تعلیقات و تصحیح: دکت1 هلدن نطیای هامی ناشر: پأههثلکاه علهه انلدانی * مطالعات فاهنک مدیر نشر: همتالله رهمتپه! چاپ اول: 187 تیراژ: همما نللفه داقر چاپ: للیدابراهیه «للیدعلی چاپ وصحافی: پاپ فاللیهه ردیف انتشار: 8751 بها»: 45e0 تهمان

حق چاپ برای پزوهشگا، علوم انسانی و مطالعات فرهنگی معفوظ است.

و از این هر چه گفتیم و میگوییم، جمله به الهام ملهم میگوییم نه از زبان زده هر1 کاذبی و گزافگویی؛ ان شاءالله ms001 تعالی که خاطر ما را از نزغات شیطان، و طریق گمراهان و بیدینان و زندیقان نگاه دارد.

و از دوستان و اهل صلاح یاری میخواهیم که به دعا مدد میکنند، تا این کتاب کرده آید بر نیکوترین نهادی؛ به لفظی که خوانندگان را از آن بد نیوفتد، ان شاء الله تعالی.

و این کتاب را: «کنوزالحکمة» نام نهادیم. و در این کتاب بسیار در و جواهر است؛ هر که بر تواند گرفت. و در این کتاب درجهای جواهر منلدنی است که هر که از آن درجی را سر بتواند بگشاد، سعادت دوجهانی یابد.

اما اول باری چنان باید که هر که این کتاب را خواهد نگریست پنج2 چیز را مقر باشد، و3 بدین هر پنع ایمان دارد2، تا اواز این کتاب برخورداری یابد یکی؛ خدای را به خدایی بداند و

دیگر رسول (ص) را به رسالت او باور داری، و گفتار و کردار او را معتقد و معظم داری، و سنت او را پس روی کنی، و گرد بدعت نگردی، و صحابهآ او را و اهل بیت او را دوست داری؛ زیرا که هرچه من گفتم و خواهم گفت، همه از قول رسول (ص) و صحابهآ او خواهم گفت اما نه به تقلید هر کسی. هر که معجزات انبیاء را مقر نباشد کافر باشد، و هر که کرامات اولیاء را منکر باشد مبتدع باشد، و هر که علم منلدنی را منکر باشد قرآن را منکر باشد. و چون من هرچه میگویم از قول خدای و رسول میگویم، و به الهام حق میگویم، چون کسی آن را منکر باشد، و فراداوری آید، جز از آن نباشد که ایمان خویش به باد دهد و آن قومی دیگر.

چون بدانستی این نیز بدان که: بر سر همه خطاها نباید بود، و دعوی کنی که اصل همه صوابها بدانم! این هر دو به هم راست نیاید؛ قال النبی: رأس کل خطیئة حبالدنیا. قدم از سر خطا بر باید گرفت، تا قدم صدق و صفا بتوانی نهاد، و اگر نه هرچه میگویی و میپنداری همه باد باشد. با دوستی دنیا گنج حکمت، و اسرار ربوبیت، و علم من لدنی نتوان یافت اگرچه امام الاثآمة باشدا

قیاس از کار «موسی»، و «خضر» صلواتالله علیهما بر باید گرفت: و موسی را نبوت بود، و مکالمت بود و هیح دوستی دنیا نبود و هرچه خضر میکرد، موسی را صلواتالله علیه هیچ در

اگر کسی را نیز در این سخن شکیلی2 افتد، و یا این سخن در نیابد، بر وی بس ملامتی نیاید. با چندین علایق و عوایق، ms003 و این مشغولیها که ما در پیش دل داریم، اگر بر ما از این نوع سخن گشاده نشود بس عجب نباشد؛ اما دل از داوری و انکار نگه باید داششت تا زیان کار نگردد: حواله با خود باید کرد، و گوینده را مجرم نباید نهاد تا خاسو نگردد، که ما را زیان برادران نباید. اما اگو کسی به واستی فراز آید، و انصاف بدهد، و گفت وگوی و جدل دور باز نهد، خود را فایده بسیار حاصل کند؛ زیرا که ما این سخن و این کتاب نه از خود میگوییم، اما این به الهام حق سبحانه و تعالی میگوییم، چون به الهام او میگوییم، امید میداریم که از نزغات و وسواس شیطانی نگاه دارد.

یک اصل از اصول دین است که: خیر و شر به خواست و قضا و تقدیر و مشیت خدای عزوجل گویی و دانی؛ چون حق سبحانه و تعالی در مصحف مجید میگوید: فالهمها فجورها و تقویها - و بدین ایمان باید داشت- نه چنان که میخوانی و میگذاری - بهتر تأمل میباید کرد!

چون خدای عزوجل به علم قدیم و حکمت قدیم، بیلب و بیدهان، و بیکام و بیزبان، و بی مخارج و بیارکان هفت سوگند یاد کرد که بد و نیک فرادل بندگان من آرم؛ قوله تعالی: والشفس و ضحیها - تا آن جا که میگوید: فألهمها فجورها و تقویها. این سوگندهاست که یاد میکند، بازان که او را به سوگند حاجت نبود، اما الزام حجت را سوگند یاد کرده است.

و بدان ماندی که تعبیهآ همه بندگی در این پنهان کردستی؛ همه اسرار عبودیت و ربوبیت در این سوگندها تعبیه است. اما مرد میباید که دربار او گوهر فقر ازلی تعبیه باشد، تا امروز بوی و رنگ آن تعبیه باز بیند و بازشناسد؛ هم چنان که موسی که چون به اول شیر از پستان مادر خود خورده بود، هیچ پستان دیگر در دهن خود نگرفت، و هر پستان ms004 که در دهن وی نهادند - چون نه پستان مادر بود، و نه طعم شیر مادر داشت - در نه مکیدی. آن کسانی که تعبیه بار ازل دارند هم بدین صفتاند: اگر به همه دریاهای رحمت و محبت و گرم و سرد در آرند، ایشان جز به لقای: حی الذی لایموت التفات نکنند؛ زیرا که ایشان را برای کار دیگر آوردهاند، و بازیشان هرکسی برابری نتواند.

آن به که هرچه او میکند به رضا پیش آن باز شوی، تا خود به آخر چه کند. ابلیس ملعون، و جان بنالجان، و قومی از ملائکه دعوی دانش کردند، و در کار آدم و فرزندان او حسد کردند، به آخر به دست همه باد بود! و چون فضل حق سبحانه و تعالی در باب آدم و آدمیان سبقت گرفته بود، حسد هیچ حاسد در باب ایشان گزند نکرد، و گوی سعادت ایشان در میدان دولت گردان کرد، و به چوگان لطف، گوی فضل به پایان برد؛ و هر روزی سعادت بر سعادت، و کرامت بر کرامت، و هدایت بر هدایت میافزاید، و کس را بدان چرایی نه که: این «چرا»؟ یا آن «چون»؟ است.

بدان که اصل همه علمها «علم سر» است، وهر که علم سر نداند مثل دل1 او چون کاروان سرایی باشد: هر که خواهد آن جا فرود آید، و هر کجا که خواهد فرود آید، هیچ کس او را ms005 از آن باز نتواند داشت؛ و آن دل را ارباب حقیقت مصطبهآ شیطان خوانند. هر که الهام ملهم از وسواس بازنشناسد، و وسوسهآ شیطانی از الهام فرشته باز نشناسد، عمل او را هیچ اصلی نباتد: و اغلب این کتاب همه بازین نوع گردد.

هرکه خواهد تا از این کتاب، و از این ابواب، و از این فصول بهره برگیرد، چنان باید که نه از سر غفلت نگرد و خواند تا مقصود حاصل گردد.

و این کتاب را مبؤب بکردیم تا اگر کسی خواهد که بابی از این ابواب، و اگر فصلی از این فصول بنگرد بر وی آسان باشد. اما شرط این کتاب آن است که چون میخوانی اشکالی باشد در آن تأمل کند، و2 اگر نتواند از خداوند نظری بروسد2، تا زیان کار نباشد و فایده بهوی رسد:

الباب الاول : در الهام ملهم.

الباب الثانی : بسمالله الزحمن الزحیم. والشفس... وتفصیل آن.

اول باسر سخن آیم که میگوید: فالهمها فجورها و تقویها1 - بدین سوگندها یاد کرد که: هیح خیر و شر، و هیح الهامی و وسواسی، نخواهد بود مگر به قضا و مشیت من که خداوندم؛ ولکن مرد مؤمن چنین باید که چندان جهد کند که اگر وسواسی به دل وی در آید، که او بنگرد و چندان بداند که الهام ملهم است، اگر وسواس شیطان این کار اگر این گفتار کردنی است یا ناکردنی؛ زیرا که اصل همه کارها بازین گردد. و اگر مرد مؤمن موحد عارف را بیم وسواس شیطان نیستی، او چندان تصرف کندی در مملکت خدای تعالی، که هیچ کس را در خاطر وفهم نیاید.

اما این وسواس شیطانی مرد عارف را فضلی تمام است از خدای عز و جل: همچنان ms007 داهول است که مرد دهقان کشت کند در میان بیابانی، اگر در میان کوهی؛ آنگه داهولها، و مردم، و رشتهها کند، تا مرغ، و نخچیر، و آهو، و هر چیزی گرد آن نگردد، تاکشت به صلاح بماند، و هم مرغ، و هم نخچیر و آهو، از زخم تیر و بیم دام نجات یابند.

و هیچ کاری نیست که نه آن را ظاهری و باطنی است، و هیچ سخن نیست که نه چنین است: چه اخبار، و چه قرآن، و چه امثال، و چه حکمت حکما، و چه علم علما - هر یکی را ظاهری و باطنی است - و آن جمله با کار دین کشد؛ زیرا که حق سبحانه و تعالی هرچه در وجود آورد، همه طفیل دین، و دین داران در وجود آورد. بر ظاهر اقتصار2 نباید کرد، که آنگاه از مغزها بینصیب مانی، و همه خداوندان مغزاها] را نیز سودا گرفته گویی؛ بهتر در کارها تأمل کن!

اگر عارفی، و روزی جایی بودهای، و از جایی میایی، و ترا نواخت بوده است، و از ولایت ازل خبری داری، و از دایه لطف لطیف، و از پستان ارادت و مشیت و محبت، شیر فضل و جود و کرم خوردهای، هرگز هیچ دایهآ دیگر از تو برنخورد، و به هیخ مادر التفات نکنی، و از هیچ پستان شیر نخوری، و شرب هیچ شراب در دهن اینسان2 تراذوق ندهد. پیوسته بر سرکوی

بیت:

نه روی ms009 شدن نه روی ایدر1 بودن ب

برپای بماندم از در بخشودن

این همه تحیر که مرد راهرو را میپیدا آید، از آن است که نمیداند که چه میکند و چه میگوید، و از کجا میآید و به کجا میشود، و زاد راه ندارد، و نه بر دیده و یقین میرود، با چندین آفت و محنت در راه میافتد.

تقدیر کنیم که کسی از راه دور، و اگر از چین و ماچین قصد سفر حجاز کند، و مردم منعم و فراخدست و فراخدل باشد، و اسباب سفر ساخته دارد، و از آن جاکه برخاست، نان و نان خورش و هر اسبابی که میبایست همه با خود برداشت، ای بسا اشتر، و اسپ، و خر پالانی که او را بباید، تا آنگه که بوک بتواند شد، و بوک نه. پیوسته در راه رنجور، و بازان رنج را ستوربانی میباید کرد که یک ساعت فارغ نباشد. اما چون داند که راه دور است، و طعام و شراب و آنچه اسباب راه است بر ستور نتواند برد، لابد تدبیر باید کرد، و آن کسانی که آن راه راست بر بصیرت و بر علم رفته باشند، بازیشان تدبیر باید کرد، و از ایشان بر باید پرسید که مرا چون باید کرد، و چون باید رفت؟ تا آن کس که خداوند تجربه است بگوید که چون باید کرده تا از رنج بسیار باز رهی، و آسوده به منزل رسی.

این چنین سفرهای دور و گران - به جز از تعبیههایی نفیس (که) در میان هر چیزی دون تعبیه کنی - نتوان رفت. اما دربار یک خرلاشه و لنگ، چندان درر و جواهر و یواقیت قیمتی تعبیه توان کرد که همه قافله و کاروان را به منزلگاه برد بیهیچ رنجی و محنتی که به وی رسد: همه مؤمنان که ایشان مؤمن حقاند، هیچکس از این تعبیه خالی نیستند؛ اما همراهان ایشان موافق نهاند، و بازان که موافق نهاند غماز ms010 و جاسوساند! همه از بیم یک دیگر برجای بمانده، و کالای خویش، و روزگار خویش، و آن دیگران بر باد میدهند و نمیدانند که چه میکنند!

و اگر یکی را باد سعادت فراوی وزد، و آفتاب دولت بر وی تابد - از میان این قافله - و پای همت بر بالای توکل و اخلاص نهد، بانگ از جمله ایشان برخیزد که: تو آخر از این همه بهتری!1 خویشتن را وادیدار میکنی2؟! تا آنگاه که قدم صدق او را سست نکنند، وپای همت

و از دیگر سوی چندانی ناپاگان ناباک در راه خدای عز و جل درآمدند، و چندان سخنان زندیقان و اباحتیان برداشتهاند: همه آهن سیماندودا و مس زراندود! و مشتی نوتائبان و نوخاستگان راخان و مان، و دین و دنیا، تباه کردند. ای مسلمانان! از چنین مردمان پرهیز کنید! که ایشان راه زنان دین بار خدایاند، و هرچه میگویند و میکنند، از اخبار و قرآن شبهت می آرند که به حجت ماند! تا این هر دو بر دام نبندند، مؤمن تائب را از راه نتوانند برد.

اما هر که را میباید که در دام این قوم نیوفتد، در اصل ms011 کار ایشان باید نگریست، و در حدیث مهتر (ص) باید نگریست، که او دانست که در امت وی قومی باشند که این و مانند این کنند، واز آن گفت: رب قائم لیس له من قیامه الالسهر، و رب ضائم لنس له من صیامه إلا الجوع - پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: ای بسا شبخیزان نمازکننده که از نماز او جز شب خاستن و بیداری شب نصیب او نیست، و ای بسا روزه دار که نصیب او از روزهآ او جز گرسنگی نیست!

هم رسول (ص] میگوید: أکثر منافق أمتی قزاؤها - پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص] میگوید: بیشتر از منافقان امت من قرایان باشند. و هم رسول (ص) میگوید: رب عالم فاجر، و عابد جاهل! فائقوا الفجار من العلماء و الجقال من العباد فانهم فیثنة - پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: ای بس عالم بدکار، و عابد نادان! بپرهیزید و حذر کنید از آن عالمان بدکار، و از عابدان جاهل؛ زیرا که ایشان فتنهاند.

هر آن عالمی که او بدکار باشد، مردم عام در وی نگرند، از زندگانی او در فتنه افتند، و عام را و خاص را از وی بد افتد. و از عابدان که کار میکنند و سخنان میگویند نه بر علم - همه از سر جهل و نادانی - چون مردم عام در وی نگردگوید: چون زاهد، و عابد، وقزاء چنین میکنند

روزی مهتر (ص) در میان یاران نشسته بود، چون ماه میان ستارگان؛ پس آن لب شهدگوار شکربار برگشاد، و سخن اولیای خدای عز و جل آغاز کرد:

یا أباهریرة! علیک بقوم إذا فزع الناس فی القیامة أمنوا، و إذا طلبوا النجاة من النار لم یخافوا. قال أبوهریرة: کیف لی بطریقهم؟ قال: رکبوا طریقا صغب المذرجة من مذرجة الأنبیاء: طلبوا ms012 الجفع بعغد فا أشبعهم الله و طلبوا الظمأ بعدما أزواحهم الله، و طلبوا العری بغد أن کساهم الله؛ ترکوا ذلک حبا لله. لم تکن الدنیا معلقة بقلوبهم

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) گفت: یا ابا هریرة! بر تو بادا به صحبت قومی که چون مردمان بترسند روز قیامت ایشان نترسند و ایمن باشند، و چون مردمان از آتش دوزخ نجات جویند ایشان از آن نترسند. بوهریرة گفت: چگونه شوم به طریق ایشان تا صحبت ایشان دریابم؟ رسول (ص) گفت: برو! به طریق ایشان که آن صعب مدرجهای است، و آن مدرجه انبیاست. گفت: یا اباهریرة! بطلبند گرسنگی را پس از آن که خدای تعالی ایشان را سیر کرده باشد، و بطلبند تشنگی را پس از آن که خدای عز و جل ایشان را سیراب کرده باشد، و بطلبند برهنگی را پس از آن که خدای عز و جل ایشان را فرا پوشیده باشد، این هرچه کنند همه از بهر دوستی خدای عز و جل کنند؛ دنیا در دل ایشان نباشد، و دل ایشان در حب دنیا نیاویخته باشد.

چون مهتر (ص) یاران و صدوران1 دین خدای را میچنین وصیت کرد که: بکوشید! تا مگر در طریق این قوم شوید؛ اگر ما نیز بکوشیم تا در این طریق قدمی توانیم نهاد، برادران را وصیت کنیم، خطا نباشد.

من دانم که قومی از این قرایان کم علمان در این سخن آویزند، و تصرفها فراکودن گیوند، آنگه آن نیز هم از فتنهها باشد، دل در آن نتوان بست.

سخن اولیای خدای عز و جل نتوان گفت که هیچ کس در آن نیاویزد؛ زیرا که سنت حق سبحانه و تعالی آن است مردوستان و عزیزان و اولیای خود را، و همیشه این بوده است، و تا قیامت هم این خواهد بود، و در این حکمتهاست. و از اسرار ربوبیت در این تعبیه است؛ و آن

و اگر کردار نیک ندارد - هیچکس نباشد از آدمیان که آخر او را غبار معصیتی نباشد - آن از گردن وی برگیرند، و بر گردن آن غیبت گوی ژاژخای نهند، تا برگیرد و با خود به دوزخ برد، و این ولی خدای عز و جل بی هیچ ظلمی و جرمی میخرامد تا به بهشت؛ این همه کارگران و مزدوران این قوماند.

ای برادران، و عزیزان ما! چندان جهد کنید - اگر چه بر کارید - تا مگر خویشتن را در دل یکی از این قوم جای کنید به نوعی از انواع، که ایشان عزیزان دو جهاناند؛ و هر که با عزیزان نشیند، هم چون ایشان عزیز شود. و مردمان در مثل چنین گویند:

و مهتر (ص) میگوید: من أحب قوما فهو منهم.

اکنون با سر این سخن و با فصل اول شویم که سخن دراز میشود، که میگوید: فألهمها فجورها و تقویها4- اکنون این چند خصلت است که هرکه بر این برود، او از خاصگان خدای عز و جل باشد؛ نه به لاف بلکه به صدق و صفاوت و اخلاص. اکنون این خصلتها که برداده آید در هر یکی فصلی گفته آید تا اگر کسی ms014 خواهد که طریق این قوم - که رسول (ص) بوهریرة را اشارت کرده است - برود بر وی آسان باشد؛ و از جای دیگر نباید جست که بوک یابد، بوک نیابد.

اکنون آمدیم به اول فصل که حق سبحانه و تعالی میکوید: بسم الله الزخهن الزحیم. والشهس وضحها - سوگند یاد میکند به برآمدن آفتاب، و به نور و ضیاء او، و بر جود و سخاوت او که چون بر آید. ما که خداوند و آفریدگار اوییم و آن مخلوقات او را بر آریم، که در وی هیچ ظلمت وکدورت و بخل نی.

و سخیترین همه اشیاء آفتاب است: چون آفتاب سر از مطلع و برج خویش برآرد، همه تاریکی ها از جهان ببرد، و جمله ستارگان نیست نماید، و ماهتاب را روشنایی ببرد، جمله عالم بدو منور گردد، و همه چیزها را بهره دهد از ضیاء و نور و توش خویش: بر درویش و توانگر یکسان تابد، و بر کافر و مؤمن، و (بر) مشرک و گبر و جهود و ترسا، و بر مفسد و مصلح یکسان و یک رنگ تابد، و نفع خود به جمله ms016 برساند، و در طبع وی هیچ میل نباشد، و همه چیزها را رنگ و بوی و طعم دهد، و از هیچکس نفع و ضر به وی نرسد. از آن سوگند بدو یاد کرد؛ زیرا که بسیار چیزها بدو عزیز میشود، و او خود به نفس خویش عزیز است.

و اگر هر یکی را از این سوگندها تفصیل و بیان بگوییم، تطویلها افتد، و در آن بس فایده نباشد؛ و اگر نه همچنان که آفتاب در نهاد خود عزیز است، قمر هم چنان عزیز است، روز هم چنان عزیز است، و شب هم چنان، و آسمان و زمین و جمله جانوران، و دلهای ایشان همه از یکدیگر عزیزتر است. اما مقصود از این همه، و عز این چیزها که بدین سوگند یاد کرده است، این است که میگوید: فألهمها فجورها و تقویها- ای تو که آدمییی! ما با خدایی خود چندین سوگند یاد کردیم، تا مگر که تو پنبهآ غفلت از گوش بیرون کشی، و در نگری و در اندیشی از سر تحقیق، که آنچه با تست و آنچه در هفت آسمان و زمین است، و آنچه در میان آن است، هیچ بر ما پوشیده نیست، و هیچ کس بی ما هیچ نتواند کرد، و از این هیچ از حکم و قضاء ما بیرون نیست؛ از خیر واز شز، از نفع واز ضر، از الهام واز وسواس، که نه آن به نزدیک ما آشکار است، و از آن هیخ

اول به حقیقت بباید دانست که هرکه الهام از وسواس باز نداند، همه کار وی نه بر بصیرت باشد، و هرچه کند نه بر حقیقت و یقین کند، زیراکه بنای همه کارهای عبودیت بر ms017 این است که الهام از وسواس بازدانی، و این چندین سوگند که خدای عز و جل یادکرده است؛ تا ما در آن در اندیشیم، و بدان کار کنیم.

مهتر (ص) می گوید: لیس من احد إلاا و معه ملک یوحی الیه وشیطان یوحی وهه قع الغالب منهما؛ فیقول الملک لوله: اذکزه! فله أجره و مثل أجر من ذکر بذکره لاینقص من أجورهم شییء. و یقول الشیطان لولیه: اشغب! فعلیه إنمه و أثه من شغب بشغبه لا ینقص من آثامهة شییء-

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید که: «نیست هیچ یکی از شماکه نه فرشتهای بازوست که او را وحی میکند، و هم چنین شیطانی بازوست که او را وسواس میکند، و ایشان بر ما غالباند، و با ماند؛ پس این فرشته گوید دوست خویش را: یادکن! خدای را، او را بود اجر آن، و هر که بازو آن یاد کرد بگوید او را مثل آن اجر بود - بیاز آن که از اجر آن دیگری چیزی نقصان کند - و آن شیطان نیز گوید آن ولی خویش را: هر شغب و بزه کی بتوانی کرد بکن! هر که بازو آن شغب میکند، او را هم چنان بزه میباشد که ولی شیطان را - بی از آن که از بزه او چیزی بکاهد».

پس گوش نیک فرا خویشتن باید داشت که این فرشته پیوسته با ماست، و این دیو هم چنین با ماست که شب و روز یک نفس از ما خالی نهاند، و خیر و شر ما بر ما مینویسند، که یک ذره فرو نگذارند، و هرچه دیگری نیزاز ما فراگیرده ما هم بدان بزه مأخوذ باشیم؛ که اصل آن کار و آن سخن از ما خاسته است. و مثل این ملهم و وسواس و الهام خدای عز وجل در دل بنده، همچنان است که: چشمه آبی، اگر کاریزی، اگر رودی؛ آب از همه چشمههاخدای عز و جل روان کند که هیچکسی ms018 دیگر آن آب روان نتوان کرد مگر خدای عز وجل. واگرکسی بسیاری زر بر کاریزی خرج کند، هم تا خدای عز و جل آب روان نکند، به دست همه باد باشدا؛ الهام حق سبحانه و تعالی، مانند آن آب است که از آن کاریز و از چشمه روان کند؛ ملهم و وسواس را چون مرد آبدار یا چون مرد جویبان می باید دانست که: تا أب نبالقد جویبان آب در هیح جای نتواند کرد

اما اکنون با سر سخن آمدیم: هر که را عقل امیر است و هوا اسیر، آن فرشته که ملهم است آب میبرد به زمین الهام و کشت و باغ و بوستان، و هرچه میخواهد میکارد؛ و وسواس نیز چیزی میدزدد، و خار معصیت میکارد! چنان که حق سبحانه و تعالی میگوید: .. ألخناس. ألذی یونوش فی ضدفر الناس. من الجنة والناس. دست از بیشه خویش باز بدارد، و دزدی خویش میکند. اما اگر نعوذ بالله هوا بر مرد غالب شود، و عقل مقهور باشد، هر الهام که به دل میآید هرچه بتر باشد، هوا آن را فراگیرد، و از آن آب همه در زمین وسواس و عصیان بندد، و از آن چندان خار معصیت بروید که اگر خواهی که سررشته آن بازیابی ممکن نگردد. و عقل هم چنان اسیر در دست او در کمین نشسته، تا بوک روزی اسب هوا به سر آید، تا من وی را زخم زنم؛ پیوسته غمگین، و اندوه و حسرت میخورد، و بر چنین حالتی عمری میگذارد، تا بوک مرا دست باشد.

عقل و هوا پیوسته منازعان یکدیگر باشند؛ به حقیقت بباید دانست که هوا و شیطان اندر تن ما زیان کارتر از ابلیس ملعوناند. مثل ابلیس با آدمی هم چون مثل سلطان ستمکاری است که وقتی از جایی درآید، و ستمی بکند، و باز آن شهر و ناحیت خویش شود، و از او باز رهی؛ اقا عوانان را که ms019 فرا سر مردمان کنند، هر روزی مردمان را بهانهها مینهند! و آن معرف پای کار را که به جاسوسی بگذاشته باشد، جور وی نه فراجور سلطان ساخته باششد! سلطان گذری بکرد و باز رفت؛ اما این نفس ما، و این شیطان که نایب ابلیس است، و این هوای کافرما که اندرون ماست، و شب و روز هم نشین ماست، و سزوعلانیة ما میداند - شر اینها هزار بار از شر ابلیس ملعون بدتر است! نبینی که ماه رمضان که ابلیس و دیوان ستنبه در بند بانسند، ما چون بازین نفس و هوای خویش درماندهایم!

پس مرد مؤمن و عاقل هیچ کاری نکند مفیدتر و بهتر از آن که پاسبانی دل کند؛ تا ملهم و وسواس کار به فرمان که میکند، و بر چه صفت میراند، و قول ملهم روان است یا وسواس؟ و کاری که تو میکنی به قول که میکنی؟ و بذرگری که میکنی از دست که میکنی؟ و آب که میبری به زمین الهام میبری اگر به زمین وسواس؟ و ریع زمین که میبرد؟ و این بر، که زمین میدهد، از راه بهشت است یا از راه دوزخ؟ و در هرچه میکنی راه رضای خدای یابی، و اگر

القاضی ان اجتهد فأضاب فله عشرة أجور، و إن اجتهد فأخطأ فله أجو واحد «چون جهد کردی و صواب آید یکی را ده باز دهد، و چون خطا آید یکی را یکی بدهد.» پس چون به حقیقت بنگری جرم ماراست که خود را غافل و نادان ساختهایم؛ چنان که مهتر (ص) میگوید:

للغاقل خصال یغرف بها: یغفو عن من ظلمه، ویتواضع ممن دونه، و یشابق الی البر و اذا زآی خیرا یستبشر، ولا یفارق الخوف، و یتدبر ثم یتکلم. فاذا تکلم غنم، و إن سکت سلم، وإذا عرضت به فتنة اغتصم بالله -

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید که: «مر عاقل را خصلتهاست؛ او را بدان شناسند: اول آن که فراگذارد از آن کس که بروی ظلم کند، و تواضع کند آن راکه فرود او باشد، و پیشی گیرد نیکوییها (را)؛ و چون خیری بیند بدان رغبت کند، و شادمان گردد، و از بیم خدای تعالی خالی نباشد، و چون سخن گوید نخست تدبیر کند آنگه سخن گوید. و چون سخن گوید غنیمت یابد، و چون خاموش باشد سلامت یابد، و چون بر وی فتنهای عرض کند اعتصام خود با خدای راست کند.» نشان مرد عاقل خدای عز و جل این داد که گفته آمد؛ کار مرد عاقل و عالم و عارف باید که از آن دیگران بازتوان شناخت، تا میان ایشان و آن دیگران فرقی باشد. اما شیطان به خیر آن وقت فرماید که مرد در اجتهاد تمام باشد؛ و عقل و علم و معرفت همه از جهت آن باید، تاکاری که کنی بهقول دوست کنی، نه به قول دشمن! بسیار وقت باشد که این شیطان مکار، و این نفس غدار، هر دو با یکدیگر یار شوند، (و] مرد را به خیر ms021 فرمودن

شیطان این نوع مکرها با بسیار کس کند: هم با عالم، و هم با جاهل، و هم با زاهد؛ و با هر کسی که این نوع مکر آرد آن باشد. هر کسی بنداند که این آوردهآ کیست - از وسواس است، اگر از ملهم؟ - و از این نوع بیشتر متعلمان را افتد، و از این نوع مکرها بسیار دارد، و کم کسی بداند: و بسیار وقت باشد که کسی وردی دارد، و زبان وی بر آن راست ایستاده باشد؛ شیطان وی را بر آن دارد که دیگر تسبیح فاضلتر است، چرا همه این یکی میگویی؟ این دیگر تسبیح نیز بگوی! و مقصود آن ملعون آن باشد، تا آنچه زبان وی بدان راست ایستاده باشد، از زبان وی میبرد، و آن دیگر خود از زبان وی بشنود، و مقصود آن ملعون حاصل گردد!

و کار (از) این دو بیش نیست: یا فرا خدای به الهام ملهم کار کردن، و (یا) در کار شیطان و ms022 فرمان او پرهیز کردن؛ همه بندگی بازین دو اصل کشد که: فرمان خدای و رسول نگاه داری، نه بهامر شیطان، و دیو، و دیو مردم کار کنی؟ و اغلب خلق از این هر دو فارغاند که ما را ملهم و وسواس است که شب و روز با ما قریناند، همه سروکار بازیشان است، یک چشمزخم از ما و از کار ما خالی نهاند، و ما از ایشان غافل! و این سخن نه از سر گزاف میرود: مگر از هزار تن بیش از پارسایان، و قرایان، و مشایخ، و ائمه، پرسیدم که الهام ملهم از وسواس به چه باز شناسیم؟ هیچکس از ایشان فرق نتوانست کرد!

روزی از علماء - قومی که ایشان دعوی علم کردند - نزدیک شیخ آمدند، و از وی پرسیدند که شیخ از ما بسیار می پرسید که: فرق چیست میان ملهم و وسواس؟ تو باری میدانی که میپرسی؟ گفت: اگر دانستمی نپرسیدمی؛ از آن میپرسم تا بدانم. چون ایشان ایمن شدند، از هر نوع گفتند؛ همه هیچ نبود! وی را گفتند: تو چه

گفتند: بگوی! تا چیست؟ وی گفت: نه شما میگویید که: حق سبحانه و تعالی غیب فراکس ندهد؟ گفتند: آری! وی گفت: نه خبر رسول است (ص) که میگوید: تفکر شاعة خیر من عبادة یوم و لیلة؟ و رسول (ص) گفت: تفکر شاعة خیر من عبادة سبعین سنة قیام لیالنها و صیام نهارها و لأیغصی الله طزفة عین - واین هر دو یک تفکر است، و غیب است؛ چرا یک تفکر را هفتاد ساله عبادت ms023 مینویسند، و یکی دیگر را یک روزه، و هر دو غیب است؟! فرشته به چه بداند که این یک تفکر را هفتاد ساله عبادت میباید نوشت، و آن دیگر را یک روزه میباید نوشت؛ از چیست؟ این علت مرا باز گویید، همه فرو ماندند! هرچه در آن نوع گفتند، حاضران مجلس همه گفتند که: این هیچ نیست! پس حواله با وی کردند که اگر میدانی بهتر از آن که ما میدانیم بگوی!

وی گفت: من سائله؛ گفتند: روا باشد. ما به عجز اقرار دادیم؛ اگر تو چنان گویی که بهتر از این باشد، که ما همه اقرار دادیم که دراین نوع علم تو از ما همه بهتر میدانی، و ما به شاگردی تو اقرار دادیم، و نیز با تو هیچ جنگ و جدل نکنیم. وی گفت: اکنون جحود مکنید، و گوش فرا داریدا تا من این مسئله بیان کنم، چنان که شما بپسندید؛ و در آمد، و این مسئله بیان کرد. ایشان گفتند: چنان است که میگویی؛ ما در این نوع هرگز بهتر از این سخن نشنودهایم، حق به دست تست.

اکنون دوستان، و برادران، و عزیزان ما! این سخن را بشنوید، و یاد گیرید. و این علم سر علمی است که از هرجا و از هرکس نیاید. و به حقیقت بباید دانست که هیچ راغب دنیا را علم سز و علم دین نبود. و اگر وقتی دانشمندی را، یا اهل صلاحی را، برقی از جایی بجهد آن را بس اصلی نباشد: علم سز را بسیار اسباب بباید، تا در آن غلط نیوفتد؛ زیرا که اصل کار بنده علم سر است. چون عبدالله ابی سلول در سر نفاق داشت، اگر به علانیه شریعت میبرزید هیچ سود نداشت، در کهآ اسفل بار آورد؛ نه صحبت رسول (ص)، و آن صحابة رضوان الله تعالی علیهم اجمعین هیح فایده نداشت.

اکنون با سر سخن شویم که میگفتیم تا ملهم به چه بداند که هرچیز را چه ثواب است؟ تا یکی را یک روزه نویسد، و یکی را هفتاد ساله؛ و وسواس به چه بداند که هریکی را چه قبح است، و دیگران را نیست، و این هم غیب است؟ اکنون بدان که خدای عز و جل هر که را فراکاری کند آن کار بر او آسان کند، و اسباب کار فرادست وی دهد، و ایشان غیب ندانند، هم چنان نیز که ما غیب ندانیم؛ اما هر که از ما عاقل باشد، و مبرسم نباشد، چون کسی سیر، و یا پیاز، و یا تره خورده باشد، و اگر از این چیزها که بوی کند، و بوی گنده دهد، چیزی خورده باشد، این عاقل داند که او چه خورده است، و قیمت آن چیز چیست، و قیمت آن بداند (و) بنویسد. و آن ملهم؛ هم چنان که کسی چیزی خوش بوی، و شیرین، و نیکو خورده باشد، ملهم همچنان بداند که او چه اندیشه و نیت کرده است - آن قیمت میداند (و) بنویسد که برایشان هیچ رنجی نباشد.

همه گفتند: سخت نیکو گفتی! و ما این سخنان در هیچ کتب ندیدهایم. همه این سخن را تسلیم کردند که: معرفت ملهم اصل همه بندگی است، که الهام و وسواس از هم بازشناسی، تا کار به اخلاص توانی کرد. چون آن قوم برخاستند، مریدی از آن وی گفت: روزی (که) ما را از این نوع سخن میگفتی، مسئله ms025 نیکوتر از این بگفتی! و مرا میبایست که این فصل سخن بنویسم. شیخ او را جواب داد که: این فصل نوع سخن است: اگر از این نیم دانشمندی، اگر مدعیی این فصل سخن فرا گیرد، بسیار اهل علم را، و بسیار ائمه را در این فصل سوگودان کند؛ از آن مختصر جواب باز دادم. این مریدبه آن الحاح کرد که بیان این سخن به تمامت شرح باید داد. اکنون از بهر دل یاران را بهتر این را شرح داده آید:

ائمه دین در این سخن کرام الکاتبین بسیار سخن گفتند، تا ایشان به چه بدانند که ایشان را چه میباید نوشت، و هر چیزی را چند ثواب است؟ در این باب سخن بسیار گفتهاند، اما شما را چیزی دیگر میباید. آنچه آن روز گفتم، و آنچه امروز ما را روی نمود، شما را بازگویم؛ نیک در این سخن تأمل کنیدا تا من از قول حق سبحانه وتعالی، شما را به الهام او بازگویم، قوله

حق سبحانه وتعالی میگوید: «الله نورالسهوات والازض» - ای: «منور السموات و الارض» - یعنی: نوردهنده هفت آسمان و زمین، و هرچه در میان آن است. نور من دهم که خداوندم؛ منور کنم هرچه خواهم، چنان که خواهم کنم: آفتاب را نور دهم، و به جز آفتاب همه چیزها را نور دهم، و چه به ماهتاب، وچه به ستاره؛ و هرچه نورانی است در کل ممالک، آن را نوری است - نوردهندهآ آن منم، و منور کنم بی معاونی. من آن خدایم که روشنی (دهم)] چه در آب، وچه در آتش، و چه در سنگ، و چه در ms026 خاک، و چه در سیاهی، و چه در سفیدی، و چه در آهن، و چه در روی، و چه در زر، و چه در مس، و چه در سیم، و چه در برنج، و چه در شمع، و چه در روغن، و چه درکوهها، و چه در دریاها، و چه در علم، و چه در عقل، و چه در دل، و چه در معرفت والله بکل شییء علیم.

و از آن هیچ بر من که خداوندم پوشیده نیست، و من بدان همه داناام، که هر یکی را به چه نور دادم، و از او چه خواهم ساخت؛ اما هر کسی را بدان مطلع نگردانم، و هر چیزی را و هر کس را بر آن دست ندهم، و هرکسی بدان راه نیابد. اما «کرام الکاتبین» امینان مااند، و ما ایشان را بدان علم مخصوص کردهایم، و آن «مصباح»، وآن «زجاجة» جز دل مؤمن عارف را نباشد، و ایشان در آن متفاوتاند. اما «کرام الکاتبین» چون در آن نگرند، تفاوت هر یک بر دیگری بدانند: همچنان که هر عاقل که به خانهای در نگرد، و آن خانه را روشن بیند، در اثر روشنایی نگرد، بداند که روشنایی شمع است، (و) اگر از آتش و مشعله است، و اگر از آتش و چراغ؟ به همه حال بازان نوری قرین باشد؟ ولکن آن نور - که نور گوهر خاص است - همه کس داند که جز در خزینهآ سلطان نباشد، که جز در خزینه سلطان گوهر شب چراغ و در یتیم نباشد. «کانها کوکب دری»؛ نه دست کسی بدان رسیده، و نه نور آن کس کم تواند کرد، و نه هیچ کسی دزد و غماز گرد آن تواند گردید، و در نور آن تصرف نتواند کرد.

و آن نور نیز به خودی خود کم و بیش نتواند شد، و آن ملهم که بدان نور نگرد، هم در وی هیح تصرف نتواند کرد، اما در عمل مؤمن ms027 عارف تصرف تواند کرد؛ زیرا که از آن هر طاعتی را بویی باشد، چون آن بوی به «اکرام الکاتبین» رسده کراء الکاتبین بداند که او چه فکرت کرده

اکنون به حقیقت در باید نگریست، تا بدانی که هر یکی از کجا خاسته است، و فرق تفکرها از چیست بر یک دیگر؟ و چون «کرام الکاتبین» نور آن جواهرها که به یک تفکر به غواصی از آن بحر جبروت به صحرا آورده باشد، از آن هر یکی بداند و بنویسد، و آن شر هم چنین باشد، از آن هر یکی قبحی و ms028 قرعی2 و ظلمتی دارد و فرشته آن هم داند، و حق سبحانه و تعالی او را علم آن بداده است، تا آن قبح هریکی میداند، و عقاب هر یکی بداند که چیست و چند است. و این علم برایشان آسان باشد: و هر آن وقت که خاطر بد در آید - اگرچه در باطن باشد - فرشته بداند که او قصد چه معصیت کرده است، و عذاب آن در خور3 آن بنویسد. و هر که از این نوع علم می دعوی کند، و آنچه در این باب نوشته آمد برخواند - و او اغلب علم که در این نوع هست بنداند، او را از این خواندن مسلم نباشد.

و در اول باب گفته آمد که: در این «کنوزالحکمة» درجهای پر جواهر است، و علمهای من لدنی است، و هر که از آن درجی سر بتواند گشاد، سعادت دوجهانی بیابد. اکنون چنان نباید که یک فصل یا دو فصل درنگری: چه خاطر تو آن در نیابد،

در آفرینش هر چیزی و تعبیههای آن - قوله تعالی: - نخن قسفنا بینهم قغیشتهم فی الحیوة الدنیا و رفغنا بغضهم فوق بغض درجات لیتخذ بغضهم بغضا شخریا-

در اول باب گفتیم که اصل بندگی و مسلمانی این ده خصلت است؛ اما چنان نباید که من سخن بیان کنم، شما از سر غفلت نشنوید! و بدانید که من چه گفتم، و شما چه شنیدید، و سخن خدای عز و جل در چیست، که بر خود و مردمان میخوانی؟ و خود هیح تأمل نکنید که چه میخوانید، و این که بر ما میخوانند ms029 چیست؟ که این همه را فردایی خواهد بود. مکنید! ای برادران، و عزیزان ما! از قرآن و فرمان خدای عز و جل غافل مباشید، و در اندیشید که چون حق سبحانه و تعالی میگوید: نخن قسننا بینهم مغیشستهم فی الحیوة الدنیا - چنین گوید که: قسمت ماکردیم میان شما این معیشت دنیا، و نهادیم بر یک دیگر افزونی؛ اگر کسی خواهد که قسمت ما را تغییر و تبدیلی کند نتواند کرد. و اگرچه همه خلق اولین و آخرین فراهم آرند بر یک کار و یک چیز، و خواهند تا به یک ذره قسمت ما راکم و بیش، و پس و پیش کنند نتوانند کرد. اگر برادران ما نصیحت برادر خود نگاه دارند، و بدان قومی مغرور شیطان، و فریفتهآ دنیا، و بندهآ از و حرص و امل فریفته نشوند، که از ایشان بتر باشند.

هر که به قسمت قسام راضی نباشد، از او بوی کفر آید. مهتر (ص) میگوید: اول چیزی که خدای عز و جل قلم را امرکرد که در لوح محفوظ بنویس! گفت: چه نویسم، ای خدای آفریدگار من؟ قالالله تعالی: أکتب: إنن أنالله لا اله إلا أنا؛ من إشتسلم لقضائی، و صبر علی بلائی، و نشسکر لنغمائی، کتبته صدیقا، و بعنته یوم القیمة مع الصدقین. و من لم یستسلم لقضائی، و لم یضبز علی بلائی، و لم یشکز لنغمائی، فلیختز الها سوائی.

زنهارا تا برادران ما دلهای خود این جا نگاه دارند، که شیطان و قرین بد این جا مکانی

پس خویشتن رنجانیدن جز1 جحود کودن، و بد بندگی نباشد. بیایید! تا یک ساعت پیش از مرگ بنشینیم، و حساب خود با خداوند بنگریم، تا خود چه میکنیم، وچه کردهایم؟ این را که کردهایم، هیچ جوابی داریم و اگر نه؟ اگر کسی به قیامت و خدای ایمان دارد، راه این است و تدبیر این است؛ اگر آن را اعتقاد ندارید که: «هر چه میگویند میباید خواند، و هر چه میکنند میباید دید»، این خود راه و کار دیگر است، ما را بازان قوم کار نیست.

اما عقل ما نیک در ایشان ماند، و حالی نیک شبیه2 به حال ایشان دارد؛ و مهتر (ص) میگوید: من تشبه بقوم فهو منهم -اگر چه از اولیای خدای نیستیم، باری خویشتن بدیشان ماننده میکنیم، بهتر از آن که به قوم دیگر. چون حق سبحانه و تعالی میگوید: نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیوة الدنیا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات - میگوید: چون ما قسمت کردهایم، قسامایم میان شما این معیشت در سرای فانی، و ما قومی را بر قومی فضیلت نهادیم، و درجات ایشان در این دنیا بلند گردانیدیم، چه به آب روی، و چه به کثرت دنیا، و چه به لشکر و سپاه؛ از بهر آن را تا قومی، قومی را به سخریت فراگیرند. این سرا، سرای فناست؛ ما شما را آزمون کردیم، تا کیست از شما که او فانی بگذارد، و باقی اختیار کند؟ اغلب شما خود فانی به باقی بدادید، و قسمت قسام را فراموش کردید، و هر چه تان دست فرا رسید، هیچ باقی نگذاشتید؛ فردا هم این معامله چشم میدارید. مردمان بیتی میگویند، و آن حق سبحانه و تعالی بر زبان ایشان روان ms031 گردانیده است:

نیکی و بدی چو روز روشن پیداست

مهتر (ص) میگوید: ألدنیا مزرعة ألآخرة - شما را به دنیا از بهر کشت کردن فرستادهاند؛ نه تا شما قومی درویشان و ضعیفان را به سخریت فراگیرید، و هر کسی باد جباری در بروت افگنید، و بندگان و دوستان ما را در خواری افگنید. دنیا و عقبی از آن ماست به هر که خواهیم دهیم، و عز و دولت از آن ماست؛ هرکه را عزیز کنیم عزیز شود، و هر که را ذلیل کنیم ذلیل شود. قوله تعالی: تعز من تشاء و تذل من تشاء بیدک الخیر إنک علی کل شییء قدیر. ندا به عالم در دادیم تا شما بدانید که به دست شما باد است: عطا من دهم، و درویش من کنم، و توانگر من کنم. با توانگری من ذلیل کنم، با ذلیلی من عزیز کنم، هرچه کنم به حکمت کنم: یفعل الله ها یشاء و یحکه هایرید.

ای مردی که قسمت قسام فراموش کردهای! در نگر! در آن مرد دلیر - مردانه و قوی - که هر چه کند تا یک روز در خانه بنشیند، و اگر چاشتی یا شامی به نوا بخورد، در همه عمر خود نتواند خورد! و از دیگر جانب بنگر! یکی را نه دست، و نه پای، و نه انگشت، و نه زبان، و نه خوی خوش؛ چندان مال بروی بریزد که نداند که در چه نگرد، از بس متاع دنیا که خدای عز و جل فرا وی دهد! اگر عاقل در این ننگرد، میان او و میان ستور بس فرقی نباشد. مکنید ای غافلان!که دنیا پس مانده است؛ ساعت تا ساعت باشد که رحیل باید کرد، و آنگه حسرت سود ندارد.

ای بسا مردان شیردل، و میران با شجاعت، که خواستند این قسمت را تغییر و تبدیل کنند نتوانستند کرد - به عمر از ما زیادت، و بهقد و منظر از ما زیادت بودند. و بهقوت ms032 و نعمت و شجاعت از ما افزون بودند، و بهدست همه باد بود. شیخ بوذر بوزجانی را بیتی است بازین سخن سخت لایق است:

بیت

ما بار خدای با سزاییم واندر دوجهان یکی خداییم

ما نور (و) سرور عارفانیم ما چشم وچراغ اولیاییم

نمرود به گاه پور آزر گفتا که: خدای خلق ماییم!

بیچارهترین خلق او بود بیچاره بمرد و ما به جایم

بس دست مبارزان کاری ما بند ز هم فرو گشادیم

بس بیوهزنان که بیوه کردیم بس شاه که در لحد نهادیم

کس را نرسد چرای بر ما جز آن نبود که ما نهادیم

ای بسیار از این فرعونان و طاغیان که بدین کار و بدین کوی در آمدند، که ما این قسمت را تغسیر و تبدیل کنیم، و به دست هیچکس هیچ نبود؛ همه آن بود که او خواست، و او نهاده بود، و امروز همه آن است. اگراز ما نصیحت، برادران ما فرا پذیرند، و با قسمت قسام نکوشند، و رضا فرادهند، حالی باری از رنج برهند. و جنگ کردن (کسی) باکسی که با وی برنیاید، باری نکند. از سر علم و عقل و معرفت درنگرید تا هر قضا که برماکرده است، هیچ کس بازپس تواند برد؟1 و اگر چیزی روزی ما نکرده است، هیچکس فرا ما نتواند داد، و اگر چیزی روزی ماکرده است هیچکس از ما بنتواند برد.

و بسیار چیزهاست که در دست ماست، و ما خواهیم که او را بخوریم و یا فرا فرزند خویش دهیه، نمیتوانیم داد، و چنان که ما را میباید تصرف آن نمی توانیم کرد، و جز آن که او نهاده است نخواهد بود. پس آخر چندین ابلهی، و نادانی، و غرور شیطان خریدن، و هوای نفس پروردن، و به مراد ایشان کار کردن؟! هیچ دشمن مدان خود را، و دین خود را، بتر از: «هوا»، و «نفس» و «شسیطان»؛ هر که به غرور ایشان فریفته ms033 شد، هلاک از وی برآمد. مکنید، ای دوستان! فرمان برادر خویش فرا برید، و یک هفته از سر ایمان و اعتقاد درست در این کار نظر کنید، تا مگر چیزی از ایمان (به) شما روی نماید، که این ایمان باری بار به عقبه مرگ بیرون نبرد؛ و مرکب چنین توحید از کنده دوزخ بنجهد! و شما را در میان «راه»، و «عقبه»، و«صراط»، فرو گذارد، و حسرت سود ندارد وهذه النصیحة؛ وبالله التوفیق.

قوله تعالی: و فا من ذابة فی الازض إلا علی الله رزقها و یغلم مستقزآها و مستؤدعها کل فی کثاب مبین1. حق سبحانه و تعالی بسیار صفتها از هر نوع بیداکرده است: چه از لطف و کرم و جتاری و مهربانی و رحیمی و خداوندی و ققاری و قادری و حکیمی؛ اوست که این جمله خلایق پیداکرده است، خاصه بر جان و روان خداوندان ارواح. و از دیگر روی تازیانهای است سخت عظیم مؤمنان را، و خاصگان را هرچه آن عظیمتر!

در ضمن این سخن در است که: ای کسانی که دعوی دوستی و مؤمنی ما میکنید، و بهما چندان ایمان ندارید! که با چندین لطف و کرم، و عدل و سیاست و جباری خود، و علم و حکمت و راستگویی خود، به روزی شما چند سوگند خوردهایم، و همه جانوران را روزی میدهیم بر طفیل شما که مؤمنان و دوستان مناید، و شما ما را به یک تای نان باور ندارید! و ما خرس و خوک و مور و مار و پیل2 و پشه و هر جانوری که هستند، و هر کجاکه هستند، و در هر موضع که هستند، اگر نیکاند و اگر بداند، و اگر تن درستاند و اگر بیمار، و اگر در زمیناند و اگر در هواند، و اگر بر روی آباند و اگر در قعر چاهاند، همه را روزی من میدهم، و به لطف و کرم خود میپرورانم، و هیچ منت ms034 برایشان ننهم. تو که مؤمنی و عارفی و دعوی دوستی کنی، و پیوسته از بهر روزی خویش با ما و با همه خلق به جنگ باشی! پیوسته خود از ما شرم نداری؟ که درگاه ما بگذاری، و خدمت همچون خویشتن کنی، و روی از امر و نهی ما بگردانی که: من خدمت تو میکنم، که خداوند من مرا روزی نمیدهد، و نیکو نمیدارد!

شرم بادا کسی وا که دعوی مؤمنی و دعوی دوستی خدای کند، و خدای را به یک تا نان استوار ندارد! این نه شوط دوستی و خدای شناسی باشد. خدای عز و

پارسی خبر چنین باشد که خدای عز و جل فرا داود گفت: «یا داود! بگوی آن کسانی راکه دعوی محبت ما میکنند، چون وقت شام و چاشت در آید، ما را به تهمت ندارند! هیچ دیدی که دوستی با دوستی به چاشت و شام بخیلی کند؟» و این سخت تازیانهای است مر دوستان را فاما ما مردگانیم؛ و مرده را از زخم چه خبر؟ اگر ما زنده بودیمی، از این زخم (که) بر ما آمدی، تن و جان ما از این زخم به درد آمدی؛ اقا ما خود نه از شمار زندگانیم، و نه از شمار عاقلان؛ زیرا که عاقل به عقل کار کند، و دراندیشد، و قیاس از کارها برگیرد.

هرچه خدای عز و جل آفریده است، هیچ عزیزتر از: مرد عارف و عاقل و عالم و مخلص نیافریده است و از جان و از تن او؛ و اسیرتر و ضعیفتر و ناچیزتر از: مگس و پشه و شپش و کیک و مانند این نیافریده است، و روزی ایشان اغلب از گوشت و پوست و رگ و پی و ms035 خون تو نهاده است، و تراکه عزیزترین همه خلقی غذای ایشان کرده، تا خردمندی کنی، و دراندیشی که مؤمنی بدین عزیزی، و کیک و شپش و مگس و پشهای بدین خواری؟! تا اینها را چرا غذای ایشان باید کرد؟! از این یکی باشد که همه شب خواب از ما ببرد، تا هر. چند کوشیم با قوت و عقل و زیرکی خویش از ایشان یکی را از خویشتن باز نتوانیم داشت، و پیوسته بر سر این قاعده باشیم تا خدای را عز و جل در روزی خود باور داریم. شرم باد! ما را از چنین اعتقاد به خداوند و پروردگار خویش! فردا در خور ایمان خود، و اعتقاد خود ثواب میستان! و بالله التوفیق.

قوله تعالی: و علی الله فتوکلوا إن کنتم مؤمنین. این فصول، واین آیتها دز همه درهم دارد، و از یک دیگر دور نهاند؛ و حق سبحانه دانست که ما چه میکنیم، و بر چه طریق باشیم، و سیرت و خلقت ما چیست، و دشمنان ما به چه سیرت از درگاه ما سر بر نتوانند تافت. هر کجا که کمینگاه دشمن بود، آن جا سلاح بنهاده باشد، تا آن سلاح برگیرد، و با دشمن کارزار تواند کرد. هیچ نیست که فرزندان آدم کنند که نه در آن زرقی و حیلتی توان ساخت؛ مگر در حدیث شکم! که پدر ما آدم صلواتالله علیه هشت بهشت باقی، و حور و قصور همه در سر شکم و آرزو کرد! و لابد ما نیز که فرزندان وی باشیم بر پی پدر خود رویم.

هیچکس علم و عقل کار نبندد و گوید که: او چه به سر آن در داد؟ هم در این نگرند و گویند که: ما چه کنیم؟ از پدر بهتر و فراتر نتوانیم بود!کم عقلی و نادانی نباید کرد، و خرد کار باید بست. فاما خود چند خواهیم ماند، و عمر ما چند است؟! پدر1 ما دویست سال ms036 بگریست، و چندگاه بزیست. تا توبه او قبول کرد! ما را که یک سال، و یک ماه، و ده روز عمر نیست این امل دراز و غفلت نه از سر عقل باشد که در پیش خویش نهادهایم! قوله تعالی: فطال علیهم الأمد فقست قلوبهم وکثیر منهم فاسقون- این همه ایمان نیست به قول خدای و رسول: اگر قول خدای می راست دانی، توکل بر من کنید! اگر شما هستید از مؤمنان. در این آیت فرا نمود که هر که توکل ندارد بر خدای عز و جل، او از دایره مؤمنان بیرون است. اول باری نسبت مؤمنی درست باید کرده آنگه اگرگناه بیکران باشد، حق تعالی بیامرزد. اما باید که نسبت اندر مؤمنی درست باشد: همچنان که فرزندان را نسبت فرزندی با پدر درست آمد؛ بدان که او شوخ و بیادب باشد نسبت2 بنبرد، و میراث منقطع نشود - نسبت باید که تمام باشد - هر که خدای را به یک (تای) نان باور ندارد، همه کار او به یک تای نان نهارزد، و هر که خدای را به یک (تای] نان باور داشت، در همه

اگرنان دهد رواست، و اگر گرسنه دارد رواست، و اگر تشنه دارد ms037 رواست، و اگر پوشیده دارد رواست، و اگر عریان دارد رواست، و اگر سرما دهد رواست، و اگر گرما دهد رواست، و اگر جفا گوید رواست، و اگر عطا دهد رواست، و اگر بیماری دهد رواست، و اگر شفا دهد رواست، و اگر مرگ دهد رواست، و اگر زندگانی دهد رواست، و اگر سعادت دهد و اگر شقاوت دهد رواست، و اگر خذلان دهد حکم حکم اوست، و اگر توفیق احسان دهد فضل وجود اوست، و اگر بهدوزخ برد اوست، و اگر به بهشت برد اوست. و در جمله اوقات خیر و شر، و نفع و ضر، «و توکل علی الحی الذی لایموت» عصا وسلاح او باشد.

و اصل بندگی این است که چنین میباشی که از «توکل» مال کم وبیش نشود، و از کسب کردن توانگری و روزی کم وبیش نشود؛ اما در این هر یکی بندگی و فرمان برداری بر ما آید، و بدبندگی3، و نیکوایمانی، و درست اعتقادی این کس پیدا آید. این دنیا چیزی نیست که این را به نزدیک خدای عز و جل قدری و منزلتی است، تاکسی گوید: فلان کس دنیا بسیار دارد! و عزیز مردی است! این غلط است؛ زیرا که خدای عز و جل دنیا فرا هرکسی دهد: هم فرا دوست دهد، و هم فرا دشمن دهد؛ اما آنچه عزیز است هم چون دین، همه فرادوست دهد؛ چنان که رسول (ص) میگوید:

ان الله یغطی الدثیا من یحب و من لا یجب، و لا یغطی الدین إلامن یحب، فمن أعطاه الدین فقد أحبه - پارسی خبر چنین باشد که مهتر (ص) میگوید: «بهدرستی که خدای عز و جل دنیا فرادوست دهد و فرادشمن دهد، اما دین را جز فرادوست ندهد؛ هر که را دین فرا وی دهد، به درستی که او دوست خدای است.»

اقا سدیگر آن است که دنیا دوست دارد، و شب و روز در تیمار آن باشد تا از کجا به چنگ آرد؛ نه در آن نگرد که از حلال است یا از حرام، میخواهد تا او را به چنگ آرد! - از هر کجا که باشد - این کس را هم عتاب است، و هم عقاب، مگر که خدای عز و جل بازو فضل کند. که دنیا از این سه کس بیرون نیست: اگر «عطا»ست: هذا عطاؤنا فامنن أو أفسک بغیر حساب. ددیگر؛ کسب بنده است: اگر «حلال»، واگر «حرام» - قال رسول الله (ص): خلالها حساب و حرامها عذاب.

و «توکل» این هرسه چیز را هیچ زیان نکند، بلکه سود کند. و اگر ما چنان گیریم که فرمان اوست، هرگز این همه گزند نکند؛ زیرا این تشدید که هست، همه فصول جمع و منع راست، و حرام را.

زوی عن النبی (ص) أنه قال: فا جمع عبد مالأ من حزام إلآکان هانفق منه لم یتقبل منه، و فا أکل لم یبازک فیه، و فا أمسک منه کان زادا الی النار - پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: «هیچ بندهای مالی جمع نکند از حرام که اگر نفقه کند از او نپذیرند، و اگر بخورد بر ms039 او برکت نبود، و در روزگار و طاعت او هیچ فلاحت نبود، و اگر نگاه دارد، زادوی بود او را به آتش دوزخ».

پس ای نامردان که ماییم! اگر به قول خدای اقرار داریم که «نحن قسمنا..» راست است، چراکار خویش با کاردان نگذاریم، تا او خود چنان که میباید ساخت می سازد، و ما همه از این رنج رسته باشیم؟!

قال رسول الله (ص): اذا أزادالله بعبد خیرا جعل فیه ثلات خضالی: فقها فی الدین،

به حقیقت بباید دانست که خدای عز و جل مؤمنان را دوست دارد، و دنیا را دشمن دارد، و دوست را به دوست ارزانی دارد، و دشمن را به دشمن ارزانی دارد. و این نه از خوار داشتن مؤمنان است که ایشان را دنیا کم دهد؛ بلکه از عز ایشان است. همچنان که کافران را دشمن دارد، دنیا را دشمن دارد؛ دشمن را به دشمن دهد و دوست را به ms040 دوست. چنان که خبر صاحب شریعت آن است که خدای میگوید:

«لو لایخزن عندی المؤمن لجعلت علی زأس الکافر کلیلا من ذهب لا یصدع فن ذنیاه ولا یغم به» - و تصدیق ذلک فی کتابه: و لولا أن یکون الناس أمة واحدة..

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید که: خدای عز و جل میگوید: «اگر نه آنستی که این مؤمنان، و بندگان، و خاصگان، و دوستان من اندوهگین شوند، من هرکافری را و مشرکی را و بیگانهای را تاج از زر بر سر نهم، و در همه عمر ایشان هرگز هیچ رنجی و دردسری بهایشان راه ندادمی، و غم و اندوهی بدیشان نرسانیدمی») - و تصدیق این سخن در کتاب خدای عز و جل است:

و لولا أن یکون الناس أمة واحدة لجعلنا لمن یکفر بالرآخمن لبیؤتهم سقفا من فضة و معارج علنها یظهرون. ولبیوتهم أنوابا و سرزا علیها یتکنون. و زخرفا و ان

ای مرد مؤمن موحد عزیز کرده! ما ترا عزیز نکردیم به عز دنیا و متاع آن، بلکه به عز ms041 خود ترا عزیز کردیم. هر که را در دنیا عزیز کردیم، آن عزیزی نباشد، بلکه (در) در خواری دارد؛ زیرا که اگر دنیا را نزدیک ما که خداییم یک پر پشهای قدر بودی، ما از آن یک شربت آب به هیچ کافری ندادیمی! چنان که خبر بدان ناطق است: قال رسولالله (ص):

(«الو کانت الدنیا عندالله تزن جناح بعوضة فا سقی کافرا منها شربة فاء» - آنچه قدرمند است به نزدیک خدای عز و جل چون: دین، و سنت و جماعت، و قرآن، و علم، و زهد، واخلاص، وتقوی، و تفویض، و تسلیم، و قناعت، ورضا، و توفیق طاعت، و نگاه داشت از شر و معصیت، وخشوع، و صبر، خوف، و رجاء، و یقین، و امثال این همه از تو دریغ نداشتم؛ و این هر یکی گوهری است که هر چه در دنیا و از دنیا بهتر است، همه به بر تو باز نهادم، و آنچه دشمن و ناچیز بود (به) بر دشمن باز نهادم.

و من به علم قدیم، و حکمت قدیم، و مشیت و ارادت ازلی، میدانستم که تو عجولی، و کنودی، و صبر و توکل نکنی، و ترا فضولی، و جباری، و حرص، و آدمیگری رنجه دارد، و تماشا و سرکشی و رعنایی رنجه دارد. این چندین ناپرهیزگار بیافریدم، و این دنیای نابکار در دست ایشان نهادم. و ترا گفتم: اگر میخواهی که تماشایی بکنی، و از آنچه در دست دشمن است ترا چیزی آرزو کند، ترا حلال کردم - چه مال ایشان، و چه زن و فرزند ایشان - و اگر می زینت دنیا خواهی برو آن جا نهاده است: چه زر و سیم، و چه جامه زربفت، و چه کنیزکان

بیت ای دوست مکن که روزها را فرداستنیکی و بدی چو روز روشن پیداست و ما این همه از بهر آن کردیم که اگر ترا چیزی آرزو کند، و در پیش دل تو آید، کارگاه پدیدار کردیم تا هیچ عذر نماند. این همه نه از بهر آن کردیم تا شما برخیزید - که مؤمنان (وا عزیزان دو جهاناید - و روی فرا یک دیگر کنید، و خانمانها و شهرهای یک دیگر فراکندن گیرید؛ و آنچه شما را گفتم که با کافران و مشرکان و بیگانگان کنید نکردید! و بر بدل روی فرا یک دیگر کردید! و خانمان یک دیگر فراکندن گرفتید! تا لاجرم دشمن را بر شما گماشتیم، تا میکند آنچه میکند؛ آن جا که حق سبحانه و تعالی میگوید:...ألذی بارکنا حوله لنریه من آیاتنا انه هوالسمیع البصیر - یعنی: بیتالمقدس و شهرهای آن، کردند آنچه کردند. ما را بازیشان فرموده بودند! از شومی کردار ما، ایشان را بر ما گماشتند! و چندین شهرها خراب کردند: چون «سحاب»، و «خجند». و چندان مسلمانان را زیر و رو کردند ms043 که میشنوی!

این همه از بدبندگی، و بداعتقادی، و بییقینی ماست. اگر ما راستیمی همه کارها راست استی؛ چون ما تباه گشتیم همه کارهای ما چون ما تباه گشت! باز گردید! تا باز گردیم، و باز گردانیم؛ و اگر نه نزدیک آمد که همه زیر و زبر گردد. ما از عوانی چندان هیبت و شکوه داریم که او ما را بر خطا ببیند، همه سرتاپای ما از هم بیاید!

هرچه کند به علم و حکمت کند، و به ارادت و قدرت خویش. هر که را داند که روزی بر وی فراخ میباید کرد فراخ کند، و آن را که روزی بر وی تنگ میباید کرد تنگ کند. و اگر آن راکه روزی بر وی فراخ کردهایم تنگ کنیم، در کارها زشت ms044 افتد: چون دزدی، و خیانت، و امثال این؛ (واگر آن راکه روزی بروی تنگ فراگرفته ایم فراخ گردانیم، طاغی گردد و از حد در گذرد. قوله تعالی: ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا فی الارض ولکن ینزل بقدر مایشاء انه بعباده خبیر بصیر.

حق سبحانه و تعالی به حال بندگان داناترست، و احکم الحاکمین است: میداند که چه میکند؛ و آن را که روزی بر وی فراخ باید کرد میکند، و بدان که تنگ میباید داشت میدارد: انه بعباده خبیر بصیر - خدای است به کار بندگان دانا و بینا؛ که هرکسی را چون میباید داشت. او احکمالحاکمین است. به حال هرکسی؛ دانا و بیناست به کار هر کسی. میداند؛ هرچه میبیند که صلاح بنده در آن است چنان میدارد، و احوال او برحسب مشیت و علم و حکمت خود میگرداند: در آن وقت که میتنگی باید داد، تنگی دهد، و در آن وقت که میفراخی باید داد فراخی دهد، تا بنده نه طاغی گردد و نه یاغی گردد.

و نیک بندگی در آن است که در این هر دوراضی باشی وگویی که: خدای عز وجل به حال

هر آن بنده مؤمن موخد و عابد مخلص که این بداند که: کارها به قسمت قسام است، و قسام ms045 قسمت راست کرده است، و بر آن قسمت که قسام کرده است رضا دهد، و بداند که او قسمت راست کرده، و در قسمت او هیچ ظلم نیست، و این قسمت به حکمت اوست که نه سفاهت است - همه عابدان فضایل گزار که این بندانستهاند - یک نفس از آن این کس که قسمت قسام راست دید، و داند، و رضا دهد از چنان عابد که این نوع نداند بسیار فاضلتر و بهتر. واصل ایمان، و اصل همه عبادتها راست دیدن قسمت قسام است؛ چون در قسمت دیدن راست نیست، کار از سر باید گرفت.

در خبر است که عیسی صلواتالله علیه میرفت، بهجایی رسید. مردی را دید برهنه و بر سر برف استاده و نماز میکرد. جبرئیل آمد، و عیسی را صلواتالله علیه گفت که: خدای عز و جل ترا سلام میگوید، و میگوید: آن دوست ما را سلام کن! عیسی صلواتالله علیه سلام برسانید، و به شهری که میرفت برفت. چون بدان شهر رسید، مردی را دید که نزدیک وی آمد و گفت: مرا میباید که تو در سرای من آیی، تا هم نان ونمک شویم. عیسی صلواتالله علیه گفت: برو! تا بیایم. جبرئیل علیهالسلام آمد، و گفت: خدای عز و جل میگوید که: این مرد دوست من است؛ او را از ما سلام کن! چون عیسی در سرای وی رفت، سرایی دید چون بهشت آراسته بهانواع جامه، و هرچه میبایست همه آراسته! گفت: بار خدایا! این چیست، و آن چیست؟ خدای عز و جل جبرئیل را فرستاد و گفت: یا عیسی! اگر این مرد را جمله سرای و فرش سرای ابریشم بود، و کوزه و طشت و طبق و اوانی همه سیمین بود و زرین - و اگر آن

هم در حکایت است که: روزی عیسی صلواتالله علیه میرفت. قومی کودکان بازی میکردند، و کودکی در میان ایشان نابینا و اندوهگین و غمگین و متحیر، و آن دیگران شادمان، و بازی میکردند و او نمیتوانست کرد. عیسی صلواتالله علیه را بر او دل بسوخت؛ دعا کرد که: خدایا! چشم این کودک بازده! خدای عز و جل چشم آن کودک به وی باز داد. آن کودک از جای بجست: و یکی را سر بشکست، و یکی را چشم برکند، و یکی را انگشت بخایید، و یکی را سر به آب فرو برد تا بکشت! عیسی صلواتالله علیه گفت: بار خدایا! خطا کردم؛ تو در بندگان خود از ما بهتر دانی، که هر یکی را چون میباید داشت، چشم وی باز ستان! که هماکنون از این کودکان را بسیار تباه کند - و توبه کرد که من نیز در چنین کارها تصرف نکنم.

و در هیح کاری ابلیس ملعون بیش از آن جهد نکند که در این کار و در این راه؛ زیرا که مردمان اغلب در این کاراند که با قسمت قسام به جنگاند. تا قسمت قسام راست نبینی، ایمان راست نباشد. و ابلیس همه خلق را بیشتر در این باب آن خویشتن داند، تا مکر و عربدهآ او روان باشد. و هیچ وقتی نباشد از بندگان خدای عز و جل که نه آن ملعون بیاید و گوید: ای مرد! خدای را به کار تو (چه) حاجت است؟ زن و فرزند تو محتاج یک تای ناناند، و مردمان به کار تو محتاجتر از آناند که خدای عز و جل. برو! تو نیز هم چون دیگر مردمان شغلی میکن، که خدای عز و جل را به ms047 کار تو حاجتی نیست. اگر این مرد ابلیس ملعون راگوید که: ما را با فرمان خدای کار است؛ آنچه مرا فرموده است کار من آن است، و هرچه مرا فرموده است جز فرمان خدای عز و جل نکنم - این یک قول ابلیس که اورد کند، وی را بهتر از بسیاری فضایل که بکند؛ زیرا که روزی زن و فرزند خود قسمت کرده است: خدای عز و جل او را فرموده است که: و علی العولود له رزقهن - و این کس به فرمان خدای عز و جل بهجای میآرد، نه به فرمان ابلیس.

هرکاری که از ما در وجود آید، و هر حرکتی که هست: از خیر و شر، از نفع و از ضر، از جمع و منه، از حلال واز حرام، از مرگ و زندگانی، همه قسمت کرده اوست. اما باید که به فرمان

قال رسول الله (ص): ألرزق مقسوم مفرفغ وهو آت بإبن آدم علی أی سیرة شار؛ لیس تقوی متقی یزایده، ولا جزم فاجر یناقصه - مصطفی (ص) گفت که: «روزی قسمت کرده شده، و از آن فارغ گردیده. آن را آرندهای است به فرزندان آدم در هر سیرت که میرود؛ پرهیز هیچ پرهیزگاری در آن زیادت نکند، و بدکاری هیچ بدکاری از آن نکاهد.» و اجل هم چنین ms048 است: بدان که کسی مرگ را یاد کند بدو نزدیکتر نیاید، و بدان که مرگ را فراموش کند از وی دورتر نشود؛ و هر که بدین سخن ایمان ندارد، او در این همراه «أبی» باشد.

روزی رسول (ص) مر عبدالله عباس راگفت: أعلمک کلمات: إخفظ الله یخفظک أخفظ الله تجذه أهامک؛ وإذا سیلت فاسیل اللة، و اذا استعنت فأشتعن بالله. فلوأن إلأمة إجتمعوا علی أن ینفعوک لم ینفعوک إلا بشییء کتب الله لک؛ وله اجتمعوا علی أن یضروک لم یضروک إلا بشییء کتب الله علیک؛ طویت الضحف وجق القلم

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: مر عبدالله عباس را رضی الله عنهما: «بیاموزم ترا سخنانی: نگاه دار فرمان خدای را عز و جل تاخدای عز و جل ترا نگاه دارد به هر چه در پیش داری. و هرچه خواهی از خدای عز و جل خواه، و چون استعانت خواهی خواست به کسی آن استعانت از خدای خواه - و به درستی که اگر همه خلق گرد آیند بر آن تا ترا منفعتی کنند نتوانند کرد مگر به چیزی که خدای عز و جل بر تو حکم و قضاکرده است، و در ازل بر تو نبشته است؛ و اگر همه گرد آیند بر آن تا ترا مضرتی رسانند نتوانند کرد مگر به چیزی که خدای عز وجل ترا قضاکرده است، و در ازل بر تو نبشته است؛ نسخت در نوردیدند، و قلم خشک شد1.»

مردمان را کاری سخت عظیم پیش آمده است: در کارها نه قول خدای و نه قول رسول مینگاهدارند، و نه به عقل، و نه به علم، و نه به عمل، و نه به تجربه، و نه به علم علماء راسخ؛ همی بر تقلید استاد خویش، و بر تقلید یک دیگر کارها بر دست گرفتهاند، و نه در سود و زیان آن نگرند، و نه در خیر و شر آن نگرند. هرچه دیگر مردمان میکنند ms049 ایشان نیز فرا کردن گیرند! چون فرا ایشان گویی: نیک نیست! جواب این دهند و حجت این آرند که: نه دیگر مردمان هم چنین میکنند؟! از این کار بس مرادی به حاصل نیاید. مرد عاقل و عارف و عالم باید که کاری که کند نه بر تقلید هر کسی کند؛ از پس علم و معرفت نظر کند، و به کار در نگرد، و هرچه نصیب عقل است به عقل بکند، و هرچه نصیب علم است به علم بکند، و آنچه نصیب عدل و صدق است بهراستی بکند، و در هر چه کند فرمان خدای و رسول نگاه دارد، تا هیچ کاری بر وی تاوان نیاید.

و بسیار کسان بودند که میپندارند که ایشان بر کاریاند، و فرمانبر خدای و رسولاند، و شب و روز در فرمانبرداریاند! اما چون به حقیقت بنگری، بر هیچ باشند. آن جا که به عقل کار باید کرد نکنند، و آن جا که به علم کار باید کرد نکنند، و آن جا که فریضه باید کرد فضایل کنند، و آن جا که سبب کار باید داشت تعقل کنند - و نه بر جای گاه کار کنند تا مسخره شیطان باشند. کار و فرمانبرداریی که نه در وقت و نه در جای گاه باشد، هم مثال کار جوان نوداماد باشد:

در حکایت است که: جوانی ظریف و زیبا زنی خواسته بود؛ به خانه آورد، و هرچه شرط عروسی بود به جای آورد. چون شب زفاف بود، شاه را صبر می برسید تا با عروس در جامه خسبد، و آنچه شرط دامادی است به جای آرد. چون در جامه خواب بخفتند، حیا در شاه پیدا آمد؛ هر چند کوشید تا با عروس سخنی گوید، یا بازی کند، شرم داشت (و) خاموش میبود. اتفاق را بول بر وی غالب شد، مگر در بستر بول کرد، و بر عروس شاشید! عروس گفت: برخیزم، و خویشتن را بشویم، که فردا هر که ms050 مرا پرسد1، این دم شاشه از من میآید، زشت باشد! برخاست و به آبریز رفت، و جامه بیرون کرد. چون عروس از بر داماد برخاست، شرم داماد کم شد با خود گفت: این هیچ نبود که من کردم! برخاست و از پی عروس به آبریز رفت، و در وی آویخت. عروس گفت: این هردو به جای کردنی بود؛ اما آنچه در بسترکردی این جا

پارسی آیت: حق سبحانه و تعالی میگوید: «اگر نه آنستی که مردمان یکگروه گردند، من با خدایی خود چنان کردمی که هر اسباب دنیایی آن کسانی که به ماکافر شدند جمله و آنچه در دست ایشان بودی همه از زر و سیم کردمی: چه خانههای ایشان، و چه نردوان 2های ایشان، و در خانههای ایشان، و تخت و دالوزین ایشان، همه از زر سرخ کردمی: چون این بکردمی اندکی بودی از متاع دنیا که بدیشان داده بودمی؛ و آنچه بهتر و باقیتر به نزدیک خدای عز و جل چون: آن جهان (و] جنات فردوس، و انهار، و رضای خود با آن نهادهام مر امت محمد را یخنی نهادیم.» و مکافات این نعمت را شب و روز شکایت بر گشادهایم که: خدای عز و جل ما را نه نیکو ms051 میدارد! ای کم عقلان که ماییم! این همه نیکوداشت که او بهجای ما کند؛ هیچ نیکویی بیش از این نیست که ما را نیکو میدارد، و آنچه نصیب ماست بهما میرساند بی از این همه رنج و غم و اندوه.

روزی مردی در نزدیک رسول (ص) آمد گفت: یا رسولالله! تو میگویی که دوستان خدای را آرزوی مرگ باشد، و مرا این آرزو نمیباشد و نمیخواهم که از این جهان بیرون شوم؟! من مؤمن نیستم؟ رسول (ص) پرسید که: مال داری؟ گفت: دارم. گفت: دل مرد آن جا خواهد، و آن جا باشد که مال او باشد؛ برو! مال بدان جهان فوست، تا دلت از پی مال بشود. مرد چنان کرد. بسی بر نیامد که آن مرد به نزدیک رسول (ص) باز آمد، و گفت: یا رسولالله! مرگم اکنون آرزو میکند. رسول

ای بس خانههای عزیز، و گوهرهای قیمتی که این راغبان دنیا ناچیز کردند! (ای) بس خللها که مرد مؤمن عالم موحد را از سبب این دنیای خسیس ناچیز افتاد! (ای) بس قافلههای گرانمایه که در این راه منقطع شد، که هیچکس نداند که چون شد و چون کردند؟! و هر مؤمنی را که خدای عز و جل از دنیایی عفافی و کفافی بیشتر بهوی ندهد، همه فضلها به جای وی بکرده باشد، و این مرد هرگز به شکر این نعمت نرسد. و شکر بر نعمت دنیا که خدای عز و جل کسی را بدهد بس کاری نباشد؛ زیرا که چون اسم توانگری گرفت از شمار مردگان شد!

مهتر [ص) میگوید: ایاکم و مجالسة الموتی! قیل: قن هن؟ قال: الأغنیاء - پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: بر شما بادا که پرهیز کنید ms052 از نشستن با مردگان! گفتند: یا رسولالله! مردگان کهاند؟ گفت: توانگراناند! این کار چون به غایت رسد اسم مردگان نصیب ایشان آید؛ چون فراحدیث دوستی درویشان رسید، گفت: لکل نبی حزفة، و حزفتی إثنان: الفقرو الجهاد؛ فمن أحب کلاهها فقد أحبنی، ومن أنغض کلاهما فقد أبغضنی.

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: هر پیغمبری را پیشهای بود، مرا دو پیشه است: یکی درویشی، و دیگر غزو کردن؛ هر که این هر دو را دوست دارد مرا دوست دارد، و هر که این هر دو را دشمن دارد مرا دشمن داشته باشد.

و پیوسته از این خبر رنجور میبودی که طبع مردمان اغلب در دوستی توانگران میدیدم، و گاه گاه خود را هم نیز بر آن میدیدم! و از آن سبب رنجوردل میبودم، و از هرکسی میپرسیدم که: شما توانگری دوست دارید، یا درویشی؟ اغلب آن بودی که میگفتند: ما توانگری دوستر داریم؛ رنج من زیادت میشد. تا روزی در این خبر نظر میکردم، هم چنان اندوهگین شدم، خدای عز و جل مرا الهام داد، و از این غم مرا نجات داد بحمدالله، اکنون ما دوستان و برادران خود را از این فتوح بیبهره نگذاریم؛ و الهام ین است که مهتر (ص) گفت: لکل نبی حرفه، و حرفتی اثنان: الفقر والجهاد؛ فمن احب کلاهما فقد احبنی، و من ابغض کلاهما فقد ابغضنی.

مثل ms053 او هم چون مردی بود که در دریاکشتی میراند بر روی آب: از قعر دریا، و در آن چه خبر دارد که در قعر دریاست؟ بدان خرسند باشد که آنچه بر ظاهر آب میبرد، به سلامت به ساحل برد. و در هرکاری که هست در آن اسراری است، و آن کار که قیمت گیرد بدان اسرار قیمت گیرد، و چون بی قیمت گردد هم از آن باشد که از اسرار آن بی خبر باشد.

کسی که در قرآن و اخبار رسول (ص) میسخن گوید، باید که کم از مردم روستایی نباشد که: چون در شهری شود که نقدی از آن شهر بیرون خواهد آورد، فراچند صراف نماید تا قلب است اگر سره. و اگر از بقالی جوز خرد، به خردگی و بزرگی نشود که خود است یا بزرگ؛ به مغز نگرد تا مغز دارد اگر نه؟ یک جوز که مغز دارد، به ده جوز بی مغز عوض نکند! اگر به ظاهر و بزرگی - فریفته شوی، و (از) آنچه معنی باشد دست باز داری، و آنچه دعوی بیمعنی است فراگیری- که این مهتر و بزرگتر است - از مقصود بازماندی. و کار خلق امروز اغلب بر این نوع است: همه به کثرت و نمایش مشغولاند، و بدان فریفته شدهاند، و از معنی و اسرارها فارغاند؛ تا لاجرم کارها چنین تباه شد که میبینی!

از کارها اصل نگاه باید داشت، فرع خود از پی میآید؛ هرگز اصل از پی فرغ فرا نرود همه فرع از پی اصل فرا رود1. هرگز دیدی که مرد عاقل از پی سایه خود فرا رود؟ همه سایه از پی مرد فرا رود1 چون مردی روی فرا آفتاب دارد - هم چنان که درخت و کوه و دیوار و هر نبات که هست - چون آفتاب برآید، از آن سو که آفتاب باشد سایه نباشد، سایه و آفتاب بههم نباشد، و بی آفتاب سایه نباشد. سایه را که بتوان دید از ضیاء ms054 آفتاب بتوان دید، و ذره در خانه بتوان دید. و مرد محقق که بر صحراگردد اگر سایهای یابد غنیمتی شمرد اما از آن مردم کم یابد؛ این سخن را اسرار بسیار است.

اما به حقیقت بباید دانست که هرگز حقی پیدا نیاید که نه در پهلوی آن باطلی پیدا آید؛

اما چون آفتاب روی در نقاب دارد، بهستاره راه میبرند، و گوران را از یک کوی1 در دیگر کوی میافگنند، و یوز و گرگ و خرس و پلنگ همه شکار خویش میتواتند کرد2؛ اما چون صبح سعادت سر از برج دولت و فضل و کرامت برآرد، روز خود با پاسبانان خویشتن همهشب روان را معزول کرد. درویشان بدین سخن بیتی بگویند:

تا روز بود کار سلیم است، سلیم تا شب ناید نباشد از هجران بیم

کردند نماز شام و بستند در تیم شهری به نظاره و مرا دل بهدو نیم

اما تا آفتاب برنیاید همه جهان سایه باشد، و کس نداند که سایه است؛ اما چون آفتاب برآمد، نه سایه و نه ذره را خود پنهان توان کرد، و از پیش آفتاب میگریزند، و روی به بازی می آرند، و از چپ و راست میگریزند که بدانستهاند که آفتاب هر روزی روی در حجاب آرد، همه دنیا را شب ضلالت و سایهآ بدعت فراگیرد؛ زیرا که اصل دنیا خود شب است، و آفتاب در وی چراغ است، و هرگز روشنایی و تاریکی به هم نباشد، و این خبر که مهتر (ص) گفته است که: «مسلمانی در جنب کافری همچنان است که یک تار موی ms055 سفید در گاو سیاه باشد.» هم از این جمله است که جمله دنیا شب ضلالت و کفر و جحود و نکرت است. معرفت عارفان، و علم و عقل عاقلان، از آفتاب و ماه و ستاره روشنتر است؛ هرگز شب و روز بینور این ها نباشد. هرگز شب را به تاریکی آن بنگذارد. علم علماء چون نور ستارگان است:

قال رسول الله (ص): أضحابی کالنجوم: بأیهم اقتدیتم إفتدیتم. مهتر (ص) میگوید: «یاران من ستارگان آسماناند؛ بههر که پیبری تو راهیابی. علماء در روی زمین هم چون ستارگاناند: نور میدهند، و علم ایشان در تاریکی کفر و ضلالت و شب بدعت، نور و فایده خویش میدهد. عقل عقلاء چون ماه است: همچنان که ماه و ستاره نور از آفتاب گیرند، علم نور از عقل گیرد.

و مثال معرفت چون: افتاب است، و ستاره وماه وروز، همه نور از افتاب گیرند آفتاب

پس آن گوهر را نوری و شعاعی داد، که هرچه هست و بود و خواهد بود در ظاهر و در غیب، آن نور بر آن گذر کرد. هر که را در علم قدیم دانسته بود- که ایشان سزای آن خواهند بود- همه را مشتاق و نیازمند آن کرد. و آن نیاز، نور فقر است که محمد مصطفی (ص) را و نسمهآ او را بدان دو نور معزز گردانیده: به «نور معرفت»، و به «نور فقر». و او این دو نور را با نور عقل، و نسمهآ محمد مصطفی (ص] تعبیه کرد، و او را با زین عطاها از آن حضرت گسیل1 کرد.

و در جمله ملکوت و دریاهای جبروت هیچ گوهر از «معرفت» فاضلتر، و عزیزتر نیافرید. و اگرکسی از تو پرسد که: فاضل ترین و بهترین مخلوقات چیست؟ مترس! و بگوی که: «معرفت» است. آن عطای خدای است، نه به کسب بنده؛ و این عطا از آن جا آمده است که گفتهاند، تا معلوم باشد! و به سخن هرکس فریفته نشوی! اول چیزی که خدای عز و جل آفرید، عقل را آفرید؛ چنان که خبر بدان ناطق است: قال رسول الله (ص) : أول شنیء خلق الله العقل؛ ثم قال له أقبل فاقبل؛ ثم قال له أذبز فأذبر. ثم قال: و عزتن و جلالی إنن لم أخلق خلقا هو أعز وأکرم علی منک: بک أعغزف، وبک أعغبد، وبک آخد، وبک أغطی، وبک أثیب، وبک أعاقب.2 ثم جعله فن قلب ادم فن جانب الأیمن.2

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: «اول چیزی که خدای عز و جل بیافرید- از پس نور محمد مصطفی (ص) - آن عقل بود؛ عقل را گفت: پیش آی! پیش آمد؛ گفت:

اول که نور عقل را بیافرید، و عقل را به نور محمدی شناسا گردانید، چندان اعزاز در وی بنهاد که گفت: هر که راگیرم1 به توگیرم، و به تو عزیز کنم هر که را عزیز کنم، و به تو شناسند مرا2؛ و هر که پس روی تو کند عزیزش گردانم. ثواب به تو دهم آن راکه دهم (ثواب)، ms058 و عقاب به تو کنم آن راکه کنم عذاب. و نه عز رسول (ص) از عقل بود، بلکه سرتاسر عز و عقل از نور محمد مصطفی آمد؛ و آن نور نور معرفت است نه نور عقل؛ و دلیل بر آن چنین است که: اگر نور عقل بودی هر کجا که عقل بودی بایستی آن عزبودی، پس در باب آن عاقلان این3 آیت میآید: قوله تعالی: اولیک هم شر البریة.

پس درست شد که عقل عزیز بدان آمد، که نور محمد مصطفی در وی تعبیه بود؛ هر کجا از آن نور ذزهای بود، آن کس و آن چیز عزیزا و مشهور دو جهان گردید، و هرکجاکه عقل بود

تحقیق این سخن را در آن قوم: اصحاب کهف نگر1! و قیاس از این برگیر2: سگ اصحاب کهف هیچ عقل نداشت، چون از آن تعبیه چیزی بهوی رسید، و بدان جوان مردان، که هم بدان عز ایشان را عزیز گردانید؛ و آن نشانههای خدای است عز و جل که میگوید: أم حسبت أن أضحاب الکفف والرقیم کانوا من ایاتنا عجبا؟

«دقیانوس» ملعون دعوی آن میکرد که: من خدای جهان ام! و چندان عقل و زیرکی داشت که جهانی (وی را) به خدایی فراستده بودند! آن جوان مردان3 «اصحاب کهف» از میان آن چنان عاقلان بجستند. چون آن تعبیه سر از درج فضل بیرون کرد، و پرتو خود بدیشان فگند، ایشان هیچ در آن ننگریستند که از کجا برخاستیم، و ما از پیش تخت4 پادشاه روی زمین برخاستیم؛ چون آن بوی بدیشان رسید که ایشان راخدای عز و جل هم بدان عز عزیز گردانیده بود، از همه خلق جهان فرار کردند، و از همه عاقلان روزگار بگریختند، و آن سگ را پای به دوش فرو کردند، و ms059 با خود ببردند.

ابلیس ملعون بیامد، (و) وسواس و پیشه خود را فراکردن گرفت، و گفت: ای عزیزان پادشاه روی زمین! شما می ندانید که شما کهاید؟! هر یکی عزیزان زمانه خویشاید! چرا چنین میکنید؟! خانمان، و زن و فرزند، و مادر، و ندیمی دقیانوس - که میگوید: من خدای جهانام - این همه بگذارید، و سگی را پای به گردن فرو کنید؟! و ندیمی شبانی نادان برگزینید؟! این نه از سر عقل باشد! گفتند: آری! ما این کار نه بهعقل فرا دست گرفتهایم؛ تا با عقل و عاقلان میبودیم، هم چون ایشان میبودیم، و هم چون ایشان میکردیم؛ این کار از عقل فراتر است، و اختیار این شبان از آن است که: آنچه ما را بدان عزیز کردند، ایشان هم بدان تعبیه عزیزاند - هم از یک جاست، و همه عزها آن تعبیه راست.

آن روز که خدای عز و جل خواست که آدم را صلواتالله علیه به صحرای وجود آرد، و بهید عزت خود او را عزیز و مکزم گرداند، از آن نور تعبیهآ محمد مصطفی (ص) چیزی بر آن خاک آدم صلواتالله علیه ریخت چنان که در اخبار آمده است.

إن الله تبارک و تغالی خلق الخلق فی ظلمة؛ ثهآ رش علیه من نوره. فمن أضابه

عقل نیکو چیزی است؛ اما به حقیقت میباید دانست که هو که خدای عز و جل او را عاقل آفرید، نودوان1 بلا و محنت دو جهان فرابام وی نهاد؛ زیراکه هیچ دیوانه و معتوه ناعاقل در دوزخ نشود، و به هیچ سؤال معاتب و معاقب نیستند، و همه از اهل بهشتاند! اگر همه چنین ms060 بودندی، چه فرق بودی میان: چهارپای و سباع و مرغ و ماهی و آدمی؟ و امر و نهی برکجا بودی، و بر که بودی؟ پس لابد عقل و عاقل ببایست، تا قیمت معرفت، و هدایت هادی، و قدر توفیق، و قبح خذلان بدانند، و مرد مؤمن عارف بداند که خدای عز و جل به جای او چه کرده است؛ که مقصود از این همه داروگیر، و از این جمله آفرینش خلق یک قواماند که ایشان عزیزان دو جهاناند. ایشان چیزی بازشناسند، قدر و قیمت نعمت و دولت دوجهانی بدانند، و قدر معرفت معروف و لطف و کرم او بدانند که مقصود از آفرینش ایشاناند، و ایشان بودهاند.

و دیگر همه لطف و کرم وجود بر آمرزش است که میبرزد، که نه او را چیزی در این کار میشود، و اگر رنجی بدو میرسد: قادری بینیاز است، عالمی بیانبازست، حکیمی بیآلت و بی نیاز است؛ هرچه خواهد کند به: «کاف و نون» در وجود آرد، و هرچه خواهد که نیست کند، همه به: «کاف ونون» هباء منثورا شود.

با چنین پادشاهی، و با چنین لطف وکرم، جز به عجز و ضعیفی و نیاز و بیچارگی پیش باز این نتوان شد، و از خود چیزی بر نتوان ساخت، و نه از کسی دیگر. هرچه خواست کرد، و هرچه خواهد کند؛ ما را به جز رضا دادن، و به عجز پیش کار باز شدن، هیچ روی دیگر نیست؛ و هرچه ما خواهیم کرد، آن خود کرده آمده است. چنان که حکیم گوید:

وحق سبحانه و تعالی بدان نیت و کار او مطلع است. که این بنده را آن کار بهتر از آن میباید که کند، و طاقت آن بیش نمیدارد که میکند؛ از آن جا که کرم و جود و فضل اوست بنده راگوید: ما میدانیم که ترا چه میباید1؛ این کار به کسب تو برنیاید بیعون و مدد ما؛ کار با ما گذار! تا تو در میان نباشی، و ما کار تو میکنیم. چنان استی (که) گویندهای گفتی، ای خداوند، و آفریدگار، و پرودگار من! چه کنم؟ گفت: کار خود از دین و دنیا و از هر چه هست با من گذار! من از تو پذیرفتم که همه نیکو کنم. قوله تعالی: و افوض أمری الی الله إن الله بصیر بالعباد - گفت: بندهآ من! کار با من گذار! از هر انواعی که هست؛ تا همه بر تو چنان رانم که بدان با تو هیچ حساب و عذاب نکنم. به درستی و راستی که آفریدگار و پروردگار بندگان منم، و به کاو ایشان از ایشان بیناترم - چه به کار این جهان و چه به کار آن جهان - هر که از بندگان خدای عز و جل این آیت کار بندد، خود را در سلامت دوجهانی افگند: چون کار با کارران، و با کاردان افگندی از محنت دوجهانی باز رستی.

چند جایها حق سبحانه و تعالی خود را بر بندگان عرضه میکند که: من شما را

ترا میگویم که: همه جهان. و کونین و عالمین. و هژده هزار عالم از آن من است؛ قوله تعالی: رب المشرق والمغرب لإلة إلآهو فاتخذه وکیلا - ای بنده من! با خدایی خود ترا میگویم که: هژده هزار عالم از آن من است. اگر تراکاری است از این بیرون نیست: اگر در آسمان است، و اگر در زمین، و اگر در میان آسمان و زمین است؛ آن من است، و به فرمان من است. و هرچه خواهم کنم، کسی مرا از آن منع نتواند کرد.

بازین همه توانگری ترا میگویم: چه بود که مرا به وکیلی خود فراستانی؟ تا من همه کارهای تو راست میکنم، و ترا به کسی باز نگذارم. تو مرا بگذاری، و به قول من اعتماد نکنی؟! من ترا مینوازم و تواز من میگریزی؟! من ترا ms063 عطا میفرستم، و تو از دیگری منت میداری؟! من ترا شب و روز نگاه میدارم، و پاسبانی تو میکنم، و تو سپاس از فلان و بهمان، و از سگ و گربه میداری، و شکر نعمتهای من فراموش میکنی؟ من گرفتم که من بدین هیح حساب نکنم؛ تو خود شرم نداری که همه وفاهای مرا مکافات جفا کنی؟ و در علم سابق من بر زبان محمد مصطفی حبیب من به شما رسانیدهام که:

ألله أزحم بعبده المومن من الوالدة الشفیقة بولدها. وبسیار باشد که مادر مشفق

مکنید! که فردا پشیمان شوید. و تشویر خورید. و این کل دنیا خود این نه ارزد- که میان من و شما کار فرا دنیا نساخته است - زیرا که اگر من جمله دنیا فراگبری دهم، بدان هیچ منت بر آن گبر ننهم، زیرا که هر دو ناچیز و دشمناند؛ اما مرا که خداوندم با شماکه مؤمنان اید کار دیگر است: من شما را بر سر همه خلق جهان خداوندی دادم، و از جمله اجناس برگزیدم و آزاد نامه به دست شما دادم. و در کتاب خود قباله بر خود بکردم: قوله تعالی:

إن اللة اشتری من المؤمنین أنفسهم وأفوالهم بأن لهم الجنة- ومن این بیع نه به سفه1 کردم، و نه بلایی افتاده است. اما شما قدر خداوندی ما بندانید؛ فردا دشمنان2 ما، و آن شما بر ما و بر شما شماتت کنند. و ما نخواهیم که کسی بر دوستان ما، و خاصگان، و برگزیدگان ما شماتت کند. قومی هستند از ms064 این دوستان ما که ما از این دنیا چیزی اندکی بدیشان دادهایم - که ما را در این هر چیزی حکمتی باشد - و قومی نادانان بر ایشان شماتت میکنند که: هم چنان که ما در دنیا آویخته ایم، شما نیز در آویختهاید! چه فرق است میان ما و میان شما؟ اغلب مردمان خود از دنیا خبر ندارند؛ قومی گفتهاند که: دنیا سرای اول است. و قومی گفتهاند: ألدنیا مزرعة الآخرة؛ واین قول رسول است (ص). و هم او میگوید: لدثیا ألدزاهم والدنانیر. و این نیز گفتهاند: فاشغلک عن الله فهو دنیاک. وهم گفتهاند: ألدنیا زینة الهوی ونیز گفتهاند: الدنیا حب الأشیاء. ونیزگفتهاند: الدنیا دونه -ای: دفن الله؛ یعنی: این جهان و آن جهان. و نیز گفتهاند: الدنیا حب الأشیاء و حب الشهوات.3 و نیز گفتهاند: ألهال والبنون زینة الحیوة الدنیا.3 واین همه سخت نیکو و راست است که این همه قول خدای و رسول است.

نبینی که آن جهان، و بهشت، و جمله نعمت باقی که در آن است، هر که این نفس اماره را یکبار از مراد و آرزوی وی باز دارد، این چندین خلعت یابد؟ نگر! که این چون عظیم دشمنی است مر خدای را عز و جل که چون یکبار کاری که نه بر مراد وی بکنی، این چندین ثواب فرامی ستانی؟ میباید نگریست که ms065 او چون منارع و دشمن است مرخدای را عز و جل؟

این چندین اجناس خلق که خدای عز و جل بیافریده است از جن و انس، و فرشته و پری، و آدمی و شیاطین، و مرغ و ماهی، و از هر نوع جانوران که هستند هرچند مینگرم در قیاس نیاید که ایشان چنداند، و چوناند، و عظمت ایشان چند است؟ اگر از اجناس ملائکه1 گویی فرشتهای هست خدای عز و جل1 که پای وی به تحتالثری است، و سر وی از زبر جمله مخلوقات است. و هم فرشتهای است که اگر خواهد که در دنیا پر باز کند نتواند کرد، از عظیمی که او را هست در جمله دنیا نگنجد. و فرشتهای هست که این دریاهای عالم، و این جیحون و رودها و آبها که در دنیا هست در گو انگشت او ریزی هنوز بر سر نیاید. و چندان دیوان ستنبه بیافریده است که اگر از ایشان سه دیو بر سر هم دوش یکدیگر شوند، سر ایشان بر آسمان رسد. و گوش به آسمان باز نهند، و سخن فرشتگان فراشنوند. و مرغان هستند از ورای کوه قاف که در دنیا نگنجند. و نهنگان هستند که چون در دریا بجنبند همه دریا را بجنبانند. و چندان ماهیان و جنبندگان دیگر هستند که در قیاس هیچ آدمی نیاید. یکی از آن ماهی بود که مهمان سلیمان آمد صلواتالله علیه:

چون سلیمان صلواتالله علیه از خدای عز و جل درخواست که: مرا میباید که همه خلقان ترا مهمان کنم! گفت: نتوانی کرد! گفت: توانم کرد؛ چون تو مرا چندین توانگری دادی، و همه خلق را در فرمانم کردی، من این مهمانی بکنم. گفت: بسمالله؛ بکن! چندگاه سلیمان صلواتالله علیه در آن کرد. دیوان و پریان و آدمیان را فرمود که: همه این کار را میان دربندند. ایشان شب و روز در آن کار میان در بستند، و از کوهها دیگها و کاسهها ساختند؛ ms066 چنان که حق سبحانه و تعالی میگوید- و جفان کالجواب و قدور زاسیات اغملوا آل داود شکرا و

پری و آدمی و شیاطین را به چند گاه فراکرد تا آن دعوت بساختند در صحرایی، که در آن نواحی صحرایی نبود از آن فراختر؛ و همه میگفتند که: این چندین طعام که بتواند خورد؟! چون آن دعوت بساخت، گفت: بار خدایا! آنچه در طاقت و وسع من درآمد، و بتوانستم ساخت بساختم؛ اکنون خلقان را بفرست که بیایند و بخورند. خدای عز و جل وحی کرد به سلیمان که: اکنون که مهمانی تمام بساختی به نظاره آی! تا من خلق فرسته، تا دعوت بخورند.

سلیمان صلواتالله علیه بیامد و بر کنار خوان باستاد، چنان که شرط میزبانان باشد. خدای عز و جل ماهیی را فرمود که: امروز مهمان سلیمان ای! طعام ساخته است ترا؛ برو، و مهمان او شو! ماهی سر از دریا برآورد، و هرچه سلیمان ساخته بود از: طعام، و دیگ و تابه، و کاسه، و جفنه، و دستار خان، و کفچه، و کفگیر. همه به یک لقمه فرو برد! و روی سوی سلیمان کرده و گفت: أطعمنی یا سلیمان! سلیمان گفت: من هرچه از چندین گاه فراساخته بودم، بهیک لقمه فرو بردی؟! من ترا چون طعام توانم داد؟! آن ماهی گفت: مراخدای عز و جل هر روزی سه لقمه روزی دادی؛ امروز که مرا به مهمانی تو فرستاد - که سلیمان ترا دعوت کرده است، و همه خلق را هم چنین دعوت کرده است - کنون باری مرا سیر بکن! سلیمان فرو ماند. ماهی گفت: ملکت وخزینهآ تو بیش از این نبود؛ این دعوی چراکردی؟ سلیمان گفت: استغفرالله. ماهی گفت: خدای ترا توبه دهاد از رزاقی، که امروز مرا گرسنه بگذاشتی. سلیمان او را گفت: خدای را در این دریا چون تو هیچ جانور دیگر هست؟ ماهی گفت: هست خدای را در این هفت دریا چندان جانوراناند که: من ms067 به بینی یکی در شوم و به گوش او بیرون آیم. او را خبر نباشد که چیزی به بینی او درآمد و به گوش او بیرون شد.

از این همه اجناس خلق بدین عظیمی، هیچ کس دعوی خدایی نکرد مگر آدمی! و آن دعوی که از آدمیزاده سر بر زد، همه از نتیجه آن بود که گفت: ونفخت فنه من روچی. هرچه از آن نتیجه بهره داشت، و آن بهره نصیب دل و روح و معرفت آمد: اؤلئک هم خیرالبریة؛ و هرچه نصیب هوی و نفس آمد: أؤلئک هم شر البریة - هرگز از منازعت و بدی فرمودن خالی نباشد، خاصه که غذای خویش مییابد - قوله تعالی: ... ان النفس لأمارة بالشوء اءلا لها وحم ربن. هر نفس که او سرمایه یافت، و دنیا و حرمت و متاع دنیا او

و آن قوم که از آن اعزاز آده و از: «نفحت فیه من روجی» بویی نه بدیشان رسیده بود، هیچ آدمی و اجناس خلق را سر فرود نیاوردند؛ ولیکن چون معرفت. و هدایت، و فضل، وداشت، نبود پنداشت ایشان را در این کار افگند. هم چنان که فرعون ملعون می خیار زاربانی میکرد؛ و هم آن فرعون بود که آن وقت که میگفت: «أنا ربکم الأغلی»! اسباب ساخته داشت.

اما به حقیقت بباید دانست که هیچ جایی اسباب دنیا میسر نشود که نه جمع و منع، و دوستی، و حرص، و بخل، و امل، و حسد، و تنعم، و امانی، و تکثر، و تکبر، و جباری و سرکشی، و فساد، و فسق، و جمله شرها جمع نشود که نه دعوی خدایی سر از وی برزند. اما چون دانند که راست نخواهد آمد، به تواضع، و نفاق، و چاپلوسی، و سخن فروشی درآید، و روباه بازی فراکردن گیرد، تا خویشتن را بر دل و چشم خلق بیاراید، تا به نوعی از انواع بر سر قومی از مردمان مهتری فراکردن گیرد، و بههیچ حال این دبدبه خدایی از سر وی بیرون نشود.

فرعون ملعون نخست آن خیارزاربانی فرا گرفت؛ پاره پاره فراتر میرفت، تا آن گاه بدان جا رسید که: دعوی خدایی کرد! اقا میترسید که آشکارا بگفتی. تا آن گاه که قومی او را بدان فراستدند؛ خواست که از آن جا فراتر شود. با هامان ملعون تدبیر کرد. هامان گفت: نباید که این دیگران به تو سر باز زنند، و تبرا کنند!

چون روزی چند برآمد که موسی صلواتالله علیه گفت: تو خدای نهای! خدای آن است که آفریدگار زمین و آسمان است. مردمان درگفت و گوی افتادند. ملعون فرعون هامان ملعون راگفت که: این موسی چیزی میگوید، و مردمان را در گفت و گوی افگنده؛ کوشکی بلند و حصنی حصین بساز، و اسباب نیکو و نیک بساز. تا من بر آن کوشک شوم، و خدای موسی را بنگرم. تا موسی که این سخن میگوید. راست میگوید، یا دروغ میگوید؟ قوله تعالی: و قال فزعون یا کهاهان ابن لی صبزحا لعلی أبلغ الأسباب. أسباب الشمؤات فأطلع إلی اءله هؤبشی و اءنی لأظنه کاذبا1. گفت: موسی و هرون دروغ میگویند؛ خود هیچ خدای دیگر نیست، الا منام! چون مردمان این بشنودند او را باور داشتند، آواز در داد که: ها علفت لکم من إله غیری - تا آن جا که دست فرعون درشد، هیچ باقی نگذاشت، و عنان باز نکشید. و اغلب آدمیان که طینت ایشان غلبه خاک و کدورت است، همه در این پوستاند؛ و آن بزرگانی که گفتهاند: «الدنیا دونه»2 راست گفتهاند؛ زیراکه هرگز دوستی دنیا و نفس؛ با دوستی خدای عز و جل فراهم نیاید. و مهتر (ص] از آن گفت: حب الدنیا رأس کل خطییة - همه دوستی و دشمنی در تحت این حرف است؛ چون بر ms070 سر همه خطاها و دشمنیها باشی. اصل همه دوستیها چون به جای آری؟!

حق سبحانه و تعالی ما را از ناراستی قومی خبر کرد که ایشان در این دعوی صادق نیستند؛ معنی از ایشان طلب کردیم، قوله تعالی: قل یا أیها الذین هادو ان زعمتم أنکن أولیاء لله

چنان که مؤمنان مخلص بخواهند که با دوست خود رسند، ایشان نیز نخواهند که از دوست خود جداگردند! دوست آن قوم: («نفس»، و «هوا»، و «دنیا»ست؛ و این هر سه دشمناند خدای را. و قبلهآ دل، ایشان - و دوست مهین، ایشان را دارند و دانند، و همه عمر در خدمت ایشان فراسر آرند، هرگزکی خواهند که بیایشان باشند؟! هو که در خدمت: «ردنیا»، و «نفس»، و «هوا» عمر گذارد، هرچه گوید و هر دعوی که کند، نگر! از وی باور نداری. اگر موافق قول خدای عز وجل، و رسول خدای عز و جل باشی، «دنیا»، و «نفس»، و «هوا» را چرا دوست داری؟ و ابلیس و جمله کفار و گبر و جهود و مشرک همه «دنیا» را، و (انفس»)، و («اهوا» را دوست دارند.

اکنون هر که میخواهد که با خدای و رسول موافقت کند، اینک راه؛ (و) هر که میخواهد که با دیگران موافقت کند، آنک راه! اگر می سلامت دو جهان خواهید که یاوید، دوست به دوستدار، و دشمن به دشمن دار! و کار دو جهانی تو راست آمد. خدای عز و جل ms071 میگوید: من دوست شماام؛ «مؤمنان برادران یکدیگراند» و «دیو ملعون»، و «دنیای ناچیز»، و «نفس اماره»، و «هوای هرجایی»، دشمن شماست بازان که شما را دوستی فرمودم دشمنی کنید، و بازان که دشمنی فرمودم دوستی کنید، و گرد دام ابلیس گردید؟! ندانید که بر دام او گرفتار آیید؟

مکنید، ای مسلمانان! و فرمان خدای و رسول نگه دارید! ما را با «دیو» دشمنی فرمودهاند هم دوستی و رازداری با وی کنیم؛ و از «دنیا» که حذر فرمودهاند بدو رغبت کنیم؛ و با «هوا» که مخالفت فرمودهاند موافقت کنیم؛1 و با مسلمانان که موافقت فرمودهاند مخالفت کنیم؛1 و با برادران که شفقت فرمودهاند خیانت و عداوت کنیم! لاجرم چون خطا شنویم به صواب برگیریم، و دوست بهدشمن برگیریم، و دشمن بهدوست برگیریم،2 وحق به باطل برگیریم2، و باطل بهحق برگیریم، و همه کارهای ما پشتاپشت افتاده است.

این که یاد کرده آمد مقصود این یک حرف است؛ تا هرکاری که کنی، به فرمان و عون و توفیق و نصرت او کنی، و یاری از او خواهی تا آن کار راست باشد؛ و اگر نه هیچ که کنی فرمان نگاهدار! تا نجات یاوی؛ چون او بهخودی خود میگوید: و أفوض أفری إلی الله ان الله بصیر بالعباد - در اول سخن بگفتیم که میگوید: رب المشرق والمغرب لا الة الأ هو فاتخده وکنلا - اگر او را به وکیلی می فراستانی، باری کار بازو گذار! تا کار تو میکند، و ترا به هیچ نوعی دل مشغول نباشد. اگر بندگی نتوانی کرد، باری کاهلی هم نتوانی کرد، تا از بسیار عهده بیرون آمده باشی.

به حقیقت بباید دانست که بندگی کردن: راه «تفویض» است، و «تسلیم» است؛ و «تفویض»: «لأإله إلأ الله» است. هرکه در کلمه: «لاإله إلأ الله» درست آمد، در حرف: «3 آفوض أموی الی الله» درست آمد؛ و هر که در: «و أفوض أفری إلی الله» درست آمد در «تسلیم» ms072 درست آمد؛ وچون در «تسلیم» درست آمد بندهای «متوکل»، و «مفوض»، و «راضی»، و «تسلیم کرده» خود را به قضاهای او، و گردن نهاده امرهای او را، و راضی به قضای او، و صابر بر بلاهای او. و شاکر به نعمتهای او؛ و راه بندگی بر وی گشاده شد، و بر براق فضل او از میدان ازل روی در راه ابد نهاده، و براق تفویض در زیر ران او باشد، و منشور سعادت ابدی در دست راست او باشد، و برات نجات دوجهانی در دست چپ او باشد، «و قل الحق من ربکم» بر زبان او روان باشد، و «فانظز إلی آثار وخمة الله» در عین عبرت او عیان باشد، و ندای: «ألست بربکم؟» در گوشش سماع او باشد، و لذت آن سماع در میان جان او باشد، و کار بستن: «3 أفوض أفری إلی الله» زاد راه او باشد،1 «و توکلت علی الحی الذی لأیموت» قدمگاه او باشد، و میان ازل و ابد میدان و جولان گاه او باشد.3

دنیا زندان او باشد، گور مرغزار او باشد، روز رستاخیز روز بازار او باشد، و حسابگاه جلوهگاه او باشد، و شفاعت دوستان نوبهار او باشد، و بهشت نثار پای او باشد، و درجات وانهار آن فدای ندای نظارهآ دیدار او باشد، و مقصود او رضای او باشد، و دیدار عطای او باشد.

از سر بی همتی؛ و بی دولتی خود در کار اولیای خدای نباید نگریست! که از همه دولتها و اقبالها بی بهره بمانی. بکوشید! تا: دست به طناب دولت سراپردهآ یکی زنید از عزیزان درگاه او؛ و اگر عزیزی باشی از عزیزان او، و اگر نیازمندی باشی از نیازمندان درگاه او، و اگر خاکی باشی از خاک باشان درگاه او، و اگر ولیی باشی از اولیای او که ایشان همه عزیزان باشند.

و هر که ولیی را از اولیای خدای عز و جل دوست دارده عزیز دوجهان گردد؛ ms073 چنان که خبر

وهم رسول [ص) میگوید: أفضل العبادة عندالله: ألحب فی الله، والبغض فی الله - پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: «فاضلترین عبادتها به نزدیک خدای عز و جل دوستی کردن است با دوستان خدای، و دشمنی کردن است با دشمنان خدای»).

و هم از مهتر پرسیدند که: عزیزترین مردمان کهاند به نزدیک خدای عز و جل؟ گفت: دوستان خدای عز و جل آن کسانیاند که هیچ دوستی بر دوستی خدای عز و جل اختیار نکنند. این اولیای خدای عز و جل قومی عزیزاناند؛ خنک! آن قومی راکه به صحبت از ایشان یکی افتد، و قدر آن صحبت بدانند، و آن صحبت را بدانند برزید - این قوم هم از آن قوم باشند.

و اگرکسی در صحبت ازین اولیای خدای یکی شود، و به مقصودی از مقصودهای دنیا - از نوعی که باشد - چون فرا مقصود رسد آن مقصود خود نگاه دارد، و حرمت آن ولی خدای فرو نهد، خود را هلاک کند، و بسیار کس را نیز هلاک کند. ای وای! بر آن کس، و سه بار وای بر آن کس که چنین کند. ممکن باشد که کسی گوید: او چرا همه در دوستی، و عشق، و محبت، میگوید؟ چنان است که مردمان میگویند!

اما اگر نه آنستی که قومی از حاسدان، و بی خبران، که از ولایت اولیاء، و از محبت محبان بس بیخبراند، و سخنان بی خبرانه فراگفتن گیرند، و دوستان ما برخی هنوز دربند تقلید این قوماند؛ من طریق اولیاء را، و اسرار حالت ایشان را، چنان کشف کنمی، و آن را شرح دهمی که همه خواهندی که خاک ms074 بودندی، تا ایشان بر آن برفتندی! اما چون این بیخبران هر سخنی میگویند، و این یارکان ما آن بار بنتوانند کشید، اندوهگین میشوند. اگرنه من هر چه گفتمی، همه از این نوع گفتمی؛ اا از بهر اطفال را زبان و قلم در میکشم! و اگرنه چه جای این و مانند این است؟ دوستی از دوستان خدای تبارک و تعالی به جایی بگذرد، و اگر به شهری، و اگر به ولایتی؛ و اگر به دهی، و اگر به قومی که ایشان در محنتی مانده باشند؛ نظر او که بدان ولایت و دیار بیفتد - خواه گوی آن نظر به حقیقت باش، و خواه گوی به مجاز - چندان اثرکند که عبادت هزار عابد و عالم و قراء نکند بهچند سال؛ چه در مدد خیر، و چه در دفع شر. و قیاس از این یک سخن برگیر! که این نه از گزاف میرود؛ در قصه لوط پیغمبر (ع) باید نگریست، و از آن قیاس بر باید گرفت، تا بر حقیقت این واقف شوی:

قوم لوط بازان که ایشان چندان جفا و نافرمانی کرده بودند که لوط (ع) عذاب ایشان به آرزو میخواست، چنان که گفت: الیس الضبح بقریب؟ چندان صبر نمیداشت تا صبح برآمدی که عذاب ایشان در رسیدی؛ بهعذاب ایشان چنان شتاب میداشت! راست چون فرا وقت عذاب ایشان رسید، حق سبحانه و تعالی گفت: یا لوط! برخیز، بازین دو دختر خویش از میان این قوم بیرون رو، که عذاب آمدا وگفت: ولا یلتفت منکم أحد - گفت: نگرا نه تو، و نه دختران تو، هیچ یکی سوی این مجرمان باز ننگرید! که نباید که رحمتی به دل شما یکی در آید، و مرا از بهر دل شما را عذاب از ایشان بباید گردانید، و پس از آن شما را پشیمانی شود، دیگرباره در رنج افتید.

ومهتر [ص) میگوید: نظر الضالح إلی الطالح ینفع الضالح والطالح تا یکی از دوستان خدای عز ms075 و جل بر روی زمین میباشد، خدای عز و جل بهسبب ایشان، بلاها از روی زمین میگرداند، و رحمتها میفرستد، و کشتها میبالد، و بارانهای رحمت میآید، و خلق در سایهآ دولت ایشان میباشند.

هر که نه او دوست خدای است عز و جل، و هر که نه او دوست دوستان خدای است عز و جل، همه بار دوزخ است و هیمهآ آن است. چون مرا چنان که روز روشن معلوم است، چون کنم که نگویم؟! هر یکی از شما انگشت بر یکی نهد که او دوستی است از دوستان خدای عز و جل، اگرچه علم بسیار ندارد، چون از دوستان خدای است، من فتوی میکنم که فاضل ترین و بهترین همه عصر اوست؛ و این خبر تصدیق این سخن است که مهتر (ص) میگوید، به قول این راویان: قال: ابومحمد؛ قال: حدثنا محمدبن زید؛ قال: حدثنا ابراهیم الاشعث؛ قال: حدثنا محمدبن الفضل بن عطیة، عن الواحد، عن الحسن؛ قال:

قال رسؤل الله (ص]: یقول الله تبارک وتغالی: إذا کان الغالب علی عبدی الأشتغال بی جعلت نعیمه و لذته فی ذکری؛ عشقنی و عشقته، و رفغت الحجاب فیمابینی و بینه، مثالا کأن بین عینیة. لایسهو إذاسهی الناس. اولئک البدلاء حقا أولیک کلامهم کلام الأنبیاء. اولئک الذین إذا أادالله بأهل الأزض عقوبة أو عذابا فیضرف بهم عنهم -

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص] میگوید، به قول این راویان معتمد - مرد به مرد - «چون چنان باشد که غالب گردد بر بندهآ من دوستی من، و مشغول گردد همگی او به من، من که خدای تعالیام، کنم نعمت و لذت او در ذکر خویش؛ تا او عاشق من گردد، و من عاشق او، یعنی که دوستی که در ازل مرا بازو بوده آشکارا کنم، و بردارم حجابی که میان من و بنده من باشد، چنان که گویی من در پیش دیدهآ اوام هرگز فراموش نکند مرا چون مردمان فواموش

علم، و عقل، و معرفت ما بر این است و گواهی بر این میدهد، و قرآن و اخبار بر این گواهی میدهند. و اگرکسی را دیگر چیزی میروی نماید، او را باد! آن ما این است که گفته آمد؛ وبالله التوفیق.

قوله تعالی: فإذا جاء أجلهم لایستأخرفن شاعة ولایستقد هون.

در این آیت سخن بسیار است، و لابد ما بندگان خداییم؛ و چون خداوند بنده را امری کند، چنان باید کرد که بنده بدان امر وفاکند، و او را مطیع و فرمان بردار باشد، و بدان ایمان دارد که این ms077 فرمان خداوند من است. و ایمان بدین نه آن است که برخوانی، و اگر بشنوی و در اطاق نهی! و اگر بازپس پشتافگنی، و گویی که من بدین ایمان آوردهام! این ایمان هم شکل ایمان منافقان است؛ به چنین ایمان نجات نیاوید. بدین و به جملهآ قرآن باید که ایمان چنان داری، که گویی این سخن از وی میشنوی، و فرا هر امر و نهی که رسیدی چنان دانی که اگر از این در گذرم، و این آیت کار نبندم، عذابی بر من فرود آید، و ایمان من بدین تمام نباشد.

و اگر این سخن به حقیقت شنیدی، حق سبحانه و تعالی میگوید که: چون وقت رفتن شما آمد - از این سرای فانی بدان سرای باقی - یک ساعت، و یک چشم زخم، و یک نفس شما را امان ندهم: نه فرا پیش گذارم، و نه بازپس گذارم، و نه هیچکس از قبضهآ قضای من، و نه از قبضهآ ملکالموت بیرون تواند کرد. هان، ای مؤمنان! اگر بهقول من که خداوند و آفریدگار و پروردگار شماام ایمان دارید، و این سفر را معتقداید، و نمیدانید که در کدام ساعت شما را خواهم گرفت، زاد سفر بسازید! و پایافزار قیامت راست کنید! که راه دور است، و عقبهای دشوار است، و زاد از این جا بر میباید گرفت، که فرمان چنین است: وتزودوا فان خیرالزاد التقوی واتقون یا أولی الألباب. ورسول (ص) میگوید: ألدنیا مزرعة الآخرة - چون رسول (ص) میگوید: «دنیا کشتزار آن جهان است»؛ تا این جاکشت نکنی در قیامت بر برنگیری.

وحق سبحانه و تعالی میگوید:واتقون یا أولی الألباب - میگوید: «بترسید و بپرهیزید یا خداوندان خردها!» یعنی: آن کسانی که در ایشان معنیها باشد، و از این در باطن چیزی دارند، که دیگران محتاج آناند، و آن چیز ندارند:1 چون مغز اسرار سخنان ایشان1. و به حقیقت بدان که خدای را عز و جل بهراستای2 هر علمی غرضی است در ms078 آن که هرکسی فرا آن نبیند، و راه

و خداوندان خردها آن کسانی باشند که ایشان به جز از این ظاهر که مردمان دانند، و آن ببینند و داتند، ورای آن چیزها ببینند و دانند، و از باطن آن خبر یابند، و از آن خبر توانند داد. و هیچ چیز نیست از جمله حبوبها1 که نه آن را مغزی است؛ تا آن مغز نباشد هیچ چیز نروید. و هرچه خداوند مغز باشد آنچه در وی باشد بروید. همچنین حق سبحانه و تعالی چند جای میگوید: یا أولی الألباب - ای خداوندان مغزها! همه کسان این میخوانند، و کم کسی از خواندن و شنیدن این خبر دارد.

و از چند خواجه امام پرسیدم که این قوم کهاند، که خدای عز و جل ایشان را اولوالالباب میخواند؟ میگفتند که: خداوندان خردهاند - من گفتم که: این همه خداوندان خردهااند! چون ایشان را خاصیتی نهاد، آن خاصیت چیست؟ هیچ کس مرا از تفصیل آن خبر نکرد، و مرا از بند آن بیرون نیاورد، هم حق سبحانه و تعالی ما را از بند آن بیرون آورد.

اکنون برادران ما بدانید! و خرد کار بندید، و این سخن را سماع کنید از سر عقل و بینایی؛ همچنان که در حدیث حبوبها و مغزهای آن گفتهاند که: هر یکی را مغزی است، و آن حب چون بکاری، هم از آن نوع درختی بروید به مثل آن، و اگر کوبی روغنی بیاید. و هر یکی را فراخور وی فایده است. حق سبحانه و تعالی همچنین در تن آدمی سیصدوشصت رگ بیافریده است، و سیصدوشصت پاره استخوان بیافریده است و در هر یکی نفعی بیافریده است. و هر که را آن سیصدوشصت رگ در عافیت باشد، و هر یکی بر جای خویش و بر نهاد خویش باشد - چنان که میباید از او هیچ حرکت ناشایست ms079 در وجود نیاید؛ هرچه کند بهقوت این رگها همه راست آید. و همچنین سیصدوشصت پاره استخوان است، و این سیصدوشصت رگ که بیافریده است- از فرق سر تا قدم - هیچ یکی نیست که نه در وی نفع و ضری است. چون آن استخوانها همه برجای باشد، و برقرار خویش باشد، و هر یکی فایده خویش میدهند، مرد را عقل و تمیز برجای خویش میباشد، و سیصدوشصت چشمه خود بر دل و دماغ او روان میگردد، و دماغ وی پیوسته از آن چشمهها آب میکشد، و برحال خویش می باشد. و هر سخن که شنود گوش صحت آن بهدل دهد، و هر چه چشم بیند صحت آن به دل دهد، و هر بوی که شنود صحت آن به دماغ دهد؛ هر یکی از آن بهرهای که خدای عز و جل نصیب او کرده است، بههر عضوی از اعضای او میسپارند، و جمله حواس تن به جای خویش میباشد، و هرچه بدو رسد از خیر و شر همه به راستی باشد برمیگیرند؛ اولوالالباب این قوم

و مثل این قوم هم چنان رودخانهای باشد که در او چشمههای بسیار باشد، (که) از هر یکی جداگانه آب میرود؛ اما چون فرا هم رسند روداب بزرگ گردد، و از آن جاجویها بربندند، و نفع آن به جمله شهرها میرسد.

اکنون به اول سخن شویم که مقصود و غرض آن است که گفت: «فاتقون یا اولی الالباب» ای خردمندان! و ای برگزیدگان از همه عالم، و از جمله اجناس خلق - از ملک و جن و شیاطین، و از هر چه بود و هست و خواهد بود - من با خدایی خود شما را از آن همه برگزیدم، واین ندا به عالم در دادم؛ قوله تعالی: ولقد کرفنا بنی آدم وحملناهم فی البر والبخر و ززفناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا - واز شما قومی راکه اولوالالباباند، باز از همه برگزیدگان برگزیدم، و بدین ms080 خطاب عزیز گردانیدم. شما آناید که از گزیدگان، و باز از گزیدهآ برگزیدگاناید؛ شما باید که قدر این نعمت، و این خطاب بدانید که من شما را میگویم که: و تزودوا فان خیرالزاد التقوی.

چون میدانید که من شما را خداوند نیکام، و بیشما شما راکارها برساختهام، و چیزهای بسیار شما را یخنی نهادهام، چرا فرمان من نگاه ندارید که فردا درمانید؟ و من شما را امروز اگاه کردم تا فردا هیچ کس را هیچ عذر نماند. فرمان من برید! و سفر را فرا سازید! و با من آیید! که من در زیر هر فرمانی شما را درجهای جواهر بنهادهام، و شما از آن بی خبرید؛ چون شما را میخوانم که بیایید تا ببینید آنچه من شما را باز نهادهام.

ای بندگان وعزیزان من! توبو الی الله1. توبوا إلی ربکن2. ففرفا إلی الله3. وأغتصموا بالله4. بیایید! که شما را با ما رسیدن آرزوست: من با خدایی خویش آرزومند آن ام تا شما با من رسید که این دنیا نه جای شماست، و نه خانه دوستان من است. بیایید! که من شما را منزلگاه ساختهام، و شما را میخوانم که بیایید با مهمان خانهآ خویش، و تماشا میکنید. اما راه تان دور است؛ زاد راه بردارید که شرط مهمان آن است که چون از وطن و منزل خود به جایی به مهمانی خواهد رفت، زاد برگیرد تا در راه فرو نماند. چون به سرای میزبان رسید، عهده در گردن میزبان افتاد. و آن را که

مهتر (ص) میگوید: هر که در سرای فانی هستند، و هر چه ایشان دارند همه بازین سه چیز گردد: با «مال»، و «عیال»، و «اعمال». «مال» تا بستر و بالین مرد فرا شود، چون سر بر بالین نهاد، سه یکی از «مال» باز گردد، و چون نفس وی منقطع شود جمله باز گردد. و «عیال» تا فرا سر گور فرا شود، چون خاک بر وی کردند «عیال» نیز باز گردد. «اعمال» با وی بماند که با تو در گور آید، و ندیم تو او خواهد بود تا ابدالآباد.

هان! ای برادران! ندیم و قرین خویش را نیکو دارید، و قرینی و خویشی با کسی کنید که ابدالآباد بازو توانید بود، و بدین روزی چند، و بدین سبزه دنیا، و غرور شیطان مکار فریفته مشوید که ساعت تا ساعت فرا گذارد، و غم و حسرت به دست ما بماند، و هیچ سود ندارد. فرمان خداوند و پروردگار خود نگاه دارید، و زاد راه قیامت برگیرید! تا فردا ندیم حسرت و ندامت نگردید، و در چاه خواری و نافرمانی گرفتار نیایید، و به قرینی دیو ملعون مبتلا نگردید، تا در «سقر» و «هاویة» فریاد می نباید کردن که: یا ویلتی لیتنن لم أتخد فلانا خلیلا. لقد أضلنن عن الذکر بعد إذ جاءنن وکان الشیطان للانسان خذولا

همه نجات بنده فرمان برداری خداوند است: هر که فرمان نگاه داشت، از همه آفتها نجات یافت، و در همه نعمتها بر وی گشاده شد؛ و هر که نافرمانی اختیار کرد، در همه محنتها بر وی گشاده شد، و در نعمتهای دوجهانی بر وی بسته شد. در فرمان برداری سخنی سخت نیکو و مفید است ms082 از قول خدای عز و جل در قصه موسی صلواتالله علیه؛ هر که بخواهد که از این سخن پند برگیرد بر تواند گرفت، چنان که تا مرگ بسنده باشد: قوله تعالی: واختار هونشی قومه سبعین رجلا لمیقاتنا فلما أخذثهم الرجفة.

چون موسی صلواتالله علیه از قوم خویش هفتاد مرد اختیار کرد تا با موسی به «طور»

موسی صلواتالله علیه گفت: خدای عز و جل از من هفتاد مرد بیش نخواست که بیار، اکنون شما هفتاد و دو تناید؛ دو تن باز گردید! هیچ کس رغبت بازگشتن نکرد، که بدان شرب بودند که با موسی برویم و سخن خداوند و آفریدگار خود بشنویم؛ هیچ فرا نبردند. «یوشع بن نون» و «کالوببن یوفنا»4 فرمان موسی فرا بردند و برگشتند. خدای عز و جل به فرمان برداری ایشان، موسی را و ایشان را هر دو را پیغمبری داد، و صاعقهای درآمد و آن هفتاد را همه بسوخت. قوله تعالی: فلما أخذثهم الؤجفة... - فرمان برداری چنان کند که بازان دو مرد کرد که ایشان را به برکات فرمان برداری، پیر و پیغمبر خویش کرد، و نبوت داد؛ و نافرمان برداری چنین بار آرد که نه دین، و ms083 نه دنیا، و نه جان، و نه تن گذارد.

الهی! تو ما را از نافومانی نگاه دار! و در توفیق بر ما گشاده دار! و در خذلان بر ما بسته دار! و ما را از عذاب و خشم خویش رسته دار! و از شر فتنه آخرالزمان نگاه دارا بحق محمد وآله اجمعین، وصلی الله علی خیر خلقه محمد وآله الطاهرین.

قوله تعالی: یأیةالثاس ضرب قثل فاشتمعواله ان الذین تدذعون من دفن الله لن یخلقوا ذبابا و لو اجتمعوا له وأن یسلبهم الذباب شییا لایستنقذوه منه ضعف الطالب والمطلوب.

ترجمه: حق سبحانه و تعالی میگوید: «ای مردمان! خدای تعالی بزد شما را داستانی؛ گوش فرا آن دارید! و آن را فرا شنوید!» که فرمان گردن نهادن از نیک بندگی است. و آن فرمان را این داستان است که میگوید: ان الذین تدعون من دون الله: «آنچه شما آن میپرستید، و خدای میخوانید از فرود خدای» لن یخلقوا ذبابا و لو اجتمعوا له: «نتوانند که بیافرینند مگسی را و اگرچه بهعون و یاری یکدیگر فراهم آیند، و این مگس آفریدن خود برایشان دشوار باشد». و ان یسلبهم الذباب شیئا لأیستنقذوه منه: «اگر مگس چیزی از ایشان برباید، نتوانند که آن چیز از آن مگس بازستانند، و اگر بدو بدهند». ضعف الطالب والمطلوب: ضعیف است آن جوینده، و آن که او را میجوید چون کافر و چون بتپرست.»

و سبب نزول این آیت آن بود که: از کافران دعوی آن میکردند که خدایان ما، ما را نیکوتر میدارند که آن محمدیان را خدای خویش. و آن، آن بود که: ایشان هر روزی طاسهای انگبین برداشتندی، و بدان بتخانه بردندی، و در پیش ایشان بنهادندی که بخورند؛ برخی دیوان بخوردندی، و برخی مگسان بخوردندی، و بر سر و روی آن بتان ریدندی! آنگه خدای عز وجل این آیت فرستاد: ان الذین تدعون من دون الله لن یخلقوا ذبابا و لو اجتمعوا له ms084 و إن یسلبهم الذباب شیئا لایستنقذوه منه ضعفالطالب والمطلوب. فا قدرو الله حق قدره - ای: ها عظهوالله حق عظمته، وها وصفوا حق صفته. ای: «نشناختند خدای را عز و جل به سزای شناختن او» و بزرگ نداشتند خدای را سزای بزرگ داشتن او، و وصف نکردند خدای را سزای صفت او؛ ان الله لقوی عزیز - به درستی که خدای تعالی بیهمتاست، و توانا و قادر بر همه مقدور؛ و هرچه خواهد کند، که نه باکس مشاورت و نه از هیحکس عون و نصرت خواهد، و در هیچ صنع به هیچ آلت حاجت نه.

ألله یضطفی من الملاتکة رسلا و من الناس إن اللة سمیع بصیر: الله تعالی برگزید از فرشتگان رسولانی، و از مردمان نیز هم چنین؛ برگزید «رسولان» از فرشتگان، چون: «جبرئیل»، و «میکائیل»، و «اسرافیل»، و «عزرائیل» علیهمالسلام. واز آدمیان، چون: پیغمبران. و «رسولان» از گاه «آدم» بودند تاگاه محمد مصطفی صلواتالله علیهم اجمعین. و عارفان مخلص، وعلمای به حقیقت، و مشایخ با طریقت، و مؤمنان با صفاوت، همه از آن نوعاند که برگزیدهاند.

و به درستی که خدای عز و جل شنواست؛ خواه نرمگوی، خواه بلند، خواه تنهاگوی، خواه با خلق، خواه به دل گوی، خواه به زبان. همچنین بیناست، همه بین، خواه دورباش، خواه نزدیک، خواه در علیباش، خواه در ثری، خواه بزرگباش، خواه خرد، خواه چند کوهباش، ms085 خواه چون کاه، خواه شبباش، خواه روز؛ بر بینایی او همه یکسان است و برابر». یغلم هابین أندیهم وها خلفهم: «و آن خدای است که میداند آنچه پیش ایشان است، و آنچه از پی ایشان است.» «با خدای گردد کارها همه»: و إلی الله تزجع الأمور. همه را بازگشت به خیروشر، بدانچه از پیش بوده است تا ازل، و آنچه از پس خواهد بود تا ابد، بهیک ذره بروی پوشیده نیست و نخواهد بود. و بنده را بدان جمله به خدای عز و جل گروش خواهد بود، و پرسش خواهد؛ یک ذره فراوا نخواهد بود. آنچه دانست همه دانسته و قضاکردهآ اوست که باز جای می آید.

یائیها الذین آمنوا از کعوا واسجدوا واغبدوا ربکن وافعلوا الخیر لعلکم تفلحون؛ ای شماکه مؤمناناید، و بهماگرویدهاید، و ما را به خدایی پسندیده، و ما را برگزیدهاید! ما نیز شما را به بندگی برگزیدهایم، و از جمله خلایق اختیار کردیم، و به خود و به درگاه خودتان را راه نمودیم، شکر این را: از کعوا واسجدوا واعبدوا ربکم وافعلوا الخیر لعلکم تفلحون: رکوع کنید ای مؤمنان! - پشتها خم دهید - در تضرع ما سجود کنید، و رویها و پیشانی بر زمین نهید، و بپرستید خداوند و پروردگار خود را، و هر چه از نیکوییها به جای توانید آورد به جای آریدا تا باشد که از رستگاران باشید.

وتکونوا شهداء علی الناس: وشما باشید گواهان مرخدای و رسول را بر مردمان. اکنون ای مؤمنان! اگر شما قدر نواخت خدایی من نمیدانید، و قدر (آن) که من شما را هنوز در وجود ناآورده، نام مسلمانی، و نام گواهی رسول بر شما، و نام گواهی شما، و تزکیت شما بر همه خلق دادم؛ فأقیموا الضلوة و آتوا الزکوة: بهپای دارید نماز ر! و بدهید پاکی خواسته را! تا نام با گواهی شما بر شما درست آید. شما را گواهان خویش از آن خواندم، تا شما بدانید که ما را در شما لطفها و کرامتهاست. چون شما را بر همه خلق اولین و آخرین گواه کردم، هرقدر که آن بهجای بایست آورد به جای آوردم.

اما شما خود نمیدانید که من به جای شما چه کردهام: آنچه میگویم بر شما در دین هیچ حرج نیست، و آنچه گفتم که جهاد کنید سزای جهاد کردنی؛ پیوسته گفتم: از کعوا واسجدوا واغبدوا ربکم وافعلوا الخیر - واین که میگوید: أقیموا الصلوة وآتوا الزکوة. این همه آن کار است ms087 که شما را میفرمایم، و این همه خلعت و نوازش و لطف و کرم است که من به جای شما میکنم؛ تا فرداکه روز حکم و قضای ما باشد، و جمله جن و انس و شیاطین، و ملک و

و اگر کاری کردهاید، و شما از من شرم میدارید، منتان شرم مدارید! و بیایید! واغتصموا بالله: دست در من2 زنید؛ یعنی: در فضل، و جود، و لطف، و کرم من گریزید! هو مولیکه: وست خداوند و پروردگار شما. فنعم المولی و نغم النصیر: او نیک خداوندی، و نیک پروردگاری است مر بندگان خویش را.

بازین همه فضل و کرم که او با ماکرده است، ما شکر نعمتهای او بندانیم! ما بسیار کافر نعمتتر از آن قوم باشیم که حق سبحانه و تعالی از ایشان می شکایت کند، که میگوید: ها قدروالله حق قدره - ایشان منکر شناخت (او بودند)، واز قدر شناختن فراغت داشتند؛ اما ما که میگویم که: ما قدر او میدانیم، باید که این دعوی را معنی باشد.

اکنون بسیار در این معنی تأمل کردیم، تا ما قدر خداوندی او چون شناسیم؟ ms088 هرچند مینگرم جز به عجز، و بیچارگی، و ضعف خود اقرار دادن، و بر سرکوی نیستی استادن، و در وجود آمدن خود نگریستن، و در وجود آوردن او ما را بیعلم و خواست ما..3 و بیهیچ عون و معرفتی، و بیشفاعت هیچ شفاعتکنندهای، ما را در وجود آورد؛ و چون در وجود آورد، به صحرای ربوبیت آورد، و همه اجناس خلق را در این صحرا جمع کرد، و همه خزاین خود در باز گشاد، و همه دریاهای فضل و جود و لطف و کرم4 در پیش علم و حکمت و مشیت خود بداشت، و به نظر فضل وکرم و جود و رحمت و لطف4 خود در آن نظر کرد، و هرگوهری که آن

وگفت: - خیر أمة3 ...... وکان بالمؤمنین رحیما2 ... یحبهم ویحبونه5 ...... رضیالله عنهم ورضوا عنه4 . ألله ولی الذین اقنوا4 ... ألا ان أولیاءالله لأخوف

الهی! در این میدان بسیار جولان کردم، و در این حرف تأمل و تدبر کردم، و در گزارد (شکر) این نعمت خود را سخت عاجز و ضعیف و ناچیز یافتم؛ و اگر همه خلق روی زمین مرا یار آید، و همه با ms089 من بهیک زبان برآیند، تا شکر یکی از نعمتهایی که ترا بهراستای2 من است بگزاریم همه عاجز آیند، و به عجز اقرار دهند، و از هزار یکی گفته نیاید. پس هیح بهتر از آن نمیدانم که به عجز خویش مقر آمدم: نه شکرم در سزای نعمت تو بود، و نه خدمت فراخورد خلعت تو، و نه ذکرم فراخورد محبت تو. هرچند همی نگرم هیح ندارم از گفتار و کردار. و هر چه از من آید، همی نه آن فراخورد عزت و حضرت تو باشد؛ و بهعجز اقرار دادم، و هم آن میگویم که مهتر (ص) گفت: لاأخصی ثناء علیک أنت کما أثنیت علی نفسک. و بزرگان گفتهاند: ألعجز من الشکر کما شکر. اگر نه جود و فضل و کرم تو استی هرگز ما خودکی دانستیمی3 که ما را در وجود میباید آمد؟ و ما خود چیزی را خواهیم شایست؟

چون فراافرینش رسید، گفت: الذی أخسن کل شییء خلقه. چون فرا صورت رسید، گفت: وصورکم فأخسن صورکم. چون فرا تقویم رسید، گفت: لقد خلقنا الإنسان فی أخسن تقویه چون فرا راستی انداءها رسید گفت: أیخسب الإنشان أن لن تجمع عظامة. بلی قادرین علی أن نسوی بنانه.

و از این بسیار است؛ اگر به همه فرو شوم دراز گردد، و تاهای کاغذ در این شود. همی بباید دانست که این تعمتها که خدای عز و جل بهما ارزانی داشته است، ما این را شکر نتوانیم گزارد به حقیقت. و اگر از این نعمتی که توگویی کمترین این نعمتهاست، پری و آدمی اگر جمع آیند، تا یکی را این شکر توانی گزارد نتوانی گزارد! هر گوهری، و در یتیمی که در قعر این دریاها بود، همه به عزت کبریایی از این دریاها بیرون آورد، و در عقد فضل و جود و لطف و کرم (کرد)، و میانهآ آن معرفت و هدایت کرد - و در ایمان، و اسلام، و در سنت و ms090 جماعت، و در نماز، ودر طهارت، و در غسل، و در زکوة، و در صوم، و در حج، و در عمره، و در صدقه، و در سخاوت، و در یقین، و در توکل، و در زهد، و در تفویض، و در تسلیم، و در رضا، و در خوف، و در امید، و در خشیت، و در تقوی، و در محبت، و در خلت، و در دوستی، و در علم، و در عقل - این همه در در عقد ایمان کرد، و در گردن مؤمن موحد عارف مخلص افگند.

تا هر که او را بیند - از دوست و دشمن - داند که خاص سلطان است. همه به غلامی، و چاکری، سر بر خط عجز نهند؛ و ما از این همه احسان که او با ماکرده است بی خبر! راست بدان ماندی که ما را نیز بدو هیچ نیازی و حاجتی نیستی! این همه که حق سبحانه و تعالی با ما کرده است در جنب آن که خواهد بود1 بس چیزی نیست؛ این همه چیز تعبیه کار دیگر است: ما را روز عیدی و جشنی فراپیش است، که همه خلق اولین و آخرین، و دوست و دشمن آن جا حاضر خواهند بود؛ آنگاه از آن جا فراکار خواهد بود: تخمها آن جا بر خواهد داد، و اعزازهای خاصگان آن روز پیدا خواهد آمد، و ما نیک خدایی خدای آن روز بدانیم که او با ما چه کرده است، و چه در، و جواهرهای قیمتی درمیان بارهای ما تعبیه کرده است؟!

ای برادران! اسب جفا، امروز در این میدان خطا چندان فرا سر گذارید، که فردا از شرم و تشویر بنمیرید! از نیک خدایی خدای عز و جل هیچ باقی نیست و نبوده است؛ اقا از بد بندگی و جفا، و خطا، و عصیان، ما نیز هیچ باقی نگذاشتیم! أشتغفرالله وأتؤب إلیه یا خی یا قیوم یا أزحم الزاحمین. اگرچه این خاطی جافی نه سزای ms091 این است که از این نوع سخن گوید، اما از سر کرم و فضل و جود و احسان تو که بر خود و جمله خلق میبیند، هوچند که می کنم تا نگویم گفته میآید! و چون شنیدم که تو با خدایی خود موسی را صلوات الله علیه گفتهای که: مرا به دل بندگان من دوست کن! موسی گفت: ای بار

خداوندا! هرچه از این نوع که تو مرا الهام کردی مبذول کردم؛ هرچند که هوچه گفتم و کردم همه بر من تاوان است - که نه به سزای بزرگواری تو گفتم - همه از سر ضعیفی، و بیچارگی، و نقصان شناخت خود گفتم. هرچه چنان آمد که میباید، از فضل وجود و خزینهآ کرم تو آمد، و هرچه نه چنان آمد که میباید از نقص عقل و علم من آمد! به فضل خود از ما عفوکن! یا اله العالمین، ویا ارحم الراحمین، بهحق محقد مصطفی، و به حق اهل بیته، واصحابه، وازواجه، و ذریاته یا حی یا قیوم! اغفرلی! و تب علی! انک انت التواب الرحیم.

جواب ایشان آن است که: خود نیست سنت راه خدای مگر این؛ هم چنان که سر همه کارها قول شهادت: «أن لاإلة إلأالله» است، اگر در اول گفتار آن صبر نکنی، تا خود چه گوید وکجا رسد، با آول آن: «لأإله؟» است، وآن «لأإلة» جز کفر محض روی ننماید؛ اما چون صبرکنی تا بگوید: إلأالله، محمد زسول الله، ایمان نماید. کارهای خدای عز وجل هرچه با توحید

این همه به اول از آن میگویم، تا چون سخن فراگفتن گیرم، در انکار نیایی؛ که انکار دل را تاریک کند: و در تاریکی بینور و بی چراغ فرا نتوان دید. اکنون از سر حقیقت فرا شنو! و در اندیش! آنگاه اگر نه راست باشد، با خود آی1، و دست از تقلید هر مقلدی بدار، که اگر ms093 بر تقلید هر مقلدی میباشی، هم چنان مقلد و مدبر و جاهل بمیری! که هرچه2 شفقت و نصیحت بایست گفته آمد.

اما اکنون آمدیم با سر سخن تحقیق؛ چون حق سبحانه و تعالی خواست که چیزی آفریند - که او را ارادت آن بود، اگر نه گویی نبود! - قوله تعالی: انما قولنا لشییء اذا ارذناه ان نقول له کن فیکون. اما خواست ما را، و آنچه از این نوع از ما آید، آن را نیاز خوانند؛ اما ارادت و خواست او را کس زهره ندارد که نیازگوید: یفعل الله مایشاء ویخکم ها یرید. از خواست و ارادت او نتوان گفت که نه این است، که جمله قرآن چند جای این آمده است. اما آن خواست و ارادت او را به بیان نتوان گفت، و خواست ما را ضعف و نیاز و ارادت میتوان گفت: و این سخن سری دارد که از این فراتر نتوان برد، که آنگه بدان درجه کشد که گفتم.

اما در فهم و عقل و علم هیچ مخلوق نیاید که حق سبحانه و تعالی همیشه بوده است، و هرگز وکی نبود که او بود، و همیشه باشد بیعیب. منزه از همه عیبها، و از همه صفتهای ناپسندیده که ناسزایان گفتند. خواست تا خلق آفریند؛ آن «خواست» اول را چه گویی که او خواست تا خلق آفریند؟ تو او را چهنام (کنی)؟ خواه مشیت نام کن، خواه ارادت نام کن، خواه خواست نام کن، خواه مراد نام کن؛ این هرچه بنده کنند همه بیان دارد و از این بیرون نخواهد شد.

چون خواست همه خواست نه برخی؛ چون همه خواست همه بیامد، و از نیست هست گشت. و هرچه با دنیا گردد همه رقم فنا دارد، و هرچه (روی) به آخرت دارد رقم بقا دارد، و آنچه فانی و فائت است دانست. چندین هزار هزار که حد آن پیدا نباشد گبر و جهود و ترسا و مشرک و ملحد ms094 و ثنوی که از اجناس خلق خواهد بود آفرید همه بار دوزخ خواهد کرد، و مقصود از این همه قومیاند که این جهان و آن جهان از آفرینش مخلوقات ایشاناند؛ اما برخی از اینها میببایستند، تا دوستان و قومی که غرض و مقصود و از دنیا و عقبی ایشاناند، قدر نعمت خدای تعالی بدانند. این همه از بهر عز و مرتبت ایشان را آفرید، و این همه داروگیر از

و آن حدیث، و آن قوم، از این همه بیروناند: اهل طاعت را بهشت و درجات، و اهل عصیان را دوزخ و درکات، و دوستان را در بوستان انس او شراب محبت او؛ هم در این جهان نقد، و هم در آن جهان: وسقیهم ربهم وعدهای بهجای است، و دوستان و محبان بر ms095 سرکار خوداند، و علم حق سبحانه و تعالی در اشتیاق بنگردد.

اما در مملکت عزت، و جباری، و قهاری، و در ملک و پادشاهی این همه در میبایست: چون عاصی بود، دوزخ میبایست؛ چون حساب بود، حسابگاه و ترازو میبایست؛ چون انکار بود، حشر میبایست. این همه بر گردن ما لازم آمد، که دانست که ما چه کنیم. اگر بر قضای خود کار بکردی: قومی را بیهیچ طاعتی در بهشت کردی ابدالآباد، و قومی را در دوزخ کردی بی هیچ چیزی ابدالآباد! مر طاعنان، و بد بندگان را جای گفتوگوی بودی. او بهعلم و حکمت خود چنان بیاراست، که هر کسی به جرمی مجرم کار خویش است؛ درویشان بیتی گویند:

بیت یک تا سر زلف خویش تا سلسله کرد تا شهر پر از خروش و پرمشغله کرد

له کرد1تا خلق در این بماند او را یله کرد این ز استادی و به جلد تله کردا ت پارهای مدد از دنیا، پارهای مأوی (انا عقبی در میان افگند، و اهل دنیا را به مردار آن مشغول کرد و اهل عقبی را به میوه آن مشغول کرد. و دوست با دوست گاه در راز، گاه در نیاز،

فرمان در میان افگند، و همه را در بند تاوان کار خود کرد، و این جمله قومی که تو میبینی به صحرای وجود آورد و کشید، و هرچه (از) ازلالآزال خواست که باشد، ببود، و در وجود آمد، و آن خواست و مشیت ازلی که هیچ خلق نبود او بود، این همه صنع بدیع از نیست هست کرد، که تدبیر - هیچ مشاورتکنندهای در میان نه، و نه هیچکس را زهرهآ این که ms096 قفل مشیت او بجنباند و باز کند، و هیچ معلوم که در خزانهآ غیب است به صحرای وجود آرد، و نه از آن هیچی1فرو نهد و برگیرد، و این ندا به عالم درداد که: والله الغنی وانتم الفقراء - چون اصل ما خود از مراد و خواست اوست، چه کنیم که: نه «الفقراء الی الله» باشیم؟ اما به اول کار خواستی و مشیتی برساخت، و زبان خاصگان خویش فرو بست، و این تعبیهها در آن (بنهاد) و گفت:

بیت

تا خود زنم و خود کشم و خود گیرم این آن شهر است که من بدو در میرمتا خود زنم و

هیچ نتوان گفت؛ سر همه راهها بسته است، و بر سر همه کویها نگاهوان است. علم همه علماء آن جا ناچیز است، و عقل همه عقلاء بی فضل او بیبر است. هرچه نه از اوست و نه از او بینی همه تاوان است، و هر چه نه از او شنوی همه حرمان است؛ اوست که اوست، ما بنده و او خداوند؛ بنده را نرسد بر خداوند چون و چرایی. اما در جمله بباید دانست که: ارادت، و مشیت، و خواست، و وایست، و نیاز، این هر پنج یک نوع است؛ اما همچنین که ما بینا او بینا، ما دانا او دانا، ما شنوا او شنوا، ماگویا او گویا، ما توانا او توانا؟! و آن ما هیچ بدان او نماند، و آن او هیچ بدان ما نماند: از آن ما همه با نقصان، و آن او همه برکمال و بیعیب و بیآفت. و اهل علم واهل معرفت را به تفصیل این حاجت نیاید.

آمدیم به اول سخن، و به: «ارادت»، و به «مشیت»، و «خواست»، و «وایست»، و «نیاز».

اما آمدیم با سر سخن. اول که حق سبحانه و تعالی خواست که خلق آفریند، و این انواع خلق از جن و انس، و ملک و شیاطین، و وحوش و طیور، و مار و مور، وتر و خشک، و آب و آتش، و زمین و زمان، واین هژده هزار عالم از نیست هست کند، و از لاشییء شییء گرداند، و این هرچه میبینی و میشنوی، همه در حکم و قضا و مشیت و علم و ارادت او بود، نه امروزین است، و اگر او را علمی نبود به چیزی پس تجربه افتاد! هر که بدین طریق و بدین کوی فرو شود، به جز از کفر و زندیقی بار نیارد. تو خاطر و فهم از این حدیث دور دار! که نباید از درجات به درکات افتی. گوش فرادار! که جز به نور معرفت و هدایت بدین طریق بیرون نتوان شد. علم همه علماء، و عقل همه عقلاء این جا سرگردان شود، و متحیر فرو ماند.

هم چنان که مردی1 در سفری میرود؛ شب در آید، و میغی فراز آید، و او در آن راه سفر متحیر و سرگردان شود2؛ عالم و عاقل هزار بار از آن ms098 مرد در آن راه متحیرتر و سرگردانتر شود2. و در چنان شب و چنان تاریکی، جز به نور شمع و مشعلهآ معرفت و هدایت، از آن تاریکی بیرون نتواند آمد. اما چون در میان جوق کاروان، اگر در میان قافله، قافله سالاری بود که اسباب شمع و مشعله ساخته دارد، شمعی یا مشعلهای برافروزد، و جمله قافله بر راه راست ببرد. اگر نادانی چند معجب بهرای و عقل و علم خویش، گویند: بباشیم! تا روز برآید، بیاسابیم، آنگه میرویم! ای بسا کاروانهای ازلی و ابدی که در این پنداشت منقطع شدند، و دزدان و قاطعان طریق همه را اسیر بردند، فردا خبر3 از درکت باز آید. اقا هر که بر

ای برادران! گوش فرا کار خویش دارید! اما آسایش در منزلگاه خوش باشد، و در راه خوشتر باشد؛ اما هر که آسایش در راه کند بیم قطع در پیش است. اما آسایش در منزل راه رفته شود، سود دارد. اگر درویش را بینی که در منزل خفته، و باز غلتیده، بر وی بس داوری مکن! ای بس رنج به قافله سالار وسد تا او از منزل برخیزد با چندان مشعله، و آن درویش خوش خفته! چون بدان وقت رسیده باشد که کاروان و چهارپای را از جای میفرا رانند، آن درویش از خواب برخیزد، و عصا در دست گیرد، و برود هم بر آن راه1؛ اگر چندبار قافله، و بار کاروانی ندارد هرگز به گرد او نرسند؛ زیرا که ایشان به نور معرفت و هدایت میروند، نه بر زاد راه! و توشه کاروان! و نه بر رأس قافله سالار! بلکه همه کاروان، و قافله، و بار سالار، و ms099 بار، بر شحنگی2 آن درویشان میروند!

در میانه این، در این سخن افتادیم تا با سر سخن و با سر آن شویم که سخن از کجا خاسته است، و عز این درویش از کجا درآمده است. بدان که چنین که در اول سخن شنیدی که حق سبحانه و تعالی بود، و هیچ چیز نبود. دیگر؛ خدای عز و جل خواست که این همه که میبینی و میشنوی در وجود آرد. علم قدیم و حکمت قدیم متقاضی شدند بر قدرت کامله؛ و اظهار موجودات را ارادت، و مشیت، و خواست ازلی به نور محمد مصطفی (ص) ابتداکرد، و آن نور از خزاین فضل و لطف لطیف به صحرای وجود آورد، و همه اعزاز ازلی و ابدی در وی تعبیه کرد. محمد (ص) آن نور است، که این همه کرامتها در وی تعبیه بود؛ و او را شناسا، و بینا، و دانا داشت و آفرید، اما تربیب3 چیزها در نور عقل بیافرید، و نور عقل را در ناصیه محمد مصطفی (ص) تعبیه کرد؛ پس گفت4: أقبل؛ فأقبل - پس گفت: أذبز؛ فأذبر - پس گفت:

همه نازش او به فقر از این بود که در همه دریاهای عزت و جبروت هیح گوهر عزیزتر و مکرمتر از فقر و نور فقر نه بود، و نه هست. و مهتر (ص) میگوید: أحب خلق الله إلی الله ألفقرزاء؛ أنه کان أحب الخلق إلیه ألأنبیاء فأبتلاهم بالفقر. رب أشعث الرأس أغبر ألقدعین لأیؤبه له لزود جوعة اللثمة والعمار، لوأقسم علی الله لأبره. الفقر أزین علی آلمؤمن من العذار الجید علی خدالفرس. طؤبی لمن أسلم برزق الکفاف و صبر علیه.

این همه اعزاز فقر و نازش مهتر (ص) بدان نه از نادانی، و بی علمی، و بی معرفتی بود - که علمها نتیجهآ علم او بود - اما هر کسی قدر دز و گوهر نداند؛ قیمت گوهر و در جوهری شناسد، و قدر آن او داند. مردم نادان باک ندارد که: تایی نان، و گوهر شب چراغ فرا پیش او بری و گویی از این دو کدام خواهی؟ او نان اختیار کند! گوید: من آن گوهر چه خواهم کرد؟! نان بخورم؛ آن مرا به چه کار آید؟! و اگر از آن نوع مردم صد، و اگر هزار باشند، همه آن گویند.

عقلی و علمی و معرفتی چنان که آن مهتر (ص) میباید تا گوهر فقر و معرفت از هژده هزار عالم اختیار کند، وکوید: لکل نبی حزفة، وحزفتن إثنان: ألفقر والجهاد. فمن أحب کلاهما فقد أحبنی، ومن أبغض کلاهفا فقد أبغضنی.

و هم مهتر (ص) روزی از غزا باز آمده بود؛ روی فرا یاران کرد، و گفت: رجغنا من الجهاد الأضغر الی جهادالأکبر. گفتند: یا رسولالله! «جهاد اصغر» کدام است، و «جهاد اکبر» کدام است؟ گفت: «جهاد اصغر، این است که از آن باز آمدیم - که در روی کافران تیغ، و

در اول سخن که در وجود آمد، کلامی که به صحرای ارادت و مشیت آمد این بود که: خواست که بباشد؛ گفت: أن نقؤل له کن فیکون از دریای عزت، و مکالمت، بیچون، و بی چگونه، بیلب، و بیدندان، بیکام، و بیزبان، از ارادت: «کاف و نون» نور محمدی بود. هیح آفرینش بر نور محمد مصطفی (ص) سبقت نداشت: ألسشابقون الأولون آن نور، وآن کسانیاند که بدان نور منوراند. ان الذین سبقت لهم منا الحسنی هم آن نور، و آن قوماند که بدان نور منوراند. و هم آن نور از نتیجه آن نور است که میگوید: ألله نوزالشفوات والأزض متل نوره کمشکوة و هم آن نور است که میگوید: نور علی نور یهدی الله لنفره من یشاء - وهم آن نور است که میگوید: أفمن شرح الله صدره للإسلام فهو علی نورا من ربه - و هم آن نور است که میگوید: و من لم یجعل الله له نفر أفما له من نور

هر کجا نوری است نتیجهآ آن نور است، و هر که از نتیجه آن نور بهره دارد از عزیزان دوجهان است؛ خواه گدای باش، خواه گو پادشاه باش - قیمت آن نور است هرکجاکه هست- نه اصل و نسبت، و زر و سیم، و عقل و علم راست؛ اصل و نسبت همه آن نور شناخت راست. و مثال آنهم چون «سنگ مغناطیس» است: هرکجا که باشد، بیعون و معاونی آهن را بهخود میکشد. هر چه هست از اشیاء همه از پیش آهن بگریزد، سنگ مغناطیس آهن را به خود کشد! همچنین هر چه هست از گرانی بار حق بگریزد، که حق بر نتوانند گرفت. و فقر و فقیر و نور فقرا هر کجا که بوی حق و کارحق باشد به خود میکشد، بی آن که صنع هیچ متصنع در میان باشد.

همچنان که نور فقر محمد مصطفی (ص) در ازل الآزال در وجود آمد، در همه دریاهای ms102 عزت و کبریاء و عظمت و قدرت و هیبت و محنت و فاقت و فرقت و فضیلت و مؤانست؛ در کتاب «انس التائبین» این دریاها شرح داده آمده است، اگر کسی میخواهد بنگرد در آن جا بباید نگریست، که بهصد هزار دریا گذر کرد، و به هیچ آب و هیچ رنگ و هیچ طعم فرا نگرفت به جز از حق طلبیدن. و این جمله انبیاء همه از نتیجه آن روش بودهاند که در آن دریاها گذر میکرد، و عز آدم از اعزاز او بود، و عز جمله آدمیان از عز او بود، و عز مؤمنان از عز او بود: ولله ألعزة ولرسوله وللمؤمنین - این همه عزت این نور را بود که حق سبحانه وتعالی او را و

ما را در هیچ کار باکس مشاورت نباید کرد. ما به کسب کار بنده چیزی دهیم که فرا خورد کسب او باشد. این کار نه فرا خورد کسب بندگان است، اگر فراخورد همت ایشان است. نه شما بودید، نه همت، نه وایست و خواست شما بود که این کار کرده آمده است.

چون محمد مصطفی (ص) دعوت آشکاراکرد، و از هر نوعی خصمان از گوشهها بیرون آمدند، و از هر نوع دشمنی و خصمیها آشکارا کردند؛ تا به جایی رسید که قومی از صنادید قریش گفتند: یا محمد! ما را می ننگ آید که ما در مجلس تو بازین شبانان و اشتروانان ما بههم بنشینیم! امیرالمؤمنین عمر بن الخطاب را به رسولی فرستادند که مجلس دو کن! تا: روزی که ایشان بیایند ما نیاییم، و روزی که ما بیاییم ایشان نیایند. رسول (ص) گفت: نتوان کرد! گفتند: باری چون ما

چون رسول (ص) این نوع در ms104 دل کرد، پیک حضرت جبرئیل امین همی آمد. و آیت میآورد: ولا تطرد الذین یذعون ربهم بالغداة والعشیی یریدون وجهه ما علیک من حشابهم من شییء وفا من حشابک علیهم من شییء فتطردهم فتکون من الظالمین. هم در شأن ایشان میآید: للفقراء الذین أحصروا فی سبیل الله لا یستطیعون ضربا فی الأرض یحسبهم الجاهل أغنیاء من التعفف تعرفهم بسیماهم لایسئلون الناس الحافا.

چون مهتر (ص) خواست که رضای صنادید قریش نگاه دارد، جبرئیل آمد، و گفت: نه؛ یا محمد! رشتی شوط نیست؛ آن جا که ما ترا این کار برساختیم، با تو قومی دیگر بودند؛ رشتی نتوان کرد! تو چه کردی، تا سزای این گردیدی؟ آن قوم که با تو بودند، همه از این نواخت، و از این کرامت؛ و از این شربت نصیب دارند. بازان کار ایشان منگر! در این کار خود نگر! تا خود به چه کار مستحق این همه اعزاز و مرتبت خاتم النبیین گردیدی؟

همه مردمان در وقت تو هر کسی به عبادت معبودی عابد بودند، و به کاری از کارها مشغول بودند. تو بگوی! تا بهچه عبادت، و به کدام مجاهدت، و به کدام کتاب خواندن، و به کدام قبله ایمان داشتی؟! و چه دانستی؟ کتاب و ایمان چه باشد؟! چنان که میگوید: قوله تعالی: ... ها کنت تدری ماالکناب ولا الأیمان ولکن جعلناه نورا نهدی به من نشاء ... با توکسانی بودند که این شربت از محبت خانه ازل شراب محبت: هاکنت تدری هاالکتاب ولا الأیمان خوردند.

ترا سر سفهسالار ایشان کردیم؛ منت ما بر خود یاد کن! و دست از این درویشان باز مدار! که ایشان سر این ندارند. ما ایشان را به غذای لطف خود پروردهایم؛ ایشان عزیزکردگان مااند، کس را در دو جهان بازیشان کار نیست: ایشان آن مااند، و ما آن ایشان، و حاسد، و دشمن، و دیو ملعون پاسبان در سرای ایشان؛ چنان که میگوید: ها علیک من حسابهم من شییء ms105 وها من حسابک علیهم من شینیء کس را در دو جهان بازیشان کار نیست، سروکار ایشان با من است. عزرائیل را با

شب معراج همه کونین، و هر چه خاء خلقت داشت، بر وی عرضه کرد؛ خبر چنین باز داد: فا زاغ البصر وها طغی3. چون احوال درویشان، و سرویای برهنگان را دید، گفت: أللههآ أحینی مسکینا، الی آخر الخبر.. نگفت: ایشان را از من کن، یا از امت من کن! موسی (ص) گفت: ایشان را از امت من کن! مهتر (ص) گفت: مرا از ایشان کن!

ای مدبر بدبخت نگوسار! تو چه جای آن داری که زبان در درویشان دراز کنی، و اگر در کار ایشان تصرف کنی؟ (درویش4) محقق تا بامداد بر یک پهلو بخسپد، و یکی تا بامداد که نه درویش باشد نماز کند؛ به خدایی خدای که خواب آن درویش محقق از نماز آن قزای شبخیز بسیار فاضلتر. درویش که او پنج نماز فریضه بگذارد، و ماه رمضان روزه بدارد، و زبان از غیبت ms106 گفتن مردمان نگاه دارد، کس فضل او به حقیقت در نیابد.

و اگر درویش محقق بر پاره زمینی بگذرد که (در) آن پاره و آن دیار، ظلم و ستم و فساد، و قحط و بی آبی و بیبارانی و خشکسالی، بوده باشد چون آن درویش محقق بدان زمین و بدان دیار بگذرد - و او را باید که آن هم بدل گردد - به برکات آن درویش از مردگان ایشان

در خواری قومی منگر!که در مسجد باشند، و در مسجد جای ایشان باشد، کس بود که آن به اختیار کنند؛ زیرا که در خبر میآید: ألمساجد بیوت المتقین؛ ومن کانت المساجد بیته، ضمن الله له بالرآفح والزاحة والجواز علی الصراط. ترهب! أمتی الجلوس فی المساجد. هرچه خدای عز و جل عز مؤمن در آن نهاده است بر چشم (ما2) خوار است، و هرچه ذل و خواری ما در آن است، بر چشم و بر دل ما عزیز است. مهتر (ص) میگوید:

من سره أن یکون أقوی الناس فلیتوکل ms107 علی الله. ومن سرهأن یکون أکرم الناس فلیئق الله، و من سره أن یکون أغنی الناس فلیکن بما فن یدالله أوثق منه بما فی أیدی الناس.

اکنون مینگر! تا هیچ کس را بدین سه چیز که عز مؤمن در آن است - چه در این جهان، و چه در آن جهان - بدین هیچ رغبت هست؟ و اغلب مؤمنان خود از این نفرت دارند! چه از «توکل»، و چه از «بیم خدای عز و جل». بر یک درم، و اگر بر یک تا نان که در دست هم چو خود خسیس میبیند، هزار خدمت و تواضع بکنند، خود بوک چیزی بهوی دهد یا نه؟! با چنین سیرت، و چنین همت، و چنین توکل میخواهند تا قدم گاه اولیای خدای عز و جل بینند، و بدانند! از آن است که این هر

و مهتر (ص) این نشان باز داده است: قال رسول الله: یأتی علی الناس زهان یظهر فنه دین غیر دین الاشلام؛ تبتغی فیه ثلاث خلاللایؤجد فنه. قیل و ما الثآلاث؟ قال: السان ضادق لأیوجد وأخ فی الله لایوجد، ودزهم خلال لایوجد. رسول (ص) میگوید: «زود بود که بیاید بر مردمان زمانهای که آشکارا شود دینی نه دین اسلام، فرود دین خدای عز و جل؛ اگر خواهی که در آن وقت بجویی، سه چیز ms108 با وی نیاوی؛ یاران گفتند که: آن سه چیز چیست؟ رسول (ص) گفت: اول زبان راستگوی نیاود، و برادر مسلمان که از غم بازو سخنی بتوان گفت نیاود، دیگر درم سیم حلال نیاود!»

اکنون میباید نگریست؟2 تا روزگار چون است، و کارها چون است، و از آن جا حساب کار خود، و آن برادران میباید نگریست2، تا بدانی که کار فراکجاست. مهتر (ص) میگوید: من تزوج لله تؤجه الله تاج الوقار، ومن ترک لبس ثوب جمال تواضعا لله کساه الله حلة الإنمان، ومن یکظم غیضا و هویقدر علی انفاذه حشاالله قلبه أفنا و إنهانا، ومن أحب الدنیا وسزبها ذهب خوف النار من قلبه.

اکنون می باید نگریست! اول گفت: من تزوج لله توجه الله ثاج الوقار -گفت: هر که زن کند از بهر لله را، تاج وقار بر سر او نهم. مینگر! تا زن چون میکنی؟! اگر حوری از بهشت بیارند، و بازو زر و سیم و متاع خانه نباشد رد کنیم! و اگر از خرابات یکی بیارند که پنج درم دارد بدو رغبت کنند! و بر یک دیگر فرا افزودن گیرند! و عذر این نهند که: چه کنیم؟ در دنیا، از این دنیا گزیر نیست! اگر جامه پاک و حلال به پنج درم درپوشی که خدای این جامه دوستر دارد، گوید: چه جای این است؟!

دینی دیگر مخواه بیش از این که قول خدای ms109 و رسول، و قول همه اهل صلاح بگذاریم و هوای خود و قول شیطان اختیار کنیم، و دعوی دینداری و تصرف دین داری کنیم! إنالله و إنا إلیه زاجعون. و چون فراخشم رسد و چیزی که ترا بر آن هیچ باری3 نیست - چندان خشم کنی، و فحش بگویی، و آن را صلابت دین نام کنی، و اغلب مردمان با تو یار گردند! دینی دیگر مخواه بیش از این که ظاهر کردند! اگر تو خشم از بهر رضای خدای رانی، دل تو2 پراز امن و یقین و ایمان گردد؛ اما کار این جاست که میگوید که: من أحب الدنیا و شزبها ذهب خوف النار من قلبه.

و هر که را بیم خدای، و بیم دوزخ از دل بیرون شد نه از چنین جامه باک دارد که درپوشد، و نه از چنین کارها باک دارد که کند؛ لاجرم خشم خدای عز و جل در میرسد: نه در دل نور ماند، و نه بر روی سیمای نماز ماند، و نه بر زبان گفتار راست ماند، و نه در معده قوت حلال ماند، و نه در دل خشوع ماند، و نه در جوانان شبرم ماند، و نه در پیران هیبت ماند، و نه در زنان حیا و ستر3 ماند، و نه در کودکان ادب و حومت ماند! همه ستوروار سر در بیابان جهل و حماقت نهاده، و هر یکی چندان پنداشت در سر کرده که ما خود داناییم. این را چه توان گفت؟! علماء اغلب به دنیا فریفته شدند، و مشایخ ادبار گرفته درگاه سلاطین گرفتند، و متزهدان دروغزن روی در پی این ظالمان نهادند و هر یکی غولی شدند امت محمد (ص) را. چون راهبران دین (چنین) شدند، جهان چنین شد. اگر نه آنستی که هنوز در گوشهها از دوستان و اولیای خدا جای جای یکی مانده است، و ایشان شب و روز میان بسته، و در گاه و بیگاه دعا و تضرع ms110 و زاری میکنند، کجا اسم مسلمانی خود

اما تا در امت محمد (ص) اولیای خدای به جای میباشند، این چیزها مینماید، ولکن به دعای ایشان صرف میشود. این زمین و این همه خلق روی زمین بدیشان برپای است، و بدیشان استقامت دارند، و نه به کار و قول و دعای من و تو! ما اغلب از آن قومایم که حق سبحانه و تعالی میگوید: من دعانی بالغفلة أجبته باللعنة! و از چنین دعا خیری نیاید؛ هرچه لعنت نیاید شکر باید کرد. قال رسول الله (ص): فاأتی الله عبدا علما و ازداد الدنیا حبا إلا ازداد من الله بغدا و ازذاد الله له بغضا - رسول (ص) میگوید: «هیچ بندهای نبوده که خدای عز و جل او را علمی دهد، که او را در آن علم دوستی دنیا بیفزاید، که نه خدای را عز و جل از او دوری و بعد بیفزاید، و خدای را بیفزاید دشمنی.»

چون نیک بنگریم هر چه ما میکنیم، همه سرانجام آن با دوستی دنیا میگردد. همی دوستی دنیا بگذار! و همه کارهای کژ تو راست است؛ و با دوستی دنیا همه: نماز، و صدقه، و حج، و غزو، هیچ نیست، همه باد است! هر نیکویی که بندگان خدای را بر درگاه خدای عز و جل1 باشد: از سخاوت و شفقت، و رحمت بر خلق (از) خدای عز و جل دان1؛ و آن حب خدای، و حب آخرت، و (حب) دوستان خدای عز و جل، و بغض دنیا، و بغض دشمنان خدای عز و جل.

قال رسؤل الله (ص): ان بدلاء أمتی لم یدخلوا الجنة بکنرة الضوم ولا الضلهة؛ ولکن دخلوها برحمة الله، وسخاوة النفس، والزحمة لجمیع المسلمین. دوستی دنیا در دل، و به درگاه خدای عز و جل آمدن، و نماز و دعاکردن، هم چنان باشد که جنب بیاید، جامهای پلید در پوشد، و دست و ms111 روی شوید، و در نماز ایستد؟ اگر هرگز نماز او روا باشد بازان جنبی، و بازان جامه، دعا و نماز تو بر دوستی دنیا راست آید! «رأس کل خطیثة حبالدنیا» بهیاد میدار، و میدان بازین دوستی هرگز دوستی خدای نباشد؛ اگر کسی گوید که باشد، او هم از مغروران دنیا باشد، و از مغروران شیطان تا معلوم باشد. و بههر سالوسی که دنیا طلبد فریفته نشوی، و نماز، و روزه، و حج، و غزو، با دوستی دنیا هیچ فایده2 ندهد، وبالله التوفیق.

در ازل و ابد - این بابی است که هر که بی چراغ معرفت و نور هدایت بدین اندر شود، از هزار یکی سلامت بیرون آید. و اندر این هر سخن که تو پنداری که اندکی است، بسیار معانی و درر و جواهرهاست؛ چنان باید که هر که این سخن خواهد گفت، و کسی بخواهد شنود، از سر بیداری و بینایی گوید و شنود، و در چیزی زود فراجستن نباید که این سررشته ازل و ابد است، بدین سبکی دست فرا این بضاعت نتوان کرد. به آهستگی و تفکر و تدبر بدین طریق فرا این باید رفت، تا فایدهای به حاصل آید ان شاءالله تعالی، و زیان کار نگردد.

اکنون اول باری به حقیقت بباید دانست، که خداوند هژده هزار عالم هست و یکی است: و همیشه بود و همیشه باشد؛ و هرگز نبود که او نبود، و هرگز نباشد که او نباشد. و اگر همه اجناس خلق از پری و آدمی، و شیاطین و ملک، و جملگی خداوندان ارواح، و از جملگی مخلوقات، هر یکی را چندان علم و عقل و هوش و بصر و فهم و حفظ فرا دهد که در فهم و وهم - هیح مخلوقی1 در نیاید، و اگر ایشان2 همه گرد آیند در یک صحرا، و همه عقل و علم و فهم و زیرکی خود جمع کنند، و هر یکی فیلسوفی شوند از ms112 فیلسوفان عالم، و محاسبان جهان همه جمع شوند، و خاطرها را برگمارند، تا از صد هزار هزار یکی بدانند تا خداوند تعالی ازکی فرا خدایی بوده است؟ آن فهم، و عقل؛ و علم ایشان کند شود و متحیر گردند، و به عجز اقرار دهند، و همه بهدر عجز و ضعف و بیچارگی خود باز نشینند، و بهدست ایشان به جز از این هیچی3 نباشد.

این فصل از آن پیش افگندم؛ تا این4 در نکوبی، و بدین کوی فرو نشوی، و روزگار خود نبری!که ممکن نیست که کسی به منتهای این حدیث رسد تا معلوم باشدا این کاری است لانهایة.

فصل - اکنون آمدیم به حدیث مخلوقات؛ هر چند که خواهی اندیشی و گویی، چون بر علم و بصیرت و بینایی گویی مسلم باشد. در این علم جز به علم معرفت، و نور هدایت راه نتوان برد؛ و هر که نه بر طریق معرفت و نور هدایت، بدین طریق بیرون شود به جز در گمراهی نیفتد. اما هر که را در این1 طریق «معرفت» امیر است، و «نور هدایت» دلیل است، و «علم» سر شحنه است، و «عقل» سپهسالار است، میتواند بدین طریق در رود، و جستوجوی این بکند، اما اگر2 این چهار چیز3 بازو یار نیست، آن به که گرد این طریق نگردد، تا باری مسلمانی به رسم4 میباشد.

اول باری بباید دانست که تا5 اصل هر چیزی بندانی6، فرع آن چیزها معلوم نگردد. پیش از آن که حق سبحانه و تعالی هیچ مخلوقات در وجود نیاورده بود، و قضا و حکم هر چیزی نکرده بود7، نور محمد مصطفی (ص) و نور عقل و معرفت در وجود آورده بود؛ اما به جز از حق سبحانه و تعالی (کس) ندانست که چیزی در وجود آمده است. خواست که این را در صحرای آرد، و بر چشم خلق بیاراید، و بر ایشان جلوه کند. گوهری را بیافرید پیش از آسمان و ms113 زمین، و آن گوهر را مایهآ آسمان و زمین ساخت، و آن نور محمد مصطفی (ص) (بود)، و نور فقر و معرفت در آن گوهر تعبیه کرد؛ چون خواست که آسمان و زمین و ملک و فلک و نجوم و بروج و شمس و قمر و جمله اشیاء در وجود آورد، و این گوهر همه در آن تعبیه بود.

چون خواست که علم غیب، و ارادت و مشیت خود، و اسرار ربوبیت آشکاراکند به نظر هیبت بدان گوهر نگریست؛ آن گوهر از هیبت آن نظر آب گردید، و دودی از وی برآمد و از آن دود آسمان بیافرید؛ قوله تعالی: ثم اشتوی إلی الشماء و هی دخان. واز کف آن زمین بیافرید، و هرچه در آسمان و زمین و در میان آن هست، همه از تعبیهآ نور فقر، و نور معرفت و هدایت خالی نیست؛ زیرا که همه نیازمندان اویاند و او را میشناسند، و مسبحان اویاند، و اگر نشناختندی تسبیح نکردندی. قوله تعالی: و ان من شییء إلا یسبح بحمده ولکن لاتفقهون تسبیحهم- شناخت و تسبیح ایشان همه از جوار صحبت آن نور محمدی، و از

و این همه اماکن و معادن که بر روی زمین در کوههاست، همه از جوار صحبت آن تعبیهآ اوست. هم چنان که نوری که در صدف هست، آن نور از تأثیر و جوار صحبت آن گوهر است که در وی تعبیه است.

و هر نوری و روشنایی که در آسمانها و زمینهاست، همه از نور معرفت و هدایت و نور فقر محمد مصطفی است (ص). قوله تعالی: ألله نور الشهوات والأزض مثل نفره کمشکوة؛ الی آخر. و هر چه از آن گوهر کدورت و غبار بود آسمان و زمین آمد؛ هرچند که آسمان با رفعت و صفاوت است، اما چون فرا معرفت و نور آن رسد، همه تاریکی و ms114 کدورت زاید. هر نوری که حق سبحانه و تعالی در وجود آورده است، آن همه در محل خویش نور دهد، و اگر نور او از معدن او بتابد. هر که خواهد تا اصل آن نور بیند، تا در مقابل آن نیاید که چشم آن کس بر گوهر آن نور افتد، عین آن بنبیند. اگر هیچ پرده یا غباری در پیش چشم آید، نه نور بیند و نه خداوند نور را بیند؛ اما هر که خداوند نور معرفت است، اگر هفت آسمان با رفعت، و کرسی با وسعت، و عرش با عظمت؛ در پیش نور معرفت آید، نور معرفت از آن همه زیادت آید، و هیچ نور و عظمت او را حجاب نکند. هرگز معروف از نور معرفت عارف در حجاب نشود؛ زیرا که اصل همه نورها از اوست، و هرچه از این نورهاست که از ازل در آمدند، و به ابد خواهند شد، از پستان ازل شیر: سبقت لهم منا الحسنی أولئک عنها مبعدون خوردهاند. همه هم رضاعاند، و همه محرمان یک دیگراند؛ چه در منزل ازل، و چه در منزل ابد، و چه در شورستان دنیا، و چه در منزل آخرت همه یکی است. اما از آن قوم که از آن پستان شیر خوردهاند، در جنب این دیگران اندکاند، و در میان از آن گفتوگوی در خلق غریباند. رسول (ص)] از آن گفت: فطوبی للغرباء!1 و در خبر دیگر آمده است: ازحموا یتیما و اکرموا غریبا فانی کنت فی صغری یتیما و فی کبری غریبا و آنک در افواه مردمان میرود که در یتیم از گوهرها عزیزتر باشد، مقصود از آن «در» محمد است که او دری بود یتیم. و اصل آب و خاک هر دو از این گوهر است که گفته آمد؛ نصیب آب همه حیات آمد، و نصیب خاک همه کدورت آمد، و پیوسته با هم باشند؛ نامحرمان یکدیگراند، و اگرچه همسایهاند، و از یک دیگر گزیر ms115 ندارند، اما برادری هم رضاعی2 ندارند. پیوسته خاک در آن

و جمله خلق عالم بدین پردهاند مگر فقرا و اولیای خدای عز و جل؛ و هرچه نه بر این پردهاند - که خلقان دیگر بر آناند - همه خواهران و برادران رضاعی ازلاند. چنان که گفتهاند: محمد (ص) نه آن است که بوجهل، و عتبه، و عبدالله ابی او را میدیدند؛ آنچه ایشان دیدند آن است که حق تعالی گفت: ینظرون الیک و هم لایبصرون. و در جای دیگر گفت: قل انما انا بشر مثلکم یوحی الی انما... اما آنچه محمد بود هرگز چشم هیچکس بر وی نیفتاد، و در آن وقت که نه مخلوق بود، و نه کس بود که دانست که خالقی هست که مخلوق آفریند، خدای عز و جل بود و بس. او دانست که چه خواهد کرد، و چون خواهد بود؛ و چرا خواهد کرد. علم قدیم و مشیت قدیم او دانست و بس.

به حکمت قدیم، و ارادت بی مشیر، پرگار صنعت و خواست بیغلط بر سر چکاد محمد نهاد، و هرچه هست، و بود، و خواهد بود همه در میم محمد (ص) تعبیه کرد: عقل و معرفت و هدایت و شجاعت و فطنت و سخاوت و شکر و صبر و یقین و رضا و خشوع و قنوع و تقویض و تسلیم و ms116 تعظیم و هرچه امثال این است جمله نصیب سر و دل او کرد، تا لاجرم هر یکی معجزه آیات این جهان گشتند و آن جهان2. از آن بود که چشم او چنان که از پیش بدیدی از پس بدیدی، و از چپ و راست بدیدی؛ و آنچه چشم او دیدی هرگز هیچ مخلوقی بندیدی3، و گوش او همچنان که از نزدیک شنیدی، از دور هم چنان بشنیدی؛ و آنچه گوش او شنیدی هیچ گوش آن نشنیدی. و آنچه نصیب بینی او بود هر بوی که در دنیا و آخرت بود بشنیدی؛ و گفت: انی لاجد نفس الرحمن من جانب الیمن. و چون خواستی که بوی آخرت شنیدی بینی بر سر فاطمه رضیالله عنها نهادی، و گفتی: چون خواهم که بوی بهشت بشنوم فاطمه را

مثال آن هم چنان است که: دهقان انار بکارد؛ یک چندی در آن شود تا آن درخت به بار آید: و بر آن بن نار بسیاری انار باشد؛ اما هر یکی از دیگری خیاره1 شدند هم از این نار است. مثال این هم چنان است: تقدیر کنیم که بر آن یک بن ناراناری است که از همه بزرگتر شده، که از آن باغ و انار همه ms117 مقصود آن یک انار بود؛ اکنون هر که از آن یک نار دانهای دارد برادر اصلی است؛ و همچنین جمله آن دانهها که در آن نار است برادران اصلیاند، و هر چه بر آن بن نار است همه برادران رضاعیاند: بیش از این نیست که میراث نیابند؛ دیگر همه راست است. این مثال هم چون این است: انبیاء همه از دانهآ آن انار اولاند، و برادران اصلی انده و میراث نبوت بدیشان میرسد، و کس بازیشان مقابلی نتواند کرد؛ و نیز بنهای دیگری است هم در این باغ ایشان نیز بازان یک بن انار مقابلی نتواند کرد؛ و اگرکنند راست نیاید: تا معلوم باشد! و مقصود از این فصل نه این بود؛ اما بدین در افتاد.

فصل: به حقیقت بباید دانست که هر موجودات که هست همه طفیل محمد مصطفیاند (ص): واگر از بهر در وجود آوردن او نبود از این همه هیچ نبودی؛ چنانکه گفت: لو لاک لما خلقت الافلاک! چون این بدانستی به حقیقت بدان! که هرچه یک ذره قیمت و عزت و نور دارد آن جمله از محمد مصطفی (ص) است و آن نور که صفت او گفته آمده است که: ازکتم عدم در صحرای وجود آورد بدان آبها و دریاها دراورد.. آن همه نه این دریاهای دنیا بود- که هر خلقی و هر چشمی آن دیدهاند - آن همه دریاهای عزت و جبروت و ملکوت است، و آن همه از بهر محمد (ص) و اعزاز او آفریده بود، تا آن همه نسمهآ او آن همه عجایبها بیند؛ و صنعتهای صانع ببیند: و بدان نظاره کند؛ تا چون به دنیا درآید از این هیچی او را عجب نیاید. از آن بود که در شب معراج در هیچچیز التفات نکرد - که از این همه فارغ بود. قوله تعالی: ها

گفت: ای بار خدای بر حق! هم بر آن سر پی و بر آن عهدم، اگر خواهی تا بار دیگر عهد تازه کنم؟ گفت: نیک میگویی. عهد میثاق با2 آدم و فرزندان او3 از این سبب بود؛ طلاق فرا دو شد. و آن روز عهد میثاق بود بر جبلالرحمة. و آن گوهری که از بهشت بیاوردند، و فرزندان آدم علیه السلام همه دست بر آن نهادند، وندای: ألست بربکم برگوشهای فرزندان آدم در دادند؛ همه بلی جواب دادند! و اغلب ایشان عهد بشکستند! و چون «حجرالاسود» بر کوه جبلالرحمة بنهادند، هرجا که نور آن گوهر بیفتاد آن را حرم نام کردند؛ و آن از حرم است. و هر که آن روز که «عرفات» است ms119 بدان صحرا درآیند، وپای در حرم نهند، همه حاجی باشند، و از حج بی بهره نمانند.

چون آن روز که ملائکه را به سجود آدم صلواتالله علیه فرمودند: ملائکه اعزاز او بدیدند، و ابلیس به نفرین کردند، و او ملعون دوجهان شد، و آدم را به دوش مقربان به بهشت رسانیدند. فرشتگان بر4 آن تعجب کردند که خدای تعالی خاکی را چندین اعزاز و کرامت به ارزانی داشت! خداوند تعالی ایشان را گفت: هان! تا زبان تصرف کوتاه دارید، که آدم صدف دری است که ما

چون محمد مصطفی (ص) و نسمهآ او بازان انوار که در وی تعبیه بود به فرمان حق سبحانه و تعالی برفت که به طینت آدم آید - و قصه آن معروف است - و آن نور محمدی بر آن خاک و بهروی زمین ریختند که آدم و آدمیان بدان عزیز گشتند؛ از آن جاگفت: ولقد کرفنا بنی ادم و همه از سبب آن نور بود، چنان که در خبر آمده است: .. وش علیهم من نوره ... و آن که حق سبحانه و تعالی میگوید: الحمدلله الذی خلق السموات والارض وجعل الظلمات والنور ثم الذین کفرو ابربهم یعدلون.

جمله جهان و خلق جهان2 در تاریکی بودند، تا آنگاه که نور محمدی از پس پرده غیب بیرون آمد، و چیزها را به نور او نور داد. و پیش از آمدن نور محمد ms120 مصطفی (ص) هیچ نور نبود، و هیچ اماکن و معادن و زر و سیم و گوهر و یاقوت و عقیق و زبرجد و بلور و فیروزه از این انواع هیچ چیز نبود. چون نور محمد مصطفی (ص) به دار دنیا درآمد، همه چیزها را از نور او نصیب آمد، و همه نور یافتند: چه عرش، چه کرسی، چه آفتاب و ماه؛ از هر نوعی که آن انواع نوری و عزی دارد از آن نور است. نور او چون بر سنگ تافت گوهر و زبرجد و عقیق و لعل و زمرد و مانند آن گشت، و چون بر خاک تافت زر و سیم و گوگرد احمر و کیمیاگشت؛ بر هرچه تافت هیچ برجای خود بنماندند، و همه دیگرگون شدند، و نور رحمت او بههمه فرا رسید.

قوله تعالی: و ما اوسلناک الارحمة للعالمین. ورسول (ص) از این گفت: انا البحری، واناالبری، واناالسماوی، وانا الارضی زیرا که هیچ جای نیست که برکات سعادت و دولت او بدان چیز نرسید از هر نوعی که بود و هست که نه از حالت خویش به حالت دیگر شدی، و عزیزترین همه عزیزان شدی. و هیچ نیست که منکر او شدی که نه مردود همه خلق و جهانیان شدی. و امروز هم آن رنگ دارد که دی داشت، و هر روز اعزاز او افزون تر و آن امت او.

واگر نه حرمت و اعزاز اوستی، این همه بدکاری که در میان امت میرود همه بهحق و

فصل: مثال این راه هم چنان است که وقتی باشد که صد هزار مرد از علماء و عقلاء و اهل بصر و از زهاد و عباد همه گرد آیند تا به حج شوند؛ همه بر سر بادیه گرد آیند تا از آن عرب بدوی، و یاکسی که راه1 داند نباشد - و از آن صد هزار کس که باشند - بی دلیل زهره ندارند که پای در آن فرو نهند؛ اما چون دلیل در پیش شود حاج چندانی که خواهی میباش، هیچ باک نباشد، همه به حج رسند، و حاجی گردند. اما اگر بی رهبر و دلیل بروند بسیاری رنج بدیشان رسید، و اغلب هلاک شوند؛ چه از گرسنگی و چه از تشنگی، و چه از رتج بیراهی. و برخی نیز ممکن باشد که به حج رسند - با بسیاری رنج که بدیشان رسیده باشد - اما اگر از این همه قافله که روی به کعبه نهاده باشند، یکی از میان قافله بیرون آید، و گوید: من این راه دانم و شما را ببرم! در پیش قافله به رهبری برفت؛ چون فرا میان بادیه رسید نیز راه ندانست. متحیر و سرگردان شد. و شرم داشت و ترسید که بگفتی: من از این جا راه فراتر نتوانم برد، تا در خون جمله قافله شد! و که راخود حج فرا یاد آید؟ اگر یکی جان از آن بادیه بیرون آرد، خدای تعالی را هزار شکر میکند!

این راه خدای عز و جل دیرگاه است تا هر کسی در این راه دعوی کردند و میکنند، و می پندارند که راه خدای عز و جل را آبادان میکنند، و جز خرایی دیگر هیچ نگردند؛ زیرا که راه خدای تعالی سخت آبادان بوده است، و اکنون هست. قومی بندگان بی معرفت و بیهدایت در این راه آمدند، و خود را اصول نام کردند، و نه اصل دانستند و نه فرع هم چنان که آن ms122 مرد دعوی رهبری بادیه کرد، و از راه بادیه به جز حکایت نشنیده بود، و از منزل و حوض و چاه آن خبر نداشت! چون فرامیان بادیه رسید، نه راه دانست و نه2 سرپی، نه منزل، و نه منزلگاه؛ متحیر و سرگردان فرو ماند تا از2 سر منزل که بر عمیا رفته بود، و در خون صدهزار خلق شده، و از آن هر قومی و منزلی چند هزار خلق از سبب آن از راه بیفتادند، و ازین

و فهم، و عقل، و علم، همه عاجز که در اندیشند تا این از کی فابوده است، و چون بوده است، و چون کرده است؟ هیچ کس سر و سر این رشته باز نیافت. واگر کسی خواهد که از این نوع چیزی بداند، علم همه از این کوتاه گردد3؛ زیرا که بدین علم و به همه علمها همهدان خدای است عز و جل و بس. اقا چیزها هست که حق سبحانه و تعالی آن را در سبب بسته است؛ چون آن سبب از تو در وجود آید بدان توفیق یابی، تا آن سبب به جای آری، آن کار بر تو سهل و میشر گردد. از هر چه ms123 در علم هست و به تو داده است و خواهد بود، همه در علم قدیم خود دانسته است، و هرچه از این در وجود آید و آمده است همه در علم قدیم اوست که به جای میآید که نه بدل شده است و نه خواهد شد. این همه تعبیه در میان: «کاف و نون» پنهان کرده است. آن وقت که نه وقت بود و نه گاه بود، و نه دانش خلق بود، و نه خلق از خود و نه از این نوع خبر داشتند، چنان که خواست و دانست بکرد. و هرچه بودنی است میباشد، و علم و حکمت ازلی وی باز جای میآید، که بهیک حوف و لفظ و عجم فاوا نخواهد بود. و این همه گفتوگوی که میشد از کوتاه دیدگی ما میافتد؛ از آن علم او هیچ کم وبیش نخواهد بود. همچنان که در ازل الآزال دانست و حکم و قضاکرده بود1، و هرگز نبود که نه این حکم و قضاکرده بود2، و در علم او در بود هم چنان که بود: یک ذره فراوا نخواهد بود.

همچنین دانست که عالم آفریند و عالم نی؛ همچنان دانست که خلق آفریند و خلق در وجود ناآمده: همه خلق هژده هزار عالم از ملک و جن و انس و شیاطین، و حیوان و جمادات، وتر و خشک، و نور و ظلمت، و شب و روز، و آسمان و زمین، و بحر و بر، و کوه و دشت، و

و آن نور همیشه در آن میدان نیاز میگردد، تا بوک روزی با وطن خویش رسد. «فقر» این نور است؛ و فقیر کسی که دل او بدین نورانی کردهاند، و بدین ms126 نور او را عزیز کردهاند، و این آفتاب در سینهآ او میتابد، و از سینهآ او به معروف میتابد، و هیچ حجاب در میان نبود الا جان. هیچ نور این نور را غلبه نتواند کرد؛ زیرا که اصل همه نورها این نور است، چنان که گفته آمد.

اول نوری که از نیستی به هستی در آمد نور فقر بود؛ همواره بازان سر کوی نیستی میشود، مسکن وی آن جا بود: پارهای در نیستی، و پارهای در هستی. حدی با نیستی و حدی با هستی. قدمی در نیستی (و] قدمی در هستی. نیستی به حق هست شده، و هستی از خود نیست شده3 بدانچه میباید. نیستی نیازمند هستی بینیاز؛ چنان که در کتاب عزیز خود میگوید: یأیها الناش أنتم الفقراء إلی الله.

مجنون همواره بر سر کوی لیلی نشسته بودی؛ گفتند: یامجنون! همواره بر سر

وها حبالدیار شغفن قلبی ولکن حب من سکن الدیار

نور فقر همخوی مجنون دارد: همواره این فقیر دلریش را بازان سر کوی نیستی میبرد و در انتظار میباشد؛ نفسی در نیستی و نفسی در هستی، تا بوک بار دیگر خواست ازلی درآید، و شعاع نور خویش بر سر کوی نیستی افکند.

چنان که حکیمی گوید: ز هر آن جوی که آب آمده باشد روزی دارم امید که در روز دگر آب آید

و همچنین بازان سرکوی نیستی بر امید روزی میباشد، و روزگاری میگذارد، تا مگر امید او به بر آید. چون نفس در هستی بود چنین بود که گفته شد؛ اما چون نفس در نیستی بود خود که را زهره آن باشد که از آن سخن فرو نهد و برگیرد؟ آن جا نه جای سخن باشد، و نه جای قیل وقال باشد! ولکن تاکه را خواهد که دهد، و تا که را دادهاند چنان که درکتاب عزیز خویش میگوید: یهدی الله لنوره من یشاء و یضرب الله الأفثال للناس والله بکل شسییء علیم. ms127

این1 کار به کسب و حیلت ما نیست؛ آن را دهد که خواهد. نه به گفت ما و نه به کرد ما دهد، بلکه به فضل و عنایت خویش دهد، و آن را دهد که داند باید داد؛ زیرا که میگوید: یهفدی الله النوره من یشاء ویضرب الله الأمثال للناس والله بکل شییء علیم1. خدای تعالی بههر چیزی داناتر است و داند که سزای این نور کیست، و کدام دل است که جای آن است؛ و جای دیگر گفت: ألم ترکیف ضرب الله مثلا کلمة طیبة.. تا آنجاکه میگوید: لعلهم یتذکرون. وجای دیگر میگوید: لعلهم یتفکرون.

چون کار آن جا رسید، نگفت: «یقولون»، و نگفت: «یغلمون»؛ و نگفت: «یعبدون»، و نگفت: «یعقلون»: و نگفت: «یکسبون»! کار این جا با فهم و تفکر حواله کرد. مهتر (ص) از آن گفت: کادالفقر أن یکون کفرا. زیرا که هرکسی راه فرا این سخن ندانند، و آن را منکر شوند، و از آن گفتوگوی فراکردن گیرند، و رقم کفر بر کشیدن گیرند؛ و هر که را از این

مثل فقر و فقیر در میان مردم نااهل و منکر، چون مثل در و صدف باشد در دست مردم نادان: صدف پر در دست مردم نادان رسد به جز از صدف نبیند! چه داند که در صدف در یتیم ms128 است؟ این فقر و فقرا آن چنان است که کسی از سر سودای خویش در این گدای نگرد؛ گویند: درویش این است؟ آری! او نیز درویش است، و یا خویشتن را بدیشان ماننده کرده است. در جامه و تن ضعیف و لاغر منگر! اگر دیدهآ دل داری، در آن نگر که در میان خلقان و ژنده است.

درویشی از سر این1 واقعه بیتی گفته است: در جامه خلقان و تن ما منگر کاین جامه غلاف است و دل ماگوهر

ی بس رخ چون ضریر و نفس لاغر کاو برده سبق ز جملهآ اهل بشر

اگر نه آنستی که این قوم دون همتان در میان درویشان افتادهاند، و خود را خوار کردهاند؛ و اگر نه هر که به درویشی نگریستی نه به چشم حرمت، و اگر یکی را از ایشان بیازردی، مخاطره بودی که دین خویش در سر آن کردی! زیرا که ایشان خویش را به درویشان مانند کردهاند. مهتر (ص) از آن گفت: لایزال العند فی سترالله، فا لم یبغض أفل الجفع وقلة الطغام؛ فاذا أبغضهم، هتک الله ستره و مقته.

ترجمه خبر چنین باشد که مهتر (ص) چنین میگوید: «همیشه بنده در سثر خدای عز و جل باشد، تا آنگاه که به دشمن نگیرد اهل گرسنگی را و اندک طعامان را؛ چون ایشان را به دشمنی گیرد، سثر خویش از وی برگیرد» چون کسان که ایشان خود را به درویشان مانند کردهاند خدای عز و جل از بهر ایشان می چنین کند؛ می نگر! که با درویشان حقیقی چه کند؟ چنان که خبر بدان ناطق است: قال زسؤل الله (ص): من آذی مؤمنا فقیرا بغیر حق

ترجمه خبر چنین باشد که مهتر (ص) میگوید: «هر که بیازارد مؤمن درویشی را بی جرم1 هم چنان استی که ده بار کعبه ms129 را ویران کردی، و هم چنان استی که «بیتالمعمور» را بیست بار ویران کردی2، و (هم)اچنان استی که هزار فرشته مقرب را از نزدیکان بکشتی! اکنون میباید نگریست چون آزاردل یکی از ایشان می چنین بار آرد، خشنودی دل ایشان میباید نگریست که بر چند2 این بود؟ مکنید! ای برادران و عزیزان ما! از آزار این قوم برحذر باشید، که خشم ایشان خشم خدای است، و رضای ایشان رضای خدای است عز و جل.

چنان که آمده است که روزی: «صهیب رومی»، و «سلمان فارسی» و «بلال حبشی») هر سه تن نشسته بودند. ابوسفیان حرب بگذشت. ایشان با یک دیگر بگفتند که: شمشیر داد3 خود بنستد از این مرد؟! ابوبکر رضیالله عنه بشنید؛ گفت: خواجهآ خویش را چنین میگوبید شما؟ و رفت به نزدیک رسول (ص) و این ماجرا بگفت: مهتر (ص) گفت که: نباید این فقرا را به خشم آوردهای؟ برو! از ایشان عذر خواه یا ابابکر! که خشم ایشان خشم خدای است عز و جل. ابوبکر رضیالله عنه برفت، و از ایشان عذر خواست. گفتند: یا ابابکر! تو نه از آن کسانی که ما از تو بیازاریم، و از تو به خشم شویم؛ در این قوم به چشم سبکی کسی نگرد که او را از مسلمانی بس بهرهای نباشد. هر چند ابوبکر صدیق رضیالله عنه عزیز بود - که رضای آن فقرا میجست - اما آبها همه زیر پل رود، و اعزاز همگنان از رسول بود (ص).

مهتر (ص) خواست که رضای قومی4 - از بهر آن را تا ایشان به اسلام در آیند2 - نگاه دارد خداوند تعالی از سید آن نپسندید؛ قوله تعالی: ولا تطرد الذین یدعون ربهم بالغداة والعشی یریدون وجهه فا علیک من حسابهم من شییء و فا من حشابک علیهم من شییء فتطردهم فتکون من الظالمین. هیح مهتری و سلطانی و پادشاهی نباشد که نه ایشان را خاصگان باشند. و در ازلالآزال همه صفات خداوند عز و ms130 جل گویی که به وجود امت محمد مصطفی (ص) همه از یک دیگر مشتاقتر بودند. همچنان که از پیش گفته آمد، هر

و هرکجا که نور فقر است، هیچجا در وطن خویش نیست و نبوده است؛ از آن بود که مهتر (ص) گفت: ألهه أحینی مسکینا وأمتنی مسکینا و اخشزنی یوم القیمة فی زفرة المساکین. پیوسته نور فقر برسان مرغی بر سر محمد (ص) میگردیدی؛ اما نور فقر خود هرگز با هیچکس نیامیخت و نخواهد آمیخت- نه در این جهان و نه در آن جهان - مهتر (ص) از آن گفت: کادالفقر أن یکون کفرا2. که هرکجا که نوراز فقربر ms131 سر کسی گشت1، هرگزآن کس نیز نه از دنیا و نه از عقبی برخوردار نباشد. هرگز نور با ظلمت بههم نباشد. خاک همه ظلمت است، و طینت ما از خاک است؛ و فقر آن نوری است که در جمله مملکت خدای عز و جل هیچ گوهری قیمتیتر و بزرگوارتر از گوهر فقر نبوده است و نیست. نور فقر پیوسته بر در وجود ازل ایستاده است، و قصد آن میکند که از آن جاکه آمده است با وطن خویش شود. آفتاب بیش یک جزو نیست از نور فقر؛ چند هزار هزار سال هاست تا او هر روزی از مشرق به مغرب و از مغرب به مشرق شود، و بههمه کلبههای پیرزنان فرو شود و بههمه جاهای تاریک در شود و آن را روشن گرداند، و به جایهای صدگزی فروشود، و هنوز یک ذره با هیچکس پیوند نگرفته است. آفتاب و ماه و ستاره همه همچنین است: نفع خود به خلق برسانند، اما با هیچکس آرام نگیرند. نور فقر هم چنین از ازل درآمد، و در فضای دنیا و

فصل: بدان که حق سبحانه (چون) خواست که از نیست هست کند، نوری از هست به نیست پیوست؛ از روی تقدیر نیست هست شد، و آن هست نور محمد مصطفی بود (ص)، و فقر آن نور است، و این نورهای دیگر که تو میبینی و میشنوی همه نتیجهآ آن نور است. و آن نور مخلوق است. و قومی از این نابالغان راه که میگویند: ألضوفی غیر مخلوقی!3 از این جا میگویند1. و این سخن نزدیک ارباب طریقت و خداوندان حقیقت کفر است نه ایمان؛ نعوذبالله من شر هذه الاقوال! وقومی دیگر هم از این طایفه گویند: إذا تم الفقر هوالله این همه که میگویند از بی معرفتی افتاده است. چون حق سبحانه و تعالی آن نور محمد مصطفی (ص) بیافرید، و به لطف عزیز خویش4 فرا پرورانیدن گرفت، چنان که در خبر آمده است که:

عبدالله مبارک روایت کند بهاسناد درست از: امیرالمؤمنین علیبن ابی طالب که او گفت: حق سبحانه و تعالی نور محمد مصطفی (ص) را بیافرید پیش از آن که آسمان و زمین، و عرش و کرسی، آفتاب و ماه، و نور و ظلمت، و بهشت و دوزخ، و لوح و قلم، و دنیا و عقبی، و آدم و آدمیان، و پریان و دیوان، و مکان و زمان، و فلک و ملک، و شب و روز، و اوقات و ساعات، و حیوانات و جانوران را بیافرید به چهار صد هزار و بیست هزار سال، نور محمد مصطفی (ص) را بیافرید، و از آن نور دوازده حجاب بیافرید: اول حجاب قدرت، و حجاب عظمت، و حجاب منت، و حجاب رحمت، و حجاب سعادت، و حجاب کرامت، و حجاب

پس ندا آمد که: یا محمدا بیرون آی به قدرت ما، و بایست به حضرت ما، و یادکن عظمت ما! بیرون آمد به حرمت، و بایستاد به خدمت در مقام هیبت، و خوی گرفت از حشمت حضرت جلت3. صدهزار و بیست و چهار هزار قطره خوی از وی بچکید؛ خداوند تعالی از آن هر قطرهای جان پیغمبری بیافرید. و به دیگر روایت آمده که: خدای عز و جل نور محمد مصطفی (ص) را بیافرید؛ میان آن نور و میان خود صدهزار و بیست و چهار هزار حجاب بیافرید، و اورا در آن هر حجابی دوازده هزار سال بازداشت، تا (در) آن هر حجابی به نو تسبیحی و تهلیلی باز گذاشت، و هر زمان و هر ساعتی نیاز او بیشتر بود. آن هر حجابی که به حرمت و خدمت آن بهجای آوردی، از آن جاش دستوری دادندی تا فراتر آمدی، و حاجبی4 از آن نور در آن منزل دست باز داشتی. این صدهزار و بیست و چهار هزار پیغمبر از آن نور در وجود آمدند، از آن حاجبان که در آن حجابها مینشاند.

چون5 حق سبحانه ms134 و تعالی خواست که آدم صفی را در وجود آرد، روی زمین را به فرشتگان داد؛ گفت: آن جا روید! و آن را به عبادت و تسبیح و تهلیل منور کنید، تاگویم شما راکه چه کنید. همچنان که سلطانی یا عزیزی از عزیزان به شهری رود، چاکران و ساکنان آن

گفت: آنچه من دانم شما ندانید؛ روی زمین خالی کنید! چون زمین خالی کردند، حق مبحانه و تعالی به نظر رحمت بدین روی زمین بنگریست؛ روی زمین از عبادت ملائکة و تسبیح و تهلیل ایشان نورانی شده بود. و خاصگان خدای عز و جل در این جهان و آن جهان درویشاناند، و سرو سالار ایشان محمد مصطفی بود (ص). مثل درویشان در دنیا و عقبی همچون سلطان و لشکریان است2، و مثل مردمان دیگر چون رعیت است. این فقرا و درویشان خدای عز و جل در میان خلق قومی سخت عزیزاناند، و کس عزت ایشان میبنداند.

آن روز که خدای عز و جل باز همت ایشان از آشیان ازل بپرانید، و خواست که ایشان را از نیست هست کند، و باز نیاز ایشان را از میان: «کاف»، و «نون» بیرون آرد3، هم4 علم و هم عقل وهم معرفت6 و هدایت و اعزاز و تقوی ms135 و توکل و تفویض و تسلیم و زهد و قناعت و خشیت و شجاعت و فطنت و حقیقت وحیا و وفا و رضا و سکون و عبرت و مودت و مجاهدت و مؤانست و مشاورت و محاورت و مکالمت و هرچه خصال مدیح بود بازیشان همراه کرد، و جمله در نور محمد مصطفی (ص) تعبیه کرده بود، و این دریاهای پرعبرت و گوهرها و درجهای پر در بیافرید، و محمد مصطفی را (ص) که او از آن نور اول بود که آن در آفرینش در آورد، و بدین همه دریاهای عجایب و غرایب در آمده به لطف و کرم میپرورانید، و هر چه از مخلوقات هست طفیل نور محمد مصطفی (ص) است، و هر نوری که هست از ازل تا ابد و خواهد بود، همه از نتیجه نور محمد است (ص)، و هرچه شناخت و معرفت5 و هدایت و اعزاز

مردی باید که در این میدان جولان تواند کرد که راه آشنا داند1، و از بیرون آمدن میان: «کاف»، و «نون»، بی خبر نباشد، و از ندای: ألست بربکم؟ خبر دارد، و محبت و نیاز «کاف»، و «نون»، با وی باشد، و در ندای ألنت بربکم؟ سوخته گشته باشد، و حریق آن ندا شده باشد، و به هر منزلی که میآمده است رنگ و بوی او آن جا باشد، و از آمدن خود بی خبر نباشد؛ آنگاه او را در این سخن و در این روش نظر باشد. دل سوختهای باید تا راه تواند برد، و با سر پی تواند شد که از کجا آمده است. ms136 همچنان که چند هزار آدمی عالم وعاقل و فیلسوف و زیرکان جهان در لشکر ذوالقرنین بودند که او به تاریکی میرفت؛ منادی کردند که: باید هیچکس پیر در این تاریکی در نیاید! جوانان را گویند تا در آیند. در لشکر پیرمردی بود بسیار جهان دیده و تجربهها افتاده. پسر خود راگفت: این منادی که میآید نه از سر دانش است! صندوقی بساز! و مرا در آن صندوق نشان! و با خود ببر! که من چیزها دانم که شما ندانید. پسر فرمان پدر فرا برد، و همچنان کرد. و او را در آن صندوق بنشاند و با خود ببرد. چون آن روز که به تاریکی می در رفتند، پدر گفت: به تاریکی رسیدیم؟ پسر گفت: رسیدیم. گفت: ماده خری و مادیانی بیار که بچه دار بود، و کرهآ او در پیش وی بکش، و در پیش وی در2 خاک کن؛ چنان کن که او در تو و کره مینگرد. پس چنان که بفرمود بکرد، و ذوالقرنین بازان همه سپاه و خردمندان رفتند. چون در تاریکی شدند3 آن وقت که باز خواستند گشت منادی کردند که: هیچ کس هست که راه از تاریکی بیرون برد؟ هیچکس ندانست که کجاست، و از کدام جانب میباید رفت! بسیار تدبیر کردند؛ هیچ کس تدبیر ندانست کرد. این پیرمرد که در صندوق بود پسر را گفت: آواز ده! که من راه از این تاریکی بیرون برم، و هم از آن جا که درآمدیم باز آن جا برم. ذوالقرنین سخت شاد گشت از آن پسر. پدر مر پسر را گفت: آن ماده خر بیار! و فراگذار، و هیچ مگوی بازو که سوخته آن کره است، و هیچ تصرف مکن در وی که دل سوخته است، و داغ دل او ما را هم بدان سر پی برد که آمدهایم.

هم چنین هر موحدی عارف که آن روز از پردهآ غیب: «کاف»، و «نون»، به مشیت و حکمت بیرون آمد، و دیدهآ دل او بر جلال و کمال عزت افتاد، و از آن حضرت قدس رحلت بایست کرد، اگرچه نه سفر فراق و قطع بود، اما مصلحت قضا و تقدیر و منع تقدیر سفر بود که چندین غرایب و عجایب و اعزاز و مکرمت و فضل و لطف و کرم ازلی در این جنود تعبیه کرده بود، و دنیا و عقبی و اهل آن را همه از عرش تا فرش بلک عرش را از نور1 و کوکبهآ ایشان از نیست هست کرد، و آفتاب و ماه و ستاره و این هفت آسمان معلق، و این گنبد بلند، و این هفت فلک دوار و هرجا مخلوقی دارد از نیست هست کرد، و اصل و مایه آن همه از بهر وجود محمد مصطفی (ص) وامت او را بود، و از بهر آن راکه همه دریاهای غیب و عجایبهای هرگونه که ایشان را بر آن گذر خواست بود تا ایشان بدان نظاره بکنند:

ولقد جعلنا فی السهاء بروجا و زیناها للناظرین. تا آن جاکه گوید: و نفحت فیه من رفحین فقعوا له ساجدین. این ده آیت قرآن همه در این معنی است، و در کتاب رب العزة این را مددهاست؛ اما آن را که چشم و گوش و دل گشاده است به یک اشارت کفایت ms138 باشد. حکما چنین گفتهاند: الغاقل یکفیه الأشارة. و در سخن فقر و فقرا هرجا که حق سبحانه و تعالی یاد کرده است، همه رمز علم2 اولین و آخرین تعبیه است؛ هم چنان که قول: لاإله الأالله محمد رسول الله است؛ اگرکسی عمری دراز در آن کند، و کتابها در این دو کلمه تصنیف کند، هنوز3 آنچه بماند بیش از آن باشد که گفته باشد.

و اصل بندگی و درویشی نیاز است؛ اکنون در نیاز تفاوت افتد، و در آن تفاوت بندگان بر یک دیگر فرق گیرند. آن4 قوم که مؤمنان مخلصاند همه از یک منزل بار بر گرفتند، و روزی

قولی به سر زبان خود بربستی صد خانه پر از بتان یکی نشکستی

گفتی که: به گفتن شهادت رسته! فردات کند خمار کامشب مستی این مستی قوم که از این مسکره است زمانی بیش بر ندارد؛ اما مستی دنیا، و حب شهوات،

بیشتراز مردمان سخنان میگویند که از آن بوی نفاق و دروغ میآید؛ چون از سر حقیقت در آن سخن نگری، میبتوان دانست که اغلب آن نه از دایره اسلاماند! همه میگویند که: خدایی هست که او دانا، و بینا، و شنواء و عالمالسر والخفیات است. و همه میگویند که: قیامت است، و حسابگاه است، و هر چه میکنیم ذره ذره صغیر و کبیر، و خیر و شر، و نفع و ضرر، همه باز خواهیم دید؛ اما چون حقیقت آن از ایشان طلب کنی، همه ایشان که از آن قوماند کاذباندا زیرا که اگر آنچه که گفتند: ما را خداوندی بینا و شنواست؛ چون این کارهای بد میکنند؟

اگرکودکی را چشم بر آن افتد، چنان متغیر گردند که از جای خود بشوند، که نباید که این کودک این کار جایی برگوید! و اگر به خواجه شهری، و اگر به شحنهای، و اگر به سلطان، و اگر به مردمان ده خبر شود در خون من سعی کنند، و مرا مستأصل کنند! و هیچ از خدای نترسند و نگویند که: خدای بر ما و بر این کار مطلع است!

و اگر سخنی بر خواهد گفت، چندبار گرد برنگرد، که نباید که از این سخن کسی خبر باز جایی برد، و فردا تشویر خورم، و خجل شوم! هیچ نگوید که: خدای عز و جل میشنود، و مرا این سخن فردا میبرباید خواند، و دو موکل چون کرامالکاتبین این همه بر من مینویسند، و فردا در این درمانم!

و اگر از این عمال عوانان یکی را به جایی فرستند، هر چه کند حجت آن درست کند، و خط از مردمان آن ms141 ناحیت فراستاند، و آن همه را به حجت راست کند! تا من فرا نزدیک مهتر خویش رسم، گوید که: کار چون کردی؟ همه حجتها پیش او فرو نهم، که اینک همه را

قلآمارأفا بأسنا قالوا امثا بالله وخده و کفرنا بها کنابه مشرکین فلم یک ینفعهم ایمانهم لمارأوبأسنا سنة الله التن قدخلت فن عباده و خسر ms142 هنالک الکافرفن. نصیحت برادر خویش نگاه دارید! که این نصیحتی تمام است؛ ولکن لاتحبون الناصحین. از آن منزل که ایشان بیامدهاند، منزل وصال بود، و از آن روز در سفر مهجوریاند؛ اگر جمله اعزاز دنیا و عقبی نصیب یکی کنی از ایشان، به گوشه چشمی بدان واننگرد. درویشان و عاشقان بدین بیتی بر گویند:

گر حور4 شود هر آنچه ز آدم زاده است جانا چه کنم که با تو کار افتاده است؟!

همه خلق جهان به جان نازند، و ایشان به جان دادن آرزومندتر از آن باشند که تشنه بادیه به آب سرد. مهتر (ص) از آن گفت: «هر که مرا بشارت دهد به گذشتن ماه صفر، من او را بشارت دهم به بهشت»؛ زیرا که او را خبر کرده بودند که دهم ماه ربیع الاول او را بخواهند برد.

هجران تو طعم زهر قاتل دارد! با وصل تو بنده کار مشکل دارد

بنده ز وصال تو چه حاصل دارد؟ جز آن که هزار داغ بر دل دارد!

این بیت میگفت تا سحرگاه، و بیفتاد و جان به حق تسلیم کرد؛ و پنجاه کس در آن حلقه زیادت بودند. ms143

این قوم درویشان در این دنیا غریبان، و بیندیمان، و مهجوراناند. ابراهیم صلواتالله علیه هم از سر این کوی، و از سر این وقت، خدای عز و جل جبرئیل را بدو فرستاد - که از منجنیق نمرود ملعون انداخته بودند، و چهار فرسنگ در چهار فرسنگ آتش نمرودی افروخته بودند - او را از آن آتش در هوا جبرئیل بگرفت.

گفت: یا خلیلالله! چه خواهی؟ گفت: از تو؟ هیح! آن کس که از بهر او با من این میکنند، به حال من داناتر و بیناتر است از من و تو؛ از میان دور شواکه غیری در میان نگنجد! این جا سخن ترا ویاری تراجای نیست.

اما چون کار فراکار رسد1، و فرعونان دین سر از کنجها بیرون کنند چندان عزیزان درگاه سر از زاویهها بیرون کنند، و بهتر از آن کند بازیشان، که موسی با ملکت فرعون و با قبطیان کرد، و ابراهیم با نمرود کرد، و محمد مصطفی (ص) با بوجهل کرد، اما با منافقان جز به زفان2 چیز دیگر مینتوان3 گفت؛ و اگرنی4 بحمدالله جهان از دوستان خدای تعالی خالی نیست، و دلهای ایشان از محبت حق چون ناردانه آگنده است: چون یکی طاقت آن نیارد - از بس

آخر روزی غریب با خانه شود شهری ز پی غریب بیگانه شود

غریبان ازل بدین همه دریاهای دنیا - ان شاءالله تعالی - که این منزل مخوف به فضل و کرم او باز گذارند، و به سلامت بهوطن خویش باز رسند، به تأیید ms144 و توفیق خداوند جهان، و حرمت سید پیغمبران محمد مصطفی صلیالله علیه و علی آله و بارک و سلم کثیرا و این آیت از آن یاد کرد: والله الغنئ وأنتم الفقراء إلی الله تا همه خلق نیازمند خواهد بود؛ دیگر قوله تعالی: یا أیها الناس أنتم الفقراء إلی الله. بدین دو آیت زبان همه خلق وخاصگان خود فرو بست، و تصرف همه خلق از میان برداشت، و جمله را نیاز ثابت کرده و هم خود را از جمله مخلوقات خط استغناء نبشت5، واین آیت حجت آن کرد؛ قوله تعالی: .. ولله علی الناس حج البیت من استطاع إلنه سبیلا و من کفر فان الله غنی عن العغالمین.

فصل آخر: یاران ما از ما سؤال کردند که هرچه میگویی، حواله با علم و حکمت قدیم میکنی! «حکمت» خود چیست؟ جواب: حکمت آن است که کسی که حکیم باشد هرکاری که کند، و هر سخنی که گوید در آن هیچ غلط و سفه نباشد، و آن سخن بداند، و تغییر و تبدیل نباید کرد؛ همه به راستی و درستی باشد، و بر آن کار هیچ عیب نباشد، و بر گفتار وی هیچ لغو نباشد. و پارسی «حکمت»: «درستگفتاری»، و «درستکاری» باشد؛ و حکیم آن باشد که: هرچند کند و گوید هیچکس بر آن هیچ عیب نیابد. و هر که بر گفتار و کردار حکیم چیزی بگیرد، به آخر عیب آن بازان کس گردد که گفته باشد؛ زیرا که حکیم کار ناکرده، و گفتار ناگفته میبیند، و میداند که چه میکند و چه میگوید، و هرچه خواهد کرد و گفت، عیب و هنر آن میبیند.

واصل حکمت این است که: پیش از آن که کاری بکنی، و گفتاری بگویی، میدانی که چه

و هرچه هست1 از: گفتار، و کردار، و از صنع بدیع او، چه در آسمان و چه در زمین؛ و چه در دشت و چه در صحرا، و چه در بر و چه در بحر، آن هر یکی را ظاهری و باطنی است، و همه مردمان ظاهر آن میبینند، اما عیب و هنر، و نفع و ضر آن نه ببینند؛ و حکیم آن باشد که: هم چنان که ظاهر چیزها بیند، باطن هم چنان بیند، و چنان که نفع آن بیند، ضر آن هم چنین بیند2، واز آن چیز چیزهای دیگر یابد به باطن3؛ و اگر این نباشد آن حکمت بهدست وی باد باشد.

مردمان اهل روزگار قومی را «حکیم» گویند چون: اطبا را، و شعرا را، و منجمان را، و فالگویان را، و کسانی را که مانند این باشند؛ و این از آن گویند که هر یکی شبهتی3 دارد با «حکمت». طبیبی که استاد باشد چون در بیمار نگرد، بداند که او را چه درد است، و داروی وی چیست. و در داروها نگرد بداند که این داروی چه درد است، و چه را شاید، و کدام را سود دارد. بسیار مردمان دیگر هم این بیمار را میبینند، و هم آن درد را میشنوند و میدانند؛ اما سود و زیان آن ندانند که در چیست. چون اطبا سود و زیان، و نفع و ضر آن بدانند، ایشان را اسم حکیمی دهند.

هم چنین همه مردمان و زیرکان و عقلا سخن میگویند، و نیکو میگویند، و زبانزدهآ همه ابلهان و نادانان باشد. مرد شاعر در آن نگرد، در باطن آن چیزی بیند؛ سخن رکیک زبانزدهآ هر کسی را راست کند، و به نظم بیرون آرد، که همه عقلا و زیرکان در آن سخن نگرند و بپسندند، و همه را ms146 خوش آید که او را «حکیم» نام کنند.

آن منجم، و فالگوی، و آنچه بدین ماند همه مثل این باشد؛ و اگرچه در اصل این قوم «حکیم» نیستند، اما کاری (که) میکنند، و سخنی (که) میگویند، همه بازان «حکیم» شبهتی دارد، همه را اسم حکیمی دهند.

اما آن مرد پرعلت پای بر سر آن داروها مینهد و نمیداند که شفای او در آن است؛ اما

و «حکمت» چنین سبک بضاعتی نیست که به هرزه دست فراوی توان زد! و در خبر چنین می آید که وهب بن منبه گفت: خیر لقمان بین الحکمة والنبوة؛ فاختار الحکمة علی النبؤة.

بر سخن حکیم، و بر کار حکیم تغییر و تبدیل نباشد؛ زیراکه «درستکار»، و «درستگفتار» باشد، و هر چه درست و بیعیب باشد، تغییر و تبدیل از آن سفه باشد. و هرچه من گفتهام که - به علم و حکمت قدیم کرده است - از آن میگویم که کار بر علم و حکمت رانده است؛ یک ذره پس وپیش نخواهد بود.

از سر علم ناقص، و حکمت ریزهآ خود در کار احکم الحاکمین نباید نگریست! که آنگه مرکب توحید تو نباید که به سر در آید. و بیمرکب فضل، و جود، ms147 و حکمت او از ازل تا بهابد نتوان رفت، که راه دور است و منزلها دراز است، و کوهها بلند، و عقبهها تند، و بیابانها دراز، و بحرها عمیق، و دزدان بیرحمت و بیشفقت، و راه پرخطر، و طریق مخوف، و همراهان ناموافق، و دشمنان حسود، و مبغضان جاهل.

این چنین راه بیمرکبی راه رونده، و بی براقی که هم در بیابان، و هم د رکوه، و هم در بحر، وهم در بر، و هم در آب، و هم در خاک، و هم در خشکی، و هم درگل، و هم در خراب، و هم در عمران، و هم در روشنایی، و هم در ظلمت، و هم در آسمان، و هم در زمین، و هم در آب، و هم در آتش، در همه میدان دنیا و عقبی هیچ جای پای او درگل نماند. و از این هر چه هست و بوده است و خواهد بود در حکمت او هیح نسنجد، و از این همه هیچ نبیند، الا صنع صانع و علم وحکمت قدیم؛ آنگه این مرکب این مرد را به راه بتواند برد؛ و این آیتها2 غذای مرکب

ترجمه: «و نباشی تو درکاری، و نخوانی از خواندنی، و نکنید هیچ کاری که نه ما را بر شما گواهاناند؛ یعنی فرشتگان، چون خوض میکنید در آن، غایب نباشد از علم خدای تو هم سنگ ذرهای در زمین و نه در آسمان، نه کم ms148 از آن و نه مه از آن، که ننوشته است در نامه هویدا. بدانید! که دوستان خدای را بیم نباشد بر ایشان، و اندوهگین نگردند. آن کسانی که بگرویدند و بودند پرهیزگار. ایشان را باشد مژدگانی اندر این جهان و در آن جهان، بدل نباشد سخنان خدای را عز و جل، آن است پیروزی بزرگ. و اندوهگین مکناد تراگفتار بندگان، آن که عزت تمام مر خدای راست، اوست شنوا و دانای احوال ایشان.»

پارسی این که نبشته آمد1 بهتر از این میباید نبشت! ولی اصل «حکمت» و «حکیمی» باری آن است که نیک از بد بازدانی، و خیر از شر بازدانی، و دوست از دشمن بازدانی، و باقی از فانی بازدانی، و گوهر و درر و در یتیم به شکر و پانیذ و خرما بدل نکنی! که گویی این شیرینتر است!

و خدای یار آن کس بادا که گوهر، و زر، و در یتیم می بفروشد؛ باری هم بهشکر، و پانیذ، و خرما و مانند این بفروشد! بهسنگ ریزه،2 و سفال3، و استخوان ریزه نفروشد! و هم دیگرباره خدای یار آن کس باد! که چون این گوهرها، و دررها، و جواهرهای نفیس میفروشد، باری بهمار، و کژدم، و زهر قاتل بنفروشد! هرچند مینگرم آن کسانی که دعوی زیرکی میکنند، و دعوی علم و حکمت و بینایی کنند، اغلب ایشاناند، کی جواهرهای قیمتی بهمار، و کژدم، و زهر قاتل عوض میکنند! و بدان شادیها میکنند! و شکر میکنند که الحمدلله که ما نه چنین ابلهان واحمقان ایم! ای برادران، و عزیزان ما!اگوش فراکار خود دارید که نمیدانید که ما در چه روزگاری گرفتار

اندر این ایام منزل هیچ به از گور نیست! راه دین از رهنمای دین خراب و خوار گشت

همت اندر شرع دین جز طبع مار و مور نیست! گرکسی را فضل او زین چاه ظلمت بر کشد

خلق را گویی که بازو جز جدال و شور نیست! جنگ نابینا ندانی چون عظیم و منکر است

هر کجا خواهد1 زند هر چند کاو را زور نیست! زین گروه کور نابینا نفیر ای مردمان!

این چنین بیداد و جور اندر جبال غور نیست!

چون توانی جست احمد از میان این گروه؟!

مر ترا اسب سمند و سبز و خنگ بور نیست!

هر که می دعوی علم، و حکمت، و دین داری کند، و دعوی شبانی میکند که مرامت محمد را می راه نمایم! اول باری باید که راه داند، تا دیگران را راه تواند نمود. و اصل راه دانستن و راه بردن آن است، که باری دوست از دشمن باز داند، و دوست را به دوست و دشمن را به دشمن دارد، و زهر را از پای زهر بازداند، و دزد و مفسد را در کوشک دین خود راه ندهد، و امین را از خود و دین خود دور ندارد، و با دزد و خاین و منافق قرینی نکند، و تا بتواند گرد چینهآ دام این صیاد استاد نگردد، تا بر دام او نیاویزد! و هرکه چنین کند او را شاید که عالم و عاقل و «حکیم» گویی؛ و هر که چنین چیزها نگاه ندارد، شهدنمای زهردهنده باشد! از او حذرکردن بهتر و با سلامتتر باشد. و دانم که هیچ اهل علم و اهل عقل و معرفت را به بیان این سخنان حاجت نیفتد.

سخن عیسی صلواتالله علیه که گفت: رأنس کل خطیثآة حب الدنیا! - ودیگر سخن مهتر(ص) که گفت: لکل نبی حزفة وحزفتی اثنان: الفقر والجهاد؛ فمن أحب کلاهما

هر یکی در راه اسلام غولی گشتهاند، و مال مسلمانان، و آن درویشان و آن پیرزنان، و یتیمان - که از گوشت خوک حرامتر است - میبرند، و میخورند! تا لاجرم این چنین1 ثمرها میدهد1، که میدهدا و بالله العون والتوفیق والعصمة.

اول ابتدا به خبری1 کنیم از اخبار رسول (ص)، و این باب بدین خبر بیان کنیم، تا مبارکتر اید قال وسول الله (ص] : ألدین: النضیحة الدین: ألنصیحة. ألدین: ألنصیحة. قیل: یمن یارسؤل الله! قال: لله، ولکثابه، ولرسوله، ولأئمة المسلمین وعامته.

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) مر یاران خویش را وصیت کرد، و به روایت دیگر گفت: ألا! ان الدین: ألنصیحة. رسول (ص) گفت: بدانید، و آگاه باشید! که دین: نصیحت است؛ تا سه بار بگفت: ألا ان الدین النصیحة یاران گفتند: که را یا رسولالله؟ گفت: خدای راه وکتاب او را، و رسول او راء وائمه مسلمانان راء و عامه خلق را از جمله مسلمانان. وهم رسول (ص] می گوید: اصل همه کارها در دین شفقت است. التغظیم لأفرالله، والشفقة علی خلق الله. وعن النبی (ص): عن بدلاء أمتن لم یذخلوا الجنة بکثرة صوم، ولاصلوة؛ ولکن دخلوها برخمة الله، وسخاوة النفس، والزآخمة لجمنع المسلمین.

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص] میگوید: به درستی که ابدالان امت ms151 من در بهشت نشوند به بسیاری روزه و نماز2 ولکن در بهشت شوند به رحمت خدای عز و جل، و به سخاوت تن، و به رحمت و شفقت بر جمله مسلمانان.

از این خبر چنان روی کار مینماید که ورای این: «شفقت»، و «رحمت»، و «نصیحت» کاری دیگر نتواند بود. و این خبر هم از شمار «نصیحت» است: قال رسول الله (ص):

پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: «منشینید به نزدیک هر عالمی مگر به نزدیک آن عالمی که باز خواند شما را از پنج چیز با پنج دیگر: از شکتان با یقین خواند، و از کبرتان با تواضع خواند، و از عداوتتان با نصیحت خواند، و از ریاتان با اخلاص خواند، و از رغبتتان با زهد خواند». و این که مهتر (ص] میگوید: تمام ترین نصیحتها و شفقتهاست. وما نیز به قول رسول (ص) که مردمان و برادران را می نصیحت کنیم لابد برپی اخبار و قرآن و سیرت و سنت رسول (ص) و آن صحابه باید رفت تا راست آید.

شیخالاسلام، قدوةالابدال، احمدبن ابیالحسن النامقی الجامی قدس الله روحه العزیز میگوید: بسیار دربند آن بودم که تا بدانم که نجات مردمان در چه کار است، و در کدام خبر است که امیدوارتر است که ایشان بدان نجات یابند؟ بسیار تظر کردم، و شبها در آن تفکر کردم، و از هرکسی پرسیدم، و از هر نوعی جستوجوی میکردم. و هر کسی در آن کوی که بودند از آن جا سخن میگفتند و جواب میدادند: دانشمند از سر کوی دانشمندی، و عابد از سر کوی عبادت، و قراء از سر کوی قرایی، و صوفی از سر کوی صوفیگری، و زاهد از سر کوی ms152 زاهدی، مطیع از سر کوی طاعت، بازرگان از سرکوی بازرگانی، دهقان از سر کوی دهقانی و مزرعت خویش، و صناعان و محترمان هر یکی از سر کوی حرفت خویش جواب میدادند، و سخن از آن جا که بودند میگفتند، و هر یکی میگفتند که: آن من بهتر است!

پس نظر کردم در هر بابی که این قوم در آن بودند، و از آن نازیدند، تا ایشان در آنچه میگویند مصیب هستند اگر نه؟ از یک روی مصیب بودند، و از دیگر روی نبودند. پس نظر کردم تا هم آنکس که هم آن کار میکند مصیب آن است و نجات مییابد، و دیگری هم آن کار میکند هیچ نجات مینیابد؛ تا این چیست، و آن چیست، و در این چه علت است؟! پس از سر تحقیق نظر کردم، این هر یکی مکانی است از اماکن، و معدنی است از معادن جواهر و درر، و در این اماکن و معادن از هر نوعی جواهر، و در، و زر و یواقیت، و لعل، و زبرجد، و زمرد، و فیروزه، و عقیق، و بلور، و مرجان و از این انواع بسیار است چون: زر و سیم و آهن و روی و برنج و مس و ارزیز و سرب و چندان که هست به دقایق نظر و بهحقیقت بنگریستم، اغلب این چیزها را به کیمیا حاجت بود، تا ایشان هر یکی در نهاد خود به کمال خویش رسند، و هر یکی

دارندهآ خود را او چیست؟ جز علم سر، و معرفت، و اخلاص این را باصلاح نیارد، و این را رنگ و بوی و گونه ندهد. گفتم: «علم» باری شریفترین چیزهاست؛ او را به کیمیا چه حاجت است؟ جواب آمد چنان که بینی و خوانی.

در «اخلاص» ائمه اسلام اداء الله عز هم چندان کتبهاکردهاند که خدای داند از هر نوعی ms153 و در هر علمی. و جمله علوم همه از یک دیگر نیکوتر و مفیدتر است: از هر نوعی علم که فراگیری، وحق آن به جای آری، فایده آن باز یاوی. پس با سر تفکر شدم تا چراست که قومی بهاندک روزگار علم بسیار بخواتند و بدانند، و فایدههای بسیار از ایشان حاصل میآید هم ایشان را و مردمان را از ایشان نفع بسیار است؛ تا این چیست؟ و دیگری است که علم بسیار برخواند، و فایده (ازا وی به حاصل مینیاید! تا این چیست؟ و آن چیست؟ بسیار در این تفکر کردم. به آخر خبری از اخبار رسول (ص) مرا از این نجات داد:

قال رسول الله (ص): افقهوا! ولن تفقهوا حتی تزهدوا؛ فإذا زهدتم فقفتن. ولن یدخل النار فقیه، أبدا.

پارسی خبر چنین باشد که مهتر (ص) میگوید: افقهوا: فقیه شوید! یعنی: فقه بیاموزید! و فقیه نشوید تا آنگاه که زاهد نشوید؛ و چون زاهد شوید فقیه شوید. هرگز هیچ فقیه در آتش نشود.

چون این خبر دریافتم، گفتم: این است «فقه» که شریفترین علمهاست؛ تا «نزهد» بازو قرین نگردد، فقیه خود فقیه نگردد. شریفترین همه چیزها «علم» است، همچنان که بلندترین همه کارها «ایمان» است، وبهترین همه قولها «قول شهادت» است؛ تا «اخلاص» بازان یار نگردد، منافق و زیان کار و خاکسار بمیرد. پس چون به حقیقت نظر کردم، کار این قوم از علما که علم ایشان نه ایشان را و نه دیگران را می هیچ بر ندهد، همه از آن است که ایشان در علم سر رنچ نبردهاند و نمیبرند، و بهچشم حقارت و سبکی در آن مینگرند، و آن خطایی بزری است؛ زیرا که اصل همه علوم علم سر است، و آن هفتاد و چند درجه است. اگر کسی همه معلوم کند نیک باشد و اگر نه این ده مسئله - باری که از این چاره نیست - باید که معلوم کند. و اگر این ده مسئله را ms154 معلوم دارده علم او بر دهد، و دیگران را نیز بر دهد.

مهتر (ص) از آن گفت: ذزة من أغهال الباطن خیز من أغمال الظاهر کالجبال الژواسی. پارسی خبر چنین باشد که مهتر (ص) میگوید: «یک ذره از علم باطن بهتر از بسیار علم ظاهر». و این ده مستآله است1 از علم سر لابد بهدانستنی است1. هر که این ده مسئله نداند، ایمان او و ایمان «عبدالله أبی» بس فرق ندارد؛ در این تأمل باید کرد! و آنکه اگر می سخن گویی میباید گفت؛ زیرا که این ده مسئله است که از فرایض است، و هرکه فرضی را منکر شود، میباید دانست که چه باشد.

و این کتاب را بنای آن سه چیز است که در اول گفته آمد؛ و یکی را نصیحت نتوان کرد تا دیگری کافر نشود! هر که بدین کتاب و بدین سخنان چیزی خواهد گرفت، نخست نیک تأمل باید کرد. تا ایمان خویش در سر این سخنان نکند؛ زیرا که نه از سر سودا گفته آمده است. اسناد2 این همه الهام حق و علم منلدنی است. نخست بنگر! تا چه خجت داری، آنگه انگشت بر حرف باید نهاده تا خود را و قومی را هلاک مکنی؛ و هذه النصیحة! ولکن لاتحبون الناصحین.

در علم معرفت [معروف)1 وقرین آن: اول مسئله از علم سر دین «معرفت» است، و «توحید»، و شرایط آن ددیگر2: «اخلاص» است. سدیگر3: «توکل» است. چهارم: «یقین» است. پنجم «تقوی» است. ششم: «صبر» است. هفتم: «شکر» است. هشتم: «تفویض، و تفکر، و زهد در حرام». نهم: «قناعت و تسلیم». دهم: «رضا به قضاها». هرکه از علم سر این ده مسئله معلوم ندارد، ایمان او بس قدری ندارد، به جز از آن که اسم ایمان دارد. بی از این ده مسئله، دین هیچکس به سلامت نباشد؛ و این ده مسئله را حجت از قرآن فراشنو: اول: در «لمعرفت معروف»: فاعلم أنه ms155 لاإله الآهو. ددیگر4. در «اخلاص»: . فلیغمل عملا ضالحأ ولایشرک بعبادة ربه أحدأ: سدیگر5: در «توکل»: وعلی الله فتوکلوا ان کنتم مؤمننن. چهارم: در «یقین»: واغبذ ربک حتنی یأتیک الیقین. پنجه: در «تقوی»: إن أکرمکم عندالله أثقیکم. شش: در «صبر»: ولربک فاضبز. هفتم: در «شکر»: واشکرواللة إن کنتم إیاه تعبدون. هشتم: در «تفویض»: وأفوض أفری إلی الله إن اللة بصیر بالعباد. نهم: در «قناعت وتسلیم»: قال له ربه أسلم قال أسلمت لرب الغالمین. دهم: در «رضا به قضا(ها)»6: واضبز لحکم ربک فانک بأعغیننا وسبح بحمد ربک حین تقوم - یعنی: ازض بقضاء ربک. لابد در دین این ده مستآله بباید در علم سر تا دین آنکس به سلامت باشد. و این خبر معروف است که اول چیزی که در لوح محفوظ نبشتست، این خبر و این کلمات بود: من اشتشلة لقضائن، وتسکر لنعمائن، وصبر علی بلائی، کتبته صدیقا، وبعنته یوم القیمة مع الصدینقین؛ ومن لم یستسلم لقضائن، ولم یشکز لنعمائی، ولم یضبز علی بلائی

پارسی خبر چنین باشد که مهتر (ص) میگوید: «هر که خود را تسلیم کند مرقضای خدای را، و بدان راضی باشد، و شکر کند برنعمتهای من، و صبر کند بر بلاهای من، بنویسم1 مراو را از صدیقان، و برانگیزانم2 او را روز قیامت با صدیقان؛ و هر که خود را تسلیم نکند به قضاهای من، و شکر نکند بر نعمتهای من، و صبر نکند بر بلاهای من، گو بروا و خدایی دیگر اختیارکن!»

پس چون به حقیقت بنگری، اصل بندگی این است که به قضای خدای راضی باشی، و بر نعمت او شاکر باشی، و بر بلای او صابر باشی، تا بندهای بر حقیقت باشی و بندهای بر حقیقت آنگاه باشی، که از کارها اصل نگاهداری، و گرد فرمان برآیی، و از جوز مغز طلب کنی، و گرد پوست نگردی، که پوست جز آتش را نشاید. و مغزکار، و لب علم، و سر اسرار جمله علوم ms156 علم سر است. و هر که علم سر نداند هرگز بوی حقیقت نیاود3 و باد صفاوت بر وی نوزد. هر که خواهی گو میباش! و با هر که خواهی! درست کنم که چنین است، بتوفیق ربالعالمین.

درییان کردن علم ظاهر و باطن - خواستیم که از علم شریعت تایی چند که لابد است بیان کنیم در این کتاب؛ اما چون از سر تحقیق و تقوی نظر کردیم، بهتر از آن که ما خواستیم کرد، ائمه دین - ادامالله عزهم - فیمامضی کتابهای بسیار در ان انواع جمع کردهاند؛ اما در علم سرکم میبینیم، و اگر در جایی در میان فقها از این نوع چیزی در افتد، ایشان را بدان بس التفات ندیدم!

در آن نظر کردم تا این چراست که علمی بدین نیکویی - با چندین فایده که در این است - تا قومی از علماء چرا در این رغبت ندارند، و چنین زاهد آمدند؟! بسیار جهد کردم، و مراد و هوای خود در باقی کردم، و فرمان خدای عز و جل، و راستی و تقوی، و فرمان رسول (ص)، و سنت او، و سیرت صحابهآ او قبله دل خویش کردم، و روی دل از این قبلهها بگردانیدم، و از حق سبحانه و تعالی مدد و توفیق و عون خواستم، تا مرا الهام حق و حقیقت به ارزانی داشت، تا روی دل از این تقلیدهای مقلدان، و استادان، و از قول پدر و مادر بگردانیدم. و تا مذهب و سیرت هر یکی در زیر پای نیاوردم، از هرچه مقصود بود هیچ روی فرا1 ما ننمود، و فاما از حجاب بیرون نیامد.

چون از پس حجاب عبرتها بیرون آمدم، و از سر حقیقت نظر کردم، تا این همه خلق در بند چهاند؟ همه در بند این یک حرفاند: قوله تعالی: إنا وجدنا آباءنا علی أمة و انا علی آثارهم مهفتدون. حق سبحانه و تعالی این بهشکایت از ایشان یاد کرد، نه به مدح ایشان ms157 یاد کرد! و امروز اغلب بر این طریق میروند، و هر که بدین طریق باشد، دل ایشان از حق و حقیقت دیدن در حجاب باشد. همه میل ایشان از سوی تقلید پدر و مادر، و استاد، و مردمان شهر خویش باشد؛ و هرکه بدین سیرت باشد هیچکس از ایشان انصاف نیاوند، تا لاجرم همه مسلمانان چنین سرگردان شدند در راه مسلمانی!

و این خبر معروف است، میان جمله امت محمد (ص) که او گفت: ستفترق أمتی علی ثلاث وسبعین فزقة، کلهم فی النار إل فزقة واحدة.. یاران گفتند: آن کدام است که ناجی است؟ گفت: آن که بر آن باشد که من و یاران من بر آنایم. چون یک قوم را ناجی گفت، و دیگر را هالک گفت؟ و این هفتادوسه فرقت همه از قرآن و اخبار حجت میآرند که: ناجی منام، و این هفتادودو همه مبتدع و کافراند! و هیچکس انصاف یک دیگر بنمیدهیم، و هر که انصاف در دل نکند، انصاف نیاود! چون در دل کردی که انصاف دهی انصاف یاوی.

و اصل مسلمانی انصاف دادن برادر مسلمان است؛ چنان که مهتر (ص) میگوید: «مسلمان آن بود که هرچه خود را بپسندد همه مسلمانان را بپسندد، و هرچه خود را نپسندد هیح مسلمانی را نپسندد.» این سخن از سبب یک سخن است؛ اما اصلی بزرگ است در جمله کارها. قومی خود همه صلابت مسلمانی آن میدانند که یک دیگر را مبتدع و کافر میخوانند، و دشنام میدهند، و فحش میگویند، ودر آزار یکدیگر میکوشند، و هیچ باک نمیدارند، و این نه سنت رسول است، و نه سیرت صحابه است، و نه فرمان خدای است، و نه در عقل است، و نه در علم است، و نه در معاملهآ مردان است.

و چندان خواجه امامان بدین سخن صلابت کنند، و شاگردان را و خاص و عامان خویش را بر این راست کردهاند که این فحش و دشنام ms158 از صلابت دین است! این جا انصاف خویش از خصم خویش میبخواهم: چون آن یکی از صلابت دین باشد، چرا باید تا آن دیگر خصم نه آن صلابت باشد. چون تو در حق او برخوانی که: «لاغیبة للمبتدع»، او1 نیز در حق تو برخواند هم این خبر. چرا تو مرد صلابت باشی، و من مرد بیادب و فاحش باشم؟! انصاف برادر خویش بده! چون ترا میشاید که او را مبتدع خوانی، چرا نشاید که او نیز ترا مبتدع خواند؟

مکنید! ای مسلمانان! که در این و مانند این هیچ فایده نیست؛ الا آزار برادر مسلمان. به نزدیک شما آن صلابت دین است؟ باری از حد در مگذر! که چندان سفاهت بکنی، که دین در سر آن کنی، و حد بر تو لازم آید، و ظالم باشی! قوله تعالی: ومن یتعد حدودالله فقد ظلم نفسه.

هر امر و نهی که حق سبحانه و تعالی کرده است که آن نه بر همه مردمان فریضه است، بر آن کسی فریضه است که استطاعت آن کار دارد. و هر امر و نهی که هست هر یکی را حدی

اول: علم بر همه مسلمانان فریضه است؛ خاصه: علم نماز، و روزه، و آبدست، و اغتسال. این علم بر مسلمانانی که ایشان عاقل و بالغاند فریضه است. و بسیار مسلمانان مصلح و زیرک باشند که جمله عمر خود در این کنند، و این را تمام نتوانند آموخت، و خدای عز و جل ایشان را بدان نگیرد؛ زیرا که آنچه در وسع ایشان درآمد آن به جای آوردند. کس بود که جمله علوم بر وی فریضه گردد- که استطاعت آن همه دارد- و ms159 اگر نه به خدای عاصی باشد که خود را در مقام فتوی فرود آرد، و در چهار بالش مفتیان نشیند،1 و اگر کسی دیگر فتوی بدهد در خشم شود1! پس جمله علوم او را به دانستن فریضه باشد، و اگر بدان مشغول نباشد، و تغافل ورزد، و فتوی را جواب خطاگوید ملوم و معاتب باشد.

واگر به تفصیل هریکی مشغول شوم تطویلها افتد؛ اما حد هر چیزی در هر نوعی از علوم نگاه باید داشت، تا هم گوینده را و هم شنونده را از علم برخورداری باشد، و چندین تعصب و گفتوگوی در میان نیفتد، و شفقت مسلمانی بر جای بماند.

فصل: این فصل را نیک تأمل کن! که این باکار ما نیک ماند. اغلب ما آن است که ما همه فضایل جویان فریضه ناسانیم، تا از مقصود بازماندهایم!

مثل ما قوم، چون مثل مردی است که او خواهد که از شهر و مسکن خویش به شهر دیگر شود؛ از آن کسانی که میگویند که راه دانند پپرسد که: تا فلان شهر، اگر تا فلان ده، اگر تا فلان ناحیت چند فرسنگ است؟ آن کس بگوید که: تا فلان شهر چندین فرسنگ است، تا بدان ده پنج فرسنگ است. تا بدان ناحیت سی فرسنگ است، تا به فلان شهر صد فرسنگ است.

مردی روی در راه نهد بدان ده که او گفت پنج فرسگ است پنجاه برفت و نرسید، و بدان شهر که گفت سی فرسنگ است شصت برفت و نرسید، و بدان ناحیت که گفت صد فرسنگ است دویست برفت و نرسید!

اگر مرد از شمار عاقلان است او را باید دانست که نه بر راه میرود و راه گم کرده است؛ و گر آنکس که او را می راه نموده نه راهبر و راهدان بوده است با سرپی باید شد، و اگر باکسی همراهی باید کرد که راه بداند، و اگر نه هر چند بیشتر رود از راه ms160 دورتر افتد، و از مقصود باز

اکنون در این بسیار تفکر کردم - نه از سر پنداشت و هوا بلک از سر تحقیق و یقین - تا سر راه نجات، و سر رشتهای که به مقصود رسی کجاست، و در کدام علم است؟ هر چند نگریستم جز در علم سر نیافتم؛ زیراکه هر که اسلام بر او فریضه است، هم چنان در مقابله آن، علم سر بر وی فریضه است؛ زیراکه هر که «کلمهآ شهادت» بگفت بر وی فریضه گشت که این کلمه به «اخلاص» بگوید، و اگر نه به «اخلاص» گوید همراه عبدالله ابی سلول باشد. اگرچه همه علوم علما بر خواند، و جمله ائمه دین او را در آن علوم بپسندند که «اخلاص» ندارد، سگی باشد از سگان دوزخ! کار در دین «اخلاص» دارد اگرچه گناه کار باشد. مؤمن گنه کار مخلص بر خدای عز و جل عزیزتر از صدهزار منافق بی اخلاص!

ما بسیار مؤمنان میبینیم که زکوة بر ایشان فریضه است و نمیدهند، و نماز بسیار از حد بیرون گزارند، و باشد که از این نیز ببرند، و ما از بهر حرمت شهادت را نه ایشان را منافق خوانیم و نه کافر؛ تا که میگویند که این حق است هیچ کس را بازو هیچ کار نیست.

و درگاه رسول (ص) منافقان هم نماز میکردند از پی رسول، و هم زکوة میدادند، و هم با رسول (ص) به حربها میشدند! و حق سبحانه و تعالی در باب ایشان میگوید: ان المنافقین فی الدزکی الأشفل من النار. آن جا که این همه میکردند، چون اخلاص بازان به هم نبود، درکت اسفل بار آورد! یک شهادت به اخلاص پای بر زبر بسیار علمها بنهد.

و «اخلاص» از علم سر است، و چنین علم را سبک ندارند مگر کسانی که از این علم بیبهره باشند. و هر مؤمنی که هست که او را از این ده مسئله علم سر بهره ms161 نباشد، ایمان او را ده رخنه باشد. و ندانم تا با چنین طعمه، و چنین روزگار، و یا چندین فتنه، و ایمانی با چنین ده رخنه، و دزدی و دشمنی چون ابلیس ملعون، این ایمان به سلامت به در مرگ بیرون شود اگر نه؟ هر که علم سر نداند بر او و بر ایمان او بباید گریست.

این ایمان، و این علم سر هم چون رمهآ گوسفند باشد: بیشبان گرگ که چنان رمه در صحرا به دست کند نگر که چه کند؟! جز به فضل خدای عز و جل، و (جزا بهعون و مدد او و توفیق او، این ایمان به جای خویش بنماند؛ مگر که شب و روز از خدای عز و جل استعانت میخواهی که ما سخت ناباک و غافلایم. به حقیقت بباید دانست که این مرد بی اخلاص و بی معرفت، این بار بدین عقبه نبرد. بیاین ده مسئله ایمان او چون ایمان منافقان باشد؛ زیراکه در ایمان او نه «اخلاص»، و «معرفت» باشد، و نه «علم سر». واین علم را سبک ندارد مگر

هم چنین همه علمها از یکدیگر نیکوتر و مفیدتر است، و بیعلم مردم از ستور بازپستر است. وچون عالم باشد: ... والذین اوتوالعلم درجات او را حاصل باشد3. و چون علم سر داند: والزاسخون فیالعلم او را درست آید. چون در علم سر راسخ باشد، علم او چون آبحیات باشد، که هر که بخورد هرگز مرده نباشد. و هر که از چشمه حیوان آب خورد، حیاتی یابد که هرگز مرده نگردد. هم چنان که آب حیوان4 همه را حیات دهد، علم سر همه علوم را حیات دهد.

هم چنان که هر که آب حیات بخورد هرگز مرگ را به وی راه نباشد، هر که علم سر را معتقد باشد، و علم سر داند، و در جهد آن باشد تا او راکار بندد، هرگز بنمیرد، و در گور نریزد، و پیوسته در میان خلق و علما باشد - اگرچه کس او را نمیبیند. (و) ولاتخسبن الذین قتلوا فن سبیل الله أفواتا بل أخیاء عند ربهم یززقون. فرحین بما آثاهم الله من فضله5 ویستبشرون بالذین لم یلحقوا بهم من خلفهم ألأ خوف علنهم ولأهم یخزنون. این آیت(ها) در شأن او درست باشد؛ زیرا که علم سر جز به مجاهدت تمام حاصل نیاید. این خداوند علم سر در غزاة مهین فرو شده است. و تصدیق قول رسول (ص) که میگوید: رجغنا من الجهاد الأضغر إلی الجهاد الأکبر. قیل: یا رسول الله! آی جهاد جهاد الأکبر؟ قال: مجاهدة النفس، بباید دانست که چیست، و نتیجه آن از کجاست، و از کجا خیزد، و سرانجام آن تا کجاکشد، تا بدان رغبت افتد؟

فصل: در علم سر اسرار بسیار است، و هر کسی را سخن آن گفتن و شنیدن مسلم نباشد. و آنچه میان: خضر و موسی صلواتالله علیهم افتاد از سبب علم سر بود. وحق سبحانه و تعالی موسی را به شاگردی خضر فرستاد، و از بهر علم سر را ms163 فرستاد، تا او بداند که جز از آن که موسی میداند ورای آن علم دیگری است، و آن علم، علم خاصگان خدای است، و وحی خفی است. وحی آشکارا در بند است حرمت مهتر را (ص). اما وحی آشکارا نصیب انبیاء و رسل است؛ چون ایشان روی در حجاب آوردند، آن وحی را نیز در حجاب آوردند. اما وحی خفی آن اولیاء و هر چیزی را باشد: وأوحی ربک الی النخل... ودیگر گفت: وأوحینا إلی أم مؤسی آن أزضعیه... و این وحی در بسته نیست تا قیامت؛ تا به روی زمین اولیای خدا میباشد، وحی، و الهام، و علم منلدنی میباشد. و اصل علم سر از آن جا خیزد که گفته آمد. نه هرکه کتابی از علم سر بر خواند او را علم سر باشد! اول باری بباید دانست که اسرار علم سر چیست، و از کجا خیزد، و یا کجا بکشد1. بدان که کسی کتابی آن کسی از علم سر بر خواند1 آن علم، علم کتاب سر است2 نه علم سر است2! علم سر آن است که به خداوند علم سر قائم است، و آن اسرار در باطن اوست. آن علم سرکه کسی از کتاب برخواند، آن هم چون کتاب شعرا باشد که بر خواند؛ آن شعر هم شعر باشد، اما آن کس که برخواند شاعر نگردد، اما شعرخوان باشد، و خاطر و فهم تیز کند، و بیفایده نباشد.

اما علم سر از «تقوی» خیزد، و از «صفاوت دل»، واز «سبقت ازلی» که حق سبحانه و تعالی در ازل الازال به علم و مشیت و حکمت و ارادت قدیم خود دانست که بندگان را در وجود خواهد آورد، و ایشان را بهچه میآرد، و از ایشان چه خواهد ساخت، و چه کار را میآرد. و قومی را از ایشان برگزیند از خواست و ارادت اول راء علم قدیم، و حکمت بی سفه را با فضل وجود و لطف خود ms164 همراه کند.

و آنچه مقصود از کل و کائنات او بود: چون محمد مصطفی (ص) (را) از کتمعدم در وجود آورد، و قومی که برادران و دوستان و امت ویند همه را به صحرای وجود کشید - در آن وقت که نه جهان بود، و نه زمین و نه زمان بود، و نه گاه و نه بیگاه بود، و نه عرش و نه کرسی بود، و نه جن و نه انس بود، و نه هیچ مخلوقات بود- که حق سبحانه و تعالی به علم قدیم خود این قوم را اختیار کرد، قوله تعالی: ولقد أختزناهم علی غلم علی الغالمین.

و هیچ مخلوقات نیست- که نه از این نوع تعبیهها که هست- که نه در وی چیزی است از تعبیهآ ازل. و چیزها هست که در وی چند نوع تعبیه است، و چیزی هست که (در وی) یک نوع تعبیه است، یا دو، یا سه؛ اما هیچ یکی از تعبیه خالی نیست. و این تعبیهها هر یکی سری دارد، و آن اسرار ظاهری و باطنی دارند. آنچه ظاهر است همه ظاهربینان میبینند، و آنچه باطن است به جز از انبیاء و رسل و صدیقان و اولیاء نبینند، و جز ایشان را آن اسرار کشف نشود. اصل معجزات انبیاء وکرامات اولیاء هم از این اسرار است.

و فرق میان: «معجزه» ms165 و «کرامات» اولیاء بیش از این نیست که: انبیاء را معجزات آشکارا باید داشت- و شاید که کشف کنند، و هر که میخواهد آشکارا تواند کرد برحسب دعوی خویش - اما کرامات خفیه باید داشت؛ و اگر او خواهد که آشکاراکند نتواند کرد، مگر جایی وقتی که دستوری دهند. و کرامات اولیاء دو نوع است: یک نوع آن بود که خدای عز و جل ایشان را توفیق دهد تا ایشان به در مجاهدت درآیند، و کارها به اخلاص و مجاهدتها بر علم فرا دست گیرند، و ذل ایشان بهسبب آن چنان زدوده و روشن گردد که هرچه در ممالک میرود، دل ایشان را از آن بسیار خبر باشد، و به چشم دل آن احوال و اسرار میبینند و میدانند:

هم چنان که کسی آینه روشن کند، هرچه در پیش او میآید میبیند. به راستی آن که ثمرهآ کرامات آن باشد، و علم منلدنی و علم حکمت بر زبان ایشان روان گردد، آنگه ایشان را علم سر حقیقی باشد، که آن را علم سر توان گفت.

و قومی دیگر باشند از اولیای خدای عز و جل؛ آن ولایت ایشان را «عطایی» باشد نه «کسبی»، هم چنان که نبوت. و هیچ پیغمبری جهد نکرد تا او را نبوت دادند: آن اولیاء برخی هم چنان باشد. و همچنان که نشاید که نبوت را زوال آید، ولایت آن ولی همچنان باشد. پس اگر صاحب کرامات باشد کرامت آشکاراکند، و او را هیچ زیان ندارد، و آشکارا تواند کرد.

از اول که گفتم که زیان دارد و آشکارا نتواند کرد، از آن گفتم که او به رنج و مجاهدت بسیار به دست آورده باشد و به کسب او بود؛ چون به کسب او باشد، هم به کسب از دست وابشود. و آن دیگر خلعت است؛ و هر که خلعت سلطان پنهان کند، و پنهان دارد، ملوم باشد که او را خلعت پوشیدند، و بر مرکب ms166 دولت نشاندند، و براق فضل در زیر ران دارد. و مر غماز را خواه گو بین، خواه گو مبین، خواه گو عبادت کن، خواه مکن، بهدست او هیچ چیزی نیست. دوست بردیدار دوست مینازد، و عدو در گرم و رنج میگدازد1، (و) ولی خود به صفت خویش باشد؛ بط را چه زیان اگر جهان گیرد آب؟!

فصل: انبیاء صلواتالله علیهم خود روی در حجاب آوردهاند، حق سبحانه و تعالی بدل ایشان اولیاء را بر روی زمین نصب کرده است؛ ایشان را «ابدال» از آن گویند که ایشان بدل پیغمبراناند، و قدر ایشان را از سخن مهتر (ص) بدان که چیست و چند است. روزی مهتر (ص) سخن میگفت، و مهاجر و انصار جمله حاضر بودند؛ تا سخن به جایی رسید که رسول (ص) روی فرا مهاجر و انصار کرد، و قال رسول الله (ص): سیأتی علی الناس زهان ینکزالحق فیی ذلک الزمان من عشرة تسعة أغشار؛ لاینجو من شر ذلک الزمان إلاکل مؤمن أومومنة. إن من ورایکم أیام الصبر. فالمتمسک منهم یومئذ بمثل هأنتم علیه، له أجر مثل خمسین عاملا منکم. قالوا منهم یا رسول الله؟ قال: بل منکن! یقولها تلاث مرات. پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) گفت: «زود بود که بر مردمان زمانهای در آید که در آن زمانه همه خلق از ده نه منکر حق باشند؛ نرهد از شر آن زمانه و روزگار مگر مؤمنی و مؤمنهای مخلص. هرچه ورای این روزگار است ایام صبر باشد. پس گفت: هر که از ایشان آن روز دست در این طریق زند که امروز شما بر آن هستید، او را باشد ثواب پنجاه کس از شماکه کار میکنید به اخلاص. گفتند: یا رسولالله! از ایشان پنجاه کار کننده؟ گفت: نه! که از شما پنجاه کار کننده! تا سه بار این سخن تکرار میکرد»

چون عز و ذل از او بینی راست باشد؛ قوله تعالی: ... وتعز من تشاء وتذل من ms167 تشاء بیدک الخیر إنک علی کل شییء قدیر. اما چون از کسب و عمل خود بینی کار مشکل باشد، و هرگز این سخن در حوصلهآ آن کس نگنجد.

هر که را حق سبحانه و تعالی به عز خود عزیز کرده او عزیز دو جهان گردید؛ کس نتواند که

چنان که خبر بدان ناطق است؛ قال رسولالله (ص): ألعلم فریضة، والجهاد فریضة، والحب فی الله فریضة، والبغض فی الله فریضة، والهجرة بغد الفتح تطوع. اما هر که انبیاء را بد گوید کافر شود، و هر که اولیاء را بد گوید مبتدع شود؛ فاما دوستی ایشان فریضه است.

قال رسولالله (ص): یابن مسعود أتدری أی عری الإسلام أوتق؟ قال: ألله و رسؤله أعلم. قال: ألحب فی الله والبغض فی الله. پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: «یابن مسعود! آیا هیچ1 دانی تا کدام گوشه از اسلام محکمتر و استوارتر است؟ گفت: خدای و رسول خدای بهتر دانند. رسول (ص) گفت: دوستی دوستان خدای عز و جل از بهر خدای را، و دشمنی دشمنان ایشان از بهر خدای را»

پس هر کسی بازیشان مقابلی نتواند کرد، و هر که نه چنین گوید، و نه چنین داند، او از خاسران و گمشدگان است. دوستی جز به در سرای پردهآ محمد مصطفی (ص) نتوان یافت؛ کلید دوستی آن جا نهاده است، و ما را نشانی آن جا داده: قوله تعالی: قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یخببکهالله. اول همه موجودات محمد ms168 (ص] بود، وآخر همه شریعتها آن محمد مصطفی (ص). و در این که چنین است، معنی و اسرار بسیار است خداوند دیده را و اولوالالباب را. و یکی از آن این است که اگر از آفرینش چیزی بر وی سابق بودی نقض او بودی، و اگر آخر شریعتها نه شریعت او بودی، شریعت2 او به شریعت دیگر کس منسوخ شدی1 هم نقض آن3 بودی؛ و حق سبحانه و تعالی نخواست که به هیچ نوعی از انواع کسی انگشت بر محمد و محمدیان تواند نهاد. و هر که در این یک فصل از سر حقیقت در نگرد و تأمل کند، و او را علم سر هیچ بهره دارد، و او را از اسرار ربوبیت معلوم شود که از جمله آفرینش غرض و مقصود محمد و

قوله تعالی: وإذ قال عیسی بن مزیم یابنن إنزائیل إنی رسول الله إلیکم مصدقا لها بین یدی من التوزاة و عبشرا برسول یأتن من بغدی إشمه أخمد.. چون این آواز از وی به صحرا آمد، جهودان و ترسایان قصد کشتن او کردند خدای عز و جل گفت: عیسی را به آسمان آرند، که او دعوی چاکری و مبشری حبیب ما محمد مصطفی (ص] راکرد. در ضمن این چه تعبیه است؟! اما چون از آسمان باز آید قومی بدانند، و چون خلق را با شریعت محمد (ص) دعوت کند اغلب خلق بدانند که سرور و سالار همه محمد مصطفی است (صا، و شریعت شریعت اوست، آنگه قدر محمد و شریعت او به جمله خلقان که زنده باشند بنماید، و جمله ترسایان روم و ترک و سقلاب و جمله جهودان ms169 بدانند که مقصود از این همه خلق عالم و عالمیان محمد وامت او بودند (ص)؛ والله اعلم، وبالله التوفیق.

فصل آخر: اکنون بهاول این شویم، تا علم سر که بر اصل باشد، تا آن از کجا میخیزد، که آن را علم سر توان گفت؟ برادران ما بدانید! که ما را در این کتاب هیچ مقصودی نیست، الا این که تا شما حقیقت علم سر بدانید، و در دام هر صیادی نیفتید، و با هر نااهلی نشست و خاست نکنید! بدان که کسی کتابی از علم سر از دیگری فراگیرد، و نرم کند، و مایهآ علم نداند، آن علمی باشد هم چون علمهای دیگر که بیاموزد. علم سر آن باشد که از پیش گفته آمد که: دل خود را به مجاهدت چنان روشن کند که در هرچه نگرد آن چیز باطن خود را بر او چنان آشکاراکند، که او اگر خواهد که آن چیز که در وی تعبیه است به وی ننماید نتواند کرد، و او را محرم خود شناسد، و شایستهآ اسرار ربوبیت داند. و این کس باطن هر چیزی چنان که هست بیند، آنگه از علم سر خبر دارد و چیزی بدانسته است. اگر این کس خواهد که کسی را از آن بهره دهد، تواند داد و بهغایت مفید باشد. مثل علم سر چون مثل کیمیا باشد: اندک مایهای از آن بر بسیاری آهن و روی و مس و سرب و ارزیز افگنی همه زر خالص گرداند.

حکایتگوی علم سر نه خداوند علم سر باشد! هم چنان که حکایت گویندهآ هزار دینار نه خداوند هزار دینار باشد! مثل کسی که علم سر گوید و سرمایه آن ندارد، چون مثل کسی باشد که شعر کسان [برا خواند؛ نه ذوق شعر دارد1، نه عروض داند، نه حکمت حکما داند و دعوی

و آن دیگر قوم که از اسرار کارها خبر دارند، و از خاصگان خدای عز و جلاند که حق سبحانه و تعالی ایشان را از جمله خلق، و از جمله گزیدگان عصر اختیار کرده است از روی زمین، و هرچه در روی زمین است همه به برکات ایشان است، و ایشان اوتاد ارضاند. و ابدالان و خاصگان به حقیقتاند، و برگزیدگان ازل و ابد. و آن قوماند که محمد مصطفی (ص) بدان فخر میکرد. و آن قوماند که خدای عز و جل رضای خود در رضای ایشان بسته، و امروز در روی زمین عزیزتر از ایشان کس نیست. و حق را سبحانه و تعالی بازیشان اسراری است که3 با هیچ کس دیگر نیست.

اما دیدهها خلل دارد، و هر چیزی راست نتواند دید، و علمی، و حکمتی، و بصیرتی، بی غبار اغیاری باید که آن راکحل ازل و ابد کشیده باشند، تا هرچه میان ازل و ابد میرود، از هر نوعی که هست و از هرچه در بار وی تعبیه کرده است، سر خویش همه بازان محرمان خود میگوید، و او میداند که این هر یک چه را شاید، و در باطن هر یکی چیست، و او را از بهر چه در وجود آوردهاند، و آنچه در وی است اسباب خیر است یا اسباب شر؟ و به هیچ یک دل وی به یک ذره میل نکند، زیرا که این هرچه ما میبینیم تعبیهای دارد که نه آن است که ما بر ظاهر او می بینیم. بسیار چیزهاست که ما میپنداریم که آن بد است و آن خود نیک ms171 است؛ و بسیار چیزهاست که ما می پنداریم که آن نیک است و آن خود بد است: قوله تعالی: عسی أن تکرهوا شیئا وهو خیر لکم وعسی أن تحبوا شیئا وهو شر لکن. واگر دیدهها بیغبار اغیار استی همه چیزها راست دیدی؛ زیرا که همه از یک جای میرود، و چون از یک جای میرود، و به حکمت میرود راست باشد. چه نبی و چه ولی، و چه دوست و چه دشمن، و چه هرچه از کتمعدم در دایره وجود آمده، همه از یک علم و حکمت، و ارادت و مشیت، و از میان: «کاف»، و «نون» به صحرا آورد؛ و

و هر نوعی از اجناس خلق که هستند همه را محتاج یک دیگر کرد، و او به خودی خود از همه بینیاز و همه را بدو نیاز. و این ندا به عالم در داد: قوله تعالی: یا أیها الناس أنتم الفقراء إلی الله والله هوالغنی الحمید. وسببها در میان افگند، واز این اجناس خلق چهار قوم را نشانهآ امر و نهی خود کرد: ملک، و انس، و جن، و شیاطین را؛ و همه را محتاج طعام و شراب کرد. و اگر کسی گوید که فرشته را به طعام و شراب حاجت نبود آن سخن از کم علمی او بود. هر که جان دارد، و حیات او به نفس است او محتاج طعام و شراب است.

و غذای همگنان چون هم نیست؛ بیغذا و داشت او هیچ خداوند ms172 روح و نفس نتواند بود1. و این چهار قوم که گفتم مأمور و منهیاند، و هر که از این چهار قوم که گفته آمد1 امر و نهی نگاه دارند، ایشان بهترین همه خلق خداونداند، و هر که ندارد بدترین خلق خدایاند؛ قوله تعالی: إن الذین کفروا من أهل الکتاب والمشرکین فی نار جهنم خالدین فیها أولئک هم شزالبریة. إن الذین امنوا وعملوا الضالحات أولئک هم خیر البریة. واین هر دو آیت در شأن این چهار قوم است. و اگر کسی گوید: فرشتگان باری در این نهاند؛ چرادر حق ایشان چنین باید گفت؟! پس «عزازیل»، و «عزا» نه از شمار ملائکهاند، و آن دو فرشته که ما ایشان را «هاروت»، و «ماروت» گوییم که در «چاه بابل»اند در عذاب.

حق سبحانه و تعالی در حق فرزند آدم بسیار اعزاز کرده است، و چند جای در قرآن ایشان را بر سر خلق جلوه کرده است؛ قوله تعالی: ولقد کرفنا بنن آدم وحملناهم فی البز والبخر ورزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا. وهم اعزاز ایشان است؛ قوله تعالی: ولقد اختزناهم علی علم علی العالمین. ودر این نوع آیات و اخبار بسیار است. و عز این قوم از عزت رسول است (ص). و جمله انبیاء و رسل همه برادراناند، و جمله مسلمانان دوستان و امت اویاند، و ایشان سعدای ازلی و ابدیاند، و هرچه نه ایناند همه اشقیاء و بار دوزخاند. و کارکنندگان این قوماند، و هرچه نیکی کنند فردا به میراث فرا مؤمنان دهند؛ قوله تعالی: ان الأزض یوثها عبادی الصالحفن. هرکه بهاین سخن که گفته آمد، و

دربیان علم ها و حقایق: هر که می ms173 خواهد که اوراایمان حقیقی روی نماید، در این باب به اعتقاد درست باید نظر کرد، تا به حقیقت بداند که این همه کارها نه امروزینه است، این بیت که درویشان بگویند لایق این حدیث است:

کار همه در ازل بپرداختهاند قدر همه کس که هست بشناختهاند

امروز توقفی در انداختهاند فردا همه آن کنند که دی ساختهاند

فردوسی نیز یکی از حکمای امت محمد (ص) بوده است؛ در شاهنامه دیدم که او گفته است، و مرا از این سخن سخت خوش آمده است: جهان را چه سازی که خود ساخته است جهان دار از این کار پرداخته است

سخن بزرگان اگرچه در کوی دعوی و لاف نباشد همه پرمعنی بود؛ از آن است که به قول شعرای بیگانه در تفسیر قرآن احتجاج کنند.

روزی شقیق میرفت. بیگانهای در راه پیش آمد؛ او را گفت: شرم نداری! که نعمت او میخوری، و بدو ایمان نیاری؟ آن بیگانه او را گفت: ای شقیق! شرم نداری که دعوی خاصگی کنی و چنین سخن گویی؟! این سخن بدان ماند که هر که او را میپرستد، و بدو ایمان دارد، از بهر روزی و نعمت دادن او را میپرستد! شقیق یاران خود را گفت: این سخن بنویسید! آن بیگانه گفت: چون تو مردی سخن چون منی بنویسی؟! گفت: آری! ما چون گوهر یاویم اگرچه در کنیف افتاده باشد برگیریم، و باک نداریم. بیگانه گفت: اسلام عرضه کن! که دین تواضع است و حق پذیرفتن. و رسول (ص) میگوید: الحکمة ضالة المومن. هر که چیزی جوید از همه خرابیهاء و آبادانیها میباید جست. مصراع:

آخر روزی مراد حاصل گردد

قوله تعالی: إن ربکم الله الذی خلق السموات والأزض فی ستة أیام ثمآ اشتوی علی العزش یغشی اللیل النهار یطلبه حثیثا والشفس والقمر والنجوم مسخرات بأفره ألا له الخلق والأفر تبارکالله وبالغالمین. اگر حساب این کسی خواهد که برگیرد، این که حق میگوید: ان ربکم الله... که خداوند و آفریدگار شما آن پادشاهی است که بیافرید این آسمانهای بارفعت، و این زمین بابسطت، فی ستة أیام: در شش روز. و روزها چند روز بود بر روزهای اکنون، و هر روزی چند ساعت بود، و هر ساعتی بس چند ماه به ماههای اکنون؟! ثم استوی علی العزش:2 پس مستوی شد بر عرش2..

اگر بسی محاسبان بیایند تا این حساب و این چگونگی بدانند عاجز آیند، و همه به عجز اقرار آرند3 این در در این سخن است که هرچند کم گویی بهتر باشد؛ اما چندان بیاید دانست که بدین کار4 چنان ایمان داری4 که فهم و عقل ما این درنباید که این میدان عظیم است، و آنچه ما پنداریم که امروزین است، این جمله در حکم قضا و مشیت ازل است5. پس پیش از آن که وجود ایشان بود، هم حکمها بکرده بود5، و از آن یکی نیست که امروز میباید کرد، اگر نو چیزی6 میباید؛ اما امر و نهی و کن و مکن در میان افگنده است، و در هر شخصی تعبیهای پنهان کرده و سری از اسرار ربوبیت در آن شخص بنهاد، و این هر یکی خزینهای است از خزاین غیب، و هر یکی از آن مفتاحی دارد بر آن ms175 قفل ساخته، و هیچ نامحرم را زهرهآ آن

و این ندا به عالم دارد که: مفتاح الخزاین بیده. و قومی از دوستان و خاصگان خود را امر کرد که: هر که میخواهد تا من کلید جملهآ خزاین خود بدو دهم، گو: محرمدار من باش! تا من او را بر جمله خزاین خود امین کنم، و بر همه پادشاهان جهان پادشاه گردانم، و جمله خزاین غیب او را عیان کنم. بدان ماندی که کسی گفتی: الهی! خزاین غیب چیست، و کدام است؟ گفت: قلوب أحبائی دار ملکن و خزینهآ من در دارالملک من باشد. و هر که بدین حدیث ایمان دارد - که هرچه هست، و ما در ازل حکم آن بکردهایم، و هرچه تا ابد میباشد حکم کردهآ ماست، چنان که او را در آن هیچ شک نباشد، و شبهت نباشد - او از محرمان دارالملک ماست. و هر که خود1 در دلی از دلهای دوستان ما جای گیرد، ما کلید خزاین خود بدو دادیم، و او را در مملکت خویش تصرف دادیم، که هرچه او خواهد چنان باشد و ما چنان کنیه؛ و حق تعالی میگوید: سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی أنفسهم حتی یتبین لهم أنه الحق...

اکنون از این همه آیات و اخبار و سخن که گفته آمد، در یکی از این نظر باید کرد، تا معلوم شود که چه میشنود؛ باید دانست که ازل سرکوی است، و ابد آخر کوی، و دنیا و امر و نهی و جملهآ بندگی در میان این است، و هرچه مخلوقات است جمله بر سر این کوی است، عقبی و بهشت و دوزخ در پایان این کوی است.

و استاد کار بر سر کوی کارگاهی بر ساخته همچون کارگاه دیبابافان، و آن همه نقشها و رنگها در وی تعبیه کرده، و چندان ms176 صورتهای هر گونه، و درختان گوناگون، و چه از هر مرغ و ماهی و از هر نوع صورتها بدان رشته بست، و کارگران را در آن کارگاه فراکار کرد، و امر و نهی کرد: این رنگها را در این جامهها بافید! و نیکو بافید! و راست بافید! و ایشان را استطاعت آن داد که آن فرمان را به جای آرند. و این جمله اسبابها و صورتگریها در آن تعبیه کرده که هیچ کس از خاص و عام سررشتهآ آن نیاود.

و آنچه ایشان میکنند از آن برخی منهیاند، و آن نقش نه چنان میآید که ایشان میخواهند، و ایشان را فرمودند! و ایشان از سر آن نادانی که سر آن ندانستند با استادکار به جنگ و جدل برآمدند، که نقش نه بر مراد ما میآید! هرچه استادکار میگوید:2 شما را بازین چه کار2؟ نقش چنان میباید که ما حکم و قضا کردهایم، و بر رشتهآ مشیت آراستهایم؛ وما تشاء فن إل أن یشاء الله. هر چند استاد میگوید: شما را با سر ما چه کار؟ نقش همه آن

وقومی دیگر میگوید: و اخرون اغترفوا بذنوبهم خلطوا عملا ضالحا و اخر سیئا عسیالله أن یتوب علیهه... و این هر دو از نیکبندگی است: هم به فرمان کردن، و چون نیک نیاید به استغفار و عذر خواستن مشغول بودن. و آن که گفت: لابد ms177 کار1 چنان میباید که مرا میباید - و نه چنان باشد - در خشم شدن، و بر مراد خویش کار خواستن، نه از نیکبندگی باشد، بلکه دعوی خدائی کرده باشد.

بندگی آن است که: در آن کوشی که فرمان خدای عز و جل نیکو به جای آری، و جهد خویش بکنی؛ اگر نیکو آید2 توفیق آن را شکر او به جای آری2، و به رضا پیش آن باز شوی، و اگر بد آید - به خذلان خدای است - از او دانی، و به استغفار مشغول گردی. و از آن جاکه قضای خدای است بدان راضی باشی، و از آن جاکه فعل بندگی است و نافرمانی تن خود را ملوم دانی و ملامت کنی، تا بندهای بر حقیقت باشی. و در جملةالامر همه کارها چنین دانی که راه بندگی این است.

فصل: در راه بندگی به هیچ حال جهد برنخیزد؛ اما چندان پنداشت نیز به کار خویش در سر نباید کرد. بی جهد بنده خدای عز و جل با هیچ کس نیکویی نکند، و نه دست از کار بباید داشت، و نیز فضل را منکر نباید بوده و خبر رسول (ص): لن یلج الجنة أحدکم بعمله؛ قالوا: ولاأنت؟ قال: ولا أنا! إلا أن یتغمدنی آلله برخمته. پارسی خبر چنین باشد که مهتر (ص) یاران مهاجر و انصار را گفت: «هیچکس از شما به کار خویش به بهشت نشود! گفتند: تو نیز هم، یا رسول الله؟ گفت: نه من نیز؛ مگر خدای عز و جل مرا به رحمت خویش بپوشاند، چنان که آن تیغ شمشیر را نیام بپوشاند.») و این هرکاری که ما نیز بکنیم همه هم نتیجهآ «فضل» او باشد؛ واگر توفیق و «فضل» او

«پرسیدند که از کی فاپیغمبر بودی؟ گفت: هنوز آدم صلواتالله علیه میان آب و گل بود که من پیغمبر بودم.» سرو سالار همه انبیاء و رسل محمد مصطفی (ص) بود، پیش از کل آفرینش او بود. به چهل سال نه نمازکرده: و نه روزه داشت، و نه بههیح قبله ایمان (داشت)، و نه دانست که پیغمبر است، و پیغمبری و نبوت و ایمان چه باشد، و شریعت و حلال و حرام چه باشد، و اگر کسی فراهر خواجه امام که هست گوید: شما چه گویید که کسی را چهل سال رسد، و از شریعت و از دین و از کتاب هیچ چیز نداند، پس از چهل سال از جای بجهد، بیآن که در پیش معلمی و استادی بوده باشد؟!

گوید که: هرچه شما میکنید همه هیچ نیست! شما را از پی من فرا باید آمد، تا من شما را راه دین و شریعت بیاموزم! فتوی جمله مفتیان در حق وی چنین باشد که: از پی وی فرا نباید رفت، که این مرد نه بر راه است. و از آن جاکه علم و عقل و فهم ماست هم چنین واجب کند؛ اما از آن جا که علم کامل است، و حکمت بیسفه، و مشیت بیمشاورت، و قدرت بیعجز، آن کند که خود خواهد، و چنان کند که هیچ ناقص علم، و ناقص فهم را بدان هیچ اعتراض نرسد، وندای ms179 پادشاهی در ملکوت دهد: ... فاکنت تدری ما الکثاب ولا الایمان ولکن جعلناه نورا نهدی به من نشاء من عبادنا.

دیگر؛ قوله تعالی: هوالذی بعث فی الأقیین رسولا منهم یتلوعلیهم ایاته ویزکیهم و یعلمهم الکتاب والحکمة وإن کانوا من قبل لفن ضلال مبین. چون این مهتر که سرو سالار همه خلق بود که بیهیچ علمی که او را بود این خطاب او را راست2 باشد؛ قوله تعالی: وها أزبسلناک إلا رخمة للعالمین. وها أزسلناک الآکافة للناس بشیرا و ندیرا ولکن أکتر الناس لاییغلمون. چون آن که مقصود و قبلهآ همه جهانیان بود درحق او

همه را اهل و نسبت از آدم و حوابود: یک آدم بود که او را مادر و پدر نبود، و حوا بود که او را مادر نبود و او مادر همه آدمیان بود، و عیسی بود که او را پدر نبود. دیگر هر یکی از مادری و پدری زادند، و همه را اصل از نطفه بود، و همه در رحم و اصلاب پدران و مادران بودتد، و همه را در مهد ms180 و قماط بپرورانیدند و بزرگ شدند، و همه را به شیر مادر پروردند.

و هم چنین جمله انبیاء و رسل و اولیاء را به چنین غذاها پروردند. جملگی فرعونان و زندیقان و ابوجهلان را هم بدین غذاها پروردند؛ نه عز انبیاء و اولیاء بدان کم شد، و نه ذل اعداء بدان کم شد آن هر یکی به جای خویش است.

چون مهتر (ص) دعوت آشکارا کرد، از آن انجمنیان بر آن سرکویها و انجمنها بنشستند، و گفتند که: محمد (ص) می دعوی کند که پیغمبرم! و ما آن از هیچکس تشنیدیم - چنان که قوم نوح نوح را صلواتالله علیه - نوح در میان آن قوم دعوی پیغمبری کرد؛ آن قوم از سرکوی تمرد گفتند: قوله تعالی: فقال الملا الذین کفروا من قومه ماهذا إلا بشر مثلکم یرید أن یتفضل علیکم و لوشاءالله لانزل ملائکة ماشمغنا بهذا فی آبائنا الأولین.

«آن بیگانگان فرا یک دیگر گفتند: آن چیست؟ مگر چون ما آدمیئی میخواهد که بر شما خود را افزونی نهد؟! اگر خدای عز وجل خواهد فرشتگان را به ما فرستادی! ما این هرگز از آباء و اجداد خود نشنیدهایه؛ این دروغ است

باب هژدهم 149 هم در این سوره میگوید1: ... هاهذا الآ بشز مثلکم یأکل متاتأکلون منه ویشرب متاتشربون. ولئن أطعتم بشرا مثلکم انکم إذا لخاسرون. «این محمد نیست مگر همچون شما آدمی. میخورد همچون شما. و میآشامد همچون شما از آنچه شما میخورید و میآشامید. اگر شما طاعت دارید او را، به درستی که باشید زیانکاران.»

مردمان را همه غلط در سر از چنین چیزها افتاده است که میپندارند که انبیاء و اولیاء نه آدمیاند! و طعام و شراب نخورند! در بازارها فرا نروند! و این از جهل ایشان است. دوست و دشمن، صدیق و زندیق، و انبیاء و فرعونان، همه در صحرای دنیا فرا وا میروند، و همه خلق ایشان را میبینند؛ هم آن میخورند که دیگران میخورند، ms181 و هم آن میپوشند که دیگران میپوشند، و همه از آدماند و از حواند. اما فضل خدای و همای همایون پرواز سعادت تا بر سر که کرده است، و منشور دولت دربار که تعبیه کرده است؟ کار کار اوست، و دولت دولت اوست؛ او گوی سعادت ازل به میدان ابد افگند، و گفتوگوی بهدست دیگران بماندا یکی بیتی میگوید:

وان عیب کنندم تو مکن باده در دست من و باد به دست دگران!

بدان که احمقی چند از حماقت و جهل خویش ابوجهل ملعون، و فرعون، و نمرود ملعون را از سبب متاع دنیا را پس روی کردند، و کارها بر بدل کردند، امروز اغلب خلق هم بر این پردهاند.

هر کس که گوسفندی چند، اگر شتری چند، اگر اسبی چند، اگر پارهای ضیاع و متاع دنیا دارند، هم آن دعوی سر از گریبان ایشان بر میزند؛ اما چون دانند که راست نیاید، آن دعوی در باقی کردهاند. هر عز و دولت که آن از متاع دنیا باشد، هم چون دنیا باشد. عز باید که از دریای عزت باشد؛ قوله تعالی: ولله العزة ولرسوله وللمؤمنین. هر عز که او نه از دریای عظمت و عزت او باشد، هم چنان (آن) فرعون و نمرود و بوجهل و مانند ایشان باشد: همچون سبزهآ دنیا باشد؛ بنماید ولکن نپاید.

قوله تعالی: إغلموا أنما الحلوة الدنیا.. تا آن جاکه گفت: وفی الآخرة عذاب شدید. هر عزی که از دنیا و متاع او خیزد آخرش عذاب باشد. عز انبیاء و آن دوستان خدای نه از دنیاست؛ ایشان عز از جای دیگر آوردند. عزیزکننده و ذلیل کننده یکی است: تعز من تشاء

قالالله تبارک و تعالی1: یابنی آدم أمزتکم فضیغتم أفری، و ازفغتن أنسبکم؛ أنا الیوم وضغت انسابکم، ورفغت نسبی. أین الهتقون؟ أین المتقون؟ إن أکرمکن عندالله أثقیکم. پارسی خبر چنین باشد، که رسول (ص) میگوید که: چون روز قیامت آید، حق تعالی گوید بیلب و بیدندان و بیکام و بیزبان: «یا فرزندان آدم! امر کردم شما امرهای مرا ضایع کردید، و نسبتهای خود را بر کشیدید: امروز آن روز است که من فرو نهادم نسبتهای شما را، (و) بر کشیدم نسب خود را. کجاند پرهیزگاران؟ کجااند پرهیزگاران؟2 به درستی که گرامیترین شما پرهیزگاراناند به نزدیک من که خداوند و پروردگار شماام»

مهتر (ص) از آن گفت: الله أزحم بعبده المؤمن من الوالدة الشفیقة بولدها. پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید که: «خدای عز و جل رحیمتر و مهربانتر است، و رحمت او بر بندهآ مؤمن بیشتر است از آن مادر که مشفق و مهربان باشد بر فرزند.» - که او با ضعف و نیاز و بیچارگی خود آن فرزند را چون پروراند. و چون ادب کند، و فرهنگ و صواب و ناصواب آموزد، و او را چون بردارد، و عیب او چون پوشد، و هنر او چون آشکاراکند. و چون روزی که انجمن باشد او را چون برآراید، و چون در میان انجمن فرستد.3 ms183 هر زینتی که او را می همه آراست کرده و آراسته1 همه در پیش وی نهد، تا او را بدان آراسته کند، و دوستان او را چون نوزاد، و دشمنان او را چون گدازد.

و از هر چیزی که او را نگاه میباید داشت چون نگاه دارد، و هرچه شین باشد او را نفرماید در آن، و هر چه عز او باشد او (را) بر آن دارد، و جمله اسرارها از خیر و شر او را بازگوید، و او را ملک خود داند، و کلید خزینه خود و خانههای خود بدو دهد، و هرچه او را باید از وی دریغ ندارد. مادری که: ناقص العقل والدین در باب او باشد، با فرزندی که از شهوت و هوای او خاسته است این همه شفقت و نیکوئی بکند - با ضعف و نقصان و عقل خویش بازان فرزند خویش! پس حق سبحانه و تعالی با کمال علم و قدرت و حکمت خود که گوید: الله ازحم بعبده المؤمن من الوالدة الشفیقة بولدها!

ازکارها و سخنها قیاس بر باید گرفت: چون او میگوید من به خودی خود بر آن بندهآ مؤمن مهربانتر و رحیم ترم از آن مادر مهربان بر آن فرزند خویش، و آن مادر ناقص عقل هرگز به جفای فرزند و بدکاری او از او بیزار نگردد، و شفقت خود از او باز نگیرد؛ من که ارحمالراحمینام کی روا دارم که بندهآ خود را که در علم غیب خود و حکمت بی سفه و بی غلط خود برگزینم به خطایی که ناوایست او بود، و به قضایی که کرده من است از وی ببرم1؟!

من دوستان خود را نه امروز دوست میدارم؛ با خدایی خود ایشان را بیافریدم، و از کیمیای پنیرمایهآ: یحبهم ویحبونه غذا دادم، چنان که هم اول مادر فرزند را غذا دهد، و آن جز شیر پستان او نباشد. و آن اول شیر را مایه گویند. اگر ms184 راه فرا این نمیدانی قیاس از گوسفند بر باید گرفت:2 اول که گوسفند بزاید3، آن بچه را شیر دهد، و آن شیر را مایه گویند3 و هر بره، و بز، و بزغاله3 که آن مایه شیر بخوزد پیوسته بر وی پیدا باشد که آن مایه هرگز از وی زایل نگردد. و آن دوستی مادر که در آن شربت اول به وی داده بود مایه کیمیا باشد، که اگر درم سنگی بر صد من شیر افگنی4، همه را از رنگ و نهاد خویش بگرداند، و به رنگ خویش کند، و اگر پس از آن آب بسیار بر وی ریزی شیر نگردد دیگر هرگز. و هرکجا که بود بوی شیر دهد، و اگر خواهد که بوی ندهد نتواند کرد؛ زیراکه مهربانی و دوستی مادر، در آن شربت اول که در دهن وی کرد و او آن بمکید، و ذوق آن بهجان او رسید، هیحکس نیز آن بوی و خاصیت از وی بیرون نتوانست کرد.

پس حق سبحانه و تعالی5 در ازلالآزال که هنوز هیح مخلوقات نبود، قومی را از پستان

هنوز خاء خلقت بر هیچ مخلوقی ناکشیده بود که او را بیافرید، و دانست که هر یکی را چرا میآفریند، و چرا در وجود میآرد. و از دوستان خود به ms185 معصیت ایشان از ایشان بنبرم؛ زیرا که خود قضای معصیت بر ایشان از آن کردم، تا ایشان از سر درد و تشویر گناه خود بنالند؛ زیرا که من با خدایی خود هیچ دوستر از آن نالهآ گناهکار آشنا ندارم. اگر روا بودی که مراکه خداوند و آفریدگار همه خلقام، طعامی و غذایی بودی، جز بوی جگر بریان و نالهآ سوختگان درگاه نبودی. آرایش ملکت ما: سوزدل، و جگر بریان، و نالهآ خاصگان ماست در گاه و بیگاه، در دشت و صحرا، و در وقت سحرگاه مناجات بدان باشد هم امروز و هم فردا؛ از دوستان و خاصگان ما ایشاناند.

یا محمد! «اگر من ایشان را نیافریدمی، و گناه برایشان تقدیر نکردمی، شفاعت تو و رحمت من هر دو ضایع شدی.» چنان که خبر بدان ناطق است: قال رسول الله (ص): لیلة أشری بن إلی الشفاء سألت الله تعالی، فقلت: یارب! إن کنت غافرا لذنوب أمتی لم قضیت علیهم المعاصی؟ قال الله عز وجل: فیه إضاعة شیئین: اضاعة شفاعتک،و إضاعة رخمتی. ما از همه طاعتهای با پنداشت بیزاریم؛ ما را جز به «نیاز» و «نالهآ سحرگاهی» و «سوزدل»، و «آب چشم» نتوان یافت. هر که بازین چهار چیز به درگاه ما آید توانگر دوجهان باز گردد، و هر که از این قوم چنین آید که یاد کرده آمد، پس آنگاه ما حالت ایشان به جایی رسانیم، که جمله کدورت غبار اغیار از پیش دیدهآ دل ایشان برگیریم، و ایشان را در مشاهدهآ عین عیان میداریم، و به خودی خود بازیشان میگوییم، و ایشان را دستوری دهیم، تا هر چهشان آرزوکند میخواهند و میگویند. ایشان هیچ دوستر از آن ندارند که راز و نیاز خود بر بینیازی ما عرضه میکنند، و ما از اسرار ربوبیت بازیشان میگوسم، و ایشان میشنوند، و در

و هر چه از این نوع آفریده است همه مسخر خاطر عاطر ایشان کرده است، و اسرار آن بر خاطر و فهم ایشان ظاهر گردانیده، آنگه هر که از بندگان او بدین صفت گردد علم سر ایشان علم سر باشد، و فراست ایشان صادقه باشد - هیچ از آن خطا نباشد؛ زیراکه همه از عیان گویند و عیان بینند، اما از هزار یکی آشکاراکنند. و هیچ نیست از اجناس خلق چه از: نور و ظلمت، و چه از خشک و چه از تر1 و چه از شجر و چه از ثمر، و حجر و مدر، و شمس و قمر و نجوم، و بحر و بر، و جن و انس، و ملک و شیاطین، و هر چه خاء خلقت دارد هیح یکی از آن تعبیه خالی نیست.

و از آن تعبیه و از آن اسرار به جز از اولیای خدای عز و جل از آن خبر ندارند و حقیقت آن اسرار ایشان دانند؛ چنان که رسول (ص) میگوید: عجبت للمؤمن ان الله لایقضی قضاء إلا کان خیرا له. پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) میگوید: «عجب بماندهام از کار مؤمنان که خدای عز و جل هیچ قضا نکرد که نه آن قضا ایشان را بهتر بود.» بسیار چیزهاست و خبرهاست از علوم که برخی از علماء میگویند و میپندارند که آن علم میدانند، و آن علم خلاف آن است، و آن علم به جز اولیای خدای عز و جل ندانند؛ والزاسخون فی العلم به حقیقت ایشان باشند؛ زیرا که علم منلدنی ایشان را باشد. و این ده مسئله که بنیاد کتاب است - چنان که شرط است به جای آرد - از آن هر یکی ده دیگر برخیزد و صد مسئله گردد. و اگر آن صد مستآله را به شرط و سنت به جای آرد، دل وی چشمه حکمت گردد، و روح وی از چشمه حیوان حیات یابد، و سیرت وی سیرت انبیاء ms187 باشد، و در میان مردمان هم چون مردمان نباشد، اما چون ایشان نماید؛ قوله تعالی: قل إنما أنا بشر مثلکم یوخی إلی أنما إلهکم إلة واحد.

آفریدگار همه خلق یکی است؛ اماکار آن تعبیه دارد. هر که میخواهد تا بداند که در وی آن تعبیه هست یا نه، خود را بر سنگ محک سنت محمدی باید زد، و به در سراپردهآ او باید رفت، تا آن جا خود را با سنت و سیرت او چون یابد. اگر بیریای خلق او را پس روی تواند کرد تهی و خالی نباشد از آن تعبیه؛ بر وی بادا که به سر کوی محمد مصطفی (ص) (درا آید، و در زمرهآ او باشد، و پسروی او کند، تا عزیز دوجهان باشد؛ و بالله التوفیق.

دربیان علم سر: روزی قومی از عزیزان و ائمه نشسته بودند. یکی از میان ایشان گفت که: تو میگویی که بسیار چیزهاست از علوم که علما میگویند و آن بهتر از آن میباید؟! اکنون دیرگاهست که من دربند این یک مسئلهام؛ مرا از بند این بیرون توانی آورد؟ و او این مسئله به لغتی پرسید. گفتم: مستآله چیست؟ آن مرد گفت: آن است که همه مردمان متفقاند که هیخ خلق1 غیب نداند، و هرچه باطن است «غیب» است، و «تفکر» از شمار باطن است، و مهتر (ص) میگوید: تفکر ساعة خیر من عبادة سنة. و هم اوگوید: تفکر ساعة خیر من عبادة سبعین سنة قیام لیالیها وصیام نهارها ولایعصیالله طرفة عین. و این هر سه غیب است، و تفکر از غیب است. فرشتگان چه دانند که این کس چه در اندیشد، و میان هر تفکری چه فرق است؟ که یکی را عبادت یکروزه مینویسند2، و یکی را عبادت یکساله، و یکی را عبادت هفتاد ساله!

گفتم: جواب مسئله بشنو! هرکاری که هست خدای تعالی آن کار را کسانی پدیدار کرده است، و علم آن کار ایشان را بداده ms188 است، و آن کار برایشان سهل و میسر کرده است: و ان علیکم لحافظین. کزاما کاتبین. یغلمون فاتفعلون. وجای دیگر میگوید: فایلفظ من قول إلا لدیه رقیب عتیید. ما هیح راه فرا این نمیدانیم، تا ایشان این چون میکنند، و چون می دانند؟ اما چون خبر است لابد بدان ایمان باید داشت که چنان است.

اما از آن جا که علم ناقص ماست چنین واجب کند که از این هر طاعتی را بوی خوش باشد، و هر معصیتی را بوی ناخوش. چون دردل کند فلان طاعت به جای آرم - چنان که خدای عز و جل فرموده است3 - و در آن هیچ عجب و ریا نیارم، به اخلاص تمام این کار بکنم، به نور این نیت و بوی این طاعت آن فرشته بداند که او چه طاعت در دل کرده است، و در باطن چه دارد:

هم چنان که بوی مشک، و کافور، و عنبر، و گل، و بنفشه، و شاهسپرم؛ همه بوی دارند، اما قیمت هر یکی بدانند، و هر یکی از دیگری جداست، هم چنان که قیمت مشک از قیمت گل جداست، اگر چه هر دو بوی دارند. منی2 گل مینگر!که به چند خرند، و منی مشک مینگر! (که) به چند خرند، و آن معصیت3 هم چنین است.

هم چنان که کسی فرا نزدیک کسی ms189 شود، اگر چه این کس با خویشتن سیر و پیاز و تره ندارد، اما چون خورده بود، و یا دست در آن داشته باشد، بوی سیر و پیاز و تره میآید از وی؛ اگر خواهد که پنهان کند نتواند کرد، مثل این همچنان باشد! آن کس که این مستآله پرسیده بود، گفت: استغفرالله! من این مسئله به تجربه پرسیدم، و من هرگز ندانستم، در این چندین علم است.

فصل: تا یاران و برادران و عزیزان ما بدانید! که این سخنان که میرود اغلب این از خزینه غیب است که میرود، و بهالهام حق گفته میشود، و همه مخ علم است، و از سخنان خاصگان و سخنان اولیای خداست، واز سخنان اولوالالباب است - همه به آیات قرآن و به اخبار رسول (ص) درست کرده - اما مردمان از این نوع سخن کم شنیدهاند، و برخی از این سخنان طعمهآ هرکسی نیست. و امروز کارها همه از حد بیرون شده است، و آنچه اصل کار و اغلب این بنابر آن است بیشتر از میان ما برداشتند.

مهتر (ص) میگوید: لکل أمة فیتنه؛ و فتنه أمتن: ألهال والنساء. وحق سبحانه وتعالی میگوید: إنما أفوالکم وأولاد کم فتنة و أن الله عنده أجز عظلیم.

اغلب خلق امروز قبله این سه چیز دارند: «مال»، و «اولاد»، و «نساء»؛ وجمله خلق چه از علماء و چه عقلاء امروز همه بر این میروند: بدان ماندی که چشم ایشان فراتر از این بر هیچ کار نیفتاده! تا امروز همه بر این پرده راست شدهاند، و از سخن حقیقت باز مانده، و این عظیم

(وزی مهتر (ص) گفت: یا أبا هریرةا لأیزهد الزآجل فی الدنیا حتی تأمن قلبه * لسانه. والکذبة فنهم علی الله فاشیة! والداعن إلی غیر فنهم مکرم! والمنافق فیهم عزیز! فا ms190 أذل المؤمن فی ذلک الزمان یستخفی فنهم المؤمن کها یستخفی الیوم الکافر! فعند ذلک یدهب الاشلام حتی لأیبقی منه إلأ الإشم. و حین فیهم یصلن سبعة ألفی لایقبل الله صلوة واحد منهم

مهتر (ص) گفت: «بدان یا اباهریرة! که هیچ مرد زاهد نشود در دنیا تا دل او با زبان او راست نشود. و دروغ گفتن در آن روزگار بر خدای عز و جل فاش گردد! و داعیان که مردمان را نه به خدای عز و جل دعوت کنند در آن روزگار عزیز و مکرم باشند! و منافقان سخت عزیز باشند! و مؤمنان سخت خوار باشند! مؤمنان در آن روزگار پنهان میشوند چنان که امروز کافران در میان مؤمنان! پس در آن وقت اسلام برود که از اسلام به جز نامی نماند. و تا چنان شود که نماز کنند از ایشان هفت هزار1 که نماز یکی از ایشان قبول نباشد!»

مکنید! ای برادران! که در روزگاری عظیم افتادهایم؛ و عظیمتر از این چه باشد بر مرد مؤمن که چنین چیزها میبیند، و هیح حیله نتواند کرد؟!

اگر درد مسلمانی داری، ماتم مسلمانی بدار! و اگر ماتم می نداری باری کسی که از مسلمانی بویی دارد، دست از کفر گفتن و فتوی کافری کردن بدارد2. و هرگه که مسلمانان از کسی سلامتی یافتهاند، و بر راه مسلمانی میروند، باری از کافر خواندن ایشان دست بدار، که نمیدانی که چه میکنی هم به خود و هم به مسلمانی!

ای مفتیان بی علم و بیخرد و بیتقوی! اگر شما را علم و خرد و تقوی یار بودی، هرگز در باب هیچ مسلمانی به کافری فتوی نکردی. هر که از اهل علم بود (داند که) ماکافری از مسلمانی به قول شهادت باز دانیم؛ هیچکس از دل هیچکس نداند، و خبر ندارد تا او در دل چه دارد. مکنید، ای ناپاکان! دست از چنین فتوی بدارید، که خدای و رسول و جمله انبیاء و جمله ms191 مسلمانان خصم شمااند. و هیچ کاری در دنیا بر یک قرار بنماند، و این همه را روزی خواهد بود و از عهده کارها بیرون باید آمدن.

من از این ها که شماکافر میگویید یکیام، و ماند (من) بسیار است! و من از سر تحقیق و تقوی فتوی میکنم که: هر مفتی که این مسلمانان را به کفر فتوی میکنند، هرگز ایشان از عهدهآ آن بیرون نتوانند آمد؛ حق سبحانه و تعالی ایشان را توبه نصوح کرامت کند، بحق محمد و آله اجمعین.

مهتر (ص) از این کار و از این روزگار خبر باز داده است: قال رسول الله (ص): یا أبا بهریرة! نا وجدذنا الأسلام غریبا، و سیعود فن ذلک الزمان غریبا فاخذر و خذزهم أمتی؛ لأنک تذرک زهانهم.

پارسی خبر چنین باشد که مهتر (ص) میگوید: «یا ابا هریرة! ما یافتیم اسلام را غریب، و زود بود که هم در این زمانه غریب گردد. حذرکن و حذر فرمای ایشان راکه امت مناند؛ از بهر آن را که تو زمانهآ ایشان را دریابی.»

مهتر (ص) بر این روزگار و بر امت خویش میگریست که در چنین روزگار، کار امت من چون خواهد بود؟ در میان آن غم و اندوه در خواب شد. قال رسول الله (ص): أتانی جبرئیل عندالزوال، وکنت نائما. فقال: قم؛ فقمت. فمسح یده علی عینی - لما رأی من النعاس - و قال: ان ربک یقرعک السلام، و یقول: طالب الجنة لاینام وهارب النار لاینام. عش! ماشئت؛ فانک میت. واحبب! من شئت؛ فانک مفارقهآ. واعمل! ماشئت؛ فانک لاقیه و مجزی. ثم قال: یا محمد! إن الله اسلنی إلیک بثلاثة اشیاع، و یقول لک: اختر منها ماشئت. قال: یا جبرئیل! وماهذه؟ قال: العقل والایمان، و الحیاء. فاختار العقل؛ فقال الحیاء للایمان: قد اختار العمل. فقال الایمان للحیاء: إذهب! انت، فإن ربی أمرنی أن لاافارقه طرفة عین. فقال الحیاء للایمان: أترید أن تکون معه؟ فقال: نعم؛ فقال الحیاء للایمان: ms192 إن ربی أمرنی أن لاأفارقک طرفة عین. فأجمعت الثلث فی قلب النبی. ثم قال جبرئیل: یا محمد! ان ربی ارسلنی الیک و معی هدیة. قال: و ماذالک؟ قال: التوکل، وما أحسن منه. فقال: وما هو؟ قال: الضبر، وما أحسن منه. فقال: وما هو؟ قال: القنوع، وما أحسن منه. فقال: وما هو. فقال: ألرضا، وما أحسن منه. فقال: وما هو؟ قال: الزهد، وما أحسن منه. فقال: وما هو؟ قال: ألیقین، و ما أحسن منه. فقال: وما هو؟ قال: ألاخلاص، و ما یکون شیء أحسن من الاخلاص؟ قال: یا محمد! إن أحسن الحسنات الاخلاص ومدرجة ذلک کله التوکل.

قال: و ما تفسیر الیقین؟ قال: أن تعمل لله کأنک تراه، فان لم تکن نراه فإنه یراک، و یکون قلبک کأنک قائم بین یدیه یحاسبک، و أن تعلم أن ماأخطاک لم تکن لیصیبک و أن ما اصابک لم تکن لیخطئک.

قال: فما تفسیر الزهد؟ قال: أن تحب مایحب خالقک، وأن تبغض مایبغض خالقک؛ فان خالقک یحب الآخرة فریضة علیک أن تحبها، و یبغض الدنیا فریضة علیک أن تبغضها. وأن تتحرج من حلال الدنیا کماتتحوج من حوامها؛ فان حلالها حساب، وحرامها عذاب، والزهد فیه صواب. وأن ترحم لجمیع المسلمین کما توحم نفسک. وأن ترضی لهم الآماترضی لنفسک. و أن تتحرج من کثرة الاکل کما تتحرج من المیتة. وأن تتحرج من حطام الدنیا، کما تتحرج مما تدعو إلی النار وان تقصر أملک حتی لایکون فیه طویل فی ساعتک التی أنت فیها فاذا فعلت ذلک فانت الزاهد فی الدنیا.

قال: فما تفسیر الوضاب قال: ms193 ألرضا؛ أن لایسخط العبد علی سیده أن أعطاه أولم یعطه. و أن یرضی لنفسه بالیسیر من العمل؛ فهذا علامة الزضا.

قال: فما تفسیر القانع؟ قال: الذی یقنع بما یصیبه منالدنیا؛ فیستوی عنده القلیل والکثیر، ثم یشکرالله علیه. قال: فما تفسیر الضابر؟ قال: أن یصبر فی الضراء کما یصبر فی الشراء وأن یصبر فی البلاء کما یصبر فی العافیة، وان یصبر فی الفقر، کما یصبر فی الغناء؛ وأن لایشکو الی المخلوق ما یصیبه من بلاء وعقاب وشدة. فهذا اغصان التوکل و مدرجة الزهد. فقال: هذا حسبی! یا جبرئیل! قد فهمته؛ الحمدلله علی التوفیق. پارسی خبر چنین باشد که رسول (ص) گوید: «به من آمد جبرئیل صلواتالله علیه به نزدیک زوال، و من خفته بودم. پس گفت مرا: برخیز! برخاستم. پس دست به چشم من بیاورد - چنان که من از خواب بیدار شدم و او رابدیدم - پس مراگفت: خدای ترا می سلام کند،

پس گفت: یا محمد! به درستی که خدای عز و جل مرا به تو فرستاد بهسه هدیه؛ اختیارکن از آن هر چه خواهی. پس گفت رسولالله (ص): آن سه هدیه چیست؟ جبرئیل گفت: آن «عقل»، و «ایمان» است، و «شرم» است. پس رسولالله (ص) «عقل» را اختیار کرد؛ پس «شرم» گفت مر ایمان راکه به درستی که اختیار کرد عقل را. پس گفت ایمان مر شرم راکه: تو برو! که به درستی که خداوند من مرا فرموده است که تو جدا مباش از عقل یک چشم زخم. پس حیا مر ایمان را گفت که: تو میخواهی که باشی بازو؟ ایمان گفت آری. پس حیا فرا ms194 ایمان گفت: به درستی که آفریدگار من مرا امرکرده است که: تو از ایمان جدا مباش یک چشم زخم. پس هر سه جمع آمدند در دل پیغمبر (ص). پس دیگرباره جبرئیل (ص) گفت: یا محمدا ان ربی أزسلنی الیک... گفت: خدای عز و جل مرا به تو فرستاد، و با من هدیهای است. رسول (ص) گفت: آن هدیه چیست؟ گفت: «توکل»، و نیکوتر از آن. گفت: آن چیست نیکوتر از آن؟ گفت: آن «صبر» است، و نیکوتر از آن. گفت: آن چیست؟ گفت: «قناعت» است، و نیکوتر از آن گفت: آن چیست؟ گفت: «رضا» است، و نیکوتر از آن گفت: آن چیست؟ گفت: «زهد»، و نیکوتر از آن. گفت: آن چیست؟ گفت: «یقین»، و نیکوتر از آن. گفت: آن چیست؟ گفت: «اخلاص». گفت: هیچ نیست نیکوتر از «اخلاص»؟ گفت: یا محمد! نیکوترین همه نیکوییها «اخلاص» است، ولیکن مدرجه این همه «توکل» است.

گفت: یا جبرئیل! تفسیر: «توکل» چیست؟ گفت: نومیدی از خلق؛ و بدانی که هیح آفریدهای ترا نفح و ضرر نتواند رسانید، و نه ترا چیزی توانند داد، و نه منع توانند کرد. گفت: یا جبرئیل! تفسیر: «صبر» چیست؟ گفت: آن که از مردمان هیچ نخواهی، و اگر ایشان چیزی به تو دهند بیآن که تو خواهی آنچه بدان راضی باشی، و اگر چیزی از تو بس آید آن را ببخشی برای خدای عز و جل. و هر که هم چنین کند، (وا از مردمان چیزی نخواهد، به درستی که اوتن خویش را بشناخت به بندگی، و خدای را بهخدایی. و چون چیزی یابد راضی باشد، او در آمد در حد رضا، و خداوند تعالی از وی خشنود باشد.

گفت: یا جبرئیل! تفسیر: «یقین» چیست؟ گفت: آن که کاری کنی خدای را (پدان سان) که

گفت: تفسیر «زهد» چیست؟ گفت: آن که دوست داری آنچه آفریدگار تو آن دوست دارد، و آن که دشمن داری آنچه آفریدگار تو دشمن دارد؛ به درستی که آفریدگار تو آن جهان را دوست دارد، بر تو فریضه است که آن را دوست داری، و او دنیا را دشمن دارد، بر تو فریضه است که آن را دشمن داری. و حلال دنیا بر خویشتن چنان تنگ فراگیری که حرام را فراگیری؛ زیرا که حلال را حساب است، و حرام را عذاب است، و زهد در آن صواب. و آن که رحمت کنی بر جملگی مسلمانان چنان که رحمت کنی بر تن خویش. و آن که مپسندی ایشان را مگر آن که پسندی تن خویش را. و آن که بر خویشتن تنگ فراگیری از بسیاری خوردن، چنان که تنگ می فراگیری از مردار. و آن که خویشتن را تنگ فراگیری از کالای دنیا، چنان که فراگیری تن خویش را از آنچه ترا می به دوزخ خواند. و آن که امل خویش را کوتاه کنی تا در آن هیچ درازی نبود بر آن ساعتی که تو در آنی؛ هرگاه که تو چنین کردی تو زاهد باشی در دنیا.

گفت: تفسیر «رضا» چیست؟ گفت: رضا آن بود که بنده در خداوند خویش هیچ ناپسندی نکند - اگر او را چیزی دهد و اگر ندهد - و خشنود نباشد از تن خویش به کار اندک؛ این است علامت «رضا».

گفت: تفسیر «قانع» چیست؟ گفت: قانع آن بود که خرسند باشد بدانچه یابد از دنیا؛ برابر باشد به نزدیک او اندک و بسیار، پس شکر کند خدای را عز و جل.

گفت: تفسیر «صابر» چیست؟ گفت: صابر آن ms196 بود که در محنت هم چنان صبر کند (که) در نعمت، و در بلا همچنان صبر کند که در عافیت، و در درویشی همچنان صبر کند که در توانگری؛ و آن که به هیچ مخلوقی بننالد بدانچه بدو رسد از بلا و از عقاب و از شدت. این است شاخههای توکل و مدارج زهد. گفت: تمام است مرا یا جبرئیل! (آنها را) دریافتم؛ الحمدلله علی التوفیق.

و عن النبی (ص) : قال لابن مسعود: یابن مسعود! قال: لبیک. ثم قال یابن صسعود! قال: لتیک. ثم قال یابن مسعود! قال: لتیک. قال: أتدری أی عری الاسلام اوثق قال: ألله و رسوله أعلم. قال: ألولایة الی الله؛ ألحب والبغض فیه. کم قال یابن مسعود! قال: لتیک. قال: أتدری أی الناس أفضل؟ قال: ألله و

ثم قال یابن مسعود! قال: لتیک. قال: أتدری أی الناس أعلم؟ قال: ألله و رسوله أعلم. قال: أعلم الناس أبصرهم بالحق اذا اختلف الناس وان کان مقصرا فی العمل و ان کان رخوا علیاسته. من کان قبلنا علی ثنتین و سبعین فرقة نجی منهن ثلث و هلک سایوها.

فرقة وازاها الملوک وقتلهم علی دین الله و دین عیسی؛ فاخذتهم الملوک و قتلتهم و قطعتهم بالمناشیر.

و فرقة لم تکن لهم طاقة بموازات الملوک فاقاموا بین ظهرانی قومهم و دعوهم الی دین الله و دین عیسی فاخذتهم الملوک و قتلتهم.

و فرقة لم تکن لهم طاقة بموازات الملوک و لا أن یقیموا بین ظهرانی قومهم فیدعوهم الی دین الله و دین عیسی؛ فساحوا فی الجبال وترقبوا. هم الذین قال الله عز و جل: ... و1 جعلنا فی قلوب الذین اتبعوه رأفة ورحمة ورهبانیة ابتدعوها ما کتبناها علیهم الا ابتغاء رضوان الله فما رعوها حق رعایتها فآتینا الذین آمنوا منهم أجرهم وکثیر منهم فاسقون1. فالمؤمنون ألذین آمنوا بی وصدقونی، والفاسقون الذین کذبونی وجحدونی.

ترجمهآ خبر: «رسول (ص) گفت: عبدالله ms197 مسعود را که: ای پسر مسعود! گفت: لبیک یا رسولالله! تا سه بار گفت. هیچ دانی که کدام گوشهآ مسلمانی استوارتر است؟ گفت: خدا و رسول او به داند. گفت: دوست داشتن از برای خدای را؛ پس گفت دوست داشتن و دشمن داشتن برای او را»

پس گفت: یا پسر مسعود! گفت: لبیک، تا سه بار. گفت: هیچ دانی که از مردمان فاضلتر؟ گفت: خدای و رسول او به داند. گفت: فاضل ترین مردمان کسی است که کار او زیادت است، چون علم دین خویش بدانسته باشد.

پس گفت: یا پسر مسعود! گفت: لبیک؛ تا سه بار. گفت: هیچ دانی که از مردمان که داناتر؟ گفت: خدای و رسول او به داند. گفت: داناترین جمله مردمان آن است که به حق بیناتر است. چون مردمان مختلف گردند و فاوا شوند اگرچه این کس در کار مقصر باشد، و اگرچه در نشستگاه خود میخیزد در زمین. به درستی که اختلاف کردند آن کسانی که پیش از ما بودند،

و دیگر گروه را طاقت آن نبود که آن یک گروه کردند که با پادشاهان برابری کردند؛ در میان قوم خویش بیستاندی، و ایشان را با دین خدای و دین عیسی میخواندند، پادشاهان ایشان را بگرفتند و بکشتند. و گروه دیگر بودند که ایشان را طاقت آن نبود که1 با پادشاهان برابری کنند و نیز طاقت آن نبود که1 در میان قوم خویش بیستادندی، و ایشان را با دین خدای و دین عیسی خواندندی، برفتند و در کوهها شدند، و رهبانیت پیشه کردند. ایشاناند ms198 که خدای عز و جل در قرآن میگوید: . کردیم در دل کسانی که او را پسروی کردند یعنی عیسی را مهربانی و بخشایش و پارسایی که ایشان بهنوی آوردند، ما بر ایشان ننبشته بودیم آن را مگر از برای جستن خشنودی خدای عز و جل؛ نگهبانی کردند آن را سزای نگهبانی کردن. دادیم آن کسانی را که بگرویده بودند از ایشان مزد ایشان، و بسیاری از ایشان بیرون شونده بودند از فرمان خدای عز و جل. بگرویدگان ایشان آن بودند که بهمن بگرویدند و مرا باور داشتند، و بیرون شونده از فرمان کسانی بودند که مرا به دروغ داشتند و انکار کردند.»

امروز اغلب این کارها هم این رنگ دارد، و بالله العون و التوفیق.

فرق میان مدعی ناطقه و ساکته: هر یک چندی ابلیس ملعون چیزی در میان خلق افگند، چنان که همه علماء و زیرکان فرو شوند، و اغلب خلق آن را «صدق» نام کنند، و آن را متابعت کنند، که حالی چیزی نماید اما در میان زهر قاتل باشد، که هرکه از آن بخورد لابد جان در سر آن کند.

و این سخن یکی از آن است که در میان خلق آشکارا شده است که: «خاموشی از همه کارها بهتر است، و هیچ نیست ورای خاموشی!» «ومن صمت نجا» بر دام بستهاند و بر خلق میخوانند. و این ابلیس قومی از نایبان خود بر قومی احمق گماشته است، تا ایشان را در این طریق درویشان کشیده است، و خاموشی بر دام ایشان بسته است. و این خاموشی و درویشی دو کوه بلند است و عظیم، و هرکسی در چنین دو قصر بلند، و چنین دو حصن استوار قصد جدایی نتوانند کرد، هرکسی که خدای عز و جل او را دیدهآ سر و دیدهآ سر هر دو باز گشاید، و به علم الیقین بداند و به عینالیقین ببیند و بداند که در زیر این سخن چه ms199 دام است که چند هزار خلق در این دام افتادهانده و چندان علمای مطمع را فراخدمت و حرمت داشتن این قوم کردهاند تا بر سر منابر مدح و ثنای ایشان میگویند، و ایشان خاموشی را سپر جهل خود کردهاند.

چنان که در حدیث آمده است: ألشکوت زین الغالم وستر اللجاهل. و چندان که: ألضمت زین الغالم وسترالجاهل. از این ابله طراران پردعوی بیمعنی در این دو حصن گریختند؛ در این؛ «حصن فقر»، و «حصن سکوت» و چندانی گمراهی و بی شریعتی در پیش این دو پرده پنهان کردند که خدای داند.

و هرچه از شریعت، و سنت. و فریضه، و سیرت مصطفی فرا ایشان گویی، جواب ایشان این است که: «پیران ما، ما را به خاموشی فرمودهاندا»، و گفتهاند که: «سخن حجاب راه است، و اگر مریدی به نزدیک ایشان شود و گوید مرا از فریضه، و سنت، و فضایل، و ادب، و امر و نهی چیزی بیاموزید گویند، این نه دبیرستان است! و گفت را راه نیست میان این

علم آموختن پیشه علماء وکار عامه درویشان است! خاموش بنشینید، و از هیچکس هیچ چیز نپرسید، و روزگار خویش در چنین چیز و مانند این نبرید! کار ایشان آن است که بنشینند، و چیزکی خوش میخورند، و قوالی خوش آواز بنشانند، و بیتکی میگویند، و اگر دل او به کسی نگران باشد، او را بیارند، و با خود بنشانند تا دل او جمع شود، و جای دیگر نشود، و روح او آسوده باشد. چون احوال او چنین شود هر علمی که او را میباید خدای عز و جل او را بدهد! شما را از هیچکس سؤال علمی نباید کرد! که روزگار شما1 ببشولد2 و دل و احوال شما ببشولد2؟!

چون آن بیچاره دیو برده بر این پرده راست بایستد که: ms200 «ما را از هیچ کس هیچ نباید آموخت3»، و هر چه ابلیس فرادل او میدهد، او گوید: «همه خدای تعالی میگوید!» چون او بر این راست بایستد، پندارد در جمله اسلام هیچکس از او فاضلتر و بهتر نیست. و او را به هیج کس حاجتی نیست! نه سؤال علم باید، و نه به معامله هیچکس حاجت است. و هر که بهما تبرک نکند او منکر اولیای خداست، و منکر درویشان! و هر که او بر نماز جماعت و جمعه و فضایلات رغبت دارد، گویند: «او نه درویش است! درویشی که او شریعت ورزد، و پارسائی کند او درویش محقق نباشد؛ زیرا که این همه بند راه درویشان است! درویش باید که در هیچ بند نباشد! و هرچه در پیش او آید بدان بتوان رفت، و به ترک شریعت بتواند گفت، و دربند حرام و حلال نباشد. و درویش که صلاتی باشد4 او نه درویش است! بند در راه درویش شرط نیست.» و اگر یکی فرا ایشان گوید: «این نه راه است، این نه راه رسول است، و نه آن صحابه، و نه آن مشایخ سلف.» و اگر این مرید که این سخن خاموشی شنوده باشد، در جواب ایشان درآید، پیران ایشان بشنوند، او را مهجور کنند، و ملامت و غرامت کنند، چنان که دیگران بدان عبرت گیرند، و گویند: «اگر تو به نزدیک وی نرفتی، و از وی سخن نپرسیدی، و بدو و به علم او تبرک نکردی، او خود ترا چنین و چنین فتوی نکردی؟! باری؛ چند فاشما بگفتم که: فرانزدیک این دانشمندان مروید! که راه شما بزنند، و شما میروید به نزدیک ایشان، و ما را دردسر میآرید!

چون مرید این چنین سخن از وی بشنود، نیز هرگز به نزدیک هیچ عالمی نشود، و چون چنین شود ابلیس بیاید، و نایبان خود را بیارد، و در میان ایشان بنشاند؛ تا خاطرهای فاسد، و اندیشههای محال، و سخنان به جهل بر زبان و بر دل ایشان افگند، و ایشان با یک دیگر راست بایستند، و با یک دیگر آن میگویند، تا آنگاه که همه بر راه یک دیگر راست شوند، و آنگاه علم حماقت به صحرا زنند، و حلقههای گرم بر سازند که: امروز هیچ جای این رونق خبر نیست که در ماست، و در حلقه ماست!

و پنجاه تن و صد تن در یک حلقه بنشینند، که یکی از ایشان طهارت و غسل به شرط نتوانند کرد، و الحمد راست بر نتوانند خواند، و فریضه نماز ندانند، و شرط روزه ندانند، و حرمت علم و شریعت ندانند، از همه علم آن دانند که باری چند سر گرد بر آرند، و عف عفی چند بکنند، تا هزار بار سرگردانتر از آن شوند که هستند.

ای مسلمانان! این چنین سیرت در کدام خبر است، و سیرت کیست از مشایخ طریقت، و یار کدام یار است از صحابه رسول (ص) هرچه کسی کند در راه اسلام، کسی خواهد1، اگر آیتی باید، یا راه بری باید از پیران طریقت؛ چون از این هیچ نیست، و با عقل و با علم و با معاملهآ مردمان و خردمندان و عاقلان بیگانگان نیز هم راست نیست.

مکنید! ای دانشمندان، مطمع، و عام پرست، و قبول دوست! که این همه جرم شما راست. بهر آن را تاکسی از ایشان در مجلس شما نعرهای زند، یا سری در شما فشاند، شما مداهنت پیشه گرفتید تا این کار چنین بالا گرفت! خدای تعالی داند تا فساد این تاکجا رسد؟! اگر نه بازیشان هم طبع ایمی، و هم شریک و هم راه ایمی، ms202 چراحق فرا ایشان بنگوییمی؟!

چرا چون فرا علم و شریعت رسد خاموشی پیشه گیرند؟! و چون فرا سرود و ابیات رسد دویست بیت بگویند؟! و شب و روز در آن سماع فسادآمیز، و در آن ابیات فسق آمیز شب با روز میبرند. و هر که در این سخن نگرد، انصاف بدهد که چنین است و چه میرود. ما ابیات را در اصل منکر نهایم؛ اما کسی را که از بیت، و حکمت، و امثال (این) چیزها باطن روی نماید. تا چند در خاموشی؟! که در خبر آمده است از رسول (ص) و آن را بستوده

آنگاه چون این قوم صد تن را شیطانی میکنند، خاموشی چنان باید که باشد که رسول (ص) گفت: چون خاموش باشد بر علم باشد، و چون سخن گوید بر علم گوید، و هرکاری که کند باید که موافق قرآن و اخبار و سنت رسول باشد؛ آنگه این چنین خاموشی نیکو باشد. اما خاموشی که نه به فرمان خدای عز و جل باشد،2 و نه به پیروی رسول3 باشد جز به فرمان شیطان نباشد.

خدای عز و جل دویست جا در قرآن فرا رسول (ص) بیش میگوید که: بگوی یا محمد! و هیچ جای نگفت که: أشکت یامحمد؛ و هیچ رسول خدای ms203 عز و جل به خلق نفرستاد که او را فرمود که: خاموش باش! همه را فرمود که: بگوییدا و مردمان را شریعت آموزید! که در آموختن آن سود بسیار باشد. اگر مهتر (ص) خاموش بودی، این چندین اخبارکی بهما رسیدی؟! اگر علماء و حکماء خاموش بودندی، این چندین سخنان نیکو، و حکمتهای زیبای جان فزای روح نوازکی بهما رسیدی؟! اما نادانان را هیچ از این بهتر از خاموشی نیست:

در حکایت است که امام مسلمانان ابوحنیفه رحمةالله علیه مجلس میداشت. هر روزی مردی در آمدی، و در پهلوی کرسی ابوحنیفه نشستی. ابوحنیفه را از وی دهشتی میبود که نباید این مرد بر من چیزی بگیرد! روزی ابوحنیفه را از روزه داشتن مسئلهای پرسیده بودند که: روزه کی باید گرفت، و کی باید گشاد؟ ابوحنیفه رحمةالله علیه بیان میکرد آن مسئله را که: چون صبح صادق اثر کند روزه باید گرفت تا آنگاه که آفتاب فرو شود. این مرد نیکولباس، منظرانی آواز داد که: رحمةالله! اگر صبح نیمشب بر آید چون باید کرد؟! ابوحنیفه گفت: الحمدلله! که من از بند او بیرون آمدم. آن چنان مرد را سکوت اولیتر، و خاموشی ستر او بود؛ و: «من صمت نجا» که خبر

هر که در این سخن بایستد، و به نزدیک علماء نرود، و خاموش بنشیند، و نگوید و نشنود، ms204 احمق وجاهل و بیشریعت بماند. به همه حال1 شریعت: آموختن، و گفتن، و شنیدن است، و خاموشی. چون خاموش بنشینی، و نپرسی، و نگویی جمادی یا انعامی باشی از حساب: أولئک کالأنغام بل هم أضل؛ و این هر دو به نزدیک علماء و عقلاء بس قدری ندارد، و من این سخن نه از قیاس میگویم:

یک سال زیادت است تا من در این ولایت هرات آمدهام، و جست وجوی میکنم تا هیچکس یابم که از وی چیزی یاد گیرم، و اگر از آنچه ما دانیم و داریم چیزی به وی دهیم؛ هیچ کس نیافتیم. سخت نومید گشتیم. و این سخن از بسیار کس پرسیدیم، از همه جواب این آمد که: پیران ما چنین گفتهاند که: قیل و قال راه درویشان نیست، این راه طریق مردم عام است! گفتم: چون این راه عام است، آنچه شما را روی نموده است ما را خبری دهید؟! هیجکس ندیدم که از وی آوازی یا خبری بیرون آمده که در آن چیزی و نفعی بود، و هرچه دیدم نه طریق علماء بود، و نه طریق زهاد و عباد، و نه طریق عقلاء و اهل خرد، و اهل معاملت و معرفت بود.

در این طریق سخت متحیر و سرگردان شدم، و از آمدن در این ناحیت پشیمان شدم، گفتم: کاشکی نیامدمی! بازان که آنچه طریق علماء و عقلاء و عرفا و زهاد بود هیچ ندیدم، کاشکی باری چندان حسد و کینه و تعصب و عجب ندیدمی! کسانی میبینم که چندگاه است در زاویه درویشان باز نهاده است، تا او هیچ حلال از حرام باز داند، و فریضه و سنت داند، و الحمد راست بر تواند خواند، و دو رکعت نماز در موافقت سنت و معاملت تواند گزارد! این نیز هم ندیدم؛ سخت رنجهدل و ممتحن و متحیر شدم از این باره.

کار مسلمانی چنان شد که هیچکس را درد آن نگرفته است که از کسی چیزی ms205 آموزد، یا از

چنان که خبر بدان ناطق است: قال رسول الله (ص) لأبی الدرذاء: أنتم الیوم فن زهان الورق لأشوک فیه، و سیأتن علیکم زفان شوک لأورق فیه. إن لم تناقدهم ناقدوک، و ان ترکتهم لم یترکوک، وان فرزت منهم أذرکوک. قال یارسولالله کیف أضنع؟ قال: هب لهم عزضک فقرک.

ترجمهآ خبر چنین باشد که رسول (ص) ابودردا راگفت: «شما امروز در زمانهایاید که این درخت همه برگ است و هیچ خار نی؛ پس زود بود که درآید زمانهای که این درخت همه خار بود و هیچ برگ نی. اگر ایشان را تو سره نکنی ایشان ترا سره کنند - یعنی در تو تصرف کنند - و اگر دست از ایشان بداری ایشان دست از تو بندارند. گفت: یا رسولالله! چگونه کنم؟ گفت: تن1 خویش ایشان را مسلم دار تا ترا بد میگویند تا روز قیامت ترا به کار آید.» بد گفت ایشان کفارت گناهان تو باشد.

و هم رسول (ص) میگوید: رب عالم فاجر و عابد جاهل؛ فاتقوا الفجار من العلماء والجهال من العباد فإنهما فثنة! پارسی خبر چنین باشد که: «ای بسا عالم بدکار، وعابد نادان؛ بپرهیزید! از علمای بدکار، و از عابدان جاهل که ایشان فتنهاند!»

این سخن رسول (ص) از آن گفت که ms206 در مسلمانی هیچ فتنهای از آن این دو قوم بیشتر نیست؛ زیرا که عالم بدکار فرا میان علمای دیگر نتواند شد که بدکاری بر خود آشکارا کند، و اهل علم بنگذارند که او بدکاری کند؛ و در میان اهل فساد نیز نتواند شد که ملامت کنند. پس بنگرد هر کجا از این قرایی بیعلم، و اگر از این عابدی جاهل باشد، این عالم فاجر همه گرد آن چنان مردمان برآید، و آن عابد بر جهل را فتوی میکند که سخت نیکو میکند! آخر تو باری از این همه فسادهای ظاهر بازگشته و به عبادت خدای مشغول شدهای؟! بهتر از آن است که ایشان میکنند؟

و آن عابد نادان که کسی کار او را فتوی فراگردن گرفت- که این کار تو بهتر از آن دیگران است - آن قرای بی علم را خاص و عام چنان میان در بندند، و دیگر نادانان نیز بدان عابد قراء اقتدا فراکردن گیرند، که این خواجه امام نیک مردی است. بنگر! که فلان عابد قرا او را چگونه خاص و عامی میکنند؟! آن عالم پرعلم نیکوکار را در کنج خانگاهی، و یا در گوشه خانهای بباید نشست!

و این دو قوم کار بهمراد ابلیس فرا راندن گیرند، و اهل صلاح در آن متحیر و سرگردان شوند. چون بنگری فتنه این هر دو قوم به جمله اسلام در رسید. چون عالم بدکار خاص و عامی به دست آورد، که هرچه او میکند و میگوید ایشان میگویند: احسنت! زهی؛ خواجه امام! و این عابدان و قرایان جاهل، ایشان نیز دانشمندی فرادست آورند که هرچه آن قراء عابد میکنند، گویند: اینت! سره و مخلص مردمانی که ایشاناند! او را خود این همه دانشمندان و خواجه گان هیچ فرانیاید؛ احمقی این هر دو به اخلاص فراچشم مردمان میدارد، و ایشان را در آن پرورش میدهد! فتنهای در مسلمانی چه باشد از این عظیم تر؟!

قال رسول الله (ص) : یأتی ms207 علی الناس زهان یظهر فیه دین غیر دین الإشلام له تبتغن فیه ثلث خلال لأتوجد. قیل: یا رسول الله! وها الثلث؟ قال: لسان ضادق الأتوجد، وأخ فی الله لاتوجد، و دزهم حلال لأتوجد.

ترجمهآ خبر چنین باشد که مهتر (ص) گفته است که: «زمانهای در آید بر مردمان که ایشان دینی آشکارا کنند که نه دین اسلام باشد؛ اگر خواهی که در آن روزگار سه چیز یابی نیابی. گفتند: یا رسولالله! آن سه چیز چیست؟ گفت: «زبان راستگوی» نیابی، و «برادر راست» - که1 بازو سخن خدای و رسول و مسلمانی بازگویی نیابی1، و «درهم حلال» نیابی که از آن قوت حلال سازی؛ این سه چیز نیابی. تصدیق آن از کودکی ظاهر کنند، دینی که نه دین اسلام است. «زبان راستگوی» مینگر! تا چون است؟ که کم روزی و کم هفتهای باشد که این قوم که مردمان را سروکار بازیشان است چندان سوگند بخورند، و عهدها بکنند، و هم از جای برنخیزند تا همه را دروغ نکنند! اگر یکی بسیاری جهد کند، و نیکعهدی کند بوک یک هفته بردارد. آن زمان نشنیدی که میبینی، اکنون آن «برادر مسلمان» نیز بشنوا

چون کسی را باد فضل و لطفی از خزینهآ غیب بر او وزد، و بسیار دل گرد اهل صلاح بر آرد، تا کجا شوم تا مگر یک ساعت از این مشغله و ظلمات دنیا باز رهم؟! چون فرانزدیک یکی

بر این سخن مرا حکایتی یاد آمد: روزی از یاران معتمد سپهسالاری به لشکر خود باز رسید؛ تزدیک ما آمد. مرا گفت: مراکاری عظیم پیش آمد که از همه علماء، و مشایخ، و پارسایان سیر شدم! گفتم: سبب چیست؟ گفت: در سرای مستجب بودم؛ فلانی که او را شیخالشیوخ گویند، و فلانی که او را خواجه امام خوانند، ایشان درآمدند، و گفتند: نیک است که تو امروز در این جایی! که چند روز است تا این خواجه عمید ما را چیزی فرموده است، و امروز و فردا میکند، و به ما نمیرساند! از جهت ما شفاعت بباید کرد تا امروز ما را گسیل کنند، که ما یک ماه است تا این جا بماندهایم از جهت این حکایت! و امروز و فردا، و این ساعت و آن ساعت میکنند! اکنون ترا شفاعتی بباید کرد، تا ما را از بند این سخن بیرون آرند.

گفتم: نیک آمد - گفت: من در باب ایشان سخنی بگفتم؛ خواجه عمید مستجب گفت: هنوز ایشان را گسیل نکردهاند؟! مردی که موکل بود گفت: از آن جا که تو فرمودهای بسیار شکنجه ms209 کردیم؛ هیچ بنداد! گفت: بروید، و شکنجه سختتر کردن کنید! تا این خواجهامام، و این شیخ از بند بیرون آیندا

حفت: مکر شکنجه نه سخت میکنید؟! آن موکلان گفتند: شکنجه بر سرش نهادیم، و طشت پر آتش بر سینهآ وی نهادیم! ندانیم تا سختر از این چگونه کنیم؟!

یکی از یاران ایشان گفت: شکنجه توان کرد او را که به یک ساعت هزار دینار بدهد! مستجب گفت: این چنین فلانان! را چه گویم؟ سپهسالار گفت: من از آن جا برخاستم؛ گفتم: کاشکی من هرگز در این سرای نیامدی!

اکنون قوت علماء و مشایخ این چنین افتاده است! دینی دیگر مخواه که نه دین اسلام است هویداتر از این؛ این اخبار رسول (ص) از آن به ما رسانیدهاند تا بدان کار کنیم، نه برخوانیم و کار به مراد خویش کنیم!

قال رسول الله (ص): أوصیکن بتقوی الله والشفع والطاعة و إن کان عبدا حبشیا؛ فإنه من یعیش منکم بعدی یری اختلافا کثیرا. و إیاکم و محدثات الأمور فانها ضلالة؛ فمن أذرک ذلک الزهان فعلیکم بسنین و سنة الخلفاء الژاشدین المفدیتین.

پس مهتر (ص) ما را و جملهآ امت خود را وصیت چنین میکند، و میگوید که: «شما را وصیت میکنم به: تقوی، و پرهیز، و بترسیدن از خدای عز و جل، و به سمع و طاعت1 کارفرمانان و سلطانان روزگار1، و اگرچه آن کس باشد بندهآ حبشی؛2 زیراکه از شماکس است که بعد از من بکند اختلاف بسیار2. و بر شما باد! که بپرهیزید از نوآوردها؛ یعنی از کارهای دین که کسی نوبدعتی در دین بیارند. مگردید گرد آن، و بدان فرا مشوید، که آن همه ضلالت و بدعت است. هر که دریابد از شما آن روزگار، بر شما بادا بهسنت من، و بهسنت خلیفتان من: الراشدین المهدییین: آن صوابکاران راه یافته گان به راه راست. همی هر که هست: خواه شیخ باش، و خواه خواجهامام باش، و خواه ms210 صوفی باش، و خواه عارف باش، و خواه درویش؛ هرکه او نه بر راه رسول (ص)، و نه بر سنت صحابهآ وی، و آن خلیفتان او میروند، به حقیقت بباید دانستن که وی بر شاخی است از بدعت و ضلالت، و نه بر سنت است. کافر نگوییم؛ اما مبتدع و ضال و گمراه گوبیم، هم از آن نوع شاخهای است که گفته آمد. و بالله التوفیق، والحمدلله علی التحقیق، والحمدلله وحده.

در اینجا متن مصحح کتاب مستطاب: «کنوزالحکمة» به پایان رسید.

كنوز الحكمة

كنوز الحكمة

نبذة عن الكتاب

الفهرس