1 410627 انا کاا- 21 - 5

شرح حال شیخ مفید

شرح حال سید مرتضی علم الهدی شرح حال آقاجمال الدین خوانساری مقدمه کتاب بقلم مترجم مناظره با قاضی ابن سیار در معنی نص مناظره درمعنی مولی مناظره علی بن میثم با ابوالهذیل علاف درعقاید

« درخلافت جواب مسأله متعلق بخلافت ابطال امامت ابوبکر ازجهت اجماع مناظره با شطوی در امرخلافت مناظره ضرار باهشام بن حکم در حضوریحیی برمکی در امرخلافت مناظره ضرار با علی بن میثم درامر خلافت ناظره با معتزله در حسد ناظره باورثانی در مشاوره تبی و آیه شوری اظره درامرخلافت

بخور مجالس هو شمندان مشکین موی از آتش بی دود گل حمد چمن پیرائیست که ترجمهآ نواهای عندلیبان شوقش دستان غرائب قدرت اوست ، ونکهت مشام بزم افروزان عقل خرد از نسیم انفاس تقدیس محفل آرائیست، که تأویل کلام قصه پردازان عالم صنعش تفسیر آیهآ حکمت اوست . کوری از باصرهآ بصیرت است و گرنه شارع تصدیقش ازدلیل بی نیازاست، کوتاهی از قدم عقلست والا محجة اثباتش راچه حاجت بحجتهای دور ودراز ، تعالی شأنه وعظم برهانه.

بهترین صوتیکه مستعمان ملاء اعلاء از آن مستفیدند زمزمهآ عبارتیست که مفیدنعت سرور هر دوسرا، صدر نشین بار گاه عزعلاء ، مسند آرای مجالس اصطفی، زینت بخش سریر اجتباست . آنکه از هیبت اشاره نمایش دن بدردونیم، وازصیت لطف وعنفش جان اکاسرهآ جهان، جهان امیدو بیم شد . بیک غیبت از وطن تسخیر زمین و آسمان کردند، و کلمهآ شهادت ابطال و شگر فترین سخنی که متکلمان مجمع قال زبان مقال بآن گشایند. درود نورانی درود شهسواریست که جواب طعن سنان و سنان طعن مخالفان بر زبان تیغ و تیغ زبانش از آب روانتر و از منام درنیام آسانترست ، وغنچهآ کفش دربخشش زخارف دینوی بدوست ودشمن از گل جنان چندان خندانتر .

امامی که نگین نیابت خاتم النبیین بحسب وراثت زیورانگشت استحقاق اوست، ومنزلت جانشینی پیغمبر آخر الزمان اولین پایهآ ولایت ms001 علی الاطلاق او. صلوات نامیات وتحیات زاکیات بر آل اطهار و عترت ابرار او که مجالس ملایک مشحون ایشان ، مفید نورایقان ومشید بنیان ایمانست.

چنین گوید مسندنشین تخت خا کساری جمال الدین محمدبن الحسین خوانساری، که از ابتدای جنبش صباء صبی و شباب وعنفوان مجالست خلیفه و کتاب بمطالعهآ کتب کلامی وملاحظة صحف اسلامی شعف تمام وحرص مالا کلام داشتم ، وهمیشه برلوح خاطر، نقش دلائل، برهیولای دل، صورت مسائل مینگاشتم. هرمعنی وحشی که کمند فکر بر و می پیچید صید میکردم. و آنچه رشتهآ تظر بر آن میافتادقید مینمودم.

تا آنکه جام مشرب از زلال عقاید مذهب پر گردید ، و کار سرچشمهآ خاطر ، از جذب رشحات فیض بدریائی کشید. و دائمأ از بحرخاطر، موج این اراده میخروشید و از منبع باطن آب این عزیمت میجوشید که این قطرات سحاب لطف را در غدیری مجتمع سازم، واین معانی کوهرین دریکرشته منتظم.

اماسر گرمی افروختن آتش تحصیل علوم واشتعال کانون کسب معقول مفهوم شاخ وبرک نهال عزیمت میسوخت و سوزن خار خار افشار کمال حسی و عقلی دامن دل بربساط تقاعد میدوخت .

تا آنکه اشارهآ برق آسای یکی ازار کان بنیان دولت تازیانهآ براق عزیمت گردید، نسیم پیام اصلی ازاصول دوحهآ ملک و ملت گرهگشای غنچهآ تعویق شد ، دامن سعی در میان بستم و سلسلهآ سایر علایق از کمراهتمام گسستم و شب و روز بیاض دیده و سواد حدقه راوقف سیاه و سفید مشاغل کاغذ و مداد نمودم و گاه و بیگاه آینهآ اوقات گرامی را در امتثال این امرسامی از زنگ تعطیل زدودم.

و چون خطابعالی آن مترجم بسان هاتف قدس صدرنشین مجلس انس مقرب حضرت خاقانی، محرم حریم سلطانی ، ستون دولت شاهی ، معمار بنای خیرخواهی، نیکو محضر ، صلاح اندیش ، عقیدت منش ، اخلاص کیش ، معتمدالسلطنه معتضد الخلافه، باسطبساط امانت ، ممهد قواعد دیانت، ناهج مناهج راست روی ، ناظم مناظم حقگوی و حق شنوی، دلجوی خلایق، پیشنهاد ضمیرش پیش بینی مصالح ms002 دولت، اولین نظر دبیر تدبیرش در بارگاه شاهنشاهی پیشرو امراء ، طراز خلعت مخدومیش خادمی نقراء لعل کرانبهای قائمه تخت شهریاری، گوهر زپنت بخش پایهآ کرسی

. باو جود آنکه اعتبارخاقان سلیمان مکان یایهآ منزلتش را از آسمانها گذرانیده، پیوند خاکیان عزوم سکنت نگسلانیده ، و با آنهمه قدر و مرتبت که از جمشید زمان خود یافته، سرانگشتی پای ادب از حد بندگی نگذرانیده .

موفق الخیرات مؤسس المبرات پیوسته در حرم عبودیت و انقیاد ، مقیم مقام لبیک ، حاجی الحرمین الشریفین (احمدبیک) که قباب عمرش با طناب خلود مطین است و خیام ایامش باوتاددوام مودق.

مفیداین معنی بود که کتاب (مجالس) شیخ الاسلام والمسلمین برهان الموحدین غیاث الفرقة الناجیة شهاب مروة الفئة الباغیة، مفیدالدین محمدبن ممد النعمان علیه شأ بیب الغفران من الملک والدین را که مشتمل بربسی از فوائد و معاتی دقیقه ومناظرات لطیفه است والحق هربابی از آن بوستانیست پر گد وریحان و روضه ایست مزین بلئالی نعمان و هر مجلسی از آن بزینت مملو از نکتههای غریب تمام، قدسی وطن وفکرهای نازک جمله کل پیرهن، ترجمه کنم تافایدهآ آن عام واثرش درروزگاران تمام باشد.

زیرا کتاب مزبور بزبان عربی تألیف شده و اکثرسگان بلاد عجم از معرفت آن بی بهرهاتد ، امتثالا لأمره العالی در این مطلب اعلی و مقصداسنی شروع کردم واهتمام تمام رادرسرانجام این شغل شکرف بردیدهآ دل فرم عین شمردم و من الله التوفیق.

نقل کرده است سید مرتضی علم الهدی مصنف این کتاب رحمه الله، که شیخ ابوعبدالله محمدبن محمدبن النعمان که بشیخ مفید شهرت یافته و از فضلای طایفهآ امامیه رحمهم الله تعالی است وقاضی ابوبکر که از اهل سنت است. روز وفات ابوعبدالله محمدبن محمدبن طاهر الموسوی ره در منزلوی در بغداد حاضرشدند، و در آن مجلس جمعی کثیر از اولاد امیرالمؤمنینل و اولاد عباس و جمعی از بزرگان تجار و مسافران بودند.

پس جمعی پارهآ گفتگو درباب نص برحضرت امیر الللا کردند، یعنی رسول الله تصریح بامامت علی لا واظهار آن کرده یانه ، وشیخ جواب ایشان بآنچه مناسب مقام بود فرمود. بعداز آن قاضی بشیخ گفت مراخبرده از حقیقت نص واز معنی لفظ نص .

شیخ جواب فرمود که نص ظاهر کردن وواضح نمودنست واز کلام عرب چند شاهد براین نقل نمود:

(اور) آنکه عرب می گوید فلان قدنص قلوصه، (قلوص ) شتری را گویند که هنوز سوارش نشده باشند و خواهند شروع در آن کنند ، پس وقتیکه آنرا بیاورند برای سوارشدن عرب گوید: نص قلوصه، یعنی فلانکس ظاهر کردشترخود را وجدا نمود ازمیان شتران دیگر.

(دوم) آنکه فرش عالی را منصه بمعنی محل نص یا آیهآ آن میگویند، چون شخصیکه بر آن نشسته باشد ظاهر و مشهور و ممتاز از جماعت دیگر میشود ، پس آن فرش محل نص وظهور آن شخص است یا آیهآ آن.

(سوم) عرب میگوید : نص فلان مذهبه، یعنی ظاهر گردانید فلان مذهب خودرا . -

(چهارم) آنکه شاعر گفته:

وجید کجیدالریم لیس بفاحش اذاهی نصته ولا بمعطل .

گردن دارد بمثل گردن آهو یعنی نه دراز بلکه بحداعتدال وقتیکه ظاهر کند گردنش را ونه بیزیور ، و بعضی گفتهاند که مراد شاعر : اذاهی نصبته است ، یعنی وقتیکه نصب کند گردنرا و معنی اینهم باظهار برمیگردد.

و اما لفظ نص مستعمل شده است درشرع درهمینکه ذکر کردیم . و اگر بخواهی بدانی تعریف معنی این لفظ را می گوئیم . که حقیقت نص قولیست که اعلام کند از مقول فیه برسبیل اظهار .

قاضی گفت که نیکوست آنچه کفتی وبتحقیق درست رفتهآ در آنچه واضح کردی وبیان نمودی از معنی لفظ نص .

یس خبرده مرا حالا که اگر حضرت پیغمبر نص بر امامت علی للبلا کرده باشد هر آینه اظهار فرض اطاعت وی کرده خواهند بود تامعنی نص برامامت ثابت شود، وهر گاه حضرت اظهار آن گره باشد پوشیده نخواهد بود و هر گاه چنین ms004 است پس چرا ما نمیدانیم و علم بآن نداریم .

شیخ فرمود که حضرت پیغمبر اظهار امامت علی لا کردند و این درزمان حیوة حضرت یوشیده نبود وهر که در آنزمان بود میدانست اینرا بی شک واشتباهی وندانستن توا گرراست گوئی برای آنست که فکر در دلیلی که باینمطلب میرساند نکردهآ و ازراه راست بیرون رفتهآ واگرترک عناد دهی واز روی انصاف فکر در اینمطلب کنی هر آینه خواهی دانست و اگر درزمان ظاهر کردن حضرت نیزبودی جزم بآن داشتی و شک وشبهه نکردی.

یس قاضی کفت که آیا جایز است که پیغمبر چیزیرا ظاهر کند و آن چیز از جماعتی که بعد از وفات آنحضرت میمانند پوشیده باشد و علم بآن نداشته باشند مگر بفکر صحیح واستدلال بآن .

شیخ فرمودبلی جایزاست این بلکه ناچاراست کسیرا که غایب باشد از مقامی دردانستن واقعهآ که در آن مقام حادث شود از فکرواستدلال، و جایزنیست که علم بآن داشته باشد بدیهة و بیفکر. از برای آنکه اینواقعه از جمله غایباتست و غیبت رانمیتوان دانست مکر بفکر ، لیکن استدلال بروقایع مختلفست درظهور و خفا و سهولت و صعوبت، بسبب شبهه هائیکه در طرق اثبات آنها حادث میشود. بساباشد که طریق واقعه از شکوک واسبا بیکه باعث صعوبت میشود خالسپت، پس دانسته شود باندک فکری بروجهیکه شبیه ببدیهی باشد . اماطریق نص برحضرت امیر جلا پس حاصل است در وی بسبب اسبابیکه عارض او شده باشد از شبهه هائیکه متعذراست باو جود آنها علم بوی مکر بعداز فکرتیز وطول زمان دراستدلال.

یس قاضی کفت هر کاه چنین باشد توچرا انکار می کنی که بنی صریح کرده باشد برنبی دیکر که با آحضرث درزمان وی باشد ، یا برنبی دیگر که بعداز.

شیخ فرمود که من انکار میکنم اینرا از جهة آنکه علم حاصلت مرا وترا و هر که اقرار بشرع دار دو انکار آن میکند بکذب و هر که این ادعا بر آنحضرت کند . اگر این دعوی حق میبود همه کس علم ببطلان آن و کذب کسیکهاین دعوی کند و نسبت به پیغمبر صلی الله علیه و آله دهد میداشتند ، و اگر بالفرض بعضی عقلاء از اهل اخبار عاری از علم ببطلان ایندعوی بودند . هر آینه من محتاج بودم در ابطال ایندعوی بدلیل دیگر غیر از آنچه گقتم . لیکن چون بطلان ایندعوی بر همه کس واضحست از دلیل دیگر مستغنی شدیم . پس اگر نص برامامت مثلاین میبود هر آینه واجب بود که جمیع شنوند گان اخبار علم ببطلان آن داشته باشند و دو کس خلاف در اعتقاد و بطلان آن نکنند . پس نزاع امت در نص و اعتقاد جمعی برصحت آن و علم بوی و اعتقاد جمعی ببطلانش دلیلست بر فرق میان نص برامامت و نص برنبی.

دیگر باره شیخ ره (برسبیل تعریض والتزام مفسده بر قاضی خطاب بقاضی کرده فرمود که آیا متنبه و آکاهی مترجم) که انصاف آورده است قاضی از نفس خویش و التزام کرده است آنچه را لازم آوردهاند براو خصوم وی بسبب آنچیزیکه قاضی با ایشان در آن شریکست. (یعنی آنکه هرچه رسول الله اظهار آن کرده باشد و اجبست که همه کس داند و آنچه لازم آوزده اند بطلان چیزیست که قاضی اعتقاد بآن دارد و خصوم او اعتراف بوی ندارند . وجه التزام اینست که اگر صحیح بود واجب بود که ما علم بآن داشته باشیم بنا بر مقدمهآ مسلمهآ پیش تو وما و حال آنکه ما علم نداریم، پس صحیح نیست مترجم) . پس قاضی(1) حکم کرده استمیان خود

بلکة در آن چیزیهم که گفته، حضرت رسول صلی الله علیه و آله قمرراد و یاره کرد واین ظاهر بود در حیات آنحضرت و مشهور بود در عصر و زمان وی و معهذا انکار کردهاند اینرا جماعتی از معتزله و غیر ایشان ازاهل ملل و ملاحده، و کمان کردهاند که این موضوعات اصحاب سیر و تواریخ و مخترعات مو لفین غزوات و اخبار و ناقلین حکایات و آثار است . و ممکن نیست که ما برابر مخالف دعوی بداهه کنیم در آنچه گفتیم، بلکه اعتماد و علم بغلط مخالفین از روی استدلالست .

پس بنا براین چه چیزایمن ساخته است قاضی را از اینکه رسول صلی الله علیه و آله نص کرده باشد برنبی دیگر بعد از خود ، و اگرچه علم باین بدیهه ندارد ، و بچه چیز دفع میکنداینرا که شاید شبههآ حائل شده باشد میان او و علم باین، همچنانکه حاصل شده است خصوم قاضی را در آنچه شمردیم ووصف کردیم ازنص بررجم زانی و غیر آن ، وهیچ تفاوتی نیست میان این و آنهائیکه سابق گفتیم .

پس قاضی گفت که نص بر امامت شبیه آنچه تو کفتی نیست، از برای آنکه فرض نص باعتقاد تو عامست (در جمیع امور عبادات و معاملات و غیر آن ، یس همه کس میبایدبداند و اعتقاد بامامت کسیکه نص بر او واقع شده بکند - مترجم) و آنچیز هائیکه گفتی که اختلاف در آنها واقع شده فرضهای خاصند ، پس همه کس لازم نیست بداند، و اگر اینها هم عام میبود ms007 مثل نص برامامت هر آینه خلاف واقع نمیشد.

شیخ ره فرمود بتحقیق حالا شکسته شد جمیع آنچه بر آن اعتماد داشتی و ظاهر شد فساد آن و محتاجشدی باعتماد بر دیگری. از برای آنکه تو اول مرتبه گردانیدی باعث علم همه کس و عدم خلاف ظاهر بودن شئی در زمانی و شهرت آن میان خلائق، و ضم نکردی باین چیز دیگر و شرط نکردی شیئیکه بیانش کرده باشی غیر این. پس چون شکستم اینرا واضحشد نزد توهلاکش، عدول کردی بتعلق بعموم فرض و خصوص آن ، واین نبود مشروط و مذکور در کلام سابق تو ، و زیاده کردن در علت انقطاع است از دلیل اول و اعتراف ببطلان وی ، و همچنین انتقال از اعتمادی باعتماد دیگر انقطاع است .

بنا براین بسبب چه چیز ایمن شدی از اینکه نبی صلی الله علیه و آله نص کرده باشد بر نبی دیگر که حفظ شرع آنحضرت کند، و فرض عمل باو مخصوص بعبادات باشد و شامل جمیع امور نباشد ، چنانکه فرض در آنچه ما شمردیم خاص است ، و آیا تفاوتی هست میان این و میان آنچه گفتیم از نص براو صاف طهارت وغیر آن ، پس قاضی دیگر جوابی نگفت که لایق حکایت باشد.

سید مرتضی مصنف این کتاب گفته است که نقل کردم روزی بخدمت شیخ مفید ره چیزیرا که ابوجعفر محمد بن عبدالرحمن بن قبهآ رازی آنرا در کتاب انصاف ذکر کرده است . و آن اینست که شیخی از معتزله انکار کردهاست که عرب مولارا بمعنی سید وامام داند، پس من خواندم بروی شعراخطل(1) را :

فما وجدت فیها قر یش لآ مرها

آعف و أوفی عن ابیک وأمجدا (2)

نیافتند قریش در میان آن قبیله از برای امر خود پرهیز کارتر و وفادارترو بزرگتر از پدرتو»

فاصبحت مولاها من الناس کلهم واحری قریش ان تهاب وتحمدا

گردیدی تو درمیان مردمان مولای قریش یعنی سیدوامام ایشان، و گردیدی سزاوارترین قریش باینکه ms008 بترسند ازتو وحمد کنند ترا .

(پس ازاین شعر معلوم شد که مولی بمعنی سید وامامست ، مترجم)

و ابوجعفر گفته است که چون اینرا نقل کردم آن شیخ ساکت شد چنانکه کویا سنگی در دهن وی افتاد ، و سید مرتضی میفرماید که من قول ابوجعفر را می پسندم .

یس شیخ فرمود که بمن شیخی از معتزله گفت آنچه شما دعوی میکنید که نص جلی بر امیرالمؤمنین لجلا صادر شده امریست حادث و نزد قدماء شیعه معروف نبوده است و براین احدی از شیعه اعتماد نکرده است در دلیل امامت آنحضرت ، بلکه ابتداء کرده است باین و دعوی کرده است اینرا ابن راوندی و سبقت نگرفته است براو دراین دعوی کسی دیگر، واگراین معروف بود در زمان سابق هر آینه اخلال نمیکرد بذکراین سید اسمعیل بن محمد دراشعار خویش و ترک نمیکرد نظم کردن آنرا با وجود اغراق وی در ذکر فضائل امیرالمؤمنین جلا ، حتی اینکه دست زده است باحادیث شاذه و آورده از فضائل آنچه شنیده نشده است مگر از او، پس اگر راست گوئید شما چه بوده است باعث که او ذکر نکرده است نص جلی را و اعتماد نکرده است بر آن در چیزی از گفتگوهایش و حال آنکه اینست اصلی که عمل بآن کرده میشود اگرثابت شود.

پس من گفتم از خاطر تورفته است ای شیخ مواضع گفتگوهای سید مذکور در باب نص بسبب عدول تو از عنایت واهتمام بروایت شعراین سید، و اگر صرف میکردی تو طاقت خویشرا در تتبع قصائد وی ، هر آینه میدانستی آنچه خفی است از تو در اینباب، و ساکت میگردانید تو را دانستن آن از اعتماد بر چیزیکه اعتماد کردهآ بر آن یعنی خلو شعر سید ازنص جلی چنانکه ذکر کردی تودر استدلال باین.

الا الحمدلله حمدا کثیرا ولی المحامد ربا غفورا یعنی حمد بسیار مر خدایرا که سزاوار ms009 محمد تهاست و پرورد گار بخشاینده است ، تا رسیده است باین بیت :

و فیهم علی وصی النبی محضرهم قددعاه امیرا در ایشان علی که وسی پیغمبر است و آنحضرت او را بحضور ایشان امیر خوانده است .

وکان الخصیص به فی الحیوة و صاهره و اجتباه عشیرا یعنی علی علیه السلام مخصوص به پیغمبر بود در وقت حیات وی و دامادوی بودوبر گزیده است آنحضرت او را از میان قوم خویش. پس آیا نمی بینی که خبرداده است (سید ره) در بیت خود باینکه رسول صلی الله علیه و آله خوانده است علی علیه السلام را بامارت مومنین واستدلان کرده است (سید ره) باین در آنچه ذکر کرده است از مناقب آنحضرت ، پس ساکت شد شیخ مذکور و او مردی منصف بود . سید مرتضی ره نقل کرده است ه شیخ ره فرمود، ابوالحسن علی بن میثم(1) ره که از طایفه امامیه است پرسید ار ابوالهذیل علاف (2) واو از اهل سنت است . آیا نمیدانی که شیطان نهی میکند از همه خیرات و امرمیکند بجمیع بدیها .

مصنف اینکتاب فرموده است که حدیث کرد مرا شیخ ره که یافتم بخط حسین بن زید که نوشته بود : حدیث کرد مرا مولای من (1) (و مولا چند معنی دارد : غلام و صاحب وخویش و همسایه و مصاحب و پسر عم و شریک ویسرخواهر و ولی و دوست یاری کننده، و معلوم نیست که اینجا کدام یک مرادست مترجم)

گفت من بودم بازید بن علی علیه السلام (2) در شهرواسط پس ذکر کردند قومی ابوبکر و عمر و علی علیه السلام را، پس مقدم داشتندابوبکر و ms011 عمر را بر آنحضرت پس چون برخاستند گفت بمن زید بن علی علیه السلام که شنیدی کلام ایشانرا و گفت بتحقیق من ابیاتی گفتهام یس بده تو این ابیاترا بایشان :

و من شرف الاقوام یوما برآیه فان عیلیا شرفته المناقب

یعنی اگر کسی مشرف گرداند ابوبکر وعمر را روزی برأی خود بی دلیلی سهل است بدر ستیکه علی علیه السلام را مشرف کردانیده است بمناقب.

وقول رسول الله والحق قوله و ان زعمت منهم الوف کواذب

و همچنین مشرف گردانیده است او را قول رسول صلی الله علیه و آله و قول او حق است و اگر چه بخاک مالیده شود بسبب آن بینیهای دروغگویان. بانگ منی یاعلی معألنا کهارون من موسی اخ لی وصاحب

و آن قول رسول اینست که آشکارا فرموده است که یاعلی تو نسبت بمن مثل هارونی نسبت بموسی ، برادر منی و مصاحب من .

دعاه ببدر فاستجاب لامره (1) مازال فی ذات الاله یضارب

و خوانده است او را پیغمبردر جنگ بدر و او اجابت کرده است قول ویرا وهمیشه در راه خدا جهاد میگرده .

فما زال یعلو هم به و کانهشهاب تلقاه القوابس ثاقب

و همیشه رسول صلی الله علیه و آله بلند میکرده است اورا برباقی صحابه و گویا که او شهابیست روشن که رسیده باشد باو شعلهآ از آتش .

و خبر داده است مرا شیخ ره مرسلا (و حدیث مرسل آنستکه یکیرا یا زیاده از راویان آنحدیث نام نبرند مترجم) که سئوال کردمردی از علی بن الحسین زین العابدین لل خبرده مرایا بن رسول اللص که نسبت برسول الله ل ا چه تفضل دارید شما برجمیع مردم.

پس گفت آنحضرت او را که من خبر میدهم ترا باین پس بدانکه مردم همه خالی نیست که بوده باشند یکی ازسه طایفه، یا مردیکه مسلمان شده باشد بردست جد ما رسول الله پس او مولای ماست و ما سادات اوئیم و بوی ما بر ms012 میکرده بولا

((فصل هفتم))

کلام شیخ ره در ابطال امامت ابوبکر از جهت اجماع.

سئوال کرد از شیخ ره مردیکه معروف بود به (کتبی) پس گفت بشیخ کهچه چیزاست دلیل برفسادامامت ابوبکر .

یس شیخ ره گفت که دلایل برین بسیار است و من ذکر میکنم از آنها دلیلی که نزدیک بفهم تو باشد و آن اینست که امت اجماع کردند بر اینکه امام میباید محتاج بامام دیگر نباشد و بتحقیق اجماع نسودند بر اینکه ابوبکر گفت برمنبر (کلامیکه مضمونش بفارسی اینست) : والی شدم من برشما وحال آنکه نیستم بهتراز شما ، اگر براه راست بروم تابع من باشید و اگر کج روم مرا براه راست بیاورید، پس ابوبکر اعتراف کرده است باحتیاج برعیت خویش و فقر خود بسوی ایشان در تدبیر امور . و نیست خلافی میان ذویالعقول دراینکه کسیکه محتاج باشد برعیت خود احتیاج او بامام بیشتر باشد، پس ثابتشد احتیاج ابوبکر بامام ، وهر گاه ثابت شود این باطل میشود امامت وی از برای انعقاد اجماع بر اینکه امام میباید محتاج بامام دیگر نباشد.

و چون شیخ رحمة الله این دلیل فرمود ندانت (کتبی) که بچه اعتراض کند. وبود در آن مجلس مردی از معتزله معروف به (عرزاله) . پس گفت شیخ ره که بچه چیز انگار میکنی تو بر کسیکه بتو بگوید که امت اینرا اجماع کردند بر اینکه قاضی محتاج نیست بقاضی دیکر و امیر محتاج نیست بامیر دیکر ، پس واجبست

پس شیخ رحمة الله باو گفت که سکوتیکه اول کردی بهتر بود از این کلامت و من گمان نداشتم که پوشیده باشد بر تو خطا در این فصل ، یا بداری نفس خود را براین کلام با علم بضعف و سستی آن از روی عناد. از برای آنکه نیست اجماع در آنچیز که ذکر کردی تو بلکه اجماع در ضد آنست . از برای آنکه امت اتفاق دارند بر اینکه قاضی که غیر امام باشد محتا جست بقاضی که امامست و امیر از جانب امام علیه السلام محتا جست بامیری که او امامست و این ساقط میکند چیزیرا که دست زدهآ تو بآن، مگر اینکه اشاره کرده باشی بامیر و قاضی بسوی نفس امام ، پس امام چنانکه تو وصف کردی غیر محتاجست بقاضی که مقدم باو باشد ویا بامیری دیگر مقدم بروی ، وبدرستیکه امام مستغنی است از امام دیگر بسبب عصمت و کمال وی، یس کدامست مواضع الزام و بحث تو برما، پس او دیگر حرفی نگفت .

سئوال کرداز شیخ رحمة الله مردی از معتزله که معروف بود ب(ابوعمر و شطوی (1)) پس گفت بشیخ ره که آیا حق نیست اینکه اجماع کردند امت بر اینکه ابوبکر و عمر بحسب ظاهر مسلمان بودند .

پس باو گفت شیخ ره بلی اجماع کردند براینکه ایشان برظاهر اسلام بودند زمانی چند، اما اینکه اجماع کردند براینکه در جمیع احوال برظاهر اسلام بودند پس دراین اجماع نیست، ازبرای اینکه ایشان اول مرتبه کافر بودند ازبرای و جود طایفهآ کثیرالعدد که قائلند باینکه ایشان بعد از ظاهر کردن اسلام برظاهر کفربودند، بسبب آنکه انکار نص میکردند و ظاهر میشد از ایشان نفاق در حیوة نبی.

پس شطوی گفت بتحقیق باطل شد آنچیزیکه اراده داشتم که بناء آن برین سئوال گذارم بسبب آنچیزیکه ایراد کردی تو ومن گمان داشتم که بنا گذاری قول را بر آنچیزیکه سئوال کردم من از ms014 تو یعنی آنرا حقدانی .

پس باو گفت شیخ ره بتحقیق شنیدی تو چیزیرا که تزد من بود و بتحقیق دانستم من آنچیزیرا که اراده کردی تو پس تمکین ندادم ترا از آن ولیکن من ترا مضطر میسازم بافتادن در چیزیکه گمان داشتی تو که خصم خود را در آن می اندازی .

پس فرمود آیا حق نیست که امت اجماع کردند بر اینکه کسیکه اعتراف کند بشک در دین خداو ریب در نبوت رسول صلی الله علیه و آله پس بتحقیق اعتراف کرده است بکفر و اقرار بآن کرده است .

پس گفت (شطوی) بلی.

پس گفت باو شیخره بدرستیکه امت اجماع کردند و نیست خلافی میان ایشان در اینکه عمربن الخطاب گفته است که شک نکردم من از آنروز که مسلمان شدم مگر روزیکه صلح کرد رسول صلی الله علیه و آله با اهل مکه، پس بدرستیکه من آمدم پیش آنحضرت پس کفتم باو یا رسول الله آیا تونیستی نبی، کفت بلی . پس گفتم آیا نیستیم ما مومنین، فرمودند بلی، پس گفتم باو که یس بنا برچه امرقبول میکنی این یستی و و خواریرا از نفس خود (یعنی صلح کردن و قبول نمودن که داخل مکه نشویم و باز گردیم بما خواریست مترجم). پس حضرت گفت که این خواری نیست بلکه خیریست از برای شما ، پس کفتم باو آیا و عده نکردیتوبما که داخل مکه میشوی، گفت بلی، گفتم پس چیست حال ما که داخل مکه نمیشویم، گفت وعده کردم ترا که داخل مکه میشویم، امسال، گفتمنه، گفت پس داخل مکه خواهیم شد بعد از ین انشاءالله تعالی.

یس اعتراف کرده است عمر بشک خود در دین خدا و نبوت رسول وی و ذکر کرده مواضع شکهای خویشرا و بیان کرده است جهات آنرا، هر کاه بوکه باشد امر برآن طریق که ما وصف کردیم، پس حاصل ند اجماع بر کفر

باز دعوی کردهاند جمعی از ناصبیه که یقین بهمرسانید بعداز شک و رجوع کرد بایمان بعداز- کفر، پس ما طرح قول ایشان کردیم از برای آنکه دلیل ندارند بر حرف خویش و اعتماد کردیم بر اجماع در آنچه ذکر کردیم.

پس (شطوی) حرفی نگفت زیاد براینکه گفت من گمان نداشتم که احدی دعوی کند اجماع بر کفر عمربن خطاب تاحال .

یس گفت باو (شیخ ره) یس حالا دانستی اینرا و تحقیق تو شد این ، وبعمر من قسم که از آن چیزهائیست که سبقت نگرفته است بر من دراستخراجاین احدی، یس اگر حرفی هست پیش توبگو آنرا ، پس نگفت چیزی .

خبر داد مرا شیخ ره که داخل شد ضراربن عمرو ضبی، بریحییبن خالد بر مکی، پس گفت یحیی باو که یا اباعمر آیا ترا هست میل بمناظره مردیکه رکن شیعه است ، پس گفت ضرار بلی هر کسرا خواهی بیاور، پس یحیی فرستاد بطلب ابومحمد هشام بن حکم (1) و حاضر گردانید او را . یس گفت ب(هشام) که یا (ابا محمد) این (ضرار) است و این مردیست که میدانی تو حال او را در علم کلام و میدانی که مخالف تو است در مذهب پس گفتگو کن با وی در امامت، گفت بلی میکنم.

پس رو به (ضرار) کرد و گفت یا (ابا عمرو) خبر ده مرا که بر چه چیز واجب میشود ولایت و دوستی بکسی و برائت و دوری از کسی ، آیا برظاهر یابر باطن.

ابوالحسن گفت در چه امر با من گفتگو میکنی.

(ضرار) گفت در امامت .

(ابوالحسن) گفت والله نیامدی تو پیش من از برای مناظره ولیکن آمدی از برای تحکم کردن وزور گفتن.

(ضرار) گفت از کجا تواین را دانستی.

(ابوالحسن) گفت بر منست بیان کردن این و گفت تو میدانی که مناظره بساباشد که منتهی شود بحدیکه خفی و مشکل شود در او کلام و متوجه شود دلیل برخصم . پس نداند آنرا یا عناد کند و اگرچه شعور نداشته باشند باین از او اکثر مستمعین بلکه همه ایشان .

ولیکن من میخوانم ترا بمحل انصاف در کلام پس اختیار کن تویکی ازدوامز ms017 را یا قبول کن حرف مرادرشأن صاحب من ویاقبول کنم من حرف ترادرشأن صاحب تو، پس این یکی از آن دوامراست .

پس گفت (ضرار) نمیکنم اینرا .

(ابوالحسن) گفت چرا نمیکنی .

(ضرار) گفت از برای آنکه من هرگاه قبول کنم حرف ترا در صاحب تو می گوئی بمن که اوبود وصی رسول وافضل مردم که بعداز آن حضرت بودند و خلیفه آنحضرت برقوم وی و سید مسلمانان، پس نفع نمیکند بمن از آنکه این راقبول کردم آنکه بگویم مثلا صاحب من صدیق و دوست آنحضرت بود و اختیار کردند اورا مسلمانان از برای امامت، از برای آنکه چیزیکه قبول کردم از تو فاسد میسازداین قول را.

ابو الحسن کفت پس قبول کن حرف مرادر صاحب تو و قبول میکنم قول ترا

ضرار گفت اینهم ممکن نیست از برای آنکه من هر کاه قول تراقبول کنم در صاحب من میگوئی بمن که او بود گمراه کننده، ظالم بآل محمد ، نشسته بود درغیر مجلس خود و بازداشته بود امام را از حقش و در عصر نبی منافق بود، پس نفع نمی کند قبول توقول مرا در صاحب من که بود خیر صالح و صاحب امین، از برای آنکه این شکسته شد بسبب قبول من قول ترا درحق وی که گمراه و گمراه کننده بود.

پس باو گفت ابوالحسن ره که پس هر گاه تو قبول نمیکنی قول خود ترا در صاحب خودونه قبول مرادر حقوی، پس نیامدی توپیش من مگراز برای تحکم کردن وزور گفتن نه از برای مناظره و گفتگو کردن .

حاضر شدشیخ ره درمجلس نقیب ابوالحسن العمری ره ودر آن مجلس جمعی کثیر بود و درمیان ایشان قاضی ابومحمد عمانی و ابوبکر بن دقاق پس گفتگو کردند باقسام از حکایات و ذکر حسد بمیان آمد.

پس ابوبکر گفت سئوال کردنداز حسن بصری که ایها الشیخ آیادر ایمان حسد میباشد یعنی مؤمن حسد میدارد، ms018 پس حسن بصری گفت سبحان الله آیا نمیدانید شما چیزیرا که جاری شدمیان یوسف وبرادران یوسف (ع) ، آیا نخواندهاید قصهآ ایشان را در محکم قرآن، پس چگونه جایز است که بیرون رود حسد ازایمان، و پسندید این حکایترا ابو محمد عمانی واومعتزلی مذهب بوده، وابوبکر که حکایت می کرد هم از معتزله بود .

یس شیخ بایشان کفت که نفس این استدلال که شما آنرا پسندیدید موجب اینستکه کبایر ذنوب هم ترود از ایمان (یعنی جایز است که مؤمن صاحب کناه کبیره باشد - مترجم) از برای آنکه خلاف نیست در آنچه کردند برادران یوسف

پس اگر حسد بیرون نمیرود از ایمان بسبب استدلالی که حکایت کرده شداز حسن بصری گناه کبیره هم بیرون نمیرود ازایمان باین استدلال بعینه . واین نقض و ابطال مذهب معتزله است که می گویند کسیکه گناه کبیره بکند مؤمن نیست. پس رد نکرد احدی ازایشان جوابی .

حاضر شد شیخ ره در خانه شریف ابوعبد الله محمد بن محمد بن طاهرره و حاضربود مردی از متفقهه معروف ب(ورثانی) واز فقهاء اهل سنت بود .

پس ورثانی کفت بشیخ که آیا نیست از مذهب تو که رسول لل معصوم بود از خطاء وبری از زلها، مأمون ازسهو و غلط ، کامل بنفسه ، مستغنی از رعیت خویش.

پس کفت باوشیخ که بلی چنین بود رسول اله.

(ورثانی) گفت پس چه میکنی باقول خدای عزوجل که :

وشاورهم فی الامرفاذاعزمت فتو کل علی الله (1)

امر کرده است خدای تعالی بر سول که مشاورت کن باقوم درامر ، یعنی در امر جنگ یاهر امریکه باشد، ms019 پس هر گاه عزم کنی برامری بعد از مشاوره پس تو کل کن برخدای عزوجل.

آیا امرنکرده است خدایتعالی رسول را با ستعانت و یاری جستن بقوم در رأی و محتاج نگردانیده است اورا بسوی ایشان . ( یعنی امر کرده است و محتاج گردانیده است. مترجم)

پس چگونه صحیح بود برأی تو آنچه دعوی کردی باوجود ظاهر قرآن و چیزیکه کرد اورا نبی یعنی مشورت کردن آنحضرت باایشان .

شیخ ره گفت بدرستیکه رسول ال له مشاوره نکرد با اصحاب خود از برای احتیاج آنحضرت بسوی ایشان و نبود حاجتی که بخواند آنحضرت را بمشورت با ایشان چنانکه تو گمان و توهم کردی، بلکه از برای امر دیگر است که من ذکر میکنم آنرا از برای تو بعد ازواضح کردن آنچیزیکه خبردادم ترا بآن، یعنی آنکه مشورت از برای احتیاج بایشان نبود .

از برای آنست که ما بتحقیق می دانیم رسول معصوم بود از گناهان کبیره وصغیره ، یعنی عصمت از کبایر واجبست باعتقاد ماوتو ، وصغایررا تو جایز میدانی بر آنحضرت و آنحضرت کاملترین خلق بود باتفاق اهل ملت و نیکوترایشان در رأی ووفوردارترایشان در عقل و محکمتر ایشان در تدبیر. و متصل بود موادوحی میان آنحضرت و میان خدایتعالی و ملئکه در عقب یکدیگر وارد میشدند بروی از برای اعلام وی از جانب خدایتعالی وتهذیب اوواخباروی بمصلحتها .

و هر کاه بوده باشد آنحضرت براین صفات صحیح نیست که بخواند اورا کسی بفرا گرفتن رأی از رعیت خود، از برای آنکه نیست احدی از ایشان مگر اینکهپائین ترازوی باشد در جمیع آنچه ماشمردیم ، وبدرستیکه مشورت نمیکند حکیم دانا با غیر خود بطریق استفاده کردن ویاری جستن برأی آن غیر، مگر اینکه یقین داشته باشد که غیر احسن از اوست در رأی وبهتراست در تدبیر و کاملتراست در عقل یا کمان این داشته باشد .

اماهر کاه علم وی احاطه کرده باشد باینکه غیر پست تراستازوی در آنچه ما آن راوصف کردیم خواهد ms020 بوه برای استعانت اودر تدبیر برأی غیرمعنی وحاصلی.

ازبرای آنکه کامل محتاج نیست بناقص در چیزی که محتاج باشد درآن بکمال ، چنانکه محتاج نیست عالم بجاهل در چیزیکه محتاج باشد در آن بعلم ، و متضمن آیه یعنی آنچه آیه آنرا در بر گرفته است تنبیه میکند بر آنچه گفتیم

آیا نگاه نمیکنی بقول خدایتعالی :

وشاورهم فی الامرفاذا عزمت فتو کل علی الله. (1)

هر کاه عزم کنی تویس تو کل کن برخدا وبکن آن کاررا.

پس معلق ساخته کردن کاررا برعزم آن حضرت نه بررأی و مشورت ایشان، واگرامر کرده بود پیغمبررا بمشورت باایشان از برای طلب روشن شدن کار بسبب رأی ایشان و عمل بقول ایشان، هر آینه خدای عزوجل میغرمود پس هر گاه امر کنند ترا بأمری عمل کن بآن و هر گاه جمع شود رأی ایشان برأمری پس امضای آن وعمل بآن کن، پس خواهد بود کردن آن کار متعلق بمشورت ایشان نه بعزم وارادهآ که مخصوص بآنحضرت باشد .

پس چون ذکر کردیم آنچه را تلاوت کردیم و خواندیم برتو ساقط و باطل شد آنچیزیکه توتوهم کرده بودی آنرا. (یعنی اینکه مشورت کردن حضرت با ایشان ازبرای احتیاج بایشان بود مترجم) .

واماوجه خواندن پیغمبر ایشانرا بسوی مشورت باوی از برای اینست که خدای عزوجل امر کرده است که باعث الفت ایشان شود بسبب مشورت باایشان واز برای تعلیم کردن ایشان بچیزیکه عمل کنند بآن نزد ارادهها و عزمها که بکنند، یعنی مشورت کرد باایشان از برای آنکه یاد گیرنداین سنت راو مشورت بایکدیگر بکنند درامور خود تادب آموخته شوند بآداب خدایتعالی ، پس مشورت کرد با ایشان از برای آنچه گفتیم نه از برای حاجت خود برأی ایشان.

یا آنکه در مشورت وجهی دیگر بین وظاهر است و آن اینست که خدایتعالی اعلام کرده است پیغمبر را باینکه درامت وی کسی هست که طلب میکند از برای آن

پس فرموده است جل جلاله :

ومن اهل المدینة مردواعلی النفاق لاتعلهم حن نعلمهم سنعدذ بهم مرتین ثم یردون الی عذاب عظیم. (1)

از اهل مدینه جماعتی هستند که اقدام کردند بر نفاق تابنهایت مرتبهآ نفاق رسیدند، نمیشناسی توایشان را مامیشناسیم ایشان را زود باشد که عذاب کنیم ایشان را دو مرتبه، (یکی آنکه رسوا میکنیم ایشان را دوم آنکه میکشیم ایشانرا و احتمال دارد که مراد یکی ازاین دوتا باشد و دیگری عذاب قبرباشد - مترجم) بازرد کرده میشوند بعذاب عظیم که آن عذاب آتش است .

وفرمودهاست :

واذا ما انزلت سورة نظر بعضهم الی بعض هل یریکم من احد ثم انصر فواصرف الله قلوبهم بانهم قوم لایفقهون . (2)

هر کاه نازل میشود سوره نگاه میکنند بعضی از ایشان ببعض دیگر (ازروی انکار آن سوره و استهزاء بآن و میگویند که مترجم) آیا شمارا کسی می بیند (اگر بیرون روید از محل رسو پس اگر کسی نه بیند ایشانرا و متوجه ایشان نباشد مترجم) برمیخیزند ومیروند . بگرداند خد ایتعالی دلهای ایشان را از ایمان سبب آنکه ایشان طایفهٔ‌اند که فقیه نمیشوند .

(ازبرای بدی فهم ایشان یا آنکه فکروتأمل نمیکنند . مترجم)

وفرموده است :

ویحلفون بالله انهم لمنکم وماهم منکم ولکنهم قوم یفرقون .(2)

قسم میخورند بخدایتعالی که از شمایند (یعنی از جملهآ مسلمانانند) و حال آنکه ایشان از شما نیستند (از برای آنکه در باطن کافرند) ولیکن قومیاند که ترس دارند. (از شما که مبادابایشان بکنید آنچه بکافران میکنید پس اظهار اسلام میکنند ازروی تقیه وخوف مترجم) .

وفرموده است :

واذا رأیتهم تعجبک اجسامهم و ان یقولوا تسمع لقولهم کانهم خشب مسندة یحسبون کل صیحة علیهم همالعدوفاحذرهم قاتلهم الله انی یوفکون .(3)

هر کاه میبینی توای محمد ایشان را بتعجب می آورد ترا اجسام و ترکیب ایشان ، (بسبب عظمت و ضخامت و صباحت ولطافت که دارند مترجم)

واگر تکلم کنند ایشان کوش میکنی بقول ایشان ، (بسبب فصاحت وحلاوت کلام ایشان مترجم)

(نقل کردهاند که ابن ابی جسیم فصیح بوده و بمجلس رسول حاضرشد یس تجب میکرد رسول لل ل ازوی واستماع کلام او، ومیفرمودمترجم) وحال

و بعد ازا ینکه خبرداده است ازحال اینطایفه فی الجمله بآیاتیکه مذکور شد وعیراینها نیزفرموده است :

ولوتشاء لارینا کهم فلعرفتهم بسیمهم ولتعرفنهم فی لحن القول (1).

اگر بخواهیم ماهر آینه بنمائیم بتوایشان راتا اینکه بشناسی ایشان رابسیمای ایشان، بعد از آن فرمود که توایشان راخواهی شناخت دراسلوب و گفتگوی ایشان .

(یعنی از گفتگوی ایشان در مصلحتی که باایشان بینی ظاهر میشود که در باطن باتو موافق نیستند بسبب آنکه ترغیب تومیکنند بچیزیکه برای توبداست مترجم)

یس دلالت کرده است وراه نموده است خدایتعالی آنحضرترا بسوی ایشان بکفتگو و کلام ایشان و گرداینده است طریق برای آنحضرت بسوی معرفت ایشان آن چیزی را که ظاهر میشود از اسلوب و طریق گفتگوی ایشان که آن نفاق ایشان است بحضرت .

باز امر کرده است حضرت را بمشورت کردن با ایشان تابرسد بسبب آنچیزی که ظاهر میشود ازایشان بدانستن باطن ایشان .

زیرا کسیکه در دوستی و محبت خالص باشد ظاهر میشود خلوص او در مشورت باوی، و کسیکه غش ونفاق داشته باشد ظاهر میشود نفاق وی در کلام او.

پس مشورت کرد رسول له لیه با ایشان از برای این ، یعنی برای دانستن حال ایشان وازبرای آنکه کردانیده است خدای عزوجل مشورت با ایشانرا طریق معرفت بسوی ایشان.

آیا نمی بینی که ایشان چون مشورت کردند باحضرت در جنگ (بدر) درباب اسیرهائی که اهل اسلام گرفته بودند صادرشد مشورت ایشان ازنیاتیکه ms024 مشوب بود دراخلاص بانحضرت. (یعنی مشورت ازروی خلوس ومحبت نبود، بلکه آنچه برای حضرت بد بود اختیار کردند مترجم).

یس کعف وواضح لیود خدای تعالی آنرا برای حضر وفه کرد آن

پس فرمود :

ما کان لنبی ان یکون له اسری حتی یثخن فی الارض تریدون عرض الدنیا والله یرید الاخرة والله عزیز حکیم . (1) لولا کتاب من الله سبق لمسکم فیما اخذتم عذاب عظیم . (2)

(نقل کردند که در جنگ بدر اسیری چند مسلمانان گرفتند پس حضرت مشورت کرد با اصحاب، جمعی از منافقین گفتند که مصلحت دراینست که ایشانرارها کنی وفدیه بگیری ، حضرت ایشانرا مخیر کرد و ایشان فدیه گرفتند، پس نازل شد این آیه ومضمونش اینست که - مترجم)

تیست سزاوار مرهیچ پیغمبری را اینکه بوده باشد برای وی اسیران (یعنی میباید که بکشد ورها نکند مترجم)

تاوقتیکه بسیارشود قتل درروی زمین (و کفار مغلوب وضعیف گردند و اهل اسلام قوت و قدرت یابند ، زیرا که آنوقت ایشان اگر رها کرده شوند باعث فتنه تمیشوند ، بخلاف وقتی که اهل اسلام ضعیف باشند . زیراکه ایشان نیزملحق بکفار میشوند و موجب غلبه اهل کفر میشود . باز فرمود که مترجم)

شما اراده و خواهش متاع دنیا دارید (واز برای این فدید می کیرید مترجم)

و خدای تعالی ارادهآ آخرت دارد. (یعنی از برای اهل اسلام) وخدای تعالی عزیز است (یعنی غالب میسازد دوستان خودرا بردشمنان مترجم).

و حکیم است (ومی داند که هر چیز مناسب چه حالست چنانکه دراین مقام امر کرده است بکشتن وقت قوت اهل کفر ورخصت فدیه گرفتن واوست وقت قوت اهل اسلام مترجم).

(لولا کتاب) یعنی اگر نمی بود حکمی سابق از خدای عزوجل هر آینه میرسید بشما بسبب فدیهای که گرفتهاید عذابی عظیم.

(قاضی بیضاوی گفته است که مراد بحکم سابق اینست که کسی دراجتهادخطا کند مستحق عذابنیست، یا آنکه اهل (بدر) یا ms025 هر کس که باشدعذاب کرده نمیشود بسبب کردن کاری که تصریح بنهی از آن نشده باشد ، یا آنکه فدیه ایکه ایشان گرفتند حلالت برایشان والله اعلم . مترجم)

پس خدای تعالی توبیخ و سرزتش ایشان ورأی ایشان کرده است وواضح کرده است از برای رسول خود حال ایشانرا . پس معلوم شد که مشورت باایشان از برای احتیاج حضرت برأی ایشان نبود بلکه از برای آنچه مذکورشد .

وچون شیخ این کلماترافرمود، شیخی از قوم که معروف بود ب(حرانی)(1) حاضر بود، پس ازروی تعجب وانکار گفت سجاالله آیا گمان داری که ابوبکر وعمر ازاهل نفاق بودند حاشا من گمان نمیکنم که تواینرا بگوئی و اعتقادندارم که نبیاز له ا له و رجنگ (بدر) باغیرایشان مشورت کرده باشد. پس اگرمی گوئی که ایشان اهل نفاقند پس امریست که ما صبر براین نمی کنیم وقوت برشنیدن این نداریم واگر ایشان از جملهآ اهل نفاق هستند پس تواعتماد کن بروجه اور که گفتی. و آن اینستکه اراده کرد نبی الفت واجتماع ایشان بسبب مشورت باایشان و تعلیم ایشان که چگونه عمل کنند در امورخود .

پس شیخ ره گفت که ای شیخ آنچه گفتی دلیل وبرهان بسوی آن ، من که نام نبردم انسان معین را بلکه اتیان کردم بمجمل از کلام پس تو تفصیل دادی آنراو آن غنی بود از تفصیل .

(وظاهرا مطلب شیخ ازاینکلام فی الجمله تسکین آن شیخ است که من گفتم جمعی که حضرت باایشان مشورت کرد از روی نفاق قرار بفدیه دادند و نام کسی را نبردم، تو تفصیل دادی و ایشانرا مذکور کردی و هیچ حاجتی باین تفصیل نبود.

پس (ورثانی) (1) شروع بفریاد کرد و بلند کرد آواز خودرا، میگفت که صحابه عالیتراست قدرایشان ازاینکه از اهل نفاق باشند خصوصا صدیق و فاروق و شروع کرد در کلامی مثل کلام اهل بازار وعوام واهل شروفتنه.

پس گفت باو شیخ ره که دفع کن از خودت قول صحیح که گفتیم وخلاصی ms026 بجوی از چیزی که و ارد ساختیم آنرا برتواز برهان و حیله بکن از برای خودت وقومت و گرنه این کلمات هرزه نفع برای توندارد. پس بتحقیق که ظاهرشد حق و فاسدشد باطل باندک سعیوالحمدلله.

سؤال کرد ازشیخ ره بعضی از اصحاب که معتزله و حشویه دعوی میکنند که نشستن ابوبکر وعمردر (عریش) (2) افضل بوداز جهاد کردن امیرالمؤمنین لا با کافران بشمشیر ، از برای آنکه ایشان باحضرت بودند نزدوی مخصوص میگردایند ایشانرا بنشستن باخودش، پس بچه چیزدفع میکنید شما حرف این جماعت را .

شیخ ره گفت که طریق این قول اینست کسه برعکس کنند و روش کلام اینست که قلب کنتد (یعنی این رادلیل برافضلیت علی بن ابیطالب علیه السلام بکنند. مترجم) .

زیرا نبی اکر میدانست که ایشان در جملهآ جهاد کنند کانند و خودشان مبارزت می کنند باامثال واقران خود و میکشنداهل کفررا و حاصل میشود از برای ایشان جهادی که مستحق ثواب شوند بسبب آن جهاذهر آینه حایل نمیشد میان ایشان ومیان این منزلت و مرتبت که جلیل ترو شریفتر و عالیتر وپا کیزه تراست از نشستن و ترک جهاد کردن برهرحالیکه بوده باشد بصریح کتاب مجید که می فرماید خدای تعالی:

لایستوی القاعدون من المؤمنین غیراولی الضرروالمجاهدون فی سبیل الله باموالهم

مساوی نیستند جماعتی که نشستهاند و بجهاد نمیروند از اهل ایمان و حال آنکه عذری نداشته باشند (مثل کوری ولنگی مترجم)

و جماعتی که جهاد میکنند در راه خدای تعالی بمال و نفس بر جماعتی که تشستهاند درجه و مرتبهآ اهل جهاد از مرتبهآ دیگران بلندتر وعالیتراست. (مگراینکه ایشان عذری داشته باشند که بجهاد نتوانند رفت . بازفرمود و هریک ازاین دوطایفه رامترجم).

وعده کرده است خدای تعالی بمرتبهآ خوب. (زیرا که هزدو مؤمن و پاک اعتقادند مترجم).

ولیکن اعطا کرده است اهل جها درا زیاده برنشستگان ms027 اجرو ثواب عظیم بسبب جهادی که کردند.

پس ما چون دیدیم که رسول ه ایشانرا منع کرد از فضیلت جهاد ونشانید ایشانرا باخود دانستیم اینرا که از برای اینست که حضرت میدانست اگر ایشان متعرض قتال وجنگ شوند فسادواقع میشود، بسبب آنکه فرار مینمایند و میگریزند، چنانکه گریختند درجنگ (احد) و (خیبر) و (حنین) وهرآینه میبود دراین ضرری عظیم برای مسلمانان و ایمن نبودند از وقوع ضعف در لشکر بسبب کریختن دو شیخ از جملهآ ایشان.

یا آنکه می دانست که ایشان بسبب بسیاری ترس و جزع که عارض ایشان می- بود طرف اهل کفر میروند وطلب امان میکنند یافساد دیگر غیراینها که خدا عالم بآنست . پس کویا لطف ورحمت کرده است خدای تعالی بامت بسبب آنکه امر کرده است رسول ال اله را باینکه منع کند ایشانرا ازقتال .

و اما آنچیزیکه توهم کردند معتزله یعنی اینکه حبس کرد و نکاهداشت رسول للی اله ل له ایشانرا برای یاری جستن . پس بتحقیق ثابت شد در فصل سابق که رسول ل الله ول عله و کامل بود وایشان ناقص بودند از کمال اوو آنرا نداشتند واومعصوم بود وایشان غیر معصوم و اومؤید بود بملئکه و ایشان غیر مؤید و وحی باومی آمد وقرآن بروی نازل میشد وایشان چنین نبودند . پس اورا بایشان چه احتیاج حاصل است با چنین و صفهائیکه گفتیم اگرنمیبود کوردلها و ضعف رأی وقلت دردین وایمان .

(یعنی کسیکه میکوید که حضرت احتیاج بایشان داشت کور باطن وضعیف رأی و بی دینست و اگر اینها نباشد هیچکس این حرف نمیگوید . بازشیخ رهازباب دلیل برحرف خود فرمود که مترجم).

چیزیکه واضح میکند برای توصحت آنچیزیرا که ذکر کردیم آنرا حالادر وجه نشستن ایشان در (عریش) قول خدای تعالی است:

ان الله اشتری من المؤمنین انفسهم و اموالهم بان لهم الجنة یقاتلون فی سبیل الله فیقتلون ویقتلون وعدا علیه حقا فی التوریة والانجیل والقرآن . (1)

بدرستیکه خریده است خدای تعالی از ms028 مؤمنین نفسها و مالهای ایشان راباینکه برای ایشانست بهشت یعنی این عوض مال ونفس ایشانست . قتال میکنند مؤمنین در راه خدا پس میکشند مردم را و کشته میشوند ایشان نیز . (واین کلام بیان اینست که خریدن ایشان بچه طریقست واز چه جهت است، بازتا کید این فرموده و گفته که مترجم) .

وعده کرده است ایشانرا به بهشت وعدهآ حقی واین وعده مذکور است در توریة وانجیل نیز چنانکه درقر آن مذکور است.

پس خالی ازاین نیست که آن دویا مؤمنند یا غیر مؤمن ، اکر مؤمنند پس بتحقیق خریده است خدایتعالی نفس ایشانرا ازایشان به بهشت بشرط قتال وجنگ، که میکشند ایشان بکشتن غیرخودرا یا کشتن غیرایشانرا.

واکر چنین باشد هر آینه حایل لمیشد نبی صلی الله علیه و آله میان ایشان و

پس منع کردن حضرت ایشان را ازقتال دلیلست بر اینکه ایشان ندارند صفتی را که اعتقاد دارند اهل جهل آنرا درایشان یعنی ایسان.

پس بتحقیق واضح شد بآنچه بیان کردیم بودن ایشان در (عریش) ثقل و وبالست برایشان و دلیل است براینکه ناقصند درایمان . وظاهرشد که حال برضد و خلاف آنچیزیست که معتزله تو هم کردهاند .

وحدیث کردمرا شیخ ره و گفت که چون حج کرد رشید (واویکی از خلفای بنی عباس است مترجم).

و آمد بمدینه رسول ه، جمعیت کردند پیش اوبنی هاشم و آنچه از مهاجرین وانصار باقی بودند وبزرگان خلایق .

وبود درایشان ابوالحسن موسی بن جعفر علیهما السلام، پس رشید بایشان گفت برخیزید تابرویم بزیارت رسوا.

پس برخاست و تکیه بردست مبارک آن حضرت کرد تا رسیدند بروضهآ رسول ال اله یس ساکن شد آنجا و گفت السلام علیک یار سوله الله السلام علیک یابن عم، (یعنی ای پسرعم چون عباس جدرشید عم رسول الله بود پس او پسرعم اولاد ویست و مطلب رشید از این این بودمترجم) .

که فخر کند برقبایل عرب که ms029 حاضربودند بااو و بزرگی کند برایشان بسبب این نسب.

پس کشید دست خودرا ابوالحسن (ع) از دستوی و پیش ایستادو گفت: السلام علیک یارسول الله السلام علیک یابه، یعنیای پدر .

پس تغییر کرد رنک رشید و کفت یا ابالحسن بدرستیکه اینکه گفتی فخر عظیم است .

و حدیث کرد مرا شیخ ره و گفت روایت کردهاند چون مأمون ( که از خلفای بنیعباس است) بخراسان رفت و با اوامام رضا علیه السلام بود . پس روزی ازروزها که میرفتند مأمون باو گفت یاابا الحسن من فکر کردم درامری پس نمود بمن آن فکرراه راست را در آن امر . فکر کردم در امر شما و نسبت ما بحضرت رسول و نسبت شما بآن حضرت پس یافتم فضیلت هردورامثل هم واعتقاد کردم که خلاف دوستان ماودوستان شما دراین باب ازروی هواوهوس وتعصب است .

امام (ع) فرمود که این کلام جوابی دارد اگربخواهی برای تو بگویم و اگر بخواهی امساک کنم.

پس مأمون گفت من اینرا نگفتم مگربرای اینکه بدانم چیست پیش تودراین باب وچه اعتقاد داری .

پس کفت باو امام (ع) که سئوال میکنم از تو بخدای یا امیرالمؤمنین اگر خدایتعالی بفرستد نبی خود رایعنی محمد رایس بیرون بیاید برمازیشت بلندی از این بلندیها و بخواهد از تود خترترا آیا اورا بآنحضرت میدهی.

مأمون کفت سبحان الله آیا کسی هست که میل نداشته باشد بر سول

پس کفت باوامام (ع) آیا می بینی توحلالست از برای پیغمبر که دخترمرا بخواهد .

پس ساکت شد مأمون لحظهآ باز گفت والله که شمانزدیکترید برسولالله در قرابت وخویشی.

شیخ ره فرمود معنی کلام حضرت اینست که اولاد عباس عم ییغمبر حلالند برسول الله چنانکه حلالند بروی خویشانی که درنسب دورترند ازعباس .

اما در اولاد امیرالمؤمنین (ع) آنچه از فاطمه علیها السلام و آنچه از (امامة) دختر زینب دختررسول له بودند بر آنحضرت حرامند . ازبرای آنکه ایشان در

و چگونه صحیح است با آنچه گفتیم اینکه ایشان یعنی اولاد امیر المؤمنین (ع) واولاد عباس مساوی باشند درفضیلت بسبب خویشی بارسول علیالاله

یس تنبیه کرده است و آکاه کرداینده امام (ع) مأمون رابراین معنی وواضح کرده است از برای مأمون.

حدیث کرد مرا شیخ ره که مأمون روزی کفت بامام رضا (ع) که خبرده مرا ببزر گتر فضیلتی برای امیر المؤمنین (6) که قرآن دلالت بر آن فضیلت کند.

امام لا فرمود فضیلت آیهآ مباهله است چنانکه خدای عزوجل فرموده است.

فمن حاجک فیه من بعد ما جاءک من العلم فقل تعالواندع ابناء ناوابناء کم وتساءنا ونساء کم وانفسنا وانفسکم ثم تبتهل فنجعل لعنة الله علی الکاذبین . (1)

خطابست بر سو، یعنی بعد از آنکه علم حاصل کردی بحال عیسی (ع)، پس اگر کسی از نصاری مجادله کند باتودرباب وی باینکه خداست یاپسرخدا، بگو تو که بیایند تابطلبیم ماپسران خودرا وشما پسران خودرا وما زنان خویشرا و شما زنان خویشرا ومالفس خودرا و شما انفس خودرا، بعداز آن مباهله کنیم و بگردانیم لعنت خدایرا بردروغگویان.

(ومباهله اینست که دوشخص دعا کنند و هریک بگویند که ماوتوهر کدام که دروغ بگوئیم لعنت خدای تعالی بروباد . مترجم) .

پس طلبید رسول لل له ا ه امام حسن وامام حسین علیهما السلام را پس ایشان دو پسروی بودند، و طلبید فاطمه علیهما السلام را پس او بود مراد در اینمقام بزنان حضرت، وطلبید امیر المؤمنین (ع) رایس او نفس حضرت رسول بود بحکم

( زیرا فرمود که ما میطلبیم نفس خودرا و آخر امیرالمؤمنین (ع) را طلبید، یس معلوم شد که او بمنزلهآ نفس نبی است اله لیه مترجم .)

و بتحقیق ثابت شد که نیست احدی از خلق خدای تعالی بزر گتراز رسو وافضل ازوی .

پس واجبست که نبوده باشد کسی افضل از کسیکه نفس رسول ه است ms031 بحکم خدای عزوجل، یعنی امیر المؤمنین ل

مأمون گفت که آیا چنین نیست که خدای تعالی ابناء بلفظ جمع گفته است یعنی پسرها و حال آنکه نخوانده است رسول مگردویسرخودرا وبس ، وذکر کزده است نساء بلفظ جمع یعنی زنها و بدرستیکه تخوانده است رسول عا مگر دختر خودرا تنهاپس چرا جایز نپست که ذکرده باشد خواندن کسی را که نفس پیغمبر باشد وبوده باشد مراد درواقع حضرت پیغمبر خود نه غیر او . بنابراین نیست برای امیرالمؤمنین جلا این فضیلتی که ذکر کردی .

شیخ فرمود که امام رضا لا جواب فرمود که درست نیست آنچه تو ذکر کردی یا امیرالمؤمنین. زیرا طلبنده عیر خودرا میطلبد، چنانکه کسیکه امر کننده وحکم کننده است امرمیکند بغیرخود، وصحیح نیست در حقیقت خودرا بخواند ، چنانکه صحیح نیست که امر بخود کند درحقیقت . وهر گاه نطلبیده باشد بی مردی را در مباهله مکرامیر المؤمنینا را ثابت میشود که اونفس پیغمبراست که اراده کرده است آنرا خدای تعالی در کتاب خود و گرداینده است حکم آنحضرترا اینکه نفس رسوللهیه است در تنزیل وقرآن.

مأمون کفت هر کاه این جواب وارد شده سثوالی که کردم باطل شد.

هذاالذی یعرف البطحاء وطائه والبیت یعرفه والحل والحرم این کسی است که میشناسد بطحا راه رفتن اورا، و(بطحا بیا بانیست در مکه معظمه مترجم) . وکعبه وحل وحرم میدانند ویرا.

یکاد یمسکه عرفان راحته رکن ms032 الحطیم اذا ماجاء یستلم چون حجرالاسود میشناسد کف دست ویرا تزدیکست که بگیرد اورا قتیکه اومی آید که استلام کند آنرا . (استلام بمعنی دست مالیدنست و استلام حجرسنت است درشرع - مترجم) .

مشتقة من رسول الله بنعته طابت عناصره والخیم والشیم اصل اومأخوذاست از رسول الله وپاکیزه تراست طینت و خصال وی. ینجاب نورالهدی عن نور عزته کالشمس ینجاب عن اشراقها الظلم شق میشود نور هدایت از نور پیشانی وی مثل آفتاب که شکافته میشود از اشراق آن ظلمتها.

یغضی حیآء ویغضی منمهابته ف لا یکلم الاحین یتبسم از روی حیاء چشم رامیپوشاند ومردم نیزاز هیبت وی چشم رابرهم میگذارند، و حرف نمیزند با کسی مگربعد از تبسم (تا آنکه زایل شود فی الجمله هیبت وی و قادر شود مخاطب براستماع کلام وی وبفهمد آنرا. مترجم)

بذاابن فاطمة ان کنت جاهله بجده انبیاء الله قد ختموا اگر نمیشناسی ویرا بدان که پسرفاطمه است وختم شدن پیغمبران بجدوی.

ولیس قولک من هذا بضائرة العرب یعرف من انکرت والعجم قول تو که نمیشناسم ویرا ضرر نمیرساند بوی بدرستیکه عرب و عجم میستایند اورا . من معشرحبهم فرض (1) وبغضهم کفر وقربهم منجی و معتصم این ازطایفه ایست که دوستی ایشان واجبست و دشمنی ایشان کفر وقرب بایشان معتصم ونجات دهنده .

یستدفع السوء والبلوی بحبهم وسترب به الاحسان والنعم دفع میشود محنتها وبلاها بسبب دوستی ایشان و تربیت کرده میشود بآن احسان ونعمتها .

ذکر الله ذکرهم فی کل فرض ومختوم به الکلم

مقدم بعد ذکر الله ذکرهم مقدم است بعداز ذکر خدای تعالی ذکرایشان درهر فرضی وختم کرده میشود بذکرایشان کلام.

تهم (2) ان قیل من خیراهل الارض قیل هم ان عد اهل التقی کانوا أئمتهم (2) ان قید اگر شمرده شود اهل تقوی هر آینه ایشان أئمهآ اهل تقویاند و اگر بپرسند کیست بهترین اهل زمین جواب گفته میشود که ایشانند.

لایستطیع جواد بعد غایتهم ولا یدانیهم قوم وان کرموا

یمت والاسداسدالشری والناس محتدم ایشان بارانند وقتیکه تنگی و گرانی شود در سالی . و شیرانند مثل شیران (شری) درحالیکه همهآ مردم درشدت و هلاکت باشند . (و شری بیابانیست که شیردر آنجا بسیار میباشد مترجم) . لایقبض العسر بسطا من اکفهم

سیان ذلک ان اثر واوانعدموا (1) نمی گیرد پریشانی گشادگی را از کفهای ایشان مساویست اینحال ایشان در حال صاحب خیری وحال بی خیری یعنی همیشه همت دارند.

من یعرف الله یعرف اولیة ذا فالدین من بیت هذاناله الامم کسیکه میشناسد خدایرا میداند تقدم مرتبهآ این مردرا و بدرستیکه مردم رسیدند بدین وشرع ازخانهآوی.

من جدهدان فضل الانبیاءله وفضل امته دانت له الامم این کسی است که خضوع میکند فضیلت انبیاء پیش فضیلت جدوی و قضیلت امتها نزد فضیلت امت او . و مثل این اشعار است ابیات علی بن محمد علوی حمانی (7) ره وابیات اینست:

بین الوصی وبین المصطنی نسب تحتال فیه المعالی والمحامید (3)

تفرقاعند عبدالله واقترنابعد النبوة توفیق و تسدید جدا شدند ایشان از هم نزد عبدالله زیرا که او پدر رسول و برادر وی ابوطالب پدر امیرالمؤمنین جلا ، وبازمقرن شدند باهم بعداز نبوت درجمیع فضائل، و بدرستیکه این نهایت توفیق و تدید است.

و ذروذ والعرش ذر آطاب بینهما فانبث نورله فی الارض تخلید افشانده است خدای دانهآ طیب میان ایشان پس منتشرشده است از آن نوری که همیشه باقیست اثر آن درزمین و این کنایه است از فاطمه علیها السلام.

نور تفرع عند ms034 البعث فانشعبتمنه شعوب لها فی الدین تمهید (1) (باز در تعریف آن نور میگوید مترجم). نوری که متفرع شده است نزد بعثت رسول، پس منشعب و منتشرشده است از آن شعوب و فروعی که ایشان تمهید و تحریردین میکنند. (واین کنایه است ازائمه از اولادوی (ع) الی یوم القیام . مترجم)

قوم لماء المعالی وجوههم عند التکرم تصویب وتصعید (2) (باز در مدح اولادوی میگوید که مترجم) . ایشان قومی اند که آب بزرگی درروهای ایشان ازد تکرم یائین می آید و

عائلهم اسداللقاء اذا صد الصنادید

بسط الاکف اذاشمئت مخائلهم اگر خواهی بدانی علامات ایشانرا بدانکه گشاده کفند و صاحب همت و مثل شیر ملاقات میکنند درجنگ در وقتیکه همهآ بزرگان و شجاعان ترک جنگ کنندو بگریزند.

یزهی المطاف اذاطافوا بکعبته وتشرئب لهم منها القواعید(2) افتخار وتکبر میکند مطاف وقتیکه طواف میکنند ایشان بکعبهآ آن وروشن میشود قواعد از برای ایشان از کعبه.

یحسدون ومن یقعد بحبهم حبلالمودة یضحی وهومحسود مردم حسد ایشانرا دارند بسبب کثرت فضائل ایشان و هر کس به بندد بدوستی ایشان ریسمان مودت اونیزچنان میشود که مردم حسد اورا برند.

لاینکرالدهر ان الوی بحقهم فالدهر مذکان مذموم ومحجمود انکار مکن زمانه را اگر پیچیده است حق ایشانرا یعنی خلافت و بایشان نداده است آنرا بدر ستیکه زمانه همیشه چنین است کاهی مذموم است و گاه محمود . ونظیر این ابیاتست دوبیت بازازقول علی بن محمد ره :

رایة بیتی علی رغم الملاح هوا البیت المقابل للضراح علامت خانه بررغم معاندان اینستکه خانه برابر بیت المعمور است. (و بیت -

و والدی المشاربه اذاما دعا الداعی بجی علی الفلاح اشاره بیدر منست وقتیکه داعی میگوید حی علی الفلاح . (یعنی بیائید براه راست ودین محمد اله الله . پس فلاح اشاره بحضرت است واوپدرسید مذکور است و مراد از پدرجد است . مترجم) و مثل اینست قول . عباس بن الحسن بن عبید الله بن عباس بن علی بن ابیطالب (ع) که استدلال کرده است بآن برفضیلت خودش برقریش که افضل جمیع خلایقند، قول وی اینست.

وقالت قریش لنا مفخرارفیع علی الناس لاینکر قریش گفتهاند که مارا فخری عظیم برجمیع مردم است که کسی انکارآن نمی کند .

فقد صد قوالهم فضلهم وبینهم رتب تبصر پس بتحقیق که تصدیق کنند برای ایشان فضیلت ایشانرا وقبول کنند آرا و باز درمیان ایشان نیز مرتبههای مختلف هست که شما خود میبینید.

فادتا هم رحما بالنبیاذا فخروا فیه المفخر پس هر کس از قریش ازدیکتر باشد به نبی هر کاه فخر کند راست میگوید وفخر دراوست .

بنا الفخر منکم علی غیر کم فاما علینا فلا تفخروا (خطاب بقریش است مترجم .) شما بسبب ما فخردارید برغیرما واما برما فخرندارید.

ففضل النبی علیکم لنا اقروا به بعد ما انکروا فضلی که نبی الله لعلی سلم اد برشما فخراست از برای ما خواه اقرار کرده باشند بآن یاانکار کرده باشند .

ان طرتم بسوی مجدنا فان جناحکم الاقصر

اکر پرواز کنید شما بغیر از مجد و بزرگی ماهر آینه بال شما کوتاه خواهدبود (وحاصل آنکه فضیلتی از جانب غیرماندارید مترجم) .

واز کلام نثر آنچه شبیه است باین نظم اینست که بعداز قتل یحیی بن عمر(1) داخل شد داودبن قاسم ابوهاشم جعفری (2) بر محمدبن عبدالله بن طاهر و گفت که ای امیر بدرستیکه ما آمدیم تهنیت کنیم ترا بامریکه اگر رسولل بود اورا بسبب این تعزیت میداشتیم .

و مثل اینست قول ms036 بعض شیعه که بامردی از ناصبیه در فضیلت آل محمد علیم السلام گفتگو میکرده، و آن اینستکه کفته است خبرده مرا اگرخدای تعالی برانگیزاند رسول را آن حضرت بارور حل خودرا کجا فرود می آورد.

ناصبی گفت که پیش اهل واولاد خویش .

شیعی گفت پس محبت و دوستی را فرود آورم جائیکه رسول الله آنجا متاع خویش رافرود می آورد.

وازاین بابست قول کمیت بن زید ره .(1)

ما ابالی اذا حفظت أباالقا سم فیهم ملامة اللوام

من هرگاه محافظت و مراعات کنم جهت ابوالقا سمه را درباب ایشان یعنی ائمه از اولادوی علیهم السلام، هر آینه پروا ندارم از ملامت ملامت کنند گان.

وماابالی ولن ابالی فیهم ابدا رغم ساخطین رغام

پرواندارم ونخواهم داشت هر گز در باب ایشان از خاک مالیدن بینی کسیکه خشمناک شود از دوستی ایشان .

فهم شیعتی و قسمی من الأمة حسبی من سائر الاقسام

ایشان شیعه و قسمت مناند ازامت و کافیاند ایشان و غنی میسازند از باقی اقسام.

شیخ ره فرمود ابوالحسین خیاط (2) کفته است که مردی از اصحاب امامت از جانب رئیسی از ایشان پیش من آمد، و آنمرد گمان داشت که آن رئیس اورا امر کرده است که از من سئوال کند از قول رسول الل وقتیکه با ابوبکر درغار بوده الد وابوبکر دلگیر بوده است فرموده است آزرده مباش بدرستیکه خدای تعالی باماست.

و سئوال اینست که ترس و دلگیری که ابوبکرداشت آیا طاعت بوده یا گناه و معصیت، اگر طاعت بود لازم می آید که رسول نهی کرده باشد اورا از طاعت .

(وبطلان این ظاهراست زیرا که مراد بطاعت اعم از واجب و سنت و مکره و مباح است وبطلان نهی ازواجب وسنت ظاهراست ، وهمچنین از مکروه ومباح نیزاز برای آنکه نهی دلالت بر حرمت میکند و مکروه و مباح حرام نیستند لیکن مکروه اندک

واگر معصیت ms037 بود پس گناه و عصیان کرده است ابوبدر بسبب دلگیری خود.

خیاط کفت پس من بآنمرد گفتم که جواب اینرا امروز بگذار لیکن بر گرد بسوی رئیس و سئوال کن از او از قول خدای تعالی بموسی (ع) ، که (خوف مکن) آیا خالیست خوف موسی (ع) از اینکه طاعت بوده است یا معصیت ، یعنی البته یکیاز این دوبوده است، پس اگرطاعت بوده خدای تعالی نهی کرده است اورا از طاعت واگر معصیت بوده پس موسی (ع) عصیان کرده است .

خیاط گفت پس آنمرد رفت و بسوی من باز گشت، پس باو گفتم که پیش رئیس رفتی گفت بلی . گفتم چه گفت رئیس، گفت رئیس بمن گفت منشین با خیاط (یعنی جواب ازحرف تونگفت بلکه همین قدر گفت که دیگر پیش خیاط مرو که ترا هم بدمذهب میکند . مترجم)

شیخ ره فرمود که من کمان ندارم صحت این حکایترا، ودور نمیدانم که بوده باشد این از کذب وافترای خیاط واگر صادق بود خیاط درقول خود که رئیسی از شیعه فرستاده بود آن مرد را تا سؤال کند از خیاط از این سئوال ، هرآینه تقصیر نمی کرد رئیس در باطل کردن آنچه ایراد کرده بود خیاط آنرا از اعتراض مذکور .

وقویا اعتقادمن اینست که خیاط اراده کرده باشد ظاهر کردن قبحاهل امامت را در دروغ بستن این حکایت .

اما من میگویم باوواصحاب وی که جدائی میان این دوامر واضحست . زیرا اگر بکذارند مرا باظاهر قول خدای تعالی بموسی (ع) : (لاتخف) خوف مکن، وقول خدای تعالی بنبی خود محمدلد ا:

(ولا یحزنک قولهم) . (1)

دلگیر نکند تراقور ایشان، و آنچه مثلاین دو آیه باشد از چیز هائیکه متوجه شده باشد بانبیاء، هر آینه جزم میکنم که نهی کرده است ایشارا از امرقبیح که مستحق ذم میشوند بر آن امر.

زیرا درظاهر قول وی که دلگیر مشومثلا یافت شده است حقیقت و معنی نهی که آن ممکنست، چنانکه در ظاهر خلاف و مقابل ms038 وی در کلام حقیقت امراست هر گاه بگوید بکن . لیکن عدول کردم و بر گشتم از ظاهر بسبب دلیل عقلی که واجب ساخته است برمن عدول را . چنانکه واجب میسازد و برمن دلیل که موافعت کنم یاظاهر وقتیکه نباشد دلیلی که بگرداند مارا ازظاهر .

و آن دلیل که باعث عدول از ظاهر میشود آنستکه ثابت شده است عصمت انبیاء (ع) وخبر میدهد این از اینکه ایشان اجتناب از گناهان کردهاند، زیرامعنی عصمت اینست که از جمیع گناهان پاک باشند.

(یس بنابر این نهی از خوف موسی (ع) وحزن رسورا ازظاهر که حرمتست برمیگردانیم بر کراهت وناخوشی یامعنی دیکر حمل میکنیم مترجم).

و هر گاه اجماع حاصل باشد بر اینکه ابوبکر معصوم تبود مثل عصمت انبیاء علیهم السلام، هر آینه و اجبست که جاری سازند کلام خدارا در چیزیکه متضمن است کلام خدای را که آن قصهآ اوست برظاهرنهی و حقیقت آن وقبح حالی که وی بر آن بوده است که دلگیری اوست.

یس متوجه شده است نهی بسوی اوازدائم داشتن آنحال را، ازبرای آنکه دلیل نیست که بگرداند مارا ازظاهر نه عصمت و نه چیزی از جانب خدای تعالی و نه از جانب رسول پس بتحقیق باطل شد چیز یکه آنراخیاط اراده کرده بود وحال آنکه اودر حقیقت رئیس معتزله است و ظاهرشد ضعف و سستی اعتماد او .

وواضح میکند صحت آنچه را که ذکر کردیم آنچیزیکه رسیده است بخاطر مشایخ رحمهم الله تعالی .

و آن اینستکه خدای تعالی نازل نکرده است سکینه رامر کزبرنبی در موضعی که بوده است با اویکی ازاهل ایمان مگراینکه عام گردانیده ایشانرابنزول سکینه یعنی نزول سکینه را عام میکرده است برایشان و شامل همه میگرهانیده، وباین طریق آمده است درقر آن چنانکه فرموده است:

و یوم حنین اف اعجبتکم کثرتکم فلم تغن عنکم غیئا وضاقت علیکم الار

( نقل کردهاند که ms039 در روز حنین مسلمانان بسیار بودند پس ابوبکر از روی اعجاب گفت که ماامروز مغلوب نخواهیم شد و لشکرما بسیار است. چنانکه ازرسول ل الله نقل کردهاند یس لشکر اسلام فرارنمود وباقی نماند کس با رسو مگر دوسه کس که یکی از ایشان امیر المؤمنین لا بود ، و آخر الامر آتش فتنه وفساد به تیغ آبدار حیدر کرار ومدد کاری جمعی ازملائکه بفرمان پرورد گارعالمیان نازل شد و جنگ فرونشست و تفصیل آن در کتب تواریخ مذکوراست و در آنحال این آیه نازل شد و ترجمهآ آن چنانکه اهل تفسیر گفتهاند اینست که - مترجم) :

و در روز حنین چون باعجاب و خودبینی در آورد شمارا بسیاری شما ، پس آن بسیاری دورنگردانید از شما چیزی از بلاهائیکه برشما واقع شد و تنگ شد برشما زمین با این و سعتی که دارد بازیشت گردانیدند و حال آنکه می گریختند بازنال کرد خدای تعالی سکینه و رحمت خودرا بررسول خود و برمؤمنین . (و تقویت ایشانرا بملائکه وفتنه و فساد را زایل کرد و مطلب شیخ از این آیه اینست که فرمود خدای تعالی رحمت خودرا بر رسول و برمؤمنین نازل کرد پس رحمت را شامل ایشان نیز کرد - مترجم).

و همچنین فرموده است در آیه دیگر:

فانزل اللهسکینته علی رسوله وعلی المؤمنین .

پس نازل کرد خدای تعالی سکینتهآ خودرا بر رسول و بر مؤمنین.

و چون نبود بانبی درغار مگر یکنفر جدا گردانید خدای تعالی نبی خود را برحمت از غیراو و مخصوص کردایند آنحضرترا بآن و شریک نکرد کسی را بااو .

پس فرمود :

خدایتعالی سکینه و رحمت خود را بررسول نازل کرد و تأیید وتقویت او کرد بلشکریکه ایشانرا ندیده اید . (ومراد ملائکه ایست که نازل شده بود تا آن حضرت آمدمترجم)

پس اگر آن مرد مؤمن بود هر آینه مثل مؤمنین در شمول رحمت برای ایشان میبود و اگرنبود اینکه او حادث کرده است بسبب دلگیری خود در غارحرامی ms040 را که برای آن متوجه شده است نهی بسوی او از دائم داشتن آن حرام ، چرا خدایتعالی اورا محروم میگردانید از رحمت و سکینه که تفضل کرده است بآن بر غیروی ازمؤمنین که بار سول للله دم مواضع دیگر بوده اند . چنانکه در قر آن آمده است و بآن محکم ذکر بتفصیل وبیان ناطق است و اینکه مذکور شد ظاهراست برای کسیکه در آن فکر کند .

شیخ ره فرموداین کلام جماعتی از ناصبیة یعنی اهل سنت را حیران کرده و سینههای ایشان را تنک ساخته است.

پس شعبه شعبه و فرقه فرقه شده و در خلاصی از این بحث اختلاف کردهاند . و احدی از ایشان اعتمادنکرده است مگربچیز یکه برضعف عقل و سخافت رای وضلال وی ازراه راست دلالت میکند .

پس قومی از ایشان گفتهاند که سکینه دراین آیه برابوبکر ورسونازل شد وابوبکر خائف و ترسیده بود و رسول الله ایمن و مطمئن بود و بسکینه محتاج نیست مگر کسیکه خوف و ترس داشته باشد.

شیخ ره فرمود در جوابایشان گفته میشود . شمابسبب جهلی که دارید خود بنفسه اعتراف کرده اید که باین دلیل سست و ضعیف طعن بر کتاب خدایتعالی میزنید.

. زیرا اگروجه و علت گفتهآ شما صحیح باشد هر آینه و اجب میشود سکینه در روز (بدر) و (حنین) بررسو تازل نشده باشد .

چون آلحضرت درین دوموضع خوف و جزع نداشت بلکه ایمن ومطمئن بوه

(لیظهره علی الدین کله ولو کره المشر کون) (1)

خدایتعالی اورا بر تمام ادیان غالب میکند اگرچه اهل شرک و کفرازاین کراهت داشته باشند .

پس آن چیزیکه قرآن بآن تکلم کرده است یعنی نزول سکینه بر حضرت، این وجه را که ایشان گفتهاند هلاک و فاسدمیکند .

پس اگر شما بگوئید که نبی دراین دومقام خائف بودوا گرچه خوفوی ظاهر نشدوای از برای این سکینه دراین دو موضع براونازل شد ms041 و برای این ادعا خود را آماده کنید .

مادر جواب شما میگوئیم که قصهآ آنحضرت درغار چنین بود.

(یعنی آنحضرت اگر در این دو مقام خائف بود هر آینه در غارهم خوف داشت زیرا هر گاه او بالشکر و سپاه خوف داشته باشد پس و قتیکه تنها درغارباشد و دشمن در عقب او بطریق اولی خوف خواهدداشت، وهر گاه درغارخوف داشت پس چرا میگوئید سکینه همین بر ابوبکر نازل شدو آنحضرت خوف نداشت - مترجم)

یس این بحثرابچه دفع میکنید .

واگر شما بگوئید که حضرت درهمه حال بنزول سکینه محتاج بود تا از او خوف وجزع زاید شودو هر چند خوف برای وی درهیچ حال حاصل نشد (یعنیهر گز حضرت خوف نکرد و لیکن در هرواقعه ناچاربود سکینه نازل شود تاخوف برای وی در آنواقعه حاصل نشود مترجم).

پس هر آینه شکستید و فاسد نمودید آنچیزی را که از شما گذشت که بآن وجه ذکر کردید، و ببطلان قولیکه از شما نقل کردیم شهادت دادید. (و آن دلیلی است که گفتید دربیان اینکه چراسکینه همین درغاربرابوبکر نازدشد ، ازاینکه اوخوف داشت و حضرت خائف نبود مترجم) .

با اینکه صریح قرآن دلالت میکند برخلاف آنچه شما ذ کر کردید. زیرا خدایتعالی فرموده است:

فاتزل الله سکینته علیه وایده بجنودلم تروها . (1)

پسنازل کرد خدای تعالی سکینه خودرا بر او واورا تقویت کرد بلشکری که شما ایشانرا ندیدید .

پس خدایتعالی خلق خود را اعلام کرده است کسیکه براو سکینه نازل شده او بملئکه موید است . زیراهاء (ایده) دلالت میکند بر آنچه (هاء) در سکینه بر آن دلالت میکند ، و حار آنکه (هاء) درابتداء قول خدایتعالی :

(الا تنصروه فقد نصره الله) (2)

اگرشما او را نصرت کردید پس بتحقیق خدایتعالی اورا یاری کرده است تا قولوی :

(و ابده بجنودلم تروها)

کنایه از یک شخص است و کنایه از دو شخص دیگر جایزنیست.

چنانکه جایزتیست قائلی بگوید : (زید) را دیدم یس اورا اکرام کردم و با ms042 اوتکلم کردم، و بوده باشد نلام با (زید) ، اکرام برای (عمر) ویا (خالد) .

وهر گاه رسو مؤید بملائکه باشد، باتفاق جمیع امتثابت میشود کسیکه براوسکینه نازل شده است رسو بوده وبس . نه رفیق وی، و هیچ شک و شبههای درین کلام نیست . و قومی دیکر از تاصبیه در جواب بحث سابق گفته اند که سکینه اکر چه مخصوص بنبی اله بو دلیکن این دلالت برنقص آن مردنمیکند . زیرا سکینه محتاج است بآن کس که رئیس باشد و مردم تابع او باشند نه او تابعوی.

پس درجواب ایشان گفته میشود این کلام شما ردو طعن برخدای تعالی است، از برای آنکه خدایتعالی سکینه را بر جمعی نازل کرده است که در روز(بدر) و (حنین)

پس واجبست بنا براصل شما خدایتعالی کاری برای ایشان کرده باشد که احتیاج بآننداشته اند، در اینصورت خدایتعالی عابث خواهدبود. و (عابث کسیراگویند که کارلغووعبث کندو این در حق خدایتعالی کفراست. چنانکه فرموده است مترجم) بلند و منزه است خدای تعالی از آنچه اهل بطلان و ضلال میگویند ، بلندی بسیار.

شیخ ره فرمودد راین مقام شبهه ایست که ایراد آن ممکن است . و این از دلائل ناصبیه از آنچه درپیش گذشت قویتراست. لیکن ایشان بسوی این راه نیافتهاند، و گمان ندارم بخاطر احدی ازایشان خطور کرده باشد .

و آن اینست که یکی از ایشان بگوید بتحقبق مایافته ایم که خدایتعالی دو چیز را ذکر کرده است ، باز تعبیر کرده است ازیکی از آن بکنایه، و مراد بکنایه هردو بوده اندنه اینکه مخصوص بیکیباشد. و این مثل قول خدایتعالی که فرموده است :

والذین یکنزون الذهب والفضة ولاینفقونها فی سبیل الله (1)

جمعی که در گنج کرده اند طلاو نقره را و نفقه نمیدهند یعنی (نقره) رادرراه خدایتعالی بشارت ده ایشانرا بعذاب عظیم .

یس خدایتعالی لفظ(هاء) را که کنایه ازنقره تنها است ایراد کرده بنابر اصطلاح نحویین، وحال ms043 آنکه هر دوراباهم اراده کرده است . (ازبرای آنکه ظاهراست که نفقه ندادن طلاو نقره هردو بداست و هیج اختصاصی بنقره ندارد . مترجم)

و همچنین شاعر گفته است :

نحن بما عندناوانت بما عندک راض والرأی مختلف

ما بآنچه خدا بماداده است و تو آنچه خدا بتوداده است راضی هستی ورای ها مختلف است . (بعضی باندک چیزی راضی میشوند و بعضی بسیار میخواهند مترجم) بدرستیکه شاعراراده کرده است که ما بآنچه بما داده است راضی هستیم و تو آنچه بتو داذه است راضی هستی. پس (راضی) رادر آخرذ کر کرده و از آوردن (راضی هستم اول)

فانزلالله سکینته علیه.

پس سکینه خود را براو نازل کرد. و هردوی آنها را اراده کرده استونه یکی ازایشانرا.

(یعنی ضمیر(علیه) در (سکینه) راجع بیکی از ایشانست و لیکن مراد هردو هستند چنانکه در آیه سابق بود مترجم)

وجواب ازاین شبهه ازجانبخداست، توفیق اینستکه اقتصار کردن بر کنایه ازیدی ازدوچیز که مذکور باشد؛ نه هردو.

و(چنانچه هر دو مراد باشد . مجاز و استعاره است و مجاز آنستکه لفظ بگویند و معنی بخواهندو این معنی آن لفظنباشد و لیکن از آن فهمیده شود وقتیکه قرینه باشد مثل اینکه در حمام بگویند شیر آمدزیرا فهمیده میشود که مراد مردشجاعست و حال آنکه این معنی آن نیست و کسی لفظ شیررا برای آن وضع نکرده مترجم)

و مجاز را اهل لسان در مواضع مخصوص استعمال کردهاند، وبآن قرآن در اما کن معلوم و محصور آمده است، و ثابت شده است اصلی که در آن کلام جاری سازند استعاره نیست، و قیاس بر آن صحیح نمیباشد.

(یعنی جایزنیست همه جا لفظ مجاز استعمال کنند . و از اینکه درجای مجاز استعمال شده باشد صحیح نیست جای دیگررا بر آن قیاس کنند و بگویند که اینجاهم مجازار تکاب شده است مترجم)

و برای ما جایزنیست که ازظاهر قرآن و معنی ms044 حقیقی الفاظ آن بسوی غیر ظاهر ومعنی مجازی عدول کنیم. مگربدلیلی که مارابآن مضطر کند ، وبیست دلیلی درقول خدایتعالی :

(فانزل الله سکینته علیه)

تاما بسبب آن دلیلاز آن کسیکه کنایه ازا و واقع شده است تجاوز کنیم وغیر

وجواب دیگر نیز از این شبهه میتوان گفت، و آن اینست که عرب اینرااستعمال میکند هر گاه معنی آن معلوم باشدو التباس و اشتباه نباشد . پس دراینوقت بلفظواحد ازدو کس برای اختصارا کتفا میکند ، و برای اینکه از وقوع شک وشبهه در کلام ایمن هستند .

و اما وقتیکه مراد ظاهر نباشد و تو هم این رود که اگر ضمیر مفرد بیاورند اشتباه حاصل شود و گمان کنند که مراد همین یکشخص است نه هردو . پس این را استعمال نمیکنند و کسیکه اینرا دراین وقت استعمار کند ، پیش عربلغز گو و معما گو خواهد بود، نه متکلم بر طریق متعارف.

آیا نمی بینی که چون خدایتعالی فرموده است:

والذین یکنزون الذهب والفضة ولا ینفقوتهافی سبیل الله .(1)

هر کس این خطاب را بشنود (و آنچیز یرا که از اول آیه ظاهر میشود ملاحظه کند و آن کراهت و بدی گنج گذاشتن طلا و نقره است که مانع از انفاق میباشد . مترجم) هر آینه میداند که خدایتعالی اراده کرده است درقول خود : (ولاینفقونها) نفقهندادن هریک از طلاونقره را نه نقره تنها و اگرچه ضمیر (ها) همین کنایه از نقرهاست .

پس چون شامل طلاونقره کرد چیز یرا که در ظاهر بحسب مقال دلالت میکند بر معنی آنچه در آخرذکر کرده است، یعنی بدی انفاق نکردن، اکتفا کرد در آخر بذکریکی که آن نقره است از برای اختصار و عدم تطویل در کلام.

و هم چنین قول خدایتعالی :

واذا راو تجارة اولهوا انفضوا الیها (2)

هر گاه می بینند تجارتی یعنی کسیرا که چیزی فروشد ، یالهو ولعب را بسوی تجارت میروند و تورا در نمازتنها میگذارند.

(پس مراد دراینجا اینستکه بسوی تجارت یالهو ms045 میروند، و حال آنکه ضمیر

پس دیدن رابر هریک از تجارت و لهوواقع ساخته است و هریک از این دوتاراسبب مشغول شدن بآنچیز یکه واقع شده بر آن دیدن از این دوتا و غافل شدن از ذکر خدای تعالی ونماز گردانیده است و. هر گاه هردو را مقدم ذکر کرده باشد جایز نیست که واقع شود اشتباه و توهم اینکه مراد به (ها) یکی است، زیرا اگر مرادیکی باشد هر آینه کلام از فایده خالی میشود .

(ازبرای کلام معنی چنین خواهدبود هر گاه تجارتی یالهوی را می بینندبسوی آن تجارت میروندوظاهر است که بنابراین ذکر لهولغو میشود و هیچ فائده در آن معقول نیست. مترجم)

و علم باینکه اگر مراد هردو نباشند لغو لازم می آیدو کافیست در اشاره بهر دو و اینکه هردو مرادند و اگرچه ضمیر (ها) بحسب ظاهر کنایه ازیکی باشد.

و همچنین قول خدایتعالی :

(و الله ورسوله احق ان یرضوه) (1)

وخدا و رسودوی احق و سزاوار ترند باینکه ایشان ازاو راضی باشند

پس مراد اینست که ایشان از خدا و رسول هردو راضی باشند، با آنکه ضمیر راجع بیکی از ایشان است لیکن قرینه برهردو مراد است، زیرا چون ذکرخدای تعالی و رسول را بتفضیل مقدم داشته . پس دلالت میکند براینکه حق اینست که از هر دو راضی باشندو کرنه ذکر هر دو فایده ندارد چنانکه مذکورشد.

و هم چنین قول شاعر :

تحن بما عندنا و انت بما عندک راض والرای مختلف

اکر پیش ازاین مذ کور نمیشدقول او: (نحن بما عندنا) هرآینه جایز نبود ms046 اقتصار بر(راض) ثانی. و اماچون مذ کورشد پس دلالت میکند براینکه آنجاهم (راض) مراداستو گرنه خالی از فایده میشود.

( حاصل اینکه معنی شعر چنین است که مابآنچه خدا بما داده و توبآنچه خدا بتو داده راضی هستی . و معلوم است که اگر اینرا برظاهر بگذاریم فقره اول یعنی ما بآنچه خدابماداده لغومیشود. پس معلوم شد مراداینست که ما بآنچه خدا بما داده راضی هستیم تافایده داشته باشد. بنابراین از طریق گفتگو مراد معلوم میشود و الا این کلام صحیحنبود . مترجم)

پس چون جمیع آنچه ماذ کز کردیم معلوم است نزد کسیکه کلام را تصور کند، جایز است اقتصار در آن بریکی از دوتا که مذکورشد برای ایجاز و اختصار

و از این باب نیست قول خدایتعالی . (فانزل الله سکینته علیه)

زیرا کلام در این تمام میشود و منتظم میگردد وقتیکه (ها) همین کنایه از رسول ع الهباشد وبس ، نه کسی هم که بااو درغاربود.

وهیچ حاجتی نیست باینکه کنایه از هردو بگیرند، با آنکه در لغت عرب و ظاهر استعمال ایشان کنایه ازیک شخص است و اگراراده کرده باشد به (ه1) هردورا هر آینه اشتباه والتباس وتعیمه و الغازحاصل میشود.

زیرا چنانکه اشتباه واقع است اگریکی را اراده کنند وقتیکه دلیل باشد براین که کنایه از هر دواست و هیچ فائده در کلام نیست اگر رجوع بهر دو نشود، و همچنین التباس حاصل است اگر هر دورااراده کنند وقتیکه دلیلی که باعث این بودنباشد و کمال فایده باقتصار بر اراده یکی محقق باشد .

آیا نمی بینی کسیکه بگوید زیدرا ملاقات کردم و با او عمرو بودپس با زید تکلم کردم و با او مناظره کردم، و باین کلام اراده کند که باهردو مناظره کردم نه زید تنها هر آینه لغز و معما کفته است . از برای آنکه نیست در کلام وی چیزیکه باعث این باشد که کنایه ازهر دو است. بلکه ظاهراین کلام درعرف و لنت اینستکه همین

پس اکر خصم این آیه را نظیر و مثل آنهائیکه مذ کورشد کرفته باشد هر آینه بفرق میان این و آنها جاهل خواهد بود چنانکه ما بیان کردیم. پس معلومشد که هیچ نسبتی میان این دو امریعنی این و آنها تیست.

و این شبهه جواب دیگرهم دارد و آن اینست که خدایتعالی اراده کرده است به (ها) ایکه بعداز (ه1) سکینه است یعنی (ماء) ایده (نبی ) را پس جایزتیست که اراده کرده باشد به (ها) اول یعنی (هاء) سکینه غیرنبی را

زیرا درزبانعرب یافت نمیشود اینکه لفظ واحدی کنایه از دو چیز باشد که پیش از آن مذ کور باشند و لفظ دیگر که بعداز آن باشد بهمان طریق و نسق کنایه از یکی از آن دو باشد و نیست برای این نظیری نه در قرآن و نه در اشعار و نه در کلام دیگر.

پس چون (هاء) در قول خد ایتعالی : (وایده بجنود) باتفاق علماء کنایه از نبی است ، ثابت شد که (هاء) پیش از آن نیز یعنی (هاء) (فانزل اللهسکینته علیه) کنایه از رسول له ا ل است و بس . ونیز ظاهرشد مفارقت و جدائی این آیه از جمیع آنیه مذکور شداز آیه ها و شعری که استشهاد بآن کرده اند والله الموفق.

خبر دادمرا شیخ ره گفت، سئوال کرد یحیی بن خالد برمکی از هشام بنالحکم ره پس باو کفت بمن خبرده یا هشام که آیا میشود حق در دو طرف که خلاف هم هستند باشد.

هشام کفتنه .

یحیی کفت خبرده بمن از دو کس که خصومت کنند در امر دینی ونزاع واختلاف کنند آیا خالی است ازاینکه یامرد و حق میکویند یاهردو باطل یایکی حق میکوید

مشام گفت خالی نیستند از این ولیکن جایز نیست که هردوحق گویند چنان که درجواب سابق گذشت.

پس یحیی بهشام گفت خبر ده مرا از امیر المؤمنین لا وعباس چون باهم پیش ابو بکر ms048 در میراث حضرت رسول خصومت کردند کدام یک حق میگفت و کدام یک باطل . از برای آنکه نمیکوئی که هردو حق میگفتندو نه اینکه هردو باطل میگفتند پس همین احتمال اول باقیماند.

هشام گفته است باخود فکر کردم اگر بگویم علی لا باطل میگفت هر آینه کافر میشوم و از مذهب خود بیرون میروم، و اگرعباس باطل میگفت گردنم رامیزند و باخود میگفتم که برمن مسئله ای واردشد که قبل از این از من سئوال نشده بودونه برای آن جوابی حاضرداشتم.

پس بخاطرم رسید قول ابی عبد لله لا که فرمود یا هشام همیشه تو مؤیدی بروح القدس مادام که بزبان خود خودنصرت مادهی . پس دانستم هر گزخوار نمیشوم و برای من در آنحال جواب ظاهرشد .

پس به یحیی گفتم که از هیچیکایشان خطا نبودو هردوحق میگفتند و برای این نظیری است که بآن قر آن درقصه داود ناطق است :

وهل اتیک نبوء الخصم اذتسور واالمحراب (1) (تا آیه) : خصمان بغی بعضناعلی بعض (2).

(ودر تفسیراین آیه نقل کرده اند که روزی داودل نشسته بود ودر ها بسته و مو کلان کماشته ، ناگاه دید جمعی از دیوار بالا آمدند و مشهور اینتکه ایشان ملائکه بصورت آدم بودند .

پسداود (ع) ترسید گفتند خوف مکن مادوطایفه ایم که باهم خصومت داریم

داود علیه السلام گفت بتوظلم کرده است و بدرستیکه بسیاراز شر کاء بعضی از ایشان ظلم بربعض دیگر میکنند . بعد داود گمان کرد گناهی کرده است بسبب آنکه بظلم آن دیکری حکم کرد بی آنکه ازوی هم سئوال کند وعلم بصدق اوحاصل کند. پس استغفارنمود و بسجده رفت . مترجم)

یس ms049 کدام یک ازاین دو فرشته خطاکارو کدام بحق بودیا آنکه میگوئی هردو خطا کاربودند. پس بهرچه تودراین جواب گوئی من بآن جواب میگویم.

یحیی گفت من نمیگویم که آن دو ملک خطا کاربودند بلکه میکویم هردو بحق بودند . از برای آنکه ایشان در حقیقتنه خصومت کرده بودندونه اختلاف در حکم. و اظهاراین دعوی نکردند مگربرای اینکه داود را برخطای خود تنبیه کنند و باو حکم را اعلام کنند، و اورا بر آن واقف سازند . زیرا بسبب این واقعه معلوم شد که بی تأمل و تفحص حکم نمیباید کرد و اینحکم او چون بی تفحص بود خطا و فاسد گشت .

هشام گفت پس من به یحیی گفتم همچنین علی و عباس در حکم اختلاف نکردند و در حقیقت خصومت نکردند و خصومت و اختلافرا ظاهر نکردند مگربرای اینکه ابو بکررا برغلط خود تنبیه کنند و او را بر خطای خود و اقف سازند و اینرا باو بنمایند که او برایشان درباب میراث ظلم کرده است و گرنه ایشان درامرخود درشک نبودند و این اختلاف میان ایشان نبود مگر بطریقی که میان آن دوفرشته بود پس یحیی دیکر جوابی نگفت و رشید کلام هشام را پسندید.

خبرداد مراشیخ ره که رشید دوست میداشت کلام هشام بن حکم را باخوارج بشنود پس امر باحضار هشام واحضار عبدالله بن یزید اباضی خارجی (1) کردونشست جائیکه کلام ایشانرامی شنیدوقوم اورا نمیدیدند. و یحیی بن خالد برمکی وزیر رشید در مجلس بود.

پس یحیی بعبد الله گفت که از ابو محمد یعنی هشام از چیزی سؤال کند.

هشام گفت خوارج هیچ مسئله برماندارند.

عبدالله گفت چرا و چگونه استاین.

هشام گفت از برای آنکه شما قومی هستید که با ما بر ولایت مردی اجماع کردید (یعتی امیر المؤمنینلا) وتعدیل او واقرار بامامت و فضل وی. باز درعداوت و دشمنی اوو برائت و دوری ازوی ازما مفارقت و جدائی کردید . پس ما براجماع خود و شهادتیکه ms050 شما برای اودادید ثابتیم و مخالفت شما قدح مذهبما نمیکند ودعوی شما برما پذیرفته نمیشود.

زیرا اختلاف با اتفاق برابری نسیکند، و شهادت خصم برای خصم دیگر مقبول است ، و شهادت خصم بر علیه خصم دیگریعنی برضرروی مردود است .

یحیی گفت یا اباعلد قطع کلام تزدیکشد و اینکه عبدالله ملزم وساکت شود. ولیکن چیز دیگر جاری ساز و با عبدالله گفتگو کن از برای آنکه خلیفه این مکالمه را دوست میدارد.

پس هشام گفت من باین حاضرم ولیکن کلام بسا منتهی میشود بجائیکه بر

عبدالله گفت بتحقیق هشام مارا بسوی انصاف خواند پس ما قبول داریم که واسطه می یابد.

هشام گفت اینواسطه که باشد و مذهب او چه باشد آیا از اصحاب تو و یا مخالف ملت اسلام باشد ولیکن نه مذهبمن و نه مذهب تو داشته باشد.

عبدالله گفت تواختیار کنهر که را که خواهی یس بتحقیق من باوراضیم.

هشام گفت امامن یس اعتقاد دارم اگر از اصحاب من باشد توایمن نیستی از اینکه او برای من تعصب کند، و اگر از اصحابتو باشد من ازاوایمن نیستم درحکمی که برمن کند. و اگر مخالف هردو باشد اعتماد بر اونیست نه در حکمی که برمن کند ونه درحکمی که برتو نمایذ.

ولیکن دو مرد میباید یکی از اصحاب من ویکی از اصحاب تو تا در آنچیز یکه میانما و توست فکر کنند وبرما بموجبحق و محض حکم بعدل نه از روی تعصب حیدم کنند.

عبدالله گفت بتحقیق انصاف آوردی یا باغمد و من انتظار میکشیدم که این حرفرا ازتوبشنوم.

پس ms051 هشام بجانب یحیی بن خالد رو آوردو گفت ایها الوزیر بتحقیق اورا ساکت کردم و جمیع مذاهب ویرا باندک سعی هلاک وفاسد گردانیدم ، و با او چیزی دیگر باقی نماند، واز مناظره با او مستغنی شدم.

پس رشید پرده راحرکت داد و یحیی بن خالدرا طلبیدو باو کفت که این متکلم شیعه یعنی هشام ایستاد بااین مردایستادنی که متضمن مناظره وبحث نبود، بعد از آن دهوی کره براو اینکه ملزم عد و مذعب او فاسد کردید پس مشلمرا امن کن که

یس یحیی بهشام کفت که خلیفه ترا امرمیکند آنچیز یرا که براین مرد دعوی کردی واضح کنی.

هشام گفت این قوم یعنی خوارج همیشه بامادرولایت امیر المؤمنین لا موافق بودند . تا آنکه ظاهرشد ازامر حکمین آنچه ظاهرشد . پس بسبب حکم قرار دادن بکفروی حکم کردند . و برای این قائل بضلال وی شدند. وحال آنکه همین طایفه آن حضر تراباین مضطر ساختند و حضرت باختیار راضی باین نشد.

و حالااین شخص با آنکه معتمداصحاب خویش است دو مرد را از روی اختیار نه بطریق اضطرار حکم گردانید که در مذهب باهم مختلف باشند یکی از ایشان تکفیر او کند و دیگری تعدیل.

پس اگر این مرد دراین مصیب است و درست رفته امیرالمؤمنین اولی بصواب است، و اگر مخطی و کافراست پس مارا از خودشر بسبب شهادت وی بکفر بر نفس خویش فارغ گردانیدهاست. و نظر کردن در کفر و ایمان وی اولی است از نظر کردن در تکفیر اوعلی (ع) را.

پس رشید این بحث را پسندید و امر کردصله و جایزه بهشام بدهند.

شیخ ره فرمود که هشام بن حکم اکبر اصحاب ابی عبدالله علیه السلام و فقیه بود و حدیث بسیار روایت کرده است و بصحبت ابوعبد الله جعفر بن محمد علیه السلام رسیده و بعد از وی بخدمت ابوالحسن موسی علیه السلام حاضرشده ، و ms052 کنیهٔ‌وی ابو تد و ابوالحکم بود مولای بنی شیبان و در کوفه اقامتداشت، و بحدی علومرتبه اوپیش ابو عبدالله جعفر بن تمد علیه السلام رسید روزی در (منی) بر آنحضرت داخل شد واو جوان و اول خط عارضش بود . در آن مجلس شیوخ شیعه مثل: خمران بن اعین (1) و

بتحقیق موافق ومخالف شیعه نقل کردهاند که این آیه درخانهآ ام سلمه زن پیعمبر قلج ال ن ازل شد و آنحضرت درخانه بودوامیر المؤمنین و فاطمه و امام حسن وامام حسین علیهم السلام را درزیرعبائی گرفته بود و فرمود خدایا ایشان اهل بیت منند.

پس خدایتعالی این آیه رانازل کرد .

اما یرید الله لیذهب عنکم الرحبس اهل البیت ویطهر کم تطهیرا ورسولی ال علله آنرا تلاوت کرد.

پس ام سلمه گفت یارسول الله آیا من ازاهل بین تونیستم حضرت باوفرمود تو ازاهل خیری ونفرمود تو ازاهل بیت منی.

حتی اینکه اصحاب حدیث روایت کردهاند که از عمر ازاین آیه سؤال کردند گفت اینرا از عایشه سؤال کنید و چون ms054 از عایشه پرسیدند گفت این آیه درخانهآ خواهر من امسلمه نازل شد اینرا از او بپرسید برای آنکه اوباین از من داناتراست.

پس اصحاب حدیث از ناصبیه و شیعه اختلاف تکردهاند دراینکه این آیه بآن کسانی مخصوص است که ماشمردیم. و حمل کردن قر آن در تأویل بر آنچه بآن حدیث آمده است از حمل آن برظن و گمان بهتر است با آنکه خدایتعالی برصحت آنچه ما گفتیم بمضمون ابن آیه دلالت کرده است.

انما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت (1).

خدایتعالی اراده کرده است از شما (رجس) را زایل کند (و (رجس) چیزقذر را گویند).

وزایل کردن رجس نمیشود مگربعصمت از گنان، ازبرای آنکه گناه بدترین رجسها است.

(پس ثابت شد خدایتعالی ارادهآ زایل کردن گناهان را از ایشان دارد و معلوم است که مترجم).

مراد باراده زایل کردن اینست که زایل شده است از ایشان کناهان بالفعل و هر گز گناهی نکردهاند.

نه اینکه اراده کرده است اراده ای که بمعنی خواهش است یعنی میخواهدزایل کند واگرچه زایل نشده باشد.

(چنانکه درامر میگویند که امرارادهآ فعل است یعنی خواهش و طلب آن، مثل (اضرب) که گویندهآ وی خواهش دارد که مخاطب بزند و طلب آن کرده مترجم).

خصوصا بنابر مذهب من دراتصاف خدایتعالی باراده و اینکه فرق میکنم میان خبرازارادهآ دراین آیه وخبر ازارادهآ درقول وی :

یریدالله بکم الیسر ولایرید بکم العسر. (1)

خدایتعالی بشما نیکوئی اراده دارد و بشما بدی اراده ندارد.

(پس اراده دراین آیه بمعنی خواهش است و در آن آیه بمعنی اینست که بالفعل واقع شده است - مترجم).

زیرا اگر هردوبیک معنی باشد برای مخصوص ساختن این آیه باهل بیت معنی وفایده نخواهد بود. از برای آنکه ارادهآ نیکوئی وبیان اقتضا میکند شامل جمیع خلایق باشد چنانکه در تفسیر نقل کردهاند.

(پس اگرارادهآ آن درهر دو آیه باین معنی باشد شامل جمیع خلایق خواهدبود و هیچ اختصاص باهل بیت نخواهد داشت. و حاصل ms055 آنکه خدایتعالی میخواهد که جمیع خلق وی معصوم باشند لیکن بفعل نمی آید. پس اگراراده در این آیه باین معنی باشد مخصوص ساختن آن باهل بیت لغومیشود . واما اگربآن معنی باشد که بالفعل زایل شده است مخصوص است باهل بیت و کسی دیگر معصوم نیست - مترجم).

پس چون خدایتعالی اهل بیت را بارادهآ زایل کردن رجس ازایشان مخصوص گردانیده است. هر آینه بر آنچه ما آنرا وصف کردیم دلالت میکند که آن وقوع زایل شدن رجس از ایشانست واین موجب عصمت است چنانکه ذکر کردیم.

واذ کرن مایتلی فی بیوتکن من آیات الله والحکمة ان الله کان لطیفا خبیرا (1).

پس دلالت کرده است بسبب این تغییر اسلوب برتنهائی آن کسیکه اورا از آل محمد الله ذکر کردیم باتصاف صفتی که آنرا برایشان معلق کرده است از حکم طهارت از رجس که باعث عصمت وفضیلت جلیل است.

و ممکن شمانیست ای طایفه مخالف ، دعوی کنید که بازنان مردی یا پسری بوده است، وبنا براین بگوئید ایراد چمع مذکر بطریق تغلیب مذکر بر مؤنث صحیح است.

(و تغلیب آنست دو چیز که میان ایشان ربطی باشد نام یکی را برآن دیگری نیز اطلاق نمایند وهر دورا باهم بیک نام ذکر کنند مثل شمسین وقمرین. مترجم)

وهر گاه این ادعا ممکن نشود و باطل باشد اینکه بسوی ازواج متوجه شود. پس کسی دیگرنیست که باو متوجه گرده غیر آنکه ما آنرا از جمعی که حدیث در باب ایشان وارد شده ذکر کردیم چنانکه بیان شد.

کلام شیخ ره در دلیل براینکه امیر المؤمنینل با ابو بکر بیعت نکرد. شیخ ره فرمود امت اجماع کردهاند براینکه امیر المؤمنین ل از بیعت ابوبکر تأخیر کرد. ولیکن کسیکه کمتر از همه کس میگوید تا سه روز تأخیر کرد، و بعضی میگویند تأخیر کرد تا وقتی که حضرت فاطمه علیها السلام فوت شد بعد از آن بیعت کرد، و بعضی میگویند تا چهل روز تأخیر کرد، و بعضی میگویند تاشش ماه تأخیر کرد و محققان اهل امامت میگویندهر کزبیعت نکرد. پس حاصل شد اجماع براینکه آن حضرت تأخیر از بیعت کرد و باز اختلاف کردهاند دراینکه بعد ازاین بیعت کرد یانه

و چون اینرا دانستی بدان حق اینست ms057 که هر گزبیعت نکرد، ودلیل آن اینست تأخیروی خالی نیست ازاینکه یاهدی وراه راست است و ترک آن ضلال و گمراهی یا آنکه تأخیرضلال است و ترک آن هدی و صواب ویا آنکه صواب است و ترک آن نیز صواب ویا آنکه خطاست و ترکش نیزخطا.

پس اگر تأخیر ضلال وباطلست هر آینه لازم می آید امیر المؤمنین لا بعد از نبی اله کمراه شده باشد ، بسبب آنکه ترک هدی کرده که بر او رفتن بسوی او واجب بوده.

وحال آنکه امت اجماع کردهاند براینکه از امیر المؤمنین بعد ازببی در طول زمان ابو بکر وایام عمر وعثمان واوائل زمان خلافت خویش ضلالی واقع نشد. تاوقتیکه خوارج هنگام قراردادن حکم در جنگ (صفین) مخالف نمودند وامت در آن وقت مفارقت کردند.

پس باجماع مذکور باطل شد که تأخیر بیعت آنحضرت با ابوبکر ضلال باشد. واگر تأخیرهدی صواب بود و ترک آن خطا وضلال، پس جایزنیست از صواب بخطا و از هدی بضلال عدول کند . خصوصا آنکه اجماع واقعست بر اینکه از آنحضرت در ایامیکه مذکورشد ضلال ظاهرنشد.

و محالست که تأخیرخطا وتر کش نیز خطا باشد. ازبرای آنده اجماع مذکور بر بطلان این نیز دلالت میکند و دیگر آنکه عقل نیز بفساد این قول و محال بودن آن حکم میکند و صحیح نیست که تأخیر صواب باشد و ترکش نیزصواب، زیرا حق در دوطرف مختلف ونه بردو صفت ضد یکدیگر نمیباشد.

و اما قو میکه باما دراین مسئله مخالفند. یعنی اهل سنت اجماع کردهاند براینکه اشکالی در جواز اختیار کردن امام و صحت امامت ابو بکر نبود.

بدرستیکه مردم بدو طایفه منحصرند، یکی شیعه که میگویند امامت ابوبکر فاسد بود یس قول بامامت وی هر گز صحیح نیست. وطایفهآ دیگر نا صبیه که میگویند

زیرا این تأخیر سبب فقدان دلیل برامامت او نبود ونه سبب شبههایکه عارض شده باشد. (از برای آنکه استحقاق امامت وی باعتقاد ایشان بسیار ظاهراست مترجم) نمیباشد تأخیرهر گاه ثابت شود که تأخیرشده مگرازروی بعض وعناد.

پس بآنچه بیان کردیم تابت شد که امیر المؤمنین با ابوبکر بهیچ وجه بیعت نکرده است همچناتکه ذکر کردیم . بتحقیق ناصبیه از استخراج این دلیل غافنند بر خلاف ایشان با آنکه موافقت کردهاند براینکه امیرالمؤمنین بلا چندی از بیعت تأخیر کرد. واگراینرا میفهمیدند هر آینه پیش از اینکه اجماع شود مخالفت میکردند ومی گفتند هر گزتأخیر نکرد.

دورنمیدانم هر گاه براین کلام واقف شوند حالاهم ایشان ارتکاب خلاف نکنند وایکن اجماعی که پیش کردهاند کسیکه مرتکب این شود غلبه براومیکند وقول او را ساقط میکند وقصهآ اوسست وزبون میشود و احتیاج ببحث بسیار با اونیست. بلکه اجماع مذکور دررد قول او کافیست.

خبر داد مرا شیخ ره ، ابو الحسن علی بن میثم ره بمرد نصرانی گفت چرا بر گردنت این صلیب را انداختی.

گفت ازبرای آنکه شبیه آنچیزیست که عیسی را بر آن آویختند.

ابوالحسن گفت آیا عیسی دوست میدانت بردار آویخته شود.

ابو الحسن گفت آیا عیسی لا سوار خرمیشد و میرفت در تحصیل کاریکه داشت.

گفت بلی.

ابوالحسن گفت آیا بقاء خررا دوست میداشت تابمطلب خود برسد.

گفت بلی.

ابو الحسن گفت پس توترک کردی آن چیریرا که عیسی لا بقاء آنرا دوست میداشت و در حیات خود سوار آن میشد. و چیزی را که عیسی بکراهت بر آن حمل شد وبا دشمنی و بغض بآن بالابرده شد اختیار کردی و آنرا در گردن خود انداختی.

بنابراین قیاس بهتر وسزاوارتر اینستکه خررا در گردنت ms059 بیاویزی و صلیب را ترک کنی و گرنه جهالت کردهای و بخلاف آنچه میباید عمل نمودهای. خبرداد مرا شیخ ره چون رسول خواست از قریش پنهان شود و بطرف درهای بسبب خوف از جان خود بگریزد، با ابوطالب پدر امیرالمؤمنین للبجلا مشورت کرد . پس ابوطالب اشاره به ینهان شدن نمود و آنرا مناسب دانست و پیش امیر المؤمنین رفت وباو گفت که جای رسو بخوابد تا باجان خود حفظ آن حضرت کند. امیرالمؤمنین لبلا اینرا قبول کرد ، چون شب شد و چشم مردم بخواب رفت ابوطالب با امیر المؤمنین آمد. پس رسول ال برخاست وامیر المؤمنین را درجای خود خوابانید. پسامیر المؤمنین بابوطالب کفت (یا ابتامانی مقتول) یعنی ای پدرمن تزدیک به هلاکت وقتلم. قطع امید ازمن وطمع ازحیات من بدار وازخدا طلب اجر کن مترجم) .

ابوطالب گفت :

72 اصبرن یا بنی فالصبراحجی کل حی مصیره لشعوب. ای پسرمن دراین بلاصبر کن بدرستیکه صبر کردن عاقلیست و هر زنده آخر راهش بموت است. قد بذلناک والبلاء شدید لفداءالنجیب وابن النجیب ترا دربلای شدید بذل کردیم از برای فداء کسیکه نجیب و پسرنجیب است. (یعنی رسولصلی ال له مترجم). لفداء الأعز ذی الحسب الثا قبوالباع والفناء الحسیب(1). از برای فداء کسی عزیز است که دارای حسب روشن و شرف و کرم و ساحت وسیع باشد. ان یصیبک المنون فالنبل یبری فمصیب منها وغیر مصیب اگربتومرگ برسد علاجی نیست بدرستی که تیر که میتراشند بعضی میخورد وبعضی نه، بسا آدمی بعضی مدتی زنده میماند و بعضی زود میرود.

کل حی وان تملی بعیش آخذ من سهامها بنصیب . هر زنده ای اگر چه مهلتش بدهند مدتی زنده باشد آخر باو ازمرگ نصیبی میرسد . پس امیرالمؤمنین لجلافرمود: اتأمرنی بالصبر فی نصر احمد ووالله ما قلت الذی قلت جازعا. آیا تومرا بیاری احمد امرمیکنی نمیدانی که من بی گفتهآ کسی در نصرت او میکوشم والله آنچه را گفتم از روی جزع و خوف ms060 نگفته ام.

ولکننی احببت ان ترانصرتی وتعلم انی لم ازل لک طائعا. ولیکن دوست میداشتم تو نصرت مرا ببینی و بدانی که من همیشه طاعت تو میکنم. وسعیی لوجه الله فی نصراحمد نبی الهدی المحمودطفلا ویافعا.

سعی من در نصرت احمد برای رضای خداست که پیغمبری هدایت کننده و حمد کرده شده در طفولیت و بزرگی است.

بازامیر المؤمنین جلابعد از آن فرموده : وقیت بنفسی خیر من وطئی الحصی ومن طاف بالبیت العتیق وبالحجر.

من بجان خود کسی را حفظ کردم که بهترین جماعتست و برروی ریگ راه رفتند وخانه کعبه و حجررا طواف کردند.

رسول اله الخلق اذ مکر و ابه فنجاه ذوالطول الکریم من المکر رسول خدایتعالی است وقتیکه قوم باو مکر کردتدویرا صاحب نعمتها و گرمها خلاصی داد. یعنی خدایتعالی از مکرایشان. وبت اراعیهم وهم ینبئو ننی وقدصبرتنفسیعلی القتل والأسر

شب بروز آوردم در حالیکه ایشانرا نگاه میداشتم و ایشان نیز مرا نگهبانی میکردند ، نفس من در آنوقت رضا داده بود که مرا بکشند یا اسیر کنند.

وبات رسول الله فی الشعب آمنا وذلک فی حفظ الاله وفی ستر

و رسول ها الدر آن دره شب بروز آورد ازروی امنیت در حفظ خدایتعالی و ینهانی از ایشان .

اردت به نصر الاله تبتلا واضمرته حتی اوسدفی قبری باین کارنصرت خدایتعالی را ازروی اخلاص و انقطاع باواراده کردم و این در خاطر من ثابت است تاوقتیکه درقبر بخوابم.

شیخ ره فرمود: دراکثراخبار آمده است که امیرالمؤمنین در شبی که رسول ل الله بغار رفت درجای آنحضرت خوابید، و این خبر را که مذ کور شد یافتم در باب شبی که رسو بدره کوه رفت و ممکنست امیر المؤمنین در جای رسول ل الله ومرتبه خوابیده باشد، یکی غبی که بغاررفت ودیکری نبی که بکوه رمسیار شد و وراین فعل امیر السؤمنین دلائلی بر فساد و مقالات اهل خلاف و تصب و عناد است ازوجوه بسیار .

(یکی) بطلان قول ایشانست که میکویند امیرالمؤمنین لجلا برسولایمان آورد و حال آنکه او پنجساله یاهفت ساله یا نهساله بود. وغرض ازاین کلام اینست که فضیلت ایمان آن حضرترا باطل کنند و بگویند ایمان او بر سبیل تلقین و تعلیم باطفال واقع شده نه بطریق معرفت و یقین و بطلان قول ایشان بسبب اینستکه اگر سن آنحضرت وقت دعوت رسول بآنقدر که درباره او کفته اند بود بارسو اشتباه نمیشد . تااینکه قوم کفار توهم کنند که او رسول الله است و تا وقت سحر اورا نگهبانی کنند از برای آنکه تر کیب طفل بمرد بزرگ مشتبه نمیشود.

یس چون دراین مقام برقریش امر مشتبه شد حتی اینکه موقع پناهنده شدن رسول ب بکوه اول دعوت اسلام و ابتداء آن بود معلوم شد و قتیکه امیر المؤمنین یلآ اجابت رسول ا ا لله کرده بالغ و کامل وبصورت مردان و مثل ایشان بوده است.

اگرچه دلائل برصحت ایمان آنحضرت و فضیلت وی و اینکه ایمان او واقع نشد مگراز روی معرفت و یقین محتاج نیست بذکر این کلام بلکه ما اینرا برسبیل استظهار آوردیم.

(دوم) اینکه خدایتعالی در محکم کتاب خویش قصهآ اسمعیل جلا و بندگی ویرا با اینکه صبر کرد پدرش ابراهیم علیه السلام اورا ذبح کند برای مانقل کرده است باز بسبب این ویرا مدح و تعظیم نموده و فرموده است :

ان هذا لهوا لبلاء المبین (1)

بدرستیکه آنچه اسمعیل بر آن صبر کرد بلای عظیم بود .

و رسول الله در افتخار بآباء خویش فرموده که من پسرد وذبیحم، یعنی اسمعیل که ازاجداد آن حضرت بود . و عبدالله پدر حضرت. و درذبح عبداللهقصه مشهور است که شرح و بیان آن بطول میانجامد . و آنرااهل سیر و تواریخ میدانند و پدرعبدالله یعنی عبدالمطلب صد شتر سرخ بغل بقداء او داد و ترک ذبح کرد.

هر کاه آنچیز یکه خدایتعالی بآن از محنت اسمعیل بسبب ذبح خبرداده

زیرا ابراهیملا بپسرخود اسمعیل لا گفت درخواب دیدم ترا ذبح میکنم پس ببین چه خواهی کرد. اسمعیل گفتای پدر بآنچه مأمورشده ای بکن انشاءالله مرا از جمله صبر کنندگان خواهی یافت.

پس دراین محنت اطاعت یدر کرد با علم بشفقت پدر بر پسرورحم و محبت او بوی و جزم باینکه این فعل نزدیک نیست از جانب پدر نسبت به پسر واقع شود . بلکه این در گذشته هم واقع نشده و توهم آن در آینده نیز نمیرود ، و باظن قوی باین که اینقول و جزم بکشتن وی امتحان اطاعت اوست ، پس بنا بر این بسیاری خوف زایل میشود و امید سلامتی حاصل میگردد .

و امیر المؤمنین لا را ابوطالب بخوابیدن جای رسول و فدا کردن جان خویش خوانده بود، و حال آنکه ابوطالب را طاعت و فرمانی بر آنحضرت مثل قربانی که انبیاء برخلایق دارند نبود و آنحضرت رادراین امر بطریق وحی از جانب خدایتعالی نخوانده بود ، چنانکه ابراهیم (ع ایسرش را امر کرد و آنرا بوحی از جانب خدایتعالی نسبت داده بود. بلکه ابوطالب از پیش خود امرنمود وبا اینحال امیرالمؤمنین (ع) میدانست که قریش شدید ترین مردم نسبت بر سو و سنگدلترین ایشان هستند و هرعاقلی میداند تفاوت و فرق میان فرمان بردن پیش دشمنی که بغض وعناد داشته باشد . و بخواهد تسکین نفس خود کند اگر بمنتهی تسکین و شفای نفس خویش نرسد ، نهایت ضرر و غایت آزار را باقسام المها و انواع مضرتها خواهد رسانید، و میان فرمان بردن واطاعت کردن دوست محب و پدر مشفق که ظن غالب اینستکه شفقت او ازضرررسانیدن بپسر خود با وجود اطاعت خدایتعالی مانع میشود.

باین طریق که رجوع کند و ms063 ازخدا در خواست نماید شاید ببخشد یا بار تکاب معصیتی اکر کسی باشد که معصیت بر او جایز باشد. یا آنکه اینرا احتمال دهد که

و هر کاه محنت امیر المؤمنین (ع) از محنت اسمعیل (ع) بآندلیل که بیان کردیم عظیم تر باشد ثابت میشود فضیلتی که امیر المؤمنین (ع) باین فعل تحصیل کرده است برهر فضیلتی که برای یکی از صحابه و اهل بیت (ع) حاصل باشد ترجیح دارد و باطل میشودقول کسیکه قصد کرده است نسبت دهد و ملاحظه کند فضیلت او را با ابوبکر ازاهلسنت و معتزله که با او نصب و عداوت دارند .

زیرا برای آنحضرت فضیلتی حاصل شده که بر فضیلت انبیاء (ع) زیادتی دارد . چه جای صحابه یاغیرایشان.

اگر کسی وقتیکه این دلیل را بشنود بگوید چگونه برای شما این دعوی در باب این محنت و تفضیل آن بر، حنت اسمعیل (ع) صحیح است و حال آنکه او پیغمبر بوده و امیرالمؤمنین(ع) باعتقاد شما وصی پیغمبر است وجایزنیست کسیکه پیغمبر نباشد ازیکی انبیاء علیهم السلام افضل باشد.

پس در جواب او میگوئیم از تفضیل این محنت برمحنت اسمعیل (ع الازمنمی- آید که امیر المؤمنین (ع) را بریکی از انبیاء تفضیل دهیم . زیرا اگرچه برای او فضیلتی حاصل شده که آنرا پیغمبری درایام سابق تحصیل نکرده است و لیکن فضیلتی که آنرا انبیاء جمع کرده اند و چیزی از آن برای امیرالمؤمنین (ع) حاصل نیست باعث زیادتی فضل ایشان براوست و منع میکند از مساوات آنحضرت و ایشان در مرتبه یا تفضیل او برایشان چنانکه بیان کردیم .

و بعد از تسلیم اینکه لازم می آید آنحضرت افضل باشد . جواب میگوئیم هر کاه بر فضیلت امیر المؤمنین (ع) بر پیغمبری از پیغمبران دلیل قائم و برهان بر آن واضح باشد هر آینه بر ماواجب است بآن قائل شویم و خلاف در ms064 آنرا ترک کنیم و ما را ازاین خلافعامهآ جهال دورتمیکند . (که بسبب جهل و عناد اعتقاد بآن نمیکنندو چکونه ما قائل بآن نشویم)

و حال آنکه نیست در تفضیل سیدالوصیین و امام المتقین و برادررسول رب -

و هر گاه در آن خلافی نباشد جز خلاف بعضی از ناصبیه یا کسیکه قائل بولایت اوست که در اعتقادش ضعفی حاصل است پس مانعی ازقول بآن نیست .

اگر کسی بگوید محنت اسمعیل (ع) از محنت امیرالمؤمنین (ع) عظیمتربود زیرا امیرالمؤمنین میدانست قریش غیراو نمیخواهند و غرض ایشان قتل او نیست بلکه قصدر سوله را دارند نه قصداورا ، پس او اعتمادوجزم بسلامتی داشت .

و اسمعیل (ع) یقین داشت که ذبح بر اوواقع میشود زیرا ابراهیم (ع) امری را که بآن وحی نازل شده بود بجا می آورد پس میان این دو امر فرقست .

جواب میگوئیم امیر المؤمنین (ع) اگرچه میدانست قریش قصد رسول عاا دارند نه غیر او ولیکن بظاهرحال و بسبب آنچه باعث غلبه ظن میشود از عادتیکه جاریست خشم قریش بر کسیکه مانع انجام عرض ایشان و حائل بین آنها ومنظورشان شده شدید میشود. و کسیکه دشمن ایشان است امر را بر آنان مشتبه کرده است تا آنکه حیله و امید آنان ضایع وزایل گردد.

و میدانست که قریش با او باضعاف آنچه باصاحبوی یعنی رسو بسبب زیادتی خشم و کینهآ ایشان و غلبه غضب بر آنان درنظر داشتهاند رفتار خواهند نمود.

پس خوف ازایشان در اینحال از خوف رسول شدید ترویأس و قطع امید رجوع از ایشان وضرررسانیدن باو از یأس ببی قویتراست. ms065

و مراتب مذکور امریست واضح و معلوم که دو کس در آن اختلاف نمیکنند، زبرای آنکه احتمال میرفت وقتیکه قریش برسول ظفریابند دل آنان نرم شود و بسبب نسبت و خویشی بین آنان و اوبروی رحم کنند و رقت نمایند چنانکه کسی بر کسی ظفر یابددل او خنک شود و خشم او فروبشیند وقلب او آرام کیرد.

هر کاه آنچه را که برظفر او امیدداشتند نیابند و وجه حیله ایکه برایشان در قوت غرض آنان شده بدانند و آگاه شوند که این حیله بعلی (ع) منجرشده ، هر آینه داعیهآ ایشان بضرر رسانیدن باو زیادشده و خواهش آنان بسیار میشود . پس چنانکه بیان کردیم بلیه عظیمتر می گردد .

چون اسمعیل (ع) میدانست که کشتن پسراز جانب پدر درعادت انبیاء و صالحان جاری نشده و بآن عبادتی درایام گذشته وارد نگردیده پس دل او قوی بود که گفتهآ ابراهیم علیه السلام چنانکه درپیش گذشت از برای امتحانست.

و بفرض اینکه بخاطروی نرسیده باشد هر آینه احتمال میداد بسبب غرضی حکمت اقتضا کند و حکم فخ و زایل شود.

یا آنکه کلام در باطن خلاف آنچه در ظاهر آنست باشدو مراد معنی ظاهر نباشد یا مراد از خواب در گفتهآ او که خواب دیدم ترا ذبح میکنم حقیقت خلاف آن باشد باین معنی که ضرری نباشد یا آنکه خدایتعالی بین ابراهیم و منظور اوامری حائل کند، مثل فوت اویا شغلی که اورا از آن بازدارد.

و اگراینها نیز نباشد البة بخاطر او دادن فدا ازجانب خدایتعالی و عفوا و از ذبح میرسید و یا احتمال وقوع آنرا میداد.

از برای آنکه اکرعقل وی تجویز آن نمیکرد هر آینه از جانب خدای تعالی واقع نمیشد زیرا چیزیرا که عقل احتمال ندهد و محال داند محالست از جانب خدای تعالی صادرشود . ( و پوشیده نیست که بعضی از این احتمالات درواقعهآ امیر- المؤمنین زع) جاری بود ولیکن بعیدتراست . و بفرض اینکه اسمعیل(ع) یقین داشت ذبح ms066 واقع میشود مسلم او بود که بدست پدر مشفق مهربانش صادر میشود. مترجم)

و اما امیرالمؤمنین (ع) یقین داشت که از دشمن سنگدل پر کینه صادرمیشود پس تفاوت میان این دو امر برصاحبان عقل وفهم پوشیده نیست.

اگر کسی برجواب اول از بحث اول بحث کند که هر گاه شما امیرالمؤمنین را در محنت فرمانبرداری بر قتل اسمعیل تفضیل دادیدو گفتید که این از تفضیل اسمعیل

پس چرا انکار میکنید که امیر المؤمنین (ع) از ابوبکر در این صفت افضل باشد و افضلیت ابوبکر رادرطاعت دیگر منع نکند .

جواب می گوئیم که تفاوت میان هردو واضح است از برای آنکه ما اسمعیل را بر امیر المؤمنین (ع) باوجود اختصاص آنحضرت باین محنت تفضیل دادیم بسبب احاطه علم ما بفضیلت نبوت اسمعیل (ع) که برای امیر المؤمنین علیه السلام مثل آن حاصل نیست و چیزیکه برابری کند بسبب فضیلت وحی و نزول ملئکه و غیر اینها که اسمعیل (ع) دارد نه آنحضرت .

اکر برای ابوبکر فضیلتی مساوی فضیلت محنت یا زیاده بر آن وجود داشت هر آینه واجب بود معروف و مشهورباشد.

پس ما ابوبکررا باتفاق علماء از فضیلت خوابیدن درجای رسولو از فضائل جهاد عاری یافتیم .

و هر فضیلتی را که اصحابش برای او دعوی کرده اند امیر المؤمنین (ع) را در آن فضیلت شریک یافتیم و در معنی براوزیادتی دارد و قول کسی که شکرا درحال آن حضرتو نسبتاوبا ابوبکر لازم آورد واگربرای کسی که اینرا بی دلیلی اقتراح کند جایزباشد ، هر آینه برای دیگری جایز است که در فضیلت بعضی امت نبی بر بسیاری از انبیاء شکلازم آورد . واگرچه از او درفضیلت فعلی که تزدیک بنبوت باشد صادر نشده باشد و آنکس در این قول مبهم غیر معلوم اعتماد کند باینکه شک در باطنست نه در ظاهر و اعمالی ms067 که موجود درظاهر است .

پس جایز است شخصی از امت که بحسب ظاهر عمل نیکوندارد از بسیاری از انبیاء بحسب باطن افضل باشد . هر آینه واجب میشود بر فضیلت احدی برغیر او در ظاهر جزم نکنیم زیرا ایمن نیستیم با آنکه بحسب ظاهر فضیلتش کم است اعمال باطنی او درفضل بآ آندیکری چنانکه بیان کردیم برابری کند ،

از آنچه گفتیم لازم می آید کسی که در مذهب با مامخالف است ایمن نباشد از اینکه در میان بعضی اعراب یا غیرایشان از اشخاصیکه بمرورایام بشرف صحبت نبی لله لله رسیدهاند فضیلت بعضی از آنان از ابوبکر و عمر و عثمان زیادتی داشته است.

و این فساد جمیع مذاهب ایشانست و آنچه کفتیم لازمه سؤال وبحثی که وارد ساختند بود.

خبرداد مرا شیخ ره مرسلا از علی بن عاصم ( ومعنی مرسل چنانکه مذکور شد اینستکه بعضی از واسطه هارا نقل نکنند و در اینجا شخصی را که میان او وعلی بن عاصم واسطه بود نقلنکرده ، علی بنعاصم از عطابن سائب و او ازمیسره نقل کرده مترجم.)

که امیرالمؤمنین (ع) روزی در کوفه از محله قصارین1 می کذشت و شنید مردی در اثناء کفتگو گفت نه قسم بخدائی که از ما بهفت آسمان پوشیده است.

میسره گفت: آنحضرت خنجررا بالابرد و اورا هدف قرارداد و فرمودوای برتو بسبب اعتقادیکه داری . بدرستی که خدای تعالی را چیزی پنهان نمیکند و چیری از او پنهان نمیشود .

آنمرد گفت یا امیرالمؤمنین آیا از قسم خویش کفاره بدهم، (یعنی اکر دروغ است) فرمود نه از برای آنکه تو قسم بغیر خدای عزوجل خوردی ( زیرا خدایتعالی آن صفت را که تو گفتی ندارد و قسم بغیر خدا اعتباری ندارد مترجم)

شیخ ره فرمود این حدیث دلیل برفساد قول مشبهه است (یعنی جمعی که خدای تعالی را تشبیه بدیگران می کنند و می گویند که او هم در مکان میباشد چنانکه خواهد آمد مترجما

و ms068 برصحت مذهب من در معرفت خدایتعالی و در ارجاء دلیلست (وارجاء اینست که میگویند گناهان باو جود ایمان ضررنمیرساند و طاعات با وجود کفرفایده ندارد مترجم).

وقول من درذ بایح اهل کتاب (مثل یهود ونصاری مترجم).

امامشبهه کمان کردهاند خدایتعالی در آسمانست نه در زمین واز خلق خود بهفت آسمان پنهان شده.

شیخ میفرماید دلیل عقلی قائم است براینکه چیزی که مکان بآن احاطه کند و آنرا ینهان نماید حجاب نمیباشد مگرجسم یاجوهر (اعم از جسم و اجزاء آن مترجم).

و حال آنکه جسم حادث است (البته یعنی نبوده و آخر موجودشده است، چنانکه در کتب کلامی ثابت شده مترجم)،

وبرهان قائم است براینکه خدایتعالی قدیمست و همیشه هست: قول مشبهه را فاسد میکند وهمچنین این قول را باطل میکند قول خدایتعالی .

لیس کمثله شیئی وهوالسمیع البصیر. (1)

نیست مثل و شبیه خدایتعالی هیچ چیز واوشنونده و بیننده است.

(پس معلوم شد تشبیه او بخلایق وداشتن مکان باطلست مترجم)0

وهمچنین قول امیر المؤمنین و صریح کلام وی این مذهب را فاسد میکند چنانکه شرح وبیان آن گذشت.

واما مذهب من در معرفت پس اینست میگویم صحیح نیست که خدایتعالی ازوجهی وطریقی شناخته شود وازوجه دیگر مجهول باشد، وصحیح نیست این مگر در چیزی که محسوس باشد. پس آن بحس دانسته میشود و حقیقت آن مجهول میماند، زیرا علم بحقایق این اشیاء از روی استنباط و دلیل حاصل میشود نه بمحض حس. (اینست ترجمه کلام شیخ ره در بیان مذهب وی در معرفت خدایتعالی و این بحسب

واما مذهب من درارجاء، پس اینست میگویم که هیچ طاعتی با کافر نیست. از برای آنکه خدای خودرا نمیشناسد و هر گاه خدار انشناسد از اوطاعتی صحیح نیست. زیرا فعل طاعت نمیباشد مگر کسیکه فاعل آیست کسیرا قصد کند که برای طاعت اوفعل را بجا میآورد.

و هرگاه کافرجاهل باشد بکسیکه طاعت برای اوست صحیح نیست فعل رابرای اوقصد کند.

کفتهآ امیرالمؤمنینی بکسیکه ms069 قسم خورده بود که کفاره برتو نیست زیرا بخدایتعالی قسم تخوردی ، دلیلست برصحت مذهب من و بطلان قول کسیکه دراین طاعات با من مخالفت کرده از جمیع طوایف واز اصحاب ما نیز که برای کافر ثابت میکنند و گمان دارند که خدا بعوض آن دردنیا بایشان ثواب داده نه در آخرت.

واما مذهب من در ذبیحهآ اهل کتاب (یعنی حیوانی که یکی از کفارصاحب کتاب مثل یهود و نصاری کشته باشد مترجم).

پس آن حرامست بدلیل قول خدایتعالی :

ولا تاکلوا مما لم یذکر اسم الله علیه وانه لفسق وان الشیطان لیوحون الی اولیائهم لیجادلوکم وان اطعتموهم انکم لمشرکون (1).

مخورید ازحیوانیکه اسم خدا بر آن وقت ذبح وی مذکورنشده باشد بدرستی که اکل چنین چیزی فسق است و شیاطین بدوستان خویش یعنی کفارو سوسه میکنند تاایشان باشما جدال وبحث کنند (چنانکه برسبیل استهزاء بمسلمانان میگویندشما چیری را که بدست خود کشته باشید میخورید و چیزیرا که خدایتعالی کشته باشد یعنی میته نمیخورید مترجم).

واگرشما ایشان را اطاعت کنید و شما نیز آنچه را که خدایتعالی حرام کرده است حلال دانید هر آینه شماهم مشرک و کافر میشوید (پس از این آیه معلوم شد که

و چون این ثابت شد میگوئیم یهود خدایتعالی را نمیشناسند، از برای اینکه معتقدند خدایتعالی شرع موسی لا را دائمی گردانیده و محمرا تکذیب کرده وبکسیکه محمل له را فرستاده کفر آورده است. واعتقاد دارد کسیکه اورافرستاده است شیطانستنه رحمن.

وهمچنین نصرانی خدایتعالی را نمیشناسد زیرا معتقداست خدایتعالی سومین، سه تا است واینکه خدا سه اصل است و همه یک جوهرند (و آن سه کس خدایتعالی است وعیسی ومریم هریک خدا وفی الحقیقة یکشخصاند مترجم).

و مسیح للا یسر اوست وبا اویکیست. و بکسیکه محم را فرستاده کفر آوردهاند و معتقدند که او از جانب شیطانست.

معهذا اکثریهود باضطرار و خیر خدا در کارها قائلند و گمان ms070 دارند خدای ایشان شخصی است پیر و سر وریش سفید دارد. و دراین مذهب اعتماد کردهاند بر آن چیزی که در بعض کتب انبیاء یافتهاند که گفته است:

بالارفتم به بهترین خلایق پس اورا نشسته بر کرسی یافتم و در کناراو ملائکه بودند ودیدم سروریش اوسفید بود.

چون ثابت شد که ایشان خدایتعالی را نمیشناسند ثابت میشود آنچه از تسمیهآ (بسم الله) ایشان ظاهر میگردد بخدایتعالی متوجه نیست. و اینکه جهل آنان بخدایتعالی متوجه میسازد اسمی را وقت ذبح بسوی کسیکه ایشان اعتقاد دارند که او خداست بگویند.

وحال آنکه اودر حقیقت غیرخدایتعالی است، پس ایشان اسم کسیرا که در حقیقت خداست مذ کورنمیسازند، وهر کاه چنین باشد ذبایح ایشان حلال نیست.

کسیکه ازاصحاب ما دراین باب مخالفت ما کرده معای این کلام را نمیداند و در آنچه بآن بر اخبار و اضح رفته عمل نکرده است و در آن اعتماد نکرده است مکر بر احادیت شاذ و نادر وپارمای ازاخبار دیکر که تأویلات و معانی غیر آنچه ازظامر

و من نقض مذهب ایشان و ابطال آنرا قصد نکردم تا کلام را بنهایت رسانم و مطلب ونظر خود را تفصیل دهم. بلکه این نکته را ذکر نمودم ودراین مسئله مذهب خویشرا بسبب آنکه ترح حدیث اینرا اقتضا میکرد بیان نمودم.

شیخ ره فرمود ابوالقاسم کعبی (1) در (کتاب غرر) از ابوالحسین خیاط (2) حکایت کرده است که او گفت ابو مجالد (3) برای من نقل کرد و گفت روزی ابو عمروبن العلا (4) بعمروبن عبید برخورد و او درباب وعید گفتگو میکرد، (یعنی هر گاه بعذاب و عقاب وعده کنند آیا عفو و بخشش آن جایزاست یانه و میگفت جایز نیست مترجم).

پس ابو عمر و گفت شما از عجم آمده اید و گرنه عرب ترک وعید وعفو آنرامذموم وبد نمیداند بلکه ترک وعدهآ بثواب وبجا نیاوردن آنرا بد میداند.

وبرای دلیل این شعررا خواند :

انی وان اوعدته ms071 ووعدته لأخلف العادی وانجزموعدی

هر کاه من کسیرا وعید دهم و باووعده کنم هر آینه خلف وعید کرده واو را عفو کنیم ولی بوعدهآ خویش وفا میکنم و آنرا ترک نمیکنم.

پس عمرو باو گفت آیا تو کسیرا که ترک و عید کرده باشد نمیگوئی خلف قول خود کرده

ابوعمرو گفت بلی میگویم.

عمر و کفت پس تو میکوئی خدایتعالی خلف قول خود کرده است هر کاه کند وعیدی که کرده.

ابو عمر و کفت اینرا نمیگویم.

عمر و گفت پس بتحقیق شهادت خویش را باطل کردی.

(از برای آنکه در شعر مذکور ترک و عیدرا خلف نامیده و تونیز اقرار بآن کردی و حال آنکه توخود اعتراف کردی باینکه خدایتعالی جایزنیست خلف قول خود کند پس لازم می آید جایز نباشد عفو کند وباین باطل میشود آنچه دعوی کردی که عفو جایز است واین شعر را شاهد بر آن آوردی ازبرای آنکه مقصود ازاین بحث اینست که عفو از خدایتعالی جایزاست یانه و کسی دیگر مراد نیست و از آنچه کفتی لازم آمد که ازخدای تعالی جایز نیست و این خلاف مطلب تو است مترجم).

شیخ ره فرمود یافتم من ابوالقاسم را که اعتماد کرده است بر این کلام یعنی بحث عمرو و دیدم او را که آورده است اینرا در مواضع بسیار از کتابهای خویش و احتجاج کرده است باین دررد مذهب اصحاب ما که راجئه اند یعنی قائلند بعفوو امید بآن دارند .

پس ما در جواب احتجاج وی میگوئیم که عمروبن عبید تجاوز کرده است از موضعی در شعر مذکور که آن دلیل بر مطلب ابوعمرو است و بغلط انداخته است ابو عمروبن علارا ونفهمیده است موضعی را که اعتماد بر آنست از کلام ابوعمر و دردلیل براین مطلب .

زیرا دلیل بر این مدعی اینست که هر گاه عرب وعجم وهر عاقلی خوب داند

از برای آنکه اگرجایز باشد که قبیح باشد از خدایتعالی چیزیکه باعتقاد هر عاقلی خوبست در شاهد یعنی خلق حاضر که معلومست احوال ایشان هر آینه جایز خواهد بود که نیکوباشد از خدایتعالی چیزی که قبیحاست درشاهد باعتقاد هرعاقلی و این شکستن عدل خدایتعالی است ورفتن بقول اهل جوروجبر.

(یعنی جمعی که قائلند خدایتعالی از روی اضطرار کار میکند. زیرابراین مذهب جایزاست که خدایتعالی از روی اضطرار امری قبیح بکند یا اینکه بطریق دیگر نیز بدلیل میتوان گفت مترجم).

و آن اینستکه هر گاه عفونیکوباشد باخلف پس سزاوار تراست باینکه نیکو باشد باعدم خلف.

چون اینرا دانستی بدان هرگاه میگوئیم خدایتعالی عفو میکند با وعید پس میکوئیم خدایتعالی وعید کرده است بشرطی که:

(تا آنشرط نباشد عقاب مستحق نخواهد شد، پس آن شرط بیرون میبرد عفورا از اینکه خلف دراو وعید باشد . زیرا عفو برتقدیر عدم شرط است. و وعید مشروط بوجود آن مترجم).

واین قول بشرط از برای اینست که خدایتعالی حکیم وداناست و کاربیفایده و عبث نمیکند.

(پس اگر شرط نکند و عید لغومیشود، از برای آنکه گناه عفوخواهد شد پس وعید بیفایده خواهد بود. واگر شرط بکند برتقدیر وجود شرط عذاب خواهد بود و برتقدیرعدم آن عفو، پسر هیچ امری لغولیست مترجم).

هر گاه حسن عفو درحاضر از ما یعنی از بنی آدم قبح خلف را پپوشاند، حتی اینکه ذم بر آنرا ساقط کند و وجود خلف را مثل عدمش بگرداند دراینکه ذم بر آن نباشد. وحال آنکه اگراین خلف درموضعی که جاری نشده است عادت در آن بعفویا

یس این حسن عفو دراخراج و بیرون آوردن شرط مشهور از صفت قبح بصفت حسن و واجب ساختن حمد و شکر برای صاحب ms073 آن اولی و سزاوارتراست از اخراج خلف از آنچیزی که مستحق آنست. یعنی ذم در وقت حسن عفو، وواضح تراست درباب دلیل وبرهان. و آنچه گفتیم ظاهراست برای کسیکه تأمل در آن کند.

و باقی ماند از جواب شیئی دیگر و آن اینست که ما اطلاق نمیکنیم بر کسیکه ترک وعید کرده و صف باینکه خلاف قول خود نموده، از برای آنکه او شرط کرده است در وعید خویش شرطی که بیرون میبرد این ترک از اینکه خلف باشد واگراینرا در بعضی جاها اطلاق کنیم پس بسبباحاطهآ علم ماست باینکه خلف کرده و شرطی ننموده یا آنکه دلیلی نیست براینکه شرط کرده پس ما حکم میکنیم باینکه شرط نکرده بنا برظاهرحال.

و ابو عمر وبن علاء اکرچه در جواب عمر وبن عبید بطور مطلق کفته است کسی که ترک وعید کند خلف کرده. لیکن اراده کرده است باین خصوص یعنی مواضع نه همه آنها و تکلم کرده است در معنی بیتی که بشاهد آوردهاند آنرا.

(چون در آنجا شاعر گفته من خلف وعید میکنم وبنا براین هیچ بحثی بروی نمیآید مترجم).

باز شیخ ره برسبیل تعجب میفرماید که من ندیدم عجبتراز متکلمی که جزم کند بر حسن معنی باوجود آنکه ضم کرده شد با امری قبیح و بگرداند حسن آن معنی را ساقط کنندهآ ذم برآن قبیح بازامتناع کند از حسن همین معنی باوجود آنکه خالی باشد از آن امرقبیح یس افتخارکند باین نکته پیش اصحاب خویش و بیسنده دلیل را که میکشد باین تناقص واختلاف در کلام ولیکن تعصب و عناد بردلها غلبه میکند.

(واین همه کنایه بعمرو بن عبید است زیرا او عفو را از ما جایز میداند. با آنکه خلف که امری قبیح است لازم می آید. و میگوید حسن عفوساقط میکند ذم برخلف را وجایز نمیداند عفورا از خدایتعالی با آنکه خلف لازم نمی آید بنابر آنچه مذکور

خبرداد مرا شیخ ره سؤال شد ازعلی بن میثم ره چرا امیرالمؤمنین درعقب قوم نماز کرد.

پس اوجواب گفت آنحضرت گردانیده بود ایشانرا مثل ستونهای مسجد.

(یعنی آنحضرت علیحده نماز میکرد واقتدا بایشان نمینمود. بلکه ایشان را چمادی چند فرض کرده بود که در پیش نماز نصب کرده شده باشند مثل ستونهای مسجد مترجما.

باز آن سائل گفت پس چرا آنحضرت ولید بن عقبهرا پیش عثمان و برخصت وی حد زد. . . جواب گفت از برای آنکه حدزدن برای آنحضرت است و بسوی او. پس هر گاه ممکن باشد ویرا اقامت حد جاری میسازد آنرا بهرحیله ایکه باشد و اگرچه بگفتهآ عثمان باشد.

گفت پس چرا امر کرد آنحضرت ابوبکر وعمررا ببعضی امرها.

جواب گفت از برای آنکه آنحضرت طلب میکرد احیاء کند احکام خدارا وبوده باشد دین اوقائم . چنانکه امر میکرد یوسف لا پادشاه مصررا برای نظر او بجانب خلق ورعایت حال ایشان و ازبرای آنکه زمین وحکم در آن بآنحضرت نسبت دارد.

پس هرگاه ممکن او باشد که ظاهر کند مصلحتهای خلق را میکند واکر ممکن نباشد اورا این بتنهائی و سیله بجوید بسوی آن بدست کسیکه ممکنش باشد این برای طلب کردن آن حضرت احیاء امرخدا واجرای آن به ر طریق که ممکن باشد.

گفت پس چرانشست ازقتال ایشان وجنگ نکرد باایشان.

جواب کبت این مفسده ندارد چنانکه نفست هرون بن عمران ال از قتال با

گفت یس چرا آنحضرت نشست درشورا.

(یعنی درموضعی که برای تعیین امام مشورت میکردند . و آن چنان بود که میگفتند خلافت ازشش کس بیرون نمیرود :

امیرالمؤمنین جلا وعثمان وعبدالرحمان بن عوف وطلحه وزبیر وسعدابن ابی وقاس.

و تصمیم براین بود که حاضران در آنجا باخود مشورت کنند و بهریک از ایشان که قراردهند او امامست . واگر یکطرف چهار کس باشد و طرف دیگر دو کس آن دو کس را بکشند ، واکر هر طرفی سه کس باشد پس بقول آنطرف که عبدالرحمن با ایشانست عمل کنند . آخرالامر طرف عثمان غالب آمد و خلافت باو قرار گرفت . م .ت)

جواب کفت از برای آنکه قوی باشد در حجت برایشان و از برای آنکه علم داشت باینکه اکرقوم با اومناظره کنند و باو انصاف دهند هرآینه اوغالب میشود ، و اگر نکند، وبشوری نرود غلبهآ ایشان بروی واجب میشود . وداخل میشود بسبب این شک وشبهه برخلق درامامت آنحضرت.

زیرا اکر بوده باشد برای کسی حقی و طلب کنند اورا یامناظره کنند با اودر آن باب پس اگرثابت شود برای او دلیلی ببخشند آن حق رابوی پس اگرنیاید آنکس ومناظره نکند باطل میشود حقاو .

و بتحقیق فرموده است آنحضرت درروز شوری که امروز داخل شدم در بابی که اگردر آن انصاف داده شوم هر آینه بحق خود میرسم.

( یعنی خلافت و این کلام اشاره است باینکه پیشتر هر گز چنین نشده بود - م . ت)

وابوبکر درروزسقیفهآ بنی ms076 ساعده .

(و آن روزی بود که رسول رحلت نمود و جمعی از اصحاب درزیر ساباطی

با کسی مشورت نکرد (وبدلیل نص وتنزیل عمل تنمود - م.ت)

گفت چرا آنحضرت دختر خودرا بزنی بعمربن خطاب داد .

جواب گفت از برای آنکه عمر بحسب ظاهر اظهار شهادتین میکرد . وبفضیلت رسول ظی اله اقرار مینمود.

(یس کافر نبودتاین جایز نباشد. لیکن مؤمن نبود بسبب آنکه اقراربامامت آنحضرت نمیکردو خودراامام میدانست . م.ت)

پس آحضرت اراده کرد شاید او بسبب این قرابت بصلاح آید وازاین اعتقاد بازایستد و خلافت راتسلیم وی کند .

بتحقیق لوط للا دختران خودرا برقوم خویش عرضه کرد وحال آنکه آنها کافر بودند تا اینکه ایشانرا از گمراهی بر گرداند. پس بایشان گفت چنانکه قر آن بآن ناطقست:

هولاء بناتی هن اطهر لکم فاتقوا الله ولاتخزون فی ضیفی الیس منکم رجل رشید. (1)

جمعی از ملائکه بصورت پسران پیش لوط آمدند و لوط ع بکمان اینکه آدمیانند، ترسید مبادا قوم قصد ایشان کنند . چون کار آنان همیشه این بود که لواط میکردند . یس چون قوم وی آمدند و خواستند قصد ایشان کنند . لوط ع دختران خودرا آورد . م .ت)

و گفت ای قوم اینها دختران منند وبرای شما پاکتر و بهترند ، پس ایشانرا بزنی اختیار کنید واز خدایتعالی بترسید و مرا در باب مهمانانم خجل مکنید و قصد ایشان منمائید آیا نیست ازشما مردی رشید .

(که سخن مرا گوش کند و ترک فسق نماید و براه راست آید . پس چه میشود که امیرالمؤمنین ع نیز دختر خودرا بعمر داده باشد بلکه براه راست آید. اینست ترجمهآ کلام شیخ ره. و جواب دیگر نیز میتوان کفت و آن اینست که آنحضرت

خبر داد شیخ ره مرسلا از عمروبن وهب یمانی که او گفت حدیث کرد مرا عمروبن کعب (1) از محمدبن جابرواو از ابواسحق سبیعی (2) گفت شیخی ازاهل ms077 شام حاضر بود درجنگ (صفین) باامیرالمؤمنین ع بعداز بر گشتن از صفین گفت مرا خبرده که رفتن مابشام آیا بقضای خدای تعالی وقدراوبود . (3)

فرمودبلی ای برادر شامی . قسم بکسی که دانه را فلق کرده یعنی آنرا خلق کرده یاشق نموده واز آن برگ بیرون آورده . وانسانرا خلق نموده است که ما از موضعی نگذشتیم وسرازیر گودی نشدیم وبالای بلندی نرفتیم مگر بقضاء خدای - تعالی وقدراو.

شامی گفت یا امیرالمؤمنین آیا رنج و محنتی که در اینوقت کشیدم پیش خدا حساب کنم و حال آنکه گمان ندارم که بوده باشد برای من اجری در سیعی که کردهام هر کاه خدای تعالی قضا کرده باشد آنرا برمن و مقدر کرده باشد برای من

امیر المؤمنین ع فرمود بدرستیکه خدایتعالی عظیم گردانیده است برای شمابر رفتن شما وقتیکه حرکت میکردید و برماندن شما و قتیکه اقامت میکردید و نبودید شما در چیزی از احوال خود کراهت کرده شده ونه بسوی آنها مضطرونه بر آنهامجبر.

شامی گفت چکونه است این و حال آنکه قضا وقدر مارا کشانده و رفتن و بر گشتن ما از آنست.

امیر المؤمنین ع فرمودای برادر شامی رحمت برتو باد، گویا تو گمان کردهآ قضاء لازم و قدر واجب و اگر بوده باشد قضا و قدر این چنین هر آینه باطل میشود ثواب وعقاب وساقط میشودوعدووعید وامرخدای تعالی ونهی اوونخواهد بودنیکو کار اولی بثواب نیکی از گنهکار ونه گنهکار اولی بعقوبت گناه از نیکو کار.

این قول بت پرستان است و حزب شیطان و دشمنان رحمن و شهداء زور و طایفهآ قدریهآ این امت ومجوس ایشانند .

بدرستیکه خدای تعالی بند گان خودرا امر کرده است وحال آنکه اختیار و قدرت برهر دو طرف دارند، ونهی کرده است ایشانرا از چیزی از برای ترسانیدن از آن چیز و تکلیف کرده است اند کی و بخشیده است بر آن ثواب بسیار ، و کسی اطاعت اونکرده است بجبرونه عصیان باضطرارو تکلیف ms078 مشکلی ننموده است ونفرستاده است انبیاء را برسبیل بازی ولعب و نازل نکردهاست کتابهارا برخلق عبث .

وماخلقنا السماء والارض و مابینهما باطلا ذلک ظن الذین کفرو افویل للذین کفروامن النار. ()

و خلق نکرده است آسمان و زمین راو آنچه میان آنهاست باطل ولغو این اعتقاد جمعیست که باو کفر آوردهاند. پس عذاب مهیاست از آتش برای آنکسانیکه کافرند.

شامی گفت پس کدامست آن قضاء و قدریکه رفتن ما بآن واز آن بود.

امیر المؤمنین ع فرمود آن امر خدای تعالی است برفتن وحکم وی بآن بعداز آن این آیه را خواند :

و کان امرالله قدرامقدورا (2)

هست امرخدا مقدرو مقدور .

یس برخاست شامی مسرور و شاد چون شنید این گفتگوی حضرترا و کفت زایل کردی از من غم رایا امیر المومنین زایل کند خدای تعالی غم را ازتووخواند این اشعاررا :

ملتباجزاکربک بالاحسان احسانا (2) اوضحت من امرناما کان ملتبسا واضح کردی توامر ماراهرچه مشتبه بود، جزادهد رب تواحسان بعوض احسان که کردی .

تفی الشکوک مقال منک متضح وزاد ذالعلم والایمان ایمانا زایل کرد شکها را گفتگوی واضح توو زیاد کرد علم وایمان صاحب ایمان وعلم را. فلن اری عاذرا فی فعل فاحشة ما کنترا کبها ظلما وعدوانا (3) پس بنابر آنچه فرمود من نمیبینم کسیرا که گناهی کرده باشد و عذر بخواهد که من اینراازروی ظلم و عدوان نکردم ( بلکه خدا مرا مضطر ساخته بود و اما بر مذهب مخالفین جمیع مردم در گناهان معذورند زیرا همه افعال خداست براعتقاد ایشان. مترجم)

نفسی الفداء لخیر الخلق کلهم بعد النبی علی الخیر مولانا نفس من باد فدای کسی که بهترین جمیع خلایقست بعد از رسول و آنکس علی بن ابیطالب ع است نیکوست او ومولا و پیشوای ماست.

اخ النبی ومولی المؤمنین معا واول الناس تصدیقا وایمانا ms079 برادرنبی .

(بحکم حدیث انت منی بمنزلة هرون من موسی. یعنی تواز من مثل هرونی نسبت بموسی، چنانکه اوبرادر موسی بود آنحضرت هم مثل برادر رسو خواهد بود و در احادیث دیگر نیز بسیار واقع شده که رسولل آنحضرت رابرادرخوانده مترجم)

ومولای جمیع مؤمنین واول همهآ خلایق درایمان وتصدیق برسول ممظ الاله

وبعل بنت رسول الله سیدنا اکرم به وبها سرا و اعلانا

و شوهر دختررسول الله سیدو سرورما، اکرام ویاری کردهاست برسول و بدختر وی درپنهان و آشکارا.

خبر داد مرا شیخ ره گفته است ابوحنیفه داخل مدینه شدم، پس برجعفرابن محمد (ع) داخل شدم و براوسلام کردم چون ازپیش وی بر گشتم پراو امام موسی (ع) رادیدم در دهلیزخانه در مکتبی که دانت نشسته بود و حال آنکه طفلی کوچک بود.

باو گفتم ای پسر کجا قضاء حاجت میکند غریبی که خانه ندارد ودر پیش شما وقتیکه ارادهآ آن کند .

پس نکاهی بمن کرد و گفت ایشیخ اجتناب کن از کنارنهر هاوپای درختان که میوه بریزدو جاهای سایه که کاروانان فرود می آیند و حوالی خوانها وراهها که مردم تردد کنند و مسجدها . وبعدازین جامهاترا بالاکن وهر کجا خواهی بنشین.

ابوحنیفه گفت چون من این کلامرا از اوشنیدم . درچشم ودل من نجیب و عظیم آمد . پس باو گفتم فدای تو گردم خبرده مرا که معصیت و کناه از کی صادر میشود از خدای تعانی یااز بندگان .

پس بچشم حقارت نگاهی بمن کرد، بعداز آن گفت بنشین تا ترا خبردهم، پیش او نشستم. گفت معصیت ناچار است از اینکه یا ازبنده باشد یااز خدای تعالی ویا ازهر دو باهم . پس اکراز خدای تعالی باشد اوعادل تر وبا انصاف تراست از اینکه ظلم کند بنده خودرا و مواخذه کند اورا بسبب چیزی که نکرده است آنرا بنده بلکه خود کرده واگر از هر دوباشد پس خدایتعالی شریک اوست وقوی لا یقتراست باینکه عدل کند بابندهآ ضعیف خویش واکر از ms080 عبداست تنها برا وواقع شده است امروبسوی

لم تخل افعالنا اللاتی یذم بها احدی ثلث معان حین نأتیها. : افعالیکه ما مذمت کرده میشویم بسبب آنها و قتیکه میکنیم آنها را خالی نیستند از یکی از سه خصلت.

اما تفرد بارینا بصنتعها فیسقط اللوم عناحین ننشیها یا اینست که صادر میشود این افعال از خدایتعالی تنها پس لازم می آید که ساقط شود ملامت ازماوقتی میکنیم این افعال را. او کان یشر کنافیها فیلحقه ماسوف یلحقنا من لائم فیها ویا اینست که خد ایتعالی شریکست باما در کردن آنها پس لازم می آید ملامتی که میرسد بمابسبب اینها بوی نیز برسد.

اولم یکن لالهی فی جنایتها ذ نب فما الذنب الافتب جانیها ویا اینست که نیست گناهی از برای خد ایتعالی درباب اینها پس نیست گناهمگر کسی که میکند اینها را واینست حق. خبرداد مرا شیخ ره مرسلا که گذشت روزی فضال بن حسن بن فضال کوفی (1) سوره آل عمران 30

رفیقش گفت ابوحنیفه کسی است که آوازهآ او بلند شده وحجت وی ظاهر گردیده.

فضال گفت ساکت شو آیا تو گمان داری که حجت کافری بر مؤمن غلبه می کند .

بعد از آن نز دیک ابو حنیفه رفت ms081 و سلام کرد.

ابوحنیفه جواب سلام گفت و جمیع آنمردم نیزجواب سلام گفتند.

فضال گفت یا اباحنیفه من برادری دارم میگوید بهترین خلق بعداز رسول الله له ولوله علی بن ابی طالب است و من میگویم ابوبکر است وبعد از او عمر یس تو چه میگوئی .

ابوحنیفه ساکت شد ولحظهآ سر بزیر انداخت بعد از آن سر برداشت و گفت برای کرم وفخرایشان کا فیست اینکه مکانشان پیش رسواست و در جنب اومدفوتند. آیا نمی دانی که ایشان در قبر ضجیح رسول الله تبا الله اند یعنی درپهلوی هم یهلوبرزمین گذاشتهاند . پس چه حجت و دلیل برای توازاین واضحتراست.

فضال گفت من این را ببرادرم گفتم جواب گفت والله اگراین موضع از رسول ف لله وبو دنه از ایشان پس ایشان ظلم کردند بسبب دفن خود در موضعی که ایشانرادر آن حقی نیست واگر از ایشان بود و لیکن بر سول بخشیده بودند پس بد کردند بسبب آنکه بر گشتند از بخشیدن وشکستن عهد خویش.

ابوحنیفه ساعتی ساکت شد بعد از آن کفت نبود از رسول ونه ازایشان تنها ولیکن ایشان نظر کردند درحق عایشه دختر ابوبکر وحفصه دخترعمر پس مستحق دفن آنجاشدند بقدر حصهآ دختران خود.

فضال باو گفت اینرا ببرادرم کفتم جواب گفت تو میدانی که نبی رحلت نمود ازنه اهل وزن . و ما نظر کردیم دیدیم که بهریک ازایشان یک حصه ازنه حصه

(زیرا حصهآ زن هرچند تفر که باشد هشت یک مال است ، پس چون نه زن باشند آن نه حصه خواهد شد برای هریک یک حصه مترجم)

باز در مقدار آن حصه نظر کردیم دیدیم یکشبر در یکشبر میشود . پس چگونه ایشان مستحق اکثر از یکشبر شدند و بقدرقبر تصرف کردند

بعداز این گفتگو می گوئیم چه چیزاست حال حفصه وعایشه که از رسول تمله میراث میبرند وفاطمه دختر رسول از میراث ممنوع می شود.

ابوحنیفه گفت ای قوم ms082 اینرا از من دور کنید والله اورافضی وخبیث است . (و ایشان شیعه رارافضی میکویند وخبیث یعنی ناخوش وبد برجم)مة

بحث شیخ ره برعبد الله بن کلاب ورددلیل وی .

شیخ ره فرمود ابن کلاب استدلال کرده است براینکه معنی مکلم غیر معنی. متکلم است باینکه گاه قائلی می گوید فلان برای فلان مکلم است و صحیح نیست بگوید فلان برای فلان متکلم است . معلوم شد لفظ متکلم لفظی است که دلالت نمیکند برزیاد تراز موصوف بکلام . واین دولفظ جاریند بطریق عالم و معلم دراینکه تیست معنی یکی از اینها معنی آن دیگری.

(وحاصل کلامش اینست که مکلم یعنی کلام دارد اعم از اینکه بنحوی باشد با کسی حرف بزند یاباخود حرف بزند واز برای این جایزنیست بگویند فلان برای فلان متکلم است.

زیرا معنی چنین میشود که فلان برای فلان کلام داردواین معنی ندارد . ومکلم یعنی حرف میزند و گفتگو میکند با کسی دیگر واین غیر معنی اولست و صحیح است بگویند فلان برای فلان حرف میزند . مثل عالم ومعلم که عالم یعنی علم دارد ومعلم یعنی کسی دیگررا تعلیم میکند مترجما

شیخ ره می فرماید مادرجواب میگوئیم خلافی میان ما وشما نیت در اینکه اینها مختلف است ویکی ازاین وصفین متعدی میشود .

( یعنی میتوان گفت که برای فلان مکلمست) و دیگری متعدی نمیشود (یعنی نمیتوان گفت برای فلان متکلمست).

بلکه خلاف میان ما وشما از وجه دیگر است، و آن اینست که ما می گوئیم این وصف یعنی متکلم ناچار است، متعدی باشد. یعنی مکلم نیزباشد هر گاه کسی که متصف بآنست حکیم باشد و محتاج بچیزی نباشد و گرنه آنچه عقل بآن حکم میکند باطل میشود.

آیا نمی بینی هر گاه متکلم از آفت و حاجت خالی باشد در خلق حاضر معقول نیست. مگر اینکه او مکلم نیز باشد وازاین وصف متعدی بیرون میرود، یعنی مکلم بسوی آنچیزیکه لازم اوست یعنی متکلم ، مگر بآفتی که عارض او ms083 شود یاحاجتی داشته باشد بحرف زدن . و حال آنکه کسی غیراز او نباشد تامخاطب باشد.

مثل کسی که بآواز خوش چیزی برای طرب میخواند و کسیکه باخوداز دیگری حرف میزند و کسیکه کلامیرا شنیده باشد حفظ کند یا جمع کردن کلامیرا اراده کند ، یاصاحب آفتی باشد مثل خواب که عقل رازایل میکند، یاجنون ، یا قسمی ازسوداء ، یا چیزیکه از جنس اینها باشد از چیزهائیکه عقل رازایل میکند . پس از او کلام بی قصد واختیار صادر میشود .

هر گاه ثابت شده باشد که خدایتعالی بچیزی محتاج نیست و صحیح نیست براو تعلق آفات باوپس ثابت میشود که نمیباشد اومتکلم مگراینکه مکلم نیز باشد. پس اگر خلاف این جایز باشد باوجود اینکه حقیقت در خلق حاضر آن طریق است که مابیان کردیم.

(یعنی اینکه اکر آفت وحاجت نباشد هر متکلم مکلم است . مترجم)

البته هر آینه قلب جمیع حقایق جایز خواهد بود.

(یعنی آنکه هرحقیقتی که عقل حکم بآن کند در حاضر در واجب تعالی

واین محال وفاسد است .

یا آنکه باو میگوئیم آیا ثابت شده است که مکلم مکلم نمیشود مکربکلام، چنانکه، حرک یعنی حرکت کننده محرک نمیباشد مگر بحر کت و مسکن یعنی ساکن باشد مسکن نیست مگر بسکون.

یس خالی نیست خدای تعالی چون حرف زد باموسی لا ازدو منزلت و آن اینست یا اینکه بااو مکلم بود بکلام خود که باعتقاد (این کلاب) قدیم است یعنی همیشه بوده است . پس براولازم می آید که خدای تعالی همیشه باموسی مکلم باشد.

چنانکه اگر اورا حرکت دهد بحرکتی که همیشه باشد واجب است بوده باشد همیشه محرک او وباین باطل میشود مذهبی که آنرا (ابن کلاب) برای خوددر فرق میان مکلم و متکلم اختیارنموده و اثبات کرده است که خدای تعاای همیشه متکلم است وهمیشه مکلم نیست بلکه گاهی یا آنکه مکلم بود با اوبکلامی غیر کلامقدیم خود یس بکلام حادث مکلم خواهد ms084 بود یعنی آنکه پیشتر نبود ، وباین نیز مذهب (این کلاب) باطل میشود . از برای آنکه می گوید خدای تعالی مکلم نیست مکر بکلام و میگوید محالست کلام خدا حادث باشد.

شیخ ره مرا خبرداد که ابوالحسن علی بن میثم ره برحسنبن سهل داخل شد و درجانب او ملحدی بود که حسنبن سهل او را تعظیم کرده بود و مردم در کنار او بودندابوالحسن گفت من درخانهآ توچیزی عجیب دیدم.

حسن گفت چه چیزاست آن.

کفت کشتی ای را دیدم که با مردم ازجانبی بجانب دیگر بی ملاح و ماصر میرفت .

(وماصر چنانکه صاحب نهایه کفته است موضعیست که در آن کشتیها رانگاه

پس مصاحب ملحد حسن بن سهل که پیش وی بود باو گفت که این ابوالحسن دیوانه است . حسن بن سهل گوید من گفتم پرا. گفت از برای آنکه چوبی جماد که نه حیلهآ دارد ونه قوتی ونه حیوتی در اوست ونه عقلی چگونه جایز است با مردم عبور کند.

ابوالحسن گفت کدام عجبتر است این کشتی یااین آب که برروی زمین از جانب راست و چپ جاریست بی روح و حیله وبیقوتی، واین علف که اززمین بیرون می آید وباران که از آسمان فرود میآید . تو گمان داری کسی نیست همهآ اینها راتدبیر کند وباعث وجود اینها باشد. و انکار میکنی کشتی حرکت کند و با مردم عبور نماید بدون کسی که تدبیر آن کند . پس ملحد ساکت شد .

خبرداد مراشیخ ره مرسلا که مردی از قبیله بنی اسد پیش امیر المؤمنین ایستاد و کفت یا امیرالمؤمنین تعجب است درباب شما بنیهاشم که چگونه در امامت از شما عدول کردند . وحال آنکه شما در نسب عالیترید بسبب تعلق و ربط با رسول له و درفهمیدن قرآن واطلاع برمعانی آن .

امیر المؤمنین للا کفتای ابن داود : (1)

انک لقلق الوضین ضیق المجم (2) ترسل فی غیر سد دولک بعد ms085 ذمامة الصهر وحق المسالة وقد استعلمت فاعلم (1) کانتاثرة شحت علیها نفوس قوم و سخت عنها

هر آینه بندبار (4) توسست است (کنایه است از سخن گفتن بیموقع) وسینهآ توتنگ است (کنایه است ازبی حوصلگی و بی صبری) کلامرا فرو میفرستی (یعنی سخن میگوئی در حالتیکه از راه راست بیرون میروی.

لیکن چون برای توعهد دامادی وحق پرسیدن رسیده وطلب دانستن نمودهآ . بدان امرامامت اختیاری بود از ایشان بی آنکه بغر موده خدا باشد نفسهای قومی آنرا بخشیدند و نفسهای قومی دیگر در آن مضایقه نمودند .

(یس از آن امیر المؤمنین شعر امرء القیس رامثال آورد. مترجم).

فدع عنک نهبا صیح فی حجراته .

یعنی بگذاراز خودغارتی را که ببانگ بلند در حوالی آن گفته شده است . وبیا بجانب امیرعظیمی که دربارهآ ابوسفیان است.

مرا روز گار بخنده در آورد بعد از آنکه بگریه در آورده بود و هیچ تعجبی نیست که قوم برمن بسبب نرمی و ملایمت و همواری من پیشی گرفتند . وبی باکی و مداهنه رادرباره خدای تعالی قصد کردند . و این مداهنه از من دوراست .

یس اکرازما محنتهای بلا گشوده شود هر آینه ایشانرا براین میداریم که بمحض حق کار کنند بی آنکه آمیخته بباطل باشد .

واکر گشوده نشود و دفع نگردد پس نفس خودرا بر گمراهی ایشان بسببحسرت خوردن هلاک مکن و برقوم فاسق در وقتیکه خدای تعالی برایشان عذاب نازل کند اندو هگین مباش.

شیخ ره فرمود این قور امیرالمؤمنین دلالت کنندهتر دلیل است براینکه خلافت بر آنحضرت مستقرنشد و باجرای حکمی از احکام متمکن نگردید، وبراینکه نظر آنحضرت از گرفتن فدک برگشت، وازحق خود ms086 بسبب انواع مصلحتها گذشت. (برای آنکه در آنوقت چارهآ جزفرمان بردن قول زمامداران نبود . مترجم)

و اینرا بکلامیکه از آن حضرت پیش شیعه و سنی مشهور است واضح فرموته .

أما والله لوثنیتلی الوسادة احکمت بین اهل التوراةبتوراتهم وبین اهل الانجیل بانجیلهم وبیراهل الزبور بزبورهم وبین اهل الفرقان بفرقانهم حتی یزهر کل کتاب من هذهالکتب ویقول یاربان علیاقضی بقضائک.

والله اگربرای من وساده (1) دوتا کنند تابر آن بنشینم .

(واین کنایه از آنست که برخلافت استقرار گیرد وبرای اجرای جمیع احکام اقتداریابد - مترجم) .

هر آینه حکم میننم میان اهل تورات بتورات و اهل انجیل بانجیل واهل زبوربزبور واهل قر آن بقر آن ایشان تاینکه هر کتابی ازاین کتابها ظاهر وروشن شود و بگویم یارب بدرستی که علی بحکم توقضاء کرد .

یس دلالت دارد براینکه آنحضرت براجرای جمیع احکام قادر نبود.

وناصبیه از آنحضرت روایت کردهاند و قتیکه خلافت باو رسید قاضیانیکه نصب می کرد باومی کفتند یا امیرالمؤمنین بچه چیزحکم کنیم فرمود:

اقضوا بما کنتم تقضون حتی تکون الناس جماعة اواموت کمامات اصحابی .

((فصل سی وهشتم) شیخ ره فرمود ابوالقاسم کعبی گفت از ابوالحسین خیاط عنیدم که بر ابطال قول مرجئه در شفاعت دلیل می آورد ( یعنی جمعی که امید شفاعت دارند. مترجم)

بقول خدای تعالی : افمن حق علیه کلمة العذاب افانت تنقذ من فی النار (1)

(خطاب برسول لل ال است).

آیا کسی را که براو عذاب واجب عده تواوراشفاعت می کنی. آیا کسیرا که البته در آتش است تواورا خلاصی میدهی .

(مراد آنست هر کسرا که خدا حکم بعذاب وی کرده باشد بقول کسی دیگر خلاص نمیشود وشفاعت ms087 تونفع ندارد مترجم) .

(ابوالحسین گفته است شفاعت تمیباشد مگر برای کسی که مستحق عذاب شده باشد .

(خدای تعالی دراین آیه فرمود کسی که مستحق عقاب شده شفاعت برای او فایده ندارد، پس معلوم شد قول بآن باطلست . مترجم)

شیخ ره برسبیل تعجب میفرماید - چه چیزابوالحسین راغافل کرده وخواب

آیامی گویند او خلاص میکند کسیرا که در آتش است و برای او عذاب مقررشده یا می کویند خدای تعالی اورا بفضل و رحمت خود خلاص کرده واینرا برای نبی اکرام گردانیده است . (یعنی البته مراد این آخراست . مترجم)

پس وجه حجت دراین آیه که او درابطال مذهب راجئه خوانده کدامست آیا ندانسته است مذهب جمعی که دراین مسئله خصم اویند اینست که دراخبار توقف کردهاند یعنی هرچه احتمال صدق و کذب داشته باشد و میگویند مشخص نیست که لفظی جز برای عموم باشد و جزم نمیکنند بظاهر براینکه مراد عموم و شمول است .

پس هر گاه متضمن آیه این باشد که هیچکس از آتش بیرون نمیرود نخواهد بود این ظاهر ونه قطعی باعتقاد قوم . بلکه احتمال دارد مراد خصوص باشد نه عموم. زیرا فرموده است :

(افمن حق علیه کلمةالعذاب) . (1)

آیا کسیرا که براوعذاب واجب شده تواورا شفاعت می کنی.

پس عدم قبول شفاعت را بجمعی خاص تخصیص داده ومعلوم نمیشود مرادباین جمع کیست مگربدلیل ازخارج نه بنفس کلام.

بتحقیق اجماع حاصل شده است براینکه این آیه درباب کافران نازل کردیده ومخصوص بایشانست . و نیست مذهب کسی از اهل قبله اینکه شفاعت برای کفار جایز است تا آنچیزی که خیاط بآن دست زده حجت و دلیل برفساد مذهب اوباشد .

بازا بوالقاسم (6) در کتاب (غررا کفته است که ابوالحسین خیاط در رد مذهب راجئه این آیه را میخواند :

تاللهان کنالفی ms088 ضلال مبین اذنسویکم برب العالمین ومااضلنا الاالمجرمون فمالنا من شافعین ولاصدیق حمیم . (1)

(کفار به بتهائی که عبادت میکردند خطاب میکنند و میگویند - مترجم)

والله بدرستیکه مادرضلال و گمراهی ظاهر و واضح بودیم و قتیکه شما را با پرورد گار عالمیان برابر میدانستیم ومارا گمراه نکردند مگر گنهکاران پس نیست مارا شفیعی ونه صدیق و دوستی که مارا شفاعت کند و خلاصی دهد . (از این آیه معلوم شد که شفاعت کننده درروز قیامت نیست . مترجم)

شیخ ره فرهود ما باو میگوئیم که عجبتر از شماای طایفه معتزله ندیدهایم. کفتگو میکنید در چیزیکه مردم شریکند باشما در آن از عدل خدای تعالی و توحید اواحسن و بهتر کلامی اماوقتی بکلام در امامت و ارجاء میر سیدیس میروید مثل عوام و حشویه وخبط میکنید مثل شتریکه چشمش ضعیف باشد وپس و پیش خودرا نبیند. نمیدانید چه آورده اید و میگوئید و چه چیز گذاشته اید و گفته اید.

لیکن من ازاین تعجب نمیکنم زیرا در چیزیکه شمارا غیریاری کرده و آنرا از غیر استفاده نمودهاید خوب رفتهاید . و در چیزیکه تنها ماندهاید و شریک ندارید قصور کردهاید خصوصا درنصرت و رواج باطلی که بریاری اوهیچ قادری توانائی ندارد ولی تعجب از شمادراینست که دعوی فضیلت میکنید و گمان دارید که بآن از جمیع خلایق ممتازید.

بخدا قسم اکراین دلیل را کسیکه مخالف شماباشد از شما حکایت میکرد، هرآینه شک می کردم و گمان مینمودم برشما دروغ بسته ولیکن شکی نیست. زیرا مشایخ شما اینرا از شیوخ خود حکایت می کنند بازبر گفتن این قناعت نکرده بلکه اینرا برسبیل افتخار بآن واستحسان آن ایراد می کنند.

و توای ابوالقاسم بسبب اعتقاد تمامی که باین داری کردانیده ای این را یکی

(غرر جمع غره است وغره دراصل سفیدی پیشانی را می گفتند و آخر متعارف شده که هرچیز شریفی راغره می کویند و چون ابوالقاسم کتاب خودرا (غرر) نام کرده وهر حرفی راغره ms089 واز آن جمله این دلیل است ، پس تعریض شیخ بر آنست و گفته . مترجم)

وتوای ابوالقاسم اگرچه اعجمی الاصل والمولدی لیکن عربی زباتی وصحیح الحس و خوب نیست براین دلیل اعتماد کنی و حال آنکه ظاهر آیه همین در کفار است وب ، واین برانباط پوشیده نیست.

(انباط یعنی جمعی از اعراب که درمیان رودخانهها می نشینند و بمعقولات ربط ندارند چه جای غیرانباط که بزبان عرب عارفند. مترجم)

زیراخدا یتعالی حکایت می کند از فرقهآ معینی که قصدمی کنند معبوداتی را که غیر از خدایتعالی داشته و بایشان خطاب می کنند و می گویند:

(اذنسویکم برب العالمین) (1)

وقتی که شما را با پرورد کار عالمیان برابر می کردیم. یس اعتراف کردند باینکه بخدای عزوجل کفر آوردند بازمی گویند :

(ومااضلنا الاالمجرمون)(2)

کمراه نکردهاند ما را مکر کنهکاران . وییش ازاین کلام قسم میخوردند و میکفتندوالله مادرضلالی ظاهر وباهر بودیم.

پس توای ابوالقاسم آیا میشناسی کسیرا از خصوم خود درارجاء و شفاعت که قائل باشد بجواز شفاعت برای عبادت کنند گان بت که شرک آوردند بخدا و کفر بر سولان وی تا اینکه پسندیدهای استدلال شیخت یعنی خیاط راباین آیه . چنانکه پسندیدهآ استدلال اورابرد مذهب مشبهه و مجبره و کسیکه برود بمذهب ایشان ازعامه.

پس اکر علم باینراد عوی کنی (یعنی کسی که بشفاعت برای کفار قائل شده) هر آینه تجاهل می کنی (وخودرا عمدا در جهل و دروغ میاندازی مترجم) .

اکر گمان کردهای هر گاه باطل شود شفاعت برای کفار باین آیه برای فساق نیزباطل می گردد.

پساتیان کردهآ بقیاس غریب از آن قسم قیاس که از ابوحنیفه حکایت کردهاند که کفته است : بول کردن در مسجد احیانا ازنقض قیاسها بهتر است .

چگونه این را کمان کردهآو حال آنکه حکایت ننموده ای مگرقول در آیه راوذ کر نکردهآ وجه استدلال بآنرا . بلکه توهم کردهآ که حجت درظاهر این آیه است . (و احتیاج بقیاس یاچیزی دیگرنیست . مترجم)

واین غفلتی است عظیم ms090 که از توواقع شده اینکه می گوئیم قیاس صحیح نیست مگربر علت و معانی نه برصورت و الفاظ . و بدرستی که باطل میشود قول کسیکه شفاعت را برای کفار دعوی کند اگر این را بصریح قر آن دعوی کند ، پس واجبست باطل نشود شفاعت برای فساق امت محمد مکربنص قرآن نیز یاقولی از رسول اوله که مثل قرآن باشد در حجت وهر گاه نباشد این باطل میشود] قیاس بکفار (اینست ترجمهآ کلام شیخ والله اعلم بمراده. مترجم) .

با آنکه مابیان کردیم که تو قصد قیاس نکرده بلکه بظاهرقر آن دست زدهآ وما غفلت تورا در تعلق بآن واضح نمودیم . پس اصحاب تودراین فکر کنند وازجانب تو شرم تمایند .

با آنکه روایت کردهاند ازامام محمد باقر لا که فرموده است دراین آیه دلیلی است بروجود شفاعت . زیرا اهل دوزخ اگر نبینند شافعانرا که شفاعت میکنند برای بعضی از آنها که مستحق عذاب شدهاند و شفاعت ایشان قبول میشود و بیرون میروند آن بعض بسبب شفاعت ایشان از آتش یاعفو میشوند بعد از استحفاق آتش وپیش از دخول در آن هر آینه عظیم نمیشد حسرتهای ایشان وصادر نمیشد از ایشان اینکلام.

(فمالنامن شافعین ولاصدیق حمیم فلوان لنا کرة فنکون من المؤمنین.)(1)

نیست ماراشفاعت کنندهآ و صدیق و دوستی یس اگرپوده باشد برای مایکمرتبه دیگر عود بدنیا هر آینه خواهیم بود از اهل ایمان .

شیخ ره می فرماید قسم بعمر خودم مثل این کلام صادر تمیشود مگراز امامی هدایت کننده یااز کسی که اخذ کرده باشد ازائمه جلا .

و اما آنچیز یکه حکایت کرده است آنرا ابوالقاسم یس لایق است بگفتگوی خیاطان و نتیجهآ عقول سفهاء وضعفاء دردین .

((فصل سی ونهم))

کلام شیخ ره درابطال قیاس.

(قیاس آنست که بگویند فلان چیزفلان حکم دارد وعلت آن فلان امراست و آن امر ذر فلانچیز نیزهست . پس می باید حکم مذکور در آن نیزباشد . مثل اینکه می کویند شراب حرامست و علت حرمتش ms091 اینستکه مست میکند آدمی را و نبیذ نیز مست میکند ، پس میباید که آنهم حرام باشد .

وحکم اول رامثل حرمت شراب اصل میگویند ودوم رامثل حرمت نبیذ فرع و آن علترا مثل مست کردن وجه اشتراک . و این قیاس اعتبار ندارد باعتقاد شیعهآ امامیه واستدلال بآن باطلست . واهل سنت اعتقاد تمام باین دارند . واین کلام شیخ درابطال آنست . م . ت)

سؤال کردند از شیخ ره در مجلس بضی از قضاة ودر آن مجلس جمع کثیری

نیخ فرمود دلیل براین اینست مایافتیم حکمی را که گمان می کنندخصوم ما آن اصل است وقیاس بر آن کرده میشود، و بیرون می آورند از آن فرع را که جایز است از خدای تعالی اینکه عبادت (1) کرده شودو امر کند درواقعهآ که حکمش آنست بخلاف آنحکم، باوجود آنکه آن واقعه برحقیقت خود وبر جمیع صفاتی که دارد باقی باشد .

پس اگرقیاس صحیح بود هرآینه تجویز نمی کرد عقول که عبادت کرده شود خدا و امر بعبادت کند در آن حادثه بخلاف آنحکم مگر وقتی که حالی مختلف شود یاوصفی تغییریابد . پس جواز این بطریقی که ما وصف کردیم دلیلست برابطال قیاس درشرعیات .

چون شیخ این را فرمود نفهمید مردیکه سئوال کرده بود معنی این کلامراو ندانست آنرا، و مشتبه شد بر جمیع آن جماعت طریق این دلیل وظاهر نشد برای کسی از ایشان ونیافت آنرا احدی و خلط کرد سائل معنی آنرا و بحث کرد برغیر آنچه مراد شیخ بود از کلام مذکور یس موافقت کرد شیخ بااو چون فهمید نفهمیده است کلام را تکرار کرد برای او باز حاصل نشد برای او معنی آن .

شیخ می فرماید پس مضطر شدم باینکه واضح کنم این را بروجهی که پوشیده نباشد برجماعت .

پس گفتم ثابت شده است که نبی ا له تصریح کرده است باینکه حرامست ms092 تفاضل در گندم.

(یعنی اینکه قدری کندم بدهند بکسی و زیاده بر آن بگیرند عوض آن . م0ت)

و این تصریح باین اصلاست که کمان کردهاید شما ای جمعی که اعتقاد بقیاس دارید که حکم بتحریم تفاضل در برنج قیاس کرده مینود بر آن و اینکه این فرع آنست.

بتحقیق میدانیم عقل تجویز این می کند که خدای تعالی عبادت (2) کرده با باحت تقاضل در گندم و بفرماید که این حلال است .

وحا آنکه این تفاضل باقی باشد برجمیع صفاتی که دارد عوض عبادت کردن اوبحرمت این .

یس اکر بوده باشد حکم بحرمت بسبب علتی در کندم یا صفتی که گندم بر آن صفت است هر آینه محال خواهد بود زوال جهت بعداز زوال آن علت یاوصف . و فرض ما آنرا وقت اباحت بر جمیع صفات و معانی که داشت وقت حرمت دلیل است بر بطلان قیاس در آن .

آیا نسی بینی که وصف متحرک چون لازم شخص است بسبب حرکت که می کند یا آنکه قطع میکند دومکان رایس محالست توهم اینکه حاصل شودصفت سکون برای او در حقیقت باوجود حرکت یاقطع کردن دو مکان. و اینکه گفتیم ظاهر است برای کسیکه فکر کند در آن .

چون شیخ اینرا فرمود هیچکس از قوم حرفی نگفت که صورتی داشته باشد وواجب باشد حکایت آن .

حکایت مچلس دیگر در این استدلال . شیخ ره فرمود باز جاری شد این استدلال در مجلس دیگر . پس بحث کرد براین بعضی از معتزله و گفت بچه چیز انکار میکنی بر کسی که بتو بگوید این دلیل صحیح است باعتقاد کسی که گمان کند در احکام شرع عللی است که باعث آن احکام است مثل عللی که در امور عقلی میباشد.

وحال آنکه نیست درفقها کسی که رفتهباشد باین مذهب، بلکه رفتة اندباینکه این علل شرعی نشانهها و علاماتند و باعث و موجب احکام نیستند . لیکن دلالت

شیخ فرمود یس باو گفتم نیست منازعهآ فقهاء آنچه توبآن اشاره کردی حجت برفساد قول من در آن دلیلی که اعتماد کردم بر آن از برای آنکه ثابت شده حقیقت قیاس اینست که حمل کنند چیزی را درحکم برچیزی که مثل آن باشد بسبب علتی که باعث آن حکم است در آن مثل .

پر هر گاه این قوم که اعتماد بقیاس دارند حمل کرده باشند نشان و علت را برغیر حقیقت آن یعنی حمل کردند برمعنی علت و موجب و خطا کرده باشند . ضرر نمی رساند خطای ایشان بموضع اعتماد . بلکه باطل میشود اصل و فاسد میشود حقیقت آن . با آنکه آن دلیل که ذ کردم من این اعتراض را نیزفاسد می کند .

زیرانشان و علامت هر گاه دلالت کند بر حکمی از احکام محالست و جود آن پی آن بی آنکه دلالت کند بر آن از برای آنکه دلیل صحیح نیست که بیرون رود از حقیقت خود و گاهی دلیل باشد و گاهی نه . (بلکه هرچه دلیل است میبایدهمیشه دلیل باشد . م . ت)

هر گاه گمان می کنید شما که این علامت صفتی از صفات محکوم علیه است بحکمی که بآن نص واردشده است . پس جاری میشود علامت بطریق علت دراینکه محالست وجود آن باعدم مدلول آن . چنانکه محالست و جود علت باعدم معلول آن ونیست میان این جدائی وتفاوت .

پس این مرد خلط و اشتباه کرده است خلطی ظاهر ، باز بر کشته است بآن فکر اوو کفته است که این علامات باعتقاد ماسمعی است (یعنی می باید از رسو شنید. م .ت)

وعارض حوادث می شود ولازمه آن بیست و ما نمی دانیم آثرا از روی عقل ونه بطریق بداهت بلکه می دانیم بعنیدن ( ازرسول ms094 غلالەم) وبدلیل سمعی.

واعتقاد ما با آنکه مذ کورشد اینست علل و ادلهآ سمعی کاهست بیرون میرود از مدلولات و معقولات خود و دلالت بر آنها نمی کند. واین مثل اخبار عامست که دلالت میکند براینکه حکم سامل افراد فلانچیز است باز مخصوص بعض افراد میشود بعد از علم بقراین که دلالت می کندبر تخصیص . واینست فرق میان امورعقلی وسمعی .

شیخ ره میفرماید من باو گفتم اگراین علامات سمعی باشد وعارض حوادث ، نه از صفاتی که لازم آنهاست بلکه معانی تازهآحادثه. پر واجبست که بوده باشد طریق معرفت آنهاسمع و بس؛ نه عقل و استنباط و استخراج از چیزی. از برای اینکه بنابراین جاری خواهند بود بطریق نامهای خدای تعالی که لقب اوباشند (نه نامهائیکه درلغات وضع کنند برای ذات وی مثل لفظ الله زیرا اطلاق آنها جایز است البته واما اطلاق نامی که لقب باشد مثل فیاض برخدای تعالی بی نصی در آن پس میگویند جایز نیست. مترجم).

پس میباید که نرسد هیچ عاقلی بحقیقت آن علامات مگر بسمعی که وارد شده باشد بآن واگر وارد شده باشد بآن سمعی هر آینه باطل میشود قیاس .

از برای آنکه بنابراین نص خواهد بود برحمل (فرع بر اصل و قیاس لغو میشود . م .ت)

مثل قول کسی که بگوید قطع کنید دست زیدرا ازبرای آنکه چیزی دزدیده است از حرز و بدرستیکه مستحق قطع نشده است مگر بسبب آنکه سرقت کرده است از حرز نه بسبب امردیگر که لازم این فعل دزدی باشد و یامفارق او . وهر گاه تقیید بحرز دراینکلام بآنطریق باشد که بیان کردیم .

(یعنی اینکه همین دزدی از حرزباعث است نه چیزی دیگریس اینکلام نص است براینکه میباید برید دست هر کسرا که دزدی کند از حرز وبدانکهمراد بحرز اینست که صاحب مال حفظ کرده مال خود را بطریق متعارف . مثل اینکه زررا در مندوق بکذارد واسبرادر طویله ینده اکرچنین نکند دست دزد را قطع میکنند. ms095 م. ت)

پس اکرشما میروید درقیاس باینطریق که ماذ کر کردیم که اگر نص چنین باشد عمل میکنید بآن نزاع میان ماوشما درلفظ خواهد بودنه درمعنی .

(زیرا ما میگوئیم قیاس باطلست یعنی وقتیکه نص نباشد که اگر نص باشد عمل بآن میکنیم وقیاس لغومیشود . وشما میگوئید قیاس حق است یعنی وقتی که نص باشد . یس هردو در معنی اتفاق داریم و اختلاف در لفظ وعبارتست . م . ت)

لیکن بعدازین طلب می کنیم از شما نصوص را که وارد شده است در جمیع مواضعی که استعمال کرده اید در آنهاقیاس. یس اگرثابت شود برای شمانص در هر موضع زایل میشود جدال میان ما وشما .

و اگر ثابت نشود خواهید دانست که دفع کرده شدهاید شما از مذهبی که اختیار کردهاید بی اصل که اعتماد بر آن باشد و بی برهان که مضطر سازد باختیار آن.

جواب گفت مانمی گوئیم که نص وارد شده است دراصول بآنطریق که توذکر کردی بلکه ادراک کرده میشود این علامات بنوعی از استخراج وتأمل.

شیخ ره میفرماید گفتم من باو که این استخراج چیزبست که عاجز است از آن هرفردی مگر اینکه پناه ببرد باستخراج عقلی و بتحقیق فاسد کردیم ما اینرا در آنچه گذشت و حالا میکوئیم اگر توراست می گوئی باستخراج معلوم میشود پس بکن آنرا تا ببینیم اگر قادری و بر آن اقرار کنیم برای توبصحت قیاین که انکار می کنیم الحال آنرا واگرعاجز باشی از آن ظاهر شود آنچه حکم کردیم بآن برتو یعنی اینکه دفع کرده شدی از اصل معروف (قیاس).

جواب گفت لازم نیست برمن که ذ کر کنم طریق استخراج راوبلند کرد آواز در کلام وظاهرشد عجزاو .

پس گفت ابو بکر باقلانی - مانمی کوئیم باین علامات جزم بآن داریم ونه علم بآن تا ینکه باید ذکر کنیم طربق استخراج آنرا، بلکه آنچزیکه رفتهام من بآن (و آنست مذهب این شیخ و اشاره کرد بمردی که اول بحث ms096 مینمود) قول بغلبهآ

پس هرچه غالب میشود در کمان من و میگردانم آنرانشان و علامت واگرغالب شود در گمان غیر من غیر آنچیز و عمل کند بآن درست رفته و خطانکرده است و هر مجتهدی باعتقاد من درست رفته است . پس آیا باتو بحثی است براین مذهب.

شیخ می فرماید گفتم باو این ضعیف تروسست تراست از جمیع آنچه گذشت. زیرا هر کاه نباشد از جانب خدای تعالی دلیلی برمعنی ونه علامتی، بلکه بکمان تو عبادت بغلبه گمانست. پس ناچاراست که بگرداند از برای غلبهآ گمان سببوعلتی و کرنه حاصل نمیشود غلبه کمان ونخواهد بود برای غلبة آن طریقی.

(باز شیخ اشاره ببحث دیگر کرده و تفصیل این کلام نیز داده و فرموده است . م .ت)

قبول نداریم که جایز است عبادت بغلبه کمان در شعریعت شاید علم باید و برتقدیری که قبول کنیم می گوئیم چه چیز است دلیلی که باعث این میشود که چیزی غالب شود در گمان تو، و کدامست سببی که موجب آنست که بنمائی بما آن را . بدرستی که طلب می کنیم اینرا از تو چنانکه طلب کردیم ازاین مرد طریق استخراج علامت وعلت سمعی را بآنطریق که وصف کرد.

پس اکر بکنی برای ما این را جایزاست برای تو مذهب توو کرنه باطل میشود آنچه اعتماد کردهآ بر آن.

جواب گفت سبب هائیکه باعث غلبه گمان میشود معلومست و آن مثل اینست که مردی غالب شود در گمانش اگر برود باین راه نجات مییابد و اگر برود بآنراه دیگر هلاک میشود. واگر تجارت کند درفلان قسم مطاع نفع می کند . واگرتجارت کنددرغیر آن نقصان میکشد . واگر سوار شود که بمزرعه خود رود آسمان ابرداشته باشد باران براو میباردوا گرسوار شود و آسمان صاف باشد سالم میرود. واگر بخورد این دوارانفع میدهد و اگر عدول کند بغیر آن ضرر باو می رسد . وهمچنین هرچه شبیه اینها باشد .

و کسی که مخالفت کند با ms097 من در اسباب غلبهآ کمان قبیح و فاسد است

شیخ میفرماید من گفتم باو آنچه ایراد کردی تو آنرا هیچ نسبتی نیست میان آن ومیان شریعت و احکام شرع. از برای آنچه تو گفتی نیست چیزی از آنها مگر اینکه خلق رادر آن عادتیست و بآن علم و معرفتی و غالب میشود گمان ایشان برحسب عاداتیکه دارند وعلامات آن ظاهر است برای ایشان و شریکند جمیع عقلادرا کثر آن و آنچه در آن اختلاف کردهاند بسبب اختلاف عادات ایشانست وبس .

واما شریعت پس نیست عادتی در آن ونه علامتی از تجربه و مشاهده یا غیر آن . از برای آنکه نصوص وارد شده است در شرع باختلاف حکم چیزهائی که متفقند درصورت وظاهر معنی ، واتفاق حکم چیزهائی که مختلفند درصورت .

(مثل اینکه سگ و گوسفند مختلفند بحسب ظاهر با آنکه حکم هردو وقتی که درچاه بمیرند یکی است که چهل دلو آب میباید کشید تاپاک شود . و سگ و کافر متفقند بحسب ظاهر و برادرند باهم درمعنی با آنکه درحکم مختلفند، زیرا چهل دلو برای سگ میکشند و هفتاد دلو یاجمیع آبرا برای کافر . م.ت)

و نیست عقول را مجالی در دفع حکمی از این احکام یا اثبات آن و هر گاهنباشد در شرعیات عادتی باطل میشود غلبه گمان در آن.

آیا نمی بینی کسیکه عادت نباشد اورا بتجارت و نشنیده باشد عادت مردم رادر آن صحیح نیست غالب شود در گمان او که فلان نوع از تجارت نفع دارد یا فلان قسم نقصان و کسیکه علم نداشته باشد براه ونداند آنراو نباشد اورا عادتی در آن و نشنیده باشد عادت اهل آنراغالب نمیشود گمان او بسلامت درفلان راه ونه فلان.

واگر فرضز کنیم وجود کسیرا که نباشد اورا عادت بباران و نشنیده باشدعادت در آن صحیح نیست که غالب شود در او گمان او که باران میبارد وقتی که ابر باشد و نمیبارد وقتیکه صاف باشد.

وهر گاه ms098 بوده باشد امربا ینطریق که بیان کردیم واتفاق حاصل باشد براینکه نیست خلق را عادتی درشریعت، باطل می شود آنچه دعوی کردی از غلبهآ کمان در آن

117 وقایم می شوی مقام آن مرداول در اینکه هر دو اکتفا کردید بردعوی (یعنی استخراج وغلبه گمان وذ کرنکردید طریق آنرا . م. ت)

جواب گفت حالا که رد کردی برجمیع فقهاء و تکذیب کردی ایشان را در آنچه دعوی می کنند از غلبهآ گمان و کسی که برود بتکذیب جمیع فقهاء قبیحاست بحث بااو .

شیخ میفرماید من گفتم باو جمیع فقهاء نرفتهاند بمذهب تو در اعتماد برغلبهآ ظن درمعانی وعلل . بلکه اکثرایشان گمان دارند که باینها میرسند از روی استدلان ونظر وفکر.

پس نیست کلام ماردبراین جماعت بلکه همین رد برتو و اصحاب توستوبس. اگر تو باضطراب ولرزه می آئی ازاین عین مطلب است و مناظره نکردیم باتو مکر برای این و مخالفت نکردیم برای غیراین .

با آنکه دلیل هر کاه تکذیب جماعت کند هیچ گناهی نیست بر مادراینونه ذمی بلکه ذم برای ایشانست، چون گردیدند بآنچیزی که دلالت می کند دلیل بر بطلان آن و شهادت می دهد برفساد آن .

ونیست قول من باینکه شماای طایفهآ متفقهه دعوی می کنید غلبهآ کمان و این باطل است .

عجبتر از قول تووفرقهآ تواشاعره اند که میگویند شیعه و معتزله واکثر مرجئه و جمهور یعنی اکثرا خوارج در آنچیزی دعوی کردهاند علم بآن از مذهب ایشان در توحید و عدل خدای تعالی مبطل و کاذب و مغرورند . وایشان در دعوی علم باین جاهلند .

پس چه شناعت لازم می آید در آنچه و صف کردم بآن اصحاب ترا از اینکه بغلط رفتهاند درقول بغلبهآ کمان باوجود دلیلی که کاشف از غلط ایشان پس دیگر جوابی نگفت.

بحث آخر خبردادمرا شیخره ، سئوال کرد ابوالهذیل علاف ازعلی بن میثم ره

یقضی الامرحین تغیب تیمولایستاذنون وهم شهود ساخته می شود کار وقتی بنی تیم غایبند واحتیاج بایشان نیست و کسی رخصت نمی گیرد ازایشان وقتی که حاضر باشند.

وانک لورأیت عبیدتیم وتیما قلت ایهما العبید اگرتو ببینی غلامان تیم را وتیمرا فرق نمی کنی میان ایشان ونمی گوئی کدام بنده است و کدام صاحب. پس ذکر کرده است شاعر کسیکه ببیند ایشانرا فرق نمی کندمیان بند گان ایشان وصاحبانشان بسبب استتارقدر آنان . چون آن شیخ اینرا گفت، معارضه و منازعه کردبا اوابو العباس بن هبة الله منجم و وبرسبیل استهزاء گفت یاشیخ چه چیز عارف کرده است ترا باشعار عرب . آیاین شعر

و میخندید بآنشیخ و تمسخر می کرد ومی کفت لایق تواینست که جمع کنی دیوانهای عرب را از برای آنکه ربط توبآنها خوبست.

شیخ ره میفرماید من کفتم بابوالعباس که گردانیدهای تواین تمسخر را شیوه و سرمایه خود . و اگر انصاف بدهی در گفتگو هر آینه انصاف میدهی در احتجاج و اقرارمیکنی بصحت حجت ما .

پس اکر کفتگو کنیم ماباتودراثبات اینکه این شعردرباب بنی تیم بن ms100 مرةاست رجوع خوامد شد برهان دراین بمردم عارف و کتابهائیکه تصنیف شده است برطرف میشود مجلس ومی گذرد وقت.

ولیکن حاکم میان ما وتو کتابهای تاریخ است و هر کس اطلاع دارد برقصر جمل وجنگ بصره .

پس آیاشکی است درشعر عمیربن اهلب ضبی که نثار می کرد جان خودرا در بصره و کشته شد میان دستهای جمل و میگفت این اشعاررا :

لقداوردتناحومة الموت امنا فلم تنصرف الا ونحن رواء

آورده است مارا مادرمان بمعظم مرگ و گرداب آن وبرنگشت مگروقتیکه ما همه سیراب شدیم. ( یعنی ازمحنت و مشقت ، و اورا مادر گفته باعتبارانیکه زنان آنحضرت راما در مردمان میگویند چون بر هیچکس حلال نیستند . م. ت)

نصر نا قریشأضلة من حلومنا و نصرتنا أهل الحجاز عناء

نصرت دادیم ماقریش را ازروی کجی و گمراهی عقلهایمان ویاری مااهل حجاز را رج ومحنت بود برای ما. (واین راگفتهاست باعتباراینکه وی از قریش واهل حجاز بود . م .ت)

لقد کان عن نصرابن ضبة أمة وشیعتها مندوحة وغناء

بود ابن ضبه راکه صاحب این شعر است خلاصی و عدم احتیاج بیاری مادرش

نصرنابنی تیم بن مرة شقوة وهل تیم الا أعبد واماء

مایاری کردیم بنی تیم بن مرة را که وی از آن قبیله است ازروی شقاوت ونادانی ونیستند این قبیلهآ تیم مگر غلامان و کنیزان ونیست میان ایشان بزرگی .

پساین قول مردیست از انصارعایشه ویاری کنند گان اوو کسی است که ریختة خون خودرا درولایت او .

ومیگوید این قول را دربابقبیلهآ اوبی شک میان اهل تاریخ، واو نمیگفت این قولرا که گفته است در اینحال مگر اینکه مشهور باشد میان مردم و شکی در آن نباشد پیش هیچکس ازعارفین بقبائل عرب از جمیع مردم. وچون این را گفتم شروع بفریاد کرد وجوابی نگفت .

کلام شیخ دراثبات حکم بقول فاطمه علیها السلام.

شیخ ره فرمود که ثابت شده است عصت فاطمه علیها السلام باجماع امت بر این بفتوای مطلق و اجماع ایشان ms101 براینکه اگ شهادت دهند چند شاهد براو بچیزی که باعث اقامت حدباشد از فعلی که منافی عصمت بود هر آینه ایشان مبطل خواهند بود در شهادتی کهدادهاند و تکذیب ایشان برامت واجب است و برسلطان عقویت ایشان ازبرای آنکه خدای تعالی دلالت کرده است براین بقول خود :

انما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویطهر کم تطهیرا.

(وتفسیر این آیه درفصل بیست وششم مذکور شد . م .ت)

ونیست خلافی میان ناقلان اخبار دراینکه فاطمه علیها السلام از اهل این آیه بود. بتحقیق درفصل مذ کور بیان کردیم که زایل کردن رجس ازاهل بیت که قصد کرده شده اندباین خطاب موجب عصمت ایشانست و ثابت می شود عصمت اونیز باجماع امت براینکه ب ی فرموده است.

من آذی فاطمه فقد آذانی و من آذانی فقد آذی الله عزوجل.

کسیکه آزار کند فاطمه را آزار کرده است مراو کسیکه آزار کند مرا آزار کرده است خدای عزوجز را .

پس اگر نبود اینکه فاطمه علیها السلام معصوم بود ازخطا وبری بوداز زلتها هر آینه جایز بود واقع شود از او چیزی که واجب سازد آزاز اورا بادب و عقوبت ، و اگرواجب شود این هر آینه واجب میشود آزاراو .

و اکر جایز باشد و جوب آزار او هر آینه جایز خواهد بود آزار رسو و آزار خدای تعالی .

وچون این باطل است دلالت می کند براینکه آنحضرت معصوم بود چنانکه ذ کر کردیم . وهر گاه ثابت شد عصمت فاطمه علیهاالسلام واجب است که جزم کنند بقول او ومستغنی باشد ازشاهد در دعوی خود .

زیرا مدعی محتاج نیست بشاهد مگر بسبب اینکه معصوم نیست و جایز است که دعوی او را باطل کنند.

پس استظهار کردند بشهود برقول اوتا اینکه طمع نکنند بسیاری از مردم بمال غیر خود وانکارنکنند حقهائیرا که واجب باشد برایشان.

و هر گاه عصمت غنی کند از تهادت واجب است جزم کردن بقول فاطمه علیها السلام و بظلم کسی ms102 که منع کند او را از فدک و طلب کند از او شاهد برقولش .

و واضح می کند صحت آنچیزی را که ذکر کردیم اینکه دو شاهد که درهر دعوی میباید که قبول شهادت کنند بحسب ظاهر . با اینکه جایزاست که مبطل و کاذب باشند در آنچه شهادت دادند بآن .

و صحیح نیست که استظهار کنند برقول کسیکه ایمن هستند از اینکه دروغ کوید بقول کسیکه ایمن نیستند بر اواز دروغ . چنانکه صحیح نیست استظهار برقول مؤمن بقول کافر و بر قول عادل بقول فاسق فاجر.

ودلالت میکند براین نیز اینکه زاع داشت کسی با نبی ا الله درباب شتری

خزیمه گفت حاضرنبودم ولیکن دانستم که این از تواست چون میدانستم که تو رسولی ازجانب خدا و دروغ تمیگوئی .

یس کافی دانست نبی اه شهادت اورا عوض شهادت دو مرد و حکم کرد بقول او.

یس اگر نبود اینکه عصمت دلیل صدق است وغنی میازد از شهادت. هر آینه حکم نمیکرد نبی بقول خزیمه وتصویب نمیکرد اورا درشهادت بر چیزیکه ندیده بود آنرا و حاضر نبود در آن واقعه . ولیکن دلیل میگفت بر آن بنبوت و صدق آنحضرت از جانب خدایتعالی در آنچه رسانیده بخلق او.

وهر گاه واجب باشد قبول قول فاطمه علیهما السلام بدلائل صدق او و مستغنی باشد از شهود برای وی . ثات میشود کسیکه منع کرده است اورا از حق وی و واجب ساخته است براو که شاهد بیاورد برصحت قول وی . جور کرده است درحکم وظلم کرده است در فعل و آزار کرده است خدا و رسول را بسبب آزار کردن حضرت فاطمه علیها السلام . وبتحقیق خدای تعالی فرموده است :

ان الذین یؤذون الله ورسوله لعنهم ms103 الله فی الدنیا والاخرة واعد لهم عذابا مهینا .

بدرستیکه آنجماعتیکه آزار میکنند خدا و رسول اورا لعنت کرده است خدای تعالی ایشان را در دنیا و آخرت و مهیا کرده است برای ایشان عذابی اهانت رساننده ...

شیخ ره فرمود سئوال کردنداز هشام بن حکم ره از آنچیز یکه روایت کردماند عامه، یعنی اینکه عمروفات کرد و خوابانیدند اورا و چیزی برروی اوپوشیدند.داخل شد امیرالمؤمنین لللا وفرمود .

لوددت ان القی الله بصحیفة هذالمسبحی .

دوست می دارم که ملاقات کنم خدایتعالی را بصحیفهآ اینمرد پوشیده. و در حدیث دیگر آمده که فرمود :

الی لارجوان القی الله بصحیفة هذالمسبحی .

امیدوارم که ملاقات کنم خدایتعالی رابصحیفهآ این پوشیده .

هشام فرمود که حدیث ثابت نیست و سند اومعروف نه، بلکه دروغ بستهاند این را قصه خوانان و جمعی که درراهها مینشینند و حکایت میکنند و بر تقدیریکه ثابت باشد معنی آن ظاهر است .

از بزای اینکه عمر توطئه کرده بود با ابو بکر ومغیره وسالم مولای ابوحذیفه و ابوعبیده که بنویسند صحیفهآ میان خود و اجتماع کنند در آن براینکه هر گاه فوت شودنبی ا لله میراث ندهند باحدی از اهل بیت اووولی نکنند ایشانرا مقام آنحضرت بعد ازاو.

و این صحیفه راعمرداشت ازبرای آنکه او عماد و پناه این قوم بود. پس صحیفهای که دوست میداشت امیر المؤمنین امیدداشت که ملاقات کند خدای تعالی را با آن این صحیفه بود، تا اینکه خصومت کند با عمر بآن و حجت بیاورد براو بمضمون آن.

ودلیل براین اینست که روایت کردهاند اهل سنت ازابی بن کعب که میگفت در مسجد رسو ل ل بعدازاینکه خلافت با بوبکر رسید بآواز یکه شنیدند آنرااهل مسجد که آکاه باشید اهل عقده هلاک شدند.

والله من تاسف نمیخورم برایشان بلکه تاسف میخورم برجمعی که گمراه میشوند بمتابعت ایشان.

کسی گفت باوای مصاحب رسول الله کیستند این اهل عقده و چه چیزاست عقیدهآ ایشان . گفت قومی عقده ms104 کردند میان خود که رسول فوت شود میراث ندهند باحدی از اهل بیت اووولی نکنند هیچکس از ایشانرا مقام آن آنحضرت.

وقسم بخدا اگر من زنده باشم تاروز جمعه هر آینه بیان خواهم کردبرای مردم امرایشانرا (یعنی کذب و گمراهی آنقوم را . م.ت)

راوی گوید که اوزنده نماند تاجمعه .

((فصل چهل دوم)

خبرداد مرا شیخ ره مرسلا که امام جعفر صادقلا فرموده است :

اعربوا باحادیثنا فاناقوم فصحاء.

اظهار کنید احادیث مارا از برای آنکه ماقومی فصیحیم (خوبست همه کس کلام مارا بشنود یا آنکه درست نقل کنید احادیث مارا از برای آنکه ما فصیحیم و کلام مارا خوب نیست غلط نقل کنند، یا آنکه اعراب کنید احادیث مارا تا اینکه کسی غلط نکند، یا آنکه عربی حرف زند بطریق احادیث ما از برای آنکه فصیحیم وهرچه در کلام ماواقع میشود درست است . م . ت)

خبرداد مرا شیخ ره مرسلا از محمدبن سلام جمحی (1) او گفت کهابوالاسود دؤلی (2) داخل شد برامیرالمؤمنین . پس آنحضرت انداخت پیش او رقعه در آن نوشته بودند:

بسماله الرحمن الرحیم، کلام سه قسم است، اسم وفعل وحرف، اسم آن چیزیست. که دلالت کند بر مسمی (یعنی بر چیزیکه این اسم آنست . م .ت)

و فعل آنچیزیست که دلالت بر کاری که مسمی کند و حرف آنستکه ایجاد کند معنی را درغیر آن .

ابوالاسود کفت که این کلامیست خوب یس چه امرمی کنی بکنم با آن بدرستی که من نمیدانم که چه اراده کردهآ بواقف ساختن من براین کلام،

امیر المؤمنین ل لا فرمود شنیدهام که دربلد شما غلطهای فاحش مبکنندهیس دوست میدارم رسم کنم کتابی ، کسیکه نظر کند در آن فرق کند میان کلام عرب و کلام اینطایفه پس بناکن توبراینکه من نوشتهام و چیزهای دیگر اضافه کن و کتابی جمع کن دراینباب.

ابوالاسود گفت توفیق دهد خدا مارا براه راست ببر کت تو یا امیرالمؤمنین .

شیخ ره فرمود که اختلاف کردهاند قوم درمعنی نحو ms105 که چه چیز است بعضی گفتهاند نحو آنچیزیست که قصد آن کرده باشند ، عرب میگوید : (نحا نحوه) یعنی قصد کردةصد آن، واین علم رانحو میکویند، از برای آنکه در آن اراده و قصد اعراب کلمه کردهاند .

ابوعثمان مازنی گفته است که نحوناحیه و کنار کلامست، وعربیت اسم لغت است . میگویند: هی اللغةالعربیة ، یعنی اینلغتی است خوب وفصیح وظاهر . وعربی راعربی میگویند از برای اینکه ظاهر کرده است الفاظ را.

اصمعی گفته است که گفت مردی پپسرخودای پسر درست کنید زبانهای خودرا ازبرای آنکه مرد حادث میشود برای اوحادثهآ که دوست میدارد تقطیع کنددر آن ، پس عاریه میگیرد از دوست خود اسب وجامهآ اورا ، ونمیجوید کسی را که عاریه بکیرد ازاوزبان اورا.

خبردادمرا شیخ ره مرسلا از محمدبن احمدبن ابان نخعی ، واواز معاذبن سعید حمیری که حاضر شد سید اسمعیل بن محمد حمیری ره پیش سوارقاضی تاشهادتی بدهد. پس سوار گفت آیا نیستی تو سید اسمعیل بن محمد که معروفست بسید . گفت بلی، سوار گفت یس چگونه آمدی شهادت دهی پیش من وحال آنکه دشمنی تورا با سلف میدانم.

سید کفت پناه میبرم بخدای تعالی از دشمنی اولیاء و دوستان خدا واین چیزیست لازم حال منست. بعداز آن برخاست، سوار گفت بر خیزیارافضی والله شهادت ندادهای بحق، یس سید بیرون رفت ومیگفت :

ابوک ابن سارق عنزالنبی وانت ابن بنت ابی جحدری

پدر توای سوار پسر کسی است که دزدیده است بز رسو را وتو پسر دخترابوجحدری.

ونحن علی رغمک الرافضو ن لاهل الضلالة والمنکر.

(چون سنیان شیعه رارافضی میگویند باعتباراینکه رفض بمعنی ترک است و ایشان گمان میکنند که شیعه تارک حق است ، پس سیدفرموده است . م . ت)

ما بخواری تورافضی هستیم بلی لیکن رافضی اهل ضلالت و منکریم (یعنی اینهاراترک کردیم نه حقرا . م . ت)

بعداز آن کفت شعری ونوشت آنرا دررقعهآ و امر کرد آنرا در میان رقعه هاپیش سوار اندازند . پس سوار رقعه را برداشت و ms106 چون خواند رفت پیش خلیفه ابوجعفر منصورواوفرود آمده بود در جسراکبر تا اینکه یاری بجوید باو و برایذا کردن سید.

پس سید پیش ازاورفت پیش منصور وخواند برای او قصیده ایراگه گفته بود در آن این اشعاررا .

بالمین الله بامنصور یاخیر الولاة ان سوار بن عبدالله من شرالقضاة

نعثلی جملی لکم غیرموات جده سارق عنز فجرة من فجرات عثمانی وجملی است. وندارد دوستی بشما وجد او دزدیده است بزرسول را و بدی بوده است ازبدان . والذی کان ینادی من وراء الحجرات یا هنات اخرج الینا اننا اهل هنات جدا و کسی است که فریاد میکرده است از بیرون حجره های رسو که ای فلان بیرون بیابسوی مابدرستیکهمااهل فلاتیم. فاکفنیه لا کفاه الله شرالطارقا سن فینا سننا کانت مواریث الطغاة پس کفایت کن ای منصور شراورا از من و خدا کفایت نکند از اوشر حوادثرا قرارداده است او درمیان ما طریقها که میراث اهل جور وطغیانست. راوی گوید پس خندیدابو جعغر منصورو گفت من تراقاضی کردم ، پس مدح کن سواررا چنانکه اورا هجو کردی . پس سید این اشعاررا انشاد کرد :

انی امرؤ من حمیر أسرتی بحیث تحوی سروها حمیر من میروم ازقبیلهآ حمیروقوم وخویشان من چنانند که احاطه کردماست قبیلهآ حمیر بزرگی ایشانرا .

آلیت لاامدح ذانائل له سناء وله مفخر قسم خوردم مدح نکنم کسیرا که صاحب عطا باشد و رفعت و فخر داشته باشد .

الا من الغر بنی هاشم ان لهم عندی یدا تشکر مگر کسی را که از بنی هاشم باشد که ایشان غرند یعنی شریف و بزرگند، (چنانکه معنی غردر اوائل کتاب مذکورشد . م .ت) بدرستیکهاین بنیهاشم رانزدمن نعمتی است که شکر آن حق است واگرچه انکار کند این را منکر .

یااحمد الخیرالذی انماکان علینا رحمة تنشر ندا می کند به رسولا یعنی ای احمد نیکو که ms107 بودی بر ما رحمتی منتشر .

حمزة والطیار فی جنة فحیث ماجاء دعی جعفر حمزه و کسی که میپرد در بهشت و هرجا می خواهد میرود و آن جعفراست.

منهم وهادینا الذی نحن منبعد عما نافیه نستبصر از ایشانست یعنی از بنی هاشم اند و کیکه هادی ماست بعد از کوری و ضلالت باوبینا میشویم . لمادجی الدین ورقالهدی وجاراهل الارض واستکبروا در وقتیکه تاریک شده است دین و تنگشده است هدی و جابر و متکبر شدند اهل زمین .

ذاک علی بن ابی طالب ذاک الذی دانت له خیبر آن هادی، علی بن ابیطالبست واین کسی است که اطاعت کرده است اوراخیبر .

دانت ومادانت له عنوة حتی تدهداعرشه الاکبر اطاعت کرد ولیکن اطاعت نکرد از روی قهر تاوقتیکه لرزید عرش بزرگ آن (و گویا اشاره بدر آن قلعه است که آنحضرت کند . م . ت)

ویوم سلع اذأتی عاتبا عمروبن عبد مصلتا یخطر یاد کن روز سلع را دروقتیکه آمد عمروبن عبدود در حالیکه تجاوز کرده بود ازحد واز غلاف کشیده بود شمشیررا و تجبر وتکبرداشت.

یخطر بالسیف مدلا کما یخطر فحل الصرمة الدوسر تکبرداشت بشمشیر چنانکه تکبر دارد شترار بزرگ و ضخیم در میان گلهآ شتران. اذجلل السیف علی رأسه أبیض عضبا حده مبتر در وقتیکه زه آنحضرت شمشیر را برسر عمرو شمشیر سفید بود و قاطع و

فخر کالجذع واو داجه ینصب منها حلب احمر

پس افتاد عمر و مثل شاخ درخت و رگهای او میریخت از آنها شیر سرخ یعنی خون.

و آنچه جاری شده اسث میان سید و سوار آنچیزیست که نقل کرده است حرث بن عبدالله ربعی و گفته است که نشسته بودم در مجلس منصور و اودر جسرا کبر بود و سوار پیش اوبود و سیدمیخوانداین اشعاررا:

ان الاله الذی لاشیئی یشبهه آتاکم الملک للدنیا وللدین

بدرستیکه خدایتعالی که هیچ چیز مثل او نیست داده است بشما ملک برای ms108 دنیا ودین.

آتاکم الله ملکا لا زوال له حتی یقادالیکم صاحب الصین داده است خدا بشما ملکی که زوال ندارد حتی اینکه میرانند بجانب شما پادشاه چین را .

وصاحب الهند مأخوذ برمته وصاحب الترک محبوس علی هون

پادتاه هند کرفته شده است برمته (رمته ریسمانیست که اسیر انرابآن می بندند . م . ت) وپادشاه ترک محبوس است باخواری.

تا اینکه تمام کرد قصیده راو منصور مسرور بود.

پس سوار گفت یا امیرالمومنین بدرستیکه اینمرد چیزهائیکه میگوید بتو بزبان که در دلش نیست، والله قومیکه این دوست میدارد ایشانرا غیر شمایند و اخفامیکند عداوت شمارا.

سید کفت والله روغ میگوید و من در مدح شماراستگویم بدر ستیکه حسد اورا برین دروغ داشت چون دید ترا باینحال یعنی توجه والتفات بمن کردی . بدرستیکه انقطاع من بوی ودوستی من شمارای اهل بیت جا کرده است دردل من از پدران من و این سوارو قوم او دشمنان شما بودند در جاهلیت و اسلام و بتحقیق خدایتعالی نازل

ان الذین ینادونک منوراء الحجرات اکثر هم لا یعقلون (1) آنجماعت که آواز میکنند ترا(یعنی رسول صلی الله علیه و آله را) از بیرون حجره های آنحضرت کثرایشان عقل ندارند. (لهذا چنین خلافادب از ایشان صادر میشود نسبت برسول خدا. مت)

منصور گفت راست گفتی. بعد از آن سوار گفت یا امیرالمومنین این سید قائلست برجعت (یعنی اینکه جمعی از آنه اکه یکبار بدتیا آمدند یکبار دیگر هم خواهند آمد پیش از روز قیامت . م . ت). و دشنام میدهند شیخین را و در مذهب ایشان افتاده است.

سید گفت اما قول او که من قائلم بر جعت بنابر آنچه که خدایتعالی فرموده است.

ویوم نحشرمن کل امة فوجا ممن یکذب بآیاتنا فهم یوزعون (2)

روزیکه حشر میکنیم وزنده میگردانیم از هرامتی فوجی رااز آن جماعت که تکذیب میکنند آیات مارا پس نگاهداشته میشود اول آن فوج تا اینکه آخرشان ms109 بایشان ملحق شوند (واین کنایه از کثرت و بسیاری ایشانست . یس در این آیه معلوم شد جمعی که تکذیب آیات خدامیکنند از هرامتی زنده خواهند شد . م . ت)

وفرموده است درموضع دیگر: وحشرناهم فلم نغادر منهم احدا (3) یعنی حشر کنیم مردمرا وترک نکنیم هیچکس از ایشانرا ( یعنی همه کسرا جمع کنیم روز قیامت . م . ت)

پس دانستم که دو حشر میباشد یکی عام (که دامل همه کس هست و آن از آیه دوم معلوم میشود م. ت) و دیگر مخصوص ببعض ( چنانکه از آیه اول معلوم شد . م . ت)

وفرموده است : ربنا امتنا النتین واحیتنا انتین فاعترفنا بذاوینافهل الی

(حکایت از کفاراست که میگویند . م. ت) خدایتعالی میراند مارا دو مرتبه وزنده گردانید دو مرتبه . پس اعتراف کردیم بگناهان خود (اعتراف کردیم بحشرو هرچه خدا فرموده است. م . ت) پس آیا هست راهی که بآن رویم و بیرون رویم از عذاب وخلاص شویم از آن.

( بدانکه مراد بدو مرتبه زنده شدن چنانکه در تفاسیر اهل سنت مثل صاحب کشاف وقاضی بیضاوی و غیرایشان مذ کوراست. عدمی است که پیش ازحیوة دارند و عدمی که بعداز آن و حیوتی که اول دارند وحیوة روز قیامت باعدم بعدازحیوقاول وعدم بعداز حیوة درقبر وحیوة اول وحیوة درقبر. وظاهر کلام سید اینست که مراد عدم پیش از حیوة وبعداز آنست وحیوة اول وحیوة بعداز رجعت است تا اینکه دلیل بر صحت رجعت باشد . م . ت)

وفرمودهاست ، فاماته الله ماة عام ثم بعثه (2) میراند خدایتعالی اورا صدسال ، بعد از آن زنده گردانید (و بعضی گفتهاند کنایه از عزیز یاخضراست ، ودلالت این بررجعت ظاهراست. م . ت)

وفرموده است: المتر الی الذین خرجوامن دیارهم وهم الوف حذر الموت فقال لهم الله موتوا ثم احیا هم (3)

آیا نمی بینی جماعتی را که بیرون رفتند از دیار خود و حال آنکه چندهزار کس بودند از ترسموت. (چون طاعون دردیار ایشان حادث شده بود .م ms110 .ت)

پس خدایتعالی بایشان گفت بمیرید (بقدرت خدامردند. م . ت)

بعد از آن زنده کردایشانرا . (واین اعلام و اخبار ایشان بود باینکه گریزی نیست از قضای خدای تعالی ونه خلاصی از قدراو بلکه هرچه خواهد چنان میشود .

راوی کوید پس منصور خندید وسید این اشعاررا خواند :

جاثیت سوارا أبا شملة عند الامام الحاکم العادل من بزانودر آوردم سوار را که کنیهآ او ابو شمله است نزد امام حاکم عادل (یعنی منصور).

فقال قولا خطأ کله عندالوری الحافی والناعل

ماذب عما قلت من وصمة فی اهله بل لج فی الباطل دفع نکرد هیچ عیبی را که من گفتم در اهل وقوم اوبلکه فرورفت درباطل.

وبان للمنصور صدقی کما قدبان کذب الانوک الجاهل وظاهر شد برمنصور راستی من چناتکه ظاهر شد کذب احمق جاهل (یعنی سوار . م. ms111 ت)

یبغض ذالعرش ومن یصطفی من رسله بالنیر الفاصل دشمن است این سوار باصاحب عرش (یعنی خدایتعالی) وبا کسیکه بر گزیده است اورا از میان پیغمبران نیری که جدامیکند حق را از باطل (یعنی قرآن و اومحمد اس ت م . ت)

ویشنأ الحبر الجواد الذی فضل بالفضل علی الفاضل بداست سوار بادانشمند کریمی که تفضیل داده شده است و زیادتی دارد بفضل برهرفاضلی (واین ظاهرا اشاره بامیرالمؤمنین لا است . م .ت)

ویعتدی بالحکم فی معشر ادوا حقوق الرسل للراسل ظلم میکند سوار درحکم در معشری که دادند حقوق رسل رابراسل (ومعنی این ظاهرنیست واللهاعلم . م .ت)

فبین الله تزاویقه فصار مثل الهائم الهائل پس ظاهر کرد خدای تعالی مزخرفات اورا ، پس گردید او مثل شتری که سر گردان باشد و نتواند چرید و راعی نداشته باشد، یعنی سر گردان و متحیرشد. منصور بسید گفت ترک کن هجو سواررا، سید گفت یا امیرالمؤمنین اول آنکه ابتداء کرد ترک کند آزارمرا، تاینکه منهم ترک کنم اورا . پس منصور بسوار گفت بتحقیق تکلم کرد سید بکلامیکه انصاف در آن بود، توترک کن آزار اورا تاینکه هجونکند ترا.

خبرداد مراشیخ ره مرسلا از محمدبن عیسی بن عبید یقطینی و اواز سعیدابن جناح واو از سلیمان بن جعفر واو گفت که امام علی النقی (ع) بمن گفت که خواب رفتم و در فکربیت ابن ابی حفصه بودم و آن بیت اینست :

انی یکون ولیس ذاک بکائن بنی البنات وارثة الاعمام

نیست این ونخواهد بود هر گز اولاد دخترببرند میراثی راکه حق اولاد عم است . (واین کنایه است از اینکه میراث رسول بعباس و اولاد وی میرسد نه بفاطمه واولاد او علیهم السلام . م. ت)

پس ناگاه دیدم مردی بمن میگوید:

قد کان اذانزل القر آن بفضله ومضی القضاء به من الاحکام

ان ابن فاطمة المنوه باسمه حاز الوراثة عن بنی الاعمام(1) بتحقیق وقتیکه نازل شده است قرآن حکم کرده است و جاری شده ms112 است قضاء از جانب خدا یتعالی باینکه پسر فاطمه رفیع است اسم و مرتبه وی جمع کرده است ورایت را (یعنی میراث رسول صلی الله علیه و آله را .م. ت) و باولاد عم نداده است. (و مراد بوراثت رسول صلی الله علیه و آله امامت و خلافت است یا امری که شامل آنها نیز باشد .

سؤال کردند از شیخ ره در منزل شریف ابوالحسن احمد بن قاسم علوی محدی (2) ره که چه چیز است دلیل بر اینکه امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام افضل

فیخ فر مود دلید بر این أیستکه مرغی یخته ییش رسول صلی الله علیه وآله آوردند . پس آنحضرت فرمود :

اللهم أئتنی باحب خلقک الیک یأکل معی من هذا الطائر.

خدایا بیاور پیش من دوست ترین خلقت را پیش تو تا اینکه بخورد این مرغ با من پس آمد امیرالمؤمنین علیهالسلام و بتحقیق ثابت شده است که دوستترین خلق پیش خدا کسی است که ثواب او عظیمتر باشد پیش خدا از ثوابهمهآ خلق، و این نیزثابت شدهاست کسیکه ثواب اوعظیمتر است نمیباشد مگراینکه اعمال اوشریفتر باشد وعبادت اوبیشتر .

واین دلیل است بر فضیلت امیر المؤمنین علیه السلام برجمیع خلق غیر رسو

پس آنمردیکه سؤال کرده بود گفت بشیخ : چه چیز است دلیل بر صحت این خبر و بچه چیز انکار میکنی کسیرا که بگوید اعتماد بر این خبرنیست .

از برای آنکه روایت کرده است اینرا اس بن مالک تنهاو اخبار آحاد حجت نیست در جائیکه بصحت آن جزم باید کرد.

تیخ فرمود که خبر اگر چه آحاد است چنانکه تو ذکر کردی که انس بن مالک روایت کرده است اینرا تنها لیکن جمیع امت اینرا قبول کردند و روایت نکرده اند که احدی رد کرده باشد اینرا بر انس و انکار کرده باشد صحت آنرا وقتیکه روایت کردباست انس . پس گردیده است اجماع امت براین دلیل بر ms113 صحتش و خلل نمیرساند بدلالتش اینکه از اخبار آحاد اسث چنانکه شرح کردیم.

با اینکه متواتر شده است که امیرالمؤمنین علیه السلام دلیل میگفته است باین حدیث در اثبات فضائل خود در روز (دار) (یعنی روز محاصرهآ عثمان . م . ت) و فرموده است که قسم میدهم شما را بخدایتعالی که آیا هست در شما احدی که کفته باشدرسو:

الهم أئتنی باحب خلقک الیک یأکل معی من هذا لطائر.

همه گفتند خدایا نه، آنحضرت فرمود خدایا شاهد باش. پس اعتراف کردهاند جمیع بصحت این خبر. وامیرالمؤمنین علیه السلام کسی نبود که حجت بگوید بباطل خصوصا اینکه در مقام نزاع بود و وسیلهآ میجست باین فضائل در اثبات اعلی مراتب امامت و خلافت رسول عیل برای خود ، و میدانست جمعی که بااو درشوری حاضرتد اراده خلافت دارند برای خود نه برای آنحضرت . ( و اگر حرفی بشنوند که صحیح نباشد در حال انکار میکنند . م .ت) با اینکه نبی فرموده است :

علی مع الحق والحقمع علی یدور حیثما دار .

علی با حق است و حق با علی ، میرود هر کجا که او برود..

و هر کاه بوده باشد امر باینطریق که وصف کردیم دلالت میکند بز صحت این خبر چنانکه بیان کردیم.

یس اعتراض کرد بر این دلیل بعضی از مجبره و گفت که استدلال شیعه بروایت انس تازه تر وغریب تر از همه چیز است. از برای آنکه ایشان اعتقاد دارند که انس فاسق است بلکه کافر و میگویند که آخر انکار شهادت کرد در این حدیث ،حتی اینکه دعا کرد امیرالمؤمنین علیه السلام که مبتلا شود انس ببلائی که نیوشاند آنرا جامه . پس مبروص شد در آخر سن و مرد بآنحال . پس چگونه شاهد می آورند روایت کافریرا .

پس معتزله گفتند که باطل کرد این کلام را این شیخ و نگردانید حجت در این روایت انس را بلکه ms114 گردانید اجماع را حجت پس آنچه که تو ایراد کردی هذیانست و گذشت ابطال آن .

سائل گفت بلی قبول کردیم صحت خبر را، لیکن بچه چیز انکار میکنی قول کسیرا که بگوید این مذهب افاده نمیکند آنچه را که تو دعوی کردی یعنی فضل امیرالمؤمنین علیه السلام بر جماعت . از اینکه معنی حدیث این نیست : خدایا بیاور پیش من کسیرا که بیش از همه خلق دوست میداری که بخورد مرغرا

یعنی کسیرا که دوسترین خلق باشد فی نفسه بسبب بسیاری اعمال و ثواب او زیرا جایز است که خدایتعالی دوست دارد که بخورد مرغرا با نبی او کسیکه غیراو افضل از او باشد و بوده باشد بآنکس دوستر در اینکار بسبب مصلحتی.

شیخ ره فرمود این اعتراضیکه کردی باطل است از برای آنکه دوستی خدای تعالی میل و خواهش طبیعت نیست . بلکه آن ثوابست، چنانکه دشمنی و غضب او عناد نیست بلکه عقاب است . و بنا بر این معنی ندارد قول کسیکه گمان کند که دوسترین خلق پیش خدا که بخورد مرغ بارسول ی االه متوجهست بدوستی در خوردن و مبالغه در آن بسبب لفظ احب که دلالت میکند بر زیادتی دردوستی و مبالغه در آن .

از برای آنکه اگر چنین باشد بیرون میرود لفظ از معنی که ذکر کردیم یعنی ثواب بسوی میل طبیعت و این محالست در صفت خدایتعالی .

وجواب دیگر - نیز میتوان گفت و آن اینست که ظاهر کلام دلالت میکند برآنچه ما ذکر کردیم نه آنچه معارضه کردی که اگر محبت غیر معنی ثواب باشد دلیل ما تمام نمیشود چنانچه مذکور شد . زیرا آنحضرت فرمودهاست که :

خدایا بیاور دوسترین خلقت را پیش تو که بخورد با من این مرغرا ، و قول او (دوسترین را) کلامیست تمام و بعد از آن قول وی (بخوردبا من این مرغرا) کلامیست برای خودو کلام اول احتیاج بآن ندارد . و اگر مراد آن باشد که تو ذکر کردی واجب ms115 بود که بگوید: خدایابیاور دوسترین خلقت را ییش تو در خوردن مرغ بامن. پس چون کلام برخلاف اینست وبآن طریق است که ماذ کر کردیم جایز نیست عدول از معنی ظاهر بمعنی ایکه محتمل است بطریق مجاز .

وجواب دیعر - و آن اینست که هرگاه هر دومعنی مساوی باشند در ظامر کلام هرآینه واجبست برتو که حمل کنی کلامرا برهر دوباهم. نهاینکهاکتفا کنی بیکی از آنها مگربدلیلی . از برای آنکه منافاتی نیست در جمع شدن هردو، وهر کاه هردو مراد باعد معنی چنین خواهد شد: (وسترین خلقت پیش توا فی نفسه وبرای

و گفت مردی از زیدیه که حاضر بود بسائل کهاین اعتراض باطلست بنا بر اصل تو واصل ما . از برای آنکه ما هردو میگوئیم که خدایتعالی ارادهآ مباح نمیکند و چیز خوردن با نبی صلی الله علیه و آله مباح است نه واجب ونهسنت . پس چگونه خدای دوست دارد آنرا چه جای اینکه بعض مردم دو سترباشند پیش او برای آن از بعض دیگر .

شیخ میفرماید که این سائل از اصحاب ابوهاشم بود و بسبب این باطل کرد زیدی کلام او را بنا براصل اوچون موافق بود در اصول بامذهب ابوهاشم یس ساکت شد سائل لحظهآ بعد از آن گفت بشیخ ره که من اعتراض میکنم بر تو باعتراض دیگر و آن اینست میگویم بچه چیز انکار میکنی قول کسیرا که بکوید این حدیث دلالت براین میکند که علی علیه السلام افضل بود در (یوم الطائر) لیکن بچه چیز دفع میکنی اینرا که جمعی از صحابه افضل شده باشند پیش خدایتعالی بسبب بسیاری اعمال و علوم ایشان بعد از آن واین امریست که دانسته نمیشود بعقل و نیست با تو سمعی در این خبر که منع کند از این و دلالت کند براینکه آنحضرت افضل از جمیع صحابه بود تا این زمان ما و بدرستیکه ms116 ما سئوال نکردیم از فضیلت آنحضرت وقت مخصوص بلکه در جمیع اوقات .

شیخ فرمود که این سئوال سستتر است از آنچه گذشت و جواب از این آسانتر. از برای آنکه امت اجماع کردند بر ابطال قول کسیکه گمان کند احدی کسب کرده است اعمالیکه زائد است بر فضیلتی که حاصل است برای امیر المؤمنینلا براصحاب. زیرا امت چند طایفهاند که میگویند امیر المؤمنین علیه السلام افضل از جمیع بوددر زمان رسو ه وم مثل او نشد احدی بعد از آن . و ایشان شیعه امامیهاند وزیدیه و جماعتی از شیوخ معتزله و جماعتی از اصحاب حدیث .

وطایفهآ میگویند که ظاهر نشده است برای امیر المومنینا درهیچ وقتی از اوقات فضیلتی برباقی صحابه که حکم کرده شودبآن برخدایتعالی وشهادت جزم برصحت

وطایفهآ میگویند که ابوبکر افضل بود از امیر المومنینل در زمان رسول ف الله و بعد از آن نیز ، و ایشان جمعی انداز معتزله وبعضی مرجئه وجماعتی از اصحاب حدیث .

وطایفهآ میگویند که امیرالمؤمنینلا بیرون رفت از فضیلتی که داشت یسبب حوادثی که ظاهر شد از او ، پس مساوی شد با او غیر او وتفضیل یافت بر او بسبب آنها کسیکه فضیلت نداشت بر او ، و ایشان خوارجاند و جمعی قلیل از معتزله مثل اصم وجاحظ

وجماعتی از اصحاب حدیث که انکار کردهاند قتال اهل قبله را . (و چون آن حضرت قتال کرد با ایشان فضیلتش ناقص شد . ب .ت) و هیچ احدی از امت نگفته است که امیر المؤمنین لا افضل بود پیش خدایتعالی از جمیع صحابه وبیرون نرفت از ولایت خدایتعالی و احداث نکرد کناهی و تفضیل یافت بر او بعداز آن غیراوبسبب عملی که زیاد کردانید آن ms117 غیر را برثواب آنحضرت و تجویز نکرده است اینراهیچکس تا اینکه این قول را اعتبارتوان کرد .

پس هر گاه باطل شود اعتبار این قول بسبب اجماع برخلافش ساقط میشود اعتراض تو و اجماع حجتی خواهد بود قائم مقام قول خدایتعالی درصحت مذهب ما. پس آنمرد دیگر جوابی نگفت.

ذکرکره برای من شیخ ره این مسئله را بعد از آنروز و زیاد کرد برای من دراین زیادتی تحقیقی، پس لاحق کردم من آنرا باین مسئله. و آن اینست که کفت آنچه باطل میکند اعتراض آن سائل را که تأویدل کرد قولنبی را . (خدایا بیاوربرای من دوسترین خلقت را پیش تو) بدوستی درخوردن مرغ با آن حضرت نه دوستی فی نفسه بسبب بسیاری ثواب بعداز آنچه ذکر کردیم در ابطال آن .

اینست که روایت کردماند ازاس ین مالک که کفت چون رسو دعا کره

پس آمد علی للجلا بر کردانیدم او راو گفتم رسول شغلی دارد آن حضرت رفت بعد از آن بر کشت مرتبهآ دیگر کفت که اذن طلب کن از رسول داخل شوم براو گفتم باو آن حضرت شغلی دارد رفت و باز آمد ، مرتبهآ سوم اذن طلبیدم برای اوداخل شد .

رسول اه له وباو کفت که من دومرتبه سئوال کردم از خدای تعالی که بیاوردترا پیش من، اگر تودرنگ میکردی در مرتبه سوم هم هر آینه قسم میدادم خدای تعالی را که بیاورد ترا پیش من .

پس اگر نبود اینکه نبی سئوال کرده بود ازخدای عزوجل بیاورد کسی را که دوسترین خلقش باشد پیش او ثواب اوعظیمتر باشد نزدوی ، واین جلیل ترین فضائل بود. هر آینه انس نمیخواست که این مخصوص بقوم وی باشد واگر نبود اینکه انس فهمیده بوداین را از کلام رسول هر آینه ms118 امیر المؤمنین رامنع نمیکرد از داخل شدن تا اینکه بوده باشداین فضیلت برای مردی از انصارو حاصل شود برای او جزوی از آنچون ازانصار بود.

جواب دیگر نیزدارد، و آن اینست اگراین کلام احتمال معنی داشت که اقتضای فضیلت برای امیر المؤمنین نکند هر آینه دلیل نمیگفت بآن امیرالمؤمنینل در (یومالدار) .

(روزمحاصرهآ عثمان. م .ت)

و نمیکردانید آنرا شاهد براینکه اوافضل است از جماعت . زیرااگر نبود امر چنانکه ماوصف کردیم و بود احتمار آنچه کمان مخالفان از اینکه سئوال کرده است از خدای تعالی که بیاورد دوسترین خلقش رادر خوردن مرغ بااو، هر آینه ایمن نبود امیر المؤمنین ل ازاینکه دست آویزد بآن بعضی از خصوم وی در آنحال، یا ا ینکه

یس آنحضرت حجت آورده است بآن بر قوم و اعتماد کرده است بآن در برهان.

دلالت میکند بر اینکه مفهوم کلام نیست مگر برفضیلت آنحضرت واینکه جماعت جواب نکفته انداز این و قبول کردهاند آنچه را که حضرت دعوی کرددلیل است نیز برصحت آنچه ماذ کر کردیم.

واین جواب بعینه باطل میکند قول کسیرا که کمان کند جایزاست با وجود اینکه نبی ه گفته باشد در شأن امیرالمؤمنین چیزیکه اقتضا کند فضیلت اورا پیش خدای تعالی برجمیع صحابه اینکه یافت شود کسیکه افضل باشد ازا ووبعدازاو از ابرای اآنکه اگر جایز بود این هر آینه عدول نمیکردند قوم از اعتماد براین و میگردانیدند این راشبهه برای منع کردن آنحضرت از آنچه دعوی میکرد از جزم بنقصان ایشان درفضیلتی ازفضائل او .

پس عدول نکردن قوم از این دلیلست براینکه این قول بسبب اطلاقیکه دارد افاده میکند فضیلت اورابر جمیع و منع میکند از اینکه برسد احدی بمرتبهآ وی در در ثواب بسبب چیزی از اعمال، و آنچه گفتیم ظاهراست برای کسیکه فکر کند در آن .

سئوال کردند از شیخ ره از معصیت داود که چه چیزبود آن شیخ فرمود دراین دو جوابست .

یکی ms119 آنکه چون خدای تعالی کردانید اوراخلیفهآ خود درزمین بگفتهآ خود:

یاداودانا جعلناک خلیفة فی الارض فاحکم بین الناس بالحق (1)

ای داود بدرستیکه ما گردانیدیم ترا خلیفه در زمین، پس حکم کن میان مردم بحق.

اراده کرد که تهذیب و تأدیب او کند بامریکه میدانست که نمیداند آنرا، یس کرد اینرا بواسطهآ ملائکه نه آدمیان . نازل کرد براو دوفرشته رابصورت دو آدم، پس گفتند باو:

خصمان بغی بعضناعلی بعض فاحکم بیننا بالحق ولا تشطط واهدنا الی سواء الصراط (1) ان هذااخی له تسع وتسعون نعجة ولی نعجةواحدة فقال اکفلنیها وعزنی فی الخطاب().

مادو کسیم خصم یکدیگر، ظلم کرده است بعضی از مابربعض دیگر، پس حکم کن تومیان مابحق وجور مکن در حکومت و هدایت کن مارا براه راست. (یسیکی اشاره کرد بدیگری و گفت . م .ت)

این برادر منست واو نود و نه میش دارد(وممکن است کنایه اززن باشد.م ت)

ومن یک میش ، پس او گفت که این راهم بمن بده و غلبه کردبر من.

داودل گفت بمدعی بطریق حکم برمدعی علیه بی آنکه سئوال کند ازاو ازصحت دعوای مدعی :

لقدظلمک بسئوال نعجتک الی نعاجه (3)

ظلم کرده است برتو بسبب اینکه سئوال کرده است میش تورا داخل میشهای خود کند.

و بتحقیق حکم ایجاب میکرد که تعجیل نکند باین قول وسئوال کنداز مدعی علیه تا آنکه اوهم آنچه خواهد بگوید دراین دعوی بعداز آن اوحکم کند پس چون تعجیل کرد درحکم پیش از آنکه طلب اثبات دعوی کند تقصیر کرد . و این گناه صغیره بود که از اوصادرشد وواجب شد براوتوبهآ از آن و ظاهر شد این برای او در

وخدای عزوجل میفرماید :

وظن داود انمافتناه فاستغفرربه وخر را کعا واناب (1) فغفرناله ذلک وان له عندنالزلفی وحسن مآب (2)

کمان کردداود که ما اورامبتلا گردانیدیم باین گناه پس استغفار کرداز خدایتعالی وافتاد بسجود وبر گشت بسوی خدا ms120 بتوبه . پس اوراازاین گناه که کرده بود بخشیدیم و بدرستیکه اورا پیش ماتقربی است و خوبست مرجع او در آخرت .

و جواب دیگر را نقل کرده است ناصر و خبر داده است که نقل کردند برای داود ع صفات زن (اوریابن حنان) رایس اوسثوان کرد از (اوریا) که ترک آن زن کند تا آنکه داود(ع) او را زن خود کند بعد از آنکه عده اش بسر آید بزنی واین جایزبود درشرع او .

(اوریا) اباوامتناع کرد ورغبت کرد بزن خود با جزعیکه عارض او شده بود بسبب آنکه امتناع کرد از آن و ترسی که حاصل شده برای او بسبب آن.

واین خطا از داودع بود از برای آنکه طلب کرد آن زنرا از (اوریابن حنان)، وحال آنکه او پیغمبربود پادشاهی که همه کس بفرمان او بود (اوریا) مردی رعیت و تابع او. واگر سئوال میکرد از (اوریا) این را کسیکه مثل اوبود از رعیت هر آینه خطا نکرده بود بسبب آن سئوال از برای آنکه حادث نمیشد برای (اوریا) وقتیکه امتناع میکرد از آن جزعی ونه خوفی ونه ترسی آن طریق که حادث شد برای او وقتیکه امتناع کرد از نبی وپادشاه ورئیس خود یعنی داود ع . واین جواب بعید و دورنیست والله تعالی یسئل التوفیق.

جواب میگوئیم که مذهب مادر اینباب اینسث که واقع نمیشود از انبیاء گناهی مثل اینکه ترک کندو اجبی را و جایزنیست برایشان خطاء دردین و نه سهوی که بیفکند ایشان را در آن واگرچه جایزاست از ایشان ترک سنتی و مندوبی نه از روی قصدو عمد و هر گاه واقع شود این ترک سنت از ایشان آگاهانیده میشوند بآن در همان لحظه و آن ساعت . پس زایل میشود ازایشان در زودترمدتی ونزدیکترزمانی .

واما پیغمبراما لله اله و بس، وائمهآ از اولاد اوواقع نشد ms121 ازایشان صغیره بعد از تبوت وامامت نه ترک و اجبی ونه فرو گذاشت سنتی . از برای افضلیت ایشان برجمعی که پیش از ایشان بودند از انبیاء و اوصیاء علیهم السلام.

و بتحقیق قر آن ناطق است باین و قائم است دلالت از قر آن و غیرقر آن براین صفت برای ائمه ازاولاد نبی علیهم السلام و بدرستیکه خدای تعالی ذکر کرده است معصیت آدم ع را وفرموده است:

فعصی آدم ربه فغوی (1)

عصیان کرد آدم بخدای خود و خلاف طاعت او کرد پس غاوی و گمراه شد.

پس نامیده است خدایتعالی معصیت و کناه راغوایت و گمراهی و اینست حکم هر معصیتی . زیرا فاعل آن نا امید میشود بسبب کردن آن از ثواب ترک آن بدر ستیکه غوایت همین ناامیدیست در چیزی از چیزها بنابر مفهوم لغت چنانکه شاعر گفته :

فمن یلق خیرایحمد الناس امره من یعفولا یعدم علی الغی لائما

هر که ملاقات کند خیرراحمد میکنند مردم حالاورا . وهر کس ناامید شود. ترک نمیکند هیچ ملامت کننده رایعنی همه کس ملامت او میکند . پس غوایت را بمعنی نا امیدی استعمال کرده. و خدای عزوجل فرموده است در آیهآ دین نزدف کر

واستشهد واشهیدین من رجالکم فان لم یکونا رجلین فرجل وامرآتان ممن ترضون من الشهداءان تضل اهدیهما فتذ کراحدیهما الاخری .

یعنی قرض بکسی میدهید شاهد بگیرید دو شاهدرا از مردان . پس اگردومرد نباشد یکمرد و دوزن هر کسرا که راضی باشید بشهادت اوتا اینکه اگریکی ازایشان ضال و گمراه شود بخاطر او بیاورد آن دیگری . پس مراد اینست که شاهد بگیرید تااینکه اگرفراموش کنند ینکی ازایشان.

پس نامیده است فراموشی راضلال و گمراهی واین معروف است درلغت .

وچون ثابت شد که هر معصیتی غوایت است وهر فراموشی کمراهی میگوئیم خدای تعالی فرموده است: ا0اب،،610

والنجم اذا هوی ماضل صاحبکم وماغوی . (1)

:. قسم بستارهها دروقتیکه غروب میکند که ضلالت ندارد صاحب شیما (یعنی محمل ق اله) وته غوایت .

پس ms122 نفی کرده است ازنبی خودجمیع گناهان وهمه اقسام نسیان را واینظاهر است برای کسیکه فکر کند در آن . میراب1جر1

شیخ ره میفرماید ترک سنت را گاهست که معصیت مینامند چنانکه کردن اورا طاعت میگویند. خصوصا هرگاه واقع شود از نبی یاوصی یاصفی . از برای آنکه ایشان بسبب مرتبه ایکه دارند پیش خدامؤاخذه میشوند باندک چیزی و معذورنمیشوند تا اینکه تادیب وتهذیب ایشان شود باین و منع کند ایشانرا از مثل آن فعل بعداز آن واکرواقع شود آن ازغیر ایشان مؤاخذه امیشوند بآن وتعجیل ادب نمیکند برای او باینطریق که مذکورشد .

پس او بر هرحال قائل شده باجتهاد . از برای آنکه و اجب گردانیدن او توقف را حکمی است که قائل بآن شده . هم چنین اخذ بقول امام حکمی است که نص نکرده است خدایتعالی بر آن ونه رسول وی .

پس چون این قوم باطل کردند اجتهادرا از این جهت قائل شدند بصحت آن ندانسته .

شیخ ره میفرماید که جواب ابوالقاسم میگوثیم خبرده مارااز کسیکه اثبات کرده است چیزهائیرا که اصولند باعتقاد تو از جهت اجتهاد و باطل کرده است نص بر آنرا واعتماد برتص نکردهاست و گمان کرده است که اجتهاد طریق علم بآنهاست آیابنظر ابطال قول اومیتوان کرد یا آنکه راهی نیست بابطال قول او مگراز جهت اعلام ازخدا و رسول .

پس اگر میگوئی راهی نیست بابطال مذهب اومگرباعلام .

میگوئیم مایس بنابراین عقل تجویز میکند که مردم وضع کنند جمیع شرایع را باجتهاد . واین خلاف مذهب توست و چیزیست که معلوم نیست احدی از ms123 فقهاء ورسل علم قائل بآن شده باشند. یا اینکه صحت حدیث خالی نیست از اینکه دانسته میشود ازجهت نظر یاخبر.

پساگراز جهت خبرباشد حکم صحت این خبرمثل حکم صحت حدیث است وهمچنین الی غیر النهایه . واگراز جهت نظرباشد پس ظفریافتیم بمطلوب در الزامتو.

با آنکه قائل مذکوررا میرسد دلیل بگوید برصحت قول خود متل استدلال تو، پس بگوید یافتم من هر کس که ابطال کرده است اجتهادرا دراستخراج این

و این مثل آنچیزیست که تو گفتیای ابوالقاسم بجمعیکه مخالفت کردند باتو در فروع باعتقاد . با آنکه باعتقاد ایشان اصول است و جایز نیست اجتهاد در آن . و هیچ تفاوتی نیست میان این و آنچه تو گفتی. یا آنکه میگوئیم چه چیزظاهر کرده است غفلت تورا بدرستیکه گمان کردهآ اجتهاد دراحکام تعریفی دارد که منع میکند ازاینکه حکم بضلال بر کسیکه دفع بحث از قول باجتهاد و حمایت آن میکند داخل اجتهاد باشد. یعنی تعریف اجتهاد صادق نمی آید برحکم بابطال اجتهاد . و جمعیکه ابطال اجتهاد میکنند حکم نکردهاند بابطال آن مگربنظر و استدلال. و حکم کردهاند بر کسیکه حمایت آن میکند بضلال.

پس اگر سهو و غفلت از حق نکرده بودی چگونه میگفتی که آنچه باطل کردهاند آنرا قوم یعنی اجتهاد چیزیست که تصحیح آن کردند و قائل بآن شدند . و آنچه تصحیح کردند آنرا یعنی ابطال اجتهاد چیزیست که شهادت داده اند بفساد آن.

بازشیخ میفرماید بدان آنچه مذهب این مرد است یعنی ابوالقاسم و کسیکه شریکست بااو در مخالفت ما درحکم بنص اجتهاد نیست در حقیقت بلکه حدس و توهم و کمان فاسد است که نه افادهٔ‌یقین میکند ونه موجب علم میشود واگرما اعتراف ms124 کنیم که ایشان مجتهدند هر آینه ملامت ایشان نمیکردیم .

ولیکن اعتقادداریم که ایشان تفریط وتقصیر کننده و گمراه وضالندو کسیکه اطلاق کرده است کلام خودرا برداهل اجتهاددراحکام . پس اطلاق کرده است مجاز را. زیرا قوم شهرت دادهاند خود را باین صفت حتی اینکه گردیده است این مثل علم برای ایشان واگرچه بخلاف و ضداین صفت موصوفند یس کردیده است این نامبرای ایشان. مثل اینکه نام کردماند بیابانرا که محل خطراست بمفازه (یعنی محل فوز و خلاصی) ومار کزیده رابلیم . وآفتابرا جونه (یعنی سیاه بمعنی سفید نیز آمده.

و آنچه شبیه باینها باشد . پس تأمل کن تاراه راست بیابی.

(اینست ترجمهآ کلام شیخ ره و توجیه آن بقدرامکان، لیکن در بعضی عبارات اشتباهیست ومراد معلوم نمیشود ، یس اقتصار کردیم در آن بترجمهآ محض والله اعلم بمراده.مت)

شیخ ره فرمود استدلال کردماند جمعی از ضعفاء فقهاء عامه و جهال معتزله برصحت اجتهاد وقیاس بقول امیرالمؤمنین ا که فرموده است:

علمنی رسول الله علی اله الف باب فتح لی کل باب الف باب.

تعلیم کرد مرار سوله هزار باب و گشاده شد برای من بسبب هربابی از آن هزار باب (وظاهرا وجه استدلال اینست که گشادن بابی بسبب باب دیگر نمیباشد مگر باجتهاد وقیاس . م .ت)

پس در جواب ایشان میگوئیم که آیا جمیع اصول شریعت هزار اصل است و فروع آن هزارهزار واین قدرنهایت اصول و فروع است و آنها منحصرند در این عدد نه کمتراز آن ونه زیاد بر آن . یا چنین نیست اگر گمان کنید چنین است هر آینه قول باطلی گفته خواهید بود ومیگوئیم بشما که بنمائید بمایک اصل که هزار فرع داشته باشد تا اینکه ظاهر شود حجت شما و بدرستیکه عاجزید ازاین واگر بگوئید که اصول هزارعددنیست . ونیست میان اصول اصلی که هزار فرع داشته باشد باطل میکنیداستدلال خودرا .

پس اگر بگوئید چه چیزاست توجیه قول حضرت امیرالمؤمنین ms125 ع و تاویل آن جواب میگوئیم که چندوجه احتمال دارد:

یکی آنکه کسیکه تعلیم کردهاست اوراهزارباب یعنی رسول م گشاده است برای اوبسبب هرباب وواقف گردانیده است اورا براین . (نه اینکه آنحضرت خود بسبب اجتهاد وقیاس از هرباب هزا رباب کشوده .م.ت)

دوم آنکه علم او بهر باب باعث عده است کیه فکر کنیر در آن ودراطراف و متعلقات آن یس استفاده کرده است بسبب فکر درهربابی از آنها علم بهزارباب. ومثل اینست قول نبی ل الله که فرموده استن،ذ ان بلس

من عمل بما یعلم ورثه الله مالمیعلم . لر..ق! *:1، منهم حن

کسیکه عمل کند بآنچه علم بآن دارد عالم میکند خبایتعالی اورا بآنچه ملم ندارد.4 بی:300 علم ندارد .

سیم آنکه رسول له نص کرده است برای او علاماتی کشه نزد آن رعلامات حوادتی است و هر حادثه دلالت میکند برحادثهآ دیگرتا اینکه منتهی شود بهز ار جادثه. پس چون آنحضرت دانسته هزار علامت رابسبب هر علامتی از آنها هزار علامت دانسته. و چیزیکه نزدیک میگرداند این و جه آخررابصجت و ضواب. اینست که نقل کردماند آنحضرت خبر داد مرا با موری پیش از آنکه واقع شود بعد از آن فرمود این کلام را :

علمنی رسول لی الله لعله ول خ .

تعلیم گرد رارسول نا آخر حدیث که مذکورنیر

بعضی یعه کفته ایه که معنی اینکلام اینستکه نبی س کبرده است بر صفت چمیزیکه حکمبی داره بطریق اجمال نه بتفصیل . مثل اینکه فرموده است

یحرم من الرضاع مایحرم بالنسب . حرامست بسبب شیر آنچه حرام است بسبب نسب. 1)20

پس این بابیست که معلوم میشود از آن تحریم خواهر رضاعی ومادر رضاعی و خاله وعمه ودختریرادر ودختر خواهر ازیرانسی اینها حراءبت پس رضاعی حرام خواهد بود بحکم این . م .ت) الربا فی کل مکیل وموزون. ومثل قول امام جعفر صادق ع : ) 112

ربا درهر چیز که بکیل ووزن در آید حرامست. پس معلوم شد باین حکم

((فصل پنجاهم)) سئوال کردند از شیخ ره از قول خدایتعالی : وان یوما عندربک کالف سنة مماتعدون. (1)

یکروز پیش رب تومثل هزارسالست بحساب شما . وقول او در موضع دیگر: تعرج الملئکه والروح الیه فی یوم کان مقداره خمسین الف سنة فاصبر صبرا جمیلا . (2) بالا میروند ملئکه وروح بسوی خدایتعالی در روزیکه مقدارش پنجاه هزار سالست. وقول او در موضغ دیگر: یدبرالامر من السماء الی الارض ثم یعرج الیه فی یوم کان مقداره الفسنة مما

خدای تعالی تدبیر میکند امردنیارا از آسمان تازمین بعداز آن صعود میکند بسوی آن در روزیکه مقدارش هزارسالست بحساب شما .

پس چه چیزاست توجیه این آیات با اختلاف ظواهر آنها .

شیخ ره فرمود که اما معنی آیه اول پس اینست که یکروز آخرت را برابر هزار سال دنیا گردانیده بنابر تعظیم امر آخرت و اخبار از شدت اهوال آن. حتی اینکه یکروز ازروزهای آن براهل عذاب برابر هزارسال دنیا میگذرد بسبب شدت و عظمت بلاو کثرت محنت و آنچه بکافران خواهد رسید ازانواع عقاب .

و مراد بروزیکه مقدار آن پنجاه هزار سالست ( چنانکه در آیه دوم مذکور شد) روزمحشراست و بدر ستیکه در از گردیده است آن بر کافران حتی اینکه بقدر مذکور رسیده بسبب آنچه مشاهده میکنند در آن روز از شدت ms127 و دشواری عذاب و گذشتن بر صراط و معاینه و دیدن جهنم و شنیدن صداهای آتش و آوازها وغلهای آن و فریاد خزنهآ آن ودیدن تفرق وانتشار شرر آن . آیانگاه نمیکنی بقول خدای تعالی انهم یرونه بعیدا ونراه قریبا . (1)

ایشان روزقیامت رادور می بینند ازوقوع و احتمال آن نمیدهند و ما نزدیک میبینیم.

و بتحقیق وصف کرده خدای تعالی آن روزرا و فرموده است.

ان هؤلاء یحبون العاجلة ویذرون ورائهم یوما ثقیلا .(2)

بدرستیکه ایشان دوست میدارند دنیارا که نقد و حاضراست و میگذارند در عقب خود روزی شدید .

(یعنی روزقیامت و ملاحظه آن نمیکنند . م . ت)

وفرموده است :

ویوم ترونها تذهل کل مرضعة عما ارضعت وتضع کل ذات حمل حملها و تری

روزیکه می بینید شما زلزلهآ ساعترا یعنی روز قیامت غافل میشود هرشیر دهنده از آنکه شیر میخورد و میگذارد هرباردار بار خودرا و میبینی تومردم را مست وبی شعور وایشان مست نیستند ولیکن عذاب خدا شدید است واز ترس و هول آن چنین میشوند . وفرموده است. یوم یفرالمرء من اخیه وامه و ابیه و صاحبته و بنیه لکدامریء منهم یومئذ 6 - روزی که میگریزد هرمردی ازبزاد رخود ومادرویدر وزن وپسرو هر مردی ازایشان زا در آنروز شغلی و محنتی است که کافیست برای او . (بحلال کسی دیگر تمی یردازد . ومراد بآن تیز روزقیامت است . م.ت) 2 شیخ ره میفرماید: آنچه ذکر کردم من (ازاینکه روزدرازنیست ولیکن برایشان دراز میکذرهآ بسبب ثدت محنت و کثرت بلامت)

معروفست میان اهل لسان چنانکه میگویند : ::لحانت لیلتی البارحة شهرا.

شب گذشته یکماه بود (یعنی برمامثل یکماه گذشت .مت)

وامرءالقیس گفته است:

الایه اللیل الطویل الانجل بصبح وما الاصباح فیک بامثل

ای خب ذرازروشن ذوبصبح لیکن خبح مم اذتوبهترنیست (واین کنایه استاز شدت محنت اوبنحوی که روزنیز پیش او مثل شب تاریک خواهد بود .مت)

فیالک من لیل کان نجومه بکل مغارالفتل شدت ms128 بیذبل

پس توبفریاد من برس از دست شبی که پنداری ستارههای آنرا بریسمانهای محکم بستهاند . ویذبل اسم کوهیت وظاهراست که شب درواقع در ازنشده بود لیکن

154 خوف داشته باشد از جماعتی نیز که اعتقاد بامامت اودارند الحال . واما اینکه از من خوفی ندارد بعد از اینکه مرا خوب بشناسد و بداند که از صمیم قلب محب و تابع اویم.

گفت والله این جوابیست ظریف وتازه و نشنیدهام اینرا ازاحدی پیش ازاین ، لیکن دوست میدارم که ms129 تفصیل دهی برای من وجوه اینرا و اینکه چگونه خوف دارد از کسیکه نمیشناسد آنحضرت را و خوف دارد از جمعیکه اعتقاد بامامت اودارند وخوف ندارد از تووقتیکه بشناسدترا .

گفتم باو که اماخوف اواز دشمنان خویش ظاهر است وحاجت بکفتگونیست واما خوف اواز جمعیکه نشناسند اورا پس گفتم من اینرا بنابر غالب گمان و ظاهر حال. زیرا دورنیست که اگرظاهر شود آن حضرت پیش ایشان مرتکب یکی ازاین امورشوند . یعنی اینکه ایشان خود خون مبارک آن حضرت رابریزند تا اینکه برسند بسبب این بمنزلت عظیم پیش سلطان زمان و جمع کنند بوسیلهآ این مال و ریاست یا اینکه خبراورابگویند بکسیکه بکند این فعل رابا آنحضرت. یا اینکه بگیرند اورا و بچنین کسی بدهند تا آنحضرت را هلاک کند و بدرستیکه از هلاک او فساد عظیمی لازم می آید. و اینکه گفتم غالب میشود بر گمان زیرا کسیکه جاهل باشد بحق اونیست با اومعرفتی که منع کند ازسعی درریختن خون او واعتقاد ندارند بترک آن . چنان اعتقادیکه متدین بولایت او دارد ومیبیند که دنیاروی بکسی می آورد که ضرر بآن حضرت رساند .

پس دور نیست از او که هلاک کند اورا بلکه نزدیکست آن و دور است خلاف آن .

واماخوف از بعضی از آنها که اعتقاد بامامت اودارند، حالایس بسبب آنست جمعی که اعتقاد باودارند معصوم نیستند از خطا ونه مآمون از غلط بلکه مأمون نیستند از عناد وبر گشتن از مذهب وارتداد.

وانکار نمیتوان کرد حال ایشان این باشد که اکر ظاهر شود امام (ع) برای

155 ایشان یا آنکه بدانند مکان او را بخواند شیطان ایشانرا باخبار مردم باو وسعی در هلاک او و خبردادن از مکان او از روی طمع دردنیای نقد و رغبت در آن و اختیار کردن برنعمتهای آخرت که نسیه است . چنانکه خوانده است شیطان امتهای انبیاء را ببر گشتن از شرایع ایشان حتی اینکه تغیی دادند آنهارا جماعتی ازایشان وترک وتبدیل آن ms130 کردند اکثر ایشان .

و چنانکه عناد کردند تابع قوم موسی (ع) بانبی وامام خود یعنی هرون (ع) و برگشتن از شرعیکه آمده بود برای او وبرادراو موسی (ع) و تابع سامری شدند و التفات نکردند بامر هرون ونهی او . وفکرنکردند دروعظ و زجراو و هر گاه امر چنین باشد که و صف کردیم انکار نمیتوان کرد که این باشد حال جماعتی در این زمان که بزبان مذهب حق رابرخودمی بندند . زیرا معصوم نیستند وظاهرشودخلاف قول برایشان.

واما حکم من برخودم پس مخصوص نیست بمن بلکه شامل است هر کس را که شریکست بامن در ممنی که بسبب آن حکم کردم و تخصیص ندادم من خودرا بذکر مگر برای اینکه نمیشناسم غیر خود کسیرا که شریک باشد بامن در باطن بیقین تا اینکه داخل سازم او را باخوددر ذکر.

اما معنیای که من بسبب آن لفی کردم که صاحب الامر خوف داشته باشد از من اگرعارف بحالم باشد . یس اینت که من میدانم که عارفم بخدای تعالی وبرسول او . وبائمه علیهم السلام . واین معرفت منع میکند مرا از اینکه واقع شود از من کفر که بخشیده نمیشود هر گزوسعی برخون امام .

بلکه ترسانیدن او باعتقاد من کفر است وغیر مغفور وهر گاه من اعتماد داشته باشم برچیزی که منع کند مرا از این هر آینه نمیروم بطریقی که آفتی بآ نحضرت رسد . پس ایمن هستم ازاینکه امام خوف داشته باشد از من یا از کسی ازبرادران من که شریک باشند بامن در آنچه و صف کردم.

زیرا امام خوف ندارد از کسیکه عارف باشد بخدای تعالی چنانکهمذ کورشد.

شخ ره کفت پنداری که توتجویز میکنی امام خوف داشته باشد ازاهل نفاق از

گفتم امر چنانکه تو گمان کردی نیست زیرا جماعتی هستند که اعتقاد بتشیع دارند لیکن عارف بآن نیستند در حقیقت بلکه اعتقاد بآن دارند بنابر ظاهر قول بتقلید واعتماد برقول دیگران نه بطریق تظر دراله وعمل برحجت . و کسیگه باین مرتبه باشد حاصل نمیشودبرای او ثواب دائمی که بعوض معرفت است و مانع است چنانکه در حدیث مذکور است از اینکه واقع شود کفری از صاحب آن که بسبب این مستحق این شود که همیشه در آتش باشد . پس فکر کن دراین تاواضح شودبرای تو.

گفت پس ذکر میکنم من حالا سئوالی در غیر غیبت محتاجم بمعرفت جواب تو پس از آن رجوع میکنم بمسئله غیبت . پس خبرده مراازاین جمعی از شیعه که تقلید میکنند آیا تومیگوئی که ایشان کافرند و مستحق اینکه همیشه در آتش باشندواگر اینرا میگوئی پس نیست در بهشت از شیعهآ امامیه غیر تو. از برای آنکه مانمیشناسیم از ایشان کسی را که بر تحقیق نظرباشد غیراز تو واگرباشد زیاد از بیست کس نیست درجمیع دنیا. واین امریست که گمان ندارم توقائل بآن باشی . واگر میگوئی کافر نیستند واعتقاد بتشیع دارند در ظاهر و باطن یس ایشان مثل تواند . واین باطل میکند آنچه راذ کردی.

جواب کفتم نمیگویم که جمیع اهل تقلید کافرند . زیرا درایشان جماعتی هستند که تکلیف کرده نشده اند بمعرفت و نظر در ادله بسبب نقصان عقولشان از مرتبه ایکه واجب است با آن مرتبه تکلیف بمعرفت ، واگرچه ایشان مکلف هستند باعتقاد من بصحت قول وعمل واینست مذهب من دراهل خیمهها وبادیهها و اعراب و عجم وعوام.

پس ایشان هر گاه بکویند قول صحیحی یاعمل کنند صوابی خواهد بودعوض

بعد از آن بیرون می آیند بسوی محد ثواب . و جمعی از مقلده باعتقاد من کافرند . زیرا قوت بر استدلال دارند که برسند بسبب آن بمعارف ، پس چون رو گردانیده اند ازنظر در طرق تحصیل معارف مستحق این شدهاند که همیشه در آتش باشند .

و اما اینکه گفتی نیست کسی از شیعه که نظر کرده باشد حق نظر مگربیست کس یانزدیک باین. بر تقدیریکه راست گوئی اینرا منع نمیکند از اینکهاکثر شیعه عارف باشند. از برای آنکه طرق معرفت نز دیکست میرسد بآن هر کس استعمال کند عقلش رادر آن واگرچه قدرت نداشته باشد بر تعبیراز آن بعبارتی و مشکل باشد براو جدل و قبوده باشد ازاهل تحقیق درنظر.

زیرا عدم حذاقت در جدل واحاطه علم بحدود آن وعدم معرفت بغوامض کلام و عدم اطلاع بر دقایق ولطایف قول درمسائل دلیل نمیشود بر جهل آنکس بخدای عزوجل.

گفت بمن بطول نمیکشانم کلامرا باتودراینباب حالاز یر اغرض من قول در غیبت است . لیکن چون تودست زدی بمذهب غریبی دوست داشتم واقف شوم بر آن و انشاءالله عود خواهم کرد باین مسئله و کفتگوی دراین مذهب روزدیگر.

پس خبرده مراحالاهر گاه امام خوف نداشته از تو چرا ظاهر نمیشود برتوتاینکه بشناساند خودرا بتوبمشاهده و بنماید بتومعجزه وبیان کندبرای توبسیاری از مشکلات راوانس دهد ترا بنزدیکی بخود و عظیم گرداند قدرترا بمیل خود بجانب توومشرف سازد ترابموضع ومکان خود هر کاه ایمن باشد ازاینکه توخبردهی مردم را بآن و تحریص کنی براو ویقین داشته باشد که دوست میداری او رادرظاهروباطن .

جواب گفتم اولا اینکه من نمیگویم که امام میداند جمیع سرایر را و پوشیده نیست برای او چیزی از ضمایر تااینکه بگوئی که اعتراف کردی باینکه امام میداند حال ترا چنانکه خودت میدانی و تمام کنی بحث را .

هر گاه نباشد این مذهب من بلکه میگویم ms133 که ظواهر را میداند چنانکه جمیع آدمیان میدانند واگر امر باطنی را بداند باین خواهد بود که خدای تعالی اعلام کرده تا بآتحضرت رسیده یا بخوابهائیکه صادق است و تخلف نمیکند هر گز یابببی که ذکر خواهم کرد غیرازاینها.

پس ساقط شد سئوال تو بالکلیه زیراامام هر گاه علم نداشته باشد بحال من از جانب خدای تعالی تجویز میکند بر من از آنچه تجویز میکند بر غیر من از آن جمعی که ذکر کردم . پس حکمت باعث میشود که خوف و تقیه کند از من . و من نفی نکردم خوفرا از خودم مگربا آن شرط که ذکر کردم که عارف بحال من باشد وجزم ندارم که آن حاصلست برای آنحضرت البته.

و نمیگویم که خدای تعالی مطلع گردانیده است اما مرابرباطن و عارف کرده است اورا بحقیقت حال من البته تا اینکه بحث توبنابراین وارد آید برمن. با آنکه اکر جزم کنم بحصول آن شرط نیزهست برای عدم ظهوراوییش من و نشناسانیدن خودرا بمن وجهی واضح غیرازخوف وتقیه .

و آن اینستکه آنحضرت میداند من و هر کس که شریکست بامن در معرفت زایل نمیکنم معرفت اورا و رجوع نمیکنم از اعتقاد بامامت او و شک نمیکنم درامراوتا هر وقت که غایبست ازما ، علم ما باو از جهت استدلالست و عدم ظهوراو پیش حواس ما بهتراست برای مادر بسیاری ثواب وعلومرتبه .

زیرا عملی که واقع شود با مشقت بسیار عظیم تراست در ثواب از عملی که واقع شود بآسانی وباراحت .

یس چون میداند آنحضرت این را از حال ماواجب است براو استتار وغیبت از ما تاینکه ما برسیم در معرفت وطاعت او بحدیکه کسب کنیم ثواب زیاد بر آنچه کسب

و این خلاف آنچیزیست که تو گمان کردهای برتقدیر ظهوراو ثواب شماعظیم تراست . با آنکه اصلیکه تواعتقاد بآن داری درباب لطف تقویت میکند ms134 آنچه را ما ذکر کردیم و موجب آن میشود اگر چه معلوم باشد که کفر با غیبت است و ایمان با ظهور .

از برای آنکه تو میگوئی و اجب نیست بر خدای تعالی لطف کند وقتیکه داند که بنده اگر بکند طاعت را باعدم آن لطف اشرف است از اینکه بکند باو جود آن.

پس بسبب این منع کرده است خدای تعالی امامرا ازاینکه ظاهر شود . چون میداند که طاعت کردن او راوقت غیبت او اشرف است از وقت ظهورش و انکاراو نمیکنند درهردوحال . واین امری است که اشکالی نیست دراین .

و چون بشنید این جواب را سا کت شد احظهآ بعد از آن گفت قسم بعمر خودم این جوابیست که جاریست بنابر آن اصولیکه توذ کر کردی و حق آن جواب اولست که ذکر کردی.

گفتم باومن بعدازاین جواب تو میگویم بجوابی دیگر که گمان دارم ننیده ای آنرا تا اینکه ببینیم چه بحث میکنی بر آن.

گفت بگو آنرا که من دوست میدارم بشنوم جمیع آنچه متعلق باین مسئله است .

کفتم اکربکویم من بتو که امام خوف دارد از من وازجمعیکه مخالفند بامن نیزچه جواب میگوئی.

گفت خوف دارد از تومثل آنکه خوف دارداز مخالف تو.

گفتم نه،

گفت چه فرقست میان دوقول.

کفتم فرق اینستا کربکویم قیه میکند از من چنانکه تقیه میکنداز مخالف

من . توهم میکنی تو که خوف او از من بمرتبهآ خوفش از دشمن است واینکه چیزیکه باعث خوف اومیشود از من همان چیزیست که باعث خوف او از دشمنش میشود .

یا مثل آنست درقبیح وحال آنکه این توهم باطلست. وهرگاه بگویم که تقیه میکند ازمن واز مخالف من زایل میشود این توهم.

گفت پس از چه وجه خوف دارد از توواز چه و جه خوف میکند از دشمنش تفصیل بده برای من این دوامررا تا اینکه عارف شوم بآن .

گفتم تقیهآ اواز دشمنش بسبب اینست که خوف دارد مبادا ظلم کند ms135 باو وقصد اضراراو کند. سعی کند در ریختن خون او. و تقیهآ او از من بسبب اینست که خوف دار دمبادا منتشر سازم از روی سهو ی اینکه تجمل و تشرف کنم بسبب معرفت او بمشاهده و بفضیلت خود مغرورشوم . یا اینکه تقیه میکند ازمن بسبب اینکه مبادا بگویم این رابکسی که از دوستان من باشد در ظاهر نه در باطن یس مترتب شود باین ضرری براو پس ظاهر شدفرق میان این دوامر.

گفت بچه چیزانکار میکنی که این باعث مساوات شود میان توود شمن وی زیرا اعتمادندار دبرتو چنانکه اعتماد ندارد بردشمن خود.

کفتم بیان کردم فرق راوواضح کردم آن را . یس این سئوال تومذ کورشد جوابش و تکرار آن فایده ندارد . یا اینکه ابن سؤالراقلب میکنم برتوو میگویم آیاحق نیست که رسول ا له کریخت از دشمنان خود وپنهان شدازایشان در غاربسبب خوفیکه داشت ازایشان برنفس خویش.

گفت بلی حق است .

گفتم آیا عمربن خطاب میدانست گریختن آنحضرت را و موضع ومکان اورا چنانکه ابوبکر میدانست چون با آنحضرت رفیق بود.

گفت نمیدانم.

گفتم قبول کردیم که عمربن خطاب میداست آنرا آیامیدانستند آنراجمیع

گفتنه.

کفتم پسچه فرقست میان اصحاب او که عارفنبودند بگریختن او و نمی- دانستند مکان او راومیان دشمنان وی که گریخته بوداز ایشان و آیا ممتاز گردانید رسول ل ه ایشانرا از کافران باینگه و اقفسازد ایشانرا بر امرخود و نپوشاند آنرا ازایشان چنانکه پوشانید ازدشمنان خویش.

و بچه انکار میکنی که فرق نباشد میان دوستان و دشمنان او واینکه رسول لل له ملم ساوی گردانیده است این هردو را در خوف و تقیه از ایشان و گرنه چه چیزاست فرق پس اودیگر حرفی نگفت و دانست که عاجزشده است.

(وجامع این کتاب یعنی) علی بن الحسین موسوی که بسید مرتضی شهرت کرده میفرماید. من سؤال کردم از شیخ ره که رد کند و واضح کند این فصل را برای من چون بسبب کفت ms136 برای غیبت امام از دوستانش باینکه این لطفی است برای ایشان. زیراواقع می شود طاعت بروجهی که اشرف است از طاعت وقت مشاهده.

پس گفتم باو که چگونه است حال دوستان وی وقت ظهور او آیا لازم نمیآید بنابراینکه خدایتعالی منع کرده باشد ایشان را از لطف درشرف طاعات و زیادتی ثواب

شیخ ره فرمودنیست درظهور آن حضرت منع اولیاء از لطف چنانکه تو ذکر کردی . زیرا انکار نمیتوان کرد که خدایتعالی عالم باشد بحال ایشان که اگر دائم غائب باشد امام از ایشان و جایز دارد وغیبت اورا در آن زمان بدل ظهور. هر آینه فاسق می شوند این اولیاء فسقی که مستحق شوند بسبب آن عقابیرا که وفانکند بآن اضعاف آنچه فوت میشود از ایشان از ثواب.

پس ظاهر میگرداند خدایتعالی او را بسبباین و جه که ذکر کردیم آنچه دور میشود از ایشان از عذاب دروقت ظهور انفع است برای ایشان از آنچه کسب میکردند آن را درغیبت اززیادتی ثواب چنان که گذشت.

شیخ ره فرمودوجواب دیکربیزداردو آن اینست که خدایتعالی میداند حال

یس واجب میشود در حکمت خدایتعالی اظهار امام بسبب عموم صلاح در آن واگرمباح گرداندغیبت را تخصیص داده خواهدبود صلاح. واجباست برخدایتعالی اینکه تخصیص دهد صلاح را .

و جایزنیست که لطف کند در ا کتساب بعض خلق وی منافعی را که زیاد باشد بر منافع او بر تقدیر عدم آن لطف هر گاه باشد در فعل آن لطف رفع لطف دیگر برای جماعتی در ترک قبیح رجوع از کفر بخدایتعالی و استخفاف بحقوق اولیاء خود

زیرا اصل و مدار برخلاص کردن بنده است از مهالک و منع ایشان از قبایح ونیست غرض زیادتی ms137 ایشان در منافع و بس. هر گاه بوده باشد قطع لطف بآن چیزی که باعث دوام عقاب بعضی میشود بسبب آن ثواب بعضی دیگر.

از برای آنکه و اجب نیست بر خدای تعالی که بکند به بندهٔ‌ خود چیزی را که برسد بآن بنفعی که منع کند اورا از اضعاف آن نفع . پس همچنین واجب نیست بر او که بکند لطف را برای بنده درنفع بآن چیزی که منع کند غیر آن بنده را از اضعاف آن نفع. وحال آنکه اکرنکند این لطف را بآن بنده موجب آن نمیشود که فعل قبیحی کند واگر بکند این لطف را باو حایل میشود میان غیراو و میان منافع آن غیر و منع میکند اورا از لطفی که رجوع میکند آن غیر بسبب آن از قبیح.

وهر گاه بوده باشدامر باین طریق که بیان کردیم پساین دوجواب وفرق میان زمان غیبت و ظهور باطل میکنداعتراضی را که توزیاد کردی.

پس گردید امیر المؤمنین لا مقصود بآیه باتفاق امت و اجماع ایشان . و یقین حاصل کردیم باین باقرار مخالف مادر امامت و موافق مادر آن. پس واجب شد که او امام باشد بدلالت این آیه بسبب اتفاق براینکه اومراد است باین آیه . وواجب نیست عدول و اعتراف بامامت آن غیر بسبب اختلاف در آن و عدم اتفاق یا چیز یکه قائم مقام او باشدازدلیل وبرهان.

واماسنت است پس اینست که ما یافتیم نبی قاضی گردانیده است او را بر یمن و امیر گردانیده است اورا برلشگرها ووالی کرده او را براموالی که امر کرده بود بدهد آنها را ببنی جذیمه که کشت خالد بن ولید ایشانرا بظلم و اختیار کردهاست اورا دراداء و ابلاغ رسالت خدایتعالی بکافران درسورهآ براءة و خلیفه گردانیده استاو را وقت غیبت خود برجمعی که باقی مانده بودند درمدینه طیبه.

و تدیدیم که نبی اله ل علیه وسکرده باشد اینهارا درباب احدی غیر آنحضرت وجمع نشد ms138 این صفات دراحدی بعد از نبی چنانکه جمع شد درامیر المؤمنین لا وسنت امت رسول لل الیه بعداز رحلت او را و اجب است چنانکه و اجب بود در حیات او. و بدرستی که محتاجند امت بامامیکه این صفات داشته باشد. پس هر کاه ما بیابیم این صفات را در مردی که تهذیب کرده باشد . رسول اورا بآنها اولی خواهد بود او بامامتاز کسیکه نکرده باشد رسول در باب وی هیچ چنیز از آنها.

واما اجماع پس امامت آنحضرت ثابت شده است بآن از چندوجه:

یکی از آنکه اجماع کردند جمیع امت برامامت آنحضرت و اگرچه یکروز باشد و اختلاف نکردند در این اصناف اهل امامت . بعد از آن اختلاف کردند. پس طایفهآ گفتند که امام بود در فلانوقت و طایفهآ گفتند که امام بود بعد از نبی در جمیع اوقات حیات وی و اجماع نکر دندامت براینکه کسی غیر او امام بود در حقیقت یک لحظه (و اجماع احقست بعمل بآن از اختلاف.

دوم آنکه اجماع کردند جمیع امت بر اینکه آنحضرت صلاحیت امامت داشت واینکه بنی هاشم قائل آن بودند . و اختلاف کردند در غیر آنحضرت وطایفه

سیم آنکه اجماع کردند براینکه آنحضرت بعدازنبی درظاهر عادل بود وواجب بود برای او ولایت بعداز آن اختلاف کردند . پس جمعی گفتند که باوجود عدالت و معصوم نیز بود از کبایر وضلال. و جمعی گفتند که معصوم نبودلیکن عادل و نیکو کار و باتقوی بود در ظاهر و آلوده نبود ظاهراو بچیزبد . پس حاصل شد اجماع بر عدالت آن حضرت واختلاف در عصمت او .

واجماع کردند جمیع امت براینکه ابوبکر معصوم نبود و اختلاف کردند در عدالتش. طایفهآ گفتند که عادل بود وباقی گفتند که عادل نبود . زیرا اخذ کرده است چیزی را که حق او ms139 نبود یعنی امامت .

پس کسیکه اجماع کردند بر عدالت وی و اختلاف کردند در عصمتش اولی واحقست بامامت از کسیکه اختلاف کردنددرعدالتش واجماع برتفی عصمتش .

حاضرشد شیخ رهدر مجلس ابومنصور مرزبان وحاضر بودند جمعی از متکلمین معتزله.

پس جاری شد کلام و گفتگو در باب شجاعت امام که آیا این شرط درامامت واجب است یاغیرواجب و در اطراف آن برسبیل مذا کره مطالبی پیش آمد.

پس گفت ابو بکر بن صرایا اعتقاد من اینست که ابوبکر صدیق از شجاعان عربست وازمتقدمین ایشان درشجاعت .

شیخ ره فرمود بچه چیز حاصل شده است برای تواین اعتقاد و بچه وجه دانستی اینرا .

جواب گفت دلیل براین اینست که عزم کر دبر جنگ با اهذ (رده بتنهائی باچند . تفری که موافق بودند باوی و مخالفت کردند با رأی او دراین بابا کثر صحابه وفرو

(وعقال ریسمانیست که بپای شترمیبندند.)

وخوف نکرد از بر گشتن قوم از برای او وضعیف نگردانید این رأی شخص اورا و منع نکرداورا از جزم برقتال باایشان . پس اگرشجاعت نداشت بمرتبهایکه شجاعان برابری باونتوانند کرد . هر آینه نمیگفت این قول راوقتی که قوم مخالفت کردند بااو .

شیخ ره فرمود بچه چیزانکار میکنی بر کسیکه بگوید بتو که پناه نبردهای بچیزیکه اعتماد بر آن باشد دراینباب زیرا شجاعت معلوم نمیشود بمحض اینکه صاحبش راببینیم ونه باینکه او دعوی آن کند بلکه آنچیزیست در طبیعت که مدد میکند آنرا اکتساب . وطریق معرفت آن یکی ازدوامراست.

یکی اینکه خبردهد از آن خدای تعالی که عالمست بامورغیبی و مطلع براشیاء باطنی یس اعلام کند خلق خودرابحال شجاع واگرچه ظاهر نشده باشد از او کاری که دلالت برشجاعت کند.

دوم اینکه ظاهرشود ازاو افعالیکه معلوم شود بآن حال او . مانند حرب با دلیران وابطال وصبردرجنگ و نگریختن وقت قتال . و معلوم نمیشود این نیز باول وهله ونه بیک فعل تا اینکه ms140 مکرز شود این بمرتبه ایکه امتیازتوان کرد بسبب آن صاحب آنرا از کسیکه کرده باشد آن فعل رابطریق اتفاق یا برسبیل حماقت و جهل بتدبیر.

وهر کاه اعلام خدای تعالی بشجاعت ابوبکر نباشد وهم چنین فعلی که دلالت کند برشجاعت معدوم باشد برای این مرد.

پس چکونه جایزاست هرعاقلی را که دعوی شجاعت کند برای بمحض قولی که او کفته باشد. و حال آنکه آن دلالت نکند بر شجاعت نزد هیچکس از اهل نظر وفکر . خصوصا اینکه دلائل جبن وترس وخوف وضعف اوظاهرتراست از اینکه محتاج باشد بفکر

زیرا مبارزت نکرد هر گز با کسی ازامثال خودونه مقاومت کرد با احدی از ابطال ونریخت بدست خودخونی را . وحاضرشد بارسول لالله در روزهای جنگقوی. پس بود برای هریک از اصحابه اثری از جهاد مکر برای او . و کریخت از جنک احد وجنگ خیبر وروز (التقی الجمعان . (1) و گذاشت رسول رادراین مواضع باوجود آنکه خدای تعالی واجب کرده براو وبر جمیع جهاه را پس چگونه جمع میشود دلائل جبن و دلائل شجاعت برای یک شخص در یکوقت . اگر نبودا ینکه تعصب مایل میکند آدمی را بهوا ودروغ .

گفت مردی از طیاب شیعه که حاضر بود بابوبکر مذکور: چه دلیل است این و چگونه اعتماد میکنی توبراین وحال آنکه میدانی که آدمی کاهست که غضب غلبه میکند بروی پس میگوید اکر بخواهد از من پادشاه این امر را قبول تمیکنم آنرا.

و بدرستیکه پیش ماهست شیخی ضعیف ظاهرالجبن که نماز میکند درمسجد ما وماباواقتدا میکنیم . پس حادث نمیشود هیچ امریکه مکروه وی و منکراوباشد الااینکه میگوید والله صبرمیکنم براین وجهاد میکنم دراینجادر اوا گرچه اتفاق کنند بر آن (ربیعه) و (مضر) (وایشان دوقبیلهاند) .

پس ابوبکر کفت که نیست دلیل برشجاعت منحصر در آنچه توذ کر کردی. بلکه آنچه اعتماد کردیم مابران دلالت میکند برشجاعت . چنانکه دلالت میکند بر آن چیز خدای تعالی و آن افعالیکه ذکر کردی.

ووجه دلالت در آن ms141 اینست که ابوبکر باتفاق امت آفتی در عقلش نبود و چنین نبود که نفهمیده وناقص عقل باشد . بلکه اجماعست براینکه از عقلا بود واتفاق بر اینکه خوب تدبیروخوش رأی.

پس اگرنبود اینکه اعتمادداشت برخودش وعالم بود بصبر وشجاعتش هر آینه نمیگفت اینقول رادر حضور مهاجر وانصار و ایمن نبود از اینکه قوم بایستند برخلاف اوپس خوار کنند اورا وسخن اورا نشنوند وعاجزشود او بسبب ترسی که دارد. اکر

و چون ثابت شد عقل و حکمت ابوبکر دلالت میکند قولیکه نقل کردیم از او بزشجاعتش چنانکه بیان کردیم.

شیخ ره فرمود که تسلیم وقبول ماعقل وحسن تدبیرابوبکر راباعث این نمیشود نه در عرف وته در عقل ونه از جهت قرآن وسنت. زیرااواگرچه عاقل بود چنانکه توذ کر کردی لیکن احتمال دارد که این قول را گفته باشد از ترس وخوف تا اینکه شجاع وقوی بکند اصحابش را وتحریص کند جمعی را که مخالفت اومی کردند برنصرت وی و برانگیزاندایشان را بر قتال باد منانش و قوی گرداند عزم ایشان راد ریاری وی وبر گردانید ایشان را ازراه ایشان درخواری وی .

و همچنین میکنند عقلا ذر تدبیرات یس ظاهر میکنند صبری را که در واقع تدارتد و شجاعتی را که نیست در طبیعت ایشان تاینکه امتحان کننداورا و نظر کنند ذرعاقبت آن .

پس اگراجابت کنند مخالفین وی ویاری کنند متمردین وامیگذارند جنگ رابایشان و می اندازند مشقت رابر گردن ایشان واگربایستند بر مخالفت واتفاق کنند بر ترک نصرت و عدول از یاری و معونت ظاهر میکنند خلاف رای پیش را و میگویند که حال موجب قتال بود وعزم بر آن بمرتبهآ جزم و کمال.

لیکن چون دیدیم کها کثراشیاع واتباع مامکروه میداند آنرا مقام اقتضای این کرد که عفو کنیم ایشان را از آنچه ناخوش می دارند و تدبیر کنیم برای ایشان ms142 طریقی که اختیار کنند آنرا.

واین چیزیست که جاری شده است بآن عادت رؤساء درهر زمان و نقل ایشان از رأی برأی دیگر باعث سقوط قدرایشان پیش مردم تمیشود.

یس انکار نمیتوان کرد که ابو بکر ظاهر کرده باشد عزم جزم برجنگ برای تحریص قوم بر موافقت وی در آن و اظهار نکرده باشد جزع خودرا تا اینکه زیاد

واگرصورت نبندد این عدول کند از رأی اول چنانکه وصف کردیم ازحال رؤساء در تدبیرات ایشان. یا اینکه میگوئیم که ابوبکرقسم تخورد بخدای تعالی درقتال اهل رده باینکه خود قتال کند. بلکه قسم خورد باینکه قتال کنند متابعان وی . و نیست قسم او بخدای تعالی براینکه بفرستد خالدبن ولیدو اصحابش را تا اینکه برسند بحرب وقتال کنند با آن قوم دلیل برشجاعت وی فی نفسه و این ظاهراست:

وجواب دیگر و آن اینست که ابو بکر کفت این قول را درحال غضب چون مخالفت وی کرده بودند قوم. و خلافی نیست میان صاحبان عقل در اینکه عارض میشود صاحب غضب را وقت غضب وی هیجان و تفرق طبیعت بمرتبه ای که فاسد می کند رأی اورا وصادر میشود از او اقوالی که وفا بآنها نمیتواند کرد نزد سکون نفس. و کارهامی کند که پشیمان میشود از آنها وقتیکه زایل میشود وقوع این افعال واقوال از اودلیل نمی شود برفساد عقلش و وجوب اخراجش از جملهآ اهل تدبیر.

وبتحقیق تصریح کرد است باین آن مرد در خطبهای که مشهور است ازاو و خلاف نکرده است هیچکس در نسبت آن باو و اصحاب صولت می گیرند بآن واعتماد و میکنند بر آن و میگردانند از مفاخروی.

و آن اینست که گفته است رسول بیرون رفت ازدنیا نبود احدی که طلب داشته باشد یک ضربه ms143 تازیانه یابیشتر . واو معصوم بود از خطاء نزول می کردند بروی ملائکه وحی .

یس تکلیف مکنید شما بمن آنچهرانکلیف میکردید باو. زیر امراشیطانیست که داخل میشود در من وقتیکه غضبناک میشوم4 پس هر گاه ببینید مرا غضبناک اجتناب کنید ازمن .

بتحقیق عذر کفته است این مردبرای قوم در چیزی که صادرشود از اووقت غضب ازقولی یافعلی واعلام کرده است ایشانرا بحال خوددر آنوقت . پس بسبب این ایسن

سئوال کردند از شیخ ره نمازیکه ابوبکر کرد و مردم باو اقتداء کردند (در آنروز که رسول الله مریض بود) آیا بفرموده تبی بود یابی امراو .

شیخ ره فرمود آنچه صحیح است دراین باب و ثابت شده اینست که عایشه گفت امر کنید ابوبکررا که نماز کند بمردم وامرباین از جانب عایشه بود در ظاهر حال. لیکن مخالفین دعوی کردند که اوامر کردباین بفرمودهآ رسول و ثابت نشده است این دعوی بدلیلی که باید قبول کرد .

باز شیخ فرمود دلیل براینکه این امر مخصوص بود بعایشه واز جانب رسو نبود اینتکه چون آن حضرت بهوش آمد ازغشی که عار وی شدمبود. وشنید آواز ابوبکررادرمحراب فرمود بعایشه :

انکن لصویحات یوسف شما مثل صاحبان یوسفید . ..

ومبادرت کرد وبتعجیل تمام تکیه کرد برمیز المؤمنین لا وفضل بن عباس و پاهای مبارک برزمین میکشید بسبب شدت ضعف تا اینکه رسید بمحراب وابوبکررا دور کرد.

واگر آنحضرت امر کرده بود اورا بنماز هر آینه رجوع نمیکرذ بملانتزیان خود در اینباب و تعجیل نمیکرد دررفتن بمحراب باو جود آن حالیکه و صف کردیم تاینکه بازدارد اورا از نماز بلکه میگذاشت اوراتا اینکه بجا آورد فرضش را و تمام کند نمازرا پس ms144 بازداشتن آن حضرت اورا از تماز و کفتن وی بعایشه آنچه ذکر کردیم دلیل است برصحت آنچه وصف نمودیم.

بازشیخ ره فرمود که بتحقیق دست زده اند اهل سنت درتأویل قول نبی که مذکورشد:

(انکن لصویحات یوسف) بچیز یکه دلالت میکند برجهل ایشان زیرا گفتهاند برای این قول از نبی سببی معروفست .

و آن اینستکه آنحضرت فرمود امر کنید ابوبکر را بنماز . عایشه گفت یا رسول الله بدر ستیکه ابو بکر مردیست رقیق القلب یس بایستد درجای توضبط نمیکند خودرا از گریه : پسامر کن عمررا باینکه نماز کند بمردم.

پس چون عایشه رد قول آن حضرت کرد فرمود باوقول مذکور را: (انکن لصویحات یوسف).

و بتحقیق اعتراض کرد بر من باینکلام شیخی از مشایخ اصحاب حدیث و اعتمادداشت براین .

پس گفتم من باو اول بحثی که در اینبابت اینستکه تواعتراف کردی باینکه عایشه مخالفت نبی کرد ورد کرد براو امروی را تا اینکه آنحضرت فرمود باو قول مذ گورراواعتراف توباین، شهادت توبروی است بعصیان بخدای تعالی وبرسولوی. و این خوش آیند تراست از آنچه انکار میکنیدذ شما برشیعه که شهادت میدهند بر عایشه بمعصیت بعد از نبی له بسبب محاربهآ وی با امیرالمؤمنین لبجلا .

. دوم اینکه خلافی نیست دراینکه نبی حکیم تراز همهآ حکماء وفصیحتر از جمیع فصحا بود. وتشبیه نمیکرد چیزیرا بخلافش وتمثیل نمی نمود امریرا بضد آن . بلکه وضع نمیکرد مثل را مگردرموضعش ، وناقص نبود ممثل ازممثل به در در چیزی ازمعنی .

ومعلوم است صاحبان یوسفل عصیان لکردند بخدای تعالی ومخالفت وبی بنکردند مگر باینکه اراده کردند هریک از ایشان از یوسف (ع) آنچه اراده کرده بود دیکری. و هریک مایل باو شدند چنایکه مایل بود باو دیگری و ناطق است باین قرآن مجید:

فلما رأینه اکبرنه وقطعن ایدیهن و قلن جاش لله ماهذا بشرا ان هذاالاملک کری. قالت فذلکن الذعی لمتتنی فیه ولقدر اودته عن بفسه فاستعصم و لئن ل یفعل ما

( مجمل این قصه اینست چون جمعی از زنان مصر زلیخا راعیب میکزدند که بغلام خود یعنی یوسف (ع) میل دارد وزلیخا ایشان را طلبید و مجلسی آراست وبدست هریک کاردی داد و بیوسف گفت بیا پیش این زنان.م ت)

یس چون اورا دیدند عظیم شمردند آنراو متحیر شدند از حسن وی و چنان شدند که بکارددست خودرا میبریدند و خبردار نمیشدند و نمیدانستند چه می کنند . و گفتند سبحان الله این از آدمیان نیست . نیست این مگرفرشتهآ کریم.

زلیخا گفت این آن کسی است که ملامت می کردید مزا در میل باووبتحقیق من طلب کردم از او که مقاربت کند بامن پس قبول نکرد. و طلب عصمت و یرهیز کاری کرد. واگرنکند آنچه من امر میکنم اورابآن هر آینه محبوس خواهد شد. وخواهد شد خاروذلیل .

پس اگر عایشه رفع کرده بود این امررا از پدرش و تخواسته بود شرف این مقام برای او و بفتنه نیفتاده بود بسبب محبت ریاست و علو منزلت هر آینه رسو در تشبیه کردن عایشه بصاحبان یوسف گذاشته خواهد بود مثل رادر غیر موضعش و تشبیه کرده خواهد بود چیزی را بضد و خلافش .

ورسول عل اللهع الیتراست مرتبهآ وی از اینکه این صفت داشته باشد . ورفیع تراست درجهآ وی از اینکه حقایق امثله رانداند . وجایزنیست براونقص در کمال و نه نقصان درفضل وافضال .

و هر کاه بوده باشد امر چنانکه و صف کردیم ثابت میشود این مثل شده است ازنبی اله بسبب مخالفت آن زن با اووامروی پدرش را بنماز قبل از افن آن حضرت ازجهت محبت زیادتی استطاله و رغبت در جمع کردن فضیلت و ریاست بسبب این چنانکه مذکورشد.

باز شیخ ره میفرماید که ایشان (یعنی اهل سنت) کفتند که مبادرت نبی بخروج بسجد وبازاشتن ابو بکدراز نماز بسبب این بود که چون قلوب مسلمانان

در جواب ایشان میگوئیم که اگرحان چنان باشد که ذکر کردید هر آینه دور نمیکر درسو ابوبکرراازمحراب. بلکه مکن بود برسد بمطلبش باوجود اینکه ابوبکر نمازرا تمام کند.

باینطریق بیرون رود پبش قوم بعداز فراغ ابوبکر از نماز تا اینکه مشاهده کنند ایشان آن حضت رابرحال استقلال و خوشحال شوند از ملاقات وی و باطل شود آنچه خوف داشت از آن از اراجیف ایشان در شأن وی . و عزل نکد آن مردرا از نمازیکه امر کرده بود اورا باقامت آن . تا اینکه دلالت کند این براینکه حادث شده است از او چیزیکه باعث عزلش شده . یاظاهراست از او حال منکری که پنهان بوده از مردم و بسبب آن صلاحیت ندارد که نماز کند بمردم . یا اینکه حال بآنطریق بوده است که گفتیم که نمازاو باذن آن حضرت نبوده است .

و بر تقدیری که وقت نماز ضرور بود بیرون رود ممکن بود عزد نکنداورا بلکه در عقب وی تماز کند . چنانکه با عبدالرحمن کرد وقتیکه باورسید وی مشغول بود پس اورا از مقام عزل نکرد و نماز کرد باجمعی از مردم که درعقبوی نمازمی کزدند.

و بتحقیق علم دارند عقلاء ازروی عادت باینکه کسیکه مقدم کند کسی را در مقامی که شریف شود بسبب آن قدرش و عظیم شود بآن مرتبهاش . مبادرت نمیکند بعداز تقدیم وی فاصلهآ بازداشتن وی وپشت کردن آن مرتبه که گردانیده بود آن را برای وی .

مگر بسبب حادثهآ قبیحی که حادث شودازوی یاظهور امری که زایل شود اشتباه حال وی بسبب ظهور آن ومعلوم شود تغییر حال وی که موجب صرف و عزل وی باشد .

174

یس بدرستیگه فعلی که واقع شود از ببی درباب ابوبکر با قولیکه مقرن بود با آن یعنی ms147 توبیخ و سرزنش زن خود صادر نمیشود از حکماء مگر ازبرای انکار محض ودلالت براستدراک آنچه فوت می شود از صلاح بالفعل . اگرواقع نشود این مبادرت وانکار . و کسیکه انکار کنداینرا بیرون رفته است از طریق عرف وعادت.

. وبتحقیق گمان کزدند قومی از اهل عناد که نبی عزل نکرد ابوبکررااز نماز بسبب خروج آنحضرت بمسجد بلکه باوجود این باقی بود برامامت درنماز.

یس کفتیم ما بایشان که آیا ابوبکردر آنوقت امام نبی یز بود و آن حضرت اقتدا کرده بود بوی در آنحال همه گفتندنه .

یر گفتیم آیا اوشریک ببی ه بود در امامت نماز وهرذو باهم انام مسلمانان بودنددر آن نماز. بازهمه کفتندنه.

نس کفتیم آیا نیست وقتیکه نبی بیرون آمد امام مشلمانان بود در این نمازوابوبکر بعد از اینکه امام ایشان بود اقتدا کرد ذر آن نماز به نبی مثل باقی آنجماعت گفتند بلی.

پس گفتیم تعقل نکند که این بازداشتن اوست از آنمقام پس تعقل نکرده است هیچ چیزرا بوجهی ازوجوه یابسبی از اسباب.

قسم بخدای عزوجل این طایفه جاهلند. بیقی واوباش و اغمارند بی شکی در این، واحتمال دارد که معاندی از ایشان پروانکند از آنچه می گوید وارتکاب کند قول باینکه ابو بکرامام بود بعد از خروج نبی بیز.

یس میگوئیم باو که این مخالفت اجماع است و با وجود این پس چو معنی دارد آنچه متواتراست و حاصل شده است بر آن اتفاق که رسول اه تماز کر دبمردم در آنحال باز اختلاف کردند درابتدای آن که آیا از آنجا بود که ابوبکر ابتدا کزده بودازقر آن یا بآنجا منتهی شده بودازقرآن.

وباوجود اینها می کوئیم که هر گاه ابو بکر امام نبی باشد در آخر نبازی که آنحضرت کرد لازم می آید که نبی ا ا الله معزول باشد از امامت امتش و مصروف

واین بیست مثل آنچه شمادعوی کردید در نماز آنحضرت عقب عبدالرحمن زیرا آن نیزا گر چه بحسب ظاهر فاسد است لیکن رسول نماز کرد بمردم بعد از آن و موخر کرد عبد الرحمن را از آنچیزی که مقدم گردانیده بود اورادر آن.

پس واجب نیست ثابت باشد سنت رسول بتقدیم عبدالرحمن بروی. زیراافعال رسول نسخ میکند بعضی بعض دیگررا .

پس ثابت نمیشود درافعال وبی مگر بچیزی که بقرارباشد وتغییر نیابد و آخر افعال آنحضرت ثابت وسنت است تا آخرالزمان.

شیخ ره فرمود ترده میکرد پیش من جوایی از اولاد اصار و علم کلام تعلیم میگرفت.

پس گفت بمن روزی ملاقات کردم دیروز باشیخی اززیدیه معروف بطبرانی پس گفت بمن که شما ای طایفهآ امامیه حنبلیهاید و حال آنکه استهزاء می کنید بخنبلیه. من گفتم باو که چگونه استاین.

گفت از برای آنکه خنبلیه اعتماد میکنند بر خوابها و شمانیز چنین میکنید وایشان دعوای معجزه میکنند برای اکابر خود و شما نیز میکنید . و ایشان خوب میذانند زیارت قبوررا واعتداف پیشن آنها و شمانیز چنین میکنید . ومن نمیدانستم جوابی که زاضی باشم از آن و اعتماد بر آن باشد. پس چه چیز است جواب این بحث .

شیخ میقرهایذ من باو کفتم که باز کرد وبروپیش آن شیخ مذکور و بکو باو که عرض کردم بفلافی آنچه تو گفته بودی بمن.

پس گفت بمن جواب بگو اگر امامیه حنبلیهاند بسبب آنچه توذ کر کردی

اذقال یوسف لابیه یا ابتانی رایت احد عشر کو کبا والشمس والقمررایتهم لی ساجدین قال یابنی لاتقصص رؤیاک علی اخوتک فیکید والک کیدا ان الشیطان للانسان عدومبین (1).

یوسفل گفت بیدرش یعقوب للا ای پدر بدرستیکه من خواب دیدم یازده ستاره و آفتاب وماه سجده میکردند برای من .

(پس یعقوب للجلا دانست ms149 خدای تعالی اورا بمرتبهآ علیا خواهد رسانید و اورا برسالت مشرف خواهد گردانید و این خواب دلالت بر آن میکند و ترسید مبادااگر برادران وی این رابشنوند از روی حسد اوراهلاک کنند. م . ت)

پس کفت بیوسف لا که ای پسرمن نقل مکن این خوابرا برای برادرانت مبادا ازروی حسد و فریب شیطان مکری کنند برای تووتورا هلاک کنند. بدرستیکه شیطان دشمنی است ظاهربرای انسان .

پس ثابت کرده است خدایتعالی در این آیه صحت خوابرا. و گردانیده است برای آن تاویلاتی که میدانند. آنهارا اولیاء او . واثبات کردهاند آنرا انبیاء وقائل و متدیناند بآن خلفاء واتباع ایشان از مؤمنین . و اعتماد کردهاند بر آن در علم بچیز هائیکه حادث خواهدشد و گردانیدند آنرا مثل خبر در بیداری و مشاهدهآ آن . و فرموده است:

ودخل معه السبحن فتیان قار احمدهماانی ازابی اعصر خمرأ وقال الاخر انی اراتی احمل فوق رآسی خبزا تأ کل الطیر منه نبئنا بتأویله انا نراک من المحسنین(2)

(چون یوسف رادرزندان کردند اتفاقا) دو کس دیگررانیز درزندان محبوس ساختند (یکی مردی بوده است که شراب برای پادشاه می گرفته و دیگری نانوای

پس شرابی گفت من خواب دیدم که انگور میفشردم و نانواگفت من خواب دیدم که نان در سردارم و مرغان می آیند و از آن می خورند .

پس اعلام کن مارا بتأویل این خواب. از برای آنکه میدانیم که تأویل خوابها را خوب میدانی .

(یس یوسف لالا گفت بشرابی که توخلاص میشوی وباز شراب برای پادشاء میگیری و بنانوا گفت که تورا بحلق میکشند و مرغان می آیند و مغز سرترا میخورند و آخرالامر چنان شد .مت)

پس خبرداد یوسفلا ایشان را بخوابی که دیده بودند. واین بنابراین بود که جزم میدانست حکم خوابهارا. وسئوال ایشان ازیوسف ا با آنکه عالم نبودند بنبوت اودلیل است براینکه خوابها حق بوده است باعتقاد ایشان و تأویل اکثر آنها صحیح بود وهر گاه موافق معنی آن باشد ms150 وفرموده است:

وقال الملک انی اری سبع بقرات سمان یا کلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خض واخریابسات یا ایها الملاء افتونی فی رؤیای ان کنتم للرؤیاء تعبرون قالوا اضغاث احلام ومانحن بتأویل الاحلام بعالمین(1).

پادشاه مصر گفت خواب دیدم هفت گاوچاق وهفت گاو لاغرو آن لاغرها چاقها را خوردند . وهفت خوشه سبزو هفت خوشهآ خشک و پیچیدند خشکها برسبزها تا غالب شدتد بر آنها .

یسای گروه فتوی دهید بمن دراینخواب اگر عالمید بتعبیر خوابها . ایشان کفتند که این از خوابهای دروغست و اعتبار ندارد . وما عالم نیستیم بتأویل چنین خواب ها.

بعد از آن تعبیر کرد یوسف لا این خواب راوچنان شد که او کفت (وتعبیر چنان کرد که هفت سال ارزانی خواهد بود و آنچه زراعت میکنید جمع کنید و

وفرموده است درقصهآ ابراهیم واسمعیل علیهما السلام :

فلمابلغ معه السعی. قال یابنی انی اری فی المنام انی اذبحک فانظرماذاتری . قال یاابت افعل ما تؤمرستجدنی انشاءالله من الصابرین (1)

چون اسمیل برسید بمرتبهای که قادربود که کند بایدرش در کاهائیکهداشته باشد . (واین کنایه ازسن رهاق نزدیک بآنست چنانکه بعضی نقل کردهانددر آنوقت سیزده سال داشت.مت)

گفت باو پدرش ابراهیم که ای پسر من در خواب دیدم تراذبح میکنیم. پس نظر کن چه رای داری و چه میکنی . اسمعیل گفت ای پدر بکن و بجا آور آنچه را امر کردهشدهای بآن در خواب که مییابی مرا انشاءالله از جملهآ صبر کنند گان.

یس اثبات کرده اند ابراهیم و اسمعیل خواب را و واجب گردانیدند بسبب آن حکم را. ونگفت اسمعیل لا بیدرش کهای پدر مریزخون مرا بسبب خوابیکه دیدی زیرا خوابها گاه میباشد از حدیث نفس ms151 واخلاط بدن و غلبهآ اخلاط بعضی بر بعض دیگر چناتکه مذهب معتزله است .

پس قول امامیه در باب خواب چیزیست که ناطق است بآن کتاب خدای تعالی وقول شیخ مذ کورقول آن جماعت است ازاصحاب پادشاه که می گفتند اینهاخواب- های باطلست . وبا وجود این مااثبات نمیکنیم احکام دینی را بسبب خوابها . بلکه اثبات میکنیم از تأوید آنها آنچه را آمده است بآن خبری ازورثهآ انبیاء علیهم السلام.

واماقول مادرمعجزات پس مثل قول خدای تعالی که فرموده است :

واوحینالی ام موسی ان ارضعیه فاناخفتعلیه فالقیه فی الیم ولاتخافی ولاتحزلی

وحی فرستادیم بمادر موسی که شیربده موسی را تا وقتیکه قادر باشی برپنهان کردن اوازدشمنان او .

یس هر گاه بترسی براو وقادرنباتی براخفای وی بینداز اورا دردریا ومترس ودلگیر مشو زیرا مارد میکنیم او را بسوی تو و میگردانیم او را از جملهآ رسولان وییغمبران.

این آیه متضمن صحت خوابهاست زیراوحی بمادر موسی درخواب شد وبرای اومعجزه علاوه شد ، تعلیم کرد اورا بآنچه حادث میشد قبل از حدوث آن .

وفرموده است خدای عزوجل درقصهآ مریم:

فاشارت الیه قالوا کیف نکلم من کان فی المهد صبیاقالانی عبدالله اتینی الکتاب وجعلنی نبیا و جعلنی مبارکا اینما کنت واوصانی بالصلوة والزکوة مادمت حیا . (2)

(چون قوم مریم علیها السلام اورا دیدند که عیسو (ع) را دردوش دارد گمان کردند که اززنا حاصل شده است ، چون پدری نداشت پس اورادشنام دادندمت)

مریم اشاره کرد بعیسی، (یعنی ازاین سئوال کنید تا جواب شما بگوید) . ایشان گفتند چگونه گفتگو کنیم باطفلی که در گهواره است. پش عیسی بقدرت خدا بتکلم آمد، و گفت که منبندهآ خدایم فرستاده است برای من کتاب انجیل و گرداینده است مرا پیغمبر و مبارک هرجا که باشم . و امر کرده است مرا بصلوة مادام که زنده باشم.

پس گفتگوی عیسی (ع) معجزه برای مریم چون شاهدیست بر پا کیزگی وی وبرائت اوازبهتان . ومادرموسی ومریم نه نبی ms152 بودند ونه رسول ، بلکه از بند گان صالح خدای عزوجل بودند.

پس بنابر مذهباین شیخ کتاب خدای تعالی تصحیح میکند مذهب حنبلیه را.

پس گفتند باو یا ر سول الله این قبر کیست . فرمود مادر من آمنه بنت وهب است. سئوال کردم از خدای تعالی اذن درزیارت وی، پس اذن داد بمن .

ورسول لی اللیلا له فرموده است ms153 :

قد کنت نهیتکم عن زیارة القبور الافزوروها وکنت نهیتکم من ادخار لحوم الاضاحی فأدخروها .

من نهی کرده بودم شمارااززیارت قبور. لیکن حالا زیارت کنید . ونهی کرده بودم شمارااز خشک کردن گوشت قربانی . لیکن حالا خشک کنید.

(یعنی آن دو حگم تا حال بود و حالا فسخ وزایل شد.م ت)

وبتحقیق نبیها مر کرده است در حیاتش بزیارت قبر حمزه (ع) و آنحضرت نزول میکرد نزد قبراو و قبرشهداء. و همیشه فاطمه علیها السلام بعد از وفات رسول یا الهصبح و شام بسر قبر مبارک وی ومیرفت ومسلمانان مداومت میکردند بزیارتوی وملازمت روضهآ ضیبه او.

پس اگر آنچه مذهب امامیه است اززیارت مشاهد ائمه علیهم السلام قول حنبلیه باشد و فعل سخیف بود . لازم می آید که بناء اسلام بر حنبلیه باشد و رثیس حنبلیه رسول اله عله .م واین قولیست بسیارسخیف دلالت میکند برقلت دین قائل آن وضعف رای وبصیرت وی .

باز گفتم بآن جوان که واجب است بدانی آنچه حکایت کردی از آن شیخ تحریف کرده است کلامرا وباطل کرده و نقل نکرده است بر آن نحویکه مذهب ماست بلکه آنچه مذهب ماست درباب خوابها اینست که چندقم دارد.

1- قسمی آنست که بشارت میدهد خدای تعالی بند گان خودرا و تحذیر می کند .

2- وقمی هت که دلگیر است ودروغیست که شیطان می اندازد آنرا دردل شخص که خوابست.

3- قسمی هست که از غلبهآ بعضی اخلاطست بربعضی دیگر.

وما اعتماد نمیکنیم برجمیع خوابها چنانکه آن شیخ نقل کرده است . بلکه خوشحال میشویم بآنچه بشارت داده میشویم بآن درخواب . وخوف میکنیم از آنچه تحذیر کرده میشویم از آن .

و کسیکه رسیده باو چیزی از اینعلم از ورثهآ انبیاء علیهم السلام تمیز میکند میان تاویل حق و تعبیر باطل و کسیکه نرسیده باشد باوچیزی ازاینعلم باقی میماند برامید یا خوفیکه داشت .

واین کلام باطل میکند آنچیزی را که احتمال دارد که شیخ مذکور متمسک بآن شود درباب خوابهای انبیاء از ms154 اینکه آنها برسبیل وحی بودنه بطریق خواب. زیرا خوابهای ایشانراجزم داریم بصحتش . وخوابهای ماشک داریم در آن. با آنکه در بعضی خوابها اتفاق افتاده است صاحبان عادت و تجربه را تاویل آنها . حتی اینکه اختلاف نمیکنند در آن و مییابند آن تأویل را خوب .

واین شیخ قصدنکرده است با ینکلام طعن برامامیه وبس. بلکه مرادوی طعن برجمیع امت است و نصرت دادهاست براهمه و ملاحده را . با آنکه من تعجب دارم از این حکایت از وی . زیرا میدانم او میل دارد بمذهب ابوهاشم و تعظیم میکنداورا واختیار میکند وی را ازمیان علماء.

وحال آنکه ابوهاشم گفته است در کتابیکه در امامت نوشته که ابوبکر در خواب دید جامه نوپوشیده وبر آن دو علم بود.

پس گفت آنرابر سو. آنحضرت فرمود اگرراست میگوئی این خوابرا خبرداده میشوی بفرزند ووالی خلافت میشوی در دوسال .

پس راضی نشده است ابوهاشم بمحض اثبات خواب ها . بلکه واجب ساخته بسبب آن خلافترا و گردانیده آنرا دلیل برامامت.

پس واجب است بنابر قول این شیخ که باعتقاد خودش از زیدیه است اینکه بوده باشد ابوهاشم رئیس معتزله را از جملهآ حنبلیه . باعتقاد وی بلکه لازم می آید

چون تصحیح کرده است خواب را وواجب ساخته است بآن احکام واین قولی است باطل .

شیخ ره فرمود حاضر شدم در مجمع قومی ازؤساء. در آن مجلس بود شیخی معتزلی ازاهل ری تعظیم می کردند اورا بسبب بزرگی یدرانش وربط اوبدولت.

پس سثوال کردند از من مسئلهای فتوی دادم بآنچه منقول بود از ائمهآ (ع) آن شیخ گفت این فتوی مخالف اجماع است .

من گفتم بوی که مرادتو باجماع چه چیز است.

گفت اتفاق فقهاء معروفین بفتوی درحلال و حرام از فقهاء امصار.

گفتم این ةولیست مجمل آیاد اخلند آل محمد د رجملهآ این فقهاء یابیرون میکنی ایشانرا ازاجماع .

کفت داخلند بلکه رأس و صدر فقهاند و اگر ms155 صحیح باشد رواتیکه از ایشان کنند مخالفت آن نمیکنم.

گفتم که این مذهب است که قائل نیست نه توونه فقهائی که اشاره کردی بایشان . زیراقوم شما جمیع مخالفت کردند با امیرالمومنین (ع) وحال آنکه اوسید اهل بیت است در بسیار از احکام که صحیح است روایت آنهاازوی.

یس چگونه و حشت میکنید از مخالفت باذریتوی وواجب می سازید برانفس خود قبول قول ایشان درهمه حال .

کفت معاذ لله این مذهب مانیست وارفته است باین احدی ازفقهاء. واین شناعت است ازتو که افترا بستهای برقوم مابحضوراین رؤساء.

گفتم من حکایت نکردم مگر چیز یرا که قائم است بر آن برهان و ذکر نکردم مگر امری معروف که ممکن نیست احدی را از اهل علم که دفع کند مرا از آن بسبب اشتهار آن . لیکن تو میخواهی متجمل خلاف مذهبت شوی پیش این رؤساء.

بعداز آن روبجاتب قوم کردم و گفتم خلافی نیت میان شیوخ این مرد وائمهآ فقهاء وسادات وی در اینکه جایزاست برامیرالمؤمنین خطا کند درچیزی که درست رفته باشد در آن عمر وبن عاص و ابن زیاد بر آن قولی است که حکایت کردم ازایشان.

پس قوم عظیم دانستند اینر او اظهار برائت و دوری کردند از اعتقاد او وانکار کرد اینرا ومبالغه میکرد در انکار .

یس گفتم باو آیانیست از مذهب توو مذهب این فقهاء اینکه امیر المؤمنین (6) معصوم نبود چنانکه نبی معصوم بود.

گفت بلی.

گفتم یس چراجایز نیست براوخطا در امری از احکام ساکت شد . بعد از آن گفتم باو که آیا نیست مذهب شما اینکه امیرالمؤمنین (ع) اجتهاد میکرد رأی خودرا دربسیاری از احکام واینکه عمروبن عاص وابوموسی اشعری و مغیرة بن شعبه نیز ازاهل اجتهاد بودند .

کفت بلی.

کفتم پس بچه چیز منع میکنید از اینکه درست رفته باشند این قوم در چیزیکه خطا کرده باشد درآن امیرالمؤمنین (ع) باوجود ارتفاع عصمت ازوی وبودن ایشان ازاهل اجتهادمثل وی .

گفت چیزی منع نمیکند ms156 ازاین.

گفتم پس اقرار کردی بآنچه انکار میکردی چالا با وجود این میگوئیم که آیا مذهب تونیست اینکه ازهراحدی بعداز نبی اخذ میتوان کرد ببعض اقوال اووترک نیزمیتوان کرد قول اورا مگر آنچه اجماع منعقد شده باشد برآن .

گفت بلی.

کفتم یس آیا این نمی کشاند شمارا بمخالفت با امیرالمؤمنین در بسیاری از احکامیکه آنحضرت فرموده و واقع نشده بر آن اجماع. و بعدازطی این کلام میکوئیم نیست مراحاجتی باین تعسف و دلیل و نه احتیاجی دراثبات آنچه نقل کردم باین استدلال زیرا نیست احدی از فقهای شما مکر اینکه مخالفت کرده است با امیر المؤسنین در بعض احکام آنحضرت و میل کرده است از فرمودهآ وی بغیراو . ونیست کسی درایشان که موافقت کرده باشد باوی در جمیع آنچه آنحضرت حکم کرده است بآن میان حلال وحرام.

و بدرستی که من تعجب می کنم ازانکار کردن تو آنچه را که ذکر کردم . وحال آنکه امام وصاحب تویعنی شافعی مخالفت امیرالمؤمنین (ع) کرده است در مسئلهآ میراث و مسئلهآ مکاتب ورفته است در این دو موضع بقول زید و روایت کردهاند از آنحضرت که واجب نمیشود وضوبسبب مس ذکر و شافعی میگوید که واجب میشود بآن . وعلی (ع) مخالفت حکم کرده است دراین برأی واجتهاد.

و حکایت کرده است ربیع از شافعی در کتاب مشهورخود که قصوری ندارد کردن نماز جمعه و عیدین در عقب هرامینی و غیر امینی و متغلبی زیرا نماز کرده است علی (ع) بمردم وقتیکه عثمان مخصور بود .

پس استدلال کرده است بر جواز نماز کردن عقب کسی که متغلب باشد برامور امت بنماز کردن مردم عقب علی (6) درزمان حصرعثمان . واین تصریح استباینکه آنحضرت متغلب بود . و خلافی نیست دراینکه متغلب برامرامت فاسق است و گمراه و نیز گفته است شافعی که جایزاست نماز کردن عقب خوارج . زیرا آنچه صادر شد ازایشان از روی تأویل و شبهه بو دوا گرچه فاسقند .

پس کسیکه بوده باشداینها ms157 مذهب او و مقال امام و فقیه وی چگونه کمان میکند ومیکوید که اکرروایتی صحیح باشد ازا میر المؤمنین(ع) یا ازذریت وی عمل بآن میکنم . اگر خواهد که تلبیس واخفا کند مذهب خودرا .

و نیست در فقهای امصار غیر از شافعی نیزاحدی که شریک نباشد باشافهی بر طعن امیر المؤمنین (ع) وابطال بسیاری از اقوال آنحضرت ورد براو دراحکام وی.

حتی اینکه تصریح میکنند باینکه هرچه ذکر کند آنحضرت در احکام معتبر است .

پس اگر نسبت داده است آنحکم را بر سول له قبول میکنند از وی بنابر ظاهر عدالت وی. چنانکه قبول میکنند از ابوموسی اشعری وابو هریره و مغیرةابن شعبه . هرچه راتسبت دهند بنبی . بلکه چنانکه قبول میکنند از حمالی که در بازار باشد برظاهر عدالت هرچه راروایت کند از نبی.

و اما آنچه فرموده است امیر المؤمنین (ع) ونسبت نداده باشد برسو پس موقوف است بر تفحص ونظر واجتهاد ایشان .

پس اگرواضح شود برایشان که آنحضرت درست رفته است در آن قائل بآن میشوند . ازجهت نظرنه بسبب حکم اوبآن وقول وی . واگر گمان کنند که خطا کرده است در آن اجتناب میکنند از آن ورد میکنند آنرا بروی و بر کسیکه تابع اوباشد در آن.

پس کمان دارند ایشان که انکارشان عیاراقوال آنحضرت است که بآن امتیاز میکنند میان صحیح وفاسد احکام آن امام . و این امریست که قائل بآن تمیشود کسیکه یافت میشود درسینه وی جزوی از دوستی آنحضرت و حقوق و تعظیماتیکه واجب گردانیده است خدای تعالی و رسول وی برای آنحضرت . بلکه قائل نمیشود باینقول مکر کسی که رد کند بررسول قول ویرا که فرموده است.

علی مع الحق والحق مع علی یدورمعه حیثمایدار.

علی با حق است وحق با علی میگردد حق هرجا که او میگردد . و فرموده است :

انامدینة العلم وعلی بابها . من مدینهآ علم وعلی باب آنست.

ضرب رسول (ص) بیده علی صدری وقال اللهم اهدقلبه وثبت ms158 لسانه فماشککت فی قضاء بین اثنین.

زسول دست مبارک خودرا برسینهآ من گذاشت و فرمود خدایا هدایت کن قلب ویرا وثابت گردان زبان اورا . بعداز آن من هر گزشک نکردم در قضاء وحکم میان دو کس .

شیخ میفرماید چون وارد شد این کلام بر آن شیخ متحیر شد و کفت این شناعاتیست برفقهاء و حال آنکه ایشان دلائل دارند بر مذاهبی که حکایت کردی از ایشان.

یس باو گفت شخصی از حاضرین که مادوری میجوئیم از اینقول واز هر که قائل باینست بسوی خدایتعالی. و کسی دیگر گفت اگربوده باشد باایشان دلائل بر آنچه شیخ حکایت کرد. هر آینه خواهد بود دلائل بر ابطال آنچه دعوی کردی اول ازضد این حکایت ومامیخوانیم ترابا ینکه پناه بیاری بخدای تعالی از این مذهب. زیرا هرچه را گمان کنی دلیلشت براین پس آن مثل دلیل بر ابطال نبوت نبی(ص) است .

پس ساکت شد شیخ مذکور و شرمنده شد از آنچه ذکر کرده بود و متفرق شدید آن جمع .

سئوال کردند از شیخ ره ازقول خدایتعالی .

علمت نفسما قدمت واخرت .(1)

در روز قیامت میداند هر نفسی آنچه را مقدم کرده است و آنچه را مؤخر

من سن سنة حسنة کان له اجرهاواجر من عمل بهاالی یوم القیمة . ومن سن سنة سیئة کان علیه وزرها ووزرمن عمل بهاالی یوم القیمة.

کسیکه احداث کند طریقهآ خوبی رابرای اوست ms159 اجرو ثواب آن و ثواب هر کس که عمل کند بآن تاروزقیامت.

و کسیکه اختراع کند ظریقهآ بدی. را بر اوست گناه آن و گناه هر کس که عمل کند بآن تاروزقیامت .

وخدای عزوجل فرموده است :

ولیحملن اتقالهم واتقالامع اثقالهم (2)

جمعی که مردم را گمراه میکنند و بضلالت میخوانند متحمل میشوند گناهان خودرا و کناهان دیگر نیز با آن گناهان.

شیخ میفرهاید مراد بگناهان دیگر عذابیست که میکشند بسبب آنکه کمراه کردند جمع دیگررا . واصل دراین اینستکه عظیم میشود عقاب آدمی بسبب اینکه عمل کند دیگری بامرقبیح که اواحدات کرده، و همچنین عظیم میشود ثواب وی بسبب اینکه عمل کند دیگری بامرخوبی که اواحداث کرده.

بدانکه این باعث نقصان ثواب یاعقاب آن دیگری که عمل بآن طریقة میکند نمیشود بلکه اوثواب یا عقابیکه بازاء آن امراست دارد خدایتعالی همانقد رثواب یا عقاب برای مخترع آن نیزمیدهد.

سئوال کردند از شیخ ره در شأن که نازل شده است قول خدای تعالی:

یا ایها الذین آمنوا اتقواالله وکونوا مع الصادقین .

ای گروهی که ایمان آوردهاید بترسید از خدای تعالی وباشید باصادقین.

شیخ فرمود درشان امیر المومنین لا نازل شده یعنبی مرزاد بصا ذقین آن حضرت است وجاریست حکم آن درائمه از ذریه وی نیز و زوایات بسیار ذراینبانب نقل شده است وقطع نظر از آنها دلالت میکندبرصحت این نفسیر آنچه من ذ کرمیکنم بعون خداومشیت وی .

و آن اینست که ثابت شد دراین آیه اینکه خدای تعمالی دعوت کرده است مؤمنین راباتباع صادقین وبودن باایشان در چیزیکه اقتضاء آن کند دین . واین نیز ثابت شده است که دعوت کرده شده واجب است غیر کسی باشد که دعوت بسوی او شدهاست زیرا که محالست که دعوت کنند شخصی راببودن باخودش واتباع نفس خودش.

پس خالی نیست مراد بصادقین که خدایتعالی دعوت کرذه است مردم را بسوی ایشان جمیع آن کسانند که راست بگویند یامراد بعضی از ایشانست و مذ کور شد ms160 ابطال قول کسیکه کمان کند مراد جمیع است . زیرا هر مؤمنی صادق است زایمانش.

یس لازم میآید که دعوت کرده شده باشد آدمی باتباع نفس خویش و این محالست چنانکه مذکورشد .

واکر مراد بعض مؤمنین است نه بعض دیگر خالی نیست ازا ینکه آن بعضی

یس اکر معهود بودندواجب است معروف باشند و خلافی در باب ایشان نباشد. و آمده باشد روایات باسماء ایشان و اشاره بایشان وبس . و بوده باشند طایفهآ معروف پیش هرکس که شنیده باشد خطابرا از رسو. ودرعدم اینها همه دلیل است بر بطلان قول کسیکه دعوت کند این آیه نازل شده است در شأن جماعتی معهودین غیراز آنکه ماذ کر کردیم ازائمهآ اثنی عشر علیهم السلام.

واگر غیر معهود بودند ناچاراست از دلالت بر ایشان تا اینکه ممتاز شوند از کسیکه دعوت کند مقام مرتبهآ ایشان را . و اگرنه باطل میشود حجت برای ایشان وساقط میشود تکلیف باتباع ایشان .

وهر گاه ثابتشد ناچاراست دلیل برتعیین ایشان و حال آنکه دعوی نکردهاست احدی از فرق اسلامیه دلالت برغیر آنکه ماذ کر کردیم ثابت میشود که این آیه در شأن ایشانست وبس.

زیرا محالست که در شأن هیچکس از امت نباشد. با آنکه دلیل قائمست براینکه درشأن جمعی است که ماذ کردیم زیرا که امروارد شده است دراین آیه باتباع صادقین مطلقا یعنی درهمهآ امور .

و این باعث عصمت ایشانست و برائت جناب ایشان از گناه وامان از خطای ایشان زیرا اگر چنین نباشد ممکن است خطا کنند درامری، پس جایز نخواهد بود اتباع ایشان درآن . پس چکونه صحیح باشد باتباع ایشان .

وعصمت سبب این میشود که نص واقع شود برصاحب آن بی شکی در این . و هر گاه اتفاق کرده باشند مخالفان مابرنفی عصمت و نص برهر کس که دعوی کند این آیه درشأن اوست غیراز جمعی که ماذ ms161 کر کردیم . ثابت میشود که درشأن ائمه اثنی عشراست.

زپرا نقل غده است نص ایشان و کرنه بیرون میرود حق انامت محمد قالالل

لیس البران تولوا وجوهکم قبل المشرق والمغرب ولکن البرمن آمن بالله و الیوم آلاخر والملئکة والکتاب والنبیین واتی المال علی حبه ذوی القربی والیتامی و المساکین وابن السبیل والسائلین فی الرقاب واقام الصلوة وآتی الزکوة والموفون بعدهم اذاعاهدوا الصابرین فی الباساء والضراء وحین البأس اولئک الذین صدقواواولئک هم المتقون. (1)

باهل کتابست یعنی نینکوئی این نیست که بگردانید روهای خودرا بجانب مشرق ومغرب واینطرف راقبلهآ خود دانید . زیرا یهودنماز میکردند بجانب مغرب بسوی بیت المقدس ونصاری بجانب مشرق . بلکه نیکو کسی است که ایمان آورده است بخدا وروزقیامت و ملئکه وقرآن وپبغمبران وداده است مال برای رضای خدا ودوستی او .

یا ازروی طیب نفس بخویشان واقربای نبی (چنانکه از امام محمدباقرو امام جعفرصادق علیهما السلام مرویست یابخویشان و اقرباء خویش چنانکه اکشر مفسرین گفتهاند .م ت)

و بیتیمان یعنی اطفالیکه پدر نداشته باشند و بمساکین و جمعی که در سفرباشند و چیزی نداشته باشند واگرچه در خانهآ خود صاحب مال باشند و جماعتی که سئوال کنند وبطلبند و بجماعتی که مکاتب باشند.

(یعنی بنده ایکه صاحبش قرار کرده باشد باوفلان مبلغ بمن ده و آزاد شو و والحال ایشان عاجز شده باشند ازاداء آن مال . پس مال بایشان بدهد تا خلاص شوند از بندگی م .ت)

ونماز کرده است وزکوة داده .

(ومراد باین زکوة واجب است که معروف است بنابرقول مفسرین اهلسنت

ونیکوجمعی است که وفا کنند بعهدیکه بکنند و ms162 صبر کنند در فقروبی چیزی ودر کوفت و مرض و دروقت جهاد ایشان یعنی جماعتیکه ذکر کردیم جماعتی اند که صادقند درایمان واهل تقویاند.

پس جمع کرده است خدایتعالی جمیع این صفاترا بعداز آن شهادت داده است برای کسیکه اینها کامل باشد دراو بصدق و تقوی.

پس مفهوم مجموع این دو آیه یعنی آیه ایکه دراول فصل مذکورشد و این آیه اینستکه تابع شوید صادقین را بسبب اجتماع این صفات که شمردیم درایشان مستحق شدند که اطلاق شود اسم صادقین برایشان .

وچون اینرادانستی میگوئیم ما نیافتیم احدی رازا صحاب رسو که مجع شده باشد دراو این صفات مگر امیرالمومنین .

پس واجب شد که مراد خدایتعالی بآیه اوباشد وامر کرده باشد مردم را باتباع آنحضرت و بودن باوی در چیزی که اقتضاء آن کند دین . زیرا ذ کرشده است در این آیه ایمان بخدای عزو جل و روزقیامت و ملئکه و کتاب و پیغمبران .

وامیرالمومنین لجلا اول مردم بود درایمان بخدا و بآنچه مذکور شد چنانکه وارد شده است اخبار متواتره باینکه آنحضرت اول کسی بود که اجابت رسول کرد از مردان.

ونبیی له و عله فلم موذه اسنت بفاظمه علیها السلام.

زوجتک اولهم سلما و اکثرهم علما .

که من دادم ترا زن کسیکه اسلام وی پیشتراست از اسلام همه و بیشتر است ازعلم همه ..

وامیر المؤمنین ل ل ف موده است :

انا عبدالله واخورسوله لم یقلها احد قبلی ولایقولها احد بعدی الاکذاب مفتر صلیت قبلهم سبع سنین .

من بندهآ خدایم و برادر رسول وی نگفته است این کلامرا احدی پیش از منو و نخواهد گفت کسی بعداز من مگر در وغگوی کذاب نماز کردم من هفت سال پیشتر ازهمه کس . وفرهوده است .

اللهم انی لااقرلاحدمن هذه الامة عبدک قبلی.

خدایا اقرار نمیکنم برای احدی ازاین امت باینکه بندگی تو کرده باشدپیش از من . وفرموده است وقتیکه رسید باو قولی از خوارج که ناخوش داشته آترا در اثناء کلامی ms163 .

ام یقولون ان علییا یکذب أفعلی من اکذب أعلی الله فانااول من عبدهأم علی رسول الله تل اهه فانا اول من آمن به وصدقه ونصره .

یا میگویند علی دروغ میگوید پس هر که بگوید دروغ میگوبم من آیابر خدا دروغ میگویم و حال آنکه من اول کسیم که عبادت او کرده است یا بررسول وی و حنال آنکه من اول کسیم که ایمان باو آورده است و تصدیق او کرده و نصرت وی داده .

وامام حسن لجلا فرموده است صباح شبی که امیرالمومنین ل در آنشب رحلت کرده بود :

لقد قبض فی اللیلة رجل ماسبقه الاولون بعمل ولایدر که آلاخرون.

بتحقیق وفات کرددراین شب مردی که پیشی لگرفتهاند براو اولون درنیکوئی ونمیرسند باو آخرون .

و دلیلی چند ذکر کرده است براین دعوی که بطول میکشد ذ کر آنها . باز خدایتعالی ذکر کرده است بعداز این صفت وصف دادن مال برای رضای وی باقرباء و یتامی ومساکین و مسافرین و سائلین و مکانبین. ومایافتیم این صفت را برای امیر المومنین ل بدلیل تنزیل وتواتراخبار بآن بر تفصیل چنانکه فرموده است.

ویطعمون الطعام علی حبه مسکینا ویتیما واسیرا.(1)

خدای عزوجل دراین سوره نعمتهای عظیم در آخرت برای ابرارونیکویان ذکر کرده است، بعداز آن یارهآ از صفات جمیله که ایشان دارند و بسبب آن مستحق چنان نعمتها میشوند نقل کرده . از آنجمله اینست که اطعام میکنند برای رضای خدا و دوستی وی یا باوجود احتیاج بآن طعام واشتهای آن مسکین ویتیم واسیررا.

واتفاق کرده اندراویان فریقان خاصه و عامه براینکه این آیه بلکه جمیع سوره نازل شده است در شأن امیرالمؤمنین (ع) وزن وی فاطمه علیها السلام و دوفرزندش علیهما السلام .

(ومجمل این حکایت اینت که امام حن وامام حسین علیهما السلام مریض شدند پس امیرالمؤمنین و فاطمه علیهما السلام و ایشان نیز نذر کردند وقتیکه زایل شود کوفت ایشان سه روز روزه بگیرند .

و چون چاق شدند و هیچ نداشتند ms164 که بآن افطار کنند امیرالمؤمنین (ع) سه صاع جواز شمعون بهودی قرض کرد و فاطمه علیها السلام یکصاع آنرا نان یخت. وچون آنرا گذاشتند پیش خود که افطار کنند مسکین آمد و سئوال کرد ایشان همهآ آنرا بوی دادند وخود بچیزی غیراز آب افطارنکردند.

روز دیکر نیز روزه گرفتند و یکصاع دیگررانان کردند باز بطریق سابق یتیمی آمد و آنرا بوی دادند و بطریق شب پیش بسربردند . روزسیم نیزروزه داشتندو آن یکصاع که باقیمانده بود نان کردند و شب بدستورسابق اسیری آمد و آنرا گرفت و ایشان بهمانحال کذرانیدند تاصبح روزچهارم .

بعداز آن امیر المؤمنین (ع) دست آن دو شاهزاده را گرفت و رفتند پیش رسول اله وللهو آن حضرت چون نگاه بایشان کرد دید از گرسنگی میلرزند برخاست وبا ایشان آمدتاخانه. فاطمه علیها السلام راتیز دید بهمان حال در محراب نشسته و چشمهای وی از گرسنگی فراخ کردیده . نا گاه در این اثناء جبرئیل (ع) نازل شد واین سوره

واقام الصلوة وآتی الزکوة (2)

نماز کرده است وزکوة داده.

واین نیزاشاره بآن حضرتست بدلیل قول وی :

انما ولیکم الله و رسوله والذین یقیمون الصلوة ویؤتون الزکوة وهم راکعون (3).

بدر ستیکه ولی تماخداست و رسول وی و جمعیکه ایمان آوردند و نماز میکنند وزکوة میدهند ms165 وحال آنکه درر کوعاند.

واتفاق کرده اند اهل نقل بر اینکه آنحضرت بود که زکوة داد درحال رکوع در نماز .

(و آن چنانست که آنحضرت در نمازبود و چون بر کوع رفت سائلی آمد و سئوال کرد آنحضرت دست مبار کش را حرکت داد و انگشتریکه داشت انداخت و آنسائل برداشت پس این آیه نازل شد مت)

پس این وصف مطابق است باو صفیکه در آیهآ سابق بودو مشارک است در معنی پس مراد بآن نیز آنحضرت است . بعداز آن خدای تعالی فرموده است:

والموفون بعهدهم اذاعاعدوا. (1)

و جمعیکه وفامیکنند بعهد خود.

نیسث احدی از صحابه مگراینکه شکسته عهدشرا در ظاهر. یااینگه در بابوی این مذکور شد خواه راست و خواه دروغ غیراز امیر المؤمنین (ع) . از برای آنکه ممکن نیست مرا حدی را گمان کند که آنحضرت شکست آنچه را عهد کرده با رسولی ال ل له از نصرت و مواسات و مهربانی : یس مخصوص شد این وصف نیزبآن حضرت.

بعداز آن فرموده است .

والصابرین فی البأساء والضراء وحین البأس. (2) وسول ا اله رند مداقدخیر ار ا نعع وبت زلواو با نثاقة دولعت ود شمن ی خخر حانید از جنگ هر گز و نگریخته از هیچکس از امثال خود در شجاعت و نترسیده درجنگ از هیچکس واز دشمن . پس چون کامل کرده است آن حضرت جمیع این صفات را.

فرمود خدای تعالی:

اولئک الذین صدقواالخ. (3)

پس اگر بگوئیم که مراد بلفظ جمع امیرالمؤمنین لا است صحیح خواهد بود زیرا او گرچه مخصوص است بذکرلیکن حکم جاریست درائمه علیهم السلام بعدازوی چنانکه ذکر کردیم واین ظاهراست.

والحمدلله تعالی ونسئله توفیقا به نصل به ms166 الی الرشاد برحمته.

((فصل پنجاه ونهم)

کلام شیخ ره درباب توبه طلحه وزبیر چنانکه معتزله دعوی کردهاند . شیخ فرمود اما طلحه پس او کشته شد میان هر درصف در حالیکه مصمم بود برجنگ. واین حال ظاهرش اقامت برفسق است و کسیکه دعوی کند باطنی خلاف این دعوی کرده است علم غیب را و واجب نیست قبول قولش مگربدلیلی و نیست دلیلی براین با آنکه اخبار مستفیض شده است از امیرالمؤمنی لا باینکه آنحضرت گذشت بر کشتهآ وی . پس فرمود که بنشانید طلحه را . نشاندند اورا فرمود آیاحق یافتی تو آنچه را وعده کردهبود بتورب تو.

پس بتحقیق حق یافتم من آنچه را وعده کرده بود رب من . بعداز آن فرمود بخوابانید ویرا .

وفرموده است درموضوع دیکر که کذشفته بود بروی بتحقیق بودترابارسول

و نوشته است آنخضرت بعمال خود در آفاق فتح نامهآ وذکر کرده است در آن درضمن کلامی طویل :

ان الله تعالی قتل طلحة والزبیر علی بغیها و شقاقها و نکثها وهزم جمعها ورد عائشة خاسرة.

خدایتعالی کشت طلحه و زبیررا بر آن شقاوت وبغی و نکبت و بدبختی که داشتند و گریزاند لشکر ایشان را و بر گردانید عایشه راخواروذلیل و گنهکار .

پس اگر وی توبه کرده بود نمیگفت امیر المؤمنین لا این قول رادرباب وی با آنکه ما اگر تجویز کنیم توبهآ طلحه را باوجود آن حالیکه ذکر کردیم وواجب باشد برماشک درامراو وانتقال از ظاهر حال وی. لازم می آید که شک کنیم درهرفاسق و کافر که ظاهرشده باشد برما ضلال او وظاهر نشده باشدندم و توبهاش . بلکه بوده باشد برظاهر ضلال تاوقت خروج وی ازدنیا واین باطل است.

و تفصیل دادم من قول رادراین باب در کتابی از هن کهه هروف است بمسئله کافیه.

واما زبیر پس کشته شد در حالیکه گریخته بود . و اگر گریختن وی بسبب یشیمانی وتوبه بود هر ms167 آینه بر میگشت بجانب امیر المؤمنین ومیآمد بمکانیکه آنحضرت بود و ظاهر میکرد نصرت و معونت آن حضرت را. چنانکه مخفی و دریرده نداشته حال خودرا در حال حرب و عداوت با آن حضرت .

واکرجایز باشد که جزم کنیم مابتوبهآ وی وواجب باشد برماولایت ودوستی وی باوجود آنچه ذکر کردیم. هر آینه واجب خواهد بود برم سلمانان که جزم کنند بتوبهآ هر که کریخه از رسو و اگرچه برنگشته باشند بمکان وی و اظهار نکرده باشند اقرار بنبوت وی را .

و بتحقیق متمسک شدهاند قوم مخالف در باب زبیربدوقول که روایت کرده شده است از امیر المؤمنین (ع) که آنحضرت بخاطر آورد کلامیرا از رسو. و گفت باوپردی عبداله که ای پدر میکذاری مارا دراین مقام وبر میکردی از مادر مثل

جواب کفت ای پسر بدرستیکه علی بخاطر من آورد چیزی را که زمانه ازیاد من برده بود . عبداله گفت چنین نیست لیکن تو گریختی از ترس شمشیر ابن - ابیطالب .

زبیر چون این را بشنید بر گشت و حمله کرد بر اصحاب امیرالمؤمنین (ع) یس آنحضرت فرمود باصحابش که فراخ کنید راهرا از برای این شیخ. زیرا بسیار دلتنگ است.

یساین قوم کفتند که چون شهادت داد از برای او امیر المؤمنین(ع) باینکه مذ کور شدوباز داشت اصحاب خود را از قتل وی دلالت می کند این بر یشیمانیو توبهآ وی.

و قول دیگر اینست که گمان کردهاند چون (ابن جرموز) سرزبیر و شمشیر ویرا آورد پیش آنحضرت . فرمود شنیدم از رسول ا که میفرمود بشارت بده قاتل (ابن صفیه) را بآتش .

پس میگویند اکرزبیر توبه نکرده بود چراقاتل وی کمراه بودواز اهل دوزخ واگر اوازاهل بهشت نبود هر آینه قاتل اوازاهل دوزخ نمیبود.

شیخ ره میفرماید جواب ایشان میگوئیم که اکر بر گشتن زبیر وقتی که امیر المؤمنین (ع) بخاطروی آورد آن قوررا توبهآ او بود و موجب مدح وی . پس انصاف اینست که باز گشتن او ms168 نزد تحریض یسرش ویرانقض آن توبد است و اصراربر عناد وموجب ذم وی . بلکه وباز گشتن اوبقتال بروجهیکه ایشان روایت کردماند بدتراست برای حال وی .

زیرا دلالت میکند برعناد وی با آن حضرت باوجود ارتفاع شبهه از او بسبب آنقول مذکور از حضرت وظهورفسق وضلالش برخودش . ودلالت میکند براینکه ترک کرده است دیانت رابسبب تعصب و حمیت و استنکاف و محبت ریاست و این قلب و خلاف آنچیزیست که شما گمان کرده اید که این دلالت بر صلاح و توبهآ وی

و اما اینده آنحضرت فرموده است فراخ کنید راهر ابرای این شیخ زیرادلتنگ است . پس اگر صحیح باشد بر سبیل استهزاء و مذمت است زیرا جایزنیست که امر کند اصحابش را بقادرساختن دشمن بر جنگ بااو. و دیگراینکه دلتنگی باعث فسق نمیشود و برنمی انگیزاند آدمی را برخلاف حقتاینکه صحیح باشد قول آن حضرت که دلتنگ است کاری با او ندارید .

پس البته قول حضرت بر سبیل استهزاست، با آنکه آنحال و دلگیری که (ابن زبیر) داشت بحدی نرسیده بود و بمرتبهآ نبود که محتاج سازد اهل ایمان را باظهار ضلال و مضطر کند احدی از خلقرا بارتکاب معاصی وطغیان .

پس معلومشد که قول امیر المؤمنیز (ع) اگر صحیح باشد روایت بر سبیل استهزاست وجاریست مجرای قول خدای تعالی که فرموده است:

ذقانکانت العزیز الکریم(1).

وقتیکه ریخته میشود برسر کافر حمیم یعنی آبیکه بنهایت گرم باشد گفته میشود باو . م .ت)

بچش ازاین بدرستیکه توعزیز و کریمی. وظاهراست که وصف بعزیز و کریم برسبیل استهزاست وقول ویی :

وانظر الی الهک الذی ظلت علیه عا کفا لنحرقنه ولننفنه فی الیم نسفا(7)

( خطاب بسامریست) نگاه کن بخدای خودت یعنی کاو که کردیدهای بر عبادت اومقیم . هرآینه می سوزانیم آنرا بعد از آن مییاشیم خاکستراورا در دریا.

و ظاهر است خدای عزوجل آن گاورا خدا گفته است از روی استهزاء و ذم . م .ت)

فمااغنت عنهم آلهتهم التی ms169 یدعون من دون الله من شیئی()

(خدای عزوجل بعداز نقل عذابهائیکه بکفارواقع شده میفرماید .م ت)

پس دورنکردند خداهائیکه معبود ایشان بود غیراز خدای تعالی هیچ عذابی را 1از ایشان وقادر بررد آن نبودند.

(پس خدای تعالی ایشان راخدا گفته از روی استهزاء مت)

ونظایر این از آیات قر آن بسیار است . و اما اینکه امیرالمؤمنین امر نکرد اصحابش را بقتل زبیر وقتال باوی.

پس از تفضل آنحضرت بود و منت وی براو. چنانکه رسول منت گذاشت بر اهل مکه وامان دادایشانرا وعفو کردن از گنهکاروترک تعجیل بعقوبت وی دلالت نمیکند بررضای بفعل او . بلکه دلالت میکند بر تفضل بروی و اعراض از عقوبت وی . از برای آنکه شاید الفت بگیرد و بصلاح بیاید و ترک این اعمال کند.

واما استدلال ایشان بآنچه روایت کردهاند از قول آنحضرت بابن جرموز. پس اول بحثیکه در اینباب میآید اینستکه واجب شدن آتش بر کسی بسبب قتل شخصی دلالت نمیکند براینکه آن شخص از اهل به شت است. زیرا کشتن ذمی و اجب میکند دوزخ برای قاتل اگرچه مقتول نیزدر آتش است.

وهم چنین کشتن کافرنه ازبرای دیانت بلکه برای شفای خشم یابرای ریاوسمعه یابرای تقرب پیش مخلوقی یا ازروی عبث ولعب یا از برای آنکه این را علامت دین کند قاصراست یا علامت اینکه برقتل موئمن نیزقادراست جمیع اینها واجب میسازد آتش رابرای قانل واگرچه کافر مقتول ازاهل آتش است . و هم چنین کشتن کافر کافردیگر راواجب میسازد آتش را برای قاتل واگرچه کافر مقتول ازاهل آتش است نیز.

با آنکه قصهآ ابن جر موز و معنی ایکه بسبب آن واجب شده است برای او آتش مشهورومعروف است پیش کسیکه مربوط باشد باخبار . وخلافی در آن نیست میان ناقلان سیرو آثار.

202

و آن اینست که ابن جرموز در روز جمل درلشکرعایشه بود میان گروهی از بنی سعد. و کشت جماعتی را از اصحاب امیر المؤمنین (ع) و آخرچون دید ms170 دائرآ فرار براصحاب جمل لاحق شد باحنف بن قیس پیوست واوبلحلحاء در دو فرسخی بصره بود و کناره گرفته بود از قتال تا آنکه ظاهرشود براو که کدام طرف غالب میشوند تاملحق شود بایشان .

یس آمد مردی و آهسته باحنف گفت که زبیر دروادی الباع است و میخواهد بمدینه رود و خوف دارد از مردم . احنف گفت که من نمیگذارم زبیر را برود اگر بوادی السباع باشد . وحال آنکه آمد و کشتند بعضی از مردم بعضی دیگررا وفتنه انداخت میان ایشان بعد از آن خودش میخواهد سالم بمدینه رود قومی که حاضر بودند دانستند که او محفوظ میشود ازقتل زبیر و بلند کردن وی آواز از برای اعلام ایشانست باین .

یس برخاست ابن جرموز وبا اودو کس بودند از بنی عوف بن سعد ، یکی (فضالة بن حابس) ودیگری (جمیع بن عمیر) وسوارشدند براسبهای خویش پس رسیدند بزبیر دیدند که سواراسب است ومیرود .

ابن جرموزپیش رفت (زبیر) تخویف کردویرا . ابن جرموز ترسید آخر گفت بزبیر که چیزبدی نیست برای توبلکه میخواهم من رفیق و مصاحب توباشم دراین راه . زبیرامان داد اورا وخاطرجمع شدازوی .

پس ابن جرموز غافل کرد زبیررا تا اینکه مشغول شد از او بچیز دیگر یس زد نیزه ای بوی و کشتش و فرود آمد و سرشرا برید و پیش احنف آورد بعداز آن آورد آنرا ییش امیرالمؤمنین (ع) .

و غرض اوازاین تقرب پیش آنحضرت بود و خروج از آنچه کرده بود درقتال و کشته بود اصحاب ویرا ونبود کشتن وی اورا ازروی تدین و بصیرت . واین معلوم بود برای امیر المؤمنین (ع) باخبار رسول پس بسبب این خبرداد باینکه اواز اهل دوزخ است با آنکه مستحق آتش است. بسبب اینکه امان داده است زبیررا بعد

با آنکه ابن جرموزخروج کردبرامیرالمؤمنین (ع) باخوارج وعلمدارایشان بود و کشت خدای تعالی اورا بدست امیر المؤمنین ms171 (ع) وانداخت اورادر آتش بسبب کشتن حضرت ویرا .

پس اخبار آنحضرت بآتش خبربود از عاقبت وی تا اینکه مشتبه نشود حال او بسبب کشتن زبیرو گمان نکنند مردم که آن حفظ میکند اورا از استحقاق عقاب.

وبتحقیق اجماع کردهاند اهل نقل بر مثل این قول امیر المؤمنین (ع) بابن جرموز واز نبیله در حق مردی از انصار که کشته بود جمعی را از کفار درجنگ (احد) وجهد بسیاری کزده پس بشارت داده اورا رسولبآتش.

و آن چناتست که روایت کرده اند مردی از انصارنام وی (قزمان) مقانله کرد در روز (احد) قتال عظیمی و کشت شش کفررا یاهفت کافر ورسید باو جراحت بسیار یس بردند بخانه اش و آمدند مسلمانان پیش نبی و اعلام کردند ویرا بحال آن مرد وذ کرپیش آنحضرت خوبی نصرت ومعونت ویرا و تعریف و مدح او کردند پس رسول له لهفر مود که اواز اهل دوزخ است . بعد از آن آمد خبر پبش نبی که قزمان شهید شد . آنحضرت فرمود میکند خدای تعالی هرچه خواهد . باز خبر آوردند که خودش خودرا کشته آن حضرت فرمود شهادت میدهم که من رسول خدایم .

وذ کر کرده اید اورا چون از میدان برداشتند و او جراحتها داشت فرود آوردند ویرا درخانههای بنی ظفر . پس مسلمانان گفتند باو بشارت بادترا بدرستیکه توجهد بسیار کردی امر وز گفت بچه چیز رابشارت میدهیدمرا والله من قتال نکردم مگر برای مفاخرت قوم واکر نبود این هر گزقتال نمیکردم پس چون شدید شد بر او جراحت دست کرد بجعبهآ تیرش و برداشت تیری و کشت خودشرا.

و هر کاه بوده باشد امر چنانکه مذ کور شد و رسول صلی الله علیه و آله جزم کرده باشد بآتش بر کسیکه جهاد کرده است در ظاهر برای نصرت اسلام و کشته است

واظهار آنحضرت این را ازخوف بوده است که مبادامشتبه شود حال اوبراهل اسلام واعتقاد ایمان دروی کنند با و جود آنکه خود شرا کشته بسبب جهادیکه کرده است. یاشک کنند در اینکه او مستحق عقاب باشد.

پس انکار نمیتوان کرد که امیرالمومنین ع بشارت داده باشد ابن جرموز را بآتش وقتیکه سرزبیر را آورده بسبب عاقبت امروی و علم آنحضرت بباطن وی که بسبب آن مستحق عقاب میشود و ببق علم وی بآنچه حادث خواهد شد از وی از موافقت باخوارج وقتال که صادرشد از او در نهروان و اظهار آنحضرت این را ازخوف این باشد که مبادا مشتبه تود حال وی در آخرت بر احدی از اهل ایمان چنانگه بیان کردیم.

و دلالت نمیکند این قول حضرت براینکه زبیر مستحق بهشت است ونه براینکه. مستحق بهشت است کسیکه بدست قزمان کشته شده و نه براینکه توبه کرده است از کفر و مسلمان شد ونه براینکه مستحبق عقاب نیست ، واین ظاهر است برای کسیکه تأمل کند.

وجواب دیگر و آن اینست که بعضی شیعه گفتهاند که ابن جرموز مستحق آتش شد بسبب آنکه مخالفت امام عادل (یعنی امیرالمومنینع کرد) درقتل زبیر زیرا آنحضرت ندا کرده بود در جنک بصره که از عقب گریخته مروید و تمام کش مکنید مجروحی را واز برای شماست هرچه درمیان لشگر گاه شماباشد از اسب و صلاح

پس ابن جرموز مخالفت آنحضرت کرد و از عقب زبیر رفت و حال آنیکه او گریخته بود پس مستحق آتش شد بسبب آنچه مرتکب آن شده بود از ضلالت و مخالفت امام وعصیان بوی لازم نمی آید از این اینکه بوده باشد زبیر از اهل بهشت.

زیرا ربطی وتعلقی نیست میان استحقاق ثواب زبیر واستحقاق عقابابن جرموز

سؤال دیگر شیخره فرمود اگر کسی بگوید چرا انکار میکنید که اخبار نبی صلیالله علیه و آله باینکه قاتل زبیر مستحق آتش است دلالت کند براینکه زبیر. مستحق بهشت است و اینکه قاتل او مستحق آتش است بسبب اینکه مقتول از اهل بهشت است نه برای چیزی دیگر از آنچه شما ذکر کردید.

والا پس اگر بوده باشد امر چنانکه شما دعوی کردید نه بآنطریق که ما کفتیم باطل میشود معنی قول نبی صل. الله علیه و آله . زیراتنبیه کرده است باینکهقاتل. مستحق آتش است براینکه مقتول مستحق بهشت است با ینطریق که ذکز کرده است مقتول راحکم کرده است برقاتل وی بآتش. واگر مراد تنبیه بر آن نبود کافی بود اینکه بگوید فلانی ازاهل آتش است بی ذکر مقتول .

جواب میکوئیم که ذکر کردن نبی صلی الله علیه و آله قتل زپپررا تزد بشارت برای قاتل وی بآتش وجهی دارد غیر آنچه تو گمان کردی و آن اینت که چونزبیر سرفتنه وسرهنک اهل ضلالت و امیر وقائد اهل نکث و جهالت بودیس قتل او بنابرظاهر واجب میسازد برای قاتل وی اعظم منازل و اجل مراتب واکثر ثواب ومدایح. .

چنانکه واجب است برای قاتل نبی و صدیقی تقی وامام مسلمانان نیکو کاروفا کننده با قوال خویش عقاب عظیم. وحال آنکه معلوم نبی صلی الله علیه و آله از حان این قاتل ضد آن چیزی بوده است که اقتضاء میکند ظاهر حال یس اراده کرد نبی صلی الله علیه و آله که واضح کند حالاورا و کشف کند باضن و عاقبت ویرا تا اینکه مشتبه نشود حال او چنانکه مذکور شد و تا اینکه زایل شودشبهه در آنچه واجب. است اعتقاد بآن بز ظاهر حال.

و این مثل اینست که خدایتعالی بداند که فلافی میکشد بنده ایر اواو مسلمانست وپرهیز کار وعادل ووفا کننده و لیکو کار ms174 نه ازرویعه بلکه بطریق سهو ویاحبن ظن باو وسلامت نیت واخلاص برای خدایتعالی درطاعت.

پس ذ کر کند بنبی صلی الله علیه و آله که این قاتل از اهل به شت است و آنحضرت نقل کند و بفرماید که فلان امام کشته خواهدشد وقاتل اوازاهل بهشتاستتا اینکه واضح شود بقول آن حضرت حالاو و منع کند از اعتقاد در او بآنچه مقتضای ظاهر فعل اوست یعنی کشتن امام.

پس بشارت دادهاست او راببهشت باذ کر کشتن وی مردی از اهل جنت را تا اینکه دلالت کند براینکه کشتن وی اورا واقع نشدهاست بطریقیکه مستحق عقاب شود و زایل شود شبهه در امراو و بر گرداند مردم را از اعتقاد بمقتضای ظاهر حال وی.

واین مثل اینست که بگوید پیغمبری بامتش که متنبه باشید و بدانید که فلانی می بینید نماز میکند در روز ایستاده است است در شب و صدقه میدهد مالش را از اهل دوزخ است.

تا اینکه باین قول دلالت کند ایشانرا برحال وی و کشف کند برایشان باطن اورا وزایل کند شبهه ایرا که عارض ایشان شده بسبب حسن ظاهروی.

یا بگوید فلانی شراب میخورد و آدم میکشد و مرتکب اقسام گناهان میشود واز اهل جنت است. واین کفتگو صحیح و جایزاست و دلالت میکند برایمان آن مرد و کشف میکند از عاقبت وی منع میکند از اعتقاد در او بآنچه مقتضای ظاهراکشر افعال اوست.

ومدار این امر براینست که هر کش بکند کاری که واجب میسازد ظاهر آن حکمیرا ودر واقع باطن وی نزد خدایتعالی بخلاف ظاهرش باشد پس اگر بخواهد ظاهر کند حال اورا وزایل کند شبهه در امراو . حکم میکند براو بخلاف حکم ظاهر وی ومقرن میسازد این را با ذکر فعلی که ظاهر آن اقتضا میکند خلاف آنچه راحکم کرده است بآن بسبب باطن وی تا اینکه زایل کند شبهه را بذ کراین ودلالت کند بر ابطال آنچه مشتبه میشود بآن ms175 فعل صریحا.

یس اکر نبود اینکه بیل ذ کر کرده است قاتل زبیر را وحکم کردماست

زیرا زبیر اعظم اهل فتنه بود در عقاب چون امام آنقوم بود و داعی ایشان بسوی فتنه وواجب است ثواب عظیم برای قاتل کسیکه داشته باشدعقاب جسیم لازمست برای کسیکه زایل کند فتنه را نوابیکه برابر عقابی باشد که کسیکه مرتکب آنفتنه شود مستحق آن باشد.

وچون خدایتعالی عالم بود بآنچه ذکر کردیم از حال (ابن جرموز) اعلام کرد رسول ا الله را باین تا دلالت کند امتش را برآن.

پس آنحضرت دلالت کرد ایشانرا بآن قولیکه ذکر کردیم . واین ظاهراست برای کسیکه تأمل کندو خوب فکر کند در آن والمنقلله تعالی.

شیخ ره فرمود اگر بگوید کسی چگونه صحیح است برای شما ای طایفهآ امامیه بامامت دوازده امام و حال آنکه شما میدانید بعضی از ایشان بعداز وفات پدر صغیر بودند و بالغ نشده بودند ونزدیک نیز نبود بلوغ ایشان مثل امام محمدتقی زیرا وقتیکه پدرش رحلت نمود هفت سال داشت و مثل حضرت صاحب الامر زیرا وی نزد وفات پدرش باعتقاد بسیاری از مکثرین وی ینجاله بود.

بتحقیق ما میدانیم از روی عاداتیکه منتقض نشدهاست درهیچ زمانی کسیکه باین مرتبه باشد بالغ شده است و نزدیک نشده است بلوغ وی. وچون این را دانستی میگوئیم خد ایتعالی فرموده است:

وابتلوا الیتامی حتی افا بلغوا النکاح فان آنستم منهم رشدا فادفعوا الیهم

آزمایش کنید یتیمانرا تا وقتیکه بالغ شوند پس اگر بیابید از ایشان رشدی بدهید اموال ایشانرا.

پراز این آیه معلوم شد که تا بالغ تشوند مالشان را ms176 بایشان نمیتوان داد

و هر گاه خدایتعالی منع کرده باشد از دادن اموال این امام بایشان دزضمن حکم کل باطل میشود اینکه ایشان امام باشند.

زیرا امام والی است بر خلق در جمیع اموردین ودنیا و صحیح نیست کسی والی باشد بر جمیع اموال خدا ازصدقات واخماس ومأمون باشد برشریعت و احکام بوده *باشد امام قضاة وحکام ومنع کننده بسیاری از صاحبانافهام از اقسام اعمال و افعال کسی باشد که ولایت نداشته باشد بر در همی از مال خود و مامون نباشد در نظر برای خود و محجور علیه باشد بسبب صغر سن و نقصان عقل زیرا این دو صفت ضد یکدیگرند واجتماع دوضذ دریک شخص محالست. واین دلیل است برابطال مذهب امامیه وبس . ( ووارد نیست بر اهل سنت و فرق دیگر از شیعه زیرا ایشان بامامت این دو امام قائل نیستند. پس چه جواب میکوئید ازاین دلیل م ت)

شیخ ادام الله عزه فر مود جواب میگوئیم این کلامیست که بوهم می اندازد ضعفارا وحادث میکند شبهه برای کسیکه بصیرتی ندارد و خوش می آید و صحیح میتماید بحسب ظاهر قبل از تامل درمعنی آن وعلم بباطن آن .

وحاصل کلام دراین اینستکه آیه ایکه اعتماد کرده انداین قوم بر آن دراین باب خاص است و عام نیست بسبب دلیلی که واجب ساخته است خصوص آنرا و دلبالت میکند بر بطلان اعتقاد بعموم آن . زیرا خدایتعالی معذور نمیدارد کسیرا در کمال کسی که واجب کرده است برای او امامت.

(یعنی همه کس اعتقاد بکمال میباید داشته باشد. اگر انکار کند یا نداند آنرا معذ ورنخواهد بود.م ت)

و دلالت کرده است خدایتعالی بر عصمت کسیکه نصب کرده است. اورا برای ریاست و بتحقیق واضح شده است ببرهان و قیاس و دلیل سمعی امامت این دو امام لجلا . پسواجب ساخته است این خروج ایشانرا از جملهآ یتیمان که متوجه شدهاست بایشان کلام در این چنانکه واجب ساخته عقل خصوص ms177 قول ویراکه فرموده است:

والله علی کل شیئی قدیر خدایتعالی برهمه چیز قادراست.

(وعقل حکم میکند بعدم قدرت وی برامور محال مثل اجتماع نقیضین میدهد هدایت را بغیر آنها .م:ت)

چنانگه قائم است دلیل برعدم عموم قولوی: واوتیت من کل شیئی (1) عطا کرده شده است. به بلقیس جمیع چیزهارا و ظاهراست که ممکن نیست داده شود بکسی جمیع چیزها . وقولوی : وفتحناعلیهم ابواب کل شیئی. باز کردیم برایشان در های جمیع چیزها را (ومعلوم است که درهای جمیع چیزهارابر کسی باز نمیتوان کردم ت)

و چنانچه تخصیص دادهاست اجماع قولوی را:

فانکحوا ماطاب لکم من النساء مثنی وثلاث ورباع(2)

زن کنید جمعی را که حلال باشند برشما دوتا و سه تاو چهار تا. پراجناع شده است براینکه نبی هله ماخل این حکم نیست و این مخصوص بغیر آن حضرت است واز برای وی زیاد بر چهار زن جایزاست . چنانکه تخصیص داده است عقل قول ویرا:

انا اعتدنا للظالمین نارا احاط بهم سرادقها (3) مامهیا کردیم برای ظالمین آتشی که احاطه کند بایشان پرده های آن آتش وقولوی.

ومن یعص الله ورسوله ویتعد حدوده یدخلة نارا خالدأفیها (4) . کسیکه عصیان

ومن یظلم منکم نذقه عذابا کبیرا(1)

کسی از شما که ظلم کند میچشانیم بوی عذابی کبیر .

پس بیرون کرده است عقل از خطاب باین آیات آدم وموسی و ذوالنون وغیر ایشانرا از انبیاء وصالحین و جماعتی که واقع شده است از ایشان ظلم صغری خواه ذکر کرده باشد خدا بتعالی ایشانرا در صریح تنزیل بتفصیل یا ذکر نکرده باشد. و چنانکه تخصیص داده شده است آیه:

(والسارق والسارقة فاقطموا ایدیهما جزاء بما کسبا نکالا من الله و الله عزیز حکیم (2)

قطع کنید دست مرد دزدو زن دزد را تا اینکه جزای دزدی ایشان باشد وعذاب خدایتعالی برایشان .

یس مخصوص شده است این آیه ms178 ببعض دزدان و شامل جمیع ایشان نیست (مثلا شامل کسی نیست که از غیر حرز دزدیده باشد یا مال پسرش را دزدیده باشد 0م.ت).

چنانکه تخصیص داده شده است آیه : ان النفس بالنفس (3) اگر شخصی کسی را بکشد عوض وی قاتل را میکشند. (پ تخصیص بافته است باینکه قاتل ومقتول هر دومسلمان باشندو آزاد باشندم)

وهم چنین امثال این آیات که طول میکشد ذکر آنها. و هر گاه شخصی که رد میکرد بر امامیه و استدلال میکرد بر عدم امامت آن دو امام معترف باشد باینکه گاه تخصیص می یابد چیزیکه ظاهر آن عموم است بسبب دلیلی که دعوی کندو بسا باشد که موافق باشند با او در این تخصیص دیگران و گاه باشد که مخالف باشند در آن

و آن اینست که خلافی نیست میان امت در اینکه این آیه مخصوص است بجمعی که ناقص باشد عقول ایشان ازحد کمال که سبب یافتن رشداست و شامل نیست کسی را که حاصل باشد برای وی از عقل آنچه حاصل است برای جمعی ازاهل رشد و بلوغ.

پس باطل شد اینکه شامل ائمه ل باشد و چیزیکه واضح میکد ضعف این شبهه را که ایراد کردهاند این ضعفاء اینست کسیکه استدلال میکند باین آیه خالی نیست از اینکه یاقبول میکنداز شیعه امامت این دوامامرابرسبیل جدل یامنکر امامت ایشانست واعتراف بآن نمیکند برهیچ حال .

اگرقبول میکند باطل میشود دلیل وی بسبب اضطراروی باعتراف بخروج کسیکه کامل کرده باشد خد ایتعالی عقل اورا و تکلیف کرده باشد ویرابمعارف و معصوم کردانیده باشد اورا از گناهان از عموم این آیه و واجب است. جمیع اینها برای امام. پس او خارج شد از آیه .

واگرانکار میکند ms179 امامت ایشانرا پس معنی ندارد سئول اواز تأویل این آیه. زیرا تأویل قرآن فرع اینست که اصلی ثابت باشد که منافی ظاهر آن باشد وبسبب آن برظاهر حمل نکنند و بمعنی دیگر تاویل کنند . هر کاه او انکار امامت ایشان کند پس آیه برظاهر خود محمول خواهد بود.

بلی بنابراین اثبات امامت ایشان میباید کرد تا انکار او باطل شود . و دیگر آنکه هر گاه اوانکارامامت ایشان کند بسببی دیکر غیر ازاین آیه که متمسک شده است بآن .

پس کافیست این اوراوغنی میسازد از اعتماد براین آیه و محتاج نمیسازد اورا باین. بلکه اکر اعتماد کند بر این پس خواهد بود برای ترجیح و تأید نه دلیل وبرهان.

(بدانکه کلام شیخ دراین توضیح و تفصیل بسیار مغلق و مجمل بود وما بافی الجمله توجیهی ترجمه کردیم و باوجود این پوشیده نیست براهل فطنت اختلال آن .مت)

با آنکه کلام اوبنابراین خواهد بود مثل کلام کسیکه دلیل بگوید بعموم قول خدای تعالی .

(والله علی کل شیئی قدیر.)

با آنکه منازعه کند در آنچه خلق شده و بکوید خدای تعالی قدرت بر آن ندارد .

زیرا آن بسبب علتشر واجب شده محالست که موجود شود و مثل کلام کسیکه متمسک شود بعموم قول خدای تعالی :

ومن یظلم منکم نذقه عذابا کبیرا (1)

و انکار کند عصمت انبیاء را از کبایر و جزم داشته باشد براینکه ایشان از اهل ثوابند. واین تناقض است و طریقه ایست فاسد که نمیرود بآن هیچ ناظری . پس هم چنین قول بعموم آیهآ مذکور باقول بامامت ایشان تناقض است. پس واجب شد که آیه را تخصیص دهیم.

با آنکه تخصیص کاه واقع میشود درقول و صحیح نیست وقوع آن درعموم عقل و بنابراین میگوئیم که عقل حکم میکند باینکه کمال و عصمت شامل جمیع ائمه است. پس هر کاه دلالت کند دلیل برامامت آن دوامام واجب است تخصیص آیه بغیر ایشان بی شکی با آنکه عموم صیغه ندارد ms180 باعتقاد ماتا اینکه واجب شود عموم بنفس لفظ.

بلکه واجب میشود عموم بدلیلی که مقرن باشد بالفظ. یس هر گاه خالی باشد از دلیل واجب است توقف در آن و نیست دلیلی بر عموم این آیه و این خلاف آن چیزیست که شماتوهم کرده اید با آنکه مخالفین مافراموش کردهاند در اینباب امری را که اگر بخاطرشان بود باز میداشت ایشان را ازاین استدلال . زیراایشان تخصیص میدهندقول

یوصیکم الله فی اولاد کم للذکر مثل حظ الانثیین فان کن من نساء فوق اثنتین فلهن ثلثا ماترک وان کانت واحدة فلها النصف(1)

امر میکند خدا بشما در میراث اولادشما باینکه حصة پردو برابرحصهآ دخترباشد واگر اولادهمین دخترباشد وزیاداز دو دخترباشدیس از برای ایشانست دوثلث میراثو اگریک دخترباشد برای اوست نصف مال .

یس بیرون میکنند اولادر سولا از عموم این آیه بسبب خبر واحدی که مناقض آنست قرآن و باطل میکند آنرا اتفاق آل محمد .

(و آن خبر اینست که آنمرد روایت کرده است که رسو فرمود انبیاء میراث نمیگذارند و هرمالی که از ایشان بماند داخل بیت المال میشود. مت)

و قناعت نمیکنند از خصوم خود باینکه تخصیص دهند آیهآ ایتامرابدلیل عقلی و برهان قیاسی وتواتر اخبار بنص ائمهآ مذکور علیهم السلام. پس کی دیده است عجیبتر ازاین قوم وظالمتر وجائرتر دراحکام .

کلام شیخ ره در رجعت و جواب سئوال مخالفان . شیخ ادام الله عزه فرمود . سئوال کرد مردی معتزلی ازشیخی از اصحاب امامیهما. ومن حاضر بودم در مجلس و حاضر بودند در آن مجلس جماعتی بسیارازاهل نظر و متفقهه که هر گاه باشد مذهب شما اینکه خدایتعالی بر میگرداند اموات را بدنیا پیش از آخرت وقت ظهورقائم تا اینکه شفادهد مؤمنین را بعذاب کافران و انتقام کشد برای اهل ایمان از اهل کفر چنانکه کرده است ببنی اسرائیل بنابر آنچه شماذ کر کردید و متمک شدید بقول خدای تعالی :

ثم رددتالکم ms181 الکرة وامددناکم باموال وبنین وجعلنا کم اکثرنفیرا. (1)

(خطاب ببنی اسرائیل کرده و فرموده که مابرانگیختیم برشما بند گانی چند که شمارا متاصل ساخت، وبعضی گفتهاند ایشان بخت النصرواتباع اویند . بعداز آن فرموده است اینکلامرا ومعنی آن اینست م ت)

بازرد کردیم برثمادولت و غلبه برایشان ومدد کردیم شمارا باموال وپسران و گردانیدیم قوم شمارازیادتر.

(بعضی گفته انداشاره بوقتی است که بهمن اسفندیار یادشاه شدورها کردایران ایشان را و ملک گردانید داینال رابرایشان وغالب شدند براتباع بختالنصر . و پوشیده نیست که این آیه ربطی برجعت ندارد واین رامثال آن کردند و جهی ندارد مگراینکه چون وارد شده است هرچه دربنی اسرائیل واقع شده است در امت رسول مانیز واقع خواهدشد.

و در بنی اسرائیل واقع شده است ضعف و بعداز آن غلبه . پس درامت رسول مانیز میباید واقع شودو آن غلبه دروقت رجعت خواهد بود. و این دلیل نیست تاضعیف باشد بلکه بعداز ثبوت رجعت این نکته است متفرع بر آن بم.ت)

پس خبرده مراچه چیز ایمن میسازد شمارا از اینکه توبه کند یزید و شمر و ابن ملجم وبر گردند از کفروضلالت ورجوع کنند در آنحال بطاعت امام. .

یس واجب شود برشما دوستی ایشان و جزم بثواب برای ایشان و این نقض مذاهب شیعه است .

شیخ مذکور جواب کفت که ماقائل شدیم برجعت از روی اخبار واعلام ائمه علیهم السلام بآن ونیست فکرونظر رادر آن مجال و من نمیگویم جواب ازاین سئوال زیرا حدیثی نرسیده است بمن دراین باب و جایز نیست مرتکب جواب شوم ازجهت غیر حدیث . پس تشنیع کردند بسائل و جماعت معتزله بر او باینکه اعتراف

شیخ میفرماید یس من میگویم بدرستیکه این سئوال دو جواب دارد یکی اینکه عقل منع نمیکند ازوقوع ایمان ازجمعی که سائل ذکر کرد . زیراخواهند بود در آن وقت قادر بر آن و متمبکن از آن . لیکن احادیثی که واردشده است ازائمهآ هدی علیهم السلام بحکم جزم برایشان بخلود در ms182 آتش وتدین بلعن ایشان و برائتاز ایشان تا آخرالزمان منع میکند از شک درحال ایشان و واجب میسازد حکم قطع بسوء اختیار ایشان.

پس جاری شدنددراین بابمجرای فرعون وهامان وقارون. وهر کس که حکم کرده باشد خدایتعالی براو بخلود در آتش و دلالت کند آن براینکه ایشان اختیار ایمان نمیکنند هر گز . از آن جمعی که خدایتعالی فرموده است درباب ایشان :

ولواننانزلناالیهم الملئکة وکلمهم الموتی وحشرناعلیهم کل شئی قبلا ما کانوا لیؤمنوالاان یشاءالله(1)

اکرما بفرستیم بیش ایشان ملئکه راو گفتگو کنند با ایشان اموات و حشر کنیم برایشان جمیع چیزهارا قبیله قبیله و گروه کروه باز بارجود اینها ایمان نمی آورند مگراینکه خواهد خدایتعالی.

شیخ میفر مایدیعنی مگراینکه مضطر سازد خدای تعالی ایشان را باختیار و جمعی که فرموده است درباب ایشان :

ان شرالدواب عندالله الصم البکم الذین لایعقلون ولوعلم الله فیهم خیرا لاسمعهم ولواسمعهم لتولوا وهم معرضون.(2)

بدترین حیوانات پیش خدایتعالی جمعیاند که کر باشند از شنیدن حق ولال باشند در گفتن آن و تعقل نکنند کلمات حق راواگر میدانست خدایتعالی که در ایشان چیزی است هر آینه می شنوانید بایشان حق رالیکن میداید که نیست درایشان چیزی واگر می شنوانید بایشان آنرا باوجود آنکه در ایشان چیزی نیست هر آینه

قال امنت انهلااله الالذی آمنت به بنواسرائیل وانا من المسلمین (3). گفت ایمان آوردم باینکه نیست خدائی غیراز خدائیکه ایمان آوردند باو بنی اسرائیل ومن حالاازجملهآ مسلمانانم . یس خدایتعالی فرموده است :

آلان وقدعصیت قبل و کنت من المفدین(1)

حالا ایمان می آوری که از روی اضطراراست و توبه قبول نمیشود و حال آنکه عصیان کردهآ قبل ازاین وازاهل فسادبودی درایامی که اختیاردانتی .

پس رد کرده است خدایتعالی ایمان اورا ونفع نکرده است باودر آنحال پشیمانی وبازایستادن از کفر . ومثل اهل آخرت که قبول نمی کند خدایتعالی توبهآیشانرا و نفع نمیکند بایشان یشیمانی . زیرا ایشان در آنوقت مضطر میشوند بتوبه و دیگر آنکه مصلحت منع میکند از اینکه تو به همیشه قبول شودو واجب می سازد اختصاص قبول آنرا ببعضی اوقات.

و وجه این ظاهراست و این جواب صحیح است بنا بر مذهب اهل امامت و وارد شده است باین روایات بسیار از آل محمد علیهم السلام از آنجمله آنست که روایت کردهاند از ایشان در تفسیر قول خدای تعالی:

یوم یاتی بعض آیات ربک لاینفع نفسا ایمانها لم تکن آمنت من قبل او کسبت فی ایمانها خیر آقل انتظروانامنتظرون(2).

روزی که ظاهر می شود بعضی از آیات و علامات که خدا قرار داده است تفع نمیدهدبکسی ایمانی که در آنوقت بیاوردا گرپیشترایمان نیاورده باشد یا کب نکرده درایمانش چیزی .

فرمودهاند مراد باین علامت قائما است . پس هر گاه ظاهرشود آنحضرت ms184 قبول کرده نمیشود توبهآ مخالف. واین باطل میکند آنچه رابسائل اعتماد بر آن کرده بود. پس اگر کسی بحث کند براین جواب بچه انکارمی کنید قول کیرا که بگوید بنابراین لازم می آید که خدای تعالی تحربص کند بند گاترا بعصیان و مباح کرداند برای ایشان هرج ومرج وطغیان .

218

زیرا هر گاه ایشان قادرباشند بر کفر و برانواع ضلالت و ناامید باشند از قبول توبه نمیخواند ایشان را داعی بباز ایستادن از آنچه در طبایع ایشانست از فتنه و فساد . و ممنوع نمیشوند از فعل قبیحی که میرسند بسبب آن بنفع عاچل . و کسی که وصف کند خدایتعالی بتحریض کردن خلق برمعاصی و مباح گردانیدن گناهان برای ایشان عظیم افترائی بسته است بر خدایتعالی .

جواب میگوئیم حال چنان نیست که شما گمان کردهاید. زیرادر آنوقتنیست داعی که بخواند ایشانرا بمعاصی بهیچوجهی از وجوه وسببی از اسباب .

از برای اینکه ایشان بسبب عذابیکه کشیدهاند تاوقت رجعت برای مخالفت ائمه علیهم السلام وعلمی که دارند باینکه بعد از این نیزعذاب خواهند کشیدبرای گناهان سابق میدانند که اگر دیگر قصد فعل قبیحی کنند زیاد میشود عقاب برایشان .

پس نیست در اینوقت طبعی که بخواند ایشانرا بچیزیکه زیاد شود بسبب آن عقاب بر ایشان . بلکه وافر است دواعی طبایع خواطر باظهار طاعت و انتقال از عصیان .

و اگر لازم آید بر مااین بحث لازم منی آید بر جمیع اهل اسلام مثل آن دراهل آخرت زیرا توبهآ ایشان نیز باطلست و یشیمانی ایشان غیر مقبول .

پس هرچه جواب بگویند اهل اسلام بکسی که لازم بیاورد این بحث را بر ایشان پس آن بعینه جواب ماست از این بحث.

واگر کسی بحث کندبر جواب اول که چگونه توهم میشود از قوم بعد از رجعت اقامت برعناد واصرار بر خلاف . چنانکه شما گمان کرده اید که ایشان در آنوقت نیز عناد خواهند داشت .

و حال آنکه باعتقاد شما معاینه دیدند عذاب قبررا و رسیده ms185 است بایشان وقت رجعت عقاب .

پس چگونه صحیح است که بخواند ایشان رادواعی بعناد و برسد بخاطرایشان اندیشه وفاد وبچه چیزانکار میکنید قول کسیرا که بگوید این دعوای شمامکابره

جواب میگوئیم صحیح است این دعوی بر مذهب کسیکه جواب گفته است. بآنچه نقل کردیم از اصحاب ماباینکه بگوید جمیع آنچه شردید منع نمیکنداز اینکه داخل شود شبهه برایشان دراستحسان مخالفت بائمه علیهم السلام:

زیرا ایشان گمان میکنند که برانگیخته شدهاند بعداز موت برای کرامت ایشان وبرای اینکه والی شوند در دنیا چنانکه والی بودند و گمان میکنند آنچه بخاطرایشان می آید که عذاب واقع شده است برایشان غلط وسهواست . و مرتبهآ دوم که عذاب واقع میشود برایشان توهم میکنند پیش از آنکه مفارقت کندارواحشان از بدنها که این عذاب برسبیل استحقاق نیست و ازجانب خدایتعالی است .

لیکن مثل سایر دولتهاست که گاهی رو می آورد و گاه بر میگردد. ومثل آزارهاست که رسیده بانبیاء علیهم السلام و جایزاست مراصحاب این جواب رااینکه بگویند که آنچه ماذکر کردیم در این باب عجبترنیست از کفر قوم موسی و عبادت کردن ایشان گاوسامری را .

و حال آنکه مشاهده کرده بودند از موسی آیات و علامات و معاینه دیده بودند آنچیزیراکه رسید بفرعون وقوم ویبسبب مخالفت موسی(ع) و عجبترنیست ازاقامت کفربره خالفت رسو وحار آنکه میدانستند عجز خودرا از مثل آنچه آنحضرت آورده بود یعنی قرآن و مشاهده میکردند معجزات و آیات آنحضرت را و می یافتند صحیح وصادق هرچه را آنحضرت خبربآن میداد قبل ازقوع آن. مثل قول خدایتهالی.

سیهزم الجمع ویولونالدبر(1).

بعدازاین میگریزند جماعت کفار و منهزم میشوند. وواقع شد این در جنگ بدر. وقول وی:

لتدخلنالمسجد الحرام انشاء الله آمنین(2).

اعلام کرده است خدامومنین راباینکه داخل مکه میشوند بامنیت و بتصرف شمادر میآید و آخرچنان شد . وقول وی :

آلم غلبت الروم فی ادنی الارض وهم من بعد غلبهم سیغلبون (1).

(نقل کردهاند که اهل ms186 فارس جنگه کردند باروم و روم مغلوب شد. یس این آیه نازل شد یعنی مغلوب شد روم در زمینی که نزدیکترین زمینهای ایشان بود ببلاد دشمن ایشان.

بعداز اینکه مغلوب شدند غالب میشوند بردشمنان خود و آخر چنان شد که روم درسال هفتم غالب شد برفارس م ت)

و میدیدند آنچه را میرسید بایشان از عقاب و هلاک بشمشیر آنحضرت و هلاک هر کس که آنحضرت وعید میکرد اورا بهلاک .

پس متنبه شوباین و بدان دیگر که بعضی از جمعی نیز که ایمان بآنحضرت آورده بودند منافق بودند و ملحق میشدند در مخالفت آنحضرت باهل کفروضلال با آنکه این بحث صحیح نیست ازاصحاب معارف از معتزله . زیرا ایشان گمان میکنندا کثر جماعتیکه مخالفت کردهاند با انبیاء علیهم السلام ازاهل عناد بودند و جمه ورجمعیکه اظهارجهل بخدایتعالی میکردند عارف بودندبوی برحقیقت وعالم بودند بصدق انبیاء علیهم السلام . لیکن مخالفت میکردند ازروی عناد ولجاج.

یس بنابراین احتمال دارد که حکم دراهل رجعت نیزباینطریق باشد و بتحقیق خدایتعالی فرموده است.

ولوتری اذوقفواعلی النارفقالوا یالیتنانرد ولاتکذب بآیات ربنا و نکون من المؤمنین بل بدالهم ما کانوایخفون من قبل ولورد والعادوالمابهواعنه وانهم لکاذبون (2).

اگر توببینی کافرانرا وقتیکه می ایستند در برابر جهنم پس میگویند کاشکی بر میگشتیم بدنیا اینکه تکذیب نکنیم آیات خدایتعالی راوازاهل ایمان باشیم.

هر آینه تعجب خواهی کردو بدرستی که ایشان دروغ میگویند بلکه چون ظاهر شده است برای ایشان آنچه مخفی میداشتند قبیح پس آرزو میکنند آنرابرای اخفاء آن واکر بر کردند بدنیا عود میکنند بآنچه نهی کرده شدهاند از آن از کفر وفسق.

پس اخبا کرده است خدایتعالی باینکه اهل عقاب اگر بر گردند بدنیاء ودمیکنند بکفر و فساد با و جود آنچه مشاهده کردهاند در قبورو در محشر از اهوال و آنچه چشیده اند ازعذاب الیم وعقاب عظیم . یس دررجعت نیز چنین خواهند بود.

((فصل شصتودوم)

کلام شیخره دراباحت متعه شیخ فرمود حاضر شدم در خانهآ بعضی ms187 از سرداران دولت و در آنجابود شیخی از اسماعیلیه معروف بابن لوء لوء .

پس پرسید از من چه چیزاست دلیل بر اباحت متعه . گفتم دلیل براین قول خدایتعالی است که فرموده است .

واحل لکم ماوراء ذلکمان تبتغوا باموالکم محصنین غیر مسافحین فما اسمتعتم به منهن فاتوهن اجورهر فریضة ولاجناح علیکم فیما تراضیتم به من بعدالفریضة ان الله کان علیما حکیما) (1)

(خدای عزوجل شمرده است زنانی را که حرامند بر آدمی مثل مادر وخواهر وغیر آن بعداز آن فرموده است .م ت)

حلال کرده است خدا از برای شما غیر این زنانرا که صرف کنید اموال خودرا در مهر ایشان درحالیکه محصن و عفیف باشید و زنا نکنید پس کسیرا که متعه کنید ازاین زنان واجب است بدهید بوی اجری که قراردادید برای او گناهی نیست بر شما بعد از انقضاء مدت در هرچه راضی شوید هردو بآن از زیاد کردن اجرت ومدت یا

پ حلال کرده است خدایتعالی نکاح متعه را بصریح لفظ آن و ذکر کرده است اوصاف آنرا از قراردادن اجرت و رضا شدن بعد از مدت بزیاد کردن مدت واجرت یاجداشدنازهم.

گفت بچه چیز انکار میکنی قول کیرا که بگوید این آیه نخ شده است. بقول خدایتعالی:

والذین هم لفروجهم حافظون الاعلی ازواجهم اوماملکت ایمانهم فانهم غیر ملومین فمن ابتغی وراء ذلک فاولئک هم العادون(1)

بتحقیق فوزوفلاح یافتند مؤمنانیکه حفظ میکنند فروج خودرا و مباشرت نمیکنند مگربازنان خود و کمیزان خویش.

یس بدرستیکه ایشان (یعنی جمعیکه مباشرت گنند بزنان و کنیزان خویش وبغیر نکنند م ت) ملامت کرده نمیشوند در اینباب پس کسیکه طلب کند غیر این دوطایفء راتجاوز کرده است از حدود خدایتعالی و گنهکار است. ms188

پس منع کرده است خدایتعالی از مباشرت مگربازن یا کنیز خویش وهر گاه متعه زن نباشد و کنیز نیز نباشد باطل میشود قول کسیکه حلال داند آنرا.

شیخ میفرماید من گفتم باو که خطا کردهای تودراین معارضه از دووجه یکی آنکه دعوی کردی متعه زن نیست و مخالفن تودفع میکنندترا از این و ثابت میکنند که اوزن است در حقیقت . دوبم آنکه سورهآ مؤمنون مکی است وسورهآ نساء مدنی . و مکی پیشتر از مدنی نازل شده است پس چگونه نسخ میکند آنرا و حال آنکه آن مؤخر است در تزول و این غفلتی است عظیم.

کفت اکر متعه زن باشد هر آینه لازم میآید که میراث ببرد و طلاق باوواقع شود واجماع شیعه براینکه نهوارث است ونه مطلقه دلیل است برفساد قول متعه.

جواب گفتم این نیز غلطی است که کردهآ زیرا واجب نیست برای زن میراث وجواز طلاق وی بمحض اینکه زناست بلکه حاصل میشود این برای او بسبب صفتی که زیاد است برزن بودن . ودلیل براین اینستکه کنیزهر گاء زن کسی باشد میراث نمیبر داز شوهر و شوهر نیز میراث نمیبرد ازوی . وزنیکه شوهرش را کشته باشد میراث نمیبر داز اووزنیکه ذمی باشد میراث نمیبر دو کنیز را که بفروشند باین میشوداز شوهرش بی طلاق . و همچنین زنی که لعان کرده باشد یا خلع کرده باشد یا مرتد شده باشد یاشوهرش مرتدشده باشد یاشیری خورده باشد که باعث حرمتوی شود . مثل اینکه شیر درشوهرش رایازن شوهرش راخورده باشد جمیع اینها میشود بی طلاق . با آیکه همهآ اینهازن شوهران خودند در حقیقت . پس باطل شد آنچه توهم کردی. دیگر جوابی نکفت.

پس صاحب مجلس واومردی اعجمی بود و معرفتی نداشت بفقه. بلکه امور ظاهری را میدانست کفت بمن سئوال میکنم از تواز اینباب از مسئلهآ پس خبرده مرا که آیار سولل ا له یا امیر المؤمنین متعه کردند.

گفتم نرسیده است بمن دراینباب خبری ونمیدانم این را. ms189

گفت اکر متعه خوب بود البته میکرد رسو و امیر المؤمنین ا گفتم ای سردار نیست حق اینکه هرچه نکرده است آنرارسول ص حرام است زیرار سول وائمه علیهم السلامزن کردند کنیز راو نه اهل کتابر اوخلع نکردند وزن نکردند زنگی را و نکاح نکر دندمندی راوحال آنکه هیچ یک از اینهاحرام نیست مکرنکاح کتابیات که شیعه حرام میدانند و مخالفین حلال.

پس کفت بگذار این قولرا وخبرده مراازمردیکه بیاید ازقم مثلا و ارادهآ حج داشته باشد. پس داخل شود در مدینة السلام یعنی بغدادو متعه کندزنی رابعد از انقضاء مدت ترک کند اورا وبرود بحج واین زن حامله شود ونداند حال ویرا.

پس حج کند و بیاید بشهر خود باز بعد از بیست سال دیگر عود کند بآنجا واز آن زن دختری متولد شده باشد .

پس آن مردمتعه کند این دختررا ونداند کیست پس لازم نمیآید بنابراین که مباشرت کرده باشد آنمرد بادخترخود پس این بیارفضیح و رسوائیست .

یس گفتم اکرواجب سازد آنچه توذ کر کزدی تحریم و تقبیح متعه را واجب میسازد تحریم و تقبیح نکاح دائمی و هرنکا حیرا از برای آنکه اتفاق میافتد در آنچه تو ذکر کردی و گردانیدی آنراطریق معرفت تحریم متعه . زیرا ممکن است که بیرون برود مردی ازاهل سنت و اصحاب احمدبن حنبل از خوارزم بارادهآ حج ی فرود بیاید در مدینة السلام و محتاج باشد بنکاح پ بطلبد زنی حنبلی سنی ازهمسایه های خویش وبگوید باو که پیدا کن برای من زنیکه نکاح کنم.

یس دلالت کند ویرا بدختری جوان صاحب عصمت که ولینداشته باشد .پس آنمر در غبت کند در آن وزن مذ کور تفویض کند امرش رابامام محله و صاحب مسجد. پس حاضر شوند دو مرد از جمعیکه نماز میکنند با امام و عقد کنند زنرا برای مرد خوارزمی سنی که حلال نمیداند متعه را و اودخول کند بزن باشد باوی تاوقت رفتن حاج بمکه.

پس بخواند ms190 شیخی را که عقد کرده و طلاق دهد زنرا بحضوراو و بدهد عدهآویرا و هر چه واجب باشد بر او از نفقه بعداز آن برود وحج کند و بر کردد از مکهاز راه بصره بشهر خودو آن زن حامله شده باشد و او نداند باز بعداز بیست سال بیاید ببغداد برای حج.

پس فرود بیاید درهمان محله و طلب کند آن عجوزه را نیابد او را و مرده باشد او پس طلب کند غیراورا بیاید یکی از خویشان اویادلالهآ دیگر مثل اوپس ذکر کند برای وی دختری راو آن دخترزن وی باشد که حالامرده است و او رغبت کند در آن زن و عقد کند اورا چنانکه عقد کرده بود مادرش را بولی ودوشاهد و دخول کند باو پس لازم میآید که دخول کرده باشد بدختر خود و حرام باشد بسبب هرلکاحی.

پس اعتراض کرد شیخیکه اول سئوال کرد یعنی ابن لؤلؤ و کفت که اعتقاد مااینست که واجب است براین مرد که وصیت کند بهمسایههای خویش باطلاع بر حال آنزن واین ساقط میکند آن شناعت را.

گفتم من هر گاه این واجب باشد نزد شماپس بدرستیکه نزدما چیزی واجبتزو لاز متراست. و آن اینست که وصیت کند شخصیکه متعه کرده است بمردی از برادران خود در آن بلد که اعتماد باشد براو باطلاع بر حال آن متعه . واگرنیابد چنین کسیرا وصیت بجمعی از اهل آن بلد واز روی تقیه بگوید بایشان که این زن منست وتگوید که متعه است و این شرط است نزدما . پس باطل شد آنچه توهم کردی.

بعداز آن رو آوردم بجانب صاحب مجلس و گفتم که امرما بااین فقهاء عجیب و غریب است زیرا اتفاق کردهاند براینکه مابدعت کردیم درنکاح متعه باوجود آنکه اجماع کردند براینکه رسول اذن داده است در آن . واصحاب متعه کردند در زمان آنحضرت وباو جود ظاهر کتاب خدایتعالی در تحلیل آن واجماع آل محمد له ا له بر ms191 اباحت آن :

واتفاق براینکه عمر حرام کرد آنرادرایام خلافتش بااقرارباینکة حلال بوددر عهدرسو صلی ا له.

یس اگر مابضلالت باشیم در باب متعه هر آینه خواهیم بود بر شبهة ایکه منع کند از آنچه اعتقاد دارند مخالفین در باب مااز ضلالت ما ووجوب برائت از ما . واما مخالفین مایس نیست درمیان ایشان هیچکس مگراینکه قائل است در نکاح و غیر آن بضد قرآن وخلاف اجماع ونقض شرع اسلام و منکر طبایع لزد صاحبان انصاف و مروت و رجوع نمیکنند در آن شبهه ایکه کشانده باشد ایشانرابآن و با وجود این دوست میدارند از ایشان بعضی بعضی دیگر را و میکنند تعظیم یکدیگررا و نیست علت این مکر اختصاص قول مابآل محم پس بسبب عداوت با ایشان انداختهاند ماراز یک کمان .

یس بدرستیکه ابوحنیفه نسمان بن ثابت میکوبد اکر شخصی لکاح کندمادرش

و میگوید هر گاه مردلواط بپسری کند و فرو کند ذ کرش را درد براوواجب نیست بروی حد ولیکن منع کرده میشود بکلام غلیظ وادب ویک کفش زدن وهرچه شبیه اینها باشد. و میگوید که شرب نبیذ صلب یا آنکه مسکرات طلق و حلال است و این سنت است و تحریمش بدعت.

و شافعی میگوید هر گاه زنا کند مردی بزنی و حامله شود از اووبزاید دختری حلال أست برای آن ms192 مرد که زن کند دختررا ووطی کند اوراو ولد حاصل کند ازاو هیچ حرجی نیست براو ودراین حلال کرده است وطی دخترخویشرا . و گفته است. مردی بخرد خواهری که داشته باشد از رضاع و وطی کند اورا واجب نیست براوحد وتجویز کرده است شنیدن غنابعود و هرچه شبیه آن باشد.

ومالک بن انس کفته است که وطی کردن زبان درد بر حلال است و جایز است شنیدن غنا بدف واشباه آن ازلهوها ولعبها. و کمان میکند که سنت است درعرایس وولائم.

وداودبن علی اصفهانی گفته است که چمع میان دوخواهر در کنیز حلالست و جمع میان مادرودخترجایز است :

پس قسمت کردهاند این جماعت فجورراوهرمنکری رادرمیان خود . وحلال کردانیدهاند همه را وانکار نمیکنند بعضی از ایشان بربعشی . با آنکه کتاب وسنت و اجماع شهادت میدهد بضلالت ایشان دراینها وراوجود اینها عظیم شمردهالداهر متعه

یس معلوم ماشد که ایشان از اهل دین نیستند و لیکن تعصب دارند و عداوت با آل محمد لی الله له.

و چون اینهار انقل کردم عظیم شمرد صاحب مجلس این را وانکار کردواظهار برائت کرد از معتقد خویش و آسان شد براو امرمتعه و قول با باحت آن .

شیخ ره عیفرهاید من استدلان کردم بآیه ایکه دراول فصل مذکورشد بر تحلیل متعه در مجلس شخصیکه رئیس زمان خود بود .

یس اعتراض کرد بر من ابوالقاسم دار کی بچه پنیزانکار میکنی این را که مزاد بقول خدایتعالی هر کس را استمتاع کنید باو مدهید اجرت اوراعقد دوام باشد واشاره کرده باشد باستمتاع بسوی التذاذ نه نکاح متعه که شما قائلید بآن.

جواب گفتم که استمتاع اگرچه در اصل بمعنی التذاذ است لیکن هرگاه تعلیق کرده شود بذ کرنکاح و اطلاق کرده شود بی تقییدی اراده کرده نمیشود مگر نکاح متعه. زیرا این اسم در شریعت و متعارف اهل آن علم است برای این نکاح .

آیا نمیبینی اگر ms193 بگوید کسی نکاح کردم دیر وز زنی را بطریق متعه بااین زن نکاح من اورا وعقد من براوبرای متعه است یا اینکه فلانی حلال کرده است نکاح متعه را فهمیده نمیشود از قول وی مگر نکاحی که شیعه بآن رفتهاند واگر چه متعه والتذاذ گاه میباشد بوطی کنیزان وزنان دائمی . چنانکه وطی درلغت سائیدن ومالیدن باطن قدم است بچیزی برسبیل اعتماد و استقراربر آن .

وحال آنکه اگربگوید کسیکه وطی کردم کنیزم را یا کسیکه وطی کندزن غیر رازنا کرده است. یافلاتی وطی میکند زنش را درحال حیض فهمیده نمیشودازاین در شریعت چیزی غیر از دخول نه وطی قدم . و همچنین غایط درلغت چیزیست که بالا رفته باشد و بعضی گفتهاند چیزیست که یائین آمده باشد .

وحال آنکه اکر کسی بکوید که آیا جایز است که اتیان کنم بغایط بعد از آن وضونکیرم ولماز کنم . یا بکوید فلابی انیان کره بنایط واستبراء نکرد فهمیده

و هر گاه بوده باشد امر چنانکه ذکردیم ثابت میشود اطلاق لفظ متعه واقع نمیشود درشرع مگر برنکاح که ذکر کردیم . واگرچه استمتاع دراصل لغت بمعنی التذاذاست چنانکه مذکورشد.

پس اعتراض کرد برمن قاضی ابو محمدبن معروف، و کفت این استدلال واجب میسازد بر توقول باینکه خدایتعالی حلال نکرده است باین آیه غیر نکاح متعه را . زیرا چیزی دیگر غیر از آن مذکور نیست دراین آیه و اجماع بر آنکه این آیه شامل تحلیل نکاح دوام نیزهست دلیل است بر بطلان آنچه تواعتماد کردی بر آن.

جواب گفتم که وارد نمیآید اینکلام براصل استدلان و لازم ندارد معتمد من آنچه رالازم آوردی توبرمن زیراقول خدایتعالی که فرموده است:

واحل لکم ماوراء ذلکم ان تبتغواباموالکم محصینن غیر مسافحین .

حجلال کردهاست خدا برای شما غیراین زنانرا که صرف کنید اموال خودرا ms194 برای ایشان درحالیکه عفیف باشید وزنا نکنید .

شامل هر مناکحی که مخالف زنا باشد هست فیالجمله وداخل است در آن نکاح دائمی و کنیز ومتعه وبعداز آن مخصوص شده است نکاح متعه بقول وی که فرموده است :

فما استمعتم به منهن فاتوهن اجورهن فریضة.

یس هر که استمتاع کنید بوی، بدهید باواجرتش را.

واین مثل اینست کسی بگوید حرام کرده است خدا یتعالی برتوفلان طایفهرا ازنان وحلال کرده است برای تو غیرایشانرا.

یس اگر متعه کنی زای را از آن زنان حلال حکم فلان و فلانست واکر نکاح دائمی کنی خکم فلان وفلانست.

پس ذکر میکنید برای او آن جمعی را که حلالند مجملا وبیان میکثید تکاح

شیخ ره هیفرماید حاضربودم در مجلس شریف ابوالحسن احمدبن قاسم محمدی ره وحاضربود ابوالقاسم دار کی . یس پرسید مردی از شیعه از ابوالقاسم چه چیزاست دلیل برتحریم نکاح متعه . اواستدلال کرد بقول خدایتعالی :

والذین هم لفروجهم حافظون الاعلی ازواجهم اوما ملکت ایمانهم فانهم غیر ملومین فمن ابتغی وراء ذلک فاولئک هم العادون.

(آنچه در اوائل فصل مذکورشد باترجمهآ آن و وجه استدلال چنانکه مذکور شداینست که این آیه دلالت میکند برتحریم غیرزنان و کنیزان مت)

گفت ومتعه باتفاق شیعه نه زناست ونه کنیز . پس باطل است تحلیدوی .

سائل گفت بچه چیزانگار میکنی که این زن باشد، و آنچه نقل کردی از شیعه انکار آن بی اصل باند.

جواب گفت اگرزن باشد وارث خواهد بود . زیرا اتفاق حاصل است براینکه هرزنی میراث میبرد از شوهر و شوهر از وی مکر آنچه بیرون کرده است آنرادلیل یعنی کنیز که زن کسی باشد وذمی و زنیکه شوهرش را کشته باشد .

پس نزاع کرد سائل با اودر این دعوی و گفت بچه چیزانکار میکنی که متعه نیززن باشد و مثل آنسه طایفه باشد دراینکه میراث نبرد ms195 و تنگ گرفت اورا دراین مطالبه . پس چون طول کشید کلام میان ایشان دراین نکته ومکررشد .

ابوالقاسم کفت دلیل بر اینکه متعه زن نیست اینست که کسی قصد استمتاع کند اگربگوید بزن که متعه من کردی نفس خودرا وزن بکوید بلی حاصل میشود متعه ایکه نیست میان اوومیان مرد میرائی ولاحق میشود باوطلاق . واگربگوید او زن من کردی نفس خودرا واو بکوید بلی حاصل میشود زنیکه واقع میشودبا وطلاق وثابت میشود میان اوومرد میراث .

یس اکر متعه زن بود مختلف نمیشود حکم آن باختلاف الفاظ و واقع نمیشد

یس ندانت سائل چه گوید جواب این بسبب عدم فقه وفهم وی وضعف بصیرت وی باصل مذهب.

شیخ میفرماید پس من گفتم بدارکی چرا گمان کردی احکام متغیر میشود باختلاف آنچه توذ کر کردی از کلام . و بچه چیزانکار میکنی که عقد برزن بلفظ استمتاع قائم باشد مقام عقد براو بلفظ زوجیت وعقد براو بلفظ زوجیت قائم باشد مقام لفظ استمتاع.

یس آیا مییابی توبرهانی برای آنچه دعوی کردی ازاین امریادلیل بر آن یا بیابی در آن . و بعدازاین میگوئیم چگونه جرئت کردی دعوی کنی اجماع شیعه رابر آنچه ذکر کردی و حال آنکه شنیده نشده است این ازاحدی از ایشان ونخواندهآ این را در کتابی از کتابهای ایشان و من که باتو نشتهام در این مجلس فتوی میدهم باینکه فرق نیست میان لفظ تزویج و متعه در باب نکاح خواه نکاح دائمی باشد یانکاح متعه.

بلکه فرق میان این دونکاح بحسب لفظ از جهت عبارت بذ کرمدت است در نکاح متعه وترک آن درنکاح دوام.

پس اگر کسی بگوید بزنی که متعه من کردی نف خودرا وذکرنکندمدت را واوبکوید بلی واقع میشودنکاح دائمی وزایل نمیشود مگر بطلاق . واگربگوید باو که زن ms196 من کردی نفس خودراتافلان مدت واو بگوید بلی واقع میشود نکاح متعه.

و نیست میان شیعه خلافی در آنچه ذکر کردیم. پس دیگر جوابی نگفت که واجب باشد حکایت آن وظاهرشد کلام براو.

سؤوال کردند از فضل بن شاذان ره از آنچه روایت کردهاند عامه ازامیر المؤمنین لا که فرمود آنحضرت نمی آورند پیش من کسیرا که تفضیل دهد مرا برابوبکر و عمر مگراینکه بزنم اورا حد کسیکه افترابسته است.

یس فضل کفت روایت کرده است این حدیث راهمین سویدبن غفلة. واجماع کردهانداهل اخبار بر ایننکه او کثیر الغلط است. و بعدازاین میگوئیم که نفس این حدیث متناقض است . زیرا امت اجماع کردهاند بر اینکه امیرالمؤمنین لجلاعادل بوددرهر حکم که میکرد و نیست از شأن عادل اینکه بزند حد کسیکه افترا گفته باشد بر کسیکه افترانگفته باشد.

زیرا این جورا است باعتقاد جمیع امت . و علی بن ابیطالب جلا باعتقادمابری است از آن .

شیخ ره می فرماید من میگویم اگر صحیح باشد این حدیث از آن حضرت و قطع نظر کنیم ازدلائل که ذکر میکنم بعدازاین برعدم صحت آن . پس معنی آن اینست کسیکه مفاضله کند میان آنحضرت وابوبکر و عمرواجب شده است براوحد مفتری از برای آنکه و اجب ساخته است برای ایشان بسبب مفاضله فضیلتی را که مستحق آن نیستند. زیرا مفاضله نمیباشد مگرمیان دو کس که نزدیک باشند در فضیلت وبعد درمفضول فضلی باشد .

و هر کاه بوده باشد دلائل براینکه کسیرا که طاعتی نیست فضیلتی ندارد دردین. و اینکه مرتد از اسلام نیست در اوچیزی از فضائل دینی . واین دومرد بسبب انکاراص بیرون رفته باشند از ایمان. باطل میشوداینکه بوده باشد برای ایشان فضیلتی دراسلام.

یس چگونه حاصل است برای ایشان فضیلتی که نزدیک باشد . بفضیلت امیر المؤمنین لا وهر کاء تفضیل دهد شخصی آن حضرترا بر ایشان واجب ساخته است برای ایشان فضیلتی عظیم دردین . پس مستحق شده است حد مفتری را که ms197 کاذب

زیراافترای او در تفضیل آنحضرت برایشان بسبب اینست که کاذب است دراثبات فضل دینی برای ایشان واو مثل کسی است که تفضیل دهد مردی نیکو کار پرهیز کار رابرمردی کافر مرتد خارج از دین . ومثل کسیکه تفضیل دهد جبرئیل رابرشیطان . وتفضیل رسولالهر ابرابوجهل بن هشام . دراینکه مفاضله میان این جمعی که ذکر کردیم واجب می سازد برای کسیکه دراصل فضیلتی ندارد فضیلتی را که نزدیک باشد بفضیلت بزرگان نزد خدای تعالی . و این ظاهر است برای کسیکه تامل کند در آن.

با آنکه اگر این حدیث صحیح باشد و معنی آن چنانکه قوم توهم کردهاند. واجب میشود که حد مفتری واجب باشد برسول اله و حاشا منذلک . یعنی منزه وپا کیزه است آنحضرت ازامثال این معنی .

زیرا حضرت رسولل ال تفضیل داد امیر السمؤمنین لا را بر جمیع خلق و عقد اخوت بست میان خودواو. گردانید وی رابحکم خدایتعالی در مباهلهآ نفس خویش و گرفت درب خانههای جمیع اصحابرا الادرب خانه آنحضرترا. ورد کرد کبراء اصحاب را از نکاح دختر خودسیدهآ نساء العالمین علیهما السلام .

ونکاح کرد اورا برای وی و مقدم گردانید اورا در جمیع تولیتها . و خبرداد که دوست میدارد خدا و رسول ویرا و دوست میدارند اورا خدا ورسول وی. وخبر داد که او دوسترین خلق است نزد خدایتعالی و اینکه او مولای کسی است از خلایق که رسول خود مولای اوست . واینکه او نسبت برسول مثل هارونست نسبت بموسی بن عمران واینکه او لا افضل است ازدو کس که سید جوانان اهل. بهشتاند (یعنی امام حسن وامام حسین علیها السلام) .

و اینکه جنگ باوی جنگ بارسول است و صلح باوی صلح با او وغیر اینها از آنچه طول میکشد ذکر آن . وهم چنین واجب میشود که آنحضرت واجب کرده باشد حد بر خود وقتیکه ظاهر میکرده فضیلت خود را بر جمیع اصحاب

و میفرمود من ms198 بندهآ خدایم و برادررسول اویم و نگفته است این کلامرا احدی پیش ازمن ونخواهد گفت کسی بعداز من مگر مفتری کذاب، نماز کردم هفت سال پیش ازهمهآ مسلمانان .

و وقتیکه میفر مود بعثمان چون او گفته بود که ابو بکر وعمر بهتر از تواند فرمود که چنین نیست بلکه من بهتر از توام و بهتراز ایشان . عبادت کردهام خدای عزوجل را پیش از ایشان و بعدازایشان.

وهم چنین لازم میآید که واجب کرده باشد حد بر پسر خود امام حسن (ع) و بر جمیع ذریت خود وبرهمهآ اشیاع وانصار واهل بیت خویش . زیراشکی نیست در اینکه ایشان اعتقاد داشتند بتفضیل حضرت برجمیع صحابه .

وامام حسن (ع) فرموده است در صبح آن شبیکه امیر المؤمنین (ع) رحلت نموده است بتحقیق وفات کرده است مردیکه سبقت نگرفتهاند براو اولون در عمل نیکی نمیرسند و آخرون در فضیلت.

پس این مقال (یعنی قول بوجوب حدبر اشیاع واتباع آنحضرت یانسبت دادن این حدیث بامیر المؤمنین (ع) م .ت) ساقط وباطل است البته .

شیخ ره میفرماید منع نمیکنم من این عبارت را که امیر المؤمنین (ع) افضل است از ابو بکر و عمر بنابر تسلیم فضیلت ایشان بطریق جدل مابنابر اعتقاد مخالفین دراینکه ایشان فضیلتی دارند دردین .

و اما بر تحقیق قول در مفاضله این عبارت غلط و باطل است و شاهد بر آنچه تجویز کردم از قول و نظر آن قول امیر المؤمنین (ع) است که فرموده است در باب اهل کوفه.

الهم انی قدمللتهم وملوای وسئمتهم وسئمونی اللهم فابدلنی بهم خیرا منهم و وابدلهم بی شرآمنی .

خدایا بدرستیکه من ملول کردم ایشان راوایشان ملول کردند مراومن دلگیر

اتهجوه ولست له بکفؤ فشر کما لخیر کما الفداء

(خطاب بابوسفیان است که هجو کرده بوده است رسول یالرا.م ت)

آیاهجو میکنی تواورا و حال آنکه تو کفواو و مثل وی در فضیلت نیستی پس هر کدام از شما که بدباشد فدای آن دیگری شود که خوبست.

ونبود دررسولالله شری لیکن گفته بوده است این کلامرا بنابر اعتقاد کسیکه هجو کرده است آنحضرت را.

(ونظیراینست قول خدایتعالی: انا وایا کم لعلیهدی او فی ضلال مبین. بدرستیکه ما باشما در راه راستیم یادرضلالت ظاهر . یعنی مامؤمنین برراه راستیم و شما کافرین در ضلالت یا برعکس . ورسول اله له برضلالت نبود. یس این کلام بنا براعتقاد کافرین است م.ت)

شیخ ره فرمود که فضل بن شاذان ره استدلال کرده است برامامت امیر المؤمنینع بقول خدایتعالی :

واولواالارحام بعضهم اولی ببعض فی کتاب الله من المؤمنین والمهاجرین (1)

(خدای عزوجل فرموده است که نبی اولی است بمؤمنین از انفس ایشان و زنان اومادرهای ایشانند . بعداز آن فرموده است م ت)

خویشان بعضی از ایشان اولی است ببعض دیگر در حکم خدایتعالی ازمؤمنین ومهاجرین .

(وظاهر کلام فضل اینستکه مراد بخویشان اقرباء نبی است و بعضی که اولی است بعضی است که اقرب باشد و مراد باولویت اولویت در مقام وولایت است و مراد ببعض دیگرر سو است.

وقول خدایتعالی ازمؤمنین ومهاجرین بیان اقرباست .

پس معنی آن چنین میشود اقربای نبی که مؤمنین ومهاجرین باشند اولی است بعضی از ایشان که اقرب باشند بآنحضرت بمقام و ولایت وی . م .ت 0)

وفضل در بیان استدلال کفته است هر گاه واجب ساخته باشد خدای تعالی ولایت رسول الله له وسلا برای اقرب بآتحضرت وحکم کرده باشد . باینکه او الی است بآنحضرت از غیر وی واجب میشود که امیرالمؤمنین ل اولی باشد بعقام رسول ا اله از جمیع مردم.

(زیرا او اقرب است برسول و پوشیده نیست که ظاهر این کلام ms200 و آنچه بعد از این کوید اینت که تفسیر کرده است آیه را بآن طریق که ذکر کردیم . م .ت)

بعد از این فضل کفته است اکر کسی بگوید عباس اقرب بود برسول از امیر المؤمنین ( زیرا عباس عم وی بود وامیر المؤمنین ل یسر عم وعم اقرب است از پسرعم . م .ت)

جواب میگوئیم که خدایتعالی ذکر نکرده است اقرب بر سول یاا مگر با وصفی و آن اینست که از مؤمنین و مهاجرین باشد و عباس از مهاجرین نبود و هجرت نکشید باتفاق مسلمانان . پس او بیرون رفت از این آیه.

شیخ ره میفرماید من میگویم که امیر المؤمنین لا اقرب بود برسو از عباس و اولی بود بمقام آنحضرت ازوی. اگر ثابت شود که مقام موروثی میباشد زیرا امیر المؤمنین لا پسرعم رسولل از طرف پدر ومادر یعنی ابوطالب وعبدالله از یک پدر ومادر بودند . وعباس ره عم آن حضرت است از طرف یدر وبس یعنی برادر

و باز میگویم که اکر فاطمه علیها السلام موجود نبود و بعد از رسول هر آینه امیر المؤمنین لا احق بود بتر کهآ آن حضرت از عباس ره واگرمیراثمیبرد باولد احدی غیر از پدر و مادر و زن و شوهر. هر آینه امیرالمؤمنین بلا احق بود بمیراث آن حضرت بافاطمه علیها السلام از عباس ره بسبب آنچه ذکر کردم ازقرابت امیر المؤمنین ل جلا از دوجهت واختصاص عباس ره بقرابت از یک جهت .

شیخ ره میفرماید من نمیدانم خلافی میان اهل علم در اینکه امیرالمؤمنین (ع) پسر عم رسول بود از طرف یدر و مادر وعباس عم وی بود همین از طرف پدر و دلالت میکند براین آنچه روایت کردهاند آنرا ناقلان اخبار .

و آن اینست که ابو طالب ره گذر کرد برسول دید که نماز میکند و علی (ع) در یهلوی ms201 وی ایستاده . پس چون سلام کرد وفارغ شد، ابوطالب کفت چه چیزاست اینکار که تو میگوئی پسر برادر من.

رسول اله اله فرمود چیزی است که امر کرده است مرا بآن رب من و مقرب میسازد مرا بسبب این بجانب خود . یس ابوطالب گفت بیسرش جعفر که ای پسر نماز کن عقب پسر عمت پس نماز کرد رسول باعلی وجعفر علیهما السلام در آنروز و آن اول نماز جماعتی بود که در اسلام کرده شد بعد از آن ابوطالب این ابیات را خواند:

ان علیا وجعفرا ثقتی عند ملم الزمانوالکرب

بدرستی که علی و جعفر معتمد و پناه من اند نزد حوادث روز گار و کربتها وغمها.

والله لااخذل النبی ولا یخذله من بنی ذوحسب

قم بخدا من خوار نمیکنم نبی را وخوار نمیکنند او را از پسران من هر - کدام که شرافتی داشته باشند .

لاتخذلا و انصرا ابن عمکما اخی لامی من بینهم و ابی یعنی خوار مکنید ونصرت دهید ای علی و جعفر پسر عم خود را آنچنان عمی که او در میان برادران برادر من بود از طرف پدر ومادر هردو . و هم چنین دلات میکند بر آن آنچه روایت کرده است آنرا جابرین عبداله انصادی ره و آن اینست گفته است شنیدم از علی (ع) که میخواتد این ابیاترا ورسول ال له کوش میکرد : انا اخوالمصطفی لاشک فی نسبی معه ربیت وسبطاه هما ولدی من برآدر رسولم وشکی نیست در نسب من با او تربیت کرده شدم و بزر که شدم و دو سبط او پسرهای منند . جدی و جد رسول الله منفرد و فاطم زوجتی لاقول ذی فند جد منوجد رسول یکشخص است وفاطمه زن منست واین که گفتم سدق است و قول دروغگوئی نیست. فالحمدلله شکرا لاشریک له البر بالعبد والباقی بلاامد (1) پس حمدوشکر مرخدایرا که شریک ندارد ونیکوئی میکند ببند کان وباقی است وهر گززایل نمیشود . وجابر کفته است پش تبسم ms202 کزد رسو و فرمود که راست گفتو همه را

ان علی بن ابی طالب ای علی . ودر این باب نیز شاعر کفته است . جدا رسول الله جداء بدر ستیکه دوجد رسول جد علی بن ابیطالب نیزهتند . ( ومراد بدوجد یدر یذر ویدر مادر است .4.ت) ابوعلی وابوالمصطفی من طینة طیبها الله پدر علی و پدر مصطفی از یک طینت اند که طیب کردانیده است خدایتعالی آن طینت را .

پس هر کاه بوده باشد اقرب اولی از ابعد و دختر مستحق نصف باشد باو جود عم چنانکه مستحق آن بود باوجود پدرو مادر بتصریح آیهآ سابق نظر میکنیم در نصف دیگر و کسیکه اولی باشد بآن آیا عم است یادخترپس هر گاه مابیابیم دختر رااقرب ازعم زیرا اونز دیکست بپدر بنفس خود وعم نزدیکست بمیت بسبب جدش وجدنزدیکست باو بسبب یسرش که پدرمیت باشد واجب میشود ردنصف باقی نیز بردختر بمفهوم آیهآ او لوالارحام.

واماسنت پس بدرستیکه چون کشته شد حمزة بن عبدالمطلب ره و گذاشت دختری وعباس برادروی ورسول م اله یسر برادروی وامیرالمؤمنین للا وجعفرعقیل پسرهای برادروی . رسول داد جمیع تر کهآ ویرا بدختر وی وخود چیزی بر- نداشت و چیزی نداد ببرادروی عباس ونه بپسرهای ابوطالب برادروی .

یس دلالت کرد این براینکه دختراحق است بجمیع میراث ازعم وبرادر ویسر برادر . وبتحقیق خدایتعالی فرموده است :

لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة لمن کان یرجوالله.(1)

هر کس از شما که امید رحمت خدایتعالی و ثواب روز جزاداشته باشد رسول الله برای وی مقتدای خوبیست . (یعنی واجب است کهاقتداء برسول الله کند) . وفرموده است :

وما اتیکم الرسول فخذوه ومانهیکم عنه فانتهوا (2) .

هرحکمیکه بیاورد رسول برای شما اخذ کنید آنرا و عمل بآن کنید و هرچه نهی کند شمارا از آن باز ایستید از آن و مکنید آنرا.

(غرض شیخ ره از نقل این دو آیه اینست که خدای تعالی امر کرده است مارا باتباع رسول فل ا له درهمهآ امورو آنحضرت قسمت میراث چنان کرد . پس مانیزعمل بآن میکنیم .م ت)

و اما اجماع آل محمد علیهم السلام یس بدرستیکه اخبار متواترشده است از ایشان بآنچه ذکر کردیم (از اینکه دخترجمیع مال رامیبرد وعم هیچ نمیبرد .مت)

وبتحقیق رسول ل الله فرموده است :

انی مخلف فیکم الثقلین کتاب الله وعترتی اهل بیتی وانهمالن یفترقاحتی یردا علی الحوض.

من میگذارم ms204 بعد از خود درمیان شمادو چیز ثقیل یکی کتاب خدایتعالی و دیگری اهل بیت من و این دو چیز هر کزازهم جدا نمیشوند و مخالفت یکدیگر نمیکنند تا وقتیکه باز کردند بحوض کوثر.

سائل گفت بچه دلیل انکار میکنی این را که قول خدایتعالی:

واولواالارحام بعضهم اولی ببعض فی کتاب الله .

در میراث نباشد بلکه در چیز دیگر باشد وفعل رسو بسبب این باشد که وارثان دیگر از روی طیب نفس بخشیده باشند تمامتر که رابد ختر حمزه واجماعی که ذکر کردی از آل محمد علیهم السلام حجت نیست . بلکه حجت اجماع جمیع امت است .

شیخ ره فرمود اما انکارتواین را که آیهآ (اولواالارحام) درباب میراث باشدیس آن مرتفع نمیشود بسبب این انکار واعتماد نمیکند براین کسیکه معدود باشد در جملهآ اهل علم .

زیرا خدایتعالی نسخ کرده است باین آیه آن چیزی را که در اوائل اسلام بوده است از اینکه مهاجرین و انصار برادر هم شده بودند دردین و میراث از یکدیگر میبردند و اگر مهاجری خویشی مسلمان داشت و هجرت نکرده بود میراث از آن مهاجر نمی برد .

یس خدایتعالی نسخ کرده است این حکم راوزایل کرده است از الصار این را که میراث بیرند از مهاجرین واقارب مهاجرین نیزازایشان . پس فرموده است:

النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم وازوا جه امهاتهم واولوا الارحام بعضهم اولی

نبی اولی است بمؤمنین از نفس ایشان ببعضی در حکم خدایتعالی از مؤمنین و مهاجرین مگر آنکه وصیت کنند برای دوستان خود بچیزی و آنچه مذکورشددر لوح محفوظ نباشد.

یس خدایتعالی بیان کردهاست که خویشان اولیاند بیکدیگر از مهاجرین که دراصل قرابتی نداشته باشند و مومنین که دور باشند درنسب . و بعداز آن فرموده است مگراینکه تبرع کنند ووصیت کنند بچیزی برای ایشان : واینکه کفتیم که این آیه البته درباب میراث است و این چیزیست که ms205 خلاف نمیکند در آن کسیکه عارف باشد باخبار ونظر کند در سیر و آثار . باوجود ملاحظهآ سیاق کلام با آنکه مانمی یابیم ذوی الاقارب را اولی بارقاب خود در چیزی از چیزها غیراز میراث وفعلی که موجب آن نیزمیراث است .

و اما غیراین دو چیز پس امام اولی است بآن از ذوی الارحام و مسلمانان اولیاند بآن هر گاه نظر کند در آن امام . واما آنچه دعوی کردی که شاید رسول ا صی کرده باشد وارثان دیگررا که همه مال از دخترباشد.

پس اگرحق بود واجب بود که وارد شودبآن نقن و ثابت شود در اخبار و معروف باشد نزدتاقلان آثار پس چون ذکر کرده نشدهاین بوجهی ازوجوه معلوم میشود که اصلی ندارد و احتمال آن باطل است .

و اما آنکه انکار میکنی که اجماع آل محمد علیهم السلام حجت باشد با واعتماد میکردی براجماع جمیع امت. یس جواب میگوئیم که اگر واجب باشد حجت باجماع امت واجب میشود باجماع اهل بیت نیز. زیرا اجماع کردهاند جمیع امت برچیزی که واجب میسازد عصمت ایشانرا و آن حدیثی است که نقل کردیم از نبی پس اگر باطل باشد اعتماد بر اجماع آل محمد علیهم السلام با شهادت باینکه متمسک

شیخ ره فرمود حاضر شدم روزی نزد صدیق و دوست ما ابوالهذیل سبیع بن المنبة المختاری ره . وحاضر بودنزد اوشیخ ابوطاهرجوهری وشیخ ابوالحسن جوهری وشریف ابومحمدبن مأمون.

پس کفت یکی از این دوشیخ بمن چه مذهب داری در طلاق حامل هر گاه شوهرش سه مرتبه طلاق گوید دریک مجلس (یعنی بگویدیکمرتبه که طلاق دادمترا ثلثایعنی این طلاق منسه مرتبه است .مت)

شیخ ره فرمود پس جواب گفتم هر گاه چنین طلاق بگوید بحضور ms206 دو مسلمان عادل صحیح است از او یکمرتبه نه زیاد بر آن.

یس ساکت شد جوهری لحظهآ بعد از آن کفت من کمان داشتم که شمامیگوئید دراصل طلاق واقع نمیشود .

پس کفت ابو محمد بن مأمون بشیخ ادام اله عزه که آیاشما میگوئید که یکمرتبه صحیح است . شیخ ره گفت بلی بشرط شهود . پس اظهار تعجب کرد و گفت چه چیز است دلیل براینکه یکمرتبه صحیح است ازاو . و حال آنکه او خودش کفته است که این سه مرتبه است.

شیخ فرمود دلید براین کتاب خدایتعالی است وسنت رسول وی واجماع مسلمانان وقول امیر المؤمنین لا وقول ابن عباس ره وقول عمر بن الخطاب. پس چون اینکلام راشنید بیشتر تعجب کرد و کفت دوست میدارم که تفصیل دهی این رابرای من وبیان کنی مشروحا .

شیخ گفت اما کتاب خدای تعالی پس ثابت شده است که نازل شده است آن

قر آنا عربیا غیرذی عوج(1).

خدایتعالی در مدح آن فرموده است که عربیست و هیچ اختلالی در آن نیست و فرموده است :

رماارسلنا من رسول الابلسان قومه لیبین لهم (2)

مانفرستادیم هیچ رسولی را مگربلغت قوم خود که بسوی ایشان فرستاده شده تااینکه بیان کند برای ایشان (و ایشان محنتی مکشند در تعلیم الفاظ . پس قرآن نیزواجب است که بزبان عرب باشد زیرا رسول عرب بود و چون دانستی این رامیگوئیم م ت)

خدایتعالی فرموده است :

الطلاق مرتان فامساک بمعروف اوتسریح باحسان . (3)

طلاق دو مرتبه صحیح است بعد از آن اگر رجوع کند یانکاح کند میباید نگاهداشت زن راوچون سلوک کرد یاطلاق سیم داد تا اینکه حرام شود وتا شوهر دیگرنکند حلال نشود برابن. پسقول خدایتعالی: (اوتسریح باحسان) اشاره بطلاق سیم است .

پس مامییابیم که مطلق هر کاه بگوید بزنش که توطالقی اتیان کردهاستبیک لفظی که متضمن یک طلاق است. و هر گاه بگوید بعد از آن ثلثایعنی طلاق سه ms207 مرتبه است خالی نیست که اشاره کرده است بطلاقیکه در زمان گذشته واقع شده است سه مرتبهیا بطلاقیکه بعد از این واقع خواهد شد سه مرتبه یاباین طلاق که حالا کفت.

پس اکرخبرداده است از زمان گذشته هر آینه واقع نشده است طلاق در حال باین لفظی که ایراد کرده است بلکه خبردادهاست ازامری که سابق بوده است واکر

و ایندوقسم جاری نشده است در آن حکم و متضمن آن نیست مقال . زیرا کلام در اینست که طلاق واقع شود در حال. یس باقی نماند مگر آن قسم که خبرداده باشد ازحال و آن لغو و کذب است بیشکی . زیرا او درحال یکمرتبه طلاق گفته است و بریکمرتبه هر گز سه مرتبه صادق نمیآید ، پس بسبب این حکم کردیم بصحت یک طلاق که متضمن آنست لفظی که ایراد کرده است و ساقط کردیم آن چیزرا که لغواست یعنی قوروی ثلثاوطرح کردیم آنراذیرا فاسداست بنابرلغتی که ناطق است بآن قرآن ومخالف است بااحکام آن .

واما سنت پس بدر ستیکه نبی فرموده است.

کلمالم یکن علی امرناهذا فهورد .

هرچه موافق نباشد با این امرما یس مردود است . (وظاهرا شیخ ازاین اشاره بقر آن گرفته است م ت)

وفرموده است :

ماوافق الکتاب فخذوه ومالم یوافقه فاطرحوه .

هرچه که موافق باشد باقر آن اخذ کنید آنراوهرچه مخالف باشد طرح کنید.

و بتحقیق ما بیان کردیم که یکمرتبه دو مرتبه نیست و یکی سهتانه. و درقر آن دو مرتبه واقع شده است . پس طلاق مذکور مخالف قرآن است و مخالف قر آن باطل است بحکم سنت. پس واجب ساخته است سنت بطلان طلاق مذکوررا .

و اما اجماع امت پس بدرستیکه است اتفاق کرده اند براینکه هرچه مخالف کتاب وسنت باشد باطلاست و مذ کور شد که ms208 طلاق مذکور مخالف کتاب وسنت است . پس حاصل شد اجماع برابطال آن .

واما قول امیرالهؤمنین ل یس مستفیض شدماست خبرباینکه فرمودهاست آنحضرت.

ایاکم والمطلقات ثلاثا فی مجلس واحد فانهن ذوات ازواج .

وای برشماا گرزن کنید زنانیرا که طلاق داده باشید باسه مرتبه دریک مجلس زیراایشان زنان شوهران خودند.

و اما قول ابن عباس . یس او کفته است آیاتعجب نمیکنید شما از قومیکه حلال میدانند زنی را برای مردی و حال آنکه حرام است براو و حرام میکنند بردیگری و حال آنکه حلال است برای او. کفتند باو که ای (ابن عباس) کیستند آنقوم . جواب گفت ایشان جمعیاند که میگویند بمردی که طلاق داده باشد زنشراسه مرتبه دریک مجلس که حرام شده است برتوزن تو .

و اماقول عمربن خطاب پس خلافی نیست در اینکه آوردند پیش او مردی را که طلاق داده بودزنشراسه مرتبه. پس بدرد آورد سراورا و رد کرد زنرا بسوی او . و بعداز آن آوردند پیش او مردی دیگر که طلاق داده بود مثل اول . پس جدا کرد زنرا از شوهر وحکم بحرمت کرد .

پس سئوال کردند از او از سبب اختلاف این دوحکم . جواب کفت که اراده کردم بر گردانم اورا بکتاب خدای عزوجل لیکن ترسیدم که لجاجت کنند در آن حکم مردمان مست وغیوو . پس حکم بتحریم کردم.

پس اعتراف کرده است باینکه زنیکه طلاق داده باشد باسه مرتبه رد کرده میشود بشوهرش بحکم قرآن و اینکه او آخرحکم بتحریم کرده است باجتهاد و استحسان. یس ماعمل میکنیم بقولیکه قرآنست وترک میکنیم قولی را که قائل بآن شده است ازروی اجتهاد .

وچون اینهارا ذکر کردم هیچکس از آن جماعت حرفی نگفت ونقل کردند حدیث دیگر و مشعول شدند بآن .

(بدانکه حدیث امیرالمؤمنین لجله وقول ابن عباس دلالت میکند برعدم وقوع سه طلاق. پس باطل میشود قول اهل سنت و اما وقوع یک طلاق در اصل دلالت نمیکند بلکه ظاهر آنها اینستکه دراصل طلاق واقع ms209 میشوه وتمام آن کلام لغواست چنانکه

شیخ ره فرمود شبیه نیست قول ایشان در حکم بیک طلاق باینکه سه تاست مگر بقول نصاری که میگویند خدایتعالی و مسیح ومریم سه اصلند ویک جوهر بلکه نصاری معذور ترند از ایشان . زیرا ذکر میکنند سه معنی معقول بعد از آن وصف میکنند آنرا باینکه یک معنی است باعتبار دیکر غیراز آن اعتباریکه بآن اعتبارسه چیزند . پس خطا کردهاند در معنی عقلی که این سه تارابیک اعتباری یکی میدانند و نیست چنین واگرچه بسب ظاهر توهم میشود که غلط ایشان در معنی عددی است زیرا سه تارایکی میدانند .

لیکن چنین نیست وایشان یعنی اهل سنت اتیان کردند بیک معنی ویکلفظ وخبر دادند از آن باینکه سه معنی است و سه لفظ بهمان اعتباریکه بآن اعتبار یکی است . واین نهایت جهل وغایت ضعف عقل است .

اما اینکه خلافی نیست میان اهل لسان و اهل اسلام در اینکه کسیکه نماز میکند اگر بگوید در رکوع (سبحان ربی العظیم) بعد از آن بگوید (ثلاثا) تسبیح نگفته است سه مرتبه . واگربگوید در سجود (سبحان ربی الاعلی) بعد از آن بگوید (ثلاثا) تسبیح نگفته است سه مرتبه . واگربخواند (الحمد) یکمرتبه بعد از آن بگوید (عشرا) یعنی این ده مرتبه است نخوانده است الحمد را ده مرتبه :

بتحقیق اجماع کرده اند امت براینکه کسیکه لعان مکیند اگر بگوید. (اشهد بالله اربع مرات انی لمن الصادقین) شهادت میدهم بخدا یتعالی (اربعا) یعنی چهار مرتبه که من از جمله راستگویانم در آنچه گفتم شهادت نداده است چهارمرتبه «رحقیقت 2ا اینکه تفصیل بدهد وچهار مرتبه جدا جدا بکوید.

و اگر کسی که حج میکند بیندازد هفت سنک یکمرتبه مجزی نیست وواجب است که هفت سنک جدا جدا بیندازد.

و جمیع ms210 اینها دلیل است بر اینکه مرد هر گاه بگوید بزن خود که توطالقی بعد از آن بگوید (ثلثا) طلاق نداده است سه مرتبه و این ظاهر است برای کسیکه تامل کند در آن .

شیخ ره فرمود که الزام داده است فضل بن شاذان ره فقهای عامه را بنا برقول ایشان در خلع و طلاق با ینکه لازم می آید حلال باشد برای زن آزاد مسلمان اینکه وطی کند او را در یکروز ده کس وزیاده برسبیل نکاح واین شنیع است در دین و منکر در اسلام.

شیخ ره فرمودوجه الزام اینست که کفته است بایشان خبردهید مرا از مردی که عقد کند زنی را موافق کناب وسنت و بدهد مهرش را . آیا حلال است که و طی کند اورا ایشان وهمه مسلمانان گفتند بلی .

کفت اکر وطی کند او را وبعد از آن مکروه طبع وی باشد آن زن آیاحلال است برای وی که خلع کند او را دز این حال بنا بر مذهب شما عامه تنها کفتند بلی.

کفت پس خلع کرد او را بعد از آن اراده کرد که عوه کند بوی او. آیا حلال نیست برای وی خطبه کنداورا برای خود وحلال نیست برای آن زن که رغبت کند در آن مرد.

گفتند بلی حلال است .

کفت اکر نکاح کند او را آیا عود کرده است بنکاح سابق وبسباقط شده است از او عدهآ خلع.

کفتند بلی .

کفت پس اکر رجوع کسد بارادهآ اوددر مفارقت وی وطلاق دهد ویرا بی آنکه

ثم طلقتموهن من قبل ان تمسوهن فمالکم علیهن من عدة تعتدونها (1) ای جماعت مؤمنین هر گاه نکاح کنید زنان مؤمن را بعد از آن طلاق دهید ایشان را قبل از آنکه دخول کنید بایشان پس نیست مرشما را برایشان عده وواجب ms211 نیستعده نگاهدارند.

گفتند بلی وناچار است بودن از قول باین با وجود رعایت دین . گفت یس آیا حلالست آن زن در اینوقت بر هر شوهری که خواهد . زیرا عده واجب نیست براو.

گفتند بلی .

کفت پس چه میکوئید اگر بکند باو مرددوم نیز مثل اول آیا و طی نکردهاند او را دو مرد در بعضی از روز بی حرمتی در آن بنا بر اصول نما در احکام . پس ناچار است در اینکه بگوئید بلی . باز گفت که وهم چنین اگر نکاح کند او را ثالشی و رابعی وهمچنین تا ده کس و زیاده تا آخر روز آیا بنا بر این حلال و جایز نیست این . واین شناعتی است که لایق نیست باهل اسلام .

شیخ ره میفرماید امری کسه لازم آمده است این شناعت بسبب آن برفقهاء عامه نه برشیعهآ امامیه اینست که ایشان تجویز میکنند خلع وطلاق وظهاررا درحیض و در طهری که واقع شده باشد در آن جماع بی آنکه ظاهر شود حمل وی و امامیه منع میکنند از این و میگویند جمیع اینها واقع نمیشود بزنیکه شوهرش حاضرباشد در وقت حیض . بلکه در آنصورت میباید که طاهر باشد از حیض و واقع نشده باشد در آن طهر جماع . واز برای این سالمند از شناعتی که لازم میآید برمخالفین.

شیخ ره میفرماید که بتحقیق حیران کرده است این مسئله عامه راحتی اینکه بعضی از ایشان وقتیکه لازم آوردم این رابراو گمان کرد زنی که طلاق داده شده باشد بعداز رجوع از خلع بسوی او لازمست براوعده واگرچه طلاق قبل از دخول باشد.

پس من کفتم بآن بعض چگونه واجب میگردانی بر او عده وحال آنکه طلاق داده است او را قبل از دخول و در اینوقت عده واجب نیست بتصریح قرآن .

گفت از برای آنکه دخول کرده است باو قبل از این طلاق در نکاح اول من گفتم اگر اعتبار ms212 میکنی تو این را لازم میآید بر تو کسیکه زنی بخواهد و سه مرتبه او را طلاق بدهد بعد از آن شخصی دیگر آن زن را بخواهد و محلل شود و طلاق بدهد آن زنرا و آن عدهآ او را نگاهدارد. بعد از آن مرد اول آنرا زن کند و قبل از آنکه دخول کند باو طلاق دهد او را . پس واجب باشد بر او در این حال عده. زیرا این مرد دخول کرده است در آن چند مرتبه سایق و اگردخول نکرده است دراین مرتبه واین خلاف دین اسلام است .

گفت فرق میان اینها اینست آنکه تو ذکر کردی منقضی شده است عدهآ او و آن اولی منقضی نشده است عدهآ وی .

من گفتم آیا ساقط نکرده است رجوع بسوی آن زن بعداز خلع عده را ازوی باتفاق علماء .

گفت بلی ساقط کرده است .

گفتم پساز کجا رجوع میکند براو آنچه ساقط شده بود از اوو چکونه صحیح است این در احکام شرعی . و ممکن نیست مر ترا که لازم بگردانی بروی عده را که ساقط شده است از وی مگر بنکاحی که واجب نیست در آن عده واین تناقض است. پس دیگر جوابی نگفت.

حدیث کرد مراشیخ ره از ابوالحسن احمدبن (1) محمدبنالحسنالولید و از پدرش و او از سعدبن عبدالله و اواز احمدبن محمدبن عیسی واو از محمدبن ابی عمیر و اواز عمربن اذینة واو از بکیربن اعین . که آمد مردی پیش امام محمد باقر للجلا و کفت بآن حضرت که یا ابا جعفر چه میگوئی در زنیکه فوت شود و بکذاردشوهرش

پس آتحضرت فرمود که شوهر نصف مال را میبرد سه حصه ازشش حصه و برادران مادری ثلث مال میبرند دو حصه از شش حصه وخواهر پدری باقی را و آن سدس است یک حصه از شش حصه .

پس آنمرد کفت بدرستیکه فرائض زیدبن ثابت و ms213 فرائض عامه و قاضیات باین طریق نیست (بلکه ایشان بآن نحوقسمت نمیکنند ، ایشان قائلند بعول و بدانکه عول اینست که هر گاه جمع شوند چند وارث که حصههای ایشان زیاده باشد برمجموع تر که قسمت کنند تر که را زیاده برشش حصه هرقدر که درست شود و بدهندحصهآ هریک را از آنقدر نه از شش حصه مثلا در اینجاحصه شوهر چون ولد نیست نصف مال است یعنی سه حصه از شش حصه وحصه برادران مادری ثلث است یعنی دو حصه ازشش حصه و حصه خواهر پدری نصف مال است جمیع این حصه ها بحکم صریح قرآن . و ظاهر است که تر که وفا باین مجموع نمیکند.

پس عامه مال راهشت حصه میکنند سه حصه از شوهروسه حصه از خواهرپدری ودو حصه از برادران مادری و این عول اعتبار ندارد نزدشیعه اصلا باجماع ایشان و تواتر احادیث بآن . پس چون حصهآ شوهر و برادران دراین طریقه موافق بود درعدد با آنچه حضرت فرمود بود . سائل در بیان مخالفت طریقهآ ایشان باطریق شیعه همین حصه خواهر را صریح ذکر کرد . ت.)

و گفت ایشان بوی سه حصه ازهشت حصه میدهند آنحضرت فرمود چراچنین میکنند . گفت از برای آنکه خدای تعالی فرموده است :

ان امرؤ هلک لیس له ولدوله اخت فلها نصف ماترک . (1)

اگر مردی هلاک شود و فرزند نداشته باشد و خواهری داشته باشد آن خواهر نصف مال رامیبرد.

پس آنحضرت فرمود اگر در اینصورت عوض خواهر پدری برادر پدری باشد

فلها نصفماترک وهویرثهاان لم یکن لهاولد(1). وبرادرجمیع میراث اورامیبرد اگر او فرزندنداشته باشد.

پس گاهی نمیدهید بکسی ms214 که فرض کردهاست خدایتعالی برای اوجمیع مال راهیچ چیزو گاهی سدس میدهید و میدهد بکسیکه خدایتعالی فرض کرده است برای او نصف تمام نصف را .

سائل گفت درچه صورت هیچ چیز ببرادر نمیدهند ونصف رابخواهر میدهند . حضرت فرمودهر گاه جمع شود مادرو شوهر و چند برادرمادری و یک خواهرپدری. پس مال رانه حصه میکنند و میدهند بشوهرسه حصه از آن و بمادریک حصه . زیر احصهٔ‌وی باوجود برادران یک حصه است از شش حصه . و چون در اینصورت قائل بعول شدند یک حصه ازنه حصه باو میدهند و ببرادران مادری دوحصه و بخواهر یدری سه حصه.

سائل گفت بلی چنین میگویند . حضرت فرمود اگرعوض خواهر برادر پدری باشد چه میگویند . گفت چیزی باونمیدهند . بلکه مال راشش حصه میکنند یک حصه مادروسه حصه شوهر و دو حصه برادران مادری .

بعد از آن سائل گفت بآنحضرت شماچه میگوئید دراین مسثله حضرت فرمود باوجود مادر نیست هیچ چیز برای برادران و خواهران خواه پدر و مادری باشند وخواه پدری و مادری .

پس مال دونصف میشود نصف برای شوهر و نصف برای مادر.

باینطریق گفته است بایشان خبردهید مرا ازمردی که فوت شود و بگذاردسی هزار درهم و بیست وهشتت دخترداشته باشد و یک پسر چه طریق قسمت میکنند میراث را .

گفت دو هزار درهم بپسرمیدهند و هزار در هم بهر دختری. پس بیست و هشت هزار درهم دختران دارند بعدد خود و دو هزاردرهم پسر دارد . چنانکه خدایتعالی فرموده است که حصه پسر برابرحصهآ دو دختراست .

فضل گفت در اینصورت اگربوده باشد عوض پسر پسرعم چگونه قسمت میکنند میراث را .

کفتند پسرعم ده هزار درهم میبرد ودختران بیست هزاردرهم.

فضل گفت پس نصیب پسرعم زیاد ترشد از نصیب پسرخود وحال آنکه خدای تعالی قرارداده است حصه پسررا درقر آن و از یسرعم ms215 ذکر نکرده است . و پسرنزدیک است بمیت بنفسه و پسرعم نزدیک است بپدر خود و پدرش بپدر خود که جد آن پسر باشد وجد بپسر خود که فوت شده است . پس این قول شما نقض شریعتاست .

شیخ میفرماید بدرستیکه لازم آمده است این شناعت همین برفقهاء عامه. زیرا ایشان باوجود فرزند میراث میدهند بخویشان دیگرغیر از شوهروزن و پدرومادر نیز برخلاف حکم کتاب وسنت. و دراین قسمت مذکور میدهند ده هزار درهم بیسرعم از این جهت متمسک شدهاند بقون خدایتعالی :

فان کن نساء فوق اثآنتین فلهن ثلثا ماترک (1)

اگر اولاد همین دخترباشند وزیاد از دوختر باشند پس از برای ایشانست دو ثلث مال.

وچون بنابراین باقی میماند یک ثلث میدهند آنرا بپسرعم پس لازم میآید بر ایشان این شناعتیکه بیرون میبرد ایشانرا از دین و خلاصی دارند شیعه ازاین . (زیرا ایشان هر گاه یدرومادروزن و شوهر نباشند جمیع مال رابفرزند میدهند و بخویشان دیگر چیزی نمیدهند .مبت)

تم جلد الاول من کتاب الفصول بید مترجمه اقل العباد علما وعملا واکثرهم زللا جمال الدین بن الحسین الخوانساری عفی عنهماربهما الباری .

شیخ رحمه الله فرمود من ندیدم بی جیاتراز ناصبه که تشنیع میکنند برامامیهدر آنچه قائلند بآن ازفقهیکه منقول است از آل محمد علیهم السلام. و بدرستیکه عجب من بطول کشیده است ازایشان دراینباب زیراهمیشه میشنوم .

میگویند امامیه مخالفت اجماع کردند در اینکه دختر جمع میکند مال رانه عم وحال آنکه مابیان کردیم دلیل براین ازنص قرآن وسنت رسو واگربگویند شیعه اینرا در باب ایشان ووصف کنند ایشان را در اینکه نصف مار را بعم میدمند با و جود دختر باینکه رد کردهاند قرآن وسنت و اجماع راهر آینه ظاهرخواهد بود حجت برصدق ایشان .

بسبب آنچه حکایت میکنند از قول شیعه در اینکه زن میراث میبرد قیمت چوب و آجررا نه عین خانه رابا آنکه اخبار وارد شده است از آل محمد علیهم السلام باینکه این حکم خدایتعالی ms216 است درمیراث زنان . از برای آنکه ایشان میراث میبرند بسبب نه نسب وشوهر میکنند بعداز شوهری که قوت شود . پساگرارث ببرند از زمین هر آینه داخل میکنند اجنبی رادرخانهآ فرزند میت و میکشاند این بفساد ملک درا کثر اوقات واگرچه جایزاست سلامت از فساد گاهی.

پس حکم کرده است خدایتعالی باین از روی شفقتوی ببند کان خود. پس میدهند بر آن قیمت آنچه منع کرده است از تملک آن تا اینکه ظلم واقع نشود بروی.

و ناصبه سرزنش نمیکنند خود راهر گاء گمان میکنند کسیکه فرض کردهاست خدایتعالی برای اوجمیع مال را مستحق هیچ چیزنیست. دربعضی مواضع سدس است

دیگر آنکه میگویند شیعه ظلم میکند در قسمت میراث زیرا میدهند بپسر بزرگ شمشیر و پیراهن وانگشتر و مصحف پدرش راو نمیدهند بپسر کوچک واگر همین یک پسرباشد میدهند باو و بدختراو نمیدهند . و حال آنکه این قول منقول است از رسولل ال اله و کرده است آنرا امیر المؤمنین لا بیسر بزرک خودامام حسن لا . و کردهاند آنرا ائمه علیهم السلام بعد ازوی . و بتحقیق قائل شدهاند جماعتی از امامیه باینکه عوض میدهند بباقی ورثه قیمت آنچه را مخصوص است بآن پسر بزرک در درصورت اول ویسرنه دختر درصورت دوم .

و کسیکه قائل نشده است بعوض و دادن قیمت بایشان میگوید که سنت جدا ساخته است پسر را از دختر باستحقاق این و جاری شده است سنت بتفضیل پسر بر اولاد دیگر . چنانکه ناطق است قرآن باینکه حصهآ پسردو برابرحصهآ دختر است . وسببش اینست که واجب است برایشان عقل و جهاد بر دختران نیست اینها .

وهم چنین واجب است بر پسرپزرگ قضاء روزه و نماز پدرهر گاه تقصیر ms217 کرده باشد پدر در آن . باین معنی که واجب شده براو قضاء روزه بسبب سفری یا مرضی پس تأخیر کرده باشد وهلاک شود قبل ازقضاء آن . وهم چنین واجب شده باشدبراو قضاء نمازیکه فراموش کرده باشد وتاخیر کرده باشد قضاء آنرا تا وقتیکه فوت شده است . پس لازم است بر پسرقضاء این بعدازوی و اگر متعدد باشند بر پسر بزرگ لازم است این . پس بسبب این تفضیل داده شده است درمیراث بآنچه ذکر کردیم.

واین شنیع ترنیست از قول شما که میکوئید حصهآ عم زیاد تراست در میراث از حصهآ پسروپسر کمتر از پسرعم میبرد .

بلکه هیچ شناعتی نیست در قول شیعه واین قول شما ضلال است بسبب آنکه مخالف است باقرآن وسنت وقواعد اجماع.

شیخ ره فرموداز شناعتهای ایشان برامامیه اینست درمسح پاها میگویند واجب است غسل آنها و حال آنکه قر آن ناطق است بوجوب مسح چنانکه فرموده است:

یاایهالذین آمنوا اذا قمتم الی الصلوة فاغسلوا وجوهکم وایدکم الی المرافق و امسحو بروسکم وارجلکم الی الکعبین (1).

ای گروه مؤمنین هر گاه برخیزید بارادهآ نماز بشوئید روهای خودرا و دستهای خویش راتامرفق ومسح کنید برسرهای خویش وبر پاهای خود تا کعبین . (و کعب آن بر آمد گی پارا میگویند و کعبین یعنی دو کعب که دردو پاست. م ت)

یس واجب کرده خدایتعالی مسح پارا بصریح لفظ ووارد شده است اخبارباینکه رسوله و ضوساخت و شست روی خودرا ودستهای خویشرا و مسح کرد برسرخود ومسح کردبرپاهای خود. وبدرستیکه امیرالمؤمنین لا نیز همینطور وضو ساخت. و اینکه ابن عباس ره گفته است که نازل شده است قرآن دروضوبد و غسل و دومسح. و ساقط کرده است خدایتعالی در تیمم دو غسل را و واجب کردانیده است عوض آن دو مسح دیگر .

و آمده است روایات ازائمهآ هدی از آل محمد علیهم السلام باینکه ایشان فرمودند گاهست مردی نماز میکند چهل سال یاپنجاه سال و طاعت خدایتعالی نمیکند در ms218 وضو . پس پرسیدند چگونه است این فرمودعوض مسح غسل میکند . پس شناعتی نیست در قول ما زیرا موافق است باکتاب و سنت و احکام اهل بیت علیهم السلام و خیار صحابه .

بلکه شناعت در قول ایشانست که جایز میدانند مسح برخفین که نه اجزاء آدمییند ونه از اعضاء وی ونیست نسبتی میان آنها و میان اعضاء آدمی مگرمثل سایر ملبوسات. وقرآن ماطق است بضد قول ایشان زیرا صریح آن چنانکه مذکورشد افاده میکند

وامام جعفر صادق (ع) فرموده است :

اذاردالله کل اهاب الی موضعه ذهبت طهارة هؤلاء.

وقتیکه رد میکند خدایتعالی هرپوستی را بموضع خود میرود طهارت این جماعت یعنی ناصبه درپوستهای شترو گاو و گوسفند . وناصبه خود روایت میکند از عایشه که گفته اگر قطع کنند پاهای مرا بتیغ دوسترمیدارم از اینکه مسح کنم برخفین . روایت میکننداز ابوهریره که گفته است من تفاوتی نمیدانم که مسح کنم بر خف خویش یابریشت خری یابزی که درصحراگردد .

و دیگر تشنیع میکنند برما، در تحلیل متعه وما ذکر کردیم دلیل برصحت آن از کتاب وسنت و اجماع امت . پس شناعتی نیست در قول بآن بلکه شناعت بر ایشانست درقول بنکاح مادر وخواهر و دختر وعمه وخاله و زنان خبازوخیاط و غیر آن که باحرب گرفته باشند . وقول بوطی زنان دردبراز روی اکراه و جبرایشان . و قول بصحت جمع میان خواهران و همچنین مادران و دختران در کنیز . ( چنانکه جمیع اینها باقبایح دیگر منقولشد . م .ت)

بازقناعت نمیکنند باینکه تشنیع کنند بر مذاهب حقی که قبحی در آنها نیست با وجود شناعت و قباحت مذاهب خودشان چنانکه ذکر کردیم . بلکه افترا میکنند برما ومیگویند شیعه لاحق نمیسازد فرزند متعه را بیدرش و این کذب و افتراست برشیعه بی شکوشبهه .

لیکن قولی ازایشان که ضدشریعتو خروج ازملت است و ممکن نیستایشان را که انکار کنند آنرا قول ابو حنیفه است که میگویند اگر مردی ms219 عقد کند زنی را بعد از آن طلاق دهداورا بیفاسله و بعد از ششماه فرزندی از آن متولد شودلاحق میشود بآلمردبی آنکه آنمرد جماع کرده باشد بزن مذ کور یاخلوت کرده باشد باوی بلکه همینقدر که عقد کرده باشد برای او پدرش ویرا واوطلاق داده باشد درهمان مجلس بیفاصله پس لاحق کرده است باوفرزندد یکریرا. و کفته لست اکرمردی عقد کندزی را

و شافعی گفته است اگر مردی زنا کند بدختربکری و حامله کند او را پساو دختری بزاید حلال است بر آنمرد که نکاح کند آن دختر را و وطی کند او را پس حلال کرده است این نکاح دخترخود را ولاحق کرده است آن بمرد فرزند غیررا.

باز ابوحنیفه گمان کرده است که اگر زنا کند زنی بیسر کوچک حدنمیزتند بآن زن. واگر زتا کند مردی بدختر کوچکی حدواجب است بر آنمرد. پشباطل کرده است قول خدایتعالی را:

الزانیة والزانی فاجلدواکل واحد منهما مائة جلدة (1)

زن زنا کننده ومرد زنا کننده را بزنیدهریک ازایشان صد تازیانه. (زیرا این آیه شامل است آن زنی را که او گفته است که حدبروی واجب نیست . م. ت)

باز فرق کرده است میان آن زن و مرد مذ کور با آنکه این را قیاس بر آن میتوان کره یس باطل کرده است قیاس را با آنکه صحیح میداند آثرا. و باز گفته است زیاد بر آن قبایح دیگر هر گاه زنی مهری داشته باشد و فوت شود شوهرش واز مردن او دیری گذشته باشد و جاهل باشد بمهرزن پس برای آنزن مهری نیست.

ونظیر این اینست که باز او گفته اسث کسیکه اقرار کند بر خودش باینکه شراب خورده است واجب نیست حد براو. پس باطل کرده است با ینقول نیزحکم ms220 خدایتعالی را.

و گفته است هر کاه جماعتی رفیق باشند و دزدی کنند بعضی از ایشان و بعضی هیچ کار نداشته باشند قطع میکنند دست جمیع را. پس واجب کرده است حد بر کسیکه ساقط کرده است آنرا خدایتعالی ازوی و ساقط کرده است از کسیکه واجب کرده است خدا یتعالی آنرا (2)

حجازی گفت : عراقی میگوید اگرموشی بیفتد در چاهی و بمیبرد میباید بیست دلو آب کشید . واگربیفتد در چاه دم موشی میباید جمیع آب راکشید . باز از روی تعجب کفت چه چیز عجیب کرده است این قول راو غریب گردانیده این را چگونه همهآ موش جس نمیکند جمیع آبرا و بعض آن نج میکند آنرا . بدرستیکه این چیزیست عجیب .

عراقی کفت: تازه ترازاین قول قول توستای حجازی که میگوئی اگرموشی ms221 بمیرد در چاهی که دو قله آب داشته باشد و بپاشد ازهم ، آب چاه پاکست . و اگر بردارند از آن آب یک قله راو باشد در آن بعضی از آن موش ، آن آب نجس است پس تمام موش نجس نکرده است آبرا و بعض موش نجس کرده است آنرا و تمام آب یا کست و بعض آن نجس . و این شنیع تراست از آنچه توحکایت کردی از من.

حجازی گفت: عراقی میگوید اگرموشی بمیرددر چاه بیست دلو آب میباید کشید واگر آدمی ازاهل طهارت و ایمان بمیرد. جمیع آبرا میباید کشید. بازازروی تعجب گفت آیا توموش رایا کترازاهل ایمان میدانی .

تعوذبالله من سوء الاختیار .

پناه میبرم بخدایتعالی ازبدی مذهب.

عراقی گفت : حجازی میگوید اگرمؤمن پاک و با تقوی دست بمالد بفرج خود واجب میشود براووضو واگردست بمالد بفرج سگی یاخوکی واجب نیستبر اووضو . پس گردانیده است سگ وخو کرا پا کترازاهل تقوی وایمان .

تعوذ بالله من الخذلان.

پناه میبرم بخدایتعالی از خذلان وخواری .

حکایت کرده است زکریاین یحیی الساجی از ابوحنیفه که او گفته است هر گاه داخل کند جنب دستش رادر چاهی بنیت و ضوتجس میشود جمیع آب چاه و اگرنیت وضونکند آب پاک است و این نیز عجیب است . و حکایت کرده است از محمد بن حسن که او گفته است اگر جنبی داخل شود در چاهی و نیت غسل جنابت کند نجس میشود

و حکایت است از ابویوسف که او گفته است اگر جنبی داخل چاهی شود برای اینکه دلورا بیرون آورد و جمیع بدنش را فروبرد در آب نجس نمیشود و مجزی نیست این از عسل . ومحمدبن حسن کفته است که نجس نمیشود آب و مجزیست ازغسل . واین مذاهب بسیار عجیبند.

شیخ ره میفرماید (چوناین ms222 حکایت مناسب بود دراین مقام ذکر کردیم) باز. عود میکنیم بذکر متناقضین حجازی وعراقی.

حجازی گفت عراقی دفع میکند سنت را بآسانی و عدول میکند از آن برأی وقیاس : زیرا نبی الا الله فرموده است (الاعمال بالنیات) قبول اعمال بنیات است (اگر نیت رضای جد ایتعالی است آن عمل مقبول است و ثواب دارد و اگر در اصل نیتی نیست یانیت چیزدیگراست مقبول نیست .مت)

وفرموده است : لکل امریء مانوی . هست ازبرای هرمردی آنچه نیت کرده است.

(اکرنیت ثولب کرده است ثواب دارد و اگرنه، نه . و حاصل این دوحدیث اینست که نیت میباید م ت].

وعراقی میگوید که وضومحتاج نیست بنیت ، واین جرئت است برردسنت.

عراقی گفت من حجازیرا از خود قائم ترمی بینم دررد سنت و شدیدتردراقدام بربدعت . زیرا میگوید اگر بضرورت احرام ببندد از غیرخود خواهد بود آن حج از همان شخصی که احرام بسته . و مجزیست اورا از حج واجبی خود . پس عجب است که دعوی میکند برعراقی رد سنت دروضو بغیرنیت. و حال آنکه خودش اتیان کرده است بآن درحج که اعظم دین است و تجویز کرده است آنرا بغیر نیت . نغود باللهاز کسیکه تشنیح کند و خودش اولی باشد. بتشنیع از کسیکه عیب کند مردیراوخودش اتیان کرده باشد بچیزیکه اعظم از آن باشد.

حجازی گفت عراقی میگوید اگر مردی نماز کند در جامهایکه ریخته باشد بر آن بول حیوانیکه نخورند گوشت اورا . و آن بول زیاده از قدر در همی باشد صحیح است نماز وی . مگراینکه بسیارباشد . و بسیار باعتقاد او آنستکه گرفته باشد ربع جامه را یازیاده . باز نقیض اینقول را گفته است زیرا گفته است اگر گوسفندی بول کند درچاهی که هزار خیک آب داشته باشد نجس میشود جمیع آب . واین مناقضه ایست فاحش.

عراقی گفت من میبینم حجازیرا اولی بمناقضه ، زیرا میگوید اگر مردی تیمم کند بخاکی که مخلوط باشد با آرد صحیح نیست . واگروضو بازد بآبی که مخلوط ms223 باشد باشیر صحیح است . واین عجیب تراست از آنچه از من نقل کردی.

حجازی گفت؛ خدایتعالی فرموده است :

(یا ایها الذین آمنوا اذا قمتم الی الصلوة فاغسلوا وجوهکم وایذیکم الی المرآفق وامسحوبرؤسکم وارجلکم الی الکعبین.

(تفسیراین آیه در فصل سابق مذ کورشد) پس خدایتعالی امر کرده است بوضو باین ترتیب که ذکر کرده است. ورسو وقتیکه ابتداء بصفا کرده است فرموده (نبدأبمابداء الله تعالی به) من ابتداء میکنم بآنچه خدایتعالی بآن کردهاست درذکر . و عراقی مخالفت خدایتعالی و رسول وی کرده است و میگوید که ترتیب واجب نیست.

عراقی کفت توای حجازی قائل شدهآ دراصل دین بمثل آنچه تشنیع کردی برمن زیراخدایتعالی فرموده است.

(وفضل الله المجاهدین علی القاعدین اجرآ عظیما).

اعطا کرده است خدااهل جهادرا زیاده برجمعی که نشستهاند و ترک آن کرده اجروثواب عظیم : وفرموده است :

هل یستوی الذین یعلمون والذین لا یعلمون انما یتذکر اولواالالباب) .

آیا مساویند جمعی که عالمند و جمعی که جاهلند بدرستیکه متذ کر میشوند صاحبان عقل ومیدانند (که دوطایفه مساوی نیستند بلکه اهل علم تفضیل دارند بر جهال .مت)

پس مقدم کردانیده است خدایتعالی اهل جهادرا برنشستگان در محلتعظیم و مساوی نکرده است عالمین رابا کسیکه ناقص باشد ازمزیت ایشان درعلم . وماوتوهر دو مقدم میدانیم ابو بکررا برعلی بن ابیطالب وحال آنکه آن حضرت عالمتر بود ازابوبکر وجهاد اومیکرد وابوبکر نشته بود .

پس واجب است که شریک باشیم ماو شمادر عیب و سالم باشنداز آن همین رافضه و این امریستکه راضی نمیشوی توبآن برای خودت.

و دیگر آنکه ماوشما اتفاق کردیم بر تقدم دست چپ و پای چپ برراستها . و حال آنکه واجب نکرده است ترتیب قرآن اینرا . پس واجب است که ماهردوطایفه مخالفت خدای عزوجل کرده باشیم درترتیب.

حجازی گفت که عراقی بی پرواست در کلام و بیراهه میرود دردعوی ونج میداند اخیار و اصفیارا . زیرامیگوید منی نجس است و حال آنکه از آن مخلوق شدهاند ابنیاء علیهم السلام. و ms224 کاشکی من میدانستم هر گاه او فکرنکند درنجاست خودش چرا بترسد ازخدایتعالی درحکم در انبیاء برنجاست و بتحقیق پاک کردانیده است خدای تعالی انبیاء را از آنچه نسبت داده است او بایشان .

عراقی گفت من میبینم حجازی راازخودم بی یرواتر ومیل کننده تراز طریق حق واقدام کننده تربر باطل. از آنجمله اینست که میگوید هرچه جدا شود از آدم زنده نجس است واین رداست بررسول و قولی است فظیع وزشت درسنت آنحضرت . زیرا نبی یه قفسمت کرد موی خودرا وقتیکه سرتراشید درمنامیان اصحاب خود تا اینکه لاحق شود بایشان برکت آن. و اگر نعوذ بالله نجس بود چنانکه مذهب حجازی است قسمت نمیکرد آرا میان اصحاب خود . بلکه میگردانید آنراهم بر سبیل آنچه بیرون می آید از سبیلین دراجتناب از آنها ولیکن رسولاعلام کرده است مارابطهارت مو.

پس واجب است برماحکم کنیم بسبب این برهرموئیکه جدا شود بطهارت. زیراعلتی که موجب طهارتست ممه جاهست. حجازی کفت رسول ا فر موده است

264 که تحریم نمازتکبیراست و تحلیل آن تسلیم و عراقی میگوید که تحریم نمازتکبیر است وتحلیل آن بول وغایط وضراط واین رداست برسو .

عراقی گفت حجازی قائل شده است باین و بشنیع ترازاین . زیرا میگوید کسیکه در نماز از روی سهو نسبت زنابدهد بمحصنات یعنی زنان شوهر دارجایزاست نمازاو ورسولی الله لا علیه فرموده است که بسبب تسلیم بیرون میرود از نماز. یس چگونه تسلیم بیرون می آورد آدمیرا از نماز. و دشنام دادن بمحصنات بیرون نمیکند و این رد است بررسول ا ه . و دیگر آتکه میگوید اگر کسی بگوید در افتتاح نماز اکبر الله تکبیر نگفته است بلکه میباید بگوید آنچه رانقل کردهاند از رسول و آن الله اکبراست.

و اگر کسی بگوید در موضع تسلیم علیکم السلام هر آینه تسلیم داده است و بیرون میرود از نماز واگر چه مخالف است این با آنچه نقل کردهاند از رسول که . آن السلام علیکم است واین ms225 تناقضی است صریح .

حجازی گفت خدایتعالی نازل کرده است قرآن رابزبان عربی مبین و عراقی میگوید اگرما قرائت کنیم بفارسی در نماز جایزاست و این تحریف و تبدیل قر آنست وادخال آن در جملهآ آنها که اتیان میکند بآن باطل : و حال آنکه خدای تعالی نقی کرده است باطل را از جمیع جوانب قرآن و دیگر اینکه این اخراج قرآن است از حد اعجاز بحدیکه خلق راممکن است اتیان بآن . نعوذ بالله من الخذلان .

عراقی گفت حجازی شریک است بامن دراین شناعت و باطل کرده است کتاب وسنت را زیرا خدایتعالی میفرماید:

(وما ارسلنا من رسول الابلسان قومه لیبین لهم) .(1)

مانفر ستادیم هیچ رسولی رامگر بلغت قوم خودش تا اینکه بیان کند برای ایشان وقوم آنحضرت عرب بودهاند . وخدایتعالی فرموذه است :

(لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة) . (2)

رسول مقتدای خوبیست برای شما میباید اقتدا باو کنید و کسی ندیده است

پس اگر عراقی مخالفت قرآن کرده است هر آینه حجازی رد کرده است قرآن وسنت را.

حجازی گفت: که نبی له فر موده است هر نماز یکه قرائت کرده نشود در آن سوره فاتحة الکتاب آن نمازناقص است . وعراقی از روی جرئت برخدایتعالی تجویز کرده است نمازرا بآیهآ کوچکی مثل (آلم) و (مدهامتان) وهر آن چیزیکه شبیه اینهاباشد .

عراقی گفت : حجازی نقض کرده است این حدیث راو باطل کرده است معنی آن را. زیرا میگوید کسیکه قرائت کند در نماز آیهآ طویلیکه بقدرفاتحة الکتاب باشد صحیح است نمازوی . پس داخل شده است بسبب این قول ms226 در آنچه عیب کرده ورد کرده است حدیثی را که استدلان کرده بآن ردی واضح .

حجازی کفت: من می بینم عراقی را که دغوای صحت قیاس میکندو باوجود آن شدیدترین مردم است در مناقضه و دورتزین ایشان از قیاس . زیرا میگوید اگر مردی تکلم کند در نماز از روی سهو فاسد میشود نمازش واگر سلام بدهد در نماز از روی سهوباطل نمیشود نمازش . پس چه مناقضهآ ظاهرتراست ازاین .

عراقی کفت : بیشتراست مناقضهآ حجازی و عجیب تراست اقوال وی از آن جمله اینست که میگویدا گر کسی خوف داشته باشد از سبع یاذشمن دروقت جنگ وبجانب قبله نمازنتواند کرد نماز میکند بغیرجهت قبله واعاده واجب نیست براو. و اگرخوف تلف داشته باشد ونتواند غسل کرد نمازمیکند به تیمم واعاده میکند ماز رااکرقادرشود برآب . وقسم بعمرخودم که این مناقضه ایست ظاهر .

حجازی کفت: عراقی اقدام کرده است بررد کتاب و مباح کرده است چیزی را که خدایتعالی اباحت آنرا مشروط کرده است بصفتی بی و جود آن صفت نیز. از آن جمله اینست که میگوید قطاع الطریق مباح است برای ایشان خوردن میته وقت ضرورت و تقصیر میکند در نمازنزدطول سفر. پس مباح گردانیده است رخصت خدارا درحال منع آن ..

عراقی گفت قول حجازی عجیب تراست از این زیرا مباح گردانیده است برای همین قطاع الطریق مسح برخفین یکروز و یکشب. چنانکه مباح گردانیده است برای اهل حصر.

یس اگراین قول از روی هوار هوس است هیچ مضایقه نیست در آن واگراتباع سنت واقتدا بسلف . پس مانمیدانیم کسیرا که نقل کرده باشد این قول رااز جمعی که قبل ازحجازی بودند .

حجازی گفت عراقی میگوید اگر کسی روزجمعه نمازظهر کند درخانهآ خود مجزیست اورا واگر بعد از آن بیرون رود بارادهآ نماز جمعه وادراک کند امامرادرنماز تماز میکند با او واگر ادراک نکند امام را اعاده میکند نماز ظهررا چهارر کعت یس آن نمازاول دریک حال مجزیست و درحال دیگر مجزی ms227 نیست واین ملاعبت است بدین وشرع.

عراقی گفت حجازی شدید تراست در ملاعبت بدین از من. زیرا میگویداگر امام روز جمعه دو خطبه بخواند و ننشیند میان آن دو خطبه صحیح نیست و اگر در این وقت نماز کند دور کعت مجزی نیست از نماز جمعه . ودلیلش دراین قول اینست که ببی ال عله ول صفل کرده است میان دو خطبه جایز نیست که ماخلاف قول آن حضرت کنیم و اوبا وجود این قول اقرار میکند که نبی هر گز اعتکاف نکرد بی روزه و معهذا میگوید اعتکاف بی روزه جایز است .

پس مخالفت کرده است بانبی و باجمیع اصحاب وی . زیراکسی ندیده است احدی از ایشان را که اعتکاف کره باشد بی روزه . پس کدامیک ازما بنابراین

حجازی گفت که عراقی باو جود مناقضهآ وی در طهارت و نماز مناقضه کرده است درز کوة نیز . زیرا نبی گردانیده است ز کوة چهل گوسفندرا یک گوسفند. و عراقی گردانیده است ز کوة آنرا یکسک و دیگر آنکه رسو گردانیده است فطر را از گندم وجوو عراقی میدهد در آن سقمونیا ( و آن گیاهیست معروف نزد اطباء. م .ت)

عراقی گفت که نبی الله کردانیده است ز کوة پنج شتررا یک گوسفند و خجازی میگوید که ز کوة پنج شتریک شتر است ورداست برنبی

حجازی گفت که نبی له فرموده است که نیست در کمتر از دویست درهم زکوتی و عراقی میگوید که ا گرمردی داشته باشد ده مثقال طلا و صددرهم که قیمت آن سیزده مثقال طلاست واجب است براوذ کوة و این خلاف سنتاست.

عراقی گفت حجازی رد کرده است قول نبی که فرموده است نیست در کمتراز دویست در هم صدقه یعنی زگوتی. زیراواجب میگرداند ز کوة برهزارمرد که همه دویست درهم داشته باشند وساقط میکند از شخصی از صرافان که صدهزار درهم داشته باشد.

حجازی گفت عراقی مناقضه کرده است در روزه نیز زیراگفته است ms228 اگرصائم دوای خشکی بخورد در ماه رمضان و اجب است بر او قضاء واگرفرو بردریکی یا انگشتری یاچیزی شبیه اینها باشد ازروی عمدواجب نیست براوقضاء.

عراقی گفت بدرستیکه حجازی شریک است بامن در مناقضه. زیرا میکوید اکر مسافریا مریض افطار کند در ماه رمضان و قضاء آنرا نگیرد تا وقتیکه رمضان دیگر بیاید واجب است براین قضاو کفاره و باو جوداین قول گفته است اگر مردی افطار کند از روی عمد درماه رمضان بی عذری واجباست براوقضاء نه کفاره . یس باوجوداین قول کدام یک از ماشدید تراست در مناقضه ..

حجازی کفت که عراقی کفته است اکر شخصی دیوانه باشد در جمیع ما رمضان

عراقی گفت حجازی قائل شده است بمثل این زیرا گفته است اگر طفلی بالغ شود در آخر روزروزه امساک میکند درباقی آن روز و قضا واجب نیست براو . و اگر کافری مسلمان شوددرپارهآ از روز واجب است براو قضاء آنروز . و پوشیده نیست تناقض این دوقول .

حجازی گفت عراقی بدعت کرده است در آنچه ذکر کردهام . زیرا نبی فرموده است کسیکه احرام بسته باشد نکاح نمیکند و کسی هم برای او نکاح نمیکند. و عراقی میگوید قصوری نیست در اینکه محرم نکاح کندیا کسی برای اونکاح کند . واین قول رد رسول له است.

عراقی گفت توای حجازی رد کردهٔ‌ برنبی. زیرا آنحضرت فرموده است هرگاه محرم نیابد نعلین پپوشد خفین و بشکافد آنها را ازپائین کعبین و تومیگوئی حرجی نیست در اینکه بیوشد خفین و بشکافد آنهارا . پس رد کردهآ برنبی ردی صریح .

حجازی گفت عراقی رد میکند افعال نبی (ص) راو از اهل بدعت میداند کسی را که تابع سنت آنحضرت ms229 باشد . از آنجمله اینستکه نبی (ص) اشعار کرده است شتر خودرا ومالید خون را با انگشت خود و عراقی میگوید اشعارشتران بدعت است.

عراقی گفت حجازی نیز سالم نیست از این عیب. زیراشبی که نبی (ص) از عرفات بمشعر می آمد گفتند بوی یار سول الله نماز تمیکنیم آنحضرت فرمود نماز درپیش توست باز اعاده کردند بروی آن قور را آنحضرت نیزاعاده کرده همان جواب را تا و قتیکه رسیدند ب(مزدلفه) و آن موضعی است در میان منی و عرفه . پس جمع کرد در آنجا نماز شام و خفتن رابیک اذان و دواقامه و حجازی میگوید که جایز است نماز قبل از مشعر دروقتی که نمازنکرده است در آن وقت نبی (ص]) و در موضعی که لماز نکرده است در آن

حجازی گفت از روی تشنیع بر عراقی در باب بیع که او میگرداند شراب نج حرام راثمن چیزها از استخفاف شرع . از آنجمله اینست که میگوید اگر مسلمانی بخرد غلامی از ذمی وقرار کند که قیمت آنرا شراب بدهد باز آزاد کند آن غلام را صحیح است آزادی اووبراوست قیمت شراب .

عراقی گفت حجازی میگویدا گر مسلمانی مکاتب کند غلام خودرا باینشرط که مال کتابت شراب باشد صحیح است کتابت و برغلام است که اداء کند شراب را نه چیزدیگرواین بعینه آن چیزیست که توعیب کردی.

حجازی گفت عراقی پروا نمیکند از تجویز فروختن شراب و سبک می شمرد محرمات را . از آنجمله اینست میگوید جایز است فروختن شیرهآ انگور بکسیکه شراب کند آنرا . عراقی گفت توهم میگوئی که جایز است فروختن سلاح بکفار حربی و بودن آن بجانب ایشان و فروختن سلاح بجمعی که دزدی میکنند و مردم میکشندوخوف میاندازند درراهها و فروختن سلاح بایشان باعث هلاک اسلام میشود . واین شنیع تراست از آنچه توذ کر کردی .

حجازی گفت نبنی (ص) فرموده است که قیمت سک ms230 حرامست وامر کردهاست بکشتن سگها وعراقی خوب میداند فروختن سگرا وخوردن قیمت آن .

عراقی گفت حجازی رد کرده است قول نبی (ص) راچنانکه من کردم. زیرا نبی فرموده است هر کس مالک شود خویشی را که حرام باشد براو آزاد میشود آن خویش . و حجازی میگوید که مرد مالک میشود خواهرش را وزن مالک می شود برادرشرا . واین قبیح تراست از آنچه حکایت کردی از عراقی.

حجازی گفت خدایتعالی فرموده است کفارهآ قسم اطعام ده مسکین است و عراقی میکوید اگر اطعام کند یک مسکین راده مرتبه مجزیست . عراقی گفت خدایتعالی

فاطعام عشرة مساکین من اوسط ماتطعمون أهلیکم او کسوتهم(1)

کفارهآ قسم اینست که اطعام میکنند ده مسکین را اوسط آنچه اطعام میکنند اهل خودرا یا اینکه رخت بیوشانید ده مسکین را .

وتوای حجازی میگوئی اگررخت بپوشاند یک مسکین راده مرتبه مجزیست پس چگونه میتوان گفت که من رد کردم قر آن را در اطعام و تورد نکردهآ آن رادررخت دادن . اگرنباشد تحکمی که هیچ فایده ندارد .

حجازی گفت عراقی باطل کرده است حدود خدایتعالی را از آن جمله اینست که میگوید اگردیوانه زنا کند بزن صحیح حدواجب نیست بر آن زن واگرزنا کند مرد صحیحی بزن دیوانه واجبست حدبرمرد واین تناقض است .

عراقی گفت حجازی میگوید اگردیوانه جماع کند بزن صحیح خویش در ماه رمضان و آن زن روزه داشته باشد کفاره نیست بز آن زن واگر جماع کند مرد صحیحی بزن دیوانهآ خود واجب است بر آن مرد کفاره . پس او نیز مناقضه کرده است و داخل شده است در آنچه عیب کرد.

حجازی گفت عراقی مساوی میداند خون اهل کفررا باخون اهل اسلام ومی- گوید کفار میکشند مسلمان راواگر او بکشد کافری را و همچنین اهل ذمه میکشند اهل اسلام را بقصاص با آنکه خدای تعالی فرموده است:

ولن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا (1)

نگردانیده است خد ایتعالی براهل کفرراهی و تسلطی براهل ایمان . پس ms231 چگونه جایزاست که ایشان تسلط برقتل مسلمانان داشته باشند .

عراقی گفت تونیزای حجازی شریکی بامن در مثلاین. زیرا میگوئی اگر قاطع الطریق بکشد شخصی ازاهل ذمه رامیکشند اورا درعوض یا از گلو میکشند و مربی پیش از تو گفته است اگر مسلمانی بکشد ذمی رانا گاه برسبیل غفلت میکشند

شیخ رحمة الله میفرماید این بعضی است از آنچه تناقض کردهاند در آن این دو مرد وذکر کردم این رابرنهایت اختصار . واگر تدوین میکردم جمیع آنچه رایافتم ازایشان دراحکام هر آینه محتاج میشدم بتصنیف کتابی دیگر علیحده دراین بابو بیرون میرفتم از غرض خود دراین کتاب و آنچه ذکر کردم کافیست برای صاحبان عقل بطلان درمذاهب مخالفین آل محمد علیهم الصلوة والسلام ازحلال وحرام.

گفت شیخ ره : گفت بمن روزی بعضی از معتزله اکر آنچه دعوی میکنید شما از علمی که نسبت میدهید بجعفر بن محمد و پدر او و پسر او علیهم السلام حق باشد وشما راستگو باشید دراین حکایت از ایشان. هر آینه لازم است واقعباشد از برایما که مخالفین شمائیم علم ضروری براستی سخن شما. بحدی که شک نکنیم در آن همچنانکه واقع است از برای شما علم ضروری براستی سخن ما که حکایت میکنیم از ابوحنیفه ومالک و شافعی و داود و غیر ایشان ازفقهای بلاد. باین روش که روایت کردهاند از برای ما اصحاب این علماء از ایشان.

پس چون بیقین نمیدانیم ماراستی آنچه شما دعو میکنید با آنکه می شنویم خبرهای شمارا ازایشان و بطول کشیده هم نشینی ماباشما دلالت میکند بر آنکه شما دروغ میگوئید در نسبت دادن این علم بایشان. و دیگر چیست حال جماعتی که شمردیم از فقهای بلاد که شایع شده از ایشان سخن در فتوای شیوعی که مانع است از شک درنسبت مذاهب بایشان.

وحال آنکه امامان شما با آنکه عظیمترند بحسب قدر از فقهای ماوبزر ms232 گترند بحسب منزلت خصوصا با آنچه اعتقاد دارید شما درایشان از معصوم بودن و بلندی مرتبه و فضیلت بر جمیع خلایق و امتیاز از خلایق بمعجزات و آنچه مخصوصند بآن از جانشینی پیغمبرلا و واجب بودن طاعت ایشان بر جن و انس. سخن ایشان چنان شیوعی ندارد که مانع باشد از شک کردن که آیا ایشان گفتهاند یانه بدر ستیکه این معنی بسیار عجیب است.

گفت شیخ ادام الله عزه : گفتم من بآنشخص معتزلی بدرستیکه جواب ازاین سئوال تو بسیار نز دیک است بعقل. لیکن من بر میگردانم سخن ترا که بمن اعتراض کردی برتو بر گردانیدنی که میسرتباشد ترا خلاصی از آن مگر به بیرون کردن امامان که نام برهعی ازجملهٔ‌اهل علم وزایل کردن معرفت از ایشان وساقط کردن سخن آنکه کوید

و حال آنکه علم ضروری حاصلست از برای هر که اخبار و روایات شنیده بخلاف این یعنی علم یقینی دارد که ایشان علیهم السلام از بزرگان اهل فتوی بودهاند.

واین بر گردانیدن که گفتم آنست که اگرچه ما دروغ میکوئیم در نسبت دادن علم چند که بایشان نسبت دادیم. امانا چاراست از برای ایشان علیهم السلام از سخنی چند در فتوای مسائل که متضمن باشند بعضی آنچه را که ما روایت کردهایم از ایشان

پس چیست حالما بلکه چیست حال شما ای گروه ناصبی که نمیدانید مذهبهای ایشانرا که موافق واقع است دانستنی ضروری همچنانکه میدانید مذهبهای فقهای حجاز وعراق را و آن جماعتی را که نام بردی از فقهای بلاد. پس اگر گوئی من نمیدانم از برای ایشان علیهم السلام در فتوی مذهبی غیر از آنچه توحکایت کردهآ از ایشان علیهم السلام داتستن ضروری. با آنکه ما یقین میدانیم تو دروغ میگوئی دراین سخن دراین هنگام فرقی نخواهد بود میان ماوتو.

زیرا ما دعوی میکنیم که میدانیم راستی آنچه حکایت کردهایم از ایشان علیهم السلام دانستن ضروری و تو ms233 واصحاب تو میدانید راستی مازا در این حکایت. لیکن مکابره میکنند و توچنین دعوائی میکنی . پس ما وتو برابرشدیم وترابر ما زیادتی و غلبه در بحث نیست . واین بیانی که من کردم سخنی است که خلاصی ازاو میسر نیست.

پس گفت آن معتزلی که بواسطه آن نیمدانیم مذهبهای ایشانرادرفتوی پس اختیار کردهاند از ذاهب صحابهآ پیغمبر وتابعین و پرا کنده شدهاست همگی مذاهب ایشان در مذاهب فقهای دیگر. اینست که مابعلم ضروری نمیدانیم که ایشان علیهم السلام چه مذهب داشتهاند.

پس من گفتم این معنی بعینه موجود است درمذهبمالک وابوحنیفه و شافعی و آنجماعت که شمردی از فقهای بلاد. زیرا ایشان اختیار میکردند از سخنان صحابهآ. پیغمبر و تابعین ایشان بنابر این واجب باشد که ما ندانیم مذاهب ایشانرا دانستن

پس میگوئیم در جواب سئوال اول تو که میگفتی اگر امامان شما آنچه روایت کردید از ایشان راست باشد میباید ما علم ضروری داشته باشیم براستی این روایتها از ایشان اینکه بواسطهآ آن علم ضروری حاصل نیست بمذهب ایشان در فتوی. دیگر قسمت کردهاند مذاهب ایشان که بروایات بما رسیده پس اعتقاد کردهاند آن مذهب را برسبیل اختیار . زیرا فتوای ایشان پرا کنده است درمیان اقوال فقهای دیگر و بنام ایشان شهرت کرده . از اینجاست که حاصل نیست علم ضروری بمذاهب ایشان علیهم السلام.

پس آن معتزلی گفت قبول کردم از تو این سخن را اما چیست حال ما که نمیدانیم آنچه روایت کردهاید از ایشان که مخالف جمیع فقهای دیگر است دانستنی ضروری.

یس گفتم من نیست فتوائی و سخنی بر آنچه تو گفتی مگر آنکه گفته باشد آترا صحابی یا تابعی و اگر چه اتفاق کنند که تو نام بردی از فقهای بلاد بر خلاف آن پس بواسطهآ پرا کند ms234 گی فتوای ایشان علیهم السلام درمیان اقوال صحابة و تابعین علمی ضروری حاصل نیست بمذاهب ایشان که فقهامخالفت کردهاند. چنانکه توراضی بودی باینوجه از برای نبودن علم ضروری یا آنکه بی شک تو اعتقاد داری باینکه سخنان ایشان درفتوای احکام شرعی مخالف اقوال فقهای دیگراست وتزد تواین سخن چیزیست که اتفاق کردهاند. بر آن فقهای بلاد از صحابهآ پیغمبر و تابعین ایشان . پس چیست حال ما که نمیدانیم مذاهب ایشانرا درفتوی دانستن ضروری . و حال آنکه هیچیک از فقهاء تصرف نکرده انددر مذاهب ایشان و خلاف نکردهاند در آن تزد تو هیچکس از فقهای اهل اسلام ، بلکه مذهب ایشانرا در قتوی مخالف همهآ اهل اسلام میدانی، پس بهرچه درمی آویزی برای این مطلب ما بهمان چیزدر می آویزیم برای ساقط کردن مطلب تو. والله الموفق للصواب پس آن شخص معتزلی لگفت سخنی بعد

گفت سید مرتضی ابو القاسم علی بن الحسین موسوی ادام الله عزه. گفتم بشیخ مفید بعد از این حکایت که برای من نقل کرد، اگر اینقوم بر این دارند نفسهای خود را که بگویند جعفر بن محمد و پدر او محمدبن علی و پسر او موسی بن جعفر علیهم السلام نبودهاند از اهل فتوی ، لیکن ایشان از اهل زهد وصلاح بوده اند (در این هنگام همهآ سخنان تو با این قوم از درجهآ اعتبار ساقط خواهد بود . زیرابنای همهآ بحث های تو با ایشان براین مقدمه بود که همه کس از اهل اخبار وروایات علم ضروری دارد بر اینکه ایشان علیهم السلام از بزرگان اصحاب فتوی بوده اند . م .ت)

گفت شیخ ، گفته میشود بایشان که ما قبول کنیم از شما این سخن را و مساهله کنیم باشما در این مکابره که میکنید و جایز شمریم برای شما این سخن باطل را .

آیا قائل نیستید شما وهر مسلمانی و هر کافر ذمی که دشمن است ms235 با علی ابن - ابیطالب جلا وهر که دوست اوست باینکه امیر المؤمنین جلا از اهل فتوی بوده است یس ناچار است که بگو یند بلی قائلیم.

یس گفته میشود بایشان چیست حال ما که نمیدانیم جمیع مذاهب امیر المؤمنین اللارا در فتوی همچنانکه میدانیم مذاهب جماعتی را که شمردید شما از فقهای بلاد. و همچنانکه میدانیم مذاهب صحابهآپیغمبر لبجلارا مثد: زیدوابن مسعود وعمربن خطاب.

اگر بگویند شما میدانید جمیع مذاهب امیر المؤمنین را درفتوی دانستن ضروری میگوئیم بایشان مذاهب امیر المؤمنینلا آنستکه شما روایت کردید ازاو 4 یا آنستکه ما روایت کرده ایم ازاو ، موافق روایتهائیکه کرده ایم از ذریهآ آنحضرت علیهم السلام .

پس اکر بگویند مذاهب آنحضرت آنستکه ما روایت کرده ایم ازاو نه آنکه شما روایت کرده اید . و میگوئیم بایشان که پس ما بنا بر اصل شما که قرار دادهاید در انکار آنچه روایت کرده اید از آنحضرت مکابره میکنیم . یعنی علم ضروری داویم براستی آنچه شما روایت کرده اید ازو 4 و عناد میکنیم. پس اکر بکوئید بلی

و این سخنی است که خلاصی و رهائی از آن میسر نیست . و بباید دانست وجهی که ایشان میگفتند از برای عدم علم ضروری بمذاهب ذریه امیر المومنین له للوم آنوجه نسبت بامیر المومنینی الله له ولمیشود . زیرا چون امیر المومنین الهی مقدم بوده برفقهای ایشان چگونه تواند بود که قسمت کردن ایشان مذاهب آنحضرت رامانع شود از علم ضروری بمذاهب آنحضرت.

پس اگر بگویند عدم علم بمذهب امیرالمؤمنین للجلا در فتوی برای آنستکه در میان اقوال صحابهآپیغمبر پرا کنده بوده است. میگوئیم بایشان که شماخودانکار این سخن میکنید . زیرا روایت کرده اید از آنحضرت فتواهای مخالف فتوای صحابه.

با آنکه بنابر این سخن که گفتند واجب است معلوم نباشد مذهب عمر وابن مسعود . زیرا منقسم ms236 بوده در میان مذاهب صحابه و این سخن فاسد است و مضمحل بودن آن هویداست.

گفت شیخ ادامالله عزه این سخن که گفتیم صحیح است و موید آنست که دانستن مامذاهب جماعتی از معتزله و زیدیه و خوارج را که اختیار میکردند مذاهب صحابهآ پیغمبر و تابعین و فقهای بلاد را (پراکنده بود مذاهب آن جماعت در میان اقوال ایشان . م . ت) .

گفت شیخ مفید ادامالله عزه ماذ کر کردیم جواب از سئوال اول ایشان را دراین مسئله در کتاب خود که معروف است بتقریر الاحکام . و وجود جواب در آنجا غنی میگرداند ما را از تکرار آن در این کتاب . زیرا آن جواب در جای خود بحسب ظهور وبیان مرتبهآ اعلا دارد.

و از حکایات شیخ ادام لله عزه وکلام او . شیخ فرموده است : که حکایت

گفته است ابراهیم که این سخن از عمر جایز نیست مگردر احکام شرع و واجبات . واما اینکه خدای تعالی وعده کرده و وعید کرده وعدل کرده وجور کرده و تشبیه ونفی تشبیه کرده (بچیزی مینماید یا بهیچ چیز نسی نماید) بدرستیکه جایز نیست در این مسائل مخالفت قیاس و عقل. و بتحقیق واجب است برعمر که عمل کند بآنچه خود گفته همه در احکام شرع. لیکن خلاف گفته خودعمل کردهاست بقیاس بعد از آنکه منع کرده از آنچنانکه این منع مذکورشد

پس جاحظ کفته که ابراهیم گفته است که این مخالفت کردار عمر با کفتار او عجیب تر نیست ms237 از سخن او که گفته است : هر کهاز شما دلیری کند بز حکم کردن در میراث جد همانست که دلیری کرده باشد بر آتش دوزخ .

بعد از آن خود حکم کرده است در مسئلهآ میراث جد صد حکم که هریک مخالف دیگریست . و اینکه مذکور شد روایت کرده حشام بن حسان از محمدبن سیرین که گفته پرسیدم از عبیدهآ سلمانی ازحکم میراث جد .

پر گفت بدرستیکه من در خاطردارم عمرصد حکم در مسئلهآ جد که هریکی مخالف دیگریست گفته است .

کفته است ابراهیم سخن آن کسیکه گفته است اختلاف احکام از عمر بواسطه صلح دادن اهل دعوی است که خصومت پیش عمر میبردند بود نه آنکه حکم شرعی رابیان نموده باشد معنی ندارد. زیرااصلاح میان خصمان غیر حکم شرعی است و چگونه باین تاویل کسی قائل شود وحال آنکه عمر خودش گفته است : بدرستیکه من حکم کردم درمیراث جدحکمهای مختلف که درهیچ یک از آنها تقصیر نکردم ازبیان حق.

نقن کرده این سخن راایوب سجستانی وابن عون از محمدبن سیرین واین جماعت داناترند بحال عمر از آنکسیکه عذر از برای او گفته که عمرحکم شرعی بیان نکرده . بلکه اصلاح خصمان کرده.

گفتهاست جاحظ که گفته است ابراهیم که گفتهاست عمربر گردانید چیزهائی . که نمیدانید بسنت پیغمبر قسم بعمرخود میخورم که اگربر کردانیده شود نا معلوم بآ نچه معروفست و اختلاف بآنچه اتفاق امت است هر آینه اولی و سزاوارتر است بعمر .

وابراهیم گفته کی بر گردانید عمر آنچه مجهول بود بسنت پیغم و حال آنکه اوحکم کرده دریک چیز صد حکم مختلف. واگراینکار نزد او جایز میبود و باعتقاد خود مستحق مزد بود ازجانب خدایتعالی هر آینه نمیگفت هر که از شما ms238 دلیری کند برحکم کردن درمیراث جد همانست که دلیری کرده باشد بر آتش دوزخ واین سخن اصلا خفاندارد .

گفته است شیخ ادام الله عزه که این سخن که حکایت کردیم از صدیق طایفهآ معتزله ابوعثمان جاحظ که او حکایت کرده از شیخ خود ورئیس خود ابراهیم نظام طعن ظاهریست برعمربن خطاب و گواهی است براو بجور دراحکام شرع و جزم است از او بر اینکه او از اهل عناد وستیزه بوده در دیانت و براینکه رعایت دیانت نمیکزده در آنچه باز گشت مینموده بآن از اجتهاد کردن برأی و عقل خود در احکام شرع. آیانمی بینی سخن ابراهیم را بعد از آنکه آورده است اقوال او را که نقیض یگدیگرند چون صریح . حکم کرده بعنادوی . وگفته است که اکر خلاف در احکام شرع و سخن کفتن در

پس ظاهر کرده است ابراهیم باین سخن اعتقاد خودرا بعمرو اینکه او اقدام کرد برسخن گفتن برأی خود و مختلف شد احکام او برای دنیا وطلب ریاست نه از برای دین وقصد ثواب آخرت .

و گفته است جاحظ که گفته است ابراهیم که شبیه نیست رأی اودر احکام شرع بکرداراو وقتیکه خلاف کردند ابی بن کعب وعبداله بن مسعود درجوازنماز گذاردن دریک جامه. زیراچون این مخالفت بعمر رسید بیرون آمد غضبناک تا آنکه تکیه کرد بحجرهآ عایشه و گفت مخالفت کردهاند دو کس از اصحاب رسول. آن چنان دو کسیکه مردم احکام شرع را از ایشان فرامیکیر ندواین سخن رابعنوان تهدید گفت وهم چنین کنم.

ابراهیم گفته است آیا گمان داری اینکه عمر فراموش کرده اختلاف سخن خودرا در احکام تا آنکه انکار اختلاف از آن دو کس کرده و اظهار عدم رضا بآن نموده حاشا و کلا. لیکن دانسته نقیض خود کرده وخبط ms239 نموده خبط نمودن شترشبکور.

گفته است جاحظ که گفته است ابراهیم همین است شیوه وطرز ابوبکر که از عمرمذکورشد . زیزا پرسیدند از اوازقول خدایتعالی :

(وفا کهة وابا) چه معنی دارد.

پس گفت کدام آسمان سایه افکند برمن یا کدام زمین مرابردارد ویا بکجاروم یاچه کار کنم هر کاه سخن بگویم در آیه ای از کتاب خدایتعالی غیراز آنچه مرادخدا باشد، اما (فا کهه) پس میدانم آنرا واما (اب) پسخدا داناتراست بآن . سئوال کردند از ابوبکراز (کلاله) پس گفت میگویم دراین برأی وعقل خود اکر درست باشد از جانب خداست عزوجل واگر خطا باشد از جانب منست . (کلاله) خویشانند سوای پدروفرزند.

کفته است ابراهیم که سخن اخیرا بوبکر خلاف سخن اول اوست، زیراماحصل

گفته است جاحظ که گفتهاست ابراهیم بدرستیکه من نهایت تعجب دارم از این سخن عمر که گفته است بدرستیکه من شرم دارم از خدای عزوجل در اینکه مخالفت کنم باابوبکر . زیرا اگر عمر تابع ابوبکرشده برای آنکه او هر گزخطا نمیکند و مخالفت اوجایزنیست .

پس چرا مخالفت ابوبکر کرده درمسئلهآ جدصدمرتبه. وهمچنین مخالفت او کرده دراهل (رده) بلکه در بسیاری از چیزها . واگر عمراین سخن رانگفته از برای آنکه ابوبکر خطا ms240 تمیکند بلکه خطا برا بو بکر نزد عمر جایزاست . لکن این سخن را برای آن گفته که ظاهر شده برعمر که آنچه ابوبکردر کلاله گفته حق بجانب اوست وخطا نکرده.

پس چه دخل دارد سخن عمر که من شرم دارم از خدای عزوجل در آنکه مخالفت باابوبکر کنم وحال آنکه سخن حق چیزیست که هر که بگوید واگرچه دورترین مردم باشد از نظر اعتبار بر عمر لازم است که اقرار کند بآن . با آنکه ابوبکر خودنیزاز روی جزم نگفته معنی کلاله را و بتحقیق خودرا برأی ساخته نزدقوم از معنی آن.

گفته است جاحظ که گفته است ابراهیم همچنین است ابن مسعود ( یعنی مثل عمروابوبکراست .مت)

در آندکه نقیض خود گوید وبباطل سخن سراید دردین . آیانمی بینی اورا که

ابراهیم گفته اینست حکم کردن در مسائل شرع بگمان و شبهه زیرا جزم براستی حکم خود نداشته وهر گاه گواهی دادن بگمان حرام باشد پس حکم شرعی بگمان حرامترخواهد بود. و گفته است ابراهیم اگرابن مسعود عمل میکرد بآنچه ادب فرموده بآن چیز غیرخودرا ، جائیکه گفته است حلال روشن و معلوم میباشد و حرام نیزروشن و معلوم میباشد . پس بگذار آنچه شک داشته باشی در آن و میل کن بعمل کردن بآنچه شک نداشته باشی در آن، هرآینه نمیگفت دراحکام شرعی . و حال آنکه اومردی مقلد بود. واین را که: (من میگویم درحق دخترواسق سخن برأی خود اگرراست و صواب باشد از جانب خداست و اگر خطا باشد از جانب منست) و بدرستیکه این سخن که ابن مسعود گفته فاسد و باطلست . زیرانمیباشدیک اجتهاد و یک عمل چنین که هر گاه موافق باشد ازجانب خداباشد وهر گاه باطل باشد از جانب غیر ms241 خدا باشد . و حال آنکه آن عمل و آن اجتهاد در هردوصورت یک چیزاست .

گفتهاست ابراهیم اگرابن مسعود بدل میکرد فکرخودرا درفتوی دادن بفکر خود در شقاوت که چگونه این کس شقی میشود و در سعادت چگونه آدمی سعید می شود تادراین فکر براو ظاهر میشد که فتوی دادن از پیش خود موجب شقاوت ابدی است وناسزا نمیشد سخن او بر خدایتعالی در آنچه اعتقاد کرده بآن که از پیش خود فتوی میتوان داد . باین شرط که این کس باخود قرار دهد که اگر صواب باشد از خداست واگر خطا باشد از این کس است و در غلط خود درفتوی بچنین شرطی مستند میشد هر آینه سزاوارتربود باو.

ابراهیم گفته که ابن مسعود گمان برده کسیکه مرتکب کناه کبیره میشود نه مؤمن است ونه کافرونه فاسق ونه منافق بلکه مرتکب گناه کبیره میانه هردو طایفه است که مذکورشدوباین سخن قائل شده (سفیان ثوری) وغیراو. وحال آنکه جمعی

گفته است ابراهیم کة کمان برده است ابن مسعود که دیده است ماه راشکافته شد از برای رسول خد ا گفته است ابراهیم که این سخن ابن مسعود دروغیست که اصلا خفاندارد برای آنکه خدای تعالی نشکافت ماه رابرای پیغمبر بتنهائی بلکه اگر شکافت هر آینه شکافته است برای تمام عالم و حجت گردانیده است برای سید- المرسلین برضدق دعوای پیغمبری اووبرای زجر کردن بند گان و منع کردن ایشان از پیغمبروبرهان ودلیل پیغمبری اودرهمهآ بلاد .

پس چگونه ندانستند و ندیدند این راهمگی مردم و تاریخ نگذاشتند مردم بآن سال که چنین چیزی غریب وعجیب واقع شد .

و نگفت آن را شاعری و مسلمان نشد نزد ظهور آن کافری واجماع نکر دبچنین حجتی مسلمانی بر ملحدی درزمان پیش از زمان ما . وحال آنکه اگرواقع شدی مساوی بودند دردانستن آن عامهآ خلایق وخاصهآ ایشان.

گفتشیخ ادام الله عزه تأمل کنید ای جماعت ms242 توفیق دهد شمارا خدایتعالی این سخنان را و تحصیل کنید آنچه در این سخنانست از معانی . بدرستیکه ابوعثمان جاحظ تصحیح کرده در حکایت کردن از شیخ خود که نظام باشد طعن صریح رابرابوبکر و عمروعبداله بن مسعود ، وزیاده کرده خدمت ابن مسعودرا بر آنچه وصف کرده ابن - مسعودرا بآن از حکم کردن در دین برأی و اجتهادخود . واز تناقض در سخنان او باینکه دروغگو بر آورده اورا در آنچه حکایت کرده که من مشاهده کردم معجز شق قمررا از رسول خدا

شیخ مفیدره گفته بشناسید بآنچه نقل کردیم بدی و درشتی باطن این مردرا که ابراهیم نظام باشد . وحال آنکه اوبزرگ طایفهآ اعتزال بوده وباو فخر میکردند معتزله ومثل میزدند باووابوالهذیل علاف ، بحدیکه میگفته گویندهآ ایشان دروقت مرک نظام که رفت علم کلام، چیده شد ابوالهذیل ومرد تظام.

وهر کاه جمع شودفکرشما در آنچه می آید بعد ازاین از سخنان نظام واصحاب

گفته است جاحظ که گفته است ابراهیم. دیگر از جملهآمعایبعبدالله بن مسعود اقدام کردن اوست برانداختن دوسوره از کتاب خدای تعالی .

پس تسلیم کنیم از ابن مسعود که نشنید آنکه پیغمبر بخواند آن دوسوره را . آیا چگونه ندانست بسبب عجیب و غریب بودن تألیف آن دو سوره واینکه آن دو سوره برنظم و روش سایر قر آنست در اینکه عاجز گردانندهآبلغاست از اینکه نظم کنند چنان نظمی واز اینکه نیکو کنند تالیف کلام خودرا چنان نیکو کردنی این را که آن دوسوره از قر آنست . و ماقرار دهیم که اصلا این معانی را نفهمید چگونه تصدیق نکرد اتفاق و اجماع امت پیغمبر را بر آنکه آن دو سوره از قر آنست .

گفته است ابراهیم کههمیشه عبداله بن مسعود تطبیق میگرد دررکوع تابمرد وفرا گرفتند اینعمل را از او و بعضی از اصحاب او. و ماقراردهیم ابن مسعودرا که مشاهده نکرد از پیغمبر ms243 خلاف تطبیق راوغایب بود از خدمت آنحضرت للا . چگونه اکتفا نکرد با تفاق امت پیغمبر برخلاف تطبیق و چگونه وحشت از مخالفت کل امت ننموده . وحال آنکه او دراین رآی تنهابود و شریک نداشت .

گفتهاست ابراهیم ابن مسعود عیب کرد عنمانرا وقتیکه باو رسید که عثمان در منی نمازرا تمام کرد، یعنی چهارر کعت گذارده وشدت تمام کرد نسبت بعثمان بواسطهآ اینکار.

پس خودش برخاست و پیشنمازی کرد . اول نمازی که کرد چهار رکعت بود باو گفتند که چه بود اینکه کردی در جواب گفت که مخالفت شراست.

ابراهیم گفته است که ابن مسعود چگونه این عذرخواسته و حال آنکه مخالفت کرده باامت پیغمبر درامور بسیار . دیگر آنکه هر گاه کردهآ عثمان رامصیب شمرده باشد چگونه مخالفت معصیت شربوده باشد.

گفته است ابراهیم که دید عبدالل بن مسعود جمعی را ازطایفهآ (زط)اپس گفت این جماعت شبیهترین کسانی اند که من دیدهام به (جن) درلیلة الجن. نقل کرده انداین

وحال آنکه کفته است (علقمه) که کفتم بابن مسعود که توبارسول بودی درلیلة الجن.

یس گفت حاضر نبوده در آنشب از ما هیچکس نزد حضرت. نقل کرده انداین سخن را از او جماعتیکه تهمت نبستهاند براونه بر غیر او متل داود از شعبی از علقمه .

گفته است ابراهیم که پرسید عمر از ابن مسعود از چیزی از صرف . یس در جواب گفت هیچ باکی نیست در آن . پس عمر گفت مرا خوش نمی آید از صرف. ابن مسعود گفت یا امیرالمؤمنین بتحقیق مرا نیز خوش نمی آید از صرف و کراهت دارم از آن . ابراهیم گفته است که ابن مسعود بر کردید از قول خود بیفکر وتأمل، و این ابن مسعود ر کنی است ازارکان شماای فقهای سنیان و امامیست از امامان شما و او ازفضلای جمعیاست که سخن گفته اند در فتوی ms244 . یس چه گمان داری بآنکس در مرتبهآ کمتر از او باشد . پس چگونه این جماعت حجت باشند بر ما و لازم باشد مارا اطاعت ایشان . با آنکه نرسیده سخن گفتن ما در ایشان بحدیکه بعضی از ایشان در شأن بعضی دیگر گفته اند.

گفته است جاحظ که گفته است ابراهیم که روایت کرده اید شما از اسمعیل از (شعبی) این را بدرستیکه جماعتی سئوال کردند از( زیدبن ثابت) از مسئله پس فتوی داد بایشان و نوشتند ایشان . پس گفت چه میدانید شما شاید من خطا کرده باشم دراین فتوی ونیست بغیر از اینکه اجتهاد کردم من در این مسئله از برای شما برأی خود . و باز روایت کرده اید شما از مغیره از ابراهیم اینکه عمر بن خطاب حکم کرد در مسئلهآ بحکمی . پس گفت مردی بعمر که راست گفتی بخدا قسم ای امیراله ومنین . عمر گفت چه دانستی که من راست گفتم بخدا قسم که عمر نمیداند که براه صواب رفته یا خطا کرده . و باز روایت کردهاید شما از سفیان بن ثوری از عاصم، از شبعی، از ابن عباس اینکه گفت بدرستیکه ما لهی میکنیم ای امت شما

گفته است ابراهیم. پس بتحقیق اقرار کردند این جماعت برنفس خود اینکه بگمان حکم درخون مسلمانان میکنند . و برأی خودمباح میگردانندزنانرا برمردان واز پیش خود حکم میکنند در مال بند گان خدا، و بگمان واجب میگردانند عباداترا بر مسلمانان. و حال آنکهنهی کرده خدایتعالی بند گانرا از اینکه حکم کنند در امور دین برأی و گمان و گواهی دهند در حق یکدیگر بآن . و گفته است در قرآن مجید.

الامن شهد بالحق وهم یعلمون .

امر کرده بند گانرا بعلم یقینی پس مخالفت ms245 کردهاند قوم امر ونهی خدای عز وجل. و حال آنکه میدانند مردم اطاعت میکنند ایشان را و آنچه حکم میکنند درنظر مردم لازم وواجب است و گریزی از آن نیست.

گفته است ابراهیم هر گاه این شیوه و این سلوک یعنی حکم کردن برأی در امور دین موجود باشد در بزرک و کوچک پیشینیان . یعنی آن جماعت که بخدمت رسول خد ال اله رسیدهاند پس چه گمان داری بجمعی که تابعیناند وهمچنین چه گمان داری بطایفه ایکه بعد از تابعیناند و هر گاه اقرار کرده باشند قوم برنف خود بآنچه گفتیم پس آنچه اقرار نکردهاند بآن و پنهان نکردهاند و صرفه درپنهان داشتن آن دیده الد بیقین بیش از آن خواهد بود که اقرار کردهاند.

گفته است شیخ ادام الله عزه بتحقیق داخل کرده ابراهیم نظام امیرالمومنین ل را در جماعتی که مانقل کردیم سخن نظام را در شأن ایشان و آنحضرت را منسلک گردانیده در سلک آن جماعت باعتبار گفتارهای نایسندیده واین کاراز ابراهیم صادر شده بمحض عنادیکه با آنحضرت داشته و تعصبی که باز گشت ننموده در آن تعسب بسوی شبهه چه جای دلیل، بلکه اعتماد کرده درامدادتعصب وعنادبر بهتان ولجاج.

جاحظ و یاران او از اهل اعتزال کمان کردهاند که نظام تمسک جسته دراین کردار زشت بچزیکه ماحصلی دارد و مساوی گردانیده امیر المومنین لیه راباایشان در حکمی که برایشان کرده بگمراهی. و حار آنکه نیست حال همچنانکه ایشان گمان کردهاند در مساوی بودن احوال آنحضرت ع با ایشان . بلکه بمحض قول واعتقاد ایشان این مساوات پیدا شده بی حجتی که موجب مساوات باشد.

و دلیل بر این سخن که گفتیم آنستکه آنچه حکایت کرده جاحظ از نظام و نظام نقل کرده از قوم اتفاقی است نزد مسلمانان که اصلا دو کس از ایشان مخالفت نکرده اند بایکدیگر.

پس آن چماعتی که طعن میکنند بر قوم نقل کرده اند آن سخنان را از برای آنکه ms246 حجت تمام کنند برقوم گمراهی و ثابت کنند بطلان را برایشان . و آن جماعت دوست دارند قوم را وایشان را پیشوای خود میدانند . نقل کرده اند همان سخنان را بر طرز مدح از برای ایشان باینکه مجتهد بوده اند در احکام شرع و گردانیده اند این شیوه را اصلی از برای خود در تجویز اختلاف درامور دین و آن جماعت که امتناع کرده اند از اجتهاد وقیاس وقائل شده اند بخوبی و سلامت قوم . نقل کرده اند همان سخنان را از ایشان بر وجه اصلاح میانه مردم . نه آنکه حکم شرعی باشد و بر این وجه که گفتهآ پیغمب این احتمال داردبحسب حرف زدن که شایع است میان مردم که چندین احتمال میتوان داشت .

پس نیست درمیان مسلمانان و امت پیغمبر مگر آنکه گواهی داده باشد براستی این سخنان از قوم . چنانکه ابراهیم وغیراو نیز نقل کرده اند از ناقلان اخبار

و اما آنچه حکایت کرده نظام از امیر المؤمنین جلا از اختلاف حکم وسخن گفتن در احکام شرع برأی خود، چیزیست که نقل کردهاند آنراطایفهآ و ابا و امتناع نموده اند از آن طایفهآ دیگر وادعا کردند آنرا شیعهآ ابوبکر وعمر وعثمان و انکار کرده اند آنرا شیعه علی بن ابیطالب علیه السلام . بلکه اتفاق کرده اند بر رد آن و تکذیب راویان و اجماع کرده اند ذریهآ و عترت آنحضرت علیه السلام بر الکار و

بنابراین چگونه مختلف فیه مثل متفق علیه باشد یا چگونه مساوی باشنداین دو طایفه که یک طایفه ذریه و عترت امیرالمؤمنین اند و یک طایفه شیعه عثمان در بیان احوال امیرالمؤمنین للا و ذکر اطوار آنحضرت لیل با آنکه اجماع از طایفهآ مخالفین واز ذریهآ امیر المؤمنین جلا و شیعه او حاصلست بر چیزی که باطل میکند آنرا که شیعهآ عثمان نقل کرده اند از امیر المؤمنین لا که آنحضرت اختلاف میکرده در احکام شرع. بتحقق نقل کرده آنچه ms247 گفتیم دشمن امیرالومنین ع چنانچه نقل کرده آنرا دوست امیر المومنینل.

یس بنا براین حجت آوردن بآنچه گفتیم پریشان میکند مغز بر سنیان را و اجماع و اتفاقی که گفتیم آنستکه روایت کرده اند خاص و عام از رسول که آنحضرت کفته (علی اقضا کم) علی بن ابی طالب علیه السلام قاضی تر است از همهآ شما در احکام شرع . پس آنکه قاضی تر باشد از کل قوم بنابر گفتهآ پیغمبر ال الله مختلف نخواهد شد احکام اودر شریعت.

( چه اکر مختلف شود ماتند سایر قوم برابر خواهد بود باایشان نه اینکه قاضی تر باشد از ایشان و همچنین طایفهآ شیعهآ امیر المومنین و مخالفین ایشان همگی روایت کرده اند از حضرت رسو .م.ت)

که آنحضرت گفته :

علی مع الحق والحق مع علی یدور حیثمادار علی بن ابیطا لب باحق است و حق با علی بن ابیطالب است میگردد حق باو هرجا که اوبکردد . ومعلوموروشن است کسیکه حق باو باشد واز او جدا نشود بگواهی رسول هر کز مرتکب گمراهی نمیشود.

و هم چنین نقل کردهاند همکی ازامیر المؤمنین (ع) که کفت فرستاد مرار سول اله ا اله بسوی یمن که قاضی باشم درمیان اهل آنجا.

پس کفتمبآحضرت آیا میفرستی مرا و حال آنکه من جوانی ام و نیست مرا

288 علم ببسیاری از احکام شرع تاقضاء توانم کرد در آنجا . یس زد دست مبارک را آنحضرت برسینهآ من و گفت:

اللهم اهدقلبه وثبت لسانه فما شکک فی قضاء بین اثنین.

بارخدایاهدایت کن دل اوراو ثابت دار زبان اورا که لغزش نکند ازحق یس من شک نکردم هر گز درهیچ حکمی از احکام شرع میان دو کس.

واین سخن که از آنحضرت منقولت مخالف حکایتی است که شیعهآ عثمان از آنحضرت روایت کردهاند که برأی خود دراحکام شرع سخن میگفته . زیراسخن گفتن برأی موجبشک است دراحکام. و حار آنکه دراین روایت کردهاند آنحضرت ال لجلا نفی کرده شک ms248 راازخود.

و چگونه ثابت کند شک را با آنکه نفی کرده از خود . اگربهتان و عنادروایت کنند گان باعث باشد .

و این احادیث که نقل کردیم بتحقیق قبول دارند آنرا دشمنان امیرالمؤمنین لجلا ونقل کردهاند بهمین طرز که مانقل کردیم . اماتفاوت آنستکه دشمنان تأویل میکنند و از ظاهر معنی بدر میبرند این اخبار را . و میگویند این احول که از برای امیر المؤمنین جلا نظرباین احادیث ثابت میشود مخصوص بعضی از احکام شرع است دون بعضی و مخصوص زمانست دون زمانی واین باطلست . زیرا ظاهرلفظ این احادیث عموم است یعنی این احوال از برای آن حضرت ثابت است همیشه درهر حکمی از احکام شریعت .

و دیگر آنکه کسیکه سخن فهم است و بمعنی سخن آشنائی دارد میفهمداین اخبار درمدح حضرت امیرالمؤمنین وارد است و مدح وقتی متصور است که همیشه و در همهآ احکام آنحضرت بر آن احوال باشد . والاهر که هست در بعضی از اقوال و بعضی با از اوقات حق اوست وشکندارد.

و چون دابستی اخباریکه طایفهآ ناصبه از حضرت امیر المؤمنین لا روایت کردماند چنین اخبار اتفاقی با آنها معارضه و مدافعه دارد بد الکه طایفهآناصبه رالیست

یا آنکه اکثر آنچه روایت کرده ابراهیم ازامیر المؤمنین لا، ممکنست مساهله کردن با او در آن باب وقبول کردن از او بروجه بحث بی آنکه کسی اعتقاد کند. و حمل کردن آن روایتها بر خلاف آنچه توهم کرده ابراهیم که دلالت میکند آن روایات براجتهاد وسخن گفتن دراحکام شرع برأی خود بحسب واقع.

زیرا اگرقبول کنیم آنها را ازاو ما، راهست که بگوئیم آنحضرت لبلاقصدتقیه کرده واصلاح امت ومدارا و ms249 تألیف قلوب منظور آنحضرت بوده . و تقیه اصلی است عمده که طایفهآ شیعه بآن اعتقاد دارند و دین ایشانست . و نیست طایفه ناصبه را چنین اصلی که یناه برند بآن در بیرون شدن از شناعتها که برایشان لازم می آید.

گفته شیخ ادامالله عزه بتحقیق آورده است جاحظ آن اخبار را که ما اعتماد کردیم بر آن در بطلان آنچه نسبت داده ابراهیم نظام بامیر المؤمنین لا از سخن گفتن برأی وبحثی بر آن نکرده که سزاوار نقل باشد. بلکه هدیان چند گفته . و همچنین جاحظ نقل کرده ازما مسثلهآ عمده ایرا که بنابراین مسئله اصلا طایفه ناصبه را با ما بحث نمیرسد . و دوری کرده از مناقشه بر آن مسئلهآ عمده بواسطهآ عجز.

و آن مسئلهآ عمده اینست که ما دلیل داریم برعصمت امام و آنکه خطا برامام جایزنیست و هم چنین دلیل غالب قائم است بر امامت امیرالمؤمنینل و بنابراین جایزنیست که شک عارض شود اهل عصنت را دردین و نه آنکه واقع شود کمراهی ازامام که افضل همهآ خلایق عصرخودش است.

و این سخن باطل میکند آنچه حکایت کردهاند مخالفان ازامیر المؤمنین (ع) واعتماد بر آن نمودهاند از اینکه آنحضرت حکم برأی میکرده و شک دراحکام مرع میداشته . وهیچ یک از مخالفان ما ادعا نکردهالد عصمت را از برای امامان خود ونه

آنچه حکایت کرده ابراهیم ازایشان و حکم کرده بآن روایات بر گمراهی و عناد ایشان دردین و بتحقیق ما استقصاء کردیم این سخن را در اینکه امیر المؤمنین (ع) فرمود که امت عمل کنند باحکام قوم از برای تقیه و دفع فساد و آشوب ازامت وبیان کردهایم وجوه از برای فرمودهآ آنحضرت و ایراد کردهایم در این معنی زیادتیها و سؤالها وجوابها در کتاب خود معروف ب (تقریر الاحکام) و مستغنی شدهایم از اینکه اعاده کنیم آن سخنانرا دراینجا.

گفته است شیخ ms250 ادام الله عزه بتحقیق دانته است ابراهیم، مطلبی که پیش گرفته است از مساوی بودن امیرالمؤمنین (ع) با سایرقوم در اجتهاد برأی خود چیزیست که تمام نمیشود نزد اهل بحث و اعتماد کرده در ناسزا گفتن بحضرت امیر المؤمنین (ع) وتحقیرشأن او برسخنان مردم.

پس گفته بتحقیق مختلف شده قول علی بن ابیطالب (ع) درامهات اولاد یعنی حکمی در شأن ایشان کزده . پس رجوع کرده از آن . وحکایت کردهاند از عبیده سلمانی که او گفته است سؤال کردم امیرالمؤمنین (ع) را از فروختن امهات اولاد. درجواب گفت که بود رأی من و رأی عمر آنکه فروختن ایشان جایز نباشد ولیکن مرا در اینوقت و رای آن شده که فروختن آن جایزباشد. نقل کرده است عبیده که من گفتم رأی تو که با رأی عمر موافق باشد پسندیده است نزدمن ازرأی توبتنهائی:

گفته است شیخ ادام الله عزه این چیزیست که اتفاق کردهاند فقها و ناقلان روایات بر بطلان آن و آنکه اطلاع دارد بر صحیح و فاسد روایات اعتماد نکرده بر عبیده دراین حکایت. و گفته است که عبیده دراین دعوی دروغ کفته است، ودیگر آنکه امیر المؤمنین عظیمتربود در نظر مهاجرین و اصاراز آنکه پیشی کیرند درحکم بر آنحضرت این چنین پیشی گرفتن، چه جای عبیده با کوچکی سن در آنوقت و حقارتشان، و حال آنکه نبود عبیده و همسران او در آن پایه که دلیری کند بر امیرالمؤمنین(ع) باین لوع سخن درحکم دین.

و مجمل کلام آنکه اگر عبیده بالفرض صادق باشد دراین قول اصلاخلل نمیرساند بعصمت امیر المؤمنین (ع). چنانکه پیش از این مذکورشد که رأی حضرت امیر المؤمنین در زمان خلافت عمر آن بوده که مخالفت نکند در فتوی با ایشان از جهت خوف پرا کند گی مردم و فساد . واین معنی چیزیست که موجب آنست که حکمت درتدبیردین و بصلاح آوردن حال خلایق.

پس چون رسید خلافت بحضرت امیر المؤمنین (ع) بر طرف ms251 شد خوف اظهار مخالفت . پس حکم فرمود بآنچه همیشه اعتقاد داشت بحقیقت آن که جواز فروختن امهات اولاد است.

همچنانکه رأی رسو در سال (حدیبیه) آن بود که اجرای احکام کفار کند ومنع نماید مسلمانانرا از حرب ایشان . پس چون زایل شد سببی که موجب این رأی بود در سال فتح مکه رأی آنحضرت (ع) بر آن قرار گرفت که جهاد کند با ایشان واحکام ایشانرا برطرف سازد .

و اما رد کردن عبیده رأی اخیر حضرت امیر المؤمنین (ع) را بدرستیکه مانند رد کردن خوارج نهروان است رأی آنحضرترا که تبعیین حکمین قرار گرفت. و مانند حرب طلحه وزبیر و معاویه واهل شام است با آنحضرت.

و حال آنکه مشخص است که رد و حرب مذکور خلل نمیرساند بکمال عصمت امیر المؤمنین للجله . همچنانکه خلل نمیرسالد مخالفت وحرب مشر کین با رسول الله الاله به نبوت وعصمت آنحضر تلت الله اله ول هر که اعتماد کند بر آنچه کرده جاحظ و استاد او که نظام باشد و تابعان ایشان در این باب بدرستی که روشن است جهل او و ظاهر میگرده عجزاو. گفتهاست جاحظ که گفته است ابراهیم بتحقیق حکم کرده امیر المؤمنین لا در میراث جد باحکام مختلف.

شیخ میفرماید این سخن دروغیست که اصلا خفا ندارد، زیرا ضبط نکردهاند از آنحضرت للجا در باب میراث جد مگریک قول و خلاف نکردهاند از ناقلان اخبار دراین معنی دو کس ازمردم . وهر که اعتماد کند بربهتان مثل جاحظ و نظام مذلت

شیخ ره گفته است این سخن تازهتر وعجیب تر از هرسخنی است که بر گوش خورد . زیرا ابن عباس یکی ازشاگردان و فرا گیرندگان علم بود از آنحضرت(ع) ، و از ابن عباس منقول است که میگفته است امیرالمؤمنین (ع) مینشیند در میان ms252 ما مثل سایریاران وخوش طبعی می فرماید و شکفتگی طبع مینماید. لیکن بخدا قسم که من هر گزنتوانستم درست نظر کنم بآن حضرت بواسطهآهیبتی که او راهست (ع) . بنابراین چون جایز باشد از ابن عباس که پیشی گیرد در فتوی بر آنحضرت که در دین اظهار مخالفت نماید، خصوصا در حالتیکه ابن عباس اظهار متابعت و تعظیم و تکریم آنحضرت می نمود و چگونه آنچه حکایت کرده ابراهیم از یشیمانی آنحضرت از سوزانیدن مرتد حق بوده باشد .

و حال آنکه آنحضرت سوزانید یازده کس را در آخرزمان خود از آنجماعت که ادعای خدائی آنحضرت (ع) میکردند. آیا کمان داری که آنحضرت پشیمان شده باشد و دراینصورت نیز ماننداول حاشا و کلا لیکن طایفهآ ناصبه دست نمیزنند مگربسخنانی که مانند غبارپرا کنده باشد.

باز گفته است ابراهیم که حضرت امیر المؤمنین دیت داد بواسطهآ مردن کسی که از برای خوردن شراب هشتاد تازیانه باو زد و او بمرد و کفت آنحضرت که این دیت دادن چیزی است که ما خود درمیانهآ خود قراردادیم.

شیخ ره گفته است که این خبرشنیده نشده است مگراز ابراهیم نظام و روایت نکرده این راهیچیک از ناقلان اخبار و چگونه چنین باشد . وحال آنکه آنحضرت (ع) گفته است :

من ضربناه حدا فی حق من حقوق الله فمات فلادیة له علینا ومن ضربناه حدا فی حق من حقوق المخلوقین فمات فدیته علینا.

هر کس را بزلیم ما حد شرعی در حقی از حقوق خدا و آنکس بمیرد پس

گفته است ابراهیم که رأی امیر المؤمنین (ع) در باب غلام خود حاطب نام بسنگسار کردن قرار گرفت پس چون شنید قول عثمان را که خلاف رأی آنحضرتبود متابعت او کرد. و همچنین منازعه کرد زید بن ثابت با امیر المؤمنین در مسئله مکاتب و ساکت و ملزم گردانید آنحضرت جلا.

شیخ ره فرموده که این سخن ناسزای صریحست نسبت بآنحضرت بی آنکه حجتی برین بوده باشد و دروغ روشن است بی شک. زیرااتفاق کرده اندامت براینکه امیرالمؤمنین علیه السلام دانا ترین کل امت بود و بر اینکه همگی امت در دانستن چیزها باو رجوع میکردند و او علیه السلام بهیچکس رجوع نمیکرد . و چگونه آنچه حکایت کرده است نظام حق باشد و حال آنکه خبر نزدیک بتواتراز پیغمبر مرویست که آنحضرت ص فرموده که علی بن ابیطالب قاضی ترین همه شماست . پس چکونه صحیح باشد که زید بنثابت قاضی ترین کدامت را ملزم وساکت سازد.

و اگر چنانکه ابراهیم گفته ساکت ساخته باشد زیدبن ثابت امیر المؤمنین را. پس بذرستی که زیدبن ثابت دروغگوبر آورده حضرت پیغمبرر. زیرا ملزم ساخته کسی را که پیغمبر شهادت داده است که آنکس قاضی تراست از زید بن ثابت.

و بداتکه طایفه ناصبه روایت کرده الد از ییغمبر که کفته استزیدبن ثابت داناترین شماست در علم بقسمت میراث . وبر تقدیری که این روایت حق باشد مسئله مکاتب را بمیراث ربطی نیست تا طایفه ناصبه بیرون کنند از شناعت ساکت ساختن زیدبن ثابت امیرالمؤمنین (ع) را.

پس بنا بر کفته نظام لازم است برناصبه تکذیب زید پیضمبر با آنکه

دیگر گفته است ابراهیم که روایت کرده داود از شعبی که امیرالمؤمنین لا سه مرتبه ms254 بر گردید ورجوع فرمود در این مسئله که اگر کسی بزن خود بگوید (انت حرام علی) آیا حرمت لازم است یانه.

شیخ ره میفرهاید که اگر کسی احتجاج بکند در بطلان این روایت مگر بهمین که شعبی راوی نیست بدرستی که کافیست و احتیاج بحجت دیگر نیست. زیراشعبی مشهور بوده بدشمنی حضرت امیرالمؤمنین للالا و ذریت و شیعه او و مشهور بوده بدروغگوئی و بوده است او شراب خوار همیشه مست قمار باز عیار و تعلیم پسر عبدالملک بن مروان میداده و افسانه گوی حجاج بوده.

روایت کرده است اسمعیل بن عیسی عطار از بهلول بن کثیر از ابوحنیفه که گفت رفتم نزد شعبی که از و مسئله پرسم ناگاه دیدم شطرنج و نبیذ پیش او نهاده بود واو خود را پیچیده بود بلحافی که زنک کرده بودند آنرا بکل کافیشه. پس پرسیدم از او این مسئله را در جواب هرزه و ناسزای گفت . با خود گفتم اینقسم کفتگونیز از عالم شطرنج بازی ونبیذ خوردن اوست و بخانه آمدم و هر کتابی که مشتمل بود بر سخنانیکه از او شنیده بودم همگی را در هم دریدم و بعد از آن اگر میشنیدم از کسی که از او نقل سخنی یاروایتی میکرد در ابطال آن کوششمیکردم و همچنین روایت کرده ابوبکر کوفی از مغیره که سهل بودو آسان مینمود نزد شعبی که منعقد شود در حضور او نماز جماعت واو مشغول نرد و شطرنج باشد. وهم او نقل کرده که گذشتم روزی بشعبی ناگاه دیدم اورا که بیک یا در آفتاب ایستاده بود وپیادهآ از پیاده های شطرنج در دهن داشت پس گفت اینست جزای کسی که قمار ببازد. وهمچنین روایت کرده فضل بن سلیمان از لضربن محارق (1) که او کفته دیدم شعبی

و بتحقیق در دروغ گفتن، او بحدی رسیده که میگفته است حاضر نبودند در جنک جمل از صحابهآ پیغمبر مگر چهار کس که اگر کسی پنجمین را ذکر کند بدرستی که من دروغ گفته باشم و آن چهار کس علی بن ابیطالب علیه السلام وعمار وطلحه و زبیراند. وحال آنکه اجماع کردهاند اهل تاریخ که حاضر بودند درجنک جمل در بصره با امیرالمؤمنین علیه السلام هشتصد کس از انصار ونهصد کس از اهل بیعت رضوان و هفتاد کس از اهل بدر.

و ابن شعبی آنکسی است که روایت کرده است که امیرالمؤمنین علیه السلام سرخ بود موی سر و ریش مبارک او . وحال آنکه این روایت خلاف قول جمیع امت است در وصف آنحضرت علیه السلام. و رسیده است دشمنی او نسبت بحضرت امیر المؤمنین و کذب او بحدی که قسم میخورده بخدای تعالی که داخل شد امیرالمؤمنین بلحد وحال آنکه او حفظ نکرده بود قرآن مجیدرا واین سخن خلاف اجماع وانکار علم ضروری است . روایت کرده مخالد (1) که گفتند بشعبی که تو در پوست شیعهآ امیر المؤمنین افتاده وحال آنکه فرا نگرفته علمرا مگر از ایشان ونقل کردهاند که شعبی در شأن حارث اعورحمدانی که از اصحاب پسندیده حضرت امیرالمؤمنین بوده میگفته است که او دروغگو بوده و شباهت داشته درزی ولباس وقول و فعل خود بشوخان وبی با کان واهل فساد: و مخالفت کرده باامت درقول خود که نفساء یعنی زن زائیده دو ماه انتظار می کشد و بعداز آن مشغول نماز میشود.

شیخره میفرماید که چگونه احتجاج توان کرد بروایت همچو کسی از امیر المؤمنین ال ولا با آنکه مشهور از حضرت امیر المؤمنین علیه السلام آنستکه آنحضرت در مسئله مذکوره میفرموده است اکر کسی قول مذکور را بزن خود بکوید اصلا حرمت لازم لمی آید. و آنحضرت در شأن کسی میفرموده که فلان کس

یس کفته ابراهیم نظام که گفته است امیرالمؤمنین علیه السلامدر امرحکمین این شعررا که

لقد عثرت عثرة لاأنجبر سوف أکیس بعد هاو استمر

و أجمع الرأی الشتیت المنتشر

بتحقیق لغزیدم لغزیدتی که جبران نشود زود باشد که بعد از این بعقل کار کنم ودایم براین حالت باشم و جمع کنم رأی پراکندهآ متفرق خود را

شیخ ره میفرماید بدرستی که این شعر بهتان است برحضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بی شک . زیرا ما علم ضروری داریم باینکه آنحضرت علیه السلام اظهار میفرمود در درستی رأی خود در امر حکمین و نسبت گمراهی میداد جمعی را که تخطئه آنحضرت میکردند در امر حکمین تا بحد یکه کشت آنحضرت چهارهزار کس را بواسطهآ آنکه نسبت خطا با وعلیه السلام میدادند درامر حکمین . پس چون روا باشد از عاقلی آنکه بکشد جنعی را بنابر قولی که در شأن او گویند و حال آنکه آن عاقل خود نیز شهادت دهد بر نفس خود بهمان قول چنانکه مضمون شعر مذکور است بدرستی که توهم نمی کند این را مگر کسیکه آفت بعقل او رسیده باشد و از جمله مکلفین نشمرند او را . وچگونه این شعر از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام باشد

وحار آنکه خوارج و نهروان ابرام میکردند با آنحضرت علیه السلام دراینکه اعتراف بخطای خود کند در امر حکمین پیش ایشان تا آنکه ایشان رجوع کنند باعتقاد امامت آنحضرت علیه السلام. و او علیه السلام رد فرمود ابرام ایشان راومتوجه ساخت ابن عباس را برای بحث وبیان حقیقت حال بسوی ایشان.

اگر آن حضرت میفرمود این شعررا چنانکه ابراهیم حکایت کرده هر آینه کافی بود برای خوارج و راضی میشدند باین از آنحضرت (ع) والبته میگرویدند بولایت وامامت آن حضرت . زیرا این شعر صریحست در گواهی آن حضرت بخطا بر

و آنچه دلالت میکند بربطلان جمیع آنچه حکایت کرده نظام از حضرت امیر المؤمنین (ع) که مانقل کردیم درین کتاب ازنظام آنست که اگر این حکایتها اصلی میداشت و درست بود هر آینه تمامترحجتی بود از برای دشمنان امیرالمؤمنین از خوارج وجماعتی که قصد حرب آن حضرت کردند دیبصره و صفین و آنکسانیکه تقاعد ورزیدند از نصرت آن حضرت خصوصا شیعه عثمان که بآن حجت گروه مذکور احتجاج کنند برحضرت امیر المؤمنین (ع) درمقامی چند که ایشان رابکار آید و تشنیع نمایند بر آن حضرت بآن کردارها درحضورمردمان.

ولیکن بتحقیق علم داریم بحجتها که بر حضرت امیر المؤمنین (ع) کردند. خواه گروهی که مخالفت و رزیدند با اووخواه جمعی که متقاعد شدند از نصرت آن حضرت وخواه طایفهآ که حرب کردند بااو(ع) واصلا یافت نشده در آن حجتها اینکه گروه مذکور گفته باشند بآن حضرت که حکمهای توبایکدیگر نقیض شده ورأی های تومخالف یکدیگر گردید ونیست ترافضیلتی در علم . زیرا که زیدبن ثابت نزاع کرد و درحجت برتو غالب آمد . وهمچنین عثمان باتومخالفت ورزید و ترا ساکت ساخت وازبرای آنکه توحکم کردی بچیزی وبعدار آن پشیمان شدی وخطا کردی درامری و بعد از آن اعتراف بخطای خود نموده براه صواب آمدی.

بلکه یافت شده که گروه مذ کور همکی اعتراف داشتند بفضیلت آن حضرت در علم وشجاعت وحلم وتزدیکی برسول اللهله ونبوده بغیر از اینکه بعضی از آن کروه دست آویز خود نموده بودند که آن حضرت (ع) پناه دانه کشند کان عثمان را و آن بعض اهل بصره وشام بودند. و بعضی دیگر میگفتند که راضی بحکمین شده و ایشان خوارج نهروان بودند. و بعضی دیگر تمسک بآن میجستند که آنحضرت مقاتله کرد با اهل قبله یعنی مسلمانان و ایشان طایفهآ اند که کناره گرفته بودند از جهاد.

و بتحقیق که جهد وسعی میکردند بنی امیه وبنی مروان دراظها عیوب آنحضرت

وحال آنکه منقول نشده از احدی از ایشان که نقض علم آن حضرت کرده باشد یانسبت جهل بآن حضرت دراحکام داده باشد.

بلکه اکثر آنچه دست آویزایشان بوده در مطلب خود وبر مردم غافل شبهه میکردنددر آن این بوده که آن حضرت (ع) مدد عثمان نکرد و نصرت کرد کشند کان عثمان راو کارها بسر خود میکردبی آنکه بکسی صلاح بیند و آنچه مانند این باشد واگر چیزی از آنچه حکایت کرده ابراهیم نظام از امیر المؤمنین (ع) منقول می بود هر آینه دشمنان آنحضرت پرا کنده میکردند آن را و درشهرت آن سمی مینمودندو درامتناع از امامت آن حضرت اعتماد بر آن میکردند چنانکه بیان کردیم.

پس معلوم شد که در ساکت بودن همگی دشمنان آن حضرت (ع) از آنچه ابراهیم حکایت کرده از آن حضرت (ع) دلیلی واضح هست بربی حیائی ابراهیم نظام و عناد او وسستی آنچه اعتماد کرده بر آن از دروغ روشن، خصوصا ساکت بودن خوارج نهروان که مکرر بحتها و مناظرات در میان ایشان و آن حضرت (ع) روی داد .

دیکر طعن زده ابراهیم نظام برامیر المؤمنین (ع) که آن حضرت مخالفت کرده است باهمگی امت در جواز فروختن امهات او لادو درحیض ها که مدار عدهٔ‌زنان بر آنست ودربریدن دست از بیخ انگشتان و دردادن دزد بدست گواهان دزدی و درتازیانهزدن ولیدبن عقبه چهل تازیانه درزمان خلافت عثمان و دربلند نام بردن مردمان درقنوت نمازصبح ودرقبول کردن گواهی اطفال بعضی بربعضی .

گفته است نظام وحال آنکه گفته است خدای عزو جل :

(ممن ترضون من الشهداء) (1).

و در گرفتن نصف دیت مرد از اولیای زنی که کشته شده بود دردست آن مرد و در گرفتن نصف دیت از کسی که هردو چشم داشت و درعوض چشم خود که بدست شخص یک چشم کورشده بود چشم اورا کور کرد و در تعیین کردن مردی که بگذارد

و گفته ms259 است ابراهیم وغیر آنچه شمردیم از آنچه آنحضرت در زمان سلطنت خود بجا آورد و بآن حکم فرمود و گفت آن را و حال آنکه مخالف همگی زند گان بوداز قاضیهای خودش و از فقهای شهر خودش و همین مخالف همگی مردگان بود از همسران خودش .

گفته است ابراهیم وحال آنکه آن حضرت (ع) میگفت بقاضیان خودش که :

اقضوا کما کنتم تقضون حتی یکون الناس جماعة او اموت کمامات اصحابی فانی اکره الخلاف .

حکم کنید همچنانکه حکم میکردید تاز ما نیکه اجتماع امت دست بهم دهد و همگی بگروند یامن بمیرم چنانکه مردند اصحاب من بدرستی که من خوش ندارم مخالفت را .

ابراهیم کفته عجب تراز آنکه کذشت از کارهای امیرالمؤمنین (ع) بریدن اوست قدم راوواگذاشتن پاشنهآ پارا و همچنین بریدن انگشتان را وواگذاشتن کف دست و انگشت ابهام را . و بعد از این سخنان بحث کرده است ابراهیم بر حضرت امیر المؤمنین (ع) باین روش که امیر المؤمنین (ع) مخالفت امت کرد در بعضی از احکام که شایع بود میان ایشان چنانکه مذکورشد ودر سایر احکام مخالفت روا نداشت بلکه امر کرد بقاضیان که حکم کنید چنانکه حکم میکردید تا زمانی که اجتماع حاصل شود .

میگوئیم که حال خالی ازاین نیست که آیا مخالفتی که تأخیر کرده است از باب مخالفتی است که بجا آورده است بنابراین چرا حکم نکرد بمخالفت و تأخیر نمود و حال آنکه مثل آن مخالفتی از وصادرشد . یا ازباب مخالفتی است که بعضی از صحابه با بعضی دیگر میکردند در احکام شرع و بنای آن بر اختلاف رأی و اجتهاد بود .

بنابراین بازمیگوئیم که چرا حکم نکرد بمخالف وتأخیر نمود وحال آنکه

پس نخواهد بود مگر مخالفت چیزی که معروف و ms260 ضروری دین محمد و این چگونه جایز باشد تا آن را کسی بوقت دیگر اندازد و گوید که من بعد خواهم کرد.

و گفته است ابراهیم که پس برچه و جه جایز است ترک حکم نزدامیر المؤمنین ع . وامر کردن قاضیان که حکم کنند بباطل تازمان اجتماع امت.

آیا کمان داری که آن حضرت تقیه کرده باشد حاشا زیرا نزاعی که امت با امیر المؤمنین (ع) کردند نبود بسبب مخالفت آن حضرت درفتوی با ایشان. بلکه فساد طلحه وزبیرازین رهگذربود.

که طلب میکردند که خلع کند امیر المؤمنین نفس خودرا از امامت واهل حل وعقدامت بایکدیگر مشورت میکنند تابعد از آن بهر که قرار گیرد اوامام باشد . و میگفتند ایشان که بیعت ما با آنحضرت در مدینه از روی کراهت بودنه از روی طوع ورغبت. وچون حضرت امیرالمؤمنین رادخیل درخون عثمان میدانستند می گفتند ماطلب خون عثمان میکنیم حاصل که تارو پود مخالفتوخروج ایشان برامیرالمؤمنین این معنی بود که کشنده عثمان سزاوارامامت مانیست. و همچنین بزاع عبدالله بن و هب و مخالفت او با امیر المؤمنین (ع) ازاین رهگذربود کسیکه راضی شود باینکه مردمان ازپیش خود تعیین امام کنند و حال آنکه امامت امریست که حق تعالی آن را واجب کرده وقرآن مجید آنرا ظاهر ساخته چنین کسی سزاوار امامت نیست .

ابراهیم گفته حاصل سخن آنست که اکرشورش مردم و خروج امت بر حضرت امیر المؤمنین (ع) ازاین رهگذربود که آن حضرت درفتوی باایشان مخالفت میورزید هر آینه تأخیر اختلاف احکام بوقت اجماع امت وجهی میداشت . و چگونه وجه معقول تواندهاشت وحال آنکه مخالفت کردبا کل امت دربعضی ازاحکام شرع چنانکه

301 مذکور شد واصلا انکاری و شورشی بدین سبب ازامت نسبت بآنحضرت روانداد.

گفته است ابراهیم بعداز این سخنان که بنابراین چگونه واجب باشداطاعت قومی که این باشد سیرت وقول مذهب ایشان یعنی امیرالمؤمنین (ع) وابوبکر وعمر وزید وعبد الله بن مسعود و عبدالله بن عباس و ms261 هر کس که مذکور شد از صحابه پیش از این . امانام عثمان رابخصوص نبرده .

شیخ ره هیفرهاید گمان من آنست که جاحظ که نقل کلام نظام کرده نام عثمان راانداخته باشد بواسطهآ تعصبی که میکشید از برای طایفه عثمانیه و گروه مروانیه. لیکن حکایت کرده است طعن از ابراهیم بر عثمان فیالجمله در فصل دیگر که ما انشاء الله دراین کتاب آن فصل راذ کر خواهیم کرد.

گفته است شیخ ادام الله حراسته نیست در جمیع این فصلیکه حکایت کردیم ما آترا از ابراهیم حاسلی ونه چیزی که سزاوار اعتماد باشد تا آنکه یکی ازاهل بطالت آنرا دست آویز خود تواند کرد . بلکه سخنان نظام .

دراین فصل لفظی چند است که ماعنقریب بیان خواهیم کرد ستی معنی آن را واکرچه سخن مختصریکه قبل ازاین ذکر کردیم کافیست در نقض سخن نظام . لیکن چون ما ارادهآ تفصیل ابطال سخن نظام داریم باز معترض آن میشویم.

اما آنچه ذکر کرده ابراهیم از مخالفت آنحضرت (ع) باجمیع امت پس عارو ننگ در این مخالفت برمخالفین لازم است نه بر آنحضرت (ع) وعیب وسرزنش مخصوص ایشان است نه آنحضرت. زیرا او(ع) پیشوائیست که متابعت اوواجبست و مقتدائیست که پیروی اولازم است و آنکسی است که راهنمائی کرده است رسول امت رابر خوبی او وخوانده است قوم را همکی بمتابعت او . جائیکه رسول ل فرموده است :

انامدینة العلم و علی بابها فمن اراد المدینة فلیأت الباب.

من مدینه علمم و علی در آن مدینه است پس کسیکه ارادهآ شهر علم دارد باید که از درداخل شود وجائیکه فرموده است :

(علی اقضاکم (وهوا)مع الحق والحق معه).

علی بن ابی طالب قاضی ترین همه شماست واوباحق است وحق بااوست و جائیکه فرموده است:

انی مخلف فیکم الثقلین کتاب الله وعترتی اهل بیتی وانهمالن یفترقاحتی یردا علی الحوض .

من پس میاندازم درمیان شما دو چیز عظیم گرانبها یکی کتاب خدا و دیگر عترت خودرا که اهل ms262 بیت مناند و بدرستی که کتاب خدا واهل بیت من از یکدیگر جدا نمیشوند تا آنکه وارد شوند برمن درحوض کوثر .

بنابراین هر گاه بیرون رفته باشندقوم از متابعت علی بن ابی طالب (ع) هر آینه ایشان گمراهان خواهند بود بسبب این مخالفت و آنحضرت (ع) برصواب خواهد بود درمیان اهل بیت وشیعه وانصارخود.

وچه عجیب وغریب است این سخن ازنظام . وحال آنکه او درطریقهآ که پیش گرفته از نسبت خطا بهمه اصحاب پیغمبر باطل کننده اجماع است وعیب کنندهآ کسیکه اجتماع کند باجماع واعتماد نماید بر آن.

زیرا هر گاه خطا برهمه اصحاب جایز باشد پس چگونه اجماع ایشان بر حکمی دلیل صحت آن حکم تواند شد .

پس چه سان ابراهیم تشنیع کرده برشیعه که امیر المؤمنین مخالفت نموده در بعضی ازاحکام باجماعت . و حال آنکه امیرالمؤمنین (ع) چون رکن امت پیغمبر وستون ایشان وپناه دین و پیشوای ایشان است هر گاه در حکمی موافقت باایشان نداشته باشد اصلا اجماع منعقد نخواهد شد نه آنکه آن حضرت در آن حکم مخالفت با اجماع کرده خواهد بود .

و گفته است امیرالمؤمنین (ع) مخالفت کرد با جمیع زند گان از قاضیان و فقهای شهر خودش واگراوانصاف میورزید یاحیا میداشت نسبت خلاف بفقها و قاضیان میداد نه آنحضرت (ع) و میگردانید قول آنحضرت را (ع) حجت. زیراقول امام معیار است برقاضیان ورعایا ونیست قول رعایا معیاربرامام . پس قلب کرده سخن راوبعکس

303 واقع گفته ازروی بیباکی و بیادبی .

واماسخن آنحضرت (6) بقاضیان که فرمود حکم کنید چنانکه پیش ازاین حکم میکردید .

پس پوشیده نیست که آنحضرت (ع) این سخن را درابتداء خلافت خود ووقت جوش مردم ازبرای بیعت او (ع) فرمود .

پس خوش نداشت آنحضرت (ع) که امر کند ایشان را در آنوقت باینکه حکم کنند بجمیع مذاهب آنحضرت دراحکام شرع.

زیرا در ضمن این لقض احکام پیشینیان و مخالفت جمیع ایشان لازم می آمد. پس می رمیدند از تصرت آنحضرت ms263 و نفرت میکردند از جهاد با او ومتاذی میشدند از او و کمان میکردند که این معنی مقدمهآ بیزاری آنحضرت است (ع) از خلفای پیشین . یس دوری کرد آنحضرت از حکم بمخالفت دراحکام شرع بواسطهآ حصول الفت والتیام میانه قوم .

چون کشت خدایتعالی اهل بصره را که نزاع میکردند با آنحضرت و متفرق ساخت جمعیت ایشان را وهلاک ساخت اهل شام راوفانی گردانید خوارج نهروان را پس فرونشست آتش فتنه و آنحضرت شروع کرد باایشان آهسته آهسته در مخالفت حکم شرعی بعد از مخالفت در حکم شرعی دیکر که پیش اززمان آنحضرت عمل بآن میکردند و آن باطل بود.

اکر آن حضرت (ع) متمکن میشد بحدی که استطاعت میداشت با آن حدبر اینکه اظهار فرماید جمیع احکام شرع را بی آنکه متضمن فساد عام باشد . هر آینه اظهار میفر مود احکامی را که منقول است از ذریهآ آلحضرت علیهم السلام آنچنان احکامی که ذریهآ آن حضرت علیهم السلام فرا گرفتهاند از آن حضرت و آنحضرت از رسول الله ل فرا گرفته .

پس این احکام چیزی چند است که آنحضرت متمکن نشد از اجرای آن با آنچه حکم کره بآن بر خلاف احکام خلفای سابق و ابراهیم ذکر کرده آنها را

واماسخن ابراهیم که کفت امت نزاع نکردند با امیر المؤمنین از رهگذر مخالفت آنحضرت بایشان درفتوی.

یس بدرستی که چنین است گفته است بواسطه آنکه آنحضرت (ع) افتتاح نکرد خلافت خودرا باینکه مخالفت کند باایشان درفتوی . بلکه گفت بقاضیان که حکم کنید چنانکه حکم میکردید که اگر آن حضرت در ابتدای خلافت شروع میکرد در اجرای احکام خود و ابطان احکام ایشان هر آینه نزاع و مخالفت قوم ms264 با آن حضرت بیشترمی بود از نزاع اهل بصره واهل صفین واهل نهروان .

زیرا اجرای احکام خود از آنحضرت گمراه وانمودن امامان قوم بود ونسبت دادن فسق بآن امامان و نسبت خطاء با کثر صحابه بواسطه اقتداء کردن بآن امامان و صواب شمردن احکام ایشان .

بتحقیق ابراهیم نقل کرده است از آنحضرت لللا این سخن را که گفت بقاضیان که حکم کنید چنانکه حکم می کردید. واینقدر نفهمیده است که غرض آنحضرت باین سخن دفع فسادونزاع بود از قوم که اگراجرای آن احکام نمیکرد و در ابتداء شروع میکرد در اجرای احکام که خود میدانست فسادوتزاع عظیم حاصل میشد . ولهذا آنحضرت لا ترک مخالفت نمود در ابتدای خلافت و آمسته آهسته شروع کرد بعد ازمدتی در اظهار مخالفت حکمی بعداز حکمی. باین طریق که بایشان و امی نمود بحسبظاهر که این مخالفت من از قبیل مخالفتی است که بعضی از صحابه با بعضی دیگر دربارهآ از احکام شرع میکردند . وحال آنکه این معنی نزد ایشان جایز بود

و بتحقیق اکر آنحضرت در اظهار احکام خود ایمن میبود از شورش

پس معلوم شد که مذهب خودرادر فتوی تاخیر کرد بوقت اجتماع امت زیرا ایمن نبود از شورش و نزاع ایشان. آیا نمی بینی سخن آنحضرت را که گفته است اگر مسند حکم و فرمان فرمائی بمن میل داده شود هر آینه حکم می کنم میانهاهل توریت بتوریت ایشان و میانه اهل انجیل بانجیل ایشان ومیانه اهل زبور بزبور ایشان ومیانه اهل فرقان بفرقان ایشان تا آنکه ظاهر شود هر کتابی از این کتابها که نام بردم و ms265 بگویدای پرورد گار من بدرستی که علی بن ابیطالب حکم کرد بحکمی که تو فرمودهآ . پس دلالت میکند این سخن بر آنکه آنحضرت متمکن نبود از اجرای احکام شرع چنانکه سزاواراست

واما باز ایستادن قوم از انکار بر آنحضرت للا در آنچه حکم کرد و مخالف قول جماعت بود. یس بدرستی که صورت یافت این معنی بسبب اتفاق اکثر صحابه با آنحضرت جلا و تجویز نمودن مخالفت بر متقدمین در آن احکام . و اگر تجویز میکردند مخالفت آنحضرت را در سایر احکام همچنانکه تجویز کردند در آن احکام هر آینه آنحضرت اظهار مخالفت در سایر احکام نیز میفرمود و تاخیر نمیکرد بوقت اجتماع والتیام قوم.

پس سخن ابراهیم که بحث کرده بر آنحضرت و گفته که آیا آنچه آنحضرت از احکام شرع تأخیر کرده اظهار مخالفت نکرده مثل آن احکامست که اظهار مخالفت کرده یا آنکه مخالف معروف و ضروری دین محمد اس.

پس بدر ستیکه میگوئیم در جواب او که آنچه آنحضرت از احکام شرع تأخیر فرموده بیان آنرا مثل آنچیزیست که بیان فرموده و اظهار مخالفت در آن نموده است. ووجه تأخیر کزدن و اظهار مخالفث نکردن آنست که اگر اظهار مخالفت میکرد

برین وجه که در شرع حکم برخلاف واقع میکردهاند واز اینکه در بعضی از احکام مخالفت ایشان نموده باشد ظاهر نمیشود که در کل احکام مخالف ایشان است تا نزاع کنند با آنحضرت. و دیگر گاهست که اتفاق میافتد که جماعتی تجویز کنند مخالفت امام سابق خودرا در حکمی از احکام شرع. و اگر چه این مخالفت ازین حیثیت که مخالفت آن امام است مثل مخالفت است در حکمی دیگر که نظیر آن حکم است و معهذا دراین حکمی که نظیر آن حکم است تجویز مخالفت نکنند. و درامور اتفاق ms266 قیاس نمی باشد( تا کسی بگوید چرا آنحضرت اظهارمخالفت قوم در فلان حکم نمود و در نظیر آن ننمود. پس از برای این وجه و اجب است برامامی که اندیشه اصلاح امت ودفع فساد از ایشان داشته باشد آنکه باز دارد خود را از اظهار مخالفت احکام در جائی که توقع فسادو نزاع امت بوده باشد .مت)

ووجه دیگر آن آنست که آنچه آنحضرت لجلا از احکام امامان سابق باز ایستاد و از تفسیر آن و اظهار مخالفت در آن ننمود حکم چند بود که مکرر قوم عمل بآن نموده بودند در زمان خلافت امامان سابق تا بحدیکه گردیده بود آن احکام دین و مذهب از برای قوم و آنچه از احکام امامان سابق باطل کرد و در هم شکست آنرا چنان نبود. بل که فتوائی چند بود که گفته بودند و عمل نشده بود بآن یا عمل شده بود در وقتی از اوقات نه درا کثر اوقات. پس خوف نداشت آنحضرت از اظهار مخالفت در چنین احکام و بسا باشد که شبهه قوم قوی شده باشد در بعضی از احکام بحیثیتی که روا ندارند تغییر آنرا و مخالفت رادر آن و چنین نباشد حال ایشان در بعضی دیگراز احکام.

پس امامی که غرض او اصلاح امت است و اجبست که تغییر ندهد احکامی را که شبههآ قوم در آن قوی شده باشد هر چند آن احکام باطل باشد و تغییر دهد حکم چند را که قوم را مضایقه از تغییر آن نباشد تا حادث نشود اختلاف وفتنه.

واما آنچه ابراهیم دست آویز خود کرده بود درباطل کردن قبول کواهی طفلان از کلام خدای عزوجل .

واشهد واذوی عدل منکم (1)

پس بدرستی که او توهم غلطی کرده زیراحق سبحانه و تعالی امر کرده است در گواه گرفتن از برای دادوستد قرض آنکه دو مرد عادل را گواه بگیرندیایک مرد و دوزن . و باطل نکرده است حق سبحانه و تعالی ms267 حکم را در معاملهآ قرض یامعاملات دیکر بکواهی یک کس. و دلالت نمیکند این کلام الهی که مذکور شد براینکه قبول مکنید مگر گواهی دو عادل را.

وحال آنکه بتحقیق قبول کرد رسو له گواهی خزیمة بن ثابت رابتنهائی وجاری فرمود حکم رابمحض گواهی او و همچنین قبول کرد شهادت شخص واحد را در دعوائی با قسم مسدعی و اجراکرد حکم را بمحض گواهی آن یک کس و قسم مدعی .

پسنمی بینیم ما ابراهیم را در این طعنی که بر امیر المؤمنین زده مکر آنکه طعن زده باشد بر رسولل ل ه . بحسب اعتمادی که برخود کرده درفهمیدن معنی کلام خدای تعالی. بلکه طعن زده باشد بر کتاب خدا وعیب کرده باشد احکام خدا را. زیراخدای عزوجل امر کرده است بقبول گواهی کفار دروصیت جائیکه فرمودماست

( اوآخر ان من غیر کم) (2)

و معلوم آست که کفار اهل عدالت نیستند (وحال آنکه ابراهیم عدالت را شرط قبول کواهی قرار داده واز این جهت طعن امیرالمؤمنین علیه السلام زده درقبول گواهی اطفال بواسطه عدم عدالت ایشان بمت)

با آنکه امیرالمؤمنین علیه السلام قبول نمود کواهی اطفال را در موضعی دون موضعی و بر حالتی دون حالتی. پس قبول نمود آن گواهی رادر جراحتها (که از اطفال بیکدیگر برسد در اجتماعات ایشان از برای بازی کردن .مت)

و آنچه مانند آن جراحات باشد از حقوق بند گان خداو معهذاباول سخنی که درشهادت از ایشان صادر شود حکم میفرمودند بسخن دوم بواسطهآضطرار و ضرورتی که باعث بود از برای اجرای احکام الله تعالی درمیان بند گان و منع کردن بطلان حقوق بند گان. و قبول نکرد آنحضرت علیه السلام گواهی اطفال را مگر بنص از رسول الله لا لیه وسلم و دلیل براینکه آنچه آنحضرت میکردصریح آنرا از حضرت رسول الله شنیده بود دانست که همگی باتفاق روایت کرده اند از پیغمبر که فرموده :

انا مدینة العلم وعلی بابها - علی مع الحق ms268 والحق معه یدورحیثمادار.

من مدینه علمم وعلی بن ابیطالب علیه السلام در آن مدینه است. و همچنین فرموده علی بن ابیطالب با حق است و حق با علی بن ابی طالب است میگرددبا اوهر جا اوبگردد.

بنا براین می باید که امیر المؤمنین (ع) همه علوم را از آنحضرت فرا گرفته باشد.

با آنکه فرا گرفته اند این حکم را از امیرالمؤمنین (ع) جماعتی وعمل کردهاند بآن که جاحظ قدرت ندارد برطعن زدن برایشان در فتوی. و اعتقاد کردهاند باین حکم گروهی ا زتابعین که جاحظ ایشان راامام میداند در علم فقه . واین حکمی است که اجماع کرده اند بر آن فقهای مدینه رسو لله .

وبتحقیق روایت کرده مالک از هشام بن عروه اینکه عبدالله بن زبیر جایزداشت قبول شهادت اطفال رابعضی بربعض درجراحتها . و مالک خود قائل شده باین مذهب بشر طیکه هنوز آن اطفال از مجمع خود متفرق نشده باشند . و روایت کرده ابن ابی زیاد از پدر خود که او گفته است طریقه آنست که حکم کرده شودبشهادت اطفال و عمل کرده شود بقول ایشان درجراحتها و التفات کرده نشود باینکه ایشان نه از روی تمیز

بنابرین ظاهر شد جهل جاحظ و استاد او که نظام باشد درادعائیکه میکردند که امیر المؤمنین علیه السلام دراین حکم مخالفت اجماع کرد.

واما دست آویز نمودن ابراهیم زدن امیر المؤمنین علیه السلام بچهل تازیانه ولیدبن عقبه را درزمان خلافت عثمان. پس بدرستی که مخفیمانده برابراهیم وجهاین کار. ms269 زیرا آنحضرت علیه السلام ولیدبن عقبه را بتازیانه زد کهد و سرداشت. پس اقامت نموده باشد حدشرعیرا که هشتاد تازیانه است بروجه کمال .

واین کردار آنحضرت برداشته شده است از قول الله تعالی که :

وخذبیدک ضغثا فاضرب به ولا تحنت اناوجدناه صابرا نعم العبدأنه ابواب (2)

(واین قصه چنان است که روزی زوجهآ ایوب علی نبینا و علیه السلام دراثآنای بیماری آنحضرت بکاری رفته بود و بسیار دیز معاودت نمود حضرت ایوب قسم یاد کرد وقتی که معاودت کند صد چوب برو بزند . فرمان الهی در رسید که بگیرد دسته گیاهی که بعدد صد چوب باشد ویکبار براو بزن وقسم خودرامشکنمت)

و اما تشنیع ابراهیم بر امیر المؤمنین لا دراینکه آنحضرت درقنوت نماز صبح نام مردمان را بلند برد. پس بدرستی که این تشنیع دلالت کننده تردلیلی است برجهل ابراهیم وبی دینی او و واضحتر برهانیست برالحاد اوو اراده کردن اوطعن را بر رسول خدل ا له . زیرا که خلافی نیست میانه فقها و ناقلان اخبار در اینکه رسول خدا ل اله ودر قنوت نماز صبح بلندنام برد مردمان را . وبتحقیق روایت کردهاندمردم این

اللهم العن رعلا وذکوان. والعن الملحدین من أسد وغطفان والعن اباسفیان . والعن سهیلا ذا الاسنان والعن العصاة الذین عادوا نبیک وقاتلوانبیک

پس آتحضرت الله له لعن میکرد برایشان بهمین عبارت که مذکور شد چهل صباح. و بتحقیق روایت کرده اند راویان از ابوهریره اینکه رسو قنوت خواند در نماز صبح یس گفت بآواز بلند.

اللهم انج الولیدبن الولید و سلمة بن هشام وعیاش بن ابی ربیعة والمستضعفین بمکة اللهم اشدد وطأتک علی مضرور علوذ کوان واجعلها علیهم سنین کسنی یوسف.

پس بدرستی که اگر بر امیر المؤمنین عیبی وعاری ms270 باشد دردین باینکه بلند ذکر میکرده نام مردم رادرقنوت و حاشا که اورالا عیبی یانقصی باشد. هر آینه عیب وعار خواهد بود بر رسول خدا بهمین کار . وبدرستی نظام اراده اثبات عیب وعار بررسول خدا اه ه داشته (یا الحادی که اورا بوده واز این که مبادارسوا شودم ت) بکنایه نام امیرالمؤمنین علیه السلام را برده و قصد کرده رسولرا

و ابراهیم نگفته پیش از این و بعد از این سخنی در بحث برامیر المؤمنین . مگر آنکه وجه خوبی آنچه نسبت داده بآنحضرت در کمال و ضوح وروشنی باشد

و بتحقیق که ما ذکر کردیم حجت برصدق این معنی مجملا. و چون ذکر کردیم وجه خوبی بعض از آنچه نسبت داده ابراهیم بآنحضرت. پس بایدذ کر کنیم وجه خوبی باقی را مبادا کسی توهم کند که ذکر نکردن ما بواسطه آنست که ما برهان نداریم.

اماسخن امیر المؤمنین در حیضها که درعدهآ زنان معتبراست و گفتن آنحضرت که قروء در قر آن واقع است جائیکه الله تعالی فرموده است : ثلثة قروء (1) مراد از آن طهرهاست موافق است بالغتی که قرآن بآن لغت نازل شده

زیراقروء در لغت عرب بمعنی جمع است واز اینجاست که عرب ده را قریه گفته است . زیرا جمع میکند آنجماعتی که فرا گرفته آنهارا و گفته میشود:

قریت الماء فی الحوض.

وقتی که جمع کند کسی آب را درحوض. وقر آن مجید که نامیده شده باین نام بواسطهآ اجتماع بعضی از آیات و سور با بعضی دیگر است

و چون زن در زمان طهر جمع میکند خون حیض را اینست که قرء برزنان طهر اطلاق شده است . پس آیا چه شناعت لازم می آید در اینجا برامیر المؤمنین

واما بریدن آنحضرت علیه السلام دست را از بیخ انگشتان . پس بدرستی که این حکم خدای تعالی است بنصقر آن زیراخدا تعالی گفته که:

فویل للذین یکتبون الکتاب بایدیهم (1)

واین خود مشخص است که کتابت بانگشتان ms271 میشود وخدای تعالی انگشتان را ایدی گفته پس اکر آنحضرت علیه السلام قطع ید را از بیخ انگشتان کرده باشد موافق نص قرآن خواهد بود

واما دادن آنحضرت علیه السلام دز در ابدست گواهان چگونه موجب تشنیع باشد وحال آنکه ذادن بگواهان از برای قطع یدودادن بقصاب از برای آن اصلا تفاوتی ندارد.

واین کار نیز مانند آنست که آنحضرت للا امر کرد بعضی از فقهارا دربلاد که ایشان خود مرتکب قطع یدو گردن زدن شوند دراجرای حدود شرعی. ودیگروجه دادن دزدان بدست گواهان از برای قطع ایدی آنست که آنحضرت تلی خاطر مبارک جمع کند وقوی پشت شود در گواهی ایشان و آزمایش کند راستی ایشان را . زیرا اگر راستگو باشند اصلا احتراز نخواهند کرد از بریدن دست دزدان که گواهی بر دزدی ایشان دادهاند . زیرا بفرمودهآ خدای تعالی عمل کرده خواهند بود و اگربدروغ گواهی داده باشند هر آینه اجتناب خواهند کرد از اینکه خود مرتکب چنین کاری شوند . پس آیا چه شناعت لازم است دراینجا برامیرا امؤمنین اگرنه جهل ابراهیم و ستی عقل اوبمیان آید.

و اما گرفتن آنحضرت نصف دیت را از خون داران زنی که کشته شده بودوقتیکه اراده کردند که درعوض مردقاتل رابکشند .

پس بدرستی که این عدلی است که هر که تخلف کند از این هر آینه مایل بجورشده خواهد بود. زیرا دیت زن پنج هزاردرهمست ودیت مردده هزاردرهم. یس هر گاه بکشند خون داران زن مردقاتل را هر آینه کشنده خواهند بود کسیکهدیت او دو برابر دیت کشته شدهآ ایشان است.

پس واجبست برخون داران که یس دهند زیادتی را که نصف دیت باشد.

آیانمی بینی که اگر ایشان از سر کشتن قاتل بگذرند و طلب دیت کنند بآن نمیرسند مکرینج هزاردرهم .

یس چگونه بوده باشد خون داران رادرعوض کشته شدهٔ‌ایشان نفسی که در شریعت پیغمبر قیمت اوده هزار در همست. لیکن ابراهیم از کمال غفلتیکه دارد هنرهاراعیبها گردانیده و ms272 شعورندارد که چه میکند .

وبهمین طوراست سخن مادر گرفتن امیرالمؤمنین لجلا نصف دیت را از کسیکه دوچشم صحیح داشت و مردی یک چشم یکچشم اورا کور کرده بود و آن اراده داشت که درعوض یکچشم خود چشم مرد یکچشم را کور کند . زیرا دیت چشم یکچشم ده هزار در همست و دیت یکچشم کسی که دو چشم داشته پنج هزار درهم. پس حکم این واقعه نیز بعینه مثل اول بوده باشد .

واما تعیین نمودن آنحضرت للا مردی را که در مسجد اعظم با ضعفا که استطاعت حر کت بمصلی ندارند نماز عیدین بگذارد . پس بدرستیکه این از جمله دلیلهاست برعدالت آنحضرتلا و بر آنکه آنحضرت دانا ترست از همهآ قوم به نشانهای دین وانواع احکام دینی .

زیرا اگر تکلیف میکرد ضعفار ابه بیرون آمدن بمصلی هر آینه تکلیف کرده بود ایشان رافوق طاقت ایشان و این خود جایز نیست . و اگر ساقط میکرد ازایشان نمازعیدین راهر آینه بازداشته بوداز ایشان فضیلتی عظمی را. یس طریقهآ تعیین فرمود

ماسخن ابراهیم که آنحضرت لجلا امر کرد بقاضیان که حکم کنند بباطلتا اجتماع امت حاصل شود .

پس بدرستی که جهل ابراهیم دراین سخن ظاهر میگردد واز آنجهت که در وقت اختلاف امت و عدم التیام ایشان با امام خود حق آنست که امام اجرای احکام که میانهآ ایشان متعارف بوده بکند . که اگر بدل کند احکام متعارفهآ ایشان را باحکامی که تقیه موجب ینهان داشتن آن احکامست هر آینه این تبدیل باطل خواهد بود .

وبدرستی که امیر المؤمنین لا سلوک فرموده درین باب طریقهآ رسول خدا دلی للله وم قتی رسل اله له ول جرا فرمود درسال حد یبیه احکام ms273 کفار را وحال آنکه تمام احکام ایشان کمراهی و شرک بود . اما جاری فرمودن رسول این احکام را برای تقیه محض هدایت و ایمان بود و این قدر سخن کافیست دراسقاط این شناعت که ابرهیم لازم آورده از امیر المؤمنین لا چنانکه مخفی نیست .

واماسخن ابراهیم که مخالفت طلحه وزبیر برامیر المؤمنین لا ازبرای آن بود که طلب میکردند از آنحضرت که خلع کند نفس خودرا ازامامت وبمشورت قرار دهد و میگفتند که امامت تودرست نیست . زیرا مادرمدینه ازروی طوع ورغبت باتو بیعت نکردیم بلکه کراهت داشتیم.

پس بدرستی که این سخن محض دعوائی است که طلحه وزبیر کردند و در آن دعوی دروغ کفتند بنابر دلیل واضح .

زیرا که امیر المؤمنین جلا دعوت نکرد مردمرا بعداز کشته شدن عثمان بر بیعت خود و نبود مگر آنکه مردم باختیار خود آمدند به بیعت کردن. و ابرام کردندتا آنحضرت (ع) راضی شد که دست دهد به بیعت . وبود اول کسی که دست زدبردست

بنابراین چگونه طلحه از روی جبروا کراه با آنحضرت بیعت نموده باشد . و حال آنکه اول کسی که دست زدبردست آنحضرت (ع) برای بیعت طلحه بود .

وبتحقیق خطبه امیر المؤمنین که مشهورترین خطبهای آنحضرت (ع) است و در آن خطبه حال بیعت خودرا ذکر فرموده کشف میکند از برای تووظاهر میسازد این معنی را که آنحضرت هیچکس را ازامت دعوت نفرموده به بیعت خود بعداز کشته شدن عثمان .

و مضمون آن خطبه آنست:

فتداک الناس علی کتداک ms274 الابلعلی حیاضها حتی وطیء الحسنان وشقت اعطافی وقیل لی ان لم تجبناالی البیعة الحقناک بابن عفان .

که کوفتند مردمان یکدیگررا ازبرای بیعت کردن من مثل کوفتن شتران یکدیگررا از برای آب خوردن از حوض . تا بحدیکه پامال شدند امام حسن و امام حسین وشق کرده شد اطراف ردای من و گفتند بمن که اگراجابت ما مکنی به بیعت هر آینه ملحق میسازیم ترابابن عفان .

و بدرستیکه هیچکس خلاف نکرده دراینکه امیر المؤمنین (ع) دروقت قتل عثمان پنهان بود از اکثر مردم. و چون کشته شدن عثمان محقق شد آنحضرت (ع) پناه میبرد پپشت دیوارهای مدینه از خوف آنکه مبادامردم بگویند که امیر المؤمنین (ع) رغبت نموده بامر خلافت . تا آنکه رفتند مردم بجانب آنحضرت از روی طوع و رغبت.

و دیگر چگونه طلحه وزبیر بجبر واکراه با آنحضرت بیعت نموده باشند و حال آنکه همکی روایت کردماند که آنحضرت بطلحه وزبیر گفت:

امددا ایدیکما أبا یعکما فأنی اکون لکماوزیرااخیرا من انا کون لکماامیرا.

دراز کنید دستهای خودرا تامن بیعت کنم باشماو شما خلیفه باشید بدر ستیکه اگر من و زیر شما باشم بهتراست از برای شما از آنکه امیرشماباشم .

واما طلب کردن طلحه وزبیر از امیر المؤمنین اینکه خلع نفس خود کند از خلافت و امر خلافت را بمشورت قراردهد . پس بدرستی که نمیرسید ایشان را ازاین تکلیف بحضرت علیه السلام. زیرا خلافت آنحضرت منعقد شده بود به بیعت مهاجران وانصاروطلحه و زبیر.

و مذهب سنیان آنست که هر گاه اهل حل و عقد بیعت کنند از روی طوع و رغبت برکسی بامامت، واجب میشود بر همهآ مردم اطاعت بآنکس.

و بنا بر مذهب شبعه ظ. اهر است که بطلحه و زبیر نسبت نداشت تکلیف مذکور بامیرالمؤمنین علیه السلام . زیرا امامت که امیرالمؤمنین داشت بنص خدا و رسول بود.

و اما سخن ابرهیم که امیر المؤمنین کشت عثمان راوبود آنحضرت علیه السلام تار و پود معاملهآ قتل عثمان ms275 و قاتل عثمان سزاوار امامت مردم نیست. پس بدرستی که میداند هر که اخبار و روایات شنیده اینکه امیرالمومنین علیه السلام حاضرنبود دروقت قتل عثمان و فرستاد آنحضرت (ع) پسرخود امام حسن رابسوی عثمان دروقتی که مردم منع آب میکردند از عثمان تاینگه امام حسن(ع) آب دهد باو . وبدرستی که طلخه وزبیر درمیان تابعان مهاجران و انصارخود محاصره کردند عثمان راومرتکب قتل اوشدند.

وبتحقیق کفته است امیرالمؤمنین (ع) بطلحه وزبیروغیر ایشان از جماعتی که مشتبه بود برایشان امر کشتن عثمان این قول را که :

والله ماقتلت عثمان ولامالاءت علی قتله .

والله من نکشتم عثمان را وجمع نکردم مردم را درقتل او . وحال آنکهطلحه وزبیر و غیرایشان دروقتیکه آنحضرت این سخن رافرمود استطاعت نداشتند که رد

زیرا اگر آنحضرت نصرت میکرد عثمان را یا راضی میبود بکردارهای زشت او هر آینه سزاوار امامت تبود.

وعجب آنکه آنچیزی که توهم کرده نظام و شهبه شده براو درابطال امامت آن حضرت (ع) اگر موافق واقع باشد همان چیز دلیل امامت آنحضرت است (6) و آن چیز نسبت قتل عثمان است بآنحضرت (ع) . و چون نظام این مقدمه را دلیل ابطال امامت آنحضرت کرده و حجتی بر آن ذ کر نکرده تاما متعرض ابطال آن حجت شویم. بلکه بدعوی اکتفا نموده مانیز ساقط کردیم دعوای اورا بدعوای نقیض دعوای او . و معهذا ماقناعت بدعوی نکردیم بلکه تقویت کردیم دعوای خودرا ببرهان که اگر کسی نیک تأمل کند درمی یابد آنرا والله الموفق للصواب.

گفتة است شیخ ادام الله حراسته بتحقیق طعن زده ابراهیم برامیر المؤمنین (ع) از وجه دیکرو کمان کرده که آنحضرت (ع) حدیث میفرموده بمعاریض و تدلیس میکرده درحدیث .

زیرا روایت کرده ابوعوانه از داودبن عبدالله از دی از حمید بن عبدالرحمن ms276 حمیری که او فرستاده پسربرادرخود را بجانب کوفه و باو گفت که مییرسی از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) از حدیثی که روایت کرده انداهل کوفه از آنحضرت (ع) درمذمت بصره . اگر درست نقل کرده باشند و بهتان بر آنحضرت نبسته باشند ما ازشهر بصره سفر کنیم و مسکن خودرا بشهر دیگر قراردهیم.

پس آنفرستاده بشهر کوفه آمد و بخدمت حسن بن علی علیهما السلام رسید و عرض مطلب خود بآنحضرت کرد .

پس گفت امام حسن (ع) که بر گرد بجانب عم خود و برسان سلام مارا باو و بکو که کفت امیرالمؤمنین (ع) که هر کاه من حدیث کنم باشما بحدیشی از رسول الله

باز ابراهیم گفته است که روایت کرده داود از اعمش از خیثمه از سدید بن غفله که او گفته است شنیدم از امیر المومنین (ع) که میگفت هر گاه حدیث کنم باشما از زبان رسول ا اللهیس بدرستی که هم چنانست که حدیث کرده ام باشماوالله که اگراز آسمان برو در افتم خوشترمی آید مرا از آنکه دروغ به بندم بررسول اللو هر گاه بشنوید مرا که حدیت کنم میانه خودشما پس بدرستی که من مردی ام جنگی مدار جنگ بر خدعه وفریب است .

کفته است ابراهیم که چگونه جایزباشد معاریض در حدیث نسبت بکسیکه میداند که هر کاه بمردم بگوید امر کرد مرار سوللل بفلان وفلان همگی آن مردم اعتقاد میکنند که آنکس آنهارا از رسولله ، شافهة شنیده است. اگراین نسبت بهمچو کسی جایزباشد یس تدلیس درحدیث جایز خواهد بود ( یعنی کسیکه حدیث پیغمبررا الل ا له قل کند بعنوانی که معنی آن یوشیده باشد بمت)

گفته ابرهیم مجملا اگرامیر المؤمنین جلا اززبان پیغمبر حدیث بامت برسبیل تعریض و کنایه نقل نکرده ms277 بودعذرخواهی نمیکردبایشان چنانکه دوحدیث مذکور دلالت بر آن دارد .

و گفته است شیخ ادام الله حراسته که آنچه ذکر کرده نظام از امیر المؤمنین (ع) نیست در آن چیزیکه موجب تدلیس آنحضرت در حدیث و بشبهه انداختن مردم در اخبار باشد .

بلکه آنچه دو حدیث مذکور دلالت بر آن دارد آنست که آنحضرت مراد خودرا از کلام ظاهر ساخته و تمیز داده کلام خودرا که ظاهر و باطن آن یکی باشد یعنی تأویل نداشته باشد از کلامیکه تأویل داشته باشد وبحسب ظاهرلفظ معنی از آن مفهوم شود وبحسب باطن معنی دیگر.

و کفته است .

اذاحد ثتکم عن رسول لل ا فه و کماحدثتکم واذالم اسند الحدیثالی الرسول له لل وقله وجه وتأویل

هر کاه من حدیث نقل کنم بشما از زبان رسول الل پس بدرستی که آن چنانست که نقل کرده ام و هر گاه اسناد نکنم برسو پس بدر ستیکه آن حدیث راوجهی ازوجوه تأویل است .

پس بحسب این قاعده که آنحضرت وضع فرموده برطرف میشود از ایشان ملتبس شدن احادیث که آنحضرت نقل میکند و زایل میشود از ایشان شک و ریب (یعنی میدانند که کدامیک از احادیث را برمعنی ظاهر حمل کنند و کدام رامحتاج بتأویل داتند .مت)

پس بنابراین بی معنی باشد آنسخن نظام که گفته است چگونه جایز باشد معاریض در حدیث نسبت بکسیکه داند این را که هر گاه بگوید بمردم که امر کرد مرا رسول ل لله له وبفلان وفلان همگی مردم اعتقاد کنند که مشافهة آنهارا ازرسول خدا شنیده است .

زیرا که آنحضرت منع کرده است مردم را از اعتقاد بحدیثی که تأویل داشته باشد (و گفته است که عمل نکنند بمعنی که ظاهر لفظ دلالت بر آن دارد: و بواسطه اینکه بیان فرموده است علامت تعریض و کنایه رادر حدیث و آن علامت نقل حدیث است از از آنحضرت بدون اسناد برسوللل) .

پس هر کاه آنحضرت منع کرده باشد ms278 مردم رااز اعتقاد بمضمون حدیثی که علامت تعریض داشته باشد مثل حدیثی که عنوان آن امرنی رسول ا باشد چکونه مردم از اینقسم حدیثی بضلالت و کمراهی افتدم ت) با آنکه ممکن است حمل کنیم آن دو حدیث که از امیر المؤمنین مرویست براینکه آنحضرت لا هرحدیثی زا که نسبت بر سول الل و آله داده باشد تعریض و کنایه ندارد بلکه ظاهر وباطن آن با بایکدیگر موافق است.

پس بنابرین در آنچه که فرموده باشد که امرنی رسول الله چون نسبت برسول الله دارد تعریض و کنایه نداشته باشد و باطن آن مانند ظاهر باشد .

پس باطل باشد آن سخن نظام که امیر المؤمنین للا در حدیثی که امرنی رسول الله فرموده آن حدیث را بعنوان تعریض و کنایه فرموده است. پس شناعت لازم کسی باشد که ازین دو حدیث بر غیر امیرالمؤمنین للا اعتراض کند نه برامیرالمؤمنین صلوات الله علیه.

واما قول ابرهیم که اگر امیرالمؤمنینلا حدیث نمیکرد بمردم بکنایه و وپوشیدن معنی هر آینه عذرخواهی نمیکرد.

پس بدرستیکه ما انکار نمیکنیم که آنحضرت (ع) حدیث کرده باشد با مردم بعنوان کنایه و پوشیدن معنی درحالت اضطرار بعداز آنکه وضع کرده باشداولاقاعدهآ که بآن معلوم شود که کدام حدیث آنحضرت کنایه است و کدام حقیقت که در آن باطن لفظ مانند ظاهر اوست.

و بتحقیق که آنحضرت وضع قاعدهآ مذکور کرده است وابرهیم نفهمیده ووضع قاعدهآ مذکوررا برعذرخواهی حمل نموده است. و طریق حدیث کردن امیرالمؤمنین یعنی بعضی از احادیث رابعنوان کنایه ذکر فرموده و بعضی دیگر را صریح که ظاهرو باطن آن موافق یکدیگر است شبیه است بطریق قرآن مجید که در آن حقیقت هست و مجاز هست و آیات محکم هست و آیات متشابه هست .

پس اکر دلالت نمودن امیرالمؤمنین (ع) بر اینگه مردم فرق کنند میان احادیث او(ع) که بعنوان تعریض و کنایه فرموده ومیان احادیث او(ع) که نه از برای طریق صادرشده ms279 عذرخواهی باشد از گناهیکه کرده است یاغلطی که واقع شده از وو حاشا که چنین باشد .

پس دلالت کردن خدای تعالی براینکه مردم فرق کنند میان آیات محکم اوو آیات متشابه او هر آینه عذرخواهی خواهد بود از خطائیکه از خداواقع شده و الحادنعوذ- بالله منه.

و من ندیدم عجیب تراز کسی که حکایت کند از گویندهآ که او سخن کفته بعنوان حقیقت و همچنین تکلم نموده بعنوان کنایه و تعریض و خالی نگذاشته آن گوینده کلام خودرا از علامتی که مردم بآن تمیز کنند میانه دوقسم کلام آن گوینده وحکم کند آنکس برآن گوینده بتدلیس در حرف زدن بواسطهآ نصب علامتی که کرده .

پس میگوئیم که باعتقاد نظام اکر عاری باشد کلام آن گوینده از آن علامت آیا در ینصورت از الهآ التباس کرده و توضیح مقصود نموده. و چگونه کسی چنین حکمی تواند زیرامحض جهل و و سواس است و اگر در ینصورت التباس و تدلیس لازم است . یس چگونه در صورت نصب علامت تدلیس و تلبیس بآن گوینده نسبت توان کرد اگرنه عناد پادرمیان گذارد با آنکه حدیثیکه ابرهیم روایت کرده از حمید بن عبدالرحمن حمیری معروف نیست و ثابت نشده و ازناقلان اخبارو آن روایت از جملهآ دروغهاست که پیش ازین از نظام مذکورشد.

پس کفته است ابرهیم که گفتهاند عمربن عبیدوهاشم بن اوقص که بآن میماند قول امیرالمؤمنین (ع) که:

امرت بقتال الناکثین والقاسطین والمارقین .

مأمور شدهام که جنگ کنم باطایفهآ که بامن بیعت کنند و بعداز آن بیعت را بشکنند (یعنی اصحاب جمل وطایفه که ظلم کنند و طزیقه جورپیش گیرند یعنی اصحاب معویه که بآنحضرت بیعت نکردند و طایفهآ که بیرون روند از دین من بعد از آن که متدین بدین من باشند یعنی خوارج نهروان م.ت)

از جملهآ قولهای آنحضرت است که کفته آنرا برأی خود از برای خدعه و فریب

و همچنین قول آنحضرت در بارهآ ذوالثدیه ( که اوسر کردهآ ms280 خوارج نهروان

(ما کذبت ولاکذبت) .

یعنی دروغ نگفتم هر گز و دروغ گفته نشدهام . یعنی رسول خدا بمن هر گز دروغ نگفته از جمله قولهای آنحضرت است که گفته است آنرا برأی خود از برای فریب.

بعد از آن ابرهیم گفته است در مقام اعتراض بر آنحضرت (ع) که ممکن است هر کا چیزی نزدامیر المؤمنین (ع) حق باشد جایز داشته باشد آنحضرت (ع) که بکوید امر کرد مرارسول خدا بآن چیز تا آنکه امر نکرده باشد رسول ه آن حضرت را (ع) بخصوص آن چیز . زیرا خدا و رسول امر کردهاندبهر چیزیکه حق باشد .

گفته است شیخ ادام الله حراسته که میگوئیم بابرهیم که این سخن از جهل و گمراهی عمروبن عبید و هاشم بن اوقص است. و همچنین از ضعف عقل تو نیزای ابرهیم که اعتماد کردهآبرسخن این دو کس. و طعن زده اید تو و جماعت توبر امیر المؤمنین (ع) زیرا که امیرالمؤمنین (ع) فرموده است قول اورا که مذکور شد پیش از جنگ با تاکثین و قاسطین و مارقین . و دروقتی فرموده که متوجه بصره بوده است و شکسته بودند طلحه وزبیر بیعت آنحضرت را (ع) و چون جمعا منع مینمودند آنحضرت را (ع) از آن جنگ .

قول مذکوررا حجت گردانید بر آن جمع درقصد نمودن ببصره و سفر کردن بجانب طلحه وزبیر واعتمادنمود بر آن قول .

از برای آنکه دیگران جمع منع آنحضرت اکنند ونسبت داه آن قول رابه ییغم لی الله ل علیه وسلم کفت که پیغمی الله عالعله وسلم رکرد بمن بمقاتله باجماعت مذ کوره . و همچنین با این قول ضم کرد اقوال دیگر را که نقل کردهاند ناقلان اخبار آن اقوال را و از جمله آن اقوال آنست که آنحضرت فرمود که:

اما والله لقد علم اصحاب محملی له عله و هذه عائشة بنت ابی بکر فاسئلوها ان

آگاه باشید والله البته بتحقیق که میدانند اصحاب محمد واینستعایشه دختر ابوبکر بپرسید از واینکه اصحاب جمل واصحاب مخدج الیدلعن کرده شدهاند برزبان پیغمبر لله اه . و باردیگر تأکید فرموده کفت اینست عایشه دختر ابوبکر بیرسید ازو.

وفرموده آنحضرت (ع) که .

لااجدالاقتالهم اوالکفربماانزل علی محمدلی اله لیه.س

نمی یابم چارهآ مکر آنکه جنگ کنم باایشان یا کافر شوم بآنچه فرود آورده شده است بر محمد از جانب خدای تعالی .

وچگونه باشد قول مذکور از رأی آنحضرت ، وحال آنکه او لجلا استشهاد میکرد از برای آن قول بدشمن ترین مردم مر آنحضرت را (ع) . وروی بروی عایشه لعن میکرد اصحاب عایشه رااززبان پیغمپرخدا ، وطلب گواهی میکرد از عایشه بر خبرذوالثدیه که سر کردهآ خوارج بود پیش از آنکه واقع شود آن قضیه.

و ماتسلیم کنیم که آنحضرت (ع) ذکرنمود جنگ اهل بصره را از پیش خود وبدون اینکه از پیغمبر خدا شنیده باشد آیا آنحضرت از کجا دانست حال قاسطین و مارقین را .

و حال آنکه ظاهر نبود از ایشان در آنوقت که آنقول را فرمود اثرعد او تیکه بآن استدلال توان کرد بروقوع جنگ بااین دوطایفه. بلکه مارقین در آنوقت از اصحاب خاص آنحضرت (ع) بودند . وچگونه تعیین فرمود (ذوالثدیه) رادرقول خود و حکم جزم کرد بگمرامی براو . و فرمود که او سر کردهآ قوم خوارج خواهد بود و حال آنکه در آنوقت او یکی از دوستان آنحضرت (ع) بود .

پس اگر گویند که آنحضرت ندانسته سخنی گفت و بحسب اتفاق درست افتاد. بنابراین عقل تجویز خواهد کرد که آنچه عیسی (ع) خبر داده باصحاب خود از کارهای ایشان و خوردن و آشامیدن ذخیرهها که گذاشته بودند در خانهها از روی

و همچنین جمیع آنچه خبرداده اند از چیزها پیغمبران علیهم السلام پیش از آنکه واقع شود آنچیزها.

وهمچنین خبرهای پیغمبرما ه ازچیزها پیش از وقوع مجوز خواهد بود ms282 نزدعقل که از روی ندانستگی کفته باشند و بحسب اتفاق درست افتاده باشد .

و این سخن طعن است بردین و بیرون رفتن است از قول اهل ملت جمیعا وبعمر خود سو گند میخورم که اینقسم سخن لایق است بمذهب نظام بواسطه الحادی که داشته . واگر آنچه خبرداده آنحضرت (ع) از پیغمبر وخبردادنهای او(ع) از چیزها پیشاز وقوع دلالت میکند بر آنکه نه از روی حدس وظن و ندانسته سخن گفتن بوده .

پس بتحقیق که باطل شد آنچه آن دومرد گفتهاند . و این خود مشخص است که اخبار آنحضرت از وقایع قبل از وقوع آنها یا ازروی ندانستگی سخن گفتن استیا ازروی نص پیغم بر است ه یا از روی علم غیب و چون علم غیب بغیراز حق سجانه وتعالی بردیگری روانیست . واحتمال ظن وسخن ازروی ندانستگی گفتن باطل شد احتمال دیگر بغیر اینکه آنحضرت از روی نص پیغمبر گفته باشد نمیماند.

بعداز آن کفته است ابرهیم که کفته است عمر و بن عبید که اگر امیر المؤمنینع روزی میجست ذوالثدیه رانمی گفت والله که من دروغ نگفته ام هر گزوهر گز پیغمبر خدا بمن دروغ نگفته است. ونظر نمیکرد آنحضرت بسوی آسمان یکبار و بسوی زمین باردیگر .

هر آینه من شک نمیکردم که پیغمبر گفته است بآنحضرت (ع) درباب ذوالثدیه حرفی .

گفته است ابرهیم که این سخن از عمر و بن عبید طعن شدیدی است برعلی ابن- ابیطالب (6).

خفته است شیخ ادام الله عزه که ما شک نداریم در ناصبی بودن عمروبن عبید و

وما در حیرتیم که آیا چه مناسبت است میانهآ نظر کردن بآسمان و میانه دروغ ومیانه نظر کردن بزمین ومیانه تدلیس که منشاء این ناسزا شده از عمرو بن عبیدنسبت بامیرالمؤمنین علیه السلام . وآیا هست نظر کردن بآسمان و زمین مگر مانند نظر کردن بلشکر یا نظر کردن بخود یابجانب راست یابجانب چپ یا پیش رو یاعقب سر و آیاهست این نظر کردن امیر المؤمنین مگر مانند غیر آن از اقسام کارهای آدمی وتصرف او درحرکات وسکنات خودش.

و بدرستی که آنچه حکایت کرده نظام از عمر وبن عبید نیست مگر سزاوار تعجب کردن و بشگقت افتادن . زیرا نیست در آنچه حکایت کرده حجتی که واجب باشد تسلیم نمودن آن ونه شبههآ که لازم باشد در نظر کردن در آن . واگر من کراهت نمیداشتم از غفلت ورزیدن از سخن عمرو بن عبید تا آنکه مبادا کسی کمان کند که متعرض نشدن من بآن سخن بواسطهآ شبهه ایست که در او هست هر آینه سزاوار نبود آوردن آن سخن درین کتاب زیرا محض هدیان است.

با آنکه اگر کسی تأمل کند قصه ذوالثدیه را بیقین میداند که آنچه آنحضرت اللا در آن قصه فرموده است البته بنصی است ازرسولله اللی الله له . زیرا ذوالثدیه معروف و مشهور نبود میان اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام و کسی نمیدانست که او داخل خوارج است یا نه و بعد از جنک نجات یافته است یا کشته شده است پس خبر

و چون قضیهآجنک منقضیشد امر فرمود که در میان کشتگان ذوالثدیه را بجویند و اصحاب آنحضرت تفحص نموده نیافتند و در راستی خبری که امیز المؤمنین از رسول خدل الل له داده بود بشک افتادند. پس امیرالمؤمنین علیه السلام مضطربشد یکباره نظری بسوی آسمان میکرد و با پرورد گار خود مناجات میفرمود و طلب مینمود ظاهرشدن ذوالثدیه را وزایل شدن شک و شبهه را از دل مردمان. و یکبارنظر بسوی زمین میکرد وا ز روی فکر در حال اصحاب خود و ترسیدن گمراهی ایشان بواسطه دیر پیدا شدن ذوالثدیه .

پس حق سبحانه وتعالی توفیق کرامت کرد از برای پیدا شدن او و سوار شدن امیر المؤمنین علیه السلام استر رسوز الله غی اللهرا تا آنکه آمد بنزد جمعی از کشتکان وفرمود بگشائید بعضی از اینجماعت را از بعضی دیگر. چون گشودند یافتندمردی سیاه ضخیم البدن که بود اورا دو پستان مانند پستان زنان که بر آن موها بود . و هرگاه میکشیدند آن دو پستان را کشیده میشددست او و هر گاه سر میدادنددستهای او بحال خودعود می نمود. پس تکبیر گفت امیرالمؤمنین علیه السلام در وقت پیدا شدن او و زایل شدشک وریب از اصحاب او .

بنابرین چگوته خبردادن امیر المؤمنین علیه السلام از حال او از روی حدس یا ندانسته سخن کفتن باشد. ویا چکوله اینقسم منقبت بزرگی عیب شود و این طور فضیلت عظمی نقص بوده باشد . اگرنه حق سبحانه و تعالی کور گردانیده باشد دل عمروبن عبید را ونظام راو کسی که حکایت از ایشان میکند(یعنی جاحظو اصحاب ایشان رام ت) که اعتقاد دارند بایشان والله سأل التوفیق

گفته است شیخ ایده الله ms285 تعالی یافتم جماعتی از معتزله را که مضایقه مینمودند . که آنچه حکایت کردم از نظام بوساطت جاحظ مذهب نظام بوده باشد و اعتقاد بآن سخنان داشته باشد. و باعث براین قول ایشان را حمیت و تعصبی بود که از برای اهل اعتزال میورزیدند تا بحدی که لازم ساخته بود تعصب برایشان که انکار آنچه معلوم و مشخص بود از سخن نظام مینمودند. و مرتکب بهتان که موجب بیقدری و خواری صاحبش می باشد میشدند.

بلکه کار ایشان بجایی رسیده بود که در صدد عذر خواهی از برای نظام در آنچه ما ذکر کردیم از سخنان او در آمده. می گفتند که این سخنان نظام کهراجعست بتخطئه صحابه نه آنست که معتقد او بوده باشد. بلکه غرض از اینهاحجت آوردن است بر ناقلان روایات و اعتراض کردن برفقها ایکه خصم او بودند : باین طریق که این شناعتها وخطاها بر صحابهٔ‌ پیغمبر لازمست . بنابر عمل کردن باین روایات و اخبار که از صحابه منقول شده و بسر حدتواتر نرسیده و هر کس اعتماد کند بر امثال این روایات که متواتر نشده براولازمست که قایل شود به تشنیع و تخطئه صحابه ییغمیلر الله ا لهل.

و امامن که نظامم بر من لازم نمی آید قاین شدن باین طور امر شنیعی. زیرا عمل باینقسم اخبار نمی کنم. بلکه اعتماد من برظاهر قرآن مجید واخباری است که بسر حد تواتر رسیده باشد یس بنابر طریقهآ من سالم می مانند صحابه و تابعین از خطاوشناعات.

گفته است شیخ ایده الله که آنچه این طایفهآ معتزله می گویند تمنائی است که از جهل ایشان ناشی شده. و استدلالیست که دلالت میکند بر ضعف عقل کسی که معتقد آن باشد. یا بر محض تعصب و عناد . زیرا صریح کلام نظام و ظاهر آن و باطن آن مخالف آنچیزی است که ادعا میکنند این قوم احمق. و هیچ فرق نیست میان کسی که حمل کند مذهب نظام را بر ms286 آنچه این جماعت ذکر کردهاند که اصلا از عبارات آن مفهوم نمی شود ومیان کسی که حمل کند مذهب خوارج را برغیر آنچه مفهوم

و سخن جاحظ آنست که کفته است بتحقیق ابرهیم تشدد کننده ترین مردم است بر رافضیان بعلت بغضی که ایشان با ابوبکر و عمر و ابوعبیده دارند. و تشدد کننده ترین مردمان است برخوارج بواسطهآ دشمنی که ایشان با علی بن ابیطالب علیه السلام وعثمان وطلحه و زبیر و عایشه دارند. و همچنین تشدد کننده ترین مردمانست با طایفه معتزله بواسطه دشمنی ایشان بسعدوابن عمر و محمدبن مسلمهو اسامة بن زید و زیدبن ثابت و سعید بن زیدبن عمرو بن نفیل وهر که اعتقادنداشته باشد بمقاتله با گروهی که خروج کنند بر امام زمان و گویند که آدمی را سزاوار نزد خدای تعالی آنست که مقتول باشد نه قاتل.

وبا آنکه تشدد بیحد برین جماعت کرده وعیب کرده براینها بواسطه بغض و دشمنی باصحابه هر گاه باز گشت میکند بسوی سخن کردن دراصول و قواعد فتوی میگرود بچیزی چند که خود تشدد مینمود و غضب میکردبر گرویدن طوایف مذکوره بانچیز ها یعنی خود تشدد میکرد بر آن طوایف بواسطه دشمنی باصحابه . وهرگاه ms287 بر سر تحقیق قواعد فتوی می آید دشمنی او باصحابه بیش از طوایف مذکوره ظاهر میشود. و اگر کسی بجنبش در آرد نظام را و بپرسد از و حقیقت حال راظاهر می سازد ازو آنچه پوشیده است برمردم از تناقض که درمذهب اوهست. بحدی که بیقدر وخوار کند اورا درنظرمردم.

ولیکن اصحاب او که از اینقسم سخن ساکتاند و جهش آنست که ایشان اهل اخبارو روایات و احکام و فتوی نیستند . بلکه سخن راندن ازتداخل و طفره که دو مسئلهآ علم کلامند خوشتر ونافع تراست نزد ایشان از علم قرآن و احکام پیغمبر

و بخدا سو گند که او بدمذهبی از برای خود اختیار نموده و دین خودساخته و زود باشد که ما در وقت رد کردن مذهب او تکلم کنیم بآنچه سزاوارو واجب باشد

شیخ گفته است ایده الله تعالی که آیا کدام یکی ازین دو بما اولی باشد. تصدیق کردن بر نظام قول خودش را که خبرداده از مذهب خود و صریح کلام خودش دلالت بر آن میکند و عمر و بن بحر جاحظ که شا گردو مصاحب اوبوده از و نقل میکند. یا تصدیق کردن این جماعت معتزله از روی تعصب برأی باطل حمل کرداهند نفس خود را بر بهتان وستیزه بواسطه خصومت ولجاج.

و چگونه متسحسن باشد مباحثه و مناظره با کسی که سوار شده باشده مانند این مرکب را در بیحیائی و مکابره . اگرنه قومی که از ضعفا باشند درعلم، وایشان رامعرفی بمذاهب و اطلاعی بر روایات واهتمامی بخواندن کتب نزد مشایخ علم نبوده باشد . مشتبه شود برایشان سخن هوا داران نظام. و گمان کنند که شاید حقبوده باشد

با آنکه احتیاج نداریم درباب کواه بر مذهب نظام که تشنیع جمیع صحابه است بگواهی عمر وبن بحر جاحظ و غیراو زیرا خود تصریح کرده بآنچه گذشت و بچیزی الان مذکور میکنیم ما آنراو آن آنست که گفته است خودش بمخالفان خود که شمابمن ms288 میگوئید این سخنان که تو میگوئی از تشنیع بر صحابه پیغمبر مخالفت است با جماعت.

وحال آنکه بیغمبل فرموده است (یدالله علی الجماعة) دست نوازش خدای تعالی برجماعتست. بنابراین هر که مخالفت با جماعت کند هر آینه کمراه خواهد بوو.

بعد از آن در صدد جواب ایشان در آمده میگوید من نگفتهام که اصحاب

(فتوی میداده اند بقیاس ورأی خود. و ترک میکرده اند نص پیغمبر را و این طایفه اصخاب فرقه اند نه اصحاب جماعت . م. ت) و اما اکابر صحابه که ایشان اصحاب جماعتاند (چنین نمیکرده اند بلکه بدون نص پیغمبروظاهر قرآن درحکم شرعی فتوی تمیداده اند .مت)

و اینکه اصحاب جماعت با آن طایفه معارضه نکردند و منع ایشان در این تنمودهاند . وجهش آنست که عمر بن الخطاب وعثمان و سایر ایشان سلاطین بودند که مردم همگی بایشان رغبت میمنودند واز ایشان ترس داشتندومطیع و فرمان بردار ایشان شده بودند عوام اصحاب. پس اصحاب جماعت بنا بر تقیه ساکت بودند و طریقه معارضه با ایشان پیش نمیگرفتند و معهذا ایشان علم داشتند که اگر منع کنند کسی از ایشان قبول نمیکند وقول ایشان مسموع نمیشود

شیخ گفته است ایده الله تعالی که آیا نمی بینید رأی گروه مردمان بوی نظام که چگونه تصحیح مذهب خود کرده در تمیز صحابه و تعیین نمودن بعضی از ایشان از برای طعن. پس ابتدا کرده بعمربن خطاب و تابع ms289 او گردانیده درطعن و سرزاش باقی را که مذکورشد . وپیش ازاین سخن نام ابوبکر را برده و صز یحآبر وطعن زده درسخن او در باب کلاله. و طعن زده بر عبدالله بن عباس و برابن عمر بعدازین سخن. وذکر نموده درهمین فصل سبب شایع شدن فتوی برأی را درمیان صحابه . و گفته که سبب آن ارادهآ غلبه و سلطنت و فرمان فرمائی بوده است.

وبتحقیق ماتصدیق میکنیم نظام راز آنچه ذکر کرده از قوم وصواب میشماریم

الاسخن اورا که داخل کرده امیر المؤمنین (ع) را درمیان قوم باعتبار فتوی دادن برأی و قیاس . بلکه تکذیب میکنیم نظام راورد میکنیم بر او این ناسزارا که بامیرالمؤمنین (ع) نسبت داده به بیانهائیکه پیش ازاین مذکورساختیم .

بتحقیق که من نمیشناسم کسی را که دلیرتر باشد بربهتان ازین طایفه معتزله که هواداری نظام می کنند و بخلاف آنچه خود تصریح بآن کرده درقول خودو مانقل نمودیم از وپیش از این که بسبب تعصب میکردند .

شیخ گفته است ایدهالله تعالی که کفته است جاحظ در آخر فصلی که حکایت کرده از نظام در کتاب فستیا که بود ابرهیم از حفاظ حدیث باذهنی تندوزبانی تیز که بآن راه می برد بمسئلهآ پوشیده شکل. و بآن میگشود عقدهآ مسائل را و نزدیک میکرد آنچه از عقول دوربوده باشد.

و معهذا خطا میکرد خطائیکه از مردم نا آزموده و تجربه ناکرده سرزند . و خبط مینمود خبطیرا که ازمردم مست واقع شود و جمع کرده بود میان هشیاری و غفلت واحتیاط وبی احتیاطی .

وبعد از این همان جاحظ گفته است که فلان سخن ابراهیم سخنی است که هیچ یک از اهل اسلام بآن عمل ننمودهاند واگرچه ابراهیم دراز کرده سخن راو بسیار گفته لیکن غالب شدن برو و ابطال کردن سخن او بعقول نزدیکست پس بتحقیق شهادت داده عمر وبن بحربر نظام که مخالفت همه امت پیغمبر ms290 نموده و گفته است که اوجمع میان اضداد میکرده .

وحال آنکه جاحظ شناساتربوده است بمذهب نظام ازین جهال هوادار . وقطع نظرازین سخن میگوئیم که مذاهب نظام رابغیر از جاحظ کسی نقل نکرده .

پس هر کاه ما تصدیق جاحظ نکنیم درابطال مذهب نظام و مذمت او . پس لازم نیست برما که تصدیق کنیم اورادرسایر آنچه نقل کرده از نظام . وهر گاه تکذیب کردیم جاحظ رادرجمیع آنچه نقل نموده از نظام.

پس معلوم نخواهد بود پیش مامذهبی از برای نظام درفتوی که مامحتاجشویم بحیله ها در عذر خواهی برای او. و چنین که این چماعت هوادار کوشش میکنند. ودیگر اینجماعتیکه ما ازایشان حکایت کردیم که انکار میکنند که تشنیع صحابهآ مذهب نظام باشد .

ناچار است ایشان را که تکذیب جاحظ کنند و نسبت گمراهی و جهل دهند بجاحظ درینکه ردمذهب کرده .

زیرا رد جاحظ برنظام بهمین ترتیب که ذکر کردیم معلوم و مشخص است . و حال آنکه اینجماعت آن پایه ندارند که ماقبول کنیم شخص ایشان رادرباب جاحظ و واگذاریم آنچه حکایت کرده و خبرداده از نظام . ومیل کنیم بخواهشها و آرزوهای ایشان که دلالت نمیکند مگربرسوء و تدبیر وقلت دین و ضعف عقل ورأی .

گفته استشیخره که اینست مجمل آنچه ثابت شده از نظام درطن برصحابه و ائمه راشدین وتابعین باحسان . و اگر ذکر میگردیم جمیع آنچه درین باب گفته هر آینه بطول میکشید کتاب ما . و مادوری کردیم از ینکه ذکر کنیم تناقض کرفتن اورادرمیان اخباروروایات و آوردن اورا که بعضی از صحابه تکذیب بعض دیگر کرده وحکم کردن اورابرایشان ببدعت دردیانتها و بقول باطل دروغ وبهتان.

پس هر گاه اراده کنیدای گروه دانستن احوال و اقوال نظام را بتفصیل بر شماست که نظر کنید در کتابفتیا که از عمروبن بحر جاحظ است بدرسثی که مییابید آنرا دراین مطلب براستقصاء وبیان .

با آنکه ابراهیم در عذریکه خواسته است از برای تخطئه امت پیغمبر که من نسبت خطا بهمه ms291 صحابه ندادهام . بلکه بجمعی دادهام که ایشان اصحاب فرقتاند نه اصحاب جماعت. تلبیس کرده برهردمیکه بهره از علم نداشته الد. زیرا او اعتقاد دارد بفساد

(لاتجمع امتی علی خطاء)

یعنی اتفاق نمیکنند امت من برخطائی .

وابراهیم اعتقاد دارد که جایزست همه مسلمانان اتفاق کنند بر خطا یعنی هریک صاحب خطائی باشند . اماجایز تمیداند که همگی بریک خطاء اتفاق کنند.

و کفته است جاحظ در ابتدای حکایت کردن از ابراهیم که ابراهیم بن سیار گمان کرده که حال قر آن مانند حال توریة وانجیل وزبوروجمیع کتبانبیاء است. وهمچنین حال امت پیغمبره اله درفتوی واحکام شرع مثل حال امت موسی وعیسی وامت جمیع انبیاء است . علیهم السلام .

و همچنین ابراهیم گفته که اصحاب محمد در وقتی که شروع کردند بفتوی وقایل شدند بقیاس دراحکام شرع حال ایشان خالی نبود ازیکی ازین دووجه.

وجه اول آنکه گمان برده باشند که حکم شرعی وفتوی جایز است برایشان از روی قیاس ورأی بواسطه توهمی و غلطی که ندانسته ازایشان واقع شده باشد .

وجه ثانی آنکه غرض ایشان ازفتوی وحکم کردن ازروی قیاس ورأی خود بحکم وامارت بوده باشد و مقتدا وامام بودن برسایر خلایق منظور ایشان شده باشد.

گفته است شیخ ایده الله تعالی کهای گروه مردمان توفیق دهادشماراراخدای تعالی. این سخنان که مذکورشد از نظام بوساطت جاحظ کافیست در دلالت کردن بر مذهب نظام دراینکه جایزدانسته تغییررا درقر آن مانند توریة وانجیل وزبور.

و همچنین رواداشته زیادتی و نقصان رادرقر آن مجید مانند کتب مذ کورهآ الهی و در طعن زدن بر اجماع و بری شدن ازاهل بیت پیغمبر وهمکی صحابه و تابعین باحسان .

زیرا تجویز کمراهی برهمه ایشان لموده چنادکه ms292 کلام آن دلالت بر آن داردو

والحمدلله علی ما من به من هدایة وله الشکرعلی نعمته فی دینه

و ازجمله حکایت وکلام شیخ رحمه الله تعالی. کفته استشیخ ایده الله تعالی که یافتم راویان اخبار و ناقلان آثار را همگی می گفتند بدرستی که اول خلافی که واقع شده در اسلام بعد از وفات رسول الله، خلافی بود که درامامت واقع شد میان مهاجرین وانصار وبتحقیق که همگی راویان اخبار سخن غلط کردهاند.

زیرا اول خلافی که حادث شد در اسلام بعد از وفات رسول مخالفتعمرابن الخطاب بود دروفات ییغم . وادعاکردن اوحیات رسول اللهر زیراهمگی اهل تاریخ و ناقلان آثار گفتهاند در وقتی که حق سبحانه و تعالی قبض روح مقدس پیغمبر الله کرد وخبر وفات آنحضرت (ص) منتشرشد. عمربن الخطاب از منزل خود بیرون آمده گفت والله که من بعدازین نخواهم شنید از کسی که بگوید رسول الله وفات کرده مگر آنکه بکشم آنکس را

بدرستی که رسول خدا نمرده است ونیست حال بغیر اینکه غایبشده ازما که امتیم چنانکه غایب شد موسی از قوم خود چهل شبانروز. والله که البته البته آنحضرت ل ل ول ول جوع خواهد کرد بقوم خود چنانکه رجوع کرد موسی . والبته البته خواهد برید دست وپای مردم رایس پیوسته این سخن برزبان میراند در محفلی بعداز محفلی.

تا آنکه بیرون آمد ابوبکر بجانب عمرو گفت باو که بحال خودباش ایعمر و عمر کوش بسخن ابوبکر نکرد. پس چون ابوبکردید که عمر گوش بسخن او نمیکند برپا ایستاده حمد وثنای خدا را بجا آورد و صلوات فرستاد برپیغمبر. پس گفت ایها الناس هر کس که عبادت و پرستش محمد میکندپس بدرستی که حق تعالی زنده ایست که هرکز نمی میرد. بدرستی که الله تعالی خبر مرک ییغمبررا بخودش داده واینست

(انکمیت وانهم میتون) (1)

بدرستی که تومی میری و بدرستی که ایشان همه میمیرند. درین وقت عمربن الخطاب بازایستاده از آن سخن که میگفت.

گفته است شیخ ادام الله تائیده و بدرستیکه درین سخنی که ذکر کردیم چندین معنی هت که ماهریک از آن رابیان میکنیم .

یکی از آن جمله اینستکه اول خلافیکه ظاهرشد دردین بعد از رسول خلاف عمر بن الخطاب بود باجماعت ونفی کردن اوموت رسول الله رالما و ادعای او حیات آنحضرت را .

معنی دوم آنکه این خلاف مذهب محمدیه است ازغلاة که ایشان رامذهب آنستکه محمد الله نمرده است و باتفاق همهآ امت ایشان گمراهانند .

معنی سیوم آنکه خلافیکه عمراظهار کرد سخنی است که گفته است آنرا بی آنکه شبهه باعث باشد بر آن از جانب عقل. یا تأویل قر آن یا آنکه سبب آن شده باشد سنت ییغمبرلیه که دلالت کند بر آن معنی که عمرییش کرفت. یا آنکه عادتی برین جاری شده باشد( که پیغمبران که خبرمرگ ایشان منتشر میشده دروغ میبودهاست و بعداز آن درزمان دیگر ظهور میکردهاند تا آنکه عمردست برین معنی زده اظهار چنین خلافی کرده باشد . وهرچه از کسی صادر شود برین منوال که مذ کور شد متصورنیست در آنکس .م.ت)

بغیر از عناد وقصد فساد دردین چیزدیگر.

معنی چهارم آنکه این خلاف دلالت میکند بر جهل قایل آن بقر آن و حفظ نکردن مرآنرا، زیرا قرآن مبین روشن کرده وفات رسول ال راجائیکه لله تعالی فرموده :

انک میت وانهم میتون . وجائیکه وما محمد الا رسول قدخلت من قبله الرسل

معنی پنجم آنکه عمر اقدام کرد برقسم بخدا و سو گند باسماحسنی. اوجل جلاله دراینکه رسول الله تل ا االه نمرده .

پس برین قناعت نا کرده گفت که آنحضرت غایب شده . بعداز آن تشبیه کرد عیبت آنحضرت ms294 را ی بغیبت موسیلا از قوم خود وقسم خورد بخدای تعالی در مقدار زمان غیبت آنحضرت . بعداز آن قانع باینقد رقول باطل نشده خبرداد که زود باشد که آنحضرت ظهور کند و ببرد دستها وپاهای مردم را .

و ما تسلیم کنیم که عمر بسبب عبههآ که اورا عارض شد اعتقاد کرد که آنحضرت نمی میرد یاموت اویس افتاده از آن حالت . آیا بسبب کدام شبهه حکم کرد که آن حضربت الله ا له هر گاه عود کند البته خواهد برید دستها وپاهای مردمان را. بدرستی که این اموربسی عجیب وغریبست .

وهر گاه کسی ازروی انصاف تامل کند دراینها جزم میکند که این قسم کارها جمع نمیشود بادین داری از روی صدق و دوراست از شرایط ایمان .

و بسا باشد که بعضی ازسنیان دروقت شنیدن این مقال عمر گمان کنند که اواین سخنان را از اروی عقیده ونیت جزم نگفته . بلکه غرض او مصلحتی بوده است و آن مصلحت ترسانیدن امت است تامنافقین بطمع نیفتند و دین رافاسد نکنند.

پس اگر کسی ازسنیان راین معنی بخاطررسد میکوئیم باو که این عذرکه ازجانب عمر گفتی صحیح نیست بنابرظاهرسخن او ومناسب حال اونیست. زیراتکلم مینموده بآن سخنان مانند کسیکه از روی جدسخن گوید ، وماند کسیکه بکلامی اعتقاد واقعی خودرا بیان نماید و تأکید میکرده کلام خودرا بقسم . واگرحال بر آن منوال باشد که تو میگوئی یعنی ارادهآ اصلاح میان مردم . هر آینه نمی بایست که سخن رابروجهی ذکر کند که موخب ضلالت و گمراهی مردمان شود ومؤکد بقسم سازد. بحیثیکه دلالت کندسامعین رابراینکه واجباست برایشان اعتقاد صدق سخن اوبحسب

وهمچنین بنابرین.

واجب است مصلحت که تو از برای عمر تجویز میکنی بی معنی خواهد بود و اینکه در وقت شنیدن آیه قرآن ازابوبکر عمر گفت که البته گویا بخدا قسم که من هر گز این آیه راتشنیدهام و ندانسته ام که در قرآن هست.

مر آینه برولازم بود که دروقت اتفاق ms295 همه امت بروفات رسول الل بگوید که ایها الناس بدانید که من جاهل نبودم بوفات رسول ل . بلکه غرض مناز اظهار آنچه ظاهر ساختم ترسانیدن مردم بود که مبادا بطمعهسای ناشایست افتند و فسادکنند .

بدرستی که درقسم خوردن عمر بخدای تعالی که من نشنیده ام آیه قر آن راوقتی که مطلع شد بوسیله آیه برغلط خودش و چنان بود که گویا قبل از آن نشنیده بود آن آیه راهر گز . دلیلی واضح هست بربطلان قول آنکه عذر مذکوررا از جانب عمر خواسته است .

و هر گاه باطل شد اینکه عمراراده کرده باشد بقول مذ کور بصلاح آوردن امت راو باطل شداینکه قول مذکور صادرشده باشد از و بواسطه شبههآ که عارض شده اورا . هر آینه باقی نمی ماندمگر اینمعنی که ارادهآ فساد دردین داشته و از روی عناد مرتکب آن اقوال شده .

با آنکه آن عذریکه از برای او خواستهاند جدانیست از اظهار باطل و تصریح نمودن باخبار دروغ و شایع ساختن آنچه داعی مردم شود بجهل و گمراهی. واینمعنی ظاهر وهویداست از برای صاحبان عقل .

و دیگر از آن زمانکه عمر اظهار آن قول نمود تا وقتیکه ابوبکر اورا متقاعد ساخت وخبر وفات پیغمبر معلوم امت شد آن مقدارزمان نبود که کسی توهم کند که اگرعهر ساکت میبود از آن قول واعتماد میکرد برخبر راستی که میان مردم منتشر بود فسادی واقع میشد.

بلکه بحسب عادات متعارفه در آن قدرزمان وقوع فساد ممتنع بود . دیگر چه بود ابوبکررا که پیشی بگرفت برعمربسوی استصلاح ودفع فساد .

و همچنین هریک از مهاجرین وانصاررا. بلکه چه بود عمررا در و قتیکه ابوبکر باو گفت که خاموش باش اصلا اجابت او نکرد تا آنکه ابوبکر از واعراض نموده وفات رسول الله تی ا ا اله را بمردم خاطرنشان کرد.

و چگونه واقع نشد فسادی هر گزپیش از آن نزدموت پیغمبری یا پادشاهی که معلوم یامظنون بود که اگرپس افتد مرگ اویک ms296 ساعت از روز هر آینه حال مردم قرین صلاح و دوراز فسادخواهد بود. و دیگر چگونه هیچکس دروقت مرگ پیغمبری یایادشاهی این تدبیرزا بکار نبرد . و آیا از چه فساد خوف میباشد اگر کسی ساکت شود از باطل و دروغ و دفع نمودن چیزهای ضروری مثل مرگ. و آیا چه بودو جه فسادیکه عمر می ترسید از آن.

وحال آنکه پرا کند گی میان مردم واختلاف عظیم حاصل شد بعد از رجوع عمراز آن ادعا وقول باطل . با آنکه مانمی یابیم که یکی ازامت پیغمبر بصلاح آمده باشد ازاین تدبیرعمر . ونمی توانیم دانست درقول عمرجهتی از برای استصلاح. وحال آنکه بتحقیق ما یافتیم چیزی را که عمر می ترسید از او یعنی فساد و اختلاف امت باوجود قول باطل او .

پس آیاچه فایدهآ مترتب شده بر آن قول اوو کدام جهت خوبی متصوراست در آن اگرنه اراده فساد و تلبیس و گمراه گردانیدن مردم داشته باشد معهذا عمر خود اظهار نموده که من آن سخن را از روی اعتقاد گفتم وتصریح کرده که اراده استصلاح نداشته بسخنیکه ظاهر آن مخالف باطن بوده باشد چنانکه عذر خواهان میگویند. وباطل کرده عمرخود قول کسی را که عذرمذکوررا از برای اوخواسته . واین اظهار از عمر بعدازاندک زمانی از سخن او که مذکورشد بقعل آمده .

بدرستیکه روایت کرده محمد بن اسحق از زهری که او گفته خبرداد مرا انس بن - مالک که وقتیکه مردم بابوبکر بیعت کردند درسقیفه وروزدیگر او بر منبر نشست.

وروایت کرده عکرمه از ابن عباس که او گفته والله که من در زمان خلافت عمر با او باتفاق براه میرفتم و نبود با او رفیقی بغیر از من وعمر باخودسخن میگفتو میزد هردو قدم خودرا تازیانة که دردستداشت.

ناگاه بمن التفات کرده گفت یا ابن عباس آیا میدانی چه باعث شدمرابرقولی که گفتم در زمان وفات رسول. ابن عباس گفته است که گفتم نمیدانم توداناتری یا امیر المؤمنین. عمر گفت والله باعث نشد مرابر آن قول مگر آنکه خوانده بودم در کتاب خدای تعالی این آیه را

و کذلک جعلناکم امة وسطا لتکونو اشهداء علی الناس ویکون الرسول علیکم شهیدا(1)

پس گمان من کردم از این آیه که رسول له باقی خواهد بود بعدازامت خود تا آنکه کواهی داد بر همهامت بکردارهای ایشان . بدرستی که همین آیه باعث شدمرا براینکه گفتم به آنچه کفتم.

شیخ ره میفرماید که آیا نمی بینی بتصریح این مرد باینکه اعتقاد داشته بحیات رسوله صل لل لهو یکبار علت از برای این اعتقاد برأی وعقل خود گفته چنانکه در روایت اول مذکورشدو ما باردیگر تأویل قرآن را علت ساخته. وهمچنین بتصریح وی یکبار که این قول و اعتقاد اونه از روی کتاب خداوند از روی حدیث پیغمبر بوده بلکه بمحض عقل و رأی خود برین قول جرأت نموده، و یکبار دیگر بنقض

پس معلوم و مشخص شد باین سخنان از وی صحت آنچه ما ذکر کردیم ازاو که غرض او از آن قول و فعل فساد دردین بوده و چون او را ازپیش نرفت وابوبکر کذب اورا ظاهر ساخت . از برای آنکه برمردم ضعیف العقل تلبیس کند هرزمانی علتی از برای قولخود ذکر کرده . و همچنین ms298 اگر بگوئیم که آنچه او ذکر کرده درین روایت خبر داده از نفس خود براستی داده شده باشد (ظاهر میشود صحت آنچه ما پیش ازین گفتیم که خلاف این مرد مذهب طایفه ایستاز غلاة کهایشان رامحمدیه میگویند و اعتقاد دارند که رسول لله وفات نکرده و این طایفه باتفاق امت گمراهانند . و بنابرین احتمال گمراهی وضلال او به ثبوت میییوندد . م .ت) پس واضح شد ارلدهآ عناد و فساد وی دردین چنانکه شرح کردیم.

کفته است شیخ ره بتحقیق سلوک کرده عبد الله بن عمر طریق پدر را دراقدام بر باطل و قول بدون علم و بدون آنکه از عهدهآ بیان آن قول بر آید. و حال آنکه عبدالله بن عمر نزد مخالفین ما از صلحاء صحابه واهل فضل وسدادست.

زیرا روایت کردهاند که در ایام خلافتعمر وقتی که مسلمانان اموال غنیمت گرفتند از اهل فرس . و در میان آن اموال غنیمت عودی بود که مجوس استعمال آن مینمودند در لهو ولعب . پس حاضر ساختند آن عود را در مجلس عمر و هیچ یک از حضار مجلس نشناخت آنرا و ندانست که از برای چکارست و نام آن چیست و هر کس سخنی میگفت.

تا آنکه عبداللبن عمر کفت بگذارید مرا ازین اختلاف ونزاع که بایکدیگر ی کنند و بگیرند علم این را از من که ابو عبدالله الرحمن ام . بذرستی که این ترازوی حرانی است یعنی موضعی که طایفه از مجوسان منسوب بآن موضعندوایشان

و بدرستی که ms299 این چیزیست که شمرده میشوداز حماقتهای او. آیا گمان داری بمخالفین ما که بگویند که عبدالله بن عمر نیز اراده استصلاح داشته حاشا و کلا. بلکه عذرخواهی نمیکند ازبرای او مگر کسی که شریک او باشد در حماقت واقدام بر باطل. و اعتماد نمیکند باو کسی درنقل حدیث و پیشوا نمی کند او را در احکام شرع و اعتقاد نمی کند بفضیلت او مگر آنکه احمق وناقص العقل بوده باشد. و بدرستی که اگر عبدالله بن عمر ضعیف العقل و ناقص الرأی نمیبود تاخیر نمیکرد از بیعت امیر المؤمنین جلا . و بتحقیق که ابا کرد از دخول در اطاعت آنحضرت و حرام گردانید جهاد را در خدمت آنحضرت لا و بدعت دانست حربهای آنحضرت را که با ناکثین و قاسطین و مارقین واقع شد . ومنع مینمود مردم را از امدادواعانت اوو حلال میشمرد مخالفت رابا آنحضرت.

بعد ازین مراتب از روی اختیار بسوی حجاج بن یوسف ثقفی آمد و گفت ایهاالامیر دراز کن دست خود را تابیعت کنم باتواز برای امیرالمؤمنین لا عبدالملک ابن مروان. تا آنکه حجاج باو گفت که آیا چه باعث شد ترا برین حرکت ای ابو عبدالرحمن الحال بعداز آنکه تاخیر کردی مدتی. پس گفت باعث من برین حرکت حدیثی بود که روایت کرده شده بودم از پیغمبر که آنحضرت فرموده :

من مات ولیس فی عنقه بیعة امام مات میتة جاهلیة.

هر کس که بمیرد و نبوده باشد در کردن او بیعت امامی هر آینه آنکش مرده است مردن جاهلیت.

حجاج گفت چندی پیش ازین تأخیر ورزیدی از بیعت امیرالمؤمنین علی ابن

گفته است شیخ ره که قسم بعمر خود میخورم که عبدالله بن عمراگر چه مانند پدرش نبود درتندی ذهن وزیر کی . لیکن بتحقیق که موافق پدرش بود در دشمنی امیرالمؤمنین جلا و درین عداوت سیرت وعادت وروش پدرش داشت.

وحال آنکه کفته است رسول الله صلی اللهله له وسلم

من ابغض علیافقد ابغضنی ومن ابغضنی فقد ابغض الله عزوجل.

هر که دشمنی کند با امیرالمؤمنین علی ابلا بتحقیق بامن دشمنی کرده وهر که دشمنی کند بامن بتحقیق با خدای عزوجل دشمنی کرده. و همچنین فرمودهاست آنحضرت ا یا امیر المؤمنین للجلا که

عادی الله من عاداک وقاتل الله من قاتلک.

دشمن دارد خدای تعالی کسی را که دشمنی کند باتو وقتال کند خدای تعالی با کسی که مقاتله کند باتو و همچنین آنحضرت فرموده است بآنحضرت:

حربک یا علی حربی وسلمک یاعلی سلمی

که جنک کردن باتویاعلی جنک کردناست بامن وصلح کردن باتوصلح کردن است بامن و همچنین فرموده است آنحضرت که

اللهم وال من والاه وعادمن عاداه وانصرمن نصره واخذل من خذله.

بار خدایا دوست دار کسی را که دوست دارد علی بن ابیطالب را ودشمنی کن با کسی که دشمنی کند باعلی بن ابیطالب و نصرت کن کسی را که نصرت کند اورا وفرو گذار کسی را که فرو گذارداورا

بتحقیق که این دعا ها را قبول فرموده حق سبحانه و تع الی از یبغمبر خالی اله لله .

از کلام شیخ ره گفته است شیخ ادام الله حراسته که اجماع کردهاند امت براینکه ابو بکربعد ازاین که بیعت کردند با او گفت: أقیلونیأقیلونی فسخ کنید ای گروه مردمان بیعت را که بامن کردهاید

پس طلب نمود از مردمان که فسخ کنند قبول حکومت و فرمان فرمائی را که نسبت باو کرده بودند. واین معنی معلوم ومشخص است نزد ما که اصلا شک در صدق ms301 آن نداریم.

و همچنین اجماع کرده اند امت بر اینکه مردمان دعوت کردند عثمان را باینکه خلع کند نفس خود را از خلافت . واوابا کرد و بواسطه اباء محاصره کردند اورا . و گفتند که اگر خلع نفس خودرا از خلافت نکنی البته ترا می کشیم . وقصد ایشان آن بود که اخیتار کنند از برای خود امامی که از و راضی باشند.

عثمان با وجود اینقدر تا کید مردم ابا نمود و درصدد و دفع ایشان ازین رأی در آمده احتجاج میکرد با ایشان. باینگه خلافت پیراهنی است که خدای تعالی باو پوشانیده . پس حلال نباشد براو که خلع کند خود را از آن . و میگفت بایشان که البته نمی کنم پیراهنی را که خدای عزوجل بمن در پوشانیده

شیخره میفرماید که مانظر کردیم در این دو کارابوبکر و عثمان . پس یافتم این دو کار را مخالف وضد یکدیگر بحیثیتی که هریک ازین دو کار که صواب باشد موجب خطای آنکسی است که آن کار دیگر را کرده . زیرا اگر فرض کنیم که حال باشد برابوبکر اینکه خلع کند نفر خود را از امامت باختیار خود دعوت کنند مردم را بفسخ بیعت که با او کرده بودند .

پس هر آینه حرام گردانیده باشد خدای تعالی برعثمان اینکه امتناع کنندو ابانماید از خلع نفس خود ازامامت . هر کاه مردمان دعوت کنند اورا باین وبکوید که اگرخلع نکنی هر آینه میکشمترا .

یس چون دیدیم عثمان را که کشتن را اختیار کرد بر قبول کردن خلع امامت بیقین دانستیم که اختیار کردن ازاوروی دین داری نبود . زیرا دیانت در خلافت کار اوبوده است . مگراینکه بگوئیم از جانب عثمان که خلع کردن امام نفس خودرا از امامت عظیم تراست از اظهار کلمه شرک و خوردن میته و خون و گوشت خوک و همچنین ازانواع فسقها .

زیراهریک ازین فسقها حلال میشود دروقت خوف کشتن . وحال آنکه عثمان حلال نگردانید خلع نفس خودرا از خلافت ms302 با آنکه خوف کشتن داشت . یس میباید که بر مذهب عثمان خلع از اعظم کبایر و بزر گتراز همه اقسام کفربوده باشد بنابراین هر گاه ابوبکر حلال شمرده باشد آترا و دعوت نموده باشد مردم رابآن . پس برمذهب عثمان کافر باشد بلکه کسی بدتراز کافر و معهذا حلال شمردن ابوبکر خلع را دلیل است برین که اختیارعثمان کشتن را دروقت تکلیف خلع عظیم تراز کفریست.

زیرا هر که امتناع کند از فعل مباحی وتن دردهد بکشتن البته البته ازدین بیرون رفته خواهد بود و بدرستیکه رهائی نیست ازین سخن مخالفین مارا نزد آنکه تعقل کند معنی سخن مارا .

و بسا باشد که بعضی از مخالفین مارا بخاطر رسد که بگویند که مردم دعوت کردند عثمان را بخلع نفس خود از خلافت بنابرانکه اعتقاد داشتند که ازو چیزی صادرشده است که موجب خلع است و او امتناع ورزیداز قبول این دعوت زیر امتضمن این بود که قبول کرده باشد که معصیتی از وصادر شده و بنابر آن قول خلع میکرد نفس خودرا از خلافت پس فی الحقیقه یک چیزنبوده باشد که ابوبکر اذ روی اختیار آنرا کرده باشد و عثمان باوجود تهدید قتل از آن امتناع نموده باشد تاشما بگوئید که ضلال و کفرابوبکر باعثمان لازم میآید .

شیخ ره گفتة است که هر گاه مخالفان این سخن رابگویند بدرستی که در جواب ایشان میکوئیم بنابر آنچه شما کفتید لازم می آید که عثمان از خلافت منخلع شده باشد واگرچه اوخود خلع نکند نفس خودرا از آن.

زیرا چماعتی که امامت را ازجانب خدا و رسول نمیدانند بلکه میگویند که هر کس رااهد حل وعقد اختیار کنند وامام خوددانند درواقع امامست و بر همهآ مردم اطاعت اوواجبست .

مذهب این جماعت آنست که اگر همچنین امامی فسقی کند که موجب خلع باشد هر آینه آن امام منخلع میشود از امامت هرچند که خود خودرا خلع نکند ازامامت .

بنابرین تکلیف مردم عثمان ms303 را که خلع کند نفس خودرا از خلافت بی معنی باشد . زیرا باوجود آن معصیت که باو گمان برده بودند او از امامت منخلع شده بود واطاعت اوواجب نبود .

و با آنکه عثمان توبه کرد از آنچه مردم کراهت داشتند از او و باز گشت نمود بحسب ظاهر بآنچه مردم اراده داشتند که چنان کند و بمذهب طایفه مذکوره بعدالت خود رجوع کرد . ولهذا مردم ابرام میکردند و تکلیف نمودند اورا که خود نفس خودرا از خلافت خلع کند. وبتحقیق همین چیزاست که ابوبکر ازروی اختیار دعوت مینمود مردم را .

پس ثابت شد که یک فعل است که ابوبکر از روی اختیار بجا می آورد وعثمان باوجود بیم قتل از آن امتناع می ورزید . بنابرین لازم می آید که یا ابوبکر گمراه بوده باشد وخطا نموده باشد دردین یاعثمان .

شیخره میفرماید که جماعتیکه امامت راباختیاراهل حل وعقد میدانند نه بنص خدا و رسول . میگوئیم که هر کاه اختیار امام ونصب و عزل او در دست مردم باشد . دعوت مردم عثمان را باینکه خلع کند نفس خودرا از امامت بی معنی خواهد بود. زیراهر چند عثمان قبول نکند خلع را اختیار عزل او دردست مردم است و تکلیف در کار نیست . و اگر خلع نمودن و عزل کردن در دست امام است بی معنی خواهد بود قول ابوبکر بامت که (اقیلونی) در حالتیکه بنابر کراهتی که از خلافت داشتاراده کرده بود که خلع کند نفس خودرا ازخلافت .

زیرا بنابرین شق اختیار دردست امام است وامت را اصلا دخل نیست در عزل امام . وبتحقیق اینمعنی هم تناقضی دیگراست که لازم می آید بر جماعتی که امامت را باختیار مردم میدانند نه بنص خدای تعالی و رسول او . وازین تناقض لازم می آید که که این مذهب باطل باشد.

و بدرستیکه هر کباه تو تأمل کنی قول امیرالمؤمنین لا را در خطبهآ که در کوفه فرموده وقتیکه حرف خلافت مذکور میشده ms304 مییابی آن قول راغریبوعجیب و میدانی مخالفت باطن ابوبکررا باظاهر در و قتیکه میگفت (اقیلونی) و یقین میکنی بحیله و تلبیسی که او دراین قول بکار برده و مطلع میشوی بر گمراهی وبی دینی او.

وآن قول حضرت امیر المؤمنین لا اینست که :

فیا عجبا بیناهو یستقیلهافی حیاته اذعقدها لآخر وبعدوقاته .

ای گروه مرمان تعجب کنید تعجب کردنی دراثنای اینکه وی بمردم میگفت فسخ کنید بیعتی را که بامن کردهاید درزمان حیات من عقد میکرد خلافت رابعداز فوت خود از برای دیکری که عمر باشد والله نسل التوفیق.

شنیدم از شیخ مفیدادام الله حراسته که میگفت از آنجمله آنچیزی که دلالت میکند بر رذالت بنی تیم بن مرة وبنی عدی وسزاوار است که ما آنچیز را باسخنان سابق جمع کنیم قول ابوسفیان صخربن حرب بن امیه است دروقتی که باو رسید که که مردم بیعت کردند با ابوبکر .

پس شروع کرد در ترغیب بنی هاشم برینکه فسخ کنند بیعت ابوبکر را . و دعوت کرد ایشان را برینکه ایشان راامام و پیشواگردانند امیر المؤمنین راصلوات الله علیه وآله وتسلیمه وگفت :

بنی هاشم لاتطمعوا الناس فیکم ولا سیماتیم بن مرة اوعدی

فما الامر الا قیکم والیکم ولیس لها الا ابوحسن علی

أباحسن فاشدد بها کف حازم فانک للامرالذی ترتجی ملی

ای قبیله بنی هاشم بطمع میندازید مردم رادر خود و خصوص قبیله بنی تیم وقبیله بنی عدی .

یس نیست امرامامت مگردرمیان شما و مگربسوی شما . ونیست ازبرای امر امامت مگرابوالحسن که علی بن ابی طالب است . ای ابوحسن محکم کن از برای امر امامت کف احتیاط کننده را .

پس بدرستیکه توبامر امامت که ماامید میدازیم آنرا سزاواری وپری از آن .

شیخ رحمه الله میفرماید که آیانمی بینیدقول این مرد پیررا در حضور جماعت و بحیثیتی که رسیدقول او بمردم شهر واهل صحرا که چگونه عیب کرد و حقیر شمرد تیم وعدی را . و اظهار کرد قون برذالت این دوقبیله راو ms305 کوتاهی آنها را از استحقاق خلافت ورسیدن مرتبهآ ریاست . وابوسفیان اگرچه نزدما از جملهآ منافقان است لیکن وصف کردن قبایل عرب وبیان حقیقت حال ایشان بروجهی که موافق بوده باشد موقوف نیست باینکه قایل آن منافق نباشد و نفاق خبر دهنده مخل نیست بصدق این قسم خبری .

زیرا عرب تنگ دارند از کذب در سخنی که ضد قول ایشان معلوم همه کس باشد بضرورت و تعصب وحمیت عظیم میورزند دراینکه مبادا از ایشان سخنی سرزند وضد آن صادق باشد .

خصوصا ابوسفیان که سید و مهتری بود از جمله سادات قوم خود واقل آنچه درین بابست اینست که بگوئیم شعر او منزلت اشعار عرب درزمان جاهلیت داشته باشد که ایشان دراشعارخود وصف قبایل شجاعت یاجبن یاسخاوت یابخل یابلندی مزتبه یایستی مرتبه میکردند.

و حال آنکه اشعارایشان درین ابواب معتبروسند است و هر کاه حال بدینموال باشد که مابیان کردیم.

پس باطل شد سخن آنکه قصد کرده است باطل نمودن این حجت مارا که

((فصکدوازدهم))

گفته است شیخ ادام الله عزه که ندیدم سست تروضعیف تراز از دست آویزنمودن طایفهآ معتزله واشاعره قول عباس بن عبدالمطلب را که بامیر المؤمنین لا گفت بعد ازوفات رسول الله ل اله که بگشادست خودرا ای پسر برادر من تابیعت کنم باتو . پس مردم بگویند که عم رسول الله ل الله بیعت کرد با پسربرادر خود و مخالفت نکنند برتوهیچ یک ازامت .

و دست آویز نمودن آن دو طایفه قول عباس رابرین روش است که ادعا کردهاند که این قول دلیل است بر اینکه رسول لل نص نکرد بر امیر المؤمنین بامامت .

زیرا اگر نص میکرد نمیخواند عباس آنحضرت ms306 را ا بسوی بیعت بواسطه آنکه کسی که پیغمبر نص بر امامت او کرده باشد آنشخص احتیاج ندارد نه درامامت ونه در کمال آن به بیعت امت.

پس چون عباس دعوت کرد آنحضرت را بعقد امامت بطریقیکه منقد می شود امامت بر مذهب اهل اختیار که مذهب ایشان آنست که امامت از جانب خدا و رسول نیست بلکه اختیار امت متحقق میشود . ازین دعوت عباس معلوم میشود که نصی از جانب پیغمبر برای امیرالمؤمنین لا نبوده.

شیخ ره میفرماید که این کلام باوجود سستی که دارد بتحقیق حیران شدهاند قومی از شیعه در فهمیدن غرض از کلام عباس ودردفع نمودن احتجاج آن دوطایفه مذکوره باین کلام بروجهیکه سزاوارولایق باشد .

و بدرستی که واقعشد مباحثه میان من و هردی بحاث که اعتقاد داشت که

و آن مختصر آنست که میگوئیم بطایفه معتزله و اشاعره را که اگر دعوت عباس امیرالمؤمنین را لا به بیعت دلالت کند بر آنچه شما گفتید از بطلان نص و ثبوت امامت ازجهة اختیار .

پس لازم می آید که دعوت پیغمب4 انصاررا به بیعت خود درشب (عقبه) و همچنین دعوت پیغمبر ا الله مهاجران وانصاررا درزیر (شجره رضوان) دلالت کند براینکه نبوت آنحضرته ثابث باشد از جهت اختیار مردم آنحضرت را وبیعت نمودنلابا لی الله ا له یغمبرباشد .

زیرااگر واجب مو بود طاعت آنحضرتازجانب خدا و معجزدلیل پیغمبری او می بود هر آینه مستغنی می بود اراینکه امت بیعت کنند با

پس شما اگرقایل میشوید بآنچه لازم می آوردیم بتحقیق که بیرون میروید از ms307 دین وملت و اگر قایل نمیشوید . بتحقیق باطل میگردانید قول خودرا که گفتید عوت امت کسی رابه بیعت دلیل آنست که نص بروواقع نیست.

پس اگر بگویند که دعوت پیغمب امت را به بیعت از برای اثبات نبوت آنحضرت نبود . بلکه از برای عهد کردن بود در نصرت آنحضرت بعداز آنکه دانسته بودند حقیقت و صدق آنحضرت رادر آنچه آورده بود از جانب خدای عزوجل از پیغمبری خود .

. میکوئیم درجواب ایشان که بسیار خوب گفتید این سخن را و همچنین ماهم میگوئیم که دعوت عباس امیر المؤمنین را بآنچه آاحضرت دست بگشاید از برای ثبوت امامت آنحضرت نبود . بلکه ازبرای تجدید عهد بود در نصرت و جهاد

زیرا بنص حضرت پیغمبر در شأن امیر المؤمنین علل) اصلا احتیاج باختیار مردم و بیعت ایشان نبود و بدرستی که دلالت میکند براینکه بیعت عباس باامیرالمؤمنین نه از برای ثبوت امامت بود، بلکه از برای عهد درنصرت وجهاد بود . قول عباس که گفته است مردم بگویند که عم رسول لل بیعت کرد بایسر برادر خود و هیچکس مخالفت نکند باتو .

پس عباس درین قول معلق ساخته است اتفاق مردم رابه بیعت و چگونه اتفاق مردم رابه بیعت معلق میتوان ساخت اگرنه آن بیعت بیعت حرب و جهاد باشدتادشمنان بترسند و حذر کنند ازمخالفت .

زیرا اگربیعت عباس باامیرالمؤمنین للجلا بواسظهآ آن باشد که او باجتهاد و اختیارخود امیر المؤمنین ل لا را امام کرده مانع مخالفت مردم نمیشود . بلکه این معنی وسیلهآ تفرق ازاو ودست آویز نمودن هرقبیله ایست اجتهاد خودرا در اختیار امام.

آیا نمی بینی بجواب امیرالمؤمنین لا که بعباس گفت ای عم بدرستیکه من اشتغال دارم برسول لله ومتوجه امریکه توبمن تکلیف میکنی نمیتوانم شد .و ازین جواب ظاهر میشود که بیعت عباس از برای عقد امامت نبوده است . والااشتغال برسول الله مانع آن نمی بود . بلکه اگربیعت عباس از برای حرب و جهاد باشد ms308 مشغول بودن بر سول مانع آن میتواند شد.

آیا نمی بینی وقتی که مبالغه کرد عباس بامیرالمؤمنینلا درباب بیعت . آنحضرت در جواب گفت که ای عم بدرستی گه رسول ال و صیت کرده است بمن که شمشیر نکشم بعداز او تا آنکه مردم از روی طوع بجانب من بیایند . وامر کرد بمن که قرآن راجمع کنم و خاموش باشم تا آنکه خدای تعالی بگرداند از برای من راه بیرون شدن یس معلوم شد ازین سخن که بیعت عباس از برای امامت نبوده بلکه از برای جنک وجهاد بوده چنانکه ما کفتیم

وجه دیگر و آن آنست که قوم چون انکار نص پیغمبر درشأن امیرالمؤمنین للجلا نمودند وظاهر ساختند که امامت ثابت میشود از برای ایشان بوسیلهآ اختیارایشان. کسی را اراده کردعباس رضی الله عنه که با ایشان کید کند ازهمان راه که ایشان از برای تعیین امام قرار داده بودندو باطل کند کارایشان بهمان طریق که ایشان بوسیلهآ آنطریق ظلم پیش گرفته انکار نص پیغمبر در شأن امیرالمؤمنین میکردند.

پس گفت بامیر المؤمنین ی کة بگشاد دست خود را تا بیعت کنم با تو و قصد عباس آن بود که اگر امت تسلیم حق باهل حق بکنند بیعت او با امیرالمؤمنین ضرری بآنحضرت ندارد واگر انکار حق آنحضرت نموده بگویند که امامت باختیار امت و مشورت ایشانست از برای حضرت امیرالمؤمنین هم ثابت باشد آنچه ایشان در امامت ضرور میدانند تا ممکن نباشد که ایشان مستقل شوند و حق آنحضرت با لکلیه مغصوب شود

پس ابا کرد آنحضرت از قول عباس بدوعلت. یکی آنکه چون امامت بوسیلهآ بیعت و اختیار امت باطل است تخواست آنحضرت جلا که برسد بحق خود بوسیلهآ باطلی. وحال آنکه در آنوقت آنحضرت مثل ظهور نص پیغمبر و شیوع آن نص حجتی بر همهآ امت داشت

دویم آنکه چون پیغمبر وصیت بآنحضرت نموده بود که خود را باز دارد از حرب و جهاد که ms309 مبادادین و اسلام مندرس شود نخواست آنحضرت که بگشاید دست خود را از برای بیعت تا لازم شودبر آنحضرت که شمشیر کشیده دفع کند جمعی را که مضایقه در امامت آنحضرت کنند. زیرا با و جود بیعت امت جایز نبود بر آنحضرت تقیه چنانکه بدون بیعت وعهد جایز بود .

و بدرستیکه آنحضرت بیان این معنی درسخنان خود فرموده جائیکه گفته است :

اما والله لولاقرب عهد الناس بالکفر لجاهدتهم .

که آکاه باشید ای قوم بخدا قسم که اگر نبود این معنی که مردم بتازگی

یس اگر مخالفین مابگویند که امیر المؤمنینلا رسید بحق خود بعداز عثمان بوسیلهآ بیعت امت واختیارایشان آنحضرت را .

پس چگونه دروقت تکلیف عباس جایز نداشت رسیدن بحق خودرا بوسیلهآ باطل وبعداز عثمان جایزداشت.

جواب می کویم طایفه شیعه میگویند که جایزداشتن آنحضرت بعدازعثمان بواسطه آن بود که در آن وقت نص پیغم در شأن اواز خاطرقوم محو شده بود و زمان بسیار برغصب کردن قوم حق آنحضرت را گذشته بود . بحیثیتی که نمی یافت آنحضرت ظهور فرض طاعت خودرا بعداز عثمان چنانکه مییافت ظهور اثر بعد از وفات رسول صلی اله ه له.

پس مضطرشد که اخذ کند حق خودرا بآن و سیلهآ که امت قرارداده بودند از برای امامت که آن اختیار نمودن ایشان و بیعت کردن ایشان بود باکسی .

با آنکه طایفه شیعه جوابی دیگر نیز ازین بحث مخالفین کفته اندو آن آنست که این معنی مذکورشد که پیغمبر و صیت کرده بود بآنحضرت که بعداز من شمشیر مکش برروی امت مگر آنکه از روی طوع و رغبت بسوی تو آیند . بنابرین میگوئیم که بعد از وفات رسول له ه آنحضرت قبول نکرد تکلیف عباس را و جایز نداشت اخذ حق خود را بوسیلهآ باطل . بواسطه آنکه اگرتن به بیعت در میداد واجب ms310 میشد بر آن حضرت جهاد بامت و خلاف وصیت رسول لل لازم می آمد . و همچنین خلاف مصلحتی که خود دیده بود حاصل میشد .

و اما بعد از عمر و عثمان چون اکثر امت از روی طوع ورغبت وابرام تمام استدعا کردند که آحضرت تن به بیعت ایشان در دهد . آنحضرت بوسیلهآ باطلی که آن بیعت امت است از برای امامت اخذحق خودنموده .

زیرادرینصورت شمشیر کشیدن برروی مخالفین امت موافق وصیت رسول خدا تعالی بود.

و بوجهی دیگرجواب ازین بحث مخالفین میتوان گفت و من برین جواب اعتمادتمام دارم: و آن آنست که قبول نکنیم از مخالفین اینمعنی را که امیرالمؤمنینع دروقتی ازاوقات اخذ حق خود بوسیلهآ باطلی که مذکورشد نموده باشد .

زیرا مشهوراست که آنحضرت در آن روز که امت اختیار کردند خلافت ابوبکررا بمشورت. حجت آورد برامت بنصوص پیغمبر

مثل آنکه گفت آیا در میان شما ای امت پیغمبر کسی هست غیراز من که رسول الله درشأن او گفته باشد که (من کنت مولاه فعلی مولاه) هر کس که من مولای اوبودم یس امیرالمومنین جلا مولای اوست .

و همچنین کفت آیا درمیان شماکسی هست غیر از من که رسول الله در شأن او گفته باشد که .

(انت منی بمنزله هرون منموسی الاانه لانبی بعدی) .

منزلت تونسبت بمن مثل منزلت هرون است نسبت بموسی لیکن فرق آنست که پیغمبری بعد از من نمیباشد .

وهمچنین ذکر کرد در آنروز آنحضرت مانند این دو حدیث احادیثی دیگر دلالت صریح داشت براینکه پیغمبر ه امیر المؤمنین را ازبرای امامت نصب کرده بود . بحیثیتی که باوجود آن احادیث اصلا احتیاج نداشت درامامت خود باختیار و بیعت اهت .

بنابراین میگوئیم که در وقتیکه عثمان کشته شد امیر المؤمنین لجلا دعوت ننمود مردم را باینکه اورا اختیار کنند از برای امامت . بلکه دعوت آتحضرت للا مردم را از برای بیعت کردن بود در نصرت آنحضرت و اقرار نمودن بفرمان برداری او. و این ms311 مشخص است که این معنی اصلا ربط ندارد بآنچه مخالفان اعتقاد کردند که امامت أمیرالمؤمنین باختیارمردم واقع شده.

جواب اول را که ما کفته ایم و جواب ثانی از اصحاب ماست . وبتحقیق که ماین جواب دویم راتقویت کردیم بکلامی مختصر.

و بتحقیق مخالفان بحث کردهاند برطایفه شیعه مانند بحثی که در فصل سابق مذکورشد . ومن ندیدم هیچ یک ازاصحاب خودرا که جواب ازین بحث گفته باشد .

و اما من بحمد الله تعالی جوابی کفته ام ازین بحث جوابی روشن. و آن بحث آنست که مخالفان گفته اندروایت کردهاند که در زمان مرض رسول الله اعباس بن عبدالمطلب بامیرالمؤمنین (ع) گفتای پسر برادر من بیابامن تابخدمت رسول خدا رویم و بپرسیم از آنحضرت ا ع ال له از امر اطاعت بعد از و که آیا در میان ماخواهد بودتا مطمئن خاطر شویم یا در غیر ما خواهد بود . تا التماس کنیم از آنحضرت وا وصیت کند امر امامت را ازبرای ما .

پس چون در آمدند بخدمت آنحضر و عباس از آنحضرت سؤال کرد نفرمود که امرامامت درایشان است یاغیرایشان بلکه فرموده :

علی رسلکم معشربنیهاشم انتم المظلومون وانتم المقهورون.

که شما بعد از من مظلومانید وشما مقهورانید. مخالفان کفتهاند که بنابرین روایت باطل است دعوای شیعه که میگویند رسول لل نص کردبرامیرالمؤمنینع بامامت .

زیرا اکر آنحضرت اله نمص کرده بود چگونه عباس با میر المؤمنین (ع) میگفت که بیاتا باتو بخدمت رسول الله رفته مشخص کنیم که امرامامت بعد از و درمیان کدام طایفه خواهد افتاد .

شیخ رحمة الله گفته که میگوئیم درجواب ایشان که شما خطاکردهاید در فهمیدن مطلب عباس ازقول اوو کمراه شدهاید ازاینکه مقصود او از آن سخن چه بود زیرا قصد عباس رحمة الله علیه آن بوده که پیزسد از رسول که آیا امامتی

و بتحقیق عباس شک نداشت از اینکه امیر المؤمنین السلام مستحق امرامامتست و دلیل برینمعنی که گفتیم آنست که پیغمبر بعد از سؤال عباس فرمود که مظلومانید و شما مقهورانید . واگرنه سئوال عباس از حصول مراد و بر آمدن مقصود باشد جوابیکه حضرت پیغمبراه فرموده بیمعنی خواهد بود وبسؤال ربط نخواهد داشت .

زیرا بکسی گفتن که بتوقهرخواهند کرد و تومظلوم خواهی بودوقتی معقول است که اورا حقی باشد و جماعتی بر و ظلم کنند و نگذارند که آن بحق خود برسد . واین خود معلوم است که پیغمبر منزه است از صفات نقص و گفتن جوابیکه اصلا مطابق سؤال نباشد .

وما نظیری از برای این سخن بگوئیم که ظاهر شود و روشن گردد آنچه ما میگوئیم. و آن نظیر آنست که بگوید مردی پپدرخود با آنکه جزم میداند که میرات پدر باو میرسد و هیچکس از مردمان رابا او شرکت نیست این قول را . که آیاپدر گمان داری بعداز وفات توتر کهآ توبمن رسد یا آنکه بتصرف غیر من در آید . و آیا آنچه من سزاوارم ازترکهآ تو بعدازوفات تواز برای من حاصل شود یا اینکه اقربا و خویشان غلبه نموده ازدست من بیرون کنند .

پس پدردر جواب پسر آنچه بگمان اورسد بگوید واین خود معلوم است که سؤال پسراز پدر ازین نمی باشد که بعد از تو مستحق مال منم یادیگری .

واینمعنی نظیر بسیار دارد وبدرستیکه اصل جواب ماز مخالفین آنقدر واضح است که احتیاج بآوردن نظیر نیست وبالله التوفیق

واز جمله کلام شیخ ادام الله عزه در تقدیم ایمان امیر المؤمنین (ع) کفته استشیخ ادام الله عزه وحراسته که اجماع کرده اند امت پیغمبر براینکه اول مردیکه ایمان آورد ms313 برسول خدا امیرالمؤمنین (ع) بود وپیش ازاو هیچ یک ازجنس مردان اجابت قول رسول خدا نکرد و درین قول که مذکور شد هیچکس از امت مخالفت نکرد.

اما طایفه که ایشانرا عثمانیه میگویند طعن کردهاند برایمان امیرالمؤمنینع باینکه ایمان آنحضرت درضغرسن وقبل از بلوغ بود، و چنین ایمانی از روی معرفت وعلم یقینی نمی باشد . بلکه بسبب تقلید وتلقین حاصل میشود . وایمان ابوبکرچون بعد ازسن بلوغ و کبرسن واقع شده هر آینه از روی کمال معرفت ویقین حاصل شده و چنین ایمانی در مرتبه مساوی آن ایمان نیست بلکه افضل واشرف از آن است.

شیخ رحمة الله میفرماید که پس این طایفه هم مخالفت نکرده اند درینکه ایمان امیرالمؤمنین (ع) مقدم است بر ایمان کل صحابه . لیکن کفتهاند که ایمان ابو بکر هر چند بعد از ایمان امیرالمؤمنین است امادر مرتبه و فضیلت از و بر تراست چنانکه مذکورشد .

و مابتو فیق الهی بیان میکنیم غلط طایفه عثمانیه رادر مذهبی که اختیار کردهاند که آن سست وانمودن ایمان امیرالمؤمنین (ع) است و محکم شمردن ایمان عمر و ابوبکر .

لیکن پیش ازین بیان ذکر میکنیم مقدمهآ را که موقوف علیه بیان مذکور است و آن آنست که بعد از آنکه اجماع مذ کور منعقد شد طایفهآ از ناصبه که از اصحاب حدیث بودند و بطایفهآ عثمانیه نسبت داشتند مخالفت اجماع مذکور ورزیده گمان کردند که ایمانابوبکر مقدم بوده برایمان امیر المؤمنین(ع) . واستدلال میکردند برین مذهب باحادیث ضعیف که از خود بسته بودند.

و از جمله آن احادیث آنست که روایت کردهاند طایفه مذ کوره از ابو نضیره که او گفته است که تاخیر کردند امیرالمؤمنین علی(ع) وزبیرازبیعت ابوبکر.

پس ابوبکر ملاةات کرد باامیرالمؤمنین (ع) و گفت تأخیر کردی از بیعت من و حال آنکه من مسلمان شدم پیش از تو وملاقات کرد بازبیر و همین سخن را گفت.

و دیگر از آن احادیث حدیث ابوامامه است از عمربن عنبسه ms314 . که او گفته است رفتم نزد رسول خدا در ابتدای مبعوث شدن او به پیغمبری و آنحضرت در آن وقت پنهان بودازمردم.

پس گفتم کیستی تو . درجواب گفت من نبیام . گفتم نبی کیست . درجواب گفت رسول خدا. گفتم خدا ترایر فرستاده است. گفت آری . گفتم بچه کارترافرستاده است. گفت باینکار که عبادت کنی خدای عزوجل را و بشکنی بتهارا ومهربانی کنی باخویشان . کفتم خوب کاریست که خدای تعالی ترابآنکار فرستاده است آیا کسی متابعت تو کرده است در آنچه میگوئی . آنحضرت گفت آزادی و بندهآ یعنی ابوبکروبلال .

پس من مسلمان شدم و گفتم باتوبیعت میکنم ای رسولخدا . وهمین عمرابن عنبسه میگفته است که من در آنروز خودرا چهارم مسلمانان میدیدم .

و دیگر از آن احادیث حدیث شعبی است که او گفته است پرسیدم از ابن عباس که آیا دروقت مبعوث شدن پیغمبر اول که مسلمان شد . در جواب گفت ابوبکر . بعداز آن کفث نشنیدهآ قول حسان را :

ذاتذ کرت شجوا من أخی ثقة فاذکر أخاک أبابکر بما فعلا

خیر البریة أتقاها واعلمها بعد النبی وأوفاها بما حملا

الثانی التالی المحمود مشهده واول الناس منهم صدق الرسلا

هر گاه بیاه آید ترا اندوهی از برادر اعتمادی پس بیاد آربرادر خود ابوبکررا بآنچه کشید.

ابوبکر که این صفت داشت که بهترین خلایق ومتقی تروعادل تراز همه بود

و دیگر از آن احادیث حدیثی است که روایت کردهاند همان طایفه از منصور از مجاهد که او گفته است اول کسیکه اظهار کرد اسلام راهفت کس بودند :

رسول لی الی ال وابوبکر وخباب وصهیب وبلال وعماروسمیه .

و دیگر از آن احادیث حدیشی است که همان طایفه روایت کرده انداز عمروبن مره که او گفته ms315 است که نقل کردم پیش ابرهیم نخعی حدیثی راو انکار آن حدیث نموده گفت که اول کسیکه مسلمان شد ابوبکر بود .

کفته است شیخ ادام الله عزه که می کوئیم درجواب این طایفه . اما در حدیث اول اینکه این حدیث راروایت کرده است ابونضیرة واین ابونضیرة مشهور و معروف بوده است بعداوت امیرالمؤمنین . و چگونه قول چنین کسی در شأن امیرالمؤمنین مسموع تواند بود .

وما از ینمعنی در گذریم بدر ستیکه ابونضیره در حدیشیکه افترا کرده و روایت نموده معنی ذکر کرده استکه بآن معنی اصل عمدهآ مخالفان در باب امامت برهم میخورد وباطل میشود .

و بتحقیق اگر آن معنی ثابت شود نفع آن بمذهب شیعه بسیار بسیار بیشتر است ازضرر مقدم بودن ایمان ابوبکر . و ظاهرا ابونضیره در ودقت افترای این حدیث عاقل شده واصل عمدهآ مذهب خودرا درامامت باطل کرده است . و آن معنی که گفتیم آنست که درحدیث ابونضیره مندرج است که امیرالمؤمنین (ع) وزبیر تأخیر کردند ازبیعت ابوبکر.

وسبب این تأخیر کراهیت ایشان بود ازبیعت او.

زیرا همین حدیث مذ کورشده که ابوبکر بعد از ملاقات باایشان از روی حجت گفت که تأخیر کردید از بیعت من و حال آنکه من پیش از شما مسلمان شدم یعنی بنابر سبقت اسلام من اولی بودم بامامت از شما و گنجایش نداشت کراهت و تاخیرشما ازبیعت من .

و آن عمدهآ مخالفان در مسئلهآ امامت که مذ کورشد آنست که میگویندهمگی امت اجماع کردندبر امامت ابوبکر حتی آنکه امیر المؤمنین لجلا از روی طوع و رغبت بااوبیعت کرد . وامامت ابوبکر بمذهب ایشان ازروی همین اجماع ثابت میشود زیرا خود معترف اند که نصی از رسول اللدر باب امامت ابوبکرواقع نشده .

واین مقدمه نیز ثابت شده که اجماع کردهاند کلامت برینکه از امیر المؤمنین جلا بعد از وفات رسول لل در مدت خلافت ابوبکر وعمر وعثمان هر گزخطائی واقع نشد.

واصلا آنحضرت تأخیر نورزید ازامریکه هدایت باشد و کراهت ms316 ننمود از چیزی که حق بوده باشد . بلکه بطوع ورغبت بجانب حق اقبال مینمود .

واین اجماع مذکور حاصل بود ازامت تا اواخر ایام امیر المؤمنین که خوارج نهروان بر آنحضرتل خروج نموده ادعا کردند که در راضی شدن بامر حکمین خطا نموده وبا آنکه آنحضرت للجلا وجه صواب آن معنی راخاطرنشان ایشان نمود ازراه باطل برنگردیدند .

یس بنابرین بیان که کردیم لازم آمد که اگر حدیث ابونضیره که مخالفین روایت کردهاند درست باشد امامت ابوبکر باطل باشد .

زیرا هر کاه مخالفین معترف باشند که آنحضرت لجلا بعداز وفات رسول الله له اله اصلا کراهت ازحق نورزید و خود روایت کرده باشند که از بیعت ابوبکر کراهت داشت چنانکه حدیث ابونضیره صریح است در ینمعنی .

پس لازم آمد که امامت ابوبکر باطل باشد واگر مخالفین اصراردارند برینکه آنحضرتل از بیعت ابوبکر تاخیر نورزید و کراهت نداشت . پس لازم آمد که

و بدرستیکه ما که طایفه شیعه ایم همیشه جهد میکنیم که ثابت کنیم برمخالفان تأخیر امیرالمؤمنین را جلا از بیعت ابوبکر و کراهت داشتن آنحضرت راازخلافت او . ومخالفان از ماقبول اینمعنی نمیکنند بلکه دردفع این کوشش تمام مینمایندتا آنکه خدای تعالی براست آورده حدیث ابونضیره را که صریح است در تأخیر آنحضرت للجلا ازبیعت ابوبکر وکراهت او للجلا از آن . خود روایت کردهاند وازروی طوع تسلیم آن نموده در احتجاجات خود از برای فضیلت ابوبکر منتظم ساختهاند .

وچه عجیب و غریب است آنچه حق سبحانه و تعالی میکند باهل باطل بمرک می اندازد ابشان راوبر طرف میکند تو فیق را از ایشان تا آنکه بی خبر باختیارخود داخل میشوند در آنچه از آن گریزانند .

شیخ ره میفرماید با آنکه در برابر حدیث ابو نضیره حدیثی دیگر از ابو بکر روایت کردهاند که آن باطل میسازد حدیث ابونضیرهرا .

و حال آنکه سند آن حدیث محکم تراست از سند این . و آن حدیث راروایت ms317 کرده علی بن مسلم طوسی اززافربن سلیمان از صلتبن بهرام از شعبی که او گفته که عبورنموده علی بن ابی طالب (ع) بااصحابخود روزی برابوبکر . پش سلام نموده و گذشت . ابوبکر گفتهر که شادشود ازدیدن کسیکه مقدم است برهمهآ مردمان در اسلام وازد یکترین همهآ مردمان است به پیغمبه بحسب خویشی وعظیم ترین همه مردمان است بحسب راهنم ودن به پیغمبر ما وفاضلترین همه ایشان است در اینکه نفع رساند از جانب پیغمبر بامت . پس باید که آنکس نظر کند بعلی ابن - ابی طالب (ع).

شیخ ره میفرماید بدرستیکه این حدیث باطل میکند آن چیزیرا که ادعا کردهاند طایفهآ عثمانیه که ابونضیره در حدیث گذشته بابوبکر نسبت داده است . زیرا بنابرین حدیث ابوبکر خوه اعتراف کرده برینکه امیر المؤمنین (ع) مقدم بوده در اسلام برو.

واما حدیث عمربن عنبسه یس میکوئیم که سند این حدیث ابی امامه است و خلافی نیست دراینکه ابی امامه منحرف بوده از امیر المؤمنین (ع) واز جملهآ اصحاب معویه است وماازین در گذریم . درهمین حدیث عمربن عنبسه شهادت داده از برای نفس خود که در آن روزچهارم مسلمانان بوده .

واین معلوم است که شهادت کسی در حق خودش مقبول نیست مگر آنکه معصوم باشد یادلیلی دلالت کند برصدق آنکس . وهر گاه شهادت او درحق خودش مقبول نبوده باشد که یک جزو حدیث است یس کل حدیث او باطل باشد . با آنکه روایت از عمربن عنبسه مختلف شده باوجود آنکه راوی از و همین ابوامامه بوده.

بدرستیکه ابو امامه روایت کرده از عمربن عنبسه در حدیث دیگر براینکه او گفته رفتم بسوی پیغم بر در کنار آبی گه آنرا عکاظ مینامیدند .

پس گفتم باو که یارسول الله کیست که متابعت کرده ترادراین دعو تیکه میکنی کفت آزاد وبندهآ .

پس آنحضرت اقامت نماز کرد و نماز گذاردم در عقب آنحضرت من و ابوبکر وبلال ومن آنروز چهارم مسلمانان بودم .

شیخ ره میفرماید که مختلف شد ms318 لفظ و معنی درین دو حدیث و حال آنکه راوی یک کش است زیرا ابی امامه از عمربن عنبسه یکبار مکه نقل کرده وباردیگرعکاظ ویکبارینهان بودن پیغمبررا ذ کرنموده و باردیکر ظاهر بودن آنحضرت بنحویکه اقامت نماز میکرده و مردم با او نماز میگذاردهاند وهر گاه حدیث او واحد باشد وسند نیز واحد باشد ومختلف شود لفظ ومعنی البته البته فاسد و باطل میباشد .

واماحدیث شعبی پس بتحقیق معارضه میکند با آن حدیث دیگر از شعبی از طریق صلت بن بهرام که دلالت میکند برتقدم ایمان امیر المؤمنین (ع) برهمهآمردمان پس از درجه اعتبار ساقط باشد . با آنکه در آن حدیث شعبی تقدم ایمان ابوبکررا بابن عباس اسبت داده و حال آنکه مشهور از ابنعباس خلاف آنست.

آیا نظر نمیکنی بحدیثیکه ابو سالح روایت کرده از عکرمه از ابن عباس که او کفته کفت رسول الله صلوات میفرستادند ملائکه برمن و برعلی بن ابی طالب (6) هفت سال .

پرسیدند از آنحضرت که چرا چنین بودای رسولخدا . فرمود که نبود بامن از جنس مردمان غیراز علی بن ابی طالب .

شیخ ره میفرماید که ابوصالح معروف بوده بمصاحبت عکرمه، وعکرمه معروف بوده بمصاحبت ابن عباس .

پس روایت ایشان از ابن عباس معتبرتر باشد و همچنین حدیثی دیگر از ابن عباس روایت شده از طریق ابن میمون که ابن عباس میگفته که اول کسیکه مسلمان شد از مردمان بعد از خدیجه دختر خویلد علی بن ابی طالب صلوات الله علیه بوده .

واما قول حسان پس بدرستیکه حجت نیست . زیرا او مردی شاعربود وقصد دولت دنیا وسلطنت داشت .

وبتحقیق که بعد از رسول ل نهایت انحراف بهمرسانید از امیرالمؤمنین ع و عثمانی شد و ترغیب میکرد مردم را برضرر آنحضرت (ع) و دعوت میکرد ایشان را بنصرت معویه . واین معنی مشهورست ازو دراشعار او آیا ملاحظه شعراو نمیکنی که گفته .

یالیت شعری ولیت الطیر تخبرنی ماکان بین و علی وابن عفانا

ضحواباشمط عنوان ms319 السجود به یقطع اللیل تسبیحا وقرآنا

هم الله اکبر یا ثارات عثمانا

لیسمعن وشبکا فی دیارهم

ای قوم کاشکی مطلع میشدم و کاشکی مرغ بمن خبرمیداد اینکه چیست میانهآ علی (ع) و پسرعفان . قربان کردند یعنی علی (ع) وقوم اوپیری را که نشان سجود بود دراو . میبرید شب رایعنی بروز می آورد ازجهة تسبیح کردن وقرآن خواندن. البته خواهی شنید درین زودی دردیار جماعتیکه دخیل خون عثمان شدند این را کهخدا بزر کستای خونخواهان عثمان.

شیخ ره میفرماید که اکر طایفه ناصبه شعر حسان را حجت میگردانند بر تقدم ایمان ابوبکر .

پس می باید که همچنین شعر حسان راحجت گردانند بر کشتن امیر المؤمنینع عثمانرا وازروی شعر حسان حکم کنند براینکه امیرالمؤمنین دخیل ترین همهآ مردمان بوده درخون عثمان.

زیرا همچنانکه شعر حسان دلالت میکند برتقدم ایمان ابوبکر دلالت میکند براینکه امیر المؤمنین (ع) عثمان را کشته و حال آنکه طایفه ناصبه باطل میدانند این معنی راکه امیرالمؤمنین (ع) دخیل بوده باشد درخون عثمان .

پس اگرطایفه مذکوره بگویند که حسان غلط کرده درنسبت دادن قتل عثمان بامیر المؤمنین (ع) . مانیز درجواب میگوئیم که همچنین حسان غلط کرده درتقدیم ایمان ابوبکر.

یس اگر بگویند که جایز نیست غلط حسان در تقدم ایمان ابوبکر . زیرااو شهادت داد برین در حضور جماعتی و آنجماعت انکار او نکردند . پس اگر غلط کرده بود برایشان لازم بود که انکار کنند.

جواب میگوئیم که انکار نکردن آنجماعت دلیل این تمیشود که ایشان سخن حسان را حق میدانستند و بآن راضی بودند . زیرا اکثر مردم در آن روز پیروابوبکر بودند. و جمعیکه ابوبکررا باطل میدانستند تقیه میکردند ازینکه بلند کنند آوازرا در اتکار ابوبکر و بحسان بگویند که توغلط کردهآ در تقدیم ایمان ابوبکر از ترس فتنه وفساد .

با آنکه سخن حسان که دلالت میکند برتقدم ایمان ابوبکر بیش ازین دلالت نمیکند که او ابو بکر را از جملهآ متقد مین در اسلام شمرده باشد ms320 نه آنکه ابو بکررا اول الاولین دراسلام شمرده باشد .

وما انکار نمیکنیم که ابوبکر در اوایل اسلام اظهار ایمان به پیغمب کرده بلکه آنچه انکارمیکنیم آنست که ابوبکرپیش از همه حتی امیرالمؤمنین (ع) اظهار

بنابرین سخن می گوئیم که چون قول حسان احتمال صحیح داشت. زیرا صریح نبود درینکه ابوبکر پیش ازهمه کس مسلمان شده . لهذا جمعی که آن قول را از وشنیدند انکار نکردند.

و دیگر از اصل بحث ایشان جواب میتوانیم کفت که اگر اظهار قول در حضور جماعتیکه آن جماعت انکار آن قول نکنند دلین صحت آن قول باشد .

یس میباید قول حسان که ترغیب میکرد مردم را باینکه طلب خون عثمان از امیرالمؤمنین کنند صحیح باشد . زیرا مردم که این را میشنیدند انکار نمیکردند. و حال آنکه مخالفان ما این قول حسان را باطل میدانند.

پس اگر بگویند که حسان اینقون رادرجائی گفت . دون جائی . لهذا همین که ظاهرشد این سخن بود از حسان و مشهور گردید جمعی از صحابه منع او کردند.

جواب می کوئیم که مانیز همین سخن رادر جواب شمامی آوریم و میگوئیم که قول حسان در تقدم ایمان ابوبکر چون درمکانی بوده دون مکانی . لهذا از انکار صحابه سالم مانده ولهذا همینکه صحابه اطلاع بر آن یافتند منع نمودند اورا .

و این بیانی است که خلاصی از آن میسرنیست با آنکه حسانیکه شعر اورا سند مقدم بودن ایمان ابوبکر گردانیدهاند هم او شهادت داده در شعر خودش بر امامت امیر المؤمنین ع بنص ییغمبر اللهد رحضور ییغمبر اواین شعر حسان عنقریب مذکور خواهد شد انشاء الله تعالی و یکی از ابیات آن اینست :

ینادیهم یوم الغدیر نبیهم بخم واسمع بالنبی منادیا

وبازحسان درشعر خود شهادت داده بتقدم ایمان امیر المؤمنین برجمیع قریش جائی که گفته است :

جزی الله خیر اوالجزاء بکفه با حسن عنا ومن کابی حسن

سبقت قریشا بالذی انت اهله فصدرک مشروح وقلبک ممتحن

جزادهدالله تعالی به نیکوئی ms321 وحال آنکه جزادردست لله تعالی است امیرالمؤمنین

و دلتنگ نبودی ودل تو آزموده شده .

پس می گوئیم که حسان درین شعرشهادت داده بتقدم ایمان امیرالمؤمنین ع زیرا گفته است پیشی گرفتی برهمه قریش و ظاهر آنست که هر گاه تعریف کسی کنند به پیشی گرفتن مرادپیشی کرفتن در کمال خواهد بود. پس اگراز طایفه قریش کسی بحسب ایمان برامیر المؤمنین مقدم باشد پیشی گرفتن در کمال آنکس راخواهد بود نه امیرالمؤمنین (ع) را.

و حال آنکه حسان سبقت را برای امیرالمؤمنین ثابت کرده . بنابراین شعر حسان باطل میگرداند آن شعراورا که مخالفین منظورداشتهاند .

پس اگر مخالفین بگویند که این شعر حسان صریح نیست در تقدم ایمان امیرالمؤمنین (ع).

جواب میگوئیم اگرچه صریح دراین معنی نیست اما صریح اشت در تفضیل امیر المؤمنین (ع) برهمه امت در آنجا که گفته است کیست آنکه مانند امیر المؤمنین باشد . وهمچنین میگوئیم که ظاهراین شعر تقدم ایمان امیرالمؤمنین است برهمه کس هرچند صریح درینمعنی نیست . و شعرحسان که شما منظورداشتید زیادتی براین شعرندارد . زیرا ظاهر آن نیز تقدم ایمان ابوبکراست و صریح نیست درینمعنی .

واماروایت ه خالفین ازمجاهد، پس بدرستی که بحسب مذهب ورأی اوست. وحال آنکه دربرابر مجاهد جماعتی کثیر از تابعین هستند که انکار کردهاند برو و بخلاف اورفتهاند در تقدم ایمان ابوبکر . وحکم کردماند براینکه امیرالمؤمنین (ع) اول همه مردمان است درایمان . واین قدر کافیست درابطال سخن مجاهد.

با آنکه نقیض آنچه مخالفین ازمجاهد روایت کردهاند ثابت شده . زیرا نقیض ترا روایت کرده کسی از مخالفین که تهمت برو نبسته سفیان بن عینیه ازابن اجیع از مجاهد که اواز ابن عباس نقل کرده که کفت رسول ل ه :

پیشی کیرند کان چهار کس بودند، پیشی کرفت یوشع ms322 بننون بموسی (ع) ابن عمران و پیشی گرفت صاحب یاسین بعیسی بن مریم وپیشی گرفت علی بن ابی طالبع برسول الله . وفراموش کرده کسی که نقل این حدیث از سفیان کرده تتمه حدیث را که رسول الله بیان چهارمین فرموده . لیکن در حدیث دیگر مذکورست که چهارمین مؤمن آل فرعون بوده .

و بدرستیکه این حدیث باطل میکند آنچه راروایت کرده اند مخالفان از مجاهد درتقدم ایمان ابوبکر .

واماحدیث عمرو بنهرة از ابراهیم پس بدرستیکه این نیز نظیر سخن مجامد است . وبدرستیکه عمرو بن مرة خبراز مذهب و اعتقاد ابراهیم داده . واین خود معلوم است که غلط برابراهیم رواست بلکه بربالاترازاو .

و بدر ستیکه در برابر ابراهیم جمعی هستند که بزر کترند بحسب قدرو منزلت ازو که دفع میکنند قول اورا و تکذیب اومی نمایند . مثل ابوجعفر امام محمد باقرو ابوعبدالله امام جعفر صادق علیهما السلام.

و همچنین از غیراهل بیت مثل قتاده و حسن و غیرایشان که بحسب کثرت ازعهدهآ شمارایشان بیرون نمیتوان آمد واین معلوم است که هر کاه اینقسم جماعتی طرفیرا داشته باشند دیگر سندی از برای صدق آنطرف احتیاج نیست.

کفته است فیخ اداملله عزه که اینست جمیع آنچه اعتماد کردماند مخالفانما در مخالفت باماو ادعا کردهاند تقدم ایمان ابوبکررا برامیر المؤمنین (ع) و بدرستیکه ماظاهر گرذانیدیم زسوائی سخنان ایشان راوبیان نمودیم حال سخنان ایشان را . و بدرستی که الحال ذ کر میکنیم نامهای بعضی ازمردمان را که روایت کردماند که

بمن رسید که شمامیگفته اید که علی بن ابی طالبلا دروغ می گوید آیا من بر که دروغ بستهام برخداعز وجل دروغ بستهام . چگونه این تواند بود و حال آنکه من اول کسی ام که ایمان آورده بخدای تعالی و بندگی او نموده و بتوحید او گرویده . یابر رسول خدا دروغ بسته ام و این نیز چگونه تواند بود و حال آنکه من اول کسیام که ایمان برسول خدا آورده و تصدیق او نموده و درنصرت او کوشیده .

وکفت آنحضرت لا در وقتی که رسید باو فخر کردن معویه نزد اهل شام شعر مشهور خودرا که یک بیت از آن اینست:

سبقتکم الی الاسلام طرا صغیرا مابلغت أو ان حلمی

وما ذ کر خواهیم کرد تمام این شعر رادر موضع حاجت عنقریب انشاءالله تعالی.

و از جمله راویان تقدم ایمان امیر المؤمنین (ع) که از رسول ل ل روایت کردهاند ابوایوب خالد بن زید انصاری است که مصاحب ویاررسول ال بوده از طریق عبد الرحمن بن معمر از یدرخود از ابوایوب رحمة الله که :

قالقال رسول الله (ص) صلت المملائکة علی وعلی علی بن ابیطالب سبع سنین و ذلک انه لم یصل ms325 معی رجل غیره .

کفت او که کفت رسول الل صلوات فرستادند ملائکه برمن و برعلی ابن - ابی طالب صلوات الله علیه هفت سال . زیرا نماز نگذارد با من مردی غیرازو.

و از آنجمله سلمان فارسی است رحمةالله علیه از طریق علثم کندی از سلمان فارسی :

قال قال رسول الله (ص) اولکم ورودا علی الحوض اولکم اسلاماعلی بن ابی طالب

که گقت گفت رسول ا اولین شماای خلق درواردشدن برمن نزدحوض کوثر اولین شما درمسلمان شدن علی بنابی طالب است (6) .

واز آنجمله ابوذر غفاری است رحمة الله علیه ازطریق محمد بن عبد الله بن ابی رافع ازپدر خود ازجد خود از بوذر که او کفت شنیدم ازرسول الله فلالله که میکفت بعلیابن-

370 انصار. که او گفته شنیدم اززیدبن ارقم که میگفت اول کسیکه نماز گذارد بارسول الله ال علی بن ابی طالب بود (ع)

وازجمله راویان زیدبن صوحان عبدی است از طریق عبدالله بن هشام از پدر خود از طریف بن عیسی الغنوی که او گفته بدرستی که زیدبن صوحان خطبهآ ادافرمود درمسجد کوفه .

یس گفت کهای گروه مردمان میل کنید و حرکت کنید بجانب امیرالمؤمنین وسید مسلمین واول مؤمنین بحسب ایمان .

واز جمله راویان ام سلمة است زوجه پیغمبر از طریق مساور حمیری از ما در خود که کفته است کفت ام سلمة والله که بتحقیق والبته اسلام آورد علی بن ابی طالب پیش ازهمه مردمان و نبود او (ع) هر گز کافروام سلمة این سخن را درحدیث طویلی ذکرنموده.

وازجمله راویان عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب رحمة الله علیه است از طریق ابوصالح ازعکرمه ازابن عباس :

قال قال رسول الله (ص) صلت الملائکة علی وعلی علی بن ابیطالب سبع سنین.

که کفته است گفت رسول الله الله صلوات فرستادند ملائکه برمن و برعلی ابن ابی طالب هفت سال . گفتند چرا چنین بودای رسول خدا.

قال لم یکن معی من الرجال غیره .

فرمود که نبود در آن مدت بامن از مردمان غیر علی بن ابی طالب (ع).

وازطریق عمروبن میمون ازابن عباس آن حدیثی است که درپیش کذشت . و روایت کرده مجاهد از ابن عباس نیز مثل این حدیثی و آن نیز ازپیش کذشت.

و از جمله راویان قثم بن عباس بن عبد المطلب است از طریق قیس بن ابی حازم از ابواسحق که او گفته داخل شدم ms327 بخدمت قثم بن عباس و پرسیدم ازو از حال علی ابن- ابیطالب (ع) .

دزجواب گفت بدرستیکه علی بن ابیطالب اولین ماست از حیثیت لاحق شدن

وازجملهآ راویان مالک اشترنخعی است رحمة الله علیه از طریق فضل بنادهم مزنی که او کفته است شنیدم از مالک اشتربن الحرث که میگفت در خطبهآ که ادا میفرمود در صفین .

بدرستیکه باماست پسرعم پیغمبرما، و شمشیری از شمشیرهای خدا، علی ابن - ابیطالب که نماز گذارده با رسول لله در صغرسن و پیشی نگرفته برو در نماز کذاردن کسی از جنس مردان. و جهاد کرده در راه خدا تا آنکه گردیده است شیخ کبیر .

و از جمله راویان سعیدبن قیس است از طریق مالک بن قدامه ارحبی که او گفته بدرستیکه سعیدبن قیس خطبهای اداء فرمود در صفین . پس گفت که باماست پسرعم پیغمبره ونماز با او گذارده از صغرسن وجهاد کرده باشمشیر تنهادر کبرسن.

وازجملهآ راویان عمروبن حمق خزاعی است از طریق عبدالله بن شریک عامری که او کفته برخاست عمر وبن حمق در صفین و گفت یا امیرالمؤمنین تو پسرعم پیغمبر ر ل ه مائسی و اول مسلمانی بحسب ایمان بخدای عزوجل.

وازجملهآ راویان هاشم بن عتبةبن ابی وقاص است از طریق جندب بن عبد الهازدی که او کفته است هاشم بنعتبة بنابی وقاص درروزصفین جهاد میکنم درطاعت خدا با پسرعم رسول و آن کسیکه اولین ایمان آورند کان است بخدای عزوجل و آن کسی که داناترین مردمان است دردین خدای عزوجل.

وازجملهآ راویان محمدبن کعب است از طریق عمر مولیعفرة که او گفته است گفت محمدبن کعب اول کسیکه مسلمان شد . علیبن ابیطالب(ع) بود. (1)

وازجملهآ راویان مالک بن حویرث است از طریق مالک بن حسن بن مالک که او گفته است خبرداد مرا پدر من از جدمن مالکبن حویرث . که او کفته اول کسیکه

و از جملهآ راویان ابومخلد است از طریق ابو عوانه از عمران از ابومخلد که او گفته است اول کسیکه مسلمان شد و تماز کذارد علی بن ابوطالب (ع) بود.

واز جملهآ راویان ابو بکرعتیق بن ابوقحافه است . وهمچنین عمرین خطابوانس ابن مالک وعمروبن العاص وابوموسی اشعری .

واما آنچه روایت کرده ابوبکر از طریق زافربن سلیمان از صلت بن بهرام از شعبی است، که او گفته عبور نمود علی بن ابیطالب (ع) بر ابوبکر و با آنحضرت بودصحابهآ آنحضرت (ع).

پس سلام کردو گذشت بعد از آن گفت ابوبکرهر که خواهدنظر کند باول مردمان در اسلام ونزدیکتر مردمان برسول رال در خویشی . پس باید نظر کند بعلی ابن - ابیطالب (ع) . واین حدیث بتفصیل گذشت .

واما آنچه روایت کرده عمربن خطاب، یس بدر ستیکه ابو حازم مولای ابن عباس کفت شنیدم از عبدالله بن عباس که اومیگفت که گفت عمربن خطاب بازدارید زبان خود را از علی بن ابیطالب(ع).

بدرستیکه من شنیدم از رسول در شأن علی بن ابیطالب (ع) خصلتها، گفت رسول بعلی بن ابیطالب (ع) بدرستیکه تو اول مؤمنی بعد از من بخسب ایمان تا آخرحدیث .

واما آنچه روایت کرده عمر وبن عاص .

یس بدرستیکه تیم بن حذیم ناجی کفته است که مابا امیر المؤمنین (ع) بودیم در صفین نا کاه بیرون آمد عمر و بن عاص از لشگر گاه خود بسوی امیر المؤمنین. آنحضرت صفین اراده کردسخن گوید باعمر و بن عاص، گفت سخن بگوبد رستیکه تواول مسلمانانی واول هدایت یافته شد کان واول آنکسانیکه توحید کردند خدای عزوجل را و نماز گذاردند .

واما آنچه روایت کرده ابو موسی اشعری از طریق یحییبن سلمةبن کهیل از

و اما آنچه روایت کرده انس بن مالک از طریق عبادین عبد الصمداست او گفته است شنیدم ms329 ازانس بن مالک که میگفت کفت رسول بتحقیق صلوات فرستادندملئکه برمن و برعلی بن ابیطالب هفت سال . زیرا بلند نشد شهادت (لااله الاالله) و شهادت اینکه من محمد رسول الله م بسوی آسمان مکراز من وعلی بن ابیطالب للا .

و از جملهآ راویان حن بن ابوالحسن بصری است از طریق قتادة بن دعامه سدوسی که او کفت شنیدم از حسن که گفت بدرستیکه علی بن ابیطالب نماز گذارد با پیغمبر پیش ازهمهآ مردمان .

پس کفت رسول ل که صلوات فرستادند ملئکه برمن وبرعلی بن ابیطالب لجلا هفت سال .

و از جمله راویان قتاده است از طریق سعیدبن ابوعرو به که او گفته است شنیدم ازقتاده که میگفت اول کسیکه نماز گذارده ازمردمان علی بن ابیطالبلا بود.

واز جمله راویان ابواسحق است از طریق یونس بن بکیر از محمدبن اسحق که او گفته است اول مردیکه ایمان آورد و تصدیق کرد رسول خدارا علی بن ابیطالب بود در حالتیکه اولا فرزند دهساله بود . بعد از آن زیدبن حارثه مسلمان شد،

و از جمله راویان حسن بن زیداست از طریق اسمعیل بن عبداله بن ابی اویس که او کفته خبر داد مرا پدر من از حسن بن زید که امیرالمؤمنین (ع) مردیست که مسلمان شد .

واماروایت از آل ابوطالب در تقدم ایمان امیر المؤمنین (ع) بدرستی که بیش از آنستکه توان شمرد .

و بتحقیق اجماع کردهاند بنی هاشم خصوص آل علی بن ابیطالب (ع) چنانکه اصلا خلافی درمیان ایشان نیست براینکه اول کسیکه اجابت کرد رسول خدا ازجنس مردان علی بن ابیطالب (ع) بود.

اذا نحن بایعنا علییا فحسبنا ابوح

ابو حسن مماتخاف من الفتن وجدناه اولی الناس بالناس انه اطب قریش بالکتاب وبالسنن و ان قریشا لاتشق غباره اذاماجری یوماعلی الضمرالبدن ففیه الذی فیهم من الخیر کله ومافیهم مثل الذی فیه من حسن

وصی رسول الله من دون اهله وفارسه قد کان فی سالف الزمن

واول من صلی من الناس کلهم سوی خیرة النسوان والله ذوالمنن

وصاحب کبش القوم فی کل وقعة یکون لها نفس الشجاعلدی الذقن

فذاک الذی تثنی الخناصرباسمه امامهم حتی اغیب فی الکفن هر گاه مابیعت کردیم باعلی بن ابیطالب (ع) . پس کافیست مارابوالحسن از آنچه میتر سیم از فتنه ها یافتیم ماعلی بن ابیطالب(ع) را سزاوارتر مردم بنفسهای ایشان .

صهر النبی وخیر الناس کلهم وکل من رامه بالفخر مفخور

صلی الصلوة مع الامی اولهم بل العباد ورب الناس مکفور علی بن ابیطالب (ع) داماد پیغمبر است وبهترین همهآ مردمان پس هر که قصد کند فخرتمودن را براو ، آنکس فخر کرده شده است. نماز گذار دبا پیغمبر اول مرتبه پیش ازهمهآ بند گان . در حالتیکه هیچکس بپرورد گارمردم ایمان نیاورده بود. واز آن جمله شعر حسان بن ثابت است . جزیالله خیرا والجزاء بکفه باحسن عنا ومن کأبی خسن

سبقت قریشا بالذی انت اهله

آ بالذی انت اهله فصدرک مشروح وقلبک ممتحن وتتمه این شعر باشرح درییش گذشت . واز آجمله شعردبیعة بن الحر بن عبدالمطلب است که آنرا نزد بیعت مردم

ماذا الذی ردکم عنه فنعلمه هاان بیعتکم من اول الفتن نمی پنداشتم منقل شود امرامامت از بنی هاشم بعد از از امیر المؤمنین (ع) آیا تیست علی (ع) اول کسیکه نماز گذارد بقلبهآ پیغمبر و آنکسیکه حبرئیل یاراو بوده در غسل حضرت رسول لله ل له در کفن او . علی (ع) آن کسی که دراوست آنچه درقوم است از نیکی که شک ندارد دراین . و نیست در قوم آنچه دراوست از نیکی . چیست آنچه بر گردانیده شمارا از اوتا بدانیم ما آنرا ای مردمان . بدرستیکه بیعت شما با ابوبکراول فتنه ایست که پیدا کردهاید دردین . شیخ رحمة الله میفرماید که دراین شعرجزم ظاهر میشود از گویندهآ آن بر بطلان امامت ابوبکر وحقیقت امامت امیرالمؤمنین (ع) . واز آنجمله شعرفضل بن عتبةبن ابولهب است که در آن شعررد فرموده بر ولیدبن عقبه که درقصیدهآ خود مدح کرده ms332 عثمان را و مرثیهآ اورا اداکرده و ترغیب نموده مردم را بزحرب امیرالمؤمنین (ع) . واول قصیده ولیدبن عقبه کفته اینست :

الا ان خیر الناس بعد ثلاثة قتیل التجیبی الذی جاء من مصر ای مردمان بدرستیکه بهترین مردمان بعداز سه کس (که آن رسول لله است وابوبکر وعمر. م .ت) از دست کسی که منسوب بوده بقیبلهآ تجوب آنچنان کسی که آمده بود از مصر . پس فضل بن عتبه ره درجواب او کفته است:

377

الا ان خیر الناس بعد محمد مهیمن

مهیمنه التالیه فی العرف والنکر

و خیرته فی خیبر و رسوله بنبذ عهودالشرک فوق ابی بکر

و اول من صلی وصنونبیه واول من اردی الغواةلدی بدر

فذاک علی الخیر من ذایفوقه ابوحسن حلف القرابة والصهر ای گروه مردمان بدرستیکه بهترین مردمان بعد از محمد اله امان دهندهآ پیغمبر است و ازپی در آیندهآ او در معروف و منکر . وبر گزیدهآ پیغمبردر خیبر و فرستاده شدهآ او از برای شکستن عهدهای مشر کین بحکم خدایتعالی بعد از آنکه ابوبکررا فرستاده بود . در حالتیکه تفوق داشت آنحضرت للا در آن خدمتی که پیغمبر فرموده بود برابوبکر . واول کسیکه نماز گذارده بود مثل پیغمبر برخودش . واول آنکسانیکه هلاک کردند گمراهانرا در(بدر). پس این کسیکه مذکورشد علی است که بهتراست از همه. کسی است آنکس که تفوق داشته باشد براوا بوالحسن که با ییغمبر خویشی ودامادی داشت . شیخ رحمة اله میفرماید که دراین شعر دلیل هست برتقدم ایمان امیرالمؤمنین ل و براینکه آنحضرت امیر بود برجماعت درسال نهم از هجرت . و از جمله رعیت آنحضرت بود ابوبکر در آنسال بر خلاف آنچه ناصبه دعوی میکنند که ابوبکر در آنسال امیر بود بر جماعت امیرالمؤمنین تابع او بود . واز جمله شعرهالک بن عباده غافقی است که مصاحب حمزة بن عبدالمطلب رحمة الله بود:

لییا لایلبث قرنه اذنا مادعاه حاسرا ومسربلا

فهذا وفی الاسلام اول مسلم ول من صلی وصام وهللا دیدم علی ms333 لل رادرلک نمیفرموده همسر خودرا درجنگ وقتیکه طلب میکره

فقل للمضلل من وائل ومن جعل العث یوما سمینا

جعلت ابن هند واشیاعه نظیر علی أما تستحونا

الی اول الناس بعد الرسول أجاب النبی من العالمینا بکوبکمراه گردانیده شده. که از قبیلهآ وابل است و آن کسی است که گردانیده است لاغررا روزی فربه . گردانیدی پسرهند راو تا بعان اورا نظیر علی بن ابیطالب (ع) آیا شرم نداری بیابسوی اول مردمان بعد از رسو که اجابت کرده است رسول ال ل له ولم ازعالمین . واز آنجمله شعرجریر بن عبدالله بجلی.

فصلی الاله علی احمد رسول الملیک تمام النعم

وصلی علی الطهر من بعده خلیفتنا القائم المدعم

علیا عنیت وصی النبی یجالد عنه غواة الامم

له الفضل والسبق والمکرما تو بیت النبوة لاالمهتضم

دعا نا الزبیر الی بیعة وطلحة من بعدأن انقلا

فقلنا صفقنا بایماننا فان شئمتا فخذا الاشملا

نکثتم علیا علی بیعة واسلامه فیکم اولا خواند مارا زبیر به بیعتی و همچنین طلحه نیز خواند مارا بآن بیعت بعد از آنکه آن هردوبما عطایا دارند . پس کفتم بیعت کردیم ما بدستهای راست خود بامیر المؤمنین(ع). د و اگر خوامید عما بگیرید دستهای چپ مارا (کنایه است از ریشخند زیرا بیعت بدست چپ نمیباشد .مت) شکستید شما بیعتی که با امیر الممؤمنین (ع) کرده بودید . وحال آنکه اسلام آنحضرت (غ) درمیان شما مقدم بود براسلام ممه. و از آنجمله شعرعبد الرحمن بن حنبل مصاحب قبیله بنی جمح است.

لعمری لئن بایعتم ذاحفیظة علی الدین معروف العفاف موفقا

عفیفا عن الفحشاء ابیض ماجدا صدوقا وللجبار قدما مصدقا

ابا حسن فارضوا به وتبایغوا فلیس کمن فیه لذی العیب منطة.

380

علی وصی المصطفی ووزیره واول من صلی لذی العش واتقی قسم بعمرخود میخورم که هر گاه بیعت کردید ای گروه مردمان صاحب تعصب وحمیت رابردین که مشهوراست عفت او و توفیق یافته شده است و نگاهداشته شده است اواز گناهان و روسفید و بزرگ مرتبه است و بسیارراستگو و بخدایتعالی از قدیم الایام تصدیق کننده است . یعنی ابوالحسن امیر المؤمنین (ع) . یس راضی شوید باو(ع) و از یکدیکر بیعت بگیرید که از آنحضرت رو گردان نشوید که نیست آنحضرت (ع) مثل کسی که در آن کس نزد عیب ms335 جوئی سخنی است یعنی زبان عیب بر آنکس دراز است مراد ابوبکر وعثمانند . ابوالحسن که مذکور شد علی بن ابیطالب (ع) است که وصی مصطفی ووزیراوست. واول کسی است که نماز گذارد از برای صاحب عرش وپرهیز کاری نمود . واز آنجمله شعرابو ألاسوددؤلی است.

وان علیا لکم مفخر یشبه بالاسد الاسود

اما انه ثانی العابدین بمکة والله لم یعبد بدرستیکه علی بن ابیطالب (ع) از برای شما محل افتخار است که میماند بشیری که صاحب جلالت بسیارباشد. ای جماعت مردمان بدرستیکه علی بن ابیطالب (ع) دومین آن دو عابد است که یکی رسول باشد و دیگری آنحضرت (6) که آن دوعابد در مکه بند کی خدا میکردند در حالتیکه هیچکس غیراز ایشان عبادت نمیکردخدارا . واز آنجمله شعرزفربن زید بن حذیفه اسدی است .

فحوطوا علیا واحفظوه فانه وصی وفی الاسلام اول اول در میان کیرید علی بن ابیطالب (ع) راوحفظ کنید اورا (ع) بدرستیکه اووصی پیغمبر است ل له و دراسلام اول است یعنی براوهیچکس مقدم نیست. و ازجمله شعرقیس بن سعد بن عباده است در صفین .

هذاعلی وابن عمالمصطفی اول من اجابه ممن دعا

هذالامام لاتبالی من غوی

این علی بن ابیطالب (ع) ویسرعم مصطفی له ول اواول کسی است که اجابت کرد دعوت مصطفی را.

از جملهآ مردمان که رسول خدا دعوت کرد ایشان را . اینست امام نه دیگری باک نداریم ماازهر کس که گمراه شود.

واز آنجمله شعرهاشم بن عتبة بن ابی وقاص است بصفین .

اشلهم بذی الکعوب شلا مع ابن عم احمد یجلی

اول من صدق وصلا

شل میگر دانم به نیزه دشمنان راشل کردتی عظیم با پسر عم پیغمر که او(ع) جلیل القدر است وبزرک مرتبه و اول کسی است که تصدیق کرده . پیغمبر ونماز گذارده است .

گفته استشیخ ادام الله عزه اما قول ناصبه که ایمان امیرالمومنین (ع) واقع نشداز روی معرفت، بلکه بروجه تقلید وتلقین آنحضرته ایمان آورد. کسیکه براین تحوایمان آورد مستحق ms336 مدح نیست و بایمان چنینی سزاوار ثواب نیست و دعوای طایفهآ مذ کور که امیرالمؤمنین (ع) درحال ایمان هفتساله بود و هر که براین سن بوده باشد عقل کامل ندارد و مکلف نیست .

پس بدرستیکه میگوئیم بایشان در برابر اینقول و این دعوی که شما جهل ورزیدهاید در این دعوی و گفته اید سخنی که اصلا دلیلی بر آن نیست . بلکه مخالف مشهور است که اکثرروایات براین احواست که آنحضرت (ع) در وقت وفات شصت و پنجساله بود و در بعضی روایات آمده که آنحضرت (ع) شصت ساله بود . واما غیراین دو روایت بدرستیکه نادراست و قبول نکرده آنرا احدی از اهل روایت واهل عقل.

وبتحقیق ما میدانیم که حضرت امیر المؤمنین (ع) مصاحب ویاررسوله له بوده بیست وسهسال.

و از آنجمله سیزده سار ییش از هجرت وده سال بعداز هجرت و زند کاتی کرد آنحضرت (6) بعد از وفات رسول والی سی سال وبوده وفات آنحضرت (ع) در سال چهل ازهجرت .

بنابراین مقدمات هر گاه سن آنحضرت را (ع) دروقت وفات شصت وینج سال قراردهیم چنانکه اخبار متواتره بر این دلالت میکند . پس سن آنحضرت (ع) وقت مبعوت شدن ییغسبر ه له پیغمبری دوازده ساله خواهد بود . واگرقراردهیم که سن آنحضرت (ع) دروقت وفات شصت و سه ساله بوده پس سن آنحضرت (ع) دروقت بعثت دهسال خواهد بود. پس چگونه بیرون می آید از این حساب که سن آنحضرت (ع) دروقت بعثت هفت سال باشد .

بلی مگر کسی ادعا کند که آنحضرت (ع) در وقت وفات شصت ساله بوده در این صورت از حساب مذکور لازم میآید هفت سالگی آنحضرت دروقت بعثت.

لیکن کسیکه این ادعامیکنددفع اخبار متواتر کرده و انکار روایات مشهوره نموده واعتماد بر آثار نادر نموده . وهر که باینطریق پیش کیرد سزاوار درمباحثه با اونیست که از برای او بیان کنند که موجه در میان اخبار کدامست و اورا واقفسازند براینکه فاسد و صحیح اخبار ms337 بچه طریق شناخته میشود نه آنکه بگزاف با اوسخن گویند.

و چگونه ممکنست که عاقلی شنیده باشد اخباررا یانظر کرده باشد در خبری و آثار، ادعاکند که حضرت امیر المؤمنین (ع) دروقت وفات شصت ساله بوده. با آنکه کلام آنحضرت که از شیوع بمرتبه ایست که موافقین و مخالفین نقل آن نموده اند صریح است در اینکه آنحضرت (ع) دروقت وفات زیاده از شصت سال داشته و آنحضرت آن کلام فرموده دروقتیکه باو (ع رسیده که دتمنانش سرزنش میکردهاند تدبیر ورأی آنحضرترا .

383

بلغنی ان قوما یقولون ان علی بن ابیطالب شجاع لکن لابصیرة له فی الحربله ابوهم وهل فیهم احد ابصربهامنی لقدقمت بهاوما بلغت العشرین وها انا ذاقد ذرفتعلی علی الستین ولکن لارأی لمن لایطاع .

بمن رسیده قومی میگویند که علی بن ابیطالب شجاعست لکن نیست اورا بصیرتی وبینائی درامور حرب . چه عجیب است این سخن. آیا درمیانهآ ایشان کسی است که بیناترباشد از من بامور حرب . بتحقیق من برخاستم بامر حرب وحال آنکه نرسیده بودم به بیست سال .

واینست من الحال روان شدهام از شصت سالگی ولیکن کسیرا که اطاعت نکند میگویند اورأی و تدبیرندارد.

شیخ رحمة الله میفرماید پس خبرداده آنحضرت (ع) باینکه عمر شریف او(ع) از شصت متجاوز بوده . واین خبررادروقتی داده که بعداز آن مدتی زند گانی کرده . زیرا درایام صفین متکلم باین کلام شد . و معلوم است که این کلام تکذیب میکند سخن کسیرا که گمان کرده آنحضرت (ع) دروقت وفات شصت ساله بوده .

با آنکه روایتهای شایع مشهور معروف دلالت ظاهرداره براینکه سن آحضرت دروقت وفات از شصت متجاوز بوده . بنابراین دیگرچه جای شک است .

ازجملهآ راویان که روایت این معنی کردهاند علی بن عمر و بن ای سبره است از عبدالله بن محمدبن عقیل که او کفته است تنیدم از محمدبن حنفیه که میگفت در سال حجاف وقتیکه داخل شده بودسنهآ احدی و ثمانین اینست از برای من شصت و ms338 پنج سال عمر .

و بتحقیق تجاوز کردم از سن پدر خود . من کفتم چه مقدار بود سن پدرتو روزیکه مقتول شد گفت . شصت وسه سال.

واز جملهآ راویان ابوالقاسم لعیم است کفته است حدیث کرد باما شریک از ابو اسحق که او کفت وفات کرد علی ین ابیطالب (ع) واوشعت و سمسال عمر دانت.

و از آن جمله یحیی بن ابی کثیر است از سلمه گفت شنیدم از ابوسعید خدری گفت دروقتیکه از او پرسیده بودند که امیر المؤمنبن (ع) دروقت وفات چندسال داشت گفته بود بدرستیکه امیرالمؤمنین (ع) از شصت سال تجاوز کرده بود.

از آنجمله ابن عایشه از طریق احمدبن ز کریا است . گفته است شنیدم اومی- گفت . مبعوث شد رسول و وامیر المؤمنین در آنوقت دهساله بود و مقتول شد علی بن ابیطالب (ع) وصاحب شصت وسه سال بود.

از آنجمله ولیدبن هاشم فحدی است از طریق ابوعبداله کواشحی گفت خبرداد بما ولیدبن هاشم بند های مختلف که علی بن ابیطالب (ع) مقتول شد روز جمعه در کوفه بعداز آنکه نوزده شب کذشته بود ازماه رمضان در سال چهلم از هجرت وسن آنحضرت (ع) شصت وینجسال بود .

واما آنجماعت که روایت کرده اند که سن آنحضرت (ع) دروقت مبعوث شدن پیغمبر زیاده بردهسال بود بدر ستیکه بسیارند از آنجمله ابن مسعود است ار طریق عثمان بن مغیره از وهب از عبدالله بن مسعود که او گفته اول چیزی که دانستم از امررسول له الله این بود که داخل مکه شدم.

یس راهنمائی کردند مرابسوی عباس بن عبدالمطلب چون رسیدم بنزداودیدم که نشسته بود تزدیک چاه زمزم من نیزنشستم و دراثنای اینکه من و او نشسته بودیم ناگاه رو کرد مردی از باب الصفاو در برداشت دو جامهآ سفید و بر جانب راست او پسری بود نزدیک بسن بلوغ و دردنبال اوزنی که پوشبده بود محاسن خودرا تا اینکه این سه کس قصد حجر الاسود کردند.

پس ms339 آنمرد استلام حجر کرد و همچنین آن پسر و آیزن. بعداز آنمرد طوف خانه کرد هفت مرتبه و همچنین آن پسر و آنزن با اوطوف کردند . بعداز آنمرد رو بکعبه کرده ایستاد و هر دودست رابرداشته کفت الله اکبر و ایستاد آن پسر بر جانب راست او وتکبیر گفت و ایستاد آن زن بیز در عقب سرهردو و هر دودست را برداشته تکبیر گفتندو مرد دراز کرد خواندن دعارا پس رکوع کرد و آن پسرو آنزن نیز با اور کوع کردند

380

پس آنمرد سراز رکوع برداشت و طول داد خواندن دعا را بعد از آن سجود کرد و بجا آوردند آن پسر و آنزن آنچه آنمرد بجا آوره .

و من چون بدیدم چیزیرا که هر گزندیده بودم و علم بآن نداشتم رو کردم بجانب عباس و گفتم ای ابوالفضل بدرستیکه من نمیدام این دین را . عباس گفت آری والله هیچکس نمیداند این دین را .

کفتم این مرد کیست کفت این پسر برادر من محمد بن عبد الله و این پسر علی بن ابیطالب للا و این خدیجه دخترخویلداست . والله نیست برروی زمین کسیکه عبادت کند خدا تعالی را باین دین بغیر از این سه کس.

و روایت کرده قتاده از حسن و غیر او که گفتهاند اول کسیکه ایمان آورد علی بن ابیطالب للبلا بود . او در آنوقت فرزند پانزده ساله بود یا شانزده ساله . وروایت کرده شد ادبناوس که پرسیدم از خباب الارت از اسلام علی بن ابیطالب لا . گفت آنحضرت مسلمان شد در حالتیکه فرزند یانزده سال بود بتحقیق دیدم من او را (ع) که نماز میگذارد با پیغمبر زالله و او در آنحالت بالغ بود وبلوغ او مستحکم شده بود.

و روایت کرد علی بن زید از ابی نضره که او گفته مسلمان شد علی بن ابیطالب (ع) و او فرزند چهارده ساله بود . و بود آنحضرترا در آنروز صاحب گیسو و آمد و ms340 شد میکرد بمکتب.

و روایت کرده عبدالله بن زیاد از محمدبن علی که او گفته اول کسیکه ایمان آورد بخد ایتعالی علی بن ابیطالب (ع) بود و اودر آنوقت فرزند یازدهساله بود.

و روایت کرده حسن بن زید اول کسیکه مسلمان شد علی بن ابیطالب (ع) بود و او در آنوقت فرزند پانزده ساله بود .

و بتحقیق گفته عبد الله بن ابی سفیان بن عبدالمطلب

وصلی علی مخلصا بصلاته لخمس وعشر من سنین کوامل

و خلی انا سا بعد یتبعونه له عمل افضل به صنع عامل

و روایت کرده سلمةبن گهیل از پدرخود از حبةبن جوین که او گفته مسلمان شد علی بن ابیطالب ل و حال آنکه بود او صاحب گیسو و آمد و شد میکرد بمکتب .

شیخ رحمة الله میفرماید با اینکه اگر ماتسلیم کنیماز مخالفان خود که آنحضرت را لجلا دروقت بعثت پیغمبر هفت سال بود . لازم نمی آید صحت دعوای ایشان که ایمان آنحضرت لا بروجه یقین بوده باشد نه از روی معرفت و یقین زیراصغر سن منافات ندارد با کمال عقل و باتفاق اهل عقل سن بلوغ دلیل وجوب تکلیف نیست تا آنکه رعایت کرده شود سن بلوغ دروجوب تکلیف . بلکه رعایت میشود سن بلوغ در احکام شرعیه نه احکام عقلیه.

و بدرستیکه گفته است خدا حق سبحانه و تعالی در قصهآ یحی :

و آتینا الحکم صبیا (1)

و گفته است عزوجل درقصهآ عیسی:

فاشارت الیه قالوا کیف نکلم من کان فی المهد صبیأقال اتی عبدالله آتانی الکتاب و جعلنی نبیا و جعلنی مبار کا اینماکنت و اوصانی بالصلوة والزکوة ms341 مادمت حیا (2)

پس لازم نیاید از صغرسن این دو پیغمبر عظیم الشان کامل نبودن عقل ایشان و بر طرف شدن حکمتی که حق سبحانه و تعالی عطا کرده بایشان و اگر بحسب عقل محال باشد که صیغرالسن بنهایت عقل داشته باشد.

یس لازم می آید که در هر کس صفرسن بوده کمال عقل نبوده باشد واین مستلزم کذب قرآنست.

و بتحقیق اجماع کردماند اهل تفسیر مگر نادری از ایشان درقول خدایتعالی:

براینکه این شاهد طفل صغیری بود در کهواره و خدایتعالی او را گویا گردانید تا گواهی داد ببرائت یوسف از کردار ناشایسته وزایل گردانید او لبلاتهمترا.

و طایفهآ ناصبه هر گاه بشنوند این احتجاج ما را میگویند آنچه شما ذکر کردید در شأن یحیی وعیسی علیهما السلام وطفلی که کواهی دادببرائت یوس معجزاست . زیرا عادت جاری نیست براینکه کسی قبل از بلوغ و درنهایت صغرسن موصوف بکمال عقل بوده باشد و هر گاه چنین شود خرق عادت خواهد بود و دلیل خواهد گردید بر پیغمبری ایشان.

دیگر امیر المؤمنین لا با ایشان شریک باشد در خرق عادت خالی از این نیست که حال او(ع) معجز باشد از برای خودش یا از برای بیغمبر این خود جایز نیست که معجز باشد برای او (ع) واگر معجز باشد برای پیغمبر این خود هر آینه میبایست که پیغمبراین را نیزاز جملهآ معجزات خود بگرداند و احتجاج کندبراین بر جمعی که انکار نبوت او کنند. و هر آینه میبایست ملمانان نیزاین را از جملهآ معجزات پیغمبربشمارند .

پس چون رسو این را نشانهآ پیغمبری خود نگردانید و مسلمانان نیزاز جملهآ معجزات آنحضرت نشمردند . معلوم میشود این حال که طایفهآ شیعه از برای امیر المؤمنین (ع) ادعامیکنند از بابت حال یحیی وعیسی علیهما السلام وطفل گواهی بیاک بودن یوسف(ع) ms342 نیست.

شیخ رحمة الله میفرماید میگویم در جواب طایفهآ ناصبه چنین نیست که هرچه خدایتعالی بآن خرق عادت کند لازم باشد که نشانهآ صدق چیزی باشد . و همچنین لازم نیست که علم بآن شایع شود درمیان عوام چنان علمی که ضروری باشد.

بلکه معجزیکه نشانهآ صدق چیزیست آنستکه دروقت دعوای پیغمبری کسی

انی عبدالله اتانی الکتاب وجعلنی نبیا . (1)

با آنکه شهادت میدهد آن معجزه بری بودن مریم (ع) از فاحشه ایکه بآن متهم شد و براستی مریم علیها السلام در دعوی طهارت و عصمت و همچنین حکمت یحیی (ع) تصدیق است مراورا دردعوای پیغمبری خودش و مر ذکریای پدرشرا (ع) دردعوای پیغمبری.

پس حکمت یحیی(ع) با آنکه خرق عادت است نشانه و معجزه نیزهست و هم چنین سخن گفتن طفل در گهواره از برای برائت یوسف (ع) هم خرق عادتاست و هم دلیل ونشانه است برصدق یوسف درپاکی از تهمت و در پیغمبری.

و کمال عقل امیرالمؤمنین(ع) در طفولیت شاهد دعوائی از دعواهای او (ع) نشده و نه آنستکه او(ع) استشهاد نموده باشد بکمال عقل خود درحالت صغرسن بر دعوائی تا آنکه خارق عادت بودن معجز ودلیل برصدق دعوای او(ع) نیز بوده باشد.

بلی اگر آنحضرت(ع) استشهاد میکرد بکمال عقل در صغرسن یا اینکه این حالت شهادت میداد از برای او(ع) بطریقیکه حال طفل شامد یوسف شهادت داد از یوسف(ع) و کلام عیسی (ع) شهادت داد از برای او(ع) و برای مریم (ع) والدهآ او و کلام یحیی (ع) شهادت داد از برای پدرش ز کریارغ) . هر آینه مخالفین ما را میرسد که بگویند چرامسلمانان کمال عقل امیر المؤمنین(ع) را از جملهآ معجزات نشمردند. یا آنکه حضرت پیغمبر ه بآن ms343 احتجاج نفرمود برمنکرین.

لیکن چون استشهاد بآن واقع نشده وهمچنین شهادت نداده بردعوائی . پس سؤال مخالفین بی وجه است وما را میرسد که وجه دیگر از برای دفع سؤال مخالفین بی وجه وما را میرسد که وجه دیگر از برای دفع سؤال مخالفین بگوئیم . و آن آنست

بلکه کمال عقل آنحضرت در آن سن بیکی از دو چیز معلوم میشده . یا بخبر دادن رسول والر یا به تتبع بسیار در احوال آنحضرت(ع) بمرورایام وسخن گفتن بااو وسخن شنیدن ازاو و نظر کردن در چیزهائیکه بکشاند بسوی دانستن کمال عقل و زیر کی او. و معهذا همه کسرا این معنی میسر نیست بلکه خواص را که راه معرفت استنباطها کشاده است میسرمیشود استنباط چنین چیزی.

یس میگوئیم کمال عقل امیر المؤمنین در آن سن مانند معجزات انبیاء وسایر معجزات پیغمبر ما نیست که آنها بحسب ظاهرحال و دراول ملاحظه بر می افروزند دردلها اسباب نوریقین را و همگی مشترکند در اینکه بحسب ظاهر خارق عادتند. نه آنکه علم بمعجزه بودن آنها موقوف باشد بربحث وتفتیش درمرور ایام . یا برخبر دادن پیغمبراز آنها تا آنکه این خبردادن موقوف بمعجزهآ دیکر باشد که آن ظامر و هویدا باشد.

یس میکوئیم از این جهت رسولاستشهاد تنمود بکمال عقل امیرالمؤمنین برصدق دعوای خودش. واحتجاج نکرد بآن بر منکرین تا آنکه لازم باشد که مسلمانان آنرا ازجملهآ معجزات ییغمبر بشمارند.

وجه دیگرو آن اینستکه ممکن است حق تعالی مصلحت خلق را دراین داند که رسول باز دار دنفس خودرا از آنکه احتجاج کند بکمال عقل امیر المؤمنین (ع) بر منکرین و دعوت کند مردم را نظر کردن دراین. بلکه اعتماد پیغمبر برآنچه ms344 خرق عادت در آن ظاهر و هویدا باشد اولی والیق باشد در مصلحت در دین نظر بعلم خدایتعالی بمصالح امور.

وجه دیکر و آن آنستکه رسول ال اگر چه احتجاج نفرهوه بکمال عقل

زیرا ابتدا کرد ییغمبر بدعوت امیر المؤمنین (ع) پیش ازهمهآ مردم . با آنکه بلوغ وعقل درایشان ظاهربود واعتماد نمود بر آنحضرت (ع) دراینکه اسرار خود راباو للجلا اظهار کندوامانت گذاشت در آنحضرت چند چیزرا که ترسان بود از اظهار آتها بغیر آنحضرت. پس دلالت میکند اختصاص پیغمبر ق الله ا میر المؤمنین ل را ازمیانهآ مردم براز داری خود بر اینکه کمال عقل امیر المؤمنین در آن سن معجزهآ حضرت پیغمبراست . ودلیل صدق دعوای پیغمبری آنحضرت است . زیرا صغرسن آن مقدار فهم وعقل که محرم اسرار کسیتوان بود وقابلیت اظهار معنی چند توان داشت که در اظهار آن ببالغین وعقلاخوف بوده باشد خرق عادت است.

و معهذا حضرت پیغماه کردانید اختصاص امیر المؤمنین (ع) را بآنچه مذ کورشد از جملهآ مفاخر و مناقب و فضائل آنحضرت . ومذ کور کرد آن اختصاص را و شهرت داد میانهآ اصحاب خود و احتجاج کرد بآن از برای آنحضرت (ع) در بزرگی شأن ومرتبه.

و همچنین حضرت امیر المؤمنین (ع) باین اختصاص احتجاج کرد بمخالفین خودش ومفاخرت نمود باین اختصاص درمیان دوستان ودشمنان خود بلکه برجمیع اهل عصرخود.

و همین میباشد گواه گذرانیدن بمعجز بر راستی دعوی . بلکه همین حجت است دراینکه آنحضرت (ع) امام و پیشوا بوده . زیرا حق سبحانه و تعالی او را بز گزید و مخصوص کرد بحالتیکه دیگری با او(ع) در آن حالت شریک نبود .

و بتحقیق این سخن باطل میگرداند چیز یرا که اعتماد کردهاند مخالفین بر آن. یعنی صادرنشدن ایمان از آنحضرت برسبیل معرفت و یقین.

شیخ رحمة الله میفرماید از جمله چیزهائیکه دلالت میکند بر اینکه امیر- المؤمنین ms345 (ع) در وقت مبعوث شدن ییغمب بالغ ومکلف بوده. ایمان او (ع)

391 بطریق معرفت و یقین واقع شده . بلکه براافضل وجوه و اکمل طرق در استحقاق نواب عظیم آنستکه رسول مدح کرد امیرالمؤمنین (ع) را بتقدم ایمان . و کردانید آنرا از فضائل ومناقب آنحضرت.

و مشغص است که رسول چنان نبود که مدح کند کسی را بچیزی که درواقع فضیلت و کمال نبوده باشد. و بشمارد از جملهآ مناقب چیزی را که داخل در مناقب نبوده باشد و ستایش کند کسی را که بچیزی که بآن چیزاستحقاق ثواب عظیم حاصل نشود.

ومدح نمودن رسو امیر المؤمنین را بتقدم ایمان درآنجاست گه فرموده است بفاطمه علیها السلام:

اما ترضین انی زوجتک اقدمهم سلما.

آیاراضی هستی که من تزویج کنم ترابکسی که برهمهٔ‌ مردم مقدماست در اسلام ؟

و در آنجا که فرموده و راوی آن سلمانست.

اول هذه الامة ورودا علی نبیها الحوض اولها اسلاما علی بن ابیطالب.

اول این امت بحسب وارد شدن بر پیغمبر خودشان در حوض کوثر و اول این امت بحسب اسلام علی بن ابیطالب است.

و در آنجا که فرموده

وقد صلت الملائکة علی وعلی علی سبع سنین وذلک انه لم یکن احد من الرجال یصلی غیری وغیره.

البته وبتحقیق رحمت فرستادند ملائکه برمن وبرعلی بن ابیطالب هفت سال واین از برای آن بود که نبود از جنس مردمان احدیکه نماز گذارد بغیرازمن و علی ابن ابیطالب جلا

وهر کاه حال براین منوال بوده باشد. پسالبته ثابت شد و روشن کردید که ایمان حضرت امیر لا واقع شده ازروی کمال معرفت ویقین نه از روی تقلید وتلقین خصوصاوقتیکه رسو آرا ایمان نامیده باشد و اسلام فرموده باشد. زیرا معلوم است که آنچهازاطفال واقع شودبر سبیل ملقین وزبان پاددادن آیرا إیمان واسلام تمیتوان

و بر تقدیر یکه آنحضر چنان کاری کرده باشد چگونه تواند بود که

شیخره هیفرماید ممکن نیست کسی دفع کند آنچه ما روایت کردیم از اخبار ms347 در باب تقدم ایمان امیر المؤمنین لبجلا ووقوع آن از روی کمال معرفت ویقین زیرا این اخبار در شهرت مرتبهآ دارند که شیعه و ناصبه همگی اتفاق کردهاند بروایت آنها . واگر کسی متعرض طعن در این اخبار شود باوجود اطلاع برحال راویان این اخبار و شهرت آنها در میان فرقهآ شیعه و ناصبه . پس چنین کسیرا ممکن نخواهد بود که اعتماد کند بر تصحیح چیزیکه مخالفت در آن واقع شده باشد.

زیرا این اعتماد از این ناشی میشود که کسی در خبر مختلف فیه ملاحظهآ شهرت خبر و حال راویان کند . تا آنکه چیزیکه مشهورترور اویان آن محل اعتمادند در نظر آنکس صحیح شود وهر گاه این اعتماد حاصل نشود لازم می آید که اکثراخبار باطل باشند. و از این رهگذر معاملهآ دین مشکل میشود.

وما تسلیم کنیم از کسیکه بی خبراست ازروایت ویا اهل علم مخلوط نیست این را که بگوید در نظر من بعضی از این روایات صحیح نیست. یاعناد کند بااهل علم در صحت این روایات.

آیا چگونه ممکن است از آنکس دفع شعرامیر المؤمنینا که دلالت میکند برتقدم ایمان او لبلا ازروی معرفتو کمال یقین وازشهرت بمرتبهآ رسیده است که هیچکس مخالفت در آن لکرده و درانتشار بحدی کشیده که از همگی مخالفان مرویست. چه جای خواص و آن شعر اینست:

محمدالنبی اخی وصنوی و حمزة سید الشهداء عمی

وجعفر الذی اضحی وأم طیر مع الملائک ابن أمی

وبنت محمدسکنی و عرسی مسوط لحمها بدمی ولحمی

و سبطااحمد ولدای منها فایکم له سهم کسهمی

سبقتکم الی الاسلام طرا علی ما کان من فهمی وعلمی

فاوجبلی الولاءمعاعلیکم رسولاللهیوم غدیرخم (1)

محمد اله که پیغمبراست برادر من و مانند منست. و حمزه که سید شهداست عم منست . وجعفر که چاشت وشام میپرد بافرشتگان برادرمنست از مادر . و دختر محمدل ل ه ل عله آآرام دل من وعروس منست که آمیخته است کوشت او بگوشت وخون من. ودو ms348 فرزند زادهٔ‌ احمد هد و فرزند منند از دختر محم پس کیست درمیانهآ شما که اورابهره ونصیبی باشدمانند بهره و نصیب من. پیشی گرفتم برهمهآ شمابسویمسلمان شدن بنابر آنچه بود از فهم من وعلم من.

و واجب گردانید ولایت را از برای من در حالتیکه این ولایت همتا و مانندولایت او بول الل له بر همهآ شما دوست من که محمداست در روزیکه نازل شد آنحضرت نزدیکدرختهای عظیم خم.

شیخ رحمة الله میفر ماید بدرستیکه این شعر کفایت میکند بیان تقدم ایمان امیر المؤمنین رابر همهآ مردمان وروشن میکند وقوع آن ایمانرا بروجه کمال معرفت ونهایت یقین . در این شعر مندرج است که آنحضرت (ع) امامست نه دیگری بعد از رسول له ازروی گفتهآ پیغمبر درروزغدیرخم که صریح است در جانشینی امیر المؤمنین (ع) پیغمبرر

شیخره میفرهاید واز جمله آنچه تقویت میکند تقدم ایمان آنحضرت را (6) وقوع آنرابروجه کمال آنچیزیست که روایت کرده آنرا عبدالله بن اسود کندی (2)(6) از محمد بن عبدالله (3) بن ابی رافع از یدر خود از جد او که رسو بماز کذارد روز دو شنبه و خدیجه در همانروز با او نماز گذارد و دعوت کرد حضرت رسو

یس حضرت امیر المؤمنین (ع) عرض کرد به پیغمبر که مهلت ده مرا تا ملاقات کنم باابوطالب . پس پیغمبر فرمود که این دعوت من ترا بنمازامانت است نزدتو پس علی (ع) فرمودهر گاه این امانت است. پس البته من مسلمان شدم از برای تو و نماز گذارد با پیغمبره در همانروز که دوم روز مبعث شدن پیغمبر بود به پیغمبری .

وروایت کرده کلبی از ابوصالح از ابن عباس مثل این حدیثرا ودر آن حدیث باینطریق واقع شده که امیر(ع) عرض کرد به پیغمبر بعد از دعوت بنماز که این دین مخالف دین پدر منست مهلت ده مرا که نظر کنم دراین دین و مشورت ms349 کنم بایدرخود. یس پیغمبرلهله وفل مود که نظر کن ولکن پنهان داروبکسی اظهارمکن . حضرت امیر المؤمنین (ع) اندک زمانی تأمل نمود یس کفت اجابت کردم دعوت تراو تصدیق نمودم بتو. پس اسلام آورد و نماز گذاردبا پیغ مبر.

و بتحقیق روایت کردهاند جمع کثیری همین معنی را از امیر(ع) بعینه باتفاوت واختلاف در لفظ بطریقی که اصلاتفاوت درمعنی نیست.

بتحقیق این روایت دلالت میکند براینکه امیرالمؤمنین (ع) در وقت بعثت پیغمبرله مکلف بوده وعارف بوده بتوقف تمودن و استدلال کردن درقبول چیزی و تمیز مینموده میان اینکه مشورت کند بایدر خود و اینکه قبول کند قول رسول را واطاعت او کند بیفکر وتأمن

وچون خوف داشته اگر مشورت کند با پدر خوداو منع نماید آنحضر تراازقبول حق ترک مشورت فرموده و قبول اسلام از رسول نموده . و میدانسته آنحضرت (ع) ازحال پیغمبر وامانت اوراست گفتاری او و آتچه شنیده ازاو و از قرآنی که نازل شده براو این معنی را که او فرستاده خداست بر خلق بی شبهه . پس ایمان آورده به پیغمبرغ اللهو تصدیق او کرده .

و بدرستیکه این معانی بعد از آنستکه تمیز کرده باشد آنحضرت (ع) میانهآ

وبتحقیق واقع نمیشود این امور از طفلی که عقل وتمیز نداشته باشد باتفاق عقلا . وهمچنین تقویت میکند صدق مطلب مارا اینکه پیغمبر ابتدا کرد در دعوت بامیرالمؤمنین (ع) پیش از همهآ مردمان .

و حال آنکه خدایتعالی پیغمبر رافرستاده بوداز برای اینکه دعوت کند مکلفین واهل عقل را. پرا گر پیغمبرنمیدانت که امیر المؤمنین (ع اعاقل ومکلف است. چکونه ابتدا مینمود باو(ع) ادای رسالت خودرا و مقدم میداشت اورادردعوت بر جمیع آنکسان که مبعوث شده بود برایشان.

زیرا اکرحال بر آن منوال بوده باشد که طایفهآ ناصبه ms350 ادعا میکنند لازم میآید که پیغمبر ترک اولی نموده باشد و مشغول شده باشد بآنچه مکلف نیست بآن و واگذاشته باشد چیزیرا که حق سبحانه و تعالی اورا بآن چیز بر خلایق فرستاده است. زیرا حق تعالی اورا از برای دعوت اهل عقل و تمیز فرستاده نه دعوت جمعیکه بسرحد عقل و تمیز نرسیده اند. و از اینجالازم می آید بنابرادعای ناصبه در شأن ایمان امیر المؤمنین (ع) که دعوت پیغمبر آنحضرترا (ع) بیموقع واقع شده باشد . و معلوماست که رسو ار فیع تراست بحسب شأناز آنکه بیموقع کاری کند.

وجه دیگر و آن آنستکه رسو دعوت کرد امیر المؤمنین(ع) را باسلام در وقتیکه پنهان میکرد دین خودرا در آن وقت و ترسان بود از دشمنان خود . بر تقدیریکه شایع میساخت دین خودرا. یس میکوئیم که حال خالی از آن نیست که آیا رسور اله اعتقادداشت برامیر المؤمنین بکتمان سر او وحفظ وصیت اوو فرمان برداری او ومتحمل شدن آتحضرت (ع) دین او رابیا آنکه اعتقادنداشت اگر اعتقاد داشت. پس معلوم است که این اعتماد وقتی حاصل میشود که امیر المؤمنین (ع) موصوف بکمال عقل ونهایت و صلاح باطن و عصمت و حکمت و حسن تدبیر بوده باشد.

و ازا ینجا صدق قول طلیفه شیعه درشأن ایمان امیرالمؤمنین (ع الازم می آمده و

بلکه آحضرت مبراست از هر صفت نقصی و بتحقیق بلند کردانیده خدا یتعالی رتبهآ اور ا وحکم کرده بکذب قول کسی که چنین امر ناشایسته را نسبت دهدبر سول

شیخ رحمة الله میفرماید هر گاه حاربراین منوال بوده باشد که مابیان کردیم. پس معلوم شد که طایفهآ ناصبه از اینکه طعن زدهاند برایمان امیر المؤمنین(ع) عیب کرده ms351 اندر سولهر او مذمت افعال رسول نمودهاندووصف کرده اندرسول را بفعل عبث و تقصیر و کردن کارهای بیموقع و خوار و حقیر شمرده اندتدببر رسولرا و بتحقیق آن طایفه را از کفری که هست مقصودی از طعن ایمان امیر المؤمنین (6) نبوده مگر اینکه مذکورشد .

شنیدم از شیخ ادام الله عزه که میگفت از جملهآ آنچیزها که دلالت میکند برایمان ابو طالب رحمة الله علیه آنستکه او اخلاص ورزیده دردوستی رسو و نصرت رسول لم ول کرده بدل ودست وزبان خود . وامر کرده دو پسر خودرا که یکی علی بن ابیطالب ل و دیگری جعفر(ع) بمتابعت رسول.

واز جملهآ چیزها که دلالت میکند براین معنی قول رسول است با بوطالب در وقت وفات که پیوند کند باتوخویشی چنانکه خویشیتوبا من پیوند نمود و مهربانی کرد . وجزاداده شوی بخیر و خوبی . پس معلوم شد که پیغمبر دعاکرده است از برای ابوطالب وجایز تیست پیغمبر را صلی الله علیه و آله که دعا کند بعد ازموت از برای کافر . وهچنین روانیست آنحضرت راصلی الله علیه و آله که طلب کنداز خدایتعالی خیرو خوبی از برای کافر . پس معلوم شد ازدعای پیغمبراورا وطلب کردن خیراز خدایتعالی برای اوایمان او رحمة الله.

و همچنین از جلمهآ چیزهائیکه دلالت میکندرایمان ابوطالب آنستکه امر کرده است پیغمبر الله علی بن ابیطالب را(ع) از جملهآ فرزندان ابوطالب بتغسیل و تکفین ودفن ابوطالب. ودر آنوقت از فرزندان ابوطالب رحمة الله آنکه حاضربود سه کس بود علی ابن ابیطالب لجلا وعقیل وطالب زیرا جعفر ببلادحبشه رفته بود واز جملهآ حاضران همین علی بن ابیطالب در آنوقت ایمان آورده بود بخد ایتعالی ورسول

یس میگوئیم امر کردن پیغمبر (ص) امیر المؤمنین لا رابتفسیل وتکفین ودفن یدر خود دلیلست برایمان ابوطالب . زیرا اگر کافرمیبود جایز نبود پیغمبر براینکه امرکند بمؤمنی غسل و تکفین ودفن کافری را بلکه کافر از برای اینکاراولی بود.

و همچنین دلالت میکندبراین معنی خبریکه شایع و ms352 مشهور است که جبرئیل نازلشد برسول (ص) دروقت وفات ابوطالب و گفت به پیغمبر کهای محمد(ص) بدرستیکه پرورد گار تو سلام میرساند بتوو میگوید که بیرون رواز مکه. زیرانصرت دهندهآ تووفات کرده واین خبر ظاهر میسازدایمان ابوطالب را. زیرانصرت رسول الله و تقویت وامداد او(ص) در کاررسالت بی ایمان متصورنیست. و همچنین دلالت میکند براین معنی قول بامیر المؤمنین (ع) وقتیکه دید آنحضرترا که بارسول الله نماز میگذارد که چیست این کارتوای پسرمن آنحضرت (ع) فرموددینی است که دعوت کرد مرا بآن پسرعم من یس کفت بامیر المؤمنین (ع) متابعت کن پرعم خود را بدرستیکه او دعوت نمیکند مگر بخیر.

شیخ رحمة الله گفته پس معترف شدابو طالب بصدق رسول (ص) . ونیست این معنی مکر حقیقت ایمان. وهمچنین دلالت میکند برایمان ابو طالب رحمة الله سخن او در و قتیکه عبور نمود برامیر المؤمنین باردیگر که آنحضرت نماز میگذارد در جانب راست رسول (ص) ورفیق بود با ابوطالب رحمة الله علیه پسر او جعفر. پس گفت بجعفرای پسرک من پیوند کن بال پسرعم خودرا .

(یعنی چون امیر المؤمنین (ع) دریکجانب پیغمبر (ص) نماز میگذارد بمنزله مرغیست که یک بال داشته باشد تو نیز در آنجانب پیغمبر نماز بگذار تاصاحب دو بال شود

عند ملم الزمان و الکرب ان علیا جعفرا ثقتی عند والله لااخذل النبی ولایخذله من بنی ذوحسب لاتخذ لاواصرا ابن عما أخی لامی من بینهم وأبی بدر ستیکه علی بن ابیطالب للجلا و جعفر محل اعتماد منند دروقت فرود آمدن بلاهای روز کار و غمها . قم بخدا که فرونمگیذارم پیغمبررا. و نیست آنکه فرو گذارد پیغمبررا از فرزندان من ms353 آنکه صاحب کمال باشد فرو مگذاریدای علی وای جعفر. ویاری کنید پسرعم خود را که برادر منست آن عم از جانب پدرو مادرمیان برادران. پس ابوطالب اعتراف کرده به پیغمبری ییغمبره اعتراف صریح در آن قول که گفته: و الله لااخذل النبی. و مشخص است که اصلا فرقی نیست میان اینکه ابوطالب و صف پیغمبر اال به پیغمبری در نظم و شعر کرده باشد و میان اینکه او اقرار کند درنثر و کواهی دهدبه پیغمبری پیغمبر در کلامی که نظم تباشد . واین هردو حقیقت ایمانند چنانکه مخفی نیست. و از آنچه دلالت میکند باز برایمان او به پیغمبر قول اوست درقصیدهآ لامیه : الم تعلمواان ابننالا مکذب لدینا ولایعنی بقول الا باطل وابیض یستسقی الغمام بوجهه ثمال الیتامی عصمةللا رامل آیا نمیدانیدای کروه مردمان که فرزند مانسبت داده شده بدروغ نیست نزدما یعنی مادر و غگونمیدانیم اوراونیست اینکه اواهتمام کرده باشد بقول باطلها واوسفید

الم تعلموا ان النبی محمدارسول امین خط فی سالف الکتب

آیا نمیدانید ای گروه مردمان این را پیغمبر یکه محمد است فرستاده شده است از جانب خدایتعالی و امینی است که نوشته شده است در کتابها ایکه پیش از این از آسمان فرود آمده . و این سخن ایسانیست که اصلا شبهه دراو نمیرود از برای شهادت داده برسالت پیغمبر و بتحقیق روایت کردهانداصحاب تاریخ که ابوطالب رحمه الله در وقت احتضارجمع نسوداهل خود را پس انشاد نموده گفت :

أوصی بنصر النبی الخیر مشهد ه علیا ابنی وشیخ القوم عباسا

و حمزة الاسد الحامی حقیقته وجعفرا ان یذود وادونه الناسا

کونوا فداء لکم امی وما ولدت فی قصر احمد دون الناس أتراسا

وصیت میکنم بیاری دادن پیغمبری که خوبست حضور اوعلیرا که پسر منست و بزر ک قوم را که عباس است و حمزه ms354 را که شیری است که حمایت کننده است کسانیرا که سزاوار است حمایت کندایشانرا و جعفر را. همگی این جماعت را وصیت میکنم با ینکه دفع کنند ضرراعد ارا از ییغمبر بوده باشیدای جماعت که فدای شماباد مادر من و هر کسرا او بزاید دریاری دادن احمزد حضورد شمنان مانند سپرها

شیخ رحمة الله میفرماید که ابو طالب رحمه الله اقرار کرد دراین شعر از برای پیغمبر ه به پیغمبری دروقت احتضاز واعتراف نمود از برای آنحضرت برسالت پیش ازفوت خود. بدرستیکه این زایل میگرداندشک را درایمان اوبخدای عزوجل و رسول ودر تصدیق او برسول ودراسلام اورحمه الله علیه.

و از آنجمله قول اوست که مشهور است از او میانهآ اهن معرفت و بدرستیکه تواگر بجوئی بیابی آنرا نه در یکجا بلکه در چندین جاازمصنفات . بتحقیق ذکر کرده است آن قول راحن (1) بن بشر آمدی در کتاب (ملح القبائل) و آن اینست :

اترجون ان نسخی بقتل محمد ولم تختضب سمر العوالی من الدم

کذبتم وبیت الله حتی تفرقوا جماجم تلقی بالحیطم وزمزم

تقطع ارحام وتنسی حلیلة حلیلاویغشی محرم بعد محرم

وینهض قوم فی الحدیدالیکم یذودون عن احسابهم کل مجرم

علی مأتی من بغیکم وضلالکم و غشیانکم فی امرناکل مأثم

بظلم نبی جاءید عوالی الهدی وأمرأتی من عندذی العرش مبرم

فلا تحسبونا مسلمیه و مثله اذا کان فی قوم فلیس بمسلم

فهذی معاذیر وتقد مة لکم لئلا یکون الحرب قبل التقدم

امید میدارید ای دشمنان که ماساکن خواهیم شد باینکه شما بکشید محمدرا صلی الله علیه و آله . وحال آنکه رنگین نشود نیزههای بالابلند از خون. دروغ میگوئید بحق پرورد گار کعبه. یعنی ماساکن نمیشویم تا آنکه به ببینید شما کاسههای سرمارا که انداخته شده است در حطیم وزمزم. و تا آنکه بریده شود خویشیها و ازیاد بدررود زن شوهررا وفرو گرفتهشود یعنی کشته شوده حرمی از مابعد محرمی و تا آنکه بر خیزند قومی در آهن یعنی آلات ms355 حرب بجانب شما از برای آنکه دفع کنند از حبس های خود هر مجرمی و گناهگاری را بنابر آنچه آمده است ازستم شما و گمراهی شما وفرو گرفتن شما دربازهآ ما کناهی را که تصورتوان کرد بسبب ظلم کردن بر پیغمبری که آمده است و میخواند بسوی هدایت و بسوی چیزیکه آمد است آن چیز از جانب صاحب عرش که آنچیز محکم است و رخنه در آن نمیتوان کردیس مینداریدمارا فرو گذارنده محم ا له م و حال آنکه مثل محمد ا هرگاه بوده باشد در میان قومی . یس نیست اوالبته فرو گذاشته شده پس این سخنان معدزتهااست که پیش انداخته شده استاز برای شماتا آنکه نبوده باشد جنگ کردن مابا شما پیش از آنکه عذرخود راخواسته باشیم.

شیخ رحمه الله میفرماید که اینقول صریح است دراقرارابوطالن به پیغمبری پیغمبار له مانند آنقول او که از پیش کذشت وبتحقیق ابوطالب رحمةالله کفته است در قصیدهآ لامیه خود آن چیزیرا که دلالت میکند بر آنچه ما وصف کردیم از برای او از اخلاص لو در نصرت پیغمبر و آنچیز آنست که گفته است :

کذبتم وبیت الله سلم احمدا و لمانطا عن دونه و تناضل

ونسلمه حتی نصرع دونه و نذهل عن ابنائنا والحلائل

دروغ گفتیم قسم بخانهآ خدااینکه گفتید که مقهور میشود و مغلوب میگردد محدل الله له در حالتیکه ما نیزه نزنیم از برای او و جنگ نکنیم با دشمنان او و فرو گذاریم او را این حال که شما کفتید نمیتوان بودمگر انیکه کشته شویم نزد بیغمبرله اله و ازیاد مابدررود و فرزندان ماوزنان ما از برای حمایت پیغمب و بدانکه روایت کردهاند از ابوطالب رحمة الله این شعررا :

و الللا وصلوا الیک بجمعهم حتی اغیب فی التراب دفینا

فأمض ابنأخ فماعلیکغضاضة و ابشر بذاک وقرفیه عیونا

و دعوتنی وزعمت انکناصح و لقدصدقت وکنت ثم امینا (1) قسم بخدا که دست نمی یابند بتوای محمد باوجود جمعیت ایشان ms356 تا آنکه من غایب گردانیده شوم در خاک در حالتیکه مدفون گردم. پس در کارخو دباش ای پسر برادرمن که نیست برتو خواری. بشارت بادترا باین سخن که گفتم و قریر العین باش یعنی شادان وخوشحال . اگر نمیبودانیکه بوده باشد گناهی و مکروهی هر آینه می یافتی مراای پسر برادر من باظهار ایمان بتولایق و سزاوار و دعوت کردی مرا بهدایت و گمان کردی که تو دوست خالص منی و بتحقیق راست گفتی و بودی تودر این دعوت و گمان صاحب امانت.

شیخ رحمة الله میفرماید پس اکردست زتندمخالفان باین شعر ابوطالب و بگویند که این شعر دلالت میکند بر آنکه !بوطالب ایمان نیاورده باشد بر سول و متابعت آنحضرت اه له ن کرده باشد بواسطهآ ترس مکروه و اینکه مبادا اورا سفیه خوانند .

بدرستیکه میکویم در جواب ایشان که ابوطالب رحمة الله امتناع نورزیداز ایمان رسول له در باطن واز اقرار بحقیقت او در باطن و از اقرار بحقیقت او در دل . بلکه امتناع نمود از اظهارایمان بآنحضر و حال آنکه مصلحت در عدم اظهاربود . زیرااگر اظهارایمان میکرد واین معنی فاش میشد طایفه قریش حمل بر

حاصل آتکه میانه روی اختیارنمود از برای استصلاح قوم تابا ینوسیله دسترس داشته باشد بتقویت اسلام و استقامت امررسول و بتحقیق بود ابوطالب رحمة الله علیه در این شیوه مانند اصحاب کهف که پنهانی ms357 داشتند ایمان خود را واظهار نمودند کفر خود را از برایتقیه واستصلاح . پس عطا کردحق تعالی مزد و اجر ایشانرا دومرتبه .

و دلیل براین سخنان که گفتیم قول ابوطالب است رحمةالله در همین شعر که گفته است :

و دعو تنی و زعمت انک ناصح و لقد صدقت وکنت ثم امینا و دعوت کردی مراای محم و کمان کردی که تودوست خالص منی و بتحقیق راست گفتی و بودی تو در این دعوت و در این گمان محل امانت نه خیانت .

پس گواهی داده براستی پیغمبر و اعتراف نمود به نبوت اوواقرار کرده بخالص بودن دوستی او دراین دعوت نه آنکه از روی مکرو فریب دعوت میکرده باشد . وبدرستیگه این محض ایمانست چنانکه ازپیش گذشت.

شنیدم از شیخ ادام الله عزه که میگفت از جمله آن چیزیکه دلالت میکند براینکه آل محمد ل یه وسلمز اوارترند بمقام پیغمبر از جمیع ما عدای خود از مردمان قول کمیت بن زیداسدی است رحمة الله (که درنظم ادا نموده و آن نظم متضمن احتجاج کاملست براین مطلب وآن نظم اینست م .ت)

یقولون لم یورث ولولا تراثه لقدشرکت فیه بکیلو أرحب

وعک ولخم و السلول و حمیر و کندة والحیان بکر وتغلب

ولا انتشلت عضوین منهایحابر وکان لعبدالقیس عضومورب

ولا انتقلت من خندففی سواهم ولااقتدحت قیس بهاحین أثقبوا

ولا کانت الانصار فیها أذلة ولا غیبا عنها إذالناس غیب

هم شهد وابدرا و خیبر بعدها و یوم حنین والدماء تصیب

و هم رئموها غیرظئر و اشبلوا علیها باطراف القنا وتحدبوا

فان هی لم تصلح لحی سواهم فان ذوی القربی احق و اوجب

میگویند که پیغمبر ا میراث نگذاشته است و اگر نباشد اینکه میرات گذاشته باشد پس بتحقیق شریک خواهد بود درامر جانشینی او بکیل وارحب وعک ولخم وسلول و حمیرو کنده ودوقبیله که یکی بکراست و دیگری تغلب (اینهاهمه اسماء قباثآل عرباند .م .ت)

و هر آینه میگرفته پارهآ از خلافت قبیلهآ ms358 یحابر و بود از برای قبیلهآ عبد القیر حصهآ کاملی تمام و هر آینه منتقل میشد امر خلافت از خندف (و آن زنیست که طایفهآ قریش باو منسوبند) در ماعدای ایشان و هر آینه آتش میزدند قبیلهآ قیس بوسیلهآ خلافت پس صاحب نور میشدند و هر آینه نبودند انصار در خلافت ذلید و خوار و محروم نبودند از خلافت وقتیکه مردمان دیگر محروم بودند .

بدرستیکه انصار حاضر شدند در بدر و خیبر بعد از آن و در روزحنین و حال آنکه خونها میریخت . وانصار عطوفت و مهربانی کردند بر مقام پیغمبر بی آنکه دریکی مهربانی آن بایشان منسوب باشد . زیرا پیغمبراز قریش بود و انصار از قریش نبودند . فرا گرفتند مهر بانانه مقام ییغمبر را با طراف نیزهها و شفقت نمودند . پس اگرامر جا نشینی پیغمبر ا ه سز اوارنیست بقبیلهآ سوای قریش یس بدرستیکه صاحبان خویشی پیغمبر اله سزاوارترومستوجب ترند .

شیخ ره هیفرماید بتحقیق جاحظ کفته است در بعض کتب خود از روی تعصبی که میورزیده برشیعه وازروی جهل وعناد خود که اگرامی بود کمیت واحتجاج اودر

بدر ستیکه این سخن منهم شده است بسوی حماقتهای جاحظ دردین داری واضافه کردیده است بمذهبهای او که موافق سخافت و سستی عقل اواست . و چگونه تواند بود که مخفی مانده باشد مثلاین حجت برشیعه و حال آنکه امیرالمؤمنین علی بنابیطالب صلواتالله علیه که امام شیعه است بهمین حجت احتجاج کرده اسث برمعویه درجواب کتابتی که معویه بآ نحضرت لا نوشته بود و در آن کتابت کرده بود:

لکل الخلفاء حسدت وعلی کلهم بغیت تقادالی بیعتهم وانت کاره کمایقاد الجمل المخشوش.

حسد بردی بر جمیع خلفاء و برهمهآ ایشان ستم کردی وافزونی جتی کشیده شدی بسوی بیعت ایشان همچنانکه کشیده شودشتری که چوب دربینی او کردهباشند.

یس امیرالمؤمنین لللادرجواب اونوشته :

حاش ms359 لله ان یکون الحسد من خلقی والبغی من شیمتی بل ذلک من خلقک وخلق ابیک واهل بیتک وشیمتهم . اذحسدتم رسول لل علی ما آتاه الله من فضله فنصبتم له الحرب و کنتم اصحاب رایات اعدائه فی کل موطن وبغیتم علیه حتی اظفرهالله بکم.

حاشلله که بوده باشد حسد از خلق منیاستم ازعادت من . بلکه حسد وستم از جملهآ اخلاق ذمیمهآ تووپدرتو واهل بیت توست و عادت ایشان . زیرا حسد ورزیدید بر سول لله اللیه بنا بر آنچه الله تعالی عطا فرموده بآ لحضرت از تفضل خود ونصب کردید از برای آن حضرت حرب را و بودید شماعلمداران دشمنان آنحضرت درهر جایکاهی . وظلم کردید بر آنحضر تا آنکه الله تعالی مظقر گردانید اورابرشما .

و امیر المؤمنینل این سخن را گفته در کلامی که متصل شده باین سخن که گفته است :

اتا کرامتی لامر القوم فانی لست انبرأمنه ولاانکره وذلک ان رسل قبضه الله الیه واحن اهل بیته احق الناس به. فقلنا لا یعدل الناس عناولا یبخسونا حنا فمارا

اما آنچه گفتی که من کراهت داشتم از خلافت خلفای ثلاث . یس بدرستیکه من نیستم که بری شمارم خودرا از این وانکار نمایم ، زیرا رسول قبض کرد الله تعالی روح مطهر اورا ومااهل بیت آنحضرت سز اوارتر بودیم از همه مردمان باو اله علله و پس با خود کفتیم که عدول نخواهند ورزید مردمان از ما و ناقص نخواهند نمود حق مارا

و بدرستیکه در تعجب مینداخت مارا مگر آنکه انصار رفتند بسوی سقیفهآ ms360 بنی ساعده از برای طلب خلافت . یس رفتندا بو بکر و عمر در میان تابعان خود بجانب انصار واحتجاج کرد ابوبکر برانصار باینکه قریش سزاوار ترند بمقام رسول اهازانصار . زیرا پیغمبر از قریش بود و چون ابوبکر و عمراز قریش بودند و انصار چنین نبودند ابو بکر باین نسبت احتجاج میکردبر انصار دراینکه او اولی است بمقام رسول الله وجانشینی آنحضرت از انصار.

پس اگر حجت حاصلست از برای ابوبکر باینکه او ازقریش بوده بدرستیکه ماسزاوار تر از همه مردمانیم بر سو زیرا نزدیکتریم از همه قریش بآنحضرت و مخصوص تریم از همه ایشان باو، واگر نیست مارا حقی با وجود نزدیکی رسول پس دعوای انصار بحال خود باقی میماید واحتجاج ابو بکر برایشان باطلست

و امیرالمومنین (ع) این سخن را باسخنان دیگرذ کرفرموده که مارا الحال احتیاج بآوردن آنها نیست و بدرستیکه کمیت بنظم نیاورده مگر کلام امیر المومنین (ع) رادراحتجاج برمعویه. وبتحقیق همیشه آل محمد بعداز امیر المومنینلا باین سخن احتجاج مینمودماند . وهمچنین متکلمین شیعه پیش از کمیت ودرزمان اوو

و بدرستیکه ما نمی یابیم فرقی میان قول جاحظ و قول کسیکه کفته است که اول کیکه گشود باب حجت را از برای معتزله درمذهبهای ایشان بشرین معتمربود در در شعری که در اینباب گفته . و بدر ستیکه طایفهآ معتزله پیش از بشر همگی مقلد بودهاند و نبود ایشانر احجتی بر مذاهب خودشان و هر که بر مذهب اعتزال سخن میگفت حجت او سست بود . تا آنکه اتفاق افتاد آن شعر از برای بشربن معتمروبعد از آن همگی اهل اعتزال بنای مذهب خود رابر شعراو گذاشتند .

پس اگر جاحظ بواسطهآ آنکه معتزلی بوده تعصب و رزیده ms361 در برابراین سخن بگوید که این ازروی بهت ناشی شده . زیراکتب قوم موجود است پیش از بشربن معتمردر آن کتب همین حجت و سایر احتجاجهابر مذهب اهل اعتزال است . مانیز بجاحظ میگوئیم آنچه تو کفتی که اکر این شعر کمیت نمیبود احتجاج شیعهآ بر مذهب خودشان سست وضعیف میبود از روی بهت و خرافتناشی شذه وبسبب عنادی بوده که ترا باطایفهآ شیعهآ است .

زیرااصول شیعه وراویات ایشان و کتابهای تاریخ پیش از کمیت مالامالست از اینکه آل محمدل الله ال اله احتجاج میکردهاند بر مخالفان به نزدیکی رسول الله وخویشی با اوو اعتماد مینه ودهاند سزاواری خود بجانشینی پیغمبر بر چسبانی نسبت خود برسول ع الله و برنهایت اختصاص خود در نسبت با آنحضرت .

و هر که نظر کند در کتب شیعه و قول شیعهآ صحابه میدانداینمعنی و تصدیق میکند بر صدق این سخن بی آنکه محتاج باشد بنظر کردن در غیر آن کتب، با آنکه هرکس کمان کند که احتجاج علویه وشیعهآ بنزد یکی و خویشی برسو احتجاجی است که حادث شده و درزمان پیش نبوده . چنین کسی سزاوار مناظره و مباحثه بیست. زیرا او دفع ضرورت میکند و امر معلوم بدیهی رارد مینماید بواسطآ آنکه جماعت همکی

شنیدم از شیخ ادامالله عزه که میگفت از جملهآ چیزهائیکه گواهی میده داز برای امامت امیر المؤمنین للا و تقویت میکند قول کیرا که میگوید در صدراول مذهب شیعه (صدراول زمان صحابه را میگویند) بوده است شعرامیر المؤمنین بلا در صفین که اتفاق کردهاند برنقل آن موافق و مخالف و آن شعررا آنحضرت در مقام رجز از برای مبارزت فرمود :

انا علی صاحب الصمصامة و صاحب الحوض لدی القیامة

اخو نبی الله ms362 ذی العلامة قد قال اذ عممنی العمامة

انت أخی و معدن الکرامة و من له بعدی الامامة

من علیام صاحب شمشیر برنده که کج نشود و صاحب حوض کوثر در قیامت برادر پیغمبر خدا که صاحب نشانهآپیغمبریست که گفت پیغمبر و قتیکه برسرمن نهاد عمامهآ خود را که تو برادرمنی و معدن کرامتی و آن کس که از برای اوحاصل است بعد از من امامت .

شیخ رحمة الله میفرماید که این شعر با آنکه دلالت میکند بر آنچه از پیش گذشت دلالت میکند براینکه امیر المؤمنین للجلاذ کرفر موده نص پیغمبررا درشأن خود واحتجاج نموده بآن برامامت خود .

و بتحقیق این معنی باطل میسازد سخن طایفهآ ناصبه را که میگویند امیر المؤمنین درهیچ مقامی از مقامات خود دعوی نکرد نص رسول رادرباب خود .

شیخ رحمة الله گفته است وازجمله آچه دلالت میکند براینکه مذهب شیعه در صدر اول بوده آنچیزیست که ازییش گذشت از اشعاریکه مذ کورشد از برای اثبات

یس از آنجمله قول عبدالله بن ابی سفیان بن حرث بن عبدالمطلب است:

و کان ولی الامر بعد محمد علی وفی کل المواطن صاحبه

پس شهادت داده باینکه امیر المؤمنین لجلا خلیفه رسول ا بوده نه آنجماعت که مقدم بودهاند بر آنحضرت للا زیراکفته است که آنحضرتل ولی الامر است بعد از ییغمبر . واز آنجمله قول جریربن عبدالله است :

فصلی الاله علی احمد رسول الملیک تمام النعم

وصلی علی الطهر من بعده خلیفته القاتم المدعم

علیا عنیت و صی النبی یجالد عنه غواة الامم

واین شعر دلالت صریح دارد برامامت امیر المومنین چنانچه هیچ عاقلی شک نمیکند درقصد شاعرش . وغرض او که امیر المومنین است جانشین رسول ال بود بی فاصله وامام ms363 بود بعدازاو . واما بیان کردن اینکه آنحضر ل وصی بیغمبر ال اللی وبو ده نه کس دیگر . پس بدرستیکه اتفاق همگی بر این معنی غنی میکرداند ما نام ببریم مردمانی را که این معنی را گفته اند و هر کاه اختصاص آنحضر بوصایت پیغمبر ثابت شده ثابت میشود که او امام است نه دیگری .

زیر او صی پیغمبر در اهل بیت پبغمبر ومتروکات ا جانشین و خلیفه میباشد که اگر دیگری غیراز وصی امام باشدلازم می آید که درزمان واحد دوامام ودو خلیفه باشداز برای پیغمبر برامت اوواین محال است. : کفتهاست شیخ ادام الله عزه از جمله آنچیزها که دلالت میکند برصحت قول شیعه که

ینادیهم یوم الغدیر نبیهم نجم واسمع بالنبی منادیا

یقول فمن مولاکم وولیکم فقالواولم یبد واهناک التعامیا

آلهک مولانا وأنت ولینا ومالک منا فی المقالة عاصیا

ققال له قم یا علی فاننی رضیتک من بعدی اماماوهادیا

فمن کنت مولاه فهذا ولیه فکو نواله انصار صدق موالیا

هناک دعا اللهم وال ولیه وکن للذی عادی علیا معادیا ندا کرد مردمرا در روزغدیر پیغمبرایشان درخم (وخم نام موضعی است) و چه شنواننده است پیغمبر در حالتیکه ندا کننده باشد . گفت پیغمبر بجماعت کیست مولای شماوولی شما گفتند آنجماعت و اظهارنکردند در آنجاعدوان را و تعدی را که خدای تو مولای ماشت و توولی مائی و هر گزنمی یا بی از جماعت ماامروزنسبت بخود عصیان کننده را. پس گفت پیغمبر بعلی بن ابیطالب لا که برخیز یاعلی و ms364 بدرستیکه من راضی شدم از برای تو بعد از خود امام خلایق بودن وهادی ایشان بودترا. پس هر که بودم من مولای او بدرستیکه علی بن ابیطالب ولی اوست . پس بوده باشد از برای علی بن ابیطالب نصرت دهند گان براستی و دوستان . اینجا دعا کرد پیغمبر که بار خدایا دوستدار هر که دوست دارد علی بنابیطالب را وبوده باش از برای کسیکه دشمنی کند باعلی ابن ابیطالب دشمنی کننده .

پس چون فارغ شد حسان از این شعر پیغمبر باو گفت ای حسان همیشه تو مدد یافته شده می باشی بروح القدس مادام که نصرت و یاری ما کنی بزبان خود.

شیخ رحمة الله میفر ماید اکر به پیغمبر ه قصد نمود بنفظ مولی که در

و از آنجمله قول قیس بن سعد بن عباده است رحمة الله در وقتیکه متوجه صفین بوده در قصیدهآ لامیه خود که اول آن قصیده اینست:

قلت لماطغی العد وعلینا حسبنا ربنا ونعم الوکیل

حسبنار بنا الذی فتح البص ره بالا مس والحدیث یطول

گفتم وقتیکه ستم کردند دشمنان بما که بساست مارا پرور گار ما و خوب و کیلی است اوپس ماراپرورد گارما آنچنان یرورد گاریکه فتح کرده بصره رادردیروز وسخن دراز است ودر این قصیده اشعار بسیار است تا این بیت :

و علی اما منا و امام لسوانا أتی به التنزیل

یوم قال النبی من کنتمولا ه فهذا مولاء خطب جلیل

انما قاله النبو علی الام ة حتما مافیه قال و قیل

وعلی بن ابیطالب امام ماست و ms365 امام همگی مردم . آورد این معنی را قر آن در روز یکه گفت پیغمبرهر که من بودم مولای اوپس این یعنی علی بن ابیطالب(ع) مولای اواست این معنی امریست عظیم و بسیار بزرگ بدرستیکه نگفت این سخن را ییغمبرا مکر برجمیع امت از روی لزوم ووجوب ولیست دراین سخن قال وقیل .

شیخ رحمة الله میفرماید این شعر با اینکه متضمن اعتراف بامامت امیر المومنین است همچنین دلیل است برثبوت مذهب تشیع در صدراول وابطال عنادطایفهآ معتزله که انکاراین معنی نموده میگویند مذهب شیعه تازه حادث شده در رمان پیشین نبود. کقماست میخ امام اللعزم ازجمله آنچیزها که کوامی مید عد بعجا عقامیر المومنین

فی کل مجمع غایة اخزاکم جذع آبر علی المذاکی القرح

لله درکم ألما تنکر وا قدینکر الحرالکریم ویستحیی

هذا ابن فاطمة الذی أفناکم ذبحا ویمسی سالمالم یذبح

أعطوه خرجا واتقوابضریبة فعل الذلیل وبیعة لم تربح

این الکهول واین کل دعامة فی المعضلات واین زین الابطح

أفناهم قعصا وضربا یفتری بالسیف یعمل حده لم یصفح

در هر مجمعی که برای اظهار کمال باشد رسواکرده شما را دو ساله کهپادر سه گذاشته که مستولی است بر هشت ساله و پنجساله یعنی علی بن ابیطالب ع با آنکه کوچک وصغیرالسن است رسوا کرد شما را با و جود آنکه رسیده و کاملید الله تعالی خیر دهاد شما را آیا بدنمی آید شما را و عیب نمیشمارید. کاهست که ناشایست میشمارد زشتیهای شمارا آزاد مردنجیب و شرمنده میشوید . اینست پسر فاطمه آنکسیکه ms366 نیست و نابود ساخت شمارا از روی ذبح کردن و میگردد میان شماغیر مذبوح بدهید خراجی باو وبپرهیزید بوسیلهآ حصه مالی که باودهید از فعلذلیلان واز بیعی که هرگز سود نکنند . کجا رفتند کاملان و کجا شدند آن جماعت که ستون بودند در مشکلات و کجارفتند آن جماعت که زینت مکه بودند. فانی کردانید همه را ازروی شمشیرزدن و چنان زدنی که مهلت ندهد در حالتیکه مهمانی میکند بشمشیری که عمل آورده شده است تیزی آن چنانکه برنمیگردد و دوری نمیکند.

واز جملهآ آنچه کواهی میدهد از برای همین صفات که گذشت از برای امیر المومنین (ع) . قول خواهر عمروبن عبدو داست در حالتیکه دید برادرخودرا کشته

لو کان قاتل عمرو غیر قاتله لکنت ابکی علیه آخرالا بدی

لکن قاتله من لایعاب به من کای یدعی قدیما بیضة البلد

اگر کشندهآ عمروبن عبدو دغیر کشندهآ اومیبود (یعنی علی بن ابیطالب ع) هر آینه گریه میکردم براو تا آخر الزمان . لیکن کشندهآ عمرو کسی است که عیب کردهنمیشود عمرو بکشته شدن از دست او آن کسیکه خوانده است همیشه بیضةالبلد (بیضة البلد کنایه است از کمال مدح)

شیخ رحمة الله میفرماید آیا نمی بینی بقریش که چون تحریص کرده میشوندو ترغیب نموده میشوند برامیر المومنین (ع) بوسیله ذکر آنجماعت که کشته امیرالمومنین (ع) ایشانرا وبسیاری ایشان و بذ کرفانی گردانیدن امیرالمومنین روساء و بزرکان ایشانرا بشمشیر خود(ع) و کشتن او (ع) شجاعان ودلیران ایشانرا . و معهذا جرئت نمیکنند هیچیک از قوم که انکار نمایند این معانی را یا آنکه اقدام کنند برحرب آنحضرت (ع) بواسطهآ عجزیکه دارند از او (ع) وهم چنین نمیبینی که امیرالمومنین (ع) رسیده از کمال شجاعت بجائیکه خواهر عمر و فخر ms367 میکند بکشتن آنحضرت برادرش را و نفی میکند عارو ننک را ازبرادر خود به نسبت دادن کشتن او بحضرت امیرالمومثین (ع).

و بتقحیق روایت کردماند اهل تاریخ اینکه امیرالمومنین (ع) وقتیکه کشت عمروبن عبدو درا خبر کشته شدن اورا رسانیدند بخواهر او

پس کفت تجاوز نکرد برادر من از روز موعود خود بر اوست همتای خوبی ساکن مباد اشک چشم مناگر بریزم براو . یعنی این قضیه بنوعی روی داده که جای کریه نیست بلکه محل مفاخر است . زیرا برادرمن کشت شجاعان را و مبارزت نمود باهمسران ودلیران روز کار وواقع شد مرک اوبردست همتای خوبی. بدرستیکه من نشنیدهام زیاده براین مفاخرت ای بنی عامر. پس انشاد کرده کفت:

گردید آنجوان یعنی عمروبن عبدود طلب کننده در زمین یثرب که مدینه است غارتی را که مهلت ندهد آن غارت را . پس بتحقیق یافتیای عمروبن عبدود شمشیرهای مارا کشیده شده و بتحقیق یافتی اسبان نجیب ما راتو که کوتاهی نکردند. وبتحقیق ملاقات کردی صباح روز بدر گروهی را که زدند بشمشیر ترا زدنی که غیر زدن مردناتوان بود . گردیدی تو چنین که خوانده نشوی از برای روز بکه مبتلا شوند ببلای عظیم ای عمرو بن عبدود یا از برای امرناشایست عظمیی یعنی کشته گردیدی.

پس چون رسید شعر حسان به بنی عامر که عمروبن عبدود از آن قبیله بود گفت جوانی از ایشان درجواب او که رد کردبر حسان سخن اورا دراین باب این شعررا :

کذبتم وبیت الله لم تقتلوننا ولیکن بسیف الهاشمیین فافخروا

بسیف ابن عبدالله احمد فی الوغی بکف علی نلتم ذاک فاقصروا

فلم تقتلوا عمروبن عبدولاابنه ولکنه الکفو الهزیر الغضنفر

علی الذی فی الفخرطال بناؤه فلاتکثرواالدعویعلینا وتفخروا

ببدر خرجتم للبر از فرد کم شیوخ قریش جهرة وتأ خروا

فلما اتاهم حمزة وعیدة رجاء علی بالمهند یخطر

فقالوا نعم اکفاء صدق وأقبلوا علیهم سراعا اذ بغوا و تجبروا

فجال علی جولة هاشمیة فد مرهم لماعتوا و تکبروا

فلیس لکم فخر علینا بغیرنا و لیس بکم فخر یعد ویذکر دروغ گفتید قسم بخانه خدانکشتید شمامارا و لیکن بشمشیرها شیمین مفاخرت ms369 کنید بشمشیر پسر عبد الله احمد در کارزار در کف علی بن ابی طالب در یافتید شما مطلب خود را که کشتن دلیران ماباشد. پس کوتاه کنید پس نکشتید شماعمربن عبد و درا و نه پسراورا. ولیکن کشندهآ همتائیست که شیریست شیر. علی آنچنان کسیکه در مفاخرت بلنداست بنای او پس بسیار مکنید د عوار ابر ما که حقیر و خوار میکردید در بدر، بیرون آمدیدبرای مبارزت پس رد کردند شمارا ومحل نگذاشتند پیران قریش آشکارا و پیش نیامداد پس چون آمد بجالب ایشان حمزه و عبیده و آمد علی بن ابیطالب بشمشیر هندی در

شیخره میفرماید بتحقیق آمده است روایت از طریقهای مختلف بسند های کونا کون از زیدبن و هب که گفت شنیدم از امیر الم ومنین که میگفت در حالتیکه ذکر میفرمود حدیث پدررا. پس گفت کشتیم ما از مشر کین هفتاد کس راو اسیر کردیم هفتاد کس را و بوه آنکه اسیر کرده بود عباس عم ییغمبررا مردی کوتاه بالا از انصاریس من رسیدم بعباس پس بینداخت عباس بر من عمامه خود ا ا ازبرای آنکه برندارد انصاری آن عمامه را و عباس میخواست که من اسیر کننده او باشم و آوردهشد عباس بسوی رسوله پس گفت آن انصاری که یارسول الله آوردم عم توعباس را اسیر کرده شده پس گفت عباس که دروغ گفتی ای انصاری اسیر نکرد مرامگر پسر برادر من علی بن ابیطالبب. ms370 پس گفت انصاری که ای عباس من اسیر کردم ترا

یس گفت والله یا رسول الله اسیرنکرد مرا مگر پسربرادر من . والبته گویا من معاینه میدیدم بی موئی پیش سراورا درمیان غبار که ظاهربود از برای من . پس گفت رسوله اله که راست میگوید عم من عباس آنکه اورا اسیر کرده و شبیه ایست خوب. یس گفت عباسیا رسول الله بتحقیق شناختم پسر برادرخود را بعلامت بی موئی پیش سر وخوبی روی اور یس کفت رسو بدر ستیکه فرشتگانیکه الله تعالی مدد من بایشان میکند بر صورت علی بن ابیطالبند تا آنکه بوده باشد این صورت فرشتگان مهیب تردر نظرد شمنان ودل ایشان . پس گفت ای رسول اینست عمامه من بر سرعلی بن ابیطالب امر فرمای که بمن پس بدهد گفت رسول الله اگر خد ایتعالی بداند خیر و خوبی را درتو بدرستیکه عوض میدهد بتونیکوترین عوضی.

مبارزت کرد علی بن ابیطالب جلا با دلیران در آنروز و با بزرگان ازروی زدنی که مهلت ندهد مرایشانرا بشمشیر . و بتحقیق میدانند ایشان صدق این معنی را طلب میکنند علی بن ابیطالب للبجلا را از برای آنکه در جنگ بفریبند او رالا . پس دست نمی یابند براین معنی و سالم نمی مانند از دست او لجلا بریده بشمشیر ییغمبر کاسههای سرقوم چند را که ایشان مهتران و پیشی گیرند گان بودند .

علی بن ابیطالب (ع) مهترما که مجد وبزرگی او راست و پدر سبطین (یعنی امام حسن وامام حسین علیهما السلام است) وبمنزلهآ سراست از برای خلایق ونشانه وانگشت نماست . و بدرستیکه علی بن ابیطالب (ع) و بدرستیکه فاطبه علیها السلام و بدرستیکه که دو فرزندان ایشان علیهما السلام و اگرچه مظلوم شدند. هر آینه بر گزید گان خدایند بعد از بر گزید گان نیست عرب مانند ایشان و نیست عجم نظیرایشان .

((فصل بیست وچهارم)

دربیان معنی نسبت طایفهآ امامیه . گفته است شیخ ادام الله عزه که طایفهآ امامیه جماعتی اند که اعتقاد دارند بو جوب امامت بعد از پیغمبر و بوجوب ms372 معصوم بودن امام از هر خطائی وبوجوب نص از پیغمبر یا ازامام سابق برامام لاحق . (یعنی پیغمبریا امام سابق صریح بکوید که فلانکس امامست بم .ت)

و بدرستیکه این نام یعنی امامیه حاصلست از برای اینجماعت بحسب اصل بواسطهآ آنکه در مذهبخود جمع کردهاند این اصول را که مذکورشد. پس هر که قائل باین سه اصل مذکورشد این نام که امامی باشد بر و میافتد . خواه با این اصول ثلاثه ضم کند حقیرا یا باطلی را .

و بدانکه جماعتی که این نام شامل ایشانست و مستحق این اسماند مخالفت ورزیدهاند با یکدیگر در اشخاصائمه و دروغ چند از مسائل که راجع میشود باین اصول ودرغیر آن.

پسر اول کسیکه بیرون رفت از طربق حق از طایفهآ اما میه جماعت کیسانیه بودند. و ایشان اصحاب مختارند و نام کیسانیه بر آنجماعت باین سبب واقع شده که نام مختاراولا کیسان بوده . و بعضی گفتهاند که مختاررا باین اسم از برای آن مسمی ساختهاند که پدر اوبرداشت اورا در حالتیکه درنهایت کو چکی بود بخدمت حضرت امیر المؤمنین آورده درییش روی آنحضرت رزمین گذاشت . پس امیر المؤمنین (ع) مالید دست مبارک خودرا برسراو و گفت: (کیس کیس) عاقلست عاقل . یسلازم شد ازاین رهگذرنام کیسان ازبرای مختار.

پس کیسانیه را باین نامازاین جهت مینامند که منسوبند بکیسان . یعنی اصحاب مختارچنانکه کذشت . و فرقهآ دیگر از ایشان گمان کردهاند که عمد بنعلی عامل گردانید مختاررا بر عراقین بعد از قتل امام حسین (ع اوامر کرد باو که طلب کند خون امام حسین را(ع) و نامید اورا کیسان. زیرامیدانست مذهب اورا وایستاد گی اورا باین امر. وبد رستیکه این سخنان در معنی اسم مختار بکیسان منقول است از طایفهآ کیسانیه ودیگری نقلنکرده . واما ما نمیدانیم که چرا مختار را کیسان نامیدهالد ومحقق نیست معنی این پیش ما .

شیخ رحمة الله میفرماید که این طایفهٔ‌ قائل شدهاند بامامت ابوالقاسم غمدابن امیر المؤمین (ع) پسرخولة الحنفیه ms373 . و گمان کردهاند که اومهدی است که پرخواهد کرد زمین را از عدل و داد همچنانکه پرشده است از ظلم وجورواعتقاد کردهاند که او زنده است ونمی میرد تا آنکه اظهار کند حق راودست آویز نمودماند برای اثبات امامت اوقول امیر المؤمنین (ع) را درروزبصره باو که توپسر منی حقا . و گفتهاند که اوعلمدار امیر المؤمنین (ع) بود همچنانکه امیر المؤمنین (ع) علمدار حضرت رسو بود. واین دو معنی دلیل شده است از برای ایشان براینکه اوسز اوارتراست از همهآ مردم بمقام امیر المؤمنین (ع). واستدلال کرده انداین طایفهآ درقول خود که او مهدی است بقول پیغمبر

لن تنقضی الایام واللیالی حتی یبعث الله عزوجل رجلا من اهل بیتی اسمه اسمی و کنیته کنیتی واسم ابیه اسم ابی یملاء الارض قطا وعدلا کماملئت ظلما و جورا.

منتقضی نمیشود ایام و لیالی تا آنکه برانگیزاند حق تعالی مردیرا از اهل بیت من که نام او نام من باشدو کنیت او کنیت من باشد و نام یدر او نام پدر من باشد پر کند آنمرد زمین را از قسط و عدل همچنانکه پرشده است از ظلم وجور .

و این طایفهآ میکویند که از جملهآ نامهای امیرالمؤمنین (ع) عبدالله است زیرا فرموده است امیرالمؤمنین که من عبدالله ام وبرادر رسول تبجالجالهام ومن صدیق اکبرم نمیگوید این سخن راغیر از من و بعد از من مگر کسیکه کذاب و بهتان کننده باشد .

و این جماعت استدلال کرده اند بر حیات غمد بن حنفیه که اورا امام میدانند . باین روش که هر گاه ثابت شد امامت اوو اینکه اوقائم آل ممد است یس باطل خواهد بود که دیگری غیر او امام باشد و جایز نیست اینکه بمیرد پیش از ظهور. زیرا خالی میماند زمین از حجتی از جانب الله تعالی . پس ناچار است بنا برصحت این سخنان که اوزنده باشد و غایب تا آخرالزمان .

وبدرستیکه این طایفهآ همگی ms374 رفتهاند براینکه عمد بن حنفیه رحمة الله علیه امام است بعد از امام حسن وامام حسین علیهما السلام و حکایت شده است از بعضی کیسانیه که محمد بن حنفیه را امام دانسته اند بعد از امیر المؤمنین (ع) و بامامت امام حسن و امام حسین علیهما السلام قائل نشده اند . بلکه میگویند امام حسن (ع) در باطن دعوت میکردمردمرا بامامت غخمدبن حنفیه وامام حسین لا خروج بسیف کرد باذن محمدبن حنفیه و هردو ایشان علیهما السلام دعوت مردم میکردند بسوی او وحاکم بودند از جانب او .

و حکایت شده از بعض کیسانیه که محمد بن حنفیه رحمة الله علیه وفات کردو امامت حاصل شد بعد از او در ولداو. منتقل شد از ولداوبولد عباس بن عبدالمطلب رحمة الله علیه .

و همچنین حکایت شده باز که بعض از کیسانیه میگویند عبد الله بن محمد بن حنفیه زنده است ونمی میرد و اوقائم آل محمد است و این روایت نادرو شاذ است . ونقن شده است که بعضی از ایشان میگویند که محمدبن حنفیه مرده است و عنقریب زنده

و جمیع آنچه ماحکایت کردیم بعد از فرقهآ اولاز اقوال فرقههای کیسانیه حادث شده است که ملجاء شدهاند آن فرقههابسوی آن اقوال بسبب حرب و جدائی ایشان ازحق.

و مذهب اصل مشهور از کیسانیه آنستکه حکایت کردیم که میگویند محمدابن حنفیه امام است بعد از برادران خود که امام حسن وامام حسین علیهما السلام باشند وجزم کردهاند حیات اورا و اینکه او قائم آل محمد است.

با آنکه از طایفه کیسانیه اصلا کسی باقی نمانده و بدر ستیکه منقرض شده اندبحیثیتی که معروف نیست از ایشان احدی در زمان ما مثل آنکه بعنوان حکایت منقول شود و صحت آن به ثبوت نرسیده. و بوده است از کیسانیه ابوهاشم اسمعیل بن محمد ms375 شاعر حمیری رحمه الله ومر اورا در مذهب کیسانیه اشعار بسیاراست بعد از آن رجوع نموده از آن مذهب وبری شده و اطاعت حق کرده زیراابوعبد الله جعفر بن محمد لا دعوت کرداورا بامامت خود و ظاهر ساخت از برای او فرض طاعت خودرا پس او استجابت آنحضرتجلا نموده گروید بمذهب اثنی عشریهآ و جدائی اختیارنم وده از آنچه بر آن بود از گمراهی و ضلالت و مراورادر مذهب حق هم شعر مشهوری است . امابعضی اشعاراو که دروقت اعتقاد بامامت محمد بن حنفیه گفته این شعر است :

ألاحی المقیم بشعب رضوی واهد له بمنزلة السلاما

وقل یابن الوصی فدتک نفسی أطلت بذلک الجبل المقاما

أضر بمعشر والوک منا وسموک الخلیفة والا ماما

وعادوفیک اهل الارض طرا مقامک عندهم سبعین عاما

لقدأضحی بمورق شعب رضوی تراجعه الملائکة الکلاما

وماذاق ابن خولة طعم موت ولا وارت له ارض عظاما

و ان له بها لمقیل صدق و أندیة تحد ثه کر اما

ای پیک تحیت کن کسیرا که مقیم است درغار کوه رضوی(1) وهدیه برسان از

و بتحقیق که گردیده محمدبن حنفیه در باغ غار رضوی که مراجعت میکند باو فرشتکان درسخن گفتن نچشیده است پسر خوله حنفیه مزهآ مر گراو پنهان نساخته است زمین استخوانهای اورا بدرستیکه مراورا در آن غار البته محل آسایش از روی راستی هست و مجالسیکه حدیث میکنند اهل آن مجالس با او در حالتیکه خوبانند .

و همچنین از اوست این شعر در وقتیکه روایت کرد عبدالله بن عطاء از ابوجعفر محمدبن علی الباقرعلیهما ms376 السلام که آنحضرت گفت که من دفن کردم عم خود محمدابن حنفیه را وافشانیدم دست خود را ازخاک قبراو . یس حمیری مذکور گفت :

نبئت أن ابن عطاء روی ور بما صرح با لمنکر

لما روی أن ابا جعفر قال و لم یصدق و لم یبرر

دفنت عمی ثم غادرته صفیح لبن وتراب ثری

ماقاله قط ولو قاله قلت اتقاء من ابی جعفر

خبرداده شدم انیکه پسر عطا روایت کرده و بسا باشد که صریح کرده باشدامر ناشایسته را وقتیکه روایت کرد اینکه ابوجعفرع گفت . و حال آنکه دراین روایت راستگو نبود ابن عطا . دفن کردم عم خودرا یس وا گذاشتم .

اورا مصافحه کننده خشت و خاک نمناک. نگفته است این سخن را ابوجعفر(ع) هر کز واگر گفته باشد میگویم من که ابو جعفر (ع) گفته است اینقول را از روی تقیه .

و مرابوهاشم حمیری راست وقت رجوع از مذهب باطل بمذهب حق :

تجعفرت باسم الله و الله اکبر و أیقنت ان الله یعفو ویغفر

ودات بدین غیر ما کنت داینا به و نهانی سید الناس جعفر

فقلت هب انی قد تهودت برهة و الا فدینی دین من ینتصر

فلست بغال ماحییت وراجع الی ماعلیه کنتأخفی وأضمر

ولا قائل قولا لکیسان بعدها وان عاب جهال مقالی واکثروا

ولکنه من قد مضی لسبیله علی أحسن الحالات یقضی ویؤثر

جعفری شدم (یعنی بامامت ابوعبد الله امام جعفر صادق (ع) گرویدم) بنام خدا وخدا بزرگ است. و بیقین دانستم که الله تعالی عفو میکند و می آمرزد گناهانرا واعتقاد کردم بدینی غیر آنچه گرویده بودم بآن دین و نهی فومود مراسید و مهتر مردمان امام جعفر صادق (ع) . پس گفتم بآنحضرت (ع) که قبول کن از من که یهودی بودم یاره از اوقات (یعنی وقیتکه کیسانی بودم) واگر چنین نبوده باشد که یهودی بوده باشم دین من دین نصرانی بوده. پس نیستم من غالی و از حد گذرانیده مادام که زنده باشم ms377 و نیستم بر گردنده بسوی آنچه بودم بر آنکه پنهان میکردم آنرا و در ضمیر خود ضبط مینمودم آنرا(مراددین کیسانیه است) و نخواهم بود قائل بقول کیسان بعدازاین واگر چه عیب کننده جاهلان مقال مرا بزرگ شمارند. ولیکن میگویم که محمدبن حنفیه از آنجماعت است که رفته براه خود یعنی وفات کرده بربهتر حالی و پیروی کرده میشود واختیار نموده میشودراه او (یعنی همه مردم براه اومیروند ووفات مینمایند). و بوده است کثیره عزة کیسانی و وفات نموده بر این مذهب و مراوراست در مذهب کیساینه این شعر:

ألا ان الا ئمة من قریش ولاة الحق اربعة سواء

علی و الثلاثة من بنیه هم الا سباط لیس بهم خفاء

فسبط سبط ایمان و بر و سبط غیبة کر بلا

و سبط لایذوق الموت حتی یقود الخیل یقد مها اللواء

یغیب فلایری منهم زمانا برضوی عنده عسل و ماء بدرستیکه ائمه از قریش که والیان وحا کمان بحقاند چهار کسند برابربا یکدیکر. علی بن ابیطالباع) وسه تن از فرزندان اولع) فرزندانند که نیست پوشید کی درایشان

گفته است شیخ ادام الله عزه که من اعتراض میکنم بر طایفهآ کلیسانیه با وجود اختلاف ایشان در مذاهب خود بچیز یکه راهنمائی کنم بآنچیز برفساد اقوال ایشان بقول مختصری و اشاره بحجتها نه آنکه بتفصیل متعرض ابطال مذهب ایشان شوم و کلام را بنهایت رسانم دراینباب .

زیراغرض من ابطال مذهبهای نادر نیست از طایفهآ امامیه در این کتاب بلکه قصد من حکایت آن مذهب است. لیکن خواستم دروقت حکایت آن مذاهب کتاب خود را خالی نگذارم از این حجتها برابطال این مذاهب وبالله التوفیق. ms378

از آنچه دلالت میکندبر بطلان قول کیسانیه در امامت محمد بن حنفیه رحمة الله آنستکه اگراوامام معصوم واجب الطاعه باشدهر آینه واجب است نص براو یاتعیین علامتی که دلالت کند برعصمت او. زیراعصمت مدرک نمیشود بحس و از ظاهر خلقت معلوم نمیگردد و نیست مگر معلوم شود بخبر دادن علام الغیوب که مطلع است بر همهآ ضمایر ما بنصب دلیلی وعلامتی ازجانب او جل جلاله برعصمت .

و چون نصی بر محمدبن حنفیه نیست نه از جانب رسول و نه از جانب پدراو(ع) ونه از جانب برادرن اوعلیهما السلام . معلوم میشود بطلان قول کسیکه رفته است بامامت او. و هم چنین نبودن خبرمتواتر از معجز یکه ظاهر شده باشد از اووقت دعوت او مردم را با مامت خود بر تقدیریکه این ادعا از او بظهور آمده باشد دلیل است و برهان بر آنچه ماذ کر کردیم از امام تبودن او.

با آنکه محمد بن حنفیه هرکزادعای امامت ازبرای نفس خود نکرد و هر گز

پس محمدبن حنفیه انکار نموده گفت بایشان که والله من امرنکردم مختاررا باین. اما مضایقه ندارم که طلب خون ما کندهر کس که باشد . و همچنین بد نمی آید مرا که مختار متصدی طلب خون ما شود.

یس سئوال کنند گان اعتماد براین سخن او نموده و حال آنکه جمع کثیری بودند و آمده بودند بخدمت محمدبن حنفیه بواسطهآ تشخیص حال مختار. پس رجوع نموده اکثرایشان رفتند بجانب مختاراز برای نصرتاو وامداد او بمحض همین قول که ازمحمدبن حنفیه صادر شد.

و غرض ایشان ازنصرت مختار طلب خون ms379 امام حسین (ع) بود نه آنکة مدد او میکردند بواسطهآ قول بامامت محمدبن حنفیه و دعوت مردم بسوی امامت او . بتحقیق هر کس ملاحظهآ کتب تاریخ کندوتبع اخبار نماید ومعاملهآ مختار را خوب درنگرد وتیده نمیماند براو صحت آنچه ما دراین فصل ذکر نمودیم . بنابراین چگونه صحیح بوده باشد قول با مامت محمدبن حنفیه رحمةالله علیه.

واما استدلال طایفهآ کیسانیه برامامت محمدبن حنفیه باینکه امیر المؤمنین (ع) باو کفت در وقتیکهآ علمرا در روز بضره پیش برده بود که تو پسر منی حقا.

پس بدرستیکه این استدلال از جهل بمعنی کلام ناشی شده و ازبی با کی وبی پروائی در حجت آوردن روی داده . زیرا از این کلام امیرالمؤمنین اصلا نص مفهوم نمیشود برامامت نه بحسب ظاهر کلام وله بحسب فحوا ونه بحسب تاویل برهیچ زبانی ولغتی. وبدرستیکه هیچ فرق لیست میان قول کسیکه بکوید ازاین کلاما مامت مفهوم میشوه

پس اگر کسی بگوید که چون امیرالمؤمنین (ع) امام بود و به پسرخود گفت توپسر منی حقا . دلالت میکند که تشبیه نموده باشد اورا بخود درصفت امامت . واین قول از آنحضرت (ع) تنبیه است براینکه بعد ازخود اورا خلیفه نموده باشد چنانکه طایفهٔ‌ کیسانیه میگویند.

جواب میگوئیم از کجا دانستی که نسبت حضرت (ع) اورا بنفس خود و تشبیه کردن او بخود همین در صفت امامت است نه در صفت دیگر از صفات او(ع) واز کجا معلوم کردی که از این قول آنحضرت (ع) ارادهآ تشبیه در صورت نکرده .

یس اگر بگوید در آنحال مذکورامر صورت ونه چیزی که مقتضی آن باشد که حضرت (غ) از آن قول ارادهآ تشبیه در صورت کرده باشد . پس چگونه جایز باشد حمل کلام آنحضرت (ع) برتشبیه درصورت.

جواب میگوئیم همچنان در آنحال مذکورنبود امرامامت . پس چگونه نسبت دادن امیر المؤمنین (ع) محمدرا ms380 بنفس خود دلیل باشد براینکه از این نسبت ارادهآ تشبیه در امامت کرده. با آنکه کلام امیرالمؤمنین (ع) رامعنی معقول هست که یوشیده نیست برهیچ منصفی . زیرا محمد بن حنفیه چون متحمل علم شدو صبر نمودو ثبات قدم و رزیده تا آنکه لشکر مخالف شکست یافتند . پساز اینجا ظاهر شد شجاعت و بزرگیشان و دلیری او که پنهان بوده نزد مردم . و مسرورشد حضرت امیر المؤمنین (ع) باین کردار پسندیدهآ اویس خواست مدح کنداورا و تعظیم نماید بر کردار پسندیدهآ او گفت تو پسر منیحقا . و اراده فرمود باین کلام شباهت اورا بنفس نفیس خود در شجاعت و دلیری وبزرکی مرتبه.

و بتحقیق گفتهاند هر که شباهت داشته باشد پپدرخود پس ظلمی واقع نشده بر او . وهمچنین گفتهاند از جملهآ نعمتهای الله تعالی بربندهآ خود آنستکه مانند باشد پسر بیدرخود تا اینکه صحیح باشد باین شباهت نسب او . پس غرض که مفهوم میشود از

وهرگاه حال براین منوال باشد که ذکرنمودیم ساقط میشود شبههآ طایفهآ کیسانیه در اینباب . بعد از این کفته میشود باین طایفه که امیرالمؤمنین (ع) در همین روز بعد از آنکه اینقول را که شما روایت کرده اید گفت بمحمد بن حنفیه چون دید این سخن که مدح محمد بود موجب شکست خاطرامام حسن و حسین علیهما السلام شده بایشان علیهما السلام فرمود که شما دوتن فرزند رسول خدائید.

پس میگوئیم که اگرنسبت دادن محمدبن حنفیه بنفس خودباین روش که فرمود تو پسر منی حقا موجب نص است برامامت ms381 او پس لازم می آید که نسبت دادن امام حسن وامام حسین علیهما السلام به پیغمبر نص باشد برایشان برپیغمبری ایشان . زیرا مضاف الیه همچنانکه در صورت اول امام است که نفس خودش باشد مضاف الیه درصورت ثانی پیغمبر است له . و اگرنسبت دادن ثانی دلالت نکند برپیغمبری ایشان همچنین نسبت دادن اول دلالت نمیکند بر امامت . واین معنی ظاهراست برای کسیکه تأمل کند این سخنانرا.

واما اعتماد نمودن اینطایفهآ براینکه حضرت امیر المؤمنین(ع) درروز بصره علم را بدست محمدبن حنفیه داد . وقیاس کردن ایشان این معنی را براینکه رسو علم را بدست امیر المؤمنین داد. پس چنانکه حضرت امیر المؤمنین (ع) بعد از رسول الله امام است همچنین محمدبن حنفیه بعد از امیر المؤمنین (ع) امام باشد .

بدرستیکه میگوئیم بایشان لازم است بایشان که این فعل رسو یعنی دادن علم بدست امیر المؤمنین (ع) اصلادلالت ندارد برامامت امیرالمؤمنین(ع). که اکر دلالت داشته باشد پس لازم است هر که علمدا ررسو بوده باشد خلیفه وجانشین

با آنکه لازم می آید براین فرقه که محمدبن حنفیه امام امام حسن و امام حسین علیهما السلام باشد . بلکه ایشانرا علیهما السلام امامت نباشد. زیرا ایشان متحمل رایت امیرالمؤمنین (ع) نشدند وعلم محمدبن حنفیه را بود نه ایشانرا علیهما السلام.

و این قولی است که فرقه کیسانیه این راباطل میدانند و نرفته براین مذهب مگر قلیلی نادر از طایفهآ کیسانیه چنانکه پیش از این حکایت کردیم . واین قول باطلست باتفاقی که حاصل شده است برقول پیغمبر ب در شأن امام حسن وامام حسین علیهما السلام که این دو پسر من هردوامامند . خواه قائم باشند یا قاعد . و همچنین باتفاقیکه حاصل است بروصیت امیرالمؤمنین (ع) بسوی امامت امام حسن و وصیت امام حسن بسوی امامت امام حسین و بقیام امام حسن (ع) ms382 بامامت بعد از پدر خود و دعوت نمودن او مردم را به بیعت خود بنابراین وصیت و بقیام امام حسین (ع) بعد از برادر خود و بیعت نمودن مردم اورا نه محمد بن حنفیه را تا آنکه مقتول شد او (ع) بی آنکه رجوع کرده باشد از این قول .

با آنکه رسو له در شأن ایشان (ع) گفته است قولی را که دلالت میکند برعصمت ایشان وعدم ادعای ایشان باطل را و آنقول اینست : (ابنای هانان سید اشباب أهل الجنة) . این دو یسرمن مهتران وبزر کان وجوانان اهل بهشتاند. یس چکونه تواند بود که معصوم نباشند یا آنکه ادعای باطل کنند. اما دست آویز نمودن طایفه کیسانیه قول پیغمبر را که فرمودهاست: (لن تنقضی الایام واللیالی حتی یبعث الله رجلا من اهل بیتی الخ) منقضی نمیشود ایام ولیالی تا آنکه برانگیز الد الله تعالی مردی را از اهل بیت من . تا آخرحدیث چنانکه مذکور شد.

پس بدوستیکه دربرابراین طایفه طایفه زیدیه ادعا میکنند بهمین حدیث کهقائم آل محمدآ محمد بن عبد الله بن حسن بن حسن (ع) است وحال آنکه این طایفه اولی الدباین استدلال ازطایفه کیسالنیه. زیرا پدر محمد بن عبدالله اسم معروف ومشهور رأوعبد القاست وامهر المومنین اعاعلی نام داره . ودلیلی که لایفه کیسانیه فذ کر لمودمالده

با آنکه امامیه اثنی عشریه سز اوارترند در حقیقت باستدلال کردن باین حدیث از جمیع فرقهها . زیرا صاحب الامر صلوات له علیه اسم اواسم ms383 رسول الله ست وکنیت او کنیت رسول الله است و پدراوبنده ایست از بند کان خدا. وحال آنکه امامیه اثنی عشریه قائلند بعصمت جمیع ائمه و بهمگی اصول امامیه گرویدهاند . وبی آنکه نص داشته باشند برامامت ، اعتقاد بامامت امامی نمیکنند .

و نقل نمودهاند فضیلتها از برای آباء صاحب الامرع و معجزات و علوم که با آنها ممتازند از رعیت خود و دفع نمیکنند امر ضروری بدیهی را در اثبات مذهب خود . مثل موت کسیرا که بالضروره معلوم باشد و اقدام نیمکنند بر نسبت ضلالت بمعصومی و تکذیب امامعدلی .

و کیسانیه بر خلاف آنچه مذکورشد کرویدماند پس اعتباری نیست بدست آوین تمودن ایشان بظاهر لفظی که لفظ حدیث است واکثر فرقهها دست آویز خود میتوانند کرد دراثبات مذهب خود . زیرامعتمد حجت و برهانست و این طایفه نیاوردهاند چیزی از این قبیل تابوده باشد عذراز برای ایشان در آنچه گرویدهاند بآن از مذهب خود.

و اما اعتقاد نمودن ایشان حیات محمد بن حنفیه را بادعاء امامت او وبنا گذاشتن براین معنی را که اوقائم آل محمداست پس بدر ستیکه باطل کردیم این اعتقاد را بقول مختصری که ذکر کردیم دربیان بطلان امامت او . پس هر کاه امامت او باطل باشد ادعای حیات او و اینکه او قائم آل محمد است نزد نیز باطل خواهد بود .

واز آنچه دلالت میکند بر فساد این اعتقادمتواترشدن خبر است بنص ابو جعفر

وحال آنکه این جماعت مذکور علیهم السلام وائمه از ذریت ایشان و جمیع اهل بیت ایشان اجماع نمودهاند بر فوت محمدبن حنفیه رحمةالله و چگونه صحیح باشد که اجماع ایشان باطل باشد زیرا اجماع اهل بیت پیغمبر است و چنین اجماعی بحکم پیغم بر ا له بواطل نمیباشد و مؤید صحت دعوی ماست اینکه طایفه کیسانیه درزمان ما منقطع شدهاند بحیثیتی که اصلا بقیهآ از ایشان نمانده وعددی از ایشان نیست که بآن عدد عذر مامقطوع گردد. یعنی آن عدد بسر حد تواتر رسیده و مفید یقین شود. بلکه یافت نمیشود احدی از ایشان که از جمله اهل علم توان شمرد. بلکه اصلا کسی از این طایفه وجودندارد و نیست مگر آنکه در میان مردم حکایتی از ایشان مانده است.

و مذهبی که چنین باشد جایز نیست حق بوده باشد زیراا گرحق باشد هر آینه میبایست باطل نشود حجت حق تعالی بر آن مذهب بسبب انقراض اهل آن و بعدم تواتر آن.

پس ظاهرشد باین بیان بطلان مذهب کیسانیه واینکه الله تعالی احتجاج نمیکند بآن مذهب براحدی ولازم نگردانیده اعتقاد آرابر بندئازبند کان خود چنانکه حکایت کردیم.

گفته است شیخ ادام الله عزه که پس بعد از این لغزشی که طایفه امامیه راواقع شد واز طریق مستقیم حق بیرون رفتند و بامامت محمد بن حنفیه کرویدند دیگر ایشارا

تا آنکه اختلاف واقع شد میانه ایشان بعد ازوفات ابوعبد الله جعفر محمد بن علیهم السلام پس فرقهآ از اماهیه گفتند که جعفر صادق (ع) فوت نشده وفوت نمیشودتا آنکه ظاهر شود وپر کند زمین رااز عدل وقسط همچنانکه پرشده است از ظلم وجور . از برای آنکه آنحضرت را(ع) مهدی قائم دانستندو دست زدند در اثبات مذهب خود بحدیثی که ms385 روایت کرد آنرامردی که عنبسة بن مصعب مینامیدند اورا از ابوعبد الله (ع) که آن حضرت فرمود : (ان جاء کم من یخبر کم عنی بانه غسلنی ودفننی فلاتصدقوه) اگربیاید بسوی شما کسیکه خبردهداز من بانیکه او مراغسل داده و کفن کرده ودفن نموده یس تصدیق قول اومکنید.

و این فرقه را ناووسیه مینامند زیرا سر کردهآ ایشان در این مذهب مردی بوده ازاهل بصره که اورا عبدالله بن ناووس میگفتند .

وفرقهآ دیگراز ایشان گفتند که ابوعبدالله (ع) وفات کرد و نص فرمود بر امامت پسر خود اسمعیل بن جعفر و اورا امام میدانند بعد از جعفر صادق ع و میگویند اسمعیل قائم منتظراست و نمرده است بلکه ملتبس شده امراو برمردم بواسطه مصلحتی که پدر اودیده بودو گفته اند فرقه از ایشان اینکه اسمعیل رحمة الله علیه وفات نمود بحسب حقیقت درزمان پدرخود ع . لیکن قبل ازوفات نص کرد برپسر خودواو را امام میدانند بعد از اسمعیل .

و این طایفه را قرامطه میگویند و ایاشان مبارکیه اند پس نسبت ایشان بقرامطه بواسطه مردیستاز اهل سواد که از را قرمطویه مینامیدهاند. و نسبت ایشان بمبار کیه بواسطهآ مردیست مبارک نام که اوغلام آزاد کردهآ اسمعیل بن جعفرع است . وقرامطه اخلاف مبار کیهاند و مبار کیه اسلاف ایشانند.

و کفته اند فرقه دیگر از ایشان که نص بر محمد بن اسمعیل حضرت صادق ع فرمودنه اسمعیل زیرامحمد سزاوار تربود بامرا مامت بعد از اسمعیل پدرش. از برای آنکه امامت نمییاشد دردو برادر غیر ازامام حسن وامام حسین علیهما السلام

وهمعی این سه فرقه را اسماعیلیه مینامند زیرا همگی اسمعیل را امام میدانند و اما دلیلی که میگویند درنص بر اسمعیل آنستکه اسمعیل فرزند بزرگ حضرت صادق ع است و جایزنیست که و باو جود فرزند بزرگ نص برامامت فرزند کوچک واقع شود . واین جماعت گفته اند هر کس مخالف ما کرده در امامت اسمعیل قائل است که حضرت صادق (ع) ms386 نص کرد بر اسمعیل . لیکن میگویند که خدایتعالی را بدا واقع شد درامامت اسمعیل وما این سخن را در ایشان قبول نداریم . شیخ رحمة الله میفرماید فرقهآ دیگر گفتهاند که حضرت صادق (ع) وفات کرده وامام بعد ازاو (ع) محمد بن جعفر است . و استدلال کردهاند براین مذهب بحدیثی که خود روایت کردهانده . و آن اینست که گمان کردهاند حضرت صادق (ع) درخانه خودنشته بود یس داخل شد بر آنحضرت محمد واوطفل صغیر بود پس دوید بجانب آنحضرت و دراثنای دویدن پای او در پیراهنش پیچید و بروی درافتاد . پس برخاست حضرت صادق (ع) اورا برداشته روی اورا بوسید و یاک کرد خاکرااز روی او و چسبانید برسینه خود و فرمود شنیدم از پدر خود که هر گاه متولد شود از برای تویسری که بماند بمن پس نام بکذار اورابنام من واین یسر شبیه من وشبیه رسول وبرسنت و طریقه اوس صلی الله له .

واینفرقه راشمطیه (1) مینامند زیرا سر کردهآ ایشان یحیی بن ابی الشمط است.

گفته اند فرقه دیگر که امام بعداز حضرت صادق (ع) از فرزندان حضرت(ع) عبدالله بن ابی جعفر است(ع) . و استدلال کردهاند براین مذهب باینکه عبد الله بزر گترین فرزندان حضرت ابوعبد الله (ع) است و ابوعبدالله گفته که نمیباشد امامت مکر در فرزند بزرگتر امام واینفرقه رافطحیه میگوید . زیرا سرکردهآ ایشان را عبدالله بن افطح مینامیدهاند و بعضی گفته اند که این سر کرده ایشان افطح بوده(2)

کفته استشیخ ادام الله عزه وامانا و و سیه یس بتحقیق مرتکب شدماند درانکار وفات حضرت صادق (ع) دفع امر بدیهی ضروری را و انکارنموده اند آنچه مشاهده و معلوم است . زیر اعلم مابوفات آنحضرت (ع) مثل علم ماست بوفات پدر آنحضرت (ع) واصلا فرق نیست میان این طایفه ومیانه غلاة که انکار وفات حضرت امیرالمومنین (ع) کردهاند . و همچنین میانه جماعتی که انکار قتل امام حسین (ع) نمودهاند . و گفته اندمشتبه شد بر مردم ms387 وفات امیرالمومنین وقتل امام حسین علیهما السلام . پس هر چیز که این جماعت بآنچیز باطل میگردانند گفته ایشانرا بهمانچیز وخودرا جدا کننداز آنجماءت که نام بردیم. پس بدرستیکه مانیز بهمان چیز باطل میگردانیم کفتهآ ایشانرا.

و اما حدیثی که طایفهآ ناووسیه بآن دست زدهاند. پس بدرستیکه آن حدیث خبر واحد است ونه موجب علم ونه باعث عمل میشود. و برتقدیریکه روایت کند این حدیث را هزار کس یا هزارهزار کس جایز نخواهد بود که ظاهر آنرا حجت کنیم در دفع امربدیهی ضروری که معلوم و مشاهد همه کس شدیعنی وفات حضرت صادق

با آنکه ممکن است بگوئیم بطایفهآ ناووسیه که از کجا معلوم کردید این سخن صادرنشد از حضرت صادق لجلا دروقت توجه بسوی عراق . ازبرای آنکه ایمن کرداند اصحاب خودرا ازمرگ خود در آن اوقات و خاطرنشان کند بایشان که عنقریب از عراق رجوع خواهد فرمودبایشان. و بترسانداصحاب خودرا از اینکه قبول کنند سخن اراجیف را که مردم در شأن آنحضرت بگویند واین قبول از اصحاب منجر بفساد شود نه از برای آنکه این خبراز آنحضرت شامل جمیع اوقات و همهآ زمانها باشد واین قصد فرموده باشد که من هرگز خواهم مرد و در جمیع احوال زنده خواهم بود.

و همچنین اختمال دارد که این حدیث اشاره بجمعی خاص باشد که آحضرت تل دانسته باشد مرگ او لا بعد از مرگ ایشانست . پس غرض آنحضرت للجلا این باشد که هر کش ازاین جماعت خاص بیاید و چنین خبری بشما بدهد تصدیق اومکنید . و حال آنکه دربعضی از سندهای این حدیث چنین آمده که مر که از شما بیاید وچنین

و از این دوروایت اقتضا میکند عدم تصدیق این خبررا از جمعی خاص نه هرکس و میگوئیم این حدیث را و جهی دیگراست و آن آنستکه حضرت (ع) ms388 قصد کرده باشد جمیع خلق را غیر از امام بعد از خود یعنی هر کس از خلایق بیاید و بشما چنین خبری بدهد غیر از امام بعد از من شما تصدیق او مکنید . زیرا جایزنیست که متولی غسلامام و کفن اوو دفن غیراز امام دیگری بشود. مگر آنکه ضرورتی داعی شود براینکه غیر امام قایم مقام سابق متولی اینکار گردد . پس گویا حضرت صادق (ع) باصحاب خود خبرداده که بعد از موت من ماتعی نیست قائم مقام مرا درامامت ازاینکه خود متولی غسل و کفن و دفن میشود. و هر گاه جایز باشد در کتاب خدایتعالی قصد خصوص کردن با آنکه لفظ قرآن بحسب ظاهر عموم باشد و شامل همه کس باشد و جایزبوده باشد که تخصیص کنیم قرآنرا و از ظاهر آن که عموم است آنرا بدر بریم بواسطهآ قرینهآ که برخصوص دلالت کند.

پس چرا جایز نباشد که بگوئیم حضرت صادق (ع) در این حدیث با آنکه ظاهر آن عموم است قصد خصوص کرده باشد و غرض آنحضرت این باشد که هر کس خبر دهد بشما چنین خبری غیراز امام قائم مقام من و حال آنکه قرینه مثل مشاهدهآ وفات آنحضرت (ع) است .

بدرستیکه اینقدر کافیست مارا درابطال دلیل ایشان و بیان اینکه این حدیث دلالت نمیکند برعدم وفات حضرت صادق (ع) تا آخر الزمان . با آنکه ماراهست که درابطال مذهب ناووسیه بگوئیم که دراین زمان کسی باقینمانده که براین مذهب باشد واین را رواج دهد تا آنکه اگرحق بوده باشد حق تعالی را بقول آنکس حجت برخلایق تواند بود.

وهمچنین قائلین باین مذهب در اصل کثرت نداشته اند و مردی از اهل علم بآن ترفته و کتابی دراین مذهب تصنیف نشده. بلکه محض حکایت است که اکر صحیح باشد از

و اما ms389 آنچه استدلال کرده اند طایفهآ اسمعیلیه از اینکه اسمعیل رحمة الله بزر گترین فرزندان حضرت صادق (ع) بوده. و اینکه و اجبست برامام که نص کند بر فرزند بزرگتر پس سو گند بعمر خود میخورم که بر تقدیریکه این و اجب باشد وقتی و اجبست که فرزند بزر گترباقی بماند بعد از پدر. واما هر گاه معلوم باشد از حال فرزند بزرگ که می میرد درحیات پدر و بعد از او باقی نمیماند . پس بدرستیکه و اجب نیست نص بلکه معنی ندارد واگرواقع شود دروغ خواهد بود .

زیرا نص این معنی دارد که آنکسیکه نص براو میکنند جانشین امام سابق است در آنچه سابق بآن قیام مینمود . و هر گاه بعداز او باقی نماند خلیفه نخواهد بود ونص مذکور کذب خواهد شد بیشک.

و هر گاه بداندالله تعالی اینکه فرزندییش از پدر میمیردومعهذا امر کند بیدر که اوراخلیقه و جانشین خود کند این امرعبث و بیفایده خواهد بود . زیرا غرض صحیحی دراین تصور نمیتوان کرد و بیفایده است و معهذا دروغ است . پس باطل باشد آنچه اعتماد کردهاندبر آن طایفه اسمعیلیه درامامت اسمعیل .

اما آنچه ادعا کردهاند این طایفه ازاینکه جماعت شیعه همگی قبول دارند وقوع نص را براسمعیل . پس بدرستیکه ادعای باطلی کردهاند و توهم فاسدی نمودهاند. زیرا هیچیک از اصحاب ما قائل نشدهاند که ابوعبد الله(ع) نص کرده باشد براسمعیل پسرش و روایت نکردهاند این را در طریقهآ ما کسینه درروایات نادره ونه درروایات مشهوره . و بدرستیکه سبب توهم ایشان آن بود که مردم درزمان حیات اسمعیل کمان داشتند که حضرت صادق (ع) نص برامامت اوخواهد کرد . زیرا بزر کترین فرزند آنخضرت (ع) بود. و میدیدند که آنحضرت نعظیم و تکریم او میکند. پس چون اسمعیل وفات

ولیکن طایفهآ اسمعیلیه بهمان گمانیکه داشتند دست زده اصل خود گردانیدند ms390 وادعا کردند که این نص واقع شده و منشاء این ادعا همان ظن بود که میگفتند چون اسمعیل رحمة الله فرزند بزرگ حضرت صادق (6) بودالبته آنحضرت نص بر امامت او کرده است . نه آنکه در اینباب خبری یا روایتی بایشان رسیده باشد و کسی از ناقلان اخبار طایفهآ شیعه بر آن روایت اطلاع داشته باشد . وهر گاه بنای مذهب ایشان بردعوی مجرد از برهان باشد یس باطل و ساقط خواهد بود . اما روایتیکه از ابوعبد الله (ع) منقولست که آنحضرت فرمود بداواقع نشد حق تعالی را در چیزی. همچنانکه بد اواقع شداوراجل جلاله در شأن اسمعیل رحمة الله . پس بدرستیکه طایفهآ اسمعیلیه درفهمیدن این حدیث نیزغلط کردهاند واین بدارا در امامت اسمعیل قراردادهاند . زیرا معنی این حدیث همان از حضرت صادق (ع) مرویست و آن آنستکه روایت شده از ابوعبد الله(ع) که کفت بدر ستیکه خدای عزو جل تقدیر کردقتل رابر فرزندم اسمعیل دو مرتبه . پس سئوال کردم از خد ایتعالی در شأن پس بدانشد مر الله تعالی رادر چیزی هم چنانکه بدانشد اورا جل جلاله در اسمعیل .

پس معلوم شد که حضرت صادق (ع) قصد کرده باین حدیث آنچه ذکر فرمود که قتل مقدر بود از برای اسمعیل و حق تعالی بسئوال ابوعبد الله صرف گردانید آترا ازاو .

و اما امامت پس بدرستیکه حق تعالی موصوف نشده ببدادر آن و بدر ستیکه اجماع کردهاند فقهای امامیه دراین معنی و بایشان روایتی نیز در اینباب از ائمه علیهم السلام است . و آن آنستکه فرمودهاند هر گاه بدا واقع شود از برای الله تعالی در چیزی یس بدرستیکه بدا واقع نمیشود ازبرای اوجل جلاله درنقل پیغمبری از پیغمبر بودن و به نقل امامی از امام بودن و نه نقل مؤمنی که گرفته باشد الله تعالی عهد از او بایمان از مؤمن بودن.

وهر کاه حال براین منوال بوده باشد که ماذ کر کردیم پس باطل باشد آنچه طایفهٔ‌

فاما آنکسیکه رفته است بامامت محمدبن اسمعیل بنص اسمعیل پدرش بر او بدرستیکه بیهوده گوئی است فاسد الرای . زیراهرگاه ثابت نباشد از برای اسمعیل امامت در زمان حیات ابو عبد الله (ع) از برای آنکه محالست که بعد از پیغمبر دریک عصر دوامام باشد . یس جایز نباشد که ثابت شود امامت محمد بن اسمعیل بنص پدرش . زیر الازم می آید که امامت کسی ثابت شود نه بنص امامی داین باطلست در نظر صحیح.

و اما آنکه کمان کرده ابوعبد الله (ع) نص فرموده برامامت محمدبن اسمعیل بعد ازوفات اسمعیل . یس بدرستیکه اودست نزده دراثبات مذهب خود بروایتی بلکه باین مذهب رفته ازروی قیاس بر اصلی فاسد .

و آن اصل فاسد آنستکه اعتقاد کردهاندابو عبد الله (ع)نص فرموده بر پسرش اسمعیل . پس گمان کردهاند که عدالت موجب آنستکه هرگاه نص براسمعیل واقع شود و اووفات کند سزاوار آن باشد که نص برپسراوواقع شود ،

شیخ رحمة الله میفرمایدهر گاه ما بیان کردیم بطلان ادعای ایشانرا درباب نص براسمعیل پس فاسد شد اصل ایشان که بنای مذهب ایشان بر آن اصل است . وبرتقدیریکه ثابت شود نص حضرت صادق برپسرش اسمعیل واووفات کند صحیح نیست این قول که واجب است نص برم حمدبن اسمعیل واقع شود . زیرا امامت ونص بر آن بعنوان میراث نمیباشد که اگر چنین باشد پس لازم است همهآ فرزندان امام در آن شریک باشند و بطلان این ظاهراست پس هر گاه امامت بطریق میراث اموال نباشد بلکه امامت از برای کسی باشد که صفات مخصوص و کمالان لایق داشته باشد و مصلحت الله تعالی اقتضای امامت او

و اما آنجماعت که ادعاکر دهاند امامت محمد بن جعفررا (ع) بعد از یدراو . یس بدرستیکه بسیار اقلیل الوجوداند و با قلت عدد قائل شدهاند باین مذهب درزمانی . و جماعت شیعه انکار ایشان نموده منقرض شدهاند ms392 . بحیثیتی که باقی نماند از ایشان کسی که این مذهب داشته باشد .

و این معنی دلیلست بر بطلان مذهب ایشان زیرااگر حق باشد جایز نیست که الله تعالی نیست و نابود گردانداهل این مذهب را بحیثیتی که باقی نمانداحدی ازایشان که ادعای این مذهب کند تا بوجود اوالله تعالیرا حجت بربند گان باشد .

با آنکه حدیثی که ایشان دراثبات مذهب خود روایت کرده اند اصلادلالت بر مذهب ایشان ندارد . وبر تقدیریکه روایت آن صحیح باشد . و حال آنکه این حدیث معروف نیست و روایت نکرده آترا از محدثین که در کتب مذکورند و بنهایت آنچه در این حدیث است . برتقدیریکه این حدیث راروایت کرده باشند و افترا نباشد آنستکه خبرواحد باشد . و این معلوم است که اخبار آحاد موجب آن نمیشود که ما جزم کنیم برالله تعالی بواسطه آن برحالی از حالات.

و اما آنکه گفتیم بر تقدیریکه این حدیث صحیح باشد دلالت بر مذهب این طایفهآ ندارد . از برای آنستکه پاک کردن ابوعبد الله (ع) خاکرا از رخسار یسر خود نص نیست برامامت آن پسرنه بحسب دلیل و عقل نه بحسب دلیل نقلونه در عرف وعادت . و همچنین جسبانیدن پسررا بسینه خود و همچنین فرمودن آنحضرت (ع) که پدرمن مرا خبرداده زود باشد که متولد شود از برای توپسریکه شباهت بمن داشته باشد و فرمودن آنحضرت (ع) که پدر من مرا ما مورساخته که نام پدرمرا براین یسر بگذارم و کفته که این یسرتو برسنت رسول خواهد بود .

هیچیک ازاینها نه فرادی فرادی و به جموع دلیل امامت میتواند بود نه بحسب ظاهرونه بحسب تاویل وهر کاه درهیچ یک ازاینها دلالتی برمذاهب ایشان نبوده باشد

با آنکه محمدبن جعفر(ع) خروج بسیف نمود بعداز پدر خود ودعوت کرد مرد مرا بامامت خود و تسمیه کرد خود را بامیر المومنین . وحال آنکه هیچکس از آل ابوطالب که خروج کردنداین نام بر خودنگذاشتند و اجتماع ms393 کردهاند اهل امامت که هر کس این نام برخود گذارد بعد از امیر المومنین (ع) بتحقیق اتیان کرده بمنکری بنابراین چگونه محمد بن جعفر بر سنت رسول بوده باشد پس معلوم شد که در روایت این حدیث توهمی واقع شده یا آنکه دانسته افتراکرده اند .

واما فطحیه پس بدرستیکه امر ایشان نیز واضح است و فساد مدعب ایشان مخفی نیست و از کسیکه در آن تأمل نماید مستور نمیماند . زیرا ایشانادعا نکرده اند نصی از حضرت صادق در باب عبدالله بلکه این مذهب را از آن رو اختیار کردهاند که روایت کردهاند از آنحضرت که فرموده امامت درا کبر اولاد امام میباشد .

و بدر ستیکه این حدیث روایت کرده نشده مگر مشروط بشرطی و آن شرط آنستکه وقتی امامت درا کبراولاد امام میباشد که او معیوب بعیبی نباشد . وبتحقیق طایفه امامیه اعتقاد دارند بامامت موسی کاظم (ع) اتفاق کردهاند که عبدالله مبتلابوده بعیبی دردین . زیرارفته بودهاست بمذهب مرجئه که توقف کردهاند درعلی بن ابیطالب (ع) (1)

بوده و بعد از آنکه از خدمت آنحضرت بیرون رفته آنحضرت (ع) فرموده است: (هذا مرجیء کبیر) و همچنین روایت کرده اند که عبدالله روزی داخل شد بخدمت حضرت صادق(ع) وآنحضرت(ع) حدیث میفرمود بااصحاب خود . پس چون نظربز عبدالله الداخت ساکت شد تا زمانی که او از خدمت آنحضرت بیرون رفت. اصحاب پرسیدند از سبب سکوت آنحضرت . فرمود: (أوماعلمتمانه من المرجئة.) آیا نمیدایید

و بتحقیق ادعای امامت کرده بعد از پدر خود(ع). پس طایفه شیعه برسبیل امتحان ازاو بعضی از مسئله های سهل پرسیدهاند از جواب عاجز مانده و چیزی نگفت . پس چه علت پیش از آنچه ذکر کردیم میباشد از ms394 برای بطلان امامت کسی با آنکه اگر سببی نبوده باشد که مانع امامت او باشد . هر آینه جایز تبود بر حضرت صادق (ع) که دریغ دارد نص را براو واگر دریغ نمیداشت هر آینه اظهار آن میفرمود و اگراظهار میفر مود البته منقول میشد و معروف میبود و دراینکه اینطایفه عاجزند از بیان نص از آنحضرت(ع) دربارهآ عبدالله دلیل واضح است بر بطلان مذهب ایشان .

گفته است شیخ ادام الله عزه که پس همیشه طایفه امامیه بعداز این جماعت که ماذ کر کردیم باقی بودند بر نظام امامت یعنی در امامت مرتکب خلاف حق نشدند . بلکه بامامت موسی کاظم (ع) گرویده بودندتا آنکه الله تعالی قبض کرد روح مقدس موسی کاظم (ع) را . پس بعداز آن چندین فرقه شدند یکفرقه از آن فرقهها که بحسب عدد بیشتر بودند اعتقاد کردند بامامت امام رضا(ع) و گرویدند به نص بر آنحضرت (ع) . و بتحقیق سلوک نمودند در این مذهب طریقه بهتر را و فرقهآ دیگر قائل شدند بوقف برامام موسی کاظم (ع) . یعنی ایستادند برامامت آنحضرت و تجاوز نکردند از آن و ادعا نمودند حیات آنحضرت را و گمان کردند که او(ع) مهدی منتظر است . واین طایفه را و اقفیه مینامند و کفته اندفرقهآ از ایشان که امام موسی کاظم (ع) وفات نمود . لیکن عنقریب مبعوث خواهد واوست امام قائم منتظر.

واما طایفه وافقیه اختلاف کردهاند درشان امام رضااع) وهر که قائم شد بعد از آن حضرت با مرامامت (ع) . پس بعضی ازایشان کفتند که این جماعت (ع) خلفا وو کلا

و فرقه دیگر بعد از آنکه حضرت امام رضا(ع) را امام میدانتند بدر رفتند از حق وقائل شدند بقول بسیارسست وانکار نمودند موت امام موسی کاظم(ع) و محبوس شدن اوراو گمان کردند که مردم در مشاهده این معانی اشتباه کردهاند وادعا کردهاند که آنحضرت (ع) زنده است و غایب شده و او (ع) مهدی است . و گمان کرده اند که آنحضرت (ع) محمد بن بشر مولی بنی اسد را خلیفه خود کرده ورفته اند باین قول بغلو وقول باباحت یعنی همه چیزرا مباح گردانیدند و گرویدند به تناسخ.

و اما طایفه واقفیه یس بدرستیکه استدلال کرده اند بر مذهب خود باحادیثی که استدلال کرده اند آیرا از ابوعبد الله جعفر صادق (ع) که آنحضرت دروقتی که متولد شد موسی بن جعفر(ع) داخل شدبر حمیدهآ بربریه که والدهآ موسی کاظم (ع) استیس فرمود باو : (بخ بخ حل الملک فی بیتک) مبارک باد ترا مبارک بادترا که در آمد ملک بخانهآ توو هم چنین روایت کرده اند که پر سید نداز حضرت صادق (ع) از اسم قائم پس فرمود (اسمه حدیدة الحلاق .) نام او نام آهن سرتراش است (یعنی موسی که بحسب لغت عرب نام تیغ سرتراشانست . م. ت) .

پس کفته میشود بفرقه (واقفیه) که چه فرق است میان شما ومیان (ناووسیه) که قائل شدهاندبوقف برابوعبد الل(ع) وهمچنین (کیسانیه) که قائل شده اند بوقف برابو القاسم محمد بن حنفیة رحمة الله . وهمچنین (مفوضه) که الکار وفات حضرت امام حسین زع) نموده اند و کفته الد که قتل آنحضرت مشتبه شد برمردم . و همچنین طایفه

یس بهر چیز که ایشان باطل کننداین مذاهب را که ایشان نیز باطل میدانند بدرستیکه ما نیز بهمان چیز باطل میکنیم این ms396 مذهب ایشان را که وقف است بر امام موسی کاظم (ع). پس گفته میشود باین طایفه در آن حدیثی که دست بر آن زدهاند که از کجا دانستید که حضرت صادق اراده نکرده است بملک در این حدیث امامت را بر جمیع خلایق و فرما نفرمائی امرونهی را . وچه دلیلی داریدبراینکه قول آنحضرت بحمیده بربریه که گفت مبارک باد ترا که در آمد ملک بخانه تواین معنی دارد که موسی کاظم (ع) خروج بسیف خواهد کرد وعالمگیر خواهد شد. آیانشنیده اید الله تعالی میگوید: فقد آتینا آل ابراهیم الکتاب والحکمة وآتیناهم ملکا عظیما (1) و حال آنکه اراده نکرده است از ملک عظیم مگرملک دین و ریاست برعالمین را

واما قول اینطایفه که از حضرت صادق (ع) پرسیدند از اسم قائم فرمود که اسم آهن سر تراش یعنی موسی . یس بدرستیکه اگر صحیح باشد این حدیث با آن که معروف و مشهور نیت . میگوئیم از کجا معلوم کردید که از آنحضرت اسم قائم بامر امامت را نیر سیده اند و حال آنکه هرامامی قائم است بامر بعد از پدرخود و ممکن است که آحضرت اسم قائم بر امامت را بعد از خود فرموده باشد بدرستیکه سوای کوری دل دلیل بر کرویدن بر چنین مذهبی نیست ویا آنکه میکوئیم با ینطایفه که چه دلیل دارید بر امامت ابوالحسن موسی کاظم (ع) و از روی کدام برهان میگوئید که پدر آنحضرت بر آنحضرت نص کرده.

پس بهر چه دست زنند در اثبات این ما بهمان چیز ثابت میکنیم و می نمائیم بایشان امامت امام رضا(ع) وثبوتنص رابراو(ع ادر امرامامت . وبدرستیکه این بیانیست که مخلص ندارند از آن زیرا هیچ تفاوتی در اثبات امامت موسی کاظم(ع) و اثبات

و اما آنجماعت که گمان کردهاند که حضرت رضا(ع) و هر که بعد از آن حضرت قائم است، بعد از آنحضرت بامرامامت (ع) وو کلای امام موسی کاظم(ع)اند وایشان ادعای امامت از برای خود ms397 نکرده اند. پس بدرستیکه این قول مبهوتیست که اصلا فکر نمیکند درابطال ضروری و بدیهی. زیراجمیع شیعهآ این جماعت (ع) وغیر شیعهآ ایشان بلکه هر که نظر کند و ملاحظه نماید بیقین میداند که ایشان (ع) ادعای امامت کرده اند وخوانده اند بامامت خود مخصوصین خودرا ازمردمان . وبدرستیکه اصلا فرق نیست میان این جماعت و میان فرقهآ شانهآنا دره از کیسانیه که ادعا کرده اند که امام حسن وامام حسین (ع) دو خلیفهآ محمد بن حنفیه بوده اند و مردم را دعوت با مامت محمد بن حنفیه میکردند و بیعت مردم باایشان نه برامامت ایشابود بلکه از مردم از برای امامت محمد بیعت میگرفتند و بدرستیکه این قولیست که وضوح فساد و بطلان آن مستغنی میسازد اینکس رادر تطویل سخن در آن .

واما (بشریه) پس بدرستیکه دلیل وفات ابوالحسن موسی کاظم (ع) و امامت امام رضا(ع) وبطلان حلول واتحاد ولزوم شرایع وحلان وحرام و فساد غلو بطلان تناسخ دلالت میکند چه جداجدا وچه مجموع برفساد مذهب ایشان.

کفته است شیخ ادالم له عزه یس طایفه امامیه مستمر شدند برقول باصول امامت درمدت حیات امام رضا(ع) و چون آنحضرت وفات کرد خلیفه کرد پسرخود ابوجعفر امام محمد تقی را(ع) و آنحضرت (ع) دروقت وفات امام رضالع) هفت ساله بوده .

طایفه امامیه اختلاف کردند و متفرق شدند بسه فرقه. یک فرقه رفتند برطریقه مستقیم امامت واعتقاه کردند بامامت ابوجعفرامام محمد تقی (ع) ونقل کردند نص را برامامت او(ع) و این فرقه بحسب عدد بیش از فرقههای دیگر بودند . وفرقه دیگر بعد از اینکه قائل بودند بامامت امام رضااع) رجوع کردند از آنقول و مرتد شوند و کرویدند بقول واقفیه وفرقه دیگر قائل شدلد بامامت احمد بن موسی کاظم (ع) .

پ گفته میشود بایشان سوای جماعتیکه رجوع کردند بعد از اعتقاد بامامت امام رضا جلا بمذهب واقفیه . زیرا ما باطل کردیم مذهب واقفیه را اینکه شما که قائل شدید بامامت احمدبن موسی کاظم بعد از امام رضا (ع) چه دلیل دارید برامامت امام رضا (ع) .

پس بدرستیکه بهر دلیلی که ایشان اثبات کنند امامت امامرضا (ع) رامابهمان دلیل اثبات میکنیم برای ایشان امامت امام محمد تقی را (ع) . و بهر چیزیکه این طایفه طعن زنند در نقل نص برامامت امام محمدتقی (ع) . پس بدرستیکه طایفه واقفیه بهمان چیز طعن میزنند بایشان درنقل نص برامامتامام رضا (ع).

پس بهر چه اینطایفه رفع طعن و اقفیه کنند ما نیز بهمان چیز دفع میتنیم طعن ایشاترا در نص بر امامت امام محمد تقی (ع) . و بدرستیکه ایشانرا از این سخن مخلص نیست .

با آنکه آنچه مشتبه شده برایشان از جهت سن امام محمد تقی (ع) فساد آن و بطلان آن نهایت وضوح و ظهور دارد . زیرا کمال عقل را انکار نمیتوان کرد در حجج الله تعالی باوجودصغرسن . بدرستیکه حق تعالی فرموده :

قالوا کیف نکلم من کان فی المهد صبیا قال انی عبدالله آتانی الکتاب وجعلنی نبیا (1)

پس الله تعالی خبرداده از حضرت عیسی (ع) بسخن کفتن در کهواره و همچنین الله تعالی فرموده در قصهآ یحیی (ع) که : (وآیتناه الحکم صبیا) (2)

و بتحقیق اجماع کردهاند جمهور شیعه وجمیع آنکه مخالف است در مذهب

وهر گاه حال براین منوال بوده باشد که ماذ کر کردیم از مخصوص گردانیدن الله تعالی حجج خود را بحالی چند که در دیگران یافت نشود . یس باطل شد آنچه ms399 این طایفه دست زده اند صغرسن امام محمدتقی (ع) در اثبات مذهب خود.

با ایغکه این طایفه اقرار کردهاند ظهور معجزات برائمه (ع) وخرق عادت در ایشان . یس بتحقیق باطل میشود اصلی که بآن اصل ابطال میکنند امامت امام محمد تقی را (ع) .

زیرا بیش از این نیست که کمال عقل آنحضرت (ع) در صغرسن معجزه وخرق عادت باشد . و براین خود اقرار نمودهاند در ائمه (ع) . واگر قائل نیتند بمعجزات از برای ائمه (ع) پس اینطایفه مانند معتزلهاند که انکار نمودهاند معجزات را در غیر پیغمبران (ع) . و باطل نموده ایم مذهب طایفه معتزله را که گفتهاند معجزات مخصوص پیغمبرانست و در ائمه نمیباشد . و بدرستیکه این مقدار سخن کافیست در نقض مذهب ایشان چنانچه حکایت کردیم

کفته است شیخ ادام الله عزه پس ثبات قدم و رزیدند طایفهآمامیه که کرویده بودند بامامت امام محمدتقی (ع) در قائل شدن بامامت ابوالحسن امام علی النقی (ع) بعد از امام محمد تقی علیه السلام ونقل نمودن نص بر آنحضرت از امام محمد تقی (ع) مگرفرقه قلیلی که بیرون رفتند از جماعت خود و قائل شدند بامامت موسی فرزند امام محمد تقی (ع) که برادر امام علی النقی علیه السلام بود .

پس بعد ازاندک زمانی که براین مذهب بودند باز رجوع نمودند بحق واعتقاد کردند امامت امام علی النقی را علیه السلام و حکم کردند پبطلان امامت موسی فرزند

وحال براین منوال بود تا وفات کردامام علی النقی (ع) بعداز آن متفرق شدند بچند فرقه .

پس فرقهآ که بیشتراز همهآ فرقهها بودند بحسب عدد گرویدند بامامت ابومحمد حسن بن علی عسکری (ع) . نقل نمودند نص را بر آنحضرت (ع) از پدرش (ع) وثابت کردند نص را وفرقهآ دیگر از امامیه قائل شدند که امام بعد از امام علی النقی محمد فرزند امام علی النقی (ع) که برادر امام حسن ms400 عسکری علیه السلام است و گمان کردهاند که امام علی النقی علیه السلام نص بر امامت محمد کرده است در زمان حیوتش .

و بدرستیکه این محمد که مذکور شد وفات نمود در زمان حیات امام علی النقی. لیکن این طایفه منکروفات او شده و گمان کردهاند که نمرده است بلکه زنده است و او امام منتظراست .

وفرقهآ دیگر که ایشان نیز بدر رفتند از اصل امامت قائل شدند که امام بعد از این محمد که مذکورشد که فرزند امام علی النقی باشد برادر اوست که جعفر بن علی باشد و گمان کردند که امام علی النقی نص فرموده برامامت او بعد از محمد که مذکور شد و اعتقاد کردند براینکه جعفر قائم است بعد از پدرش (ع).

پس کفته میشود بفرقهآ اول از کجا دانستید که امام بعد از امام علی النقی پسر آنحضرت (ع) محمد است و چه دلیل دارید براین دعوی .

پس اگر ادعای نص کنند طلب میکنیم لفظ نص را وحجت را بر آن . و بدرستیکه هر کزنمی یابند لفظی را که دست زنند بر آن در اثبات نص وندارند تواتری که اعتماد بر آن نمایند. زیرا از قلت عدد بمرتبهآند که عدد ایشان بسر حدتواتر نمیرسد تاقطع عذر ما بآن تواندشد . با آنکه منقرض شدماند بحیثیتی که از ایشان

همچنین گفته میشود بایشان در ادعای حیات محمد که امام خود میدانند آنچه گفته شد بکیسانیه و ناووسیه و واقفیه . پس بهر چه ایشان این مذهب را باطل کنند ما نیر بهمان حجت این قول ایشانرا باطل میکنیم و بدرستیکه مخلصی از آن ندارند .

و اما اصحاب جعفر که اعتقاد کردهاند بعداز محمد که فرزند امام علی النقی علیه السلام جعفر است . پس بدرستیکه بنای مذهب ایشان بر امامت محمد است . و هر گاه ساقط شد قول بامامت محمد بواسطه عدم دلیل ms401 بر آن و وجود دلیل برامامت امام حسن عسکری (ع) . پس بدرستیکه ظاهر میگردد بطلان قول اصحاب جعفر که قائل بامامت اوشدهاند .

گفته است شیخ ادام الله عزه پس چون وفات کردابو محمد امام حسن عسکری (ع) متفرق شدند اصحاب آنحضرت (ع) بچهارده فرقه بنا بر آنچه ذکر کرده و حکایت نموده است این را ابومحمد حسن بن موسی رحمة لله

پس آن فرقه که بحسب عده بیشتر بودند قائل شدهاند بامامت قائم منتظر صلواةالله و اثبات کردندولادت آنحضرترا علیه السلام و تصحیح کردندنص را بر آنحضرت (ع) و گفتند که آنحضرت همنام رسول است و مهدی خلایق است و اعتقاد کردند که آنحضرت را دو غیبتاست یکی درازتر از دیکری و غیبت اول از این دو غیبت کوتاه تر است از ثانی .

و غیبت اول را قصری و صغری میگویند و اعتقاد کرده اند که مر آنحضر ترادر غیبت صفری نواب و سفرا بوده است و روایت کرده الد این فرقه از شیوخ خود و ثقات خود که امام حسن عسکری علیه السلام ظاهر کرهانیده است آنحضرترا علیه السلام برایشان ونموده است شخص آنحضرترا (ع) بایشان.

و این فرقه اختلاف کردهاند در سن آنحضرت (ع) نزد وفات پدرش (ع) پس بسیاری از این فرقه گفتهاند که سن آنحضرت (ع) در آنوقت پنج سال بود . زیراینر او (ع) وفات کرد در دویست و شصت از هجرت و بود مولدقائم(ع) درسال دویست و ینجاه و پنج و بعضی دیگر از این فرقه گفتهابد که مولدقائم (ع) درسال دویست و پنجاه ودو بود . پس بنابراین سن آنحضرت نزدوفات پدرش هشت سال باشد.

و همکی این فرقه میگویند که وفات نکرد پدرش (ع) مگر آنکه حق تعالی کامل کردانید عقل قائم راو تعلیم کردباو (6) حکمت و فصل خطابر او ممتاز گردانید او را از سایر خلایق باین صفات کمال .

زیرا او (ع) خاتم حجج و وصی اوصیااست و قائم زمان وصاحب ms402 امراست واستدلال کردهاند این فرقه در جوازاین معنی بدلیل عقل بنحوی که بر طرف شود محال بودن این معنی ودر تحت قدرت داخل گردد بقول خدایتعالی در قصهآ عیسی الا . ( ویکلم الناس فی المهدو کهلا . (1) و در قصهآ یحیی : (وآتینا الحکم صبیا. (2)

و گفته اند این فرقه که صاحب الامر للجلا زنده است و نمی میرد واگر چه باقی ماند هزارسال تا آنکه پر کند زمین را از عدل وقسط همچنانکه پراست ازظلم و جورو همچنین کفته انداین فرقه که آنحضرت بلا در وقت ظهورجوان وقوی خواهد بود مانند فرزندان سی سال و کسری . و بدرستیکه این را از جمله معجزات آنحضرت شمرده اند و گردانیده اند این را از جمله دلایل و آیات او ج

وفرقه دیگر از آن جماعت که گرویده بودند بامامت امام حسن عسکری لجا گفته اند که اوزنده است ونمرده بلکه غایب شده است واو قائم منتظراست .

و فرقه دیگر کقتند که امام حسن عسکری وفات کرده بعد از فوت زنده خواهد شد واو قائم مهدیست و استدلال کرده اند این فرقه بچیزی که روایت کرده اند که قائم را بواسط آن قائم میگویند که قائم میگردد بعد از موت.

و فرقه دیکر کفتند که امام حسن عسکری ل الا وفات کرد بیشک و امام بعد از

و فرقهآ دیگر از آنجماعت که کرویده بودند بامامت امام حسن عسکری رجوع نمودند از امامت آنحضرت دروقت وفات و گفتند که او للجلاامام نبود بلکه مدعی باطل بود . همچنین انکار تمودند امامت محمد برادر امام حسن عسکری رالا و گفتند که امام جعفربن علی النقی است بنص امام علی النقی براو . و ms403 گفتند که ما از این جهت قائل شدیم باین قول که محمدوفات کرد درزمان علی النقی لا وامام نمی میرد در زمان حیات پدرش . وامام حسن عسکری للجلایس نبود از برای او فرزندی وامام از دنیا بیرون نمیرود تا آنکه باشد مراورا فرزندی. لهذا اعتقاد کردیم بامامت جعفر .

و فرقهآ دیگر گفتند که امام محمد بن علی است که برادرامام حسن عکری با شدلا و این طایفه بعد از آنکه قائل بودند بامامت امام حسن عسکری (ع) از آن رجوع نموده باین قول قائل شدند . و همچنین ادعا کردند حیات محمد مذکور رابعد از آنکه بموت او کروبده بودند .

و فرقهآ دیگر گفتند که امام بعد ازامام حسن عسکری پسر اوست واو منتظر است واو علی بن حسن است. و گفتند که نیست چنین که طایفه قطعیه میگویند که او محمد بن الحسن است و بعد از آنکه قائل بقول مذکوربودند از آن رجوع نموده فائل شدند بقولقطعیه درزمان غیبت بحیثیتی که اصلا اختلاف درمیان ایشان نبود.

و گفتند فرقهآ دیگر که قائم فرزند امام حسن عسکری است (ع) متولدشده بعد پدر خود بهشت ماه و اوست منتظر و این جماعت تکذیب کردند قول آن فرقهآ را که گفته اند قائم منتظر متولد شد درزمان حیات پدرخود (ع) .

و گفتند فرقهآ دیگر که امام حسن عسکری وفات کرد بی آنکه اورا(ع) قرزندی باشد بحسب ظاهر . ولیکن بعضی از کنیز ان آنحضربتلع) دروقت وفات او[ع) حامل

و کفته اند فرقهآ دیگر اینکه امامت باطل شد بعد از حسن عسکری وائمه بر طرف شدند و درزمین حجتی از آل محمد باقی نمانده بلکه حجت اخبار و روایاتیست که باقی مانده ازائمهآ ms404 متقدمین (ع) و گمان کرده اند این فرقهآ که خالی بودن زمین ازحجتی جایزاست هر گاه غضب کند الله تعالی بربند گان و تعیین نکردن حجت را عقوبت از جانب الله قرار داده اند.

و گفته اند فرقهآ دیگر که محمد بن علی برادر امام حسن عسکری درحقیقت امام بود با پدرخود که امام علی النقی باشد . و او در وقت احتضاروصیت کرد بغلامی که او را بود نفیس تام و بود آن غلام محل اعتماد و ثقه و بآن غلام داد کتب واصلحه را ووصیت کرد که تسلیم کند آنها راببرادراو جعفر. پس آن غلام تسلیم نمود آن امانتها را بجعفر وبود امامت در جعفر بعد از محمد باین ترتیب که مذکورشد .

و گفته اند فرقهآ دیگر که ما دانستیم حسن عسکری (ع) امام بود . پس چون الله تعالی قبض نمود روح او را مشتبه شد امرامامت برما پس نمیدانیم که آیا جعفر امام است بعد از حسن عسکری (ع) یا دیگری و آنچه واجبست برما آنستکه جزم کنیم که ناچاراست درهر عصری از امامی . واما اقدام نمیکنیم بر قول بامامت کسی بعینه تا ظاهرشود بر ما امامت آنکس .

و گفتند فرقهآ دیگر که امام بعد از حسن عکری (ع) بر فرزند او محمد است واو منتظراست لیکن وفات کرده وعنقریب زنده خواهد شد و خروج بسیف نموده پرخواهد ساخت زمین را ازقسط وعدل چنانکه پرشده است ازظلم وجور .

و گفتند فرقهآ چهاردهم ازاین فرقهآ ها که مذکورشد که امام حسن عسکری لا امام بود بعد از پدرخود علی النقی ولیکن در حالت احتضار نص کرد برامامت برادرخود جعفربن علی(ع) وجعفرامامست بعد ازاوبنص وبورائت .

و کمان کردند که آنچه داعی شدایشان رابراین قول آنچیزیست که واجباست در عقول از و جوب امامت با نبودن فرزند امام حسن عسکری (ع) و گمان کردند که باطلست دعوای آنکه ادعا کرده و جود فرزندرا ازبرای امام حسن عسکری (ع) چنانکه ms405 طایفه اثنی عشریه اعتقاد کردهاند .

کفته است شیخ ادام الله عزه بدرستیکه تیست از این فرقه ها که نا بردیم فرقهآ موجود درزمان ما که سال سیصد و هفتادوسه است سوای فرقهآ امامیه اثنی عشریه که قائلند بامامت فرزند امام حسن عسکری (ع) که همنام رسول رأله است و جزم بحیات آنحضرت وبقای او تا و قتیکه قائم شود بسیف چنانکه شرح کردیم پیش از این از قول اینطایفه.

و بدرستیکه این فرقه اکثر فرقههای شیعه اند بحسب عددودانشمندان ومتکلمان وصالحان وعبادوفقها واصحاب حدیث وصاحبان علم ادب وشعراند و ایشان روشناس طایفهآ امامیه وروسای جماعت خود و معتمد علیهاند دردیانتوما عدای ایشان منقرض شدهاند بحیثیتی که هیچکس نمیداند از این چهارده فرقهآ که مذکورشد احدیرا که در ظاهر قائل باشد بیکی از این مذاهب وبوده باشد بر وصف دیانت بغیر از فرقهٔ‌اتنی عشریه و بدرستیکه ازما عدای این فرقه نیست حاصل مکر حکایتی ومکراراجیف بوجود قومی ازایشان که صحت آن بثبوت نمیرسد.

و اما فرقه ایکه قائل شده اند بحیات ابومحمد یعنی امام حسن عسکری (ع) پس بدرستیکه میکوئیم بایشان که فرق است میان شما ومیان واقفیه و ناووسیه وبتحقیق که اصلا فرق نمی یابند و چنانکه ایشان را باطل میدانند بطلان خودشان نیز لازم میآید.

و اما فرقه ایکه کمان کرده اند که ابومحمد حسن عسکریا بعد از موت زنده میشودراوقائم منتظراست. پس بدرستیکه کفته میشود بایشان که هر کاه جایز

و بدرستیکه این قول خروج است از مذهب امامیه چنانکه هیچ یکاز امامیه بر آن ترفته اند و قائل شدن است بقود خوارج و معتزله و هر که از شیعه قائل باین قول شودما بهمنان دلیل که قول خوارج ms406 و معتزله را باطل کرده ایم دست میزنیم واثبات میکنیم وجوب امامت رادرهرعصری از اعصار.

یس میگوئیم بایشان از کجا دانستید امام حسن عسکری هنوززنده نشده است و بعد از این زنده خواهد شد. و بدرستیکه باین سخن باطل میشود مذهب ایشان که بمحض گمان و توهم است و دلیل بر آن ندارند .

و اما آنچه استدلال کرده اند بآن از اینکه قائم را قائم ازاین جهت میگویند که بعد ازموت زنده میگردد و قائم میشود بامرامامت یس بدر ستیکه احتمال دارد که مراد ازاین عبارت آن باشد که قائم از این جهت مسمیاست بقائم که بعداز آنکه ذکر او مرده باشد . یعنی امت از او غافل باشند قئم خواهد شد بامرامامت نه آنکه مراد مرگ او بوده باشد بحسب حقیقت . با آنکه این طایفه دراین استدلال اصلا فرق نمی یابند میان خود و میان کیسانیه. آمده است روایت باینکه قائم را از آن جهت قائم میگویند که قائم میسازد دینی را که مندرس شده است و ظاهر میگرداند حقی را که مخفی مانده است و قائم میگردد بحق بی آنکه تقیه کند در چیزی ازدین . و این روایت باطل میکند دعوای این طایفة را .

واما فرقه ایکه کمان کرده اند که جعفربن علی النقی (ع) امامست بعد از برادر خود حسن عسکری لا پس بدرستیکه اختیار نموده اند این مذهب را از طریق ظن و وهم بدون آنکه خبری یا روایتی بایشان رسیده باشد که نظر در آن باید کرد که به بینیم دلالت برمذهب ایشان دارد یانه و بدرستیکه فرق نیست میان این فرقه ومیان آنکه ادعا کند امامت را بعد از حسن عسکری جلا از برای بعضی از آل ابوطالب و اعتماد نماید بر محض دعوابی آنکه برهان بر آن داشته باشد.

و اما آنچه استدلال کردهاند از ابوعبد الله للا که آنحضرت للبلا فرمودهاست امام کسی است که یافت نشود ملجائی مگربسوی او . پس ms407 بدرستیکه گفته میشود بایشان از کجا گمان کردید که ملجائی یافت نمیشود مگربسوی جعفر. واز کجا دانستید که ملجاء وپناه فرزند امام حسن عسکریلا نیست . با آنکه اکثر امامیه نقل کردهاند نص را براو .

یسا کر بگویند و اجب نیست برما اثبات کنیم و جود کسیراکه مشاهدهٔ‌اوتکردیم میگوئیم بایشان چرا و اجب نباشد این معنی را هرگاه دلالت کند دلائل بروجود او هر چند مشاهده نشده باشد . با آنکه سزاوارنیست که ثابت کرده شود امامت از برای کسیکه نص بر او نباشد . چنانکه جمیع امامیه باین قائلند . با آنکه این دلیل که ایشان دست بر آن زده اند ممکن است دست زند بر آن هر کس که ادعا میکند امامت را از برای یکی از آل ابوطالب بعد از حسن عسکریلا وبگوید که من بامامت فلانکس قائل شدم زیرا نیافتم ملجائی مگر بسوی او .

واما فرقه ایکه رجوع کردند از امامت امام حسن عسکری (ع) وانکار نمودهاند امامت محمد برادر آنحضرترا (ع) . پس بدرستیکه حجت می آریم بر ایشان بدلیل امامت حسن عسکری (ع) ازنص که متواترشده از پدرش (ع) براو(ع) و همچنین طلب میکنیم از ایشان دلیل برامامت امام علی النقی (ع) . پس بدرستیکه بهر چه ایشان اعتماد نمانید و در این باب ما نیز بهمان اعتماد نموده برمیگردانیم ایشانرا از انکار امامت امام حسن عسکری (6) . و اما انکار ایشان امامت محمد برادر امام حسن عسکری را(ع) . پس بتحقیق که صواب است و مانیز موافقیم باایشان درصحت این قول واما استدلال ایشان از برای رجوع از امامت امام حسن عسکری باینکه وفات کرد و نماند از او(ع) فرزندی پس بدرستیکه این استدلال اعتماد است برتوهم . زیراامام حسن عسکری (ع) بتحقیق حاصل شد از او فرزندی که قائم منتظراست و دلایل بر امامت او(ع) پیش از آنستکه که شمردن آن ممکن باشد ونیست اینکه هر کاه مشاههه تباشد امام باطل باشد امامت او و له آنکه هر کاه وجود امام ms408 بحس مدرک شود یا آنکه از

واما فرقه ایکه رجوع کردهاند از امامت امام حسن عسکری لا و قائل شدهاند که امام محمد برادر آنحضرت (ع) است پس بدر ستیکه این طایفه مانند طایفه پیشاند و شخن با ایشان مانند سخن است با طایفه پیش با آنکه ایشان مبهوت ترند از طایفهآ پیش و مکابره بیش از ایشان میکنند زیرا انکار میکنند امامت کسیراکه زنده است بعد از پدرخود(ع) و ظاهر شده از او آنمقداراز علوم که دلالت کرده بر امتیاز او از کل امت وادعا میکنند امامت کسیرا که مرده است درحیات پدر خود وظاهرنشده از او علمی و نه از پدرش (ع) بر او نصی بعد از آنکه اعتراف کرده اند بموت او و بدرستیکه اینطایفه بسی ساقط اند از درجه اعتبار .

و اما فرقه ایکه اعتراف کرده اند بوجود فرزند از برای حسن عسکریل و اقرار نموده اند باینکه او(ع) منتظراست. لیکن گمان کرده اند که او علی است نه محمد . پس بدرستیکه نزاع ما و میان ایشان از نام است نه در معنی و کلام ما باایشان در نام است و بس پس سزاوار آنستکه طلب کنیم از ایشان روایتی در آن نام که ایشانادعا کردهاند . و بتحقیق که نمی یابند هر گزروایتی که دلیل ایشان شود وحال آنکه اخبار وروایات منتشراست در میان طایفه امامیه و غیر ایشان در اینکه نام قائم (ع) نام رسول است وحال آنکه نیست دراسماء رسور (ع) علی و اگرادعا میکردند که او احمد است هر آینه بحق نزدیکتر بود . و بدرستیکه اینقدر سخن کافیست در احتجاج براین فرقه.

و اما فرقه ایکه گمان کرده اند که قائم فرزند امام حسن عسکری (ع) است واو(ع) متولد شد بعد از پدر بهشت ماه و انکار نموده اند که او(ع) متولد شده در زمان حیات پدر خود(ع) . پس ms409 بدرستیکه احتجاج میکنیم با ایشان بوجوب امامت از جهت عقل در عصری بلکه در هراحظه و هر چه لازم می آوریم بر طایفه معتزله و ناصبه بدرستیکه لازم می آوردیم بر این فرقه بنابر مذهب ایشان از اینکه لازم می آیدخالی بودن دنیا ازوجود امامی زنده درمدت هشت ماه ومیگوئیم که هیچ فرق نیست میان

واما فرقه ایکه کمان کرده اند که امام حسن عسکری (ع) وفان کرد در آنوقت بعضی از کنیزان آنحضرت (ع) حامله بودند وهنوز وضع آن حمل نشده است پنس بدرستیکه این فرقه مشارکند با فرقهآ سابقه در انکار ولادت قائم (ع) . و هر مفسده ایکه لازم می آید بر فرقهآ سابقه براین فرقه نیز لازم است ولازم می آید براین فرقه ازیرا حملی که صدسال باقیماند از آن چیزیست که تجربه نکرده آنرا عادت و نیامده است در آن روایتی از کسی از سایر طوایف و نیست آنرا نظیری. وبدرستیکه این و اگر چه مقدور الله تعالی است . لیکن جایز نیست کسی ثابت کند او را مگربدلیلی که موجب ثبوت آن باشد . و هر که اعتراف کند باین از این رهگذر که جایز است و مقدوراست . پس اعتقاد کند بوقوع آن بدرستیکه لازم است او را که واجب گرداند وقوع هر مقدوریرا . تا آنکه احتمال راه دهد و بکردد باینکه آبهای روی ms410 زمین کردیده اند طلا و نقره وهمچنین درختهای روی زمین. وشاید که هر کافری که در عالم است هر کاه بخواب رود مسخ کند او را الله تعالی بصورت میمون و سک وخوک بی آنکه کافراطلاع باین معنی بهمرساند. بعد از آن غود فرماید اورابصورت انسان وشاید که در بلاد بعیده از آنجا که خیزان باشد مشهور نتواند شد زنان باشند که یکروز آبستن شوند و روز دیگر بزایند و بدر ستیکه همهآ اینها جهل است و کمرامی که کشادماست برنفس آثراهر که اعتقاد کرده بوجود معجزه وخرق عاهث بدونه لیلی وحجتی . بلکه اعتماد کرده بر جواز این بمحمن قدرت الله تعالی براین .

و اما فرقه ایکه گمان کرده اند امامت بعداز امام حسن عسکری(ع) باطل شد پس بدرستیکه و جوب امامت بدلیل عقلی باطل میکند قول ایشانرا و همچنین باطل میکند قول ایشانرا قول الله تعالی در قرآن مجید (یوم ندعواکل اناس بامامهم . (1) و قول پیغمبر که مضمونش اینست : (منمات وهولا یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة) هر که بمیرد واو نشناسد امام زمان خود را مرده است مردن جاهلیت.

و همچنین قول امیرالمومنین (ع) که مضمونش اینست . (اللهم انکلاتخلی الارض من حجة علی خلقک اماظاهر آمشهوراا و خائفا مغمور الئلا تبطل حججک و بیناتک .) بار خدایا بدرستیکه خالی نمیگذاری زمین را از حجتی که مر تر است برخلق خود یاظامر مشهور یاترسان ینهان تا آنکه باطل شود حجتهای تو و گواهان تو.

و همچنین باز قول پیغمبر که مضمونش اینست .

(فی کل خلف من امتی عدل ان اهل بیتی ینفی عن هذا الدین تحریف الغالین وانتحال المبطلین) که درهر آیندهآ از امت من عادلی است از اهل بیت من که بر طرف میکند ازاین دین تحریف اهل غلور اوتهمت اهل بطلانرا.

و اما دست زدن اینطایفه بقول حضرت صادق(ع) که فرموده است :

(ان الله لا یخلی الارض من حجة الاان یغضب علی اهل الدنیا .)

بدرستیکه الله ms411 تعالی خالی نمیگذارد زمین را از حجتی مگر آنکه غضب کند براهل دنیا . پس بدرستیکه معنی این حدیث آنستکه خالی نمیگذارد زمین را از حجتی ظاهر بدلیل قول امیرالمومنین (ع) که ازپیش گذشت .

و اما فرقه ایکه کمان کردهاند که محمد بن علی النقی (ع) امام است بعد از پدر خود و اووصیت کرده بغلام خودش که نفیس نام داشته وداده است باواصلحه و کتب را وامر نموده باو که بدهد امانت ها را بجعفر . یس بدرستیکه آنچه ییش ازاین ذکر کردیم از حجت بر اسمعیلیه باینکه اسمعیل وفات کرددرزمان حیات پدرش للا باطل میسازد قول این فرقه را. زیرامحمد بن علی وفات کرد درزمان حیات پدرش ومازیاده میکنیم

واما فرقه ایکه اقرار نمودهاند با مامت حسن عسکری للملا و توقف کردماند بعد از او و گفتهاند که ناچار است از و جود امامی درهر عصری . لیکن ها بیقین نمیدانیم که امام بعد ازحسن عسکریلا کیست . یس بدرستیکه حجت برایشان راویات صادقه است که دلالت میکند بر امامت قائم منتظر ونص از پدرش جلابراولا ونیست این کتاب موضع ذکر آن روایات تا آنکه ذکر کنیم آنها را برترتیب .

واما فرقه ایکه اقرار کردهاند بقائم منتظر واینکه او(ع) فرزندامام حسن عسکری لجلا است و گمان کرده اند که او وفات کرده و زود باشد زنده شود و خروج کند بسیف پس بدرستیکه حجت بر ایشان آنچیزیست که و اجب است از و جود امام وحیات او و کمال او وبودن او بحیثیتی که بشنود اختلاف امت را و حفظ کند شرع را . و همچنین حجت برایشان اینست فرق نیست میان موت امام ومیان ms412 نبودن او .

واما فرقه ایکه اعتراف کرده اند با نیکه امام حسن عسکری لللا امام بود بعداز یدرش ل وادعا کرده اند که دروقت احتضارش نص فرمود بربرادرش جعفربن علی و استدلال کرده اند بر مذهب خود باینکه گمان کرده اند که دعوای آنکه قائل شده بنص امام حسن عسکری (ع) بر فرزندش باطلست و گفته اند که عقل موجب امامت است . پس ناچار آنستکه قائل شویم بامامت جعفر بدرستیکه گفته میشود بایشان که از کجا کمان کرده اید که نقل طایفهآ امامیه نص را ازامام حسن عسکری(ع) بریسرش(ع) باطل است وچگونه دانستید که حق نیست و حال آنکه دلیل دلالت کرده بروجوب امامت ووثوق و اعتماد هست برناقلین نص مذکور وهمچنین علامتها برصدق ناقلین از خبردادن درزمان غیبت از چیز چند که واقع شد قبل از وقوع . و بدرستیکه این ناقلین از مخصوصین اصحاب امام حسن عسکری بودند و پیک و رسول بودند میان

و هر گاه حال براینمنوالباشد که ما ذ کر کردیم یس بتحقیق ساقط میشود آنچه این فرقه متعلق بآن شده اند یا آنکه اصلا فرق نیست میان این فرقه و میان کسیکه ادعا کندامامت بعضی از آل ابوطالب راواستدلال کند بطریق این فرقه از اینکه وجود امام واجب است . و فاسد است قول امامیه که گفته اند نص کرد امام حسن عسکری(ع) برفرزند خود (ع) و هر گاه اصلا فرق نباشد میان این دو قول و یکی از آن ms413 باطل باشد بی خلاف پس آن قول دیگر در بطلان و فساد مثل آنقول خواهد بود

شیخ رحمة الله میفرماید پس اینست ای اصحاب که توفیق دهد الله تعالی شما را پارهآ ازسخنان که ماقصد کرده بودیم . و بدرستیکه ماشرح خواهیم کرد این ابواب را وبیان خواهیم کرد سخن رادراین ابواب بر تفصیل و استقصا در کتابی که بعد ازاین تصنیف خواهیم کرد از برای همین مطلب والله التوفیق و ایاه نستهدی الی سبیل الرشاد . مسئله در غیبت، پرسید ند از شیخ رحمة الله پس کفتند باو که آیا نبوداینکه رسو ظاهرشد بعد از آنکه مستورو از نظر مردم پنهان بود و دعوت فرمود مرد مرا بنبوت خود پیش از آنکه هجرت فرماید و بود ولادت آنحضرت معروف و نسب او مشهور وخانه او معلوم . با اینهمه که مذکور شد خبر داده بودند از مبعوث شدن آنحضرت اله در کتابهای آسمانی پیش از آنحضرت وبشارت داده بودند باو در صحف ابراهیم وموسی علیهما السلام ودریافته بودند قریش واهل کتاب علامات آنحضرل

همچنین شماگمان کرده اید ای طایفهآ شیعه که الله تعالی واجب کردانید بر امام حسن عسکری (ع) که مخفی گرداند ولادت فرزند خود را و پنهان دارد اورا از نظر مردم . زیرا فرزند او درمیان ائمه منتظر است وخروج بسیف خواهدنمود . وواجب گردانیده اید شما که فرزند امام حسن عسکری (ع) چون مخصوص است در میان ائمه (ع) بقائم بودن بسیف و منتظز بودن اینکه مخفی بوده باشد خبرولادت او پنهان باشد وشخص او از نظرمردم مستورباشد .

و بدر ستیکه این سخن شما بنابر آنچه ما و صف کردیم از حال پبغمبر که شبیه است بحال فرزند ms414 امام حسن عسکری (ع) نیست مگرفاسد و متناقض .

جواب، شیخ رحمة الله فرموده مصلحت چیزیست که دریافته نمیشوداز راه قیاس و شناخته نمیشود بتوهم و نمیتوان باورسید بنظرها و مثلها. و بدر ستیکه معلوم نمیشود مصلحت مکر از جهت علام الغیوب که مطلع است برضمایر و داناست بعواقب امور بنابر این عقل تجویز میکند که الله تعالی بداند از حال رسول خو باجمیع آنچه شما شرح کردید که آنحضرت مبعوث خواهد شد وعالم را مسخر خواهد ساخت این را که هیچکس اقدام نمیکند بر آنحضرت و در صدد دفع او در نمی آید . یا بواسطهآ خوف از اقدام براین یا بواسطهآ شک در آنچه شنیده بودند از او صاف او که خروج خواهد فرمود که عالم رامسخر خواهد گردانید . یا بواسطه شبهه ایکه عارض شود مرایشانرا در اعتقاد باو صاف آنحضرت.

پس الله تعالی تدبیر فرمود امررسول خود را واحوال اوظاهر ساخت برخلاف آنچه تدبر نمود دربارهآ قائم منتظر که حال او را مخفی داشت . زیرادانست الله تعالی اختلاف حال ایشانرا که اکریکی ظاهر باشد هر آینه دشمنان درصده دفع وقتل او

(بیان) شیخ رحمة الله میفرماید که توضیح میکند آنچه را که ماذ کر کردیم اینکه متعرض نشد احدی از بت پرستان و نه اهل کتاب و نه احدی از ملوک عرب و نه عجم با آنکه متصل شده بود باین جماعت خبر مبعوث شدن پیغمب باینکه بترساند یکی از آباء واجداد پیغمبررا . ونه باینکه تفحص کند حامله بودن یکی از امهات پیغمبررا تابا ینو سیله در صدد دفع آنحضرت در آید. وهمچنین قصدنکردند این جماعت مذ کور ضرررسانیدن را بآنحضرت در حال ولادت ونه در طول زمان او . با آنکه معروف و مشهور بود تا آنکه او ظاهر ساخت رسالت خود رابراکمل وجهی .

و ms415 خلافی نیست دراینکه پادشاهان بنی عباس همیشه تخویف میکردند آباء و اجداد فائم رارع) بخصوص آنچه واقع شد از ابو جعفردوانقی باحضرت صادق (6) . و آنچه بجا آورد هرون باابوالحسن موسی بن جعفر لجلاتا آنکه آنحضرت للا هلاکشد در حبس هرون ببغداد و آنچه قصد کردبآن متو کل نسبت بیدر امام حسن عسکری (ع) که جد قائم (ع) بود. تا آورد آنحضرترا از حجاز و حبس کرد نزد خودش درسر من رأی، و همچنین آنچه واقع شد از امرامام حسن عسکری (ع) بعد از پدرش(ع) تا آنکه قبض کرد الله تعالی روح مقدس او را.

بعد از این مخفی نیست بر هیچکس آنچه بجا آورد معتمد بعد از وفات امام حسن عسکری (ع) از حبس نمودن او کینزان آنحضرت را(ع) و تفحص نمودن از حال ایشان که کدام یک حامله اند . زیرا طایفهء امامیه متفق شده بودند براینگه قائم آل محمد له فرزند امام حسن عسکری خواهد بود . و گمان کرده بود معتمد اینکه ظفر خواهد یافت برقائ و اوراخواهد کشت واز اله طمع طایفه امامیه خواهد کرد. پس دست نیافت معتمد بر مراد خود و باقی ماندند بعضی از کنیزان امام حسن عسکری (ع) در حبس معتمد چندین ماه پس معلوم شد از این بیان که تفاوت داشته حال پیغمبر

وجه دیگر و آن آنستکه بنی هاشم و بنی عبد المطلب و جمیع اهل بیت و خویشان حضرت پیغمبر الله ایمن بودند از رسول زیرا شرف و سعادتیکه از برای پیغمبرال الله بود از رهگذرنبوت شرف ایشان بود و منزلتی که باعتبار رسالت از برای پیغمبر حاصل میشد بایشان عاید میگردید . و بدرستیکه علم ایشان بحال پیغمبر موجب حفظ و نگاهداری و حمایت آنحضرت بود . بواسطهآ آنکه برسد آنحضرت (ع) برتبهآ که امیدوار بودند بآن . پس در یابند ایشان بوسیلهآ آنحضرت منزلت بزرک و ms416 مالک شوند بآن منزلت عظمی دنیا را و اما جمعی که دور بودند بحسب نسب از آنحضرت (ع).

پس بدرستیکه عاجز بودند از رسانیدن ضرر با و زیرا خویشان و اهل بیت آنحضرت عظیم القدر بزرک مرتبه بودند و تسلط داشتند بر منع دشمنان از ضرر بآنحضرت وایشان علم داشتند بحال حامیان و پرستاران آنحضرت وبدرستیکه خویشان نزدیک پیغمبر بحسب مناعت شان و صلابت و عزت زیادتی داشتند بر همهآ طوایف عرب . پس منع میکردند دشمنانرا از اینکه متعرض حال آنحضرت لله شوند یا آنکه این معنی بخاطر ایشان خطور کند و بدر ستیکه این فرق است میان حال ییغمبر که موجب ظهور او و نقل احوال او و بشارت باوست و میان حال قائم آل پیغمبر که موجب استتار او وپنهان بودن ولادت او و مخفی شدن شخص اوست و بتحقیق این ظاهر است از برای کسیکه تامل کند و تدبر نماید در این .

وجه دیگر و آن آنستکه پادشاهان عجم درزمان ولادت حضرت پیغمبر کراهت و مضایقه نداشتند از آمدن پیغمبری که دعوت کند بشرع تازه و میرسیدند از آمدن او برنفسهای خود برملک خود . زیراایشان نیت داشتند ایمان باو را درخاطر ایشان مکنون بود متابعت او و بتحقیق که یهود . بحضرت پیغمبر بر عرب چنانکه الله تعالی فرموده:

فلما جائهم ماعر فواکفر وابه(1) . و اینکه دروقت مبعوث شدن حضرت پیغمبر لل الله مخالفت کردند ودوری جستند به پشیمانی و نیت تازه بود که روی داد ایشانرا و بدرستیکه جاری نبود حال قائم (ع) براین منوال . بلکه معلوم بود از حال پادشاهان زمان ولادت او وولادت پدران او(ع) خلاف این حال ورأی ایشان دربارهآ کسی ازائمهآ که ظاهر میشد دعوت میکردبامامت نفس خودیا کسی ازامت که دعوت میکرد بسوی امامت ائمهآ(ع) خون ریزی و از بیخوبن بر کندن خویشان و اقربابود. وبدرستیکه این تیز فرقیست میان حال پیغمبر ومیان قائم آل محم.

وجه دیگر و آن ms417 آنستکه رسولا مکث فرمود سیزده سال در مکه که دعوت میفرمود مردم رابدین خود و تکلیف مینمود ایشانرا باعتراف بوحدا نیت و گرویدن به تبوت خودش ونسبت سفاهت میدادهر که مخالفت میکرد با آنحضرت و گمراه میشمرد ایشاترا و دشنام میداد خدایان ایشانر او معهذاهیچکس اقدام نمینمود بر قتل او و درست نمی افتاد از برای ایشان و میسر نمیشد دفع او از بلاد خود و نه حبس او ونه منع او از دعوتیکه میکرد.

و بتحقیق ما علم داریم علمی که در آن اصلا شک بخاطر ما خطور نمیکند که دراین زمان واین اوقات اگر یکی از پادشاهان گمان برد که بعضی از آل ابوطالب را بخاطر خطور میکند ادعاء امامت هر آینه میریزد خون او را بمحض گمان چه جای اینکه علم بهمرساند بادعای امامت او و به ثبوت پیونددنزداو و بتحقیق اهل علم همگی میدانند که اکثر آنجماعت که در زندانها محبوس شدند از آل رسول و کشته گردیدند . از این جهت که متهم میشدند بادعای امامت و بمحض گمان که بایشان میبردند ایشانرا محبوس و مقتول میساختند نه آنکه از روی یقین و تحقیق مرتکب قتل ایشان میشدند و بدرستیکه اگر نبوده باشد احدی از آل رسول ا که مبتلا شده باشد باین بلیه سوای موسی بن جعفرا هر آینه کافیست از برای اثبات مطلب ما.

و بتحقیق هر که تامل کند در این امور و فکر نماید در آنچه ذکر کردیم

بدانکه اگر کسی سئوال کند و بگوید آیا چنین نبود که رسو ظاهر شد دراول امردعوت کرد مردم رابدین خود ms418 و عامه و خاصه خلایق علم بوجود آنحضرت (6) بهمرسانیدند و چون خوف بهمرسانید آنحضرت برتفس خود پنهان شد از نظر مردم و غیبت اختیار کرد میبایست که حال قائم (ع) درظهور و استتارچنین باشد که در اول امرنسبت ظهور و شهرت ولادت همه مردم علم بوجود اوبهمرسانیدند و دروقت خوف بسبب غیبت از آسیب و گزند ایمن میبود .

میگوئیم بدرستیکه هر که بیانهای سابق ما را نیک ملاحظه کند جواب این سئوال براو پوشیده نمیماند. با آنکه جواب میتوان گفت که براتفاقات قیاس نمیباشد واز اینکه حال حضرت پیغمبر بحسب اتفاق چنان باشد . لازم نیست که حال قائم(ع) نیز براین منوال بوده باشد. و همچنین مصلحتها مختلف میشود درحد ذات خود و بآنها پی تمیتوان برد مکر بدلیل سمعی که وارد شود از جانب عالم الاسرار جلت عظمته یس سزاوارتباشد که سلوک شود در معرفت مصالح طریق عقل و قیاس . و بدرستیکه پوشیده نمیماند این باب مکر بر کسیکه ناقص بوده باشد علم او بنظر و دور باشد از راه صواب.

و ازجمله حکایات شیخ و کلام او رحمة الله علیه . کفته است شیخ ادام الله حراسته که حاضر شدم در مجلس بعضی از روساء و در آن مجلس بودندجمعی کثیر از متکلمین وفقها و یافتم در آن مجلس ابوا لحسن علی بن عیسی رمانی را که سخن میکفت با مردی از شیعه که مضه وربود بابو العقر موصلی درمسئله ایکه متعلق بود بحکم در

وچون ابوبکراین سخن گقت حضرت فاطمه علیها السلام تسلیم این سخن نموده براورد نکرد . و حال آنکه جایز نبود بر فاطمه علیها السلام اینکه صبر ms419 کند برامر منکر و ترک نماید معروف را و تسلیم کند باطل را . بر تقدیر بکه ابوبکر این حدیث را افترا کرده باشد بر پیغر چنانکه شیعه میگویند خصوصا هر گاه حضرت امیر المومنین جلا در مجلس حاضر باشد چنانکه طایفه شیعه روایت کرده اند .

و هیچ شک نیست دراینکه جماعتی از مسلمانان حاضر بودند نزد ابوبکر و متصل شد این خبر بباقی . و حال آنکه هیچکس انکار ننمود قول ابوبکر را . پس اگر نه چنان باشد که ابوبکر در آنچه روایت کرده محق بوده باشد هر آینه تسلیم نمیکردند جماعت مسلمین قول اورا و براو رد نمیکردند.

پس آنمردشیعه اعتراض کرد بر علی بن عیسی بآنچه روایت شده است که فاطمه علیهاالسلام رد کرد بر ابوبکر و انکار نمود روایت او را و خطبه در اینباب فرمودو استشهاد کرد بر بطلان روایت ابوبکر بظاهرقر آن چنانکه مقام بحث اقتضاء میکرد . پس میگفت بآنمرد علی بن عیسی که آنچه تو میگوئی چیزیست که مخصوص تو واصحاب توست . و آنچه من ذکر کردم از حال حضرت فاطمه علیها اسلام چیزیست که اجماع حاصلست بر آن و بضرورت معلوم است . پس اگر آنچه تو ادعا میکنی که فاطمه علیها السلام رد فرمود برابو بکر حق بوده باشد هر آینه میبایست که خلاف در آن نکنند و حاصل شود بر آن اجماع . همچنانکه حاصل شده است بر آنچه من ذکر کردم یس چون براین منوال نیست معلوم شد آنچه تو ادعا میکنی باطلست

پس سخن گفت آنمردشیعه در برابر اینکلام علی بن عیسی چنان سخنی که من بآن راضی نبودم و بتکرارانجامید سخن درمیان ایشان پس اشاره کرد صاحب مجلس

شیخ ms420 فرمود من صبر کردم تا منقطع شد بحث میان آن هردو و بعداز آن گفتم بعلی ابن عیسی که خبرده بمن از چیزیکه خلافی باشد که آیا اختلاف دلالت میکندبر بطلان آنچیز

پس علی بن عیسی کمان کرد که من اراده دارم که گفتگو کنم در مسئلهآ غیر آن مسئله که در میان او و آنمرد بود و من نشکستهام شرط اورا . پس گفت من نفهمیدم که چه قصد کردی از این سخن ظاهر کن قصدخود را تا باتوحرف زنم.

پس من گفتم که کلام مشکلی نیاور دم که نتوان فهمید و خطاب نکردم باتوبغیر ازبان عربی . وبدرستیکه غرض من از این سئوال معلومست از برای هر کس که داند زبان عربراهر کاه گوش اندازدباین مگر آنکه قصد تواز این تفتیش آن باشد که پرسی از برای چه مطلب این سئوالرا میکنم و فائدهآ آن چیست . و بدرستیکه من اول مرتبه مطلب خود را از سئوالیکه کردم نمیگویم مگر آنکه تولازم آوری برمن از روی بحث و نظر که بگویم. و آنچه من از تو خبر گرفتم معلومست لیکن مکررمیکنم و میگویم چیزیکه اختلاف کنند عقلا در آنچیز که بعضی گویند آن حقاست و بعضی گویند آن باطلست. آیا این اختلاف دلیل بطلان آنچیز است یا آنکه آن چیز حق میتواند بود . هرچند بعضی از عقلا انکار آن نمایند و مخالفت کنند با بعضی دیگر

پس علی بن عیسی گفت چیزی باطل نمیباشد باین سبب که مردم اختلاف کنند در آن بلکه هیچ عاقلی باین ترفته.

پس گفتم ممکن است که حضرت فاطمه علیها السلام انکار کرده باشد برابوبکر ورد نموه باشد براو روایت اورا واحتجاج فرموه باشد بربطلان روایت ابوبکر بقر آن مجید همچنانکه اخبار وروایات دلالت براین میکند و معهذا مردم اتفاق نکرده باشند براین واختلاف ایشان دلیل کذب آنچه کفتیم نباشد بلکه راست باشد. یا آنکهمردم اختلاف کرده باشند در این . و حال آنکه تو برخلاف این ms421 فتوی دادی در وقتیکه

پس گفت من اعتماد نکردم در مدعای خود بآنچه توشنیدی از من که بآمرد گفتم از اینکه اختلاف نمودن مردم دررد کردن فاطمه علیها السلام دلیل کذب و بطلان آنست . بلکه مقدمات دیگر نیز در میان بود که الحال در خاطر ندارم . و لیکن آنچه اعتماد میکنم بر آن الحال کة با تو سخن میگویم آنستکه چیزیکه دلالت میکند بر صدق ابوبکر در حدیثی که روایت کرده است از پیغمبر لالن در باب حکم فدک آنتکه روایت کرده اند از علی بن ابیطالب (ع) که آنحضرت فرموده است حدیث نکرد بامن کسی بحدیثی مگرآنکه من طلب کردم از او قسم خوردن را بر صدق حدیث او . و بتحقیق حدیث کرد بامن ابوبکر و راست گفت ابوبکر . یس اگر ابو بکر نزد امیر المومنین (ع) امین و صادق و عادل نمیبود هر آینه آنحضرت (ع) ترک نمیکردقسم دادن اورا در حدیث و حکم براستی او نمیکرد و ممتاز نمیگردانید او را از مردم دیگر در قم دادن بایشان در روایت حدیث و قسم ندادن بابوبکر. و این دلالت میکند بر آنچه شما دعوی میکنید که ابو بکر افترا کرده در آنحدیث که مذکور شد بر پیغمبر باطل و فاسد است .

پس من گفتم باو اولا اینکه توترک کردی استدلالی که بر آن در ابتداء اعتماد داشتی در وقت بحث باابن مردشیعه و حواله کردی ما رابر چیزیکه نشنیده بودیم از تو بلکه بحث مابا تو در آن استدلال بود که پیش از این میکردی . لیکن ما با تو در اینباب مضایقه نمیکنیم و در چیز یکه الحال اعتماد بر آن میکنی گفتکو میکنیم

بدر ستیکه تو میدانی هر عاقلی که مذاهب را میشناسد و اخبار و روایات را شنید ه اینکه طایفهآ شیعه روایت نکرده اند این حدیث را که تو روایت کردی از امیر المومنین للا بلکه کواهی داده ms422 اند برفساداین حدیث و کذب راوی آن . وروایت نکرده این حدیث را مگر بعضی از سنیان و تسلیم نموده آنرا کسیکه گرویده است بامامت ابو بکرنه دیگری . یس اگرلازم باشد بر شیعه قبول حدیثی که همین سنیان روایت آن کرده باشندلازم خواهد بود برسنیان قبول حدیشی که همین شیعیان روایت

با آنکه آنچه اقرب بحق است در اینمقام آنستکه برابری کند با یکدیگر چنین روایات پس لازم نباشد برهیچ یک از فرقهآ شیعه و فرقئسنی مکر آن حدیثی که هر دوی ایشان روایت کنند و اجماع این دو فرقه بر آن حاصل شود.

و بنابراین ساقط میشود احتجاج تو باین حدیث. زیرا طایفهآ تومتفردند بنقل این حدیث از امیر المؤمنین لا وطایفهآ ماتکذیب میکنند راوی این حدیث را معهذا ما تسلیم میکنیم این حدیشرا از تو و باتو مماشات میکنیم و میگوئیم که وفا نکردهآ تو بحق دلیل واعتماد نکردهآ بربرهان.

زیرا نیست از شرط کسیکه کاذب باشد در قول اینکه کاذب باشد او در جمیع اقوال و نیست از شرط کسیکه صادق باشد در خبری اینکه صادق باشد در جمیع اخبار و بتحقیق می یابیم یهود وانصاری و ملاحده را که کاذب اند دربعضی از چیزها و صادقاند در بعضی دیگر و واجب نیست از برای صدق ایشان در بعضی از چیزها اینکه ما تصدیق کنیم ایشان را در اقوال کاذبه ایشان . و همچنین واجب نیست از برای کذب ایشان ms423 در بعضی از چیزها اینکه ما تکذیب کنیم ایشانرا دراقوال صادقهآ ایشان.

و بدرستیکه ما نیافتیم هیچ عاقلی را که بکرداند تصدیق زید را در چیزی دلیل بر صدق او در جمیع اخبار. وهر گاه حال براین منوال باشد پسه مکن است که ابوبکر خطا کرده باشد در آنچه روایت کرده از پیغمبر درباب میراث و معهذاامیر المؤمنین تصدیق کرده باشد او را در آن چیزیکه روایت کرده از پیغمب. آنچنان روایتی که آحضرت لل ابوبکر را در آن روایت قسم نداده است و بوده باشد علت

با آنکه آنچه روایت کرده ابو بکر از ییغمبر چیزیست که دلالت میکند برصحت او عقل و گواهی میدهد بصواب آن قر آن مجید . پس تصدیق امیر المومنین للا ابو بکررا در آن روایت از جهت عقل وقر آن بوده باند نهازاین جهت که ابوبکر راوی آتست از پیغمبر و نه از این جهت که ابوبکر ظاهر العداله است . زیرا آنچه روایت کرده ابو بکر آنستکه گفته است شنیدم از رسول الله که میفرمود :

مامن عبد یذقب ذنبا فیندم علیه ویخرج الی صحراء فلاة فیصلی رکعتین ثم یعترف به و یستغفر الله عزوجل منه الاغفر الله له.

نیست بنده ایکه گناهی کند یس یشیمان شود بر آن کناه و بیرون رود بصحرایس بکذارد دور کعت نماز پس اعتراف کند بآن گناه و استغفار کند خدای عزوجل رامگر اینکه بیامرزدالله تعالی او را .

و بدر ستیکه این خبر چیزیست قرآن مجید نیز ناطق است بآن گفته است الله تعالی:

و هوالذی یقبل التوبة عن عباده ویعفواعن السیئاث ویعلم ماتفعلون(1)

وهمچنین فرموده ms424 :

(ان الله یحب التوابین ویحب المتطهرین)(2)

و همچنین عقل دلالت میکند برقبول توبه . و هر گاه حال براین منوال باشد باطل میشود آنچیز یکه تودست زدهآ بآن چیز وحال آنکه آنچیز مخصوص ابوبکر بوده در روایت حدیث مخصوصی . زیرا چنین واقع نشده که مکررابوبکر روایت حدیث کرده باشد و امیر المومنین (ع) تصدیق او نموده باشد . و وجه بطلان آن چیزیست که کذشت خبردادن امیر المومنین (ع) از راستی ابوبکر در آن حدیث مخصوص ازبرای

پس علی بن عیسی رمانی چون این سخنان شنید گفت من اعتماد نکردم در عدالت ابوبکر وصدق او برحدیثی که روایت کردم از امیر المومنین(ع) . بلکه ذکر این حدیث را توطئه و تمهید کردم از برای ذکر معتمد علیه خود و توسخن را دراز کردی در معنی آن حدیث و بطول کشانیدی .

و آنچه اعتماد دارم بر آن در عدالت و صدق ابو بکر آنستکه یافتم امیر المومنین (6) را که بیعت کرد با ابوبکر و گرفت عطاء ازاو ونماز گذارددر عقب سر او وانکارنکرد بر او نه بدست و نه بزبان . یس اگر ابوبکر ظالم میبود نسبت بحضرت فاطمه (ع) هر آینه جایز نبود که راضی بوده باشد امیر المومنین (ع) بامامت اوچنین رضائی که منجر شود بآنچه وصف کردم .

پس حفتم بعلی بنعیسی که این سخن تو انتقال دوم است بعد از انتقال اول و تدارک آن چیزیست که از تو فوت شده و تلافی تقصیریست که از توبوجو آمده واگر من وتو عمل کنیم براین گزافها که میگوئی مدارمجلس بافشانیدن مسائل و منتقل شدن از مسئله بمسئله دیگر خواهد گذشت و ازحد خود تجاوز خواهد کرد. بلکه مجلس خواهد کردید مجلس مذا کره که لحظه بلحظه ترامائل بیاد آید وبگوئی. نه مجلس تحقیق جدل و مناظره . و تودرهر مرتبه که ظاهرشد سستی معتمد تو عذر میخواهی باینکه من اعتماد در مدعای خود باین نکردم بلکه ازبرای توطئه و ms425 تمهید ذکر این کردم .

پس خبرده مرا که آنچه الحال ذکر کردی توطئه و تمهیداست یا آنکه براین اعتماد داری . اگر این سخن که الحال کفتی توطئه است عدول کنیم از سخن کفتن بر آن و طلب کنیم از تو محل اعتماد است . واگر این سخن اصل معتمد علیه تواست سخن بگوئیم باتو دراین . با آنکه من نمی فهمم معنی توطئه را. زیرا هرسخنی که استدلال کند کسی بآن وبر مدعائی باطل کرده آن سخن پس بدرستیکه منهدم و

لیکن ما ازاین در میگذریم و در آنچه الحال بنای مدعای خود رابر آن گذاشتی سخن میکوئیم باین روش که چه میگوئی اکر کسی بگوید که این دعوای تو که امیر المومنین (ع) بیعت کرد با ابو بکر دعوائیست معرا از برهان و فرق نیست میان این دعوی ومیانتو که ابوبکر برصواب است در حکمی که کرد برفطمه(ع) درباب فدک یس دلیل بگو براینکه امیر المومنین (ع) بیعت کردبا ابو بکر بنابر آنکه ادعامیکنی. بعد از آن بنابگذار مدعای خود را براین.

زیراا گراکتفا بمحض دعوی کنی مضراست بتو . زیراخصمهای تو نیز دعواهائی میکنند که تو آنها را قبول نداری . و سخن گفتن تو که گفتی امیرالمومنین (ع) نماز گذارد عقب سرابوبکر اگر اراده کردهآ باین سخن آنکه نماز گذارد آنحضرتدر مکانیکه متاخر از مکان ابوبکر . پس ما انکار این نمیکنیم لیکن میگوئیم این دلالت ندارد بر رضای امیر المومنین (ع) از امامت او . واگراراده کردهآ که آنحضرت نماز گذارد در حالتیکه اقتدا کردهبود باو و ماموم بود . ی میگوئیم چه دلیل داری براین . زیرا مامخالفت تو میکنیم دراین قول و میگوئیم که این نیزمانند دعوی اول تواست که دلیل ندارد . و اگر مدارسخن را ms426 بر دعوای بی دلیل بگذاری خصمان تو نیز میتوانند دعوی کرد که ابوبکر کمراه و باطلست واین بتو ضرر میرساند .

واما قول تو که امیرالمومنین اخذعطا کرد از ابوبکر بدرستیکه مااینرا از تو قبول میکنیم. لیکن میگوئیم که این چه دلالت دارد بررضای امیر المومنین(6) از امامت ابوبکر . آیا تو نمیدانی که شیعه میگوید که چون ابوبکر غصب کرده بود حق حضرت امیر المومنین را و حلال نبود بر آنحضرت امتناع از حق خود بواسطه آنکه درایر امتناع تضییع مال خود کرده بودلهذا اخذفرمودعطا را از ابو بکروبتحقیق الله تعالی نهی کرده از تضییع مال واکل اموال بباطل

و بعد از این مراتب از تو میپرسیم که چه فرق است میان توومیان کسیکه همین سخنان ترا بعینه بگرداند حجت درامامت معویه پس بگوید که یافتم من امام حسن وامام حسین علیهما السلام را وهمچنین عبد الله بن عباس وعبدالله بن جعفر وغیرایشان از مهاجرین و انصاررا که بیعت کردند با معویة بن ابی سفیان بعدز آنکه حضرت امام حسن با اوصلح کرد و گرفتند عطا از او و نماز گذاردند در عقب سراو نمازهای و اجبی را وانکار نکردند براونه بدست ونه بزبان.

و حال آنکه توامامت معویه را باطل میدانی. پس بدر ستیکه هر چه تومیگوئی درابطال سخن این مرد که چنین میگوید همان بعینه دلیل است بربطلان این سخنان تو که اعتماد کردی بر آن بی تفاوتی وفرقی.

پس بدر ستیکه علی بن عیسی نگفت سخنی بعد ازاین که قابل نقل باشد و فائده در ذکر آن تصورتوان کرد.

واز جمله حکایات شیخ رحمة الله وادام الله عزه . کفته است شیخ ادام الله عزه که پرسید ازمن ابوالحسن بن علی بن نصر که حاضربود در مسجد عکبری و من متوجه بودم بسوی سرمن رأی. و گعت آیا ثابت نشده نزد ما که امیرالمؤمنین دانا ترین صحابهآ پیغمبرله بود و شناساتر بعلامات و نشانههای دین . و بودند ms427 همکی که فتوی از آنحضرت میگرفتند و علم از وی می آموختند بواسطهآ احتیاج ایشان بآن حضرتلا واستغناء او لللا ازایشان. وآنحضرت رجوع نمیکرد بهیچ یک از ایشان در علمی واستفاده نمیکرد درهیچ باب ازایشان.

پس من گفتم بلی اینست مذهب ما واین چنان واضحست که اصلا خفا ندارد و میسرنیست عاقلی را که دفع کند این را یا اقدام کند برانکاراین مگر آنکه مرتکب بهت ومکابره شود.

پس کفت ابراحسن بدرستیکه بعضی ازاهل خلاف احتجاج کرد برمن دردفع این سخن که کفتم باین روش که وارد شدماست روایت از علی بن ابیطالب اینکه

و همچنین روایت بده است که آنحضرت بلا حکم فرمود در چیزی. پس گفت جوانی از قوم که خطا کردی یاامیر المؤمنین پس آنحضرت لا کفت راست گفتی توو من خطا کردم پس چه چیزاست جواب از این سئوال و چگونه است طریق حل این اشکال

شیخ رحمة الله هیفرماید یس کفتم اول آنچه دراین کلامست اینستکه اخبار و روایات متقابل نمیشوند با یکدیگر و معارضه نمیکنند با هم تا آنکه مساوی باشند در صفت. پس خبریکه ظاهر مستفیض باشد معارضه میکند بامثل خود در صفت ظهور و استفاضه و همچنین خبریکه متواتر باشد معارضه میکند با مثل خود درصفت تواتر و خبریکه شاذ و نادرباشد مقابله میکند بامثل خود درصفت شذوذ و ندرت.

بنابراین میگوئیم آنچه ما روایت میکنیم از مولای خود امیر المؤمنین مستفیض است و متواتر شده بآن خبر بر تحقیق و آنچه این ms428 مرد روایت کرده از امیرالمؤمنین لا ازاین دوحدیث که ذکر کردی.

بدرستیکه یکی از آن دو شاذ است که وارد شده از طریق آحاد و غیر مرضی الاسناد است. ودیگری از آن دوحدیث ظاهر البطلان است . زیرا منقطع شده اسناد آن و تبودن آن در نقلی که معروف و مشهورباشد از ثقات و جایز یست مقابله و معارضه درمثل این اخبار.

بلکه واجب آنستکه ظاهر مستفیض ساقط کند شاذ را و متواتر باطل سازداخبار آحاد را وثانیا آنچه دراین کلام است آنستکه از برای آنچه ذکر کردیم ما از فضل مولای خود امیر المؤمنین للا در علم برسایر خلایق از جملهآ آن و جوه یکی آنستکه قسم دادن امیر المؤمنین (ع) بکسیکه حدیث میکند با آنحضرت لللا از رسول ل لله

و دیگر از آن و جوه آنستکه قسم دادن امیرالمؤمنین با وجود آنکه علم دارد بصدق حدیث مردی از برای آن باشد که موکد شود خبر آن راوی تزد غیر آنضرت م الله ازسامعین. پس شک نکند هر که بشنود آن حدیث را.

و دیگر از آن وجوه آنستکه قم داده باشد آنحضرت در آنچه یقین دانسته از برای آنکه حجت شود از برای آنحضرت هر گاه حکم کند بمضمون آن حدیث براهل عناد و نگوید از اهل عناد کسیکه حکم میکند امیرالمؤمنین باخبارشاذ ونادر

و دیگر از آن و جوه آنستکه قسم دادن آنحضرت لا بکسیکه حدیث میکند در چیزی باشد که متضمن حکمی دردین نباشد. بلکه آن حدیث متضمن باشد ادب را ms429 یاموعظه را یاحکمت را یا مدح کسیرا یا مذمت کسیرا. بنابراین لازم نمی آید که هر گاه آنحضرتلا چنین چیزیرا از غیر خود فرا کیرد اینکه بوده باشد آنحضرت ل عل محتاج درعلم دین بغیر خود یاناقص بوده باشد در علم دین ازرتبهآ آنکر با آنکه لفظ حدیث چنین وارد شده: (ماحدثنی احد بحدیث الااستحلفته.احدیث نکرد بامن هیچکس بحدیثی. مگر آنکه من قسم دادم بآنکس.

پس این معنی بالضروره دلالت میککند برا ینکه آنحضرت قسم میداده با وجود علم بحدیث مردی . زیرا محال است بوده باشد اینکه هر که حدیث کند بحدیشی که آنحضرتا نداد آترا . پس هر گاه ثابت شد آنحضرت لهلا قم میداده است باوجود علم بحدیث مردی معلوم میشود بواسطه یکی از آنوجوه مذکوره است یاغیر آن ازوجوه. پر باطل شد آنچه اعتماد نموده بود خصم بر آن.

واما حدیث دوم پس بدرستیکه ظهور بطلان آن واضح تراز آنستکه مخفی تواند

(أصبت أنت وأخطأت) توراست گفتی ومن خطا کردم

واین معنی واضح البطلان است بنابر آنچه مابیان کردیم. زیرا حال خالی ازاین نیست که مولای ما امیرالمؤمنین(ع) حکم کرده است بخطا و میدانسته است که خطا است یا آنکه حکم بخطا کرده و گمان داشته که آن صوابست.

یس اگر آنحضرت حکم بخطا کرده با علم باینکه آن خطا است لازم می آید که آنحضرت عناد نموده باشد دردین خد ایتعالی و گمراه شده باشد بسبب اقدام برتغییر حکم الله تعالی وحال آنکه او(ع) بزر کتراست ازاینکه کسی این گمان زشت دربارهآ او(ع) کند. بلکه اعتقاد ندارند بچنین چیزی دربارهآ آنحضرت خوارج چه جای آن جماعت که عداوت ایشان نسبت بآنحضرت (ع) کمتر است از عداوت خوارج مانند سنیان. واگر آنحضرت حکم بخطا کرده و گمان داشته که آن صوابست ms430 یس چکونه زایل شد ظن آحضرت (ع) و انتقال فرمود ازظن خود بقولیک مرد که اصلابرهانی در تقویت قول او نباشد.

بدرستیکه این معنی چیزیست که توهم نمیتوان کرددرباره هیچ یک از اهل دین با آنکه اگراین حدیث اصلی میداشت یامعرف میبود نزد کسی از اهل اخبار و روایات هر آینه میبایست آنجوان که خطا گرفته بر امیر المؤمنین (ع) مشهور و معروف باشد بحسب شخص و بحسب نسبت و قبیله و بحسب مکان . و هر آینه میبایست که آنحکم دینی که چنین حالی در آن بوقوع پیوست مشهور باشد درمیان فقهاء و مدون و مکتوب بوده باشد بز داهل اخبار . و بتحقیق که معروف نبودن آنمر دو معلوم نبودن آنحکم که خطا کرفته آنمرد در آنحکم بر امیر المؤمنین (ع) دلیلی است روشن بربطلان روایت این حدیث .

با آنکه امت همگی اتفاق کردهاند که آنحضرت (ع) فرمود که زددست مباکرا رسول الله برسینهآ من وکفت:

اللهم اهد قلبه وثبت لسانه فماشککت فی قضاء بین اثنین .

بارخدایا هدایت کن دل اوراثابت دارزبان اورا پس من شک نکردم بعداز آن در هیچ حکمی دینی میانهآ دو کس .

و بتحقیق این معنی ضداست باوقوع خطا از آنحضرت (ع) دراحکام دین و جمع نمیشود باداخل شدن شک بر آنحضرت (ع) درحکمی از احکام دین .

و همچنین اجماع کردهاند امت که ییغمبر گه گفته:

(علی مع الحق والحق مع علی یدورمعه حیث مادار .)

علی بن ابیطالب باحق است وحق باعلی بن ابیطالب است میکرددحق با اوهرجا او بگردد . و بدرستیکه جایزنیست کسیکه براین صفت بوده باشد بکفته پیغمبر اینکه خطا کند دردین یاشک نماید دراحکام دینی .

و همچنین اجماع کرده اند امت که ییغمبر گفت : (علی اقضا کم) علی بن ابیطالب قاضی تراست از همهآشما . و بدرستیکه قاضی ترین همهآ امت جایزنیست خطا کند دراحکام ونمیتواند بود که غیراوداناتر بوده باشداز اودرحکمی ازاحکام دین . یس معلوم شد بطلان آنچه اعتراض کرده بتوخصم ms431 توومنکشف شدستی اعتراض اوو بالله التوفیق وایاه نستهدی الی سبیل الرشاد.

حاضر شد شیخ ابوعبد الله ادام الله عزه در مجد کوفه پس مجتمع شدند نزداواز اهل کوفه وغیرایشان بیش از پانصد کسپس مبادرت کردبشیخ رحمه الله مردی اززیدیه در میان آنجماعت و آنمرد ارادهآ فتنه وفاد داشت و کفت بشیخ بچه دلیل جایز داشتی انکارامامت زیدبنعلیرا (ع).

پس گفت شیخ رحمة الله که توبمن کمان بردهآ کمان باطلی . وحال آنکه سخن من در بارئزیدبن علی (ع) مخالف نیست باسخن طایفهٔ‌زیدیهآ . پس سزاوار نباشد که قرار دمی مذهب مرادربارهٔ‌ زید مخالف مذهب ایشان.

آنمرد گفت. چیست مذهب تودر امامت زید بن علی (ع).

یس شیخ گفت من ثابت میکنم از اماهت زیدر حمه الله علیه آنچه ثابت میکنند طایفهآ زیدیه ونفی میکنم از امامت و آنچه تفی میکنند طایفه زیدیه . و میگویم که زید رحمه الله علیه امام بود در علم وزهد وامر بمعروف ونهی از منکر. ونفی میکنم اززید امامت راباین معنی که نص از پیغمبریاامام دیگر دربارهآ او باشد یامعجزی سرزده باشد از او که دلیل امامت اوشود و او معصوم باشد از همهآ خطاها . و بدرستیکه اینکه گفتم چیزیست که هیچ یک اززیدیه مخالفت من دراینباب نکرده . پسهر که حاضربوداز طایفهآ زیدیه در آن مجلس ضبط خود نکرده شروع درشکر گذاری شیخ رحمة الله و دعای او کردند و باطل شد حیله آنمرد در آن اراده که کرده بودازفتنه و فسادو تشنیع برشیخ رحمةالله علیه.

حاضر شد شیخ ابوعبد الله ادام الله عزه در سر من رای و جمع شدند نزدا و از عباسیین و غیر ایشان جمعی کثیر . یس گفت بشیخ رحمة الله یکی از مشایخ عباسیین که خبرده مرا کیست امام بعد از رسول.

پس شیخ رحمة الله در جواب باو گفت که امام بعد از رسول کسی است که عباس رحمة الله علیه دعوت کرداورا باینکه در از کنددست خودرااز برای اینکه ms432 عباس بیعت کند بااو در حرب آنکه اوحرب کند و برصلح آنکه اوصلح کند .

پس گفت بشیخ حمة الله آنمرد عباسی که کیست آنکه دعوت کرد او را عباس بآنچه تومیگوئی.

پس شیخ رحمة الله گفت او امیر المؤمنین علی بن ابیطالب است (ع) در وقتیکه گفته است باو(ع) عباس در روزیکه قبض روح مطهر مقدس رسول لجالله شده که بگشادست خودرا ای پسر برادر من که بیعت کنم باتو . پر بکویند مردم که عم رسول بیعت کرد با یسرعم رسول الله اله تا مخالفت نکنند باتو هیچ کس . و بدرستیکه اتفاق

4777 کردند برنقل این روایت اهل نقل :

پس گفت بشیخ رحمة لله ازاهل آن مجلس شیخی از فقهاءبلد که در اینصورت چه بودجواب امیر المومنین (ع) بعباس.

شیخ گفت که جواب امیرالمومنین (ع) این بود که گفت بعباس :

قال ان رسول الله له له عهدالی أن لاادعواحد آحتی یأتونی ولا اجرد سیفا حتی یبا یعونی ومع هذافلی برسول الله شغلی.

رسول ل الله ل له عهد کرده بسوی من که دعوت نکنم احدی را بامامت خود تا آنکه همگی بسوی من بیایند و برهنه نکنم شمشیررا تا آنکه همگی بیعت کنند بامن و معهذا مرارسول مشغولی عظیم است .

یس آنمرد عباسی بشیخ کفت بنابراین تو میگوئی عباس خطا کرده دردعوت امیرالمومنین (ع) بسوی بیعت .

یس شیخ رحمة الله گفت خطا نکرده عباس در آنچه قصد کرده . زیرا عمل او برظاهر بود که امیرالمومنین امام بحقاست و عمل امیرالمومنین (ع) بر باطن بوده که بیعت کردن خلاف مصلحت خدا ورسول است .

پس عباس و امیرالمومنین هردو برصواب بودند و خطائی از هیچ یک بفعل نیامد . والحمدالله رب العالمین.

پس کفت آنمرد عباسی بشیخ رحمةالله یس اگر امیرالمومنین (ع) امام بوده باشد بعد از پیغمبرله لازم می آید که خطا کرده باشدابوبکر وعمر وهر که متابعت ایشان کرده و میکند و بدرستیکه این امریست عظیم دردین .

پس شیخ ms433 رحمة الله کفت که نیستم من در این ساعت بگشایم زبانرا و از برای فتوی دادن بتخطئه کسی . بلکه من جواب کفتمترا از چیزیکه پرسیدی از آن. یس اگر جواب من صواب باشد و متضمن تخطئه انسانی بوده باشد بر تو لازمست و حشت نکنی از متابعت صواب . واگر خطا باشد پس مر تراست که تکلم کنی برا بطال آن و بیان نمائی خطای آنرا و بدرستیکه این اولی است از تشنیع تو بچیزیکه نفم نداره و با آنکه اکر عظیم میشماری تو تخطئه ابوبکر و عمر را و از آن کریزانی

بااین همه مراتب گرفتاز علی بن ابیطالب واز عباس و جمیع بنی هاشم خمسی را که گردانیده بودالله تعالی از برای ایشان. وخوار و ذلیل کردایشانرا در خمس ومانع شد ایشانرا از حق حودشان که خمس باشد . و گردانید مصرف خمس را در اسلحهآ جنگ واسبان .

پس ms434 بدرستیکه ای شریف ایدک الله تعالی زبان میگشائی بطعن علی بن ابیطالب (ع) وعباس رحمة الله علیه ازاین جهت که مخالفت شیخین کردند و کراهت داشتند از امامت ایشان و تاخر نمودند ازبیعت با ایشان واندیشه مینمائی که سلوک کنی باایشان طریقهآ شیخین را از تاخیر فرمودن مرایشانرااز منزلت خود و چشم پوشیدن از رتبهآ ایشان و پست نمودن قدر ایشان. پس رجوع کنباین بدرستیکه گمراهیست بیشک شبهه واگررأی تو ولایت ایشانست و تعظیم نمودن ایشان واقتدا کردن بایشان . پس سلوک نما طریقهآ ایشانرا و وحشت مکن از تخطئه هر که مخالفت کند با ایشان مانند ابوبکر وعمر. زیرا بتحقیق که نیست دراین مقام احتمال دیگر بغیر ازاین دواحتمال .

پس کفت آن مردعباسی دروقت شنیدن این کلام که بارخدایا توحکم میکنی

ازجمله حکایتهائیکه گفته است شریف ابوالقاسم علی بن الحسین موسوی ادام الله عزه که عنیدم از شیخ ابو عبدالله ادام الله عزه که میگفت که سه چیزاست که تعقل آنها نمیتوان نمود. و بدرستیکه جهد کردهاند متکلمین در تحصیل معنی آنها از جمعی که اعتقاد دارند بآنها بهر حیله که ممکن باشد پس دست نیافتهاند از آن جمع مگر بر عباراتی چند که تناقض دارند.

مقصود از آن عبارات یا آنچه فهمیده شود از آن عبارات یکی اتحاد است که نصاری میگویند ، دوم کسی است که طایفهآ نجاریه میگویند، سوم احوالیست که طایفة بهشمیه میگویند.

کفته است شیخ ادام الله عزه که هر کس شک کند در آنچه ما ذکر کردیم. پس باید متوصل شود بآوردن معنی دریکی از این سه چیز که این معنی معقول باشد یا دفع کند تناقض و فسادی را که معلومست در این سه چیزتا لازم آید که خلاف آنچه ما حکم کردیم صواب باشد هیهات.

و شنیدم از شیخ رحمةالله که میگفت قائر شدن باحوال متضمن است از خطای فاحش ms435 و تناقض آنچیز یرا که مخفی نیست بر صاحب عقلی . از آنجمله اینست که حال در لغت عرب آن چیزیست که بکردد شئی در آن چیزاز معنی که آن شئی این معنی را داشته باشد. خواه موجود باشد در خارج و خواه موجود باشد درعقل و بدرستیکه شناخته نمیشود لفظ حال در عرف زبان مگر آنچه ما ذکر کردیم . و هر که ادعا کند غیراین معنی در لفظ حال همچو کسیست که ادعا کند درلفظ تغیر و لفظ تحول خلاف آنچه معقولست ازاین دولفظ. وهر که کمان کند که الله تعالی متغیر میشود در ذات خود نا متحول میکردر درصفات خود پس بدرستیکه او کافراست بخدا کفری

بعد از آن تعجب میکنیم از جماعتی که انکار میکنند برطایفهآ مشبهه قول ایشانرا که مرالله تعالی را علمی است که بآن علم عالمست و قدرتی هست که بآن قدرت الله تعالی قادراست . و این جماعت گمان کرده اند که هر گاه این اعتقاد داشته باشد مشر کست. زیرا صفت علم و صفت قدرت را غیرذات الله تعالی میداند و میگوید که الله تعالی چیزی که غیراوست عالمست وقادر: ومعهذا این جماعت خود شان اعتقاد دارند که الله تعالی را حالی است که او بآن حال عالمست و بآنحال ممتاز است از کسیکه عالم نیست. وهمچنین الله تعالی را حالی است که بآنحال قادراست وبآ نحال ممتاز است از کسیکه قادرنیست. و همچنین در صفتحی و سمیع و بصیر. وادعا میکنند باوجود این سخن که خودشان موحدند.

آیا چگونه خبردارنشدهاند بتناقض دوسخن خود که یکی انکار این جماعت است بر مشبهه و دیگری مذهب خودشان در صفات الله تعالی . و بتحقیق قرآن ناطق است باینکه الله تعالی را علم است.

وفرموده است الله تعالی که: (انزله بعلمه1).

و همچنین فرموده است: (وما تحمل من انثی ولاتضع الابعلمه2)

وهمچنین فرموده است: (ولایحیطون بشیئی من علمه ms436 الابماشاء3)

مسلمانان همگی کفته اند مطلقا که مرالله تعالی را قدرت است و بدرستیکه قرآن نیاورده است این را که الله تعالی را حالی است . بلکه همگی اتفاق کرده اند بر تحطئهآ کسی که تکلم باین کلام نماید در شأن الله تعالی . و هر گز شنیده نشده این سخن ازاهل قیله تا آنکه احدات کرد این را ابوهاشم و متابعت کردهاند اورا جماعتی اراهل اعتزال. ومخالفت کردند دراین قون جمیع اهل اسلام را چنانکه ذکر کردیم

و هر گاه میپرسیم از ایشان فرق میان قول خودشان وقول مجبره با اینکه هر دو یکیست میگویند که ما از برای آن نسبت جهل میدهیم بمجبره که ایشان میگویند صفات الله تعالی نه عین الله تعالی است ونه غیر الله تعالی و معهذا میکویند صفات الله معانی موجود است.

و ما این قول راقائلیم میکوئیم صفات الله تعالی معانی موجوده نیست وبدر ستیکه این جماعت اکر بدانند که در این فرقی که قصد کرده اند قصد تناقض نموده اند و از طریق عقل بدر رفته اند هر آینه شرم سارو منفعل خواهد ms437 شد از این فرقه که طایفه مجبره چون ثابت کرده اند از برای الله تعالی صفات چند که مخصوص است بموجود بوساطتی معانی چند واجب دانسته اند و جود این معانی را چنانکه بتحقیق آنست زیرا محالست صفتی که مخصوص است بموجود حاصل شود درموجود بواسطهآ معنی ایکه آن موجود نباشد از این جهت که خلل وفساد این ظاهراست . واین جماعت تامل در مذهب خود نکرده ثابت کرده اند صفات چند را که حاصل نمیباشد مگر در موجود بوسیلهآ احوال چند که آن احوال رانه موجود میدانند ونه معدوم .

پس حاصل شد تناقض درقول ایشان از دو جهت که منضم میشود این دوجهت بتناقض ایشان درانکاری که برمجبره میکردند پس از سه جهت تناقض برا ین جماعت

شیخ رحمة الله میفرماید که گمان من اینست که آنچه محتاج گردانیده ابوهاشم را باین تناقضها آنچیزیست که نوشتهاند متکلمین و اتفاق کردهاند برصواب آن که میگویند شیئی خالی از و جود و عدم نمیتواند بود . یس ابوهاشم کراهت داشته از اینکه بگوید حال شیئی است . زیرا لازم می آید براو که یا موجو باشد یامعدوم و هر کاه موجود باشد لازم می آید بنابر اعتقاد او و ms438 بر اعتقاد جمیع که خالی نباشد از قدم یا حدوث . وابوهاشم را ممکن نبست قائل شدن باینکه احوال قدیمند . زیرا باین قول بیرون میرود از توحید و مشرک میگردد از این جهت که احوال براین تقدیر غیر خدا خواهند بود و لازم می آید براو قدیمی غیر خدایس بدحال تر میشود از مجبره.

وهمچنین ممکن نیست اورا قائل شدن باینکه این احوال حادثند زیرا حق تعالی را همیشه متصف بصفات میداند بوسیلهآ این احوال . وهر گاه حادت باشند لازم می آید که صفات خدا نیز حادث باشد . پس از این رهگذر تناقض برا ولازم می آید و هرگاه حال را بر تقدیر یکه شیئی داند معدوم قراردهد هر آینه باز تناقض بر او لازمست ازاین جهت که همیشه صفات حق تعالی را بوسیلهآ این احوال قرار میدهد . و هر گاه این احوال معدوم باشندلازم می آید که صفات نیزمعدوم باشد . پس از این جهت قائل شده باینکه حال شیئی نیستو نه موجوداست ونه معدوم.

و بدرستیکه اگر شعور میداشت بجنایتی که بر نفس خود کرده باینگه نفی کرده از حال شیئی بودن را و معهذا اعتقاد کرده که علم بآنها داره و صحیح دانسته

کفته است شیخ ادام الله عزه که کمان کرده اند بصریون همگی که صحیح نیست تعلق قدرت بموجود . زیرا قدرت تعلق میگیرد بچیزی از جهت حدوث یعنی فائده تعلق قدرت بچیزی آنستکه بهمرسد و حادث شود . و هر گاه چیزی موجودباشد تعلق قدرت بآ نچیز بی معنی خواهد بود . از این جهت است که قدرت راییش از فعل قرار داده اند که ms439 براین تقدیر تعلق بگیرد بفعل در حالت عدم .

پس کفته اند ایشان که اراده نیز تعلق نمگیرد بچیزی مگر از جهت حدوث و کفته اند از این جهت اسث که صحیح نیست ارادهآ چیزی گذشته یاچیزی که قدیم بوده باشد و معهذا کفتهاند که اراده موجود میشود بافعلی که مراد است نه پیش از آن. وتناقض میان قول ایشان درقدرت که پیش از فعل قرار دادماند ومیان اراده که بافعل قرارداده اند چیزیست که مخفی نمیماند برهیچ عاقلی .

و همچنین همگی بصریون گفتهاند که حقایق جواهر واعراض عالم منسوب بخدایتعالی نیست والله تعالی فاعل حقیقت جوهر وعرض نیست البته . زیرا جوهر درحال عدم همان جوهر است چنانکه در حال وجود جوهر است و همچنین عرض . بعد از آن گفته اند که الله تعالی خلق میکند جوهر را واحداث میکندفات اورا و موجود میسازد اورا بعد از آنکه معدوم است.

پس میگوئیم بایشان که چه معنی داره اینکه خلق میکند الله تعالی جوهررا وحال آنکه جوهرپیش از آنکه مخلوق شودهمان جوهر است چنانکه بعداز مخلوق شدن جوهراست.

در جواب میگویند معنی این آنستکه الله تعالی موجودمیکند جوهررا . یس میگوتیم بایشان چه معنی دار دقول شما که موچود میکند جوهررا و حال2 آنکه جوهر پیش از و جود جوهراست چنانکه در حال و جود . در جواب میگویند که این معنی دارد که الله تعالی حادث میکند جوهر راو بیرون می آورد او را از عدم بسوی و جود

پس میگوئیم بایشان که این عبارت نیز مثل دو عبارت اولست یس چیست فایده درقول شما که الله تعالی احداث کرد جوهر را واخراج نمود او را از عدم بوجود . و حال آنکه پیش از احداث واخراج جوهر است چنانکه در حال احداث واخراج .

بدرستیکه نمی آرند معنی معقولی در هیچ مرتبه وزیاده نمیکنند بر عبارات و انتقال از یکی بدیگری خلاصی را از سئوارما و مفهوم نمیشودازایشان معنی معقولی در خلق ms440 واحداث واختراع بامذهبی که دارند در جواهر واعراض واصحاب ابرقلس و هر که اعتقاد کرده بهیولی و قدیم بودن طبیعت عذرخواسته اند از بصریون .

بر تقدیریکه وجود تواند داشت عذری از برای ایشان و بدرستی که اصلا عذر نیست نه از برای اینطایفه ونه آنطایفه در آنچه مرتکب شده اند از ضلال و گمراهی و گفتهاند که هیولی اصل عالم است و آن همیشه هست و قدیم است والله تعالی احداث میکند اشیاء را چنانکه احداث میکند زرگراز پارچه نقره یاطلاانگشتریرا و چنانکه بافنده احداث میکند از ریسمان جامه را و چنانکه درود گراحداث میکند از چوب وتخته لوح را . (یعنی چنانکه هریکی از این چیزها را اصلی است و صانع در آن اصل صورتی احداث میکند همچنین عالم را نیز اصلی هست که آن هیولی است م . ت) والله تعالی صورتهارا در آن پدید میکند .

و بصریون از معتزله اضافه کردهاند بالله تعالی جواهر و اعراض را و بیان نکردهاند از برای این اضافه معنی که تعقل توان کرد. وهر که خوب تامل کند قول بصریون را در مییابد که قول ایشان قول اصحاب هیولی است . باین معنی که اصل عالم قدیم است بعینه واگر چه درعبارت اختلاف دارند زیراخلل وفساد و تناقض لاحق عبارت بصریون میشود وعبارت اصحاب هیولی سالماست از خلل وفسادوتناقض. زیرا کمراهی

گفته است شیخ رحمة الله و ادام الله عزه که قول جمیع معتزله در وعیدنبت دادن جور است بالله تعالی و نسبت دادن ظلم و کذب است باوجل جلاله دراخباریکه داده است . زیرا گمان کرده اند طایفه معتزله که هر که اطاعت کند الله تعالی راهزار سال و بعد از آن کناهی کند و تاخیر کند توبه راو باخود گوید که منبعد خواهم کرد پس بمیرد بر ms441 این حال الله تعالی ثواب نمیدهد او را بر چبزی از طاعات هزارسال و باطل میسازد جمیع طاعات او راو بمحض همین کناه مخلد میگرداند اورا در آتش جهنم بحیثیتی که بیرون نیاورد او را هرگز نه بر حمت خود ونه بشفاعت مخلوقی.

وابوهاشم از طایفه معتزله میگوید که الله تعالی مخلد میگرداند در عذاب خود آنکسیرا که ترک نکرده باشد چیزی از طاعات اورا جل جلاله واصلامر تکب مخالفت او نشده باشد و نکرده باشد فعل قبیحی راکه الله تعالی نهی کرده باشد او را از آن بمحض اینکه آنکس گمان کند در وقتی از اوقات که نکرده است آنچه را واجب کردانیده براو الله تعالی. وحال آنکة آنکس بیرون نرفته باشد از فعل واجب باختیار خود ونة بکردن کاری کة ضد واجب بوده باشد .

شیخ رحمة الله میفرماید اینت سخن ایشان وحال آنکه الله تعالی میفرماید:

(انالانضیع اجر من احسن عملا .) (1) وهمچنین میفرماید: (فمن یعمل مثقال ذرة خیرآ یره (2) وهمچنین میفرماید : (من جاء بالحسنة فله عشرامثالها ومن جاء بالسئیة فلا یجزی الا مثلها.)(3) وهمچنین فرموده : (ان الحسنات یذعبن السیئات ذلکذکری للذاکرین.) (4)

و طایفهآ معتزله همکی میدانند شفاعت را و حال آنکه همگیامت ییغمبراجماع کرده اندبر شفاعت . و همچنین طایفه معتزله منکر شدهاند نزول ملئکهرا براهد قبور و خلافی نیست در میانهآ مسلمانان که ملئکه نزول مینمایند بر اهل قبور و طایفه معتزله ریشخند میکنند کسیرا که اثبات میکند عذاب قبررا . وحال آنکه همگی اهل ملت قائلند باین و همچنین ایشان انکارمینمایند آفریده شدن بهشت ودوزخ را بالفعل. وحال آنکه ملمانان اثبات میکنند آفریده شدن بهشت و دوزخ را . واکثرایشان باطل میدانند معراج ییعمبررا وکمان کردهاند که معراج ییغمبر خوابی بوده است از جملهآ خوابها . و مشایخ ایشان انکار مینمایند شق قمر را که ازجمله معجزات پیغمبربوده باشد . و بسیاری از ایشان انکار کرده اند تکلم نمودن بزغاله را با ییغمبر و شیخ ایشان عباد منکرشده اعجازرا ms442 درقر آن وجمیت یشان مگر آنکه نادر باشد . گمان کردهاند که طریق معجزات که منسوبست به پیغمبرسوای قرآن، اخبار آحاد است تاراه نیابد بآن انکار و طعن زدن دراحتجاج بآن معجزات بر کفار.

و اما قول ایشان در انبیاء علیهم السلام پس بدرستیکه وصف نمودهاند ایشانرا بکناهان وسهو ونسیان وخطا و لغزش دررأی و اعتقاد . و گفته اند امامیکه خلیفه میگرداند اورا ییغمبر گاه باشد که امام باشد جمیع اهل اسلام را و با اینحال زندیق باشد و کافر بوده باشد بخد ایتعالی در باطن و جاهل باشد به بسیاری از علم دین بحسب ظاهر و جایز بوده باشد بر اوسهو و تسیان و قصد نمودن ضلال و گمراهی و اظهار کفر و مرتدشدن و معهذاامت که محتاجاست بسوی امام نزد ایشان و مستغنی نیست از امام در هیچ وقتی از اوقات. اشرف است از انبیاء علیهم السلام در صفات کمال. زیرا امت معصومند از صغایر و کبایر وسهوو غفلت و غلط . عالمند بجمیع احکام و جایزنیست اجتماع همکی ایشان بر چیزی از گمراهی . وهمچنین جایزنیست کسیرا مخالفت امت در آنچه اتفاق کنند بر آن واگر چه از روی رای بوده باشد.

وبدرستیکه کل این اقوال ظاهر الاختلاف است ومعلوم است تناقض در آنها ومفخم أست مخالفت آنها با ادلهآ عقل ومقتضی سنت پینصمبر وکتاب الله تعالی . والله

از جملهٔ‌ حکایات که گفتم بشیخ ابوعبد الله ادام الله عزه آنکه معتزله وحشویه گمان کردهاند این را که آنچه تو بجا آری از مناظره و مباحنه چیزیست که مخالف اصول امامیه است و خروج از اجماع امامیه. زیرا طایفه امامیه جایز تمیدانند مناظره را بحسب دین و نهی میکنند از آن و روایت میکند از ائمه خود نسبت دادن بدعت را بکسیکه مباحثه و مناظره کند و مذمت استعمال کنندهآ آنرا . آیا باتوهست روایتی از اهل بیت علیهم السلام ms443 در صحت مناظره یا آنکه اعتماد کردهآ بردلیلهای عقلی والتفات نمیکنی بآنچه مخالف دلیل عقلی است . واکر چه اجماع طایفهآ امامیه بر آن واقع باشد .

پس گفت شیخ که خطا کرده اند معتزله و حشویه در آنچه ادعا نموده اندبرما ازاینکه خلاف اجماع کردهایم دراستعمال مناظره و خطا کرده هر که ادعا کرده این را از طایفه امامیه وجهل ورزیده . زیرا فقهای امامیه و روسای ایشان درعلم دین بجا می آورده اند مناظره را واعتقاد داشته اند بصحت آن و گرفتهاند بر سبیل قبول این شیوه را از ایشان هر که بعد ازایشان بوده واعتقاد کردند بآن .

و بتحقیق بنهایت رسانیدهام این سخن رادراین باب و ذکر کردهام نامهای جماعتی را که مشهور بودهاند بمناظره و کتابهای ایشانر او مدح ائمه علیهم السلام ایشانرادردو کتاب خود که یکی کتاب الکامل فی علوم الدین ویکی کتاب الارکان فی دعائم الدین است

و بدرستیکه من روایت میکنم ازبرای توالحال حدیشی را از جملهآ آنچه آوردمام دراینباب انشاء الله تعالی . خبر داده مرا ابوالحسن احمدبن محمد بن الحسن بن الولید از پدر خود از سعدبن عبدالله از احمدبن محمدبن عیسی از یونس بن عبدالرحمن مولی آل یقطین ازابوجعفر محمد بن النعمان ازابوعبد الله الصادق جمفرین محمد که کفت محمدبن النعمان که کفت بمن امام جمفر صادق حدیثی راکه اینت مضمون آن حدیث :

خاصموهم و بینوالهم الهدی الذی انتم علیه و بینوالهم ضلالهم وباهلوهم فی علی (ع) مخاصمه کنید بااعدای خود و ظاهر گردانید از برای ایشان هدایت ، آنچنان هدایتی که شمابر آن هستید یعنی شیعه بودنراو ظاهر گردانید از برای ایشان گمراهی ایشانرا ومباهله کنید باایشان درعلی بن ابیطالب جلا .

گفتم بشیخ رحمة الله که من همیشه میشنوم از معتزله ادعامیکنند برپیشینیان ما باینکه ایشان همگی مشبهه بودهاند . و شنیدم از مشبههآ عامه که میگفتند مثل این سخنی را ومی بینم جماعتی از اصحاب حدیث را از طایفه امامیه که موافقند ms444 با معتزله دراین حکایت که میگویند نفی تشبیه را ما از که فرا گرفتهایم اگر نه پیشینیان امامیه همگی قائل بودهاند به تشبیه ومن میخواهم که روایت کنی از برای من حدیثی را که باطل کند این را .

پس گفت شیخ رحمة الله که این دعوی نیزماننددعوای اولست و بتحقیق نبوده است در پیشینیان ما رحمهم الله که کسی اعتقاد داشته باشد به تشبیه و گرویده باشد بآن بحسب معنی ونیست جزاینکه مخالفت کرده هشام و اصحاب او اجماع اصحاب ابو عبد لل لا راباینکه قائل شده که الله تعالی جسمی است نه مانند اجسام دیکر و بتحقیق روایت شده است که حشام نیز رجوع کرده از اینقول بعد از آنکه قائل شده بود بآن . و بدرستیکه مختلف شده است روایات از هشام و صحیح نیست از آن حکایات و روایات مگر آنچه ذکر کردیم.

و اما ردبر هشام و دفع قول به تشبیه پس بدرستیکه روایت از آل محمد لجلا در اینباب بیش از آنستکه شمرده شود. خبرداده مرا ابوالقاسم جعفربن محمد بن قولویه رحمة الله علیه از محمدبن یعقوب از محمد بن ابوعبدالله از محمدبن اسمعیل ازحسین ابن الحسن از بکربن صالح وحسین بن سعید از عبدالله بن مغیره از محمد بن زیاد که گفته است او که شنیدم ازیونس بن ظبیان که میگفت داخل شدم بخدمت ابوعبدالله جعفر بن محمد الصادق لا. یس کفتم بآنحضرت لا که هشام بن الحکم میگویددربارهآ خدایتعالی سخنی بسیار بزرکه. لیکن من اختصار میکنم وبتوعرض میکنم کمان کرده

489 است الله تعالی جسم است زیرا موجود دو قسم است یاجسم یافعل جسم یس جایز نیست که الله تعالی بمعنی فعل جسم بوده باشد پس واجب باشد که بمعنی جسم بوده باشد

یس گفت ابوعبد الله لا حدیثی را که اینست مضمون آن:

یاویحه اماعلم أن الجسم محددو متناه محتمل للزیادة والنقصان وما احتمل ذلک کان مخلوقا، فلوکان الله تعالی جسمالم ms445 یکن بین الخالق والمخلوق فرق .

وای برهشام آیا ندانسته که جسم محدود و متناهی است و احتمال زیاده ونقصان دارد و هرچه احتمال زیاده و نقصان دارد مخلوق میباشد . پس اگر الله جسم بوده باشد نخواهد بود میان خالق ومخلوق فرقی.

اینست قول ابوعبد الله لا وحجت آن حضرت لا برهشام در آنچه استدلال کرده هشام برمذهب خود . پس چگونه فرا گرفته باشیم ما که طایفهآ امامیه ایم نفی تشبیه را از طایفه معتزله اگرنه گویندهآ این موصوف بقلت بردین باشد .

گفتم بشیخ رحمة الله بدرستیکه طایفهآ معتزله ادعامیکنند که جماعت همکی اعتقاد بجبر داشتهاند یعنی الله تعالی را فاعل افعال عباد میدانستهاند و قائل بوده اند همگی بجواز رؤیت حق تعالی . تا آنکه نقل نموده اند طایفهآ از متاخرین که از آنجمله معتزله است از این دو قول باطل بسوی حق. آیا درطریقهآ ماحدیثی و روایتی است بخلاف آنچه معتزلهادعا میکنند.

شیخ رحمة الله گفت که این سخن ایشان نیز مانند اولست . بدرستیکه اعتقاد نکرده انداصحاب ماهر گز بجبر مگر آنکه عامی باشد که نتواند دانست تاویل اخبار رایا آنکه خارج باشد از جماعت فقهای امامیه واهل نظرایشان . و بدرستیکه روایت در عدل الله تعالی ونفی رؤیت از اوجل جلاله از آل محمد لا بیش از آنستکه ازعهده شمار آن برتوان آمد .

خبر داد مرا بومحمدسهل بن احمد دیباجی گفت اوحدیث کرد مرا ابومحمد قاسم بن جعفر بن یحیی مصری کفت حدیث کرد مرا ابو یوسف یعقوب بن علی از پدر خود از حجاج بن عبدالله که او گفت شنیدم از پدر خود که میگفت شنیدم از جعفرابن محمد (ع) . وبتحقیق بود آنحضرت (ع) انظل از هر که دیده بودم از علما و فرةا و

کلما وعدالله وتواعد علیه فهومن افعال العباد .

کل آنچه وعده کرده الله تعالی یاوعید کرده بر آنچیز پس بدر ms446 ستیکه آنچیز از کارهای بند گانست .

و فرمود آنحضرت (ع) که حدیث کرد مرایدرمن از پدرخود علی بن الحسین (ع) که آنحضرت فرمود که گفت رسولل دربعضی ازسخنان خود :

انماهی اعمالکم تردالیکم فمن وجد خیرا فلحیمدالله ومن وجد غیرذلک فلایلو من الانفسه.

نیست آنچه میکنید شمامگر آنچه آنکه کارهای شما باشد و بشماعاید گردد. پس هر که بیابد خیر را در کارهای خود پس باید ستایش کند خدایتعالی راوهر که بیابد غیر خیر را پس ملامت نکند مگر نفس خودرا .

و اماروایت نفی رویت از خد ایتعالی بچشمها پس بدر ستیکه اجماع کرده اندفقها و متکلمین از طایفه امامیه بر آن مگر آنچه حکایت شده از هشام که مخالفت اجماع کرده و حجتها برهشام منقولست از ائمه صادقین (ع). پس از آنجمله حدیث احمد بن اسحق است که نوشته بوده است بخدمت ابوالحسن ثالث (ع) و سئوال کرده بوده است از آنحضرت (غ) از رؤیت . پس آنحضرت (ع) در جواب او نوشته :

لیس یجوزالرؤیة مالم یکن بین الرائی والمرئی هواء ینفذه البصرفمتی انقطع الهواء وعدم الضیاء لم تصح الرؤیة وفی وجود اتصال الضیاء بین الرائی والمرئی وجوب الاشباه والله یتعالی عن الاشباه.

جایز نیست دیدن چیزی مگر آنچه بوده باشد میان بیننده و میان دیده شده هوائی که نورباصره در آن نفوذ کند پس هر گاه منقطع شود هوا و برطرف گردد روشنی جایز نمیباشد دیدن در وجود اتصال دوستی میان بیننده و میان دیده شده لازم است مشابهت والله تعالی برتراست از آنکه مانندی داشته باشد .

پس ثابت شد که حق سبحانه و تعالی جایز نیست براوجل جلاله رؤیت بچشمها یس اینست قول ابوالحسن (ع) و حجت آنحضرت درنفی رویت. وبراین حجت اعتماد

درحدیث وحکایات از شیخ رحمة الله علیه . خبر داد مرا شیخ مفیدابوعبدالله ادام الله عزه گفت خبر داد مراابوالحسن احمد بن محمد بن الحسن بن ولید ازیدر خود از سعد بن عبدالله از احمدبن محمد بن عیسی از یونس بن عبدالرحمناز بعض اصحاب خود از خثیمه از ابوعبد الله جعفر بن محمدا لا گفت داخل غدم بخدمت آنحضرت که وداع کنم اورا ومن اراده سفرداشتم بجانب مدینه. یس فرمود آنحضر:

ابلغ موالینا السلام واوصهم بتقوی الله والعمل الصالح، وأن یعود صحیحهم مریضهم ولیعد غنیهم علی فقیرهم ، وان یشهد حیهم جنازة میتهم ، وان یتلاقوافی بیوتهم . وان یتفا وضوا علم الدین فان فی ذلک حیاةلامرنا . رحم الله عبدا احیی امرنا واعلممهم یا خثیمة انه لا یغنی عنهم من الله شیا الاالعمل الصالح فان ولا یتنالا تنال الابالورع . وان اشدالناس عذابا یوم القیامة من وصف عدلا ثم خالفه الی غیره.

برسان بدوستان ماراسلام ووصیت کن ایشانرابپرهیز کاری خدایتعالی و بعمل نیکو واینکه عیادت کند صحیح ایشان مریض ایشانرا غنی ایشان فقیرایشانرا واینکه حاضر شودزندئ ایشان جنازه مرده ایشانر اواینکه بایکدیگر ملاقات کنند درخانههای خودشان واینکه از یکدیگر فراگیرند علم دین.ا. بدرستیکه دراینکه گفتم حیات کار ماست رحم کندالله تعالی بنده ایرا که او زنده کردالد کار مارا و بیاموزد ایشان را ای خثیمه که دفع لمیکند از ایشان از جاننب خداهیچ چیز را مکر عمل صالح پس بدرستیکه دوستی ما رسیده نمیشود مکر بیرهیز کاری . و بدر ستیکه سختترین مردمان بحسب عذاب در روزقیامت آنکسی است که صیحتی کند کسیرا بعد از آن

خبرداد مر اشیخ ابوعبد الله ادام الله عزه گفت خبردادمرا ابوالحسن احمدبن محمد از پدر خود از سعد بن ms448 عبدالله از احمد بن محمد بن عیسی ازیونس بن عبدالرحمن از کثیر بن علقمه گفت او که گفتم بابوعبد الله لا که وصیت کن مرا پس فرمود :

اوصیک بتقوی الله والورع والعبادة وطول السجود واداء الامانة وصدق الحدیث وحسن الجوار فبهذا جائنا محمد یلالله صلوافی عشائر کم وعود وامرضاکم واحضروا جنائز کم و کونوالنازینا ولا تکونوالنا شینا حببونا الی الناس ولاتبغضونالیهم جروا الیناکل مودة و ادفعواعنا کل شر فماقیل فینامن خیر فنحن اهله وما قیل فینامن شرفو الله مانحن کذلک لناحق فی کتاب الله وقرابة من رسول ل اللله ل علیه ولم ولادة طیبة فهکذاقولوا.

و صیت میکنیم ترا بپرهیز کاری خدا وورع و بند گی خداو بدراز کشیدن سجده و رسانیدن امانت و راستی گفتار و نیکوئی همسایگی پس باینها آمده است مارامحم مهربانی کنید باخویشان خود و عیادت کنید بیماران خودرا و حاضر شوید جنازه های خود را و بوده باشید از برای ما زینت و مباشید از برای ما عیب جو دوست گردانید بسوی ما مردمانرا و دشمن مگردانید ما را بسوی ایشان. بکشید بسوی ما هردوستی را ودفع کنید از ما هرشرارتی را . یس هرچه گفته شود در بارهآ ما از شر پس بخدا قسم که نیستیم ماهمچنان از برای ماست. حق در کتاب خد او از برای ماست نزدیکی برسول للو از برای ماست ولادت پاک. یس بهمین طرزوروش بگوئید سخن رادربارهآ ما.

و بهمین اسناد که گذشت از حلبی از حمید بن مثنی ازیزیدبن خلیفه که گفت او که گفت بما ابوعبد الله لجلا در حالتیکه ما نزد آنحضرت لجلا بودیم :

نظرتم والله حیث نظر الله واخترتم من اختار الله اخذالناس یمیناوشمالا وقصدتم محدد وا انتم ولله علی المحجة البیضاء فاعینواعلی ذلک بورع.

نظر کردید شما بخدا قسم هر جا نظر کرد الله تعالی واختیار کردید آنکسیرا که اختیار کرد الله تعالی . کرفتند مردمان جانب راست و چپ را ومیانه روی کردید شما میانه ms449 روی محمد را شما بخدا قسم که براه راست روشن ثابتید . پس مدد

پس چون اراده کردیم ما بیرون برویم از خدمت آنحضرت (ع) فرمود:

ما علی احدکم اذا عرفه الله بهذا الا مرانلایعرفه الناس به انه من عمل للناس کان ثوابه علی الناس و من عمل لله کان ثوابه علی الله تعالی .

نیست برهیچ یک از شما چیزی هر کاه بشناسداورا خدایتعالی باین امر یعنی باینکه اعتقاد دارید امامت ما را از اینکه اورا نشناسد مردمان باین امر بدرستیکه هر که عمل کند از برای مردم ثواب اوبر مردمانست و هر کس عمل کند از برای الله تعالی ثواب او برالله تعالی است.

وکفت حضرت ابوعبدالله للا که گفت حسن بن علی ا بمردی:

یاهذ الاتجاهد الطلب جهاد المغالب ولاتتکل علی القدراتکال المستسلم فان ابتغاء الفضل من السنة والاجمال فی الطلب من العفة ولیست العفة بدافعة رزقا ولا الحرص بجالب فضلا . فان الرزق مقسوم والاجل موقوت واستعمال الحرص یورث المأثم.

ایمرد جهد مکن در طلب جهد کردن کسیکه جویای غلبه باشد واعتماد مکن برقدراعتماد کردن کسیکه بالکلیه واگذارد کار خودرا . زیرا بدرستیکه طلب نمودن مال از جملهآ سنت است و نیکو کردن طلب از جملهآ عفت است و نیست عفت دفع کننده رزق روا نیست حرص کشنده مالرا زیرا رزق قسمت کرده شده است و اجل تعیین نموده شده است و کار فرمودن حرص حاصل میکرداند گناهانرا.

کفت ابوعبد الله (ع) که آمد مردع بخدمت ابوعبد الله (ع) و گفت یابن رسول الله وصیت کن مرا پس آنحضرت (ع) بآ نمرد گفت:

لایفقدک الله حیث أمرک ولایراکحیث نهاک. نیابندهآ تو نباشد خدایتعالی درهر جا که امر کرده ترا بآنجا و نه بیند خدایتعالی ترا درجائیکه نهی فرموده ترا از آنجا.

پس آنمرد گفت که زیاد کن از برای من وصیت را آنحضرت (ع) فرمود که نمی ms450 یابم زیاده براین گفت. که گفت حضرت(ع):

ما العم الله علی عبد نعمة ففکرها بقلبه الاستوجب المزید بها قبل ان یظهر

گفت که گفت ابوعبدالله (ع) درادبی که اصحاب خود را میفرمود اینرا:

(من قصرت یده بالمکافات فلیطل لسانه بشکر) هر که کوتا باشد دست او بمکافات پس باید که دراز باشد زبان او بشکر .

وگفت او (ع) :

(من حق الشکرلله تعالی ان یشکر من اجری تلک النعمة علی یده) از حق شکر است مرالله تعالی را اینکه کسی شکر گویبد آنکسیرا که جاری گردانیده است الله تعالی آن نعمت را بردست اوباین کس.

گفت که کفت سلمان رحمة الله علیه که وصیت کردمرادوست من رسو بهفت چیز که وا نگذازم آن هفت چیز را برهیچ عالی :

لأدعهن علی کل حال أن انظرالی من هودونی ولا انظرالی من هوفوقی . وان احب الفقراء وادنومنهم، وأن اقول الحق وان کان مرا، وأن اصل رحمی وان کانت مدبرة، وان لااسئل الناس شیئا وأوصانی ان اکثرمن قوللاحول ولا قوة الا بالله فانها کنزمن کنوزالجنة .

اینکه نظر کنم بجانب کسیکه یست باشدحالاو نسبت بمن و نظر نکنم بجانب کسیکه بلند باشد رتبه او نبست بمن و اینکه دوست دارم فقرا را و نز دیکی کنم بایشان واینکه بگویم حق راوا گرچه تلخ باشد واینکه پیوند و مهربانی کنم باخویشان و اگر چه صاحب ادبار باشند و اینکه طلب نکنم از مردمان چیزی . و وصیت کرده بمن باینکه بگویم بسیار لاحول ولاقوة الابالله . زیرا بدرستیکه این قول کنجیست از گنجهای بهشت .

گفت که کفت ابوعبدالله (ع) که کفت مردی بیدرمن (ع) .

من اعظم الناس فی الدنیا قدرا فقال من لم یجعل الدثیا لنفسه فی نفسه ms451 خطرا.

کیست بزرکترین مردمان دردنیا بحسب فدر پس پدرمن (ع) فرمود آنکه نگرداند دنیا را از برای خود در نفس خود وخاطر خود و منزلت و جاه.

گفت رسول لل ه : (ثلاثة من مکارم الاخلاق ، اعطاء من حرمک وصلة من قطعک والعفوعمن ظلمک .)

سه چیزاست از اخلاق نیک، بخشیدن بآنکسیکه محروم گردانیده ترا و پیوند نمودن با آنکه بریده از تو و عفو نمودن و در گذشتن از کسیکه ظلم کرده بتو.

خبرداد مر اشیخ ابوعبدالله گفت که خبردادمرا ابوالحسن احمد بن محمد ابن الحسن از پدرخود از سعدبن عبدالله از احمد بن محمد بن عیسی ازیونر بن عبدالرخمن از صفوان از منصوربن حازم ازابوحمزه ثمالی از علی بن الحسین (ع) که آنحضرت گفت که گفترسو:

ثلاث منجیات وثلاث مهلکاتفاما المنجیاتفخوفاللهفی السروالعلانیة والعدل فی الغضب والرضا والقصد فی الغنی والفقر واما المهلکات فشح مطاع وهومتبع واعجاب المرء نفسه.

سه چیزند که نجات دهند گنند وسه چیزند که هلاک کنند گانند. فاما آنها که نجات دهند گانند پس ترس ازالله تعالی درپنهان و آشکارا و عدل نمودن در حالت غضب ورضا و میانه روی دربی نیازی و درویشی واما آنها که هلاک کنند گانند پس بخلی که فرمان برده شود و هواو هوسیکه پیروی کرده شود و خود بینی مرد بخود .(1)

گفته است شیخ ادام الله عزه هر گاه ما تسلیم کنیم از طایفهآ ناصبه آنچه ادعا کردهاند بر پیغمبر از این حدیث که مذ کورشد. میگوئیم که این عبارت احتمال معنی دیگر نیز دارد. و آن آنستکه اینمعنی داشته باشد که ما گروه پیغمبران میراث نمیگذاریم ms452 آنچیز یرا که ترک نموده ایم از روی صدقه. نه آنکه این معنی داشته باشد که آنچه از املاک پیغمبرانست بعد از ایشان صدقه است ووراث را در آن حقی نیست چنانکه تاصبه این ادعا کرده اند .

و دلیل براینکه معنی ما صوابست از برای این حدیث و معنی ناصبه خطا. آنستکه معنی ما موافق عموم قرآنست زیراعموم قرآن دلالت کرده براینکه انبیا (ع) وارث میداشته اند و اموال ایشان بعد از ایشان بمیراث میانه و راث قسمت میشده و معنی ناصبه منافات دارد با عموم قرآن .

پس هر گاه معنی از برای حدیث توان گفت که موافق باشد باقر آن اولی خواهد بود از معنی ایکه مخالف شود با قر آن پس اگرطایفه ناصبه بگویند که این معنی که تو گفتی صحیح نیست زیرا هر کس که چیزیرابعنوان صدقه ترک کند و از جمله صدقات او باشد آتچیز میراث برده نمیشود پس دراین هنگام تخصیص انبیا(ع) باین صفت فائده معقولی ندارد .

میگوئیم بایشان که نیست حال چنین که شما گمان کردهاید زیراگاه باشد که چیزی عام بوده باشد یعنی صفتی شامل جمعی کثیر بوده باشد و معهذا در محاوره تخصیص دهند آنرا ببعضی از آن جمع از برای آنکه آن بعض سزاوار ترند بآن صفت و اولی اند از ما سوای خود بعمل نمودن بآن و لازم ترند از غیر خود بآن واگر چه آن صفت و حکم دین باشد از برای جمیع مکلفین. فرمودهاست الله تعالی (انمانت منذرمن یخشاها) (1]

وهمچنین فرموده است: (انما یعمر مساجد الله من آمن بالله والیوم آلاخر (1) پس تعمیر مساجد را تخصیص فرمود بمومنین و اگرچه گاه باشد که کفارتیز تعمیر نمایند مساجد خدارا .

وهمچنین فرموده است : (انما المومنون الذین اذاذ کرالله وجلت قلو بهم (2) یس تخصیص فرمود ترسیدن را در وقت ذکر خدایتعالی بمومنین . وحال آنکه در ms453 کفار میباشند آنکسانیکه هرگاه الله تعالی مذکورشود بترسند وخوف نمایند ودر مومنین میباشند جمعیکه بشنوند کلام خدایتعالی را در حالتیکه مسرورباشند بنعمت خدایا مشغول باشند بفعل بعضی از مباحات و در آنحال عارض نشود ایشاترا خوفی .

واین معنی معلومست بحسب عادات و گاهست که میکوید کسی که ما کروه مسلمانان اقرار نمیکنیم برامری منکر و هر چند اهل ملتها از غیر اسلام اقرارنکنند بر آنچه منکر شمارند آنرا.

و در مسلمانان طایفهآ باشند که اقرار نمایند بر منکری که اعتقاد کرده باشند صواب آن منکر را بواسطهآ بعضی از شبههها .

و همچنین میگوید فقیهی از فقها که ما گروه فقها جایز نمیدانیم قبول شهادت فاسقین راو هرچند غیر فقها نیز جایزندارند این معنی را .

و همچنین میگوید گویندهآ که ما گروه قراء جایز نمیشماریم معاونت ظالمان را وهر چند شریک باشند باایشان در این جایز نشمردن غیر طایفهآ قراء . خواه عادل بوده باشند وخواه فاسق وامثال این سخنان متعارف است و بسیار. و غرض از تخصیص ببعض سزاوار بودن آن بعض است بمعنی حکم مذکوریا پیشوای آن بعض در آن حکم و قدوه بودن نسبت بماعدای خود چنانگه ذکز کردیم.

وحه دیگر و آن آنستکه احتمال دارد این قول پیغمبر برتقدیریکه صحیح بوده باشد که از پیغم براست وافترانباشد، این معنی داشته باش. که ما کروه پیغمبران

زیرا الله تعالی حرام گردانیده صدقه را براولاد انبیاء و خویشان ایشان للبلا از برای تعظیم ایشان و مرتفع نمودن ازایشان چر کین هاراونیست این حالت در اولاد غیرانبیاء(ع) ازمردمان . زیر اغیرانبیاء (ع)هر گاه واگذارند صدقهها ووقفها ووصیت ها از برای ms454 فقرای سایرناس پس منتهی شود حلال اولاد ایشان و خویشان ایشان بکمال فقرو استحقاق از برای صدقات .

بدرستیکه عاید میشود بایشان حصهآ از این صدقات و گردانیده شده است از برای ایشان در آن صدقات حقوق زیاده بر حقوق بیگانگان.

پس منع فرموده رسول ذریه و اهل بیت خودرا از اینکه فرا گیرند از صدقات رسول ه وهرچند فقیرشوند و بیرون روندازحال بی نیازی وخواهد بود معنی این حدیث آنکه میراث (1) ..........00....0.000.0...0.............................

و بدرستیکه بعض دیگر از طایفه ناصبه نقل کردهاند این حدیث را بلفظ دیگر کفته اند حضرت پیغمبرل الله گفته است :

(بحن معاشر الانبیاء لانورت ماتر کناه فهو صدقه .) پس تفاوت این شد که در روایت لفظ (فهو) زیاده شده است .

شیخ رحمة الله وادام عزه و حراسته میفرماید بر تقدیریکه این روایت صحیح باشد معنی موجه در آن این خواهد بود که آنچه ترک کرده ایم از حقوق خودوقروض خود تزد مردم وطلب تنمودهایم آنهارا از مردم درزمان حیات خود . پس بدرستیکه آنها صدقه است بر آنجماعت که این اموال و حقوق نزد ایشانست بعد از حیات ما

و معنی ایکه طایفهآ ناصبه برای این روایت گفته اند درست نیست زیرا معنی ما موافق عموم قرآنست و مطابق ظاهر قرآن و معنی ناصبه برخلاف عموم قرآن و ضد ظاهر آنست و مشخص است که حمل کفته پیغمب بر معنی ایکه موافق عموم قرآن و ظاهر آن باشد اولی است ازحمل برخلاف آن. والله نسئل التوفیق وهوحسبنا ونعم الوکیل نعم المولی ونعم النصیر.

تم کتاب الفصول وللهالحمد والمنة وصلواته علی خیرته من خلقه سیدنا محمد نبیه وآله الطاهرین وسلم کثیرا.

مجالس

مجالس

نبذة عن الكتاب

الفهرس