بود. اگر کسی را باری صحبت میسر شدی، ارادهآ جدائی هرگز اختیار نکردی. این رباعی نیز از خیالات ارست: طوریست که طور یار ms172 طور دگر است دی بود به طور ما بر غم دگران

اصل وی از سجاوند است من اعمال الغرنی. در صغر سن از آن ملک به در آمده خود را به ملک فرغانه انداخته، در مرغینان سکونت گرفته و نشو و نما در آن ملک یافته و کسب فضایل در آن ملک کرده. مرید حضرت مولانا درویش محمد مرغینان است - علیه الرحمه - که آن بزرگوار یکی از خلفای حضرت مولانا لطف الله جوینی است و مولانا لطف الله از خلفای حضرت مولانا خواجگیاند و مولانا خواجگی از خلفای حضرت مولانا محمد قاضیاند و آن بزرگوار صوری و معنوی از مریدان و کمل اصحاب حضرت خواجه عبیدالله - قدس سره هم - مولانا واهبی خط نستعلیق را خوانا و به مزه مینوشت. اوقات از کتابت می گذرانید. از معاصران مولانا محمد شریف اندجانی است ابیات......2

............. دوش بر تو بگذشت

از مردم الوس تولکی است و تخلص وی« فرقتی». وی را در ملازمت میرزا شاهرخ بن میرزا ابراهیم قرب بسیار روی نمود و از جملهآ اعیان گشت و به حکومت کامرد نامزد شد. مدتها در آن سر حد به حکومت قیام نموده، تا آن که سپاه ظفر اثر عبدالله خان تسخیر[211] ممالک بدخشان مأمور شد. متصرف شدند. وی به دست خان سپاه مذکور گرفتار شد. خان از خون وی در گذشته در قید کردند. چون از آن قید نجات یافت، احرام طواف حرمین شریفین بربسته، متوجه راه حجاز شد و. در راه از عالم رفت و کان ذلک فی شهور سنهآ اثنی و تسعین و تسعمائه. این بیت وی راست: چویار عارض خود گل گل ازشراب کند هزار دل شده را خان مان خراب کند

عارضش فی الحال از پهلو برون آورد خط

میر بدیع قاضی ولد خلف و در صدف قاضی اختیار هروی است که بعد از ویرانی خراسان وطن گذاشته به ماوراءالنهر آمده اعزاز یافته. برادر بزرگش میرمحمد شفیع مدتی به قضای شهر سبز نامزد بود. چون برادرش از عالم نقل کرد، وی در مسند قضا قرار گرفت. در طبابت و حکمت دست تمام داشت. وی نیز مانند پدر در جمع کردن زر توجه داشت. و در اماک میان اقران شهرت داشت. گویند پدرش قاضی اختیار با وجود کنرت

ل آورده ایم و کنون دامنی پر از پارههای جگر میبریم اصل وی از هری است اما در هند نشو ونما یافته از معاصران قاسم ارسلان است یکدیگر را هجو کرده ابیات رکیک بسیار گفتهاند که ایراد آن مناسب ندید خیالات خوب دارد این بیت وی راست: عشق عالم سوز و دل پر آتش من روغنی از برای سوختن اینها برای من بس است ولد خلف و در صدف مولانا ضمیری اصفهانی است. این بیت وی راست: زخم کاریست مرا وقت شهیدی خوش باد که تواند دو سه گام از پی قاتل برود بخاری است و از معاصران میر دیوانه ساجمونی2 است. به غایت پر طمع و گدا

ولد رشید خواجه محمد صالح ساغرجی است و خواجهآ مذکور در علم سیاق ماهر وقت خود بود. در عهد سلطنت عبداللطیف خان و سلطان سعید خان چندگاه در وزارت سمرقند اشتغال داشت و چندگاه دیگر در انشا قیام مینمود و صاحب دولت کثیر[215] الاولاد است واکنر از فرزندان او را در ملازمت خان کشورستان عبدالله خان و سلاطین وقت تقربی و مرتبهای بود و میرزای مذکور بعد از فوت پدر در ملازمت سلطان سعید خان در منصب انشا منصوب1 گشت و سلاطین وقت و امرا و اشراف و اکابر عهد را با وی سر عنایتی بود و در سلک شعرائی عهد انتظام داشت. در تاریخ نیصد و هفتاد و هشت چهار سوئی که در میان بلدهآ سمرقند است انهدام پذیرفته بود سلطان سعید خان حکم بر بنایی آن عمارت کرد. چون آن عمارت به شرف تمامی رسید این تاریخ نظم کرده، به نظر اشرف در آورده، ms176 به نوازش گوناگون سرافراز گشته. تاریخ:

خان با فضل کرم سلطان سعید آن که قدر او ز شاهان هست بیش داد زینت شهر را از چهار سو دوست شد زین شاد دشمن سینه ریش

از خرد تاریخ او جستم بگفت چار سو این بار نیک آمد ز پیش

بعد از فوت سلطان سعید خان در ملازمت جوانمرد علی خان در منصب انشا دخل تمام داشت. با سلاطین و امرا و ارکان دولت و اعیان حضرت رو شناخت بوده و اعزاز او میداشتند. چون تاریخ نهصد و هشتاد و شش در نهم ماه ربیع الاولی عبدالله خان والی سمرقند شد، قصیدهآ غرآیی با تحفههای نفیس مهیا کرده، به ملازمت خان رفت و برادرش میرزا مومن را در ملازمت خان راه سخن و تقربی بود. وی را نیز در ملازمت خان تقربی شد و به وزارت سیونج محمد سلطان سرافراز گردانید. تا در قید حیات بود در وزارت ساغرج قیام داشت. خطوط را نیکو مینوشت[216] و از علم سیاق بهرهمند بود. در شعر شاگرد مولانا مشفقی است. اوایل حال چندگاه «منشی» تخلص می کرد. از آن انتقال به انشانی» نمود. در جمیع اصناف شعر سخنوری کرده در بعضی صنعت

گذشتند گردان و چرخ الجنان شد که چشم فلک خیره گشت از نظاره

چنان منهزم شد عدو بار چارم که گر خواستی میشد از سر مناره

من از بهر تاریخ این فتح عالی پس از فکر کردم شبی استخاره

چو جستم ز خان سال تاریخ گفتند شد از ما عدو منهزم چار پاره[218]

چون این فتح چهارم بود مادة تاریخ به غایت نیکو واقع شده، ms178 بعد از فتح آن جنگ و فتح ولایت تاشکند عزیمت ماوراءالنهر کرده به جانب بخارا عنان دولت راند و در تاریخ نهصد و هشتاد و نه خان مذکور علم جهانگیری و کشور گشائی بر افراخته، عزیمت ملک توران نمود. بابا خان تاب سپاه خان مومی الیه نیاورده به جانب دشت قبچاق رفت و خان مذکور تعاقب نموده، تا به سر حد الغ طاق رسیده، مراجعت نمود. چون عبدالستار ولد بزرگ بابا خان در قلعهآ صیران قلعگی شده بود وی را محاصره کرده خاطر به گرفتن وی گماشت. در اندک روز آن حصار را به دست آورده نخل حیات وی را از پای برکند و در همان سال باباخان و طاهر سلطان برادرش عبداللطیف سلطان فرزندش بوزه خور سلطان به دست سپاه خان کشورستان به درجهآ شهادت رسیدند. در باب فتح قلعهآ صیران این تاریخ وی راست:

حضرت خان آن که جهان را بود خاک در او سبب آبرو

کرد مسخر همه ملک طرازپادشه شیر دل جنگ جو

گشت مسخر چو ممالک تمامملک مسخر شده تاریخ او

چون خان جنت آشیان اسکندر خان که والد بزرگوار خان مومی الیه بود. از عالم نقل کرد خطبه و سکه به نام خود مقرر کرده در مسند خانی قرار گرفت و در تخت صاحب قرانی جلوس کرد. این قطعه را در سلک نظم کشیده به نظر اشرف اقدس در آورده به الطاف خسروانه و عنایت پادشاهانه سرافراز و ممتاز گشت و نوازش از حد بیرون یافت[219]

خسرو جم جاه عالم گیر عبدالله خان خواند بر بام فلک بر نام نیکش مشتری

خطبه را شد سکه هم اکنون به نامش در زمان دوش تاریخ جلوسش از خرد جستم بگفت

با یکی بر گو مبارک باد این وقت جهان دیران قصاید و غزلیات در حیات خود مرتب نوشته بود. مثنوی در زمین خسرو و شیریز نظم کرده ms179 بود و در تاریخ سنهآ خمس و الف از عالم فانی به سوی سرای جاودانی رخت وجود کشیده. این غزل وی راست: چان داده من ز مهر تو نامهربان هنوز

داری سر جفا مگر ای دلستان هنوز خاک ره تو گشتم و از من نشان نماند

گویا نگشته پیش تو خاطر نشان هنوز شد چاک چاک سینه ز تیغ فراق من

دارم درون سینه غمت را نهان هنوز گرعهد خود شکست جفاکار گشت یار

لیکین به اوست عهد دل من همان هنوز وصف میان یار نمودیم فتنه شد

دارند گفت و گو شعرا در میان هنوز از غم شدیم پر و به آخر رسید عمر

در دل هوای لاله رخان همچنان هنوز رستند از فراق تو عشاق و مانده است

انشانی حزین ز غمت ناتوان هنوز

از اعیان الوس ترکمان است. خیالات خوب از وی به ظهور آمده. این بیت وی راست:

ی که به دامنی رسیده استاز شوق در آستین نگنجد

از شیراز است. در فنون و علوم اشتغال نموده کتب متداوله را [220] گذرانیده به صفت غلامی موصوف شده است. فیالواقع در متأخرین به لطافت وی دانشمندی کم ظهور کرده و متبحری امثال وی از کتم عدم به وجود نیامده در آخر حیات از کثرت هجوم شیعه وطن گذاشته به ماوراءالنهر آمد و به شرف ملاقات خان کشورستان عبدالله خان مشرف شد و صحبت وی به آن حضرت و ارکان دولت خوش بر آمد. خصوصا به امیر کبیر قل بابا کوکلتاش که مطاع شاه و سپاه بود. به غایت آشنا و مخصوص گشت. اعزاز و اکرام از هر چه توان گفت بیرون یافت و به تدریس مدرسهآ خان که در سر خیابان بخارا واقع شده قیام نموده به گفتن درسهای کتب متداوله خاطر گماشت. اکثر موالی و اهالی تبرکا به درس وی آمدورفت میکردند و بیشترین اهالی و طلبهآ علم نسبت شاگردی درست کردند. با وجود آن ms180 همه اشغال و کمال گاه گاهی خاطر به گفتن شعر رنجه می فرمود. تخلص شریفش «رومی» است و در شهور سنهآ ثمان و تسعین و تسعمائه در بلدهآ فاخرة بخارا نخل عمرش از تند باد اجل در هم شکست. این غزل از خیالات اوست: زلف خود را ساخت زانرو ماه من، در رو نقاب

تا ز مهر ماه رخسارش نسوزد آفتاب چون به مه نسبت کنم رخسار تابان تو را

آفتاب از مهر رویت میکند نور اکتساب تا رسد بر دست و پای شهسواری ساختم

رشته جانم عنان وحلقهآ چشمم رکاب

گفتمش رشک آن زمان یا لیتنی کنت تراب رومیا از روی گیسویش به گلشن صبح وشام

سنبل و گل کرده کسب رنگ و بوی و آب[واتاب

میرزا جوجک

ازالوس پیری است. در عنفوان جوانی با وجود ملازم پیشگی در طلب[221] قدم نهاده کسب فضایل کرده در معما به غایت صاحب فن بود. در انشا زبان نیکو داشت. چندگاه در ملازمت خسرو سلطان تقرب یافته از مخصوصان گشت. بعد از فوت آن شهریار به گوشهنشینی موفق گشت و در بلدهآ شهر سبز سکونت اختیار کرد. تا آن که در آن ملک در شهور سنهآ اربع و تسعین و تسعمائه نقل کرد. در معما رسالهآ مرغوب تصنیف کرده، خیالات پسندیده در آن کرده این معما به اسم غیور وی راست: خصم پرکین گر به رونق تیغ بست تیغ او شد چون رخنه چون رونق شکست

مولانا خاکی از بلخ است و از معاصران نویدی کلنگ است. مدت بیست سال با مولانا نویدی هم خانه وهم صحبت بود. مرید حضرت مولانا محمد امین زاهد است - علیه الرحمه - به قدر طالب علمی کرده حافظ قرآن بود. در ادیبی و مکتب داری اشتغال داشت. در اکثر اصناف شعر دست زده بود لآثینه و طوطی» و «گل و بلبل» و «قاصد و مقصود» ms181 واسکندر نامه »و«1 زره وآفتاب» و «شمع و پروانه» و بعضی رسایل در مسایل فقه از مصنفات اوست. چهار دیوان غزل و قصاید و رباعیات و مقطعات در حیات خود ترتیب داده بود در صفت قناعت موصوف و در استغنا مشهور و معروف بوده بسیار درریش نهاد و پاکیزه بود. چند گاه «خاکی» تخلص میکرد. از آن انتقال به «سروشی» کرده بود. این غزل وی راست: ماه من عارض نیکوئی تو میدانی چیست شوخ من نازکی خویی تو میدانی چیست بردل سوخته صد تیر جفا از تو رسید سرو من هر خم ابروی تو میدانی چیست دل صد دلشده در فکر دهانت کم شد دهن غنچهآ چون گوی تومی دانی چیست[222])

شیخ الشیوخ مولانا اگه از شبرغان است. من اعمال البلخ در عنفوان جوانی به تحصیل علوم دینی اشتغال نموده از موالی وقت و سر آمد همگنان شد و دست ارادت به حضرت مولانا خرد کاشانی - قدس سره- داده در سلک مریدان آن حضرت انتظام نموده در ریاضات و مجاهدات کوشیده یکی از کمل اصحاب ایشان گردید بعد از فوت آن حضرت در سجادهنشینی و مرشدی موفق گشته طالبان را به راه حق دعوت مینمود و خوارق عادات و کرامات از وی به ظهور میآمد. اکابر و اشراف و موالی و اهالی وقت را با وی سر نیازمندی بود و آمدو رفت کرده از صحبت شریفش بهره مند میشدند و اکثر دست ارادت به آن جناب داده از مریدان و مخلصان گشتند و خوانین و سلاطین و حکام عهد را نیز به آن جناب سر اطاعت و اخلاص بود. گویند شبی از حضرت رسالت پناه - صلی الله علیه و سلم - مأمور به دعوت گمراهان بادهآ جهالت و سرگشتگان وادی ضلالت شده بود و در شهور سنهآ خمس و الف از عالم فرار نموده ms182 قبر مبارکش در شبرغان است تخلص شریفش» ابن یمین» است این غزل از خیالات اوست: روز محشر عاشقان را با قیامت کار نیست

کار عاشق جز تماشای جمال یار نیست از سر کویش اگر سوی بهشتم میبرند

پای ننهم گر در آن جا وعدهآ دیدار نیست آرزوی جان ما در هر دو عالم روی توست

جز وصال تو به ما چیز دگر در کار نیست هر طرف هر گه که میبینم برای این و آن

غیر از دلدار ما چیز دگر دلدار نیست[223] سال ها «ابن یمین» در بستر غم خفته بود

ای طبیبا گوشهآ چشمی برین بیمار نیست

از سمرقند است. پدر وی در آن بلده به کسب حلواگری قیام مینموده. وی در حلقهآ طالبان علم در آمده کتب متداوله را گذرانیده سر آمد ابنای زمان و پیش قدم ممگنان وقت خود گردیده. رفتهرفته در علوم دانشمند و متبحر شده. صیت دانشش به همه جا رسیده. مدت مدید در عهد دولت محمد حکیم میرزا در کابل به معلمی آن شاهزاده قیام مینمود و آن شاهزاده و اکابرو اشراف و ارکان دولت و اعیان حضرت حرمتش چنان چه باید و شاید به جای می آوردند. چون آن شاهزاده از عالم فرار نمود بعد از وفات وی عزیمت ماوراءالنهر کرده به وطن اصلی او که سمرقند است آمده به شرف ملاقات خان کشورستان عبدالله خان مشرف شده اعزاز و اکرام بسیار یافت. و به تدریس طاق اعلای مدرسهآ الغ بیک میرزا نامزد گشت و تدریس مدرسهآ شاه بیگ خان نیز با وی مقرر گشته بود. با وجود آن همه اشغال و فضایل خاطر به گفتن شعر رنجه میفرمود. در اکثر صنعت شعر سخنوری کرده دیوان مرتب در حین الحیات نوشته بود و در تاریخ شهور سنهآ خمس و الف نخل عمرش از صرصر فنا در هم شکست این بیت از خیالات اوست: چبره گل گل شمع هر محفل نمیخواهم ms183 تورا

هرطرف چون شاخ گل مایل نمیخواهم تورا راین معما نیز از خیالات آن منبع فضل و کمال است، به اسم بکر: بارها در نامه حرفی از وفا کردم رقمغیر پشت نامه کم دید آن جفا جور ستم بخاری الاصل است. در عنفوان شباب روی به صحبت شیخ وشاب آورده [224] به تلاوت قرآن مجید موفق گشته سر آمد حفاظ وقت و همگنان شد. تا آن که از قابلیت به مرتبه خطابت مسجد جامع بزرگ بلدهآ بخارا نامزد گشت. تا هنگام حیات به منصب خطابت قیام مینمود. با حکام و اکابر و اشراف و ارکان دولت و اعیان حضرت رو شناخت شد رفته رفته وی را در ملازمت عبدالله خان تقرب و حرمت بسیار شد و اعزاز بی شمار یافت و دست ارادت به حضرت مولانا خواجگی کاشانی- قدس سره- داله از مریدان و معتقدان آن حضرت گشت. بعد از وفات آن حضرت چندگاه در

عرضی بخاری است و از مردم اهل کسب و حرفه بود به قدر ms184 طالب علمی داشت در عهد دولت [225] عبدالله خان متهم با تهمتی کرده حکم بر قطع آلت وی کردند و به همان محنت از دنیا برفت. فی شهور سنهآ تسع و سبعین و تسعمائه این قطعه در باب خود وی راست:

رمن دل شکستهآ زار در هجر بتان بیوفا رفت

یاد که در غم نیکویان این عمر عزیز پر بها رفت

کردند مرا به ماه رویی بس تهمت نیز ماجرا رفت

ناگه به زبان حاکم شهر قتل من زار بینوا1 رفت

چون یر مرا برید گفتمفریاد که عمر پر بها رفت

مایهآ بد مباد ک را از شومی یر خایه ها رفت

سالم بیگ از الوس ترکمان است. بعد از ویرانی خراسان به ملک هند آمده در سلک احدیان جلان الدین محمد اکبر پادشاه انتظام یافت. در هنگامی که در ملازمت شاه عباس میبوده شامنامه ای به نام شاه مذکور نظم کرده که این چند بیت در تعریف جنگ از آن کتاب است: بترزین به نیروی و بازوی مرد چو شانه به کتف یلان جای کرد در آن شانه مردان پرخاش کیش ندیدند جز صورت مرگ خویش[226] راین دو بیت نیز از خیالات اوست: چنان خو کردهام جانم با غم او که جان است این ندانم یا غم او چنان دل گیرم از مردم که مردم همی خواهم شوند از چشم من گم

نوروز سمرقندی است و تخلص وی «صفایی» است. در صغر سن یوسف ثانی وقت خود بود آخر عمر به خوردن کوکنار و افیون اشتغال نموده از دایره صحبت دوستان بیرون شد این مطلع وی راست: ودای سر زلف تو دارد دل زارمجان واسطه گردید که سوداش بر آرم

حزنی هرری است. ms185 بعضی گویند عراقی است. شاعر خوش گوی نیکوخیال بوده، ابیات خرب از وی شهرت یافته. از معاصران ولی دشت بیاض است. بعضی گویند شاگرد ارست. اما این صدقی ندارد. این چند بیت ویراست:

به سینه میخلدم صد خیال خواب ندارم مکن کرشمه که[آن تشنه]1 لب گیاه ضعیفم

که تاب جلوهآ جان سوز آفتاب ندارم گرد دل گردم و بینم که درو جائی هست

غم معاذالله اگر نیست تمنائی هست بعد عمری که نشتیم به هم یک ساعت

شرم نگذاشت که دانیم تماشائی هست نامیدم ز تو اما به محبت چه کنم

که میان من [و] او رسم تقاضائی هست در چمن بود زلیخا و به حسرت میگفت

یاد زندان که درو انجمن آرایی هست کوی او را به ضمان خود نگرفتی «حزنی»

غرضت ناله بود گوشهآ صحرایی هست[227] از مشهد است. در نهایت خوش طبعی بوده اما به غایت بلندمشرب و اوباش صفت و خاطرآزار بوده به هیچ یک از مذاهب توجه نداشته. این چند بیت ویراست: زهی به زلف تو آرام بیقراران را چو لاله داغ تو بر سینه نوبهاران را مرا ز زلف سیاه تو گریه افزون شد بلی زیاده کند ابر تیره باران را لوند از توسگش دوش روی گردان شد چه حالت است که ننگاست از تو یاران را ولد خلف و در صدف بابای میرک ترکستانی است. لیکن تولد وی در بخارا شده در

از بلخ است. عمر خود را در تجارت صرف کرده اوقات از آن کار می گذرانید. شاگرد مولانا ابوالخیر لنگ است و از معاصران مسیحی بلخی است. به قضای یکی از شهر بلخ قیام مینمود. به صفای ذهن مستقیم و ذکای طبع سلیم معروف و مشهور بود. این غزل از خیالات اوست: به سگان درا و یارم خواهم بودن؟ سگ یاران وفا دارم خواهم بودن خویش را گرد هم ازقید جهان کرد خلاص به غم عشق گرفتارم خواهم بودن کار من عشق بود منعم ازین کار مکن زانکه من عاشق این کارم خواهم بودن گرچه جان دادم مطلوب به من یار نشد آن چنان طالب آن یارم خواهم بودن بهر آن باده مستند ms187 از آن اهل شهود ساکن خانهآ خمارم خواهم ب همچو دوری ز جفا و ستم و بیدادش زار و بیمار دل افکارم خواهم بودن

اصل وی از هری است. اما وی در تاشکند تولد شده و نشو و نما یافته. از علم شعر به غایت صاحب وقوف بود و به شعر نیکو میرسید. این مطلع وی راست: شدم سودائی و سودای یاری کردهام بیدا برای این دل دیوانه کاری کردهام پیدا از یزد است. اوایل حال در صفای صورت در عهد خود قرینه نداشته و ثانی یوسف مصری بوده و به جمیع لطافت پسندیده و اوصاف حمیده آراسته بوده از کثرت خوردن کوکنار در بشرهآ وی به غایت تغیر رفته از لطافت های ظاهری مانده چندگاه از تجارت اوقات می گذرانیده. آخر ترک تجارت کرده در سیاحی قدم نهاده با مردم کم آمیزش مینموده. این بیت وی راست: خروب کردی کز نگاهی خانهام کردی خراب کین سر سودایی ام آغاز سودا کرده بود

بخاری الاصل است. به قدر طالب علمی کرده بود. اوایل حال با مردم[230] بی باک ممنشین و هم صحبت بود رفته رفته از صحبت آن قوم استغفار جسته با مردم خوب مم صحبت شد و با وزرا و اهل سیاق آشنا گشت. در کبر سن از تأثیر صحبت این مردم علم سیاق به دست آورد. چون مرتبهآ سخن و خیال شعر وی بالا گرفت. به ارکان دولت واعیان حضرت عبدالله خان رو شناخت گشت. آخر کارش به جانی رسید که ذر سلک وزرای آن پادشاه انتظام یافته به وزارت چهره درگاه خان مذکور نامزد شد. تا در قید حیات بود در آن خدمت اشغال مینمود. اگرچه از معاصران مولانا مشفقی است انا خود را از شاگردان ms188 میخواند. این غزل از خیالات اوست: شمع سان سوز غمت در دل آگاه من است

شاهد حال برو چهرهآ چون کاه من است همه شب گریه کنان شمع از آن میسوزد

آگه از سوز دل و آه سحرگاه من است گر نیامد سر زلفت به کف ای سرو بلند

عیب بخت سیه و همت کوتاه من است خاک راهت شدم غیر صبا نیست کسی

خاکساری که درین راه هوا خواه من است چه بلاها که ندیدم ز غمت در ره عشق

تا هنوز از غم عشق تو چه در راه من است ناظری نیست بر آن عارض گلگون خط سبز

که در آنینه غبار از اثر آه من است

اصل وی از هری است. اما در بلخ نشو ونما یافته. خود را نسبت به حضرت شیخ الاسلامی مخدومی مولوی جامی - قدس سره - میداد. مرید حضرت مولانا محمد امین زاهد است - علیه الرحمه - و آن حضرت نیز صبیهآ خود را به حبالهآ وی در آورده بودند و او را به فرزندی قبول فرموده بودند. تخلص وی «خادمی» است. در زمین شاهنامه، عبدالله نامه نظم کرده بود[231] و در آن خیالات خوب کرده و مضمونات پسندیده به نظم آورده و به نظر اشرف اقدس خان مذکور گذرانیده به صلهآ مطبوع سرافراز شده، اعزاز بسیار یافته. در اکثر اصناف شعر دست زده است. اکثر را نیکو ادا کرده. این مطلع وی راست: نه گرد باد بود سر کشیده بر افلاک به یاد قد تو آهی بر آمد از دل خاک

مولانا مطلعی از بدخشان است و از موضع خندان شهر که از مضافات درهآ یون است و از قاضی زادههای آن جا است. به قدر طالب علمی کرده بود. در محاورات به غایت تند و سخت گوی و تیزجنگ. این مطلع وی راست: مرا حال از تو زار و حال زار من نمیپرسی

ز هجرت جان سپردم هیچ کار من نمیپرسی ms189

مولانا صالح از بدخشان است. در عنفوان جوانی به طلب علوم از آن دیار بیرون آمده، به ماوراءالنهر رفته، در زمرهآ طلبهآ علم انتظام یافته، اکثر کتب متداوله را گذرانیده، در میان همگنان و ابنای زمان چون ماه نو انگشت نما گردیده، به گفتن درس کتب متداوله اشتغال نموده، در سلک موالی وقت داخل گردیده. با وجود فضیلت مولویت خاطر به گفتن شعر رنجه میفرموده. تخلص وی «مخلصی» است. در اکثر اصناف شعر کوشیده خیالات پسندیده کرده در آخر عمر عزیمت طواف حرمین الشریفین کرده، بدان سعادت فایز گشته این غزل وی راست:

چنان بیرون رود از سینهآ من خار خار او نثار نامرادان را نمیخواهند سگش ور نه

دمی صدبار میکردم دل و جان را نثار او[232] شود گر خاک از سنگ ستم مجنون نمیخواهد

نشیند ذرهای بر خاطر لیلی غبار او کجا خواهد به زاری این دل دیوانه جان دادن

که کس حاضر نخواهد شد ازین احوال زار او ازین معنی به خاطر برده باشد هیچ شیرین را

که مسکن کوهکن میبرد روز انتظار او به شام غم مرا روز سیاهی پیش میآید

چنین پی بردم از مجنون خط مشکبار او مگر از لعل ناب ای «مخلصی» حرف طمع دیگر

که من حرف طمع دارم ز لعل آبدار او

صدقیی شاگرد مطلعی است. به غایت خودپسند و متکبر بود و این غزل وی راست: نمیخواهم که با کس آن پری رو همنشین باشد

کزین محنت دل دیوانه ام اندوهگین گردد سگ کویش اگر گردد من دیوانه را همدم

کجا میل این دل دیوانه راخلد برین گردد دلم سرگشتگی دارد به دور شکر لعلش

چوآن موری که هرساعت به گرد انگبین گردد اگرافتد گذر بر گلستان بی او معاذ الله

مرا هر برگ گل برسینه داغ آتشین گردد

که ms190 تا عمرش بود باقی پی آن نازنین گردد

از کند بادام1 است من اعمال الفرغانه. اکثر کتب متداوله را گذرانیده در حکمت و طبابت دست زده. به غایت صاحب وقوف شده بود و از علم معما نیز خبر داشت. دایم به الم جوانان گل رخسار و به محنت بی پایان مهاجرت گرفتار بود. لحظه ای بی محنت عشق و محبت عاشقی زندگانی نمیکرد. این معما به اسم (خواجه عوض) از خیالات اوست: ای خواجه عوض ز سینه ریشان تو ایم در راه وفا ز مهر کیشان تو ایم[233] زلف کج خود چرا2 پریشان کردیما بندهآ این وضع پریشان توایم و در تاریخ شهور سنهآ خمس و الف از عالم نقل کرده، قبرش در کند بادام است.

مولانا نگاهی

کابلی است و از اهل کسب بود. به قدر طالب علمی کرده بود. در شعر از پیش خود بر پا بود و معتقد خود. این غزل وی راست: حال تو فتنه خط به درآمد یکی دو شد آفت به گرد فتنه برآمد یکی دو شد افتاده بود فتنهآ زلف تو در جهان ناگاه کاکلت به سر آمد یکی دو شد دلدوز ناوکی ز تو درسینه داشتم تیر تو نیز بر جگر آمد یکی دو شد دیشب گرفته بود سر ره به من سگی ناگه رقیب در گذر آمد یکی دو شد دیشب فکنده بود «نگاهی» نظر به ماه روی تواش که در نظر آمد یکی دو شد

خواجه کلان پخته از تومن شادوار است و از موضع کمان گران من اعمال سمرقند و از مردمان زارع آن جا است. در جزنیات سلیقهاش خوب افتاده بود به قدر طالب علمی داشت. در حدآت طبع و سرعت فهم معروف بود. چندگاه در عهد دولت سلطان سعید خان به تغای مزارة فلغر3 مفوض بود از چند گاه از وی انتقال به حافظ مسچایی4 نمود در آن آن باب این قطعه وی راست:

حافظ مسچایی1 آن کان نفاق بر تن و جانش بلا خواهد رسید قاضی فلغر نباشم گو مباش

مباشهر کجا باشم قضا خواهد رسید روزی در تاریخ نهصد و هشتاد و هشت از سمرقند عزیمت شهر سبز کرده در موضع درکان دزه به خانهآ مولانا علی شغال که از اهل قلم است نزول فرموده و مولانا محمدعلی به میمانی وی نان و آش از گندم تک تک که خود رویه است پخته آورده. وی از یکی پرسیده که آرد گندم در خانه مولانا محمدعلی نبود که پخته آرد؟ جواب داده که دارد. اما روی کار نمیآرد. در آن باب این قطعه نظم کرده، پیش مولانا محمدعلی بخواند:[235] خدمت ملاشغال از بیم مهمانان سخت

نان خود در کنج درکان دزه نرمک میخورد گندم خودرا از آن هرگز نیارد روی کار

آش تا ندهد به کس از ترس تکتک میخورد در همان سفر به شهر سبز آمده به ms192 ملاقات شاهزاده کامکار سلطان اسفندیار مشرف شده قصیدهای گذرانیده به انعام خسروانه سرافراز گشت و رخصت حاصل کرده به سمرقند مراجعت نمود. این مطلع وی راست: خوش آن بزمی که ساقی جلوه گر سازد می گلگون

دهد یک جام صد غم نقد سازد از دل محزون

خواجه حامد از ولایت تاشکند و از مردمان اعیان است. به غایت خوش فهم و نمکین گفتار و نیکو طبیعت و شیرین حرکات و ندیم شیوه و پر اصول بود. از طالب علمی نیز بهره ای داشت. در سلک فضلا و طلبهآ علم انتظام مینمود. این مطلع از خیالات اوست: نگاه چشم سیاه تو میکشد ما را ببین ببین که نگاه تو میکشد مارا

گهی با کوهکن همزاد و گه همدرد مجنونم زگرداب غمت هرگز نخواهم بر کنار آمد

مگر موج هلاک آرد ازین گرداب بیرونم به اشک لالهگون پوشیدهام رخسار کاهی را

رسید این سرخ روئی عاقبت از اشک گلگونم بهقانون محبت مینوازد چرخ دونان را

به جنگ غم گرفتار از نوازشهای گردونم به فکرآن دهن تنگ است بر من ای اجل گیتی؟

اگر برون برد زین ms193 تنگ نابسیار ممنونم نباشد از شفق در شام هجران سرخ کوکبها

که دارد سرخ چشم خویشتن را چرخ پر خونم اقتیلی» از جهان قطع نظر کردم

که در بستان خوبی مایل آن سرو موزونم

میرزا شریف رلد خلف وار صدف خواجه زینل دیوانه است. اصل خواجه مشارالیه از هری

در اخیر از همه استغفار جسته، به فقر و مسکنت موفق گشت. میرزا شریف وی نیز در عهد دولت عبدالله خان به استیفای ولایت سمرقند اشتغال نمود. هنوز نخل املش از سرچشمه حیات سیراب نشده بود که در هری از عالم نقل کرد. در علم سیاق صاحب وقوف بود و در انشا و معما و خطوط دست تمام داشت. این غزل وی راست:[237] حال من هرکس که داند همچو من محزون شود

دل ز غم چون غنچه او را ته به ته پر خون شود دم به دم خواهد دوای درد من مسکین طبیب

من همی خواهم که هر دم درد من افزون شود بس بود این دولتم در هجر آن گل پیرهن

چهرهآ زردم ز اشک لاله گون در هم شود دور نبود هر که بیند آن پری رو را به خواب

از وفا گر همچو من دیوانه و مجنون شود صرف میباید که سازد چون شریفی نقد جان

هر که از جان مایل آن قامت موزون شود

مولانا شکیبی از اصفهان است و نسبش به حضرت خواجه عبدالله امامی میرسد - قدس سره - که آن بزرگوار از اجلهآ اصحاب حضرت خواجه علاءالدین عطارند - قدس سره - وی نیز در طریق خواجگان - قدس الاسرار هم - رسالهای نوشته که به غایت مفید است. مولانا شکیبی ms194 از ولایت اصفهان به هند آمده خود را در ملازمت محمد رحیم خان خانان رسانیده اعزاز وحرمت بسیار یافته از هم صحبتان و ندما و صاحب راز خان

به دور کفر زلفت هیچ کس را دین نمیماند ز رشک غیر شکیبی دلم چنان پر شد

که ظرف قطرهآ دیگر نماند حوصله را[238] اگر به بزم تو آیم فزون شود دردم

ور از تو دور شوم خار خار نگذارد کم حرمتم به دهر چو مصحف بر جهود

کم قیمتم چو ناسره زر نزد خرده دان1 واین چند رباعی نیز از خیالات اوست: نردیست جهان که بردنش باختن است

نرآدی آن به نقش کم ساختن است دنیا به مثال کعبتینش نرد است

بر داشتنش برای انداختن است ای پشت تو گرم کرده سنجاب و سمور

یکسان به مذاق تو چه شیرین و چه شور از جانب عشق بانگ بر بانگ توگر

وز جانب حسن عرض بر عرض تو کور

سیلیم ولی در پی ویرانهآ خویش چون باد فراز نیست در طالع ما

چون شعله مسافریم در خانهآ خویش

یولقی بیگ

عراقی است و از الوس ترکمان. تخلص وی «انیسی» است. چندگاه در هری به منصب کتابداری علی قلی خان حاکم هری اشتغال داشت. بعد از قتل وی به دست سپاه عبدالله خان افتاده بعد از نجات یافتن عزیمت ملک هند کرده خود ms195 را به ملازمت عبدالرحیم خان خان خانان افکنده، در سلک ملازمان انتظام نمود. رفته رفته صحبتش نیکو برآمد و از اعیان گشت و در سلک اعیان دولت انتظام یافت و به منصب بخشی گری و هزاری نامزد شد. در حدت طبع و سرعت فهم معروف و مشهور بود. در اکثر اقسام شعر خاطر رنجه فرموده، بعضی را نیکو و استادانه ادا کرده. از وی خیالات خوب به عالم ظهور آمده. از معاصران مولانا شکیبی است. در اختلاط به غایت گرم و خلیق [239] و خوش صحبت بود. به غایت صاحب انصاف هنوز نخل حیاتش از اعتدال تجاوز نکرده بود که ناگاه تند باد اجل بیخ عمرش را در روز شنبه قریب به نیم روز در تاریخ بیست و چهارم ماه صفر در بلده برهان پور از جای برکند فی شهور سنهآ سته و عشر و الف. قبر وی در همان بلده است. این چند بیت وی راست: غمت1 به تازه برم هر زمان به خانهآ خویش

چو فاخته که برد خس به آشیانهآخویش چو بینی شبعلهای را مضطرب آتش پرستی دان

که چشمش رفته و روحش درآتش خانه میرقصد اول عشقست اگر گرید «انیسی» باک نیست

کوزهآ ما آب نادید است غم بیرون کند

اجابت تا در دل بهر استغفار میگردد

مولانا حیاتی از گیلان است. در حدت طبع و سرعت فهم در میان همگنان شهرت داشت. چون به دیار هند افتاد، چندگاه در سلک مداحان حکیم ابوالفتح گیلانی که مقرب حضرت جلان الدین محمد اکبر پادشاه بود انتظام داشت. آخرالامر در سلک شعرا و فضلا و ندما و همزبانان شهزاده نیکو خصال دانیال داخل گردیده قدر و منزلت بسیار یافت و در سلک امرا داخل گردید. بعد از فوت آن شاهزاده در ملازمت نورالدین جهانگیر پانشاه نیز حرمت یافته از ندما و شعرای وقت شد و از امرای آن ms196 درگاه گشت. این چند بیت از خیالات اوست: از بس که رفو زدیم شد چاک این سینه همه به دوختن رفت در هر لب عیش ما فغانیست در هر گل باغ ما خزانیست[240] با ما مستیز زانکه با ما بس1 شعله افشان سرزبانیست در مرتف داغ ما شراریست در هر بن زخم ما سنانیست از جور تو ما شکسته ها را پس سوزش جان نیم جانیست بشین بشنو غم «حیاتی»خوش حرف و غریب داستانیسذ

مولانا نوعی از باورد است و نسب وی به حضرت مخدومی اعظم شیخ حاجی محمد قوچانی میرسد - علیه الرحمه - به غایت خوش سخن و شیرین کلام و وجیه بود. بعد از ویرانی ملک اورگنج و هرات خود را به هندوستان افکنده، در ملازمت شاهزاده کامگار خجته خصال دانیال رسانیده، در سلک ملازمان انتظام نمود و عزت و حرمت در درگاه آن شاهزاده یافت. در حدت طبع سلیم و ذهن مستقیم از سایر ابنای زمان و همگنان پیش بود. از معاصران شکیبی و انیسی و حیاتی است. مثنوی در زمین یوسف و

ولی بر رنگ[و] بوی گل سوار است جوانی چون نسیم نو بهار استولی بر رنگ[ اگر دریافتی بر دانشت بوس؟اگر غافل شدی افسوس افسوس در قصیده و غزلیات نیز زبان خوش داشت. این چند بیت نیز از خیالات اوست: «نوعی» تو هم وفا طلبی غیر ازو

پس در میان عشق هوس امتیاز چیست[241] ملول دیدمش ای خاک بر سرت «نوعی»

تو زنده باشی و او در جهان ملال کشد وصل حیرت چیست در خواب پریشان زیستن

مرگ و بیداری ازین خوابست هجران زیستن سایهآ بال هما بر فرق ما خاکستر است

بخت را چون رخت پستی سوخت نتوان زیستن روح ما ms197 چون عطر پیش از برگ گل بر باد رفت

نذر بلبل ما و بی گل در گلستان زیستن وجد و منع باده زاهد این چه کافر نعمتی است

منکر می بودن همرنگ مستان زیستن راه مردی گر خطرناک است «نوعی» باز گرد

باز گرد اما بیندیش از پشیمان زیستن این رباعی نیز از خیالات اوست:

تم خون دل به راهم میریخت دوزخ دوزخ شرر ز آهم میریخت میآمدم از شوق به آن گلشن ناز صحرا صحرا گل از نگاهم میریخت از سادات صحیح النسب هرات است و تولدش در تربت شده از طالب علمی به

مولانا نظیری از نیشابور است. در علم شعر ماهر در فضیلت جزئیات نادر بود. به حدت طبع و سرعت فهم مشهور و معروف. در اکثر اصناف شعر سخن کرده، بعضی را نیکو ادا کرده از ولایت نیشابور به ملک هند افتاده، چندگاه به وضع فقر زندگانی میکرد. چون سخنانش در افواه افتاد و شهرت گرفت عبدالرحیم خان خانان وی را طلب نموده لتفات بسیار و عنایت ms198 بی شمار کرده در سلک شعرایی که در ملازمت داشت داخل گردانید. چون وی در خیال سخن و علم شعر صاحب وقوف و پسندیده بود، حسودان نتوانستند وی را دید. آخرالامر از ملازمت خان مذکور اختیار جدائی کرده به سعادت طواف حرمین مشرف گشت. بعد از طواف حرمین مراجعت کرده در گجرات سکونت گرفت و به فقر گوشهنشینی موفق گشت. این چند بیت ویراست: شب در بتخانهای را با دو چشم تر زدم

کعبه در لبیک آمد حلقه تا بر در زدم زبس که دل ز تو در نالهام پشیمان است

اجابت از اثر ناله روی گردان است[253]

که از نسیم دماغ گلشن پریشان است سر معامله داری دل شکسته بیار

که موم آثینه در شهر ما فراوان است نمک به قسمت ما کمتر افکنی ورنه

ملاحت همه یاران از آن نمکدان است شوق این نا آشنائی ذوق این بینسبتی

تشنهآ دیدار وانگه در بیابان زیستن خوبی از اندازه بیرون میبری انصاف نیست

دشمن جان بودن شیرین تر از جان زیستن

عبیدالله بیگ از تاشکند است. پدر وی در هند آمده وی در هندوستان تولد شده، در حدت طبع و سرعت فهم معروف و مشهور بود. اما به غایت خودپسند متکبر و از پیش خود برپا بود. وی را فضلای عهد «دختر انوری» می گفتند. با خود بسیار مقید بود. سخنان خوب از وی سر بر زده در سلک شعرا و فضلای وقت انتظام داشت و عبدالرحیم خان را با وی میل تمام بود. اکثر اوقات انیس مجلس خاص خان مذکور بود. در شهور [سنهآ ] سته و الف در ملک برار دکن از دنیا رحلت کرد. این چند بیت ویراست: قسم به آه جهان سوز خود که میسوزم

در آتشی که سمندر حریف دودش نیست کشتهآ عشق تو را حاجت آمرزش نیست

خواه کافر بود و خواه مسلمان باشد چنان نومید ms199 برگشتم زکویش

که دشمن را به حال من جگر سوخت

آتشم را شد سمندر دوزخ خامم هنوز این چند رباعی نیز از خیالات اوست: خون از دل آرزو چکاند دل ما جان بر لب مدعا رساند دل ما[244] عالم عالم وفا فشاند دل ما دامن دامن بلا ستاند دل ما آن آتش دل که به او ازو در حذر است خوناب جگر که چرخ را تا کمر است آه جگرم که سنگ را پرده در است ای وای به من که درد را بی اثر است دارم سر آن کههای های بزنم بر کردهآ خویش پشت پائی بزنم از آن چه که میکنم کناری گیرم بر آن چه نمی کنم صلانی بزنم

حاجی بابا تخلص وی «اسمی» است. اصل وی از بخارا است. به هند رفته در سلک سپاهیان انتظام داشت. در میان مردم به خوش طبعی و راستفهمی معروف و مشهور بود. روزی چند به حکومت و سرداری پرکنه مند لکرهآ سرکار چتور در ملازمت میرزا کوچک علی بلخی اشتغال داشت. در آن پرکنه کفار آن حدود بر سر وی ریخته به شهادت رسانیدند فی شهور سنهآ الف و قبر وی نیز در آن پرکنه است. این چند بیت وی راست: عافیت داشت به پایم ز سلامت بندی لشکر عشق رسیدند و نجاتم دادند گه به صحرای جنون راه نوردم کردند گه به بیت الحزن هجر ثباتم دادند گه به شمشیر تغافل به جفایم کشتند گه به اعجاز سخن آب حیاتم دادند

میرزا قاسم مرجان از همرقند است و از مردم اعیان و نشو ونما نیز در آن ملک یافته و کتب متداوله را گذرانیده و اهلیت تمام پیدا کرده. در سلک موالی انتظام نموده. به گفتن درسهای کتب ملاوله وافاده و استفاده قیام نموده. با حکام و اشراف واکابر و اعیان حضرت و ارکان دولت آشنا گردیده بود، ms200 اعزاز وی را همه به واجبی به جای می آوردند [245]. روزی از سمرقند عزیمت شهر سبز کرده خود را رسانیده، به شرف ملاقات شاهزادهآ عالیجناب ابر الخیرسلطان مشرف شد. بعد از ملاقات قصیدهآ مولانا مشفقی را به نام خود کرده در

مولانا بابا از میانکال است. به قدر طالب علمی کرده بود. به راست فهمی و تیزطبعی معروف و مشهور بود. در سلک سپاهیان ازبک خان انتظام داشت. رفته رفته مرتبهآ وی در ملازمت خان مذکور بالا گرفت و به منصب رفیع القدر شیخ الاسلامی سرافراز گشت ودر جرگهآ اکابر و اشراف مقرر گشت. در شاعری خیالات نیکو دارد. تخلص وی «صبری» است. اکثر غزل وی اختراعی است در اکثر اصناف شعر سخن کرده، دیران مرتب نوشته. این غزل از خیالات اوست: سر فتنه از دو چشم تو دیدم رسید نیست

بیچاره کیست آن چه نصیب من است دید نیست الحق منم به عشق تو صادق ز من شنو

حق است این سخن سخن حق شنید نیست از شوق آن به جامه نگنجم که چون سگت

دامن گرفته جانب کویت کشید نیست شیرین لبان به کام تو کو صبر یا مشو

ناکام چون که شربت هجرت چشید نیست[246]

وداعی حصاری است. اما در هند نشو و نما یافته به غایت درویشنهاد و کم آزار بود. از عروض و قافیه و معما صاحب وقوف بود. در هند محنت بسیار کشیده و آزار بیشمار دیده از هند عزیمت ماوراءالنهر کرده به کابل ms201 رفته از کابل مراجعت کرده به سفر حجاز متوجه شده، در آن حدود غایب گشته. این قطعه در مذمت هند ویراست:

که هر که رفت در آنجا به حسرت است ندامت از آن دیار «وداعی» مجو غنیمت بگذر

غنیمت است اگر جان خود بری به سلامت

شهدی از بدخشان است. از مردم اتراک و صحرانشین آن جاست. علم شعر نیکو میدانست. این غزل وی راست: جان من هم صحبت اغیار بودن نیکنیست

جز من بی دل به هر کس یار بودن نیک نیست ای گل باغ لطافت نکتهآ ما گوش کن

هم نشین هر خس و هر خار بودن نیک نیست خوش بود آزردن عاشق گهی هم لطف نیز

دایما در مسند آزار بودن نیک نیست برامید وصل خود میباش در کنج فراق

نا امید از دولت دیدار بودن نیک نیست اشهدی» از آزار خوبان دل به آزاری منه

گر رسد آزار ازو بیزار بودن نیک نیست

قاضی محنتی از میانکال است. اما در سمرقند کسب فضیلت کرده اکثر کتب متداوله را گذرانیده لیکن بیشتر نشو و نما در هند یافته از ولایت به هند رفته به شرف ملازمت جلالالدین اکبر پادشاه مشرف گشته، حرمت بسیار یافته، به قضای قصبهآ سر هند منصوب1 گردیده. در شهور سنهآ اثنی و الف از عالم نقل کرده. قبر وی در سر هند است. اول تخلص وی

سرگشته در زمانه چو پرگار گشتهایم تا دیده ایم دایرهآ خط یار را قدش به خواب دیده گرفتار گشتهایم بهر خدا تو پرسش بیمار خویش کن کز چشم نیم مست تو بیمار گشتهایم

»از جور خلق و طعنهآ ms202 اغیار گشتهایم دور از دیار و یار دلا همچو «محنتی»

مولانا باقی

از بخارا است. پدرش در کسب درزی گری قیام مینمود مولانا چون قدم در طلب علم استوار نهاده کتب متداوله را گذرانیده سرآمد همگنان خود گردید و مرتبهآ دانشمندیاش بالا گرفت. تا آن که به تدریس مدرسه عبدالله خان که در بلدهآ بخارا بر سر خیابان واقع شده منصوب2 گشت. با وجود مولویت و دانشمندی از خباثت و بی قیدی باز نیامده بود و خاطر به گفتن شعر رنجه میفرمود. این مطلع وی راست: مشهد بود این وادی بی دلبر عیاشی هر کوه سر سنگی هر لاله قزلباشی

این قطعه نیز از خیالات اوست:

ساق سفیدی که مصفا بود گر بودش یک دو سه مو باک نیست

بیشتر از ما و شما گفتهاندآب روان بی خس وخاشاک نیست

مولانا صابری

از تاشکند است. اکثر کتب متداوله را گذرانیده، در زمرهآ طالبان طلبهآ علم انتظام یافته، از فقهای وقت گردیده و فتاوی ائمه دین مذیل به[258] توقیع رفیع وی گشته و به گفتن درس علوم قیام نموده. در عهد دولت درویش خان در تاشکند با مولانا چلمه منازع بوده، در هجو وی خیالات خوب کرده از آن جمله این بیت در هجو مولانا چلمه

که میخواهد فروشد چون غلامان چلمه چیلانی بعد از ویرانی آن ملک خود را به سمرقند افکنده سکونت گرفت و در فتوی آن جا مداخلت نمود و در سلک ائمهآ عظام انتظام یافت. این غزل از خیالات اوست: ستون نعل از تیر و کمان کن خانهآ جان را

مقرنس از پروسنگ ستون شکل پیکان را از آن پیچیدهام بر تیر او رگهای جان محکم

که گر بیرون برند از دل بهم بیرون برد جان را سیاه از سرمهآ ناز است یا خود بر سر مردم

فکنده زاغ چشمش سایههای بال مژگان را فراهم زخم ms203 سینه چون شود بی زلف مژگانش

که باید رشته و سوزنی چاک گریبان را زاشک مرحمت کن زنده ام از غمزه چون کشتی به

نهان تا چند داری در سیاهی آب حیوان را پیش مردمان باشد ز دریا آب بخشیدن

به چشم صابری کردن برابر ابرنیسان را

آدمی سمرقندی است و در کسب جامه بافی قیام مینمود و از خط و سواد بهرهای نداشت. اما طبعش به غایت موزون بود. شاگرد مولانا مشفقی است. اوایل حال «گدایی» تخلص میکرد. در آخر که این بیت از وی به ظهور آمد: ما آدمی به گفتهآ عالم نمیشویم معلوم عالم است که آدم نمی شویم1

مولانا مشفقی وی را به تخلص «آدمی» نامزد کرد. رفته رفته مرتبهآ خیالش بالا گرفت و ترقیات[249] کلی وی را نمود ابیات خوب گفتن گرفت. در اخیر عمر از سمرقند عزیمت سفر حجاز کرده به هند رفت و به هیچکس در آن ملک پیش نیامده خود را ظاهر نساخت. چون به سورت1 که بندریست در ملک گجرات رسید ناگاه نخل حیاتش از تندباد اجل در هم شکست فی شهور سنهآ سبع و تسعین وتسعمائه و این چند بیت و غزل وی راست: برسر خاکم چراغانی که در شب مینمود

ز آتش دل در گرفته ز استخوانی چند بود صبا ز کوی تو کردی به سوی ما نرساند

میان ما و صبا این غبار خاطر ماند ز قتل کوهکن خسرو چرا وارسته میگردد

به خونش کبک را دیدم که ترکش بسته میگردد نه ساعد است که آن شوخ نازنین دارد

سفینه صفت خود در آستین دارد ز خوی تند تو دارم امید کشته شدن

چرا که خوی تو آخر تو را بهر من دارد به گلتان نکنم نسبت آن پری رو را

که رنگ بوی دگر آن گل زمین دارد بدین خوشم که پریشان کاکل رویم

چرا که کاکل او هم سری برین دارد مباش «آدمی» از ms204 کفر زلف او غافل

که برده جان دلت را قصد دین دارد

ولد خلف و در صدف مولانا وصالی بدخشی است و مولانا وصالی به غایت شاعر پرخیال بوده ابیات نیکو بسیار گفته است و تخلص مولانا نیازی «مثالی» است. در تتبع ابیات فضلای ماتقدم توجه مینمود و از جزئیات صاحب وقوف بود. از معما و عروض و قافیه خبر داشت. در ویرانی بدخشان وطن گذاشته به هند رفته خود را در ملازمت جلال الدین اکبر پادشاه رسانیده به شرف پابوسی مشرف گشته [250] در سلک سپاه انتظام یافت. تا آن که جریمهای از وی به وجود آمد. حکم به رفتن مکهآ معظمه شد. مدت مدید بی سروسامان در هندوستان و دکن میگشت، تا آن که در شهور سنهآ عشر و الف عزیمت طواف حرمین کرده بدان سعادت فایز گشت و در همان زمین شریف از عالم رحلت کرد. چنانچه این تاریخ راقم حروف، دلالت بدین معنی می کند: نیازی آن که ز ابنای فضل بود داد از هوای طوف حرم عقل دین به باد رفت از دیار هند سوی خانهآ حرم خاطر ز طوف آن حرم پاک کرد شاد میگفت متصل که مرا دم درین جهان نبود جز اینکه این تن خاکی گل نهاد گردد مقیم خاک معلا و یا بقیع ایزد مگر ز لطف رساند به این مراد چون بود مطلبش همه وقت از خدا چنین در مکه رفت سر به زمین ادب نهاد پرسیدم از خرد چه توان گفت سال او سویم فککند چشم و لب درفشان گشاد گفتا کمال داشت از آن با سر کمال نقد بقا بیش و زمین حرم نهاد جوی ازخدای خویش بقایی1 تو هم به عجز باشد تو را خدای رساند به این مراد سنش از شصت متجاوز بود. وقتی که عزیمت مکه کرده میرفت، راقم حروف به طریق مطایبه گفت که همین رفتن است و نا آمدن گویا این سخن ms205 دعایی بود که در باب او مستجاب شد. این غزل وی راست: نه اوراقست گل را در چمن بی روی زیبایت

که بر بالای هم دارد چو من داغ تمنایت

پی صیدغزالان چون گذرافتدبه صحرایت[251]) به رشکم از حباب می که بر کف مینهد ساغر

به رویت دیده بگشاید دهد جان در تماشایت خرام سرو نازت فتنهآ روی زمین گردد

بود از عالم بالا بلای نخل بالایت ز سودایش«مثالی» بس که زار و ناتوان گشتی

خیال طرهآ او بس بود زنجیر در پایت برادر مولانا نیازی است. به غایت مرد کم سخن بود. تخلص وی «وصولی» است. در تاریخ سنهآ ثلاثه و عشر و الف شعرای وقت در جواب این غزل فغانی شیرازی که مقطع او این است: به تو زان خوشم فغانی که نشان می زدامن

همه کس به آب شوید تو به گریههای مستی خیالات خوب کردند. وی این غزل را به رشتهآ نظم کشیده، گفت: چو شراب جمله شوقم به گه نوای مستی

چو قدح همه دهانم چو بی ثنای مستی به صلای باده ساقی نگشوده لب هنوزم

که دل حزین برآرد به جهان صلای مستی چه عجب که مهر ساقی ز دلم عیان نماید

دلم این چنین که روشن شده از صفای مستی ز غم ارچه مور گشتم من ناتوان و لیکن

چو همای، سایه بخشم به گه هوای مستی

چو زند نسیم بزمت به چمن صلای مستی تو و جام بزم عشرت من [و] کنج بینوانی

تو و خندههای چون گل من و گریههای مستی تن کوچهآ اقامت دل و وادی سلامت

من [و] وای وای محنت لب وهای های مستی قدحی ده و از آن پس به زمین بریز خونم

که همین بس است ای جان ز تو خونبهای مستی چه عجب اگر به محشر ms206 همه خلق مست خیزند

به زمین اگر وصولی گذرد به پای مستی[252] از بخارا است. ولد خلف و در صدف میر خلیفه است. تخلص وی «انجمی» است و از الوس شیرین است. در کسب فضایل کوشیده چندگاه در دایرهآ طالبان طلبهآ علم داخل گردیده، به قدر طالب علمی به دست آورده بود. چون طبعش به گفتن شعر مایل بود. از آن امر شریف بازمانده در شاعری قدم استوار نهاد. شاگرد مولانا مشفقی است به غایت به عرفان و شیرین سخن بود. اوایل حال بعد از فوت پدر در سلک سپاه عبدالله خان انتظام نمود. چون از وی جریمهای در وجود آمد. مردود درگاه گردیده خود را به ملازمت شاهزادهآ عالی تبار اسفندیار سلطان رسانید. اعزاز و حرمت بسیار یافت. قصاید غرا در مدح آن شاهزاده در رشتهآ نظم کشید. آن جا نیز از وی عملی صادر شد که از چشم اعتبار افتاد. چون نتوانسته بود از اندجان به جانب کاشغر رفت آن جا نیز روزی چند با وی خوش خبر آمد. از آن جا نیز بنا بر مخالفت حسودان مراجعت نموده به ماوراء النهر آمده، روزی چند بوده، خود را به هند افکنده، به شرف آستان بوسی جلال الدین محمد اکبر پادشاه مشرف گشته، به انواع نوازش سرافراز شده. هر روز به یک عدد اشرفی وظیفه خوار گشته، رفته رفته وی را ترقیات کلی دست داده، از اعیان گشت. تا آن که نخل حیاتش از تند باد فنا در هم شکست. هنگامی که جلالالدین محمد اکبر

دستان سرای نظم صحن گلستان نظم گشت کرد از بخارا عزم تماشای هند رفت

صحرا نورد گشت در آن ره به کوه و دشت خود را رساند بر در اکبر جلال الدین

از محرمان خاص شد و اهل بزم گشت شد همره رکاب سعادت ز روی شوق

چون شاه نامدار به سوی دکن گشت میخواست از دکن سوی آگره قدم زند

در نربده رسید و بناگه ز هم گذشت پرسیدم از خرد ز وفاتش به درد گفت

کرد از جهان وداع به سال هزار وهشت

این غزل از خیالات اوست: تن خاک گشت من به رخت مایلم هنوز بیرون نشد محبت تو از دلم هنوز چندین هزار سال ز قتلم گذشت من در حیرت مشاهدهآ قاتلم هنوز

از موضع طغای بوغه است من مضافات شهر آستانهآ بلخ است. از سادات معین است. به حدت طبع سلیم و سرعت فهم مستقیم بود. معروف و مشهور بود و نستعلیق را خوانا مینوشت. در عهد دولت پیر محمد خان بن جانی بیگ سلطان قاضی آستانهآ مقدسهآ حضرت امیرالمومنین علی - کرم الله وجهه - را هجو کرد و آن هجو در میان افواه مردم1 شهرت کرد. انگشت نما گشت و نشو و نما یافت چون عبدالله خان والی بلخ گشت. در ms208 مدح خان مذکور قصیده ها نظم کرده گذرانید و به انعام آن حضرت نوازش یافت و به ارکان دولت و اعیان حضرت آشنا شد. اوایل حال خود را در شعر شاگرد نویدی کلنگ میخواند در آخر از جملهآ شاگردان مولانا مشفقی گردید. روزی در تاریخ سنهآ نهصد و هشتاد و سه به راقم این حروف ملاقات نموده از هر باب حکایت کردن گرفت. بعد از حکایات فرمود که در این روزها مضمونی به خاطر ریخته بود، آن را بسته ام که این است:

منرگس می پرست را دست به کاسه یافتم صبح که بهر بزم می سوی چمن شتافتم

چون لفظ دست به کاسه مذکور شد، گفتم مگر این بیت مولانا مشفقی را نشنیدهای که گفته است:

در باغ می کشید نهانی پیاله را دست به کاسه باد صبا یافت لاله را

مضطرب گردیده، باقی غزل را بخواند. بعد از روزی چند باز پیش آمده، طلب غزل نمود. من این غزل را که در واسوختگی نظم کرده بودم بخواندم: دو چشم خود من بی دل پر از خون جگر کردم

بهانه گریه از نظاره اش قطع نظر کردم[255]

شب غم بس که با او پاک چشم پر گهر کردم چو دیدم از من بیجاره او را نیست پروائی

شدم بیچاره و از کوی او عزم سفر کردم ز بی لطفی که با من داشت آن شوخ جفا پیشه

ازو برداشتم دل را و با او دل دگر کردم امید یک نگاهی داشتم آن هم نشد آخر

زدم سر بر زمین و خاک نومیدی به سر کردم دلم گر بود روزی چند محنت خانهآ هجرش

ازو دل کندم [و] بار غمش از دل به در کردم بقائی1 از غم آن شوخ درد و محنت هجران

شکایت داشتم بسیار اما مختصر کردم بعد از استماع غزل گفت. مرا نیز رشتهآ ms209 محنت از مقصود گسسته و نسبت التیام از میان برخاسته، در همین ردیف غزلی در سلک نظم آورده ام که این است: به فریاد و فغان چون باد از کویش سفر کردم

ز اشک نا امیدی چهرهآ امید تر کردم به مرگ خود شدم راضی چودیدم هم نفس غیرش

ز جان بگذشتم و از دیدنش قطع نظر کردم تو و درد سر اکنون مدعی از محنت هجرش

که دل را سوختم خود راخلاص از درد سر کردم دلم محنت سرایی بود از اندوه عشق او

به صد محنت من این اندوه را از دل به در کردم

چو دیدم خویش را در عین محنت تا نظر کردم

مولانا نقدی از حصار است و از مردم اترای و صحرانشین آن جا است. از انشا و علم سیاق صاحب وقوف بود. چندگاه در عهد سلطنت فقیر سلطان در ملازمت آن شاهزاده به امر وزارت قیام مینمود. بعد از ویرانی آن ملک به سمرقند رفته در سلک سپاه جوانمرد علی خان انتظام نمود و نسبت شاگردی با مولانا مشفقی درست کرد. غزل را[256] دردمندانه می گفت. این غزل وی راست: تا گلو مردم شدند از سیل اشکم زیر آب

شد سر ایشان به روی آب مانند حباب بهر گرمی بر سر مجنون بنال افکنده مرغ

گوشهای تاج را افکنده مجنون خراب رخش تندچرخ را هرکه کشیده زیر زین

ماه نو گر دیده بهر پای بوس او رکاب ماندهام تا جام چون خشت سرخم سر به سر

بر ندارم بعد از این سر بر سر جام شراب در نظم «نقدی» غمدیده بر رغم حسود

شکر لله کرد جا در گوش شاه کامیاب

فدائی 0 اصل وی از بلخ است. اما در کابل نشو ونما یافته به قدر طالب علمی کرده بود. از تجارت اوقات می گذرانید. شاگرد قاسم کاهی است. این غزل وی راست:

راد ms210 است نامراد منم کسی که نخل مرادش بری نداد منم نهاد اگر چه بسی راغم تو داغ به دل ولی کسی که به داغ تو دل نهاد منم کسی که دامن مقصود خود به دست امید ندیده در طلب او ز پا فتاد منم مرا کسی که ز دل یک نفس نرفت توئی تو را کسی که نیامد گهی به یاد منم

از جام است. اما در ماوراءالنهر نشو ونما یافته بعد از ویرانی[257] خراسان در عهد دولت عبدالله خان به ماوراءالنهر آمد. اما صحبتش با مردم نیکو برنیامد. در تاریخ نهصد و نود و پنج از سمرقند به ملک فرغانه رفته راقم حروف نزول فرموده به وسیله راقم حروف به شرف ملاقات شاهزاده عالی تبار سلطان اسفندیار مشرف شد. چون سالی گذشت رخصت حاصل کرده به جانب ولایت کاشغر رفته حرمت بسیار یافت. و به سلاطین و حکام و اکابر و اشراف آن ملک آشنا و رو شناخت شد. بعد از چندگاه با جمعی اتفاق کرده بر سر ملک تبت تاخت آورده در سرما، پاهای خود را داده از پا مانده معلول گشت. بالضروره در آن ملک سکونت اختیار کرد. در اکثر اصناف شعر سخن کرده. این غزل وی راست: هرگز از دل غم خوبان جفا کیش نرفت

رفت جانم ز غم و غم ز دل ریش نرفت دیده میخواست برد کار دل از پیش به اشک

آن هم از آتش دل خشک شد و پیش نرفت ریخت بر زخم نهانم به تبسم نمکی

جان شیرین شد و سوزش ز دل ریش نرفت وه که جان دادم ms211 واندیشهآ دلجوئی غیر

هرگز از خاطر آن شوخ بد اندیش نرفت دید «شرحی» مه روی تو را رفت ز خویش

که رخ خوب تو را دید که از خویش نرفت؟

به من حکایتی از سر می که نتوان گفت چو گشت واقف این حال پیر باده فروش

می ام به تحفه 1داد و به لطف احسان گفت کهای گدای خرابات نا امید مباش

چرا که هاتف غیب آن چه بایدت آن گفت حدیث بستن زنار و می پرستی من

به خلق عاقبت آن شوخ نا مسلمان گفت کی خلاص به گرداب غم شدی «فانی»

که زیر طاق فلک ترک اهل دوران گفت

هنوز به بیت دیگر شروع نکرده بود که گفتم: مرای آخر بیکار مینماید. برهم خورده، مضطرب گردیده، سکوت کرده، چیزی نخواند، در اخیر عمر که سنش از پنجاه تجاوز نموده بود در شهور سنهآ هزار و یازده از راه سورت1 متوجهآ خانهآ مبارک شده داخل حاجیان گشت. اوایل حال به غایت بی باک و لوند بود. چون دست ارادت به خلیفه صدرالدین که از خلفای حضرت مولانا محمد امین زاهد است - علیه الرحمه- داده پا از بی باکی کشیده در دایرهآ صوفیان خدا طلب داخل گردیده در اندک روز به رخصت ارشاد مأمور شد و طالبان را به راه حق دعوت گرفت. این چند بیت وی راست:

آخراین رسوای عالم کوبه کوخواهد شدن[260] با ms213 رخت آنینه را لاف نکو1 رونی نماند

باورت گر نیست از ما روبرو خواهد شدن چشمم که زخم خنجر آن شوخ تند خوست

در بند کرده هر مژه ام سوزنی بر اوست

میر جوجک اچوچک از سرپل است من اعمال البلخ و از سادات با یقین آن جا است. اکثر کتب متداوله را گذرانیده اهلیت پیدا کرده. تخلص وی «علمی» است. اول از وی نظمی که شهرت کرد این رباعی بود:

بردرهآ فراق شد منزل من کوه غم او گرفت جا در دل من

از سنگدلان جز این نشد حاصل من در سر حد غم شکست پشت کمرماز سنگدلا رفتهرفته وی را در خیال سخن ترقی دست داده در اکثر اصناف شعر سخن کرده، این غزل از خیالات اوست: نکتهآ سر لبش را ز کسی کن تحقیق که نکو یافته باشد خبر از کان عقیق قدر زلف تو بدانند کسانی که نکو کرده باشند عبارات مطول تدقیق نتوانند چو خط تو نوشت ار بکند نسخهآ خط تو را نسخ نویسان تعلیق شوخ چشمی که تصور نکند مهر و وفا کی کند حال زار اسیران تصدیق «علمی» از حادثهآ دهر امان گر خواهی از خدا خواه که الله ولی التوفیق میرزا تنکری بردی بلخی، وی را قبول نداشته، دایم بر ابیات وی گرفت میکرده. چون میرزا به غضب عبدالمومن خان گرفتار شده بینی وی را بریده اند. این رباعی در هجو میرزا نظم کرده:[261]

برده بود از طرز عراقدوران همه را کشید از بینی او چون این رباعی مسموع میرزا شد، در بدیهه این رباعی نظم کرده با وی فرستاد:

دارد سخنی از نفس گرم تنک آن کوسه که دارد به منه پشم تنکدارد سخنی از نفسر با صورت جک ز چاک کس بیرون شد نامش بنهاده دایهآ عقل چوچک

میر باهر برادر میر چوچک ms214 است و نیز طالب علمی کرده بود. این غزل وی راست: به شام غمت دود آهی که دارماز آن است روز سیاهی که دارم به دعوی عشقت چنان سر بلندم که بر عرش ساید کلاهی که دارم نهم پشت طاقت به دیوار هجرت همین است پشت و پناهی که دارم از بیداد خوبان به داد دلم رس تویی در جهان پادشاهی که دارم طریق وفا پیشه کردم چو «باهر»همین است سوی تو راهی که دارم

مولانا امینی از یارکند است و از الوس مغول و از معاصران رعدی است. در تاریخ سنهآ نهصدو نودو هفت به طریق رسولی از جانب والی آن ملک به ماوراءالنهر در ملازمت عبدالله خان آمده در سال دوم مراجعت نموده به کاشغر رفت. بعد از اندک وقت به علت نابینائی گرفتار شده به همان مرض در شهور سنهآ ثلاثه و عشر و الف از عالم رحلت کرد. چنانچه این تاریخ راقم حروف بدین معنی دلالت میکند: خدمت مولوی امینی رابس که شد فطرت

بس که شد فطرت سخن غالب[262] ناگهان ماند چشمش از دیدن گشت ازین سنگ مرگ را طالب چون دلش از جهان تنگ گرفت شد سوی کشور بقا راغب بهر تاریخ فوت این فاضل خواستم دم زنم ز یک جانب که بقایی1 زبان گشاد و بگفت سال تاریخش فوت او غایب

این رباعی نیز از خیالات اوست: ای خرمن آتش از لبت ساغر مل دودیست ز شمع خانه سوزت سنبل

ت سوخته داغ تو را یک شعله آتش است یک خرمن گل در پیش رخت سوخته داغ تو را

قاضی پاینده شتل از بخارا است. در طالب علمی شاگرد مولانا باقی[263] درزی است. در شعر هم دم از وی میزد. تخلص وی «کیفی» است. اکثر کتب را گذرانیده و اهلیت به دست آورده بود. بعد از فتح خراسان حسب الحکم عبدالله خان در منصب قضای غوریان منصوب1 گشته بود. از آن ملک بعد از چندگاه عزیمت ملک هند کرده آمد. درآن ملک مدت دو سال بوده، در شهور سنهآ هزار و هشت عزیمت خانهآ مبارک کرده، به شرف طواف حرمین - زاده الله شرفا- مشرف شده، باز به هند آمده، خود را در صوبهآ برار که داخل ملک دکن است در قصبهآ پاتری به ملازمت نقابت دستگاه شیر خواجه سید اتائی که صاحب صوبهآ آن حدود بود رسانید. روزی چند در ملازمت آن سیادت پناه میبود که ناگاه تند باد اجل وزیده نخل حیاتش را در هم شکست و کان ذلک فی شهور سنهآ عشر والف در پانزدهم ماه شعبان المعظم. قبر وی نزدیک به جانب قلعهآ مغرب است.

آمد از مکه و در ملک دکن کرد گذار رفت ز آنجا به سوی پاتری و کرد مقام

کرد روزی دو سه با اهل سخن گفت گذار ناگهان دزد اجل در شب ماه شعبان

نقد عمرش همگی برد سوی دار قرار سال تاریخ وفاتش زخرد جستم گفت

کرد در سال هزار و ده ازین ملک فرار این قطعه از خیالات اوست:

حدیثی ز من ms216 گوش کن کیفیا که سرمایهآ نیک بختی بود[264]

به دوزخ شدن نرم نرم از بهشت به از زندگانی به سختی بود

این دو بیت نیز از خیالات اوست: به دور چشم تو گردم که گرمی نگهش هزار دوزخ جنت به امتحان دارد زبس که در دل گرمم خیال آن گل روست سزد که آتش اندیشه را زیان دارد سمرقندی است و از سیادت بهره مند بود و به قدر طالب علمی داشت. لیکن در علم رموز به غایت ماهر بود. در سلک اهل صلوات و معرکه گیران انتظام داشت. گاه گاهی در شیوهآ سقایان خود را میآراست و ابیات نیکو به تقریب میخواند. در معما و موشح و تاریخ و قافیه و عروض دست تمام داشته در اکثر اقسام شعر سخن کرده بود. در مصنوعات خود را صاحب اختراع میگرفت. اما اکثر از خیالات او نا صواب و دور از قاعده افتاده بود. در اخیر عمر از کثرت خیال نقصانی در دماغ وی پیدا شده بود. دیران خود را مرتب نوشته، با مردم به طریق تحفه می گذرانید و التماس زر میکرد. این غزل در مدح امیرکبیر قل بابا کوکلتاش و تاریخ نزول فرمودن به سمرقند که در تاریخ نهصد و نود و چهار واقع شده بود وی راست؛ که از هر یک بیت یک تاریخ استخراج

خیر مقدم میبرآرند از زبان خاص و عام لب گشاده منشی تقدیر گفت از روی صدق

مد ظلک ای سحاب فیض سوی ما خرام باز فیاض معانی اندرین تاریخ گفت

ضامن دأب ملوک آمد ز روی احتشام[265] ای که خواهی ملک خوش افکن سر بدخواه را

تا درین تاریخ یابد ملک از تو انتظام با کرامت اندرین تاریخ اکرام کریم

میدهد جاوید عشرت با تو ای صدر کرام ای سپهر کامرانی بیش از تاریخ پیش

حق ms217 رساند دولتت را باد دولت مستدام از غزل تاریخات را جمع کرده یک بیت دیگر نظم کرده که از اختراعات اوست: خیر مقدم مد ظلک ضامن دأب ملوک

ملک خوش جاوید عشرتباد دولت مستدام از کشمیر است و شاگرد مولانا قاسم کاهی است. مرد مجذوب دیوانه وش بود و طبعش را به لوندی و بی قیدی و ارتکاب بنگ میل تمام بود و مشربش به غایت بلند حکایات خوب و تعلیمات مرغوب در ذکر داشت. از ولایت کشمیردر شهور سنهآ نهصدو هشتادو هشت به ماوراءالنهر آمده، در شهر سبز به منزل راقم حروف نزول فرمود و مدت هفت ماه اقامت نمود. قصیدهآ غرایی در مدح عبدالله خان نظم کرده در قرشی1 به نظر آن حضرت گذرانیده به خلعت فاخره و نوازش وافر ممتاز گشت و به

چون این قصیده با وی خوانده شد فرمود که در همین زمین میخواهم خیال سخن کرده مذیل به نام حضرت خان گردانم. در یک شب خیال کرده تا قریب پنجاه بیت بگفت. این چند بیت از همان قصیدهآ اوست: چو باز صبح برآمد ز جانب خاور نواخت طبل زر اندود بازدار سحر ز آشیان جهان کرد زاغ شب پرواز عقاب چرخ ز بیضا نمود بیضهآ زر به رغم داغ شب از بهرجلوه چون ms218 طاووس گشاد بال و پر خویش مرغ زرین پر به صنع ایزد بی چون چو لجهآ ققنوس همای روز برآمد سر ز خاکستر نهاد رو به هزیمت سپاه شاه حبش نشست بر سر تخت فلک چو اسکندر ز سبزه زار فلک نسترن شد است عیان علی الصباح که بشکفت لاله احمر ز غنچه گل به در آمد به طلعت شیرین نهاد لاله چو خسرو به عشوه کنج افسر

از بلخ است. جذبهآ غالب داشت. این مطلع وی راست:

ای ز شانه زلفت را میل عنبر افشانی زلف عنبر افشانست مایهآ پریشانی

اصل وی از هری است. اما وی در سمرقند تولد شده و لقب جهودی بنا بر بزرگی بینی بر روی نشسته بود. به قدر طالب علمی داشت. در شعر شاگرد مولانا مشفقی است. همیشه با اکابر و اشراف و حکام و وزرا هم صحبت و همنشین بود. از سمرقند عزیمت ملک هند کرده به حصار رفت و با حکام آن جا ملاقات کرد. در آن وقت

ما که از اهل وفا باشیم ما را میرسد خاک پای خوبرویان توتیای چشم ماست

آن که جا در دیده دارد توتیا را میرسد گاه ناز و گاه عشوه گه عتاب و گاه مهر

ای بتان سنگدل این ها شما را میرسد بلبل این گلشنم مینالم از شوق گلی

ناله کردن عندلیب خوش نوا را میرسد[268])

کس نگوید مسند شاهی گدا را میرسد

محرومی

شاعر ساده گو است. به قدر طالب علمی کرده بود. اما بسیار مضطرب الاحوال بود. این غزل وی راست: بی دو زلف مشک سایت دل نیاساید مرا

عاشق و دیوانه ام زنجیر میباید مرا از وطن افکند دورم محنت شام فراق

در غریبی پا نهادم تا چه پیش آید مرا باغبان بهر تماشا سوی بستانم مخواه

غنچهآ دل بی رخش از باغ نگشاید مرا دل به مهرت بستم و قطع نظر کردم ز غیر

بندهآ سلطان عشقم تا چه فرماید مرا تا چو «محرومی» به عشقش بستهام دل کآن پری

گر بخواند بندهآ در گاه خود شاید مرا

فاضل منشی

از کابل است. از علم سیاق و انشا صاحب وقوف بود. به قدر طالب علمی داشت. خطوط را نیکو مینوشت. به تخصیص تعلیق را چندگاه در عهد دولت شاهزاده عالی تبار محمد حکیم میرزا در منصب انشا دخل داشت. چون آن شاهزاده وفات یافت، خود را در ملازمت جلال الدین محمد اکبر پادشاه افکند. در سلک سپاهیان آن انتظام یافت و به منصب واقعه نویسی نامزد شد. این غزل وی راست: دل در تفکر دهنت رفته رفته رفت جان در تخیل ms220 ذقنت رفته رفته رفت صد آبرو به گرد درت گشته گشته گشت هوش خرد در انجمنت رفته رفته رفت

بیاضی

از سمرقند است. شاگرد مولانا مشفقی است. اکثر خیالاتش بر حسب افتاده ...6 غریبه پیدا می کرد. رفته رفته در دماغ وی خللی واقع شد و پریشان گفتن گرفت و با وجود آن گاهگاه خیالات نیکو از وی سر میزد. این دو بیت وی راست:

کمر...5 خدمت او نی شکر بسته قبای سبز در بر سروناز من کمر بسته کمر ..5 خدمه میان نازک او در کمر سریست ناپیدا دهان تنگ او در زیر لب راه کمر بسته

خواجه تولک باقی

از سمرقند است و از مردمان اعیان بود. از فضایل به غایت بهره داشت ..1 به دست دست آورده بود. در انشا و علم سیاق و خطوط صاحب سلیقه بود. وقوف تمام داشت. نستعلیق و تعلیق و ثلث را میانه مینوشت. در مهرکنی و زرشان گری و علاقه بندی و کوفت گری و خاتم بندی و زرگری دست تمام داشت. اما اکثر در خطوط ترک و غلط می کرد. چندگاه وی را در ملازمت محمد هاشم سلطان والی حصار تقرب بسیار شد و اعزاز بیشمار یافت. چون آن پادشاه در دست سپاه عبدالله خان شهید شد، بعد از وفات وی بعد از پریشانی بسیار خود را در ملازمت شاهزادهآ عالی تبار سلطان اسفندیار افکنده، نیز حرمت یافت و از اعیان گشت. تا آن که روزی چند به وزارت آن شاهزاده در ملک فرغانه قیام نمود و چندگاه دگر بعد از عزل وزارت در صدارت ولایت مرغینان

زانکه ما در اندجان بی او نمیتانیم رفت میشود مشکل اگر شاها به مادو میبری

ره خطرناک است و بد مادو1 نمیتانیم رفت این بیت نیز از خیالات اوست:

بان او شوم که پس از صدهزار جور سازد هزار سال به یک لطف شرمسار

میرزا محمود

ولد خلف ودر صدف خواجه کمالالدین هروی است - علیه الرحمه - وخواجهآ مذکور از سادات با یقین و صحیح النسب است. از علم سیاق و انشا و خطوط به غایت صاحب وقوف بوده. اوایل حال چندگاه در وزارت شیونج محمد سلطان قیام مینمود. چون آن پادشاهزاده از دنیا رحلت فرمود، مدت دگر به وزارت خسرو سلطان انتظام داشت و در جرگهآ امرای عظام داخل بود. در عهد سلطنت خسرو سلطان در هنگامی که وزارت و تقرب در بلدهآ شهر سبز در نیم روز که هوا در نهایت گرمی بود از خانهآ خود بیرون آمده دید که پیری بر در سرای وی نشسته، از وی پرسیده که از کجائی؟ و به چه کار این جا نشستهای؟ پیر جواب داده که عمرم از هشتاد تجاوز کرده و مرا قوت کار نمانده. شرکا حوالهآ زر مینمایند. آمدهام که به خواجه عرض احوال خود کرده از شر شرکا نجات یابم. خواجه فرموده که نشین من درون رفته احوال تو به خواجه[271] معروض دارم و تو را از محنت شرکا خلاص گردانم. خواجه مراجعت کرده به خانه

آه «اسفندیار ثانی» کو.

پوشیده نماند که ماده تاریخ «اسفندیار ثانی» است.

اصل وی از هری است. اما در سمرقند تولد شده. تخلص وی «منشی» است. خود را از اولاد شاه شجاع کرمانی میخواند. پدرش میرزا حسن در علاقه بندی و بند بافی دست تمام داشت. وی در کسب فضایل کوشیده در خطوط و انشا و معما دست زده

خود را در ملازمت شاهزاده عالی تبار سلطان اسفندیار افکنده، در سلک ملازمان ......... نموده. چون صحبتش نیکو بر نیامده، رفته رفته در دماغ وی نقصانی پیدا شد و و پریشان.... تا آن که این بحثیات از وی به ظهور آمد: بحث فضایل، تحت فضایل، رو به تشنه، روته پشته ، کوسهآ یاغی، کوسهآ باغی، گریهآ گربه گر، ته گربه، آشپز بازار، اشتر فربه، آشپز قریه خنگ خنک خنک یافته که کسان تاقبه که کسان پس دزدی باید کرد. پس در وی باید کرد. بعد از چند وقت به شرافت اصلی آمده به فساد آن اطلاع یافت. اما سودی نداشت در میان همگنان سر به رسوائی بر آورد و باز بعد از روزی چند در خیالات بیهوده خود را قرار داده در روش تیتال سخن کردن گرفت. این ms225 چند بیت از خیالات ناصواب اوست: گفتم که روم به پیش مریخ تا قار دهد ز سرکه زرنیخ طوماغه به پا کند سیه گوش سازند برای گاو سر پوش گر بیضهآ مرغ از سیاهی است دندانهآ ماه بس که کاهی است گر آب دهی ز جوی زنگار با کوه دهد خروس ایزار

و این چند بیت نیز از خیالات اوست: سرو را از سایه در چاه افکند باد صبا گر نداند پست خود را از قد موزون او در لباس لالهگون افروخت شاه کامیاب ساقیا می ده که زد آتش شفق بر آفتاب عارضت آتش لب لعل تو آب زندگی حیرتی دارم که آمد راست چون آتش بهآب

میرشاه محمد

تخلص وی «حسبی1» است وکنیت وی ابوالمفاخر. و هو شاه محمدبن کمال الدین اسماعیل بن غیاث الدین منصور بن نصیرالدین عبدالحی البکری المکی است. و نصیرالدین عبدالحی از مکه معظمه به عراق عجم افتاده، در زنجان سکونت گرفته و غیاث الدین بعد از فوت پدر از آن جا به هند انتقال نموده و کمالالدین اسماعیل در هند تولد شده و تولد میر شاه محمد حسبی در بلدهآ شاه آباد که از اعمال سرکار دهلی است شده و نسب آبا و اجداد کرام وی به حضرت امیرالمومنین ابابکر صدیق - رضی الله عنه - و از امهات بطنا بعد بطن الی عشرا بطن به شرافت سیادت میرسد. والد وی از خاندان حضرت امام الهمام جعفر صادق است و علوم مکتسبه پیش تاج العلما وجیه الدین علوی الگجراتی وسراج المحدثین شیخ علیم الله و شیخ مبارک تلمذ کرده و با شیخ ابوالفضل و شیخ فیضی صحبت ها داشته در اکثر فنون شعر دست زده بعضی را نیکو ادا نموده. چنان چه بدین معنی در قصیدهای اشارت میکند: تا نیاید پای هر بلبل به گلشن زار عشق بوی گل را شعله کی دادیم گل را ms226 اخگری

و نیز در جای دیگر گفته[276]: دست فرسود دماغ عام شد گل بعد از این شعله در بوی گل آتش در صبا میآورم

و همواره با مولف تذکره حقوق قرب جوار و مؤانست در میان داشت در وادی نشست خود این چند بیت را نیکو ادا کرده:

به آبی تر کنم لب را دارد راز معراجم ز دریای نبوت موجم بحر صدایت در

نیم از کوچه سقطی نه از بازار حلاجم ز صدیقم بود نیسان صدف از صادق والا

به گوهر طینت زین هفت دریا درهآ التاجم کریم کعبه خیزم مصطفی داند که از سوئی

صداقت مشعلی دارم ز سوی صدق منهاجم منم قندیل کعبه صبح داند کز منش نور است

که عالم را به خورشیدی سراج الظلم وهاجم واین غزل نیز از خیالات اوست: از پی داغ دلم آتش الیمین به بود

جای گل باغ مرا اخگر گلخن به بود خنده بر غنچه نوا بر لب بلبل شاداب

عشق را نوحه گر و سوخته خرمن به بود دلی به غم شاد نه ناله ز لب طرف نبست

ای سواد تو کزین بود نبودن به بود گه حنا زاید و گه تیل زهی خوش رحمی

مادر فتنهآ ایام ستردن به بود من چرا سبحه و سجاده گزیدم هیهات

طوف بتخانه و زنار برهمن به بود باغ گلزار طرب خانهآ بلبل خوش باد

بر سمندر جگران شعله به مسکن به بود

هر که را دست به دل یافتم از من به بود[277] «حسبی» اندیشه کن و نیش رفوگر مطلب

چاک دامان تو را شعلهآ سوزن به بود

مولانا کمالی

از شبرغان است من اعمال البلخ و از مردم اتراکهآ صحرانشین آن جا است. به غایت خودپسند و از پیش خود بر پا بود. از بلخ به هند رفته ms227 با جمیع امرا و ارکان دولت و اعیان حضرت و اکابر و اشراف آن جا ملاقات نمود. اما صحبت وی نیکو بر نیامد. چون التزام مراجعت ماوراءالنهر کرد، التزام این معنی نمود که پنج هزار روپیه از یک کس میسر گردد که مراجعت نماید. این پیدا نشد. بارها امرا خواستند که چندی اتفاق کرده آن مبلغ را رسانند قبول نکرد که از یک کس میخواهم چون این خیال باطل گشت، دست تهی به ماوراءالنهر آمد. آن جا نیز نتوانست بود. با مردم کم اختلاط می کرد. در هنگامی که به سمرقند رفته بود معمایی نظم کرده در سر چوبی1 بربسته گذاشت که هر که این معما را شکافد من در دایره اطاعت وی در آیم. میر اشرف رموزی2 آن معما را شکافته چند رسم دگر که دلالت بر مذمت او میکرد استخراج نمود و سبب رسوائی او گشت. این قطعه در باب خود گوید: کمالی از خیال خام دایم میپزد سودا

ولی بختش که یاد آمد ازو دل تنگ میماند چو شد معلوم کیفیت عجب نبود اگر گویم

خیالات کمالی با خیال بنگ میماند

این چند بیت هم از خیالات اوست:

چو من یک عاشق دیگر بود عالم گلستان است وه که سلوک وصل نی عقل ستیزه رای را

تاب ره فراق هم صبر شکسته پای را این قطعه نیز وی راست[278]:

یاد ماه رویی در شب هجر که از دل آه حسرت میکشیدم مردم میشنیدم خواب را نامولی هرگز به چشم خود ندیدم

نظر از شهر سبز است. از سواد کم بهره مند بود. در استغنا خود را می گرفت. در شاعری از پیش خود بر پا بود. در هنگامی که کمال1 معمای خود را در چوب بسته در بین الطاقین سمرقند گذاشته بود، این قطعه نظم کرده با وی فرستاد: زهندستان کمالی آمد و کردبه راه اهل ms228 جاه از ریش جارو به نوک چوب شعر خود علم کرد که در عالم شود کوه؟ سر چوب این بیت نیز وی راست: به جلوهای همه عالم در اضطراب آرد هزار جلوه و یک دل چگونه تاب آرد در آخر از ماوراءالنهر به هند رفته، بی سروسامان میگشت. با آن که از عالم رحلت فرمود فی شهور سنه تسع والف

مولانا محزونی سمرقندی است و شاگرد مولانا مشفقی است. در عروض و قافیه و معما مهارت تمام داشت. به قدر طالب علمی کرده بود. به حدت طبع و سرعت فهم در میان اقران معروف و مشهور بود. از ماوراءالنهر احرام سفر حجاز بسته به ملک هند رفت و با هیچ کس در آن جا ملاقات ننمود. در شیوهآ استغنا زندگانی میکرد. راقم این حروف گوید

چین ریک وادی غم هر که را صیقل نمود نکشم آه که رو جانب جانان دارد

رسم عاشق نشود زانکه نفس جان دارد وه که نتوان دید روزی وصل او هم بی حجاب

چون نماید روی خود را میشود پیش آفتاب به بزم وصل آن مه چون روم ناخوانده محزونی

که زهر چشم او میسازد از رفتن پشیمانم

گر به خاطر بگذرم صد بار خاکستر شود[280] در آتش صد دوزخ اگر مست بتان را

سوزند و گدازند و خبردار نباشد

مولانا دخلی

از گیلان است. به قدر طالب علمی کرده بود. به حدت طبع سلیم و سرعت فهم مستقیم در میان همگنان ممتاز بود. از گیلان به هند رفته، چندگاه در سلک احدیان جلالالدین محمد اکبر پادشاه انتظام مینمود. در آخر از احدی گری انتقال به منصبداری کرده بود. به غایت خلیق و نیکوکلام و شیرین سخن بود. در تواریخ و جزئیات مهارت تمام داشت. راقم حروف گوید که روزی در تاریخ سنه هزار و سه در بلدهآ دارالخلافه لاهور در منزل یکی [از ] امرا با وی ملاقات افتاد. یکی از حضار مجلس احوال من با وی در میان نهاد. چون از احوال من اطلاع یافت، از من استدعای سخن کرد. این چند بیت بخواندم: از وفا هرگز دری بر چهرهآ دل وا نشد

زین چمن بوی محبت از گلی پیدا نشد هرکه شد واصل طلب جز محنت خواری ندید

روی ننمودش وفا تا صاحب استغنا نشد در شبستان خیال یار منزلگه نیافت

هر که در راه محبت از خودی یکتا نشد جلوةآ حسن ازل بر هر دلی پرتو نداد

هر دل از اسرار وحدت کاشف معنی نشد نور معنی سر نزد از جبههآ ارباب عشق

تا غم و درد و محبت در دل او جا نشد هر ms230 وفا جو در سلک عاشقی مجنون نگشت

هر جفا خو در طریق دلبری لیلا نشد

در ملامت همنشین ساغر و صهبا نشد بعد از استماع سخن این غزل که در آن روزها نظم کرده بود بخواند: وصال را به عبث بس که جست و جو کردیم

خجل شدیم و به دیوار هجر روکردیم[281] شدیم دور ز تاثیر بخت بد هر چند

که بیشتر به تو نزدیک آرزو کردیم دلی که حوصله اش تاب نام صبر نداشت

چه زهرهای صبوریش در گلو کردیم نداشت بوی وفائی و حسرت افزون ساخت

ز گلستان جهان هر گلی که بو کردیم نبود وصل میسر به سعی ای «دخلی»

نهاده دل به صبوری هجر خو کردیم

درویشش علی چنگی ولد میرزا علی چنگی است. اصل وی از هری است. اما تولد وی در میانکال بخارا شده از طالب علمی به قدر بهرهمند بود. اکثر سازها امثال چنگ و غیچک و قانون و دوتار و روح افزا را نیکو مینواخت. از علم ادوار و موسیقی و نقاره به غایت صاحب وقوف بود و مهارت تمام داشت. در آن علم مصنفات پسندیده نوشته و خیالات نیکو کرده. امثال پیش رو و عمل و صوت و مخمس و نقش یابی2 در نهایت مرغوبی به عالم عالم ظهور آورده که استادان این فن انگشت حیرت در دهن نهادهاند. در هنرمندی یگانهآ وقت خود بود. امثال نقاشی و سراجی و طراحی و سایر کسب ها نیکو ورزیده بود اوایل حال در ملازمت عبدالله خان میبود. در آخر خود را به ملازمت شاهزادهآ

خدنگ آه برای تو در کمین دارم رقیب قتلم اگر آرزو کنی من همدنگ آه برای باد صبا نداد ms231 ز کویش خبر مرا در سر فتاد تا ز هوای سفره

عمری سمرقندی است و شاگرد آدمی. در بند بافی به غایت چرب دست بود. به قدر[282] طالب علمی داشت. راقم حروف گوید که در تاریخ نهصدو نود و پنج در بلدهآ تاشکند در سیر بودیم که اوباشان و یتیمان جنگ سنگی با همدگر ریختند و به جنگ پیوستند. به جهت تماشای جنگ بر هر طرف عبور نموده شد. ناگاه گل اندامی «تاشی» نام در آن هنگام ظاهر شد. چون چشم وی بدان جوان افتاد، در بدیهه این مطلع بگفت: با رخ زیبای تاشی در مقام جنگ سنگ

مردمان را چشم برجنگ است ما را چشم چنگ

این چند بیت نیز از خیالات اوست: دل رفت سوی یار وز جان ماند یک رمق جان نیز میرود پی دل در پناه حق اشک شد واسطه تا دیده نبیند رویت مردم دیده ازین واسطه بسیار ترند چو کرد از درد یار افتادهبودم در دیارخود کنون در هر دیار آوردهام از درد یار خود

اصل وی از قبادیان است. اما خود را از بلخ می گوید. در عنفوان جوانی قدم در طلب علم نهاده به قدر طالب علمی به دست آورده بود. به سببی از بلخ به جانب بدخشان رفته در بلدهآ قندز در طلب علم اشتغال مینمود. ناگاه به نظر کیمیا اثر شاهزاده فرخ میرزا شاه رخ درآمد. آن شاهزاده را با وی میلان خاطر شده از میان طالب علمان جدا کرده در دایرهآ اطاعت در آورده، داخل نزدیکان و مخصوصان گردانیده، به خطاب خانی نامزد کرده، از اعیان حضرت ساخت. در حدت طبع و سرعت فهم در میان همگنان معروف و در خوش خلقی و زیبا کلامی مشهور بود. چون طبعش را به سخن سنجی میلی بود، به گفتن شعر آبدار خاطر رنجه می فرمود. تخلص وی «رفعتی»

نورمحمد

اصل وی از اندجان است. اما وی در هند تولد شده، تخلص وی «اخگری» است. به قدر از طالب علمی بهرهمند بود. اوایل حال مشق شعر در ملازمت قاضی عیشی کرده، چون در شعر زبان فصیح پیدا کرده خود را در خدمت شیخ ابوالفضل افکنده و نشو و نما در ملازمت وی یافته. این غزل از خیالات اوست: من و آن ریش که بیگانه ز مرهم باشد

من و آن دل که هم آغوش به ماتم باشد من و آن دیده که بالایش چون خوی کند

افکنم خاک در آن دیده که بی نم باشد[284]

مایه جو از نفسش عیسی مریم باشد پیر عشقم سخن گفت که در مذهب عشق

ریش بهتر بود آن سینه که بی غم باشد «اخگری» مستم از آن جرعه که ms233 یک قطرهآ او

غیرت کوثر و رشک همه عالم باشد

مولانا خواجه محمد ارباب

از موضع دولست من مضافات مرغینان. اوایل حال قدم در طالب علمی نهاده به قدر از علم بهره مند شده بود. از آن امر شریف بازمانده، قدم در ریاست نهاده، مقدم و پیشوای رعایای ولایت مرغینان گردیده، در اربابی اشتغال نمود. مدت سی سال در آن امر نامزد بود. در میان ابنای زمان به حدت فهم سلیم و طبع مستقیم امتیاز تمام داشت. و خاطر به خیال ابیات گاه گاهی رنجه میفرمود. چون شاهزادهآ عالی تبار اسفندیار از عالم نقل کرد، در تاریخ وفات آن شاهزاده این دو تاریخ نظم کرده، به نظر ارکان دولت و اعیان حضرت و ارباب هنر گذرانید: تاریخ اول: وا حسرتا دریغا کان شاه نام آور رحلت نمود آخر بی رنج بی بهانه قصر وجود بگذاشت کوی عدم وطن کرد صد شکر کز سعادت شد خلدش آشیانه چون خسرو زمان بود آن شهریار عادل تاریخ فوت او شد «کیخسرو زمانه»

[سال999] تاریخ دوم: آن شهنشاه سعادتمند برخوردار من

شکر لله شد به روز حشر مهمان بهشت کرد در دارالقرار جنت اعلی مقام

بر مبارک بادیش رفتند حوران بهشت

ساز تا روزقیامت از مقیمان بهشت[285] داشت آرمان بهشت آنشاه هنگام حیات

در وفاتش نیز شد تاریخ «آرمان بهشت،

[سال 999]

ملا عبوری از موضع گندمدان است من مضافات مرغینان. شاگرد باقی انجمی است. از طالب علمی بهرهای داشت. از عروض و قافیه و معما صاحب وقوف بود. ابیات را نیکو میخواند. اما به غایت خودپسند و از پیش خود بر پا بود. چون جوان است امید است که رفتهرفته به اصلاح آید و از خودپسندی باز ماند. این غزل وی راست: دل به فریاد است از هجر تو و جان در سماع

گوییا از یکدگر هستند در قصد وداع چشم و ابرویت نزاعی داشتند از ms234 بهر دل

غمزه ات برد از میان دل را و شد قطع نزاع از دو لب سر غمت بیرون شد و مشهور شد

زان که باشد گل سر جا و ذالاثنین شاع مینویسم دم به دم شرح غمت بر لوح دل

هست آری گل علم لیس فی القرطاس ضاع هر یک ابیات مرا باشد «عبوری» معنوی

لیک حاسد را ازین معنی نباشد اطلاع

مولانا فیضی

بلخی الاصل است. تولد وی و نشو ونمای وی در آن ارض مقدسه است و بیشتر علوم مکتسبه از صرف و نحو و عروض و قافیه و معما در آن جا ورزیده در اکثر اقسام شعر دست زده بعضی را بد ادا نکرده. دیوان مرتب از غزلیات و قصاید مقطعات و رباعیات و تاریخات نوشته مثنوی نیز گفته در صغر سن وطن گذاشته به هند رفته با

بلا به دست خود آورده ایم بر سر خویش[286]) به چشم او نگیرم گر ره رسم ستم گیرد

که او مست می ناز است و کس بر مست کم گیرد ز حال من که خبر با تو ای نگار کند

مگر که نالهآ من در دل تو کار کند

عشقی از صدهآ سوخ است و از موضع آب شیر من اعمال فرغانه. پدرش از رعایای آن موضع است. اوقات از زراعت می گذرانید. وی در کسب فضیلت کوشیده، قدری طالب علمی به دست آورده، در سلک طالبان طلبهآ علم اشتغال نموده. در خبائت میان اقران ممتاز بود. شاگرد مولانا صالح بدخشی است. در بعضی اصناف شعر سخن کرده. این رباعی ویراست: در عشق تو غیر غصته خوردن چه علاج؟ در هجر تو غیر جان سپردن چه علاج؟ جز صبر ms235 نداشتم علاج دگری چون صبر نماند به غیر مردن چه علاج؟

دیوانه قیامت از عراق است. به غایت به فهم و خوش طبع بود. در سیاحت عمر خود را صرف کرده، در طرز قلندران زندگانی می کرد. از ملک عراق به هند آمده، با امرا و اعزهآ آن جا آشنا گشته بود. از تواریخ و شاهنامه صاحب وقوف بود. اختلاط نیکو داشت. این دو رباعی در هجو طرزی1 و فرقی یزدی1 وی راست:

دارم من سودا زدهآ زار زبون که نفخ مع الصدا وگه درد شکم

گه قرقر روده گهی ترتر کون فرقی که نعوذ او چو انگیز بز است

هر چیز ازو شبیه یک چیز بز است چاه ذقنش کون دهنش کس دم ریش

بینی بجل است عطسهاش تیز بز است[287]

دیوانه مشهدی از محلهآ غولنگان است من مضافات مرغینان. و از رعایازاده های آن جا است. مرد مجذوب درویش نهاد بود. با اکابر و اشراف آن ولایت آشنا شده آمدورفت مینمود. خود را شاگرد مولانا واهبی میخواند. این بیت وی راست: فلک چون سایه هرگه پستسازد دردمندی را نشاند در دل

مندی رانشاند در دلش نخل غم بالا بلندی را

قاضی ابوالفیض فرزند رشید قاضی عبدالعزیز کولی است وکول یکی از قصبات مشهور هندوستان است. تخلص وی «آنی» است و قاضی عبدالعزیز از اولاد قاضی قطب کاشانی است. و قاضی مذکور به چند واسطه به حضرت ابوبکر صدیق - رضی الله عنه - میرسد و

پیمان شکسته باز به پیمانه دوستم ای عاقلان کناره که دیوانه دوستمپیمان شکسته باز به بلبل نیم که نغمه سرایم به یاد گل در سوز و ساز شمع به پروانه دوستم شوریده پیکرم به عمارت نساختم با جغد هم ترانه به ویرانه دوستم مستوری تویی دگر ای پند کو که من با ساقیان و نغمهآ مستانه دوستم[288] «آنی» صفت ز مسجد طاعت گذشتهام در پای خم فتاده به میخانه دوستم

میرهاشم

اصل وی از قندهار است. اما وی در لاهور تولد شده. از علم نجوم به غایت صاحب وقوف بود. در آن علم مهارت تمام داشت. وی را در ملازمت جلالالدین محمد اکبر پادشاه قرب تمام بود. اکثر اوقات از وی ساعات تحقیق مینمود. در رمل نیز مهارت تمام داشت. در شاعری خیالات پسندیده کرد. سخنان خوب از وی سر زده. در باب تولد شاهزادهآ عالی تبار سلطان خسرو بن سلطان سلیم قصیدهای نظم کرده که از هر مصراع آخر تاریخ تولد بیرون میآید. این چند بیت از آن قصیده است: از قران مهر[و] ماه و نجم این چرخ کبود

گلبدن مهر و مهی آمد به بستان وجود گوهر مقصود از کان همایون شد پدید

انجم مسعود طالع شد ز برج عز و جود سالها گردون به گرد مه به هرسو میدوید

زان چنین دری به چنگ آورده زین بحر شهود

طایر نیک از جنان آمد به بستان وجود طالع وی باز جدی و صاحبش در برج گاو

میزند بهرام از کژدم به عدوانش عمود

میر فروغی از سادات اندخود است من اعمال البلخ. به قدر طالب علمی کرده بود. از ماوراء النهر به ملک هند آمده با مردم بزرگ و فاضل ملاقات کرده و صحبتها داشته و ابیات خود گذرانیده ms237 و تحسین شنیده. در اکثر اصناف شعر خاطر گماشته در آن خیال ها کرده در تاریخ روز چهارشنبه نوزدهم ماه ذی القعده سنهآ تسع و عشر و الف در موضع شاه پر قریب در قصبهآ ماندل سرکار چتور از عالم رحلت فرموده. چنانچه این تاریخ راقم[289] حروف دلالت بدین معنی میکند: سر فروغی آن که در فضل سیادت شهره داشت

بود دایم در خیال نظم صاحب اختراع بس که در کسب کمالات سخن کوشید گشت

نور شمع فطرتش از راه فکرت کم شعاع سر به جیب نکته سنجی داشت ناگه چنگ مرگ

نغمه سنجی کرده آمد مرغ روحش در سماع سال فوت او چو می جستم خرد زد آه و گفت

کرد در سال هزار و نوزده از عالم وداع این رباعی از خیالات اوست: عشقم که مرا با سروسامان جنگ است کفرم که مرا ز دین [و] ایمان ننگ است نی نی منم آن شیشه که از بزم طرب بر هر طرفی که مینهندم سنگ است

عیانی از کابل است. به قدر طالب علمی کرده بود. در حدت طبع و سرعت فهم در میان همگنان معروف و مشهور بود. در شهور سنهآ خمس و الف در جنگ سهیل خان که سرآمد سپاه عادل شاه ...1 بود به جهت مصاف به جنگ عبدالرحیم خان خانان آمده بود، در آن جنگ به زخم کوکیان از عالم رفت. چنان چه این تاریخ راقم[289] حروف بدین معنی دلالت میکند: ناگهان خدمت عیانی رفت سوی جنگ سهیل گشت فراغ ....... جنگ هر سو میدوانید تند تیز الاغ ناگهان خورد کوکیان بمرد رفتش از خانهآ حیات .......6 .......3 ماند در دل یاران فوت آن خوشنهاد تازهدماغ سال فوتش ز هر که پرسیدم آه از دل.......5[290]. این چند بیت از خیالات اوست: خون خوردنم از آتش پیمانهآ عشق است بد مستی من باعث افسانهآ عشق است ....... ما اهل گمان راه نیابند این جا به یقین ms238 ای کهاین خانهآ عشق است مریست که در مدرسهآ عشق عیانیتحصیل ......7 همخانهآ عشق است

خواجه محمد قاسم از کشم بدخشان است و از مردم اعیان تخلص وی «وقاری» است. در علم نجوم

صدیق

از کشم است و از مردمان رسمی آنجا....... خواجه محمد قاسم کشمی است. تخلص وی «هدایت» است. گاهگاه «صدیقی» هم در ابیات خود تخلص میآرد و نشوونما.......2 در قصیده گوئی زبان نیکو داشت. به قدر طالب علمی کرده بود. چندگاه چندگاه در ملک هندوستان بی سروسامان .......4 سپاهیان انتظام مینمود. این غزل از خیالات اوست: دل نقش آن لبان تمنا و بال بست مرغ سپیده دم مگر امشب به خواب شد

یا طالع سیاه گلیمیش بال بست دور.......2 بود که چرخ

در تنگنای این قفسم همچو زال بست کاعجاز آن لبان مسیحا خصال اوست

کاتش تتق ز شعله آب زلال بست

طبعت «هدایت» از تهلب شعله بال بست[291]

محمد ایوب از تاشکند است. در صورت ثانی یوسف مصری و در لطافت سیرت بی قرینه بود. نرگس مردم فریبش گاه نظر رخنه در دین مسلمانی فکنده و لب شیرینش در هنگام تبسم جان از تن عشاق بی سروسامان در ربوده و غنچهآ دهانش در وقت تکلم جان در تن افسردهآ مردهدلان افزوده. با این همه خود را از جمله اهل صلوات و تکبیر مقرر گردانیده. در هنر پرخطر ریسمان بازی اشتغال مینمود. در آن کار پرخطر کارهای شگرف دست بسته مردم پسندی به جای میآورد. چون طبعش در کمال موزونی و فطرتش در نهایت بلندی بود از آن کار استغفار نموده، قدم در طلب علم نهاده، در سلک طالبان طلبهآ علم قیام ms239 فرمود. چون هنوز نهال عمرش به سر حد اعتدال نرسیده و باغ حسنش از آسیب خط نقصانی نپذیرفته امید است که از جویبار فضل و کمال سرسبز و سیراب گردد و ترقیات کلی وی را روی نماید. به حدت طبع و سرعت فهم در میان مردم اشتهار تمام داشت و از سایر گلاندامان وقت ممتاز بود و نسبت شاگردی به راقم حروف درست کرده بود. این چند بیت از گفتار اوست: جان نثار مهر عشق گل عذاری کردهام در میان عشق بازان طرفه کاری کردهام سالها خونابهآ دل خوردهام در شام غم تا که پیدا این چنین چابک سواری کردهام

من غزل ایوب شکستهبستهای ولی هرچه هست موزونست دل شکستهآ تو بست این غزل ایوب

ظهیر

سمرقندی است. پدر وی در کسب قصتابی1 اشتغال نموده، اوقات از آن میگذرانید. اوایل حال که به صفای صورت ثانی یوسف مصری بود، با طالبان طلبهآ علم التیام داشت و در طلب علم قیام مینمود. چون از صلاحیت قبول صفای حسن عاری گشت، از آن علم شریف بازمانده، قدم از صحبت اهل علم درکشیده، در کسب پدر خاطر

کشت مرا و میکنم رقص به زیر پای او دردکشان خویش را لای شراب میدهد

اف

مجمع الفضلاء

مجمع الفضلاء

نبذة عن الكتاب

الفهرس