با مقدمه و تصحیح:

دکتر یوسف بیگ بابا پور و دکتر مسعود غلامیه

از مجموعهآ احیای میراث پزشکی، شمارهآ 48

ناشر: منشور سمیر

نوبت چاپ: اول - بهار 95

شمارگان: 250

بهاء: 4500000ریال

شابک: 7509-64-2_978-600

شکر و سپاس مر خالقی را که در خلقت انسان حکمت او بیپایان است، و حمد بیحد و درود بیعد مر پادشاهی را که نعم او و احسان او در حق ایشان بیرون از حد بیان است. گواه بر کمال قدزت او اصول و صورت ارکان است، و دلیل بر رحمت و رأفت او، احوال امزجهآ ابدان است. قادری که از کمال افاضت قوی و ارواح در اعضا جاری گردانید و صحت و مرض را به اسباب مقرر و مقدر داشت و از فضل بیمنتهای خود به تدبیر حفظ و رد صحت ارشاد فرمود؛ و خلعت «فصورکم فأحسن صورکم» بر قامت زیبای انسان انداخت و سماط «و رزقکم من الطیبات» جهت نزول1 ایشان مرتب ساخت؛ «ذلکم الله ربکم فتبارک الله رب العالمین».

و تحف تحیات و صلات صلوات مر ذاتی را که منهاج او اسباب قانون نجات و اشارات او ذخیرهٔ‌ تجلیات است و ارکان خمسهآ او ستهآ ضروریهآ زبدهآ غنی و منی است و چون سبعهآ طبیعی جامع مغنی3 و حاوی شفا است، أعنی سید کونین و خواجهآ قاب قوسین، مقصود «لولاک4 لما خلقت الأفلاک»، نگین خاتم هوما

پس بر هر شخص لازم است که به محافظت صحت حاصله و استرداد زایلهآ آن کوشد، تا از سعادت دارین و کمال در منزلین محروم نماند؛ و چون مزاج انسان بنابر اختلاف فصول وازمان وتغییر و تبدل مأکول ومشروب، فی کل الأوان، بر یک حال نمیماند، لاجرم آفریدگار تبارک و تعالی، در ضمن هر مصنوعی چندین هزار حکمت تعبیه فرموده و در هر ادویه فواید نامحصوره درج کرده، و هر دردی را دوایی آفریده و به استعمال آن امر فرموده؛ چنانچه در اخبار وارد است که موسی علیه السلام- در حالت مرض التفات به دوا تمیفرمود، ندا آمد که ای موسی! میخواهی که ابطلال حکمت ما کنی و غرایب اسرار ما را از خلق پوشیده داری؟! بعد از آن موسی علیه السلام- امت خود را به معرفت طب دلالت نمود و بدان امر کرد و نیز از حضرت رسالت پناه صلوات الله علیه و آله- نقل است که فرمود: «العلم علمان: علم الأبدان وعلم الأدیان»؛ وعلم ابدان را که اعلاها مرتبه و اسناها درجه است، مقدم داشته؛ زیرا که علم ادیان و اشتغال بدان موقوف است بر صحت بدن، و آن موقوف است بر علم ms002 ابدان؛ بنابراین مقدمهآ حکمای دهر و علمای عصر در ترتیب و تنقیح این علم سعی نمودهاند و در بیان ادویهآ مفرده و مرکبه نظر شافی و تأمل کافی کردهاند.

و چون اضعف عباد الله واعجز الناس، منصور بن محمد بن یوسف بن احمد بن الیاس فقیه احسن الله عواقب داریه وغفر له و لوالدیه - بدین اعلم] و مطالعهآ این قسم اشتغال مینمود، به خکم «خذوا العلم من افواه الرجال» در فواید و غرر فراید آن را از السنهآ اساتذهآ این فن میربود5 متوجه شد با قصور فکر و خمول ذکر و توزع خاطر و تفرقهآ باطن و ظاهر تا مختصری جامع و منتخبی نافع که در هر باب اشارتی رفته باشد و مفید خاص و عام و مطلوب طوایف انام گردد، تألیف کند. بعد الاستخاره من الله العلیم، در آن شروع نموده، و آن را در قید کتابت کشیده، به کفایهآ مجاهدیه موسوم کرد و دیباچهآ آن را مزین گردانید به القاب همایون اسکندر ثانی، واضع اساس جهان بانی، حامی قوانین ملک و ملت، ماحی قواعد ظلم و بدعت،

نظم

آن که از دور فلک اکنون غرض دوران اوست

کشف اسرار قضا موقوف بر فرمان اوست

عقل کل، طفل دبیرستان ابجدخوان اوست

جام جم رسمی ز عکس خاطر رخشان اوست

آیت نصرت همیشه همره یکران اوست

گوی دولت از قضا اندر خم چوگان اوست

السطان الاعظم الاعدل الاکرم، افتخار سلاطین العرب والعجم المبعوث فی عالم الملکوت، بغوث الامم، المؤید من السماء، المنصور علی الاعداء، راعی بلاد الشرق و الغرب، والی ممالک العزل والنصب، ظل الله فی الارض، مالک ازمنهآ البسط و القبض، لمجاهده السلطنهآ والدین سلطان زین العابدین]،

ستاره جیش زحل هیبت سهیل مکین شهابرمح سهاناوک هلال کمان

بزرگهمت و قدر و بلند افسر و تخت خجسته رایت و رای و گزیده نام نشان لازال فی عرصه الممالک مرفوع اللواء خلد الله ملکه وسلطانه - مظفر علی ms003 الاعداء، خورشید رأفتش بر مشارق ومغارب عالم درخشان است و سایهآ همای همتش بر جنوب و شمال جهان تابان، و کوس دولتش بر کنگرهآ قصر سعادت ششجهت و هفتاقلیم نواخته، و صیت معدلت و آوازهآ موهبتش در اطراف و اکناف ربع مسکون انداختهاند، و جناب سلطنت مآبش با شواغل جهانداری و دواعی کامکاری پیوسته اوقات شریف به تربیت اصحاب فضل و تقویت ارباب عقل و اعلام معالم دین واحیای قوانین سیدالمرسلین و تمهید قواعد دینی و تشیید مبانی یقینی و افاضت سجال نوال و اشاعت آیات افضال، مصروف گردانیده، لاجرم السنهآ ادانی و اقاصی6 و ناطقهآ مطیع و عاصی به ثنای فاتح این جاه و دعای صالح این درگاه جاری گشته، و امداد فتح و تصرت و اعداد بخت و دولت، لحظتا فلحظتا از حضرت صمدیت فایض شده، بنده نیز دست در فتراک سعادت زده، این بضاعت مزجات را وسیلهآ مرقی ترقی ساخته، و متوجه بارگاه کیوان رفعت شده، تا به نظر کیمیا خاصیت حضرت سلطنت پناه که صراف بازار خبرت و نقاد ارباب فطنت است، مشرف گشته، و به شرف قبول ممکن گردد. مأمول از کمال عاطفت آن که چون بر سهو و ذلل و نسیان و خلل این مقالت بیعمارت اطلاع افتد، اشارت رود تا بر قسم اصلاح مزتن فرموده، بر این کمینه مؤاخذه نفرمایند، و ذیل اغماض بر مزال اقلام اسبال [ارزانی] فرمایند. فإنی للخطایا معترف وبالتقصیر مقر8 وعیون الکرام عن المعائب مخفوظهآ والسنهم عن المساوی محفوظهآ وصلی الله علی محمد و آله الطیبین والمعصومین.

فن اول

در قسمین طب، یعنی نظری و عملی. قسم اول: در طب نظری، مشتمل بر مقدمه و چهار مقاله. مقالهآ اول: در اسباب مادی صحت، مشتمل بر چهار باب: باب اول: در ارکان. باب دوم: در ارواح. باب سوم: در اخلاط. باب چهارم: در اعضاء. مقالهآ دوم: در اسباب صوری صحت، ms004 مشتمل بر دو باب: باب اول: در مزاج. باب دوم: در قوی. مقالهآ سوم: در اسباب فاعلی صحت، مشتمل بر دو باب. باب اول: در اسباب ضروری، مشتمل بر شش فصل: فصل اول: در هوا. فصل دوم: در حرکات نفسانی. فصل سوم: در حرکت و سکون. فصل چهارم: در خواب و بیداری. فصل پنجم: در مأکول و مشروب. فصل ششم: در احتباس و استفراغ. باب دوم: در اسباب غیر ضروری، مشتمل بر دو فصل: فصل اول: در اسباب ملحقه به ستهآ ضروری. فصل دوم: در اسباب جزئیه. مقالهآ چهارم: در احوال و اعراض و علامات، مشتمل بر دو باب:

مقالهآ اول: در ذکر بعضی ادویهآ مفرده، مشتمل بر هفت باب: باب اول: در طبایع و تأثیرات ادویه. باب دوم: در حبوب.

و این علم منقسم به دو قسم است، از برای آن که اگر مفید اعتقاد است به اموری که مجرد است از بیان کیفیت عمل آن را نظری گویند؛ چنانچه علم به ارکان که چهار است و امزجه که نه است؛ و اگر مفید اعتقاد است به اموری چند با بیان کیفیت عمل، آن را عملی گویند؛ چنانکه تصرف در اورام مثلأ به اعتبار زمان و وقت جهت ردع و تحلیل، چنانچه گفته شود.

پس این عمل منقسم به دو قسم شود: علمی نظری و علمی عملی؛ و چون معرفت موضوع هر علمی بعد از علم به ماهیت او سبب زیادتی ms007 شعور است بدان علم، و موجب امتیاز مسایل آن علم میشود از غیر او، علما را عادت بر آن جاری شده است که بعد از بیان ماهیت، موضوع را بیان میکنند، تا از دو جهت شعور بر آن حاصل شود. پس از این جهت موضوع هر یک از این قسمین اینجا مذکور میشود و معلوم شده که موضوع هر علمی آن است که بحث کنند از عوارض ذاتی

پس بدان که موضوعات قسم نظری این علم بدن انسان است از جهت صحت و مرض و احوال و دلایل، از برای آن که طبیب بحث از عوارض ذاتی این امور می کند، از آن جهت که منسوباند به صحتی که غایت مطلوب این علم است؛ و موضوعات قسم عملی تصرف است در اسباب ستهآ ضروری و تدبیر آن، و اعمال بدو، علاج به ادویه، و هر یک از این به حسب احتیاج طبیب بدان گفته شود، ان شاء الله تعالی، و چون اصل عمل، [علم] است وعمل بیعلم کلاعمل است، شروع کنیم در قسم علمی طب، متوکلا علی العلیم الحکیم.

چون مقصود بالذات از این علم محافظت صحت حاصله و استرداد زایله است، و حفظ شیء بعد از علم به آن لاشیء بود، علم به اسباب آن و معرفت او در بیان احوال بدن گفته خواهد شد؛ و چون معرفت هر شیء تحقیق وجود آن شیء باشد، حالی اسباب آن بیان کرده شود. اما بعد از معرفت سبب مطلق، چه معرفت عام مقدم بر معرف خاص است، پس بدان که سبب در غرف عام آن چیز را گویند که بدان تواصل کنند برای حصول امری دیگر و در غرف خاص که اصطلاح حکما است، ما یتوقف علیه الشیء ms008 بود، اعم از آن که برای ماهیت بود یا از برای وجود، این سبب بر چهار قسم است؛ زیرا که سبب در مسبب داخل بود، یا خارج اگر داخل بود بالقوه، آن را سبب مادی گویند، چون چوب نسبت با سریر؛ و اگر داخل بود بالفعل، آن را سبب صوری گویند، چون صورت سریر مربع باشد یا مسدس؛ و اگر خارج باشد از مسبب، اگر موجد اوست، آن را فاعلی گویند، چون نجار؛ و اگر ایجاد برای آن است، آن را سبب غایی گویند، همچون جلوس بر سریر.

چون این معنی در ذهن مقرر گشت، بدان که اسباب مادی9 صحت اسبابی است که صحت10 در آن مقرر میشود؛ و این یا مرکب بود یا بسیط. اگر بسیط است، ارکان باشد، و اگر مرکب است، یا غلیظ بود، و آن اعضا است، یا لطیف و آن ارواح است، و یا متوستط و آن اخلاط است، و اسباب صوری صحت اعتدال مزاج بود و قوی که بعد از او حادث شود، و التیام اعضا که عبارت از عدم تفرق اتصال و سوء ترکیب است.

و اسباب فاعلی صحت، اسبابی است که اگر بر وجه مشاکله و اعتدال وارد گردد، حافظ و موجب صحت بود و الا موجب مرض؛ و این امور اگر محتاجالیه بود، در جمیع زمان، جمیع افراد بر آن محتاج باشند، آن را ستهآ ضروریه گویند؛ و اگر بعضی افراد محتاج باشند، بدان جنسیه گویند و اگر بعضی زمان جمیع افراد بدان محتاجاند، اسنان، و اگر بعضی افراد ادر بعضی زمان بدان محتاج باشند]، صناعات و عادات اخوانند]، و اگر محتاجالیه نباشد واردات خارجی و اسباب غایی صحت و سلامتی افعال است که از قوی حاصل شود، یعنی سلیم و صحیح صادر شود و وقوع آن از هر عضوی بر وجه اعتدال بود و سبب غایی در ذهن مقدم بود و در وجود مؤخر

وآن را ms009 اصول و عناصر واسطهآ اسطقستات گویند، و آن اجسامی چند بسیط است که اجزای اولی بدن انسان و غیر آن از مرگبات شود، و آن چهار است؛ زیرا که یا متوجه مرکز است یا متوجه محیط و به تقدیرین، یا طالب غایت بود و یا طالب آنچه طالب غایت محیط بود، آتش است و طبع او گرم و خشک و محل او بالای دیگر ارکان بود؛ چنانچه محدب کرهآ آتش مماس مقعر فلک قمر باشد، و فایدهآ او در مرکبات انضاج و تلطیف و کسر برودت عنصرین باردین و تفریق مختلفات وجمع متماثلات بود، و آنچه متوجه جهت محیط است، نه غایت آن هواست، و طبع او گرم و تر بود، و فاندهآ آن در مرکبات تخفیف و تخلخل است و محل او زیر کرهآ آتش؛ و آنچه متوجه جهت مرکز آب است، و طبع او سرد و تر است، و فایدهآ او در مرکبات سهولت قبول اشکال و ترک آن است و محل آن زیر کرهآ هوا است؛ و آنچه طالب غایت مرکز بود خاک است و طبع او سرد و خشک است و فایدهآ آن در مرکتبات حفظ اشکال و هیأت و امساک او بود.

در غرف اطباء روح جسمی است لطیف بخاری که از لطافت اخلاط در دل به حسب امتزاجی مخصوص11 متکون شود و به واسطهآ شرایین به اعضا منتشر شود، و اعضا را به دو حیات و استعداد قبول حس و حرکت و تغذیه و تولید حاصل گردد، آن را روح حیوانی گویند و قوت حیوانی بدو قایم بود، و از این روح چون بعضی به دماغ رسد کیفیت دیگر پذیرد به واسطهآ محل، او را مزاجی دیگر حاصل شود، و آن را روح نفسانی گویند، و قوت نفسانی بدو قایم بود؛ و مراد از این روح نه نفس ناطقه است، چنانچه در کتب الهی مراد به روح نفس است واین روح مفید ms010 حس و حرکت باشد، چون بعضی دیگر به کبد رسد، او را کیفیتی دیگر حاصل شود، و آن را روح طبیعی گویند؛ و قوت طبیعی بدو قایم بود، و از او تغذیه و تمنیه و تولید حاصل گردد. پس به حقیقت و به قول معلم اول و محققان و حکما، یک روح است که در هر محلی و مظهری از او اثری و صورتی پیدا میشود و به حسب ظاهر وقول اطبا این است که هر یک به استقلال روحیاند، و الله تعالی علیم بما خلق لما خلق.

و هضم دوم، در کبد است و آن عبارت است از استحالهآ کیلوسی به اخلاص خلاصهآ آن به آورده و فضله که مایده است، به طریق گلیه و مثانه مندفع گردد و آن را بول گویند.

هضم سوم، در عروق است و آنعبارت است از استاحلهآ اخلاط به اعضا به حسب مزاج فقط.

هضم چهام، در اعضا است و آن عبارت است از استحالهآ رطوبت و ماده که مشابه اعضا شود به اعتبار هیأت و صورت، هر دو معتدل شود بالفعل، هر یک از اعضا در قوام تام، و فضله این دو هضم، به مثل عرق و وسخ مندفع گردد. ms011

پس عمل هضم دوم، ایجاد رطوبت اولی است که عبارت از اخلاط اربعه است و عمل هضم سوم ایجاد رطوبت ثانیه است از ماده و معمول خود، و این رطوبت یا

یکی، آن که در عروق صغار دقاق موجود است اجهت سقایت اعضا اگر مجاور آن باشد در حال احتیاج].

دوم، آنکه مستحیل شود به جوهر عضو به حسب مزاج.

سوم، آن که به منزلهآ طل در اعضا منتشر است.

چهارم، آن که التیام والتصاق اعضا به واسطهآ آن است.

اکنون بدان که خلط، جسمی رطب سیال است کیلوس اول بدان مستحیل نشود، و آن چهار است؛ زیرا که آنچه نضج تمام یافته است، آنچه از او طافی بود، صفراست، و آنچه راسب شود، سوداست، و آنچه متوسط بود و نضج یافته باشد، خون، و آنچه نضج تام نیافته باشد، بلغم. و هر یک از این لاخلاط] چهار طبیعی بود، اما خون طبیعی، رنگ او سرخ و طعم او شیرین و طبع او گرم وتر بود و تغذیهآ جمیع بدن بدو باشد تنها یا با قسطی از اخلاط دیگر؛ و غیر طبیعی از او، یا به نفس خود فاسد شده باشد یا به سبب واردی و بر تقدیرین نه با سودا و نه با بلغمیه مایل بود؛ اما بلغم طبیعی طعم او مایل به شیرینی و طبع او سرد و تر بود؛ و فایدهآ آن، آن است که در جمیع بدن موجود باشد و در وقت فقدان غذا مستحیل به خون گردد و غذای بدن شود و از آن جهت او را مفرغه نیست و با خون در جمیع بدن جاری است؛ و فایدهآ دیگر، آن که با خون ممتزج گشته، غذای دماغ ms012 شود. و بلغم غیر طبیعی به اعتبار قوام پنج است؛ زیرا که اگر متفقالقوام بود، یا رقیق بود و آن را مائی گویند، یا غلیظ بود و این غلیظ اگر در او رطوبتی مانده باشد، زجاجی گویند، و اگر رطوبت به تحلیل رفته باشد، حصبی گویند، و اگر مختلف القوام باشد، اگر اختلاف او محسوس بود، مخاطی گویند و اگر غیر

و قسمی دیگر، به مراره ریزد، جهت غسل امعا و تنبیه بر دفع براز. و صفرای غیر طبیعی، آنچه در نفس خون فاسد شده باشد، اگر در جگر بود مرارهآ دموی گویند، اگر در معده محترق شده باشد کرآثی گویند، و کراثی چون محترق شود زنگاری گویند، و او به منزلهآ سم باشد؛ و آنچه سبب واردی متغیر شده باشد اگر وارد بلغم رقیق بود، مرهآ صفرا گویند؛ و اگر بلغم غلیظ محی و اگر سودا بود، صفرای رسوبی، اما سودای طبیعی دردی خون طبیعی است، و طعم او به عفوصت و حموضت نایل باشد و طبع او سرد و خشک است و او در جگر به دو قسم شود: قسمی با خون به عروق رود جهت تمیین و تغلیظ دم و غذای بعضی اعضا مثل عظام شود، وقسمی به طحال رود جهت تنبیه و دغدغهآ غذا به معده ریزد، و غیر طبیعی از او هر خلطی باشد که محرق شود، اگر چه سودای طبیعی بود، آن را رمادیه و مرهآ ms013 سودا گویند؛ والله أعلم و أحکم.

بدان که اعضا عبارت است از اجسامی چند غلیظ که از امتزاج اخلاط حاصل شود و ارسطو بر آن است که اول عضوی که متکون میشود دل است و بعضی گفتهاند که دماغ و بعضی گفته جگر، و بعضی دیگر بر آنند که چون مادهآ زرع به مستقر رسد، در او غلیانی پیدا شود و چهار نقطه در آن پدید آید: یکی، در محل دل، و یکی در محل جگر، و یکی در محل دماغ، و یکی دیگر بر همه محتوی گردد؛ اما تقسیم اعضا بر دو وجه کردهاند:

یکی، آن که عضو یا معطی مطلق بود، چون دل به مذهب بعضی، یا قابل مطلق، همچون لحم، یا معطی و قابل، همچون کبد، یا نه معطی و نه قابل، همچون عظام.

و وجهی دیگر آن که اعضا یا رییس بود یا خادم رییس، یا مرئوس یا نه رییس بود و نه مرئوس و نه خادم رییس؛ و رییس به حسب بقای شخص سه است: دل و دماغ و کبد، و به حسب نوع همین سه است: یا انثیین که بدان مخصوص است؛ زیرا که اگر مبدأ قوتی است که محتاج الیه است در بقای شخص، یا نوع چون دل

و جمیع اعضا یا بسیط بود و آن را اعضای متشابه الاجزاء گویند، یا مرکب بود و آن را اعضای آلی خوانند، و بیان هر یک در فصلی گفته شود.

لاقسام آن] ده است:

اول، عظم است و آن اساس بدن و وعای حرکات بود و اقسام آن بر سبیل اجمال یاد کرده شود.

اما جمجمه، کاسهآ سر، مخلوق است از هفت عظم، چهار به منزلهآ دیوار، یکی به منزلهآ سطح که آن را قاعدهآ دماغ گویند، و دو به منزلهآ سقف که آن را قحف خوانند. و فک اعلی مرکب است از چهارده عظم که عظام حنک و جبهه و چشم و گوش است. و انف از دو عظم مرکب است و در میان لانف] غضروفی است که او را به دو قسم می کند.

و فک اسفل مرکب از دو عظم. و در فکین سی و دو دندان مرکوز است از فوق دو ثنیه و دو رباعی از جهت قطع اشیا، و دو ناب از جهت کسر، و از هر جانبی پنج ضرس جهت طحن؛ و در اسفل مثل این بود. و عنق، مرکب است از هفت عظم که آن را فقرات عنق گویند، و بعد از او دوازده فقر ظهر، و بیست و چهار ضلع که از طرفین در آن مرکوز است، و بعد از او فقرات قطن و آن پنج فقره است، و بعد از او سه فقره عجز است و بعد از او سه فقره عصعص است و ترقوه دو عظم است؛ و از آن سینه هفت عظم که آن را عظام قص خوانند و در آخر آن محاذی فم معده عظمی غضروفی است که آن را عظم خنجری گویند. و عانه دو عظم است از طرفین به هم متصل و آن را چهار جزو است: جزو قدام را عظم العانه گویند وجزو خلف را عظم الورک وجزو طرف وحشی را خاصره ms015 گویند و مرقفه و جزو اسفل انسی را حقورک.

نظم

عدد عظم خواهی که بدانی به یقین میبرون آید از آنجا که برون میآید

چیه*

[عدد استخوان به وجه صحیح از حرم صید کن بدان تشریح]

دوم، از اعضای مفرده، غضروف است، و آن جسمی است شبیه به عظم، اما از او سستتر است و فایدهٔ‌ آن منع اصطکاک عظمی به عظمی بود و به تدریج ترکیب اعظای صلبه بالتینه وقایم مقام عظم است در عضوی که عظم در او مفقود باشد.

سوم، عصب است، و آن جسمی است لین در حس و انعطاف و صلب در انفصال، و فایدهآ او بالذات افاضت حس و حرکت بود، اما بالعرض سد و توثیق اعضا.

و عصب دو نوع است: نوعی از دماغ رسته است، و آن هفت زوج است که حواس ظاهر و باطن و حرکت اعالی اعضا بدان حاصل است؛ و نوعی از نخاع رسته

چهارم، عضل است، و آن عضوی است مؤلف از لیفات عصب و وتر و شظایایی که به رباط با هم منتسج گشته و فرج و خلل او محشو به لحم است و غشایی به او محیط شده، و فایدهآ آن تحریک اعضا است به واسطهآ تشنج و استرخای آن، و عضل اگرچه مرکب است، اما او را از اعضای مفرده شمردهاند.

پنجم، وتر است، و آن جسمی است که مشابه جوهر عصب است و به اطراف عضل و اعضا متصل است جهت تحریک اعضا.

ششم، رباط است، و آن جسمی است شبیه به عصب، اما بیحس است و فایدهآ او ربط کردن عظمی به عظمی یا عضوی به عضو دیگر بود و آن را عقب نیز گویند.

هفتم، شریان است، و آن عروق متحرکه باشد و مخلوق از لیف عصب بود و از بطن ایسر قلب رسته و در حرکت انبساط و انقباض تابع او است و فایدهآ او ایصال13 روح حیوانی است به جمیع بدن؛ و شرایین دو طبقه باشد الا شریان وریدی که یک طبقه است و به ریه میرود.

هشتم، ورید است، و آن عروق ساکنه است که از محدب جگر رسته است و روح طبیعی به جمیع بدن14 میرساند و تغذیه و تمنیه از آن حاصل میشود؛ و مجموع آورده یک طبقه بود، الا ورید شریانی که دو طبقه است و به ریه میرود.

نهم، غشا است، و آن جسمی است عصبانی از لیفات منتسج گشته، جهت حفظ شکل و هیأت اعضا و تشدید و توثیق و اشتراک آن با دیگر اعضا و افاضت حس در اعضای عدیمهآلحس مثل کبد وطحال، واین نه قسم از منی متکون شوند و چون منفصل گردند، التیام نپذیرد، مگر بعضی از آن در محل طفولیت؛ و

دهم، لحم است، و آن عضوی است که از دم طبیعی متولد شود و فرج و خلل اعضا را مملو و محشو گرداند، و عاقد او حرارت بود، و بعضی بدین اقسام شحم و سمین و شعر و ظفر ضم کردهاند و از اعضای مفرده شمردهاند، و در آن نظر است؛ زیرا که شحم و سمین داخل لحماند و شعر و ظفر از زواید فضلاتاند.

و جلد مرکب است، نه مفرد، و بیان هر یک گفته آید. اما شحم، جسمی است ابیض که از مادهآ مائی و دم در اعضای عصبانی مثل ثرب و امعا متولد شود و به واسطهآ برودت محل منجمد گردد و عاقد او برودت و سمین به مثابهآ لحم است و از دمی دسم متولد شود و آن همچنان مرکب است از لحم وشحم.

و شعر، جسمی است که از بخار دخانی متولد شود و طبیعت به حسب فضله آن را دفع کند به طریق مسام، و بعضی از شعر زینت را بود مثل حاجب و لحیه، و در بعضی زینت و وقایه را همچون موی سر و مژه. و ظفر، جسمی است غضروفی عدیم الحس که متصل است به سلامیات15 انمله، و فایدهآ آن از حک و لفظ و مانند آن مخفی نیست.

و جلد، جسمی عضوی است امنتسج] از لیفات و شظایای عصب و خلل آن به لحم محشو شده، وهمچون غشایی بود جمیع بدن را، وفایدهآ آن حفظ شکل و هیأت و افادهآ حس و ادراک ملموسات بود.

و او را عضای آلی گویند، از آن جهت که بعضی آلات حیات و تنفس است و بعضی آلات غذا و بعضی آلات شعور وبعضی آلات تناسل.

اما اعضای حیات و تنفس ، قلب، ریه و حجاب است.

قلب: اشرف اعضا و رییس مطلق و محل ms018 روح حیوانی بود و او مؤلف است از لحم صلب و اصناف لیفات و غشای غلیظ بر آن محتوی که آن را غلاف قلب گویند و شکل او صنوبری است و قاعدهآ او از بالاست و آن غضروفی است و به رباطات وثیقه مربوط و محل دل میان سینه است مایل به طرف چپ، و او را دو بطن است: بطن ایمن محاذی کبد است و در او خون بیشتر از روح بود، و از کبد، وریدی بر او متصل است جهت رسانیدن خون لطیف؛ و بطن ایسر بزرگتر است و در او روح بیشتر از خون بود، و آن را شغاف قلب گویند، و از او دو شریان طالع شده است: یکی شریان وریدی که به ریه میرود جهت جذب نسیم از او و رسانیدن دم لطیف بر او؛ و یکی دیگر شریان بزرگ است که اصل جمیع شرایین بود و آن را ابهر و اورنطی گویند؛ و میان این دو بطن، منفذی هست همچون قمعی برای تلطیف دم که از بطن ایمن به بطن ایسر میرود و آن را دهلیز خوانند و از طرفین قلب قریب به قاعده، او را موضع دخول دم اخوانند] و از موضع دخول نسیم دو زایده است که آن را ادنی قلب گویند، [در حالت انقباض مسترخی شوند و در حالت انبساط کشیده شوند و این هر دو جذب دم و نسیم میکنند و به قلب میرسانند].

حجاب: عضوی است مرکب از جوهر لحم وغشا و عصب حستاس محرکه و ممد ریه است در انقباض و انبساط و حاجز است امیان آلات غذا و آلات تنفس].

و ریه: مخلوق است از لحم و ردی سخیف و از شعب شریان وریدی و شعب ورید شریانی و شعب قصبهآ ریه و غشای ذوالحس بر مجموع کشیده، و او به دو

آلات حلق: اما حلق، عبارت است از جمیع مجرمین که آن مری و قصبهآ ریه است، و ذکر مری در اعضای غذا کرده شود؛ و قصبهآ ریه، عضوی است مزماری شکل مؤلف از غضاریف و غشایی بدان کشیده و او را قدام17 مری نهاده است و فایدهآ آن تنفس است که عبارت از جذب نسیم و دفع بخار بود، و بالای او حنجره است و آن عضو غضروفی است که آلات اتمام صوت و حصر نفس بود و او مرکب است از سه غضروف: یکی از طرف قدام که آن را ذرقی و ترسی18 نیز گویند، و دو دیگر از طرف خلف که مایل مری باشد، و این دو کوچکترند، یکی را نام نیست و یکی را مکبی گویند، برای آنکه در حالت بلع [غذا] بدان میافتد تا چیزی در قصبهآ ریه نرود و انفتاح و انغلاق حنجره بدو حاصل میشود، در جوف حنجره جسمی است شبیه به لسان مزمار که انضمام و انفتاح پذیرد و صوت بدان حاصل شود.

لقات: عضوی است لحمی صنوبری شکل از بالای حنجره آویخته و فایدهآ آن تصفیهآ هوا بود از دخان و غبار و ممد صوت باشد؛ و لوزتین، دو عضواند از لحم عصبانی شبیه به غده که از اصل عصبه که شبیه به دو سر پستانند و ادراک روایح بدیشان حاصل شود.

اما آلات شعور: دماغ و چشم و گوش و بینی

دماغ: عضو رئیس و محل روح نفسانی بود و او مرکب از مخ و آورده و شرایین و قشای رقیق که ملاقی نفس او است و غشای صلب که همچون بطلانهآ این غشا است و مماس قحف است؛ و ms020 شکل دماغ مثلثی مخروط بود و قاعده و مقدم رأس است و آلین از مؤخر است؛ زیرا که منبت اعصاب حس است و رأس او مؤخر دماغ است و او صلب بود؛ زیرا که محل اعصاب حرکت است و دماغ از جهت عرض که از طرف پیشانی بود، تا پس هر سه قسم میشود، و آن را بطون دماغ گویند؛ و اوسع بطون، بطن مقدم است و در زیر بطن اوسط تجویفی است که آن را معصره گویند، فضلات دماغی آنجا جمع میشود؛ و به حنک فرود میآید؛ و غشایی که مماس جوهر دماغ است، مانند تزارید و غصون بر هم افتاده، و از آن صورتی همچو کرمی پیدا شده، به واسطهآ حرکت انبساط و انقباض شرایین، آن نیز متحرک است.

نخاع: مشابه جوهر دماغ است و خلیفهآ او است و او را سه غشا است و او همچون دنبالهآ دماغ بود که در نقرات منحدر شده، به عصعص رسیده.

چشم: از اعضای شریفه است و مرکب است از سه رطوبت و هفت طبقه و در او اعصاب و شرایین و آورده متفرق شده.

قطعه کرد آفریدگار تعالی به لطف خویش

چشمت به هفت پرده و سه آب منقسم صلب و مشمیه و شبکه، زجاجی و پس جلید

پس عنکبوت و بیض و عنب قرن و ملتحم طبقهآ اول را که مماس هوا بود، ملتحمه گویند، و جوهر آن لحم دسم است و متصل به عضلات متحرکه.

و به حقیقت ابصار به رطوبت جلیدی حاصل میشد و باقی آلات و معدات اویند؛ چه، رطوبت بیضی حافظ او است تا به واسطهآ او اشعه دفع و در جلیدی منطبق نگردد که موجب اضرار او شود؛ و زجاجی معد او است؛ و طبقات از قدام و خلف همچو وقایهآ او؛ فتبارک الله احسن الخالقین.

گوش: عضوی غضروفی است و هوای متموج در او مجتمع میگردد و در ثقبهآ عظم حنجری نفوذ می کند و چون مصادم عصبه میشود که در صماخ مفروش است، وقت سامعه در او، ادراک اصوات حاصل می گردد.

و بدان که منخرین چون به بالای بینی رسند، به دو تجویف منقسم میشوند: قسمی به اقصای فم منتهی شود جهت تنفس و استنشاق هوا، و قسمی به عظامی که شبیه به مصفات است، منتهی گردد جهت دفع فضلات دماغ، و تأدیه روایح

اما اعضا و آلات غذا: اول آن مجرای دهن است که فایدهآ آن ظاهر است و دندان سحق و طحن در او موجود بود.

زبان: مؤلف از لحن ابیض وشرایین و آورده و اعصاب ودر اصل او قطعه لحم غددی است جهت انسکاب لعاب تا به مطعوم مختلط گردد و زبان در اساغت و ازدراد و ms022 تعلب ممضوغ و ممد فم است و حس ذوق و تلکم بر او حاصل شود. لب: مخلوق است از عصب و لحم و شریان و ورید و فایدهآ آن ستر دهن و حفظ ممضوغ وحبس لعاب واعانت تکلم است. مری: مرکب است از لحم و غشا و دو طبقه است و متصل به نهایت فم و بدایت معده و چون برابر عظم حنجری رسد، فراختر گردد و آن را فم معده گویند و حس او بهغایت بود. معده: دو طبقه است، داخل آن عصبانی جهت حس و خارج آن لحمانی جهت مدد هضم و مکون حرارت و از فم معده به تذریج فراختر گردد19 تا به نهایت او که نزدیک ناف است و بر شکل کدویی باشد و غذا در او مستحیل به کیلوس شود.

امعا: مخلوق است از اغشیه و آورده و شرایین و لیفات عصبانی، و امعا شش قسم است:

اول آن اثناعشری گویند، متصل به قعر معده بود و بوابش نیز گویند؛ زیرا که در وقت هضم متعلق بود و چون هضم تمام شود، منفتح گردد.

و دوم را صایم گویند و آن بعد از بواب است و عروق ماساریقا از او نیز جذب الطیف کنند و صفرا از مره بدو منصب شود.

جگر: عضوی رییس است و جوهر او لحمانی بود و بی حس و غشای ذوالحس مجلد او شده و محل او طرف ایمن است و محدب او به رباطات قوته به اضلاع مربوط است و مققر او مماس طرف ایمن از قعر معده است و آن را پنج زایده است به منزلهآ پنج اصبع بر معده محتوی شده و از مققر کبد عرقی رسته است که آن را باب گویند، بعضی در نفس کبد منشعب شده است و بیرون آمده جهت جذب غذا و آن را ماساریقا گویند از معده و بعضی از امعا لطیف غذا جذب کنند و در شعب داخله جمع گردانند تا نضج یابد و اخلاط از هم ممیز شود؛ و از محدب کبد، عرقی رسته که آن را اجوف گویند و بعضی از شعب او در نفس کبد متفرق شده است جهت جذب دم و آنچه از او خارج شده است، اصل آورده است و به دو قسم شده: قسمی صاعد و به اعلای بدن منشعب گردد و بعضی هابط گردد و به اسافل بدن متفرق شود.

مراره: عضوی عصبانی است، همچون کیسی و فم آن به مققتر کبد متصل است جهت جذب صفرا و از او رگی بیرون میآید و به دو قسم میشود، قسمی به معای صایم متصل شود جهت رسانیدن صفرا بر او و قسمی به قعر معده متصل است جهت انصباب صفرا به او.

طحال: عضوی لحمانی است بر شکل زبانی و محل او جانب ایسر است، محدب او مماس اضلاع و مقعر او مماس قعر معده است و عروق و شرایین در او منتشر است و او را دو مجراست: یکی متصل به کبد جهت جذب سودا از او، و یکی متصل به قعر معده جهت انصباب سودا بدو.

کلیه: عضوی است مؤلف از لحم غلیظ و شرایین و غشای غلیظ و حساس بر آن محتوی شده و ms024 آن مانند نیمهآ دایرهای است و کلیه دو است و به رباطات قویه به طرفین صلب مربوط است و کلیهآ یمنی بلندتر از یسری بود و فایدهآ ایشان آن است که فضلهآ کبدی بر ایشان ریزد و دمویتی که در آن باشد جهت غذای خود جذب کند و باقی به مثانه ریزد.

مثانه: کیسی است بلوطی شکل مؤلف از لیفات، و دو طبقه است و بول در او مجتمع میشود و به قبل مندفع می گردد و او را غنقی است که بول بدان طریق دفع شود.

و اما اعضایی تناسل، انثیین وقضیب و رحم است.

انثیین: مرکب است از لحم سفید غددی و در او منافذ بسیار است و آورده و شرایین و اعصاب بدو متصل است و غشایی بدو کشیده و منی لاز فوهات این عروق به انثیین میریزد و] در او جمع میشود و نضج مییابد و به واسطهآ بیاض اجوهر] انثیین سفید می گردد، همچنان که در پستان دم طمث شیر می گردد و منی از فضلهآ هضم رابع متولد شود و به انثییند آید تا او را صلاحیت تولید و استعداد آن حاصل شود، و انثیین رجال، بزرگ و ظاهر و مستدیر بود و انثیین نسا صغیر و پهن باشد و در طرفین فرج پنهان بود.

قضیب: مرکب است از اعصاب و شرایین و آورده و خلل آن به لحم محشو شده است و در او مجرای بول و منی و وذی است و او از عظم عانه رسته است و

رحم: عضوی است مؤلف از لیفات عصبانی و دو ms025 طبقه است و او همچون قضیبی مقلوب است و موضع او ورای مثانه و قدم امعای مستقیم بود و فوهات عروق بدو متصل شده است، جهت دفع فضلهآ طمثی و تغذیهآ جنین؛ و او را مجرایی هست محاذی فم فرج برای خروج طمث و جنین از او و وصول منی بدو لو در فم رحم غشایی است رقیق که ازالهآ بکارت از آن کنند] و رحم در حالت علوق منضم میشود و در حالت ولادت فراخ میگردد و فضلههآ طمثی در حال آبستن غذای جنین میشود و در حالت رضاع متسحیل به شیر گردد؛ و رحم را شوقی به جذب منی هست و از این جهت در وقت مجامعت مایل میشود به طرف فرج و منفعت رحم آن است که منی در او قرار گیرد و جنین از او متولد شود.

کیفیت تولد جنین:

بدان که منی مرد و زن اگر باهم در رحم قرار گیرند و از جمیع سوءالمزاج خالی باشد، و رحم صحیح و نقی بود و از واردات خارجی و اسباب مادی هیچ مانعی نباشد، تا از قوهآ عاقده که در منی مرد است و از قوهآ منعقده که در منی زن است، در آن امتزاجی پیدا شود، و چهار نقطه مانند حبابی در او پیدا شود: یکی در محل دل و یکی در محل دماغ و یکی در محل جگر و یکی بر مجموع محتوی شود و حافظ حرارت غریزی و ذاتی21 اعضا بود و فوهات عروق بدو متصل گردد تا از آن مجری غذا به جگر طفل رساند و این را حالت اولی گویند و به هفتهای تمام شود، و بعد از آن ظهور نقطههای سرخ در آن پیدا شود و منافذ عروق پدید آید و به سرهآ جنین خون طمث جاری گردد و این را حالت ثانیه گویند، به چهار روز تمام میشود و بعد از آن علقه شود و آن را ms026 حالت ثالثه گویند، به شش روز تمام شود و بعد از آن مضغه گردد و بعضی اعضا از هم متمیز گردد و قسطی صالح از دم حیوانی و طمثی بدو مترشح گردد و مستعد آن شود که از واهبالصور - تعالی و تقدس - روح حیوانی بدو مفیض شود و آن را حالت رابعه گویند، به دوازده روز تمام شود؛ و بعد از آن مزاج ذکوری و اناثی ظاهر شود و اعضای اصلی تمام شود و آن را حالت خامسه گویند، به سه روز تمام شود؛ و بعد از آن اعضا تمام خلقت شود و عروق و مجاری و مفاصل به ظهور پیوندد و این را حالت سادسه گویند، در پنج روز تمام شود.

و این حالت مذکوره، در ذکران به مدت اقصر باشد و در آناث به مدت اطول؛ چنانچه گویند خلقت پسر به سی تا چهل روز تمام شود و از آن آناث به چهل روز تا پنجاه روز؛ و بعد از آن نمو22 یابد تا مدت شش ماه که اقل مدت حمل است و جنین در ضعف ایام تمامی خلقت متحرک شود و در سه ضعف ایام حرکت به

و آن کیفیتی است ملموسه که از امتزاج ارکان حادث شود به واسطهآ فعل و انفعالی که میان صورت و مواد متضاده24آ ارکان واقع شود، به حیثیتی که حدت و صولت صورت هر یک از یکدیگر منکسر شود و کیفیتی متوسط حاصل شود که آن را مزاج گویند؛ و آن کیفیت یا در حالت25 وسط افتاده باشد، چنانکه هیچ طرف از کیفیات مایل نباشد، آن را معتدل حقیقی گویند؛ زیرا که حقیقت اعتدال این باشد و معتدل بالفرض گویند؛ برای آن که وجود او در خارج محال است؛ و یا آنکه مایل باشد به کیفیتی از کیفیات؛ و این قسم خالی نیست که یک طرف مایل بود، یا به دو طرف، و آنچه به یک طرف مایل بود، چهار قسم است: احر مماینبغی، یا ابرد، یا ایبس، یا ارطب؛ یا به دو طرف مایل بود و این نیز چهار قسم است: احر و ابیس، احر و ارطب، ابرد و ایبس، ابرد و ارطب، و این قسم را غیر معتدل گویند؛ زیرا که خارج از اعتدال حقیقی است؛ و این کیفیت ملموسه که به این نه قسم آمده است، به حسب اعتدال و عدم اعتدال به اعتبار قسمت اقلی است.

اما اعتدالی که مبحوثمنه اطبا است و پیش ایشان معتبر، آن است که بر هر مرکبی از ارکان قسطی از این کیفیت که نسبت به این مرکب اولی و آلیق بود متوفر و محصل گردد برای عدل در قسمت و نسبت؛ ms028 و این اعتدال نه از تعادل و تکافو مشتق است؛ همچنان که در قسمت عقلی، بلکه از عدل در قسمت مشتق است و این اعتدال را هشت اعتبار26 عارض شود؛ زیرا که اعتدال به حسب نوع بود، مثل اعتدال انسان، یا به حسب صنف بود، مثل ترکی و هندی، یا به حسب شخص از هر صنف که باشد، یا به حسب عضو همچون اعتدال جلد، و هر یک از این به قیاس یا داخل بود یا خارج. پس به اعتبارات ثمانیه متصور شود. و اما علما را اختلاف است که اعدل اصناف کداماند؛ شیخالرییس بر آن است که مکان خط استوا اعدل اصنافند؛ زیرا که شب و روز آنجا یکسان است و صورت کیفیت هر یک از آن به یکدیگر متکسر شود. پس اعدل بقاع بود و نیز موازی7 معدل النهاراند؛ و امام رازی بر آن است که سکان اقلیم رابع اعدلاند، برای آن که وسط اقالیم است وتوالد و تناسل آنجا بیشتر است و اعتدال به حسب شخص اعدل، شخصی بود از اعدل صنفی و به حسب عضو، [چنانچه] گفته میشود تنبیه فی امزجه الاعضاء.

بدان که گرمترین28 چیزی در بدن روح است، پس قلب، پس منی، پس خون، پس کبد، پس لحم، پس طحال، پس کلیه، پس شرایین، پس آورده، پس جلد.

و سردترین او بلغم است، پس شعر، پس عظم، پس غضروف، پس رباط، پس وتر، پس غشاء پس عصب، پس دماغ، پس نخاع، پس ثدی، پس انثیین، پس ریه، پس کبد، پس طحال، پس کلیه، پس عضل، پس جلد.

و ایبس آن شعر، پس شرایین، پس عصب حرکت، پس قلب، پس عصب حس، پس جلد، و این ترتیب جالینوس نهاده است.

پس بر این تقدیر جلد اعدل اعضا باشد، و اعدل از او جلد کف، واعدل از او جلد سبابه، واعدل از او جلد انمله؛ لو الله أعلم].

قوت، در عرف اطبا مبدأ جسمانی ms029 فعل است و صدور او اگر با شعور است، قوت نفسانی است و اگر بیشعور است، مختص به حیوان بود و آن قوت حیوانی باشد؛ و یا مختص به حیوان نباشد و آن قوت طبیعی بود که در نباتات نیز موجود است.

اما قوت حیوانی از دل منبعث میشود و مرکب او روح حیوانی است و به واسطهآ شرایین به جمیع بدن میرسد و این قوتی است که قلب و شرایین را تحریک به انبساط و انقباض میکند تا ترویح قلب به جذب نسیم و دفع دخان حاصل شود و بدین اعتبارش فاعله گویند؛ و چون از عوارض نفسانی متأثر شود آن را منفعله گویند و قوت نفسانی از دماغ منبعث شود و به واسطهآ اعصاب در جمیع بدن منتشر می گردد و افاضت حس و حرکت کند به اذن باری تعالی؛ و این قوت به دو قسم است: مدرکه و محرکه؛ اما مدرکه به دو قسم شود: اول مدرک امور ظاهری و آن را پنج است:

اول، قوهآ باصره، و آن قوتی است که موجود است در تقاطع صلیبی که میان دو عصب واقع شده است که از مقدم دماغ به عینین میآیند و ادراک اشکال و الوان بدو حاصل میشود؛ و حکمت در این، آن است که تا محل ادراک عینین یکی باشد و مدرک ایشان یکی بود و این قوت به واسطهآ روح لطیف که در عصبهآ مجوفه است، به رطوبت جلیدی میرسد تا ادراک الوان و اشکال کند.

سوم، قوت ذائقه است، و آن قوتی است که به واسطهآ عصبی که در زبان مفروش است و به معونت لعاب ادراک طعوم میکند.

چهارم، قوت سامعه است و آن قوتی است ms030 که در عصبه که در صماخ گوش مفروش شده است، موجود است تا به واسطهآ وصول هوا ادراک اصوات می کند.

پنجم، قوت لامسه است، و آن قوتی است که موجود است در لیفات و شظایای اعصاب که در جمیع بدن منتشر است تا بدن به واسطهآ او به ملاقات اجسام از کیفیات آن متأثر میشود.

و اقسم] دوم مدرک امور باطنی است و آن را حواس باطته گویند و آن هم پنج قوت است:

اول، حس مشترک، و آن قوتی است که هر چه به حواس ظاهر مدرک میشود مؤدی به او میگردد، از این جهتش حس مشترک گویند، و محل او لمقدم] بطن اول دماغ است.

دوم، خیال است، و او را خزانهآ حس مشترک گویند؛ زیرا که هرچه دریابد به او سپارد و محل او مؤخر بطن اول است.

سوم، متخیله است و او را متصرفه گویند، به اعتبار آن که تصرف کند در صور محسوسه که در خیال موجود است و این تصرف به ترکیب بود همچون تصور انسانی دو سر و به تفصیل بود همچون تصور انسان بیسر، و متفکره نیزش گویند، چون مطاوع عقل باشد [و محل او اول بطن اوسط است].

چهارم، متوهمه است، و آن قوتی است که ادراک معانی جزئیه میکند که به محسوسات متعلق است، مثل صداقت و عداوت، و محل او هم بطن اوسط دماغ است.

پنجم، حافظه است و آن قوتی بود که معانی متوهمه یا متفکره آن را ادراک کرده باشد، نگاه دارد، و او را متذکره نیز گویند، به اعتبار آن که چیزهای فراموش شده را به یاد آرد و او همچنان خزانهآ متخیله و متوقمه است، و محل او بطن مؤخر و دماغ است.

اما محرکه به دو قسم است: باعثه و فاعله؛ و باعثه بر دو قسم است: شهوانی و غضبی؛ و شهوانی29 آن است که باعث شود به تحرک جهت جذب ms031 نافعی؛ و غضبی آن است که باعث شود به تحرک جهت دفع مضرتی؛ و این منفعت است؛ و مضرت اعم از آن است که فیالواقع بود یا به حسب ظن بود.

و فاعله قوتی است که در عصب نفوذ کند تا به واسطهآ او عضل متشنج و مسترخی شود و به قبض و بسط آن اعضا متحرک گردد؛ و فاعله مطیع و تابع باعثه باشد و قوت طبیعی در جگر است و مرکب او روح طبیعی است و آن یا مخدومه باشد، یا برای بقای نوع یا شخص یا خادمه باشد. اما مخدومه که او متصرفه است از برای بقای شخص غاذیه و نامیه است؛ و غاذیه قوتی است که در غذا تصرف کند و آن را مشابه جوهر بدن گرداند و متصل و ملحق30 به اعضا کند.

و نامیه قوتی است که آنچه غاذیه آن را حاصل کرده باشد، در اقطار بدن بر وضع و تناسب طبیعی صرف میکند تا به کمال مقداری و غایت غایی که نوع مزاج او مقتضی به آن است، برسد، و مخدومه که متصرف است برای بقای نوع هم دو قسم است: مولده و مصوره.

مولده، آن است که از خون صالح و رطوبات ثانیه تحصیل منی کند و او را مستعد قبول صورت انسان کند؛ و مصوره آن است که به اذن خالق -تعالی- اعضا را مشکل و مصور گرداند و تجاویف و مفاصل او پیدا کند.

چهارم، دافعه است، و آن قوتی است که آنچه ms032 از تغذیهآ بدن فضله باشد و صلاحیت غذا نداشته باشد، مندفع گرداند و کیفیات اربعه خوادم این چهاراند. اما حرارت بالذات هم را خادم است؛ زیرا که این افعال حرکات است و آن بی حرارت نتواند بود. اما برودت بالعرض خادم ماسکه است، جهت استمساک، و خادم دافعه نیز باشد، جهت منع تحلل ریحی که ممد دفع بود، و یبوست بالعرض خادم ماسکه است، جهت قبض و خادم جاذبه و دافعه نیز باشد، جهت تقویت روح که حاصل قوت است و رطوبت بالعرض خادم هاضمه است جهت تسییل فضلات و جاذبه و ماسکه و هاضمه و دافعه خوادم غاذیه است و غاذیه و نامیه خادم مولدهاند.

بدان که اطبا گویند که سبب آن است که اولا او موجود شود، پس از او حالتی از احوال بدن را حادث گردد بر سبیل وجوب، و او را مغیر گویند، یا از او ثبات حالتی از احوال بدن موجوده لازم آید، و آن را حافظه گویند. پس بدان که هر حالتی از احوال بدن را سه سبب است: ابادی و سابق و واصل]. برای آن که سبب یا بدنی بود مثل خلطی که موجب حالتی گردد، یا غیر بدنی بود، همچون حرارت آفتاب و برودت هوا، و آن را خارجی گویند، یا همچون غضب و فرح، و آن را نفسانی گویند؛ و سبب غیر بدن را بادی گویند، و سبب بدنی اگر به واسطهآ چیزی دیگر موجب حالتی گردد عمچون امتلا که اولأ حاصل شود و سبب عفونت بود، آن را سابق گویند؛ و اگر به واسطهآ سبب حالتی شود آن را واصل گویند، همچون عفونت که سبب حمی شود. و بدان که فعل و تأثیر و سبب بالذات بود، همچون تبرید31 آب سرد به استعمال آن؛ و بالعرض باشد، همچون تسخین آب سرد به حقن حرارت و هر سببی از اسباب خالی نیست که نقص32 و تباعد از او ممکن ms033 باشد، یا نه. اگر ممکن نیست ضروری و اگر ممکن است غیر ضروری؛ و این اقسام یا مضاد طبیعت بود همچون غرق و قتل و تفرق اتصال، یا مضاد نبود همچون نضجی به آفتاب و استحمام.

پس شروع کنم در باب اسباب ضروری.

و او را از آن جهت ضروری گویند که مادام که انسان در حیات باشد، از آن لابد بود او اسباب عامه نیز گویند؛ برای آن که احتیاج به آن عمومی دارد در حالت صحت ومرض].

و این اسباب ششاند؛ زیرا که اگر وارد نفس میشود، اعراض نفسانی است، و اگر وارد روح میشود، هوا است، و اگر وارد اعضا می گردد، اگر این عروض بالذات است، مأکول و مشروب، و اگر بالعرض است، استفراغ و احتباس است، و اگر وارد روح و عضو هر دو می گردد، اگر بی شعور باشد خواب و بیداری، و اگر با شعور باشد حرکت و سکون بدنی؛ و مجموع در شش فصل گفته شود:

بدان که هوایی که محیط است یا بدان محتاجالیه است از جهت ترویح و تعدیل روح به استنشاق آن و دفع فضلات دخانی از وجه هواء چون به اندرون میرود موجب تقویت و ترویح روح میشود، به سبب حرارت روح میسوزد و دخان می گردد و پس بیرون میآید؛ و بهترین هوا آن است که صافی بود و با بخار و دود22 نیامیخته باشد و از موضع اجامی و خنادق و مقابر و از مباقلهآ ردیه مثل

و تغییراتی که هوا را حادث ms034 شود طبیعی بود و یا غیر طبیعی؛ و غیر طبیعی یا نه مضاد طبیعی بود یا مضاد طبیعی. اما تغییرات طبیعی آن است که به واسطهآ [فصول و] انتقالات آن لاحق هوا شود و پیش منجمان هر فصلی اعبارت] از سیر آفتاب است در ربعی از فلک: چنانچه از اول حمل تا آخر جوزا ربیع بود، و از اول سرطان تا آخر سنبله، صیف، و از اول میزان تا آخر قوس، خریف، و از اول جدی تا آخر حوت شتا.

اما پیش اطبا ربیع، آن زمان است که هوا معتدل بود در حرارت و برودت و در اشجار شکوفه و نشو و نما ظاهر شود و خریف زمانی است که در مقابل ربیع بود و تغییر اشجار و اثمار و سقوط اوراق ظاهر شود؛ و شتا آن زمان است که سرما غالب شود، و صیف آن زمان است که گرما غلبه کند؛ و شاید که فصول طبیبان با فصول منجمان موافق بوده و باشد که تقدم و تأخر کند.

اما هوای ربیع چون به طبقه34آ خود باشد، اعدل فصول بود واقرب ازمان] به اعتدال حقیقی و مناسب مزاج روح و موجب کثرت خون بود، و اخلاطی که در بدن بود به واسطهآ سرمای زمستان بسته باشد، در ربیع به حرکت آید، و بهترین ربیع آن است کهمعتدل بود و باران به اعتدال آید؛ اما هوای تابستان چون به طبقهآ خود باشد گرم و خشک بود و موجب تحلیل روح و اخلاط گردد؛ و اگر حرارت به افراط نباشد، موجب کثرت خون و حمرت وجه و شدت اشتها شود، و اگر مفرط بود، موجب صفرت لون و اکثرت صفرا و] امراض صفراوی بود.

و بهترین زمستان آن است که باران بسیار آید و باد جنوب کمتر بود؛ اما تغییرات غیرطبیعی که مضاد طبیعی نبود و لاحق هوا شود، به واسطهآ امور سماوی بود یا ارضی که بدان سبب فصول بر طبیعت خود نماند؛ چنان که مثلا ربیع به هوای شتا گذرد و یا صیف به طریق ربیع یا بالعکس. اما امور سماوی امثل] اتصالات و قرانات کواکب و کثرت درازی فوق الارض و انکثاف هوا و عدم آن بود؛ وامور ارضی شش است:

اول، آن که به واسطهآ عرض بلد بود، اگر بلد قریب بود، به محاذات احد المتقلبین، یعنی نقطه صیفی و شتوی در جنوب و شمال آن بلد در غایت سخونت26 بود، و اگر از این محاذات دور بود، اگر به خط استوار قریب بود، معتدل باشد، والا بارد بود.

سیم، آنکه به واسطهآ مجاورت جبال بود و این به دو وجه باشد: یکی آن که جبل به موجب زیادتی و توافیر اشعه باشد، و موجب کثرت سخونت شود یا بالعکس این ms036 واقع شود و موجب برودت گردد؛ دوم آن که جبال موجب هبوب ریحی از ریاح یا مانع یکی از آن شود و موجبات آن گفته میشود. پس تغیر به حسب جبال در هوا حادث شود بالعرض.

چهارم، آن که به واسطهآ مجاورت دریا بود و آن بالذات ترطیب کند؛ اما گر شمالی بود تبرید نیز کند؛ و اگر جنوبی بود تسخین، و اگر شرقی بود ترتیب فقط، و اگر مغربی بود تغلیظ.

پنجم، آن که به واسطهآ حبوب ریاح بود؛ و ریاح مشهوره چهار است: شمالی، و آن بارد یابس است و موجب تقویت قوی و هضم و اشتها بود و اصلاح هوای فاسد کند. اما اعضای عصبانی را مضر بود. و جنوب، حار رطب است و موجب انفتاح مسام و ثوران اخلاط و ارخای قوت و ثقل حواس و صداع و حمیات بود.

و بهترین او آن است که در روز آید و صبا معتدل است در غایت لطافت و موجب حفظ صحت و تقویت بدن و تعدیل مزاج بود؛ و بهترین او آن باشد که لاول روز آید و به نسبت باد صبا ارطب بود و اغلظ؛ و بهترین او آن است که] آخر روز آید. پس هر مسکنی که هبوب یکی از ریاح در او اکثر باشد، هوای آن موضع به حسب طبیعت آن ریح متغیر شود. و ششم، آن که به واسطهآ تربت بود، و هوای بلد صخری سرد و خشک بود و از عفونت دور باشد و هوای بلد سنجی27 و رملی گرم و خشک بود، و طینی به

و بباید دانست که بهترین اوضاع بلد اعتدال است در ارتفاع و انخفاض، و بهترین مهاب، مهب شمال و صبا بود؛ و خانه باید که ms037 مهب او از این دو ریح گشاده بود و مهب جنوب و دبور بسته باشد، لو این در موضعی باشد] که اعدل بقاع بود والا یحتمل که به عکس این به اعتدال اقرب بود. و اما تغییرات غیر طبیعی که مضاد طبیعت بود، بر دو قسم است:

یکی، آن که تغییر و فساد و در جوهر هوا پدید آید و آن وقتی باشد که هوا بر بساطت خود نماند، به سبب اجزای مایی و بخاری و دخانی که به واسطهآ مجاورت مطایح ردیه و خنادق و مقابر و جیف قتل به هوا ممتزج گردد و هوا را متعفن کند و موجب وبا شود و بیشتر در خریف و آخر تابستان حادث شود.

و فساد وبا به دو مرتبه است: یکی آن که موجب تغییر مزاج و فساد آن شود، به واسطهآ آن که هوای وبا رطوبت را متعفن سازد و فساد آن به جمیع بدن برسد؛ و مرتبهآ دوم آن که موجب هلاک حیوانات و فنای نباتات شود؛ زیرا که چون فساد هوا در نباتات و حیوانات اثر کند، هر آینه انسان و دیگر حیوانات از آنها غذا میسازند، و هر غذا که از آن ماده حاصل شود سبب فساد و تغییر مزاج گردد و چون این صورت متمادی شود، موجب هلاک گردد.

و قسم دوم آن که اتغیر در کیفیت هوا پدید آید، به حیثیتی که] موجب فساد زرع و نسل باشد، و این تغییر یا موافق مزاج فصل باشد، چنان که گرمای تابستان [در موضعی معین به حدی زیاده شود که فساد هوا کند و یا مخالف مزاج فصل بود، چون زمهریر که در تابستان] پیدا شود، و موجب فساد هوا گردد.

که آن را اعراض نفسانی گویند، و آن موجب تحریک روح بود و این حرکات یا به جهت خارج بود یا به جهت داخل. اگر به جهت خارج دفعتا حرکت کند، [چون] غضب، و ms038 اگر به تدریج بود، لذت و فرح؛ و اگر به جهت داخل بود، اگر دفعتا بود خوف و فزع؛ و اگر به تدریج بود حزن و غم؛ و اگر از هر دو جهت بود اگر اول به داخل حرکت کند، پس به خارج، خجالت بود؛ و اگر به عکس این بود هم؛ و فرق میان غم و هم آن است که هم در مکروهی گویند که هنوز حادث نشده باشد، و غم در مکروهی گویند که واقع شده باشد و این عوارض تابع سوءالمزاج بود و سوءالمزاج نیز تابع این عوارض باشد و تصورات نفسانی نیز موجب تأثیر و انفعال می گردد؛ چنانکه گفتهاند در حالت مجامعت نیز صورتی که در خیال مجامع آید، انطفه] بر آن صورت مشکل شود و از تصور حموضات و مشاهدهآ آن کندی دندان پیدا میشود.

اما حرکت، چون در وقت خود باشد، موجب تحلیل فضلات و بقایای غذا و خفت بدن و انفتاح مسام38 و جودت هضم و اشتها و انتعاش حرارت غریزی، و سکون موجب ضد آن بود و از جمله حرکات ریاضت است و آن حرکت ارادی بود که انسان را مضطر گرداند به تنفس عظیم متواتر؛ و بعضی از آن شامل جمیع بدن باشد، مثل پیاده رفتن و در کشتی نشستن و کشتی گرفتن؛ و بعضی خاص است به عضوی مثل قرائت لبلند] اعضای صدر را و آواز بلند گوش را و نظر در اشیای

خواب مشابه سکون است و در او حرارت غریزی متوجه باطن شود و جمع گردد جهت نضج و هضم چیزی که آن را استعداد آن باشد هضم شود و او تقویت قوت طبیعی کند و تخلیص بدن از فضلات و قوت نفسانی را سست و مکدر گرداند ms039 به سبب تصاعد بخارات و افراط در او موجب تبرید بدن و تبلید نفس و تهبج روی و ضعف اعضای عصبانی بود و اشتها ببرد و رنگ روی تباه کند و از خواب روز بیشتر این افعال صادر میشود و بیداری مشابه حرکت است و موجب اضداد خواب، وافراط در او موجب اختلاط وخفت عقل وصداع وخفقان و احتراق اخلاط و نقصانی هضم بود و از آن امراض سوداوی تولد کند.

فصل پنجم

در مأکول ومشروب

و آن دو قسم است:

قسم اول، در مأکول، بدان که هر چیزی که وارد بدن می گردد، در میان او و حرارت بدن فعل و انفعال پیدا میشود و لآن] از شش قسم بیرون نیست: یا غذای مطلق یا غذای دوایی مطلق یا دوای معتدل یا دوای سمی یا سم مطلق.

اما غذای مطلق، آن است که از بدن متغیر شود و بدن را متغیر گرداند به تغیری که خارج از طبع بود و مشابه29 بدن شود.

و غذای دوایی، آن است که از بدن متغیر شود و او را متغیر کند به کیفیت احسن و مشابه او شود و غذائیت او بر دوائیت غالب بود؛ اما اگر دوائیت غالب بود، دوای غذایی نیز گویند.

و دوای مطلق آن است که از بدن متغیر انشود و بدن را متغیر کند و مشابه او شود.

دوای معتدل، آن است که از بدن متغیر] شود و بدن را متغیر نکند و مشابه او نشود.

و دوای سمی، آن است که از بدن متغیر شود و او را متغیر گرداند و افساد بدن کند.

و سم مطلق آن است که از بدن متغیر شود و او را متغیر کند و افساد [بدن] کند؛ اگر حار باشد به تحلیل روح و اگر بارد بود به اجماد موجب هلاک شود.

و مأکول را بر وجهی دیگر تقسیم کردهاند که اگر اثر آنچه وارد بدن شود به ms040 کیفیت فقط بود، آن را دوا گویند، و اگر به ماده فقط بود، غذا گویند، و اگر به صورت فقط بود، ذوالخاصیه گویند و این ذوالخاصیه اگر مرکبی موافق اطبیعت] بود، تریاق گویند، و اگر مفرد موافق بود، فادزهر گویند، و اگر مخالف طبیعت بود سم گویند. و اگر اثر آن به کیفیت به ماده بود دوای غذایی، و اگر به کیفیت و صورت بود دوای ذوالخاصیه، و اگر به ماده و صورت بود، غذای ذوالخاصیه، و اگر اثر آن به ماده و کیفیت و صورت بود، آن را غذای دوایی ذوالخاصیه گویند.

و بدان که غذا منقسم میشود به لطیف و کثیف و معتدل، و هر یک از آن به کثیرالغذاء و قلیل الغذاء و معتدل، و هر یک از این مجموع به حسنالکیموس و لردی الکیموس و] معتدل، پس مجموع بیست و هفت قسم بود، حاصل ضرب سه در نه قسم.

دوم، در مشروب، و او بر دو قسم است:

قسم اول، در آب، بدان که چون غذا وارد بدن گشت، ناچار او را مبدرقی و مرفقی باید تا صلاحیت قبول هضم و نضج در او پدید آید و در مجاری نفوذ تواند کرد و آن چیزی که از او این فواید حاصل شود، آب باشد، و آن را فواید دیگر هست، مثل محافظت رطوبت اصلی و نضافت وصفای لون بدن و ترطیب و تبرید اعضا و تطفیهآ حرارت و منع عفونت و آب غذا نشود و افراد در او موجب ضعف اعصاب وقوی و شهوت شود.

و بهترین آبها، آب چشمه است [که] بر گل خالص یا بر سنگ جاری گردد و منبع او دور بود و از بلندی منحدر شود و تیزرو بود و زود سرد و گرم شود و زود گذرد و صافی گردد و اباد] شمال و صبا بدان وزد و آفتاب به آن تابد و هر چه در او بجوشانند زود ms041 مهرا شود و موجب ثقل معده نشود و یک بار که بیاشامند تشنگی بنشاند، و مجموع این صفات در آب نیل موجود است؛ و آب باران لطیف بود، خصوصا که در تابستان از ابر راعد بارد. اما از جهت کثرت رطوبت و لطافت زود متعفن شود و اصلاح آن طبخ است؛ و آب کاریز تقیل بود و آب چاه از آن اثقل و مضر بود و آب نزی و اجامی مضر بود و آب معدنی اگر حدیدی40 بود تقویت احشا کند، و شبی منع سیلان و نفث دم کند، و نوشادری مطلق مجلی بود و فضی و ذهبی تقویت معده و دل و احشا کند، و بورقی و ملحی هزال و قشف آرد، و کبریتی تلین طبع و تنقیهآ جلد کند و آب گرم امرخی] و مفسد معده و غاسل او بود و قولنج او بگشاید و طبع نرم کند، و آب سرد مقوی معده و منبه شهوت و مسکن عطش بود، و آب برف و یخ اعضای عصبانی را مضر بود.

قسمت دوم، در شراب، اگر چه کلام مجید بر منع و تحریم آن نازل گشته است و مباشرت آن از جمله کبایر است، تا دانند و خود را در لعنت حق تعالی گرفتار نگردانند و اخبار و احادیث بسیار در پلیدی و نجسی و خبثی آن وارد است؛ اما لچون] طبیب وقتی از وقتها در معالجات به او محتاج می شود،

اما به حسب زمان، بدان که از ابتدای ظهور سکر در او تا شش ماه حکم نو و اسم نو دارد و تا تمامی سال ms042 متوسط گویند، و بعد از یک سال حکم کهنه دارد.

و شراب نو غذا بسیار دهد و فربه کند و مناسب محرورین و اوقات حاره باشد، اما کبد را زیان دارد و اسهال و نفخ از او تولد کند و کهنه زود نفوذ کند و تلطیف و تقطیع اخلاط کند و امراض بارده و بلغمی مزاج را مفید بود و حواس را تقویت کند.

و متوسط در جمیع احکام متوسط بود؛ اما به اعتبار لون، بهترین شراب احمر ناصع است. پس یاقوتی، و آنچه زرد بود، حار و کم غذا باشد و زود نفوذ کند خمار آرد و نیکو غذا دهد و ترطیب کند؛ و اسود بدترین نوع بود؛ اما به اعتبار طعم شراب شیرین مقوی و مقطع ابلغم] بود و دیر گذرد و لشش و] جگر و سپرز را مضر بود؛ و شراب تلخ حار باشد و زود نفوذ کند و احشا را مضر بود؛ و شراب قابض تقویت معده و احشا کند، و تفه آلات سینه را مفید بود و حامض دیر مستی کند و دماغ را مضر بود. اما به اعتبار رایحه شراب حار طیب الرایحه تقویت و تنشط41 بیشتر کند و معده را تقویت کند و حار غیر طیب مصدع باشد، و عدیم الرایحه دیر مستی کند؛ و منتن22 به غایت بد باشد و موجب فسادها بود. اما به اعتبار قوام شراب غلیظ و کدر دیر گذرد و سده آرد؛ و رقیق و صافی از هر نوع که باشد نیک بود و سکر و خمار آن زود زایل شود به خلاف غلیظ؛ اما نبیذ زبیبی، جگر و معده را مفید بود؛ لیکن قبض و نفخ و صفرا پدید آورد؛ و

اما منفعت شراب، قرشی گوید که در هیچ مفردی و مرکبی این منفعت نمیتواند بود که در اوست و این منفعت یا نفسانی بود یا بدنی؛ اما منفعتی که نفسانی است سرور و نشاط و موجب ازالت افکار فاسد و ترغیب شجاعت و سخاوت و منع وحشت و دفع اسوء ظن و] سوء خلق و جودت ذهن و ذکا و صفای خاطر بود؛ و آنچه بدنی بود، تحسین لون و براقت و اشراق آن و انتعاش حرارت غریزی و تفتیح مسام24 و مجاری و تقویت هضم و تکثیر و تلطیف دم و ترقیق و تصفیهآ اخلاط و استحالت بلغم با خون و کسر غایلهآ سودا و معاونت طبیعت در دفع فضلات، مثل لقی و] اسهال وعرق وادرار.

اما مضرت او، آن است که ازالت عقل میکند که اشرف مخلوقات و انفع مکنونات است و تمیز انسان از دیگر45 حیوانات از اوست، و قوی را ضعیف میکند و منع ادراک نفسانی و بدنی و سقوط اشتها و شهوت اطعام] و جماع و ارخای اعصاب و مفاصل وحدوث غفلت وبهت و نسیان و رعشه و فالج و تغییر کلام و صورت و شکل و تقل حواس و غیر از آن توالد کند.

ابدان که اعتدال در استفراغ و احتباس موجب حفظ صحت است واستفراغ مفرط] موجب تبرید و تجفیف و ضعف دل46 بود و احتباس مفرط موجب سده و عفونت و تولد حمیات و سقط شهوت طعام بود و بدن و حواس را ثقیل27 کند و چون از استفراغات معتاده جماع و حمام است، در آن شروع میرود.

اما جماع، فعلی است که بر صحت ms044 وقوت جمیع افعال و قوی موقوف است؛ زیرا که مبدأ او قوت متخیله و باعثهآ شهوات است و متحرکه تمدید عضلات می کند و قوت حیوانی که ارسال حرارت و روح و ریح بدان عضو می کند، و قوت طبیعی که تولید مادهآ منی و احالت آن و دفع آن میکند و آنثیان خود مخصوص بر این فعل است؛ بنابراین باید که در این اعضا هیچ نوع از امراض نباشد و جمیع افعال که به هر یک متعلق است، بر هر نهج طبیعی بیآفت صادر شود؛ چه، هر آفتی از این موجب ضعف این قوت بود و جماع چون به حسب اعتدال و احسن اوضاع واشکال استعمال کنند، موجب انتعاش حرارت غریزی و تفریح و تقویت اشتها و دفع وسواس و امراض سوداوی و رطوبی بود و دفع امتلا و ثقل بدن و کلال حواس کند، و ترک آن موجب حدوث اضداد این شود، و افراط در آن موجب ضعف قوی و ذبول بدن و امراض بارده شود و اعضای عصبانی را مضر بود.

اما حمام، فعل طبیعی آن تسخین است به واسطهآ هوا و ترطیب کند به واسطهآ آب؛ و استعمال حمام و انفعال بدن از آن به حسب بیوت و امکنه سه مرتبه دارد: بیت اول، مبرد و مرطب بود؛ و بیت دوم مسخن و مرطب بود؛ و بیت سوم مسخن و مجفف بود.

و استعمال حمام اگر به اعتدال بود، موجب انضج] فضلات و دفع آن به تفتیح مسام28 و تغذیه و تسمین بدن و انتعاش حرارت غریزی و شهوت غذا و تلیین جلد و دفع کلال و خفت بدن بود، و ترک آن موجب اضداد این بود؛ و افراط در استحمام موجب تحلیل وضعف قوی و عدم شهوت جماع و انصباب سودا به اعضای ضعیفه گردد و استحمام به آب سرد موجب تبرید و ترطیب و اسقاط قوت اعضا و قوی و حرارت غریزی ms045 بود و مناسب جوانان محروری مزاج باشد.

و آن پنج است: اسنان و اجناس و عادات و صناعات و واردات خارجی.

اسنان، از آن جمله است که او را تأثیر در احوال بدن بیشتر است؛ چنانچه بعضی از اشخاص در سنی ضعیف و مریض باشند و چون انتقال کنند به سنی دیگر، قوی و صحیح گردند، و بالعکس، چنان که محروی مزاج در سن شباب ضعیف بود و در سن کهولت قوی گردد، و سرد مزاج به عکس این بود؛ و درجات سن چهار است:

اول، سن نمو آن را سن حداثت گویند، ابتدای آن سن طفولیت است و آن زمانی است که مولود را استعداد حرکت نباشد، بعد از آن سن صبی و او بعد از نهوض بود و قبل از سخت شدن اعضا بود. بعد از آن سن تزغزغ، و بعد از آن سن غلامیه، و آن را رهاق گویند، و این قریب به49 بلوغ باشد، و بعد از آن سن فتی تا قریب به سی سال که [مبدأ] سن شباب است.

دوم، سن وقوف و آن را سن شباب گویند و بعد از انقضای نمو باشد تا قریب به چهل سال؛ و حرارت و رطوبت در صبی و شباب بر رأی افلاطون و جالینوس در کمیت تساوی باشد. اما در صبی به واسطهآ کثرت رطوبت شدید نباشد و در شباب به واسطهآ قلت رطوبت شدیده و حاره باشد؛ چنانچه هیزم خشک و تر را علی حده مشتعل گردانی، در نارین، متفاوت در کیفیت، متساوی در کمیت [یابی].

سوم، سن کهولت بود و آن از انقضای وقوف تا قریب شصت سال بود و در این سن حرارت در نقصان و یبوست در تزاید بود.

چهارم، سن شیخوخیت و آن از انقضای سن کهولت تا آخر عمر بود و در این سن یبوست غالب شود و برودت به سبب رطوبت غریبه.

و این مجموع که ms046 گفته شد، به حسب اغلب باشد؛ اما به حسب مواضع و بلدان متفاوت گردد؛ چنانچه گویند در حبشه و زنگبار، اسنان تا سی [و چهل] سال متقض میشود.

اما اجناس مزاج ذکور ابه حرارت] و یبوس مایل بود و مزاج أناث به برودت و رطوبت مایل باشد؛ و این نیز به اعتبار اغلب بود، نه آن که کل واحد از ذکور به نسبت یا کل واحد از أناث چنین بود.

اما صناعات، هر قسمی از آن موجب امری شود، مثل آن که صناعتی که مباشر و مجاور آب باید بود، همچون قصارت موجب ترطیب شود، و صناعتی که مجاور آتش باید بود، موجب تسخین و تجفیف بود و افراط در آن سبب کثرت تحلیل موجب تبرید شود و صناعتی که مجاور کل باید، موجب یبوست [گردد] مثل اکاری و طیانی. اتا عادات از آن جمله است که ترک او مغیر مزاج بود و مراعات او حافظ صحت و استقامت مزاج بود.

اما عادات مذمومه، مثل آن که کسی عادت به چیزی کرده باشد، موجب ضرر و تغییر مزاج شود. پس به تدریج از آن بازآید؛ و از این جهت گفتهاند: «العادة طبیعة خامسة».

اما واردات خارجی، مثل ضمادات و اطلیه و کمادات و مشمومات که هم حافظ صحت و هم مغیر مزاج میباشد؛ و تغیری که از مشمومات حاصل میشود، از دیگران نمیشود؛ و آنچه طیبه است به واسطهآ مناسبت با روح و سرعت نفوذ مقوی و حافظ صحت بود؛ و آنچه کریه بود، بالعکس؛ و از آن جمله نضجی به آفتاب است که موجب تحلیل رطوبات و استسقا بود و ربو و صداع بارد را مفید افتد و همچنین اندفان در رمل گرم، امراض رطوبی را نافع باشد، و استنقاع در زیت، تشنیج و اعیا را مفید است، و مثل رش آب بر روی موجب انتعاش قوت و ازالهآ کرب و نهیب50 میشود، خصوصا که با گلاب ms047 بود.

بدان که اسباب حرارت حرکات نفسانی بود، همچون فکر، یا بدنی همچون ریاضت و حرکت و ملاقات و مسخنات از اغذیه و ادویه، خواه به حسب داخل بود، خواه به حسب خارج، و تکاثف مسام و عفونت اخلاط و اسباب برودت حرکت و سکون مفرطین بود و استعمال مبردات داخلی و خارجی، و فجاجت اخلاط و افراد در استعمال مسخنان و افراط در تقلیل و تکثیر غذا و اسباب رطوبت استعمال مرطبات بود و کثرت اکل با جودت هضم و سکون و نوم و اجتناب از محللات و مجففات واسباب یبوست و استعمال محللات مفرط و مجففات بود، به حسب داخل وخارج، واسباب ملاست از داخل مثل تناول مرطبات و مولدات اخلاط

اسباب سده، حدوث چیزی غلیظ [بود] در مجاری از خلط و ثفل یا التحام منفذی یا انطباق مجری به واسطهآ ضاغطی یا یبش مجاری؛ و اسیاب اتساع مجاری ضعف ماسکه باشد یا شدت حرکت دافعه یا ادویهآ مفتحه یا مرخیه و اسباب زیادتی مقدار و عدد کثرت ماده و شدت قوت جاذبه اسباب نقصان مقدار و عدد51 در اول خلقت نقصان ماده یا ضعف مصوره بود؛ و بعد از خلقت سببی از اسباب خارجی بود، ms048 مثل قطع و تأکل.

اسباب فساد وضع به مقارنت عضوی به عضوی یا تشنج یا التحام بود یا ولادی باشد و به مباعدت عضوی از عضوی تشنج یا استرخا یا اثر قرحه باشد، یا ولادی اسباب تفرق اتصال از داخل ماده أکال یا محرق یا لذاع بود یا امتلایی [یا خلطی یا ریحی] ممد ابود] یا شدت دافعه نه بر مجرای طبیعی یا حرکتی عنیفه یا انفجار ورمی بود از خارج، مثل قطع به سیف و کشیدن به ریسمان و سوختن به آتش بود.

و اسباب قرحه جراحتی بود که متقتح گردد و یا ورمی که منفجر شود، یا بشره که متأکل شود.

و ااسباب] سکون وجع قطع سبب موجع بود به محللات و مستفرغات یا مخدرات، و خواب هم از مسکنات وجع بود، و به حقیقت مسکن وجع قطع سبب است.

و اسباب تخمه و امتلا از دو بیرون نیست: یا امری خارجی بود، مثل استعمال مرطبات، یا توفیر رطوبت فصلی و موانع تحلل، و یا امری داخلی بود، مثل ضعف هاضمه یا دافعه و یا شدت ماسکه یا ضیق مجاری.

و اسباب ضعف انواع است؛ زیرا که این سبب یا وارد55 جرم عضو میشود، یا وارد روح، یا وارد قوت، ms050 اگر وارد عضو شود، سوءالمزاج و سوءالترکیب و تفرق اتصال بود؛ و اگر وارد روح میشود، سوءالمزاج بود و تحلیل به کثرت استفراغ؛ و اگر وارد قوت شود، مانع به کثرت صدور فعل از آن قوت بود؛ و اگر اعتبار اسباب بعیده کنند، فساد هوا و مایوکل و مایشرب نیز از اسباب ضعف بود؛ و اسباب حرکات غیر طبیعی یا یبسی مضعف بود، همچون رعشهآ یابسه یا یبوستی متشنج ابود]، همچون فواق یابس، و یا فضولی مؤذی به تبرید همچون نافض و یا مؤذی به لدغ، همچون قشعریره، یا ریحی که طالب خروج بود، همچون اختلاج.

یا صحت و مرض هر دو مجتمعاند در وقتی واحد به نسبت شخصی در دو عضو همچون حال اعور، یا مجتمع شود در شخصی، اما در دو جنس، همچون صحت مزاج و مرض ترکیب یا صحت خلقت و مرض مقدار؛ یا مجتمع شوند، اما در دو وقت، همچون شخصی که در تابستان یا در سن شباب صحیح بود و در زمستان یا در سن طفولیت مریض و به عکس این.

اما احوال پیش شیخالرئیس صحت و مرض است و در میان لایشان] واسطه نیست و بر تقدیر ثبوت لواسطه] در حدی که او گفته، خللی نیست.

اما اعراض هیأتی غیر طبیعی بود که به واسطهآ مرض موجب آفتی شود و او تابع ms051 مرض باشد و شاید که غرض به نفس خود مرضی باشد همچون صداع که مرض حمی بود و به نفس خود مرضی باشد، و باشد که غرض سبب مرض شود، همچون وجع قولنج که سبب غشی شود؛ و باشد که چیزی هم اسبب] وهم مرض باشد، چون حمای سعال که عرض ذاتالجنب بود و چون مستحکم شود بنفسه مرضی [باشد]، و سبب انصداع عرق میشود و به واسطهآ اقتضای حرکت عنیفه، و چون حمی دقیه که عرض قرحهآ ریه است، سبب ضعف معده شود، به نفس خود مرضی باشد.

و بدان که مرض یا مفرد یا مرکب؛ و مفرد جنس سه است: جنس اول، امراض سوء المزاج باشد و آن56 هشت قسم باشد که خارج بود از اعتبار،57 و این سوءالمزاج ساذج بود یا مادی. جنس دوم، امراض ترکیب است و آن چهار قسم است: امراض خلقت و مقدار و عدد و وضع.

اما امراض خلقت چهار است:

اول، مرض شکل، [و آن است که شکل عضو از مجرای طبیعی متغیر شود، به حیثیتی که مضر باشد] مثل اعوجاج مستقیم و استقامت معوج.

دوم، امراض مجاری، به آن که فراخ شود، مثل اتساع عصبهآ مجوفه یا تنگ گردد، مثل خناق که تنگ شدن منافذ نفس است، یا منسد گردد، مثل انسداد عرق کبد وغیره.

سوم، امراض تجاویف، به آن که بزرگ شود، همچون کیس انثیین، یا کوچک گردد، همچو صغر معده، یا خالی شود، همچو خلو تجاویف قلب در فرح مهلک، و یا ممتلی و منسد شود، همچون صرع و سکته.

چهارم، امراض صفایح58 است، همچون ملاست معده و خشونت قصبه.

اما مرض مقدار به زیادتی عضوی خاص بود، همچون عظم لسان [و داءالفیل] و به زیادتی عام بود، همچون سخن"5 مفرط، یا به نقصان خاص بود، همچون ضمور لسان، و یا عام بود، همچون هزال مفرط.

اما مرض عدد، به زیادتی عدد طبیعی [ابود]، همچون اصبع زایده، ms052 یا غیر طبیعی، همچون سلع، یا نقصان ابود]، همچون قطع اصبع، یا نقصان در اول خلقت.

اما مرض وضع، همچون زوال عضوی بود از موضع خود به خلع و غیر اخلع].

جنس سوم، از امراض مفرده، تفرق اتصال است و اسم مرض به حسب موضع مختلف بود. اگر تفرق اتصال در جلد باشد، خدش و سحج گویند، و اگر در لحم باشد جراحت گویند. اگر متقادم [و متقیح] نشده باشد قرحه گویند، چون متقادم شود، اگر در عظم واقع شده باشد، کسر گویند، اگر به عرض بود، صدع گویند؛ و لکسر] اگر به طول بود و تفرق در غضروف، اگر به عرض بود فسخ گویند، اگر به طول بود تفتت و در عصب شق و شدخ گویند، و در عروق تبر و شق خوانند.

اما مرض مرکب آن است که از اجتماع امراض حادث شود، همچون سل مثلا که از حمی دق و قرحهآ ریه مرکب است؛ و تسمیهآ بعضی امراض یا به حسب مشابهت بود، همچون داءالفیل و داءالثعلب، یا به حسب محل، چون ذات الجنب و ذاتالریه وذاتالصدر، یا به حسب عرض، همچون صرع.

و بدان که مرض اصلی باشد، و به شرکت باشد، آنچه اولا حادث شود اصلی بود، و آنچه به سکون اول ساکن گردد، به شرکت بود، و این که به شرکت یا به واسطهآ مجاورت باشد، یا به واسطهآ آن که از عضوی مؤوف طریقی به او بود، یا آنکه میان در عضو خادم و مخدوم بود، چون عصب و دماغ، ایا مبدأ فعل او بود

و بدان که اوقات ازمنه در مرضی که به سلامت منتهی شود، چهار است: ابتدا، و تزاید، و انتها، و انحطاط. ابتدای ms053 مرض را زمان ابتدا گویند، و مادام که در تزاید بود زمان تزاید گویند، و چون واقف باشد [که نه زاید شود] و نه کم، زمان انتها گویند، و چون نقصان یابد، زمان الخطاط گویند.

بدان که علامات آن است که بدان استدلال کنند به احوال بدن که از قوی صادر میشود و این علامات و امارات یا دلالت بر نفس مرض کند، همچون سرعت و اختلاف نبض که دلالت بر حمی کند یا دلالت بر محل60 مرض کند، همچون نبض منشاری که دلیل ورم حجاب بود، و یا دلالت بر سبب مرض کند، همچون علامات [یا دلالت بر نفس مرض کند، همچون سرعت و اختلاف نبض که دلالت بر حمی کند یا دلالت بر محل مرض منشاری که دلیل ورم حجاب بود، و یا دلالت بر سبب مرض کند، همچون علامت] امتلا؛ یا علامات ملازم مرض بود، چون تب حار و ضیقالنفس و وجع ناخس در برسام یا دلیل امراض ظاهری بود، چون لون و ملمس، یا دلیل امراض باطنی بود، و این نوع مشکلتر بود و موقوف بر معرفت تشریح است و استدلال در آن به چند چیز کنند:

اول، افعال، اگر نه بر مجرای طبیعی بود، دلیل آفتی بود در مبدأ افعال که قوی است، و آفت قوی دلیل آفت آن عضو بود [که] مظهر او است؛ چنانچه دلالت

فصل اول

در علامات مزاج بدان که علامات و امارات ms054 مزاج ده است: اول، ملمس است، اعتدال آن دلیل اعتدال مزاج بود و میل لآن] به کیفیتی [از کیفیات اربعه] دلیل آن کیفیت باشد. دوم، سخنه است، سخن لحمی دلیل حرارت و رطوبت بود و سخن شحمی دلیل برودت و رطوبت بود و هزال از لحم دلیل برودت و یبوست و از شحم دلیل حرارت ویبوست. سوم، لون است، بیاض لون دلیل برودت بود و حمرت و سمرت دلیل حرارت و صفرت دلیل صفرا و کمودت دلیل سودا. چهارم، مری است، کثرت سودا و جودت63 آن دلالت بر مزاج کند و شفرت و حمرت بر اعتدال و صهوبت و بیاض بر برودت.

پنجم، هیأت اعضا است، سعت عروق و سینه و عظم و تمامی خلقت دلیل بر حرارت بود و ضد آن دلیل برودت.

ششم، [کیفیت] انفعالات است، سرعت انفعال به کیفیتی را از کیفیات دلیل بر غلبهآ آن کیفیت بود.

هفتم، افعال طبیعی است از افعال آنچه کامل بود، دلیل اعتدال بود، و آنچه مشوش و سریع بود، دلیل حرارت بود و بطی دلیل برودت باشد.

هشتم، نوم و یقظه است، کثرت نوم دلیل رطوبت بود و قلت آن دلیل حرارت و کثرت بیداری دلیل یبوست.

نهم، افعال نفسانی است، طیش وجرأت و حدت ذهن و کثرت کلام و سرعت انفعال دلیل حرارت بود، و جبن و بلادت و فرط حیا و وقار و بطوء انفعالات دلیل برودت بود.

دهم، فضول مندفعه است و شدت رایحه، و صبغ آن دلیل حرارت بود و ضد آن دلیل برودت و کثرت آن دلالت بر رطوبت کند و قلت آن بر یبوست.

زیادتی کمیت اخلاط ردیه به اخلاط صالحه بود، و علامت امتلا مجملا ثقل اعضا و کسل و ضعف اشتها و انتفاخ عروق و امتلای نبض و انصباغ و غلظ قاروره و کلالهآ ابصر] بود.

اما مفصلا علامت غلبهآ دم، ثقل سر وتمطی و تناوب و نعاس و کدورت ms055 و بلادت حواس و حلاوت دهن و حمرت لون و زبان و ظهور بثور و رفتن خون از مواضع سبیله، مثل بینی و بن دندان و تخیل چیزهای سرخ بود.

و علامت غلبهآ بلغم، بیاض لون و سستی و نرمی و برودت اعضا و کثرت بزاق و قلت عطش و ضعف هضم و جشای ترش و کثرت خواب و بلادت حواس و تخیل آب و سرما و چیزهای سفید بود.

فصل سوم

در نبض و آن حرکتی است از اوعیهآ روح که عبارت از قلب و شرایین اباشد]، و هر نبضه مرکب است از انبساطی و سکونی و انقباضی؛ و سکونی و قبض و بسط او [به حسب] جذب نسیم و دفع دخان است؛ و اجناس نبض نه است: جنس اول: مأخوذ است از مقدار لانبساط] واقسام [بسیط] او نه است: اول، طویل است، و او آن است که [در حال حرکت] اجزای او اکثر در طول محسوس شود و سبب آن شدت حاجت ترویح بود و کثافت لحم و صلابت جلد. دوم، قصیر بود، و او در مقابل طویل باشد. سوم، معتدل در قیصر و طول بود. چهارم، عریض، و او آن است که اکثر اجزای او در عرض محسوس شود، و سبب آن خلو عروق و رطوبت آلت باشد. پنجم، ضیق است، و او در مقابل عریض بود. ششم، معتدل در [عریض و] ضیق. هفتم، شاهق است و او آن است که از اجزای او ms056 در عمق محسوس شود و سبب آن شدت حاجت و مطاوعت آلت بود. هشتم، منخفض است، و او در مقابل شاهق بود.

جنس ششم: مأخوذ است از امتلا و خلو، و آن سه ms057 قسم است: اول، ممتلی و او چنان باشد که در اندرون عروق چیزی زاید از حد اعتدال محسوس شود، و سبب آن امتلا بود؛ دوم، خالی، و او در مقابل ممتلی بود؛ سوم، معتدل در خلو و امتلا.

جنس هفتم: مأخوذ است از کیفیت قرع، و آن سه قسم است: اول، قوی، و او آن است که در انبساط سخت بر انگشت کوبد، و سبب آن قوت مزاج بود از غذا و شراب و فرح معتدل؛ دوم، ضعیف بود، و او در مقابل قوی بود؛ سوم، معتدل در قوت وضعف. جنس هشتم: مأخوذ است از استوا و اختلاف و آن دو قسم است: اول، مستوی است و آن عبارت از آن باشد که در جمیع نبضات یعنی قرعات مساوی بود؛ دوم، مختلف، و او در مقابل مستوی بود، و این مختلف بر دو قسم است: منتظم و غیر منتظم. مختلف منتظم آن است که خلاف او را نظامی باشد، یعنی در چند دور که کند، بر آن یک اختلاف باشد؛ و مختلف غیر منتظم آن است که اختلاف او را هیچ نظامی نباشد، بلکه در هر دوری او را اختلافی ظاهر شود.

جنس نهم: مأخوذ است از حال وزن آن، یا جیدالوزن باشد یا ردی الوزن، جیدالوزن آن است که بر مجرای طبیعی [بود]، یعنی وزن آن نبض مناسب مزاج سن صاحب نبض بود؛ و ردی الوزن سه قسم است:

اول، متغیر الوزن، و آن نبضی باشد که از وزنی که لایق سن صاحب نبض بود، تجاوز کرده باشد، چنانکه وزن نبض صبی مثلا همچون وزن در نبض شباب بود.

دوم، مباین الوزن و آن نبضی بود که از وزنی که لایق سن صاحب او بود قاصره باشد، چنانکه وزن نبض شباب مثلا همچون نبض وزن صبی باشد.

سوم، خرج الوزن و آن نبضی که وزن او مشابه هیچ وزنی از اوزان نباشد.

دوم: موجی، و آن نبضی باشد مختلف در عظم و صغر و شهوق و عرض و امتلا به طریق موجب آب محسوس شود.

سوم: دوری و آن نیضی بود همچو موجی، اما در عرض و امتلا نباشد و ضعیف تر بود.

چهارم: نملی بود، و او ضعیف تر از دوری بود.

پنجم: منشاری، و آن نبضی بود که مختلف [باشد] در عظم و صغر و صلابت و لین و شهوق و انخفاض؛ چنانکه بعضی از اجزا او شاهق [بود] و بعضی منخفض.

ششم: ذنبالفار، و او آن است که نبض متحرک اشود] به تدریج ضعیف و صغیر میشود و باز به درجههآ اول عود کند و بدین وتیره ضعیف شود.

هفتم: مسلی، و او همچون ذنبالفار است، الا آنکه او به درجهآ اول به تدریج بود؛ چنان که به تدریج ضعیف شده، و ذنب الفار دفعتا عود کند.

هشتم: ذوالفقره، و او آن است که در زمانی که توقع حرکت باشد ساکن گردد.

نهم: واقع در وسط و او آن است که در زمانی توقع سکون باشد متحرک گردد.

دهم: مرتعش، و او آن است که حرکت او همچون رعشه بود. یازدهم: ملتوی، و او آن است که همچو ریسمانی پیچیده محسوس شود. ms059

دوازدهم: مطرقی و ذوالقرعتین نیز گویند، و او آن است که دو قرع کند، چنانچه حرکت انقباض او محسوس نشود و شبیه به حرکت مطرقه.

سیزدهم: مرتعد، و او آن است که همچون حرکت رعد محسوس شود، و این مجموع دلالت بر سوء مزاج68 مریض کند. اما نبض به اعتبار اجناس، به نفس ذکور اعظم و اقوی بود از نبض آناث؛ اما نبض حبالی عظیم و سریع و متواتر باشد.

اما به نبض به اعتبار اسنان، نبض صبیان به لین مایل بود و نبض شبان امایل] به عظم و قوت و وزن، لایق به هر دوی آن است که در صبیان زمان انقباض از انبساط مساوی باشد و در شبان زمان انقباض از انبساط اندکی زاید بود و نبض کهول به صغر و بطوء مایل بود؛ و وزن لایق به ایشان، آن است که زمان انقباض از انبساط اندکی کمتر بود؛ و نبض مشایخ صغر و بطی و متفاوت بود؛ و وزن لایق بدیشان آن است که زمان انبساط بیشتر از زمان انقباض بود.

اما به اعتبار فصول، نبض در ربیع معتدل بود و در صیف سریع و متواتر و در خریف مختلف و در صیف و شتا بطی و متفاوت.

و نبض به اعتبار بلدان مناسب فصول بود؛ اما به اعتبار نوم و یقظه در ابتدای خواب نبض صغیر و متفاوت بود و در بیداری اگر به طبع خود بیدار شود، سریع و عظیم بود؛ و اگر فجائتا و یا به سببی خارجی بیدار شود، نبض سریع و متواتر و مختلف بود و باشد که مرتعش بود.

اما به اعتبار ریاضت، اگر به حد تعب نرسد، نبض قوی و عظیم و سریع و متواتر بود؛ و اگر به حد تعب رسد، نبض در عظم و قوت ناقص شود و در سرعت و تواتر زاید و اگر به افراط بود، نبض دودی و نملی شود.

اما به اعتبار ms060 استحمام، اگر استحمام به آب گرم بود و به اعتدال باشد و به احدتا تحلیل نرسد، نبض سریع و قوی گردد، و اگر به تحلیل رسد صغیر است و متفاوت بود؛ و اگر تحلیل به افراط بود، سریع و متواتر باشد، و استحمام به آب گرم نبض را در قوت زاید کند و در سرعت و تواتر ناقص؛ و اگر به افراط بود ضعیف و بطی و صغیر و متفاوت گردد. و اما به اعتبار عوارض نفسانی در حالت غضب نبض عظیم و سریع و متواتر شود: و در خوف و خجالت عظیم و بطی و متفاوت بود؛ لو در سرور و غم صغیر و بطی و ضعیف و متفاوت بود] و در فزع مرتعش و غیر منتظم بود.

اما نبض در اوجاع در ابتدای وجع عظیم و سریع باشد و اگر متمادی شود صغیر و متواتر شود. پس دودی و نملی بود.

اما نبض در ورم، اگر ورم حار بود نبض منشاری و صلب و مرتعد بود و در انتها در سرعت و تواتر افزاید، و در ورم بارد نبض بطی و متفاوت بود و در ورم لین موجی و در ورم صلب منشاری بود؛ والله أعلم بجمیع الامور.

و آن را تفسره نیز گویند، و استدلال بدان به اعتبار لاستقرای] هفت جنس بود:

جنس اول، لون است و طبقات آن پنج باشد: اول، صفرت است و مراتب آن شش است: اول تبنی، و آن دلالت بر قصور نضج کند؛ دوم، اترجی و او دلیل حسن حال نضج باشد؛ و سیم، اشقر و او دلیل حرارت بود؛ چهارم، نارنجی و او دلالت بر شدت حرارت کند؛ پنجم، ناری و او زاید از نارنجی بود؛ ششم، زعفرانی و او دلیل حرارت مفرط باشد.

جنس دوم، حمرت69 است، و مراتب آن چهار است: اول، اصهب، و او دلیل غلبهآ دم باشد؛ دوم وردی، و حمرت او زاید از اسهب ms061 بود؛ سوم، احمر قانی بود؛ چهارم، احمر اقتم، و او در حمرت به کمال بود، و مجموع دلیل غلبه خون باشد.

جنس سوم: خضرت، و مراتب او پنج است: اول، فستقی، و آن دلیل برودت بود؛ دوم، آسمانجونی و آن دلیل برودتی سخت باشد یا شربت زهر؛ سوم، نیلنجی و آن دلیل برودت به افراط بود، و این هر دو در صبیان و مشایخ دلیل تشنج و فالج بود؛ چهارم، کراثی، و آن دلیل احتراق اخلاط بود؛ پنجم، زنجاری، و او دلالت کند بر احتراق شدید و دلیل هلاک بود.

جنس چهارم: اسود است، و مراتب او چهار بود: اول، اسودی که مأخوذ از زعفرانی باشد، یعنی زعفرانی که به سیاهی میزند و او دلالت کند بر یرقان و تکاثف صفرا؛ دوم، اسودی که از احمر اقتم به سیاهی زند و دلیل غلبهآ خون و احتراق آن باشد؛ سوم، اسودی که از خضرت حاصل شده باشد، و آن دلیل سودایی صرف باشد؛ چهارم، اسودی که از بیاض مأخوذ باشد، و آن دلالت بر

جنس پنجم: بیاض، و آن دو قسم است: اول، رقیق شفاف است و آن دلیل برودت بود و نومیدی از نضج؛ دوم، ابیض حقیقی و آن اصناف است: اگر مخاطی بود، دلیل غلبهآ بلغم باشد، و اگر به آن دسومی باشد، یا چون شیر بود، دلیل ذوبان باشد، و این در آخر دق باشد، و فقاعی با مده دلیل قروح آلات بول بودو قفاعی بیمده دلیل حصات یا مواد خام بود، و رصاصی ابی آرسوب بهغایت بد باشد.

و اگر مشابه منی بود، دلیل بحران امراض بلغمی بود؛ و ms062 آنچه مشابه ماست و شیر بود، در امراض حاره دلیل هلاک بود.

از الوان بول یکی آن است که مشابه غسالهآ لحم باشد و آن دلیل ضعف کبد و یا غلبهآ دم باشد؛ و دیگر آن است که مشابه لون زیت باشد، و آن دلیل بر بدحالی بود، خصوصا که منتن باشد.

و جنس دوم از دلایل، قوام بول باشد و آن سه قسم است:

اول، رقیق و آن دلالت کند بر برودت و عدم نضج و ضعف کلیه و آلت بول.

دوم، غلیظ و آن دلیل کثرت اخلاط و عدم نضج بود، و باشد که دلیل نضج مواد غلیظ یا انفجار اورام یا انفتاح سده باشد و غلظ بول؛ و اگر به تدریج کم شود نیک باشد و اگر متمادی گردد خصوصا در حمیات حاره بد باشد.

سوم، معتدل در غلظ و رقت، و آن دلیل نضج تام و حسن حال بود.

جنس سوم، رایحهآ بول است، و آن شش قسم است:

اول، عدیم الرایحه، و آن دلیل برودت مزاج و نقصان حرارت غریزی بود؛ دوم، منتن، و آن دلیل قروح مجاری بول به اخلاط عفنه؛ سوم، حامضالرایحه، و آن در مرض حادره دلیل موت حرارت غریزی بود و یا دلالت بر حدوث حرارت غریبه که از مواد بارده حادث شده باشد؛ چهارم حلوالرایحه، و آن دلیل غلبهآ دم باشد؛

جنس چهارم، زبد قاروره است و مادهآ زبد رطوبتی لزجه بود و فاعل آن ریحی بود که در جوهر بول بود و سواد و شقرت بول زبد دلیل یرقان بود و کبر [آن] دلیل لزوجت اخلاط و کثرت و آن دلیل ریح و رطوبت ابود]

جنس پنجم، قلت و کثرت بول است، و آن اگر کمتر از آن باشد که میباید نسبت با مشروب دلیل مقدمهآ استسقا ms063 یا اسهال یا تحلیل مفرط بود، و اگر بیشتر از آن باشد که میباید دلیل استفراغ رطوبات زایده بود و یا ذوبان اعضا.

جنس ششم، صفا و کدورت است، و آن غیر رقت و غلظت بود، و بول کدر دلالت کند بر اشتغال طبیعت به نضج اخلاط یا بر سقوط قوت، و صافی دلالت بر عدم نضج کند.

جنس هفتم، رسوب است، و رسوب جوهری باشد که از مائه غلیظتر بود و از او متمیز شود، خواه که راسب شود، خواه که معلق بایستد، و استدلال بدو از چند وجه کنند: اول از جوهر او، و آن یا طبیعی بود یا غیر طبیعی؛ اما طبیعی سفید باشد یا زرد و متصل الاجزا و متخلل و بینتن و راسب بود، و چون تحریک کنند، زود منبسط شود و متفرق گردد و زود راسب نشود، و دلالت کند بر هضم طبیعی و نضج تمام.

اما غیر طبیعی یازده قسم است و هر یکی را اسمی است: اول، خراطی و آن همچون صفایح بود و کبار باشد یا صغار باشد. اما کبار آنچه20 سرخ بود از قروح کلیه باشد و اگر با تب بود دلیل خراشیده شدن اعضای بول بود، و اگر کمد بود یا شبیه به فلوس ماهی بد بود، و آنچه سفید باشد، دلیل قروح و جرب مثانه بود. اما صغار اگر سفید بود، نخالی گویند، دلیل جرب مثانه بود، و اگر سرخ بود کرسنی گویند و از کبد یا از کلیه برآید یا دم محترق بود.

سوم، استدلال از وضع رسوب بود ملابست و استوا در رسوب محمود دلیل نیکو بود، و در رسوب مذموم به عکس این بود؛ [و تشتت] و پراکندگی آن از ضعف هضم و کثرت ریاح بود.

چهارم، استدلال از هیأت رسوب و شدت مخالطت و ممازجت آن با بول، دلالت بر آن کند که از کبد و حوالی آن باشد؛ و اگر متمیز بود و ممتزج نباشد دلالت کند از مثانه و مایلی او است.

پنجم، استدلال از زمان رسوب، اگر به سرعت ظهور رسوب باشد، دلیل هضم نیک باشد، و اگر دیر بود به عکس این باشد.

و باید دانست که بول زنان سفید و غلیظ تر از بول مردان ms065 بود و بول زنان آبستن صافی بود و در وسط آن چیزی همچون پنبه منقوش ظاهر بود و بول ایشان در ابتدای حمل مایل به رقت بود و در انتها مایل به حمرت، و بول نفسا مایل به سودا باشد، و بول صبیان سفید و غلیظ، و بول شبان مایل به ناری و معتدل القوام بود، و بول کهول به بیاض مایل بود، و بول مشایخ سفید و رقیق باشد؛ واله أعلم.

استدلال بدان از چند وجه کنند: اول، از کمیت آن، اگر زاید بود از فضلهآ طعام دلیل کثرت اخلاط یا ذوبان اعضا بود، و اگر کمتر از آن باشد به سبب ضعف دافعه بود یا احتباس که در معای قولون یا اعور حادث شده باشد. دوم، از قوام آن اگر رقیق بود و لزج، دلالت بر اخلاط لزجه کند و در تب حار دلیل ذوبان باشد؛ و اگر رقیق غیر لزج باشد، دلالت بر سده یا ضعف مجاری یا سوء هضم یا تناول مرطبات کند. اما غلیظ اگر با رطوبت نیامیخته باشد از تحلل حرارت یابس اغذیه یا طول مکث بود، و اگر بر رطوبت مخلوط باشد، دلیل بر کثرت رطوبت و قلت مرارت بود.

سوم، استدلال از لون، بدان که لون براز طبیعی آن است که ناری بود و شدت آن دلالت بر غلبهآ صفرا کند و نقصان او دلیل ضعف هضم باشد، و بیاض آن دلیل غلبه بلغم، و سدهآ مجاری مراره و بیم یرقان بود، و اگر بوی ریم از آن آید دلیل انفجار قرحه بود و خضرت آن از مرار زنجاری یا کراثی باشد؛ و باقی دیگر الوان براز همچون الوان بول بود.

چهارم، استدلال از هیأت آن و هیأت طبیعی آن، آن است که جبلی بود، پس اگر منفخ بود، همچون زبل گاو، و تسایل کثرت ریح بود.

پنجم، استدلال از وقت آن، اگر پیش از وقت اقتضا کند و در ms066 خروج سریع باشد، دلیل کثرت صفرا بود، یا ضعف ماسکه، و اگر تأخر کند، بطی الخروج باشد، از ضعف هاضمه یا دافعه یا برد امعا یا تناول قابض بود.

ششم، استدلال از رایحه، اگر نتن او زاید باشد، از آنچه معتاد است، از عفونت اخلاط یا ذوبان اعضا بود و باقی همچون اعتبار روایح بول بود.

هفتم، استدلال از زبد آن، به دلالت بر غلیان یا کثرت ریاح کند.

و براز طبیعی آن است که مشابهالاجزاء بود و معتدل باشد در رقت و غلظت و از قراقر خالی باشد و منتن وعدیمالرایحه نباشد و سهل الخروج بود، و غیر لاذع.

بدان که بحران عبارت است از تغیر عظیم که دفعتا واقع شود از مقاومت طبیعت با مرض؛ و تشبیه کردهاند طبیعت را به سلطان و مرض را به دشمن یاغی و بدن را به مملکت و روز بحران را به روز قتال. پس اگر در این روز سلطان که طبیعت است، دشمن را که مرض است، بشکند و بر او غالب آید و از مملکت براند، آن را بحران تام جید گویند، و این بحران موجب صحت بود به زودی؛ و اگر سلطان غالب شود، لیکن انه] چنانکه دشمن را به کلی دور کند، بلکه محتاج باشد به مقاومتی دیگر، آن را بحران ناقص جید گویند؛ و دلیل طول مرض باشد؛ و

و بدان که انتهای مرض یا به بحران باشد یا به تحلیل ماده به تدریج بی وقوع بحران یا به انتقال ماده از عضوی به عضوی و این را بحران انتقالی گویند. پس اگر ماده ms067 از عضو رییس به خسیس نقل کند، انتقال جید گویند و اگر از عضو خسیس به رییس نقل کند، انتقال جید گویند، و ردی گویند.

و بحران محمود آن است که بعد از نضج تمام در روز باحوری واقع شود و بحران به دفع ماده باشد، نه به انتقال، و در عقب آن خفت و راحت واقع شود؛ بحران مذموم به عکس این باشد؛ و همچنان که در روز جنگ و مصاف از طرفین تهیهآ اسباب جدال مشغول میباشند، وامور هایله مثل صیاح و اعجاج وخوف و تحیر میباشد، در روز بحران نیز [امور] هایله مثل اضطراب وسوء حال مریض واقع میشود و بحرانی که به دفع ماده باشد، به قی یا اسهال یا رعاف یا ادرار یا عرق که دفع ماده کند و هر یکی را از این علامتی باشد که دلالت کند بر آن که طبیعت به کدام جهت دفع ماده خواهد کرد.

اما علامات قی، ضیق النفس وغثیان و تلخی دهن واختلاج لب ووجع معده و ثقل آن تاریکی چشم بود.

و علامات اسهال، ثقل بطن و قراقر و درد پشت و عدم علامات قی بود.

و علامات رعاف، صمم و طنین گوش و اشتعال سر و سرخی روی و خارش بینی بود.

علامات ادرار، ثقل مثانه و غلظ و کثرت بول.

و علامات عرق، نبض موجی و نداوت و انتفاخ بشره بود و بحرانی که به عرق و ادرار واقع شود، مادهآ رقیق دفع کند، از این جهت بحرانی که بدان باشد اکثر

و در روزهای بحران طریق آن است که مریض را به هیچ وجه تحریک نکنند و روزهای بحران را که ایام باحوری میگویند، اول ms068 آن چهارم [روز] مرض است و باشد که در امراض حاره تقدم کند و در سوم واقع شود؛ و بحران جید در روز چهارم منذر باشد به بحران هفتم، و ردی منذر باشد به بحران ششم؛ و اگر در ششم بحران واقع شود، بد باشد؛ و اگر در پنجم بحران واقع شود، نیک باشد؛ و روز هفتم روز بحران است و در این روز بحران جید و قوی واقع شود؛ و روز نهم منذر است به بحران در یازدهم؛ و اگر روز دهم بحران واقع شود، بد باشد و در هشتم نادرا بحران واقع شود، و اگر بشود بد باشد. روز ایازدهم]، روز بحران است و منذر است به بحران در چهاردهم و در دوازدهم بحران بد باشد و در سیزدهم همچون روز هشتم بود. روز چهاردهم روز بحران است و در این روز بحران قوی و جید به سلامت بود، و بحران در پانزدهم بد باشد، و روز هفدهم روز بحران است و منذر است به بحران بیستم، و در هژدهم و نوزدهم به حسب نادر بحران واقع شود و بد باشد؛ و روز بیستم و بیست و یکم روز بحران است، اما بیستم اقوی باشد، و روز بیست و چهارم روز بحران است و در این روز بحران قوی واقع شود؛ و روز بیست و هفتم روز بحران است؛ و بعد از آن سی و یکم و سی و چهارم، و هر بحرانی که بعد از آن واقع شود آن را قوتی نباشد؛ روز سی و هفتم روز بحران است و بعد از روز چهلم؛ و به قول بقراط، بعد از چهل روز بحران نباشد، اما به قول بعضی در شصتم و هشتادم و صدم و صد و بیستم نیز واقع شود.

بدان که علامات محموده در امراض ثبات قوت و سخنه و اشتها و سلامت عقل و ذهن و خلق و انتفاع به معالجات بود ms069 و در حمیات ظهور به ثرات بر لب و بینی و بحران جید در روز بحران و خواب شب و اول روز و خفت و راحت بعد از خواب و تنفس طبیعی مجموع علامات نیک باشد و علامات ردیه خلاف این بود و چشم و در گو افتادن و گشاده ماندن دهان و تنفس پیاپی و حدت سر بینی و سرد شدن گوش و تیره شدن چشم و دایما در نظر یک جای داشتن و ابسیار] انگشت در بینی کردن و پیچیده شدن لب و پشت باز افتادن و روی از مردم گردانیدن و دست در جامه و دیوار مالیدن، چنانکه کسی چیزی طلبد و سکوت و مکث و بسیار گفتن و کم گویی و اضطراب در غیر روزهای بحران و هر لحظه بر جستن و نشستن و از مرگ ترسیدن و یرقان پیش از هفتم و رعاف مفرط بی ظهور خفت و عطسه در اول مرض همه علامات بد بود و در حمیات حاره بر هم سودن دندان و برودت اطراف با حرارت و سبات و ضعف نبض و وجع احشا وحدوث رعشه و سواد زبان و بثور عدسی سیاه یا بنفسجی و رعاف سیاه اندک و بول سفید و سیاه، مجموع علامات بد است و نتن بینی و حدوث خناق در غیر ایام بحران وطلب جای تاریک و سواد و خضرت و تیرگی لون و هذیان گفتن با سکون و وقار و سیاه و تیره شدن ناخن و کشیده شدن پوست پیشانی و سرد شدن بینی و گوش و بول رقیق ابیض در سرسام واختلاط عقل و برودت ظاهر با حرقت باطن و گشاده ماندن چشم، مجموع دلیل مرگ بود؛ و بسیار بود که نزدایک] مرگ مرض و وجع ساکن شود بغتتا بی سببی ظاهر و آن به جهت آن باشد که طبیعت از حیات نومید گردد و ترک تصرف کند و آن نیز دلیل مرگ باشد.

و ms070 علامات نکس، ساکن شدن تب بود بی وقوع بحران و ضعف و عدم اشتها و غثیان و حبس نفس و فساد هضم و خواب بسیار و تهبج روی و پشت چشم و صبغ بول.

علامات طول مرض، استمرار اعراض و کثرت اختلاج و احتلام در ابتدای مرض بود.

اما انذار به حوادث چنان باشد که کسی را که تغیری حادث شود در عادت طبیعی، مثل شهوت طعام وجماع و براز و بول و عرق و در عادت غیر طبیعی مثل قی و رعاف و سیلان دم بواسیر و طمث، منذر به مرض باشد، و خفقان دایم منذر باشد به مرگ مفاجات، و کابوس و دوار به صرع و سکته و اختلاج بسیار به تشنج وخدر شدن اعضا به فالج واختلاج وجه به لقوه و ثقل وکلال بدن با کثرت عرق منذر باشد [به سکته]، و فالج و حمرت روی و چشم و سیلان دمع و نفرت از روشنی منذر باشد به سرسام، [و غم] و حزن71 بیسبب و کثرت فکرهای بد منذر بود به مالیخولیا، و سرخی روی با کمودت و غلظ منذر باشد به جذام، و تهبج روی و چشم به استسقا، و دوام صداع و شقیقه به نزول آب در چشم، و انتشار و ثقل و تمدد در طرف راست منذر باشد به علل کبد، و ثقل کمرگاه و خاصره به علل کلیه و سقوط اشتها وقی و نفخ و وجع اطراف به قولنج، و حکهآ مقعد که به سبب کرمهای خرد باشد منذر باشد به بواسیر، و حدوث قوبای بسیار به برص [اسود] و بهق ابیض منذر بود به برص، و سیلان طمث در زمان حمل به اسقاط جنین و سخت شدن و برآمدن اعروق] ساق به دوالی و داءالفیل و کثرت زکام و نزله به ذاتالریه و سل وعرق و بول منتن به حمیات عفنه، و حرقت بول به قروح مثانه.

اما انتقال از ms071 علتی به علت دیگر باشد، چنان باشد که در حمیات حاره صمم حاصل شود و همچنین رمد به اسهال صفراوی زایل گردد و اسهال صفراوی نیز به

بدان که هرگاه علامت آبستنی ظاهر شود، باید که از فصد و حجامت و قی و اسهال و فزع و اصوات هایله و ریاضت و تعب و بوهای نیز احتراز کند تا چهار ماه بگذرد و بعد از آن اگر چیزی [از اینها] به سبب اضطرار واقع شود مضر نباشد و چون به ماه هفتم رسد، همان احترازات مرعی دارند و به سکنجبین و گلنگبین تلطیف غذا و اسقاط شهوت گل کنند.

اما مولود باید که در خانهای که معتدل بود، بزاید، و چون جدا شود نافع او را از بالای چهار انگشت قطع کنند و خرفه به روغن بیالایند و بر آن نهند و مولود را به آب اگرم] و نمک بشویند، چنانکه آب به دهن و بینی او نرسد؛ و اگر با آن آب سماق و شادنه و حلبه او قسط] باشد بهتر بود. بعد از آن به آب فاتر عذب بشویند و انگشتی عسل در دهن او نهند و در قماط پیچیده، هر عضوی به جای خود بنهند و بر فوطه ببندند و در خانهآ تاریک پرورش دهند و هر روز او را به رفق تحریک کنند و هر چند روز به آب فاتر بشویند.

اما رضاع، بدان که شیر مادر نسبت به طفل مناسبتر میافتد؛ اما اگر مادر صحیحالمزاج نباشد22، ولیکن تا چهل روز نگذرد، شیر مادر ندهند، بلکه کسی دیگر شیر دهد تا چهل روز بگذرد؛ و اگر ms072 خواهند که دایه بگیرند اختیار مرضعه کنند که خوششکل و نیکوخلق که بهغایت به قوت بود و سال او میان بیست و پنج و سی و پنج بود و معتدل المزاج و بزرگ پستان و بسیار شیر بود و شیر او معتدل القوام باشد و شیر پسر بهتر از شیر دختر است؛ چنان که گفته شد، چهل روز از وضع حمل او گذشته باشد و غذاهای معتدل و لطیف تناول کند و در بامداد پستان را اندکی بدوشد، پس در دهن طفل نهد؛ و از حرکت مفرط و ریاضت اجتناب کند و به او مجامعت نکنند؛ و اگر شیر غلیظ بود ملطفات تناول کند، مثل سکنجبین ساده یا بزوری و صعتر و نانخواه و ریاضت معتدل مفید بود؛ و اگر شیر رقیق بود اغذیهآ غلیظه مثل هریسه و ثرید تناول کنند؛ و اگر شیر بسیار بود، چنان چه مؤدی به فساد شود، تغییر13 غذا کند و تضمید پستان به زیره و عدس و سرکه انمایند]؛ و اگر امری خارجی عارض او شود، شیر به طفل ندهند تا اثر آن عارض زایل شود.

و مدت رضاع دو سال است، چون نزدیک فطام باشد، آب بدهند و به تدریج معتاد به طعام گردانند و شیربرنج و نان در شیربرنج و عسل آغشته میدهند، و چون اثر بر آمدن ثنایای او ظاهر شود، روغن بابونه و عسل در لثهآ او بمالند و پیه مرغ و مغز خرگوش در گردن و بن دندان او بمالند؛ و اگر انگشت بسیار خاید دهن او را به عسل و نمک بشویند و قطعه بیخ مهک به دست او دهند؛ و در وقت سخن گفت بن زبان او را میمالند. و در امراضی که او را عارض شود، معالجهآ طفل و مرضعه هر دو باید کردن؛ و مرضی که اطفال را بسیار عارض شود، ذکر کرده میشود: اما در استطلاق، شکم او را به کمون و ms073 انیسون و ورق گل و سرکه گرم کرده، طلا کنند؛ چنانچه از آن متأذی نشود و ازردهآ تخم مرغ نیمبرشت بدهند و پست جو تر مفید است و اگر متمادی شود] دانگی پنیرمایهآ بزغاله به آب سرد بدهند.

و در احتباس، شیافی از عسل و پودنه و سرگین موش استعمال کنند و روغن زیت در شکم بمالند.

و در اسوء] تنفس بن گوش به روغن زیت چرب کنند و آب گرم بدهند تا بیاشامد.

و در زکام، سر طفل را گرم دارند و اندک عسل بدهند و سعی کنند تا قی کند به آن که انگشت یا پر مرغ چرب کرده به گلوی او فرو برند، چنان چه اذیتی به او نرسد.

و در سعال صمغ عربی و کتیرا و بهدانه و فانید با شیر یا روغن بنفشه بدهند؛ و در وجع گوش حضض و صعتر و مرزنجوش و روغن بجوشانند و در گوش چکانند.

و اگر از گوش رطوبتی بیرون آید، پارهای صوف به عسل و شب یمانی و زعفران آلوده کرده، در گوش نهند.

و در قی کردن بسیار شراب سیب و اندک پوست ابیرون] پسته بدهند و معده را به حابسات طلا کنند.

و در پیچیدن شکم آب گرم بدهند تا بیاشامد و بر شکم نیز ریزند و روغن زیت در شکم بمالند.

و در قلاع که عبارت از بثراتی بود که در دهن حادث شود و از آن هر چه سیاه باشد قتال بود، باید که دهن را به ماءالعسل بشویند و بنفشه و گشنیز بسایند و بر آن افشانند و سماق و گلنار و پوست انار نیز مفید بود.

و اگر عطسه متواتر کند، علامات ورم دماغ یا حوالی آن ظاهر بود؛ علاج آن باید کرد؛ و اگر علامات ورم ظاهر نباشد، بادروج بسایند و در بینی او دمند.

و اگر از قطع ناف در آن موضع ورم حادث شود، شنگال و علکالبطم ms074 در روغن بجوشانند و اندکی در حلق او چکانند و در ناف نیز بمالند؛ و اگر دیر مندمل شود، عروق خون سیاوشان و انزروت و مر و اشنه بسایند و بر آن افشانند و در اضطراب و بی خوابی او روغن خشخاش در سر بمالند و یا پوست خشخاش و کاهو در آب بجوشانند و بر سر بمالند و شراب خشخاش بدهند یا لعوق76 کنند.

و در فواق جوز هندی و شکر بدهند.

و در ورم حلق تلیین به شیاف کنند و رب توت و شراب بنفشه بدهند.

و در خرخرهآ خواب، بزرک بکوبند و با عسل بدهند. و در ریح ام الصبیان که عبارت از هیأتی است شبیه به صرع، صعتر و جندبیدستر و کمون و عود صلیب بسایند و بدهند.

و در خروج مقعد، جفت بلوط و گل سرخ و مورد و گلنار و پوست انار و شب یمانی بجوشانند و در آن آب نشانند، یا آن که آب به رکوی یا پارچهای به آن تر کرده، بر آن جای نهند، یا آب ورق بارتنگ بر مقعد بمالند. و در زحیری که از سرما بود، کمون و سپندان با روغن گاو بدهند و آجری گرم کنند و نمد بر سر آن اندازند و بر آن نشانند، یا زردهآ تخم مرغ ناپخته بر سر نمدی نهند و بر سر آن نشانند، چنانچه آن زرده به مقعد او رسد.

و در تولد کرمهای خرد در نواحی مقعد، راسن و عروق و شکر بدهند و شیاف از مغز آستهآ زردآلوی تلخ و آستهآ شفتالو یا برگ آن استعمال نمایند. و در کرم دراز که در شکم پیدا شود، افسنتین و درمنه و زهرهآ گاو و شحم حنظل بر شکم طلا کنند.

و چون طفلی را از شیر بازگیرند باید که به اطعمهآ لطیف لین کنند و تا قوت نگیرد به حمام نبرند، و از خوف و غضب و اخلاق ms075 بد و غم و بی خوابی نگه دارند.

و چون قوت دویدن و بازی کردن باز آید، رها کنند تا به لعب مشغول شود، چه آن ریاضت ایشان است. و چون شش ساله شود، به مودب سپارند و در آسایش دادن به تدریج کم میکنند و به ریاضت میافزاید، نه به حدی که از کار و شغل نیز ملول شود؛ و خیر الامور رعایت کتند تا به اخلاق حمیده بالیده شود.

در فصل ربیع، موادی که در زمستان بسته باشد، در حرکت آید و منبسط گردد و تدبیر آن است که آن را کم کنند به تقلیل و تلطیف غذا و استفراغ و آن به قی یا فسد یا اسهال کنند به حسب عادات و غلبهآ خلط و از مجففات و مسخنات شدیده و کثرت حرکات و استحمام و از کثرت اکل لحوم و حلاوی و شراب احتراز باید کرد و از اشربه به مثل شراب حماض و لیمو و صندل و ریباس و سکنجبین اقتصار کنند؛ و از اغذیه زرشک و سماق و انار و امثال آن مناسب باشد؛ و در فصل تابستان به آسایش و رفاهیت مشغول باید بود و در مهب75 شمال قریب به آن روان که از بخار و دخان و غبار دور باشد، مسکن سازند و از حرکات

و از اغذیه و اشربه و فواکه، آنچه مبرد و مرطب باشد، خورند، و از جامههای کتان پوشند و استفراغ به قی کنند و در فصل خریف از سرمای بامداد و از گرمای میانههای روز خود را نگاه میباید داشت و از خواب روز و مجامعت و کثرت اکل و شرب و ااکل] فواکه و استحمام به آب سرد اجتناب نمایند.

[و اگر بدن ممتلی باشد در ابتدای خریف استفراغ ms076 به قی شاید کرد و در وسط آن استفراغ به مسهل] و در فصل زمستان خود را پوشیده باید داشت و حرکات و ریاضت و کثرت اغذیه و لحوم و شراب در این فصل مفید بود و قی و استحمام و استعمال مسخنات شاید کرد و اکثر جامه مویینه و پشمینه باید پوشید. اما در وبا نعوذ بالله منه - که هوا از مجرای طبیعی بگردد، تدبیر آن است که تقلیل اخلاط و رطوبات کنند به تقلیل غذا واستعمال مجففات واصلاح هوای مسکن کنند به ریاحین مطیب مثل سیب و ترنج و به مشمومات مثل صندل و کافور و عنبر و مشک و بخورات مثل عود و عنبر و قسط و سندروس و قرنفل و لادن و أشنه و سعد و اذخر و ابهل و پوست انار و مورد و آبنوس و زعفران؛ و باید که خانه را به سرکه و گلاب و یا سرکه و انگوزه جوشانیده مرشوش دارند؛ و گوشت و غذا و شراب کمتر خورند، و از قی و فصد و حجامت و ریاضت و استحمام احتراز نمایند و در مواضع مکشوفه76 ساکن نشوند و قطعا توهم به خود راه ندهند و از اشربه، شراب حماض و لیمو و ریباس و صندل تناول کنند؛ و از اغذیه اختصار به حموضات کنند و آب سرد بسیار نخورند و گل ارمنی با شراب آوردهاند که مفید است؛ و تریاق فاروق و مثرودیطوس پیش از غلبهآ وبا مفید افتد و صبر و مر و زعفران بکوبند و با عسل قرص سازند، بامداد از آن یک درم بخورند.

بحث اول، در مأکول

[حفظ صحت را لازم است که از اغذیه به گندم، گوشت و شراب حلو در ریحانی و غیره اختصار نمایند؛ زیرا که] بهترین غذا آن است که از او خون نیک حاصل شود و لذیذ بود، چون نان گندم آفت نارسیده و گوشت گوسفند یک ساله؛ و از ms077 میوه آنچه قریب به غذا باشد، انگور است و انجیر و رطب؛ و امزجهآ مأکولات در فن دوم گفته خواهد شد، [ان شاء الله تعالی].

و بهترین وقت غذا آن زمان باشد که اشتهای صادق بود، و بعد از ریاضت و بیاشتها چیزی نباید خورد و اشتهای هایجه دفع باید کرد و از ادخال و تطویل زمان اکل اجتناب باید نمود لو اندک اشتها باقی ماند ترک طعام کنند؛ و موافق ترین غذا آن است که عند الطبع لذیذ باشد] و جمع میان الوان اطعمه نکنند که موجب تحیر طبیعت شود و به یک غذا نیز عادت نباید کرد؛ و عادت به حموضات ضعیف و نحافت آورد و اعصاب را مضر بود و غذای تفه موجب کسالت باشد و اشتها ببرد و شیرینی و چربی اشتها باطل کنند و بدن را گرم گرداند؛ و غذای مالح هزال و خشونت آورد او چشم را مضر بود] و دفع مضرت حلو و سم به حامض کنند و بالعکس، واز آن تفه به مالح و حریف و بالعکس؛ وعادت به احتما کردن دایم مزاج را ضعیف کند

لو در زمستان غذایی باید خورد که به حرارت مایل بود، بالفعل حار باشد، و در تابستان باید که بالفعل بارد بود و در ربیع و خریف غذای معتدل مناسب بود] و مناسب مزاج صفراوی اغذیهٔ‌ مرطوبهٔ‌ بارده، امثل قلیهآ کدو و کشک جو] و حموضات غیر یابسه، امثل تمر هندی و نارنج و غوره باشد]، و دموی مزاج را

و صاحب معدهٔ‌ ناری از اغذیهٔ‌ لطیف نباید خورد و صاحب سکون و دعت و معدهآ ضعیف را گوشت و اغذیهآ غلیظ کمتر باید خورد و به خلاف مرتاض که او را اغذیهآ غلیظ کثیرالغذاء مناسب بود؛ و کسی را که بعد از غذا احساس حرارت8 کند غذا به دفعات اندکاندک باید خورد و مطلقا از تخمه احتراز باید نمود؛ و اگر امتلا محسوس باشد و غذا هنوز در معده باشد، قی باید کرد و [الا] تلین طبیعت ضرروی بود؛ و مبرودین را گوارش کمونی و شهریاران و محرورین را اطریفل و گلقند موافق بود؛ و اگر هیچ از این تدبیرات نکند خواب باید کرد و شبانه روزی امساک باید نمود و بعد از آن استحمام و اصلاح اغذیهآ حاره به سکنجبین کنند و اصلاح بارده به عسل دفع مضرات اشیای غلیظه مثل هریسه و پاچه و فالوده و نان فطیر به اشیای ملطفه باید کرد، مثل آبکامه و کبر به سرکه و برگ ترب لو پیاز به سرکه]؛ و همچنین دفع مضرت هر چیزی کنند بدان چیز که در مزاج ضد او بود؛ و جمع میان لبنیات و حموضات و ماهی تازه و لبنیات نباید کرد و ماست و تخم مرغ نخورند و پوست بابونج ابه سرکه و انار] بر سر هریسه و انگور بر شیربرنج و

اما در عقب استحمام و ریاضت و جماع و اکل فواکه خصوصا خربزه و در اثنای خواب مطلقا آب نخورند، خصوصا که آب سرد؛ و اگر صبر نتواند کرد، اندکی مص کند و مطاوعت عطش کاذب نباید کرد.

و جمع میان آب روان و آب چاه مضر بود و اصلاح آب فاسد به طبخ کنند یا با خاک اپاک] بیامیزند. پس صافی کند؛ و آب غلیظ و کدر را اصلاح به شیر یا به شراب کنند و آب شور را به سکنجبین و آب زاجی را به چیزهای انرم و آب تلخ را به چیزهای] چرب و شیرین؛ و تریاق همهآ آبهای مخالف پیاز است، خصوصا که بر سرکه پرورده باشند.

اما شراب، قرشی در موجز گفته که بهترین شراب آن است که طعم و بوی آن خوش بود و صافی و معتدلالقوام باشد و اگر اندکی از آن در ظرفی کنند و چند روز بنهند، فاسد نشود؛ و باید تا چهارده سال، و به قول افلاطون، تا هیجده سال نرسند، در شراب شروع نمایند؛ و مشایخ سوداوی مزاج را شراب احمر یا اصفر غیر ممزوج مناسب باشد و محروری مزاج لو جوان] را ابیض یا اصفر ممزوج ابه آب یا گلاب ممزوج کرده باشند] یا مروق؛ اما به دو ساعت پیش از شراب ممزوج باید کرد و ms080 کهول را صرف باید خورد و در زمستان و بلاد بارده بیشتر محتمل باشد و

و شراب آن گاه خورند که غذا هضم شده باشد و بعد از غذا ردی الکیموس نخورند و غذایی که مناسب لآن] است، زرشک و سماق و انار و آب گوشت و امثال آن به حسب مزاج بود و در میان غذا و عقب آن پیش از شروع در هضم نباید خورد؛ و اگر برای اعانت هضم به آن معتاد باشد اندکی شاید اخورد]: و مادام که سرور و نشاط در تزاید باشد و ذهن سلیم و عقل به جای79 خود باشد، از کثرت شراب خوفی نبود؛ و حد انتفاع او این باشد که نگذارند که طافح شود و چون خواب غلبه کند و غثیان پیدا شود و دماغ و بدن ثقیل گردد و ذهن مشوش شود و حرکت سست گردد، قی باید کردن و ترک شراب و به خواب مشغول شدن و بر شراب اندک قی نباید کردن و شرب به کاسههای کوچکتر مناسبتر بود و پیاپی نخورند و به یک دفعه خوردن مضر باشد، مگر کسی که بدان معتاد باشد لو کسی خواهد که شراب بسیار تناول کند او را غذا اندک باید خورد و در غذای او باید که چیزی از مدرات باشد و از چیزهای شیرین احتراز باید کرد و کسی که خواهد که زود مست شود عود زعفر و جوزبوا داشته، شراب کند]. اما تنقل در شراب، حکما از آن منع کردهاند؛ لیکن اگر بدان معتاد و محتاج باشد، محروری مزاج را سیب و به و امرود و انار و زعرور و حماض و ربوبات حامضه و قرص لیمو و سکنجبین و از بقول کاهو و خیار و کاسنی مناسب بود و اگر مزاج در غایت حرارت ms081 بود، قرص کافور رخصت دادهاند و مزاج سرد را به گوارش مصطکی و عود و زعفران و گلقند و فندق و پسته و جوز مناسب بود؛ و مرطوبی را به نخود برشته و فندق و بادام بریان کرده به نمک شور کرده، و یابس مزاج را به فواکه و مرطبات تنقل باید کردن و در میان شراب غذا نباید خورد و

و آداب صحبت آن است که تزیین بدن کنند با آنکه اندام را از وسخ پاک کنند و جامههای لطیف پاک پوشند و ناخن بچینند و اصلاح ریش کنند و بوی خوش به کار دارند و در مجلس چیزی که موجب تنفر باشد مثل قی و نفث و بینی پاک کردن احتراز کنند؛ و اگر غثیان پیدا شود از مجلس برخیزند و چون قی کنند با مجلس معاودت نکنند و کلمات لطیف و حکایت ظریف کنند؛ و از حکایتی و سخنی که موجب غم او حزن] باشد احتراز کنند؛ اگر مجلس به هم برآید زود متفرق باید شد؛ و اگر جماعتی مست شوند و یکی هنوز مست نشده باشد، خود را مست نماید.

و در مجلس مزامیر و ریاحین طیبه حاضر باید کرد و مطرب باید که خوش شکل و خوش طبع و خوش آواز باشد و حلوط80 و الوف و متمیز بود و در مستی افراط نباید نمود و در مستی مجامعت نکنند که موجب ضعف اعصاب شود. اما بر شراب اندک و ادر] خمار مجامعت مفید بود؛ و به قول حکما در ماهی دو نوبت یا سه نوبت بیش تشرب نباید کرد، اقل مقدار آن رطلی باشد.

و بدان که سرعت سکر از ضعف دماغ یا قلت اکل باشد و یا حرارت مزاج یا تقدح پیاپی یا ms082 تناول مبخرات او یا مجففات]، مثل زعفران و جوزبوا و قرنفل؛ و بطوء سکر از عکس اینها بود و تناول دسومات و حلوای عسل چرب اکرده] به کبر و گشنیز و سداب و زیره و دوغ و آب سرد با سرکه از آن جمله است که دیر مستی آرد.

گویند اگر کسی پیش از شراب پنجاه عدد بادام تلخ بخورد مست نشود؛ و اگر صندل و تخم کاسنی و تخم کاهو و گل سرخ و تخم کرنب هر یک سه درم و

و شراب با عرق گاوزبان تفریح زیاده کند و با گلاب آمیخته مقوی معده بود و با عرق بید و کاسنی محروری مزاج و با جگر گرم را مناسب بود.

اما خمار، عبارت از لارتفاع] بخارات شراب بودند به دماغ، چنان چه موجب صداع شود و جمیع افعال نفسانی مضطرب گردد و خفقان و غثیان پیدا شود و سبب آن بقیهآ شراب باشد که منهضم و منحدر نشده باشد و خمار از امتلا و کثرت فضول بود و از ضعف هاضمه و دافعه و کثرت شرب شرابهای مختلف نیز بود. و بهترین علاج خمار آن است که معده را از بقیتی که باشد به قی پاک کنند یا تلین طبیعت کنند و مشمومات بارده و مقویه ببویند و آب برف و یخ در خمار مفید بود و استحمام و دلک و ریاضت نیز مفید بود، و بعد از تنقیه معده از بقایای شراب و از اشربه، شراب زرشک و ریباس و به و سیب وانار و سکنجبین مناسب بود، و از اغذیه حموضات و اسفیدباجات رقیق؛ و گویند اگر دو سه کاسه شراب جهت تنقیه و تحلیل آن بخورند مناسب بود؛ چنان چه اعشی گفته است:

نظم

و کأس شربت علی لذة واخری تداویت منها بها ms083 و مجنون بنی عامر [در حق لیلی این بیت] گفته:

نظم

تداویت من لیل بلیلی من الهوای کما یتداوی شارب الخمر بالخمر

و این را [از] بهترین معالجات خمار نهادهاند؛ و اگر کسی خواهد که از مستی به هوش آید، دلک اطراف و پاشویه کنند و آب برف بیاشامد و بر روی زند و سرکه و گلاب و صندل و کافور بوید و آب بصل و غوره و دوغ و سکنجبین و انار

و آنچه رایحهآ شراب کم کند، گشنیز و رایانه و عود هندی و دارچینی و قرفه و کبابه و راسن و حب المسک بود و مضمضه به سرکه و آب غوره هم مفید بود.1 و بهترین خواب آن است که مغرق بود و متصل و معتدل المقدار، و گفتهاند که کمتر از شش ساعت نباشد؛ و وقت خواب آن زمان باشد که غذا در هضم شروع کند و شاید که برای اعانت هضم خواب کنند، پس اول به طرف دست راست خسبند تا غذا در قعر معده قرار گیرد و در هضم شروع کند. پس بر طرف چپ گردد تا کبد بجملتها بر معده مشتمل گردد، و به واسطهآ تسخین او هضم کامل شود؛ و بعد از هضم باز به طرف راست باید خفت تا انحدار غذا به کبد اسهل باشد و پیش از خفتن دفع فضلات غذا باید کرد و بر شکم خفتن ممد هضم باشد و به پشت باز خفتن موجب ضررها شود، مثل نزله و سل و درد پشت و کابوس و صرع؛ و خواب بر خلو معده مضر باشد او ضعیف گرداند] و آواز آب و آواز آسیا که انزدیک] نباشد و حکایت کردن و کتاب خواندن خواب آرد.

بدان ms084 که استفراغ طبیعی آن است که هر روز دو نوبت طبیعت مجیب گردد، تا فضلهآ لیلی و نهاری مندفع گردد. پس اگر در طیبعت حبس واقع شود، به مثل اسفیدباجهای چرب یا اسفاناج و حلیم گندم و حسو و امثال آن طبعت را نرم باید کرد، و از قابضات احتراز باید نمود و اگر احتیاج افتد به شیافات و حقنههای نرم مدد کند، خصوصا مشایخ را، که قوی ایشان ضعیف باشد محتاج به مدد بود؛ و اگر طبیعت زیاده از معتاد مجیب شود و به سبب امتلا از اخلاط یا غذا یا تناول اغذیهآ مختلفه بود، سعی باید کرد که زاید نشود، به مثل سماق و زرشک و قلیهآ سیب و ابخورند] وحبس کنند82 و خیر الامور رعایت کنند؛ و باقی علاج ااسهال] و حبس طبیعت در باب خود گفته شود؛ إن شاء الله تعالی.

بهترین وقت جماع آن گاه است که غذا هضم شده باشد و در وقتی بود که معتدل بود و بدن ممتلی نبود و جماع در خلو معده مضر از آن بود که در امتلای معده باشد. باید که آن گاه شروع کنند که شهوت و شوق83 به حد کمال باشد، نه آنکه به تکلف و تصور و تخیل خود را بدان دارند.

و مجامعت با عجایز و کریه اللقاء و کسی که از او متنفر باشند و با حایض و صغیره نباید کرد و افراط در جماع نباید نمود که موجب امراض عصب وضعف بصر شود و در عقب خوب و غضب و فرح و غم مفرطین و اسهال و فصد و حجامت نباید کرد؛ و کسی را که یابس مزاج باشد، یا قلب یا معده یا احشا یا

و بهترین اشکال جماع آن است که ms085 زن بر زیر مرد84 درآید؛ و بدترین هیأت آن به عکس این بود؛ زیرا که منی تمام متسفرغ نشود؛ و شاید که منی زن در احلیل مرد فرو رود و موجب تعفن و ورم قضیب گردد و پهلو خفته هم نشاید و به پای ایستاده ضعف آرد.

و باید دانست که مدار این فعل بر حرارت باشد که فاعل است و به رطوبت که منفعل است. پس اگر هر دو نقصان یابند، تدارک آن مشکل بود؛ و اگر یکی باقی بود و یکی ناقص تدبیر آن آسانتر باشد، و آنچه به واسطهآ پیری باشد تدبیر آن نتوان کرد. پس اعانت85 حرارت و رطوبت به طریق اعتدال موجب تقویت این امر باشد؛ و شاید که ضعف این فعل از ترک استعمال و نسیان بود؛ چنان چه در فطام یا از تخیلات فاسده و اورام بود؛ چنان که تصور احتشام و جلالت قدر آن کس که با او جماع میکنند، در نفس متأثر گردد، یا وهم کند که او را بستهاند و فرط محبت و تعشق نیز موجب ضعف این فعل شود؛ و تدبیر آن دفع این تخیلات بود، و مطالعهآ کتبی که در قسم جماع نوشتهاند و حکایتی که تعلق بدان دارد و استماع کلام نسا و نظر در تسافد حیوانات موجب هیجان این قوت بود و چون معالجهآ این قسم در باب خودش خواهد آمد، بدین قدر اکتفا کرده شد.

بهترین حمام آن است که هوای آن بلند باشد و مکان او فراخ و آب آن خوش و بنای آن قدیم و به سرگین گرم نکرده باشند و معتدل بود و وقت استحمام آن

و در عقب حمام غذا خوردن فربه گرداند و در عقب غذا استحمام همچنین بود. اما با آن خوف سده باشد و بر خلو معده به حمام رفتن هزال و جفاف آورد و مرطوبی [مزاج] را همچنین مناسب بود؛ و کسی را که استعمال ریاضت کمتر کند استحمام معرق باید کرد. اما اغتسال با آب سرد جوانان محروری مزاج را در تابستان مناسب باشد و صبی و شیخ را و کسی را که صاحب اسهال باشد یا نزله با آب سرد و نشستن مضر باشد، اغتسال به آب کبریتی تحلیل فضلات کند و امراض جلد را زایل کند و رعشه و فالج و تشنج رطب را مفید بود و عرق النساء و مفاصل اوجاع ورک را نافع باشد.

بدان که بعد از استقرار غذا در معده حرکت مناسب بود تا ممد باشد و در هضم و انحدار و وقت ریاضت آن زمان باشد که فضلهآ بدنی از بول و براز دفع شده باشد و غذا هضم گشته و هنوز لوقت آن] غذا نیامده باشد؛ او وقتی که هوا معتدل بود استعمال باید کرد] و ریاضت بر امتلا مضر بود و تا حمرت لون و نشاط در حرکت باقی باشد و سیلان عرق پدید نیامده باشد ریاضت مفید بود؛ و چون تغییر در لون و کلال در حرکت پدید آید ترک کنند؛ و بر خلو معده و بعد از جماع مضر بود؛ و ابدان ضعیفه را ریاضت نباید کرد و اعضای مؤوف را همچنین ریاضت نباید؛ و مثل کسی که او را دوالی بود ریاضت باید کرد که پای را ms087 در آن

و آنچه به عضوی خاص بود همچون افکار که ریاضت دماغ است، و استماع اصوات حاده و الحان لذیذه که ریاضت گوش است، و نظر در اشیای دقیقه ریاضت چشم بود و ریاضت آلات کلام و تنفس به قرائت بود و آواز ثقیل حاد و ابتدا به ثقیل باید کرد و به تدریج به حاد رسانیدن و دلک نیز نوعی از ریاضت است و او را تأثیر تمام است؛ و دلک سخت بدن را قوی گرداند و دلک نرم خستگی زایل کند و دلک بسیار هزال آورد و دلک به چیزهای درشت جذب خون کند و به چیزهای نرم یا دست نرم حیس خون کند؛ و پیش از ریاضت و بعد از آن، دلک عظیم نافع بود؛ و بعد از دلک اعضا را بباید کشید از اعالی بنیاد باید کردن و به اسافل قطع کردن و به عکس این نشاید.

لو چون غذا لطیف خورده باشد ریاضت اندک خفیف باید کرد و اگر غذا بسیار غلیظ باشد ریاضت نیز قوی باید کرد؛ و در تابستان استعمال او کمتر باید کرد و در زمستان به عکس؛ و صبیان را ریاضت لطیفهآ قلیله مناسب بود، و شبان را ریاضت قوتهآ غیر طویله و کهول مشایخ را لطیفه و معتدله مفید بود].

کسی که به سفر خواهد رفت، باید که اگر بدن ممتلی بود تنقیه آن87 کند از فضلات و به تدریج در ریاضت افزاید و به جوع و عطش و سهر و پیاده رفتن و امثال آن که در سفر به آن احتیاج افتد عادت کند که در سفر به رفق باید سیر کرد و از اطعمهای که تشنگی آرد احتراز نماید و دفع تشنگی به تخم توزک کند

و اگر در سرما سفر کنند، خود را پوشیده دارند و از سرما احتراز کنند و بینی و دهن را بپوشند و با مدادان طعامی که در او سیر بسیار باشد بخورند. پس سوار شوند و به آتش عادت نکنند، اگر سرما بیابند، زود پیش آتش نروند؛ بلکه به تدریج نزدیک آتش روند و سیر و جوز بخورند و شراب نیز مفید بود؛ و اگر سرما سخت رسیده باشد یک درم حلتیت با رطلی شراب بخورند، و اطراف را به روغن زیت و یاسمین و سوسن و به آن چرب کنند و پای در آب شلغم نهند و یا در آبی که در او انجیر و بابونه و شبت پخته باشند و از آتش دور نشینند؛ و بعضی گویند دست و پای در آب سرد باید نهاد؛ و اگر رنگ بگرداند، رگ بزنند، و علاج آن در باب خود گفته میشود.

و مضرت آبهای مختلف به طبخ و تقطیر زایل شود و پیاز به سرکه یا غیر سرکه و سیر و کاهو جهت مضرت آبهای مختلفه بهغایت مفید بود و آب شور را به سکنجبین اصلاح کنند و آب شبی را به چیزهای نرم و آب غلیظ و تیره را به سرکه؛ ms090 و اگر ممکن باشد آب بلد خود مصاحب دارند، با آبهای مختلف بیامیزند، یا گل مملکت خود نگاه دارند و با آب میآمیزند و صافی میکنند بهغایت نیک

اما تدبیر، آن است که در اسباب ستهآ ضروری تصرف کنند بر وجهی که مطابق صحت باشد و احکام او از جهت کیفیت همچون حکم ادویه باشد؛ زیرا که تأثیر اسباب ضروری در بدن از تسخین و تبرید و غیر آن همچون تأثیر ادویه باشد، و غذا از آن جمله است که او را حکمی چند خاص است، مثل آن که در بحران و در وقت نوبت تب از آن منع کردهاند تا طبیعت به واسطهآ شغل به هضم غذا از دفع مرض باز نایستد، و وقتی که بدن محتاج غذا باشد و شهوت و هضم ضعیف بود، تقلیل در کمیت و تکثیر در کیفیت آن کنند؛ یعنی غذایی باشد به مقدار کم وبه تغذیه بسیار، تا به واسطهآ کثرت غذاییه تقویت و تغذیت حاصل شود و به قلت مقدار آن هاضمه عاجر نیاید و وقتی که اشتها قوی باشد و هاضمه به قوت بود، لیکن بدن از اخلاط ممتلی باشد، تقلیل کنند در کیفیت غذا و تکثیر در کمیت آن؛ یعنی غذایی که در کیفیت کم باشد و از آن غذای بسیار حاصل نشود تا موجب زیادتی اخلاط نگردد و در کمیت بسیار بود تا معده و قوی بدان مشغول شوند؛ ms091 و وقتی که اشتها نباشد و معده ضعیف و اخلاط بسیار باشد، تقلیل در کیفیت و کمیت غذا کنند.

اما معرف طبیعت عضو مستلزم معرفت مزاج و خلقت و وضع وقوت عضو باشد؛ زیرا که چون مزاج اصلی صحیح معلوم باشد، به حدس دریابد که به چه مقدار از آن مزاج تغییر یافته تا تعیین وزن دوا کند؛ و چون خلقت عضو معلوم شود به آنکه مصمت یا مجوف نحیف است یا کثیف.

بدان91 که در عضو مصمت و کثیف، ادویهآ قویه استعمال باید کرد و در عضو مجوف و ضعیف ادویهآ ضعیفه؛ و معرفت وضع عضو مفید بود به چند وجه: یکی، آن که داند که عضو بعید را به ادویهآ قویه علاج کند و قریب را بالعکس.

و دیگر آن که بداند که با دوا چه باید آمیخت تا بدان عضو رسد؛ چنانکه زعفران به ادویهآ قلبیه و مدرات به ادویهآ اعضای بول ممتزج92 ms092 کنند.

دیگر، آنکه داند که دوا به کدام جهت به عضو رساند؛ چنانچه در امعای سفلی به حقنه و در امعای علیا به مسهل.

و دیگر آنکه داند که جذب ماده به کدام طرف باید کرد و جذب ماده که هنوز تمام نریخته باشد، چهار شرط رعایت باید کرد:

اول، مراعات مخالفت، چنان که از یمین به یسار و از فوق به اسفل جذب کند.

دوم، مراعات مشارکت؛ چنان که در حبس طمث محجمه بر پستان نهند و جذب کند. سوم، مراعات محاذات؛ چنان چه در علل کبد باسلیق ایمن گشایند و در علل طحال باسلیق ایسر. چهارم، مراعات به بعیدی اکنند]، یعنی عضوی که ماده از آن جذب می کند، بسیار نزدیک عضوی که بدان جذب میکند، نباشد؛ و اگر ماده تمام ریخته باشد اگر متمکن شده باشد، از نفس عضو جذب باید کرد به عضوی که قریب به او باشد، و شرط او آن است که از عضو اشرف به عضو احسن نقل کنند، لا بالعکس.

و معرفت قوت عضو مفید باشد از سه وجه:

یکی، مراعات ریاضت تا در عضو رئیس ادویهآ قویه استعمال تکنند و مواد را دفعتا از آن متسفرغ نگرداند و ادویهآ او را از مقویات خالی نگذارند.

دوم، مراعات فعل مشترک عضو کنند؛ یعنی عضوی که فعل او نسبت با جمیع بدن مشترک بود، مثل معده و ریه، در آن ادویهآ قویه استعمال نکنند؛ و از این باشد که در حمیات اگر ضعف معده باشد، ادویهای که آن را برودت شدیده باشد به کار ندارند.

سوم، آن که مراعات حس عضو کنند؛ چنان چه در اعضای زکیه الحس استعمال ادویهآ لداغه وادویهآ شدیدالتحلیل نکنند.

و معرفت مقدار مرض مفید آن باشد که اگر کیفیتی که عارض شده باشد شدید بود که آن را به ادویهآ قویه علاج کنند؛ و اگر ضعیف باشد به ادویهآ ضعیفه؛ و اما اعراض ملایمه خود ظاهر ms093 است که هر مزاج و هر سن را چگونه علاج باید کرد و عادات را انیزا مرعی باید داشت.

و قانون سوم، در استعمال ادویه اعتبار وقت باشد؛ چنان که در ابتدا ورم استعمال را رعایت کنند و در انتها استعمال محللات و منضجات؛ و دیگر [آن که] در مرضی که مواد آن بسیار بود و در مرضی که با خطر باشد، در ابتدا استفراغ ماده کنند و انتظار نضج نکشند؛ و اگر مرض بیخطر بود و مواد آن معتدل المقدار بود، و بیم آن نباشد که قوت مریض ساقط شود اول نصج دهند، پس استفراغ کنند؛ و چون مرض و آلم با هم جمع شوند، اول تسکین وجع باید کرد.

اما معالجه به عمل ید، مثل جبر استخوان مسکور و در خلوع وبط که عبارت از شکافتن است و گی که داغ کردن بود و قطع و خیاط و امثال آن؛ و چون معالجه به انواع است و حکم هر یکی مختلف علی سبیل الاجمال، بیان هر یکی در سه فصل گفته شود:

بدان که سوءالمزاج ساذج را معالجه به تعدیل مزاج فقط کنند؛ چنان که سوءالمزاج گرم را به اشیای بارده و به عکس؛ و اگر سوءالمزاج مادی بود، استفراغ اماده] باید کرد، و بعد از آن اگر سوء المزاج باقی بود تبدیل مزاج باید کرد؛ و تسخین مزاج بارده در ابتدا اسهل باشد و در انتها لچون مستحکم شود] مشکل بود، و تبرید حار به عکس این بود؛ و اگر ماده مستحکم نشده باشد، بلکه در ابتدای ظهور بود، منع سبب کنند و تبدیل مزاج. و بباید دانست که استفراغ وقتی کنند که ده شرط بود؛ اول امتلا از مواد؛ دوم قوت بدن؛ سوم مزاج حار رطب؛ چهارم سخنهآ معتدل در سمن و نحافت؛ پنجم، بلد معتدل در حرارت و برودت؛ ششم، عادت استفراغ؛ هفتم، عدم اعراض لازمه، یعنی مستعد قروح امعا و ذرب نباشد؛ ms094 هشتم، سن مقتضی، یعنی سن شیخوخیت و طفولیت نباشد؛ نهم، انکه فصل و وقت مناسب بود، یعنی سرما سرد و گرما گرم نباشد؛ دهم، آنکه صناعت او شدیده التحلیل نباشد.

و در استفراغ رعایت پنج چیز باید کرد:

اول، اخراج آن خلطی که بدن از آن متأذی شود؛ دوم، رعایت جهت میل ماده کنند، چنانچه غثیان را به قی دفع کنند، و مغص را به اسهال؛ سوم، آن که مخرج ماده مخرجی اطبیعی] باشد، چنان که آلات بول93 نسبت با محدب کبد و امعا نسبت با مقعر او؛ چهارم، آن که ماده را چندان که احتیاج باشد مستفرغ گردانند و اگر مریض محتمل باشد از کثرت استفراغ اندیشه نباشد؛ پنجم، آن که رعایت وقت استفراغ کنند، چنان چه در امراض مزمنه و بی خطر بعد از نضج تمام استفراغ کند.

اما قانون مسهل آن است که پیش از خوردن مسهل، ماده را نضج بدهند و پیش از آن یکدو روز به حمام روند؛ [و بهترین وقت خوردن مسهل ربیع و خریف باشد و کسی را که معتاد نبوده باشد، ادویهآ قویه نباید داد] و در عقب مسهل پیش از آنکه در عمل آید، خواب نباید کرد؛ اما اگر مسهل قوی باشد، پیش از آن که در عمل آید جایز باشد؛ و بعد از شروع در عمل قطعا خواب نشاید کرد و تا مسهل در معده بود، غذا نخورند و آب گرم بر سر مطبوخ قوت آن را باطل94 کند؛ اما اگر شکم پیچد شاید که اندکی آب گرم بخورند و دو سه قدمی بنهند و بعد از حبتها و معجونها آب گرم مفید بود.

و کسی را که از شرب مسهل غثیان آید، مقویات معده مثل اشراب] سیب و به و ریباس اندکی تناول کند، و کسی را که ادر مسهل] قی کردن عادت باشد، پیش از شرب مسهل به دو روز قی کند تا معده پاک گردد؛ ms095 و بعد از قطع اسهال

و اگر در مسهل اعراض منکره حادث شود، به سبب آن که ماده به عضو رییس میل کند، فصد باید کرد.

و گاه باشد که مسهل مقی شود، سبب آن ضعف معده یا تخمه یا یبوست ثقل یا کراهیت دوا باشد؛ چون اسهال از حد تجاوز کند و عطش غالب شود لو رنگ مستفرغ بگردد]، قطع باید کرد، به آنکه اطراف ببندند و قابضات تناول کنند و بر معده ضماد کنند و تقویت به شمومات و تعریق به حمام مفید بود؛ و شراب ریباس و غوره به برف سرد کنند، یعنی کاسهآ شربت بر سر برف نهند تا سرد شود؛ و اگر بارتنگ در شیر بجوشاند و بخورند مفید بود؛ و اگر ساکن نشود حبالرشاد بریان کند و با دوغ بدهند، و تهیج قی نیز اسهال باز دارد.

و اگر از افراط اسهال، فواق حادث شود، بنگو به روغن گل چرب کنند و به آب سرد بخورند و عطسه آرند.

و بباید دانست که ادویهآ مسهله بعضی به تلیین عمل کند، مثل آلو و بنفشه و ترنجبین، و بعضی به ازلاق، مثل سپستان و خطمی، و بعضی به عصر، مثل هلیله او بلیله] ، وبعضی به خاصیت، مثل شحم حنظل و سقمونیا اما استفراغ به قی، صحیح المزاج را مناسب بود و مفاصل و نقرس و رعشه و فالج و مالیخولیا و جذام را سود دارد و در ماهی دو روز پیاپی ms096 کنند؛ و از بهر قی کردن طعامهای مختلف باید خورد یا شرابهای مختلف یا مقیات مثل مطبوخ شبت و بیخ مهک و تخم و برگ ترب و اندکی عسل و نمک؛ و بلغم مزاج را به

اما حقنه علاجی فاضل است در استفراغ فضلات معوی97 و تسکین اوجاع کلیه و مثانه و قولنج؛ و کسی را که معدهآ او ضعیف بود و از مسهل غثیان پیدا شود حقنه باید و در اورام و امراض دماغ مفید بود؛ اما کبد را ضعیف گرداند؛ و پیش از حقنه شربتی که مقوی معده بود، بخورند؛ چه، حقنه در خلو معده مضر بود؛ و بهترین وضع آن است که به پشت باز خفتند و سر به بالش نهند و اسافل نیز بر بالش98 نهند، چنانکه میان پشت بر زمین ms097 باشد و به طرف وجع میل کنند و حقنه در وقتی معتدل باید کرد و پیش از [آن] استحمام بکنند.

بدان که استفراغ به فصد، استفراغ کلی است؛ زیرا که در آن از هر خلطی چیزی کم میشود، غرض از آن تقلیل در کمیت اخلاط بود یا اصلاح کیفیت آن یا هر دو تا محتاج به فصد نگردد، نباید کرد و وقت مختار آن بعد از هضم غذا بود و در زمانی معتدل؛ و باید که ماه در نقصان بود، اما وقت مضطر آن گاه بود که به جهت حدوث مرض فصد واجب شود؛ و در این تأخیر نباید کرد و در روز بحران فصد نکنند؛ و در زمستان و در مرضی که آن را بحران میباشد، خون بسیار بیرون نکنند و تا چهارده سال نگذرد فصد نباید کرد؛ و به کسی که ضعیف باشد و خون او کم باشد، به دفعات اخراج دم کنند؛ و بعد از حمام و اکل و تخمه و جماع فصد نکند وآبستن وحایض وقولنجی و فربه و لاغر ارا] به افراط فصد نباید کرد؛ و کسی که خلط او غلیظ بود، بعد از استحمام فصد کند؛ و کسی که در فصد غشی کند، پیش از فصد قی باید کرد، و صفرای مزاج را پیش از فصد شراب سیب ترش و غوره و بلغمی مزاج را شراب نعناع و میبه و بهمربی مناسب بود و از غشی ایمن شود؛ و فربه را رگ گشاد99 باید زد و در زمستان همچنین؛ و نحیف را در تابستان به عکس این بود؛ و عرق مفصوده، آورده و شرایین باشد.

اما آورده آنچه مشهور است در دست شش عرق است:

اول، قیفال، و آن اعالی بدن را و اعضای دماغ را مفید باشد.

دوم، باسلیق، و آن تنورهآ بدن و ذاتالجنب و امراض جگر و سپرز و امراض اسافل را مفید بود. سوم، اکحل، و آن را ms098 نهر البدن نیز گویند، واو متوسط است میان هر دو از مجموع بدن استفراغ کنند.

چهارم، هبل الذراع، و او حکم قیفال دارد.

اما شرایین مفصوده چهار است: اول، ms099 شریانی که بر ظهر کف است میان سبابه و ابهام، برای اوجاع کبد گشایند.

دوم، شریان صدغ، و آن برای حبس نزلات [عین] و انتشار گشایند.

سوم، شریان پس گوش، و او را برای رمد و غشا و صداع مزمن گشایند.

چهارم، شریان وداجین، برای خناق و جذام گشایند؛ و این شرایین از قلب دور باشند، و آنچه نزدیک باشد چون بگشایند خون از او باز نایستد، از این جهت معترض او نشوند.

اما کیفیت فصد قیفال، او را از سر عضل دور باید گرفت و فراخ و به وریب باید گشود؛ و اگر او را نیابند شعبهآ او را که در وحشی ساعد بود، بطلبند؛ و در اکحل احتیاط باید کرد که زیر او عصبهاست تا سر نیش به او نرسد و به طول بگشایند و حبل الذراع به وریب بگشایند.

و فصد باسلیق را خطر بیشتر بود؛ زیرا که شریان و عصب و عضل در زیر است، و باشد که شریان از طرفین او در آمده باشد و اسیلم از میان خنصر و بنصر گشایند؛ و دست در میان آب گرم نهند؛ زیرا که خون او غلیظ بود و به طول بشگایند و عرقالنساء به طول بگشانید از زیر کعب یا بالای آن؛ و اگر به پشت پای میان خنصر و بنصر بجویند، به سلامتتر بود. باید که صاحب آن را از فخذ تا کعب به دستاری محکم بپیچند و پای بر سر آن به آهستگی نهند تا رگ ظاهر شود و پیش از فصد به حمام روند و صافن به وریب گشانید به همین شرایط؛ و عرق جبهه به وریب گشایند؛ و عرق ارنبه ظاهر نشود، انگشت بر سر بینی فرو نهند، آن موضع که در او همچون شقی ظاهر شود، نیشتر فرو برند؛ و عرق ماقین و صدغین به آن که خلق بگیرند، ظاهر گردد و در او نشتر بسیار فرو برند؛ و عرق زبان و ms100 زیر زبان به طول بگشایند؛ و در فصد وداجین میل سر انیشتر] به جانب ضد مفصود کنند، و مبضعی که سر او بهغایت باریک بود به طول بگشایند، و فصاد در حالت فصد باید که نیشتر به ابهام و

و اگر نیشتر بر شریان آید، علامت او، آن است که خون اشقر رقیق آید و همچون حرکت نبض جهد. پس باید که در حال کندر و صبر و دم الاخوین و مر و قلقطار بکوبند و به سفیدهآ تخم مرغ بیامیزند و به پشم خرگوش یا قو یا خرو یا نسج عنکبوت به آن آلوده کنند و در موضع زخم اپر] کنند و آب سرد بر دست میریزند و دست ببندند و سه روز نگشایند و اطراف زخم را به قابضات ضماد کنند و اگر بعد از آن که بگشایند، اگر خون باز نبسته باشد، بار دیگر این ادویه بنهند؛ و اگر خون در زیر پوست گرد آید و سیاه شود، بدان دست هیچ کار نکنند؛ و اگر هر روز که آید کمتر شود، دلیل خیر باشد؛ و اگر زیاده شود از جانب دیگر مخالف آن فصد کنند، یا صافن بگشایند.

اما حجامت با شرط باشد و بیشرط باشد؛ و آنچه به شرط باشد استفراغ از جوهر عضو کند بی تعرض استفراغ از اعضا رییسه و استفراغ بسیار؛ و حجامت مردمان فربه را مناسب افتد و بهتر وقت آن میانهآ ماه باشد که ماه در نقصان افتد لو در هفدهم و شانزدهم]: و در ساعت سوم از روز بعد از استحمام حجامت نکنند، مگر کسی را که خون او غلیظ باشد؛ ms101 و حجامت بر مقدم بدن حس و ذهن را مضر بود؛ و بر نقرهآ گردن خلیفهآ اکحل بود و جرب عین و بخر را مفید بود؛ اما نسیان آرد؛ و بهترین آن باشد که زیرتر از نقره باشد؛ و در میان شانهها خلیفهآ باسلیق بود و خفقان و فم معده را مضر بود؛ [اما نسیان آرد]؛ و بهترین آن باشد که [میل] به بالاتر کنند و حجامت صدغین که رگهای گردن است، خلیفهآ قیفال باشد؛ و بر ساق خلیفهآ صافن بود و قمحدوه و هامه در اختلاط عقل و دوار نافع بود، و بر ذقن و دندان و روی و حلق را مفید بود، و بر قطن دمامیل و بثور فخذ و نقرس و داءالفیل و مثانه و رحم و مقعد را نافع بود؛ و حجامت بر فخذ از قدام

و حجامت بیشرط برای آن باشد که ماده را از جهتی به جهتی جذب کند، یا ورمی غایر را ظاهر گرداند، یا ماده را از عضو به عضوی نقل کند، یا برای جذب دم102 و تسخین عضو یا برای تحلیل ریاح یا تسکین وجع کنند، [یا برای او عضو خلع به موضع خود، همچنان که در قیله که اتساع کیس انثیین است به سبب نزول چیزی در او از امعا و ثرب باشد که در حمام محاجم بر پوست شکم نهند، آنچه فرود آمده باشد، باز گردد، بعد از آن که شکم را به روغن مالیده باشند]: و حجامت با شرط از دو سال تا شصت سال جایز داشتهاند.

اما ارسال علق، و آن کرمی است رنگین که در آب میباشد و او را ذرون می گویند و در ms102 امراض جلد آن را بر عضوی مینهند و خون میمکد؛ و گفتهاند که او خون بد103 جذب میکند و آن در سعفه و قوبا و جمیع امراض جلد مفید [بود] و قایممقام حجامت باشد.

و بهترین علق آن است که از آبی بگیرند که در آن ضفدع و طحلب که آن جامه خوابیک می گویند، باشد؛ و آنچه بر پشت او خط زرد باشد و آنچه شکم او سرخ و پشت او سبز باشد و آنچه شبیه به دنبال موش بود و اشقر و جگری، همه نیک باشد. اما آنچه سیاه باشد و بزرگ سر بود و آنچه شبیه به مارماهی باشد، و آنچه از آبهای بد گیرند و آنچه بر او خطهای لاجوری یا طاوسی بود، این مجموع بد باشد.

و باید که چون علق بگیرند، بعد از دو روز ارسال کنند؛ و اول او را سرنگون باید کرد تا قی کند و بعده بشویند و عضو را به آب بوره بمالند تا سرخ شود. پس

و چون مرض و عرض جمع شوند، اول معالجهآ مرض کنند، مگر وقتی که عرض غالب آید؛ چنان چه در وجع که عرض قولنج است و استعمال مخدرات جایز داشتهاند و از ضرر آن به قولنج اندیشه نکردهاند؛ و این مجموع که گفته شد به حدس طبیب باز بسته است.

و باید دانست که غیر از این معالجات [که گفته شد، معالجت] دیگری هست، مثل تفریح و تنشیط مریض به اخبار وحکایات ملایمه و کلمات طیبه واحضار دوستان و آوازهای لطیف و بویهای خوش و از آن جمله انتقال از هوایی به هوایی و از مسکنی به مسکنی و تغییر هیأت نیز مؤثر بود، مثل آن که صبی

والسلام علی من اتبع الهدی.

و از آن جمله صداع است و آن را به پارسی درد سر گویند، و سبب آن سوءالمزاج مادی بود یا ساذج؛ آنچه مادی بود از دم یا صفرا یا بلغم یا سودا یا ریح بود، اما صداعی که از غلبهآ دم بود،

علامات آن: حمرت و انتفاخ وجه و ثقل وضربان سر و عظم نبض و غلظ قاروره بود.

علاج آن: فصد قیفال بود و تلیین ms104 طبیعت به مطبوخ فواکه و شربت از شراب عناب و نیلوفر از هریکپنج درم خورند، یا تمر هندی و ترنجبین و نبات هر یک ده درم، و غذا تمر هندی یا آلوچه یا بنوماش و مغز بادام؛ و اگر تب عارض شود کشکاب باید خورد و سرکه و گلاب بوییدن و لعاب بنگو و خطمی با سرکه بر سر نهادن و تسعیط به روغن بنفشه و کدو مفید بود.

آنچه از صفرا بود، علامت آن شدت حرارت ملمس و خشکی منخرین و تلخی دهن و سهر و سرعت نبض و صفرت و صفای قاروره بود.

علاج آن: جلابی از بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی هر یک سه درهم؛ ترنجبین و نبات، هر یک دو درم تناول کنند یا شراب بنفشه و نیلوفر به آب گرم حل کرده بیاشامند و غذا از اناردانه یا تمر هندی یا آلوچه اخورند] وبه ربوب فواکه بارده و سکنجبین تنقل سازند106 و اسهال طبیعت کنند به مطبوخ107 فواکه یا مطبوخ هلیله یا قرص بنفشه؛ یا این حب:

اصفت آن]: بنفشه دو درم، سقمونیای بریان کرده نیم دانگ، دو حبهآ تربد اسفید] کوفته و به روغن بادام چرب کرده یک درم، هلیلهآ زرد نیم درم بکوبند و با آب رازیانه بسرشند و حب سازند و فرو برند یا نیم دانگ سقمونیای بریان کرده با ده درم شراب اجاص بخورند و کافور و صندل و گلاب و کدو و کاهو و خیار بویند و پاشویه به آب گرم و سبوس خطمی و بنفشه بکنند.

و آنچه از بلغم بود؛ علامات آن ثقل سر و سبات و کدورت حواس و برودت ملمس و رطوبت منخرین و نبض بطی و قارورهآ سفید و غیظ بود.

علاج آن: هر روز اجلابی از] بیخ مهک پنج درم، رازیانه سه درم، گلقند ده درم تناول کنند و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند و تنقیه کنند. بعد از نضج ms105 به حب صبر یا حب اصطمخیقون و بابونج و شبت و اکلیل الملک بجوشانند و سر بدان بشویند.

و آنچه از سودا بود، علامت آن ثقل سر و جفاف بدن و کمودت لون و بی خوابی بود و نبض بطی و قارورهآ سفید و تنک باشد.

علاج [آن]: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک از هر یک چهار درم، گاوزبان سه درم، نبات ده درم تناول کنند، و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند، و بعد از نضج تنقیه به مطبوخ افتیمون یا غاریقون واسطوخودوس کنند، یا به حب لایاره و] شبیار و بعد از تنقیه روغن نرگس و بادام و سوسن بر سر مالند.

و آنچه از ریاح غلیظ بود که در دماغ محتبس شده باشد، علامت آن آواز گوش و انتفاخ108 وجع و ضربان بود. علاج آن: تحلیل و تلطیف به گلقند و رازیانه باید کرد و از میومها و اغذیه نفاخه احتراز نمایند و حمام و استعمال نطولات و بخورات حاره مفید بود و اگر مرزنجوش ببویند یا آب آن در بینی کشند یا روغن آن در سر مالند، نافع افتد. اما صداعی که از سوء مزاج ساذج باشد یا حار باشد یا بارد، آنچه حار باشد اگر از اسباب خارجی حادث شود، مثل ملاقات آفتاب و قرب آتش، علت آن عطش و حرارت ملمس و قلت آب دهن و خشکی منخرین و زبان باشد.

علاج آن: شربتی از سکنجبین یا شراب غوره یا شراب زرشک یا به آب سرد و عرق گل و بید بیاشامند و شیرهآ تخم خرفه و آب خیار و کدو با سکنجبین نیز مفید بود؛ و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناج و تمر هندی خورند و در جایهای خنک آرام گیرند و مشمومات بارده ببویند و روغن بنفشه و کدو بر سر مالند.

و اگر از اسباب داخلی باشد، مثل تناول ادویهآ حاره، همین علاج کنند؛ ms106 و در این نوع تلیین طبیعت به نقوع19 فواکه و ترنجبین مناسب بود.

و آنچه از سوء مزاج بارده بود، علامت آن تقدم سبب بود و ثقل و بلادت حواس، مثل110 صداع به مؤخر سر.

علاج آن: تناول کنند جلابی از بیخ مهلک و رازیانه و گاوزبان و گلقند یا شراب گاوزبان و بالنگو یا گلقند و رازیانه و اطریفل کبیر و گوارشهای حاره تناول کنند، و غذا نخودآب با کبک و تیهو و زیره و دارچین خورند و شمومات و نطولات حاره استعمال کنند؛ و صداع به شرکت معده نیز میباشد.

و اگر صداع از قوت حس و دماغ بود، علامت آن: حدوث صداع باشد که به اندک سببی مثل بخار غذا حادث شود و افعال دماغی به قوت بود. علاج آن: تناول اغذیهآ غلیظه بود مثل کله پایچه و هریسه. و صداع به شرکت کبد و طحال و کلیه و رحم و پای نیز حادث شود. علاج آن، علاج آن اعضا بود.

هیضه: صداعی مزمن باشد که مجموع سر فروگیرد و سبب آن اخلاص غلیظه یا بخارات بود که در زیر غشای محل دماغ محتقن شود؛ و علامت او آن باشد که به ادنی سبیی اشتداد کند و چشم بر نتواند داشت و از کلام و صوت متأذی شوند و کاسه چشم و پوست چشم انیز] درد کند.

علاج آن: تنقیه بدن کنند به حب ایاره و شبیار و قوقایا و حقنههای حاره و سداب تر در روغن بجوشانند و بر سر مالند و باقی علاج آن همچون علاج صداع بلغمی و سوداوی بود و این صداع عسرالبرء باشد و مقدمهآ نزول آب.

شقیقه: ms108 وجعی شقی از سر باشد و مادهآ آن کمتر از مادهآ صداع باشد و شقی که ضعیف تر باشد، قبول کند.

علاج آن: همچون علاج صداع بود و تناول داء المسک تلخ مفید بود و اگر صمغ وافیون و تخم کاهو و کتیرا بر کاغذ طلا کنند و بر صدغ نهند مفید بود.

سرسام: ورمی گرم باشد که در نفس دماغ یا حجاب او حادث شود و آن را آقرانیطس نیز گویند؛ و سبب آن اگر غلبهآ خون باشد، علامت آن: تب مطبقه و ثقل سر و هذیان او ضحک] و حمرت وجه و عین بود و نبض116 عظیم بود و قارورهآ سرخ و غلیظ بود.

علاج آن: در ابتدا فصد قیفال کنند و هر روز جلابی از عناب هفت عدد، و آلو سیاه ده عدد، و سپستان بیست عدد، و نیلوفر و بنفشه از هر یک پنج درم، و نبات ده درم تناول کنند، و اگر ترنجبین ده درم به آن ضم کنند بهتر بود، و غذا کشکاب یا نیلوفر و عناب خورند، و در این مرض توقف نباید نمود؛ و در [روز] پنجم تلیین باید کرد به این مطبوخ:

صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه پنج درم، و نیلوفر چهار درم، تخم کاسنی سه درم، اجاص و سپستان از هر یک بیست عدد، عناب ده دانه، شیرخشت و ترنجبین و خیارشنبر از هر یک ده درم، و استعمال مشمومات بارده کنند و پاشویه به آب گرم و بفشه و خطمی و سبوس و اگندم و] تنقل117 به شربت اجاص کنند؛ و اگر بی خوابی باشد شراب خشخاش و میانههای روز شربتی از نبات و عرق گل وبید مناسب ابود].

و اگر از مادهآ صفرا بود، علامت آن: کثرت هذیان و سهر و جفاف عین و منخرین و صفرت لون و زبان و اضطراب و غضب و سوء خلق و سرعت نبض و ناریت قاروره بود. علاج ms109 آن: هر روز جلابی از تخم کاسنی سه درم، آلوی سیاه ده عدد، بنفشه پنچ درم، عناب هفت عدد، نبات ده درم، ترنجبین با تمر هندی ده درم، تناول

[صفت آن]: بنفشه و خطمی و سبوس جو نیم کوفته از هر یک کفی، عناب و سپستان از هر یک بیست عدد، نیلوفر چهار درم، سنا پنج درم بجوشانند و صافی کنند و مغز خیارشنبر و ترنجبین از هر یک ده مثقال در آن حل کنند و ده درم روغن بنفشه بر سر آن ریخته استعمال کنند و اگر حرارت و تشنگی غالب باشد، کشکاب بیست مثقال، لعاب بنگو و روغن کدو از هر یک ده درم با هم بیامیزند و استعمال کنند و شرب میانهآ روز چنانکه گفته شد بیاشامند و لعق19 به آلو مرتی کنند؛ و در هر دو نوع تسکین حرارت به آب خیار و کدو و شیرهآ تخم توزک و شراب صندل و حماض و بنفشه و نیلوفر و امثال آن کنند و برگ بید در فراش ریزند، و کدو و خیار و بنفشه [و نیلوفر] بویند.

و سرسامی که از مادهآ سودا و اخلاط محترق نیز حادث شود، علامت آن: هذیان بسیار و ترس و گریه و بیخوابی و زوال عقل و خشکی حلق و دهن و منخرین بود و به دو ربع تغییری ظاهر شود و نبض ضعیف و بطی و مختلف و صلب باشد و قاروره سیاه و غلیظ.

علاج آن: جلابی از بنفشه و گاوزبان هر یک چهار درم، بیخ مهک سه درم، نبات ده درم بیاشامند، و غذا جو و نخود با شیره خشخاش و بعد از نضج، تنقیه به حقنهها [و حبها] کنند که مسهل سودا بود.

صفت آن: ms110 امطبوخ] سنا هفت درم، بیخ مهک و بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی و تخم کشوث هر یک سه درم، مویز طایفی دانه بیرون کرده ده درم، پرسیاوشان و اسطوخودوس و بسفاویج نیم کوفته هر یک چهار درم، ورق گل پنج درم، گاوزبان و بالنگو از هر یک دو درم، خیارشنبر ده درم، ترجبین پانزده درم، و بعد از تنقیه

لیثرغس: سرسام بلغمی بود. علامت آن: تناوب و کسل و نوم و تب دایمی و ثقل سر و حیرت و اختلال عقل و سکون و نسیان بود.

علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک هر یک پنج درم، نبات ده درم تناول کنند، و غذا جو و نخود [آب] خورند و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و حب صبر کنند و حقنههای حاده استعمال کنند، و شیاف زهرهٔ‌ گاو یک درم شحم حنظل نیم درم، بوره و خطمی از هر یک سه درم بکوبند و با شکر بجوشانند تا منعقد شود و بدان بسرشند و شیاف سازند و استعمال کنند و در ابتدا سرکه و گلاب و روغن گل در سر121 مالند، و بعد از آن محللات مثل بابونه و شبت طلا کنند و به مشک یا کندش با شونیز عطسه آرند؛ الشافی هوالله.

ماشرا: ورمی دموی باشد که در روی و پیشانی ظاهر شود و گاه باشد که سر نیز فرو گیرد و اسبب] آن غلیان دم باشد.

علامت آن: انتفاخ و حمرت و ضربان وجه و حمی حاده و تنشگی و کرب و لهب122 بود.

علاج آن: فصد قیفال کنند و جلابی از بنفشه و نیلوفر ms111 و تخم کاسنی از هر یک سه درم، عناب هفت عدد، [آلوسیاه ده عدد] و نبات ده درم تناول کنند و تلیین به مطبوخ فواکه کنند و در آن روز که مسهل خورند سینه و حلق را به صندل و اقاقیا و فوفل و مامیثا طلا کنند تا ماده قبول نکند و بعد از تنقیه به آب

دوار: مرضی بود که چنین تخیل کنند که چیزها می گردد و سبب آن بخاری بود که از اخلاط خام در دماغ باشد یا در معده یا در عضوی دیگر متصاعد شود و متحرک گردد و روح نفسانی نیز به او متحرک شود و این حالت به ظهور رسد.

اما آنچه در نفس دماغ بود، اگر بلغم باشد، علامت آن: بلادت حواس و طنین و دوی بود و علامات بلغم ظاهر شود.

علاج آن: اجلابی] از انیسون و بالنگو و گاوزبان و بیخ مهک هر یک دو درم، گلقند ده مثقال تناول کنند، و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه با زیره و دارچینی خورند و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و شبیار کنند و شونیز و خردل و فلفل و ماءالعسل بجوشانند و بدان غرغره کنند و جندبیدستر و شونیز و مرزنجوش بکوبند و در خرقهآ کتان بندند و میبویند و بابونه و اکلیل الملک و سعتر و مرزنجوش بجوشانند و سر به بخار آن دارند. و اگر سودا بود، علامت آن وسواس و کثرت فکر و خاموشی و نبض صلب و ضعیف و قاروره کدر بود.

علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک و گاوزبان و نبات تناول کنند و غذا بنوماش و نخود با مغز بادام خورند، و بعد از نضج تنقیه به حب افیتمون و مطبوخ اآن و مطبوخ] هلیله کنند، و ms112 تقویت دماغ به شمومات حارهٔ‌ رطبه مثل عنبر و نرگس کنند، و غرغره و نطول مذکوره مناسب بود.

و صاحب دوار بلغمی و سوداوی را هلیلهآ پرورده و اطریفل کوچک و گلنگبین با انیسون و مصطکی مفید بود.

اما دواری که به شرکت معده باشد، علامت آن: غثیان و جشا و سوء الهضم و ضعف معده و اختلاف دوار و اشتداد و سکون به اختلاف حال معده در خلو و امتلا باشد.

علاج آن: بیخ مهک و تخم ترب و برگ آن و شبت و تخم خربزه مجموع یا بعضی بجوشاند و با اندک عسلی و نمک بیاشامند و قی کنند. بعد از آن گلقند و رازیانه بخورند یا سکنجبین لعق کنند و [بعد از آن] به حسب مزاج تقویت معده به جوارش مصطکی و عود کنند و تنقیه به جوارش سفرجلی مسهل و معجون خیارشنبر کنند، و اگر احتیاج افتد حقنه کنند.

صفت آن: سنا هفت درم، قنطوریون باریک سه درم، بزرک و حلبه و خطمی و سبوس و بنفشه از هر یک کفی بجوشانند و صافی کند و بورهآ ارمنی و نمک از هر یک نیم درم و روغن شیرج ده درم به آن ضم کرده، استعمال کنند. و اگر دوار به سبب ضعف قلب باشد یا در حالت نقاهت از غایت ضعف حادث شود، علاج آن: تقویت به شراب حماض و لیمو و صندل و ریباس و سیب باید کرد و مفرحات مناسب مزاج و اغذیهآ لطیف خورند.

و دوار که به سبب غلبهآ صفرا و غلبهآ دم نیز بود؛ علامت صفراوی: قلق و التهاب وعدم اشتها و سرعت نبض و بول ناری بود.

علاج آن: جلابی از تخم کاسنی و بنفشه و بیخ مهک و نبات تناول کنند. غذا بنوماش با مغز بادام خورند و بعد از نضج اسهال صفرا به مطبوخ هلیلهآ ازرد] یا قرص بنشفه یا سقمونیا کنند.

و علامت دوار دموی، ms113 حمرت لون و عین و ثقل سر و کثرت عرق و سیلان دمع باشد.

علاج آن: فصد قیفال و حجامت ساق مناسب بود و در اشربه تمر هندی و نبات با آب انارین یا نبات با شراب عناب و نیلوفر یا با گلاب و عرق بید خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه کنند.

و اگر دوار به سبب سرما که بر سر زند، عارض شود، تسخین دماغ به کمادات و ضمادات مسخنه باید کرد و تناول اغذیه که در آن بزور و توابل بود.

و اگر به شرکت عضوی دیگر دوار حادث شود، علاج آن عضو باید کرد به تقویت دماغ. سدر: مرضی باشد که چنان محسوس شود که بخاری از بدن متصاعد می گردد و به سبب آن چشم تاریک شود و طنین گوش بود و مادهآ این مرض اکثر سودا بود. علامت آن: تبلد123 حواس و تحیر ثقل و سوء فکر و سکوت و فزع و تخیل اشیای سیاه بود.

علاج آن: هر روز جلابی از بیخ مهک و گاوزبان هر یک سه درم، بالنگو دو درم، نبات ده درم تناول کنند و غذا نخودآب با مغز بادام خورند و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره یا مطبوخ افتیمون کنند، یا به این حب:

[صفت آن]: هلیلهآ سیاه و انیسون از هر یک سه درم، بنفشه دو درم، تربد سفید خراشیده کوفته به روغن بادام چرب کرده یک درم، اسطوخودوس و بسفایج از هر یک درمی و نیم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و بلع کنند و در عقب آن جلاب از نبات نیم گرم بیاشامند و باقی علاج آن نزدیک به علاج دوار باشد؛ و آن حقنه که ذکر رفت مفید افتد.

و اگر سدر به سبب ضربه یا سقط حادث شود، فصد کنند و سر از بخار آفتاب نگاه دارند و به موم روغن گل و بنفشه و ms114 کتیرا طلا کنند.

سبات: خوابی طویل و مفرط بود؛ چنانچه به دشوار بیدار شود؛ و سبب آن سوء المزاج بارد مادی بود یا ساذج؛ اگر مادی بود، علامت آن: ثقل سر بود و سیلان آب از بینی و کثرت بزاق و جستن چشم و ابرو و صعوبت انتباه از خواب.

علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک و گاوزبان و انیسون و نبات تناول کنند و غذا نخوداب با شیرهآ خسکدانه و فلفل و زیره و دارچینی و شراب

[صفت آن]: خسک، شبت، بابونه، سنا از هر یک هفت درم، مهک، رازیانه، تخم کرفس هر یک سه درم، حلبه پنج درم، اشنه، مقل هر یک پنج درم، سکبینج124 دانگی، در شش رطل آب بجوشانند تا به دو رطل آید، صافی کنند و بوره و نمک از هر یک نیم درم، و آبکامه و عسل و روغن زیت هر یک ده درم به آن ضم کرده، به دفعات استعمال کنند؛ و بعد از تنقیه، اطریفل صغیر و کبیر تناول کنند و صعتر و مرزنجوش تمام ببویند و روغن نرگس و زنبق و خیری استنشاق کنند.

و اگر سوءالمزاج ساذج بود، به واسطهآ ادویهآ مبرده و مخدره مثل افیون و شوکران که از داخل یا خارج استعمال کرده باشند؛ یا سرمایی که به دماغ رسد علامت آن: سبوق اسباب مذکوره و برودت ملمس سهر باشد و کمودت لون و بیاض قاروره و حالتی شبیه به جزنی

علاج آن: همین معالجات مذکوره باشد، اما در این قسم به تنقیه احتیاج نباشد و تدهین سر به روغن بابونه و شبت و زنبق مفید بود و اتناول] مثردویطوس مناسب افتد.

و اگر سبات به واسطهآ بخارات معده باشد، علامت آن، سبوق امتلا و تخمه و دوی و طنین و خفت آن در حالت ms115 جوع بود.

علاج آن: تنقیه معده کنند به قی و اسهال به حبهای و حقنهها، و اگر به سبب ضربه یا سقطه باشد که بر سر واقع شود به رادعات و مقویات طلا کنند مثل ماش و مغاث وگل وصندل، و علاج ضربه و سقطه کنند؛ و در سبات، وج و زنجبیل و شونیز و عسل نیز مفید بود، و مویز و جوز و نارجیل و قلایا که در آن توابل بسیار بود، نافع افتد.

و در سوء المزاج مادی اول تنقیه بدن باید کرد از امواد] سوداء بعد از آن استعمال مرطبات.

سبات سهری: مرضی باشد که از اجتماع اسباب سبات و سهر حادث شود. علامت او، آن است که گاهی خوابی طویل باشد و گاهی سهر مفرط [و ردی] بر آمده [باشد] و رنگ آن مایل به سرخی یا به سیاهی بود.

علاج آن: تنقیه دماغ کنند از خلطی که غالب باشد و بعد از آن استعمال مشمومات و سعوطات کند و در این مرض این حب مفید بود:

صفت آن: بنفشه دو درم، تربد یک درم، هلیله یک درم، [تخم] رازیانه و تخم کرفس و ملح نفطی هر یک نیم درم، سقمونیا بریان کرده ms116 نیم دانگ بکوبند و به آب رازیانه حب سازند و بعد از نضج ماده بلع کنند.

و این حقنه مفید بود: سنا پنج درم، پرسیاوشان چهار درم، بنفشه و نیلوفر هر یک سه درم، حلبه کفی، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، بابونه و اکلیل الملک از هر یک کفی،125 مغز خیارشنبر ده درم، عسل و روغن کنجد پانزده درم، نمک و بورهآ ارمنی از ر یک نیم درم.

شخوص: علتی است که مردم ناآگاه بر یک حال بمانند، مثل آنکه اگر ایستاده باشد همچنان ایستاده بمانند و اگر خفته یا نشسته همچنین؛ و بدین سبب آخذه نیزش گویند؛ و سبب آن سدهای باشد که در مؤخر دماغ به واسطهآ خلطی غلیظ حادث شود. علامت آن: [فلج عنین و] فساد حرکات بود و هر چه مریض را گویند جواب ندهد.

علاج آن: اگر موجبات فصد باشد، قیفال بگشایند یا حجامت ساق کنند و جلاب از بالنگو و انیسون از هر یک دو درم، گاوزبان سه درم با گلقند ده درم تناول کند، و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند، و بعد از نضج، تنقیه به مطبوخ افتیمون یا حب آن کنند، و استعمال حقنهها کنند و تدهین سر به روغن بنفشه و کدو و استعمال نطولات محلله نیز مفید بود. تنقیه آب سلق و خطمی و شیرهآ سبوس یک رطل حاصل کنند و یا یک درم بوره و دانگی و نیم تخم حنظل و ده درم روغن کنجد و ده درم شکر سرخ نیم گرم استعمال کنند.

کابوس: آن است که چون در خواب روند چنان خیال کنند که در زیر چیزی ثقیل یا انبوهی باشد و کسی او را میفشارد و نفس او تنگی میکند و آواز نگیرد، و سبب آن بخاری بود که از خلط غلیظ متصاعد شود. پس اگر از غلبهآ خون باشد فصد قیفال و حجامت ساق و تقلیل غذا کنند و اگر از ms117 بلغم یا سودا باشد، تنقیه کنند، چنانچه مکرر معلوم شود، و تغافل نباید کرد که این مقدمهآ صرع بود. صرع: سدهٔ‌ غیر تامه باشد که در بطون دماغ و مجاری اعصاب حادث شود و روح نفسانی را از نفوذ در اعضا منع کند و جمیع اعصاب متشنج گردد، و سبب آن خلطی بود که در تجاویف دماغ حادث شود. پس اگر بلغم باشد، علامت آن اکثرت] بزاق و مخاط و کثرت رمد بود. در حالت صرع و کدورت و بلادت و بیاض لون وبطوء و اختلاف نبض و بیاض وغلظ قاروره بود.

صفت آن: سیالوس، عاقرقرحا، اسطوخودوس از هر یک پانزده درم، غاریقون پنج درم، قردمانا و حلتیت و زراوند مدحرج از هر یک دو درم، بکوبند و به سکنجبین عنصلی بسرشند و یک مثقال تناول کنند.

و اگر از مادهآ سودا بود، علامت آن خفقان و افکار فاسده و حموضت طعم زبد بود.

علاج آن: تنقیه دماغ کنند به مطبوخ افتیمون و حب آن و تقویت دماغ به بوییدن نرگس و به مرزنجوش و بابونه و مشک و غالیه و شونیز کنند و بابونه و اکلیل الملک و شبت و مرزنجوش بجوشانند و بر سر ریزند و شراب بالنگو با تریاق اربعه و مثرودیطوس تناول کنند و عود و فاوانیا بسایند و در بینی کشند126 و به سرکهآ عنصلی و عسل و خردل غرغره کنند.

و اگر از مادهآ خون باشد، علامت آن ظهور علامات غلبهآ خون بود، و در حالت صرع وداجین ممتلی شوند و روی برآید و سرخ شود، و باشد که رعاف حادث گردد.

علاج آن: فصد صافن کنند و تقلیل غذا و تقویت دماغ به بوییدن سرکه و گلاب و مالیدن روغن گل و تناول ربوب فواکه، و اگر از مادهآ صفرا بود، این نادر افتد. علامت آن: التهاب و اختلاط عقل وصفرت روی و چشم بود.

علاج آن: تنقیه بدن کنند به مطبوخ فواکه و قرص بنفشه و در رب سیب27 و رب به تناول کند و پاشویه به آب گرم و سبوس و خطمی کنند؛ و آنچه اطفال را حادث شود، و آن را ام الصبیان می گویند، از این قبیل باشد. و اگر صرع به شرکت معده باشد، علامت آن غثیان و اختلاج لب و رعشه و در حالت خلو معده و کثرت لعاب و اشتداد صرع در امتلا و خفت آن در عقب قی.

علاج آن: قی کنند به طبخ شبت و ترب و اندکی عسل و نمک و تلیین طبیعت ms119 به معجون خیارشنبر و شهریاران کنند؛ و بعد از آن تقویت معده به جوارش مصطکی و عنبر و مادهالحیات کنند؛ و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و دارچینی و کرویا و کبک و تیهو خورند. و اگر به شرکت عضوی دیگر بود، مثل قدمین و ساقین و ثدین و رحم به واسطهآ ریحی غلیظ یا ماده یا بخاری غلیظ بود که از آن عضو متصاعد شود. علامت آن: باشد که احساس چیزی کنند همچون بخار یا زبیب نمل که از آن عضو مرتفع میشود و به دماغ رسد و با آن تمطی و شخوص عین و تثاوب باشد.

علاج آن: قتل کرم و اخراج آن بود، چنان که گفته خواهد [شد].

و اگر به سبب لدغ عقارب و گزیدن حشرات حادث شود، رازیانه دو درم و گلنگبین ده درم بجوشانند و صافی کرده، یک درم تریاق اربعه در آن حل کنند و بیاشامند، و اختناق رحم نیز شبیه به صرع است. علاج آن به جای خود گفته شود، إن شاء الله تعالی.

و جالینوس گفته است که صرع در اکثر اوقات به فالج انجامد و تداوی آن دشوار شود؛ و اگر شیرخواره را صرع حادث شود او را علاج نکنند که ود زایل شود؛ و گویند اگر عاقرقرحا بکوبند و در بینی مصروع دمند، اگر عطسه کند امید بر توان داشت؛ و تریاق ثمانیه مصروع را عظیم نافع بود.

صفت آن: زراوند طویل و ریوند چینی و پوست بیخ کبر و ms120 حب الغار [و قسط] و جنطیانا و مر و عروق متساوی بکوبند و به عسل کف گرفته بسرشند و یک مثقال از آن شربتی باشد.

سکته: سدهآ تامه باشد که در بطنهای دماغ واقع شود و مجموع اعضا را از حس و حرکت باز دارد، به واسطهآ آن حایل شود میان روح حیوانی از قلب به دماغ و میان روح نفسانی از دماغ به جمیع اعضا؛ و این مرض بغتتا حادث شود و سبب این اسده] بلغمی لزج باشد؛ وعلامت آن: ترهل بدن و بیاض لون و کثرت بزاق و ثقل سر و کدورت حواس و کثرت خواب بود؛ و باشد که با آن خرخره و زبد نیز بود و آن دلالت بر اختناق حرارت غریزی و فساد جوهر ردیه و دماغ اکند] و اگر

علاج آن: اول سر او بتراشند و پارهای نمد گرم کنند و بر سر مسکوت نهند و آجری گرم کرده بر بالای او نهند و کندش و خردل و قرنفل و جندبیدستر و درمنه باهم یا بعضی بکوبند و در بینی مسکوت دمند و اطراف او به چیزهای درشت و سخت میمالند و پر مرغی به روغن و ایارهآ فیقرا بیالایند و در حلق او فرو برند و بجنبانند، باشد که [قی کند؛ و] فرفیون و جندبیدستر و کندش و فلفل و زنجبیل و شونیز بکوبند و بر سر او طلا کنند و یک مثقال مثرودیطوس یا تریاق کبیر در ماءالعسل ms121 حل کرده، در حلق او ریزند یا انیسون و زیره و مصطکی و گلنگبین بجوشانند و در حلق او بریزند و زهرهآ کلنگ و مرزنجوش در بینی چکانند؛ و گفتهاند که تا هفت روز هیچ تحریک نباید کرد. اما بعد از هفت روز جلابی از انیسون و رازیانه و گاوزبان از هر یک سه درم، و کنلگبین ده درم تناول کنند، و غذا نخودآب یا کبک و تیهو خورند و زیره و دارچینی و فلفل در آن کنند و میانهها روز ماءالعسل بیاشامند، و بعد از نضج تام تنقیه به حب ایاره ولوغاذیا کنند؛ و در هر هفته یک نوبت [یا دو نوبت] به حسب مزاج و قوت و احتیاج تا بیست و چهار روز بدین معالجات مداومت نمایند؛ و سکته اگر دیر پاید، به لقوه و فالج منتقل شود. و سکته از امتلای خون نیز حادث شود؛ علامت آن: علامات غلبهآ دم128 باشد و در آن فصد قیفال کنند و حجامت ساق و اخراج دم به حسب مزاج و قوت و

علامت آن: آنچه از امتلای بدن و دماغ بود، نحافت بدن و دماغ باشد و سواد لون و بطوء و صلابت و اختلاف نبض و صفای قاروره او تنهایی را دوست دارد و نظر در زمین یا در چیزی کند و همچنان بماند] و کثرت فکر و غم و سکوت و غضب نیز باشد.

علاج آن: فصد صافن کنند و هر روز جلابی از بنفش و نیلوفر و گاوزبان هر یک سه درم، عناب هفت دانه، سپستان بیست دانه، نبات ده درم تناول کنند، بعد از نضج تنقیه دماغ به حب افتیمون و مطبوخ هلیله کنند و نخودآب با مغز بادام و اسفاناخ خورند و پالوده از شیرهآ سبوس ونبات و روغن بادام نیز مفید بود، از اغذیهآ غلیظه واطعمهآ سوداوی واشیای خریفه ومالحه وحامضه احتراز کنند و استعمال تعب و ریاضت نباید کرد و از معالجهآ این مرض ملول نباید شد و مکرر تنقیه باید کرد.

و اگر این مرض از احتراق بلغم باشد، علامت آن، رطوبت منخرین و سیلان لعاب وبلادت و کسل و سکون وقلت اضطراب بود.

علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و نیلوفر و رازیانه و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب یا زیرباج یا شیرهآ خسکدانه خورند، و بعد از نضج تنقیه به این مطبوخ کنند: صفت آن: سنا هفت درم، بالنگو و نیلوفر هر یک سه درهم بجوشانند و صافی کنند و معجون نجاح پنج مثقال در آن حل کنند و بیاشامند و این حب نیز مفید بود:

[صفت آن]: افتیمون چهار درم، بسفایج و ایارج فیقرا هر یک دو درم و نیم، اسطوخودوس و نمک هندی و غاریقون هر یک درهمی و نیم بکوبند و ms123 به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و سه درم شربتی باشد؛ و این مفرح نافع بود:

صفت آن: بالنگو و اپوست] اترج و قرنفل و مصطکی و قرفه و دارچینی جوزبوا و قاقله و نارمشک و بهمن سفید و سرخ و زرنباد و درونج عقربی او زعفران] و تخم بادروج و تخم فرنجمشک از هر یک دو12 درم، مشک خالص دانگی، مجموع را سحق کنند و هلیلهآ کابلی چهل عدد، [آمله سی عدد]، در سه رطل آب بجوشانند تا با رطلی آید. پس صافی کنند، و با رطلی عسل به قوام آرند و از آتش فرو گیرند و ادویه در آن ریزند و بههم زنند و احیا مثقالی از آن تناول کنند. و اگر از احتراق صفرا بود، علامت آن ابی خوابی و] هذیان و اضطراب و خشم130 وصفرت لون بود.

علاج آن: تنقیه به مطبوخ هلیله و افتیمون یا معجون نجاح یا قرص بنفشه کنند و تدهین به روغن بنفشه و شیر زنان بر سر آن دوشند و به نشاط و سماع

و اگر از احتراق سودا بود، مکث آن بیشتر بود و معالجهآ آن مشکلتر. علامت آن: کثرت فکر و غم و گریه و فزع و تخیلات فاسده و دوستی خلوت کند.

علاج آن: هر روز جلابی از گاوزبان و نیلوفر و بنفشه هر یک سه درم، بالنگو دو درم، و گلقند ده مثقال تناول کنند، و غذا نخودآب و بنوماش یا اسفاناخ و مغزبادام خورند و بعد از نضج تنقیه به مطبوخ افتیمون و ایارهآ جالینوس و ایارهآ لوغاذیا و یا معجون تجاح کنند؛ ms124 ماء الجبن در این قسم مفید بود.

صفت آن: شیر بز رطلی بجوشانند و در حالت جوشانیدن فرو گیرند و یک اوقیه سکنجبین افتیمون بر او ریزند و بر هم زنند. پس صافی کنند از پنیر و تشرب نمایند و احیانا این مفرح خورند:

صفت آن: ورق گل، سعد، قرنفل هر یک پنج درم، قرفه، فرنجمشک، پوست ترنج هر یک سه درم، مشک دانگی، کوفته و بیخته، به شراب سیب بسرشند، و یک مثقال در شراب گاوزبان حل کرده تناول کنند، و دواءالمسک حلو132 نیز مفید است.

اما آنچه به شرکت مراق بود، به واسطهآ ورم آن باشد یا سدهآ آن از خلطی سوداوی که بدان سبب بخارات متصاعد گردد و افکار متغیر گردد. علامت آن: انتفاخ ولین بطن و ضیق صدر و کثرت ریق و جشا و جوع و احساس بخارات کند که متصاعد شود.

علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و گاوزبان و رازیانه و گلقند تناول کنند و غذا زیرباج بعد از نضج سنا پنج درم بجوشانند، و معجون خیارشنبر پنج مثقال در آن حل کنند و بیاشامند و حقنههای لینه استعمال کنند؛ و اگر به این نوع حرارتی باشد، جلابی از نیلوفر و تخم کاسنی و ترنجبین و نبات خورند و شراب بنفشه و خشخاش لعق کنند؛ و غذا جو و بنوماش خورند با مغز بادام، و اسهال نکنند و ترطیب دماغ به دوشیدن شیر زنان بر سر تدهین و به روغن بنفشه مفید بود، و استحمام به آب گرم بر مراق ریختن مناسب باشد.

و از جمله انواع مالیخولیاء مانیا بود و آن جنون سبعی باشد. علامت آن: غضب و قصد ایذا باشد و از آن جمله داءالکلب باشد و آن بیشتر از احتراق دم حادث شود.

علامت آن: ضحک و لعب و عبث قصد اذیت مردم بود، همچون طبیعت کلاب و از آن جمله قطرب باشد. علامت آن: تحرک بسیار و ms125 بی آرامی و از مردم گریختن و شدت عبوس بود و بر ساق ایشان اکثر اوقات قروحی چند بود.

علاج آن: همچون علاج مالیخولیا است.

عشق: نیز از مالیخولیا شمردهاند و آن وسوسهای باشد مردم را بر فکر صورتی خوب دارد. علامت آن: صفرت لون و غفلت و حیرت و سکون و کثرت فکر و بی خوابی و سرعت و صفرت و صلابت نبض بود و دایما نفس سرد کشد.

علاج او: آن است که به کارهای بزرگ و سفر و صید اشتغال نمایند و ترطب دماغ به ادهان و نطولات کنند و تقویت قلب به شراب حماض و صندل و سیب و مفرح یاقوتی، و غذا زیرباج خورند، و ترک دیدن محبوب و ذکر او کنند؛ و اگر وصال ممکن باشد بهترین علاج آن بود؛ و الا به نصیحت و تقبیح معشوق و سرزنش و امثال آن سعی نمایند که از آن باز آید، و کثرت مجامعت با غیر محبوب نیز مفید بود.

علامت آن: کثرت خواب و تری منخرین و چشم و گرانی سر و کدورت حواس بود. علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک از هر یک سه درم، رازیانه دو درم، گلنگبین ده درم تناول کنند، و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و کبک و تیهو و دراج خورند و توابل در آن کنند؛ و بعد از نضج، تنقیه به حب ایاره و قوقایا کنند و فودنه و خردل در ماءالعسل بجوشانند و بدان غرغره کنند، و روغن زنبق و خیری و قسط و مرزنجوش بر سر مالند، و جندبیدستر و فودنه و مشک بویند و [بابوبه و] مرزنجوش بجوشانند و سر به بخار آن فرود آرند، و احیانا مادهالحیات و وج و زنجبیل پرورده و سرکهآ عنصل و سکنجبین ms126 تناول کنند؛ و مصطکی و کندر بخایند و تنقل به جوز هندی کنند و از آب سرد و بقول بارده احتراز کنند؛ و اگر به جای آب، ماءالعسل یا شراب ریحانی خورند بهتر باشد، و بحث و درس و مجادله و استماع آوازهای بلند مفید بود.

لو دافع نسیان این معجون است:] صفت آن: فلفل و دارفلفل و دارچینی و زنجبیل از هر یک ده123 درم، سنا پنج درم، جوزبوا سه درم، زعفران و عود از هر یک دو درم، مشک دانگی، کوفته و بیخته، با عسل بسرشند، و یک مثقال تناول کنند. و اخری: کندر و وج و سعد هر یک ده درم، فلفل و زنجبیل هر یک پنج درم، همه را کوفته و بیخته، و با دو چندان عسل بسرشند.

و نسیان به سبب سودا نیز واقع شود؛ علامت آن: سهر و خشکی منخرین و کمودت لون و بطوء تکلم بود.

علاج آن: جلابی از نیلوفر و گاوزبان و بالنگو و نبات تناول کنند و تنقیه دماغ به حب افتیمون و مطبوخ آن کنند، و غذا بنوماش و نخودآب با مغز بادام خورند و استحمام و تدهین به روغن بنفشه و نرگس مفید بود و نسیان به سبب سوءالمزاج گرم ساذج حادث شود.

علامت آن: خشکی منخرین و دهن و گرمی ملمس و تخیل آتش و شعله و چیزهای رنگین بود.

علاج آن: شراب بنفشه و نیلوفر با عرق گل و بید و آب سرد بیاشامند، و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناج یا خربزه یا شیرهآ سبوس و نبات و روغن بنفشه و ترطیب دماغ به روغنهای و نطولهای بارده مفید بود.

فالج: استرخایی بود که در شقی از بدن حادث شود و سبب آن خلطی بلغمی بود که در مسالک روح نفسانی را مفسد گرداند.

علامت آن: بطلان حس و حرکت بود و نبض بطی و متفاوت و قارورهآ سفید باشد و اگر ms127 لون عضو مفلوج متغیر نشود و لاغر و پژمرده نگردد، امید بر او توان داشت.

علاج او، آن است که چهار روز تا توانند تقلیل طعام کنند و از ادویهآ قویه هیچ ندهند و به اندکی آب گوشت با زیره و دارچینی بسازند و به جای [آب]، ماءالعسل خورند و بعد از چهار روز جلابی از رازیانه و بالنگو و انیسون و بیخ مهک و گلنگبین بخورند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و فلفل و دارچینی باشد؛ و بعد از نضج تمام این حب فرو برند: صفت آن: صبر سقوطری یک134 مثقال، بوزیدان و ماهی زهره و تربد خراشیده و کوفته [و بیخته] به روغن بادام چرب کرده از هر یک درمی، غاریقون و تخم حنظل و انیسون از هر یک نیم درم،125 نمک هندی دانگی و نیم، کوفته و

صفت آن: بزرک و ورق بیدانجیر و سلق و شبت و نانخواه و مرزنجوش و خسک و اکلیل الملک و حلبه و حرمل از هر یک هفت درم تا ده درم بجوشانند و صافی کنند و شکر سرخ و عسل و آبکامه از هر یک ده درم در آنحل کرده با روغن زیت پانزده درم استعمال کنند.

و اگر مزاج قوی بود، حقنهای که در [باب] سکته ذکر رفت، مناسب بود و تریاق کبیر و مثرودیطوس و جوارش بلادری هر کدام که باشد مثقالی تناول کنند با شراب بالنگو و فلفل و دارچینی و بیخ اذخر و عاقرقرحا میخایند؛ و چون آثار برء ظاهر شود، روغن قسط و ناردین و شونیز و سداب و نفط سفید و امثال آن در اعضای علیل بمالند و مشک و کندش و فلفل و نوشادر کوفته در بینی دمند، و سوسن و نرگس و یاسمین ببویند، و به این ماءالاصول مداومت نمایند:

صفت آن: ms128 بیخ رازیانه و بیخ کرفس و اذخر از هر یک هفت درم، تخم رازیانه و تخم کرفس و انیسون از هر یک سه درم، نانخواه و زراوند مدحرج و شونیز از هر یک دو درم در دو من آب بجوشانند تا به یک من آید و با یک من عسل به قوام آورند.

تشنج: آن است که عصب با مبدأ خویش جهد و عضو نیز تابع او شود و به واسطهآ آن از حرکت انبساطی باز ماند و سبب آن رطوبتی بود که عصب و عضل را ممتلی کند و در طول آن نقصان و در عرض آن زیادتی واقع شود و آن را تشنج رطب و امتلایی نیز گویند، و این بغتتا واقع شود؛ و علامت آن: علامات امتلا و غلبهآ بلغم بود؛ علاج آن: همچون علاج فالج باشد. و اگر به سبب یبوستی باشد که اعصاب را عارض شود، آن را تشنج یابسه گویند، و این مشکلتر بود و سبب آن یبوست و استفراغ بسیار یا سهر یا غم یا

علاج آن: ترطیب بدن کنند به اغذیهآ چرب از گوشت بره و بزغاله و مرغ و ماهی تازه و حسو و حریره و شیر میش و امثال آن و از اشربه شراب بنفشه و خشخاش و انار عذب آب خیارین و کدو و نبات و شراب رقیق جدید یا ممزوج مفید بود؛ و نیلوفر و بنفشه و خطمی و خشخاش و برگ چغندر و کاهو و کدو بجوشانند و در آن آب نشینند، و بر عضو میریزند، و بعد از آن موم روغن از روغن بنفشه و موم و کتیرا در بدن مالند و روغن بنفشه و شیر زنان استنشاق کنند.

و اگر تشنج به سبب گزیدن ms129 عقرب حادث شود، تریاق اربعه در شیرینی126 از نبات حل کنند و بیاشامند؛ و اگر به سبب قرحهآ عصب باشد، علاج آن خواهد آمد.

و به سبب کرم [امعا] نیز حادث شود؛ علاج آن: قتل و اخراج کردن کرم بود.

کزاز و تمدد: اما کزاز تشنجی بود که عضلات ترقوه را که استخوان گردن است حادث شود، و تمدد تشنج عصب بود از جهت مبدأ و از جهت خلاف، چنانچه عضو به هیچ طرف حرکت نکند و علاج هر دو همچون علاج تشنج باشد.

لقوه: مرضی باشد که در عضلات روی و چشم واقع شود و شقی از روی به جهت غیر طبیعی منجذب شود و از هیأت خود بگردد و به سبب آن تشنج بود و یا استرخا. اما آنچه از تشنج بود، علامت آن تمدد پوست پیشانی و قلت بزاق بود و از جانب صحیح چشم بر هم نتواند نهاد. و علاج آن: همچون علاج تشنج بود؛ و آنچه از استرخا بود، علامت آن استرخا و ضعف حرکت دهن و کدورت حواس خصوصا خس ذوق بود و جفن

رعشه: علتی است که در اعضا المی ظاهر شود به سبب عجز قوت محرکه از تحریک عضل به اثبات آن بر سبیل اتصال، پس حرکت ارادی به اثبات ارادی به حرکات غیر ارادی مختلط شود؛ و سبب آن، سوءالمزاج بارد بود، مادی یا ساذج که عارض عصب گردد، و مشایخ را و مزمن الخمر را بسیار واقع شود از شرب آب سرد به افراط آن و اعراض نفسانی نیز حادث شود.

و آنچه از سوءالمزاج بارد مادی بود، علامت آن، علامات غلیهآ بلغم باشد.

علاج آن: هر روز جلابی از انیسون و رازیانه و گلنگبین تناول کنند و غذا نخودآب با فلفل و زعفران به گوشت اسب و کبک و دراج خورند و تنقیه به حب ایاره کنند و بعد از تنقیه روغن قسط و زنبق و نرگس [در وسمه و پشت] بمالند و به حمام گرم رفتن و به آفتاب نشستن نیز مفید بود، و تناول نارجیل و مغز خرگوش نافع باشد.

و آنچه از سوءالمزاج ساذج بود، به سبب ملاقات مبردی داخلی یا خارجی بود، علاج آن: حلتیت با ماء العسل یا گلنگبین تناول کنند وادهان حاره استعمال کنند.

و آنچه از کثرت شرب خمر باشد، ترک شراب باید کرد، و تقویت دماغ به روغن گل و مورد و ربوب فواکه مفید بود.

و آنچه به سبب اعراض نفسانی مثل غضب و خجالت بود، ازالهآ آن سبب باید کردن، به هر حیله که باشد.

و اگر به سبب گزیدن حشرات حادث شود، شراب بالنگو با تریاق تناول کنند و در ازالهآ سبب کوشند.

و گاه باشد که رعشه به سبب یبوست بدن بود به واسطهآ استفراغ بسیار تحلیل به افراط واین قسم مشکل تر بود.

علاج آن: ترطیب بدن بود به تناول شراب بنفشه و خشخاش و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ و فروج فربه و حریره از نشاسته ms131 و روغن بادام و نبات و تدهین به روغن بنفشه و بادام.

اختلاج: جستن اندام با سر و جستن چشم و ابرو و لب و وی مقدمهآ لقوه باشد، و سبب آن رطوبتی لزج باشد که حرارت غریزی آن را به تحلیل با ریح و بخار کند و به سبب خلط زود از مسام بیرون نتواند شد و قوت دافعه خواهد که آن را دفع کند. پس میان ایشان مدافعت127 واقع شود و موجب اختلاج گردد. علاج آن: تریاق اربعه با شراب بالنگو تناول کند و آن عضو را به روغن قسط و ناردین بمالند؛ و اگر احتیاج باشد، تنقیه به حبها و ایارهها که مسهل بلغم باشد بکنند. خدر: آن است که اعضا تیره شود و به خواب رود و آن مرضی است که موجب نقصان یا بطلان حس شود و سبب آن سده باشد که در عصب واقع شود، به واسطهآ خلطی غلیظ و مانع نفوذ روح نفسانی شود. پس اگر علامات غلبهآ خون ظاهر شود، فصد کنند و تقلیل غذا؛ و اگر علامات غلبهآ بلغم باشد تنقیه کنند و معالجات فالج استعمال کنند؛ واگر به واسطهآ یبوست بود، علامت آن [همچون

علاج آن: در ابتدا فصد کنند و اگر سن و مزاج مقتضی باشد و شراب بنفشه و نیلوفر و عناب تناول کنند ms132 و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ خورند و از گوشت و شیرینی و مبخرات احتراز کنند؛ و اگر علامت امتلا باشد، به قرص بنفشه یا به مطبوخ فواکه تلیین کنند، یا شراب و ترنجبین و شیرخشت با خیارشنبر هر یک ده درم، و بعد از تنقیه استحمام کنند، و در روغن بنفشه استنشاق نمایند.

و اگر سیلان به رطوبت متمادی شود، به سوس و سرکه با صندل و گشنیز تبخیر کنند؛ و اگر به سبب سوءالمزاج بارد بود که به سبب داخلی یا خارجی عارض شود، علامت آن تری منخرین بود و کلال حواس و ثقل و کسل بود.

[علاج آن]: به هوای گرم استراحت کند و سر را به دستاری پشمین و غیره گرم دارند و جلابی از بیخ مهک و پرسیاوشان و [بالنگو و] نبات تناول کنند؛ و غذا نخودآب با مرغ و مغز بادام خورند، و اگر طبیعت محتبس باشد، سنا پنج درم، بنفشه و نیلوفر و پرسیاوشان و بیخ مهک هر یک سه درم، شکر سرخ و خیارشنبر هر یک ده درم، به کار دارند، و شبت و بابونه و بیخ مهک و اکلیلالملک و مرزنجوش بجوشانند و سر به بخار آن فرود آرند، و اگر در حمام اروند و آب] نیز بر سر ریزند مفید بود.

و آنچه از منخرین آید، اگر رقیق بود، شونیز و انیسون بکوبند و در خرقه بندند و میبویند و سر بر آتش نهند؛ و اگر سیلان رطوبتی متمادی باشد، به کندر و سندروس و کاغذ تبخیر کنند و در زکام خواب امغرق] نکند و بر پشت باز نخسبند تا ماده به سینه نریزد و اگر احساس دغدغه در حلق کند به تنحنح آن را دفع کنند و سنگی گرم کنند و آب و سرکه بر او ریزند و بینی بر او فرود آرند. اما در نزله از حموضات و چیزهای شور و تیز اجتناب باید ms133 کرد و جلابی از شراب بنفشه یا بنفشهآ مربی یا ترنجبین خورند و آب باقلا یا روغن بادام و حریره و شیرهآ سبوس و نبات و روغن بادام و تخم ریحان139 مناسب، و اگر به آن سعال بود علاج آن کنند، چنانکه گفته شود در باب امراض صدر، ان شاء الله تعالی.

باب دوم

در امراض چشم بر حافظ صحت عین واجب است که از جماع و سکر متواتر و تناول عدس و باقلا و بادنجان و قدید و گوشتها و طعامهای شور و ریچارها140 و آبکامه احتراز کند و چشم را از هوای سرد و گرم و دود و غبار نگه دارد و از ادمان کتابت و بی خوابی و گریه مجتنب باشد و نظر در اشیای براق نکند و استحمام معتدل و تدهین سر به روغن بنفشه و کدو کنند و روشنایی و کحل الجواهر [احیانا] در چشم کشند.

ضعف بصر: اگر به واسطهآ غلبهآ خون باشد، علامات آن ظاهر باشد، فصد قیفال کنند و شراب بنفشه و نیلوفر با ترنگبین جلاب سازند و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ خورند و تنقیه به قرص بنفشه کنند و توتیای غوره و کدو بکشند؛ و اگر از

علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه و بیخ مهک و نبات و تناول کنند و بعد از تضج تنقیه به ایارهآ فیقرا یا قرص بنفشه یا تربد و سقمونیای بریان کرده و غرغره به ماءالعسل و رازیانه کنند و روشنایی کبیر و باسلیقون در چشم کشند.

رمد: ورمی حار بود که در ملتحمه حادث شود و اگر آن از مادهٔ‌ دم باشد علامت آن وجع محرق و خاریدن چشم و ضربان صدغین و کثرت تمدد و دمعه و رمص و ثقل باشد.

علاج آن: فصد قیفال ms134 کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و نقوع آن کنند و شراب عناب و نیلوفر تناول نمایند؛ و اگر صفراوی بود علامت آن شدت وجع و خاریدن بینی و دمع و رمص باشد.

علاج آن: آب انارین یا تمر هندی یا نبات تناول کنند یا نبفشه و اجاص و عناب و نبات جلاب سازند و بنفشه به مطبوخ هلیلهآ زرد کنند و قرص بنفشه و در هر دو نوع شیر زنان و سفیدهآ تخم مرغ بزنند و در چشم چکانند و روباه تربک و گلاب و لعاب بزرقطونا و مامیثا بر حوالی چشم ضماد سازند و شیاف ابیض و کافوری و افیونی در چشم کشند.

و اگر بلغمی بود، علامت آن: انتفاخ چشم بود و کثرت رمص و دمع و التصاق جفن و ثقل، اما حمرت نباشد.

علاج: آن تنقیه دماغ به حبها و ایارهها و حقنههای نرم؛ و اگر سوداوی بود علامت آن صداع و یبوست چشم بود و جفن بر هم نرسد.

علاج آن: شربت بنفشه و نیلوفر و خشخاش تناول کنند و غذا بنوماش یا مغز بادام خورند و ضمادات و نطولات مطیبه141 استعمال کنند.

علاج آن: همچون علاج رمد باشد و حجامت نقره و ارسال علق مفید باشد و در رمد مطلقا از گوشت و شیرینی و جماع احتراز کنند.

طرفه: نقطهای باشد سرخ یا سیاه یا کبود که143 در طبقهآ ملتحمه حادث شود، شود، به سبب لطمه یا ضربه یا حرکتی عنیفه یا صیحهآ شدیده.

علاج آن: فصد و حجامت کنند و شرب عناب و ترنجبین تناول کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و نقوع آن کنند و قطرهآ خون بال کبوتر یا بط تنها یا با گل ارمنی و شیر دختران در چشم چکانند و روغن گل و سفیدهآ بیضه ms135 نیز شاید، و در ابتدا مامیثا و گل ارمنی و فوفل بر حوالی چشم ضماد سازند و در انتها اکلیل الملک و بیخ مهک و دمالاخوین و زعفران و زردهآ بیضه با روغن گل ضماد سازند. و اگر طرفه به سبب مده حادث شده باشد از گوشت و شیرینی احتراز کنند و شراب بنفشه و عناب خورند و تنقیه به قرص بنفشه یا سقمونیا و مطبوخ هلیله کنند و شیاف ایاره در چشم بکشند.

صفت آن: اسفیداج مغسول ده درم، انزروت سه درم، نشاسته و کتیرا از هر یک دو درم، افیون نیم درم سحق کنند، و شیاف سازند و در وقت حاجت به آب میسایند و می کشند.

ظفره: زیادتی بود که از گنج چشم ظاهر شود و منتشر گردد تا به سیاهی چشم رسد.

علاج آن: در ابتدا فصد قیفال باشد و تنقیه به حب ایاره و جالینوس کنند و از لبنیات و دسومات و حموضات و مولدات بلغم احتراز کنند و شیاف باسلیقون و

صفت آن: سنا و گل سرخ بنفشه از هر یک پنج درم، نیلوفر چهار درم، هلیلهآ سیاه و زرد و کابلی از هر یک هفت درم، تربد خراشیده و ms136 به روغن بادام چرب کرده دو درم، خیارشنبر و ترنجبین هر یک ده درم، سقمونیا بریان کرده نیم دانگ، بعد از آن که فرو گیرند، بر سر مطبوخ ریزند، شیاف احمر و شیاف قلقند و باسلیقون و دینارجون و روشنایی در چشم کشند.

صفت آن: شیاف قلقند و میبختج پنج درم، زنجار دو درم، نوشادر و بورق و زرنیخ مصعد هر یک سه درم سحق کنند و شیاف سازند و وقت حاجت به آب رازیانه بسایند و به چشم کشند، و اگر به این معالجات به نشود به مقراض لعط باید کرد.

جرب عین: خشونتی باشد که در باطن جفن حادث شود و با آن خارشی بود.

علاج آن: فصد قیفال کنند و شیاف احمر و اخضر و روشنایی کشند و اگر با جرب رمد منضم شود و ادویهآ حاره استعمال نکنند و تنقیه به مطبوخ هلیله یا حب افتیمون کنند و جفن باز گرداند و مازوی سحق کرده بر آن افشرانند و زمانی بگذارند، پس به خواب روند و اگر مزمن شود و جفن غلیظ شود، هر بامداد و شب

حرقت عین: سوزش چشم بود به سبب انصباب اخلاط تیز یا از ارتفاع بخارات بود.

علاج آن: اگر علامت امتلا ظاهر شود، فصد کنند و تلیین طبیعت، و بعد از تنقیه این کحل بکشند.

صفت آن: ms137 فلفل، دارفلفل هر یک درمی، زعفران چهار درم، حضض شش درم، سنبل چهار درم، کافور دانگی، بکوبند و بسایند، و استعمال کنند.

و اگر علامت امتلا نباشد، توتیای غوره بکشند و کاسنی تر بکوبند و با روغن گل ضماد کنند.

نزول آب: عبارت از روطوبتی که در ثقبه عینیه ریزد و مانع ابصار شود و سبب آن برودت مزاج دماغ بود یا ضربه یا سقطه که عارض شود یا در عقب صداع مزمن حادث شود.

علامت آن: در ابتدا تخیل مثل پشه و موی و دود و شعاعات مختلفه کند.

علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه و بالنگو و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب خورند و بعد از نضج تنقیه دماغ به حب ایاره و حب قوقایا کنند و از اطعمهآ بارده و بقول و فواکه و جماع و شراب محترز باشند وشیاف مرارات و باسلیقون در ابتدا کشند و این شیاف نیز مفید بود:

صفت آن: تخم حنظل یک مثقال، فرفیون نیم درم، نوشادر نیم درم، سکبینج144 یک درم و نیم، زهرهآ بز ده درم، همه را با هم بسایند و [به سایه] خشک کنند و بعد از آن به آب رازیانه یا سداب شیاف سازند و به قوت حاجت به گلاب بسایند و در چشم کشند؛ و آب چون مستحکم145 شود، منع ابصار کند، آن را به غیر از قدح علاج نباشد.

جهر: آن باشد که به روز نبیند و سبب آن قلت روح باصره یا رقت آن بود.

علاج آن: ترطیب و تقوت دماغ کند به اغذیهآ رطبه و تغلیظ خون به اغذیه لزجه، مثل هریسه و پایچه و از میوهها انجیر و انگور مناسب بود، و برود حصرم در چشم کشند.

عشا: آن بود که به شب نبیند و سبب آن بخاری غلیظ باشد که به دماغ مرتفع شود و روح باصره را غلیظ گرداند و در روز به ms138 واسطهآ حرارت و ضوء آفتاب بخارات لطیف گردد و ابصار حاصل شود.

علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب یا مرغ جوان و کبک خورند و فلفل و زنجبیل و دارچینی در آن کنند و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و قوقایا کنند و عطسه آرند به بوییدن کندش و جندبیدستر و فلفل و بابونه و شبت و رازیانه و حسک بجوشانند و سر به بخار آن فرود آرند؛ و این شیاف در چشم کشند:

صفت آن: مشک و زعفران و زهرهآ کلنگ و زهره شبوط متساوی سحق کنند و به آب رازیانه شیاف سازند به وقت حاجت به آب بسایند و در چشم چکانند.

بیاض: سفیدیای است که در طبقهآ قرنیه حادث شود، اگر بعد از قرحه و رمد و آبله بود، علاج آن: تنقیه دماغ به حب بنفشه و ایارهآ جالینوس کنند و زبان در آن سفیدی مالیدن در حمام یا بعد از احمام] مفید بود؛ و این ذرور بکار برند:

صفت آن: سکبینج، اشق، انزروت هر یک چهار درم، زبدالبحر و بوره و نان تازه هر یک هشت درم، زنجار و نمک اندرانی از هر یک درمی، همه را کوفته و سحق کرده، به آب رازیانه یا سداب شیاف سازند، و در وقت حاجت بجوشانند و شیاف در آن حل کنند و در چشم چکانند و صبیان را بعد از رمد به واسطهآ التصاق جفن و ریختن مواد به چشم حادث شود، و آن را به این شیاف علاج کند:

صفت آن: کندر، انزروت، صبر، دمالاخوین، کحل، اقلیمیای فضه متساوی بکوبند و به آب رازیانه شیاف سازند.

سلاق: آن است که جفن غلیظ و سرخ شود ms139 به واسطهآ ماده غلیظ اکاله که بر آن ریزد و باشد که مره ریخته شود و بیشتر بعد از رمد حادث شود.

علاج آن: اولاا تنقیه دماغ کنند از خلطی که غالب باشد و استحمام مفید بود و عدس را به گلاب و آب توزک بجوشانند تا مهرا شود، ضماد سازند، با سفیدهآ بیضه و روغن گل با هم بزنند و بر آن نهند و آنچه مزمن باشد، افصد] عرق پیشانی و حجامت نقره باید کرد؛ و نحاس سوخته نیم درم، زاج سه درم، زعفران و فلفل هر یک درمی بسایند و به شراب بسرشند و ضماد سازند. شرناق: شحمی زاید بود که در جفن اعلی حادث شود و آن را ثقیل گرداند و بیشتر صبیان و مرطوبی مزاج را حادث میشود.

علاج او، آن است که شق کنند و بیرون آرند و نمک و زیره در آن ریزند و خرفه به سرکه تر کنند و بر آن نهند تا بقیتی که باشد بگدازد و بعد از آن به ادویهآ ملطفه علاج کنند.

برده: رطوبتی بود که در باطن جفن متحجر شود و آن را به انزروت و صمغ بطم و سرکه طلا کنند و اگر مفید نباشد شق کنند و بیرون آرند.

علاج او، اولا تنقیه بدن و دماغ به حب ایاره و قوقایا کنند و موی را که باژگونه شده باشد بر کنند، و به شیرهآ انجیر و خون ضفدع [یا خون قراد شتر] یا خون قراد سگ موضع مهت را طلا کند و زهرهآ خارپشت و خون کبوتر و جندبیدستر نیز مفید بود، یا موی بر کنند و به سوزن گرم کرده موضع موی را داغ کنند، و اگر از یک موی یا دو موی بیش نباشد، [به دبق با مصطکی] موهای دیگر به او چسبانند یا سوزنی باریک ms140 در جفن فرو برند و آن موی را در سوراخ سوزن کنند و به طرف ظاهر جفن بیرون آرند؛ و اگر موی بسیار بود، علاجی بهتر از تشمیز نیست؛ و آن چنان باشد که بعضی از پوست جفن بچینند و بعد از آن بههم دوزند تا پوست کشیده شود و موی باز به طرف خارج آید، و بعد از آن صدف سوخته و مصطکی و قطران و زاج بسایند و در چشم کشند و شیاف اخضر و باسلیقون و روشنایی مفید بود.

انتشار اشفار: ریختن مژه به سبب رطوبتی بود که در لاین] اهداب جمع شود.

علامت آن: حمرت و صلابت جفن باشد.

علاج آن: تنقیه دماغ کنند و بعد از آن تدهین سر به روغن بنفشه و کدو و اغذیهآ مرطبه مثل بنوماش و اسفاناج و کدو خورند؛ و اگر انتشار بعد از امراض حاره واستفراغ بسیار واقع شود و استفراغ بسیار نباید کرد، و به حجر ارمنی اکتحال مناسب بود. و دوایی که منبت اشفار بود، بیخ نی و شیح و آستهآ خرما و دود کندر از هر یک دو درم، سنبل و حب بلسان از هر یک درمی، حجر لاجورد چهار درم، سحق کنند، و به میل در اشفار می کشند.

قمل اشفار: جانوری است که از رطوبت عفنه در اشفار حادث شود.

علاج آن: تنقیه دماغ کنند به حب ایاره و قوقایا و اجفان را به آب نمک بشویند و روغن آستهآ زردآلوی تلخ در آن بمالند و صبر و مویزج طلا کنند یا بوره و شب یمانی و زیبق مقتول یا حنا و نمک و از امتلای غذای شب احتراز کنند و استحمام در خلو معده مفید باشد.

خیالات: اشکال و الوان مختلفه بود که احساس کنند و شاید که آن به سبب قوت حس بصری بود که غبار هوا و بخار احساس کند و علامت این سلامت قوت ابصار بود. تدبیر آن ms141 به اغذیهآ غلیظه کنند؛ و گاه بود که تخیل اسطوانهای [از] دود کند که از پیش چشم برآید، و سبب آن خلطی سوداوی بود که از شریان حادث شود. علاج آن: تنقیه دماغ بود به حب ایاره و بعد از آن تناول مفید بود و اگر تخیل کنند در حالت عطسه یا مالیدن چشم که چیزهای سفید از زیر به بالا میآید یا از بالا به زیر میرود، دلالت بر امتلای معده و حوالی کند که علاج آن تنقیه معده به قی کنند و تنقیه دماغ به حب ذهب و حب ایاره و بعد از آن اصلاح غذا و تناول اطریفل صغیر امفید بود].

حول: یعنی کج شدن چشم، اگر خلقی بود علاج پذیر نبود، و اگر عارضی بود سبب آن تشنج بود که در اغشیهآ دماغ حادث شود و طبقهآ صلبیه را جذب کند و اگر آن به واسطهآ یبوستی باشد که از استفراغ مفرط یا ملاقات126 امراض حاره و حرارت شدیده حادث شود.

علامت آن: تقدم استفراغ بود و علامت تشنج یابس.

علاج آن: شراب بنفشه و خشخاش تناول کنند و غذا بنوماش و شیرهآ مغز بادام و اسفاناخ خورند و روغن بنفشه و کدو و شیر زنان بر سر مالند و بنفشه و

حافظ ms142 صحت سمع را باید که از اغذیهآ غلیظه و مبخرات و باد سرد و گرم و اصوات عظیمه مثل طبل وبوق و رعد اجتناب نمایند واحیانا روغن نسرین و زنبق در گوش چکانند و بعد از زمانی نشف کنند و چرک از گوش پاک سازند تا جمع نگردد که متحجر شود و هر سال تنقیه دماغ به حبوبات و ایاره جات مناسب بود.

وجع اذن: اگر از غلبه خون باشد و علامات آن ظاهر بود، فصد قیفال کنند و شراب بنفشه و عناب و ترنجبین و نبات تناول کنند، و تنقیه دماغ به مطبوخ هلیله یا فواکه کنند و آب توزک و شیر زنان در روغن گل و آب کدو و خیار و آب غوره و خل خمر در گوش چکانند و اطراف گوش به صندلین و گلاب و آب گشنیز و کاهو و بید و بستان افروز طلا کنند؛ و اگر علامت غلبهآ صفرا ظاهر شود، استعمال مبردات مذکوره نمایند؛ و اگر وجع بهغایت سخت باشد، حبهآ افیون در روغن گل بگذارند و در گوش چکانند واسهال صفرا کنند؛ و اگر علامت بلغم ظاهر باشد تنقیه به حب ایاره و قوقایا کنند و غرغره به سکنجبین عسلی و روغن قسط وسون و مرزنجوش و بادام تلخ در گوش چکانند و آب ترب و مرزنجوش نیز

علاج آن: فصد قیفال کنند و شراب بنفشه و نیلوفر و عناب تناول نمایند و غذا کشکاب با شیرهآ خسکدانه و خشخاش خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه ms143 یا نقوع آن یا ترنجبین و شیرخشت کنند، و شیاف ابیض با شیر دختران بسایند و در گوش چکانند، و روباه تربک و صندل و آب گشنیز در حوالی گوش بمالند و نیلوفر و بنفشه و خطمی و بابونه از هر یک پنج درم، آرد جو، آرد باقلا از هر یک ده درم، همه را با هم بسایند و به آب روباه تربک و گشنیز و روغن بنفشه ضماد سازند؛ و اگر به تحلیل نرود، علامت جمع شدن مدهآ وقیح ظاهر شود، لعاب حلبه و بزرک و مر و شیر دختران در گوش چکانند تا نضح یابد و منفجرشود و بعد از آن فتیله از کتان به عسل و انزروت بیالایند و در گوش نهند تا مده پاک شود؛ و اگر به سبب طول قرحه و مواد عفنه کرم متولد شود، علامت آن احساس [حرکت] و خارش بود، آب درمنه و مرزنجوش و آب ورق شفتالو با بوره و سرکه با آب تخم حنظل در گوش چکانند و بعد از آن فتیله از پشم پیچیده، در گوش گردانند و سعی کنند که عطسه آید.

و اگر وجع گوش به سبب ریاح غلیظ باشد، اگر به شرکت معده بود، علامت آن: غثیان و سیلان لعاب و صداع بود.

علاج آن: تنقیه معده به قی کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ هلیله یا فواکه وادهان حاره در گوش چکانند؛ و اگر به شرکت دماغ بود، علامت دوی و طنین و صداع بود.

علاج آن: تنقیه کنند به حبها و ایارهها و اکلیل الملک و ورق غار و برنجاسف و مرزنجوش بجوشانند و سر به بخار آن بدارند، و به ثفل آن ضماد کنند و اگر درد

صمسم: گرانی148 گوش، اگر مولودی باشد یا در پیری بود، و یا به سبب ضربه و سقطه بود که موجب هتک عصبهآ مفروشه شود، علاج پذیر نباشد؛ و اگر از غلبهآ صفرا بود، چنانکه در حمیات حاره حادث شود، علاج آن: هر روز شراب بنفشه یا بنفشهآ مربی یا ترنجبین جلاب سازند، یا عناب و اجاص هر یک ده عدد، بنفشه سه درم، ترنجبین ده درم، غذا تمر هندی یا آلوچه خورند؛ و اگر تب باشد جلاب واسهال طبیعت کنند به مطبوخ فواکه یا مطبوخ هلیله یا نیمدانگ سقمونیای بریان کرده و روغن اگل] در گوش چکانند تا با آب انار با پوست افشرده بجوشانند و بچکانند.

و اگر به سبب غلبهآ بلغم باشد، علامت آن ثقل سر و بلادت حواس و کثرت خواب بود.

علاج آن: هر روز جلابی از انیسون و بیخ مهک و گلنگبین تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند، و بعد از نضج، تنقیه به حب ایاره و قوقایا نمایند و روغن مغز زردآلوی تلخ و بادام تلخ لو سداب] در گوش چکانند، یا زهرهآ کلنگ و آب مرزنجوش و تخم حنظل یا انجیر و خردل بکوبند و فتیله سازند و در گوش نهند.

و اگر به سبب یبوست دماغ باشد، علامت آن باریک شدن روی و بینی و غور عین باشد، و این نوع بعد از سهر یا جوع یا تعب مفرط حادث شود.

علاج آن: ترطیب دماغ بود به روغن بنفشه و شیر زنان و تناول اغذیهآ مرطبه، مثل بنوماش و کدو و گوشت بزغاله و روغن گدو و بنفشه در گوش چکانند.

و اگر صمسم به واسطهآ اجتماع وسخ بود که آن را برابر آفتاب بتوانند دید، علاج او، آن است که از آلتی برای این کار است پاک کنند و بعد از آن روغن بادام و ms145 شیر زنان در گوش چکاند و یا به شب روغن چکانند و بامدادان به حمام روند و گوش بر تابهآ گرم نهند تا بیرون آید.

طنین و دوی: آواز گوش آنچه باریک و حاد بود طنین گویند و آنچه نرم و غلیظ بود دوی؛ و حدوث آن اگر به سبب ریحی غلیظ باشد، علامت آن تمدد و عدم ثقل بود، گاهی ساکن شود و گاهی اشتداد کند؛ و اگر به سبب فضلاتی بود که به گوش ریزد به واسطهآ امتلای دماغ، علامت آن ثقل و تمدد و دوام طنین بود.

علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه و بیخ مهک و انیسون و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب یا زیره و دارچینی و زعفران و برگ شبت و روغن قسط و سوسن و خیری در گوش چکانیدن، یا آب ترب و شونیز و جندبیدستر بچکانند و بابونه و شبت و اکلیلالملک و نرجس و ورق غار و ترب و مرزنجوش و برنجاسف بجوشانند و گوش به بخار آن بدارند و ادمان حمام نیز مفید بود.

و آن را که از امتلای دماغ بود، اول تنقیه به حب ایاره و اصطمخیقون باید کرد و بعد از آن استعمال قطورات وبخورات؛ و اگر به سبب یبوست و خلو بدن49 باشد، علامت او آن است که در گرسنگی زاید گردد و در سیری ساکن شود.

علاج آن: ترطیب دماغ بود به ادمان حمام و تناول اغذیهآ مرطبه و مالیدن شیر زنان و روغن بنفشه بر سر.

و اگر به سبب ضعف بود، چنانچه ناقه را واقع میشود، تقویت کنند به شراب حماض و لیمو و سیب و آب گوشت مطیب و استعمال مشمومات معتدله.

شیافی که دوی و ثقل گوش را زایل گرداند، صفت آن: تخم حنظل یک درم، بورهآ نان نیم درم، جندبیدستر و زراوند مدحرج هر یک درمی و نیم، عصارهآ افسنتین و قسط و مر و فرفیون ms146 هر یک دانگی، همه را کوفته و بیخته به زهرهآ گاو بسرشند و شیاف سازند و به وقت احتیاج به قدر عدسی با روغن بادام تلخ بسایند و در گوش چکانند.

قروح اذن: اگر نو باشد شیاف مامیثا با سرکه یا آب غوره و عسل در گوش چکانند یا مرهم اسفیداج یا باسلیقون استعمال کنند و آنچه مزمن باشد، قطران بچکانند. دخول هوام و آب: اگر جنبنده در گوش رود، علامت آن: احساس حرکت بود.

علاج آن: آب ورق شفتالو یا صبر به آب گرم حل کرده یا آب پودینه و کبر و افسنتین و شیح و قنبیل و قسط در گوش اچکانند] تا بمیرد و سعی کنند که بیرون آید به عطسه آوردن یا به آلت مخصوصه.

و اگر آب در گوش رود، علامت او آن است که بعد از حمام و شنا کردن حادث شود و با آن وجعی باشد. پس اگر به تحریک سر و بر جستن بیرون نیاید، چوب شبت با رازیانه یا چوبی که از آن حصیر کنند، در گوش باید کرد و طرفی که بیرون باشد، پنبه بپیچند و به روغن چرب کنند و برافروزند تا بیرون آید یا فتیلهآ ابریشم یا پنبه بر سر چوب کنند و گرم کرده در گوش گردانند تا آب برچیند؛ و اگر آب گرم در گوش رفته باشد، روغن گل با سرکه گرم کنند150 و در گوش چکانتد، [نافع باشد].

انفجار دم151: اگر خون به طریق بحران از گوش روان شود، حبس نباید کرد، مگر وقتی که ضعف آرد و اگر به سبب انفتاح عرقی بود یا از صدمه یا از ضربه

حکهآ اذن: اگر گوش بخارد، آب افسنتین با روغن گل ms147 یا افسنتین در سرکه بجوشانند و در گوش چکانند.

در امراض بینی12 خشم: بطلان یا نقصان قوت شم باشد، و سبب آن خلطی غلیظ بود که در بطن مقدم دماغ متمکن بود.

علاج آن: هر بامدادی جلابی از انیسون و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و حب قوقایا کنند و بعد از تنقیه استعمال عطوسات کنند، مثل کندش و فلفل و شونیز و مشک، و اگر سرکه بجوشانند و در شیشه کنند و بینی بدان فرود آرند نافع بود، و اگر شونیز سحق کنند و با زیت بیامیزند، و در بینی کشند، بعد از آن که دهن پر آب کرده باشند مفید بود؛ و اگر از اینها وجعی و حرقتی حادث شود روغن بنفشه استنشاق نمایند و شونیز کوفته به آب مرزنجوش و فودنه خشم را نافع بود.

نتن انف: به سبب عفونتی خلطی بود که در مصفات جمع شده باشد.

علاج آن: اول تنقیه بدن به مطبوخ فواکه و به سکنجبین و خردل غرغره کنند و فودنه و بادروج بکوبند و در بینی دمند و فودنه و بول شتر نیز مفید بود، و شراب ریحانی استنشاق کنند، و سعد و سنبل و صبر و قرنفل بکوبند و به آب فودنه با مورد بسرشند و فتیله سازند و در بینی نهند.

بواسیر انف: گوشتی زاید بود که در منخرین بروید و منفذ را تنگ گرداند. علاج آن: فصد اقیفال] وحجامت و تلیین طبیعت [کنند] وبه مطبوخ فواکه و هلیله استعمال مرهم زنجار [کنند] یا پوست انار ترش بسایند و به آب بسرشند و فتیله سازند و در بینی نهند، یا زاج دو درم، و زنجار نیم درم سحق کنند و فتیله بدان ملوث کنند و در بینی نهند؛ و اگر به اینها زایل نشود، قطع کنند.

جفاف انف: خشکی بینی که در حمیات حادث شود، به سبب یبوستی که بر دماغ غالب بود یا خلطی لزج که به واسطهآ حرارت خشک شود؛ و این بدانند که احیانا واقع152 شود.

علاج آن: ترطیب دماغ کنند به روغن بنفشه و کدو و از مجففان و مبخرات احتراز کنند.

رعاف: اگر خون از بینی رفتن گیرد، اگر به سبب بحران باشد و روز باحوری بود، قطع نباید کرد، مگر آن که از افراط آن ضعف غالب شود و اگر به سبب حدت خون آید، علامت او آن است که اندکاندک آید و تنک بود.

علاج آن: شراب بنفشه و عناب تناول کنند و آب برف بر سر ریزند و استنشاق به آب گشنیز کنند و گل ارمنی با سرکه بر سر طلا سازند و گشنیز و عصارهآ بادروج با اندکی کافور در بینی کشند و آب سرگین خر نیز مفید بود و فتیله به

لو اگر رعاف به سبب غلبهآ خون باشد، علامت او آن است که خون به غلبه آید وغالب بود].

علاج آن: فصد قیفال کنند و محجمه بر دوش و مراق نهند و فتیله ms149 به غبار آسیا و خون سیاوشان و شب یمانی ملوث سازند و در بینی نهند و گل ارمنی و عدس و ورق گل و صندل و گلنار و اوراق انگور و بید و خشخاش و زاج محرق مجموع یا بعضی بسایند و با سرکه بر پیشانی طلا کنند و نسج عنکبوت و قلقطار محرق به خل خمر فتیله سازند و بر بینی نهند و ببندند و انثیین می کشند، فتیلهآ افیون دانگی، غبار آسیا و گلنار و عفص هر یک نیم درم بکوبند و به آب سرگین خر بسرشند و به نسج عنکبوت بیامیزند و در بینی نهند، و اگر از طرف راست آید، محجمه بر کبد نهند و اگر از چپ آید بر طحال، و صندل و گلاب و آب کاسنی بر کبد طلا کنند.

از آن جمله قلاع است و آن بثراتی بود که در دهن پیدا شود و منتشر گردد و اگر دموی بود علامت آن حمرت و حرارت و بر آمدن آن بود.

علاج آن: فصد قیفال یا چهار رگ کنند و آب انارین با ترنجبین و نبات تناول نمایند، و غذا بنوماش و مغز بادام یا آلوی کیلی یا تمر هندی خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و نقوع آن کنند و دهن را هر روز به سرکه و گلاب بشویند و گشنیز و سماق و گلنار و گل سرخ و عدس و فوفل و تباشیر متساوی بکوبند و در دهن افشانند یا گلنار و سماق و گل سرخ و نشاسته و تخم توزک و

و اگر قلاع از بلغم مالح حادث شود، علامت آن سفیدی زبان بود و قلت عطش و وجع.

علاج آن: گلقند و رازیانه و بیخ مهک ms150 جلاب سازند و تنقیه به حب ایاره و صبر و مطبوخ تربد کنند و عاقرقرحا و و مامیران و تخم ترب در سرکه بجوشانند و بدان مضمضه کنند، یا ورق زیتون و برنجاسف و مرزنجوش و اکلیل الملک بجوشانند و مزمزه کنند. و اگر از ماده سودا بود، علامت آن: سواد لسان و لذع و جفاف آن و عدم لعاب بود.

علاج آن: تنقیه به مطبوخ افتیمون و حب آن کنند و مغز ساق گاو و پیه بط و روغن بنفشه با هم بیامیزند و بر زبان و در دهن بمالند و در ابتدای مرض گلنار و سماق و مازو در سرکه بجوشانند و بدان مضمضه کنند و در آخر به انجیر و شبت و بابونه و اکلیلالملک، و اگر این شراب متعفن شود و از آن نتنی حادث شود، ابهل و جوزسرو و فودنه در سرکه و گلاب بجوشانند و بدان مضمضه کنند، و زاج سفید و زرد و فودنه و گلنار و ورق گل و سماق و شب یمانی سحق کنند و به آن افشانند. بخر: گند دهن، اگر از حرارت معده باشد، علامت او آن بود که چون اطعمهآ بارده تناول کنند، ساکن شود و در خلو معده زاید بود.

علاج آن: آب انارین با تمر هندی یا نبات و ترنجبین با آب خیار و کدو یا سکنجبین با نقوع فواکه تناول کنند و غذا سماق یا انار یا غوره خورند و معده را خالی نگذارند، و از میوهها شفتالو و زردآلو و امرود و خیار و کدو مفید بود.

حبی که نافع است، صفت آن: سعد، اذخر، سنبل، عود، گلنار، صندل سفید، پوست اترج،152 رامک، قاقله متساوی بکوبند و به گلاب و نبات بسرشند و حب سازند و به مقدر نخودی در دهن گیرند.

و اگر بخر به سبب بلغمی باشد که در دماغ و معده متعفن شده باشد، علامت آن کثرت بزاق و ms151 بی طعمی دهان بود و در خلا و امتلا یکسان باشد. علاج آن: در هفته دو بار قی کنند به طبیخ شبت و ترب و تخم خربزه و اندکی عسل و نمک و بعد از آن گلقند و رازیانه بخورند یا سکنجبین لعق کنند و اگر احتیاج باشد به حب صبر یا مطبوخ تربد تنقیه کنند، و از اغذیه غلیظه و لبنیات اجتناب نمایند، واحیانا اطریفل کبیر یا صغیر و زنجبیل وهلیلهآ پرورده خورند و مصطکی و کندر و قاقله و فرنفل بخایند و عود و زنجبیل و سعد و کبابه بکوبند، به عسل بسرشند و حب سازند و در دهن گیرند.

و اگر به سبب فساد گوشت بن دندان باشد، فصد چهار رگ یا فصد قیال کنند، و از عناب و اجاص و تمر هندی و نبات جلاب سازند و از گوشت و شیرینی اجتناب کنند و به قرص بنفشه و مطبوخ هلیله تلیین کنند و مورد و مازو و گلنار و سرکه بجوشانند و بدان مضمضه کنند، و اقاقیا و صندل و گلنار و گل سرخ و سعد و کزمازج و رامک و مصطکی و عود و فوفل و شکر و قرنفل و هلیلهآ زرد از هر یکی پنج درم، و مشک و کافور هر یک دانگی بکوبند و در بن دندان بریزند؛ و اگر به سبب تأکل اسنان بود، علاج آن کنند. آکله: همچون قلاع باشد، اما فساد او بیشتر و انتشار او زودتر بود و او رایحهآ کریه باشد. علاج او، فصد و اسهال طبیعت به مطبوخ افتیمون بود و مضمضه به سرکه و آب غوره کند تا زاید نشود و بعد از آن فرفیون155 با اقاقیا استعمال کنند و باقی علاج او همچون علاج قلاع بود.

سیلان لعاب: رفتن آب دهان در خواب یا در غیر خواب، اگر از حرارت و رطوبت بود، علامت او آن باشد که در حالت جوع و خلو ms152 معده بیشتر میباشد.

علاج آن: شراب سیب و به و ریباس تناول کنند و به آب ورق سیب و به مضمضه کنند و کاسنی ناشسته با نمک بخورند؛ و اگر علامت غلبهآ خون ظاهر بود، فصد کنند؛ و اگر به سبب برودت و رطوبت بود، علامت آن، علامت غلبهآ بلغم باشد.

علاج آن: تنقیه معده به قی کنند و اطریفل و گلقند و رازیانه و گوارش مصطکی و عود تناول نمایند و قلایا و اغذیه که در آن رطوبت چندان نباشد با توابل خورند و نان و عسل نیز مفید بود و از فواکه مرطبه و بقول بارده احتراز نمایند و لعابی که از دهن صبیان آید و اقاقیا بسایند و در دهن بمالند؛ و اگر در خواب سیلان لعاب بیشتر بود، دلیل کرم بود؛ علاج آن، گفته شود در امراض امعا.

ورم لسان: ورم زبان اگر دموی باشد، علامت آن حمرت و حرقت لسان و قلت لعاب بود.

علاج آن: فصد قیفال کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا نقوع فواکه یا ترنجبین و شیرخشت یا حقنههای نرم، و اگر صفراوی بود، علامت آن وجع شدید و لهیب و عطش صفرت لون بود.

علاج آن: شراب و عناب تناول کنند و آب انارین با ترنجبین و اب خیار کدو با سکنجبین و تلیین طبیعت کنند، به این مطبوخ: صفت آن: سنا پنج درم، اجاص بیست عدد، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، بنفشه چهار درم، نیلوفر و تخم کاسنی هر یک سه درم، پوست هلیلهآ زرد هفت درم، ورق گل و روباه تربک هر یک پنج درم، تمر هندی پانزده درم، ترنجبین ده درم، حقنهآ سنا هفتم درم، بنفشه و تخم کاسنی هر یک سه درم،

و اگر بلغمی بود، علامت آن کثرت لعاب و بیاض زبان و قلت عطش بود.

علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه بیخ مهک و گلقند تناول کند و تنقیه به حب ایاره و حقنههای حاره نمایند و شبت و بابونه و بزرک و ماء العسل بجوشاند و مضمضه کنند و یا صعتر و فودنه بجوشانند.

و اگر سوداوی بود علامت آن سیاهی زبان و خشکی آن و قلت لعاب بود.

علاج آن: تنقیه به حب ایاره و مطبوخ افتیمون کنند و مضمضه به شیر بز یا روغن بنفشه و کدو و لعاب بزرک و حلبه و آب انجیر کنند و پیه بط و روغن سوسن و روغن بنفشه در زبان مالند؛ و اگر ورم به سبب زهر باشد، علاج آن کنند.

ثقل و استرخای لسان: اگر به سبب غلبهآ خون باشد، فصد کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و مضمضه به آب غوره و فقاح اذخر؛ و اگر به سبب فالجی باشد که عارض زبان شود، علامت او آن است که زبان سست بود و تکلم نتواند کرد و لعاب فرود آید و بغتتا حادث شود.

علاج آن: تنقیه بدن باشد به حب ایاره و قوقایا و لوغاذیا و مضمضه به مویزج157 در سرکهآ عنصل جوشانیده، با کبر و خردل و صعتر و عاقرقرحا در آب جوشانیده، و صبی چون دیر سخن بگویند، زبان او به عسل و نمک بمالند.

بطلان ذوق: گاه باشد که حس ذوق ناقص شود یا باطل گردد، چنانچه احساس هیچ طعم نکتد و آب به سبب فضلات رطوبی ms154 باشد که به عصبهای زبان و حنک ریزد.

علاج آن: تنقیه دماغ باشد به ایارهآ فیقرا و حب قوقایا و غرغره و مضمضه به سرکه و خردل و مویزج و عاقرقرحا کنند.

و گاه باشد که حس ذوق فاسد شود، چنانچه طعم دهان مجموع طعمها را تلخ احساس کند و این دلالت بر غلبهآ صفرا بود، یا شیرین احساس کند، و این دلالت بر غلبهآ دم کند یا بلغم حلو یا شور با ترش احساس کند و این دلالت بر اغلبهٔ‌] یلغم باشد.

علاج آن: تنقیه بدن از اخلاط و غرغره به چیزهای مناسب بود.

جفاف لسان: اگر خشکی زبان به سبب حرات و یبوست بود، به لعاب بنگو و بهدانه بمالند و مضمضه به آب توزک و خیارکدو و خیار کنند؛ و اگر به سبب خلطی لزج باشد، سکنجبین لعق کنند؛ و گاه باشد که به سبب بخارات حریفه زبان خشک و متقشر شود، چنانکه اگر به خرقه بمالند، از آن پوستی سفید تنک همچون پوست پیاز جدا گردد و به آن هیچ الم نباشد؛ علاج آن: فصد و تلیین طبیعت به مطبوخ هلیله بود و مضمضه به سرکه که در آن مورد و گل و گلنار جوشانیده باشند، کنند.

شقوق لسان: علاج ترقیدن زبان آن است که بنگو و بهدانه و کتیرا در دهن گیرند و اغذیهآ لزجه مثل پایچه و هریسه خورند. اورام شفه: علاج آن: فصد قیفال و چهار رگ بود و تناول شراب بنفشه و عناب و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا هلیله و روباه تربک و گلنار و ورق گل و جوز سرو بکوبند و با سرکه و گلاب طلا کنند و از شراب و گوشت و شیرینی اجتناب نمایند.

قروح و بثور شفه: علاج آن: فصد قیفال بود و تلیین طبیعت و مرهم اسفیداج بر آن نهند یا مرداسنج و مازو بکوبند و با موم روغن بیامیزند و بر او ms155 نهند. بواسیر شفه: آن است که لب سطبر شود و در میان او شقی ظاهر گردد؛ و گاه بود که بر آن بثره همچو توت پیدا شود.

علاج او، آن است که فصد و اسهال کند و اتلیین] طبیعت به مطبوخ افتیمون و ضمادات محلله استعمال نمایند و آنچه رنگ او به سیاهی زند به نشتر بزنند تا خون بیاید و به نمک بمالند، و بعد از آن به محللات یا قابضات طلا کنند.

انشقاق شفه: لب ترقیده را به لعاب کتیرا و بهدانه و بنگو طلا کنند و کفی از خیار ظاهر میشود، چون قطع می کنند، در این باب مفید بود، و روغن بنفشه و پیه بط گرم کنند و شاخ گاو کوهی سوخته به آن بیامیزند و طلا کنند و پوست تنک که بر بیضه کشیده است، بر آن نهند.

حافظ صحت اسنان را لازم است که از فساد طعام و شراب در معده اجتناب نمایند و از کثرت قی و خاییدن چیزهایی که دوشنده باشد، مثل حلوای کلاشکن و قرص سکنجبین احتراز کند و همچنین آب سرد از عقب طعام گرم و از چیزهای سخت و ترش و از گندنا احتراز کند و چیزهای سخت امثل بادام و جوز] به دندان نشکند و استعمال مسواک کند و بهترین مسواک چوب اراک و زیتون است و در وقت خواب احیانا روغن گل یا ناردین به حسب مزاج در دندان بمالند و گاه به گاه به عسل و نمک دندان را بمالند و سیر بریان کرده بر دندان نهند.

ورم لثه: اگر به سبب ماده حادث باشد، علامت آن: حمرت و لهب و ضربان باشد. علاج آن: فصد قیفال و چهار رگ کنند و شراب بنفشه و عناب با شراب

قروح لثه: علاج آن همچون علاج قلاع باشد؛ اگر متعفن شود فلدفیون بر آن ریزند تا گوشت فاسد زایل شود و لثه را به نمک158 بمالند. پس گلنار و مازو و سماق و جوز سرو در سرکه بجوشانند و بدان مضمضه کنند؛ و اگر ناسور گردد و به نشود، داغ کنند؛ و اگر خون از لثه آید شب یمانی بسوزانند و سرکه بر آن ریزند و یک ردم از آن یا دو درم نمک و سه درم تخم گل بکوبند و بر آن ریزند؛ و اگر گوشت لثه کم شود کندر و زراوند مدحرج و خون سیاوشان و کرسنه و بیخ مهک بکوبند و به سرکهآ عنصل بسرشند و بر آن نهند.

وجع اسنان: اگر از سوءالمزاج گرم باشد، علامت آن وجع شدید و ضربان بود و به ملاقات اشیای بارده ساکن شود. علاج آن فصد قیفال و چهار رگ و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه با هلیله کنند و شراب عناب و تمر هندی و نبات خورند و غذا حموضات یا بنوماش با مغز بادام خورند و از گوشت و شیرینی احتراز کنند و سرکه و گلاب در دهن نگاه دارند؛ و اگر وجع بهغایت بود اندکی کافور با سرکه و گلاب بیامیزند یا آب کاهو و خیار و گشنیز و توزک بگیرند و با حبهآ افیون مضمضه کنند.

و اگر وجع از سوءالمزاج بارد باشد، علامت آن عدم ضربان بود و سکون وجع به ملاقات چیزهای گرم.

علاج آن: گلقند و رازیانه کنند و غذا نخودآب با دارچینی و صعتر ms157 و فودنه خورند و تنقیه دماغ به حب ایاره و مطبوخ تربد کنند و عاقرقرحا و بیخ مهک و

اما باید که استعمال این ادویه چنان کنند که ضربه به دندانهای دیگر نرسد و اگر در دندان به شرکت معده باشد، علامت او آن است که بعد از اغذیهآ غلیظ و امتلای معده زایل شود.

علاج آن: تنقیه معده به قی کنند و اطریفل و گوارش عود و مصطکی تناول کنند و از امتلای [معده] و غذایی که شب مانده باشد،160 احتراز کنند.

و اگر به سبب کرم باشد که در او متولد شود، دندان را به بخار سیر و گندنا در تخم ترب و پیه بز بدارند که کرم بیرون آید.

اضرس: اگر به سبب مضغ چیزهای ترش یا قابض بود، علاج آن تسخین دندان باشد به خاییدن و مالیدن صعتر و وج و نمک و عسل و تلیین به خاییدن توزک و مغز بادام شیرین و صمغ؛ و اگر به سبب بلغم حامض بود یا سودا بود که در فم معده جمع شده باشد، علاج آن تنقیه معده باشد و بعد از آن استعمال آن ادویه].

سقوط و تحرک اسنان: ms158 اگر به سبب کبر سن باشد، علاج پذیر نباشد؛ اگر به سبب رطوبت باشد که لثه را سست کرده باشد گلنار و سماق و ورق گل و جفت بلوط وشب یمانی و سعد و طراثآیث و فوفل و کزمازج و صندل و رامک و هلیلهآ

آکله و تفنت اسنان: پوسیده شدن و ریزیدن یا به سبب رطوبت ردیه باشد، که در آن متعفن شود، یا به سبب زوال رطوبت اسنان و استیلای یبوست. علاج قسم اول، تنقیه دماغ کنند به حبها و ایارهها و گلنار و مودر و شب [یمانی] در سرکه بجوشانند و به آن مضمضه کنند و مشک و مصطکی بکوبند و بر آن نهند؛ علاج قسم دوم، ترطیب دماغ بود به تدهین و تناول اغذیهآ مرطبه و لعاب بنگو و شیر خر و روغن بنفشه با سفیدهآ تخم مرغ بزنند و بر آن نهند.

تغییر لون اسنان: اگر دندان سبز شود یا سیاه گردد، به سبب مادهآ ردیه که در جوهر آن نفوذ کند، علاج آن تنقیه کنند و بیخ کبر و رازیانه بجوشانند و به آن مضمضه کنند و شاخ گاو کوهی و بیخ نی و پوست بیضهآ شتر مرغ مجموع سوخته با زبدالبحر هر یک سه درم و سنباده نیم درم بسایند و بر دندان بمالند و مضمضه به سرکه و روباه تربک کنند.

حفر اسنان: جسمی باشد شبیه به سفال که در بن دندان متحجر شود و آن به سبب بخارات معده باشد. علاج آن تنقیه معده کنند به قی و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه با هلیله و به محللات به مثل زبدالبحر و خاکستر صدف و نمک و بمالند و مسواک کنند؛ و آنچه غلیظ ms159 باشد به آهن از دندان جدا کنند.

حکهآ اسنان: خاریدن دندان به سبب آبهای مختلف یا تناول اشیای حریفه حادث میشود، و علاج آن: آب توزک یا شیرهآ تخم آن یا آب کدو با سکنجبین و با شراب نارنج تناول کنند و بنوماش با مرغ و بزغاله بخورند یا جلابی از [عناب و] اجاص و تخم کاسنی و نبات تناول کنند و تنقیه به مطبوخ فواکه یا هلیله سازند و به سرکه و گلاب و اسکنجبین] عنصلی ایا جلابی از عناب و اجاص و تخم

صریر اسنان: آن است که در خواب دندان با هم بسایند، اکثر161 صبیان و مشایخ و نسوان را حادث شود، علاج آن: تنقیه به حب ایاره و قوقایا کنند و گردن به روغن زنبق و خیری چرب سازند و گلقند و رازیانه و شراب بالنگو تناول کنند. اما صبیان را متعرض نباید شد.

رفتن آب دندان: چنان باشد که چیزهای سخت مضغ نتواند کرد، تحمل چیزهای گرم و سرد نباشد، و آن به سبب برودت دماغ باشد. علاج آن: گلقند و رازیانه تناول کنند یا جلابی از رازیانه و بیخ مهک و گلنگبین خورند و تنقیه به حب صبر و ایاره کنند او مغز جوز با زردهآ بیضه یا عنصل بریان کنند و بر دندان نهند] و حب الغار وشب و زراوند بکوبند و بر دندان بمالند؛ و گاه باشد که به سبب حرارت بود. علامت او، آن است که ملمس دندان و لثه بهغایت گرم بود و گوشتهای بن دندان سرخ باشد. علاج او، آن است که دندان به روغن گل و پیه مرغ وصندل و اندکی کافور بمالند و بقلهآ الحمقا بخایند، نافع باشد. از آن جمله خناق است و آن مرضی باشد که مانع تنفس و بلع ms160 شود و سبب آن تورم لوزتین و عضلات مری و حنجره باشد. پس اگر ورم صفراوی باشد، علامت آن: وجع شدید و عطش و خشکی و تلخی دهن و بیخوابی بود؛ و اگر دموی باشد، علامت آن: حمرت روی و زبان و لهیب و ضربان باشد و امتلای بدن و حلاوت دهن بود. علاج هر دو نوع فصد

[صفت آن]: سنا هفت درم، بنفشه پنج درم، نیلوفر چهار درم، آلوی کیلی سیاه هر یک پانزده عدد، سپستان بیست عدد، و عناب ده عدد، تخم کاسنی سه درم، خطمی و سبوس گندم هر یک کفی، ورق چغندر دستهای، خیارشنبر بیست درم، ترنجبین پانزده درم، روغن کنجد و آبکامه هر یک ده درم، نمک نیم درم و پاشویه به آب گرم و سبوس و خطمی و بنفشه کنند و خون سلحفات در حلق چکانند و ریسمانی که به آن حلق افعی گرفته باشند در گردن اندازند.

و اگر ورم بلغمی بود، علامت آن: قلت وجع و تهبج روی و چشم و کثرت لعاب وعدم حرارت بود. علاج آن: جلابی از بیخ مهک و گاوزبان و رازیانه و نبات تناول کنند و غذا نخودآب با مغز بادام خورند و تلیین طبیعت به حقنههای حاره کنند و غرغره به آبکامه و عسل بکنند یا انجیر و تخم ترب و مویزج در سکنجبین عسلی بجوشانند و به آن غرغره کنند.

و اگر سوداوی بود، علامت آن صلابت ورم و قلت بزاق و کمودت لون بود. ms161 علاج آن فصد باسلیق و حجامت ساق کنند و غرغره به شیر انجیر و مروشک و جلاب، و غذا چنانکه در بلغمی گفته شد، پاشویه مکرر کنند و استعمال این حقنه نافع بود: صفت آن: سنا هفت درم، رازیانه، مرزنجوش، بیخ مهک هر یک سه درم، بابونه، شبت، حلبه، اکلیل الملک هر یک ده درم، قنطوریون باریک، و تربد هر یک دو درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، انجیر ده عدد، مویز طایفی دانه بیرون کرده ده درم، خیارشنبر پانزده درم، آبکامه و روغن زیت هر یک ده درم، بوره نیم درم، تخم حنظل دانگی.

ذبحه: ورمی احارا بود که در طرفین حلقوم حادث شود، به سبب امتلا و غلبهآ خون و از تناول گوشت و شراب و شیرینی بسیار. علامت او آن است که از خارج حمرتی از گوش تا گوش ظاهر شود و مانع بلع و آواز گردد.

علاج آن: فصد قیفال کنند و اخراج دم به حسب قوت، و اگر قوت باشد، اعادهآ فصد کنند و از خون رفتن بسیار اندیشه نکنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و حقنه که در خناق دموی ذکر رفت بکنند و غرغره به شراب توت و آب گشنیز کنند یا روباه تربک و عدس بجوشانند و خیارشنبر در آن حل کرده به آن غرغره کنند؛ و چون آثار انفجار ظاهر شود غرغره به شیر و مروشک کنند؛ و چون منفجرشود تلیین به نقوع فواکه با ترنجبین و شیرخشت کنند و طبیعت را محبوس نگذارند.

بثور حلق: از مادهآ دم یا صفرا حادث شود، و علامت آن وجع شدید و سوزش در حالت بلع [بود، خصوصا بلع] ترشیها و شیرینیها.

علاج آن: فصد قیفال کنند و شراب نبفشه و عناب لعق کنند و لعاب بنگو و به دانه با نبات ابخورند]، و غذا کشکاب با روغن بادام خورند یا حریره از شیرهآ سبوس یا نشاسته و روغن و ms162 قند و از گوشت و شیرینی و آب سرد احتراز نمایند. سقوط لهات: افتادن ملاذه به سبب خلطی بود که به حنک و لهات ریزد. اگر خلطی حار بود، علامت آن حرقت و لهیب و عطش باشد.

علاج آن: فصد قیفال و حجامت و اسهال طبیعت کنند و غرغره به شراب توت و آب انار و سرکه وگلاب، و اگر از خلطی بارد بود، علامت آن کثرت بزاق و عدم وجع و استرخای زبان باشد.

علاج آن: تلیین طبیعت به مطبوخ تربد و حب ایاره کنند و غرغره به آبکامه و عاقرقرحا یا تخم شبت و رازیانه در ماءالعسل بجوشانند و به آن غرغره کنند.

بحهآ صوت: تغیر و گرفتگی آواز، اگر سبب غلبهآ خون باشد و علامت آن ظاهر بود، فصد قیفال کنند، و جلابی از بنفشه و نیلوفر و عناب و سپستان تناول کنند و غذا جو آب یا حلیم گندم خورند.

و اگر به سبب امتلا قصبهآ ریه باشد از نزلات دماغی، علامت آن خشونت قصبهآ ریه ولذع و دغدغهآ آن بود، علاج آن، شراب بنفشه و خشخاش و عناب تناول کنند یا جلابی از بنفشه و عناب و بیخ مهک و گاوزبان خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه کنند؛ و اگر بعد از حمیات صفراوی حادث شود، شیرهآ تخم توزک یا تخم خیارین یا آب خیار کدو با شراب بنفشه نیلوفر تناول کنند و غذا بنوماش و یا مغز بادام و اسفاناخ و برگ خبازی خورند؛ و اگر به سبب املاقات] هوای سرد حادث شود، جلابی از پرسیاوشان و بیخ مهک و رازیانه و گاوزبان و گلقند تناول کنند و خردل بریان کرده و بادام تلخ و فلفل و دارفلفل و رازیانه هر یک سه درم، زعفران نیم درم بکوبند و با عسل و با شکر بسرشند و حب سازند و در دهان گیرند. و اگر به سبب رطوبت بود که عارض حنجره ms163 شود، علامت آن احساس ثقل بود وعدم خشونت و الم.

علاج آن: گلقند و رازیانه تناول کنند و بیخ رازیانه و بیخ مهک و شبت و انیسون در ماءالعسل بجوشانند و به آن غرغره کنند و زنجبیل پرورده بخورند؛ و اگر به سبب یبوست قصبهآ ریه باشد، علامت آن خشونت و وجع و صلابت و صغر نبض و صفای قاروره باشد، و اکثر از غبار و دود حادث شود.

علاج آن: شراب بنفشه و نیلوفر و گاوز بان یا لعاب بنگو و به دانه تناول کنند و غذا شیرهآ گندم و ترید شیر خورند و روغن بنفشه در سینه مالند؛ [و اگر بعد از حرکت و مشی حادث شود، جامه از تن بکشند و هوای سرد بزند، شراب بنفشه و عناب تناول کنند و غذا بنوماش یا مغز بادام و باقلا خورند و به حمام روند].

و اگر به سبب صحیهآ عظیم باشد، علاج آن فصد کنند و تخم خطمی و خبازی و بنفشه و سپستان و نبات جلاب سازند و غذا باقلی و اجوا آب یا حسو از شیرهآ سبوس یا نشاسته و نبات و روغن بادام خورند و از لعاب خطمی و کتیرا و روغن بادام و موم روغن سازند و در سینه بمالند.

و اگر به سبب تناول اشیای حریفه باشد، با شیرهآ تخم توزک یا نبات یا شراب انار عذب یا ترنجبین تناول کنند؛ و غذا بنوماش یا اسفاناخ و پاچهآ بزغاله خورند. نفث الدم: خونی که از دهن بیرون آید یا به ثفل بود یا به تنحنح یا تنحنح162 با قی. اما به ثفل یا از لهات یا از حنک و لهات بود. علاج آن: غرغره و مضمضه بود به قوابض مثل گلنار و پوست انار و مورد و لسان الحمل و تخم گل. اما تنحنح آن بود که از دماغ به حنک فرود آید. پس اگر حمرت وجه و ثقل سر و ms164 علامت غلبهآ خون ظاهر باشد، فصد قیفال و حجامت نقره کنند و غرغره به قوابض.

اما تنحنح آن است که از قصبهآ ریه و حنجره باشد، و سبب آن ضربه یا صیحه یا سعال شدید بود. علاج آن، قرص گلنار و کهربا تناول کنند و غرغره به قوابض نمایند؛ و آنچه به سعال بیرون163 از ریه باشد، به واسطهآ انشقاق و انخراق عروق از اسباب داخلی یا خارجی بود. علاج آن: فصد [قیفال یا] باسلیق کنند و شراب خشخاش یا صمغ عربی و خون سیاوشان بخورند و شراب انجبار با آب لسان الحمل و کهربا، و این قرص نیز مفید بود: صفت آن: تخم حماض، بارتنگ هر یک سه درم، گل قبرسی، شادنه، طباشیر، لؤلو ناسفته از هر یک چهار درم، کهربا، شبت یمانی، شاخ گاو کوهی سوخته،

اما آنچه به قی بیرون آید از مری و معده بود، در جای خود گفته شود.

یا تشوب شوک و علق و عظام در حلق، اگر خار یا استخوان در گلو بگیرد، علامت آن نفث خون رقیق بود. علاج او، آن است که اگر نتوان دیدن و ممکن باشد به کلتین بگیرند و به رفق بیرون آرند، و الا ریسمان دوتو کرده، فرو برند و سر آن نگاه دارند، باشد که در آن پیچد و بیرون آید یا لقمهآ بزرگ در ریسمان بندند و فرو برند و سر به ریسمان بکشند و یا حسو پالوده و چیزهای مزلقه خورند و قی کنند. اما علق، کرمی باشد که در آب بود، اگر به آب فرو رود در حلق آویزد، غرغره کنند به سرکه و نمک یا سرکه و خردل و شیر با شونیز و خردل و نوشادر بکوبند و به حلق دمند یا آب افسنتین با سرکه بیاشامند ms165 یا به حمام گرم روند و بخسبند، چنانکه عطش و کرب غالب شود، پس قطعه یخ در دهن گیرند، چنانچه آب آن فرو نرود؛ و باشد که به واسطهآ میل به آب بیرون آید و خونی که بعد از اینها از حلق آید، علاج آن غرغره باشد به گلنار و پوست انار و مازو و سماق جوشانیده و یا گلنار و نشاسته و دمالاخوین بکوبند و در حلق دمند. از آن جمله سعال است، و آن حرکتی باشد از ریه برای دفع موذی و سبب آن اگر خشونتی باشد که قصبهآ ریه را حادث شود به واسطهآ دخول دود و غبار، علاج آن: شراب بنفشه و شراب خشخاش به آب گرم حل کنند و بیاشامند و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ خورند یا حریره از شیرهآ سبوس و نبات و روغن بادام.

و اگر بعد از زکام و نزله حادث شود، بیخ مهک و زوفا هر یک دو درم، بنفشه و پرسیاوشان هر یک سه درم، سپستان ده عدد، و نبات ده درم جلاب سازند و شراب بنفشه مربی تناول کنند.

و اگر به سبب رطوبتی رقیق باشد که از دماغ فرود آید، علامت آن سعال بینفث باشد و اشتداد آن در شب و بعد از خواب، علاج آن شراب خشخاش لعق کنند و کتیرا و نشاسته و مغز بادام و بیخ مهک بکوبند و به لعاب به دانه بسرشند و حب سازند و در دهان گیرند.

و اگر به سبب رطوبت قصبهآ ریه باشد، علامت آن خرخرهآ سینه و کثرت نفث بود. علاج آن هر روز جلابی از بیخ مهک و گاوزبان هر یک سه درم، انجیر ده عدد، مویز طایفی ده گرم بخورند یا شراب زوفا ده مثقال به آب گرم حل کرده بیاشامند و بعد از نضج تلیین طبیعت کنند به این مطبوخ:

صفت آن: سنا پنج درم، انجیر ده عدد، عناب ده ms166 عدد، سپستان بیست عدد، رازیانه، تخم خیارین، پرسیاوشان، تخم کاسنی، بیخ مهک، نیلوفر، از هر یک سه درم، خیارشنبر و ترنجبین و شکر سرخ هر یک ده درم، و این حب در دهان گیرند:

صفت آن: رازیانه، فلفل، قردمانا، بادام تلخ هر یک دو درم، حلتیث یک درم، رب السوس پنج درم بکوبند و به عسل بسرشند و حب سازند. و اگر سعال به سبب حرارت مزاج ریه باشد، علامت آن، سرعت نبض و حمرت وجه و عدم نفث بود. علاج آن: لعاب بنگو و به دانه بر سر شربتی از نبات بیاشامند یا شیرهآ تخم توزک یا شراب بنفشه و نیلوفر و آب بنفشه و نیلوفر و آب بنفشه و گشنیز در سینه بمالند و سپستان و به دانه در دهن گیرند. و اگر به سبب برودت مزاج ریه بود، علامت آن قلت عطش و اشتداد سعال و استراحت و استنشاق هوای گرم بود به استحمام ساکن.

علاج آن: جلابی از زوفا پنج درم، انجیر ده عدد، پرسیاوشان، بیخ مهک هر یک سه درم تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه بخورند و سینه به روغن نسرین و سوسن چرب کند.

و اگر به سبب یبوست مزاج ریه بود، علامت آن سرعت و صلابت نبض بود و اشتداد او بعد از عطش و حرکت تسکین آن بعد از حمام. علاج آن، شیرهآ تخم خیارین با نبات و ترنجبین تناول کنند یا لعاب بنگو و به دانه یا نبات؛ و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ بخورند و گوشت و پاچهآ بزغاله مفید بود.

ربو: مرضی بود که چون حرکت کند یا پیاده روند نفس تنگ شود و متواتر گردد؛ سبب آن خلطی بود که در ریه یا قصبهآ ریه متمکن باشد. علامت آن، خرخرهآ سینه و سعال و نفث بود. علاج آن، هر روز جلابی از بیخ مهک و گاوزبان و پرسیاوشان و انجیر و ms167 سپستان و مویز طایفی تناول کنند و شراب زوفا و سکنجبین عضلی لعق نمایند و غذا نخودآب و باقلا و مغز بادام خورند و تنقیه بدن از خلطی که غالب باشد و لعوق عنصلی مفید بود، و لعوقی از عسل و بزرگ و روغن بادام همچنین و مغز بادام و مغز فستق و چلغوزه بکوبند و بیخ مهک و زوفا بجوشانند و یا جلابی از قند به قوام آرند و همه با هم بیامیزند و بلیسند.

و اگر به سبب بخارات قلب باشد، علامت آن خفقان و ضعف قلب و علامات سودا بود. علاج آن، فصد باسلیق کنند و شراب گاوزبان و شراب انار عذب تناول نمایند و تقویت قلب و تسکین حرارت قلب کنند. و اگر به سبب یبوست ریه باشد، علامت آن عدم نفث و تشنگی و رقت صوت باشد. علاج آن، ترطیب ریه باشد به شراب بنفشه و نیلوفر و گاوزبان و تربد و شیرهآ جو خورند.

ذات الریه: ورمی باشد که در ریه حادث میشود، پس اگر از مادهآ دم باشد، علامت آن حمهآی مطبقه و ضیق نفس و وجع ضربانی و حمرت عین و وجه و تشنگی و خشکی زبان و منخرین و نبض عظیم موجی بود. علاج آن، از اول روز تا سوم فصد باسلیق کنند یا کحل و جلاب از نیلوفر و بنفشه و عناب و سپستان و ترنجبین و نبات تناول کنند و غذا کشکاب یا بنفشه و نیلوفر و عناب و سپستان خورند و میانهآ روز شربتی از نبات و لعاب بنگو و بهدانه و روغن بنفشه تشرب کنند و در پنجم تا ششم به حسب نضج تلیین کند به این مطبوخ: صفت آن: بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی هر یک سه درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، تخم خطمی، تخم خبازی سه درم، ترنجبین و شیرخشت هر یک ده درم، خیارشنبر پانزده درم، اگر احتیاج افتد ms168 در دهم باز تحریک کنند به این مطبوخ استعمال حقنه لینه کنند. و اگر ماده صفراوی بود، علامت آن حمی محرقه و سعال و تلخی دهن و شدت عطش بود. علاج آن، همچو علاج دموی باشد، در این تبرید و ترطیب بیشتر باید کرد.

سل: قرحهای که در ریه حادث شود به سبب نزله که از دماغ فرود آید یا در عقب ذات الجنب وذات الریه وسعال مزمن واقع شود. علامت آن، حمی دق بود و با آن سعال و ذوبان و حمرت وجه و نفث مده باشد، و فرق میان مده و خلط آن است که مده در آب فرو نشیند و چون بر آتش نهند نتن آن محسوس شود، به خلاف خلط که بر سر آب بایستد و چون بر آتش نهند، آن را نتنی نباشد.

علاج آن: شراب بنفشه و خشخاش و ترنجبین از هر یک ده درم جلاب سازند و سرطان را پایها قطع کنند و شکم بشکافند و به آب و نمک بشویند و در کشکاب پخته بخورند؛ و اگر از آن کراهیتی باشد، به جای آن پاچهآ بزغاله به شیرهآ جو خورند و شیر زنان و شیر خر و شیر بز عظیم مفید بود و شیر شتر نیز خصوصا که از پستان بمکند و گفتهاند که بر شیر مداومت باید نمود و حمام نیز

لعوقی ms169 که این مرض را مفید بود: باقلا و مغز تخم خیارین و خربزه و کدو هر یک پنج درم، و صمغ عربی و کتیرا و نشاسته هر یک هفت درم، مغز بادام و به دانه هر یک ده درم، مویز طایفی دانه بیرون کرده و روغن بادام جوشانیده دوازده درم، مجموع را بکوبند و در یک من آب بجوشانند تا نیم من آید و با قند نیم من به قوام آرند، شربتی ده درم باشد.

قرصی مفید: گاوزبان، بیخ مهک، کتیرا، صمغ عربی، نشاسته، گل ارمنی از هر یک چهار درم، ورق گل پنج درم، مغز خیارکدو شش درم، سرطان سوخته و بادام تلخ از هر یک دو درم، همه را کوفته بیخته به لعاب به دانه اقراص سازند و یک مثقال بخورند.

شرابی نافع: آب انار عذب یک من، آب سیب شیرین اچهار من]، آب نیشکر نیم16 من، با هم به آتش نرم به قوام آرند و ده درم از آن تناول کنند و در این مرض چون چشم به گو فرو رود و رنگ روی تیره شود و نتن مده به افراط بود و پوست شکم خشک و لاغر گردد و پوست پیشانی کشیده شود و موی بریزد و اسهال ذوبالی بسیار شود، علامت مرگ بود. ذات الصدر: ورمی گرم باشد که در حجابی که قاسم صدر است حادث شود از جانب قص لو آن را برسام گویند] و علامت آن تب دایمی و شدت عطش و قلق

ذات العرض: ورمی باشد که در همین حجاب از جانب فقرات حادث شود، و علامت او، آن است که مریض وجعی در میان شانهها احساس کند و به پشت باز نتواند خفت. ذات الجنب: ورمی بود که در ms170 غشای مستبطن اضلاع یا در حجابی که حاجز است میان قلب و معده حادث شود و این را ذات الجنب خالص گویند و در طرف ایمن باشد و در طرف ایسر نیز واقع شود و این بهغایت بد باشد، و علامت آن، تب دایم و ضیق النفس متواتر و نبض سریع و منشاری بود.

شوصه: ورمی بود که در حجابی که در اضلاع خلف است و عضلات آن از زیر حجاب حاجز واقع شود، اعراض و وجع او اشد بود و صاحب این مرض حرکت نتواند کرد و به هیج وضع نتواند خفت. علاج این مرض و ذاتالجنب قریب به یکدیگر باشد. پس اگر مادهآ دموی168 باشد، علامت آن حمرت وجه و عظم نبض و حمرت نفث بود؛ و اگر صفراوی بود، حدت تب و هذیان سرعت و تواتر نبض و صفرت نفث بود. علاج در هر دو نوع، فصد باسلیق باشد از اول تا سوم. اما در دموی در اول از جانب مخالف وجع کنند و در صفراوی از جانب موافق، و هر روز جلابی از نیلوفر و بنفشه و سپستان و عناب و نبات خورند یا شراب بنفشه و نیلوفر و خشخشاش با ترنجبین و غذا کشکشاب یا بنفشه و عناب و نیلوفر و سپستان و شیرهآ خشخاش خورند یا به شراب بنفشه و عناب تلیین اطبیعت] کنند و بعد از نضج به این مطبوخ:

صفت آن: پرسیاوشان پنج درم، سنای مکی، بنفشه، نیلوفر هر یک چهار درم، تخم خطمی، تخم خبازی هر یک دو درم، تخم کاسنی سه درم، سپستان بیست

اصفت آن]: سنای مکی هفت ms171 درم، بنفشه و نیلوفر هر یک سه درم، سبوس و خطمی و جو نیم کوفته هر یک کفی، ورق چغندر دستهای، عناب ده عدد، سپستان سی عدد، و خیارشنبر و ترنجبین هر یک پانزده درم، آبکامه و روغن کنجد هر یک ده درم، نمک طعام یک درم، لو موم روغنی از روغن بادام و بنفشه و کتیرا و موم و خطمی در موضع بمالند] وبعد از تنقیه و انحطاط مرض تبرید باید کرد به شیرهآ تخم توزک و آب خیار کدو با نبات و ترنجبین و تنقل169 به شراب انار عذب و کاهو شاید؛ و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناج خورند، و در این مرض آب سرد نباید خورد.

و اگر ماده بلغمی بود و این کم واقع شود، علامت آن بیاض و غلظ قاروره و بیاض نفث و بطوء نبض و قلت عطش و کثرت بزاق بود. علاج آن، فصد باسلیق کنند و جلاب از سپستان و بیخ مهک و روباه تربک و نبات و ترنجبین خورند، و غذا جوآب و نخودآب و بعد از نضج، تلیین کنند به این مطبوخ:

اصفت آن]: سنا و بیخ مهک از هر یک پنج درم، کاسنی و بنفشه و نیلوفر و تخم خیارین هر یک سه درم، مویز طایفی ده درم، انجیر ده عدد، سپستان سی عدد، ترنجبین ده درم، خیارشنبر پانزده درم، و میان روز شربتی از نبات و عرق گل و تخم ریحان بیاشامند.

و اگر از مادهآ سوداوی بود، علامت آن سیاهی و خشونت زبان و اختلاط عقل و هذیان و اضطراب بود. علاج آن: همچو علاج بلغمی بود و در وسط170 استعمال حقنههای نرم باید کرد و جلاب از بنفشه و سپستان و ترنجبین و نبات خورند.

سوء المزاج که عارض قلب شود، اگر حار بود علامت آن شدت تشنگی و سرعت و عظم نبض و حمرت و غلظ قاروره و حرارت سینه و ms172 لهیب و قلق و غضب و غم و کرب باشد. علاج آن، شراب نیلوفر و شراب سیب لشامی] با گلاب و عرق بید مشک و کاسنی تشرب کنند و شراب صندل و لیمو و حماض و زرشک نیز مفید بود. غذا انار دانه یا لیمو یا زرشک خورند و گشنیز خشک چهار درم، گل سرخ دو درم، طباشیر یک درم، بکوبند و با ده درم شراب سیب بخورند و صندلین و گلاب در سینه بمالند و در موضع بارده نزول کنند و مفرح بارد تناول نمایند و این مفرح نیز مفید بود: صفت آن: ورق گل، طباشیر، گاوزبان هر یک ده درم، گشنیز، صندل هر یک درمی، تخم توزک، تخم خیارین و کدوی مقشر هر یک چهار درم، زرشک پنج درم، لؤلؤی ناسفته دو دانگ، کهربا و بستد هر یک نیم مثقال، کوفته و بیخته به شراب سیب بسرشند.

مفرح دیگر: تخم کاهو، تخم خربزه، تخم خیارین، گاوزبان هر یک پنج درم، تخم توزک سه درم، لؤلهآ ناسفته و کهربا هر یک یک مثقال، قاقله صغار و طباشیر هر یک سه درم، ورق گل چهار درم، زعفران نیم مثقال، کافور نیم درم، مشک و عنبر هر یک دانگی بکوبند و با شیرهآ قند بسرشند و شربتی از این یک مثقال بود. و اگر سوء المزاج بارد عارض قلب شود، علامت آن بیاض قاروره و صغر و بطوء و تفاوت نبض و ضعف نبض وضعف نفس و اقلب واضمحلال و] ضعف قوت و کسل و کثرت خواب و بددلی و فزع بود و از هوای گرم و موضع گرم راحت یابند. علاج آن شراب بالنگو و گاوزبان و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب و تیهو و کبک و دراج و قلایا که در آن توابل باشد خورند و زعفران و دارچینی بر سر طعام ریزند و تنقیه بدن کنند و داء المسک حلو و معجون مفرح تناول کنند.

صفت آن: مصطکی، عود، دارچینی، سنبل، قرنفل، مشک، جوز، کبابهآ قاقله، پوست ترنج، هر یک مثقالی، مشک دانگی، کوفته و بیخته با شیرهآ قند یا عسل بسرشند.

و اگر سوء المزاج یابس بود، علامت آن هزال ونحافت بدن و صغر و تواتر نبض بود. علاج آن: شراب بالنگو و نیلوفر و گاوزبان با عرق گاوزبان تناول کنند و استحمام و تدهین و تناول مفرحات معتدل کنند.

معجون مفید: بسد، کهربا، لؤلؤ، فرنجمشک، سک، پوست ترنج هر یک شش درم، ابریشم خام، بالنگو هر یک ده درم، بادروج، گشنیز خشک هر یک دو درم، بهمنین هر یک پنج درم، بکوبند، مشک و عود و عنبر هر یک درمی باهم بیامیزند و به عسل کف گرفته بسرشند و دو مثقال تناول کنند.

و اگر سوء المزاج رطب باشد، علامت آن قلت اشتها و سرعت انفعال و نبض بطی و قارورهآ سفید و غلیظ بود. علاج آن، شراب بالنگو و گلقند تناول کند، و غذا نخودآب با کبک و تیهو و فلفل و زعفران خورند؛ و اگر علامت امتلا باشد، تنقیه به حب ایاره و حب افتیمون مفید بود و استعمال ریاضت معتدل نافع بود.

معجون نافع: مصطکی، عود، دارچینی، قرنفل، مشک، سنبل، جوزبوا، کبابهآ قاقله و پوست ترنج و هیل هر یک پنج درم، مشک دانگی بکوبند و به شراب سیب بسرشند و مثقالی به شراب لیمو یا حماض بخورند.

خفقان: حرکتی اختلاجی بود که به سبب دفع موذی عارض قلب شود و آن اگر به سبب غلبهآ دم باشد، و علامت آن ظاهر باشد، فصد باسلیق کنند یا صافن و سکنجیین با شراب ریباس و لیمو و حماض با عرق گل و بید تناول کنند و غذا زرشک و لیمو و انار دانه با گوشت مرغ و بزغاله خورند؛ و اگر علامت غلبهآ صفرا بود اشربهآ مذکوره و مفرحات بارده تناول کنند و صندل و اقاقیا و گشنیز و گلاب

و اگر خفقان به سبب غلبهآ سودا باشد، علامت آن خبث نفس و وحشت و فکر و خوابهای بد بود. علاج آن، تنقیه بدن باشد به مطبوخ افتیمون و حب آن و مطبوخ هلیله وبعد از تنقیه دواء المسک حلو تناول کنند ومعالجات سوء المزاج یابس به کار دارند، چنانچه مذکور شد، و اگر خفقان به سبب کثرت صوم و استفراغ و نزف دم و ریاضت باشد، اغذیهآ جید الکیموس تناول کنند و میل به آسایش و تنعم و استحمام کنند و مسمنات استعمال نمایند.

امسمن: نشاسته و آرد نخود وآرد برنج هر یک شصت درم، تخم توزک و مغز بادام و فندق و فستق هریک بیست درم، تودری سرخ و سفید هر یک یک درم، بکوبند و با شکر در روغن گاو حلوا سازند و هر بامداد بیست درم بخورند و هریسه و عصیده و شیر و شکر و امثال آن بخورند. و خفقان به شرکت معده نیز حادث شود و آن را به احوال معده بدانند. پس گر خلطی لزج در معده جمع شده باشد، معده را به قی پاک کند و گوارش مصطکی و عود و مفرحات حاره تناول کنند و اگر به سبب صفرا باشد که به معده ریزد، هر روز جلابی از پوست بیخ کاسنی و تخم کاسنی و بیخ مهک و نبات تناول کنند و بعد از نضج تنقیه به این حب کنند.

صفت آن: افتیمون، شاهتره، سنا هر یک درمی، هلیلهآ زرد، ورق گل و لاجورد شسته هر یک پنج ms175 درم بکوبند و به آب بالنگو بسرشند و بلع کنند و میانههای روز شربتی از نبات و عرق گل و گاوزبان تشرب نمایند؛ و اگر در معده سودا جمع شده باشد آن را به قی برانند.

علاج آن: جلابی از بالنگو و بیخ مهک و گاوزبان و نبات تناول کنند و تنقیه به این حب نمایند:

صفت آن: تربد سفید، افتیمون، حاشا، تخم حنظل، غاریقون، حجر ارمنی هر یک درمی، سقمونیای بریان نیم دانگ، ملح نفطی و مقل هر یک دانگی، اسطوخودوس نیم درم بکوبند و به آب رازیانه حب سازند و بعد از تنقیه مقویات قلب و معده تناول کنند.

غشی: حالتی باشد که مجموع حواس را معطل نماید و این به واسطهآ ضعف قلب باشد و اجتماع روح به استفراغ و تحلیل روح باشد؛ و سبب آن مادهای باشد که خالق ارواح بود، همچنان که در ابتدای حمیات و امتلای عروق از اخلاط و امتلای معده در حالت تخمه حادث شود یا به سبب استفراغ و تحلیل بسیار بود که روح نیز تابع آن شود؛ چنانچه در استفراغات و اوجاع و اعراض نفسانی حادث میشود؛ و علامات غشی برودت اطراف و تنفس ضعیف و نبض صغیر و صفرت لون بود. علاج آن: در حالتی غشی آب سرد و گلاب بر روی پاشند و بویهای خوش ببویند و اطراف را سخت بمالند و تحریک کنند و چون قلت شود، شراب حماض و لیمو و صندل بدهند؛ و اگر به سبب وجع تسکین وجع کنند؛ و اگر به سبب اختناق رحم یا تناول سموم یا گزیدن حشرات بود، علاج آن کنند؛ چنانکه گفته خواهد شد، و مقویات قلب استعمل نمایند]. ضغطهآ قلب: علتی باشد که چنان احساس که دل او را میفشارد و در عقب آن غشی خفیفه حادث شود و از دهن لعاب روان گردد. علاج آن، استفراغ سودا باشد به مطبوخ افتیمون و حب آن و ms176 بعد از آن تقویت قلب به اشربه و مفرحات و تریاقات کنند.

امراض ثدی: ورم پستان، اگر از مواد سته بود، علاج آن در باب اورام گفته میشود، و اگر به واسطهآ آن باشد که شیر در پستان بسته شود، علامت آن انتفاخ و صلابت و حمرت و وجع پستان بود. علاج آن، خرقه به گلاب و سرکه تر کنند و

قلت لبن: اگر کم شدن شیر به سبب قلت دم و قلت اکل بود، تناول اغذیهآ کثیرالغذا باید کرد؛ و اگر به سبب فساد شیر بود، خلطی بر او غالب شود. اگر صفرا غالب شده باشد، علامت آن صفرت و حدت و رقت شیر بود، و اگر بلغم غالب بود، علامت آن، بیاض و مائیه و حموضت شیر بود، و اگر سودا غالب شود، علامت آن کمودت و غلظ شیر بود. علاج آن، تنقیه باشد از خلط غالب و تبدیل مزاج به اغذیه و اشربه که ضد آن خلط بود.

کثرت لبن: بسیاری شیر و ریختن آن، اگر به افراط بود، مدارت طمث و مجففات استعمال کنند و پستان را به لک و مرداسنگ و روغن گل و زیره و سرکه طلا کنند. سوء المزاج که عارض معده میشود و یا مادی باشد یا ساذج: آنچه مادی باشد اگر صفرا باشد، علامت آن کرب و تشنگی و صفرت زبان و تلخی دهان بود. علاج آن تنقیه معده کنند به آن که سکنجبین و آب گرم بیاشامند و قی کنند و بعد از آن هر روز جلابی از بنفشه و اجاص و بیخ مهک و ترنجبین و نبات تناول کنند ms177 و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و نقوع آن کنند، و بعد از تنقیه تقویت معده به ربوب و اقراص بارده و سکنجبین به میبه کنند و این سفوف مفید بود:

صفت آن: ورق گل ده درم، طباشیر پنج درم، هلیلهآ زرد و سماق هر یک سه درم مصطکی یک درم، رامک نیم درم بکوبند و با دو چندان ادویه، قند بیامیزند، و سه درم با گلاب تناول کنند.

و اگر ماده بلغمی بود، علامت آن جشای ترش و تخمه و انتفاخ شکم و قلت اشتها وغثیان وقی بلغم وقلت عطش و کثرت ریق و سیلان لعاب وبیاض لون قاروره و بطوء و لین نبض بود و میل به اغذیه و اطعمه حریفه و مالحه باشد.

علاج آن: اولا قی کنند و معده را پاک گردانند و بعد از آن هر روز جلابی از انیسون و بیخ مهک و بالنگو و گلقند و غذا نخودآب یا شیرهآ خسکدانه خورند و فلفل و دارچینی و زعفران در آن کنند و قلایای متوابله نیز مفید بود و بعد از نضج تنقیه به حب ایارهآ جالینوس و لوغاذیا کنند یا به حقنههای حاره، و معده را به روغن زنبق و خیری و مصطکی بمالند و گوارش کمونی و گوارش کندر و زنجبیل پرورده تناول کنند.

و اگر از ماده سودا بود، علامت آن: حرقت معده و کثرت اشتها و ضعف هضم و کثرت نفخ و ترشی دهن و غلظ و سواد قاروره و بطوء صغر و نبض و قی ترش و خشکی دهن و تشنگی بود و طحال بزرگ باشد.

علاج آن: تنقیه بدن به مطبوخ افتیمون و مسهلات سودا172 کنند و بعد از آن که معده را به قی پاک کرده باشند، اطریفل و گلقند و رازیانه و گوارش کمونی تناول کنند.

اما سوء المزاج ساذج، اگر حار بود، علامت آن تشنگی و خشکی دهن و فم معده و جشای ms178 دخانی و فساد اغذیهآ لطیفه و قلت اشتها و میل به چیزهای ترش بود. علاج آن: شراب ریباس و غوره و لیمو و سکنجبین و مانند آن تناول کنند با گلاب و آب برف، و غذا زرشک و تمر هندی و انار دانه و غوره خورند و دوغ با برف نیز مفید بود.

و اگر سوء مزاج حار یابس باشد، علامت آن هزال و شدت تشنگی و خشکی زبان وحبس172 طبیعت بود.

علاج آن: شیرهآ تخم توزک با آب خیار کدو با نبات و ترنجبین تناول کنند و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ با کدو یا گوشت بزغاله خورند، و زرشک هفت درم، و گل ارمنی چهار درم، صندل و مغز سه تخم و کدو و طباشیر و تخم لتوزک] و ورق گل سرخ هر یک پنج درم بکوبند و به عرق بید بسرشند و یک مثقال.

و اگر سوءالمزاج بارد ساذج بود، علامت آن ضعف هضم و لین و انتفاخ بطن و دیرماندن و ترش شدن طعام و کثرت ریق و جشای ترش باشد.

علاج آن: گلقند و رازیانه و شراب بالنگو و بزوری تناول کنند و غذا نخودآب با فلفل و زنجبیل و دارچینی خورند و زنجبیل پرورده و گوارش عود و عنبر و مصطکی احیانا تناول کنند و کندر و نانخواه و زنجبیل هر یک شش درم، فلفل و اذخر و حب الغار و عود هر یک سه درم، بکوبند و با مویز طایفی بیست درم بسرشند و دو درم تناول کنند.

و اگر سوء مزاج بارد و یابس باشد، علامت آن قلت عطش و کثرت اشتها و جشای ترش و تخمه بود. علاج آن، گلقند و رازیانه و گلنگبین و هلیلهآ پرورده و اطریفل تناول کنند و سنبل و اذخر و نانخواه هر یک سه درم، سعد پنج درم، بکوبند و به آب به بر معده طلا کنند و روغن زنبق و ms179 خیری بمالند.

شرابی که مفید بود: آب به ترش پنج رطل، شراب صرف پنج رطل به آتش نرم بجوشانند تا نیمه آید، پس شیرهآ قند بر آن ریزند به قدر ترشی174 آن و میجوشانند تا به قوام آید و در آخر طبخ مصطکی دو درم، دارچینی، زنجبیل، قرنفل، قاقله، زعفران از هر یک درمی بکوبند و در کیسه کنند و در دیگ نهند تا

و اگر سوء المزاج رطب ساذج باشد، علامت آن کثرت ریق و سیلان لعاب و قلت عطش و تأذی از آب سرد و میوهها و ترههای بارده و تنفر از دسومات و اغذیهآ رطبه وغثیان بود.

علاج آن: گلقند و انیسون و جوارش مصطکی و زنجبیل پرورده تناول کنند و غذا نخودآب و قلایا با توابل باشد؛ و اگر به آن طبیعت نرم شود معجون خبث الحدید نافع بود. صفت آن: هلیلهآ سیاه و بلیله و آمله و خبث الحدید هر یک ده درم، سنبل، اذخر، اسعد]، زنجبیل، فلفل، نانخواه، کندر هر یک پنج درم، جداجدا بکوبند و خبث الحدید سحق کرده و شسته سه175 هفته در سرکه بخیسانند، پس خشک کنند و با دیگر ادویه بسایند و با دو چندان ادویه عسل بسرشند و یک مثقال بخورند. و اگر سوء المزاج یابس ساذج بود، علامت آن نحافت و هزال بدن و عطش و خشکی زبان و قلت بزاق بود.

و علاج آن، شراب بنفشه و نیلوفر تناول کند یا شیرهآ تخم خرفه با آب خیار کدو و با نبات تشرب کنند و غذا بنوماش و نخود و کدو و گوشت بزغاله و مرغ فربه و ماهی تازه خورند.

وجع معده: اگر به سبب سوء المزاج باشد، علاج آن، گفته شد، و اگر به سبب ورم باشد، آن هم گفته شود، و اگر به سبب ms180 ریاح بود، علامت آن: تمدد شراسیف و قراقر و فواق و جشا باشد و بعد از تناول اشیای نفاخ زیاده شود.

علاج آن: گلقند و رازیانه و گلنگبین و سکنجبین176 و گزانگبین تناول کنند و گوارش کمونی و کندری و اطریفل لو گشنیز] تناول نمایند و مصطکی و کندر و کرویا و زنجبیل بخایند و این سفوف نیز مفید بود:

صفت آن: رازیانه و انیسون هر یک سه درم، نانخواه و کرویا و تخم کرفس هر یک دو درم، بکوبند و با دو مثل آن قند بیامیزند و پنج مثقال از آن به ناشتا تناول کنند.

و اگر وجع به سبب طعام موذی باشد، آب گرم و روغن کنجد بیاشامند و قی کنند و بعد از آن جوارش عود با مصطکی خورند.

و اگر به سبب ضعف معده باشد، علامت او آن است که بعد از اکل حادث شود و در خلو معده ساکن باشد. علاج آن، تقویت معده باشد. اگر در معده اخلاط ردیه باشد به قی و اسهال تنقیه کنند و نانخواه و کندر هریک پنج درم، سعد، سنبل هر یک سه درم بکوبند و با عسل بسرشند و مثقالی تناول کنند و حماض ترنج یک رطل و آب سیب یک رطل بجوشانند تا به نیم آید. پس با یک رطل قند و یک رطل عسل سفید و نیم رطل گلاب به آن ضم کرده بجوشانند تا به قوام آید. پس زعفران و فلفل و دارچینی و قرنفل و مصطکی هر یک درمی، بالنگو سه درم، و عود ده درم بکوبند و بر سر آن ریزند و با هم بسرشند. 177 پس از آتش فرو گیرند و در ظرف چینی یا زجاجی کنند و احیانا سه درم تناول کنند. اورام معده: اگر ورم حار بود، علامت آن تب و التهاب و رقت معده و وجع و ورم ظاهر بود وقی تشنگی و سقوط اشتها باشد. علاج ms181 اولا فصد کنند و شراب بنفشه و نیلوفر با آب کاسنی یا شیرهآ تخم کاسنی تناول کنند و آب انارین با ترنجبین و نبات نیز بیاشامند178 و غذا نخود و کشکاب با اسفاناخ خورند، در تقلیل

و چون ورم خراج گردد و منفتح شود، علامتش شدت وجع و حمی و ضربان باشد، آن زمان بزرک و مروشک و تخم خطمی هر یک درمی بکوبند و با شیر بز بیاشامند تا نضج یابد؛ و علامت نضج سکون179 تب و وجع باشد و چون منفجر شود شراب عناب و شراب خشخاش با شیره تناول کنند و حریره از نشاسته و خشخاش و روغن بادام وقند [سازند].

و علامت انفجار، قی و اختلاف مده و خون باشد و چون مده کم شود، شربتی از نبات با تخم شاهسفرم بیاشامند، و اگر حرارت سخت نباشد، ماءالعسل بهتر بود تا معده را از مده پاک کند و چون پاک شده باشد، کندر و گلنار و ورق گل از هر یک دو درم، گل ارمنی و کهربا و خون سیاوشان هر یک درمی بکوبند و با هم چندان قند بیامیزند و مثقالی از آن بخورند تا جراحت مندمل180 شود؛ و اگر ورم بارد ms182 باشد یا مادهآ بلغمی بود، علامت آن حمی لتقه و انتفاخ معده و سفیدی زبان و کثرت لعاب و تهبج روی و ورم رخو باشد.

علاج آن: ماء الاصول تناول کنند و تریاق اربعه و مثرودیطوس نیز مفید بود یا جلابی از پوست بیخ کاسنی و بیخ رازیانه و بیخ مهک هر یک دو درم، تخم رازیانه سه درم، گلقند ده درم بیاشامند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند

صفت آن: پوست بیخ کرفس، پوست بیخ رازیانه هر یک ده ms183 درم، انیسون، رازیانه هر یک سه درم، بیخ مهک، بابونه، هر یک هفت درم، حلبه چهار درم، انجیر سفید ده عدد، مویز طایفی پانزده درم، در چهار رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید. پس صافی کنند و سی مثقال از آن با سه درم مغز خیارشنبر و یک مثقال روغن بید انجیر تناول کنند و تلیین طبیعت به ایارهٔ‌ لوغاذیا و ایارهآ ارکاغانیس کنند.

قراقر و نفخ: به واسطهآ برودت وضعف امعدها و تناول اشیای نفاخه باشد و گاه بود که به سبب ناریت معده باشد که احداث نفخ و بخار کند.82

علاج آن: هر بامداد گلقند و رازیانه و انیسون تناول کنند [و غذا نخودآب با زیره و دارچینی و کرویا خورند] و از اطعمهٔ‌ غلیظه و اشیای نفاخه و حموضات احتراز کنند و سبوس گاورس و نمک گرم کرده بر شکم بندند و سنبل و کندر و رازیانه هر یک سه درم، فودنه و سداب خشک و زنجبیل و کرویا هر یک دو درم، صعتر و نانخواه و مصطکی هر یک درمی بکوبند و با دو مثل آن قند بیامیزند و پنج درم تناول کنند و گوارش شهریاران و کمونی و فلافلی بخورند. و اگر با نفخ طبیعت نرم بود، حب الرشاد بریان کرده و زیره در سرکه خیسانیده،183 بریان کرده، هر یک درمی184 بکوبند و با هم چندان قند بیامیزند و [سه نوبت] بخورند.

جشا: نفخی بود که به طریق فم مندفع شود، چون بسیار واقع شود، دلیل فساد هضم بود و تثاوب که آن را دهن دره گویند. از بخارات غیر منهضم واقع شود به عضلات فک اسفل حاصل شود و غلیظ گردد و تمدد در آن عضلات پیدا شود.

تمطی: آن است که همهآ اعضا کشیده شود و حدوث او هم از این بخارات باشد که در دیگر عضلات حاصل شود، همه دلالت بر ضعف هضم و تقصیر آن کند. علاج آن: ms184 مجموع تنقیه و تقویت معده باشد.

شهوت کلبی: اشتداد اشتها بر طعام او حرص بر مأکولات بود] به حدی که سیر نگردند، و سبب آن اگر سوء المزاج بارد باشد، که فم معده را کثیف گرداند، علامت آن نفخ وثقل وقلت عطش و تمدد معده و کثرت سیلان لعاب ولین طبیعت بود. علاج آن، تسخین معده کنند به گلقند و رازیانه و شراب بالنگو یا جلابی از رازیانه و بیخ مهک و گلنگبین بیاشامند و غذا نخودآب با شیرهٔ‌ خسکدانه و توابل گرم خورند و تنقیه به حب صبر و حب ایاره کنند و بعد از

و اگر سبب این مرض کثرت انصباب سودا باشد به فم معده، علامت آن حرقت فم معده و قلت عطش و جشای ترش بود. علاج آن، تنقیه بدن کنند به حب افتیمون و مطبوخ آن و اغذیهآ چرب خورند و از مولدات سودا اجتناب نمایند؛ و اگر از شدت خلو معده و بدن این مرض پیدا شود، علامت آن تقدم اسباب آن بود، مثل حرکت مفرط و هوای گرم و سهر و غم و مرضهای کثیر التحلیل ودر هضم هیچ آفتی نباشد.

علاج آن: تناول اغذیهٔ‌ غلیظه باشد، مثل هریسه و کله پاچه و گوشت گاو و قلیهآ کزر و در روزی سه چهار نوبت غذا خورند؛ لیکن اندکاندک باید خوردن، و بدن را به روغن بنفشه یا بادام تدهین کنند.

و اگر جوع به سبب کرم و حیات باشد، علامت آن احساس حرکت ایشان بود و سقوط آن احیانا. علاج آن، قتل و اخراج کرم باشد، چنان که گفته شود.

و اگر به سبب اخلاط حامض بلغمی بود که در معده جمع شده باشد، علامت آن ترشی دهن و جشای ترش و براز رطب بود. علاج آن، تنقیه معده کنند به قی ms185 و گلقند و انیسون و مصطکی و دارچینی خورند او غذا نخودآب با فلفل و کرویا و مصطکی و دارچینی کنند]، و اگر احیانا احتیاج باشد به حب صبر و ایاره اسهال نمایند.

جوع بقری: 185 آن جوع مجموع اعضا باشد با سیری معده و آن را ابولیموس گویند. سبب آن برودتی مفرط باشد که فم معده را عارض شود و قوت حبس و جذب از او فوت شود و بدن عظیم محتاج به غذا باشد و بیشتر این مرض در زمستان سرد بود، و کسی را که در سرمای سخت سفر کند عارض شود. علامت

علاج آن: شراب بالنگو و شراب گاوزبان و گلقند و رازیانه و انیسون هر کدام که باشد ده مثقال تناول کنند و اغذیه نخودآب با کبک و تیهو و دراج خورند و توابل گرم در آن کنند و شراب ریحانی و اطریفل و جوارش کمونی و عود و مصطکی مناسب این مرض بود، و سعد و سک و رامک و نمام بکوبند و بر معده طلا کنند.

و این علت به سبب ضعف معده باشد یا حرارت جمیع بدن نیز حادث شود، علامت آن، کرب و لهیب و عطش و یبوست دماغ و طبع بود و چون گرسنه شود و غذا بخورد، غشی کند و قوت ساقط شود. علاج آن، سکنجبین و شراب زرشک و انار و سیب با گلاب تناول کنند و غذا زرشک و تمر هندی و انار دانه و غوره لیمو خورند و همین دغدغهآ اشتهای غذا پیدا شود، چیزی بباید خورد و تأخیر نباید کرد.

عطش کاذب: تشنگی بسیار186، اگر به سبب حرارت قلب و ریه باشد، علامت آن کرب ولهیب و احراق صدر بود و استراحت به هوای سرد. علاج آن، شراب ms186 حماض و سیب و لیمو و صندل هر کدام که باشد با عرق گل و بید و کاسنی به آب سرد بیاشامند و غذا شیرهآ جو یا مرغ یا بزغاله خورند و صندل و گلاب و عرق بید بر سینه طلا کنند و خیارکدو ببویند و این قرص نیز مفید بود:

صفت آن: صندلین، مغز تخم خیارین، و کدو و تخم توزک هر یک سه87 درم، صمغ عربی و نشاسته و کتیرا از هر یک نیم درم، طباشیر سفید دو درم بکوبند و با لعاب بنگو بسرشند و سه مثقال از آن با شربت سکنجبین تناول کنند؛ و اگر به سبب حرارت و یبوست معده بود، به واسطهآ اتناول] چیزهای شور و

و اگر به سبب اجتماع اخلاط شود باشد در معده، علامت او، آن باشد که به آب خوردن زایل نشود و اگر صبر کنند و بخورند زایل گردد. علاج آن، به آب ترب188 و سکنجبین مکرر قی کنند و شراب غوره و مانند آن تناول کنند و غذا زیرباج خورند؛ و اگر بعد از تشرب مسهل تشنگی غالب شود به واسطهآ استفراغ بسیار و افراط عمل شراب غوره و آش غوره خورند و به حمام معتدل روند و تدهین به روغن بنفشه کنند، و اگر بعد از اشرب] خمر کهنه واقع شود، آب یخ و برف خورند و حموضات بارده مفید بود؛ و اگر از حد بگذرد، یک رطل آب خیا کدو با نیم درم طباشیر بیاشامند.

سوءالهضم [و ضعف الهضم] و تخمه: سوء الهضم آن باشد که ms187 طعام نیک هضم نشود. علامت آن، نتن جشا و حرقت معده و غثیان بود؛ و ضعف هضم آن باشد که دیر بماند اما هضم شود، و با این ثقل و تمدد بود و بعد از زمانی دیر جشا که آید بوی طعام احساس کند؛ و تخمه آن بود که معده در غذا قطعا تصرف نکند و هضم نگرداند.

سبب این مجموع یا سوء المزاج معده باشد یا اخلاط فاسد و که در او جمع شود. علاج آن، تقویت و تنقیه معده باشد؛ چنان که گفته شد، و اگر به سبب تناول اطعمهآ کثیره یا اطعمهآ ردیه باشد، تنقیه معده باید کرد به قی و اسهال و تقویت معده به مقویات که مناسب مزاج بود و روز بر گرسنگی صبر باید کرد؛ و اگر طبیعت محتبس باشد، جوارش سفرجلی مسهل پنج مثقال در آب نیم گرم

هیضه: عبارت از آن باشد که طعام در معده بماند و هضم نشود و فاسد گردد و آنچه لطیف و صافی باشد، به قی دفع شود؛ و آنچه غلیظ و راست باشد، به اسهال. علاج او، آن است که طبیعت را به آب گرم و روغن کنجد مدد کنند تا زودتر پاک شود و چون معده پاک شود و قی و اسهال باقی باشد، موجب ضعف بود. شراب انار عذب با نعناع یا شراب انار و به با نیم درم طباشیر بخورند یا سفوف انار دانه پنج مثقال با قرص طباشیر بیست189 مثقال یا رب به ده مثقال یا پوست پسته یک مثقال بکوبند و با شراب سیب ده مثقال بخورند و صندل و کافور و اقاقیا و گل ارمنی و آب مورد بر معده طلا کنند و در مواضع سرد خواب کنند و دوغ به سنگ یا آهن داغ کرده داغ ms188 کنند و بیاشامند و بر غذا صبر کنند تا اشتهای صادق پیدا شود، و سماق با کبک خورند، و اگر سن و مزاج و وقت مقتضی بود در آب سرد نشینند.

قی و تهوع و غثیان: قی حرکتی باشد که از معده حادث شود برای دفع چیزی که در او باشد و تهوع حرکتی باشد بی آن که چیزی دفع شود، و غثیان تقاضای دفع باشد به حرکت؛ و اسباب هر یک مختلف است، چنانکه اگر غلظ در جوف معده باشد، قی حادث شود و اگر داخل جرم معده باشد تهوع و اگر طعام90 ردیه باشد غثیان واقع شود. پس اگر خلطی که در معده ریخته است یا داخل جرم او است، صفرا باشد، علامت آن، تلخی دهان و التهاب و خشکی زبان و تشنگی و قی صفرا باشد. علاج آن، سکنجبین به آب نیم گرم حل کنند و بخورند و قی کنند تا معده پاک شود و بعد از آن شراب انار با عرق نعناع یا شراب غوره یا

سفوف: ورق گل و طباشیر هر یک دو درم، ریوند و کهربا و عود و پوست پسته هر یک درمی و نیم، سماق، زرشک، انار دانه، هر یک پنج درم، بکوبند و سه مثقال از آن به شراب سیب و یا به تناول کنند.

و اگر خلطی بلغمی یا سوداوی بود، علامت آن قلت تشنگی و شوری یا ترشحی دهن و نفخ یا قراقر بود. علاج آن، قی کنند به آب ترب و عسل و نمک یا طبیخ تخم شبت و تخم ترب و عسل و اندکی نمک مدد کنند تا معده پاک شود و بعد از آن گلقند و رازیانه یا زنجبیل پرورده یا هلیلهآ پرورده تناول کنند و ms189 تقویت به گوارش عود و مصطکی و دواءالمسک حلو کنند؛ و این سفوف در قی بلغمی مفید بود: صفت آن: کندر و مصطکی و سنبل و سک هر یک پنج درم، عود هفت درم، اناردانه پانزده درم، قرنفل، قاقله، جوزبواء سعد، نعناع هر یک چهار درم، پوست ترنج، فرنجمشک، ورق گل هر یک درمی،191 بکوبند و با دو چندان ادویه، قند بیامیزند، و هفت درم تا ده درم تناول کند.

قرصی که قی بلغمی و سوداوی را نافع بود: صفت آن: پوست پسته، ورق گل، هر یک چهار درم، عود و مصطکی هر یک سه درم، سک پنج درم، بکوبند و با آب سیب بسرشند و قرص سازند و یک مثقال تناول کنند؛ و اگر غثیان به سبب کثرت غذا یا اغذیهآ ردیه یا سوء ترتیب192 اکل حادث شود، قی باید کرد و بعد از آن مقویات تناول کند. قی دم: سبب خونی که به قی بیرون آید، اگر انفجار و انقطاع عرقی باشد، فصد باسلیق کنند، و گل ارمنی و صمغ عربی و بنگو و بارتنگ از هر یک مثقالی،

صفت آن: کندر، تخم حماض، از هر یک سه درم، ورق گلنار، سماق، صندل سفید هر یک چهار درم، شب یمانی، کهربا هر یک درمی، بکوبند و به آب سماق و یا گلاب بسرشند و یک مثقال از آن با شیرهآ تخم توزک بریان کرده بخورند و معده را به صندل و اقاقیا و سک و رامک و گلاب و آب مورد و سرکه تضمید کنند، و غذا زرشک و سماق و اناردانه خورند.

و اگر قی خون به سبب ضربه یا سقطه بود که بر سینه واقع شود، موضع مأوف را به ماش و مغاث ms190 و اقاقیا و گل ارمنی و صبر و مر به آب مورد طلا کنند و قرص کهربا یک مثقال با شیرهآ تخم توزک بریان کرده بخورند؛ و اگر با قی و نفث خون سعال باشد، بارتنگ و صمغ عربی هر یک درمی، بریان کرده با گل ارمنی نیم درم بکوبند و با شراب عناب بخورند و گشنیز و لؤلؤی صدف سوخته و شاخ گاو کوهی سوخته و اقاقیا و گل ارمنی و سماق و نشاسته و تخم توزک و خون سیاوشان هر یک پنج درم، صمغ عربی دو درم، طباشیر دو درم، بکوبند و آب سماق یا آب لسان الحمل بسرشند و سه متقال با شراب عناب بخورند واز حمام وصیاح و اعراض نفسانی احراز کنند.

و اگر به سبب قروح و بثور معده باشد، علامت آن وجع میان شانهها یا زیر قص و در قی مده باشد و چون چیزهای شور و ترش خورند، وجع زیاده شود. علاج او، آن است که از حموضات ومالحات احتراز کنند، واز اغذیهآ لزجه مثل پاچه و زردهآ تخم مرغ خورند، و این قرض مفید بود:

صفت آن: تخم حماض و بارتنگ هر یک سه درم، طباشیر و لؤلؤ و کهربا و شاخ گاو کوهی سوخته هر یک دو درم، نشاسته و کتیرا هر یک چهار درم، بکوبند و به آب لسان الحمل یا لعاب بنگو بسرشند و قرص سازند، شربتی یک مثقال باشد.

و اگر خون از عضوی دیگر به معده ریزد، مثل آن که از دماغ یا از کبد یا از طحال باشد، علامتش آفت آن عضو بود. علاج آن عضو باید کرد؛ و اگر خون در معده ببندد، علامت آن، نافض و عرق سرد و غشی بود. علاج او، آن است که تخم شبت و بابونه و پودینه هر یک پنج درم بجوشاند با یک درم نمک بیاشامند و با حبالرشاد دو درم با آب گرم یا انفخهآ ms191 خرگوش به آب بالنگو یا برنجاسف بیاشامند و با سرگین خرگوش با عسل با آب گرم بیاشامند و قی کنند.

فواق: حرکتی باشد که از طبقه193آ داخل معده برای دفع مؤذی شود و این مؤذی یا خلطی حار حریف یا طعام حریف؛ وعلامت آن، حرقت معده وقی صفراوی یا سوداوی بود. علاج او، آن است که طبیخ شبت و ترب یا آب ترب و عسل با سکنجبین و آب گرم بیاشامند که به قی یا اسهال دفع شود و بعد از آن شربتی از نبات و عرق گل یا بید و لعاب بنگو و به دانه و روغن بنفشه وبادام بیاشامند.

و اگر فواق به سبب ریح باشد، و این بیشتر صبیان را واقع شود، و بعد از تخمه نیز بود. علاج آن، گلقند با انیسون یا زیره یا رازیانه خورند و مصطکی بخایند و گوارش عود و مصطکی تناول کنند؛ و اگر سعی کنند که عطسه بیایند، مفید افتد؛ و اگر به سبب تناول طعام بسیار بود، قی کنند و زیره و نانخواه و انیسون و تخم کرفس و صعتر هر یک نیم درم کوفته با قند بخورند و در این نوع حرکات بدنی مثل ریاضت و حرکات نفسانی مثل غضب و خجالت مفید بود و بر گرسنگی و تشنگی صبر باید کرد. و اگر فواق بعد از قی به اسهال بسیار حادث شود، به واسطهآ یبوسی که موجب تشنج شده و شراب بنفشه و لعاب بنگو و به دانه تناول کنند و غذا شیر جو و کدو و ردغن بنفشه و موم روغن از [آب] کدو و بستان افروز و خطمی و کتیرا و موم

و از ورم کبد نیز فواق بود و این به سبب بزرگی ورم بود که مزاحم ms192 قعر معده شود، یا به واسطهآ مشارکتی که میان کبد و معده باشد. علاج آن، علاج ورم کبد باشد.

نقصان و بطلان اشتها: اگر به سبب سوءالمزاج باشد، علامت آن و علاج آن گفته شد؛ و اگر به سبب خلطی مراری یا خلطی مالح بود که در معده جمع شده باشد، علامت آن: حرقت معده و مرارت با ملوحت دهن و تشنگی بود. علاج آن قی باشد و بعد از آن تقویت معده به سکنجبین سفرجلی و به پرورده و شراب سیب و محللات مثل کبر و لیمو مفید بود.

و اگر به سبب خلطی بلغمی لزج باشد، علامت آن قلت تشنگی و میل به اشیای حارهآ حریفه بود. علاج آن، تنقیه معده به قی کنند و گلقند و انیسون و جوارش عود بخورند و نانخواه و فودنه و رازیانه هر یک پنج درم، امصطکی و] قرنفل و سنبل هر یک دو درم بکوبند و با هم چندان قند بیامیزند و دو مثقال تناول کنند.

و اگر به سبب خلطی باشد که در معده متعفن شده باشد، علامت آن غثیان و براز منتن بود. علاج آن، تنقیه بدن به لقی و] اسهال بود و بعد از آن تقویت معده. و اگر به سبب آن باشد که سودا به معده نریزد که موجب اشتها شود، علامت او آن است که اشتها نباشد؛ لیکن چون غذا بخورند هضم شود و چون چیزهای ترش و قابض بخورد، تمام اشتها پیدا شود. علاج آن: تفتیح مسالک طحال بود به سنکنجبین بزوری و زیرباج لو آبکامه] و کبر و زیتون به سرکه و محللات.

و اگر به سبب بطلان حس فم معده بود، علامت او، آن است که احساس تناول اشیای حریفه و مالحه نکنند و او را فواق و غثیان حادث شود. علاج آن، گلقند و رازیانه و شراب بالنگو تناول کنند یا جلابی از رازیانه و بیخ مهک و بالنگو و ms193 گلقند بخورند و بعد از نضج به حب صبر و قوقایا تنقیه کنند و بعد از آن به جوارشات و معجونات حاره تقویت معده کنند.

در امراض کبد

سوء المزاج که عارض کبد شود، اگر حار بود، علامت آن شدت تشنگی و تلخی دهن و خشکی زبان و قلت اشتها و احتباس طبیعت و سرعت نبض و حرارت ملمس کبد و ناریت قاروره بود. شاید که به آن قی صفراوی و اسهال صفراوی نیز باشد. علاج آن، جلابی از تخم کاسنی و تمر هندی و اجاص و ترنجبین با سکنجبین وآب کاسنی با شیرهآ تخم خیارین و نبات تناول کنند و شراب صندل و حماض نیز شاید و غذا زرشک یا انار دانه با فروج خورند و آب کاسنی و صندلین بر جگر طلا کنند؛ و اگر طبیعت محتبس باشد، تلیین طبیعت کنند به مطبوخ فواکه یا قرص طباشیر نرم یک مثقال با سکنجبین ده مثقال و آب کاسنی بیست مثقال تناول کنند.

و اگر علامت صفرا غالب باشد، این مطبوخ بیاشامند: صفت آن: سنای مکی، بنفشه، هلیلهآ زرد، ورق گل، اهلیلهآ کابلی]، هر یک سه194 درم، [ترنجبین بیست درم، و آرد جو، بنفشه هر یک سه درم]، کافور نیم دانگ بکوبند و با آب گشنیز یا کاسنی یا بستان افروز یا بقلهالحمقا طلا کنند. اگر به آن اسهال باشد یک مثقال

و اگر سوء المزاج بارد عارض کبد شود، علامت آن اسهال وقلت عطش و بیاض زبان و تهبج روی و اجفان و بطوء نیض و غلظ قاروره بود. علاج آن هر بامداد جلابی از رازیانه و روباه تربک و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و کبک و تیهو خورند، و این قرص تناول کنند: ms194

صفت آن: سنبل و مصطکی و تخم کرفس و اذخر [و انیسون] و بادام تلخ و ایهل و قسط و مر هر یک دو درم، عصارهآ غافث نیم درم، فلفل و زنجبیل هر یک درمی بکوبند و با آب رازیانه قرص سازند و مثقالی از آن به این ماءالاصول بخورند:

صفت آن: پوست بیخ کرفس و رازیانه [پانزده درم]، کاسنی و تخم رازیانه هر یک سه درم، تخم کرفس ده درم، انیسون سه درم، اذخر، غافث، حاشا، جعده هر یک پنج درم، مویز طایفی بیست درم، در سه رطل آب بجوشانند تا به رطلی و نیم آید، با نیم من195 قند به قوام آورند و بیست درم تا سی تناول کنند؛ و این قرص نیز مفید بود:

صفت آن: افسنتین و ریوند هر یک سه درم، گل سرخ پنج196 درم، سنبل و اسارون و لک مغسول هر یک سه درم بکوبند و با آب کرفس قرص سازند و شربتی یک مثقال بود، و اسارون و نمام بجوشانند و جگر را با آب آن تنطیل کنند و به ثفل آن تضمید نمایند و بابونه واکلیل الملک وقسط و سلیخه کوفته با روغن سوسن طلا کنند. و اگر اسهال به افراط بود، تخم سپندان و شاهسفرم و صمغ عربی هر یک بریان کرده سه درم به گلاب تر کنند و فرو برند و کبک و تیهو بریان کرده به سماق با زرشک ترش گردانند بخورند.

و اگر سوء المزاج رطب بود، علامت آن کثرت لعاب و قلت عطش و تهبج روی واجفان و کثرت خواب و بلادت حواس و بیاض قاروره و سوءالهضم بود. علاج آن هر روز جلابی از رازیانه و تخم کرفس و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب با زیرباج یا کبک یا تیهو و زیره و دارچینی خورند و اطریفل کبیر و گلقند و جوارشات گرم مفید بود. قرصی مفید: اخرنوب]، رازیانه، تخم ms195 کرفس هر یک سه درم، سنبل پنج درم، بکوبند و به آب رازیانه یا کرفس بسرشند و مثقالی با ده مثقال سکنجبین بزوری بخورند.

و اگر سوء المزاج یابس بود، علامت آن نحافت بدن و قلت دم و تشنگی و یبوست طبع و صلابت نبض و بیاض قاروره باشد. علاج آن، شیرهآ تخم توزک با شراب نیلوفر و خشخاش تناول کنند و غذا کدو با گوشت بزغاله خورند یا حریره از شیرهآ سبوس و نبات و روغن بادام خورند و ماهی تازه نیز شاید و موم روغن از روغن بنفشه و روغن کدو و موم صافی و آب کاسنی و آب توزک ترتیب کنند و بر جگر طلا سازند. ضعف کبد: یا به سبب سوء المزاج بود، علامت آن گفته شد، یا به سبب سعده باشد که به کبد عارض شود، علامت آن ضعف کبد و قلت اشتها و فساد لون ونحافت بدن و اسهال غسالی شبیه به غسالهآ لحم و وجع ضلع آخرین از اضلاع ایمن بود. و این سده اگر در محدب کبد بود، علامت او آن است که بول اندک آید و رقیق بود. علاج آن، هر بامداد جلابی از تخم کاسنی و بیخ مهک و روباه تربک هر یک سه درم، تخم رازیانه یک درم، نبات ده مثقال، تناول کنند. کرفس و نانخواه و پوست بیخ کاسنی و رازیانه و نبات به حسب مزاج با قرص زرشک یا سکنجبین ساده یا بزروی وغذا زیرباج خورند و از اغذیهٔ‌ غلیظه لو اطعمهآ لزجه] وحلاوی احتراز کنند.

و اگر سده در مقعر کبد باشد، علامت آن بزاق197 رقیق بود. علاج آن، هر روز جلابی از بیخ مهک و تخم رازیانه و کاسنی و نبات تناول کنند و غذا نخودآب و تلیین طبیعت کنند به این مطبوخ:

صفت آن: سنا پنج درم، تخم کاسنی سه درم بجوشانند و صافی کنند و ده مثقال شکر سرخ و پنج ms196 مثقال مغز خیارشنبر در آن حل کرده بیاشامند و بابونه و شبت هر یک سه درم، تخم کرفس و سنبل و اسارون هر یک درمی بکوبند و به آب [سداب] بر جگر نهند و معجون گرگر در این صورت نافع بود.

صفت آن: تخم کرفس، رازیانه، ابهل، سلیخه، اذخر، هر یک ده درم، سنبل، قسط، روناس، عصارهآ غافث، سیر بری، بادام تلخ، هر یک پنج درم، ریوند چینی، ربالسوس از هر یک سه درم، زعفران یک درم، مجموع کوفته و بیخته با شیر و قند یا عسل بسرشند و یک مثقال با ماء الاصول تناول کنند. اورام کبد: ورمی باشد که بر کبد ظاهر شود. اگر دموی باشد، علامت او تب و تشنگی و لهیب و حرقت و وجع موضع کبد و ثقل آن و ظهور ورم و سعال و فواق و احتباس بطن و ضیق نفس بود و باشد که از احتباس بول نیز شود. علاج آن اولا فصد باسلیق کنند و اخراج خون به حسب حاجت و قوت گیرند و هر بامداد جلابی از تخم کاسنی و پوست بیخ کاسنی و روباه تربک هر یک سه درم، نبات و ترنجبین هر یک ده درم، تناول کنند و غذا کشکاب خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه کنند، به این حقنه:

صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی هر یک پنج درم، جو نیم کوفته، سبوس و خطمی هر یک کفی، خیارشنبر پانزده درم، شکر سرخ ده درم، روغن بنفشه، آبکامه هر یک ده درم؛ و اگر ورم بر محدب کبد باشد در ادرار بول سعی بلیغ باید نمود و شیرهآ اسه] تخم و آب کاسنی و سکنجبین بزوری خورند و این قرص تناول کنند:

صفت آن: تخم کاسنی و تخم خربزهآ مقشر و تخم کشوث هر یک سه درم، طباشیر یک مثقال، ریوند نیم درم، لک مغسول درمی بکوبند و به آب ms197 کاسنی بسرشند و مثقالی بخورند، و در ابتدای ورم، روباه تربک و ورق گل بنفشه و صندلین و ورق کاکنج و طحلب و آب بستان افروز و گلاب ضماد سازند؛ و چون از ابتدا تجاوز کند، استعمال ضمادات نکنند و بیخ کرفس و گلنگبین تناول کنند؛ و غذا با نخود با شیرهآ خسکدانه و روغن بیدانجیر خورند و معده را به حلبه و بزرک و خطمی و بابونه و مصطکی از هر یک دو درم، سنبل و سعد و اذخر از هر یک درمی، و صمغ سه درم و بابونه ده درم، تضمید کنند با سنیل و افسنتین و سلیخه و مصطکی از هر یک سه درم، صبر و میعه از هر یک چهار درم، حلبه و بزرک از هر یک پنج درم، زعفران و مر از هر یک درمی بکوبند و با موم روغن زنبق یا خیری یا قسط میآمیزند و بمالند؛ واین ماء الاصول تناول کنند: پوست بیخ کرفس و پوست بیخ رازیانه از هر یک ده درم، انیسون و رازیانه از هر یک سه درم، بیخ مهک هفت درم، حلبه چهار درم، انجیر سفید ده عدد، مویز طایفی پانزده درم، در چهار رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید، پس صافی کنند و سی مثقال از آن با سه وزن مغز خیار چنبر و یک مثقال روغن بید انجیر تناول کنند و تلیین طبیعت به ایارهآ لوغاذیا و ایارهآ ارکاغانیس کنند.

و اگر ورم صفراوی بود، علامت آن شدت تب و تشنگی و قلق و سرعت نبض و ناریت قاروره و قی و اسهال مراری بود. علاج آن، هر بامداد جلابی از تخم کاسنی و بنفشه و نیلوفر و ترنجبین تناول کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا هلیله با نقوع فواکه یا شیرخشت و ترنجبین و خیارشنبر، و غذا کشکاب با شیرهآ خشخاش خورند.

و اگر ورم بلغمی بود، علامت آن قلت عطش و تب ms198 غیر حاده و براز بلغمی و بیاض قاروره بود و احساس ورم کند198 اما وجع به افراط نباشد. علاج آن جلابی

صفت آن: سنا پنج درم، و رازیانه، انیسون هر یک ده199 درم، [شکر دو درم] بجوشانند و صاف کنند و پنج مثقال معجون خیارشنبر تا هفت مثقال در آن حل کند و بیاشامند و بعد از تنقیه اطریفل و گلقند و جوارشات مقوی معده تناول کنند.

و اگر ورم سوداوی بود و آن به واسطهآ سده باشد که میان کبد و طحال واقع شود، علامت آن صلابت کبد و تشنگی و خشکی زبان باشد. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی و رازیانه و کرفس و گاوزبان و نبات تناول کنند و شراب گاوزبان و بالنگو لعق کنند و غذا زیرباج خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ افتیمون کنند با سنا هفت درم و بالنگو و بیخ مهک و تخم کاسنی هر یک سه درم، شکر سرخ پانزده درم، بجوشانند و صافی کنند و معجون نجاح هفت مثقال در آن حل کرده بیاشامند و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از تنقیه سکنجبین بزوری و عنصلی و ماء الاصول و قرص زرشک و کبر تناول کنند و کبد را به حلبه و بزرک و شمع و پیه بط و روغن بنفشه و اکلیل الملک و بابونه و نمام تضمید کنند.

و اگر ورم جگر از ضربه و سقطه باشد، نخود مقشر و ریوند و هر یک سه درم، مومیایی دو درم، و روغن بنفشه بگدازند و با هم آمیخته طلا کنند. دبیلهآ کبد: اگر بعد از ورم حادث شود، علامت او آن است که تب دیگر اعراض اشتداد کند و مریض به ms199 پشت باز نتواند خفت و چون منفجر شود، علامت آن قشعریره و اسهال مده با چیزهای شبیه به وی بود و مریض را خفتی و راحتی حاصل شود.

و باشد که مده به قی یا ادرار دفع شود، علاج آن، پیش از انفجار تضمید کنند و شیر بز با ابزرک و] مروشک تناول کنند؛ و چون منفجر شود، اگر تب نباشد جلابی از زوفا و بیخ کرفس و رازیانه و انیسون و نبات تناول کنند؛ و اگر تب باشد شیرهآ سه تخم با اشراب تخم خیارین] و شیرهآ عناب و خشخاش و نیلوفر تناول کنند. نفخ کبد: علامت او آن است که ثقل باشد و وجع مده بود و تب و حرارت نباشد. علاج آن، سکنجبین بزوری و ماء الاصول و معجونات حاره تناول کنند و به مسخنات تضمید نمایند.

سدهآ کبد: به سبب اخلاط لزج و غلیظ حادث شود. علامت آن، ثقل کبد بود بی آنکه وجع تب باشد و علامات ورم؛ اگر سده در محدب باشد، بول اندک رقیق بود و اگر در مقعر [کبد] بود، براز رطب باشد. علاج آنچه در مقعر بود مفتحات استعمال کنند، مثل شراب دیناری و ریوند و سکنجبین و کاسنی ناشسته را آب بگیرند و با سکجبین بزوری تناول کنند. علاج آنچه در محدب کبد باشد، تناول ماءالاصول و سکنجبین بزوری بود و اگر حرارت و تشنگی باشد با شیرهآ تخم توزک و آب کاسنی با سکنجبین خورند و قرص زرشک نیز مفید بود و غذا زرشک و زیرباج و انار وسکباج خورند.

سوء القنیه واستسقا: سوء القنیه از ضعف کبد و فساد مزاج آن حادث شود، و علامت آن تهبج اطراف و بیاض لون بود. علاج او، آن است که تقلیل غذا کنند و از اغذیهآ غلیظه اجتناب نمایند و زرشک و نخودآب یا دارچینی و زیرباج خورند و تقویت کبد کنند؛ چنانچه در سوءالمزاج گفته شد؛ و اهمال ms200 در این باب ننمایند که این مقدمهآ استسقا است.

اما استسقا سه نوع است: لحمی، زقی، طبلی. اما لحمی، آن است که جمیع اعضا بر آمده باشد و سبب آن ضعف جگر و برودت مزاج آن بود و این برودت به سبب استفراغ دم بسیار از بواسیر و کثرت حیض یا به سبب شرب آب سرد بود در

و در این مرض در ادرار بول مبالغه باید کرد، [به مثل] سکنجبین ابزوری] و قرص زرشک و کمادریوس و انیسون و جعده و رازیانه و تخم کرفس و سنبل و سلیخه و بیخ رازیانه و بیخ کرفس را بکوبند و دو درم از آن با سکنجبین بزوری تناول کنند و بوره و ms201 زیره و سعد بکوبند و بر شکم طلا کنند؛ و اگر طبیعت محتبس باشد به معجون خیارشنبر و حب ایاره تلیین کنند؛ و اگر این علت را ضعف و برودت معده باشد، قی کنند و گلنگبین و انیسون بخورند، و حب اصطمخیقون تلیین کنند، و معجون کرکم تناول کنند.

اما استسقای زقی، آن است که امائیه] میان صفاق و ثرب یا احشا و ثرب حادث شود و این نوع بدترین استسقا بود. علامت آن، ثقل و بزرگ شدن شکم و صقالت پوست آن باشد و شکم مانند خیکی پر آب بود و چون دست بر آن زنند یا از پهلو به پهلو گردانند، از آن آواز آب شنوند. علاج آن، هر روز جلابی از تخم

صفت آن: افسنتین و غافث و انیسون و مصطکی و سقمونیا هر یک درمی، لک مغسول، عود، بلسان، هر یک دو درم بکوبند و با آب رازیانه بسرشند و حب سازند و دو مثقال تناول کنند و بورهآ ارمنی و بیخ سوسن لو قردمانا] و مویزج هر یک سه درم، تخم ترب202 هفت درم، پشک بز پنجاه درم، آرد جو و سرگین گاو هر یک شصت درم203، بسایند و به آب رازیانه و با آب کاسنی بسرشند و بر شکم طلا کنند و بعضی شکم را شق میکنند و آن را بزل گویند؛ لیکن عظیم الخطر باشد. اما استسقای طلبی، آن است که ریاح غلیظ در میان صفاق و ثرب و امعا واقع شود و سبب آن حرارت کبد باشد؛ و باشد که از برودت و رطوبت معده بود؛ زیرا که چون معده از هضم تام عاجز آید، کیلوس خام به ms202 جگر رود و جگر به طبخ و هضم آن مشغول نشود و از آن ماده ریاح و ابخرهآ بسیار حادث شود، موجب این مرض گردد. علامت آن، بزرگ شدن شکم و بر آمدن ناف بود با آن ثقلی نباشد و چون دست بر شکم بزنند، آواز طبل آید. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی و انیسون و بیخ مهک و بیخ کاسنی و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب با مغز بادام و فلفل و زیرهآ کرمانی و کرویا و نانخواه خورند و روغن بابونه و روغن سداب و شبت بر شکم مالند و ماء الاصول و تخم کرفس کوهی و رازیانه و انیسون و زیرهآ کرمانی و دوقو و و تخم کرفس کوهی و فطراسالیون هر یک سه درم، پوست بیخ رازیانه ده درم و بیخ کرفس پنج درم و بیخ مهک ده درم و بیخ اذخر و فقاح اذخر

سفوف: تخم کرفس و رازیانه و انیسون و اسارون و قسط و زراوند هر یک دو درم، زیرهآ کرمانی سه درم، سنبل و جعده هر یک درمی و نیم، بکوبند و دو مثقال از آن با ماء الاصول بخورند، یا آن کوفته را به دو چندان قند بیامیزند و پنج مثقال تناول کنند؛ و اگر خواهند که تلیین کنند، پنج مثقال معجون خیارشنبر و دو مثقال از این ماءالاصول در آب گرم حل کرده بیاشامند و چون مرض منحط گردد و نفخ ساکن شود، بابونه و تخم شبت و پودینه و اکلیل الملک و مرزنجوش و زیره بکوبند و به آب سداب سرشته بر شکم طلا کنند.

و نوعی از استسقا طبلی است که آن را جنین204 گویند، علامت ms203 آن انتفاخ و عظم بطن بود بی نتو ناف و شکم ایشان عظیم شبیه به شکم آبستنان بود.

علاج آن: هر روز جلابی از تخم کشوث و کاسنی و رازیانه و روباه تربک و نبات تناول کنند و تلیین طبیعت به این مطبوخ کنند. صفت آن: سنا هفت درم، روباه تربک پنج درم، تخم کاسنی سه درم، شکر سرخ و ترنجبین هر یک ده درم، مغز خیارشنبر پانزده درم، آب کاسنی ناشسته پنجاه درم، نافع بود، و به چیزهای درشت شکم را بمالند. و بباید دانست که هرگاه به استسقا تب و تشنگی بسیار بود، به اشیای حاره معالجه نکنند و به روباه تربک و تخم کاسنی و بیخ آن اکتفا کنند و بنوماش با مغز بادام خورند و تلیین طبیعت به این مطبوخ کنند:

صفت آن: سنا و هلیلهآ [کابلی] و آمله و بلیله هر یک پنج درم، بنفشه، نیلوفر، تخم کاسنی هر یک سه درم، مویز طایفی پانزده درم، آلوی سیاه و کیلی، عناب

یرقان205: صفرتی فاحش بود که در بشره و چشم ظاهر گردد، به سبب جریان صفرا در زیر پوست و حدوث آن اگر از قبیل بحران باشد، علامت آن تلیین طبیعت و تلخی دهن بود در روزهای باحوری واقع شود. علاج آن، که سهلتر باشد، آب کاسنی بیست درم با ده درم سکنجبین تناول کنند و غذا بنوماش و زرشک و مغز بادام خورند و ماهی تازه به سرکه؛ و اگر یرقان از سوء المزاج گرم باشد که کبد را حادث شود، علامت آن شدت عطش و سرعت نبض و صبغ قاروره و میل آن به سودا بود و با آن صفرا بود206 و رنگ روی تیره بود و طبیعت محتبس باشد. علاج آن، جلابی از تخم کاسنی سه ms204 درم، اجاص ده عدد، با لتمر هندی و] ترنجبین و نبات تناول کنند، و غذا جو آب خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا نقوع فواکه یا شیرخشت و ترنجبین یا مطبوخ هلیلهآ ازرد] کنند و بعد از تنقیه تبرید مزاج کبد باید کرد به شیرهآ تخم توزک و سکنجبین به آب خیار کدو با یک مثقال قرص طباشیر نرم و غذا آلوچه و تمر هندی و زرشک و بنوماش و مغز بادام و اسفاناخ خورند.

و اگر یرقان به سبب سوء المزاج حار بود که از مراره حادث شود، صفرا را بسیار جذب کند و در او غلیان پیدا شود و در بدن منتشر گردد. علامت آن شدت عطش و لهیب باشد و این نوع بغتتا حادث شود. و باشد که به سبب حرارت جمیع بدن عارض شود، و علامت آن نحافت و خاریدن بدن و خشکی براز بود و صفرا به قی و براز دفع شود. علاج آن، هر دو نوع اسهال صفرا و تبرید کبد باشد؛ و اگر یرقان به سبب ورم کبد حادث شود علاج آن فصد و تلیین طبیعت باشد؛ و اگر به سبب شرب زهر یا گزیدن حیوانی

و یرقان نیز سبب سدهآ میان طحال و مراره و امعا حادث شود، واقع می گردد و این نوع تابع قولنج باشد. اول علاج قولنج باید کرد و استعمال اشیای بارده کنند و ریوند و غافث هر یک مثقالی، افسنتین دو مثقال بکوبند و با ده مثقال سکنجبین تناول کنند؛ و اگر به سبب سده ms205 باشد که میان کید و مراره حادث شود، علامت او آن باشد که براز به تدریج سفید گردد. علاج آن، اسهال صفرا باشد و بعد از آن استعمال مفتحات مثل سکنجبین بزوری و آب کاسنی و تخم کرفس و انیسون و امثال آن؛ والله أعلم بالصواب.

سوء المزاج که طحال را عارض شود، اگر حار بود، علامت آن شدت تشنگی و التهاب و حرقت موضع طحال باشد و صفرت لون و کمودت آن و حمرت قاروره و سواد براز و اختلاف نبض و سوء خلق. علاج آن، فصد اسیلم کنند از جانب چپ و جلاب از تمر هندی و ترنجبین و نبات خورند یا قرص زرشک و سکنجبین بزوری و غذا زرشک یا تمر هندی یا آلوچه یا بنوماش و مغز بادام تلیین طبیعت کنند به مطبوخ هلیلهآ زرد و سیاه ماءالجبن با سکنجبین بزوری و این قرص نیز مفید افتد. صفت آن: ریوند یک درم و نیم، زعفران نیم درم، ورق گل پنج درم، طباشیر سه درم، مغز تخم سه درم، تخم توزک چهار درم، کافور نیم دانگ، تمام کوفته و بیخته به آب کاسنی بسرشند و مثقالی با سکنجبین تناول کنند.

اصفت] سفوف: طباشیر، ریوند، بیخ مهک، سنبل، مصطکی، غافث، هر یک درمی، زرشک چهار درم بکوبند و یک مثقال تناول کنند و انجیر و کبر به سرکه نافع بود او تخم ترب و سپندان و شیطرج هر یک سه درم در سرکه بجوشانند و نمدی به آن تر کنند و بر طحال نهند و یا ورق گز بکوبند و یا آرد جو سرکه طلا کنند، نافع بود]؛ و اگر تب و تشنگی مفرط باشد، شیرهآ تخم توزک یا آب کاسنی با آب خیار کدو با سکنجبین تناول کنند.

و اگر سوء المزاج بارد بود، علامت آن سقوط اشتها و عدم تشنگی و کثرت ریق بود. علاج آن، جلابی از تخم رازیانه و بیخ آن و ms206 انیسون و گلقند تناول کنند با بیست مثقال از این ماءالاصول: صفت آن: پوست بیخ رازیانه ده درم، بیخ کبر پنج درم، بیخ کرفس، بیخ مهک، هر یک سه درم، مویز طایفی ده درم، تخم خیارین پنج درم، تخم کشوث و تخم کاسنی و رازیانه و بیخ شبت هر یک سه درم، مجموع را در سه رطل آب بجوشانند تا یک رطل آید. پس صاف کنند و با عسل یا قند به قوام آرند یا آب صافی کرده، عسل یا قند به جای چاشنی نهند و بیاشامند، و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند؛ و اگر طبیعت محتبس باشد به این مطبوخ تلیین کنند:

صفت آن: سنا پنج درم، هلیلهآ سیاه هفت درم، بیخ اذخر، غافث، تخم کاسنی، هر یک سه درم، بنفشه سه درم، آلوی سیاه و عناب هر یک ده عدد، سپستان بیست عدد، خیارشنبر پانزده درم، ترنبجین و شکر سرخ هر یک ده درم، و طحال را به ورق سداب و گز و بیخ کبر و اشنه مجموع را در سرکه بجوشانند و تنطیل کنند.

و اگر سوء المزاج یابس بود، علامت آن: [غلظ خون و شدت سیاهی رنگ و] صلابت طحال و نحافت و کمودت بدن و خبث نفس باشد. علاج آن، جلابی از بیخ کاسنی و پنج انگشت و بیخ مهک و بنفشه و روباه تربک و نبات تناول کنند، و غذا بنوماش و مغز بادام و کدو یا فروج خورند و ماهی تازه نیز شاید.

و اگر سوء المزاج رطب بود، علامت آن ترهبل بدن و بیاض لسان وکثرت ریق و قلت عطش بود. علاج آن، سکنجبین بزوری و ماء الاصول مذکور تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و قلایای متوابله خورند و تلیین طبیعت کنند به حب افتیمون و حب ایاره.

اورام طحال: اگر ورم طحال دموی بود، علامت آن: تب و سرعت و عطش و التهاب و وجع ms207 طحال وغلظ سواد قاروره بود. علاج آن: فصد باسلیق کنند و جلاب از تخم کاسنی و عناب و اجاص و نبات تناول کنند و غذا کشکاب باشد و تلیین طبیعت کنند به مطبوخ فواکه و صندل و اقاقیا و شیاف مامیثا و گشنیز و تربد207 بر طحال طلا کنند. و اگر ورم صفراوی بود، علامت آن حمی حاره و عطش مفرط و زردی چشم و زبان و قاروره و براز بود؛ و باشد که با آن یرقان نیز باشد. علاج آن، جلابی از تخم کاسنی و روباه تربک اهر یک سه درم]، تمر هندی و نبات [هر یک ده درم]، تناول کنند با آب انارین یا نبات و غذا جو با شیرهآ خشخاش خورند و تلیین طبیعت کنند به قرض طباشیر نرم یک مثقال با سکنجبین ده مثقال و طحال را به صندل و توزک و گشنیز و ورق بید تضمید کنند.

و اگر اورام بلغمی بود، علامت آن قلت عطش و زیادتی حجم طحال و بیاض لون و قاروره و بطوء نبض بود. علاج آن، جلابی از رویاه تربک و بیخ مهک و رازیانه و نبات تناول کنند، و غذا نخودآب خورند و تلیین طبیعت کنند به این مطبوخ: صفت آن: سناء هلیلهآ زرد هر یک پنج درم، تربد دو درم، تخم کاسنی و رازیانه و کرفس و پنج انگشت و شکوفهآ کبر و بالنگو و گاوزبان هر یک سه درم، انجیر بیست عدد، مویز طایفی پانزده درم، شاهتره یک دسته، خیارشنبر و

و اگر ورم سوداوی بود، علامت آن نحافت و هزال بدن و صلابت طحال و خروج او از طبع خویش وضیق النفس و سواد لون وفساد هضم ولین طبیعت و سرعت نبض بود. علاج آن، فصد باسلیق کنند و تلیین طبیعت به حب افتیمون یا مطبوخ ms208 آن کنند و غذا زیرباج یا کبک و فروج کنند و بعد از تنقیه سکنجبین بزوری و قرص کبر خورند.

صفت آن: پنج انگشت و بیخ کبر از هر یک ده درم، زراوند مدحرج، شونیز، تخم سپندان، از هر یک سه درم، عنصل هفت درم، بکوبند و با سه درم اشنه بجوشانند و ادویه بدان بسرشند و قرص سازند و یک مثقال تناول کنند و خردل و بیخ کبر و بورهآ ارمنی و غافث بکوبند و با سرکه بر208 طحال طلا کنند و با خردل بکوبند و با عسل بیامیزند و کاغذی به مقدار درم ببرند و ادویه بر آن بمالند و بر طحال نهند؛ و اگر ورم طحال منفتح شود و منفجر گردد و به معده ریزد و به قی و براز دفع شود، در آن شیر شتر دهند و مدرات مفید افتد و سعی باید کرد که طبیعت محتبس نشود.

نفخ طحال: به سبب برودت مزاج طحال و کثرت سودا حادث شود. علامت آن، تمدد موضع طحال و برآمدگی آن باشد [و چون دست بر او نهند، از زیر دست بلغزد] و باشد که با آن قراقر بود. علاج آن، ماء الاصول و سکنجبین بزوری و آب رازیانه با سکنجبین عنصلی تناول کنند و نمک و سبوس و گاورس گرم کنند و بر موضع طحال نهند.

سدهآ طحال: حدوث آن به سبب فضلات غلیظ باشد که در او مجتمع شود. علامت آن، ثقل طحال بود بیعلامت ورم. علاج آن، جلابی از رازیانه و نانخواه و

یرقان اسود: تغیر لون ابدن] باشد به سیاهی و سبب آن سده باشد ms209 که میان طحال و کبد و معده حادث شود. علامت آن، ثقل و تمدد طحال و خبث نفث و قلت اشتها و نحافت بدن و بطوء نبض بود و به تدریج حادث شود نه بغتتا. علاج آن، فصد اسیلم کنند از جانب چپ و جلابی از بیخ مهک و تخم کاسنی و نبات با گلقند تناول کنند و غذا زیرباج خورند و بعد از نضج سنا پنج درم، پوست بیخ کاسنی سه درم، شکر ده درم بجوشانند و صافی کنند، پنج مثقال معجون نجاح در آن حل کرده بیاشامند با هلیلهآ زرد و سیاه و کابلی هر یک سه درم، افتیمون یک درم، غاریقون و بسفایج هر یک نیم209 درم بکوبند و سه درم از آن با رطلی ماءالجبن بیاشامند؛ و اگر این مرض به سبب ضعف قوت جاذبه یا ماسکهآ طحال بود، علامت آن: قی و اسهال سودا و سقوط اشتها و کدورت عین بود.

علاج آن: هر روز جلابی از انیسون و ورق گل و سکنجبین بزوری تناول کنند و طحال را به ورق گل و فوفل و افسنتین و مقل و مصطکی تضمید کنند. از آن جمله قولنج است و آن مرضی است که مانع خروج براز شود و با آن وجعی عظیم باشد و وجع قولنج به وجع کلیه مشتبه میشود و فرق بدان کنند که وجع کلیه از یک موضع تجاوز کند و وجع قولنج از جای خود تجاوز کند، و

اصفت آن]: ایارهآ فیقرا، تربد هر یک درمی، شحم حنظل و ms210 نمک هندی هر یک دانگی بکوبند و مقل ازرق دو دانگ بجوشانند و ادویه به آن بسرشند و حب سازند یا با این حقنه استعمال کنند: سنا مکی هفت درم، انجیر ده عدد، اعناب ده عدد]، سپستان بیست عدد، خسک و شبت هر یک ده درم، گل بابونه، اکلیل الملک، و سداب هر یک کفی، برگ چغندر دستهای، روغن کنجد و آبکامه هر یک ده درم، شکر سرخ بیست درم، بوره نیم درم. و اگر قولنج به سبب ریحی بود که در امعا محتبس شده باشد، علامت آن تقدم نفخ و قراقر و تناول اشیای نفاخ و انتقال وجع بود. علاج آن، جلابی از انیسون و نانخواه و رازیانه و گلنگبین تناول کنند و گوارش کمونی و سفرجلی مسهل بخورند یا تخم کرفس و انیسون و نانخواه هر یک درمی، جندبیدستر دانگی و نیم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و بلع کنند و این شیاف استعمال کند: خطمی، بورهآ ارمنی هر یک دو درم، تخم حنظل درمی، سقمونیا نیم درم بکوبند و با شکر معقود بیامیزند و شیاف سازند با زهرهآ گاو و بوره و تخم حنظل و خطمی هر یک سه درم، سکبینج درمی و نیم، مقل یک درم، شیاف سازند، یا این حقنه استعمال کنند:

صفت آن: سنا هفت درم، انجیر و عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، مویز طایفی پانزده درم، خسک و بابونه و شبت و اکلیل الملک و بنفشه و خطمی و سبوس هر یک هفت درم، بجوشانند و صافی کنند، و آبکامه و عسل و روغن زیت هر یک ده درم، بوره و نمک هر یک نیم درم، بر سر آن کرده، استعمال کنند و روغن سداب بر شکم مالند یا ورق سداب و کرنب هر یک ده درم، و تخم کرفس و

أو اگر قولنج به سبب ورمی باشد که در موضع امعا واقع شود، علامت آن تب وجع شدید وضربان و عطش وقی مراری و این قولنج به تدریج حادث شود. علاج آن، فصد کنند و جلابی از روباه تربک و تخم کاسنی و ترنجبین تناول کنند یا شراب بنفشه و ترنجبین و غذا بنوماش و مغز بادام خورند و تلیین طبیعت به این مطبوخ کنند:

صفت آن: سنا پنج درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، تخم خطمی، پرسیاوشان، روباه تربک هر یک سه درم، خیارشنبر و ترنجبین هر یک پانزده درم.

یا این حقنه استعمال کنند، صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه، نیلوفر هر یک سه درم، جو نیم کوفته و خطمی و سبوس هر یک کفی، ورق سداب و ورق خیازی و ورق سلق هر یک دستهای، خیارشنبر، شکر سرخ، ترنجبین هر یک ده مثقال، روغن بنفشه ده درم.

و اگر با وجع و حرارت شدید و لذع و حکه باشد، این حقنه مناسب باشد:

صفت آن: عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، خطمی سه درم بجوشانند و صافی کنند و آب خیار کدو و خبازی و شیرهآ جو و لعاب بنگو هر یک پانزده درم، روغن بنفشه ده درم، با هم بیامیزند و نیم گرم استعمال کنند؛ و اگر قولنج به سبب التوای امعا یا نزول یکی به انثیین حادث شود، علامت او آن است که قولنج بعد از حرکتی عنیف یا برجستن یا از بالا به زیر افتادن حادث شود. علاج او، آن است که پای علیل را به ریسمان بندند و بر بالا کشند و ریسمان را تحریک کنند تا امعا به جای خود رود. جلابی از روباه تربک و بنفشه و رازیانه و نبات بدهند و غذا نخودآب با روغن شیرهآ کنجد باشد؛ و ms212 اگر باز به جای خود نرود، یک درم یا یک مثقال زیبق ناشکته فرو برند و تردد کنند و بمالند تا بیرون آید.

و اگر قولنج به سبب احتباس ثفل و یبوست آن باشد، علامت آن: تقدم احتباس و تناول مجففات بود. علاج آن، لجابی از شراب بنفشه و ترنجبین هر یک دو مثقال تناول کنند و غذا نخودآب چرب با مرغ فربه خورند یا بنفشه چهار درم، سپستان بیست عدد، بزرک و حلبه و حب الرشاد هر یک ده درم، و ترنجبین پانزده درم جلاب سازند.

و اگر به سبب حرارت امعا باشد، علامت آن شدت عطش و دوام التهاب بود. علاج آن جلابی از بنفشه و روباه تربک و تخم کاسنی و ترنجبین و نبات تناول کنند با آب خیار کدو و شیرهآ تخم توزک با ترنجبین و بدین حقنه تلیین کنند:

صفت آن: بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی و تخم خیارین و بابونه و اکلیل الملک و سبوس جو نیم کوفته و لبلاب و پرسیاوشان هر یک هفت درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد بجوشانند و صافی کنند و لعاب بنگو و لعاب بزرک و روغن بنفشه و خیارشنبر و ترنجبین هر یک ده درهم، با آن ضماد کرده، استعمال کنند، و غذا شیرهآ گندم چرب و حسوهای چرب خورند و شکم به روغن بنفشه و لعاب خطمی وکتیرا بمالند].

ایلاوس. نوعی از قولنج است و آن چنان باشد که ثفل در امعای اعلیا] محتبس گردد و از دهن بیرون آید و با آن ضعف نبض و غشی و اضطراب بود. علاج او، آن است که او را فلونیای رومی سه درم بدهند و چون وجع ساکن شود با آن معاودت نکنند و جوارش سفرجلی مسهل یا جوارش فلافلی یا شهریاران بدهند و این حقنه استعمال کنند:

صفت آن: بابونه، شبت، تخم کرفس، رازیانه، حلبه هر یک دو210 درم، انجیر ده عدد، مقل، ms213 سکبینج، جاوشیر هر یک دو درم، روغن زیت یا بیدانجیر ده درم، شکر سرخ و آبکامه هر یک پانزده درم، بوره و نمک هر یک نیم درم، و باید که دو

مغص: وجعی بود که امعا را حادث شود و شکم میپیچد و آن اگر به سبب ریح باشد، علامت آن قراقر و نفخ و تمدد بود و به خروج ریح تسکین حاصل شود. علاج آن، هر روز جلابی از انیسون و رازیانه و روباه تربک و گلقند تناول کنند یا دو درم گوارش کمون بخورند؛ و اگر با مغص اسهال باشد، علاج آن گفته شود؛ و اگر طبیعت محتبس باشد رازیانه و تخم کرفس و سداب هر یک سه درم و نانخواه و صعتر هر یک چهار درم و قند مثل مجموع بکوبند و سه درم از آن تناول کنند و شکم به روغن گل و بابونه گرم کرده بمالند.

و اگر به واسطهآ تناول اطعمهآ حاره حریفه بود، علامت آن حرقت امعا و تشنگی و خروج مرهآ صفرا بود. علاج آن، آب انارین یا نبات بیاشامند و یا لعاب بنگو و به دانه بر سر شربتی از نبات بیاشامند یا شیرهآ تخم توزک نیم درم، طباشیر ده درم با نبات تناول کنند.

و اگر مغص به واسطهآ خلطی مالح باشد، علامت آن ثفل و تشنگی بود، و یا براز بلغم بیرون آید، علاج آن، تلیین طبیعت کنند به حقنههای نرم یا به این مطبوخ:

صفت آن: سنا ms214 پنج درم، بنفشه، بسفایج، رازیانه، تخم کاسنی، روباه تربک، هر یک سه درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، تربد دو درم، خیارشنبر پانزده درم، ترنجیین دو درم، شکر سرخ ده درم. اگر به سبب خلطی لزج باشد که در امعا متمکن شود، علامت آن قلت عطش و کثرت بزاق و وجع از یک موضع منتقل نشود.

علاج آن: تلیین طبیعت باشد به حقنههای نرم که در باب قولنج ذکر یافت و تنقیه معده کنند به قی و گلقند و دارچینی و ازعفران و] صعتر در آن کنند و بعد از تنقیه جوارش کندر و مصطکی تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و فلفل و آب سرد کمتر خورند.

دیدان: کرمهایی که در امعا متولد شود، به سبب رطوبتی فضلی باشد که در امعا بماند و به طول مکث متعفن شود، چون حرارت در او عمل کند تا گرم شود و این کرم اگر دراز بود حیات گویند و در امعای دقاق متولد شود. علامت آن، احساس حرکت آن باشد در حالت جوع و پیچیدن شکم و سیلان لعاب و بر هم ساییدن دندان در خواب. علاج آن، چهار روز پیاپی رطلی شیر با ده مثقال شکر تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و صعتر و دارچینی خورند، روز پنجم درمنهآ ترکی و برنج کابلی مقشر و قسط و مر و سرخس و ترمس و تربد هر یک درمی، حب النیل نیم درم بکوبند و بر سر شیر ریزند و بیاشامند، و اگر از آن بقیتی بماند و عمل تمام نکند، آبکامه ده مثقال به آب گرم بخورند و تخم حنظل دانگی و نیم، قنبیل نیم درم بکوبند و به زهرهآ گاو بسرشند و شیاف سازند و بردارند و در آخر روز ترید کشک با سیر تمام211 بخورند و از تناول اغذیهآ غلیظهآ بارده اجتناب کنند. و اگر کرم پهن باشد، آن را ms215 حبالقرع گویند و او در امعای غلاظ متولد شود. علامت آن، صفرت لون بود و خروج آن احیانا و هر چند که چیزی خورند سیر نشوند. علاج آن، درمنهآ ترکی و برنج کابلی مقشر هر یک مثقالی، نمک هندی دانگی و نیم، تربد یک درم، حنظل دانگی بکوبند و بر سر شیر کنند و بیاشامند و از لبنیات و اغذیهآ لزجه اجتناب نمایند.

و اگر کرم ضعیف و صغیر باشد شبیه به کرم پنیر و سرکه، علامت آن حکهآ مقعد و دغدغهآ آن بود. علاج آن، حقنه کنند به این ادویه:

صفت آن: بابونه، اکلیل الملک، درمنه، برنجاسف هر یک کفی، ورق سداب، ورق شفتالو هر یک دو درم، و ورق چغندر دستهای بجوشانند و صافی کنند و روغن مغز آستهآ زردآلوی تلخ و آبکامه هر یک ده درم، تخم حنظل دانگی بر سر آن کنند و به کار دارند و مقعد به روغن آستهآ زردآلوی تلخ چرب کنند و از بورهآ نمک و زهرهآ گاو و تخم حنظل و آستهآ زردآلوی تلخ شیافی سازند و بردارند.

و اگر اطفال را این مرض حادث شود، درمنه یک مثقال، صبر سقوطری نیم درم بکوبند و به آب ورق شفتالو بر ناف طلا کنند.

زحیر: 212 حرکتی است از معای مستقیم جهت دفع فضله و به آن تقاضا اندک چیزی دفع شود و باشد که با آن خونی بود، و سبب آن اگر خلطی مراری باشد یا رطوبتی مالحه به معای مستقیم ریزد و دغدغه دهد. علامت آن، حرقت مقعد باشد و خروج این رطوبت. علاج آن، سفوف نشاسته با سفوف گل ارمنی پنج درم تناول کنند یا گل ارمنی یک مثقال بریان کرده با شیرهآ تخم توزک بریان کرده تناول کنند، و غذا گاورس بریان کرده با مغز بادام و شیرهآ خشخاش خورند و این شیاف استعمال نمایند:

صفت آن: صدف سوخته، گل ارمنی، اقاقیا، گلنار هر یک سه ms216 درم، کوفته با آب لسان الحمل یا آب توزک بسرشند و شیاف سازند؛ و اگر به سبب ثفل خشک باشد که در امعا محتبس شود و خروج آن دشوار شود، موجب زحیر گردد، علامت آن تقدم احتباس وتناول مجففات باشد. علاج آن، تلیین طبیعت باشد به مزلقات مثل بنفشه و خطمی و سپستان و خیارشنبر.

و اگر سبب سرما بود که به مقعد رسد، علاج آن تدهین مقعد کنند به روغن بابونه و روغن گل گرم کرده و بابونه و شبت و روباه تربک و اکلیل الملک بجوشانند و در آن نشینند و بر سر آجر گرم کرده نشستن مفید بود.

اگر اسهال به سبب بحران یا دفع فضلهآ مؤذی بود، آن را حبس نباید کرد، مگر به حد افراط رسد و موجب ضعف شود. علاج آن، پوست جو با قند و گلاب تناول کنند یا پوست جو و سنجد و کنار و گشنیز بریان کرده کوفته با هم بیامیزند و بخورند یا قرص طباشیر و پوست یا رب [به] یا سفوف انار دانه تناول کنند، و غذا زرشک و سماق و غوره و اناردانه خورند. و اگر اسهال به سبب اخلاط مراری بود که به معده و امعا بریزد، علامت آن عطش و حرقت والتهاب و تلخی دهان و صفرت براز و لذع مقعد باشد. علاج آن ده مثقال رب به با یک مثقال قرص طباشیر حابس تناول کنند یا نیم درم گل ارمنی با رب سوس213 یا گشنیز بریان کرده و توت خشک و تخم حماض و خرنوب شامی هر یک شش درم، طباشیر سه درم و انار دانه بریان کرده پنجاه درم، زرشک و سماق و پوست کنار و سنجد هر یک ده درم بکوبند و با هم بیامیزند و قدری از آن بخورند.

و اگر اسهال به افراط بود، معده را به گل ارمنی و زیرهآ کرمانی و صندل و رامک و اقاقیا به ms217 آب مورد تضمید کنند و غذا سماق با انار دانه با کبک و تیهو خورند.

و اگر اسهال بلغمی بود، علامت آن نفخ و قراقر و تفل و خروج بلغم و براز

علاج آن، حب الرشاد یا حرف سه درم، بر سر جلابی نیم گرم از نبات بیاشامند تا اخلاط کلی دفع شود، و چون داند که تمام دفع شده است، سفوف مقلیاثا پنج درم به آب سرد تناول کنند یا صمغ عربی و تخم ریحان هر یک مثقالی بریان کرده بکوبند و به روغن بادام چرب کنند و فرو برند؛ و اگر ساکن نشود، این حقنه ممسک استعمال نمایند:

صفت آن: برنج و عدس مقشر هر یک کفی، پوست انار مورد، بلوط هریک ده درم، مازو و گلنار هر یک پنج درم بجوشانند و صافی کنند و کاغذ سوخته و اقاقیا و گل ارمنی هر یک مثقالی بسایند و بر سر آن ریزند و استعمال کنند به دفعات و این قرص بخورند: صفت آن: سماق چهار درم، خون سیاوشان، صمغ عربی بریان کرده، گلنار، اقاقیا هر یک درمی بکوبند و به رب به بسرشند و مثقالی با رب سیب تناول کنند و این سفوف نیز بود:

صفت آن: زیرهآ کرمانی در سرکه خیسانیده، انار دانه هر یک پانزده درم، دانهآ مورد و سنبل و مصطکی و کرویا و خرنوب هر یک ده درم، انیسون، تخم کرفس، هر یک هفت درم، بکوبند و دو درم از آن تناول کنند.

و اگر اسهال سوداوی بود، علامت آن حرقت و لذع معده و خشکی دهان و کثرت اشتها بیهضم اتاما و قراقر و نفخ بود و رنگ براز مایل به سودا باشد. علاج آن، اولا تنقیه امعا باید کرد به حقنههای نرم و بعد از آن که تنقیه تام کرده باشند، قرص طباشیر و بست و قرص کهربا و سفوف مقلیاثا و انار دانه هر کدام که باشد تناول کنند ms218 و بنگو لو بارتنگ] و تخم ریحان و گل ارمنی و صمغ عربی و نشاسته متساوی بریان کنند و بکوبند، و پنج مثقال از آن به گلاب بخورند، و از حموضات و شیرینی احتراز کنند، و مرغ و کبک بریان گردانیده خورند، و انار دانه کوفته و زرشک نیز شاید.

و اگر اسهال دموی به سبب انتفاخ عروق امعای دقاق بود، علامت او آن است که اول غایط با خون بیرون آید و بعد از آن خون رقیق یا ریاح و قراقر و زبد خارج شود. و اگر در امعای غلاظ بود، علامت او آن است که اول غایط با خون بیرون آید و بعد از آن بیخون و با آن علامت بواسیر نباشد. علاج آن، اگر علامت غلبهآ خون باشد به حسب قوت و مزاج و وقت مقتضی باشد، فصد کنند و بنگو و بارتنگ و تخم ریحان هر یک مثقالی و صمغ عربی سه مثقال بریان کرده به روغن گل چرب کنند و فرو برند، و غذا گاورس مقشر با شیرهآ مغز بادام خورند و قرص طباشیر و بست و قرص کهربا نیز مفید بود و سفوف نشاسته پنج مثقال به روغن گل چرب کرده بخورند.

و اگر این اسهال به سبب سحج بود و سحج آن بود که به واسطهآ اخلاط حادهٔ‌ حریفه که به امعا ریزد یا به سبب اسهال بسیار امعا خراشیده شود، علامت آن تشنگی و پیچیدن شکم و وجع امعا بود. علاج آن، سفوف نشاسته با روغن گل تناول کنند یا صمغ عربی نشاسته بریان کرده با برنج بریان کرده و یا پیه214 بز یا چربی گوشت با مغز بادام خورند و این حقنهآ ممسک استعمال کنند:

صفت آن: برنج ناشسته و جو نیم کوفته و ذرت هر یک کفی بریان کنند و لسان الحمل و پوست خشخاش و گلنار و زردهآ گل و گل خطمی و ورق مورد بجوشانند و ms219 صافی کنند و صمغ عربی و نشاسته بریان کرده و خون سیاوشان و کهربا هر یک درمی بکوبند و زردهآ تخم مرغ بریان کرده در روغن گل با پیه بز حل کنند و مجموع با هم آمیخته به کار دارند.

ذوسنطاریا: اسهال کبدی باشد و آن با خون صرف بود و سبب آن امتلای دم بود یا تفرق اتصال کبد یا به واسطهآ قطع دست و پای واقع شود، یا صدیدی بوده

اما آنچه دموی صرف بود، اگر تقدم امتلا و احتباس خونی که سیلان آن معتاد بوده باشد، ظاهر بود، و با آن علامت سحج و مغص و الم نباشد. علاج او، آن است که در ابتدا غذا نخورند و حبس مطلق نیز نکنند. مادام که قوت باقی باشد.

و اگر ضعف به افراط نبود، حبس اکنند و] شیرهآ تخم توزک بریان کرده و [بنگو بریان کرده با شراب صندل یا سیب کنند یا بارتنگ بریان کرده به] روغن گل چرب کنند و فرو برند یا قرص کافور یا قرص کهربا و شراب سیب خورند و شراب انجبار لعق کنند، و غذا جو بریان کرده یا خشخاش بریان کرده بخورند، یا انار دانه با زیرباج یا غوره اخورند]، و کبد را به صندل و گلاب و آب به و آب مورد طلا کنند.

اما آنچه صفراوی بود و صدیدی و دردی، علامت او آن است که براز مختلط بود و از دفع آن خفتی و راحتی حاصل شود و به آن پیچیدن شکم نباشد و چون معده خالی باشد بیشتر بود. علاج او، آن است که حبس کلی نکنند و ادویهای که مقوی باشد و در او قبضی زیاده نباشد، تناول کنند، مثل شراب صندل و حماض ms220 و زرشک و سیب و به و از قابضات صرف چیزی استعمال نکنند و معالجات سوعالمزاج کبد به جا آرند تا از اخلاط به کلی دفع شود. و اما آنچه قیحی و غسالی بود، دلالت بر اانفجار] دبیلهآ کبد کند و علاج آن گفته شده است. ذرب: اسهال معده باشد و سبب آن سستی و تری معده باشد به واسطهآ سوء المزاج رطب که عارض او شود. علامت آن، قلت تشنگی بود، طعام در معده تغییری نپذیرد و مکث نکند و با او قی و براز بلغمی باشد. علاج آن، تسخین معده باشد به جوارشات حاره و سفوف مقلیاثا و جوارش سفرجلی قابض و غذا انار دانه با کبک و تیهو و زیره و گشنیز و دارچینی خورند.

و اگر به سبب کثرت رطوبت باشد که در معده جمع شده باشد، علامت آن کثرت بزاق و غثیان بود. علاج آن، تنقیه معده کنند به قی و بعد از آن جوارشات مقوی معده تناول کنند، مثل گوارش کندر و سفرجلی قابض مفید افتد.

و اگر به سبب بثره یا قرحه باشد که در معده حادث شود و از غذا متأذی شود و قوت دافعه آن را دفع بکند، علامت او آن است که در معده بعد از اکل وجعی حادث شود، خصوصا از اکل حموضات و در براز صدیدی رقیق باشد و حرارت دهن محسوس شود، و باشد که در او نیز بثرات بود. علاج آن، قرص طباشیر و بست و سفوف اناردانه تناول کنند، و غذا زرشک و اناردانه خورند.

و اگر به واسطهآ نزلات بود که از دماغ به معده ریزد و طبیعت آن را دفع کند، و غذا را نیز مزلق گرداند و این را اسهال دماغی خوانند. علامت او، آن است که بعد از خواب بیشتر باشد و بعد از آن محتبس شود و با آن علامت نزله و فساد مزاج دماغ باشد. علاج آن، ms221 تنقیه دماغ بود و تبدیل مزاج او و منع نزله به شراب عناب و خشخاش کنند، و باقی در نزله گفته شد، و باید که به پشت باز نخسبند.

و اگر به سبب ضعف کبد باشد که جذب غذا نتواند کرد، علامت آن اسهال سبز و سفید و سهولت بدن و قلت دم و زردی لون بود. علاج آن، تقویت کبد باشد، چنانکه گفته شد.

و اگر به سبب زایل شدن خمل معده باشد و آن به واسطهآ خلطی اکال یا تناول زهری حار یا به واسطهآ اورام واقع شود، علامت او آن است که طعام هضم ناشده خارج شود بیلذع و وجع و مغص، و آن را نتن و رایحه نباشد، علاج آن، تضمید معده باشد به قوابض مقویه و حرق فروج فربه و حسو و از شیر و نان سفید تناول کنند که خمل برویاند و بستهای قابض و مقویات معده خورند.

زلق امعا: اسهال معوی باشد و سبب آن رطوبتی مزلقه باشد که به واسطهآ آن ثفل در امعا مکث نکنند و بیرون آید. علامت آن خروج رطوبات بود و صفرت لون وهزال بدن. علاج آن، تناول اشیای محتبسه باشد، مثل سنجد و کنار و کیلی و

و اگر به سبب بثره یا قرحه باشد که در امعا حادث شود، و چون غذا به او رسد زود دفع کند، علامت او آن است که احساس وجع امعا کند و براز، صدیدی تنک باشد. علاج آن، قرص طباشیر، بست با قرص گلنار یا سیب یا رب یا تخم ریحان و ms222 بارتنگ و مروشک و صمغ عربی هر یک درمی بریان کرده به گلاب و روغن بادام چرب کرده فرو برند، و غذا گاورس با برنج بریان کرده با مغز بادام خورند و طباشیر و ورق گل و صمغ عربی و نشاسته و تخم حماض بکوبند و به لعاب بنگو بسرشند و قرص سازند و یک مثقال تناول کنند.

سوء مزاج کلیه، اگر حار باشد، علامت آن حرقت موضع گرده و کثرت شهوت باه و تشنگی و سرعت نبض و ناریهآ قاروره باشد.

علاج آن: آب انارین با نبات و ترنجبین و شیرهآ تخم لتوزک] با قرص طباشیر نرم تناول کنند و غذا کشکاب یا بنوماش یا اسفاناج خورند و شراب خشخاش و ریباس و غوره لعق کنند و صندل و گلنار و سماق هر یک دو درم، کافور دانگی، طباشیر، تخم حماض، گشنیز، گل سرخ، گل ارمنی هر یک سه درم، تخم کاهو تخم توزک اهر یک هفت درم بکوبند و با آب کاهو یا توزک] بسرشند و قرص

و اگر سوء المزاج بارد بود، علامت آن قلت عطش و بیاض او غلظ] قاروره و ضعف شهوت باه بود. علاج آن، گلقند و رازیانه و گوارش کمونی تناول کنند و غذا نخودآب یا کبک و تیهو و کبوتر بچه و فلفل و دارچینی خورند و روغن فستق و زنبق و خیری بر کلیه طلا کنند و نارجیل و فندق و فستق با شکر خورند و از حموضات و فواکه بارده احتراز نمایند. اورام کلیه: اگر ورم کلیه216 از مادهآ صفرا یا دم باشد، علامت آن تب و تشنگی و التهاب و صداع و بی خوابی و وجع کلیه بود. علاج آن، فصد باسلیق کنند و جلاب از عناب و تخم کاسنی و روباه تربک و نبات ms223 تناول کنند و غذا جو یا خشخاش با لعاب بنگو و به دانه و موضع کلیه را به صندل و مغاث و شیاف مامیثا و کاسنی و آب روباه تربک تضمید کنند، یا آب کاسنی و آب گشنیز و کاهو و روغن بنفشه و کدو و موم صافی با هم بیامیزند و طلا کنند. چون ورم نضج یابد علامت آن اشتداد وجع و سکون تب و زیادتی ثفل بود و آن زمان خطمی و اکلیل الملک و تخم شبت و حلبه و بنفشه و بزرک بجوشانند و همچنان گرم بر کلیه نهند، و چون تب زایل شود وجع ساکن گردد و ثفل باقی باشد، سرگین کبوتر و غبار آسیا و دقیق کرسنه به این ضماد ضم کنند؛ و چون ورم منفجر گردد و مده با بول بیرون آید شیرهآ سه تخم با شراب خشخاش یا شراب عناب و بنفشه بخورند؛ و اگر خروج مده متمادی شود، مغز سه تخم و کدو هر یک ده درم، خشخاش و نشاسته و صمغ عربی و تخم خبازی هر یک دو درم، و کاکنج پنج عدد بکوبند و سه درم از آن با ده درم خشخاش تناول کنند.

و اگر ورم از مادهآ بلغم یا سودا بود، علامت آن ثقل موضع کلیه و تب و التهاب بیشدت و وجع شبیه به قولنج باشد، و فرق به آن کنند که حقنه در این محل مفید نیفتد، بلکه زیاده کند، به خلاف قولنج. علاج آن، جلابی از بیخ مهک و تخم کاسنی و رازیانه و نبات تناول کنند و غذا بنوماش و مغز بادام باشد و بعد از نضج تلیین کنند به این مطبوخ: صفت آن: سنا پنج درم و تخم کرفس و کاسنی و رازیانه و ورق گل و بالنگو و بنفشه و نیلوفر هر یک سه درم، بیخ مهک چهار درم، تربد دو درم، مویز طایفی ده درم، عناب ده عدد، سپستان ms224 بیست عدد، انجیر ده عدد، مغز خیارشنبر پانزده درم، ترنجبین همچنین با سنا پنج درم، بیخ مهک چهار درم، بالنگو، تخم کاسنی، رازیانه هر یک سه درم بجوشانند و صافی کرده، پنج مثقال معجون خیارشنبر در آن حل کرده بیاشامند و بعد از آن تنقیه به شبت و بابونه هر یک چهار درم، بزرک و حلبه هر یک پنج درم، تخم خطمی و خبازی هر یک ده درم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و ضماد سازند، با مقل در آب گرم حل کرده و با مغز ساق گاو و پیه بط بمالند.

وجع کلیه: اگر از ورم یا سوءالمزاج بود، علاجش گفته شد؛ و اگر از حصات و قروح بود، علاجش گفته شد، و اگر از ریح بود علامت آن، وجع و تمدد بود و با آن ثقل و علامت حصات نباشد و در حالت خلو معده ساکن شود، و علاج آن مدرات مثل انیسون و نانخواه و زیره تناول کنند و روغن قسط و زنبق و خیری در موضع کلیه بمالند.

اهزال کلیه: گاه باشد که کلیه لاغر شود و پیه او گرم گردد به سبب کثرت جماع و به استفراغ بسیار. علامت آن، بیاض و کثرت بول و درد پشت و نحافت بدن و قلت شهوت باه و علاج آن، اغذیهآ مسمنه مثل هریسه و کله [پایچه] باشد و هر روز رطلی شیر میش با پانزده مثقال ترنجبین بر سر آتش نرم نهند تا غلیظ شود بخورند و پیه مرغ و بط در طعام کنند و مغز بادام و فستق و فندق و نارجیل

ضعف کلیه ms225 به سبب سوء المزاج یا هزال بود یا به سبب اتساع مجاری و تخلخل گوشت و به واسطهآ کثرت جماع یا استعمال مدرات قویه یا ضربه یا آفتی که به آن رسد، علاج آن منع سبب بود و تناول مسمنات و شیر میش و شکر و گوارش انار دانه و مویز یا پیه گردو نیز مفید بود. قنب و کیل و به شیرینی مناسب باشد و معجونها و حقنههایی که مقوی باه باشد، مفید بود. حقنهآ کلیه و خصیهآ بیش فربه و پارهای بند و یک من گندم و یک من نخود و تخم شلغم و هلیون از هر یک چهار درم، با آب در دیگ کنند و در تنور بنهند تا مهرا شود و بعد از آن بیالایند و از این آب بیست مثقال و از روغن جوز ده مثقال و از شیر گاو سی مثقال با هم بیامیزند و شبانگاه که بعد از آن براز کرده باشند با آب چغندر و خطمی و اندک بوره حقنه کنند تا امعا پاک شود و بعد از آن این حقنه استعمال کنند و بر آن بخسبند سه شب پیاپی این حقنه کنند که مفید بود].

اورام مثانه: اگر دموی و صفراوی بود، علامت آن شدت وجع و حرقت مثانه و تب محرقه تشنگی و لهیب و سواد لسان و انتفاخ زهار بود و باشد که به آن احتباس بول و براز باشد، علاج آن فصد باسلیق کنند و جلابی از بنفشه و تخم کاسنی و عناب و شکر و ترنجبین تناول کنند و غذا کشکاب با شیرهآ خشخاش و شراب بنفشه بخورند و بنفشه و خبازی و تخم خطمی و پوست خشخاش بجوشانند و در آن نشینند و بر عانه میزنند و ثفل آن بر آنجا نهند و صندل و روباه تربک و بنفشه و کاکنج به آب بستان افروز ضماد کنند؛ و اگر حبس بول باشد شیرهآ سه تخم سی217 ms226 درم با ده درم نبات بیاشامند یا سه تخم و تخم کدوی

وجع مثانه: به سبب قروح یا حصات بود، و آن گفته شود، یا به سبب سوء مزاج گرم که او را عارض شود، و علامت آن وجع لهیب موضع مثانه و تشنگی بود. علاج آن، شیرهآ تخم توزک یا آب خیار کدو یا نبات تناول کنند و روغن بنفشه در آن بمالند و در احلیل چکانند.

و اگر سوء مزاج بارد بود، علامتش آن است که بعد از تناول اطعمه و اشربهآ بارده و یا ملاقات سرما حادث نشود. علاج آن، جلابی از انیسون و نانخواه و بیخ مهک و نبات تناول کنند و نخودآب یا شیرهٔ‌ خسکدانه و ازیره و فلفل و] دارچینی خورند و به روغن نرگس و زنبق و قسط تضمید عانه و تقطیر به احلیل کنند؛ و اگر وجع به سبب ریح بود، علامت آن وجع و تمدد بود و با آن ثفل نباشد، علاج آن ماء الاصول با روغن بید انجیر تناول کنند و مثانه را به سداب و پودنه و شبت و روغنهای گرم تضمید کنند.

قروح کلیه و مثانه: سبب آن تفرق اتصال یا خلطی اکال یا انفجار دبیله بود. علامت آن، وجع و خروج دم و مده و نتن بول باشد و از بول قشور بیرون آید ms227 و فرق میان قرحهآ کلیه وقرحهآ مثانه به موضع وجع کنند و در قرحهآ کلیه سلس البول باشد و در قرحهآ مثانه عسر البول، و قشوری که از کلیه برآید سرخ بود و از مثانه سفید باشد. علاج آن هر بامداد یک مثقال قرص کاکنج با ده مثقال شراب بنفشه و خشخاش تناول کنند و غذا بنوماش و نخود و مغز بادام خورند، و اگر مده بسیار بود ماء العسل با مروشک تناول کنند؛ و اگر طبیعت محتبس باشد جلابی از

جرب کلیه و مثانه: علامت آن حرقت بول و رسوب نخالی وحکهآ شدید و وجع موضع کلیه یا مثانه بود. علاج آن، جلابی از شراب بنفشه و خشخاش تناول کنند یا عناب ده عدد، بنفشه پنج درم، نبات ده درم بجوشانند و با لعاب بنگو و به دانه بیاشامند و غذا بنوماش و مغز بادام یا حریره از شیرهآ سبوس و نبات و روغن بادام خورند و در جرب کلیه قی و فصد و اسهال طبیعت مفید باشد؛ و در جر مثانه به لعاب به دانه و شیر زنان و روغن بادام حقنهآ مثانه کنند.

حرقت مثانه: اگر به سبب مدهآ لاذع یا قروح بود، گفته شد، و اگر به سبب حدت بول بود، علامت آن حرارت ms228 مزاج و ناریت قاروره و تشنگی باشد. علاج آن شراب بنفشه با شراب خشخاش یا شیرهآ تخم توزک و شیرهآ سه تخم تناول کنند و غذا جو آب با روغن بادام یا بنوماش با روغن بنفشه و مغز بادام خورند.

صفت سفوف: مغز تخم کدو سه درم، تخم خطمی و خبازی هر یک چهار درم، و بادام هفت درم، کتیرا یک درم بکوبند و سه درم از آن با آب خیار کدو و یا شیرهآ تخم توزک تناول کنند و شیر زنان و روغن بنفشه و لعاب خطمی و مامیثا در احلیل چکانند.

حصات218 و رمل: که در کلیه و مثانه تولد کند، به سبب خلطی لزج بود که حرارت غریبه رطوبت آن را نشف کند و به مرور زمان متحجر گردد، و اگر ماده بسیار بود، در غایت لزوجت حصات متولد شود و الا رمل تولد کند و حصات کلیه اکثر همین را حادث شود، حصتات مثانه نحیف را علامت حصات وجع موضع کلیه و مثانه و ثقل و تمدد و عسر بول و بیاض رقت آن باشد، و علامت رمل ثقل و تمدد و و صفای بول و خروج رمل و سوزش بول، و رملی که از کلیه آید سرخ بود و آنچه از مثانه آید سفید یا زرد باشد. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی و رازیانه و بیخ مهک و نبات تناول کنند با شیرهآ سه تخم و ده درم نبات بخورند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و کبک و تیهو خورند، و از اغذیهآ غلیظه اجتناب نمایند و شبانگاه غذا نخورند و استعمال ریاضت معتدل و احیانا قی کردن مفید بود. از اغذیهآ میوه انگور سفید و خربزهآ شیرین شاید خورد.

و اگر بدین تدبیر زایل219 نشود، بدین مطبوخ تلیین کنند: صفت آن: سنا و جعده و خسکدانه و مامیثا و حاشا از هر یک پنج درم، تخم خطمی و ms229 کرفس و خبازی و رازیانه هر یک سه درم، تخم کاسنی و بنفشه و بیخ مهک هر یک چهار درم، عناب ده عدد و سپستان بیست عدد، انجیر پانزده عدد و پرسیاوشان پنج درم، ترنجبین و خیارشنبر هر یک ده درم و قطن را به روغن شبت و بابونه و خسکدانه بمالند، و روغن ترب220 و روغن خسک در احلیل چکانند و بابونه و حلبه و شبت و خسک و اکلیلالملک و مرزنجوش و خسکدانه و کرفس و پرسیاوشان و خطمی و بنفشه جوشانند و در آن نشینند، اگر علت مستحکم باشد، ادویهای که تفتت حصات باشد استعمال کنند.

ادویه221آ مفتت: بیخ کاکنج ده درم، جنطیانا، جندبیداستر، زنجبیل، دارفلفل، عقارب سوخته هر یک سه درم، بکوبند و به عسل بسرشند و بعد از شش ماه دانگی یا دو دانگ بخورند.

و اگر حرارت مزاج باشد، این دوا مفید بود: صفت آن: سه تخم و خشخاش هر یک ده درم، تخم شلغم پنج درم، تخم کرفس و رازیانه و انیسون هر یک سه درم، بکوبند و سه درم از آن با سکنجبین ساده یا بزوری تناول کنند یا معجون حجرالیهود یک مثقال با شیرهآ سه تخم تناول کند و موضع را به روغن بابونه و خسک و روغن عقرب بمالند.

صفت روغن عقرب: بیخ کبر و بیخ کرفس و رازیانه و زراوند مدحرج و سعد و سلیخه هر یک ده درم نیم کوفته کنند و با روغن کنجد در ظرفی کرده بیست روز در آفتاب نهند یا به آتش نرم بجوشانند، پس صافی کنند و ده عدد عقرب زنده بگیرند و در آن اندازند و بیست روز دیگر بگذارند، پس در شیشه کنند و نگاد دارند.

و اگر حصات در یک موضع باشد و قطعا فرو نیاید، جلابی از تخم کرفس و انیسون و رازیانه و تخم کدو و نبات تناول کنند و فطراسالیون و فلفل سفید و سیاه ms230 هر یک سه درم، زنجبیل و سلیخه و دارچینی و جعده و اسارون هر یک چهار درم، جندبیداستر و فقاح اذخر، حب بلسان هر یک دو درم بکوبند و به عسل بسرشند و یک درم تناول کنند و از ادویهآ مفتته عقرب سوخته و خنافس خشک کرده و زجاج مسحوق و اسقولوقندریون که نوعی از پیاز دشتی است و گنجشکی هست که آن را یونانیان اطاغولیدیطوس گویند و آن مرغی است که دنبال دراز دارد و چون نشسته باشد آن را بر زمین میزند و آن را رقاصک222 و ابوالوصل و ابوالفضل و صفراغون نیز گویند و آن را پخته و خام میخورند، در این مرض مفید

و اگر حسات در مجری قضیب بود و بیرون نیاید، بیاید شکافت و در حصات منانه ادویهآ قوته استعمال نمایند و در رمل احتیاج به ادویهآ قوید نباشد.

جمود دم در سثانه: ااگرا در مثانه خون بسته شود. علامت آن کرب و غشی و برهدت اطراف بود او نبض و نفس متواتر بود]. علاج آن سکنجبین عنصلی و زهرهآ سلحفات تناول کنند و جگر خر خشک کرده و پنیر مایه خرگوش نیز مفید بود و چوب گز و چوب انجیر و یا برنجاسف و نخود و سداب بجوشانند و آب آن در احلیل چکانند نافع بود.

احتباس و عسرالبول: اگر به سبب ورم حصات بود، علاج آن گفته شد، و اکر سبب خلطی لزج باشد که در مجاری بول حادث شود، علامت ms231 آن تقدم تناول املعمة غلیلهٔ‌ لزجه وثقل موضع بود وبا بول اخلاط خام بیرون آید، علاج آن جلابی از انیسون و تخم کاسنی با نبات تناول کنند و یا رازیانه و تخم کرفس و ابیسون و ماش هندی و نانخواه هر یک پنج درم بکوبند و سه درم از آن تناول کنند و تدهین قطن و مثانه به روغن بابونه و خیری کنند.

و کاه باشد که عسر البول به سبب صفرا رقیق باشد که در مجاری بول فرود اید. علاسمت آن، حرقت مجاری بول و صفرت بول باشد. علاج آن، لعاب بنگو ده درم، روغن بنفشه پنج درم، بر سر شربتی از نبات بیاشامند و از مدرات احتراز نمایند « غذا بنوماش یا اسفاناخ و روغن بادام با خربزه از شیرهآ سبوس و نبات در ««فمن بمفشه خورند.

و اگر به سبب احتقان بول عسر البول حادث شود، خربزهآ شیرین و تخم خربزه و مغز فندق و فستق یا شکر تناول کنند و شیره تخم توزک و سه تخم و مدرات غیر قویه استعمال کنند.

سلس البول: آن باشد که بول بیاختیار223 بیرون آید. علاج آن، هر بامداد یک مثقال گوارش کندر با اطریفل کبیر تناول کنند و اغذیه و قلایا که در آن توابل باشد خورند و کندر و سعد و خولنجان و زیرهآ کرمانی و شاهبلوط وحب الاس و شهدانه متساوی بکوبند و مثقالی از آن تناول کنند بر سر غذا و کندر و حب الآس و هلیلهآ کابلی و بلیه و آمله هر یک سه درم، سعد پنج درم، و بلوط در سرکه خیسانند، چهار درم بکوبند و به عسل بسرشند و مثقالی تناول کنند.

و اگر مزمن شود، معجون کلکلانج مفید باشد و از آب سرد احتراز باید کرد و کسی که بول در فراش کند، فودنه و خردل و حب الرشاد هر یک سه درم، کندر یک درم بکوبند و به عسل بسرشند ms232 و مثقالی تناول کنند و از فواکه خصوصا خربزه و خیار کدو احتراز کنند و حنجرهآ خروس بسوزانند و بسایند و دانگی یا دو دانگ به آب فاتر بخورند، و کندر و بلوط هر یک ده درم و سعد و خون سیاوشان و قرفه و خولنجان و وج و راسن هر یک پنج درم بکوبند و به عسل بسرشند و قرص سازند و سه درم از آن تناول کنند، و اگر شهدانه را بریان کنند و بکوبند و در عسل بریزند، احیانا خورند، مفید بود.

ذیابطیس: به لغت یونانی دلاب باشد، و آن چنان باشد که دایما تشنه یود و چون آب بیاشامند به اندک زمانی بی تأخیری دفع شود. سیب آن ضعف کمیه ی اتساع مجاری او بود یا حرارت قوی باشد که چذب رطویات از کبه کند و چون ضعیف شود، قوت امساک و حمل آبش تبود، و لایزال جذب کتد، دفع کتده و چون این مرض مزمن شود کبد ضعیف گردد و به دی انجامنه علامت آن، تسنگی و عدم تب و بول رقیق و سفید دایم بی حرقت بود علاج آن، قرص ضینشیر و

و گاه باشد که ذیابطیس به سبب برودت کلیه حادث شود. علامت آن، عدم علامات حرارات بود. اما تشنگی باشد. علاج آن تنقیه بدن باشد به قی و حقنههای نرم و تناول مثرودیطوس و معاجین حاره و تدهین قطن به روغن گرم.

تقطیر بول: حالتی باشد میان عسر و استرسال و سبب آن اگر اختلال بول باشد به اخلاط حاره، علامت آن صفرت بود و حرقت آن، و علامت غلبهآ مراره ms233 بود. علاج آن، شیرهآ تخم خیارین با شیرهآ تخم توزک با نبات تناول کنند با لعاب بنگو و به دانه ده درم، روغن بادام پنج درم، یا شربتی از نبات و عرق بید [مشک] بیاشامند و غذا بنوماش و مغز بادام با کدو یا فروج خورند و مغز تخم کدو و سه تخم و خبازی و خطمی هر یک سه درم، و مغز بادام یک درم، و صمغ عربی و آلو و کتیرا هر یک دو درم بکوبند و سه درم از آن با شیرهآ تخم توزک یا آب خیار کدو تناول کنند.

و اگر این مرض به سبب مرض ماسکه باشد، علامت او آن است که بول اندکاندک آید و او را حرقت و صبغ نباشد. علاج آن، به اطریفل کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و به انجیر و جوز و مویز طایفی تنقل کنند و حبالرشاد وخردل و کندر هر یک پنج درم، مغز جوز ده درم، سعد سه درم، بکوبند و به عسل بسرشند و یک مثقال بخورند. بول الدم: اگر به سبب انتفاخ عرق بود، اندکاندک آید، و اگر به سبب انشقاق عرقی بود بغتتا بسیار آید و خون صرف تازه بود و به سبب ضربه یا تناول ادویهآ حریفه یا سمیه نیز حادث شود. علاج آن، فصد باسلیق کنند و قرص کهربا و گل ارمنی و صمغ عربی هر یک یک مثقال، با شراب سیب تناول کنند، یا بنگو و صمغ عربی و بارتنگ و تخم ریحان هر یک مثقالی بریان کرده به روغن بادام

ورم انثیین اگر ورم حار باشد، دموی یا صفراوی، و علامت آن تب و حمرت لون و التهاب و تشنگی و صفرت قاروره باشد. علاج آن، فسد باسلیق کنند و جلابی از عناب و اجاص هر یک ده عدد، نبات و ترنجبین هر یک ده درم، تناول کنند، و غذا جو [آب] و بنوماش و مغز بادام خورند و آرد جو و عدس و باقلا و آب گشنیز و روباه تربک و کاسنی و طحلب بر ورم نهند و خرقه به سرکه و گلاب تر کنند و بر آن نهند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه کنند و با شراب بنفشه و ترنجبین و مغز خیارشنبر هر یک ده مثقال، و چون مرض منحط شود، بابونه و اکلیل الملک و تخم شبت بکوبند و با سفیدهآ تخم مرغ ضماد کنند. و اگر ورم بلغمی بود علامت آن بیاض قاروره و بیاض لون ورم و رخاوت آن بود. علاج آن، جلابی از رازیانه و بیخ مهک و گلنگبین یا گلقند تناول کنند و

و اگر ورم سوداوی باشد، علامت آن صلابت و کمودت ورم و بیاض قاروره و عدم وجع بود. علاج آن، جلابی از بالنگو و رازیانه و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ افتیمون و حب آن کنند و نخود و شبت و اکلیل الملک و بابونه بکوبند و به آب کرنب ضماد سازند و پیه مرغ و بط و مغز ساق گاو و روغن زیت و مقل با هم بگذارند و در آن بمالند.

عظم و صغر انثیین: گاه باشد که خصیه بزرگ شود نه به واسطهآ ورم و نفخ، بلکه فربه شود، چنانکه پستان بزرگ شوند. علاج آن، به ادویهای کنند که در پستان استعمال نمایند تا بزرگ نشوند، مثل گل ارمنی و سرکه و بزرالبنج و شوکران و خردهآ اسرب و آب گشنیز و خردهآ سنگ آسیا و سنگ استره.

و اگر خصیه کوچک شود، علاج آن مداومت حمام و آب سنگ225 و استعمال ادهان و ادویهآ مسخنه باشد.

اورام قضیب: علاج آن همچون علاج ورم انثیین باشد و آنچه مخصوص به او باشد در ورم حار، عدس و گلنار و ورق گل و پوست انار و روغن گل ضماد سازند و در ورم بارد بابونه و اکلیل الملک و نمام و خطمی و آستهآ خرما و روغن بابونه.

قروح خصیه و قضیب: آنچه شجری باشد، صبر و مرداسنگ و توتیا و شادنه و گلنار و مس سوخته و اقلیمیای شسته به مرهم و ضماد و ذرور به کار دارند؛ و آنچه کهنه باشد، کندر و کاغذ سوخته و پوست چوب سرو سوخته و مر استعمال

حکهآ خصیه و قضیب: به سبب مادهآ حاره باشد که بدان ms236 حوالی ریزد و به واسطهآ عرق نیز باشد. علاج او، آن است که اعضا را به آب گرم بشویند و سفیدهآ تخم مرغ و روغن گل طلا کنند و به فصد اسهال تنقیه کنند. سدهآ مجرای قضیب: اگر به سبب بثره باشد که در مجاری آن حادث شود، علامت آن حرقت و عسر خروج بول، علاج آن فصد باسلیق کنند و شیرهآ تخم توزک با نبات خورند و شیاف و روغن گل در احلیل چکانند.

و اگر به سبب خلطی غلیظ باشد که در مجرای اخلاط غلیظه بیرون آید، علاج آن تناول مدرات باشد.

اعوعاج قضیب: به سبب تشنجی بود که عضلات او را حادث شود، علاج آن ترک ریاضت بود و تناول اغذیهآ جید الکیموس واستعمال نطولات وادهان که در تشنج مستعمل است و از پیه بط و مرغ و مغز ساق گاو و موم و کتیرا و لعاب خطمی و راتینج و روغن بنفشه و موم روغن سازند و در آن میمالند. نقصان باه: اگر به سبب استرخای آلت باشد، علاج آن هر روز جلابی از رازیانه و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند و به حب صبر و ایاره تنقیه کنند و روغن قسط و خیری و زنبق در عضو بمالند و اگر به سبب تقدم استفراغ و تحلیل مفرط بود، هر روز شربتی از نبات و عرق گل و گاوزبان و تودری سرخ و سفید تناول کنند به گوشت بره و کبک و تیهو و هریسه از گوشت بره و بط بخورند و حلوای قند و نشاسته تناول کنند؛ و اگر به نسبب ضعف بدن باشد، علامت آن نحافت بدن و رقت منی بود. علامت آن، شراب سیب و گاوزبان و عرق گل و بید تناول کنند و گوشت بره و مرغ و کبک و قلیهآ کدو و شلغم و پیاز با توابل تناول کنند و حمام معتدل و ریاضت معتدله و ms237 شراب ریحانی مفید بود و ترک جماع و ریاضت قویه کنند.

و اگر به سبب قلت منی باشد، علامت آن نحافت و یبوست بدن و قلت منی بود. علاج آن هریسه از گوشتهای فربه و نارجیل و شکر و قلایا و حلوایی از نشاسته و مغز بادام و فندق و فستق و قبیطا226 از مغز بادام و جوز تناول کنند و معجون لبوب و معجون فلاسفه خورند، و این معجون نیز مفید بود:

صفت آن: سقنقور و نعناع و خصیه الثعلب هر یک سه درم، شقاقل، مغز پنبه دانه، باقلا هر یک هفت درم، گزر، تخم شلغم و ترب و هلیون هر یک پنج درم، تخم پیاز ده درم بکوبند و به عسل بسرشند و دو درم از آن تناول کنند.

و اگر به سبب برودت آلات منی باشد، علامت آن برودت منی باشد در حالت خروج، علاج آن گلقند و گلنگبین و شراب بالنگو و زنجبیل227 مربی و شقاقل مرتی و گزر مرتی تتاول کنند و غذا نخودآب با انیسون و کرویا و زعفران و دارچینی خورند، و این معجون تناول کنند:

صفت آن: لسان العصافیر، تخم گزر، تخم جرجیر، شلغم و تودری سرخ و سفید هر یک پنج درم، فلفل سه درم، شقاقل چهار درم، مغز گنجشک دو درم، بکوبند و به عسل بسرشند و دو درم تا دو مثقال تناول کنند.

و اگر به سبب حرات آلات منی باشد، علامت آن سرعت انزال و غلظ منی بود. علاج آن، شیرهآ تخم توزک و سکنجبین و شراب لیمو و صندل تناول کنند و دوغ گاو شیرین نیز مفید بود و غذا زرشک و لیمو و انار دانه و غوره خورند.

و اگر به سبب رطوبت آلات منی باشد، علامت آن رقت منی و بیاض و غلظ قاروره باشد. علاج آن جلابی از تخم گزر و تخم شلغم هر یک سه درم، گلنگبین سه درم تناول کنند ms238 و غذا قلایای متوابله خورند و فلفل و دارفلفل و زنجبیل هر یک سه درم، بیخ مهک پنج درم، تخم پیاز و هلیون هر یک چهار درم، نخود سفید ده درم، کنجد مقشر هفت درم بکوبند و به عسل بسرشند و مثقالی بخورند

و اگر ضعف باه به سبب آن باشد که مدتی ترک کرده باشند، ادویهآ باهیه تناول کنند و اغذیه مثل شیر و شکر و زردهآ تخم مرغ و ماهی تازه و قلایا و جوز و پیاز و گنگر228 خورند و قضیب را به روغن ناردین بمالند یا فلفل و حلتیث و جندبیدستر هر یک نیم درم، مشک دانگی، مغز پنبه دانه دو درم، بوره نیم مثقال، بکوبند و با روغن بادام تازه بیست درم در هاون بسایند، تا ینک با هم آمیخته شود و در قطن و خاصره بمالند و نظر در تسافد حیوانات مهیج این معنی باشد.

و اگر نعوظ ضعیف بود، این حقنه استعمال کنند، صفت آن: بزرک، حلبه، قرطم نیم کوفته و شلغم پاره پاره کرده، هر یک بیست درم، نخود و کندر نیم کوفته هر یک پانزده درم، شبت و سلق و جرجیر هر یک کفی، تخم پیاز و هلیون هر یک سه درم، انجیر ده عدد، مویز طایفی ده درم بجوشانند و روغن جوز و کنجد و شیر تازه هر یک ده درم بر سر آن کنند و به کار دارند. و ضعف باه به سبب ضعف قلب نیز بود؛ علامت آن: خفقان و لین نبض و قلت حرارت بدن بود. علاج آن: تقویت قلب باشد به شراب حماض و لیمو و صندل و سیب و گلاب و عرق گاوزبان و مفرحات معتدله.

و اگر به سبب ضعف معده باشد، یا کبد، تقویت آن کنند، چنانچه گفته شده است. ms239

و اگر به سبب قلت نفخ باشد، علامت آن سلامت اعضا و کثرت منی و قلت نفخ بود. علاج آن، تناول ادویهآ باهیهآ نفاخه مثل نخود و شلغم و گزر و پیاز و انگور و انجیر و جرجیر و بن و فستق بود و گوشت بزغاله و مرغ آبی و کبک و کبوتر.

و اگر سبب حرارت و یبوست مزاج بود، علامت آن نحافت بدن و صفرت لون و قلت منی و بطوء انزال باشد. علاج آن، هر روز رطلی شیر با ده درم ترنجبین و ده درم شکر بیاشامند و غذا گوشت بز و بزغاله با کدو اسفاناخ خورند و روغن بنفشه و کدو در قضیب و قطن بمالند، و این حقنه229 استعمال کنند:

صفت آن: گوشت بز و پاچهآ بزغاله بیست درم، هلیون و سبوس هر یک ده درم بجوشانند و صافی کنند و روغن گاو و پیه مرغ و بط هر یک ده درم بر سر آن کرده به کار دارند.

سرعت انزال: اگر به سبب ضعف قوهآ ماسکه باشد، به واسطهآ برودت و رطوبت علامات آن کثرت و رقت منی بود و بی ارادت بیرون آید. علاج آن شراب بالنگو و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب با گوشت کبک و کبوتر و کنجشک بخورند و برنج مزعفر با زیره و دارچینی و اطریفل کبیر و معجونات حاره تناول کنند و روغن نرگس و زنبق و بابونه در خصیه و عجان بمالند.

و اگر به سبب حدت منی باشد، علامت آن حدت و لذع منی باشد در حالت خروج. علاج آن، شیرهآ تخم توزک و سکنجبین و شراب حماض و صندل و آب خیار و کدو تناول کنند و از ادویهآ حاره احتراز کنند.

ذرور منی: اگر منی به احتلام و غیر آن بسیار دفع شود، اگر به سبب کثرت آن بود، علامتش خروج منی بسیار بود و بی وقوع و ضعف، علاج آن ms240 فصد باسلیق کنند و تقلیل اغذیه که مولد دم منی باشد و شراب غوره و زرشک و ریباس تناول کند و غذا عدس و سرکه خورند و آب کاهو و گشنیز و عرق گل و بید و روغن بنفشه و کدو با هم بیامیزند و در قطن بمالند. و اگر به سبب ضعف کلیه باشد، علامت آن ضعف کلیه و سوء المزاج کلیه بود. علاج آن شراب به ده مثقال یا گلنار و گل ارمنی هر یک سه درم تناول کنند و

کثرت شهوت: افراط شهوت جماع و قدرت بر کثرت مجامعت و قلت ضعف از آن به سبب کثرت منی و امتلای بدن باشد و این معنی از آن جمله است که اکثر مردم طالب این معنی باشند. اما اگر خواهند که از آن تقلیل کنند اولا فصد باید کرد و هر روز شیرهآ تخم توزک یا سکنجبین و شراب غوره تناول کنند و نقوع فواکه و آب غوره نیز مفید بود و غذا سکباج و لیمو و عدس خورند و کاهو و تخم خیار و ماست و دوغ و عسل مفید بود و قطعهٔ‌ اسرب بر موضع کلیه بستن به خاصیت نافع باشد و کافور و گلاب و صندل بر کلیه طلا کنند و تخم توزک و تخم کاهو و شهدانه و گشنیز و تخم سداب بکوبند و به آب سداب بسرشند و قرص سازند و نه درم از آن با آب ریباس یا انار ترش یا دوغ ms241 تناول کنند. و گاه باشد که به واسطهآ بثره که در اوعیه و مجاری منی حادث شود یا حکه به سبب مادهآ حاره واقع شود و افراطی در شهوت از آن پدید آید. علامت او آن است که هر چند جماع کنند شهوت زیاده شود و بعد از جماع المی احساس کند. علاج آن، شراب عناب و نیلوفر تناول کنند. غذا بنوماش و شیرهآ مغز بادام خورند با غوره و تلیین طبیعت به مطبوخ هلیله یا نقوع فواکه یا شیرخشت و ترنجبین کنند.

و اگر به سبب کثرت نفخ باشد، علامت آن شدت نعوظ و تقدم تناول منفخات بود. علاج آن تناول ادویه باشد که کاسر نفخ است، مثل تخم220 سداب و پنجنگشت و انیسون و غذا زیرباج خورند و از بقول و فواکه احتراز نمایند.

غذیوط231: آن باشد که در حالت جماع غایط کنند در آن به سبب استرخای عصبات و تحلیل روح بود و بیشتر کسانی را حادث شود که شعف عظیم به جماع دارند و لذتی مفرط از آن یابند. علاج او آن است که پیش از جماع خود را خالی کنند و تا غایط نکنند، به جماع مشغول نشوند، و گلنار و گل ارمنی و اقاقیا و دانهآ مورد هر یک سه درم، صندل سفید نیم222 درم، صمغ عربی و کندر هر یک دو درم بکوبند و به آب سیب بسرشند قرص سازند و یک مثقال از آن با شراب سیب یا به تناول کنند و گلنار و رامک و اقاقیا و گل ارمنی بکوبند و به آب مورد بسرشند و شیاف سازند و بردارند.

فتق: عبارت از آن باشد که به واسطهآ انشقاق غشا یا صفا یا اتساع مجرایین که از بالای انثیین است، جسمی نفوذ کند و به کیس انثیین فرود آید تا در عانه محتبس شود و این جرم نافذ اگر در امعا یا ترب باشد آن را قلیهآ الامعاء گویند، ms242 و آن به تدریج حادث شود و بازگشتن آن به زحمت باشد و به آن قرقره بود و ثرب را قرقره نباشد، علاج او آن است که به پشت باز خسبند و دست برآن نهند تا بر گردد یا در آب گرم نشیند و مصطکی و انزروت و کندر و جوز سرو و ورق گز و اقاقیا و گلنار و مر و صبر و ابهل و حضض وصمغ آلو و کزمازج و عزی السمک و انزروت و کندر و پوست انار و ورق گل و مازو و شبت و مقل، مجموع یا بعضی بکوبند و به آب مرود بسرشند و بر موضع ضماد کنند و ببندند و سه روز تا هفت روز نگشایند و جوارش کمونی و جوارش کندر تناول کنند و غذا قلایای متوابله و مسخنه خورند و از حموضات و لبنات و بقولات و جماع و دویدن و حرکت عنیفه و امتلا اجتناب نمایند.

و اگر رطوبت مایی نازل شده باشد، آن را ادره و قرو گویند. علامت او آن است که انثیین املس و براق و ثقیل بود و بزرگ شود و بول اندکاندک آید و این نوع

و اگر به سبب ریح باشد، علامت آن قراقر بود و چون دست بر آن نهند به روده باز گردد، و علاج آن هر روز جلابی از تخم کرفس و رازیانه و انیسون و گلنگبین تناول کنند و گوشت کبک و تیهو و کبوتر صحرایی و گنجشک با زیره و دارچینی خورند و جوارش کمونی سجزینا تناول کنند، و این سفوف نیز مفید بود:

صفت آن: تخم سداب و گرز و کرویا و رازیانه و انیسون هر یک سه درم، زیره چهار درم، تخم پنجنگشت دو درم بکوبند و سه درم از آن تناول کنند، تخم سداب و پودنه و وج و مرزنجوش و برنجاسف و شیح و ترمس ضماد سازند و روغن زنبق و قسط و ناردین و شبت و بابونه و خیری میمالند و از اشیای نفاخه احتراز کنند و موضع را ببندند و اگر ماده غلیظ بریزد و خصیه بزرگ و غلیظ گردد، آن را قرح لحمی گویند. علاج آن همچو علاج ورم صلب است.224

اورام رحم به سبب ضربه یا احتباس طمث یا نفاق یا عسر ولادت یا کثرت مجامعت حاصل شود و علامت آن ورم خارجی و ضربان و تشنگی و تلخی دهن و سیاهی زبان واختلاط عقل وهذیان و وجع قطن و سرعت تواتر نبض و عسر بول و احتباس براز بود. علاج آن فصد باسلیق کنند و شراب بنفشه و عناب یا ترنجبین تناول کنند و غذا جو آب با شیرهآ خسشخاش یا بنوماش یا مغز بادام خورند و ناف ms244 و زهار را با آرد جو و باقلا و عدس و خطمی و بنفشه هر یک سه درم و کافور دانگی با آب گشنیز و روباه تربک طلا کنند و رحم را اگر ممکن باشد به لعاب بنگو و به دانه و روغن بنفشه و کدو و آب روباه تربک حقنه کنند و بابونه و خطمی و توزک و اکلیل الملک و روباه تربک بجوشانند، در آن نشینند و بر عانه و قطن بریزند تا ماده به تحلیل رود.

پس اگر اعراض لازمه و جمع اشتداد کنند، دلیل آن باشد که ماده جمع میشود، آن گاه استعمال منضجات باید و چون منفجر شود شیرهآ سه تخم و شیرهآ تخم توزک با نبات تناول کنند و شکم را به لعاب بزرک و عسل حقنه کنند.

و اگر ورم صلب یا سواوی باشد، علامتش ثقل و صلابت عانه بود. علاج آن هر روز جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گاوزبان و بالنگو و نبات یا گلقند تناول کنند و بعد از نضج تنقیه کنند به مطبوخ افتیمون یا حب آن و عانه و قطن را به روغن قسط وزنبق و شبت خروع بمالند و پیه بز و بط و مغز ساق گاو به روغن یاسمین و خیری هم بیامیزند و بمالند و مرهم باسلیقون یا داخلیون و روغن گل سرخ بگذارند و در رحم چکانند. سرطان رحم: اگر بعد از اورام حار حادث شود، به واسطهآ آن که به کلی پاک نشده باشد، علامت آن ضربان و وجع و صلابت بود و باشد که از آن رطوبت225

قروح رحم: علامت آن وجع شدید ضربان و خروج دم بود، و باشد که با آن تب و تشنگی باشد. علاج آن فصد باسلیق کنند و شراب بنفشه و عناب تناول کنند و غذا بنوماش یا مغز بادام و اسفاناخ خورند و پوست انار و جوز226 سرو و شب یمانی و ورق گل بکوبند و به آب مورد بسرشند و استعمال کنند.

و اگر آنچه از رحم بیرون آمده سیاه و با نتن بود، جلابی از تخم کاسنی و عناب و پرسیاوشان و نبات تناول کنند و غذا بنوماش و نخود با مغز بادام خورند و شیرهآ جو چهل درم و روغن سوسن و عسل هر یک ده درم، مرهم باسلیقون نیم درم با هم بیامیزند و رحم را از آن حقنه کنند و با ماءالعسل و آرد و حلبه و عدس و کرسنه استعمال کنند.

و اگر آنچه که بیرون آید سفید و بینتن بود، شراب بنفشه و ترنجبین تناول کنند و ورق گل سرخ و بنفشه هر یک ده درم بجوشانند و نیم درم مرهم باسلیقون در آن حل کرده، رحم را حقنه کنند.

و اگر آنچه مستفرغ شود، شبیه به غسالهآ لحم بود، شراب سیب و به یا گلاب ms246 تناول کنند و غذا سماق با انار دانه خورند و آرد برنج و عدس پوست انار و گلنار و کزمازج و جفت بلوط و دانهآ مرود با هم بسایند و با روغن گل استعمال کنند.

و اگر مده از رحم به مثانه ریزد، شراب بنفشه و شراب خشخاش یا شیرهآ سه تخم تناول کنند و اگر به امعا مستقیم ریزد و سفوف انار دانه با شراب به تناول کنند و اگر وجع رحم بغایت باشد، مرداسنگ با آب کاسنی بسایند و با روغن گل به فرزجه استعمال کنند و یا افیون و زعفران و شیر دختران به کار دارند.

شقاق رحم: به سبب یبوست مفرط باشد که در حالت ولادت حادث شود یا به سبب شدت وجع طلق باشد. علامت او آن است که در حالت مجامعت حشفه به خون ملوث شود. علاج آن شراب بنفشه و خشخاش تناول کنند و غذا بنوماش و شیرهآ مغز بادام خورند و پیه بط و مغز ساق گاو و هر یک پنج درم و روغن بنفشه ده درم زفت و موم هر یک سه درم مرهم سازند و استعمال کنند یا زفت و علک البطم و روغن سوسن بگذارند و بردارند.

بواسیر رحم: از خلطی سوداوی حادث شود و آن را به حس المس یا] بصر دریابند و از آن رطوبتی شبیه به دود بیرون آید. علاج آن تنقیه بدن باشد از سودا و تدهین به روغن نرگس و سوسن و از عروق و مرداسنگ و اقلیمیای فضه و روغن بزرک و موم مرهم سازند و استعمال کنند، و اگر به نشود قطع باید کرد.

حکهآ رحم: عبارت از آن است که زن از جماع سیر نشود و هر چند که مجامت کنند شوق زیاده شود؛ سبب آن خلطی حاد بورقی باشد که به آن موضع ریزد و موجب این حالت شود. علاج آن آب انارین یا تمر هندی یا نبات تناول کنند ms247 و غذا غوره یا سماق یا انار خورند و دوغ گاو نیز مناسب بود و تنقیه بدن به مطبوخ هلیلهآ ازرد] یا به مطبوخ فواکه کنند و تخم پنجنگشت و تخم کاهو و خشخاش و گشنیز سه درم بکوبند و نه درم از آن به آب انار ترش یا آب سیب و به ترش تناول کنند.

نفخ237 رحم: به سبب سوء المزاج بارد باشد که رحم را حادث شود و غذایی که به او رسد هضم نتواند و موجب نفخ شود. علامت آن ورم عانه و صلابت و وجع و تمدد بود. علاج آن، جلابی از تخم کرفس و رازیانه و انیسون و گلقند تناول کنند یا جوارش کمونی مثقالی یا سجزینا228 نیم مثقال به آب نانخواه بخورند و زیره و بوره و مقل هر یک سه درم، انجیر ده عدد بکوبند یا شیر بز بر عانه طلا کنند و روغن شبت و بابونه و برنجاسف و افسنتین و اکلیل الملک و مرزنجوش و شیح و سداب بجوشانند و در آن نشینند.

احتباس طمث: اگر به سبب ورم باشد، علامتش گفته شد؛ و اگر به سبب قلت دم باشد، علامت آن ثقل239 بدن و صفرت لون و تقدم استفراغ بسیار و تعب به افراط بود. علاج آن تقویت قلب و معده کنند به ربوبات و مفرحات و اغذیهآ کثیر الغذا خورند و ترک ریاضت کنند.

و اگر به سبب غلظ دم باشد یا غلظی غلیظ یا برودتی که مجاری عروق را تنگ گرداند، علامت آن بیاض لون و بطوء نبض وغلظ قاروره و ثقل نوم باشد. علاج آن جلابی از تخم کرفس و رازیانه و انیسون و گلقند تناول کنند یا پرسیاوشان و مشک طرامشیع هر یک سه درم و نبات ده درم و برنجاسف و تخم کرفس و کرنب و رازیانه و اکلیل الملک و شبت وابهل و سداب بجوشانند و در آن نشینند و بسباسه و ms248 سنبل و قرنفل و قاقله و قسط و جوزبوا و دارچینی و فقاح اذخر و بلغور سازند و در آب بجوشانند، چنانچه آب نیست شود. پس در کیسه کنند و گرم بر ناف و عانه نهند و بکوبند و با سرکه طلا کنند و مشک طرامشیع و قسط و زراوند و اسارون و حماما و حرمل و جعده در روغن زنبق و خیری بگدازند. ادویه را به آن بیامیزند و به صوف پاره بردارند.

و اگر احتباس طمث به واسطهآ فربهی بود که مجاری را تنگ گرداند، فصد صافن کنند و استعمال سکنجبین انمایند] و سکباج تناول کنند.

کثرت طمث: اگر به سبب کثرت دم و امتلای عروق بود، علامت آن سمن و امتلای بدن باشد و از کثرت سیلان طمث ضعف و خفقان و صفرت لون حادث شود. تدبیر او آن است که حبس نکنند، الا وقتی که موجب ضعف باشد. علاج آن فصد باسلیق کنند یا صافن و محجمه به زیر پستان نهند و هر بامداد قرص کهربا یک مثقال، گل ارمنی با ده مثقال، رب به تناول کنند با صمغ عربی و بارتنگ و تخم شاهسفرم هر یک مثقالی، گلنار و گل ارمنی هر یک نیم مثقال، به روغن گل چرب فرو برند و غذا سماق یا انار دانه خورند و اقاقیا و کندر و دم الاخوین و کزمازج و مر و رامک و کاغذ سوخته متساوی بکوبند و به آب مورد بسرشند و به صوف پاره بردارند.

و اگر به سبب رقت و حدت دم باشد، علامت آن تشنگی و صفرت لون و لهیب وضیق النفس و سرعت خروج آن باشد. علاج آن یک مثقال صمغ عربی و یک مثقال گل ارمنی با شراب سیب تناول کنند یا قرص کهربا و صمغ عربی هر یک مثقالی با شیرهآ تخم توزک بریان کرده تناول کنند.

اگر به سبب انتفاخ و انشقاق عرقی باشد، علامت او، ms249 آن باشد که خون بسیار آید و به آن اندک وجعی بود. علاج آن قرص گلنار و گل ارمنی و صمغ عربی بریان کرده با رب به تناول کنند و کندر و صبر و انزروت هر یک سه درم خون سیاوشان و گل ارمنی بکوبند و به آب مورد بسرشند و بردارند یا مازو و شاخ گاو کوهی و پوست بیضه و کاغذ و آستهآ خرما و شادنج و لک مجموع سوخته با کهربا و اقاقیا و دم الاخوین و گل ارمنی بسایند و به آب لسان الحمل بسرشند و بردارند.

و اگر به سبب غلبهٔ‌ رطوبت بود که قوت ماسکه را ضعیف کند، علامت آن کثرت بزاق و قلت عطش و بیاض لون و کسل و تهبج روی و جفن بود. علاج آن جلابی از بیخ مهک و بالنگو و رازیانه و نبات تناول کنند و غذا نخودآب یا کبک و

و اگر به سبب غلبهآ سودا بود که به واسطهآ آن عروق گشاده گردد، علامت آن نجات بدن و خشکی دهن و زبان و غلظ و سودا و دم بود. علاج آن، شراب بالنگو و شراب گاوزبان به آب گرم بیاشامند یا جلابی از بالنگو و بیخ مهک و گاوزبان و نبات تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ مغز بادام خورند و بعد از نضج اسهال سودا به مطبوخ افتیمون و معجون نجاح کنند. بعد از تنقیه استعمال جالسات کنند.

سیلان رطوبت از رحم: این علت اکثر به واسطهآ ضعف قوت غاذیهآ رحم بود. علامت آن، ضعف باشد و آن رطوبت به نوبت ms250 آید. علاج آن، شراب صندل و لیمو و سیب و به تناول کنند و قلایای متوابله و مرغ ابریان] کرده خورند و معجون و جوارشهای گرم تناول کنند.

اگر به سبب فضلاتی باشد که در او جمع شود، استدلال به لون آن کنند یا آنکه پنبه نو به آن ملوث کنند و در آفتاب نهند تا خشک شود و معلوم گردد که کدام خلط غالب است. اگر دم241 غالب باشد، علامت آن حمرت لون و حرارت و تشنگی و خلط و قاروره باشد. علاج آن فصد صافن یا باسلیق کنند و قرصهای حابسه تناول کنند و خرنوب و مازوی سوخته بکوبند و آب مورد آمیخته بردارند؛ و اگر صفرا غالب بود، علامت آن، مستفرغ را شدت تشنگی بوده باشد که به آن نتنی نیز بود. علاج آن انارین با شکر و ترنجبین خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ هلیله و فواکه کنند و بعد از آن حابسات استعمال کنند؛ و اگر سودا غالب

عقر و عسر حبلی: 242 زنی که آبستن نشود، اگر سبب برودتی باشد که موجب تکائف فوهات عروق رحم باشد، به واسطهآ آن منی زیر رحم داخل ms251 نشود و منجمد گردد و آن را استعداد قبول صورت نباشد. علامت آن قلت و رقت و عدم طبع دم طمث بود و دیر دیر آید و لون صاحبش سفید بود و نبض او صلب باشد. علاج آن هر روز جلابی از رازیانه و بالنگو تناول کنند و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و حب صبر کنند. بعد از تنقیه تریاق اربعه و فاروق و مثرودیطوس و معجونات و جوارشات گرم تناول کنند و قلایای متوابله و اطعمه که در آن توابل باشد خورند و روغن زنبق و قسط و ناردین بر قطن وعانه بمالند و استعمال فرزجات کنند.

فرزجه: عود زعفران، شب یمانی، سماق هر یک دو درم، بکوبند و به عسل بیامیزند، بعد از ظهر به صوف پاره بردارند و چند روز متوالی انفخهآ خرگوش و زهرهآ ماهی و گرگ و شیر خرگوش و سرگین با عسل بکوبند و به عسل بیامیزد و بردارند و بعد از استعمال فرزجه اگر اتفاق مجامعت نمایند آبستن گردد.

و اگر عقر به سبب سوء المزاج باشد که منی را بسوزاند، رحم را خشک گرداند، علامت آن نحافت بدن و لون و غلظ و سودای حیض بود و بسیاری موی زهار.

اگر به سبب یبوست مفرط باشد، علامت آن هزال بدن و قلت منی و یبوست فرج باشد. علاج آن شراب بنفشه و خشخاش و عرق گل و بید و بنگو و بارتنگ تناول کنند و غذا آب گوشت و بزغاله و ماهی تازه خورند و استحمام معتدل و تدهین به روغن بنفشه و کدو کنند.

و اگر به سبب رطوبتی باشد که موجب ازلاق ms252 منی باشد، علامت آن سیلان رطوبت رحم بود. علاج آن جلابی از بالنگو، رازیانه، گلقند تناول کنند، غذا نخودآب خورند و تنقیه بدن کنند به قی و اسهال، بعد از تنقیه، سعد و کندر هر یک بیست درم بجوشانند و هر روز به ده درم از آن رحم را حقنه کنند، و میبه243آ یابسه و ساذج هندی و زعفران بسایند و با روغن ناردین بردارند و مشک و سنبل و خصیه الثعلب ونشارهآ عاج و بول فییل نیز مفید بود. چون مجامعت کنند باید که به اندک زمانی به همان هیأت بماند تا منی در رحم قرار گیرد و چون جدا شوند زن رانها بر هم فشارد؛ و زنی که بغایت فربه بود، بر هیأت راکع به او مجامعت کنند تا آبستن شود. علامت منی که مولد بود، آن است که سفید و لزج و براق بود و مگس بر آن نشیند و بوی آن چون بوی طلع و یاسمین بود.

حبلی، آن است که بعد از جماع بیرون نیاید و زن میان ناف و فرج وجعی احساس کند و از جماع متنفر بود و از جماع الم یابد و انزالش نشود و حیضش منقطع گردد و غثیان و کرب و کسل و ثقل بدن و صدع و دوار و خفقان و تاریکی چشم و شهوت فاسد و عارض شود. اگر خواهند که او را تجربه کنند، عسل یا آب

کثرت اسقاط: اگر زنی آبستن شود، اما نگاه نتواند داشت و سقوط شود، آن اگر به سبب عوارض خارجی بود، مثل حرکات عنیفه و ضربه و ms253 سقطه، از آن محترز باید بود؛ و اگر به سبب اسباب داخلی بود، اگر رطوبتی باشد که ارخای فم رحم کند، علامت آن سیلان رطوبت بود از رحم و تهبج روی. 244 علاج آر شراب بالنگو و ماء الاصول و بزوری تناول کنند و قلایای متوابله و برنج و مزعفر با دارچینی خورند و به قی عادت کنند. اگر حاجت باشد به حبها و ایارهها تنقیه کنند و دواء المسک و سجزینا تناول کنند و زرنباد و درونج هر یک دو درم، و لؤلؤ و کهربا و عود هر یک سه درم، اشنه و سنبل نیم درم بکوبند و به عسل بسرشند و مثقالی از آن تناول کنند و جندبیدستر نیم درم و تخم کرفس و رازیانه و انیسون و صعتر و نانخواه و انجدان و خولنجان هر یک درمی و متقالی از آن بخورند و رحم را غالیه و خلوق و روغن زنبق حقنه کنند. و اگر اسقاط به سبب ریحی غلیظ بود، در رحم علامت آن انتفاخ عانه و زیر ناف و قراقر و نفخ معده سوء هضم و تأذی از اطعمهآ نفاخه بود، علاج آن جلابی از رازیانه و انیسون و تخم کرفس و گلنگبین تناول کنند با ماءالاصول و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و کبک و تیهو خورند و جندبیدستر و زرنباد و درونج و حلتیث و مازو و طباشیر هر یک درمی، و زنجبیل ده درم و مشک دانگی بکوبند و با عسل بیامیزد و مثقال تناول کنند و قطن و عانه و قبل به روغن خیری و زنبق و ناردین چرب کنند و شکر و نارجیل خورند.

عسر ولادت: به سبب فربهی زن و صغر رحم وضیق مسلک و ضعف قوت دافعه بود. علاج آن جلابی از مشک طرامشیع و پرسیاوشان و نبات کنند و شکم و پشت به روغن بنفشه و پیه بط و مرغ و مغز ساق گاو چرب کنند و بابونه و شبت و مرزنجوش و اکلیل الملک و نمام و ورق کرنب و سلق و بزرک بجوشانند و در آن نشینند و به جندبیدستر و کندش و شونیز عطسه آرند، چون عطسه خواهد آمد، بینی و دهن بگیرند تا قوت مدد دهد و جنین بیرون آید و سم اسب و استر و خر دود کنند، و اگر سر ماهی بسوزانند و دود کنند مفید بود.

و اگر به سبب فربهی باشد، رحم و ناف و تهیگاه و پشت به روغن بنفشه و پیه بط و مرغ و مغز ساق گاو چرب کنند. و اگر به سبب هوای سرد یا برودتی بود که موجب تکاثیف245 فم رحم گردد، به حمام گرم بروند و در آب سبک نشانند. و اگر به سبب حرارت بود به روغن بنفشه و صندلین و گلاب، شکم و پشت را بمالند و آب انارین با ترنجبین بیاشامند و اگر مغناطیس در دست چپ گیرند با بسد بر ران راست بندند به آسانی بزاید؛ و گویند که اگر چهار مثقال خیارشنبر بجوشانند مفید بود. احتباس مشمیه و جنین میت: اگر بچه در شکم بمیرد یا مشیمه بماند سعی کنند بیرون آید تا موجب هلاک حامله نگردد؛ و علامت موت جنین آن است که حرکت او محسوس نشود و اطراف حامله سرد شود و نفس او متواتر بود.

رجا: علتی بود شبیه به حمل، که از احتباس حادث شود. علامت آن سقوط اشتها و تغیر لون و احساس حرکتی در شکم و احساس حرکت خاصه که دست بر او نهند و لحمی در شکم کند به سبب انصباب ماده یا ریاح غلیظ یا رومی صلب و فرق میان آن و حمل به آن کنند که پیش از وقت حرکت جنین در شکم کند به سبب انصباب ماده یا ریاح غلیظ یا ورمی صلب؛ و فرق میان آن و حمل به آن کنند که پیش از وقت حرکت جنین محسوس شود و شکم سخت باشد و به آن سوء هضم و قراقر بود و به استسقای طبلی نیز مشتبه شود و فرق به آن کنند که و سوء خلق و خبث نفس باشد و ms256 علامات استسقا نباشد. علاج آن هر روز جلابی از رازیانه و تخم کاسنی و تخم کشوث و انیسون و گلقند تناول کنند و معجون کرکم و تریاق اربعه و به ماء الاصول مداومت نمایند و سفوف تخم کرفس ده ورم، زیره در سرکه خیسانیده دو درم، نانخواه و زنجبیل و انیسون هر یک چهار درم،

اختناق رحم: علتی بود شبیه به صرع و غشی و مبدأ آن از رحم باشد، به سبب آن که منی در اوعیهآ خویش مجتمع شود و به کیفیت ردیه مستحیل گردد و بخارات متصاعد شود به قلب و دماغ رسد و موجب صرع وغشی شود و این علت به دو نوبت باشد و اکثر زنان را حادث شود یا به سبب احتباس و تعفن آن حادث شود، علامت آن صفرت لون و اختلاط عقل و کسل و خفقان و ضعف ساقین و صغر و تفاوت نبض باشد و علیل246 احساس بخاری کند که از عانه مرتفع شود و غشی حادث گردد؛ و فرق میان آن و صرع آن است چون افاقت شود، از حالتی که به او واقع شود، همه را خبر دهد و عقل ساقط نشده باشد و لعاب و زبد از دهن روان نشود به خلاف صرع. علاج آن در وقت حدوث دلک قدمین و بستن ساقین و گرفتن منخرین، گلاب به روی او زنند و صیحه در گوش او کنند و چون افاقت نشود اشیای طیبه از او دور دارند و چیزهای منتن مثل نفط و کندش و قند و جندبیدستر و سیر و پیاز بویانند و عنبر و مشک با روغن یاسمین بیامیزند و فرج را به آن بیالایند و هر روز جلابی و گلقند تناول کنند، غذا نخودآب با شیره خسکدانه خورند و طبیعت را ms257 به سنا و شکر نرم دارند و چون نضج ظاهر شود، ایارهآ فیقرا و تربد و صبر سقوطری از هریک یک درم، حب النیل و غاریقون و انیسون هر یک نیم درم، تخم حنظل و مقل و مصطکی کوفته و بیخته به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و فرو برند و به ایارهها و حبها تنقیه کنند. بعد از تنقیه مثرودیطوس و شراب افسنتین تناول کنند و از بقول و فواکه و اطعمهآ بارده احتراز کنند و بوره و زیره بکوبند و به عسل آمیخته به صوف بردارند و بابونه و شبت واکلیل و مرزنجوش و برنجاسف وخسک وشیح و ورق الغار بجوشانند و در آن نشینند و ناف را به روغن تدهین کنند.

و اگر به سبب عدم مجامعت باشد، مجامعت باید کرد؛ و اگر به سبب احتباس باشد، فصد باسلیق یا صافن کنند و در ادرار حیض سعی نمایند و تخم کرفس و رازیانه و انیسون هر یک سه درم و تخم نمام و بزرگ هر یک دو درم بجوشانند و به روغن بابونه و شبت هر یک پنج درم بیامیزند و رحم را به آن حقنه کنند، اگر بکر باشد به غیر از تزویج تصرفی دیگر نکنند. زیادتی بود که در افواه عروق مقعد حادث شود، و آن به سبب ضعف است یا مشابه ثولول بود، آن را ثولولی گویند، یا شبیه به انگور سرخ آن را عنبی گویند، یا مانند توت سیاه بود آن را توثی گویند. مجموع آن یا داخل به شرح بود، یا خارج، و از آن خون روان باشد و شاید که از آن خون روان نباشد. علاج مجموع فصد باسلیق و صافن باشد؛ و اگر خون را از بواسیر نباید مفتحات مثل بخور مریم و زهرهآ گاو و آب پیاز و قنیه247 و مقل و روغن آستهآ زردآلو استعمال کنند تا خون بیاید و وجع ساکن شود و تلیین ms258 طبیعت به مطبوخ هلیله کنند.

و اگر سیلان دم و لین طبیعت باشد با آن، [آن] را حبس نباید کرد، مگر وقتی که ضعف آرد؛ و اگر ضعف آرد قرص کهربا و رب سیب تناول کنند؛ و غذا سماق یا انار یا مرغ و کبک خورند و بسد و کهربا و صدف سوخته و گل ارمنی هر یک دو درم، هلیلهآ سیاه و آمله هر یک پنج درم، تخم گندنا سه درم بکوبند و دو درم مقل به آب گندنا ناشسته حل کنند و ادویه به آن بسرشند و حب سازند و سه درم بخورند و طراثیث، گلنار، جفت بلوط، هلیلهآ سیاه، [بلیله]، آمله هر یک پنج درم، دانهآ مورد دو درم بکوبند و مقل پنج درم به آب ورق سرد حل کنند و ادویه به آن بسرشند و دو درم از آن تناول کنند و اطریفل صغیر و مقل مفید بود.

و اگر وجع بهغایت باشد، اکیل و بنفشه و خطمی و خبازی و تخم شبت بکوبند و به روغن گل بسرشند و بر موضع نهند یا روق کربن بجوشانند تا مهرا شود و با روغن گل و سفیدهآ تخم مرغ و طسوجی افیون هم بسایند تا همچون مرهمی شود استعمال کنند. اگر خواهند که خشک شود، پوست انار و جفت بلوط و جوز سرو و کندر کوفته مجموع یک شبانه روز به آب انگور بجوشانند و در هاون بسایند و بر موضع نهند، و مقل و کندر و راتیانج و حرمل و بیخ کبر تبخیر کنند و اگر بورق و بادنجان و مر و تخم حنظل و پوست انار و مازو و مقل و پیاز دود کنند، بهترین علاج بواسیر آن است که قطع کنند یا داروی حاد مثل فلدفیون و دیگ بر دیگ نهند تا منقطع شود و بعد از آن پیه بط و مرغابی و مغز ساق گاو و کوهان شسته و روغن بنفشه ms259 و کتیرا و خطمی کوفته آمیخته مرهم سازند و استعمال کنند.

اورام مقعد: اگر ورمی حار غیر بواسیر را حادث شود، علامت آن تب دایم و حرقت موضع وجع شدید بود. علاج آن فصد صافن کنند و عناب اجاص ونبات جلاب سازند و غذا بنوماش یا شیرهآ مغز بادام خورند و بنفشه و خطمی و خیارشنبر و روباه تربک بجوشانند و صافی کنند و با روغن گل و بنفشه بیامیزند و استعمال کنند یا سفیده تخم مرغ و روغن گل و طسوجی و افیون با هم بیامیزند و به کار برند، یا اسفیداج پنج درم، کندر درمی و نیم، اقلیمیای فضه دو درم بسایند و با روغن گل و موم مرهم سازند و استعمال کنند، و اگر موم248 نبود مرهم داخلیون نهند.

ناصور: قرحهآ خبیثه باشد که در طرف معای مستقیم حادث شود، از آن صدید آید، و اگر غیر نافذ باشد، بیفشارند تا آنچه در او باشد بیاید، و دمالاخوین و سرمه و شب یمانی و گلنار هر یک چهار درم، صبر و کندر و انزروت هر یک سه درم، زنجار نیم دانگ، به روغن بنفشه مرهم سازند و به کار برند، و اگر نافذ بود قطع باید کرد با آهن یا داروهای تیز و بعد از آن استعمال مرهمهای ملحمه کنند.

شقاق مقعد: به سبب یبوستی مفرط یا گذشتن ثفل یابس بود. علاج آن شراب بنفشه و ترنجبین به آب گرم بیاشامند و غذا بنوماش یا کدو و اسفاناخ خورند و طبیعت را نرم دارند و مرهم شادنه و مرهم مقل استعمال کنند یا پیه بط و مرغ و بز مغز ساق گاو با روغن بنفشه بیامیزند و به کار دارند و با زردهآ تخم مرغ و مقل در روغن آستهآ زردآلود و کوهان شتر و شمع به هم سازند و از آب سرد و حموضات احتراز کنند؛ و اگر با شقاق وجع التهاب باشد، اسفیداج ms260 رصاص یک درم و کافور دانگی با سفیدهآ تخم مرغ بزنند و طلا کنند، یا آب روباه تربک و کاسنی و توزک و خطمی خبازی بگیرند و با موم و کتیرا و روغن بنفشه مرهم سازند و بنهند، اگر از آن خون بسیار آید، حابسات دم به کار برند. استرخای مقعد: آن است که ریح و غایط بیاراده بیرون آید و حدوث آن اگر به سبب قطع یا هتک بواسیر بود، علاج پذیر نباشد، و اگر به سبب استرخای عصب بود به واسطهآ برودت، علاج آن جلابی از بالنگو و رازیانه و نبات تناول کنند، و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و قطن به روغن قسط و زنبق بمالند و شاهسفرم و ورق غار و تخم ترب یا سنبل و قسط و مر و جوز و پوست انار و خطمی و اذخر بجوشانند و در آن نشینند.

بزور مقعد: اگر مقعد به سبب استرخای شرج بیرون آید، علامت آن است که چون دست بر آن نهند باز گردد، و علاج آن است که جوز سرو و اقاقیا و جفت بلوط و مازو بجوشانند و در آن نشینند و مقعد را به آب مورد و آب لسان الحمل آلوده کنند و روغن قسط در آن بمالند و اسفیداج و مقل و مورد و زیره و اذخر و کندر بر آن افشانند و جوز سرو و اقاقیا مازو و قشور کندر و صدف سوخته کوبند و بر آن فشانند و یا روغن گل در آن بمالند و اسفیداج و گلنار و مازو و سرمه و بلوط و مورد کوفته بر آن بیفشارند و غذا سماق خورند و از لبنیات و حمام احتراز نمایند؛ و اگر به سبب ورم باشد، علاج آن گفته شد.

از آن جمله حدبه، اگر فقرهای از فقرات پشت از موضع خویش بیرون آید، اگر به خارج مایل شود آن را حدبه گویند و اگر به ms261 داخل آن را تقطع، و اگر به جانی مایل شود التوا گویند، و سبب آن اگر ورمی باشد که در عضلات فقرات حادث شود به واسطهآ ضعف، فقره را از موضع خود زایل کند، علامت آن تب دایم و وجع شدید و ثقل پشت و تشنگی و قارورهٔ‌ ناری و نبش عظیم بود. علاج آن فصد باسلیق کنند و جلابی از عناب و روباه تربک و ترنجبین و نبات تناول کنند و غذا کشکاب خورند و تلیین طبیعت کنند، به این مطبوخ:

صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه و نیلوفر و کاسنی و بیخ مهک هر یک سه درم، روباه تربک پنج درم، تربد خراشیده نیم کوفته یک درم، خیارشنبر و ترنجبین هر یک پانزده درم، و چون وجع ساکن شود ورم زایل گردد، کنجد بیست درم، ورق مرزنجوش پنج درم بکوبند و بر موضع نهند یا مقل ده درم به آر گرم حل کنند و پیه بط و مرغ و مغز ساق گاو هر یک سی درم بگدازند و با ه بیامیزند و استعمال کنند و فقرات به روغن قسط و ناردین بمالند.

ریاح افرسه249: همین علت باشد که به سبب ریح غلیظ حادث شود. علامت او، آن است که به او تب و تشنگی نباشد و بعد از آن وجع شدید به پشت پیدا شود. علاج آن هر روز جلابی از انیسون رازیانه و بیخ مهک و گلنگبین تناول کنند. غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و زیرهآ رازیانه و دارچینی خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ سورنجان و این حب کنند:

صفت آن: تربد نیم درم، حب النیل، غاریقون، انیسون هر یک نیم درم، مقل، مصطکی دانگی، بکوبند و به آب کرفس بسرشند و حب سازند.

صفت ماءالاصول: بیخ رازیانه، بیخ مهک هر یک بیست درم، بیخ کبر و کرفس و غافث هر یک ده درم، تخم کرفس و رازیانه و شبت و انیسون هر یک ms262 پتج درم، در چهار رطل آب بجوشانند تا به نیمی آید، صافی کنند و با عسل به قوام آرند و به ده درم از آن مداومت نمایند و شبت و مرزنجوش و نمام و بابونه و اکلیل الملک و خروع بجوشانند و در حمام بر پشت ریزند و روغن خروع بر پشت مالند و نارجیل چهار درم و خسکدانه ده درم بجوشانند و به روغن شعیره25 بر آن ریزند، چنانچه آب رود و قسط و کبر و سنبل و مر و کرنب و سلیخه متساوی بکوبند و با خل خمر طلا کند.

وجع ظهر: درد پشت، اگر از کثرت بلغم و برودت بود، علامت بیاض لون قاروره و بطوء نبض و علامت غلبهآ بلغم بود و بعد از خواب و امتلا از تناول فواکه و بقول بارده اشتداد کنند و در گرسنگی و ریاضت ساکن شود، و علاج آن هر روز جلابی از انیسون و بیخ مهک و گلنگبین تناول کنند. غذا نخودآب با شیره خسکدانه خورند و بعد از نضج به مطبوخ سورنجان و حب آن و حب صبر تنقیه کنند و به قی عادت کند و از تناول فواکه و امتلای شب و جماع احتراز نمایند و روغن قسط و خیری و بابونه در پشت بمالند و احیانا پخته شود تناول کنند. و اگر وجع به سبب تعب و کثرت مجامعت بود، منع سبب کنند و استعمال مرقه و حمام مفید بود و تدهین به روغن بنفشه و نرگس فرمایند.

و اگر به سبب امراض کلیه بود، علامات و معالجات آن گفته شد.

و گاه باشد که درد پشت به سبب امتلای عروق بود. علامت آن حمرت لون و پشت و حرارت و ثقل آن و وجع و تشنگی بود. علاج آن فصد باشد و تناول جلاب از عناب و روباه تربک و نبات با آب انارین یا تمر هندی یا نبات و غذا بنوماش با شیرهآ بادام ms263 خورند.

دوالی: علتی است که عروق ساق و قدمین فراخ میشود و بیشتر حمالات و پای ایستادگان را حادث شود؛ و علامت آن ظهور رگهای سطبر سبز باشد که گرد ساق و قدم بر آید. علاج آن، فصد باسلیق کنند و جلابی از روباه تربک و نبات و عناب و بیخ مهک و نبات خورند و غذا بنوماش و مغز بادام خورند، و بعد از نضج تنقیه به مطبوخ افتیمون و حب آن کنند؛ و بعد از تنقیه این عروق را فصد کنند و به رفق بمالند تا باریک شود و ازاری بر آن پیچند و محکم بر بندند و از اغذیهآ غلیظه اجتناب نمایند و پای را ریاضت نفرمایند.

داء الفیل: آن باشد که ساق و قدم بزرگ شود و رنگ او متغیر گردد و شبیه به پای فیل باشد و سبب آن مادهآ سوداوی بود که به ساق و قدم ریزد و علامت آن کمودت لون ساق و احرارت آن بود. علاج آن فصد باسلیق کنند و در هفتهای دو نوبت قی کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ افتیمون و حب آن کند یا به ایر حب:

صفت آن: قنطوریون باریک، تخم حنظل هر یک دانگی و نیم، تربد مثقالی، مقل، کتیرا، مصطکی هر یک دانگی، بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و بعد از تنقیه فصد مابض رکبه کنند و بوره و آرد و خاکستر کرنب به آب زر بر ساق طلا کنند و ساق را تا زانو به اعضا محکم ببندند و از اغذیهآ غلیظ وکثرت مشی و آویختن پای اجتناب نمایند.

و اگر به سبب مادهآ بلغمی غلیظه باشد، علمات آن غلظ ساق باشد بی حرارت و کمودت. علاج آن جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب به شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از نضج تنقیه به حب صبر و حب سورنجان کنند و ms264 به قی مداومت نمایند و بعد از قی اطریفل صغیر تناول کنند و زنجبیل و فلفل و کندر هر یک سه درم، قردمانا و کرویا هریک چهار درم بکوبند و

عرق النساء: وجعی بود که از مفصل و رگ ابتدا کند و از جانب وحشی فخذ نزول کند و تا انگشتان پای برسد و رگ251 ممتد فخذ را باریک کند و قرح ا5 حادث شود. علاج آن، هر روز جلابی از انیسون و تخم کرفس و رازیانه و بیخ مهک و گلنگبین تناول کنند و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از نضج تنقیه به مطبوخ سورنجان و حب آن و حب صبر کنند، و بعد از تنقیه مرزنجوش و بابونه و ورق غار و اکلیل الملک هر یک ده درم، تخم سپندان پنج درم بکوبند و مقل پنج درم در آب حل کنند و ادویه به آن بسرشند و طلا کنند و اکلیل الملک و بابونه و شبت و قنطوریون و بیخ کرفس و حاشا و صعتر و خندقوقی بجوشانند و در آن نشینند و در حمام بر آن ریزند یا بیخ کرفس و فودنه و عاقرقرحا هر یک ده درم، و عصارهآ قثاء الحمار وحب الغار هر یک پنج درم، بورهآ ارمنی و قسط و حب الرشاد هر یک درمی بکوبند، زفت دو درم به روغن زیت بگدازند و ادویه بر آن بسرشند و طلا کنند و به قی مداومت کنند؛ و اگر وجع زایل نشود، این حقنه استعمال کنند:

صفت آن: نمک سبوس و خسکدانه و سنا و شبت و بابونه هر یک هفت درم، قنطوریون سه درم، پوست بیخ کرفس، بیخ ms265 کبر پنج درم، حلبه و بزرک هر یک چهار درم، زیره سه درم، خیارشنبر پانزده درم، بوره نیم درم، آبکامه، روغن زیت هر یک ده درم، و از معالجات این مرض ملول نشوند و به حقنه مسهل، قی و تنقیه کنند و به روغن قسط و ناردین و خیری تدهین کنند و سورنجان پنج درم و رازیانه و مر و بادام هر یک سه درم، زعفران نیم درم، سنای مکی ده درم، قند

وجع مفاصل و نقرص: اما وجع مفاصل المی باشد که مفصلهای دست و پا را حادث شود و نقرص مخصوص به انگشتهای پای و کعب بود، و سبب این اوجاع ضعف مفاصل بود و انصباب سودا به آن و این ماده زود به تحلیل نرود؛ زیرا که عضو عصبانی و ماده غلیظ بود؛ و شدت وجع مفاصل را سبب آن است که جای بر ماده تنگ است، به آن سبب تمددی شدیده حادث شود، نیز حس مفاصل قوی است، به سبب اعصاب، و دیگر آنکه مادهآ او زود به تحلیل نرود، به واسطهآ ضعف و صلابت موضع و مجاورت رباطات؛ و از خواص این ورم آن است که جمع نشود و نضج نیابد به سبب غلظ ماده و محل و اعصابی که در آن باشد که ماده مرکب باشد از صفراوی و خلطی دیگر به واسطهآ آن که صفرا اخلاط را رقیق کند و مستعد انصباب کند؛ و علامت مادهآ دموی وجع و ضربان و حرارت ملمس و انتفاخ عضو بود. علاج آن فصد کنند از جانب مخالف و جلابی از عناب و روباه تربک و تخم کاسنی ms266 و نبات تناول کنند و غذا بنوماش به شیرهآ مغز بادام خورند، و اگر تب باشد جو آب با عناب خورند و موضع وجع را به صندل و گلاب ولعاب بنگو و سرکه و آب گشنیز و کاسنی و آب بستان افروز و توزک و پوست خشخاش با طحلب و سرکه طلا کنند و تلیین به این مطبوخ:

صفت آن: ورق گل پنج درم، روباه تربک، بنفشه، نیلوفر، تخم کاسنی، تخم خبازی، خطمی هر یک سه درم، سورنجان دو درم، هلیلهآ زرد و سیاه هفت درم، مغز خیارشنبر پانزده درم، ترنجبین ده درم، اگر وجع به غایت بود، مخدرات مثل بیخ لفاح وخشخاش سیاه و افیون و زعفران و ورق گاهو طلا کنند و آب برف بر آن ریزند.

و اگر ماده صفراوی بود، علامت آن حرارت ملمس و صفرت لون و شدت وجع و تشنگی والتهاب و سرعت نبض وصفرت قاروره بود. علاج آن از سکنجبین و آب گرم یا تخم خربزه و آب ترب قی کنند و جلاب از تخم کاسنی و بنفشه و عناب و روباه تربک و نبات تناول کنند به آب انارین یا تمر هندی یا نبات و ترنجبین و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا قرص بنفشه یا از این مطبوخ کنند:

صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه، شاهتره، تخم کاسنی، هر یک پنج درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، تمر هندی و ترنجبین هر یک ده درم، خیارشنبر پانزده درم، و استعمال ضمادات بارده کنند مثل آرد جو و سفیده تخم مرغ و روغن گل و خطمی و عدس و بنفشه و نیلوفر، و اگر با وجع اشتداد کند بنگو با سرکه و آب کدو خیار و بستان افروز طلا کنند و استخوان سوخته با سورنجان و عدس و تخم و بیخ کاهو ضماد کنند، و باید که وجع اشتداد نکند استعمال نکنند، و در آن مبالغه ننمایند، و چون ms267 وجع ساکن شود و حرارت ملمس باقی باشد، آرد جو و باقلا و خطمی و بنفشه و اکلیل الملک و صندل ضماد سازند.

و اگر ماده بلغمی بود، علامت آن بیاض لون و بیاض قاروره و قلت وجع بود به مسخنات تسکین باید، علاج آن هر روز جلابی از رازیانه و بیخ مهک و انیسون و گلنگبین تناول کنند، غذا نخود آب به شیرهآ خسکدانه و فلفل و زنجبیل و زعفران خورند و بعد از نضج تلیین طبیعت به حب سورنجان یا حب شیطرج یا از این حب کنند و صبر سقوطری سورنجان و تربد به روغن بادام چرب کرده هر یک درمی، بوزیدان، ماهی زهره هر یک نیم درم، تخم حنظل دو دانگ، نمک دانگی و نیم، مقل و مصطکی هر یک دانگی بکوبند و به آب کرفس بسرشند و حب سازند:

صفت حب شیطرج: هلیلهآ زرد و تربد هر یک درهمی، و ایارهآ فقیرا مثقالی، تخم حنظل وانیسون نانخواه، تخم کرفس سکبینج مقل هر یک دانگی، شیطرج، خردل، زنجبیل هر یک نیم درم، مقل را در آب گرم حل کنند و ادویه بکوبند و به آن بسرشند و حب سازند و این دو شربت بود.

و باید که در ابتدا حبهای قوی ندهند که ماده رقیق دفع شود، بلکه به تدریج تصرف کنند، و از فواکه و آب سرد و جماع و امتلای شب احتراز کنند و زراوند و حب الغار و جنطیانا هر یک ده درم، اشق و صبر و زیره هر یک پنج درم بکوبند و ضماد سازند. آخر، بزرک، تخم شاهسفرم، سلیخه، مغاث، مغز خسکدانه از هر یک درمی، زنجبیل، زعفران هر یک نیم درم، به روغن سوسن بسرشند، نطول شبت، برنجاسف، مرزنجوش، حاشا، صعتر، فودنه، خندقوقی بجوشانند، و در آن نشینند و مثرودیطوس و تریاق کبیر تناول کنند، و تدهین به روغنهای گرم کنند.

و اگر ماده سوداوی بود، علامت آن صلابت ms268 و کمودت و تقشف جلد و قلت وجع وصلابت و بطوء نبض بود. علاج آن هر روز جلابی از بالنگو و رازیانه بود بیخ مهک و گاوزبان و نبات تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از نضج به حب سورنجان با حب شیطرج یا به این تنقیه کنند.

صفت آن: هلیلهآ سیاه و زرد، صبر سقوطری، رازیانه هر یک درمی، فلفل، دارفلفل، زنجبیل، خردل هر یک نیم درم، شیطرج، نمک هندی، مقل هر یک دانگی بکوبند و به آب کرفس بسرشند و این دو شربت باشد، یا تلیین به این مطبوخ کنند:

صفت آن: سنا، شاهتره هر یک هفت درم، هیلهآ زرد و سیاه و کابلی هر یک پنج درم، قنطوریون باریک، بیخ مهک، بالنگو، گاوزبان هر یک سه درم، مویز ده درم، هلیله، آمله، اسطوخودوس هر یک چهار درم، غاریقون نیم درم، سورنجان مثقالی بجوشانند، و چون وقت فرو گرفتن باشد، افتیمون سه درم، در خرقهآ کتان بسته در آن اندازند تا دو سه جوش بزند. پس فرو گیرند و صافی کنند و ترنجبین و خیارشنبر هر یک ده درم، ایارهآ فیقرا یک درم در آن حل کرده بیاشامند و عاقرقرحا پنج درم ورق الغار ده درم، قسط وصبر و مر و بورهآ ارمنی هر یک سه درم، حرف چهار درم، بکوبند و با روغن یاسمین طلا کنند و روغنهای گرم و تخمها و مغزها مالند و هلیلهآ زرد و سیاه و کابلی هر یک پنج درم، مویز ده درم،

تعقد مفاصل: اگر مفاصل صلب و بسته شود، ms269 چنانچه حرکت نتواند کرد و علاج آن هر روز جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گاوزبان و نبات تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از نضج به مطبوخها و حبهای مذکوره تنقیه کنند و موضع را به روغن کنجد و یاسمین و پیه بط و لعاب حلبه و بزرک و خطمی بمالند یا کنجد را به آب مرزنجوش سحق کنند و طلا سازند با حلبه و بزرک و کنجد بکوبند و به روغن سوسن با نفط بسرشند و ضماد سازند و از لبنیات و فواکه و حموضات و امتلای شب و جماع و آب سرد و تناول اشیای بارده و استعمال آن احتراز نمایند و به قی مداومت کنند و معجونات و جوارشات حاره تناول کنند؛ و گویند کفتار یا ماهی زنده بگیرند و در روغن زیت بجوشانند و در آن نشینند و استعمال نطولات و ضمادات از شبت و رازیانه و اکلیل الملک و حاشا و نمام وورق غار و برنجاسف و شاهسفرم نافع افتد؛ الشافی هو الله.2

بدان که حمی حرارتی غریبه باشد که در قلب مشتعل شود و از آنجا به واسطهآ شرایین منبعث گردد و جمیع بدن را گرم کند و ضرر آن به افعال طبعی لاحق شود؛ و اجناس عالیهآ حمی سه است: حمی یوم و حمی دق و حمی عفن؛ زیرا که تراکیب بدن از ارواح و اعضا و اخلاط است. پس اگر حرارت اول تعلق به روح گیرد، آن را حمی یوم گویند؛ و اگر متشبث به اعشا شود، حمی دق، و اگر لاحق به اخلاط شود، حمی عفن، و بیان هر یک در سه باب گفته شود، ان شاء الله.

و آن تبی باشد که اولا روح را گرم کند، پس از قلب و شرایین به جمیع اعضا منبعث گردد و این تب از اسباب بادیهآ مسخنه حادث شود، مثل ملاقات آتش و آفتاب ms270 و تناول اشیای حاره و انفعالات بدنی و اعراض نفسانی؛ و شاید که این تب از یک روز بیش نباشد که تا سه روز بکشد و تا هفت نیز گفتهاند؛ و علامت حمی یوم آن است که نبض مستقیم باشد و در نبض و بول و براز تغییر بسیار ظاهر نباشد و به آن خشونت زبان و تواتر نبض بود و ابتدا ناقص نکند و به آن علامت امتلا و علامت حمی عفنه نباشد؛ اما آنچه از حرارت آفتاب باشد با علامت آن التهاب و تشنگی و حرارت ملمس و قشف جلد بود. علاج او آن است که در

و اگر به واسطهآ تناول ادویه حاره باشد یا شرب شراب صرف بود، علامت آن خشکی دهن و زبان و تشنگی و حرارت موضع کبد و سرخی رو و چشم و سرعت نبض و حمرت قاروره بود. علاج آن جلابی از تخم کاسنی و عناب و اجاص و نبات بیاشامند با آب انارین و نبات با شیرهآ تخم توزک و سکنجبین تلیین طبیعت و نقوع فواکه کنند و شراب غوره و ریباس تناول کنند.

اگر به سبب غمی بود مفرط، علامت حدت و ناریت بول و غلبهآ یبوست و صغر تبض و زردی روی و غور چشم بود. علاج آن ازالهآ غم کنند به هر حیله که باشد و شربتی از شراب صندل با عرق گل بید به شرب کنند و استعمال مشمومات بارده نمایند.

اگر به سبب غضب ms271 بود، علامت آن سرخی چشم و عظم نبض و باشد که به آن رعشه نیز باشد. علاج آن شربت زرشک و صندل و لیمو و آب انارین و نبات هر کدام که خواهند تناول کنند غذا انار دانه خورند و از خمر احتراز نمایند.

اگر به سبب بیخوابی باشد، علامت آن ثقل خفقان و بول کدر و صغر نبض و صفرت وجه بود. علاج آن شربتی از شراب بنفشه و خشخاش با عرق گل و بید بیاشامند. غذا جو با کدو و اسفاناخ خورند یا شیرهآ مغز بادام و روغن بنفشه و کدو در سر بمالند و بنفشه و نرگس و شاهسفرم ببویند.

و اگر به سبب تعب باشد، علامت آن تقدم سبب و یبوست جلد و احساس خشکی و صغر نبض و بول رقیق و مایی بود. علاج آن، تناول مرطبات و استعمال تدهین و حمام بود.

اگر به سبب اسهال مفرط بود، حبس طبیعت کنند به سفوف انار دانه و ربة چنانچه گفته شده، و اگر بعد از غشی باشد، علاج غشی کنند و تقویت به شراب صندل و حماض و سیب و به و با عرق گل و بید و گاوزبان و یک مثقال مفرح یاقوتی بخورند.

و اگر به سبب حصانت جلد و انسداد مسام بود که به واسطهآ قلت استحمام و یا ملاقات غبار یا اغتسال به آب سرد پیدا شود و موجب حقن حررات و تولد تب بود، علامت آن سرعت و اختلاف نبض و حمرت قاروره و تشنگی و اضطراب بود. علاج آن جلابی از تخم کاسنی و نیلوفر و ترنجبین و نبات بیاشامند و بعد از آن حمام و تعریق مناسب بود.

و اگر طبیعت محتبس باشد، به نقوع فواکه با مطبوخ فواکه تلیین کنند؛ و اگر علامت غلبه خون باشد فصد کنند و اگر تب از تخمه حادث شود قی کنند و طبیعت به مطبوخ یا حقنه نرم دارند ms272 و بعد از تنقیه استحمام کنند و معده را به روغن مصطکی و روغن به بمالند. و اگر به سبب خواب مفرط بود که موجب عدم تحلیل شود، علامت آن بطوء و امتلا و اختلاف نبض و غلظت قاروره بود. علاج آن جلابی از تخم کاسنی و بیخ مهک تناول کنند و غذا بنوماش با مغز بادام خورند.

و اگر به سبب کثرت استحمام یا حمام گرم بود، شیرهآ تخم توزک به آب خیار و کدو و با سکنجبین ساده یا تمر هندی یا نبات خورند. غذا کشکاب یا کدو؛ و اگر به سبب زکام و نزله باشد، شراب عناب و بنفشه نیلوفر نبات جلاب سازند و اگر علامت غلبهآ خون باشد، فصد کنند، اگر طبیعت محتبس بود، به نقوع فواکه تلیین کنند یا به ترنجبین و مربای بنفشه.

و آن تبی باشد که حرارت به اعضای قلب احادث] گردد و موجب افنای رطوبت شود و انواع255 آن سه ااست]؛ زیرا که اگر حرارت غریبه متعلق به رطوباتی بشود که عروق صغار موجب است، آن را مرتبهآ اولی گویند. اگر این رطوبت را فانی کند که در اعضا به منزلهآ طل است، آن را مرتبهآ ثانی گویند، و اگر این رطوبت را نیز فانی کند و لاحق رطوباتی شود که التیام اعضا به آن باشد، آن را مرتبهآ ثالثه گویند.

و حمی دق اکثر بعد از حمی یوم وحمی عفنه و اورام واسهال و خطای طبیب و مریض حادث شود و در ابتدا کمتر واقع شود. علامت آن است که نبض ضعیف باریک و صلب و متواتر شود، حرارت قوی و اضطراب و کرب باشد، و چون غذا تناول کنند حرارت اشتداد نماید و نبض قوی شود و چون از ابتدا تجاوز کند، نحول و نهوکت بدن و قشف جلد و جفاف پوست شکم و گردن ظاهر شود و نضارت زایل گردد و سر و بینی و رو ms273 و گردن باریک شود و گوش کوچک گردد و در بول دهنیتی باشد، امید بر نتوان داشت.

اما در ابتدا علاج پذیر باشد، علاج او آن است که در مساکن بارده و مهب شمال و کنار آبی مسکن سازند و بر ورق بید و کدو و بنفشه خسبند و خیش بکشند و گلاب و کافور پیش خود نهند و در تبرید و ترطیب کوشند و هر روز شربتی از شراب عناب و خشخاش و صندل با شیرهآ تخم توزک به آب خیار و کدو یا نبات خورند، و غذا جو آب و اسفاناخ و کدو و فروج کوچک و ماهیان خرد خورند و پیه بط و بزغاله به غایت مفید بود و تدهین به روغن بنفشه و کدو کنند و از بقول کاسنی و کاهو و توزک و خیار و از فواکه انار عذب و شفتالو و سیب و امرود و اجاص و زردآلو و خربزه و انگور خورند و بر سینه و جگر به صندل و گلاب

و اگر این تب به واسطهآ سهر مفرط حادث شده باشد، شراب خشخاش و بنفشه با لعاب بنگو و به دانه و عرق گل و بید خورند و استحمام و تدهین مکرر کنند؛ و اگر به سبب اسهال حادث شود، حبس طبیعت به قرص طباشیر و رب به کنند و این قرص نیز مفید بود: صفت آن: گل ارمنی، شاه بلوط هر یک چهار درم، ورق گل، تخم حماض، طباشیر، صمغ عربی، هر یک درمی، کهربا، دانهآ مورد هر یک سه درم، مغز تخم کدو و ms274 خیار و تخم توزک بریان کرده هر یک پنج درم، کافور یک درم، نشاسته دو درم، مجموع بکوبند و آب به بسرشند و مثقالی تناول کند. باید که مدقوق را از هوای گرم و هوای بهغایت سرد محافظت کنند و تقویت قلب و کبد و معده کنند و به راحت و دعت و لهو و لعب مایل گردانند و آوازهای خوش و نغمات لذیذه و حکایات ملیح و امثال آن استماع کنند و از حزن و غضب256 و جوع و عطش نگذارند و قرص کافور تناول کنند. صفت آن: طباشیر، ورق گل، صندل، رب السوس، هر یک سه درم، تخم خیارین و کدو و به دانه مجموع مقشر هر یک پنج درم، صمغ عربی، نشاسته، کتیرا هر یک دو درم، تخم توزک یک درم، کافور نیم درم بکوبند و به لعاب بنگو بسرشند و قرص سازند و یک مثقالی بخورند؛ و چون علامت ذبول ظاهر شود قرص کافور با شیر زنان و شیر خر بدهند و به دفعات اندکاندک غذا بخورند و از گوشت مرغ و کبک و دراج و سیب و به و امرود و کاسنی و نعناع در قرع انبیق نهند و این عرق گیرند و هر روز بیست درم از آن تناول کنند، عظیم مفید بود.

دق شیخوخیت: یبوستی باشد که بر مزاج غالب شود بیحرارت و اکثر مشایخ را واقع شود. باشد که به سبب استفراغ بسیار و استعمال مبردات به افراط حادث گردد و علامت ذبول و قشفهآ جلد بود و التهاب و اشتعال نباشد و ملمس سرد بود. علاج آن تسخین و ترطیب باشد، به مثل شراب گاوزبان و شراب سیب شامی و اغذیهآ کثیرهآ هریسه و مرغ و زرده تخم مرغ و آب گوشت بره و بزغاله و حلوای شکر و شیر و قند و استعمال حمام معتدل و حقنههای مسمنه و مشمومات معتدله، مثل عنبر و لادن و یاسمین و ms275 نرگس و سوسن و تدهین به روغن بنفشه و بادام و پیه مرغ.

و آن عبارت از تبی باشد که حرارت اول لاحق اخلاط شود و آن را گرم کند و آن سخونت به قلب و روح متادی شود، پس به سایر اعضا رسد و این حرارت که لاحق خلط میشود و خالی نیست که آن را متعفن میگرداند یا نه، اگر می گرداند، آن را سونوخس گویند، و آن از غلبان و سخونت خون حادث میشود، و اگر متعفن نمی گرداند، ببینند257 که تعفن او در خارج عروق یا داخل عروق [است]، اگر داخل عروق است، از آن حمیات لازمه تولد کند و اقسام آن چهار است. اگر خون متعفن شود، مطبقه گویند، و اگر صفرا بود، محرقه، و اگر بلغم بود، لثقه، و اگر سودا بود، ربع لازمه؛ و اگر تعفن در خارج عروق بود، مثل معده و کبد و طحال و مراره، از آن حمیات دایره متولد گردد؛ زیرا که چون ماده در خارج عروق متعفن شود و به سبب حرارت به تحلیل برود، تب زایل شود تا آن گاه که آن ماده باز جمع شود، و آن ماده اگر صفرا بود، غب خالص گویند، و اگر بلغم بود بلغمی نایبه، و اگر سودا بود ربع؛ و تعفن در خارج عروق متعذر یا در اورام بود و

بدان که عفونت به سبب غذای ردی الجوهر باشد، مثل قلیه، با غذایی که متسحیل به ms276 دم صالح نشود، مثل ماست و خیار، یا غذایی که آنچه از او حاصل شود مستعد قبول عفونت بود، مثل فواکه، یا عفونت به سبب کثرت لزوجت خلط حادث شود.

حمی مطبقه: تبی باشد که از تعفن و تغیر دم در عروق حادث شود و آن سه صفت است: اول تزاید یعنی هر روزی که باشد زاید شود، به سبب آن که مقدار دم و رطوبت او بسیار بود و عفونت زاید از تحلیل باشد، و این ضعف به اضعاف او بود؛ دوم، متناقصه، و او آن است که هر روز آید نقصان پذیرد، به سبب آن که تحلیل از تعفن زاید بود. سوم، واثقه، و او بر یک حال بود زاید شود و نه کم، به سبب تساوی تعفن و تحلیل او باشد که این تب به محرقه و سرسام منتقل شود. و اگر در این تب بثرات سیاه و سبز بر بدن ظاهر گردد، دلیل بد بود. علامت حمی مطبقه، حمرت وجه وعین و انتفاخ عروق ضیق وحمرت غلظ قاروره و عظم و سرعت و امتلای نبض بود، و به این تب قشعریره نباشد و اشتداد به طریق غب نکند. علاج آن، به روز اول تا سوم فصد اکحل با باسلیق کنند و اخراج دم به حسب قوت و احتیاج؛ اگر چه به دفعات بود و حجامت و ترعیف نیز شاید، هر روز جلابی از عناب و نیلوفر و کاسنی و نبات یا تمر هندی و ترنجبین تناول کنند. غذا کشکاب و عناب خورند و میانهآ روز شربتی از نبات و عرق بید و گل و بنگو تشرب کنند و اگر سرفه نباشد، شراب غوره و ریباس و لیمو مفید بود و طبیعت را محتبس نگذارند و به نقوع فواکه ترنجبین تلیین کنند و هر روز دهان و زبان به

صفت آن: سنای مکی، تخم کاسنی، بنفشه، نیلوفر، ورق گل هر یک پنج درم، سپستان بیست عدد، عناب ده عدد، و آلوسیاه ده عدد، و آلو کیلی پانزده عدد و شیرخشت و ترنجبین هر یک ده درم بدهند و شیاف خیارشنبر مدد کنند. اگر احتیاج افتد، این حقنه کنند:

صفت آن: بنفشه، نیلوفر هر یک سه درم، سپستان سی عدد، جو نیم کوفته کفی، ورق چغندر دستهای، شکر سرخ، روغن بنفشه هر یک ده درم، آبکامه پنج درم؛ و اگر به این تب سرفه نباشد، جلابی از بنفشه و نیلوفر و عناب و سپستان و نبات تناول کنند، و تلیین به بنفشه مربی و ترنجبین و خیارشنبر هر یک دو مثقال بکنند.

حمی سونوخس: اگر از کثرت و غلیان خون حادث شود، علامت این به همین علامت بود و او از حمی یوم اقوی باشد و از علاج آن اضعف. علاج این فصد و تدبیر فقط بود و اقتصار به مزورات حامضه؛ و اگر احتیاج به تلیین باشد به نقوع فواکه و ترنجبین کنند.

حمی محرقه: تبی صفراوی بود که مادهآ آن در عروق متعفن شده باشد و این تب لازم باشد به طریق غب نیز اشتداد کند. علامت آن تشنگی و اضطراب بیخوابی و خشونت و صفرت زبان وصداع و هذیان و فرو رفتن چشم و نبض سریع متواتر و قارروه ناری بود. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی، و بنفشه، و نیلوفر، و آلو سیاه، ترنجبین، ونبات تناول کنند، و غذا جو، شیرهآ خشخاش خورند و اگر سرفه باشد سنا پنج درم، بنفشه، و نیلوفر، تخم کاسنی و خبازی هر یک سه درم، عناب دره درم، سپستان بیست عدد و شیرخشت و ترنجبین پانزده درم تناول کنند و مشمومات بارده استعمال نمایند. اگر بیخوابی باشد، وقت خواب شراب خشخاش لعق کنند و در تبرید تلیین کوشند، و بعد ms278 از تنقیه شیرهآ

غب خالص: تبی صفراوی بود که مادهآ آن در خارج عروق متعفن شده باشد و این تب روزی آید و روزی نیاید، و زمان او از چهار ساعت تا دوازده باشد، و این تب قشعریره و نافض نباشد و زمان سرما اندک بوده باشد که مرکب از دو غب باشد و هر روز آید. علامت آن، تشنگی به افراط و غثیان و اضطراب وقی صفراوی و نبض سریع و قاروره ناری بود. علاج آن هر روز جلابی از تخم کاسنی و بنفشه و نیلوفر و نبات تناول کنند یا آب انارین یا ترنجبین و نبات، غذا جو و تمر هندی یا آلوچه خورند و تلیین طبیعت کنند به این مطبوخ در هشتم یا دهم: سنای مکی، ورق گل هر یک پنج درم، بنفشه، نیلوفر، تخم کاسنی، خبازی هر یک سه درم، آلو سیاه و کیلی هر یک بیست عدد، عناب، سپستان بیست عدد، و ترنجبین و شیرخشت هر یک ده مثقال، یا این حقنه استعمال کنند:

صفت آن: سنای مکی هفت درم، ورق گل پنج درم، بنفشه، نیلوفر، تخم کاسنی، خبازی هر یک سه درم، آلو سیاه و کیلی هر یک بیست عدد، و عناب، سپستان بیست عدد، و ترنجبین و شیرخشت هر یک ده مثقال، یا این حقنه استعمال کنند:

صفت آن: سنای مکی هفت درم، ورق گل پنج درم، بنفشه نیلوفر تخم کاسنی هر یک سه درم، عناب ده عدد، سپستان و اجاص هر یک بیست عدد، و سبوس خطمی و جو نیم کوفته هر یک کفی، لبلاب و ورق چغندر و خیارشنبر و شکر سرخ هر ms279 یک دو درم، روغن بنفشه ده درم، شراب ورد یا سکنجبین و شراب دیناری با شراب بنفشه مفید بود، و بعد از اسهال و استفراغ صفرا اشربهآ مبرده مثل آب خیارکدو و شیرهآ تخم توزک و کاسنی با شراب ماض و لیمو و صندل و

صفت آن: طباشیر ده درم، ترنجبین دو درم و نیم، تخم کدوی مقشر درمی و نیم، کتیراء صمغ عربی، خشخاش هر یک نیم درم بکوبند و به لعاب بنگو بسرشند و قرص سازند و مثقالی بخورند و بعد از مفارقت تب شراب غوره و لیمو و ریباس و سکنجبین و امثال آن به آب سرد و عرق گل و بید تناول کنند و مزورهآ زرشک و انار دانه و تمر هندی با فروج بخورند.

حمی بلغمی نایبه: آن را مواظبه نیز گویند و مادهآ آن بلغمی بود که در خارج عروق متعفن شود و این تب هر روز آید و عسر البرء باشد، خصوصا که در خریف و شتا حادث شود و اقل زمان او هشت ساعت بود و اکثر آن هیجده ساعت. علامت آن، نافض و شدت سرما و کثرت بزاق و غثیان صفرت بیاض لون و تهبج روی و چشم باشد و زود گرم نشود و تشنگی و التهاب نباشد. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی و بیخ مهک و رازیانه و گلقند تناول کنند یا سکنجبین ساده و بزوری و شراب لیمو و شراب گاوزبان و بالنگو و نیلوفر نیز مشابه وقت نوبه به طبیخ شبت و ترب و بیخ مهک اندکی به عسل و نمک قی کنند و چون ماده نضج یابد به این مطبوخ تلیین کنند.

صفت آن: سنا پنج درم، بیخ مهک، بالنگو، گاوزبان، هر یک چهار درم، رازیانه، افسنتین، تخم کاسنی، پوست کبر ms280 هر یک سه درم، تربد خراشیده دو درم ناردین، سنبل رومی هر یک درمی و نیم، مویز پانزده درم، گلقند ده درم، خیارشنبر پانزده درم، شکر سرخ ده درم، اگر مزاج قوی باشد، یک مثقال ایارهآ فیقرا بر سر این مطبوخ کنند و بعد از دو روز یا سه روز تحریک کنند به این حب:

صفت آن: تربد، تخم کرفس، انیسون هر یک سه درم، نمک هندی دو دانگ، غاریقون نیم درم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب ساخته، بلع کنند و مکرر

صفت قرص غافث: عصارهآ غافث، ترنجبین هر یک شش درم، طباشیر، ورق گل، سنبل هر یک دو درم، بکوبند و به آب رازیانه قرص سازند، و یک مثقال با سکنجبین بزوری تناول کنند، و اگر از سدهآ خونی باشد، قرص افسنتین با سکنجبین بزوری تناول کنند.

صفت سکنجبین بزوری: تخم کاسنی، کشوث، رازیانه هر یک سه درم، عصارهآ غافث دو درم، پوست بیخ کبر، و رازیانه، کرفس هر یک پنج درم، انیسون یک درم، مجموع نیم کوفته کنند و یک شبانه روز در دو رطل آب و ربع رطل سرکه بخیسانند. پس بجوشانند تا به رطلی آید و با عسل رطلی با قند به قوام آرند.

حمی لثقه: تبی بلغمی لازم بود که مادهٔ‌ آن در عروق متعفن شده باشد. علامت آن، همچون علامات دایره باشد. اما با آن سرما و نافض نباشد و در شبانه روزی شش ساعت فایز گردد و باز اشتداد کنند و تشنگی باشد و نبض سریع بود و قاروره غلیظ و کدر. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی و بیخ مهک و رازیانه و گلقند و غذا جو با نخود خورند و بعد از نضج تام تلیین به این مطبوخ کنند:

صفت آن: سنای مکی ms281 پنج درم، تخم و بیخ کاسنی، رازیانه، و بیخ مهک، ورق گل، و بنفشه، نیلوفر هر یک سه درم، مویز ده درم، عناب ده درم، اجاص بیست عدد، ترنجبین، خیارشنبر هر یک پانزده درم، و بعد از دو روز به قرص بنفشه یا تربد درمی و سقمونیا دانگی تحریک کنند، یا معجون خیارشنبر در آب گرم حل کنند و بیاشامند. باقی علاج آن همچون علاج نایبه باشد. اما قرص غافث در این قسم مناسب نیفتد.

حمی ربع دایره: تبی سوداوی بود که مادهآ آن در خارج عروق متعفن شود و این روزی آید و دو259 روزی نه، و نوبت حادث شود و این بعد از حمیات عفنه باشد؛ و باشد که ربع بعد از اورام طحال حادث شود. این بدترین ربع بود. علامت آن است که ابتدا به نافض کند و کسر اعضا [از] سرمای قوی، چون گرم کند، گرمای آن به افراط نباشد. آنچه از احتراق خون حادث شود، علامت آن حمرت و غلظ بول و تشنگی به افراط و سرما اندک و عرق بسیار بود. بعد از حمیات مطبقه، حمیات اورام حادث شود؛ و آنچه از احتراق صفرا بود، علامت آن لهب و اضطراب و تلخی دهن و تشنگی مفرط و سرعت و تواتر نبض بود و بعد از حمیات صفراوی حادث شود؛ و آنچه از احتراق بلغم باشد، علامت آن: لین نبض و غلظ بود و دور و دراز باشد و لهیب و اضطراب کمتر و بعد از حمیات بلغم حادث شود. آنچه از احتراق سودای طبیعی بود، علامت آن سوء خلق و صلابت نبض و کدورت قاروره بود، آن را علاج این باشد که اطبا تا چهل روز به معالجهآ آن مشغول نمیشوند و غذا زیرباج و زرشک و نخودآب با کبک و تیهو خورند و از اشربهآ سکنجبین بزوری و ساذج و گلقند اکتفا نمایند و از اغذیهآ غلیظ و مولدات سودا مثل ms282 قدید و بادنجان و ماهی شور و برنج اجتناب نمایند؛ و اگر در ابتدا علامت غلبه هم باشد، فصد اکحل یا باسلیق مفید افتد؛ و اگر خون غلیظ و سیاه باشد، بسیار بیرون کنند، و الا زود ببندند، و بعد از چهل روز به نضج حاده مشغول شوند و هر روز معجونی60 از بیخ مهک و تخم کاسنی، گاوزبان، بالنگو، رازیانه، گلقند تناول کنند و غذا نخود بنوماش با شیره خسکدانه و فروج خورند. بعد از نضج تلیین طبیعت کنند به این مطبوخ.

صفت آن: سنا هفت درم، هلیلهآ سیاه پنج درم، بنفشه چهار درم، بالنگو، گاوزبان، تخم کاسنی، رازیانه، کشوث، اسطوخودوس، بسفایج، نیلوفر، هلیله، آمله

و اما آنچه از احتراق صفرا بود، جلابی از بیخ مهک و گاوزبان و تخم کاسنی و اجاص ونبات تناول کنند و بعد از نضج تلیین کنند به این مطبوخ:

صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه، نیلوفر، کاسنی هر یک چهار درم، پوست هلیله زرد پنج درم، مویز پانزده درم، ترنجبین، خیارشنبر هر یک ده درم، بالنگو، گاوزبان هر یک چهار درم، بجوشانند و صافی کنند، و معجون نجاح پنج مثقال در آن حل کنند و بیاشامند و با این حب بلع کنند:

صفت آن: پوست هلیلههآ کابلی، بسفایج، اسطوخودوس، افتیمون، ورق گل سرخ هر یک درمی، نمک هندی، کتیرا هر یک دانگی، مصطکی نیم درم، کتیرا را به آب حل کنند، باقی ادویه بکوبند و به آن بسرشند و حب سازند. علاج آن، ms283 آنچه از احتراق بلغم باشد، جلابی از بیخ مهک و رازیانه و تخم کاسنی و گلقند تناول کنند، و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند، و تلیین طبیعت به این مطبوخ کنند:

صفت آن: سنای مکی، هلیلهآ کابلی و سیاه، افتیمون هر یک هفت درم، تربد ده درم رازیانه، تخم کاسنی، تخم کشوث، افسنتین، اسطوخودوس، بسفایج هر یک سه درم، بالنگو، گاوزبان هر یک چهار درم، مویز طایفی دو درم، خیارشنبر پانزده درم، شکر ده درم؛ و در تب ربع طریقه آن است که در روز نوبت امساک کنند و هیچ نخورند یا چنان سازند که وقت نوبت معده خالی باشد و اسهال به روز راحت کنند و طبیعت را محتبس نگذارند و اگر شود به سنا و شکر سرخ و ترنجبین و اجاص و بنفشه و مویز طایفی تلیین کنند. ماء الجبن، سکنجبین مفید

صفت آن: سنبل چهار درم، وج پنج درم، فلفل، زنجبیل، حلتیث هر یک درمی، نانخواه، سلیخه هر یک چهار درم، بکوبند به عسل بسرشند، و مثقالی تناول کنند، و رعایت حال طحال و کبد کنند، به قرص زرشک و ماء الاصول و سکنجبین بزوری.

و باید دانست که این تب مرضی بیخطر است؛ اگر چه دراز میکشد، و امان است از جذام و مالیخولیا و برص اسود و جرب و صرع و تشنج و سکته و فالج، اما این تب دراز می کشد تا دوازده سال نیز باشد.

حمی ربع لازمه: تبی سوداوی که مادهآ آن در عروق متعفن شده باشد و با آن نافض و قشعریره عرق نباشد و نوبت ربع اشتداد کند، در باقی ازمان فاتر بود، علاج آن همچون علاج ربع باشد، و در او فصد ضروری افتد، استعمال مسخنات و ادویهآ قویه ms284 نباید کرد و اعتدال لازم باشد.

حمی خمس و سدس و سبع: حمی خمس آن باشد که یک روز آید و سه روز نه، و سدس آن است که یک روز آید و چهار روز نه، و سبع آن است که یک روزی آید و پنچ روز نه، این تبها از مواد غلیظه متولد شود و شبیه به ربع باشد. علاج آن تلطیف اخلاط و اسهال سودا بود، چنانچه در ربع گفته شد، و در روز نوبت تخم شبت و ترب هر یک سه درم و کنگر ده درم، برگ و بیخ ترب بجوشانند و نمک یک درم عسل ده درم در آن حل کرده بیاشامند و به آن قی کنند و باقی علاج آن همچون علاج ربع باشد.

حمی اینثالوس261: تبی باشد که در آن احساس برودتی عظیم کند در باطن و ملمس گرم باشد و به آن تشنگی و لهیب نباشد و ماده این تب بلغم زجاجی

صفت آن: صبر سقوطری، تربد سفید هر یک درمی، غاریقون نیم درم، مقل دانگی بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و بعد از دو روز قرص ورد مثقالی با سکنجبین بزروی ده مثقال تناول کنند، و باقی علاج آن همچون علاج حمی بلغمی بود.

حمی لیقوریا: تبی باشد که در باطن حرارتی شدید محسوس شود و در ظاهر حرارتی نباشد؛ بلکه برودت باشد و به آن تشنگی و لهیب و اضطراب عظیم بود و ماده این تب بلغم لزج باشد. علاج آن هر روز جلابی از بالنگو، نیلوفر، رازیانه و بیخ مهک و گلقند تناول کنند، و بعد از نضج تلیین به مطبوخ خیارشنبر کنند یا به این مطبوخ: صفت آن: سنا هفت ms285 درم، بنفشه چهار درم، ورق گل پنج درم، تخم کاسنی سه درم، تربد یک درم، اسطوخودوس سه درم، عناب و آلو سیاه و کیلی هر یک ده درم، رازیانه، بالنگو، گاوزبان هر یک ده درم، مغز خیارشنبر و ترنجبین هر یک ده درم، مویز طایفی ده درم، شکر سرخ پنج درم، و بعد از تنقیه گلقند و انیسون تناول کنند، رازیانه، تخم کرفس، انیسون هر یک دو درم، بجوشانند و با ده درم گلقند بیاشامند.

حمیات مرکبه: بدان که حمیات مرکبه و فنون تراکیب بسیار است؛ چنانچه ترکیب دایره با لازمه و دایره و لازمه با لازمه و ترکیب مداخله بود؛ چنانچه تبی باشد و تبی دیگر بر سر آن آید و با مبادله نباشد؛262 چنانچه تبی در عقب تبی نیاید؛ یا مشارک باشد، چنانچه دو تب با هم آیند و با هم زایل شوند؛ و بیشتر ترکیب از حمیات صفرا و بلغم بود و بسیار باشد که آن را فنون و ترتیبی باشد، و

صفت آن: سنای مکی، هلیلهآ زرد کابلی هر یک پنج درم، بنفشه، نیلوفر، تخم کاسنی، رازیانه، بیخ مهک هر یک سه درم، اسطوخودوس، بسفایج هر یک چهار درم، مویز ده درم، اجاص، آلو کیلی، عناب هر یک ده عدد، مغز خیارشنبر پانزده درم، ترنجبین ده درم و بعد از دو روز تحریک به این قرص کنند:

صفت آن: بنفشه دو درم، تربد، هلیلهآ زرد هر یک سه درم، رب السوس نیم درم، سقمونیا نیم دانگ، مجموع کوفته به آب بسرشند و با جلابی از نبات تناول کنند؛ و اگر علامات بلغم غالب بود، هر روز جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گلقند تناول کنند، و غذا جو و نخود خورند. پس اگر اخلاط کبد مایل شود، علامت آن ثفل سراشیف بود، مدرات مثل انیسون و تخم کرفس و نانخواه با جلاب ضم کنند، و اگر به مقعر کبد مایل شود، علامت آن ثقل معده و قی و غثیان بود. پس به

صفت آن: ورق گل ده درم، سنبل، بیخ مهک هر یک پنج درم، تخم خیارین، کاسنی هر یک چهار درم، بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و یک مثقال با ms287 سکنجبین تناول کنند، و اگر متمادی شود به قرص غافث تحریک کنند و معالجهای که در بلغمی ذایره ذکر رفت به کار دارند.

حمیات مختلطه: چنان باشد که آن را دوری و نوبتی معین نباشد. علامت آن مختلط باشد و در این تبها طریقه آن است که به تخمین و حدس معرفت ترکیب خلط و غلبهآ یکی بر دیگری و تعفن، در خارج عروق داخل آن حاصل کنند. علاج آن چنانچه که گاهی استفراغ ماده کنند مسهلات لینه و خفیفه و گاهی تسکین و تقویت مشغول شوند؛ و مادهای که خطر آن بیشتر باشد، اول استفراغ آن کنند؛ چنانچه در تبی که از صفرا و بلغم مرکب بود و صفرا غالب باشد اگر اول به دفع بلغم مشغول شوند، موجب خطر باشد. پس اول صفرا دفع کنند و اگر متساوی باشد، معالجهآ مرکب کنند و در تقویت طبیعت کوشند.

حمی غشیه: تبی باشد که چون ابتدا غشی حادث شود و این تب بیشتر از مدهآ بلغم متولد گردد و حدوث غشی به سبب آن باشد که مواد خام در بدن متفرق باشد و چون به فم معده رسد به واسطهآ شدت حس آن و مجاورت قلب موجب غشی گردد، و علامت او آن باشد که بیشتر اوقات به دور بلغمی آید و تهبج وجه علامت بلغم ظاهر بود. علاج آن در حالت غشی گلاب و آب سرد و بر روی زنند و اطراف بندند و شکم به رفق بمالند و سکنجبین به آب گرم بدهند شاید که قی کنند و هر روز جلابی از تخم کاسنی و رازیانه و او زبان و گلقند تناول کنند و با تخم کرفس سه درم بجوشانند و با سکنجبین ساده بیاشامند و غذا جو آب با قند خورند و تلیین طبیعت کنند به این حقنه:

صفت آن: سنا هفت درم، قنطوریون باریک، بنفشه، نیلوفر، بیخ مهک، هر یک سه درم، ورق چغندر ms288 دستهای، سبوس کفی، خیارشنبر پانزده درم، ترنجبین، شکر سرخ هر یک ده درم، روغن زیت، آبکامه هر یک ده درم، نمک، بورهآ ارمنی هر یک نیم درم.

و اگر این تب از مادهآ صفراوی کرآئی یا زنجاری حادث شود، علامت آن عطش و کرب و اضطراب بود و به دو262 غب آید. علاج آن هر روز آب انارین یا تمر هندی یا نبات خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا نقوع فواکه کنند و صندل گلاب و کافور و عرق بید و اقاقیا بر سینه طلا کنند و در استفراغ خلط مبالغه ننمایند، بلکه به تدریج دفع کنند تا به سبب ضعف غشی زیاد نشود.

حمی لیلیه و نهاریه: حمی لیلیه آن باشد که به شب آید و روز رها کند، و نهاریه آن که به روز آید و به شب رها کند، و این بدتر باشد و غالب آن که به دق کشد. علاج آن سکنجبین ساده و گلقند تناول کنند یا جلابی از تخم کاسنی و بیخ مهک و نبات غذا جو با نخود خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و معجون خیارشتبر کنند، و در نهاری غذا به شب خورند. اما باید که ممتلی نخسبند، بلکه بیخوابی مناسب بود، و در لیلی غذا به روز خورند و چنان کنند که وقت نوبت معده خالی باشد.

حمی وبائیه: تبی باشد که در وبا حادث شود و سبب او آن باشد که هوا متعفن شود و فساد و مزاج روح گردد و موجب تعفن رطوبات شود، از آن حمی تولد کند. علامت وبا آن است که هوا مکدر شود و باران کم آید و حیوانات زکیه الحس مثل لقلق وهدهد وخطاطیف264 بگریزند وضفادع وحشرات زیر زمین مثل و موش و مار به روی زمین آیند و علامت این تب کرب و تواتر نفس و تشنگی و خشکی دهن و قی و سقوط اشتها وغثیان و وجع معده ms289 و عظم طحال و

حمی حصبه و جدری: بدان که ماده آبله خون است و به سبب غلیان او حادث شود و بهترین او آن است که سفید رنگ باشد و انبوه نباشد و بدترین آن است که سیاه و سبز و انبوه باشد، و علامت ظهور جدری درد پشت و خارش بینی و نخس اعضا و حمرت علین واضطراب و تشنگی و درد سینه و حلق و ضیق بود و ماده حصبه صفرا باشد و او کوچکتر از جدری بود و آن را نتوی نباشد و بزرک نبود، بلکه با پوست راست باشد و اسلم او آن است که سرخ بود و آنچه بنفش و سبز باشد بهغایت بد بود، و علامت آن قریب است به علامت جدری. علاج آن پیش از بیرون آمدن حصبه و آبله اگر سن مقتضی باشد، فصد کنند. اما چون ابتدای بروز باشد نشاید و تحریک و تلین طبیعت نباید کرد و هر روز شراب عناب و نیلوفر یا شفترک تناول کنند. غذا جو با عدس و عناب خورند و خود را گرم دارند و آب سرد نخورند و شفترک در فراش بریزند تا تمام بیرون آید و بعد از آن خود را گرم داشتن احتیاج نباشد، بلکه استنشاق جهت ms290 تروج قلب باشد و اگر دیرتر بیرون آید انجیر و مویز طایفی و عدس بجوشانند و بیاشامند و خود را گرم دارند و به چوب انار و انجیر زرد دود کنند و آبله چون تمام بیرون آید گاورس در فراش ریزند و یا کیسهآ بزرگ بدوزند و گاورس در آن کنند و به روی آن خفتند و چوب گز دود کنند یا چوب کز بجوشانند و یا گلاب بیامیزند و در ظرفی کنند و بر اعضا ریزند یا ورق گل سخق کنند و بر اعضا مالند و عصارهآ شحم

تدبیر ناقه: چون نقاهت حالتی است میان صحت و مرض، تدابیر او مشترک باشد میان تدبیر اصحا و تدبیر مرضی. پس باید که تفقد حال ناقه کند و احوال و اعراض که او را حادث شود متفحص باشند. پس اگر در نیض سرعت و قاروره غلظ و صبغ باشد و صداع و ثقل سر و خست نفس و قلت نشاط بود دلالت بر آن کند که بقیتی از مواد باقی است که به حسن تدبیر که ناقه از آن به تنگ نیاید مشغول شوند و به ملینات تلیین کنند و ms291 قرص طباشیر نرم با سکنجبین مفید افتد، چون چهار روز از زوال تب بگذرد، فروج ساده به تدریج عادت به آن کنند و چون دو سه روز بگذرد مزوره که مناسب مزاج بود و گوشتهای سبک تناول کنند و از امتلای جوع و تناول مسخنات احتراز نمایند و چون قوت بگیرند، استحمام مناسب بود، و در بیرون آمدن از حمام محافظت دانند، تا از هوا ضرری نرسد و در مسلح زمانی توقف نمایند تا اثر بخار حمام زایل شود و به تدریج زمانی با مسکن روند و از عوارض نفسانی و بدنی اجتناب نمایند؛ و اگر هضم نباشد و معده ضعیف معلوم شود که غذا بسیار میخورد هر آینه تقلیل کنند و تقویت معده به سکنجبین سفرجلی، و غذا زیرباج یا انار دانه یا سماق خورند و گوارش مصطکی تناول کنند تا بدن را قوت تمام شود و جماع نکنند و چون قوت گیرند در ماهی یک بار زیان ندارد و به تدریج در غذاهای غلیظ تصرف کنند تا معده فاسد نشود.

در اورام و بثور ورم غلظی و انتفاخی بود که به سبب انصباب ماده که بر اعضا ظاهر شود و این ماده یا اخلاط اربعه باشد یا مائیه یا ریح یا ورم که مادهآ او دم باشد، آن را فلغمونی گونید. آنچه صفراوی بود حمرت و آنچه مرکب از صفرا و خون بود، جمره فلغمونی گویند، آن را که غلب باشند، مقدم دارند. اما ورم بلغمی اگر مخالط عضو باشد، رخو گویند؛ و اگر متمیز بود، سلعه و ورم سودا و یا اگر داخل عضو باشد مولم بود، سرطان گویند؛ و اگر مؤلم نباشد، خنازیر؛ و اگر خارج عضو باشد اگر ظاهر بود سلعه و صلابه گویند؛ و اگر ظاهر نباشد غدد آنچه از مائیه باشد اگر عام باشد استسقا زقی، و اگر خاص بود قیام مایی، و آنچه از ریحی بود اگر مخالط عضو باشد، ms292 لین بود تهبج گویند. اگر مجتمع و صلب بود و نفخه گویند و بیان هر یک گفته شد.

ورم فلغمونی: از مادهآ دموی حادث شود و علامت آن تمدد و ضربان و تشنگی و تب بود و رنگ ورم سرخ باشد و به کمودت و مایل بود. علاج آن، در ابتدا فصد کنند از عرقی که مناسب بود؛ چنانچه ورم گرد اعالی بدن باشد، قیفال

و اگر ورم در مغابن بود، لینی در مفرغه و اعضای رییسه مثل پس گوش و زیر بغل و بن ران در ابتدا بود که هنوز ماده تمام نریخته باشد، استعمال مبردات و رادعات کنند، مثل صندل و گلاب و فوفل و اقاقیا وگل ارمنی و مامیثا وآب گشنیز و کاهو و بستان افروز، و در استعمال رادعات نیز مبالغه نمایند، و بعد از سه و چهار روز که مواد بریزد محللات مثل بابونه و خطمی و روباه تربک و حلبه با رادعات بیامیزند؛ و چون ماده ریخته باشد محللات استعمال کنند؛ و اگر ماده جمع شود محللات با منضجات مثل بزرک و مرداسنگ و حلبه و انجیر به شیر استعمال کنند.

علامات جمع شدن، اشتداد و وجع باشد و چون نضج یابد منفجر گردانند به آهن یا به ادویه و علامت نضج سکون وجع باشد و چون دست بر او نهند فرو نرود و بعد از آن که منفجر گردد، تا ماده به کلی مستفرغ نشود، مرهمهای مندمله استعمال نمایند. اما اگر ورم در مفرغهآ اعضای رییسه حادث شود یا ورم به سبب ضربه و سقطه باشد، بعد از فصد و تنقیه مرخیات مثل موم ms293 روغن یا محللات استمال کنند و قطع استعمال مبردات و رادعات نکنند.

و صنفی او فلغمونی که آن را اشقافلوس گویند، و او آن است که ورم منحط نشود و به تحلیل رود و جمع شود، اگر آن فساد در جوهر عضو پیدا شود، عضو را بمیراند. علاج آن، قطع عضو باشد تا دیگر اعضا سالم بمالند؛ و اگر فصد تمام نباشد، حجامت کنند و نشترهای عمیق فرو برند تا مده متفرغ شود و بعد از آن کرسنه با گلاب طلا کنند.

جمره: ورمی باشد که مادهآ آن صفراوی بود. علامت او آن است که مایل به سطح جلد بود و لون آن سرخ و روشن باشد، چون دست بر او نهند سرخی برود و

ورم رخو: آن را اذیما265 نیز گویند، او از ماده بلغمی حادث شود و آن ورمی سفید باشد و به آن حرارت و الم نباشد و آن انگشت بر او نهند فرو و زمانی همچنان غایر بماند. علاج آن، هر روز جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گنلگبین تناول کنند و غذا نخودآب به شیره خسکدانه خورند، و بعد از نضج تلیین کنند به حب ایاره و معجون خیارشنبر و مسهلات بلغم و بورهآ ارمنی و نمک و زیت و سرکه بر ورم طلا کنند و کف دریا در سرکه خیسانیده ضماد سازند یا افسنتین و صبر یا سرکه طلا کنند و سعد و زعفران مازو نیز مفید باشد. سلعه: ورم غلیظ بود که آن را غلافی باشد و از عضو خارج بود، مقدار از نخودی تا بیخی باشد. علاج آن تنقیه بدن باشد به حب ایاره و ایاره لوغاذیا و استعمال مرهم داخلیون، و اگر به تحلیل نرود بشکافند و با ادویهآ مقرحه266 مثل فلدفیون و دیگ بر ms294 دیگ نهند و چون منفجر شود کیسهآ غلاف او به صناره بیرون آرند و مرهمهای مندمله به کار برند.

سرطان: ورمی سوداوی باشد، علامت او آن است که در ابتدا کوچک بود و هر روز که آید بزرگتر شود و صلب باشد و اندک حرارتی در ملمس آن محسوس شود و در عروق سبز و سرخ مثل دست و پای سرطان ظاهر شود. علاج آن، در ابتدا فصد اکحل یا باسلیق کنند و تنقیه بدن از سودا به مطبوخ افتیمون و غاریقون و این حب نیز مفید بود: صفت آن: افتیمون یک درم، بسفایج، اسطوخودوس هر یک درمی و نیم، هلیلهآ سیاه و کابلی هر یک درمی، نمک نفطی دانگی، غاریقون نیم درم، مجموع کوفته با رب کرفس بسرشند و حب سازند و در اول حدوث این ورم رادعات

خنازیر: در هیأت مشابه سلع، اما او با گوشت آمیخته باشد و متعدد و صلبتر از سلع بود، بیشتر در گردن و بن ران واقع شود. علاج آن تنقیه بدن بود از بلغم و سودا و اجتناب از اغذیهآ غلیظه و ادویهآ محلله استعمال کنند، مثل مرهم داخلیون یا آرد جو و ترمس یا بول کودکان یا آرد باقلا و آرد جو هر یک بیست درم، ایرسا و زفت و شمع و پیه بط هر یک یک درم ضماد سازند، بعد از ms295 آن ادویهآ محلمه267 به کار دارند. ضماد: اشنه، کرسنه هر یک هفت درم، قثاء الحمار، ورق غار، بارزد هر یک سه درم، علک البطم چهار درم، بکوبند و با بول کودک استعمال کنند.

ضماد آخر: پیه خوک، راتینج، بول شتر، ضماد سازند، و نوعی از خنازیر است که بر پوست بنگ ظاهر نباشد، و این بدترین خنازیر بود. علاج آن قطع باشد. اما باید که به احتیاط قطع کنند و عرق شرایین منقطع نشود و بعد از قطع اگر بقیتی بماند، فلدفیون استعمال کنند و بعد از آن ملحمه بکار دارند.

ورم صلب: آن را سیقروس خوانند و از مادهآ سودا یا بلغمی حادث شود یا از ورمی حار که استعمال مبردات به افراط کرده باشند ماده متحجر شده باشد. علامت آن، صلابت و عدم وجع باشد و لون آن همچون لون بدن باشد. اما آنچه از مادهآ سودا بود لون او همچون اسرب باشد. علاج آن تنقیه بدن باشد از بلغم سودا

ضماد آخر: بزرک و مروشک و خطمی هر یک ده درم، حلبه پنج درم، انجیر بیستعدد با هم بکوبند و بنهند و آخر مقل، اشق، جاوشیر و پیه شیر و روباه تربک269 با هم بکوبند و استعمال کنند.

غدو: آن را مشبد گویند، فرق میان او و سلع آن است که او در میان عضو باشد و آن را غلافی نباشد و بزرگ نشود و اگر ماده دیگر به او منصب شود، غددی دیگر در جنب او پیدا شود، علاج آن تنقیه بدن باشد از بلغم و سودا و مرهم داخلیون استعمال کنند و بعضی را بکوبند و قطع اسرب بر آن بندند و اگر کوچک باشد بیفشارند تا آنچه در او باشد بیرون آید، پس قطع اسرب بر آن بندند، اگر در پس گوش ms296 باشد آن را فوجیلا گویند و آن را به خاکستر حلزون و پیه نمک طلا کنند.

طاعون: ورمی باشد که در اعضا غددی مثل خصیه و ثدی و بغل و بن ران واقع شود، حدوث آن از ماده سمی باشد که عضو را فاسد کند و رگ او متغیر گردد، و باشد که از آن صدید ورم مترشح شود، علامت آن قی و غثیان و غشی و خفقان بود و هر چه رنگ آن سیاه سبز باشد قتال بود و در این ورم فصد بکنند و تقویت قلب مثل شراب حماض و لیمو و صندل و سیب و انار ضرری بود. غذا سرکه خورند و در حوالی آن برف و یخ و برگ و بید و بنفشه و گل بستان افروز نهند و در موضع بارده ساکن شوند و صندل و گلاب کافور ببویند و بر سینه طلا کنند و بر ورم بیخ طلا نکنند. اما اگر آن مواضع را حجامت کنند ماده جذب کنند و بعد از آن به آب گرم بشویند.

نفخه: ورمی ریحی بود، علامت او آن است که همچو خیکی پر باد چون انگشت بر او نهند فرو رود و در حال به حال خود زود محسوس گردد که در او مده نیست و اگر بزرگ شود چون دست بر او نهند آواز کند. علاج آن جلابی از تخم کاسنی و سداب و رازیانه گلقند با نبات تناول کنند. غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و توابل در آن کنند و محجمه بر موضع نهند بیشرط و روغن بابونه و سداب در آن بمالند یا تخم کرفس و انیسون نانخواه هر یک دو درم به آب یجوشانند و صافی کنند و روغن بابونه و سداب در آن بمالند یا تخم کرفس انیسون نانخواه هر یک دو درم به آن بجوشانند و صافی کنند و روغن زیت بر سر آن کنند و جوشانند تا روغن ms297 باقی ماند استعمال کنند.

دییله و خراج: دبیله ورمی بزرگ بود و لون آن همچون لون بدن باشد و صلب بود و به آن وجعی نباشد و در آن مواد خبیثه جمع شده باشد و خراج آن است که در مده جمع شده باشد از اورام و به آن حرقت و حرارت باشد. علاج آن تلیین طبیعت کنند و استفراغ خلطی که غالب باشد و منضجات بر ورم نهند بعد از آن مرهمهای مندمله بکار دارند و گویند اگر بیخ نرگس باعسل طلا کنند با مرهم داخلیون با لعاب خردل منفجر گردانند.

بثرهها نیز همچو اورام بود بعضی دموی بود، همچون بثرههای دمل بعضی صفراوی بود و همچو نمله، و بعضی همچون بثرهها بلغمی، و بعضی سوداوی همچون جرب و ثولول.

دمل: بثرهای بزرگ باشد و مادهآ آن دمی باشد که به آن رطوبتی فاسد آمیخته باشد و او از سوء هضم و کثرت تناول گوشت و شیرینی متولد شود و بدترین او آن است که در غور باشد. علاج آن فصد کنند و تنقیه بدن به مطبوخ فواکه یا

بنات اللیل: بثوری چند باشد که در شب حادث شود و به آن خارشی عظیم باشد. علاج آن فصد کنند و به حمام روند و ms298 اندام به سبوس و تخم خربزه بشویند، اگر احتیاج باشد تلیین کنند.

نمله و جاورسیه: نمله بثوری چند صفراوی باشد و به تدریج پهن شود و به یکدیگر متصل گردد و مایل باشد به صفرت؛ اما جاورسیه بثوری چند باشد به گاورس اصل آن سرخ و سر آن سفید و به آن خارشی و سوزشی عظیم بود. علاج آن هر دو تنقیه کنند از صفرا و روباه تربک و حضض و عدس و اقاقیا و صندل و آب کاسنی با آب روباه تربک طلا کنند؛ و اگر متقرح گردد و متمادی شود، قرص اندر خون طلا کنند.

صفت آن: باز و کند شب یمانی هریک سه درم، قلقدیس در میزر آوند ده درم، بکوبند و به شراب سیب بسرشند و قرص سازند و خشک کنند و به وقت احتیاج به گلاب بسایند و طلا کنند.

مرهمی سفید: مازوی سبز، مرداسنج، زردچوبه، گلنار، زراورند قنبیل بکوبند و با موم روغن بیامیزند و استعمال کنند.

جمره: بثوری چند پهن باشد که بهغایت سرخ باشد و به آن سوزشی و المی عظیم بود و مادهآ آن صفرا بود و با دمی رقیق آمیخته باشد.

علاج آن: تنقیه بدن کنند از صفرا و محجمه بر موضع نهند با شرط عمیق تا مواد مستفرغ شود، باقی علاج آن همچون علاج نمره باشد. نار فارسی: بثرهای چند باشد که حادث شود، زود خشکریشه گردد و به آن حکه و حرقت باشد و اندرون آن آبی تنک بود و در ابتدا ظهور آن خطهای سرخ و ساوسی مانند زبانهآ آتش باشد. علاج آن حضض کافور با لعاب بنگو ضماد کنند و مازو و فوفل با سرکه مفید بود و از حلاوت گوشت احتراز کنند.

نفاطات269: آبلهای چند باشد و اندرون آن خون به آب تنگ باشد و از غلیان دم حادث شود. علاج آن فسد کنند و تنقیه بدن و دم را تسکین کنند به ms299 شراب عناب و اغذیهآ بارده مثل عدس و سرکه و تمر هندی و انار خورند و نفط را منفجر گردانند تا آنچه در او باشد بیرون آید و مرهم اسفیداج نهند و اگر دیر خشک شود مرهم قلقطار استعمال کنند.

عرق مدنی: بثرهای باشد که حادث شود و شکافته گردد و از آن همچون ریسهای270 بیرون آید، و گاه باشد که به آن احساس حرکتی همچون حرکت کرم کند، و بعضی گویند که آن خود کرمی باشد و به تدریج دراز گردد بکشند، بگسلد، و آن بهغایت بد باشد، و بیشتر در ساق و ساعد پیدا شود و این مرض در مدینه و مصر و خراسان و حبس بسیار بود، و سبب آن فضلاتی باشد که در عروق گردد و به واسطهآ حرارت منعقد گردد و طبیعت آن را به این طریق دفع کند و علاج آن فصد باسلیق یا صافن کنند و تنقیه بدن به مطبوخ افتیمون و حب قوقایا کنند. بعد از تنقیه تناول اطریفل و کثرت استحمام مفید بود و در ابتدا به صندل و کافور و صبر طلا کنند و چون بیرون آید به قطعهآ اسرب ببندند، هر چند دراز میشود و بر پارهآ اسرب میپیچند و احتیاط کنند تا قطع نشود و در آن زمان به آب گرم و روغن نرگس و بنفشه و لعاب بنگو طلا کنند تا به آسانی بیرون آید و

سعفه: قرحهای باشد که در روی سر حادث و در ابتدا بثرات متفرقه باشد که متقرح گردد و خشکریشه شود و اگر صبیان را واقع شود و آنچه از آن صدید آید آن را شیر بیخ گویند. علاج آن اگر سن و مزاج مقتضی باشد فصد ms300 قیفال و عرق یافوخ271 مناسب بود، الا حجامت کنند از پس سر و تنقیه بدن به مطبوخ هلیله و شاهتره و از گوشت و شیرینی احتراز نمایند و بادام تلخ و زردچوبه هر یک بیست درم بکوبند و پنج درم مقل در خل خمر حل کنند و همه با هم بسایند و بیامیزند و قرص سازند و در وقت حاجت به آب کاسنی و روغن گل بسایند و طلا کنند یا مازو و زراوند طویل و گلنار و راتینج و اقاقیا بکوبند و با خل خمر و روغن گل طلا کنند و عروق و پوست انار و مرداسنگ و حنا نیز مفید بود.

و آنچه خشک باشد و بر آن همچو پوستی سفید از ماده سودا باشد، روء بنفشه و کدو و شیر زنان در بینی کشند و آن را به روغن کدو و اسفاناخ بمالند و اگر غلیظ و صلب باشد به استره بخراشند و علق بیر آن کنند و صبر و مرداسنج با روغن گل و سرکه بسایند و طلا کنند یا فلدفیون با سرکه طلا کنند.

و نوعی از سعفه است که آن را شهدی گویند و در آن سوراخها باشد که در آن چیزی همچون شهد ظاهر شود. علاج آن تنقیه بدن کنند و برنجاسف عسل طلا کنند.

و نوعی دیگر هست که از آن رطوبتی همچو غساله که گوشت آید. علاج آن است که محجمه بر آن نهند تا آنچه در او باشد همه بیرون آید و گل ارمنی و قسط و مرداسنگ در روغن گل و سرکه طلا کنند.

و نوعی دیگر که بغایت سرخ باشد به حدی که به سیاهی زند. علاج آن کاغذ سوخته و اسرب و انزروت هر یک سه درم کرنب یک درم بکوبند و با خل خمر طلا کنند و سعفه که در وی حادث شود گل ارمنی کافور و زعفران با گلاب و خل خمر لا ms301 کنند.

ثالول273: بثرهآ صغیر است که بهغایت صلب باشد و سبب آن خلطی غلیظ بود از بلغم یا سودا علاج آن تنقیه بدن کنند به مطبوخ افتیمون یا غاریقون و پشک بز یا سرکه طلا کنند و یا شیر انجیر خام یا پنجنگشت با سرکه و آن را به آهن قطع نکنند، اگر خواهند که قطع کنند فلدفیون و دیگ بر دیگ نهند یا از اشنان سبز و زهرهآ گاو و تخم حنظل و زنجار و نوشادر و آهک آب نادیده بسایند و به آب اشنان طلا کنند. و نوعی است که آن را عدسی گویند و رنگ آن شرخ باشد و اکثر در روی و پیشانی ظاهر شود و آن را بورق مورد و آب شونیز طلا کنند یا صمغ بطم یا صمغ آلود کندش کرنب بوره با سرکه طلا کنند.

بلخیه: بثرهای باشد که متقرح گردد و خشکریشه شود و از آن صدید آید. علاج آن تنقیه بدن کنند و آن را به گل ارمنی و سرکه طلا کنند یا مقل و زراوند و زنجار و خردل و مویزج و راتیانج مساوی بکوبند و با سعد223 و زیت سرکه طلا کنند.

قوبا: بثرهای خشن باشد که در اعضا [حادث] شود و پهن گردد و رنگ آن سیاه باشد یا سرخی تیره و بر روی پوستی همچو فلوس ماهی باشد. علاج آن در ابتدا فصل کنند و تنقیه بدن از سودا و اخلاط بکنند و آن را به هلیلهآ زرد صمغ آلود و صبر و سرکه و روغن گل طلا کنند یا علک البطم و صمغ آلود و کبریت با روغن زیت و شمع مرهم سازند و بمالند یا پیه بط و مرغ و بز به روغن بنفشه

توثه: بثرهای پهن باشد که از اخلاط محترقه حادث شود و اکثر در روی بود. علاج آن، تنقیه بدن کنند و از اشیای حادهآ حریفه احتراز نمایند و مرهم زنجار طلا کنند یا به آهن بخراشند تا از آن خون بیاید پس مرهم ملحمه نهند. جرب: بثراتی باشد که به آن حکه و سوزش بود و آن از سودا و بلغم مالح و اخلاط محترقه حادث شود و بعضی خشک بود و امتداد نمایند و بعضی تر بود و از آن صدید آید، علاج آن فصد کنند و هر روز جلابی از عناب و سپستان و بنفشه و تخم کاسنی و بیخ مهک نبات تناول کنند و غذا بنوماش و نخود و مغز بادام خورند و بعد از نضج تام مطبوخ هلیله یا صبر و تربد بیاشامند یا به این مطبوخ صفت آن: سنا هفت درم، پوست هلیلهآ زرد پنج درم، مویز طایفی ده درم، شاهتره دستهای، بنفشه، نیلوفر هر یک سه درم، افسنتین یک درم، آلو سیاه و کیلی هر یک بیست عدد، عناب ده عدد، سپستان سی عدد بجوشانند، چون وقت فرو گرفتن شود افتیمون هفت درم در خرقهآ کتان بسته در آن اندازند تا بجوشند. پس صافی کنند و بیست درم خیارشنبر، پانزده درم ترنجبین بر سر آن کنند و بیاشامند با هلیلهآ زرد و ماء الجبن یا افتیمون و مر این مرض را مفید افتد وحب شاهتره بهغایت نافع است. صفت آن: هلیهآ سیاه و زرد و کابلی و تخم شاهتره، صبر سقوطری هر یک درمی، سقمونیا بریان کرده نیم درم، مقل دانگی بکوبند و به آب شاهتره حب سازند و بعد از تنقیه جرب را به ادویه مجففه طلا کنند. دوایی ادیگر]: کبریت ms303 زرنیخ هر یک پنج درم، مویزج قردمانا هر یک ده درم، بکوبند و با سرکه طلا کنند نافع بود.

[دوایی] آخر: زیبق مقتول و خربزه و قسط و اقلیمیای فضه، کندش متساوی بکوبند و با روغن گل سرکه طلا کنند.

[دوایی] آخر: بورهآ مغسول، کبریت، کندش، خرزهره، قسط و اقلیمیای فضه، کندش متساوی بکوبند و با روغن گل و سر که طلا کنند.

[دوایی] آخر: بورهآ مغسول، کبریت، کندش، خرزهره، قسط، حنا، زراوند، میعهآ سایله بکوبند و به روغن گل و ماست و سرکه طلا کنند در حمام و بعد از آن آبی که در آن ورق مورد و سوسن جوشانیده باشند، بشویند، و بعد از آن صندل و گلاب بمالند؛ و اگر جرب خشک باشد هر روز استحمام کنند و تدهین به روغن بنفشه و کدو کنند و بادام تلخ و مر و سنا و مرداسنگ هریک سه درم، کنجد پنج درم، بکوبند و به روغن گل و خل خمر طلا کنند. حکهآ اعضا: به سبب بخارات حاره و اخلاط مراری لذاعه حادث شود. علاج آن فصد کنند و نقوع فواکه یا تمر هندی و ترنجبین و نبات خورند و روغن بنفشه و کدو در اعضا بمالند و گلاب و خل خمر و آب سلق و خبازی در اعضا بمالند و هر روز شربتی از تمر هندی یا آب انار و نبات و بید مشک به آب سرد خورند و تلیین به این مطبوخ فواکه یا نقوع آن مناسب بود و از ریاضت و تعب و آفات احتراز نمایند و شب یمانی بجوشانند و موضع را به آن بشویند: صندل و ورق سوسن و مرداسنگ بکوبند و در آن بمالند یا مرداسنگ و اندکی کافور و گلاب بسایند و طلا کنند، ورق گل، نوشادر، سعد، سنبل بسایند و بمالند یا توتیای کرمانی چهار درم، قرنفل یک درم بکوبند و به گلاب بسرشند و قرص سازند و در ms304 وقت حاجت بسایند و در آن بمالند. اگر رایحهآ مغابن و انگشتان پای به سبب فربهی متغیر شود و فصد باسلیق کنند و به مطبوخ هلیله تنقیه نمایند و از اطعمهآ حریفه و شیرین احتراز کنند و در آب سرد نشینند، اگر وقت و سن مقتضی باشد گل ارمنی، مرداسنج، و تویتا و حنا بکوبند و بر آن افشانند، و اگر آن موضع متقرح

اگر به سب اخلاط باشد، اسهال طبیعت کنند و اگر بخارات باشد که تحت جلد متعفن شود، علامت آن نتن رایحهآ بدن بود و در این نوع استحمام به آب دریا و آب شور مفید بود و بول کودکان در اندام مالیدن نافع بود و مغز بادام و خشخاش بکوبند و با سرکه بمالند و مشایخ را به واسطهآ ضعف و بلغم مالح حادث اشود]. علاج او آن است مداومت حمام و تدهین باشد. جراحت، تفرق اتصالی باشد که لحم را حادث شود. علامت آن که آن را از غبار و روغن و موی و امثال آن نگاه دارند تا چیزی در آن نیفتد که مانع التحام شود و آن را چنان ببندند که به یکدیگر متصل گردد و اگر متصل نشود، بباید دوختن و اگر جراحت غایر باشد ذوررات مجلیه و مجففه استعمال ملین224 مثل کندر، صبر، انزروت و زراوند و ایرسا و توتیا، و اگر در این چرک و وسخ بسیار باشد این ادویه را به عسل بسرشند و استعمال کنند و پنبه کهنه در آن کنند تا از چرک پاک شود. آن گاه ذرورها و مرهمهای پنبه استعمال کنند. مرهمی که گوشت برویاند، کندر انزروت و ایرسا هر یک ده درم، مرداسنگ سه درم بکوبند و با موم و روغن زیت مرهم ms305 سازند و ذرور خون سیاوشان، انزروت، زعفران متساوی بکوبند و در آن ریزند.

جراحت: مرکب آن است که با او کسر و ورم و قطع عرق و عصب و الم و امثال آن باشد. علاج آن فصد باسلیق باشد و تناول شیرینی با تمر هندی یا آب

جراحت عصب: جراحتی که بر عصب واقع شود، اگر به طول باشد، الم بود. علاج او آن است که از هوای سرد و آب سرد خود را نگاه دارند و آن را به روغن زیت بمالند و ببندند و تا دو سه روز بگنرد و از حدوث ورم ایمن شود، بعد از آن قرفیون و زیت و شمع مرهم سازند و نهند و اگر متورم شده باشد، قلقدیس یک درم، زاج نیم درم، توابل مس ده درم، و پنج درم قشور کنند، هشت درم، زفت سی درم با یک رطل سرکه سحق کنند و سی درم شمع به آن ضم کنند و در دیگ سنگین مرهم سازند و استعمال کنند، و ادویهآ بارده به کار برند.

و اگر این جراحت موجب تشنج شود، عصب را قطع کنند تا به دماغ متأذی نشود و به روغن داغ کنند و فقرات را به روغن بنفشه و پیه مرغ و مغز ساق گاو بمالند و اگر بر سر جراحتی شود و به نواحی غشای دماغ رسد. علاج او آن است که صوف را به زیت بیالایند و بر آن نهند و سه روز بگذارند تا از ورم ایمن شود، بعد از آن ذرورات استعمال کنند.

جراحات عروقی: جراحتی که بر شریان و ورید واقع شود، علاجش آن است ms306 که خرقه به سرکه و گلاب بیالایند و در جراحت آگنند و اطراف جراحت به مبردات قویه طلا کنند و مازو بسوزانند و به خل خمر آتش آن را بنشانند و بسایند و بر جراحت افشانند، آسیاسنگ که آن را جبین گویند و غبار آسیا با سفیدهآ بیضه بیامیزند و پشم خرگوش به آن آلوده کنند و بر آن نهند و ببندند.

قروح: به سبب جراحت حادث شود و چیزی که از قرنیه آید اگر تنک بود آن را صدید گویند، اگر غلیظ بود آن را وسخ گویند. علاج او آن است که اگر وسخ قیح بسیار بود، تلیین طبیعت کنند به حسب خلط و قوت و حاجت و از کثرت غذا و اطعمه مرطبه احتراز نمایند و ادویهآ مجففه مجلیه مثل مرداسنگ و

ناصور: قرحه باشد که کهنه شود و اندمال نپذیرد و آن را غوری باشد و قعر آن فراخ بود و گوشت آن سفید و سخت باشد و دایما از آن رطوبت روان باشد. علاج او آن است که پنبهآ کهنه به شراب تر کنند و بذور را صفرا بیالایند و در آن کنند یا به گلاب و خاکستر زر بشویند. اگر مفید نیفتد، بشکافند و گوشتهای روی را جدا کنند به آهن یا داروی اکال یا داغ کنند. در کسر و خلع و خرق و مانند آن کسر تفرق اتصال بود که عظم را حادث شود. علاج آن اولا فصد و تلیین طبیعت کنند و عظم را محکم ببندند و اگر از بستن خارش پیدا شود بگشایند و آب گرم بر آن ریزند ms307 و عصابه به سرکه و گلاب تر کنند و بر آن نهند و ببندند، و چون دو سه روز بگذرد ورم نباشد، مغاث مورد و گل ارمنی و اقاقیا بر آن طلا کنند و اغذیهآ لزجه مثل هریسه و پاچه و تخم مرغ خورند و اگر با کسر ورمی باشد، صندل و آب گشنیز و آب کاسنی طلا کنند و ببندند و اگر از آن خون آید کندر و مر و خون سیاوشان بکوبند و بر آن نهند و ببندند؛ و اگر استخوان پاره شده، از گوشت جدا باشد، بیرون آرند؛ و اگر متصل گوشت باشد، نیک به جای خود نهند و ببندند و معالجات جراحت به جای آرند. خلع: آن است که مفصل از جای خود بیرون آید. علامت او آن است که مفصل از جای خود بگردد و حرکتی که او را میسر بود نتواند کرد. علاج او آن

وتی: آن است که مفصل از جای خود برود، اما بیرون نیاید و مانع جمیع حرکات نباشد، بلکه بعضی حرکات توان کرد.

وهن: المی است که عارض عظم شود، به آن که تفرق اتصال حادث شود. علاج همه آن است که عضو را به رفق بمالند و اگر رفته باشد باز به جای خود نهند، مورد، مغاث و خطمی سحق کنند و با زردهآ تخم مرغ طلا کنند یا ورق گز و مورد و گل ارمنی طلا کنند؛ و اگر به آن ورمی باشد، فصد کنند و ماش و مغاث و گلنار و اقاقیا و فوفل با بیضه طلا کنند.

ضربه و سقطه: اگر به آن تفرق نباشد به ماش و مغاث و صبر طلا کنند، و اگر ورمی باشد فصد کنند و نیم درم مومیایی به آب گرم بخورند یا روناس و طین مختوم و لک ms308 هر یک پنج درم بر سر نخودآب کنند و بخورند؛ و اگر ضربه و سقطه بر سر واقع شود، البته فصد کنند و تلیین کنند و سرکه و گلاب و روغن گل بر سر بمالند یا ورق مورد گلنار و پوست انار در سرکه و گلاب بجوشانند، اندکی شکر و مشک و عود طلا کنند؛ و اگر بر سینه و شکم واقع شود، از آن نزف الدم حادث شود، قرص کهربا با رب به تناول کنند یا گلنار، گل ارمنی، خون سیاوشان هر یک درمی بکوبند و با رب سیب تناول کنند، و اگر بر عضل واقع شود بابونه، اکلیل الملک بجوشانند وآب و ثفل275 آن استعمال کنند، و اگر بر عصب واقع شود روغن زنبق و نسرین و ناردین بمالند و اگر از آن التوای عصب حادث شود، مقل خطمی با زیت طلا کنند یا داخلیون بنهند. اگر کسی را به تازیانه زده باشند، پوست گوسفندی که فی الحال پاره کرده باشند و هنوز گرم باشد بر موضع ضربه نهند یا خرقهآ کتان به گلاب و آب سرد تر کنند و بر آن نهند و اعضای آن را نیک دلک کنند.

نشوب شوب و نصل: اگر پیکان در عضوی رود آن را به کلبتین بیرون آرند و صبر و انزروت و کندر و مر در آن کنند و اگر خار یا آبگینه در اعضا رود بیرون نتوان آورد، زراوند مدحرج واشق و کندر و بیخ نی و زفت و زرنیخ مجموع یا بعضی به سعل طلا کنند.

سحوج جلد: اگر به سبب ملاقات چیزهای درشت و کشیدن ریسمان پوست خراشیده، فصد کنند و خرقه به گلاب تر کنند و بر آن نهند. گل ارمنی، مرداسنگ با گلاب و روغن گل طلا کنند یا روغن گل بمالند و مورد و گل سحق کنند و بر آن افشانند یا مرهم مرداسنج و اسفیداج با روغن گل و بنفشه و ms309 اندکی کافور بر آن نهند؛ و اگر به سبب عرق حار در حالبین وعانه و اطراف انثیین حادث شود، روغن خاوران بمالند، و اسفیداج و مرداسنگ و ورق بید و گل و بنفشه بکوبند و بر آن افشانند و از گوشت و شیرینی احتراز نمایند.

حرق اعضا: عضو که به آتش بسوزد، علاج آن است که در حال سفیدهآ تخم مرغ بر آن ریزند و خرقهآ کتان به گلاب تر کنند و بر اندازند و عدس بجوشانند و بر آن طلا کنند یا گل ارمنی به سرکه و گلاب بمالند؛ و اگر به سبب آب گرم و روغن گرم سوخته شود، پیش از آن که آبله کند، آب زیتون مشو کرده و خاکستر و گلاب سرد کنند و بر آن نهند. اگر آبله کند مرهم اسفیداج یا بوره بمالند یا جو با سفیدهآ بیضه، و اگر عضو به واسطهآ بلادر بسوزد، آب خیار کدو با شیرهآ تخم توزک تناول کنند و اغذیهآ حامضه و اسفاناخ خورند و موضع را حجامت کنند و مرهم خل طلا کنند.

فساد اطراف: اگر به سبب برودت سرمای سخت چون به عضو رسد و پوست سخت کند و مسام ببندند و حرارت و بخارات محتقن گرداند، موجب تعفن اعضا باشد. پس اگر سرما رسد و عضو متورم نشود، اعضا را به اپوستین و] نمد گرم گردانند و به حمام گرم روند و خود را گرم دارند و نخودآب با کبک و تیهو و گنجشک با شیرهآ خسکدانه و توابل خورند. اما اگر عضو متورم گردد و بابونه و

انتفاخ اصابع: به سبب بزرگ شدن و خاریدن انگشتان احتقان فضلات و بخارات بود به واسطهآ برودت هوا. علاج او، آن است که گلقند و سکنجبین بزوری تناول کنند و نمک و سبوس و سلق بجوشانند و انگشتان به آن بشویند و بابونه و اکلیل الملک و شلغم و کرنب و عدس و انجیر در شراب بجوشانند و ضماد کنند. اگر رنگ انگشتان تیره شود، نشتر زنند تا خون بیاید و عدس و زیت بجوشانند و طلا کنند. آکله: تعفن و فساد که در اعضا ظاهر شود، به سبب ضعف روح حیوانی یا سدهای که مانع آن شود یا به سبب سموم یا اورام ردیه که مادهآ آن سمی باشد. پس اگر بینند که رنگ عضو متغیر میشود و نضارت او زایل می گردد و در ابتدا تعفن باشد آن را به فوفل اقاقیا و ورق گل و گل ارمنی و صندل و سرکه طلا کنند و فصد عروقی کنند که در مقابل آن عضود بود یا حجامت و ارسال علق کنند، و اگر تابستان بود در مواضع بارده ساکن شود، خیار کدو و برگ بید پیش خود بنهند و کاهو کاسنی و خیار و کدو تناول کنند.

و علامت تعفن آن است که عضو سیاه شود و مسترخی گردد و آن زمان ادویه اکاله استعمال کنند تا گوشت متعفن زایل شود و پاک گردد و آن زمان مرهمی

جذام: علتی بد است، از آن جهت جناب سیادتمآب فرمودهاند که «فر من المجذوم کفرارک277 من الأسد»؛ واین مرض را داء الاسد نیز گویند وآن از غلبه و کثرت خون از احتراق سودا حادث شود و مزاج و هیأت اعضا را متغیر گرداند و باشد که فساد آن به مرتبهای رسد که اعضا را از هم فرو ریزد، و باشد که متقرح شود. این علت چون مستحکم شود بر آن متمکن نباشد، و سبب فاعلی این علت حرارت مفرط و سوء المزاج کبد باشد؛ و سبب مادی آن اغذیهآ سوداوی بود. علامت ابتدای جذام حمرت بدن خصوصا روی که مایل به سیاهی بود و ضیق نفس و بحهآ صوت و باریک شدن موی و ریختن آن و نتن عرق و خبث نفس و خواب هایله و سطبر شدن لبها و ظهور غدد در اعضا و ترقیدن ناخن بود. علاج آن در ابتدا فصد وداجین و اکحل و رگ پس گوش بگشایند و خون بسیار بیرون کنند و هر روز جلابی از نیلوفر و تخم کاسنی و بالنگو هر یک سه درم با نابت و ترنجبین تناول کنند. غذا نخودآب و بنوماش با شیرهآ مغز بادام خورند و بعد از نضج تام به مطبوخ هلیله یا تربد افتیمون یا غاریقون یا ایاره وتخم حنظل تلیین طبیعت کنند؛ و بعد از هفتهای که از تنقیه گذرد، ماءالجبن به این سفوف بیاشامند:

صفت آن: هلیلهآ سیاه و کابلی هر یک پنج درم، غاریقون سه درم، بسفایج و افتیمون و گاوزبان هر یک چهار درم، نمک نفطی و لاجورد هر یک درمی و نیم

ادوایی] آخر: مازوی سوخته، مویزج، هلیلهآ سیاه سوخته، هلیله متساوی بکوبند و با سرکه طلا کنند و علامت به شدت آن باشد که سبوس از بدن آن جدا شود. برص: سفیدی که در بدن پیدا شود، به سبب ضعف قوت مغیره و غلبهآ بلغم و سوء المزاج بارد که آن عضو را حادث شود. علامت او باشد که نرم و براق و سفید بود و مویی که بر آن رسته باشد آن هم سفید بود و آن موضع از دیگر بشره فروتر باشد. اگر سوزن در آن فرو برند، به جای خون رطوبتی سفید بیرون آید. [علاج آن:] مصطکی هر یک دانگی، ملح نفطی و دانگی و نیم، حب النیل نیم درم، مجموع بکوبند و به آب کرفس بسرشند و حب سازند و فرو برند، شربتی گرمی از شکر بیاشامند، بعد از تنقیه اطریفل کبیر و مثرودیطوس تناول کنند و زرنیخ و

بهق اسود: نشانههای سیاه باشد که در بدن ظاهر شود به سبب صفرای محترقه و این مقدمهآ جذام باشد. علامت آن است که چون آن را بمالند، چیزی همچون سبوس از آنجا جدا شود و رنگ آن مایل به حمرت بود. علاج آن در ابتدا فصد کنند و به مطبوخ افتیمون و حب آن کنند و استحمام و ترطیب بدن کنند و پوست بیخ کبر و حرمل و خربق و شیطرج و زاج و کبریت و زرنیخ طلا کنند.

کلف: نشانی بود که بر روی افتد مایل به سیاهی باشد و آن به سبب سودا و احتراق اخلاط بود. علاج آن فصد کنند و ms314 تلیین به مطبوخ افتیمون وغاریقون حب ایاره بعد از تنقیه تخم خربزه و جرجیر هر یک درمی، کندش سه درم بکوبند و قسط و بوره و فلفل و بادام تلخ به آب صفرا طلا کنند یا بیخ نی و تخم ترب و جرجیر هر یک درمی و کندش سه درم بکوبند و با سرکه یا آرد باقلا و عدس و پوست تخم مرغ و شیح سوخته و اشنان بکوبند و به آب گرم طلا کنند و اگر

خیلان و برش و نمش: خیلان خالهای سیاه باشد و برش نقطههای خرد و سیاه بود که بر روی افتد، و نمش قطعهٔ‌ سیاه و مستدیر باشد و گاه باشد که همچو کلف پهن شود؛ و سبب خیلان دم و محترق که از فوهات عروق بیرون آیند و سبب برش و نمش دم سوداوی بود. علاج آن، فصد و اسهال طبیعت بود و بعد از تنقیه ادویه که در کلف ذکر رفت طلا کنند.

بادشنام: حمرتی قبیح باشد شبیه به لون مجذوم که در روی ظاهر شود به سبب احتباس بخارات که از دم متصاعد شود. علاج آن فصد کنند و ارسال علق و تلیین طبیعت به مطبوخ هلیله و تربد و آن را به آب گرم و سبوس بشویند؛ و اگر مزمن باشد به صابون طلا کنند و به آب گرم و سبوس بشویند و آب سرد نرسانند و از مسکن بارده احتراز نمایند.

آثار قروح آبله: اثری که از قروح آبله بر بدن بماند، مرداسنج به روغن گل پرورده آرد نخود و برنج و بیخ نی و ms315 استخوان پوسیده و قسط و تخم خربزه به آب باقلا طلا کنند با مرداسنج و اسفیداج با سرکه و زهرهآ گاو طلا کنند.

اما خضرت و سیاهی که به سبب ضربه و سقطه حادث شود، بعد از سکون الم و حرارت باقی ماند فصد کنند و بورهآ ارمنی با سرکه طلا کنند یا آب بوره بشویند و مرداسنج به روغن گل پرورده و آرد نخود و برنج و بیخ نی طلا کند؛ و اگر خون در زیر پوست بسته شود، بشکافند و خون بیرون کنند. پس بوره طلا کنند. اما وشم که به نیل و مداد و امثال آن کرده باشد و خواهند که زایل شود به آب گرم و سبوس و بوره بسیار بمالند و علک البطم با عسل طلا کنند و هفتهای رها کنند. پس به آب گرم و نمک و سرکه بشویند باز طلا کنند با بوره و کندش و صمغ آلو

تشنج جلد رأس: اگر پوست سر متشنج شود و در آن جویا پیدا شود، به سبب ملاقات آفتاب یا استفراغ بسیار از دماغ یا داغستان به آب شور. علاج آن اغذیه اشربه مرطبه تناول کنند و روغن بنفشه و کدو و شیرزنان در بینی کشند و بر سر مالند و سر به آن بشویند و به لعاب بنگو و خطمی طلا کنند؛ و اگر به آن حمرت و خارش بود سبب آن امتلای دماغ باشد. علاج آن تنقیه دماغ کنند به حب ایاره و حب بنفشه و امثال آن بعد از تنقیه ادویهآ مذکوره استعمال کنند.

تقشر جلد: اگر پوست بشره بهغایت خشک شود از آن چیزی همچون سبوس جدا شود ms316 و سبب آن خلطی سوداوی بود. علاج آن هر روز جلابی از بنفشه و نیلوفر و گاوزبان و بیخ مهک و ترنجبین تناول کنند و غذا بنوماش و نخود با شیرهآ بادام بخورند و بعد از نضج اسهال طبیعت کنند به این مطبوخ:

صفت آن: هلیلهآ زرد و کابلی و سیاه هر یک پنج درم، سنا پنج درم، بسفایج، تربد، ورق گل نیلوفر، تخم کاسنی، و بیخ مهک هر یک سه درم، اسطوخودوس چهار درم، آلو سیاه، سپستان هریک بیست عدد، عناب ده عدد، خیارشنبر و ترنبجین هر یک پانزده درم، و بعد از تنقیه ترطیب بدن به ماء الجبن وکثرت استحمام و تدهین به روغن بنفشه و کدو و پیه مرغ و مغز ساق گاو کنند و اغذیهآ غلیظه و مولدات سودا احتراز کنند و در این مرض اهمال نمایند تا به جذام نأنجامد.

خراز: 229 سبوسهای باشد که در سر حادث شود به سبب بخارات که از مواد بلغمی یا سودای شود. علاج آن تنقیه بدن کنند از اخلاط و بعد از تنقیه هر روز به آب خطمی سفید و برگ چغندر و آرد جو و باقلا و کنجد و اندکی بوره بسایند یا سر تراشند و روغن گل و اندکی بوره با سرکه بمالند یا زهرهآ گاو و طین قیمولیا با سرکه طلا کنند.

داءالثعلب: علتی است که مو بریزد و اگر پوست نیز با مو جدا شود، آن را داء الحیه گویند، و حدوث این مرض از مادهآ ردیه باشد که در منابت شعر استقرار یابد و غذا از موی منع کند و این ماده اگر دم محترق باشد، علامت آن حمرت لون و عظم و سرعت نبض و غلظ قاروره بود. علاج آن فصد کنند و شراب عناب و آب رمانین تناول کنند و موضع را به آب زوفا به خرقهآ درشت بمالند یا پیاز عنصل و سیر و خردل بکوبند و با ms317 سرکه طلا کنند. علاج آن، تنقیه بدن به حب ایاره و قوقایا و مطبوخ تربد و غاریقون کنند و غرغره به خردل و سکنجبین عنصلی مفید بود.

و اگر از مادهآ سودا بود تلیین طبیعت کنند به مطبوخ افتیمون و اسطوخودوس و موضع را به سیر و پیاز بمالند و کبریت زرد و خردل و فرفیون و بیخ نی و خاکستر سم بز و برنجاسف سوخته با روغن زنیق و ناردین طلا کنند؛ و اگر از مادهآ صفرا بود، علامت آن صفرت موضع و یبوست و قشف جلد آن بود و به آن تلخی دهن و تشنگی بود. علاج آن هر روز به آب سلق و برگ بید و سبوس موضع را بشویند و تنقیه به مطبوخ فواکه کنند و بعد از تنقیه موضع را به خرقهآ درشت بمالند تا سرخ شود و سیر بکوبند و با سرکه طلا کنند یا شیح سوخته و

صلع: آن باشد که موی سر زایل شود و اگر آن در پیری بود، علاج پذیر نباشد، و اگر در اوان جوانی بود، اسباب و علاج آن همچنان باشد که ذکر رفت.

شیب: سفید شدن مو به سبب حرارت غریزی و کثرت بلغم باشد و وقت و وقت آن بعد از چهل سال بود و اگر پیش از آن سفید بود تنقیه بدن کنند از بلغم و هر هفته قی کنند و از اغذیهٔ‌ بلغمی احتراز نمایند و قلایای متوابله و گوشت برشته مفید بود و احیانا اطریفل و بلیله مربی تناول کنند. اما چون سفیدی تمام شود خضابات استعمال کنند.

تشقق شعر: اگر موی شکافته شود به سبب یبوست کثرت استحمام مفید بود و روغن بنفشه و کدو و لعاب بنگو و به دانه و مروشک طلا کنند، و اگر به افراط باشد تنقیه بدن از سودا باید کرد.

آنچه تعلق به زینت دارد، حفظ شعر، اگر خواهند که موی دراز شود از بورق و کنجد بشویند و روغن مورد و روغن غبار بمالند و مورد و گل سرخ و آمله بکوبند و بر موی ریزند؛ و ms319 اگر موی ریش و ابرو کم باشد یا دیر برآید، حب الغار وحب الخضراء و مغز بادام تلخ بسوزانند و بمالند یا غالیه با پیه گرگ و خرس و شونیز سوخته بمالند؛ و اگر خواهند که موی عانه و بغل بر نیاید، به خون سلحفات یا مرغ و خایه مورچه طلا کنند یا افیون و بیخ و آب کاهو بمالند. و اکر خواهند که موی بسترند، آهک سفید، آب زرده رطلی، زرنیخ و خاکستر از هر یک بیست درم، گل خطمی ده درم بکوبند و به آب گرم طلا کنند. اما باید 81 بیش از آن که آن را طلا کنند بعد از آن موضع را به روغن گل بمالند تا آهک بانزد10م و زرنیخ سه درم به شیره جو نیک سحق کنند و طلا کنند و بعد از آن 59،700د.

و اگر خواهند که مو جعد جعد شود، مرداسنگ ده درم، مازو، آمله هر یک پنج درم به آب مورد طلا کنند یا حلبه و آمله هر یک پنج درم بکوبند و به آب مورد طلا کنند و یا حلبه و آمله و کزمازج بکوبند و به آب مورد بر مو بمالند.

و اگر خواهند که مو باریک شود، به آرد جو باقلا و تخم خربزه بشویند؛ و اگر خواهند که مو سیاه شود وسمه چهل درم، حنا پنج درم بسایند و به روغن چرب کنند و به آب گرم بسرشند و رها کنند تا خمیر بر آرد و شب در موی بمالند و بامداد به آب مورد بشویند.

ادوای] آخر: شقایق و گل باقلا سحق کنند و روغن شیره بر سر آن کنند و در آفتاب نهند و هر روز نوبت بسایند تا ده روز بگذرد و بعد از آن در موی بمالند و با مداد به آب مورد بشویند.

ادوای] آخر: پنج درم لادن در بیست درم روغن مورد بیندازند و به شبانروزی بگذارند. پس ms320 به آتش نرم بجوشانند و در موی بمالند.

آخر: ابهل، بهار، جوز، مقل بسایند و یا به روغن زیت در موی بمالند. آخر: جوز سرو در سرکه خیسانیده دوازده درم مازو و زیت خیسانیده و پرسیاوشان و شب یمانی و اقاقیا و آمله هر یک شش درم، مس سوخته، جوز تربک ده درم بکوبند و به آب بسرشند و بمالند. و اگر موی چنان بشد که دستار و کلاه را چرکین کند، به قی عادت باید کرد و بعد از قی اطریفل تناول کنند و سر به آب دریا و آب نمک و پودینه بشویند یا سبوس و نوشادر و مورد و بلوط و جوز سرد در آب بجوشانند و سر به آن بشویند. حفظ بشره: اگر خواهند که روی پاک و سفید گردد هر بامداد سکنجبین به شراب سیب یا گلاب تناول کنند و گوشتهای سبک با پیاز خورند و از غذیه غلیظه و حریفه احتراز نمایند و آرد باقلا و نخود و جوز و ترمس و مغز باداء تخ هر یک ده درم، کتیرا پنج درم بکوبند و به شیر بسرشند و در روی بمنند یا بیخ ی و تخم خربزه و پوست عدس و اشنان در اندرون خیار کدو پروره متسوی

فساد لون: اگر به سبب کثرت تناول چیزی که موجب فساد لون بود، چنانچه از کثرت اکل بادنجان و کرنب، سودا لون حادث شود، از تناول افاوهآ حاره صفرت لون و از آبهای بد و اکل طین همچنین لون متغیر شود.

علاج او: آن است که از اشیایی که موجب آن تغییر است اجتناب نمایند و اصلاح غذا واستعمل حمام کنند و از ادویه مجلیه مثل ms321 تخم خربزه و سبوس و آرد و باقلا در روی بمالند؛ و اگر به سبب کثرت صوم و جماع مرض و شدت گرما بود. اغذیهآ جید الکیموس تناول کنند، مثل گوشت بره و بزغاله و مرغ و ماهی تازه و زردهآ تخم مرغ و انگور و انجیر رسیده و اطریفل و هلیلهآ پرورده تناول کنند.

فساد رایحهآ ابط: و آن فساد رایحهآ مغابن و نتن عرق است و سبب عفونت و حدت اخلاط و معین بر این حرکات مشوشه مر اخلاط را، همچون حرکت جماع و تأخیر غسل جنابت و تناول چیزی که او را خاصیت باشد در تحریک مواد ردیه به ظاهر بدن همچون سیر و پیاز بر توزه و خردل و حلبه و حلتیث و آنچه مشابه این باشد. علاج او آن است که هر روز شربتی از نبات و تمر هندی به آب انارین و نبات و عرق گل و بید به آب سرد تناول کنند و تلیین به مطبوخ فواکه نقوع آن مناسب بود از ریاضت و آفتاب احتراز نمایند و مورد و شب یمانی بجوشانند و موضع را به آن بشویند و صندل و ورق سوسن بکوبند و بمالند یا مرداسنگ دانگی و اندکی کافور به گلاب بسایند و طلا کنند یا ورق گل و توتیا و سعد و سنبل بسایند و بمالند یا توتیای کرمانی چهار درم، قرنفل یک درم بکوبند و به گلاب بسرشند و قرص سازند و در وقت حاجت پارهای بسایند و در آن بمالند و کنگر بوی عرق خوش کند.

و اگر رایحهآ مغابن و انگشتان پای به سبب فربهی متغیر شود، فصد کنند و به مطبوخ هلیله تنقیه کنند واز اطعمهآ خریفه و شیرینی احتراز نمایند ودر آب سرد نشینند، اگر وقت و سن مقتضی بود، گل ارمنی و مرداسنگ و گلنار و توتیا و حنای سوخته و پوست انار متساوی بکوبند و بر آن افشانند و ms322 اگر آن موضع متقرح شود به سبب عرق تیز به سرکه و گلاب بشویند و شب یمانی و کزمازج بکوبند و بر آن فشانند یا آب مورد طلا کنند یا مرهم زردچوبه بمالند و اگر بوی سر ناخوش و نمقیه بود، به حب ایاره قرص بنفشه کنند و توتیا و ورق سرو و مورد و مرداسنگ و جوز سرو سوخته و کندر بکوبند و به آب مورد بسرشند و طلا کنند نافع بود.

همچنان که معرفت انفع لازم است تا استعمال کنند معرفت ضاره نیز واجب است تا از آن احتراز نمایند. پس کسی که خایف باشد از آن که او را زهر دهند باید که طعام و شراب از دست هر کس نخورد و بر گرسنگی و تشنگی در جایی که محل توهم بوده حاضر نشود، چه اثر زهر در این حال بیشتر و زود تر باشد؛ و باید دانست که زهر در شیرینیها و ترشیها و چیزی که بوی آن تیز باشد دهند و کسی را که در این توهم باشد تریاق کبیر و اربعه با خود داشته باشد و احیانا بخورند و باید که هر روز دو سه دانه انجیر خشک بخورد و مثرودیطوس؛ و همه مردم را باید که تا چیزی نشناسند نخورند و نبویند و به دست نگیرند و در زیر درختان بزرگ و در میان گیاه و نزدیک آشیانهآ لقلق و کلاغ نخسبند و در میان آب و چیزهای روان مثل روغن و عسل و دوشاب و سرکه و شراب احتیاط کنند پس نخورند. و بدان که تأثیر زهر به یک هفته بود یا به جوهر آن چه کیفیت بود اکال بود، همچون زنجار و یا مسخن و ملهب، همچون فرفیون یا مخدر و مبرد، همچون

و کسی را که زهر داده باشند، باید ms323 که قطعا خواب نکند و قی کند و معده را پاک گرداند و شیر نمک و مسکه بخورند و سعی کند که معلوم شود که چه زهر بوده تا علاج آن کند و به بوی دهن و قی استدلال توان کرد و اگر بعینه معلوم نشود و اگر در معده و امعا حرقه و لذع والتهاب خشکی دهن باشد، دلیل آن است که زهر جاری بوده است. علاج آن قی کنند در روغن گل و بنفشه و نقوع فواکه و لعاب بنگو و شیر و روغن بادام و دوغ گاو و قرص کافور هر کدام که باشد برف سرد کرده بیاشامند و خیار و کاسنی و کاهو و کدو و شفتالو خورند و صندل و کافور و گلاب بر جگر طلا کنند.

تریاق طین مختوم: حب الغار وطین مختوم هر یک سه درم و ایرسا دو درم بکوبند و به زیت و مثقالی از آن خورند و این حقنه به کار برند.

صفت آن: بنفشه و نیلوفر هر یک سه درم، عناب ده عدد سپستان بیست عدد، سبوس جو نیم کوفته هر یک کفی، روغن بنفشه بیست درم، و اگر چنانچه سبات و ثفل و جمود اعضا و لکنت زبان محسوس شود بداند که زهر بارده بوده است.

علاج آن: شراب کهنه با سیر و سداب بیاشامند و تریاق اربعه و یا مثرودیطوس مثقالی بخورند و ادویهای که با سموم مقاومت کند شکوفهآ باقلا و ابهل و برنجاسف و گوشت راسو خشک کرده و سرگین خرگوش و تخم شلغم و پرسیاوشان و خبازی و دارچینی مغز خرگوش و آب ورق و گل ارمنی. و بدان که زهر یا معدنی بود، همچون زیبق و مرداسنگ و اسفیداج و زنجفر و مرگ موش و زنجار و برادهآ آهن و زرنیخ و آهک و زاج و شب یمانی؛ یا حیوانی بود، چون ذراریح و ارنب بحری و وزغ و ضفدع و زهرهآ افعی ms324 و پلنگ و ماهی سرد ووشاء مغموم، یا نباتی سیاه بود، همچون بیش و قرون سنبل والبان و یتوعات و

معدنیات: و از آن جمله زیبق آنچه مصعد باشد، قاتل بود و از شرب آن در شکم و امعا و اسهال دم و ثقل و لسان حادث شود. علاج او آن است که تخم شبت و ترب بجوشانند و با اندکی بوره و عسل بیاشامند و قی مکرر کنند. اگر به آن سحج باشد سفوف ملین با روغن گل و شیر داغ کرده بخورند. اما زیبق نگشته قاتل نباشد، لیکن درد شکم آرد، علاج آن قی و شراب کهنه بشد، و اگر زیبق در گوش کسی ریزند موجب تشنج و اختلاط عقل و وجع شدید بود و تدبیر او آن است که به یک پای بایستد و سر را میل دهند و بر میجهند و روغن گرم در گوش چکانند و به کندش عطسه آرند و اگر بدینها بیرون نیاید میلی از رصاص در گوش کنند و می گردانند تا به آن متعلق شود و بیرون آید.

زنجفر: شنگرف، مرگ موش باشد. اعراض آن همچون اعراض زنبق مصعد و سک بود. علاجش همان است. مرداسنگ: از شراب آن قولنج و عسر بول و ثقل زبان و معده و امعا و ورم بدن حادث شود. علاج آن تخم کرفس و شبت هر یک دو درم بجوشانند و بره نیم درم و عسل ده درم در آن حل کند و بیاشامند و قی کنند و جوارش سفرجلی مسهل فلافلی و شهریاران و زنجبیل هر کدام که باشد بخورند و غذا اسفیداج به گوش بزغاله چرب خورند، علامت آن اسهال طبیعت و ادرار بول بود. جسین: نوعی از ms325 سنگ گچ باشد و از شراب آن خناق و قولنج حادث شود. علاج آن ماء العسل، لعاب بنگو و به دانه تناول کنند، اگر طبیعت محتبس باشد سقمونیا نیم درم با شکر ده درم بیاشامند. اسفیداج: از شرب آن فواق و معال و الم معده و خشکی دهن و تمدد و مراق حادث شود و زبان سفید گردد و بول سیاه شود یا سرخ. علاج آن به طبیخ شبت قی کنند و دانگی سقمونیا با ماءالعسل تناول کنند یا تخم کرفس و انیسون و

زنجار زرنیخ: از خوردن آن پیچیدن شکم و قروح امعا حادث شود.

نوره: یعنی آهک وجع معده و خشکی دهن و عسر بول و اسهال دم و خناق و برودت اطراف حادث شود، اگر بول کنند آهک با بول بیرون آید. علاج مجموع بزرک و خبازی و جرجیر بجوشانند و با عسل بیاشامند و قی کنند و شیر و لعاب بزرک و مروشک خورند و مرقهای چرب با خبازی خورند.

برادهآ آهن: از خوردن آن وجع شکم و لهیب و صداع و خشکی دهن حادث شود علاج آن حسو چرب و شیر و روغن خورند و روغن گل و بنفشه با سرکه در سر مالند و اگر طبیعت بسته شود مسهلات مزلفه دهند.

زاج و شب: از شرب آن سعال شدید حادث شود. علاج آن شرب شیر و مسکه و روغن باشد.

نباتات بیش: از آن جمله بیش بدترین زهرها است و از شراب آن و ورم لهب و زبان دوار و غشی حادث شود. علاج آن تخم شلغم بجوشانند و با روغن کهنه بیاشامند، بعد از تریاق کبیر خورند و فادزهر بسایند و اندکی مشک بخورند.

قرون سنبل: از شرب آن سواد زبان و اعراض سرسام و بول دم حادث شود. علاج آن قی ms326 کنند و بعد از آن قرص کافور با گلاب و دوغ بخورند و آب خیار کده با شیره جو و لعاب بنگو و به دانه با روغن بادام یا برف سرد کنند و بخورند و ماست ترش نیز مفید بود.

فرفیون: از آن اسهال مفرط و کرب واضطراب ولذع معده و فواق حادث شود. یتوعات: نباتی بود که آن را شیری باشد همچون شیر انجیر، و چون پختند از او شیرینی ظاهر شود و از یتوعات آنچه مشهور است هفت است: شیر موماذریون وعشر و لاغیه وعرطنیثا و ماهو دانه و خمسةآلاوراق، و از این البان اگر قدری

سقمونیا: دو درم قاتل باشد و کسر غایله به دوغ و برف کنند و رب سیب و به و ریباس تناول کنند.

ماذریون: دو درم قاتل باشد و از شرب آن قی و اسهال دم و لذع احشا و فواق و الم جمیع بدن حادث شود. علاج آن شیر و روغن بسیار خورند اگر مفید نیفتد، تریاق کبیر یا طین مختوم تناول کنند و بعد از سکون قی و اسهال آب کاسنی و غذا زرشک باشد.

دفلی: خرزهره است، بسیار از آن مهلک باشد و اندکی از آن موجب کرب و لهیب و انتفاخ بطن باشد، و علاج آن قی کنند و بعد از آن لعاب بنگو و به دانه با روغن گل تناول کنند و پنجنگشت بجوشانند و بیاشامند و شیرینیها و چربیها خورند. بلادر: اگر چه بعضی مردم میخورند و مضرت آن نمیدانند، لیکن بعضی ms327 را از آن التهاب وحرقت فم معده و لذع امعا و بثور و آبلهها در دهن و لب حادث شود، گویند فادزهر مغز جوز است. علاج او آن است که به روغن کنجد و آب گرم قی کند بعد از آن با روغن بادام خورند و بنوماش با کدو اسفاناخ با مغز بادام تناول کنند و روغن بنفشه در بینی کشند و نقوع فوکه و ایار بیاشامند و در آب سرد نشینند.

کندش: شراب آن موجب غثیان و خناق بود. خربق سفید و غاریقون سیاه: موجب تشنج و عرق سرد بود.

خربق سیاه: موجب اسهال و خناق و تشنج و خفقان و حرقت زبان جشا و نفخ بود.

تربد زرد و سیاه: همچنین باشد علاج مجموع قی و تناول شیر و روغن و اسهال را به ربوب و اقراص بارده علاج کنند. لبوب ذبخه: از تناول مغزهای گره گرفته مثل مغز جوز و فندق و غثیان و غشی حادث شود.

افیون: موجب سبات و خدر و دوار و فواق بود و ثفل زبان و تاریکی چشم از آن حادث شود دو درم از آن قاتل باشد خصوص که با شراب خورند. علاج آن قی کنند، حلتیث، جندبیدستر و فلفل و ابهل همه متساوی بکوبند و دو مثقال با شراب ریحانی بخورند و بدن را به روغن قسط و ناردین بمالند، اگر طبیعت بسته شد، حقنه به کار دارند. جندبیدستر: اگر گنده شود، زهر قاتل باشد و از آن اغراض سرسام حادث شود. علاج آن قی باشد بعد از آن تناول حموضات مثل ترنج و لیمو و سرکه، دوغ گاو با برف، از تناول هر دو مغص و قروح امعا و سعال حادث شود. علاج آن، قی کنند و بعد از آن شراب بنفشه و خشخاش و لعاب به دانه و بنگو تناول کنند.

جوزماثل: یک درم از آن زهر باشد و اعراض آن دوار و سبات و فکر ms328 و حمرت عین و عرق سرد باشد. علاج آن، قی بود به آب گرم و بوره و روغن کنجد بعد از شراب ریحانی تناول کنند و روغن زیت و ناردین در بدن بمالند. ابزر الانجره و عنصل: از تناول هر دو مغص وقروح امعاء سعال علاج آن قی کنند و بعد از آن شراب بنفشه و خشخاش و لعاب بنگو به دانه تناول کنند جوز ماثل یک درم زهر قاتل باشد و اعراض آن دوار و سبات سکر و حمرات عین عرق سرد باشد و علاج آن قی باشد به آب گرم و بوره و روغن کنجد و بعد از آن شراب ریحانی تناول کنند].81

یبروح صنم: اعراض او همچون جوز ماثل باشد. علاج او آن است که نگذارند که به خواب رود و موی سرش بر می کنند تا به شود و در روغن کنجد و عسل و نمک و با آب گرم بیاشامند تا قی کنند و روغن گل و سرکه در سر بمالند.

شوکران: از شرب آن خناق و برد اطراف و ثقل بدن و تاریکی چشم حادث علاج آن قی کنند و شراب با فلفل بیاشامند و روغن گاو به افسنتین تناول کنند.

عنب الثعلب: روباه تربک سیاه و حب کمودت و خدر و خشکی زبان و فواق و قی الدم و سحج بود. علاج آن، قی کنند و بعد از آن شیر خرما با شیر بز بیاشامند با عسل و بادام تلخ نیز مفید بود و نخودآب با مغز خورند. گشنیز تر: هر که بسیار خورند او را دوار و سدر و اختلاط عقل و بحهآ صوت غثیان و سکر و غشی حادث شود.

بزرقطونا: هر که بسیار بخورند و نبض و قوت او ساقط شود و بدن سرد گردد و ضیق نفس و خلق و خدر و غشی حادث شود. علاج هر دو قی کنند به طبیخ ترب و شبت و عسل ms329 و بوره، بعد از آن زردهآ بیضه و فلفل و نمک و حرق مرغ فربه خورند و افسنتین فلفل و دارچینی با شراب مفید بود.

کماه: آنچه سیاه و طاوسی باشد و رایحهآ آن کریهه بود قاتل باشد و اعراض آن خناق و ضیق و قولنج و غضی و عرق بود. علاج آن قی کنند به آب ترب و فودنه و سکنجبین و بوره و بعد از آن شراب صرف یا آبکامه بخاری بیاشامند و تریاق اربع و سجزینا و جوارش فلافلی و کمون با شراب خورند.

کسب: خردهآ کنجد چون بهغایت فشرده باشد و سرد نشده باشد از آن بیضه شود قاتل باشد. علاج آن قی و تنقیه معده باشد.

حیوانات ذراریح: یک درم قاتل باشد و از آن وجع مثانه و ورم قضیب و عانه و پیچیدن شکم حادث شود و بول نیاید و اگر آید خون باشد و گاه بود که سحج و غثیان و اختلاط عقل نیز حادث شود. علاج آن قی باشد به روغن کنجد و آب گرم و بعد

وزغه و حربا: از تناول آن قی و درد دل حادث شود. تدبیر آن قی باشد به طبیخ شبت و روغن کنجد و استعمال معالجات ذراریح ضفادع: از اکل آن خناق و تاریکی چشم و کمودت لون و دوار و حرقت حلق و اختلاط عقل و غشی و تشنج حادث شود. علاج آن قی کنند به آب گرم و زیت و بعد از آن به حمام گرم روند و عرق کشند و بدن به روغن قسط و ناردین و زنبق بمالند.

شوا و مغموم: چون گوشت بریان ms330 کنند، باید که سر دیگ بپوشند تا هوا به آن وزد که اگر پوشیده دارند از اکل آن بیضه و اسهال شود. علاج آن قی کنند و بعد از آن رب سیب و به با طین مختوم بخورند و معالجات هیضه به جا آورند و در آن روز از حمام و خواب احتراز نمایند.

سمک بارد: از خون ماهی سرد که در جای نمناک نهاده باشند، قولنج و ضیق و غشی282 و عرق سرد حادث شود. علاج آن قی باشد و بعد از قی تریاق اربعه و سجزینا و فلافلی و شراب مفید باشد.

مرارهآ افعی: زهر قاتل است، معالج در آن مفید نیفتد، اما فی الجمله قی متواتر بکنند به شیر و روغن و آب گرم بعد از آن تریاق کبیر و مثرودیطوس و فادزهر و دواء المسک بخورند.

مرارهآ نمر: زهرهآ پلنگ قاتل است، اما اگر از تناول آن سه ساعت بگذرد امید براو میتوان داشت و اعراض آن قی کراثی و یرقان بود و بوی صبر از دهن و بینی آید. علاج آن قی متواتر باشد و بعد از قی، طین مختوم پنج درم، حب الغار پنج

مرارهآ سگ آبی: مقدار عدسی قاتل باشد. علاج آن روغن گاو با دارچینی و جنطیانای رومی هر یک مثقالی و پنیرمایهآ خرگوش نیم مثقال بخورند.

[طرف و] ذنب ایل: سر و دنبال گاو کوهی زهر است و از آن غشی و کرب حادث شود و علاج آن قی کنند بعد از آن فندق و فستق تناول کنند.

دم ثور: اگر کسی خون گاو تازه بخورند او را اختناق و غشی حادث شود. علاج آن به حقنه باید کرد و قی کردن در این نشاید و ادویهای که در بسته شدن خون در معده مفید باشد ms331 تناول کنند، مثل انجیر خام و تخم کرنب و حلتیث و بوره و خاکستر چوب انجیر وشیر انجیر و فلفل و بیخ انجدان و پنیر مایهآ خرگوش یا سرکه و شیر بز نیز مفید بود.

عرق دواب: از شرب عرق چهارپایان خصوصا اسب خضرت و تورم روی و زبان و سیلان عرق منتن از بغل حادث شود. علاج آن قی کنند به آب گرم و روغن کنجد و بعد از آن تریاق طین مختوم تناول کنند و شراب و روغن گل نیز مفید بود. لبن فاسد: شیری که متغیر شده باشد اگر کسی بخورند او را دوار و هیضه و پیچیدن شکم گیرد. علاج آن قی کنند روغن ناردین گرم کرده بر معده بمالند و اگر شیر درمعدهبسته شود، علامت آن غشی و عرق سرد و نافض بود. علاج آن مثقال پنیر مایه خرگوش با سرکه کهنه بیاشامند با فودنه پنج درم یا حرف یا سرکه بیاشامند.

در گزیدن حشرات و تدبیر آن

اگر کسی را چیزی بگزد و نداند که آن چه بوده است، باید که بالای موضع گیرنده را محکم ببندند و محل سم را بمکند و بعد از آن مضمضه به سرکه و روغن کرده باشد با محجمه بمکند و اگر وجع بغایت باشد حجامت و ارسال علق کنند و سرگین باز و کبوتر و فودنه و کبریت و خاکستر چوب انجیر با بول و سرکه بر آن موضع طلا کنند و زیت و نمک و بورهآ ارمنی و سیر صحرایی و پشک بز و مشک طرامشیع و حلتیث نیز مفید بود و تریاق کبیر و اربعه تناول کنند و به اعراضی که ظاهر شود اگر نتوان دانست که کدام نوع بوده است، استدلال کنند و به علاجی که خاص به آن باشد استعمال کنند. لدغ حیات: مار به انواع است و بدترین آن افعی باشد. علامت گزیدن او آن است که از موضع گزیدن ms332 خون بیرون آمد و بعد از خون صدید و رعشه و فواق و عسر بول. علاج او آن است که سر جراحت را متورم شود و رنگ سبز گردد و خشکی دهن والتهاب وعرق سرد و تواتر نفس و غشی بیشتر فراق کنند و محجمه بر آن نهند و مضمضه به شراب ریحانی بکنند. بعد از آن به روغن گل و آبکامه مص کنند و بعد از آن ادویه حاره مثل سیر و پیاز و بورهآ ارمنی و زفت و جاوشیر و فرفیون بر آن موضع نهند. اگر خروسی بریان کرده همچنان گرم بشکافند و بر آن موضع نهند مفید بود؛ و اگر آن عضو را قطع توان کرد تا دیگر اعضا سالم بمانند و تریاق کبیر و مثرودیطوس و تریاق افاعی تناول کنند و سیر و پیاز و گندنا و حرمل با شراب کهنه بخورند و انیسون و تخم کشوث و تخم فلفل هر یک ده درم، زراوند، جندبیدستر هر یک پنج درم بکوبند و با عسل بسرشند و سه درم با شراب تناول کنند، و روغن کهنه و گوشت راسو شور کرده خشک شده مقدار سه درم و سرطان بریان کرده نیز مفید باشد که قطعا به خواب نروند و در میان شیر نشینند؛ و اگر جمیع بدن متساوی شده باشد تریاقات استعمال کنند و

معجون نافع: حب الغار، ایرسا، زنجبیل، زراوند هر یک پنج درم، سداب و مر و کندر هر یک چهار درم، کرسنه سه درم بکوبند و به شراب بسرشند، و مثقالی با شراب بخورند؛ گویند اگر مهره مار بر خود بیاویزند، بسایند و لعق کنند.

لدغ عقارب: عقرب ماده بزرگتر ms333 بوده و گزیدن آن سخت باشد و از گزیدن عقرب خفقان و استرخای بدن و برودت اطراف حادث شود و گاهی احساس سرما کند و گاهی احساس لهیب علاج او آن است که الا موضع را ببندند و آن را بمکند و عقرب بکوبند و بر آن نهند یا حلتیث و سیر و عاقرقرحا با مغز فندق بزرگ و کرنب و نمک و بر آن طلا کنند؛ و گویند اگر موش یا ضفدع زنده بگیرند و نیم کنند و بر آن نهند مفید بود و انجیر خام و لعاب بزرگ و خطمی با نمک و عصاره سداب و باردوج و بیخ حنظل و عصارهآ خندقوقی نیز مفید بود کبر و افسنتین و زراوند و کاسنی بروی بکوبند به عسل بسرشند، صبی را دو دانگ و دیگران را چهار دانگ بدهند، یا آنکه سیر و جوز هر یک ده درم سداب و حلتیث و مر هر یک پنج درم بکوبند و به انجیر بسرشند و سه درم بخورند و از ادویهآ مفتحه احتراز نمایند.

و گفتهاند اگر کسی کرفس خورده باشد او را عقرب بگزد، خلاص نیابد؛ و اگر ترب و بادروج خورده باشد مضرت به او نرسد؛ و نوعی از عقرب هست که آن را جراره می گویند و آن خرد باشد و دنبال بر زمین کشد زهر آن گرم باشد و آن در نواحی اهواز و خوزستان و عسکر باشد، اگر کسی را بگزد بعد از یک روز یا دو روز اثر کند و از آن نادر خلاص یابد، و اطبا آنجا معالجه آن به فصد کنند و فی الحال شیر بیاشامند و موضع را به محجمه مص کنند و جندبیدستر و فرفیون طلا کنند و این تریاق و دهند:

صفت آن: کاسنی بری خشک، برگ کبیر، جنطیانا، افسنتین، گشنیز خشک متساوی بکوبند و به آب سیب بسرشند و دو درم از آن با شراب سیب ترش ms334 بدهند، و اگر از آن التهاب شدید حادث شود شراب فواکه با برف نهند، اگر خفقان عارض شود شراب سیب و قرص کافور، و اگر طبیعت محتبس باشد حقنه کنند، اگر زبان متورم شود، فصد عرق زیر زبان کنند، و به آن کاسنی غرغره کنند، و غذا غوره و انار خورند، و موضع ملدوغ در آب نهند یا فادزهر حیوانی به عرق گاوزبان بسایند و بر آن موضع نهند و شراب حماض به عرق گل با شربت بخورند و غذا نخودآب و مرغ و تریاق اربعه نیم مثقال فرو برند.

نهش رتیلا و عنکبوت: رتیلا نوعی از عنکبوت باشد، بر وی نقطههای سی باشند و نزدیک دهن او دو شاخ باشد و به آن بگزد و او را اصناف هست، بدترین آن مهمری و آن شبیه است به پروانه. علاج گزیدن رتیلا آن است که موضع را بمکند و به حمام روند و آب گرم بر آن ریزند و موضع زخم را به مر و نمک و خاکستر چوب انجیر و اقلیمیا و آهک تضمید کنند و شونیز و تخم کرفس بخورند و این تریاق تناول کنند:

صفت آن: فلفل، زراوند، ایرسا، ناردین، عاقرقرحا، دوقو، زیرهآ کرمانی، بورهآ ارمنی، پنیرمایهآ خرگوش، دارچینی و حب بلسان، سرطان نهری، عصارهآ خشخاش متساوی بکوبند و به آب کبر بسرشند، دو درم تناول کنند؛ و اگر از گزیدن عنکبوت ریاح و قراقر شکم و قشعریره و برودت اطراف و انتشار قضیب حاث شود، علاج او آن است که به حمام روند و عرق بکشند و شونیز و سداب و سعد هر یک پنج درم با شراب صرف بخورند. و نوعی از عنکبوت است که آن را عندب گویند، سیاه و پای کوتاه بود و از گزیدن آن حکهآ زهر او جاذب بود به خلاف دیگر. علاج آن فصد کنند و تمر هندی و نبات به آب خیار و کدو و سکنجبین تناول کنند و ms335 تلیین به مطبوخ فواکه یا نقوع فواکه، و اگر آن موضع متقرح شود تدبیر قرحه کنند و اگر متعفن

قملهآ النیر: هایهای است همچون قرادی خرد و از گزیدن آن رعاف و بول و نفث دم حادث شود. علاج آن رب سیب و به و آب برف تناول کنند و شیرهآ تخم توزک و آب کاهو و کاسنی و خیار و کدو بیاشامند و طین مختوم و جدوار با شیر مفید بود و موضع را به آب کاهو و کاسنی و صندل سرخ و فادزهر طلا کنند.

زنابیر: زنبور به انواع است؛ بعضی بزرگ و سر او سیاه باشد، بعضی سفید به لون باز باشد و این دو صنف بدترین زنابیر است، و بعضی کوچک باشد. علاج آن است که موضع لسع را به شیر شتر یا سوزن فراخ کنند و مص نمایند و شراب ریباس و غوره و لیمو با عرق گل و بید با هم تناول کنند و آب رمانین و آب خیار و کدو بیاشامند و موضع را به آب خبازی و بادروج و روباه تربک طلا کنند یا آب سک یا انجیر و سرکه به آب غوره و گل با سرگین گاو یا ورق کنجد طلا کنند و گزیدن نحل که مگس انگبین است ms336 و زنبورهای خرد اسلم باشد و نحل انیش در عضو رها کند. عصابه: به پارسی کرباسو گویند، چون بگزد دندانها خرد و باریک سیاه در موضع گزیده رها کند تدبیر او آن است که آن دندانها بیرون آید و موضع را مص کنند و در آب گرم نهند، تریاقی که در گزیدن رتیلا ذکر رفت بخورند.

سام ابرص: نوعی از وزغه است و او کوچک باشد، بر او نقطههای سیاه باشد او نیز چون بگزد، دندانها در عضو بگذارند. بعد از آن به رفق جدا کنند تا دندان بیرون آید و باقی علاج او همچو گزیدن مار باشد.

سالامندرا: هامهای است شبیه به عصابهآ چهار پا دارد. گویند اگر در آتش افتد آتش را بمیراند و نسوزد و از گزیدن او حرقت شدید و التهاب ورم زبان حادث شود. علاج او آن است که موضع را محجمه مکرر مص کنند و شیر با لعاب بنگو و به دانه با شیر تخم توزک با روغن گل و بنفشه تناول کنند و مسکه و مرقههای چرب خورند عسل و راتینج نیز مفید بود و گوشت ضفدع و خایهآ سلحفات بر موضع نهند.

الاربعه والاربعین: هزارپای باشد به گزیدن او سرکه و نمک طلا کنند و نوعی از او است که او را دو نیش باشد چون فرو در عضو بگذارند و خود نیفتد و حرکت بکند. علاج او آن است که او را بکوبند و بر آن موضع نهند و زراوند و جنطیانا و پوست بیخ با شراب بخورند.

ضفادع: آنچه بری باشد، گزیدن او سهل باشد، علاج آن چون علاج زهرهای سرد باشد. اما آنچه بحری بود از گزیدن آن ورمی عظیم ظاهر شود، و گویند بر جهت بالا به مردم افتد و اگر نتواند رسید نفخه بدهد و مضرت رساند. علاج آن تریاق کبیر و مثرودیطوس خورند و معالجه گزیدن رتیلا استعمال کنند. آدمی اگر محروری مزاج باشد ms337 و گرسنه بود گزیدن او بد باشد. علاج او آن است که زیت را بر آن موضع بمالند و آرد باقلا و سرکه و یا بیخ رازیاه و عسل با پیاز و عسل با خاکستر و استخوان گوساله و سرکه طلا کنند و اگر متورم شود مرداسنگ و قنه و زیت و پیه و شمع مرهم سازند و بمالند.

عض شیر و پلنگ: بر گزیدن و جراحت چنگال حیوانات راوند و ایرسا و عسل طلا کنند. بعد از آن به سرکه بشویند و مرهمی از ایرسا و زنجار و چرک نقره و توبال مس در شمع و زیت بمالند.

عض یوز: را پیاز و خاکستر زرد بادام تلخ و سرکه طلا کنند. مرداسنگ، بیخ رازیانه و عسل بر آن نهند.

عض گرگ و سگ: در آن موضع سرکه بمالند و بورهآ ارمنی با سرکه طلا کنند یا پیاز و نمک و سداب و بادام تلخ و باقلا بکوبند و با عسل طلا کنند یا ورق خیار و فودنه با سرکه و نمک با شراب یا آبکامه به آن نهند.

اعض] کلب: کلب، سگ دیوانه باشد از گزیدن آن وسواس و افکار فاسده و اختلاط عقل وفواق و تشنگی و خشکی زبان و تشنج اصابع حادث شود و از مردم و جایهای روشن گریزد و اعضا خصوصا روی سرخ شود و در روی تقرح پیدا شود و آواز بگیرد و از تشنگی فریاد کند و چون آب ببیند بترسد و دور شود و باشد که آواز سگ کند و خواهد که مردم را بگزد و هر چه ببیند تصور سگ کند حتی که اگر خود را در آیینه ببیند پندارد که سگ است و باشد که منی از ایشان روان شود و اکثر تشنج ذکر و عرق سرد و غشی شود دلیل موت باشد، چون کسی را بگزد یا کسی از فضلهاش آب و طعام بخورند او را همین ms338 حالات شود و بعضی را این عوارض بعد از شش روز و بعضی را بعد از شش ماه حادث شود، و بعد از هفت سال نیز گفتهاند، و سگ در خریف و ربیع دیوانه شود، علامت سگ دیوانه آن است که گرسنه و تشنه باشد و طعام و شراب نخورند و از آب گریزد و چشم او سرخ بود و گوشتها آویخته و زبان به در آفتاده و از بینی و دهان لعاب آید و پشت او بر آمده و کج شده باشد و خایف باشد و از آب بترسد و باشد که چون با ببیند از ترس بمیرد و چون مستانه به راه رود و آواز گرفته باشد و چون شخصی را به بیند حمله کند و سگان از وی گریزند و کلب را حالی جذام شود و گرگ و شغال و روباه را شونیزدیوانه شوند و کسی را که سگ بگزد باید که نیک تحقیق کند که این سگ دیوانه بود یا نه و تجربه به آن کند که پاره نان بخونی که از آن موضع آید بیالایند و پیش سگان اندازند اگر بخورد و بمیرد سگ دیوانه بوده است یا شاه بلوط و جوز بکوبند و شبی بر آن موضع نهند و پیش مرغ اندازند، اگر بخورد

و گویند اگر از پوست کفتار و سگ دیوانه آب خورند نافع بود یا انایی که از زر خالص ساخته باشد یا از چوب یا از پوست و اگر جگر سگ دیوانه بر موضع گزیده نهند یا بریان کنند و بخورند مفید بود، جنطیانا و چشم سرطان، حضض، حلتیث، طین مختوم با شراب بخورند و ضماد سازند، و تریاق کبیر و اربعه تناول کنند، از سرما وحمام اجتناب نمایند.

صفت دواء السرطان: سرطان نهری زنده در دیگ مسی نهند و به هیزم آتش کنند تا بسوزد و ده درم از آن با ده درم جنطیانا و پنچ درم کندر بکوبند و روز

صفت آن: ذراریح بزرگ سر و قدم جدا کرده یک مثقال عدس مقشر یک مثقال، زعفران، سنبل، قرنفل، دارچینی هر یک پنج درم بکوبند و به آب بسرشند و قرص سازند و یک درم از آن به آب ms340 گرم بخورند و از سر ما و حمام احتراز نمایند.

عض تمساح و سگ آبی و ماهی سیاه: موضع گردن آن را به عسل و بورهآ ارمنی طلا کنند و نمک و سرکه در آن بمالند. بعد از آن که پاک شود و پیه مرغابی و مرغ و گاو کوهی نهند و اگر پیه تمساح به دست آید بهتر باشد، باقی علاج او همچون علاج عض کلب و کلب غیر کلب بود.

عض سنور: اگر از گزیدن گربه وجعی حادث شود و پیاز و پودنه یا شونیز و نجد ضماد سازند و ببندند نافع بود.

عض راسو: اگر کسی را بگزد و سیر و پیاز بجوشانند و ضماد کنند یا کرسنه و انجیر خام ضماد سازند و شراب صرف بیاشامند؛ و اگر پوست بکشند و بر آن موضع نهند وجع را سکن کند. اگر سینبری و فودنه و پنجنگشت در خانه و نزدیک مرقد نهند، هوام بگریزد و تبخیر به چوب زرد انار و بیخ مهک و قنه و فودنه و مقل و سکنجبین و حلتیث و حب الغار و اشنه و قرون واظلاف و جوافر حیوانات همین خاصیت دارد نگه داشتن لقلق و طاوس و مرغابی و خارپشت و گاو کوهی و گوسپند و راسو و گربه و در خانهها مفید بود و اگر ریسمانی به قطران آلوده کنند و گرد مرقد بگردانند

طرد حیات: از دود کردن شاخ گاو کوهی و سم بز و موی آدمی بگریزند و اگر موضع را به آب نوشادر و خردل زنند مار بمیرد و آب دهن روزهدار خصوصا که نوشادر در دهن گیرند، چون در دهن مار اندازند فی الحال بمیرد، و مار نزدیک نوشادر نگردد.

طرد عقارب: از شاخ گاو کوهی و آب تربد بادروج عقرب بگریزد و دود کردن ms341 به عقرب و کبرت و سم جزو زرنیخ و پیه بز به روغن گاو و آب حلتیث در خانه ریختن خاصیت دارد. اگر میعهآ ذرنیخ و پشک گوسفند و پیه گاوز با هم بیامیزند و بر سوراخ عقرب به آن دود کنند عقرب بیرون آید، اگر بیخ ترب پاره کنند و بر در سوراخ عقرب نهند بیرون نیاید.

طرد براغیث: اگر حنظل و سداب بجوشانند و در خانه بریزند، کیک بگریزد.

طرد پشه: اگر به چوب و ورق سرد و برگ جوز و شونیز مورد و سرگین گاو کبریت و حرمل دود کنند، پشه بگریزد. اگر افسنتین و حرمل بجوشانند و در خانه بریزند و اگر بدن به روغن ترب بیالایند، پشه بر آن ننشیند.

طرد نمل: مورچه از مقناطیس و زفت وحلتیث و زهرهآ گاو و دود کبریت و قطران بگریزد.

طرد ذباب: اگر زرنیخ در شیر گاو حل کنند و بنهند تا مگس بخورد، بمیرد و همچنین از بوی کندش بگریزد.

طرد زنبور: اگر سیر و کبرت دود کند زنبور بگریزد، و اگر بدن به آب خطمی و خبازی و زیت بیالایند، زنبور بر آن نشیند.

طرد ارضه: اگر پر هدهد و کلنگ و گشنیز خشک و فودنه بسوزانند، شزمیر بگریزد و اگر بورق و خیار دود کند، فنافس بگریزد، و اگر افسنتین و فودنه و پوشت ترنج در میان جامه ریزند، سوس در آن نیفتد.

طرد و قتل موش: اگر مرداسنگ و خربق و بزر البنج و بیخ کرنب و بصل الفاره و مرگ موش و خبث آهن و زعفران هر کدام که باشد در چیزی کنند که موش خورده و بمیرد، اگر موش را در خانه بکشند یا پوست بکشند یا گوش و دم ببرند و رها کنند دیگر موشان بگریزند.

طرد راسو: از بوی سداب راسو بگریزد.

طرد بهایم و قتل آن: ورق آزاد درخت و خرزهره جمیع بهایم را بکشد، اگر سگ ms342 و گرگ و خوک و خرق سیاه بخورند بمیرند، خانق النمر گیاهی بود که پلتگ را بکشد، و خانق الذئب گیاهی است که گرگ را بکشد و بادام تلخ و زهرهآ روباه را بکشد و گرگ از جایی که عنصل باشد بگریزد و از آنجا نفرت گیرد؛ و الله اعلم.

بباید دانست که تأثیر که در خارج باشد و در داخل نه همچون پیاز که ضماد آن مقرح و اکل آن نه بالعکس، این همچون اسفیداج که آکل آن قاتل بود و ضماد

و بدان که بعضی ادویه را قوای مختلفه باشد و شاید که آن قوت او چنان مستحکم باشد که آتش آن را به تحلیل نبرد و همچون شب شاید که آتش آن را به تحلیل برد. اما به طبخ به تحلیل نرود و همچون بابونه که در وقت قابضه محلله است و به طبخ به تحلیل نرود و هیچ کدام زایل نشود و شاید که طبخ آن را به تحلیل برد، لیکن به غسل زایل نشود، همچون عدس که به طبخ قوت محلله و به تحلیل برود و قوت قابضه باقی ماند و شاید که قوت او نه چنان ضعیف بود ms343 که به غسل زایل شود همچو کاسنی که مفتح و مبرد است؛ و شستن قوت تفتیح و تلطیف او به تحلیل برود و تبرید باقیمانده چون ادویهآ مفرده بسیار است و معرفت کیفیت و خاصیت آن را قوانین است و ذکر آن به تطویل انجامد، به ذکر بعضی ادویه که احتیاج به استعمال آن بیتشر است، اکتفا مینماید:

ادویهای که در درجهآ اول از حرارت مشترکند، بوره، اذخر، ایرسا، یاسمین، حلبه، اظفار الطیب، جوز، هزارچشمان، فراسیون، کندر، سلیخه، نمام، صبر، عنبر، خندقوقی، شبت و آنچه در درجهآ سوم از او مشترکند: شونیز، اسقیل، برنجاسف، سیر، رازیانه، راسن، شیح، حب بلسان، قرنفل، صعتر، فودنه، فرنجمشک، سعد، قطران، قردمانا، مرزنجوش، اقحوان، مشک طرامشیع، سک، اسارون تلخ، ابهل، کرویا، مرماحوز، انیسون، حرمل، زرنباد، افتیمون، کرفس رومی، زوفای خشک، حماما، زراوند مدحرج، زنجبیل، کبر، زعفران، کبر، پنجنگشت، جندبیدستر، وج، دارچینی، دارفلفل، پیاز، حاشا. و آنچه در درجهآ چهار مشترکند: حرف، کندش، مویزج، مامیران، فلفل، خردل. ادویهای که در درجهآ اول از برودت مشترکند: هلیله، آمله، بلوط، خیارشنبر، اسفاناخ، بسد، بنفشه، گل سرخ.

و آنچه در درجهآ دوم از او مشترکند: گلنار، زرشک، به، زردآلو، بنگو، لسان الحمل، دم الاخوین، حماض، مر. و آنچه در درجهآ سوم از او مشترکند: کاهو، گشنیز، حماض، توزک، زعرور، کماه، مازو، صندل، کافور. و آنچه در درجهآ چهارم از او مشترکند: جوز ماثآل، بنگ سیاه.

ادویهای که درجهآ اول از رطوبت مشترکند: آلو، نخود، اسفاناخ، گاوزبان، مغاث، خیارشنبر.

و آنچه در درجهآ دوم از رطوبت مشترکند: ترنجبین، توزک، بنفشه، بنگو، زردآلود، زوفا.

و آنچه در درجهآ سوم از او مشترک است: کاهو، فطر.

ادویهای که در درجهآ اول از یبوست مشترک است: اذخر و فندق و حبله، زعفران، اشنه، بابونه، حبه الخضرا، اسفند، پرسیاوشان. و آنچه در درجهآ ثانی از او مشترکند: مر، حاشا، کمادریوس، گلنار، صندل حماض، کندر، سوسن، گل سرخ، زنجبیل، دارفلفل، هزارچشمان، درونج، جعده، ms344 حب بلسان، ایرسا، دمالاخوین، اسارون، بوره، ثمد، آبنوس، برنجاسف، بسد، پنجنگشت، اقحوان، جنطیانا، ابخره، حب البان، هلیله، آمله، افسنتین. و آنچه در درجهآ سوم از او مشترکند: ابهل، سقمونیا، سیر، شونیز، اقاقیا، راسن، انیسون، قرنفل، افتیمون، بلوط، جندبیدستر، دارچینی، قسط، زعرور، صبر، قردمانا، وج، صعتر، زوفا، فودنه، زراوند، فراسیون، فرنجمشک، سماق، زرنباد، حماما، زیره، نانخواه، سعد، کبریت، مرزنجوش، نمک، مشک طرامشیع. و آنچه در درجهآ چهارم از او مشترکند: آهن، کندش، مویزج، مامیران، خردل، فلفل، سداب بری. مسهلات صفرا: هلیلهآ زرد، تمر هندی، ترنجبین، بنفشه، افسنتین، سقمونیا، لبلاب، اجاص، شاهرتره، صبر، گل سرخ، غیر خشت.

مسهلات سودا: هلیلهآ کابلی، بالنگو، افتیمون، اسطوخودوس، حجر لاجورد، بسفایج، غاریقون، کشوث، حب النیل، سنا، آمله. مقیات: تخم ترب، کندش، کنگرزد، خربق، مویزج، تخم شبت، پوست تخم جرجیر، تخم خربزه، نمک، لوبیای سرخ، آب کدو و ماء العسل، تخم ماذریون، بوره، سکنجبین.

مفتحات ادویه که سده بگشاید: ترمس، اذخر، شاهتره، غاریقون، رازیانه، انیسون، قنطوریون، افسنیتن، صعتر، قردمانا، اسطوخودوس، عود، فاوانیا، افتیمون، جنطیانا، فراسیون، زیرهآ کرمانی، ایرسا، نانخواه، حماما، هلیون، دارچینی، زعفران، مرزنجوش، کرفس، کبابه، کرسنه، حاشا، کشوث، حرمل.

ملطفات: ابهل، اسقیلی، حماض، سرکه، اقحوان، اسطوخودوس، حب البان، انجره، بوره، جندبیدستر، خردل، قرطم، سیر، اذخر، پنجنگشت، بابونه، دارچینی، جعده، وج، زوفا، قسط، صعتر، قردمانا، فودنه، زراوند، حرف، حاشا، حرمل، کمادریوس، مشک طرامشیع، ایرسا، نمام، سداب نانخواه، سکنجبین، عاقرقرحا.

مدرات ادویه که ادرار بول و حیض کند: ابهل، اقحوان، ترمس، شونیز، انیسون، رازیانه، انجدان، قنطوریون، برنجاسف، قردمانا، بابونه، پرسیاوشان، قسط، کبابه، جندبیدستر، فراسیون، عروق، عود، فاوانیا، جنطیانا، نانخواه، بابونه، قسط، جاوشیر، تخم کدو، و دارچینی، جعده، سداب، سعد، میعه، سلیخه، نمام، حبه الخضرا.

مفتتات ادویه که حصات را بریزاند: اسارون، برنجاسف، صمغ، آلو، تخم خربزه، خسک، سیاوشان، نخود سیاه، حجر الیهود، بادام تلخ، تربد، سکنجبین،

قابضات ادویه که طبیعت را ببندد: ms345 بلوط، راتینج، بستد، باقلا، جوز سرو، گاورس، اذخر، تخم گل، مورد، و عنبر، گلنار، دمالاخوین، زعرور، نخود، ورق و طباشیر، مصطکی، کهربا، طین مختوم، شاهسفرم، بارتنگ.

محللات ادویه که غلظ و صلابات را به تحلیل برد: کماذریوس، کبر، حاشا، زراوند، اکلیل، وج، خرزهره، هزارچشمان، جعده، جاوشیر، اشق، برنجاسف، پرسیاوشان، اسقیل، بابونه، روباه تربک، اذخر، باقلا، اسارون، اقحوان، خطمی، زفت، صمغ بطم، لادن، نمام، سوسن، ترمس، قثاء الحمار، مرزنجوش، فودنه، خروع.

ملینات ادویه که صلابات را نرم کند: اصطرک بزرگ، راتینج، مقل، سعد، روغن خروع، دنبه، پیه بط، پیه مرغ، مغز ساق گاو، زفت، صمغ بطم. منضجات ادویه که اورام وصلابت را نضج دهد: اکلیل ال زعفران، ایرسا، کرنب، صمغ، بطم، لادن، مر، میعه، انجیر، موم، خطمی

مقشیات ادویه که نفخ و ریح را بکشند و به تحلیل برد: انیسون، افتیمون، پنجنگشت، جاوشیر، تخم کدو، زنجبیل، قردمانا.

مقرحات اویه که عضو را ریش کند و بسوزاند: اسقیل، زرنیخ، یتوعات، سرگین کبوتر، آهک، قسط، سنباده، فرفیون، صابون، سداب، فودنه، راسن، ذراریح.

ادویهای که تسکین وجع کند: افیون، پیه بط، توزک، سفیدهآ تخم مرغ، بیخ یبروح، کتیرا، نشاسته، صمغ، اسفیداج. ادویهای که سر گران کند و خواب آرد: کاهو، شبت، اقحوان، زعفران، حماما، تفاح، مر، شقایق، اصطرک، شاهسفرم.

ادویهای که کرم شکم و گوش بکشد: برنج کابلی، افسنتین، جعده، زوفا، کرویا، حرف، فودنه، قنبیل، شونیز، شیح، ورق شفتالو، ترمس. ادویهای که منع رعاف و نفث و اسهال دم کند: اثمد، زرشک، بادروج، بلوط، دم الاخوین، بسد، گلنار، تخم حضض، گل ارمنی، گهربا، کافور، کندر، لسان

ادویهای که قروح را مندمل کند: گلنار، شمد، صمغ، آلو، انزروت، اسفنج، ورق بلوط، دم الاخوین، زفت، زراوند، لسان الحمل، زیره، ایرسا، صبر، طین مختوم.

ادویهای که قروح را پاک کند: ابهل و زفت، نمک، آبکامه، ایرسا، راتینج، عسل، حب ms346 بلسان. ادویهای که گوشت زیاده از قروح زایل کند: انزروت، اشنان، نمک، مرداسنج، توبال مس، صدف، زنگار.

ادویهای که قروح را خشک کند: توتیا، صبر، صدف سوخته، انزروت، اشنه، خرمای سوخته، آهک شسته.

ادویهآ قلبیه مقویات دل: یاقوت، کهربا، کافور، گاوزبان، به، سیب، امرود، گشنیز خشک، طباشیر، طین مختوم، زرنباد، زعفران، دارچینی، گل سرخ، درونج، هلیله، بسد، بالنگو، بادروج، تمر هندی، انار شیرین، صندلین، ریباس، شقاقل، قاقله، خرفه، فستق، زر، نقره، عنبر، عود، نعناع، سوسن، سنبل، سعد، سلیخه، فرنجمشک، عود، فاوانیا، نمام، نیلوفر، مورد، اسطوخودوس، اترج، ابریشم، بهمنین، بسفایج، جدوار، نارمشک، نارنج، پوست ترنج.

ادویهای که مقوی معده باشد: پوست ترنج، آمله، هلیله، بالنگو، جوزبوا، دارچینی، گل سرخ، زرنباد، طباشیر، کندر، کرویا، سعد، مصطکی، مشک طرامشیع، نعناع، سلیخه، سماق، سفرجل، قرنفل، قرفه، قاقلا، اذخر، ساذج هندی.

ادویهآ مقوی کبد: اشنه، حب الزلم، باقلا، نخود، لوبیا، قرفه، خولنجان، دارچینی، بسباسه، چلغوزه، فندق، فستق، کتیرا، حلتیث، قسط، زرنباد، خصیه الثعلب، شقاقل، زنجبیل، سورنجان، بیضهآ کبوتر، گنجشک نر، کبک، بره، پنیر مایهآ شتر، شیر میش، انگور، انجیر، رطب، نارجیل، مغز بادام، مغز جوز.

در حبوب در حبوب گندم گرم: تربد درجهآ اول و نان او بهترین نانها بود و غذا تمام و نیکو دهد و نان تنک غذا کمتر دهد و دیر گوار به خلاف گرده و نان با روغن غذا تمام دهد و دیر گوارد. کلیچه، فربه کند اما سده آورد. معده را مضر باشد. جو، سرد و خشک است به درجهآ اول و غذا کمتر از گندم دهد و زود گوارد و او را با زعفران و روغن پزند یا با شیرینی و شیر بز خورند. گاورس و ذرت: بارد و یابس است، غذا اندک دهند و قابض باشند و مصلح آن شیر و روغن است. عدس، بارد یابس است، تسکین و تغلیظ خون کند و دیر گوارد و سوداوی بود و خوابهای آشفته آرد و آب مطلق جرم ms347 آن قابض بود آن را با چغندر خورند. باقلا، بارد و یابس بود، غذا اندک دهد و آب او لطیف بود و ریه و حلق و امراض سینه را مفید بود. اما نفاخ باشد، مصلح آن نمک و صعتر باشد. نخود، حار رطب است، غذا بسیار دهد و تقویت باه و ادرار و تفتیح کند و صفای لون و تسمین بدن پدید آرد و آنچه سیاه و سرخ بود گرم و تر باشد او را آن بیشتر لوبیا قریب است به نخود، ادرار و بول را مقوی بود. بنوماش، بارد و رطب است و کیموس او محمود بود و تبهای گرم و سرفه را مفید بود و دندان را مضر باشد، و مصلح آن مغز بادام. کنجد، حار رطب است و دیر گوارد، افساد غذا کند و معده را زیان دارد. اما دفع پوست کند و فربهی آرد و قوت باه دهد، و مصلح آن شیرینی است. خشخاش، بارد رطب است، سعال و خشوت حلق و نزله و سر و ضعف باه را نافع بود، آنچه سیاه باشد، مخدر بود و هیأت آرد. بزرک: حار رطب نزله و سعال را مفید بود، قوت باه بدهد.

شاهدانه: حار یابس است و مجفف و مصدع بود و شهوت جماع ضیف کند. سلس البول را مفید بود. مصلح آن شیرینی باشد.

قرطم: خسکدانه، حار یابس است و مسهل باشد و بادها بکشند، تخم ریحان یابس است مفرح و مقوی قلب و دور رعاف باز دارد.

در لحوم والبان

بهترین از معلوف، و گوشت گوسفند حار رطب است و گوشت بره را رطوبت بیش بود و گوشت میش را حرارت و رطوبت کمتر بود و گوشت بزغاله سردتر باشد و گوشت بز سرد و خشک باشد. بهترین بز ماده یک ساله بود و گوشت کبش بهغایت بد باشد و گوشت گاو سرد و خشک باشد و غلیظ و گوشت گوساله معتدل بود ms348 زود هضم شود و گوشت شتر گرم و خشک بود، و بهترین آن جزو راست و گوشت گوسفندان کوهی گرم و خشک است، لقوه و فالج را مفید بود و گوشت اسب گرم و خشک هر دو را به ترشی باید پخت.

و گوشت گورخر گرم و تر بود و غلیظ باشد و گوشت خرگوش سرد و خشک است و قابض بود و گوشت گاو کوهی سرد و خشک بود غلیظ، و اولی آن است که از آن اجتناب نمایند، و گوشت مرغ جوان معتدل بود در حرارت و رطوبت و خروس را رطوبت کمتر باشد، و گوشت کبوتر گرم و باشد و دیر گوارد، مقوی باه بود و گوشت کبک و گنجشک و فاخته و کنلگ و دراج گرم و خشک باشد و مقوی باه بود و بط و مرغابی گرم و تر باشد و گوشت ماهی تازه سرد و تر باشد، دیر گوارد. ماهی شور گرم و خشک و ثقیل بود شیر هر حیوانی مناسب مزاج آن حیوان باشد، بلکه ارطب و شیر گاو چرب تر و غلیظ تر بود و شیر شتر و اسب، به عکس

حار رطب خون نیک از او حاصل شود و فربه کند و قوت باه بدهد و بهترین ان انگور [سفید] که پوست آن نیک باشد و آنچه دو سه روز از چیدن آن گذشته باشد نفخ آن کمتر بود و دانه انگور گرم و خشک باشد و پوست سرد و خشن. مویز، به یبوست مایل باشد معده و جگر را مفید، و کشمش از او لطیف تر غوره سرد و خشک است، تسکین صفرا و حبس طبیعت کند. انجیر، گرم و تر بود، غذا بسیار دهد و مجاری پاک کند و تلطیف بلغم و تقطیع اخلاط و ادرار بول کند، و شپش پیدا آورد و مصلح آن جوز و بادام. و انجیر خشک را رطوبت کمتر بود و ثمر نخل و بسر و قسب گرم و خشک و مقوی معده و کبد و قابض بود رطب گرم و تر بد و تقویت باه و معده و دماغ و تسمین بدن کند و غذا بسیار دهد و مصلح آن بادام و خشخاش بود. و خرما گرم و خشک باشد و مقطع بلغم و مقوی باه و مانع برودت بود و خون غلیظ و سودا تولد کند، مصلح آن سکنجبین باشد با تمر هندی سرد و خشک

انار ترش سرد و خشک باشد مقوی معده و مسکن صفرا و دافع عطش بود و اگر با شحم بیفشارند مسهل صفرا بود، و سیب و ترش بارد است مفرح و مقوی معده و گرده و دافع خمار و قابض بود و توالید قولنج کند و آنچه شیرین ms350 باشد اعتدال آن اقرب بود.

سیب شیرین، معتدل باشد و مفرح قلب و معده و مفرح دماغ عفوت بود و به سموم مقاومت کند و آنچه ترش باشد دفع تشنگی کند و قابض باشد و سرد و خشک بود.

امرود بارد و یابس است و از سیب و به غذا بیتشر دهد و او را کند و تقویت دل و معده و تسکین عطش و قی و غثیان کند. شفتالو، بارد رطب است دفع حرارت و تشنگی کند و دیر گوارد، مولد حمیات عفنه وبلغم. زردآلو، بارد رطب دفع حرارت و بخر و تلیین طبیعت و صفرا کند. اما در معده فاسد شود و خونی بداند و تولد گردد.

آلو، بارد رطب است و تلین کند و معده را مضر باشد.

قراسیا، آن آلو را گویند بارد یابس بود و آنچه شیرین بود تلیین طبیعت کند و آنچه شیرین بود معده را سفید بود.

ترنج، مفرح است و پوست آن حار یابس مقوی معده و قلب مفرح بود و بوی دهن خوش کند و پوست آن حار رطب بود و غذا بسیار دهد و دیر گوارد.

حماض، آن بارد یابس بود و تقویت معده و دل و دفع خفقان و غضی و غلیان صفرا کند و تخم آن حار رطب است و مقاومت با جمیع سموم کند و بوی ترنج دفع مضرت وبا کند.

توت، بارد رطب است تسکین عطش خون و دفع خمار کند و در معده فاسد شود و معده را مضر بود.

نارنج، لطیف تر بود و خواص آن همین باشد و پست آن اگر در پیشانی مالند رفع صداع خمار کند.

لیمو، در طبیعت و خاصیت همچون ترنج بود.

زیتون، آنچه نارسیده باشد بارد و یابس بود و مقوی معده و آنچه رسیده باشد به حررات مایل بود و اعصاب و اوجاع مفاصل را مفید بود.

جوز، گرم و خشک و مقوی باه و ms351 صداع و مولد اخلاط و مفسد معده باشد و آنچه تر باشد حار رطب باشد.

جوز هندی، نارجیل، حار یابس است، لیکن حرارت آن بیتشر از یبوست بود و آنچه تر باشد حار رطب بود و مقوی باه و دافع برودت و آنچه کهنه باشد کرم شکم بشکند.

فندق، حار رطب است غذا اندک دهد و تقویت باد و دفع مضرت زهرها کند. بادام، حار رطب است و غذا بسیار دهد و منی را بیفزاید و سینه مجاری پاک کند و مصلح او شیرینی و آنچه تلخ باشد به یبوست مایل بود.

فستق، گرم و خشک است و مقوی باه بود و سعال بلغمی و گزیدن هوام را نیز مفید باشد و پوست آن مقوی معده و دافع غثیان بود و بن گرم و خشک بود مقوی باه و گزیدن هوام را نیز مفید باشد و پوست آن مقوی معده و دافع غثیان بود و بن گرم و خشک بود، مقوی باه و گرده بود و طحال را مضر بود و بخر آورد.

غبیرا، میوهای باشد که آن را سنجد گویند. بارد یابس و مانع اسهال و قی بود نبق کنار است. طبع او بارد یابس، فایدهآ او تبرید و قبض باشد. عناب، بقولی معتدل است در کیفیات اربعه بقولی بارد است به درجهآ اول و معتدل و رطوبت یبوست و غلیظ است و سینه و ریه و غلیان دم را مفید بود، حبس و تغلیظ دم کند.

سپستان: بارد رطب بود و تلیین حلق و سینه و مسهل سودا بود. زرک، بارد یابس است قویت کبد و قلب و معده کند و تسکین عطش و منع قی و اسهال کند و سده بگشاید.

در بقول کاهو، بارد رطب است تشنگی بنشاند و زود هضم شود و خون نیک از او متولد گردد، خواب آورد و دفع نزله کند و چشم را مضر بود. کاسنی، بارد بود و مایل به یبوست و دفع تشنگی و تسکین صفرا و کسر حرارت جگر کند و ناشسته مفتح. کرنب، حار یابس است آب آن مسهل و مدرت و تلیین آلات صدر و مانع خمار جرم و آن قابض و مفسد و مولد خون بد بود و مصلح آن گوشت فربه باشد. سرمق، بارد ms353 رطب است تفتیح سده و تلیین و منع یرقان کند. بقله الحمقا، توزک باشد و آن را بقله مبارک نیز گویند بارد رطب دافع تشنگی و حرارت بود و التهاب و تب محرقه را مفید باشد و معده و باه را مضر بود. مرزنجوش، حار یابس ضماد آن گزیدن عقرب را مفید بود. بالنگو، حار یابس ومقوی قلب و مفرح و مانع خفقان ومالیخولیا و رافع سودا بود و بوی دهن خوش کند و معده را پاک گرداند. ترهآ خراسانی، نوعی از او مقوی معده و دافع بلغم نعناع، حار یابس است مقوی معده مانع قی و اسهال بود و کرم بکشد و تقویت باه کند. طرخون، حار یابس است نشف رطوبات کند و آلات صدر و سینه را مضر بود و حس ذوق را باطل کند. سپندان، حار یابس است و ادرار بول و طمث کند و معده را مضر بود. کرفس، حار یابس مفتح و مدر و مقوی معده و صرع را مضر بود. گشنیز، تر بارد یابس است و تقویت دماغ و منع بخارات کند و خفقان و معده گرم را مفید بود و مضر باد باشد. گندنا، حار یابس است مقوی هضم و مقطع بلغم و صداع آورد. سداب و صعتر و شبت، گرم و خشک تقویت معده کند و بادها بشکند.

شلغم، حار رطب مقوی باه و بصر بود و آلات صدر و مفاصل و نقرص را مفید بود و غذا نیکو دهد. ترب، حار رطب است آب آن مقطع و ملطف بلغم بود و مفتح و مقوی اشتها و جرم آن دیر گوارد، زود متعفن شود و مقی بود.

گز، حار و رطب است و غذا بسیار دهد و مقوی باه مقطع بلغم بود و ادرار بول کند و سینه و حلق را مفید بود. اما دیر گوارد، ردی الکیموس بود.

چغندر، در طبع او اختلاف کردهاند، کبد و طحال را مفید ms354 بود، محلل و ملین و مفتح بود، به واسطهآ بورقیتی که در او است، اما ردی الکیموس بود.

پیاز، حار رطب است و مقطع بلغم بود و آلات صدر پاک کند و مقوی باه باشد و ذفع ضرر اختلاف آب و هوا بی نظیر بود.

سیر، حار یابس است بادها بشکند و او را بول و تلیین طبیعت کند و مقطع بلغم و محسن لون و مقاومت و با ضرر سموم کند و چشم را مضر بود. کنگر، حار رطب است، تقویت باه و تنقیه بدن کند و مجاری آلات صدر و بول و تقطیع بلغم کند و بوی دهن خوش گرداند. ریباس، حار و یابس است تسکین صفرا و حرارت و تشنگی و منع غثیان و بخارات و اسهال کند و مقوی معده و قلب باشد. کدو، بارد رطب ترطیب بدن و دماغ کند و طبیعت را نرم کند و معده را زیان دارد.

بادنجان مختلف الاجزا است که آب آن حار یابس و جرم آن بارد و یابس و قابض و مقوی معده بود. مضرت آن فساد لون و احداث امراض سوداوی بود و جگر و طحال را زیان دارد. کبر، حار یابس است محلل بود و طحال و عرق النسا را مفید بود و ادرار طمث کند و کرم شکم را بکشد و تریاق سموم باشد و آنچه محلل باشد سدهآ طحال بگشاید و بلغم از معده برود و اشتها آورد.

در ریاحین وطیوب

گل سرخ، سرد و خشک است و مقوی احشای باطن و بوی آن مقوی قلب و دماغ بود. سوسن و نسرین، حار یابساند صرع و لقوه و فالج را مفد باشد.

شاهسفرم، گرم و خشک و بوی آن خواب خوش آورد و دل و دماغ را قوت دهد.

نرگس، معتدل است و مایل به حرارت صداع بارده و سدهآ دماغ را مفید بود و چشم را روشن کند.

بنفشه و نیلوفر، بارد رطباند، صداع گرم را مفید بوند مورد بارد یابس روغن آن موی را سیاه کند.

بستان افروز، بارد یابس بود صداع را مفید بود و صفرا و تشنگی بنشاند و گزیدن عنکبوت را مفید بود.

مشک، حار یابس بود و مقوی دماغ و مفرح و قموی قلب و تریاق زهرها بود و ذهن تیز کند و خفقان باز دارد.

عنبر، گرم بود در رطوبت و یبوست معتدل و مقوی دماغ و حواس و مفرح بود.

عود، حار یابس مفتح سده و مقوی قلب و ms356 دماغ و مفرح بود و خاییدن آن بوی دهن خوش کند و خورد آن رطوبت معده کم کند و قابض باشد، غالیه مفرح و بودن آن مسکوت و مصروع و صداع بارد را مفید بود و مضاد آن اورام صلب را نرم کند و احتقان به آن اوجاع رحم را مفید و بودن آن مسکوت را مصروع و صداع بارد را مفید بود و ضماد آن اورام صلب را نرم کند و احتقان به آن اوجاع رحم را مفید بود. صندل، بارد یابس است خفقان و حمیات حاره و جگر گرم و صداع گرم را مفید بود.

بدان که کسی که ترکیب ادویه می کند باید که ادویه نیک تازه حاصل کند و آن را از خاشاک و غبار پاک کند و ادویه که آن را بباید کوفت جدا جدا بکوبند تا قوت آن ضعیف نبود، چون بکوبند و ببیزند و وزن درست گردانند و همه را در هاون با هم سحق کنند تا با هم آمیخته شود، اگر به عسل معجون سازند عسل خوش طعم و خوشبو آب نادیده را کف بگیرند و ادویه در آن ریزند و نیک بههم زنند و در ظرف ریزند و باید که ظرف مملو نباشد و سر ظرف بپوشانند تا سرد شود و تا هفتهای هر روز یک بار و زمانی سر ظرف بردارند تا بخارات برود و از فساد غلیان ایمن شود؛ و اگر قرص سازند و اگر در آن صمغ باشد بخیسانند و ادویه در آن بسرشند و الا به آبی اندک ms357 چندان که ادویه به هم ضم شود بسرشند و قرص سازند و در سایه خشک کنند تا خشک شدن هر روز آن را باز گردانند تا گره بگیرد و اگر مبطوخ ترکیب کنند مثل عناب و آلو را بشویند و گیاهها و تخمها پاک کنند، اول جرمها و بیخها نیم کوفته در دیگ بریزند و بعد از آن تخمها و فواکه و در عقب آن گیاهها بریزند و بنفشه و نیلوفر و پرسیاوشان و شکوفه در

اما سوختهآ نقره چنان بود که نقره را به سوهان بسایند و بعد از آن در آب نمک بجوشانند در کفچهآ آهنی تا محرق شود و اگر نسوزد و اندکی کبریت زرد در آن ریزند که سوخته شود و سرب را نیز چنین سوزند؛ و اگر زر بسوزانند آن را به سوهان بسایند و پاره سرب نیز به آن با هم بسایند پس رها کنند تا سرد شود باز بسایند و پارهای دیگر سرب به آن بسایند و نمک در کفچهآ آهنی کنند و بجوشانند تا آب نیست شود. پس در هاون کنند و بسایند.

اما مقدار زمان بقای قوت ادویه مرکبه و وقت ms359 استعمال آن: بدان که تریاق کبیر بعد از پنج سال استعمال کنند؛ زیرا که تأثیر قوت این مرکبه بلا مضرب بعد مدت به ظهور رسد تا سی سال قوت آن در تزاید بود و او را راسن طفولیت و ترعرع و شباب و شیخوخیت و موت اعتبار کنند، تا شش ماه گویند که طفل است بعد از این در تزاید و ترعرع باشد، تا ده سالگی در بلاد حار و بیست سال در بلاد بارد، و بعد از آن او راسن شباب باشد تا ده سال دیگر تا سی سال به این ترتیب باشد. بعد از آن در انحطاط باشد تا چهل سال و بعد از آن بمیرد، یعنی تا سی سال قوت او در تزاید بود و بعد از آن نقصان پذیر باشد تا شصت سال رسد. آن گاه چنین معاجین کبار باشد. اما تریاق نو بهغایت قوی باشد و استعمال آن در سموم و ادویهآ قاتله و نهش هوام و افاعی کنند و تریاق غرغره و مثرودیطوس بعد از شش ماه استعمال کنند. قوت آن تا هفت سال باقی ماند و قرص افاعی عنصل بعد از دو ماه استعمال کنند و تا دو سال مؤثر باشد و فلونیای رومی و فارسی و برشعثا بعد از شش ماه استعمال کنند و دوا المکس و فنجنوش و ماده و اطریفلات از دو ماه تا دو سال نیکو بود و حبوب و معاجین و جوارشات مثل خیارشنبر و شهریاران و سفرجلی فی الحال ترکیب284 توان کرد تا دو ماه نیک بود و قوت سفوف تا دو ماه نیک بود و قوت قرصها تا شش ماه مرهم همچنین بود، در روغنها استعمال تواند کرد؛

و اما اشربه در همان روز که بسایند استعمال توان کرد و قوت آن تا ms360 چهار سال ماند مطبوخ فی الحال که بجوشانند استعمال کنند چون ده ساعت بگذرد و ضعیف بود.

اما امتحان تریاق بدانند اگر کسی دوای مسهل قوی مثل سقمونیا و تخم حنظل بخورد. بعد از آن نیم درم تریاق بخورد و اگر اسهال بعد از آن که ابتدا کرده باشد منقطع شود، تریاق نیک و تا نیم درم به خورد خروس دهند و مار افعی با یکی از هوام قاقله بر او مسلط کنند. اگر خروس نمرد، تریاق به قوت است و الا ضعیف یا مغشوش و تا قوت تریاق و قوی و ضعف آن ندانند، استعمال نباید کرد.

اما مقدار از تناول در گزیدن افعی و کلب کلب یک مثقال و گزیدن عقرب نیم درم و در گزیدن زنبور دانگی و نیم به سرکه و کسی که درمی خورده باشد نیم مثقال تا یک مثقال بخورد و کسی را که درد سینه سعال مزمن باشد یا درد معده و امعا و احشا و شهوت کلبی و نافض بی تب بود و دو دانگ بخورد؛ و کسی را که صرع و سکته و فالج و لقوه بود نیم مثقال تا یک مثقال بخورد با تب سداب و کسی را که قولنج باشد نیم درم بخورد و در استسقا مثقالی و در اسهال و قروح امعا نیم درم به آب سماق و در ضیق نفس دانگی و نیم با سکنجبین عنصلی و در جذام مثقالی بهآب افتیمون و گاوزبان و در حصاه و کلیه و مثانه نیم مثقال به آب کرفس و در هیضه دانگی و نیم با شراب و در ضعف شهوت و شهوت کلبی یک مثقال با شراب طمث یک مثقال با طبیخ مشک طرامشیع خورند.

در تریاقها

تریاق کبیر آن را تریاق فاروق گویند، تریاق جلیل القدر عظیم المنفعت باشد و مقاومت با زهرها و ادویههای قتال کند و مقوی قلب و دماغ و کبد و حیات ms361 و عناکب و در کلب کلب و جمیع مرضهای بلغمی و سوداوی و بواسیر و صرع فالج و قولنج و برص و بهق ولقوه وسواس و مغص و جذام و خفقان و تشنج قلب و جمودت و ادرار بول و طمث و درد معده و اوجاع کلیه و مثانه و حصاه و صلابت کبد و طحال بود و قرح امعا و اسهال و نفث دم و سوء هضم و استسقا کرم شکم و صداع و هضم و ضعف بصر و اوجاع مفاصل را دفع کند؛ و اگر بر نهش هوام طلا کنند، مفید افتد.

صفت آن: اقراص عنصل چهل و هشت مثقال، قرص افاعی و قرص آن در خون هر یک بیست و چهار مثقال، افیون دارفلفل هر کدام بیست و چهار مثقال، تخم شلغم بری، سیر بری، دارچینی، ورق گل سرخ، غاریقون، ایرسا، رب السوس، روغن بلسان، هریک دوازده مثقال، زعفران، زنجبیل، ریوند، فطراسالیون، قنطافلیون، فودنهآ جبلی، فراسیون، قسط، مر، اسطوخودوس، فلفل ابیض، فلفل اسود، کندر، مشک طرامشیع، فقاح اذخر، صمغ بطم، سنبل الطیب، سلیخه، جعده، هر یک شش مثقال، میعهآ سائله، تخم کرفس، سیالیوس، حرف بابلی، کماذریوس، نانخواه، عصارهٔ‌ لحیه التیس، کمافیطوس، سنبل رومی، ناردین، اقلیطی، شیح جبلی، ورق ساذج، جنطیانا، رازیانه، هوفاریقون، طین مختوم، زاج محرق، حماما، وج، حب بلسان، فوه، صمغ عربی، قردمانا، انیسون، اقاقیا، هر یک چهار مثقال، دوقو، قنه، جاوشیر، مقل الیهود، حجر الیهود، سکبینج، جندبیدستر، بادآورد، قنطوریون باریک، زراوند مدحرج، هر یک دو مثقال، عسل کف گرفته ده رطل، شراب ریحانی عتیق بی غش سه رطل و نیم، آنچه کوفتنی باشد بکوبند و صمغ و عصاره در شراب جهودی بخیسانند و ادویه کوفته به روغن بلسان ملوث گردانند و در عسل و شراب بسرشند و در ظرف نقره یا چینی کنند و ظرف

قرص اسقیل، آن را عنصلی نیز گویند طریق او آن است که عنصل تازه در زمان خریف که ورق او خشک شده باشد با در خمیر گیرند و بریان کنند. پس آن خمیر از عنصل بدر کنند و لب آن اسحق نمایند و با هم چندان دقیق کرسنه بیامیزند و به شراب بسرشند دست به روغن گل بمالند و آن را قرص سازند.

قرص اندروخون و مصطکی: دارشیشعان، قصب الذریره، سلیخه، فوه اسارون، عود بلسان، قسط، جعده، هر یک شش مثقال، فقاح اذخر، زعفران، ریوند، سلیخه، دارچینی هر یک دوازده مثقال، اقحوان بیست مثقال بکوبند و به حریر ببیزند و به شراب ریحانی یا نبیذ مویزی بسرشند و دست به روغن بلسان چرب سازند و آن را قرص سازند.

قرص افعی، افعی جوان ماده اشقر سر پهن حاصل کنند و ماده را به آن بدانند که او را چهار نیش بود و نر را دو نیش بود و جوان را به آن بدانند که متحرک بغایت باشد و سر برداشته و چشم او سرخ بود باید که در بهار صید کنند و از مواضع که از آب دور باشد از کنار جویها و زمین شور و نزدیک آب صید نکنند و و آنچه که اسود و ارقم باشد احتراز کنند و در نوروز صید کنند و از سر و دنبال مقدار چهار انگشت یک دفعه جدا کنند و بیندازند و باقی را پوست بکشند و بشکافند و پاک بشویند و در دیگی کوزه نهند و آب در او بریزند و نک و شاخهای شبت در آن اندازند و بجوشانند تا مهرا شود و گوشت و استخوان از هم جدا کنند گوشت خالص در هاون سنگی به دستهآ چوبین نیک بکوند و با ربع آن کعک بیامیزند و با هم بسایند و به آن عرق بسرشند و دست به ms363 روغن بلسان چرب کنند و قرص سازند و در سایه خشک کنند و باید که شعاع آفتاب بر او نتابد و در آوند بماند و در ظرف آبگینه کنند و نگاه دارند.

تریاق غرغره، قایم مقام تریاق کبیر باشد. صفت آن: حماما، سنبل هندی، ساذج، لک، مامیثا، قرنفل، دارچینی، ریوند، قیمولیا، قسط، مر، جنطیانا هر یک دوازده مثقال، فقاح اذخر، عصارهآ لحیه التیس، مقل ازرق هر یک هشت مثقال، عاقرقرحا، رازیانه، کبریت خام، تخم شبت، اسارون، قردمانا، فرفیون، افیون، ناردین، شکوفهآ رز، گل باقلا، تخم کرفس کوهی، فطراسالیون، دوقوا، افتیمون، سنبل الطیب، هر یک سه مثقال، کتیرا، خشخاش سفید، فلفل سیاه سی مثقال، بزر البنج بیست و هشت مثقال، سلیخه، ورق گل، قرص اندرخون هر یک نه مثقال، تخم سداب یک مثقال، دانهآ ترنج سماق، از هر یک دو مثقال، روغن بلسان بیست و چهار مثقال و نیم، عصارهآ قیصوم، هشت مثقال، ورق ترنج سیزده مثقال، آنچه کوفتنی باشد بکوبند و صمغها در شراب حل کنند با سه چندان عسل ادویه بسرشند و نیم مثقال تا یک مثقال تناول کنند، تریاق اربعه زهرها و بادهای غلیظ و صرع ولقوه و یرقان را مفید بود.

صفت آن: جنطیانا، زراوند، حب الغار، مر، متساوی بکوبند و تا سه چندان عسل بسرشند، شربتی مثقال باشد.

تریاق الافعی: صفت آن: فلفل ابیض، فرنجمشک، فاشرا هر یک ده درم، مر، افیون، حب الغار هر یک هفت درم، جنطیانا، زراوند طویل، زعفران، جدوار، عنصل هر یک چهار درم، ناردین، عاقرقرحا، فرفیون هر یک دو درم، جندبیدستر یک درم، بکوبند و با سه چندان عسل بسرشند، بعد از شش ماه استعمال کنند، قولنج و فالج ولقوه و استرخا و اختلاف اخلاط را مفید بود و اشتها و درد سر زایل کند و جنین را از اسقاط نگاه دارد و چشم روشن کند. مثرودیطوس: از تریاقها بزرگ است، منافع بیشمار دارد و سدهآ کبر و اورام ms364 و رطوبات بطن و نفخ و وجع معده و امعا را مفید بود و مقوی باه و رفع مضرت زهر و نهش هوام و کلب کلب را مفید بود. صفت آن: سلیخه، قرنفل سفید، سورنجان، جعده، سیر بری، دوقواء اکلیل الملک، جنطیانا، روغن بلسان، حب بلسان، بوزیدان،

بزرگ دارو، شبیه است به تریاق به جای فلونیا در قولنج نافع باشد و منافع بسیار دارد. صفت آن: زعفران بزر البنج سفید هر یک چهار درم، فلفل سفید دو درم، افیون، فرفیون هر یک بیست درم، سنبل، میعهآ سائله هر یک دوازده درم، ساذج، قرنفل، هر یک چهار درم، لؤلؤ ناسفته، نوشادر، کافور، تخم سداب بری، مشک، قاقله، دارچینی، سلیخه، هر یک درمی، تخم سپندان، غاریقون، روغن بلسان، قسط هر یک بیست درم، چنانچه گفته شد، ترتیب کنند و بعد از شش ماه مثقالی بخورند.

تریاقی که دفع ضرر زهر کند: صفت آن: شیرهآ انجیر خشک پنجاه درم، ورق سداب خشک سی درم، سیر بری بیست درم، نمک ده درم، همه بکوبند و با انجیر بیامیزند و سه درم تناول کنند.

آخر: زراوند مدحرج درمی و نیم، افیون، مر، سپندان، زیره هر یک درمی، شونیز پنج درم، و جنطیانا سه درم، و سداب دو درم بکوبند، و به عسل آب جرجیر ms365 بسرشند و مثقالی تناول کنند.

در مفرحات

مفرح معتدل، لؤلؤ ناسفته بستد، عود خام، گاوزبان هر یک ده درم، کبر با تخم کاسنی، گشنیز هر یک پنج درم، صندلین شاهتره هر یک هشت درم، فرنجمشک، افتیمون، ورق گل سرخ، هر یک شش درم، درونج، زعفران، عنبر هر یک دو درم، ساذج هندی، زرنباد، بالنگو، خشخاش، بنفشه هر یک چهار درم، کافور یک درم، مشک نیم درم بکوبند، و به شراب سیب بسرشند و یک مثقال تناول کنند.

مفرح یاقوتی: لؤلؤ ناسفته هشت درم، بسد چهار درم، یاقوت رمانی دو درم، صندل سرخ، بالنگو، بهمن سفید، گل مختوم، ریوند چینی، هر یک دو درم، ورق زر مثقالی، حجر لاجورد، دو و نیم مثقال، عقیق، کهربا، نیلوفر، زرشک، گشنیز، تخم گل، عود، پوست ترنج، گاوزبان، بهمن سرخ، تخم کاسنی، کافور، عنبر اشهب، سه درم، طباشیر، گل سرخ هر یک پنچ درم، ساذج، زرنباد، درونج هر یک درمی و نیم، مشک نیم مثقال، ابریشم سوخته یک درم، آمله، هلیلهآ کابلی، هر یک بیست درم، گلاب و قند هر یک نیمی، شراب سیب و به و آب انارین هر یک بیست درم.

مفرح حار: قرفه، قرنفل، دارچینی، سنبل، فرنجمشک، درونج هر یک نیمی، شراب سیب و به و آب انارین هر یک پنج درم، نارمشک، عود، اشنه، ساذج سه درم، زعفران، مصطکی، هر یک مثقالی، عنبر اشهب درمی، مشک نیم مثقال، ورق زر نیم درم، آملج در آب موز جوشانیده خشک کرده پانزده درم کوفته بیخته به عسل بسرشند.

مفرح بارد، ورق گل، طباشیر، بهمن سفید، گاوزبان هر یک درمی، گشنیز خشک، صندل هر یک نیم درم، تخم توزک، مغز تخم خیارین، هر یک دو درم، زرشک دانه سه درم، لؤلؤ ناسفته، کهرباء بسد، هر یک دانگی بکوبند و به شیرهآ قند بسرشند.

آخر، خفقان گرم را مفید بود، بستد، لؤلؤ ناسفته، کهربا، گاوزبان، گل ارمنی هر یک درمی، گشنیز، ms366 صندل پنج درم، تخم توزک تخم خیارین و کدو هر یک دو درم، مشک نیم درم، قند ده درم بکوبند و به شراب سیب بسرشند.

آخر، خفقان سرد را نافع بود، گاوزبان، درونج هر یک شش درم، زرنباد سه درم بکوبند و به عسل بسرشند.

آخر، ضعف قلب و خفقان را غشی را مفید بود، مصطکی، دارچینی، دارفلفل، نمام، فرنجمشک، بادروج پنج درم، گشنیز خشک، سنبل سه درم، کهرباء لؤلؤ، طباشیر هر یک دو درم و نیم، بالنگو هشت درم، مشک یک درم، زعفران نیم درم، بکوبند و به عسل بسرشند.

دواء المسک، خفقان و امراض سوداوی و ضعف قلب را مفید بود، زرنباد، درونج، بهمن، ساذج، سنبل، قاقله، قرفه، قرنفل، جندبیدستر، اشنه، امراض سوداوی و ضعف قلب را مفید بود: زرنباد، درونج، بهمن، ساذج، سنبل، قاقله، قرفه، قرنفل، جندبیدستر، اشنه هر یک درمی، لؤلؤ کهربا، بسد، ابریشم خام به مقراض چیده هر یک درمی و نیم، زنجبیل، دارفلفل هر یک نیم درم، مشک دانگی بکوبند و به عسل با شیره قند بسرشند.

دواء المسک، خفقان سوداوی و سوء المزاج قلب را مفید بود، و ریاح حاره و صرع صبیان در رطوبت معده و آماس حنجره را نافع افتد، صفت آن: سنبل، مر، مشک، ساذج، هر یک دو درم، زعفران، نانخواه، تخم کرفس هر یک چهار درم، صبر سقوطری، افسنتین رومی هر یک بیست درم، ریوند چینی شش درم، جندبیدستر درمی و نیم، مردارسنگ به آب گرم حل کرده و به عسل خام سه وزن بسرشند.

انوش دارو، مقوی قلب و معده و کبد و مفرح و مقوی نفس و بدن بود و بوی دهن و رنگ روی نیکو گرداند.

صفت آن: ورق گل سرخ شش درم، سعد پنج درم، زعفران، قرفه، دارچینی، زرنباد، قاقله، جوزبوا، بسباسه هر یک دو درم، مصطکی، قرنفل، اسارون هر یک سه درم بکوبند و ببیزند و آمله یک رطل در نه رطل ms367 آب بجوشانند تا با ثلثی آید. پس صافی کنند و با دو رطل قند به قوام آورند و ادویه کوفته در آن ریزند و به چوب بید برندند.

فلونیای رومی، قولنج و خفقان و اوجاع کبد و سعال مفید بود. صفت آن: زعفران پنج درم، فلفل سفید، بزر البنج هر یک بیست درم، افیون ده درم، فطراسالیون، سنبل هر یک چهار درم، کرفس سه درم، ساذج، سلیخه، عاقرقرحا، ححب بلسان، افیون هر یک درمی، بکوبند و به روغن بلسان ملوث گردانند و به عسل سه چندان ادویه بسرشند و بعد از شش ماه درمی بخورند.

فلونیای فارسی، خفقان وقولنج و اوجاع رحم وکثرت اسقاط را مانع بود. فلفل سفید، بزر البنج هر یک بیست درم، افیون ده درم، زعفران پنج درم، سنبل، مر، عاقرقرحا، فرفیون دو درم، جندبیدستر، زرنباد، درونج هر یک نیم درم، لؤلؤ، مشک هر یک نیم مثقال، کافور بکوبند و به عسل سه وزن بسرشند و بعد از شش ماه استعمال نمایند.

معجون نجاح، مسهل سودا و اخلاط غلیظ باشد. صفت آن: هلیلهآ سیاه، بلیله، آمله، هر یک ده درم، بسفایج، افتیمون، اسطوخودوس، تربد هر یک پنج درم، بکوبند به عسل بسرشند، شربتی پنج مثقال باشد.

معجون تربد، قولنج بگشاید و درد و پشت و بادها را مفید بود. صفت آن: سقمونیا یک مثقال، تربد ده مثقال، خیربوا، قاقله، زنجبیل، دارچینی، قرفه،

معجون سورنجان: صعتر، فلفل، نمک هندی، ورق گل، گشنیز خشک هر یک درمی و نیم، سورنجان سه درم، تربد سفید پانزده درم، روغن بادام هفت درم، سقمونیا سه درم، عسل صد و پنجاه درم، بسرشند، شربتی یک درم تا پنج درم بیاشامند.

معجون خیارشنبر، تربد بیست درم، بنفشه ده درم، نمک هفت درم، رازیانه، انیسون، مصطکی پنج درم، رب السوس هفت درم، عسل، خیارشنبر صد درم، ms368 فانیذ پنجاه درم، روغن بادام بیست درم بکوبند و به عسل فانیذ بسرشند.

معجون حجر الیهود، کلیه و مثانه را پاک گرداند و ادرار بول کند. صفت آن: تخم خربزه و خیارین و کدو مجموع مقشر، حب کاکنج هر یک پنج درم، حجر الیهود پنج درم بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال بود.

معجون عقرب، کلیه و مثانه را از حصات و رمل پاک گرداند، عقرب سوخته درمی و نیم، جنطیانا یک و نیم درم، زنجبیل یک درم، فلفل، دارفلفل هر یک دو درم، بیخ کاکنج هر یک پنج درم، جندبیدستر چهار درم بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی دانگی باشد.

معجون حلتیث، تب ربع و گزیدن عقرب و رتیلا مفید بود. صفت آن: حلتیث، فلفل، مر، ورق سداب، متساوی بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال باشد.

معجون کاکنج: قروح کلیه و مثانه را مفید بود. صفت آن: بزر النبج، تخم کرفس، رازیانه هر یک هفت درم، مغز تخم خیارین، تخم حماض، افیون، مغز جلغوزه، مغز بادم، مغز فندق بریان کرده، زعفران هر یک سه درم، حب کاکنج بیست عدد، کتیرا چهار درم بکوبند و به عسل آمیخته بسرشند، شربتی یک مثقال.

معجون شهریاران: قولنج و پیچش و نفخ معده و امعا را مفید بود. صفت آن: نجیل، قرفه، دارچینی، جوزبوا، مصطکی، قرنفل، سلیخه، قاقله، حب بلسان هر یک چهار درم و نیم، سقمونیا سه درم، تربد حب النیل هر یک هشت درم، شکر سفید هفتاد درم بکوبند و با سه چندان ادویه عسل بیامیزند، شربتی دو مثقال.

معجون فلاسفه، آن را ماده الحیوه نیز گویند، مقوی قلب باشد و بلغم و ریاح و اوجاع پشت و مفاصل و سلس البول و دفع کند و رنگ روی و بوی دهن خوش گرداند و عقل بیفزاید و اشتها آرد. صفت آن: فلفل، دارفلفل، زنجبیل، دارچینی، هلیله، آمله، شیطرج، زراوند، اصل بابونه، چلغوزه، جوز هندی، خصیه ms369 الثعلب هر یک ده درم، مویز سه درم، مجموع کوفته به عسل سه چندان بسرشند.

معجون برشعثا: اوجاع قولنج و رمد و اسنان را مفید بود. فلفل سفید و سیاه هر یک بیست درم، بزر البنج افیون هر یک ده درم، زعفران پنج درم، فرفیون، سنبل، عاقرقرحا هر یک مثقالی بکوبند، و با صد و پنجاه درم عسل بسرشند و در ظرف آبگینه کنند و بعد از چهار ماه مثقالی بخورند. معجون سک، وجع و برودت کبد را مفید بود و سده بگشاد. صفت آن: سک، سلیخه، سنبل، ساذج، لک، ریوند، جنطیانا، هر یک دو درم، زعفران، نانخواه، کرفس، مصطکی هر یک سه درم، عود، قرنفل، هر یک پنج درم، بکوبند و سه چندان ادویه عسل بسرشند، شربتی یک درم باشد. معجون ورد: اورام صلب کبد را مفید بود، صفت آن: ورق گل چهار درم، سوسن آسمانجونی هفت درم، ریوند چینی، لک مغسول سه درم و نیم، زعفران نیم درم، کوفته بیخته به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال.

معجون راحت: درد پشت و ریاح را مفید بود و قولنج بگشاید، صفت آن: مصطکی، فلفل، دارفلفل، قرنفل، زنجبیل، جوزبوا، سقمونیا، کمون، سداب، خولنجان، قرفه، متساوی بکوبند و به عسل با شیره قند بسرشند، شربتی یک مثقال.

معجون وج، دمعه و سیلان اشک را مفید بود. صفت آن: وج حلتیث، زنجبیل، رازیانه متساوی بکوبند، و به عسل به شیرهآ قند بسرشند، شربتی یک مثقال.

معجون لبوب: منی بیفزاید و قوت باه دهد و کلیه و مثانه و دماغ را تقویت کند و رنگ روی نیکو گرداند. صفت آن: مغز بادام و جوز چلغوزه و حب زلم، فندق، فستق، نارجیل، خشخاش، تودری سرخ و سفید، کنجد، تخم گزر و جرجیر و پیاز و شلغم و شبت و بهمنین، زنجبیل، دارفلفل، کبابه، قرفه، دارچینی و تخم هلیون، شقاقل، خولنجان با عسل سه چندان ادویه بیامیزند، از مثقالی تا دو مثقال.

معجون ثیادریطوس: ms370 مزاج سرد و اوجاع معده و کبد و کلیه و طحال و رحم را مفید بود و قولنج و حیض بگشاید و تنقیه بدن کند از اخلاط غلیظه و بادها بشکند، سده و ضیق نفس و اوجاع سینه و صداع و صرع و جذام را مفید بود.

صفت آن: صبر پانزده درم، غاریقون بیست درم، زعفران، دارچینی، وج، مصطکی، حب بلسان، فرفیون، فلفل، دارفلفل، جنطیانا، مر، فقاح اذخر، حماما، هر یک دو درم، قسط، کماذریوس، افتیمون هر یک چهار درم، اسارون، سلیخه، سقمونیا شش درم بکوبند و به عسل سه چندان ادویه بسرشند و بعد از شش ماه چهار مثقال تناول کنند.

معجون سورنجان: اوجاع نقرص و مفاصل و عرق النساء را مفید بود. صفت آن: سورنجان شش درم، بوزیدان، ماهی زهره، بیخ کبر، زیرهآ کرمانی، شیطرج هر یک دو درم، پوست هلیلهآ زرد هفت درم، تخم کرفس، رازیانه، ورق حنا، زبد البحر، فلفل سفید، گشنیز خشک، نمک هندی، صعتر هر یک درمی و نیم، ورق گل محموده، زنجبیل هر یک سه درم، تربد پنج درم، روغن بادام هفت درم، عسل صد و پنجاه درم، شربتی یک درم تا پنچ درم باشد.

معجون بلادر: رعشه و فالج و سکته و لقوه و جمیع امراض بارده را مفید بود. صفت آن: زنجبیل، عاقرقرحا، شونیز، قسط، فلفل، وج هر یک ده درم، ورق سداب، حلتیث، جنطیانا، رازیانه، حب الغار، جندبیدستر، شیطرج هر یک پنج درم، عسل بلادر پنج مثقال، ادویه بکوبند و به روغن جوز یا بادام ملوث و به عسل بسرشند، شربتی مثقالی باشد.

سجزینا: جمیع امراض کبد و ریاح غلیظ و سوء هضم و سوءالاستمرار و قولنج و عسر بول و اوجاع اسنان را مفید بود. صفت آن: جندبیدستر، افیون، دارچینی، اسارون از هر یک درمی، فلفل، دارفلفل، قسط، قنه هر یک شش درم، زعفران نیم درم، بکوبند و به عسل بسرشند و بعد از شش ماه نیم ms371 مثقال تناول کنند.

اطریفل کبیر: ریاح و بواسیر و برودت معده را مفید بود و رنگ روی نیکو گرداند و باه بیفزاید. صفت آن: هلیلهآ سیاه و کابلی، بلیله، آمله، فلفل، دارفلفل هر یک سه درم، زنجبیل، بوزیدان، بسباسه، شیطرج، شقاقل، تودری سرخ و سفید، لسان العصافیر، کنجد، خشخاش، بهمنین هر یک درمی، بکوبند و به روغن بادام ملوث گردانند و به عسل بسرشند و مثقالی بخورند. اطریفل گشینز، صداع و بخارات معده را مفید بود، هلیلهآ زرد، هلیلهآ کابلی، بلیله، آمله، گشنیز خشک متساوی بکوبند و به عسل بسرشند. اطریفل افتیمون: امراض سوداوی را مفید بود و موی را سیاه گرداند. صفت آن: هلیلهآ کابلی ده درم، سنای مکی، افتیمون، تربد هر یک پنج درم، شیطرج سه درم، بسفایج درمی، انیسون، نمک هندی هر یک دو درم، بکوبند و به مقل شش درم در آب حل کنند و با عسل بیامیزند و ادویه به آن بسرشند.

اطریفل صغیر: هلیلهآ کابلی، بلیله، آمله متساوی بکوبند و به روغن بادام ملوث گردانند و به عسل بسرشند و مثقالی بخورند.

اطریفل که برص و امراض بلغمی را مفید بود. صفت آن: هلیلهآ کابلی بیست درم، بلیله، آمله هر یک ده درم، برنج کابلی پانزده درم، شیطرج، سعد، ساذج،

آخر، کرم دراز و کدو دانه را بشکند. صفت آن: برنج کابلی، مقشر ده درم، تربد، قسط، حب النیل هر یک پنج درم، قنبیل، ترمس، شیح، افسنتین، افتیمون، هر یک سه درم، بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی سه مثقال باشد.

شراب بنفشه، تب صفراوی و سعال و ذات الجنب و ذات الصدر را مفید بود و تلیین و ادرار بول کند و سینه را ms372 نرم سازد. صفت آن: سر بنفشه تازه یک من در چهار من آب بجوشانند و صافی کنند، هر یک منی را دو من قند بنهند و به قوام آرند.

شراب نیلوفر: ورم رطبه و سعال گرم را مفید بود. صفت آن: همچون شراب بنفشه است.

شراب عناب: غلبهآ دم و ماشرا و حصبه و جدری را نافع بود. صفت آن: عناب یک رطل در چهار رطل آب بجوشانند و صافی کند، با قند به قوام آرند.

شراب به، مقوی قلب و معده، صفت آن: به ترش رسیده دو پاره کنند و دانه از آن بیرون آرند، در هاون سنگین بکوبند و بجوشانند و صاف کنند و با قند به قوام آرند.

شراب سیب: مقوی قلب و معده و قابض و مفرح وقی و اسهال باز دارد و تشنگی بنشاند، آن را مانند به ترتیب دهند.

شراب انار: صداع و تشنگی و قی صفراوی را مفید بود و مقوی معده باشد. صفت آن. آب انار مر بگیرند و با قند چندان که مذاق را خوش آید به قوام آرند.

شراب ورد: حمیات صفراوی را مفید بود و تسکین عطش و تلیین طبع کند صفت آن ورق گل سرخ تازه چهار من در خمیر کنند ده من آب گرم بر آن ریزند و شبانه روزی بگذارند پس نیک به دست بمالند و در دیگ کنند و میجوشانند تا طعم و بوی گل به آب دهد پس صاف کنند و هر یک من آب را دو من قند نهند و به قوام آرند بعد از آن که صافی کنند چهار من دیگر وق گل در آن آب ریزند و بجوشانند و صافی کنند پس با قند به قوام آرند و آن را شراب ورد مکرر گویند، در اسهال فایده او بیش بود.

شراب فواکه: مقوی قلب و معده و احشا بود و قی صفراوی را مفید بود. صفت آن: به و ms373 سیب ترش و امرود و سماق و انار ترش و زرشک و زعرور، زنبق متساوی بکوبند و آب آن بگیرند و با قند به قوام آرند.

شراب ریباس: اسهال صفراوی و حمیات ماده تشنگی را مفید بود، و مقوی معده باشد. صفت آن: ریباس بکوبند و آب آن بگیرند و با قند به قوام آرند.

شراب توت: اوجاع حلق را مفید و آن را همچنین سازد، که گفته شد.

شراب خشخاش: سعال و نزله و قروح و سینه و ریه و سهر را مفید بود. صفت آن: خشخاش بکوبند و در خرقهآ کتان بندند و در دیگ بجوشانند و هر دم بیرون آرند و به دست مالند تا شیره آن بیرون آید پس با قند به قوام آرند. شراب لیمو: مقوی قلب و معده بود و صفرا تشنگی بنشاند. صفت آن: قند را جلاب سازند و به قوام آرند و به زبان فرو گرفته، آب لمیو چندان که احتیاج باشد بر آن ریزند و بزنند و فرو گیرند و شراب حماض و نارنج نیز چنین سازند. شراب صندل: صندل سفید به سوهان بسایند و پنجاه درم از آن در یک من گلاب شبانه روزی بخیسانند، پس به آتش نرم بجوشانند و به دست مالند تا به نیمه آید، صافی کنند و با یک من قند به قوام آرند.

شراب نعناع: غثیان و قی و فواق را مفید بود. صفت آن: یک رطل نعناع تازه در سه رطل آب بجوشانند تا به نیمه آید، با دو رطل قند به قوام آرند.

شراب زوفا: ضیق نفس و ربو و سعال را مفید بود و سینه را از اخلاط پاک کند، انجیر بیست عدد، مویز طائفی پنجاه عدد، و بنفشه چهار درم، پرسیاوشان هفت درم، تخم خطمی پنج درم، بیخ مهک، زوفا هر یک هفت درم، مجموع را در دو من آب بجوشانند تا به نیمه آید، پس صافی کنند و ms374 با یک من قند به قوام آرند.

شراب دینار: شرابی بسیار خوب است سده بگشاید و یرقان و حرارت کبد را مفید بود و ادرار بول و تلیین طبع کند. صفت آن: پوست بیخ کاسنی پانزده درم، پوست بیخ کرفس پنج درم، پوست بیخ رازیانه ده درم، تخم کشوث پنج درم، تخم کاسنی پانزده درم، ورق گل ده درم، ریوند چینی سه درم، مجموع نیم کوفته و در دو من آب بجوشانند و ریوند کوفته در خرقهآ کتان بندند در دیگ اندازند تا به چهار دانگ آید. پس به دو من قند به قوام آرند و اگر بعد از آن که به قوام آید ریوند کوفته بر آن ریزند و بزنند، اقوی بود.

شراب بزوری: پوست بیخ کاسنی بیست درم، پوست بیخ رازیانه ده درم، پوست بیخ کرفس پنج درم، تخم کاسنی هفت درهم، تخم رازیانه پنج درم، سه تخم ده درم، مجموع نیم کوفته در دو من آب بجوشانند تا به یک من آید و با یک من قند به قوام آرند.

شراب انجبار: اسهال دموی و نفث و نزف دم را مفید بود و کبد و معده را قوت دهد. صفت آن: انجبار هفت مثقال، قرط پنج مثقال، صندل سفید و سرخ هر یک چهار مثقال، صندل به سوهان بسایند و باقی ادویه بکوبند و بجوشاند با یک من قند به قوام آرند.

شراب اسطوخودوس: امراض سوداوی و بلغمی را مفید بود. صفت آن: اسطوخودوس، پرسیاوشان هر یک ده درم، عنب، بیخ مهک، گاوزبان، رازیانه، تخم کرفس، تخم خطمی هر یک پنج درم، سپستان سی عدد، مویز بیست درم،

آخر، صمم و سدهآ دماغ را مفید بود. صفت آن: اسطوخودوس ده درم، بسفایج پنج درم، بالنگو، گاوزبان پنج درم، همچنین قند با عسل ms375 بجوشانند تا به رطلی آید، صافی کنند و به خمیر گیرند و بریان کنند و آب آن بگیرند ثلث رطل و شراب عسل نصف رطل، مجموع با هم ضم کنند و به قوام آرند.

شراب پخته جوش: جهت ضعف معده و کبد و باه و درد پشت مفاصل و فالج و لقوه و کسر ریاح و ادرار بول نافع باشد. صفت آن: آب انگور صد من، گوشت بز فربه پخته بیست من، در دیگ کنند و بجوشانند عود ده درم، زعفران، مصطکی، خولنجان، جوزبوا هر یک پنج درم، قرنفل، بسباسه، هیل، کبابه، زرنباد، سعد هر یک سه درم، سلیخه، زنجبیل، دارچینی، دارفلفل، عاقرقرحا، قاقله، سنبل هر یک درمی، مجموع نیم کوفته، در کیسه به دست میمالند و فشارند، بعد از آن فرو گیرند و صافی کنند و مشک دو دانگ و عنبر یک مثقال در رطلی گلاب حل کنند و بر آن ریزند و پنج من قند با عسل به قوام آرند.

میبه: ضعف کبد و قی و تشنگی را مفید بود. صفت آن: به رسیده پاره کنند و از دانه پاک کرده در هاون چوبین و سنگین بکوبند و بیست من آب از آن بگیرند و ده من شراب صافی بستانند و ثقل به شبانه روی در آن خیسانیده، صافی کنند و آن ثفل را به آب بشویند، چنانچه هیچ در آن طعمی نماند و بریزند و آن آبها با همدیگر در دیگ سنگین بجوشانند تا به نیمه آید. پس دیگر بار بیالایند و با پنج من قند با عسل در دیگ کنند و قرنفل دو درم قاقلهآ صغار و کبار و زعفران دارچینی هر یک هشت درم، زنجبیل مصطکی هر یک درمی و نیم، جلغوز سازند و در کیسه کنند و در دیگ اندازند و هر دم به دست میمالند تا قوت به آب دهد. پس بیرون آرند و به قوام آرند و یک درم مشک در گلاب ms376 حل کنند و در آن ریزند.

اما ربوب فواکه چنان باشد که آب آن بگیرند و به شربتی به قوام آرند، رب اجاص اجهت] التهاب حمیات و یبوست و طبع و عطش را مفید بود. صفت آن: آلوی سیاه در آب بجوشانند و صافی کنند و آن صافی بجوشانند تا به قوام آید و بیشتر ربوب ملین بدین طریق گیرند.

سکنجبین ساذج: حمیات حاد و تشنگی و سده را مفید بود و قطع بلغم و صفرا کند. صفت آن: سرکهآ سیب رطلی با نیم رطل آب با یک من قند با عسل به قوام آرند.

سکنجبین بزوری: استسقا، سوء القنیه و حمیات حاره را مفید بود. صفت آن: تخم کاسنی پنج درم، سه تخم پانزده درم، پوست بیخ کاسنی ده درم، پوست بیخ رازیانه پنج درم، نیم کوفته، در سه رطل آب و رطلی سرکه بخیسانند، شبانه روزی بعد از آن بجوشانند و ثفل به دست میمالند و صافی کنند و با یک من قند به قوام آرند.

سکنجبین بزوری حار: سده بگشاید و ادرار بول کند و معده را از فضلات پاک کند. صفت آن: تخم کرفس، رازیانه، کاسنی، انیسون هر یک پنج درم، پوست بیخ رازیانه و کرفس و کبر هر یک هفت درم، ریوند، غافث هر یک سه درم، چنانچه گفته شد بسازند.

سکنجبین بزوری معتدل: تخم کاسنی، رازیانه، کرفس هر یک سه درم، سه تخم پانزده درم، پوست بیخ کاسنی هفت درم، پوست بیخ رازیانه پنج درم.

سکنجبین سفرجلی: تقویت معده و کبد کند و اشتها آورد و سده بگشاید و ناقه را مفید بود. صفت آن: آب به یک من قند و سرکه رطلی با کمتر به حب رادعات به قوام آرند. سکنجبین عنصلی: ربو و سعال بلغمی و سدهآ کبد وطحال و فالج ولقوه و امراض بلغمی را مفید باشد. صفت آن: سرکه دو من، ضراب صافی دو من، عسل سه من، ms377 در ظرفی کنند و انیسون، زنجبیل، رازیانه، حلتیث، عاقرقرحا، فودنه.

سرکهآ عنصلی: عنصل را به کارد چوبین بشکافند و خارج و داخل آن آب پاک کنند و از آن یک من با ده من سرکه شصت روز در آفتاب نهند.

سکنجبین رمانی: حمیات محرقه و معده و کبد را مفید بود. صفت آن: آب انار پنج من، آب زرشک با غوره یا ریباس یا سرکه به حب رادعات یک من، گلاب سی درم با هم بیامیزند، و هر یک من از آن را یک من قند نهند و به قوام آرند.

سکنجبین ریوند: اوجاع و سدهآ کبد را مفید بود و طبیعت نرم کند. صفت آن: ریوند چهار درم، غاریقون، تربد، بسفایج، تخم کاسنی هر یک هفت درم، زنجبیل یک درم و نیم، کوفته در چهار رطل آب بجوشانند تا به دو رطل آید با چهار رطل قند به قوام آرند. لعوق سپستان: سعال وخشونت حلق و ریه را مفید بود و طبیعت را نرم کند. صفت آن: سپستان دویست عدد، مویز طایفی دانه بیرون کرده چهار درم، مغز خیارشنبر پانزده درم، در سه من آب بجوشانند تا به یک من آید یا رطلی شکر به قوام آرند.

لعوق زوفا: ربو و سعال مزمن را مفید باشد و سینه و ریه را پاک کند. صفت آن: زوفا، ایرسا هر یک بیست درم، در سه رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید با رطلی قند به قوام آرند.

لعوق سپندان: سعال بلغمی را مفید بود و قطع بلغم کند. صفت آن: حب الرشاد ده درم، بیخ مهک چهار درم، رازیانه، انیسون هر یک سه درم و نیم کوفته در دو رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید و با ms378 رطلی عسل به قوام آرند.

لعوق طباشیر: سل و قرحه را مفید بود. صفت آن: صمغ عربی، قاقله هر یک شش درم، نشاسته، کتیرا دو درم، طباشیر چهار درم، چلغوزه هفت درم، تخم

لعوق حلبه: سعال و خشونت حلق و حنجره را مفید بود. صفت آن: صمغ عربی، نشاسته، کتیرا، رب السوس هر یک ده درم، مغز تخم کدو، مغز بادام مقشر هر یک پنج درم، حلبه چهار درم، قند بیست درم بکوبند، رطلی شیر قند به قوام آرند.

لعوق عنصل: سعال رطب را مفید بود. صفت آن: عنصل را بریان کرده سه درم، ایرسا دو درم، فراسیون، زوفا هر یک درمی بکوبند و در میان رطلی عسل کنند.

لعوق چلغوزه: قروح ریه و نفث و سعال را مفید بود. چلغوزه مقشر، کتیراء ایرسا، صمغ عربی هر یک ده درم، بزرک بریان کرده و خرمای دانه بیرون کرده هفتاد درم با هم بسایند و به روغن گاو چرب کنند، در میان عسل گرم ریزند.

لعوق رب السوس: سعال مزمن را مفید بود، رب السوس، کتیرا، قند، مغز بادام، تخم رازیانه، متساوی بکوبند و در میان عسلی ریزند.

ماء الاصول: فالج ولوقه صرع واستسقا را مفید بود. صفت آن: پوست بیخ کرفس و رازیانه هر یک دو درم، بیخ اذخر پنج درم، انیسون چهار درم، سنبل، فقاح اذخر، بلسان، اسارون، جنطیانا هر یک دو درم، عود بلسان، بوزیدان هر یک سه درم، سپندان، سلیخه هر یک سه درم، مویز طایفی دانه بیرون کرده بیست درم، در سه من آب بجوشانند تا به یک من آید با یک من قند به قوام آرند.

آخر، اختناق رحم را مفید بود و طمث بگشاید. صفت آن: بیخ کرفس و کبر هر یک هفت درم، بیخ رازیانه ده درم، تخم کرفس، رازیانه، ms379 انیسون، زراوند، قنطورین، عود، فاوانیا، حب الرشاد هر یک سه درم، مویز طایفی پانزده درم.

آخر، حصاه کلیه و مثانه را مفید بود. صفت آن: بیخ کرفس و کبر هر یک پنج درم، ماش هندی، تخم خیار هر یک هفت درم، پرسیاوشان، پیاز دشتی هر

آخر، سده و برودت و کبد و طحال و برودت معده و استسقا و حمیات بلغمی را مفید بود. صفت آن: پوست بیخ کرفس و رازیانه هر یک هفت درم، بیخ اذخر فقاح هر یک پنج درم، مصطکی سنبل هر یک درمی و نیم، لک، عود بلسان هر یک دو درم، بادآورد، غافث، پوست بیخ کبر، افسنتین، ورق گل هر یک سه درم، مویز بیست درم، انجیر ده عدد، در دو من آب بجوشانند تا یک من آید تا یک من قند به قوام آرند.

گلقند، مقوی و رافع بلغم، صفت آن: ورق گل سرخ یک من در دست بمالند تا پژمرده شود و یک من قند و جلاب سازند و بر سر آن ریزند و در آفتاب نهند، هر گاه کم شود باز قند میریزند و در آفتاب نهند، سیب مربی، سیب شیرین پنجاه عدد و پوست باز کنند و در دیگ با شیرهآ قند به آتش نرم بجوشانند و به مرتی نیز چنین سازند. اما آن را پاره کنند و اندرون پاک سازند. بادام مربی، سرفه و باه را مفید بود. مغز بادام مقشر در دوشاب بخیسانند و سه روز رها کنند. پس بیرون آرند و در عسل بجوشانند و سه روز رها کنند و پس بیرون آرند و در عسل بجوشانند و در ظرف کنند. هلیلهآ پرورده، معده را قوت دهد و کبد را نفع نماید ms380 و ریاح و بواسیر و تقویت بصر کند و دهن تیز گرداند و امراض سوداوی را مفید بود. صفت آن: هلیلهآ کابلی صد عدد در ظرفی کنند و آب خاکستر رز بر سر آن ریزند و هر سه روز آب و خاکستر تازه کنند. بعد از ده روز بشویند و در دیگ با کفی جو نیم کوفته میجوشانند تا پخته شود. آن گاه هلیله بیرون آرند و در او به مثل سوراخها کنند و در ظرفی نهند و عسل کف گرفته با شیرهآ قند بر سر آن ریزند و بگذارند. بعد از بیست روز در آب بخیسانند و آن گاه پاره کنند در آب و عسل بجوشانند تا آب منقی شود و در ظرفی کنند.

شقاق مری: باه را بیفزاید و کلیه و مثانه را مفید بود، شقاقل ده روز در آب خیسانند، پس بیرون آرند و به عسل بجوشانند و در ظرفی ریزند.

ترنج مربی: مقوی معده و مفرح باشد. صفت آن: ترنج را پاره کنند و ترشی بیرون آرند و بعضی پوست آن نیز باز کنند. اما اگر باشد بهتر بود، در دیگ سنگین به آب و عسل بجوشانند تا مائیت او نیست شود، آن گاه در ظرفی کنند و عسل بر سر آن ریزند.

جوز مربی، مقوی باه بود. صفت آن: تازهآ جوز که هنوز خشک نشده باشد بستانند و پوست خارج او] داخل آن باز کنند و در عسل بجوشانند و در ظرفی قی کنند.

جوارش عنبر: خفقان و سوء هضم و اوجاع رحم را مفید بود صفت آن: قاقلهآ کبار، کبابه، بسبایه، دارچینی هر یکچهار درم، زنجبل، دارفلفل، قرفه، قرنفل، زعفران هر یک ده درم، اشنه، عنبر، مصطکی هر یک دو درم، جوزبوا پنج درم، مشک یک درم بکوبند و ببیزند و به عسل بسرشند و در میان قند به قوام آورده، بر سر تختهآ پهن کنند. شربتی یک مثقال.

جوارش سفرجلی: مسهل ms381 مقوی معده بود و قولنج بگشاید. صفت آن: به رسیده یک رطل پاره کنند و در دو من خل خمر با شراب بجوشانند. بعد از آن بکوبند و بیفشارند و صافی کنند و با دو رطل عسل به قوام آرند. آن گاه زنجبیل و دارچینی و دارفلفل هر یک دو درم، هیل، قاقله، زعفران هر یک سه درم، مصطکی پنج درم، سقمونیا ده درم، تربد سی درم بکوبند و در آن ریزند تا با هم آمیخته شود، آن گاه فرو گیرند و بر سر سنگی یا تختهای که برای این کار باشد پهن

آخر، به را در خمیر گیرند و در میان آتش نهند تا بریان شود، آن گاه چهار درم از آن با یک درم سقمونیا، نیم درم فلفل و نیم درم زنجبیل بکوبند و بسرشند شربتی یک درم باشد.

جوارش سفرجلی: قابض ضعف معده و قی و اسهال را مفید بود. صفت آن: به رسیده دو من کوفته در خل خمر بجوشانند، چنانچه مهرا شود، پس صافی کنند و با یک من قند به قوام آرند، زنجیل فلفل و دارفلفل هر یک چهار درم، نانخواه، تخم کرفس درمی، زعفران دو درم بکوبند و با آن بیامیزند، شربتی یک مثقال باشد.

جوارش تمری: قولنج و اوجاع معده را مفید بود. صفت آن: بورهآ ارمنی، زیرهآ کرمانی، فطراسالیون، زنجبیل، فلفل هر یک ده درم و نیم، سقمونیای بریان کرده پنج درم، مغز بادام، برگ سداب دو درم بکوبند و خرمای نیک دانه بیرون کرده بیست درم شبانه روز در خل خمر خیسانیده حل شود و بیالایند و با عسل بیامیزند و ادویه به آن بسرشند، و شربتی پنج مثقال باشد.

جوارش کافور: ضعف معده و سوء مزاج و بلغم غلیظ را مفید بود. صفت آن: ms382 فلفل، جوزبواء زنجبیل، دارچینی، بسباسه، قرفه، نارمشک، فرنجمشک، قرنفل، فلفلمویه، کافور زعفران متساوی بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال.

جوارش عود: تقویت معده و ازالهآ رطوبت و بلغم کند. صفت آن: قاقلهآ صغار و کبار، قرنفل، دارچینی، زنجبیل، دارفلفل، زعفران رومی، عود، فلفل پنج درم، بکوبند و شیرهآ قند با عسل بیامیزند، شربتی یک مثقال باشد.

جوارش سنبل: سنبل، تخم کرفس، انیسون، مصطکی هر یک درمی، عود و سه درم، بسباسه، قرفه، هلیلهآ کابلی، قرنفل، فرنجمشک هر یک ده درم و نیم، جوزبوا یک درم، مرماحوز سه درم، ورق گل، قصب الذریره هر یک دو درم و نیم.

جوارش مصطکی: برودت معده و کبد و سوء هضم و ریاح و سیلان لعاب را مفید بود. صفت آن: مصطکی هفت درم بکوبند و با طلی به قوام آرند.

جوارش کمونی: حمیات بلغمی و سوداوی و برودت معده و فواق بلغمی را مفید بود.

صفت آن: زیرهآ کرمانی شبانروزی در سرکه خیسانند و خشک کرده بریان کنند، چهل درم از آن با ورق سداب و فلفل و زنجبیل هر یک سی درم، بورهآ ارمنی ده درم بکوبند و با سه چندان عسل با قند بسرشند. شربتی یک مثقال باشد.

جوارش بلادر: ذهن و فکر صافی کند و رنگ رو نیکو گرداند و برودت و اوجاع معده و نسیان را مفید بود. صفت آن: فلفل، دارفلفل، هلیلهآ کابلی، بلیله، آمله، جندبیدستر هر یک چهار درم، قسط، حب الغار، طبرزد هر یک دوازده درم بکوبند، با عسل بلادر و روغن گاو هر یک پانزده درم بیامیزند و به عسل بسرشند و بعد از شش ماه دو درم بخورند.

جوارش اترج: هضم طعام کند و رنگ روی و بوی دهن خوش کند. صفت آن: پوست ترنج سی درم و قرنفل، جوزبوا، دارفلفل، خیربواء زنجبیل، دارچینی، خولنجان هر یک درمی، مشک دانگی بکوبند و به عسل بسرشند.

جوارش مقلیاثا: بواسیر و مغص ms383 و زحیر را مفید بود. صفت آن: حرف بریان کرده، زیره در سرکه خیسانیده و بریان کرده هر یک درمی، مصطکی سه درم، پوست هلیلهآ کابلی به روغن گاو بریان کرده نیم درم به گلاب بسرشند.

جوارش سماق: اسهال باز دارد. صفت آن: سماق ده درم، دانهآ مورد پنج درم، انار دانه ترش و شیرین سه درم، صمغ عربی، گلنار هر یک سه درم بکوبند و به گلاب بسرشند.

جوارش مشک: خفقان و ضعف قلب و معده را مفید بود. صفت آن: مشک نیم مثقال، قاقله، خیربواء قرنفل، زنجبیل، عود هر یک ده درم، دارچینی سه درم، زعفران دو درم، قند مثل جمیع بکوبند و به عسل بسرشند.

جوارش سقنقور: مقوی باه و کلیه بود. صفت آن: تخم هلیون و پیاز و شلغم و شبت و گندنا و تخم گزر و جرجیر و انجیر و ترب هر یک سه درم، حبه الخضرا، لسان العصافیر، کنجد، چلغوزه، حب الرشاد، مقل بریان سه درم، زنجبیل، شقاقل، خولنجان، دارفلفل پنج درم، جوزبوا، بهمنین، دارچنینی هریک دو درم، سقنقور پنج درم، فانیذ به وزن جمیع ادویه بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی دو درم.

جوارش مسمن: بواسیر و هضم طعام را مفید و قوت باه بدهد. صفت آن: زنجبیل، فلفل هر یک ده درم، دارفلفل سی درم، فانیذ یک من و نیم، جوز، کنجد هر یک پنجاه درم بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال بود. جوارش شهریاران: برودت معده و کبد را مفید بود و قولنج بگشاید و طبع نرم کند. صفت آن: شیطرج، زنجبیل، نارمشک، فلفل، قرفه، قاقلهآ صغار و کبار، قرنفل، ساذج، بسابه، مصطکی، دارچینی، سنبل، تخم کرفس، رازیانه، انیسون هر یک شش درم، افتیمون، تربد هر یک دوازده درم، سقمونیا ده درم، جندبیدستر شش درم، قند بیست درم بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال باشد. جوارش کندر: وجع و برودت و ضعف معده را مفید ms384 بود. صفت آن: فلفل، دارفلفل، جوزبوا هر یک سه درم، کندر پانزده درم و زنجبیل، خولنجان هر یک دوازده درم، شکر سفید مثل جمیع بکوبند و به عسل بسرشند.

آخر، کندر شصت درم، فلفل، دارفلفل هر یک دوازده درم، زنجبیل، خولنجان دوادزه درم، جوزبوا، قرنفل پنج درم، مشک نیم درم، باهم ضم کنند. آخر، برودت معده وعدم اشتها واسهال معدی و سلسل البول را مفید بود، فلفل، سنبل، فودنه، کاشم، نانخواه، انیسون، هلیلهآ سیاه چهار درم، شونیز دو درم، عسل سه وزن ادویه، شربتی سه درم.

جوارش قاقلی: برودت اوجاع معده و سوء اشتها و وسواس و جشای حامض و شهوت کلبی و ریاح غلیظ را مفید بود. صفت آن: فلفل سفید و سیاه دارفلفل هر یک بیست درم، عود بلسان ده درم، حمامه و سنبل هر یک چهار درم، زنجیل، تخم کرفس، سلیخه، اسارون، سیالیوس، راسن هر یک درمی، بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی دو درم باشد.

سفوف اناردانه: ضعف معده و امعا و تشنگی و قی و اسهال را مفید بود. صفت آن: انار دانه بریان کرده پانزده درم، زیرهآ کرمانی در سرکه خیسانیده بریان کرده، خرنوب سماق دانه، مورد، سنجد، بست، کنار، شاهبلوط، گشنیز بریان کرده، قرظ هر یک پنج درم بکوبند و با هم بیامیزند.

آخر، انار دانه ده درم، بلوط، سماق دانه، مورد و زیره، بست، کنار، گشنیز بریان، خرنوب هر یک پنج درم، سک، رامک دو درم و نیم.

سفوف مقلیاثا: اسهال و مغص و زحیر و ضعف معده و بواسیر مفید بود. صفت آن: حرف بریان کرده سی درم، زیرهآ موصوف ده درم، بزرک، تخم گندنا با هلیلهآ سیاه در آب خیسانیده، هر یک پنج درم، مصطکی دو درم بکوبند و مثقالی به آب سرد بخورند.

سفوف نشاسته: اسهال و سحج را مفید بود. صفت آن: بنگو مروشک، تخم شاهسفرم، مجموع بریان کرده، نشاسته، صمغ عربی، گل ارمنی ده درم، ms385 بکوبند و به روغن بادام بریان کرده یا به روغن گل چرب کنند و پنج درم با گلاب بخورند.

سفوف سماق: اسهال و تشنگی را مفید بود. صفت آن: سماق، انار دانه، زرشک هر یک بریان کرده ده درم، مورد پنج درم، خرنوب سی درم، گلنار، صمغ عربی درمی، بکوبند و مثقالی بخورند.

سفوف زرشک: مقوی معده بود. صفت آن: زرشک، سماق، انار بریان، نانخواه، زنجبیل، آرد سنجد هر یک ده درم بکوبند با بیست مثقال قند بیامیزند.

سفوف بزوری: بادها بشکند. صفت آن: نانخواه، کرویا، تخم کرفس، انیسون هر یک دو درم، قرنفل، قاقلهآ صغار، زنجیل، فلفل هر یک نیم درم، قند بیست مثقال.

آخر، اشتها آرد و رنگ روی نیکو کند و زنان آبستن را مفید بود. صفت آن: زرنباد و تخم کرفس هر یک درمی، نانخواه و کندر هر یک سه درم، جندبیدستر نیم درم، زیرهآ کرمانی دو درم، کنجد ده درم، قند بیست درم.

آخر، سرعت خروج منی را که از حرارت بود مفید باشد. صفت آن: بنگو دو درم، تخم توزک سه درم، گشنیز یک درم بکوبند و مثقالی بخورند.

آخر، لدغ عقارب را مفید بود. صفت آن: ریوند چینی، زراوند طویل، بیخ کبر، عاقرقرحا هر یک ده درم، بکوبند، شربتی سه درم باشد.

آخر، نقرس و وجع مفاصل را مفید بود. صفت آن: سورنجان دو درم، سقمونیا یک درم، کبابه سه درم، قند سی درم، شربتی سه درم باشد. آخر، اوجاع مفاصل و ضعف معده را نافع باشد. صفت آن: نعناع، قاقله، سنبل، مرو، جوز، سعد هریک دو درم، مصطکی، تخم کرفس، ورق گل، کهربا هر یک سه درم، سک، اذخر هر یک درمی، بکوبند و سه درم بخورند. آخر، سده و صلابت طحال را مفید بود. صفت آن: تخم کاسنی، کزمازج پنج درم، پنجنگشت یک درم و نیم بکوبند و درمی بیامیزند و دو درم بخورند. آخر، فواقی که از امتلای ms386 بود، زایل کند. صفت آن: فطراسالیون، سعد، کمون، هر یک سه درم.

قرص طباشیر: طبیعت را نرم کند و حمیات محرقه و سعال و تشنگی را مفید بود. صفت آن: طباشیر دو درم، ترنجبین، مغز تخم خیارین، و کدو هر یک درمی و نیم، نشاسته، صمغ عربی، خشخاش، کتیرا هر یک نیم درم، بکوبند و به لعاب بالنگو بسرشند. شربتی یک مثقال باشد.

آخر، ورق گل سرخ و ترنجبین هر یک شش درم، طباشیر، کتیرا ده درم، نشاسته سه درم، بکوبند و به آب ترنجبین بسرشند.

قرص طباشیر: معتدل حمیات حاره و لهیب و عطش را مفید بود. صفت آن: طباشیر، زرشک، ورق گل سرخ هر یک درمی و نیم، مغز تخم خیارین و کدو و کاهو و کاسنی و توزک و صندل هر یک نیم درم، کافور نیم دانگ بکوبند و به لعاب بالنگو بسرشند.

قرص طباشیر پست: ورق گل پنج درم، حماض شش درم، طباشیر چهار درم، نشاسته، صمغ عربی سه درم بکوبند و به گلاب بسرشند.

آخر، صمغ عربی، تخم حماض بریان، نشاسته هر یک دو درم، ورق گل سه درم، طباشیر، سماق، زرشک، گل ارمنی درمی و نیم، بکوبند و به لعاب بالنگو بسرشند و قرص سازند.

قرص زرشک کبیر: حمیات بلغمی و اورام کبد و معده را مفید بود. صفت آن: عصارهآ زرشک، مغز سه تخم سه درم، ورق گل، ترنجبین هر یک شش درم، تخم کشوث، رب السوس، طباشیر، تخم کاسنی، سنبل، غافث، روناس، لک، ریوند چینی هر یک دو درم، زعفران یک درم بکوبند و به آب ترنجبین بسرشند.

آخر، زرشک دانه بیرون کرده پانزده درم، تخم کاسنی، تخم خیارین هر یک سه درم، ورق گل پنج درم، ریوند چینی، سنبل هر یک درمی، بکوبند و با سکنجبین بسرشند.

قرص کهربا: نفث و نزف دم را مفید بود. صفت آن: خشخاش، مصطکی، کهربا هر یک ده درم، زعفران ده ms387 درم، بکوبند و به آب بسرشند.

قرص گلنار: اسهال و نزف دم را مفید بود. صفت آن: پنجنگشت، تخم کاسنی، و توزک، مغز تخم کدو متساوی بکوبند به سکنجبین بسرشند.

قرص افسنتین: سده وکبد وطحال وعسر البول وامراض بلغمی را مفید بود.

صفت آن: افسنتین، تخم کرفس، انیسون، اسارون، بادام متساوی بکوبند.

قرص ورد: حمیات بلغمی و صفراوی را مفید بود. صفت آن: ورق گل هفت درم، غافث، طباشیر، سنبل، رب السوس هر یک درمی، بکوبند و به آب بسرشند.

قرص ورد کبیر: اوجاع معده وسوء هضم و استسقا و حمیات بلغمی را مفید بود. صفت آن: ورد، عود، سنبل، مصطکی، اذخر، سلیخه، فقاح، دارچینی، افسنتین، مثقالی بسرشند.

آخر، اوجاع معده و حمیات بلغمی را مفید بود. صفت آن: ریوند شش درم، روناس، لک سه درم، تخم کرفس، انیسون، غافث هر یک دو درم، بکوبند و به آب بسرشند. قرص کافور: حمیات حاره و دق را مفید بود. صفت آن: ورق گل شش درم، صمغ عربی، طباشیر هر یک چهار درم، مغز تخم خیار، کدو، توزک، بیخ مهک، ترنجبین هشت درم، نشاسته سه درم، زعفران دو درم، کافور نیم درم، بکوبند و به لعاب بنگو بسرشند. قرص بنفشه: مسهل صفرا و بلغم بود و صداع و رمد را مفید بود. صفت آن: فقاح اذخر، سلیخه، ورد و ریوند هر یک سه درم، زعفران، انیسون، قسط یک درم، مصطکی، مقل، کندر هر یک دو درم، اشق نیم درم.

قرص کاکنج: قروح کلیه و مثانه را مفید بود. صفت آن: شهدانه، تخم کرفس، هر یک شش درم، رازیانه دو درم، زعفران حب الصنوبر، تخم حماض، مغز بادام،

منصور بن محمد بن الیاس شیرازی /421 افیون هر یک سه درم، حب کاکنج بیست و پنج عدد، تخم خیارین مقشر هشت درم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند.

قرص خشخاش: قروح سینه و وجع آن را مفید بود. ورق گل، صمغ عربی ms388 چهار درم، نشاسته، کتیرا، بیخ مهک دو درم، زعفران دودانگ، خشخاش سه درم، طباشیر پنج درم.

قرص گل ارمنی: که سل و نفث دم را نافع بود. صفت آن: گل ارمنی، نشاسته، گل سرخ هر یک شش درم، سرطان سوخته ده درم، کتیرا، طباشیر، شادنج نیم درم، بیخ مهک سه درم بکوبند و به آب گاوزبان بسرشند.

آخر، تخم خیارین مقشر پنج درم، تخم توزک، بیخ مهک چهار درم، طباشیر، سرطان سوخته هر یک دو درم، نشاسته، کتیرا هر یک درمی.

باب نهم

در حبهای مسهله و غیره

حب ایاره: تنقیه دماغ کنند از بلغم و اخلاط و صرع و سکته و سبل و غشاوه را مفید بود. صفت آن: ایاره تربد سفید، حب النیل هر یک درمی، غاریقون، انیسون هر یک نیم درم، تخم حنظل و نمک هندی هر یک دانگی و نیم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند.

حب ذهب: اوجاع معده و امراض دماغ وظلمت عین را نافع بود. صفت آن: صبر بیست درم، پوست هلیلهآ زرده ده درم، گل سرخ پنج درم، کتیراء مصطکی، سقمونیا، زعفران هر یک سه درم، بکوبند و به آب بسرشند، شربتی دو مثقال باشد وقت خواب.

حب قوقایا: صبر، مصطکی، عصاره افسنتین، هر یک دو درم، سقمونیا، تخم حنظل هر یک درمی، بکوبند به آب کرفس بسرشند، و شربتی یک مثقال.

حب صبر: اوجاع نقرص و مفاصل وفالج و لقوه را مفید بود، تنقیه دماغ و معده کند از بلغم. صفت آن: صبر سقوطری مثقالی، تربد یک درم، حب النیل، غاریقون، انیسون هر یک نیم درم، تخم حنظل، نمک هندی هر یک دانگی و نیم، مقل، کتیرا هر یک دانگی، بکوبند و به آب کرفس بسرشند و حب سازند.

حب سورنجان: مفاصل و عرق النساء را مفید بود. صفت آن: صبر تربد سفید، ماهی زهره هر یک درمی، سورنجان یک مثقال، کتیرا، تخم حنظل هر یک دانگی، حب النیل، ms389 غاریقون هر یک نیم درم، ملح هندی دانگی و نیم، بکوبند و به آب کرفس بسرشند، این شربتی باشد.

حب بنفشه: تنقیه دماغ از صفرا و بلغم کند و ضعف بصره و معده را مفید بود. صفت آن: بنفشه دو درم، تربد یک درم رب السوس، هلیلهآ زرد هر یک نیم درم، انیسون دانگی، سقمونیای بریان نیم دانگ بکوبند و به آب قراح بسرشند و این شربتی باشد.

حب اسطوخودوس: صرع و مالیخولیا و امراض بلغمی و سوداوی را مفید بود. صفت آن: هلیلهآ زرد و کابلی هر یک پنج درم، تربد هفت درم، صبر شش درم، اسطوخودوس، افتیمون، بسفایج، غاریقون هر یک سه درم، تخم حنظل یک درم و نیم، قرنفل، فودنه هر یک درمی، بکوبند و به آب بسرشند و حب سازند.

حب مقل: بواسیر و اوجاع مقعد را مفید بود. صفت آن: هلیلهآ سیاه، بلیله، آمله هر یک دو درم، بکوبند و مقل شش درم در آب حل کنند و ادویه به آن بسرشند.

حب غافث: حمیات بلغمیه و سوداویه را مفید بود. صفت آن: صبر، هلیلهآ زرد و عصارهآ غافث متساوی بکوبند و به آب بسرشند.

حب سکبینج: قولنج و اوجاع امعا و بواسیر را مفید بود. صفت آن: سکبینج، تخم کرفس، انزروت، هلیلهآ زرد هر یک پنج درم، تربد هشت درم، تخم حنظل سه درم بکوبند و به آب بسرشند، شربتی سه درم

حب اصطمخیقون کبیر: صداع بارد را مفید بود و تنقیه دماغ از بلغ کند. صفت آن: هلیلهآ کابلی شش درم، آمله، افسنتین، غاریقون و سقمونیا سه درم، افتیمون پنج درم، ایارهآ فیقرا، تربد هر یک هفت درم، قرنفل یک درم، تخم کرفس، اسارون، انیسون هر یک دو دانگ، بکوبند و به آب بسرشند، شربتی یک مثقال باشد.

آخر، تربد دو درم، صبر سقوطری، حب النیل هر یک درمی، تخم حنظل، سقمونیا هر یک دو دانگ، بکوبند به آب بسرشند، شربتی ms390 یک مثقال بود.

حب افتیمون: مسهل سودا بود. صفت آن: دو درم غاریقون، تربد خراشیده به روغن بادام چرب کرده، اسطوخودوس، بسفایج هر یک درمی نمک هندی بکوبند و به آب رازیانه بسرشند.

حب افاویا: فالج بگشاید و بادها بشکند و طبیعت نرم کند. صفت آن: زنجبیل، قرنفل، دارچینی، فلفل، دارفلفل، نارمشک هر یک درمی و نیم، سقمونیا سه درم بکوبند و به شکر بسرشند و حب سازند، مقدار نخودی، و هر یک حب از آن نوبتی اسهال کند.

حب شیطرج: اوجاع مفاصل و لقوه و فالج را مفید بود. صفت آن: تربد ده درم، صبر بیست درم، زنجبیل، قرنفل، وج، خردل سفید، شیطرج هر یک دو درم، فلفل و دارفلفل، عاقرقرحا هر یک درمی، فانیذ چهار درم بکوبند و به آب گندنا بسرشند، شربتی سه درم باشد. حب ایاره: اعلال سر و معده را مفید بود. صفت آن: ایاره شش درم، هلیلهآ زرد چهار درم، نمک هندی دو درم و نیم بکوبند و به آب کرفس بسرشند، شربتی دو درم و نیم باشد.

آخر، تربد، ایاره هر یک درمی، نمک هندی نیم درم، سقمونیا دانگی، تخم حنظل دانگی و نیم، بکوبند و به آب بسرشند و این شربتی باشد.

حب السعال: سعال را که از حرارت بود مفید افتد مغز بادام مقشر تخم خیارین بنفشه نشاسته صمغ عربی خشخاش هر یک درمی رب السوس دو درم باقلا سه درم بکوبند و به لعاب بنگو بسرشند و حب سازند و مقدار نخودی زیر زبان نهند.

آخر، سعالی را که از آن برودت بود مفید افتد، مغز بادام تلخ، پرسیاوشان، رب السوس، تخم کرفس، بیخ رازیانه، متساوی بکوبند و به لعاب بنگو بسرشند.

حبی که بوی دهن خوش کند. صفت آن: جوزبوا، قاقله، قرنفل، فوفل، کافور، دارچینی، خولنجان هر یک درمی بکوبند، مشک دانگی به گلاب حل کنند و ادویه به آن بسرشند.

آخر، پوست ترب، فرنجمشک، سنبل، قرنفل، ms391 جوزبوا، هیل، نارمشک، زنجبیل، کبابه، بسبایه و سعد هر یک ده درم بکوبند و به آب بسرشند و حب سازند.

ایارهآ فیقرا: امراض سر و معده وقولنج واوجاع مفاصل و فالج و لقوه را مفید بود. صفت آن: مصطکی، زعفران، حب بلسان، سنبل، قرنفل، اسارون، سلیخه، دارفلفل، دارچینی، عود بلسان، هر یک دو درم، صبر سقوطری مثل جمیع بکوبند و با هم بیامیزند و یک مثقال از آن استعمال کنند.

ایارهآ جالینوس: تخم حنظل، غاریقون، بصل الفار بریان، اشق، سقمونیا، خرفهآ سیاه، فرفیون هر یک شانزده درم، بسفایج، افتیمون، مقل، کماذریوس، سلیخه، فراسیون هر یک هفت درم، سکبینج، زراوند، فلفل سیاه و سفید، دارچینی جاوشیر، جندبیدستر، دارفلفل و فطراسالیون هر یک چهار درم بکوبند و دو مثقال از آن شربتی باشد.

و در نسخهآ دیگر، مقل بسفایج افتیمون، کماذریوس، سلیخه نیست، و بعضی گفتهاند که صبر و زعفران هر یک چهار درم، شربتی یک مثقال است.

ایارهآ لوغاذیا: تنقیه بدن از فضلات غلیظه ولزجه کند و سکتهآ فالج و لقوه و رعشه و صرع و صداع و جذام و داء الثعلب را مفید بود و اوجاع مفاصل وبرص و بهق و سعفه و صمم و دوار و تغیر عقل و وسواس و جنون و امراض کلیه و مثانه و اورام بادره و سرطانات را مفید بود. صفت آن: تخم حنظل پنج درم، بصل الفار بریان، غاریقون، سقمونیا، حاشا، ساذج، خربق سیاه، سیر بری، فراسون، جعده، سلیخه، فلفل سفید و سیاه، دارفلفل، زعفران، دارچینی، بسفایج، سکبینج، جندبیدستر، مر، فطراسالیون، زراوند، عصارهآ افسنتین، فرفیون، سنبل، حماماء زنجبیل، جنطیانا و اسطوخودوس هر یک دو درم، افتیمون، کماذریوس، مقل، صبر هر یک سه درم، بکوبند و به عسل بسرشند. شربتی چهار مثقال بود یا جلابی از افتیمون و بسفایج هر یک سه درم، زوفا سه درم، پوست هلیله سه درم، گاوزبان پنج مثقال، اسطوخودوس سه مثقال.

ایارهآ روفس: داء الثعلب را مفید ms392 بود، تنقیه بدن را از سودا و بلغم کند. صفت آن: حنظل، کماذریوس بیست درم، صبر پنج درم، خولنجان ده درم، سکبینج، جاوشیر هر یک شش درم، زراوند، فطراسالیون، دارفلفل، سلیخه، دارچینی، زعفران، زنجبیل، جعده، مر، هر یک دو درم، چنانچه گفته شد، بسازند، شربتی دو مثقال.

ایارهآ ارکاغانیس: امراض مزمنه و دوار و اوجاع و صداع و ابتدای آب و اوجاع حلق و عسر نفس و مفاصل و جرب و کلب و تشنج و قولنج را مفید بود. صفت آن: تخم حنظل بیست و دو درم، فراسیون، اسطوخودوس، سقمونیاء فلفل، دارفلفل، خربق سیاه، کماذریوس هر یک بیست درم، بصل الفار بریان، صبر، فرفیون، زعفران، جنطیانا، فطراسالیون، اشق، جاوشیر هر یک ده درم، جعده، دارچینی، سکبینج، سنبل اذخر، فودنهآ جبلی، زراوند مدحرج هر یک دو درم،

ایارهآ شیخ الرئیس: خرنوب سیاه یک درم، تخم حنظل مثقالی، صبر پنج درم، ملح هندی درمی و نیم، غاریقون مثقالی، حجر ارمنی نیم مثقال، ورق گل درمی، فلفل سفید مثقالی، زنجبیل دو مثقال، حماما، اسارون، حاشا، حب النیل، صعتر، تخم کرفس، دوقو، تخم گزر هر یک سه درم، گاوزبان ده درم، تخم شاهسفرم، بالنگو، تخم فرنجمشک، تخم اترج، نعناع هر یک دو درم، افیون درمی و نیم بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال باشد، بعد از شش ماه.

ایارهای که مقوی بصر باشد و صداع و علل معده و کبد و طحال را مفید بود. صفت آن: تخم حنظل دو درم، کماذریوس، سلیخه، فلفل سیاه و سفید هر یک دو درم، صبر، مر، زعفران، هر یک درمی، سقمونیا شش درم، عصارهآ افسنتین دو درم، بکوبند ms393 و به عسل بسرشند، شربتی چهار درم. مطبوخ فواکه: مسهل صفرا و اخلاط رقیقه و حمیات حاره را نافع بود. صفت آن: سنای مکی هفت درم، بنفشه پنج درم، تخم کاسنی، نیلوفر سه درم، عناب ده عدد، سپستان، آلو سیاه هر یک بیست عدد، تمر هندی ده درم، ورق گل چهار درم، ترنجبین، خیارشنبر هر یک پانزده درم.

مطبوخ هلیله: مسهل صفرا بود. صفت آن: سنا پنج درم، بیخ مهک سه درم، هلیلهآ زرد و کابلی هر یک هفت درم، تخم کاسنی، نیلوفر، بنفشه هر یک سه درم، مویز طائفی ده درم، عناب ده عدد، سپستان، آلو سیاه هر یک بیست عدد، خیارشنبر، ترنجبین هر یک پانزده درم.

مطبوخ افتیمون: مسهل سودا و اخلاط سوخته باشد، امراض سوداوی را نافع بود. صفت آن: سنا، پوست هلیلهآ کابلی، پوست هلیلهآ زرد، ورق گل و افتیمون هر یک هفت درم، بنفشه، نیلوفر، تخم کاسنی هر یک چهار درم، بالنگو، گاوزبان، هلیله، آمله، اسطوخودوس، بسفایج، بیخ مهک، تخم کشوث و شاهتره سه درم، تربد ده درم، مویز طائفی ده درم، مجموع غیر از افتیمون را در پنج رطل آب بجوشانند تا دو رطل آید، در وقت فرو گرفتن افتیمون در خرقهآ کتان بندند و در او اندازند تا سه جوش بزند، پس ترنجبین پانزده درم خیارشنبر بیست درم حل کنند.

مطبوخ غاریقون: مسهل سودا و بلغم غلیظ باشد. صفت آن: هلیلهآ زرد ده درم، پوست هلیلهآ کابلی و سیاه هفت درم، هلیله و آمله هر یک چهار درم، مویز طائفی ده درم، آلو سیاه ده عدد، گاوزبان، بالنگو، اسطوخودوس و غافث هر یک سه درم، بسفایج نیم کوفته دو درم، غاریقون یک درم افتیمون ده درم.

آخر، پوست هلیلهآ کابلی و سیاه تمر هندی هر یک ده درم، بلیله، آمله، غافث، افسنتین، گاوزبان، بالنگو هر یک چهار درم، آلو سیاه بیست عدد، مویز طائفی هر یک درمی، تخم فرنجمشک دو درم، ms394 افتیمون هفت درم بجوشانند، صافی کنند، غاریقون صبر سقوطری هر یک درمی، ملح نفطی حجر لاجورد دو دانگ، تخم حنظل دانگی و نیم، شکر ده درم بر سر آن ریزند و بیاشامند.

مطبوخ خیارشنبر: اخلاط رقیق و صفرای حاد دفع کند. صفت آن: پوست هلیلهآ زرد هفت درم، تمر هندی، مویز هر یک پانزده درم، آلو سیاه و عناب هر یک ده عدد، ورق گل پنج درم، خیارشنبر پانزده درم.

مطبوخ زوفا: ذات الجنب و اوجاع صدر و سعال را مفید بود. صفت آن: سنا پنج درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد انجیر ده عدد مویز طائفی پانزده درم، بیخ مهک سه درم، پرسیاوشان تخم خطمی، زوفا، خبازی هر یک چهار درم، جو مقشر نیم کوفته شش درم، شکر ده درم.

مطبوخ سورنجان: اخلاط محرقه و بلغم لزج را رفع کند و اوجاع مفاصل را مفید بود. صفت آن: سنا هفت درم، بیخ مهک، سورنجان، روباه تربک هر یک پنج درم، تربد، رازیانه، تخم کاسنی، بنفشه هر یک سه درم، انجیر، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، گلقند، خیارشنبر، ترنجبین هر یک ده درم.

مطبوخی که حمیات محرقه و ذات الجنب را مفید بود. صفت آن: سنای مکی، بنفشه هر یک پنج درم، نیلوفر چهار درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، تخم کاسنی، خبازی سه درم، شیرخشت، ترنجبین هر یک پانزده درهم.

نقوع صبر: صداع سوداوی را مفید بود. صفت آن: افسنتین ده درم، صبر سقوطری شش درم، بکوبند و با سه رطل آب گرم در ظرفی کنند و روز در آفتاب نهند و شب در جای گرم و بعد از سه روز صافی کنند و بیست از آن با ده درم روغن بادام بیاشامند.

نقوع هلیله: مسهل صفرا بود و صداع گرم را مفید بود. صفت آن: پوست هلیلهآ زرد ده درم، آلو سیاه، عناب هر یک بیست عدد سپستان سی عدد، تمر هندی بیست ms395 درم، بنفشه، تخم کاسنی، کاهو هر یک سه درم، خیارشنبر ده درم، ترنجبین ده درم، در سه رطل آب گرم شبانروز بخیسانند و دو رطل از آن بنوشند.

نقوع فواکه: مسهل صفرا بود. صفت آن: آلو سیاه، آلو گیلی هر یک بیست عدد، عناب ده عدد، تمر هندی بیست درم، زردآلو خشک سی درم، ترنجبین نبات هر یک ده درم، در یک من آب بخیسانند.

نقوعی که ادرار بول و طمث کند. صفت آن: تخم خربزه کوفته هفت درم، تخم کرفس، انیسون، رازیانه هر یک دو درم و نیم بکوبند و با سه رطل آب در ظرفی کنند و سه روز در آفتاب نهند و چهل درم از آن بیاشامند. آخر، بقایای امراض حاده را مقید بود و عرق را از فضول پاک کند. صفت آن: آلو سیاه، سپستان هر یک سی دانه، مویز طائفی بیست درم، تمر هندی سی درم، تخم کاسنی، کشوث، گشنیز همه نیم کوفته، هر یک سه درم در ظرفی کنند، و

حقنه که در امراض حاده استعمال کنند. صفت آن: انجیر ده عدد عناب بیست عدد، سپستان سی عدد و سنا هفت درم، جو نیم کوفته ده درم، سبوس خشک هر یک کفی، بنفشه پنج درم، بجوشانند در سهرطل آب تا به نیمه آید، صافی کنند و شکر سرخ ده درم در آن حل کنند و آبکامه و روغن بنفشه با کنجد بر سر آن ریزند و استعمال کنند.

حقنه که وجع پشت و قولنج را مفید بود. صفت آن: حلبه، بزرک هر یک ده درم، عناب، انجیر هر یک ده عدد، سپستان بیست عدد، خطمی خشک، بابونه شبت، هر یک کفی، نانخواه رازیانه هر یک سه درم در چهار رطل ms396 آب بجوشانند تا به ثلثی آید، صافی کنند، بوره یک درم، نمک ده درم، مقل نیم درم، عسل، روغن کنجد هر یک ده درم به آن ضم کنند.

حقنه که برودت اعضای سفلی را مفید بود. صفت آن: مقل، اشق، سکبینج هر یک پنج درم، جاوشیر، جندبیدستر هر یک درمی، نانخواه، رازیانه، تخم کرفس، سیالیوس هر یک دو درم، حلبهآ خشک، بابونه، شبت هر یک هفت درم، در سه رطل آب و سه رطل شیر بز بجوشانند تا به ثلثی آید، صافی کنند و با روغن کنجد و روغن گاو و عسل هر یک ده درم بیامیزند و استعمال کنند.

حقنهای که حمیات حاره را نافع بود. صفت آن: مقشر نیم کوفته، خطمی و بنفشه هر یک کفی، عناب ده عدد، سپستان، مویز طایفی هر یک بیست دانه، روغن کنجد، بنفشه، ترنجبین هر یک ده درم، نمک و بوره هر یک نیم درم.

حقنه که نقرس و مفاصل را مفید بود. صفت آن: شاهتره، قیصوم، زراوند، بیخ کبر، قنطوریون، ورق سپندان، صعتر سورنجان، حاشا هر یک ده درم، تخم حنظل، ماذریون هر یک نیم درم، روغن کنجد بیست درهم.

حقنه که قولنج بلغمی را مفید بود. صفت آن: خسک، بابونه، اکلیل الملک، شبت هر یک کفی، میبه، حرمل هفت درم، گندم، انجیر، خسکدانه نیم کوفته، هر یک ده درم، رازیانه، تخم کرفس هر یک درمی، سبوس، خطمی، قنطوریون هر یک پنج درم، انجیر ده عدد، سداب، زنبق هر یک دستهای، عسل و روغن زنبق و خیری و آبکامه هر یک ده درم، بورهآ ارمنی یک مثقال، سکبینج یک درم، جاوشیر نیم درم.

حقنهای که سحج و قروح امعا را مفید بود. صفت آن: بست، کنار، بلوط هر یک ده درم، گلنار، مویز، ورق گل پنج درم، ورق مورد دوازده درم بجوشانند و آب لسان الحمل پانزده درم، زردهآ بیضه بریان کرده ده درم با ده درم روغن گل ms397 بزنند، اقاقیا یک درم، بسد، کاغذ سوخته درمی، نشاسته بریان کرده، دمالاخوین هر یک نیم درم، عصارهآ لحیه التیس نیم درم بکوبند و به آن ضم کنند.

حقنه که قولنج ریحی را بگشاید. صفت آن: تخم حنظل یک درم، قنطوریون باریک پنج درم، ورق سداب، فودنه هر یک شش درم، صعتر پنج درم بجوشانند و صافی کنند عسل ده درم، جندبیدستر، سکبینج، جاوشیر هر یک پنج درم، به آن ضم کنند.

حقنه، بابونه، شبت هر یک ده درم، سداب، خسکدانه، سبوس، زیره، بید انجیر هر یک هفت درم، سکبینج سه درم، مقل چهار درم، تخم حنظل یک درم، بوره نیم درم، آبکامه ده درم، روغن زیت پانزده درهم. حقنهای که در امراض حاره استعمال کنند. صفت آن: عناب ده عدد، سپستان بیست عدد و نبفشه چهار درم، انجیر ده عدد، خطمی، سبوس هر یک

در شیافها و فرزجهها

شیافی که قولنج بگشاید. صفت آن: جندبیدستر، زهرهآ گاو و بوره، قثاء الحمار، اسپند متساوی بکوبند و شیاف سازند.

آخر، بورهآ ارمنی، نمک هندی، تخم حنظل متساوی بکوبند.

آخر، بوره، زهرهآ گاو، قثاء الحمار هر یک دو درم، بکوبند و به شکر سرخ بسرشند.

آخر، محروری مزاج را نافع بود و در عقب مسهل که قاصر باشد به کار دارند. صفت آن: ترنجبین پنج درم، بوره، صابون، خطمی، نمک هندی هر یک دو درم، بکوبند و به شکر معقود بسرشند.

آخر، قولنج بلغمی را مفید بود. صفت آن: سکبینج، بوره، مقل، حنظل برابر کوبیده و با شکر بسرشند.

آخر، در حمیات و امراض حاره به کار برند. صفت آن: نمک، بوره، خطمی، متساوی بکوبند و به شکر بسرشند. آخر، زحیر و رفتن خون از مقعد باز دارد. صفت آن: مر، افیون، کندر، زعفران متساوی بکوبند و به آب گشنیز ms398 بسرشند. آخر، مر، اقاقیاء بزر البنج، صمغ عربی، برنج بریان هر یک درمی بکوبند و به آب مورد بسرشند.

فرزجه که حیض بگشاید و وجع رحم را که از برودت بود نافع باشد. صفت آن: کندر، قنه، مقل هر یک دو درم، جاوشیر، اشق، زعفران، جندبیدستر هر یک

آخر، اختناق رحم را مفید بود، پیه مرغ و بط، زعفران، سنبل، حماما، مصطکی، هر یک درمی، روغن بلسان و سوسن هر یک سه درم، شمع شصت درم.

آخر، که رفتن خون را مفید بود. صفت آن: مر، اقاقیا هر یک دو درم، گلنار، صدف سوخته، تشاسته، قرظ سوخته، شب یمانی، زعفران هر یک درمی، افتیمون نیم درم، بکوبند و به آب بسرشند بردارند.

آخر، مر، اقاقیا، ریوند، لادن، زعفران، کافور، گل ارمنی، متساوی بکوبند و به آب لسان الحمل بیامیزند.

فرزجه، ورق گل پوست انار مورد عوسج پوست طلح بجوشانند و با عصاره لحیه التیس استعمال کنند.

فرزجه که ضعف رحم را مفید بود. صفت آن: حب بلسان روغن ناردین هر یک سه درم، قرنفل، جوزبوا، کتان سوخته هر یک درمی، زیره دو درم، جندبیدستر نیم درم. فرزجه که ریاح را مفید بود. صفت آن: تخم شبت و کرفس و سداب، قنه، سکبینج، مصطکی، حماما، قردمانا، میعهآ سائله، قسط، سنبل، علک البطم، اشق، جندبیدستر متساوی بکوبند و با روغن شبت یا بابونه استعمال کنند.

آخر، که دم طمث باز دارد. صفت آن: شب یمانی نیم درم افیون بزر البنج هر یک دانگی آخر مرداسنگ گلنار زاج طین مختوم گل ارمنی سرمه بکوبند و شیاف سازند و بردارند.

فرزجه که فرج را گرم کند. صفت آن: کرم دانه بکوبند و به روغن زنبق بیامیزند و بردارند.

فرزجه که ms399 فرج را تنگ و خوشبو کند. صفت آن: سک، زعفران در شراب بجوشانند و خرقهآ کتان در آن اندازند تا آب به خود بچکد، خشک شود و آن را پاره کند به قوت حاجت پارهای از بدراند پیش از جماع.

فرزجه که فرج را تنگ کند. صفت آن: فقاح اذخر یک درم، مازو دو درم، بکوبند و خرقه به شراب تر کنند و به آن بیالایند و خشک کنند و پارهای از آن به کار برند.

فرزجه که رطوبت را باز دارد. صفت آن: مازو تخم حماض هر یک دو درم، سرمه، خبث الحدید هر یک نیم درم، بکوبند، جفت بلوط، گلنار بجوشانند و خرقه به آن تر کنند، و به این ادویه بیالایند و استعمال کنند.

باب چهاردهم

در روغنها

منافع بسیار دارد و جمع امراض بارده و اوجاع اندرونی را مفید بود و شراب و ضماد آن اوجاع رحم واحتقان رحم را و در احلیل چکانیدن و کلیه و مثانه را سود دارد. صفت آن: قصب الذریره، ورق غار، سعد، ساذج، عود، بلسان، اذخر، راسن، ابهل، مورد، قردمانا، مرزنجوش هر یک بیست درم، بکوبند و در دیگی کنند و با شراب و آب چندان که بر سر آید، ایستد، و پنج رطل روغن کنجد بر آن بریزند و به آتش بجوشانند، پس صافی کنند و روغن گل و حماما و سلیخه و عصارهآ مورد تر و مر هر یک هشت درم به آب و روغن که اول صاف کردهاند، شراب بجوشانند و صاف کنند و سرد نمایند و بعد از آن جوزبوا پنجاه درم، سنبل رومی، قرنفل، میعه هر یک سی درم، روغن بلسان شش درم، ادویه نیم کوفته کنند و به آب و شراب و این روغن صافی در آمیزند و بجوشانند تا آب برود و روغن بماند.

روغن قسط: مقوی عصب و اوجاع بارده را مفید بود. صفت آن: قسط، قرفه، اشنه، ایرسا، میعه، ms400 سنبل، ساذج هر یک ده درم، مر، راسن، عود بلسان، سلیخه، هر یک پنج درم، نیم کوفته، شبی در سرکه خیسانند، و در پنج رطل آب بجوشانند تا به نیمه آید و پنج رطل روغن کنجد بر سر آن ریزند و بجوشانند تا آب برود و روغن بماند.

آخر، اوجاع برودت کبد و معده را مفید بود و تقویت عصب کند و موی برویاند. قسط ده درم، سلیخه شش درم، ورق مرماحوز شصت درم، نیم کوفته شبی در آب خیسانند، در رطلی و نیم روغن کنجد بر سر آن کنند و بجوشانند تا آب برود و روغن بماند، پس صافی کنند.

روغن مورد: موی را برویاند و تقویت کند و استرخای مفاصل را مفید بود. صفت آن: ورق مورد تازه دو از ده من در آب بجوشانند روغن کنجد دو من و نیم بر سر آن ریزند بجوشانند تا روغن باقی ماند، اگر عوض مورد عصارهآ مورد کنند اقوی بود.

آخر، مورد بیست رطل بکوبند و در شراب بخیسانند. بعد از آن بجوشانند و صافی کنند و چهار رطل روغن کنجد در آن ریزند.

روغن بابونه اوجاع کبد و ریاح را مفید بود. صفت آن: بابونه تازه بشویند و در سایه خشک کنند و یک رطل از آن در ده رطل روغن کنجد اندازند و در آفتاب نهند. روغن افسنتین: همچنین بگیرند آخر بابونهآ تازه یک من در چهار من بجوشانند تا به یک من آید صافی کنند با یک من روغن کنجد بجوشانند. روغن گل: ورق گل تازه یک من، بادام مقشر یا کنجد مقشر چهار من، در کیسه کنند و در زیر فراش نهند تا ورق گل خشک شود آن گاه بادام را روغن بکشند، این را روغن گل بادام گویند، و بعضی رطلی ورق گل به دست بمالند و با یک من روغن کنجد در شیشه کنند به آفتاب بیاویزند.

روغن بنفشه: بنفشهآ تازه یک ms401 من با دو من بادام، چنانکه گفته شد، بسازند و روغن نیلوفر و نرگس و شقاقل نیز چنین سازند.

روغن کدو: کدو را پوست بخراشند و مغز از آن بدر کنند و بکوبند و آب آن بگیرند و چهار من از آن آب در یک من روغن کنجد بجوشانند.

روغن مصطکی: ضعف معده و اورام معده را مفید بود، صلابت نرم کند. صفت آن: یک رطل مصطکی در سه رطل روغن کنجد و شش رطل آب بجوشانند تا آب برود و روغن بماند و بهتر آن است که مصطکی بکوبند و با روغن بجوشانند تا گداخته شود.

روغن بان: اعصاب نرم کند و دوی زایل نماید و تقویت اعصاب نماید. صفت آن: مغز حب بان بکوبند و به آب بجوشانند تا روغن او بیرون آید.

روغن نارجیل: تقویت و تسمین باه کند او را نیز همچنین سازند.

روغن آمله: تقویت و تسوید شعر کند. صفت آن: آمله پوست بیخ صنوبر مساوی نیم کوفته در آب بجوشانند و صافی کنند آن گاه با روغن کنجد بجوشانند.

روغن خسک: عسر بول و درد گرده را مفید بود. صفت آن: زنجبیل چهار درم، نمک ده درم، در رطلی آب بجوشانند تا به نیمه آید، رطلی روغن کنجد بر آن ریزند و بجوشانند.

روغن زنبق: امراض بارده را مفید بود. صفت آن: گل زنبق با روغن کنجد در شیشه کنند و در آفتاب نهند و روغن یاسمین و خیری و اذخر همچنین بگیرند.

روغن سوسن: اورام را به تحلیل برود و صلابت نرم کند. صفت آن: سلیخه، قسط، حب البان مصطکی هر یک ده درم، قرنفل، قرفه پنج درم، زعفران سه درم و نیم، کوفته با سی عدد گل آسمانجونی، ورق کرده رطلی بجوشانند و در ظرفی کنند و در سایه نهند و بعد از دوازده روز استعمال نمایند.

روغن سداب: برودت کلیه و مثانه و رحم و استرخای اعصاب را مفید ms402 بود. صفت آن: نیم من ورق سداب در چهار من روغن کنجد و چهار من آب ورق کنجد و چهار من آب بجوشانند تا روغن باقی ماند و روغن مرزنجوش، همچنین بگیرند روغنی که موی را سطبر و دراز کند، ساذج هندی، حماما، مازو قسط سه درم، لادن یک درم زعفران یک درم و نیم کوفته در رطلی آب بجوشانند تا به نیمه آید صافی کنند و با نیم رطل روغن زیت بجوشانند.

آخر، دانهآ مورد، برگ مورد، تخم کرفس، تخم چغندر، گل شایق، پوست جوز، لادن، پرسیاوشان، متساوی بکوبند.

آخر، بواسیر و امراض بارده را مفید بود. صفت آن: مقل ده درم، اشق، جاوشیر بسفایج، حب بلسان مغز بادام هر یک پنج درم، نیم کوفته در چهار رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید، روغن کنجد بجوشانند.

سعوطی که سهر و دماغ گرم را مفید بود، آب کاهو، روغن بنفشه، شیر زنان متساوی بکوبند و بیامیزند و در بینی کشند، سعوطی که صداع گرم را مفید بود، طباشیر دو درم، نشاسته، کافور، نیم درم بکوبند و با روغن بنفشه برکشند، آخر صداع بارد و لقوه را مفید بود.

صفت آن: دارفلفل، مامیرا، یک درمی، مشک، طرامشیع، پنجنگشت، هر یک سه درم بکوبند و با روغن کنجد برکشند، آخر که لقوه و فالج را مفید بود. صفت آن: شحم حظنل، اسطوخودوس، فلفل، جندبیدستر، کندش متساوی بکوبند و در خرقه تنگ ببندند و ببویند. آخر شونیز، جندبیدستر، بوره، شحم حنظل، هر یک درمی، کندش، صبر، هر یک دو درم، مرزنجوش، سه درم، آخر کندش، فلفل، زنجبیل، عاقرقرحا، نوشادر، بوره، صبر، دارچینی، مشک، مرزنجوش، خربق سفید،

غرغره که فضلات را از دماغ و سر فرود آورد.

صفت آن: عاقرقرحا، زنجبیل، ms403 دارفلفل، هر یک دو درم، خردل، فلفل، هر یک چهار درم، انار دانه، پنج درم بکوبند و با سکنجبین عسلی بیامیزند و به آن غرغره کنند نافع باشد.

غرغره که خناق ذویجه را مفید بود.

صفت آن: عدس کفی، عناب، ده عدد، روباه تربک، یک درم بجوشانند و با ده درم آب گشنیز بیامیزند، ربتوت، ده درم در آن حل کنند. غرغره که ذبحه و خناق را نضج دهد و منفجر گرداند. صفت آن: سیر، سی درم و خمیر ترش، ده درم؛ مرورشک، پنج درهم.

غرغره که سقوط لهات و اوجاع حلق را مفید بود.

صفت آن: گشنیز، عدس، هر یک دو درم؛ طباشیر، یک درم بکوبند و به آب گشنیز بیامیزند و به آن مضمضه کنند.

مضمضه که عفوت لیثه و دهن را مفید بود.

صفت آن: شب یمانی، مازو، هر یک دو درم؛ تخم گل، چهار درم بکوبند و با ماء العسل بیامیزند.

مضمضه که ثقل زبان را مفید بود، زنجبیل، عاقرقرحا، خردل متساوی بکوبند و به آب گرم و سر که بیامیزند. مضمضه که درد دندان را مفید بود.

صفت آن: حبة الغار، ورق غار در سرکه بجوشانند و به آن مضمضه کنند، سنونی که دندان از چرک پاک کند.

صفت آن: فلفل، ده درم؛ بوره ارمنی، شش درم؛ عاقرقرحا، مویزج، زنجبیل، هر یک چهار درم؛ آخر سیر، شونیز، هر یک دو درم؛ نمک، یک درم بکوبند و بر در آن نهند آخر مویزج، بیخ شبت، قسط دوائی که قلع اسنان کند.

صفت آن: شب یمانی، مر متساوی بکوبند و بر دندان نهند چنانکه بر دندانهای دیگر نرسد و زمانی صبر کنند که بر آید. آخر نشتر در اطراف دندان فرو برند زاج و مازو، مویزج، شب یمانی، دارفلفل بسایند و به شمع و قطران بسرشند و بر دندان نهند آخر عاقرقرحا در سرکه بخیسانند چهل روز بعد از آن بسایند و نشتر در حوالی دندان فرو برند و این ادویه نهند.

طلایی که کف و نمش را مفید بود. صفت آن: پوست به، بیضه اشنان، به، آب خربزه پرورده، آردجو، بیخ نی، پوست عدس، آرد، باقلا، فوفل، زبد البحر، مامیران، نخود، بادام تلخ متساوی بکوبند و ms405 به آب ترب و شیردختران بسرشند و طلا کنند آخر ترمس، باقلا، جو، نخود کوفته، کرسنه، تخم خربزه، هر یک چهار درم؛ قسط، بادام تلخ، ایرسا، حب بلسان، زبد البحر، زراوند مدحرج، هر یک دو درم؛ فلفل، تخم، درمی؛ شیطرج، برنگ، سرگین گنجشک، انزروت، هر یک درمی و نیمه بکوبند و به آب سبوس بسرشند.

طلائی که بهق سفید را مفید بود. صفت آن: زرنیخ، ده درم؛ کندش، شیطرج، هر یک پنج درم بکوبند و با روغن زرده بسرشند و طلا کنند طلائی که برص را ببرد. صفت آن: شیطرج، خربق سیاه، پوست بیخ کبر، تخم ترب، روناس، خردل متساوی بکوبند و با سرکه و آب مرود طلا کنند.

ضمادی که بهق سیاه و سفید را مفید بود. صفت آن: کندش، خربق، مویزج، سقمونیا، هر یک ده درم؛ شقایق، بیست درم؛ روناس، شیطرج، خردل، ماذریون، تخم ترب، شحم حنظل، هشت درم بکوبند و بسرکه بسرشند.

طلایی که جرب را مفید افتد. صفت آن: کبریت، فلفل، مرداسنگ، چرک نقره، زراوند، خرزهره متساوی بکوبند و زیبق در بکشند و همه بیامیزند و طلا کنند و در آفتاب شش ساعت رها کنند، پس به آب اشنان بشویند.

طلایی که جرب و قوبا را مفید بود. صفت آن: زرنیخ، اقلیمیای، زر، صبر، مر، اقاقیا، حضض، سعد، شیاف مامیثا، زعفران، گل ارمنی بکوبند و به آب گشنیز بسرشند.

ضمادی که اورام حاده کبد را مفید بود. صفت آن: صندلین، بابونه، اکلیل الملک، هر یک سی درم؛ ورق گل، فوفل، بنفشه، هر یک چهار درم بکوبند و به روغن گل بسرشند و بر آن نهند.

ضمادی که حرارت قلب و کبد را ساکن کند. صفت آن: سنبل، مصطکی، افسنتین، صبر، حضض، قبل زهره، لادن، دو درم؛ عود، چهار درم بکوبند و شمع ده درم بگدازند و ادویه بر آن بسرشند.

ضمادی که حرارت قلب و کبد را ساکن کند. صفت آن: شمع سفید، سی ms406 درم؛ روغن گل و بنفشه، هر یک بیست درم با هم دیگر بگذارند و در هاون کنند و با گلاب و آب توزک و آب گشنیز و کاسنی و خل خمر و بستان افروز نیک بسایند و بر آن موضع.

ضمادی که صلابت طحال را مفید بود. صفت آن: مقل، بیست درم؛ اشق، ده درم؛ باقلا، ترمس، کرسنه، نخود، اکلیل الملک، حلبه بزرگ، بابونه، سنبل، پنج درم بکوبند و رطلی انجیر در سرکه خیسانند تا حل شود و این ادویه به آن بسرشند و اندکی روغن شبت و بابونه به آن ضم کنند و طلا سازند، و اگر اشق داخل خمر بگذارند و طلا کنند مفید بود آخر انجیر سیاه، پنج عدد در سرکه

ضمادی که نقرص و اوجاع مفاصل را مفیدبود. صفت آن: بنفشه، صندل سفید، مغاث، خطمی، بنگو، آرد جو، سورنجان مساوی بکوبند و با روغن کنجد و سفیده بیضه و سرکه بسرشند.

ضمادی که سلمویه اگر بر فم معده نهند قی آورد، اگر بر ناف نهند اسهال، و اگر بزهار نهند ادرار بول و طمث کند. صفت آن: برنج کابلی، قثاء الحمار، هر یک سه درم؛ خربق سفید، مرداسنگ، هر یک چهار درم؛ پیه بز، پنج درم و روی زیت، ده درم؛ شمع، پنج درم بیامیزند و استعمال.

ضمادی که کسر خلع را مفید بود. صفت آن: مغاث، گل ارمنی، هر یک بیست درم؛ مر، خطمی، هر یک ده درم؛ اقاقیا، پنج درم بکوبند و با سفیده بسرشند. آخر ماش، مغاث، خطمی، گل ارمنی، صبر، هر یک ده درم؛ شب یمانی، راسن، کندر، سک، زعفران، هر یک پنج درم بکوبند به آب مورد بسرشند. آخر ماش، بیست درم؛ لادن، گل ارمنی، هر یک درم؛ زعفران، ms407 سه درم بکوبند و به آب گرم و سرد و گلاب بسرشند، آخر که پستان را به حال خود بگذارد تا بزرگ نشود و صفت آن: آرد و جو دوغ سوخته متساوی بکوبند و به سرکه بسرشند و هر ماه سه روز پیاپی طلا کنند.

ضمادی که شیر از پستان کم کند. صفت آن: در وی، سرکه، اکلیل الملک، آرد و باقلا به آب فونه بسرشند.

ضمادی که ورم پستان را مفید بود. صفت آن: باقلا، جو، خطمی، کعک، هر یک ده درم؛ زعفران، نیم درم بکوبند و به سفیده تخم مرغ بسرشند.

ضمادی که صعفه را مفید بود. صفت آن: زنجار، اشق، زراوند، مقل، خردل، زاج، متساوی بکوبند و با روغن گندم و سرکه و عسل بسرشند.

ضمادی که سعفه مزمنه را مفید بود. صفت آن: نمک هندی سوخته، زاج سوخته، کبریت، مازو، زرد چوبه، مرداسنگ، زراوند. نطول که سهر و زکام گرم را مفید بود. صفت آن: بنفشه، تخم کاهو، پنج درم؛ پوست خشخاش، نیلوفر،ورق گل، بابونه، هر یک کفی بجوشاند و سر بر آن فرود آورند و بر سر آن ریزند.

نطول که صداع بارد را مفید باشد. صفت آن: بابونه، اکلیل الملک، مرزنجوش، شبت، هر یک هفت درم؛ نمام، ورق غرشح، هر یک چهار درم؛ آخر مالیخولیا را مفید بود. صفت آن: بنفشه، نیلوفر، خطمی، ورق بید و کاهو خبازی، روباه تربک، تخم خشخاش، گل خطمی، بابونه، پنج درم؛ سپستان، بیست عدد بجوشانند و سر به بخار آن بردارند و آب صافی آن با ده درم روغن بنفشه بر سر ریزند.

نطول که صداع ریحی را مفید بود صفت آن: بابونه، اکلیل الملک، مرزنجوش، شبت، هفت درم؛ نمام، ورق غار، شیح، هر یک چهار درهم.

نطول مالیخولیا را مفید بود. صفت آن: بنفشه، نیلوفر، خطمی، ورق بید، ورق کاهو خبازی، بابونه، روباه تربک، تخم خشخاش، گل سفید، هر یک پنج درم؛ سپستان، بیست عدد ms408 بجوشانند و سر به بخار آن بدارند و آب صافی آن با ده درم روغن بنفشه بر سر ریزند.

ضمادی که صداع ریحی را مفید بود. صفت آن: بابونه، اکلیل الملک، مرزنجوش، تخم کرفس، رازیانه، زیره، صعتر، سداب متساوی بجوشانند، آبزن که قولنج و عسر بول و ریاح بارده را نافع بود و صفت آن: خشک، بابونه، اکلیل الملک، شبت، حلبه، روباه تربک، خطمی، رازیانه، سبوس، بنفشه، پوست خشخاش کفی بجوشانند و در آن نشینند.

غریزی که ابتدای نزول انتشار و ضعف بصر و سلاق و غشاوه را نافع بود و مقوی بصر باشد و رطوبت زایل کند.

صفت آن: توتیا، توبال مس سوخته، لولو ناسفته، ساذج، اقلیمیاء زر، صبر، سرطان، زعفران، سنبل، هر یک دو درم؛ مثانه مغسول، شش درم؛ فلفل، دارفلفل، نوشادر، هر یک درمی ونیم؛ مشک، دانگی؛ کافور، نیم دانگ؛ آخر اقلیمیا زر، توتیاء صبر، سرطان بحری، مس سوخته، توبال مس، اثمد، توبال نحاس، ساذج نحاس محرق، فلفل، دارفلفل، نوشادر، هر یک درمی؛ شادنه مغسول، دو درم و نیم، مشک، دانگی.

باسلیقون کبیر جرب و سبل و ظفره و دمعه و حکه عین را مفید بود. صفت آن: اقلیمیای نقره، زبد البحر، هر یک دو درم؛ مس سوخته، پانزده درم؛ نمک اندرانی، ساذج، اسفیداج، رصاص، فلفل، دارفلفل، جندبیدستر، سنبل، اثمد، هر یک دو درم؛ قرنفل، یک درم؛ صبر، پنج درم؛ اشنه، نمک هندی، هر یک درمی؛ مامیران، نوشادر، زردچوبه، هر یک سه درم؛ پوست هلیله زرد، چهار درم؛ نمک، بیست و دو درم؛ قرنفل، یک درم؛ صبر، پنج درم؛ اشنه، نمک هندی، هر یک درمی؛ مامیران، نوشادر، زردچوبه، هر یک سه درم، پوست هلیله زرد، چهار درم؛ نمک، بیست و دو درم؛ عصاره مامیثاپنج درم سحق کنند تا همچو غبار شود. باسلیقون صغیر، اقلیمیا زر، زبد البحر، هر یک ده درم؛ مس سوخته، پنج درم؛ اسفیداج، نمک اندرانی، نوشادر، جعده، ساذج، فلفل، دارفلفل، هر یک ms409 دو درم؛ مشک، شحم حنظل، هر یک نیم درم؛ قرنفل، اشنه، هر یک درمی. روشنایی که سبل و ظفره و جرب و بیاض ظلمت و دمعه و غضا را مفید بود. صفت آن: شادنج مغسول، مس سوخته، اقلیمیا، فضه، بوره ارمنی، نمک زنجار، دار فلفل، هر یک چهار درم: فلفل، زبد البحر، هر یک هشت درم؛ صبر، سنبل،

کحل زعفران تاریکی و خاریدن و آب ریختن چشم را مفید بود.

صفت آن: زعفران، سنبل، دو درم؛ فلفل، دانگی و نیم؛ دارفلفل، یک درم؛ نوشادر، نیم درم؛ مازو، سه درم؛ کافور، نیم دانگ.

کحل الجواهر مقوی بصر بود. صفت آن: اثمد، هفت درم؛ توتیا، مارقشیشا، پنج درم؛ اقلیمیا زر مغسول، بسد، لولو ناسفته، هر یک سه درم؛ زعفران، نیم درم؛ شادنج، دو درم؛ کحل، ساذج تقویت عین کند و مژه برویاند. صفت آن: سرکه، شش درم؛ مارقشیشا، چهار درم؛ اقلیمیاء ذهب، دو درم؛ زعفران، بسد، نیم درم؛ فرنجمشک؛ قیراطی؛ لولو، دانگی و نیم.

کحل بنفسجی ظلمت و حکه و دمعه را مفید بود. صفت آن: شادنه، دو درم؛ خون سیاوشان، قاقله، مشک، هر یک دانگی؛ مس سوخته، مازو، درمی؛ ساذج، دو دانگ؛ سنبل، دارفلفل، نیم درم؛ کافور، نیم دانگ؛ کحل، توتیا بیاض را زایل کند. زبد البحر، اقلیمیا ذهب، سرگین سوسمار، مرجان، مرقشیشا، سرطان، هریک چهار دانگ؛ اثمد، پنج درم؛ شادنه، لولو ناسفته، هر یک نیم درم؛ توتیاء، سه درم؛ زنجار، نوشادر، فلفل، سنبل، قرنفل، هر یک دانگی و نیم؛ مامیران، نمک هندی، هر یک دو دانگ؛ کحل، اعنبر، جرب و قروح را مفید بود. تویتا، سه درم؛ اثمد، سه درم؛ توبال مس، یک ms410 درم نیم؛ شیح سوخته، لولو، اقیلیمیاء زر، درمی.

کحل رمادی مقوی بصر و ناشف رطوبت بود و جرب و سبل را نافع بود. صفت آن: اثمد، توتیاء هندی، توبال مس، شیح سوخته، هر یک چهار درم؛ مامیران، کحل که سبل را مفید بود، پوست هلیله زرد و زنجبیل، هر یک پنج درم؛ فلفل سفید، دو درم؛ نوشادر، یک درم؛ شادنج مغسول، دو درم؛ برود حصرم، جرب و سبل و سلاق و دمعه را مفید بود. صفت آن: توتیاء کرمانی، پوست هلیله

برود اسود اوجاع چشم را مفید بود، افیون، ده درم؛ کافور، دو درم، مشک، یک درم؛ زعفران، دو دانگ؛ مر، پنج درم؛ مس سوخته، درمی؛ اقلیمیا، پنج درم؛ صمغ عربی، چهل درم؛ توتیا، قاقله، مرقشیشا، هر یک درمی؛ در سرمه بیست درم؛ نبات، دو دانگ؛ حضض، حلبه، گلنار، ساذج، دانگی؛ بر روی که بیاض در مدر را مفید بود؛ اقلیمیا، شانزده درم؛ اسفیداج، دوازده درم؛ افیون، کتیرا، نشاسته، هر یک دو درم؛ انزروت، هشت درم.

ذرور اصفر کبیر اوجاع عین را که از رطوبت بود مفید باشد. صفت آن: انزروت به شیر خر پرورده، پنج درم؛ مامیثا، ms411 دو درم؛ صبر، تخم گل، زعفران، هر یک نیم درم؛ افیون، چهار دانگ؛ ذرور ابیض انزروت، پنج درم؛ نشاسته، دو درم؛ نبات و صمغ عربی، هر یک درمی.

ذرور اصفر صغیر رمد صبیان ریاح را مفید بود. صفت آن: انزروت پرورده، ده درم؛ شیاف مامیثا، دو درم؛ نشاسته، چهار درهم؛ ذرور کبیر، سه درم با هم بساین.

ذروری که رمد کهنه را مفید بود. صفت آن: اسفیداج، اقلیمیاء فضه، هر یک ده درم؛ شادنه، مس سوخته، هر یک سه درم و نیم؛ کتیراء شش درم؛ بسد،

ذروری که دمعه و ظلمت و حکه را مفید بود. صفت آن: رازیانه، پنجاه درهم، کنلگ و خروس کبک، سه درم؛ مشک و کافور، نیم مثقال بسایند و در آب رازیانه پرورده کنند تا خشک شود، پس سحق کنند.

ذروری که رمد را مفید بود. صفت آن: انزروت پرورده، نشاسته، نبات متساوی بسایند.

اکسیرین قروح عین را مفید بود. صفت آن: شادنج مغسول، لولو، بسد، توبال، مس سوخته، اقلیمیا ذهب، دو درم؛ سرمه، مرقشیشا، زبد البحر، هر یک درمی.

ذروری که قروح عین را مفید بود. صفت آن: شادنه، شی سوخته، هر یک ده درم؛ پوست بیضه شتر مرغ، نشاسته، پنج درم.

ذروری که بیاض را مفید بود، سرطان بحری، اقلیمیاء ذهب، سرگین سوسمار، شیح سوخته، زبد البحر متساوی بسایند، شیاف قیصری، طرفه را مفید بود. شادنه، دوازده درم؛ صمغ عربی، مس سوخته، هریک شش درم؛ قلقطار سوخته، زنجار، هر یک هشت درم؛ افیون، دو درم و نیم بکوبند و بسایند و به آب رازیانه بسرشند و شیاف سازند و در سایه خشک کنند.

شیاف دینار جون، وجع و حرارت و ظفره را مفید بود. صفت آن: اقلیمیاء ذهب، اسفیداج، هر یک ده درم؛ کتیرا، مر، هر یک پنج درم؛ بسد، لولو، ms412 خون سیاوشان، هر یک چهار درم؛ مس سوخته، زعفران، نشاسته، هر یک دو درم؛ زردچوبه، یک درم؛ زرنیخ سرخ، نبات، افیون، اقاقیاء هر یک نیم درم بکوبند و به آب بسرشند و شیاف سازند.

شیاف مرارا، ظلمت و ضعف عین را مفید بود. انزروت، صبر، زعفران، ده درم ازهره کفتار و کبک، روغن بلسان، هر یک درمی بسایند و به آب سداب شیاف

شیاف اسود، اسفیداج، چهار درم؛ صمغ عربی، کتیرا، هر یک درمی؛ اقاقیاء پنج درم؛ سنبل، افیون، هر یک چهار دانگ و نیم؛ شیافی که درم عین و رمد و مدعه را نافع باشد، اقلیمیاء زر، اسفیداج، افیون، مس سوخته، صمغ عربی، هر یک چهار درم؛ سنبل، نشاسته، هر یک درمی و نیم؛ اقاقیا مغسول، بیست و چهار درم بکوبند به آب روباه تربک بسرشند.

شیاف ابیض و حرقت و ابتدای رمد را مفید بود، صمغ عربی، نشاسته، کتیرا، هر یک دو درم؛ اقلیمیاء فضه، درمی؛ اسفیداج، شش درم بکوبند و به سفیده تخم مرغ بسرشند، شیاف احمر رمد را مفید بود. صفت آن: شادنه مغسول، شش درم، مس سوخته، چهار درم؛ بسد، لولو، کهربا، هر یک دو درم؛ صمغ عربی، کتیرا، هر یک پنج درم؛ خون سیاوشان، زعفران، هر یک نیم درم؛ صمغ عربی بجوشانند باقی بسایند و به آن بسرشند.

آخر، جرب و سلاق و سبل و استرخاء جفن را نافع بود. صفت ms413 آن: شادنج، شانزده درم؛ زنجار، دوازده درم؛ قلقطار سوخته، هشت درم؛ مس سوخته، چهار درم؛ شب یمانی دو درم بسایند و به شراب بسایند. شیاف اخضر بیاض زایل کند. صفت آن: زنجار، درمی و نیم؛ اسفیداج، اشق، نشاسته، صمغ عربی، هر یک درمی بکوبند و به آب بسرشند، آخر جرب و سبل و بیاض و آثار قروح غشاوه را نافع بود. اقلیمیا، افتیمون، هر یک درمی؛ اسفیداج، صمغ عربی، زنجار، اشق، دو درم؛ اشق بخیسانند و ادویه کوفته به آن بسرشند. شیاف اصغر غشاوه و ابتدای آب را نافع بود. انزروت، مامیثا، هر یک هشت درم، مر، بوره ارمنی، فلفل، هر یک چهار درم

مرهم داخلیون: خنازیر و اورام صلب را به تحلیل برد.

صفت آن: مرداسنچ ده درم بسایند و با بیست درم روغن زیت بجوشانند پس لعاب حلبه و بزرک و خطمی، هر یک بیست درم بر سر آن بجوشانند تا غلیظ گردد و پس فرو گیرند و بر هم زنند تا آن را متانتی حاصل شود.

مرهم کافور: گوشت برویاند و ریش خشک کند. صفت آن: شمع سفید، اسفیداج، هر یک دو درم؛ روغن گل، چهار درم؛ کافور، دانگی؛ سفیده تخم مرغ، درمی با هم بیامیزند.

مرهم باسلیقون: گوشت برویاند. صفت آن: زفت، راتینج، هر یک پنج درم؛ قنه، چهار درم با زیت بگدازند، آخر مرداسنگ، خون سیاوشان، انزروت، زراوند، هر یک نیم درم؛ صبر، زفت رومی؛ راتینج، شمع، هر یک پنج درم؛ روغن کنجد، پانزده درهم.

مرهم زنجفر: خنازیر و سرطان را نافع بود. صفت آن: مرداسنج، پنج درم؛ قنه، اشق، هر یک ده درم؛ علک البطم، شش درم؛ شمع، ده درم؛ زنجفر، چهار درم ms414 را زیت با روغن کنجد مرهم سازند.

مرهم خل: قروح را خشک کند و گوشت برویاند. صفت آن: مرداسنگ، ده درم با زیت و سرکه، هر یک چهل درم بسایند و دو درم زردچوبه بسایند و به آن ضم کنندو بزنند.

مرهم زنجار: گوشت زایل کند و قرحه را خشک گرداند. صفت آن: علک البطم، راتینج، هر یک پنج درم، زنجار، ده درم با روغن زیت بیامیزند.

مرهم نوره: آکله حرقت آتش را مفید بود. صفت آن: آهک بشویند و با روغن زیت بیامیزند. آخر آهک شسته، چهل درم؛ تخم چغندر، کرنب، شمع، هر یک سی درم؛ روغن گل، نیم رطل.

مرهم مرسل: اورام صلب و خنازیر و سرطان و طاعون را نافع بود. صفت آن: شمع، راتینج، مقل ازرق، مرداسنگ، هر یک چهار درم؛ جاوشیر، زنجار، قنه، هر یک ده درم؛ اشق، هفت درم؛ زراوند، میعه، هر یک سه درم؛ آنچه کوفتنی باشد بکوبند باقی را به زیت بگدازند و مرهم سازند. مرهم اسفیداج: گوشت برویاند. صفت آن: شمع، ده درم؛ روغن گل، پنج درم بگدازند و اسفیداج ده درم به آن بیامیزند.

مرهم قلقطار: قروح مزمنه و سرطان و اورام را نافع بود. صفت آن: پیه خوک و زیت، هر یک رطلی؛ مرداسنگ، نیم رطل؛ قلقطار، چهل درم با هم بسایند.

مرهم شادنج: هر جزو شقاق و قروح خروج و قضیب را نافع بود. صفت آن: روغن گل بنفشه، هر یک بیست درم؛ شمع، شش درم؛ اسفیداج، عصاره لحیهآ التیس، شادنه، گل ارمنی، دو درم؛ افیون، پنج درم؛ آخر که گوشت برویاند قروح رطب را خشک کند.

صفت آن: مرداسنگ، شش درم؛ گلنار و سختج، سرمه، زردچوبه، سیاوشان، شیح سوخته، شب یمانی، اقلیمیاء فضه، هر یک درهمی؛ و با شمع و زیت مرهم سازند. آخر مرداسنگ، ده درم بسایند و با سی درم زیت بجوشانند، پس کندر، قنه، انزروت، خون سیاوشان، زفت، هر یک دو درم ms415 بسایند و با آن بیامیزند.

مرهمی که احتراق و قروح مقعد و گزیدن دواب را نافع بود. صفت آن: مرداستگ، یک درم؛ اسفیداج، پنج درهم بسایند و با شمع و روغن گل بیامیزند و چون از آتش فرود گیرند سفیده تخم مرغ به آن بزنند.

مرهمی که بواسیر را نافع بود. صفت آن: شمع سفید، کوهان شتر گداخته، هر یک پنج درم؛ زفت، دو درم؛ فطراسالیون، درمی؛ آب گندنا، ده درهم.

مرهمی که به حرقت آتش مفید افتد. صفت آن: خبث نقره، اسفیداج، قیمولیا، بوره مغسول، روغن گل، سفیده بیضه با هم بیامیزند.

مرهمی که گوشت زاید ببرد و اورام منفجر کند. صفت آن: اشق در آب خیسانیده و با هم چندان صابون در هاون بسایند و با ربع آن زرد چوبه بیامیزند، دیگ بر دیگ دوای اکال بود، عفونت و آکله و گوشت زاید زایل کند.

و صفت آن: زرنیخ سرخ و زرد، هر یک شش درم؛ مر، دو درم؛ آهک آب نزده، دو درم با ده درم زنجار بسایند و بخل خمر بسرشند و قرص سازند و خشک کنند.

ذروری که گوشت زاید بخورد. صفت آن: آهک آب نزده، ده درم، زرنیخ سرخ و زرد، قلقطار، هر یک دو درم؛ کندر، اقلیمیا فضه خربق، هر یک سه درم بسایند و نگهدارند، آخر آهک، پنج درم؛ زاج، دو درم؛ قلقطار، مس توبال، مرداسنگ، خبث، رصاص، هر یک مثقال.

ذروری که بواسیر و قروح را مفید بود. صفت آن: انزروت، دم الاخوین مساوی بکوبند. ذروری که گوشت برویاند و قروح خشک کند. صفت آن: صبر، ده درم؛ کندر، گلنار، پنج درم.

ذروری که خون باز دارد و جراحات خشک کند. صفت آن: انزروت، مر، صبر، دم الاخوین، گلنار کند.

ذروری که زخم شمشیر و کارد را نافع بود. صفت آن: مر، صبر، انزروت، دم الاخوین، زنجار، راتینج، اشق متساوی.

ذروری که قروح را مندمل گرداند. صفت ms416 آن: صبر، گلنار، روسختج مغسول، اقلیمیاء متساوی؛ ذورری صبر، گلنار، مر، مازو، زرد چوبه.

حلوایی که تقویت دماغ کند و فربه گرداند و ناقه را مفید بود.

صفت آن: قند، یک من با چار یکی آب در دیگ کنند و بجوشانند تا منعقد گردد، پس بردارند و یک اوقیه بادام مقشر کوفته در آن ریزند بر سر تخته پهن کنند تا خشک شود.

حلوایی که گرده و باه را تقویت دهد، حل آن: رطلی آرد سفید با یک من روغن گاو بریان کنند و سه رطل عسل و بیست درم گلاب و یک درم زعفران و رطلی آب بیامیزند بر آن ریزند و بریان کنند، پس خشخاش و مغز فستق در آن ریزند و فرود آورند، آخر آرد شسته، یک من در سه رطل آب و ده درم گلاب و یک رطل روغن کنجد بجوشانند، پس دو من قند بر سر آن کنند و بزنند عصیده تمر مقوی باه بود.

صفت آن: خرما، جو، به دانه بیرون کرده با دو من آب بجوشانند تا حل شود،پس فرو گیرند و به دست بمالند و بیالایند و با رطلی قند و رطلی عسل و یک درم زعفران بجوشانند و کعک خرد کرده کوفته بیخته، آن قدر که باید در آن ریزند با یک من روغن کنجد بریان کنند و جوز و بادام و فستق مقشر در آن میان کنند.

مسمن، مغز بادام، فندق، فستق، بن چلغوزه، شهدانه بکوبند و به عسل بسرشند و هر روز مقدار بیست درم بخورند سفوفی که فربه کند.

صفت آن: بادام، فندق، بن مغز کنجد، خشخاش، هر یک بیست درم؛ کسیلا، ده درم؛ فانیذ، مجموع بکوبند و هشت درم تناول کنند.

مسمنی که محروری را مفید بود. صفت آن: نخود شبانه روزی در شیر گاو خیسانند و سی درم از آن با برنج سفید شسته و خشخاش و گندم و جو مقشر و قند، هر ms417 یک سی درم؛ بادام مقشر، پنجاه درم بکوبند و هر روزی سی درم از آن در شیر گاو بجوشانند بخورند و به حمامروند، آخر نخود، باقلا، حرف سفید، نانخواه، هر یک دو درم؛ گشنیز، چهار درم؛ زیره کرمانی، فلفل، درمی؛ بکوبند و یا مثل آن آرد سفید بسرشند و ثانی بیزند و با شیر حسور سازند، آخر مغاث، جوز، گندم، بهمن، زرنباد، کتیرا، خشخاش، کهربا، هر یک سه درم بکوبند و با آرد گندم و شکر بیامیزند و هر روز بیست درم از آن با شیر روغن حسو سازند.

مسمنی که هزال از اکل طین حاصل شود و باز دارد، خشخاش، کتیراء بهمن، زرنباد بکوبند و با شیر و شکر حب سازند و بعد از آن به حمام روند.

مسمنهای که فربه کند که میش فربه بستانند و بکوبند و نیم رطل دنبه و دو رطل شیر و نخود و برنج شسته و گندم، هر یک دو رطل و نیم بکوبند و بجوشانند تا مجموع مهرا شود، پنجاه درم از آن آب صافی کرده با روغن بادام و جوز هر یک ده درم بیامیزند و استعمال کنند بعد از آنکه دفع براز کرده باشند و به خواب

روند، در ماهی پنج نوبت همچنین کنند.

کاغذ سوخته، شاخ گاو کوهی سوخته، انزروت، گلنار، خون سیاوشان، کندر، زاج، قلقطار، صبر، اقاقیا، مر، مازو سوخته، شب یمانی، هر یک درهمی، کافور دانگی بکوبند و در بیتی دمند آخر پوست بیضه سوخته اقاقیا پوست انار کاغذ سوخته هر یک دو درم بکوبند و به آب مرود بسرشند و فتیله سازند و در بینی

حابسات قی: ادویهای که قی صفراوی باز دارد. صفت آن: زرشک، انار دانه، سماق، گلنار، طباشیر، دانهآ غوره، هر یک درمی، پوست فستق نیم درم، بکوبند و مثقالی از آن به آب سیب یا به بخورند.

آخر، ورق گل چهار درم زرشک سه درم، نعناع، پوست فستق، عود خام، سنبل، سعد، قرنفل، مر، فرنجمشک، زیرهآ کرمانی در سرکه خیسانیده، هر یک دو درم بکوبند و دو درم از آن به آب بخورند.

آخر، قی و هیضه را نافع بود، انار دانهآ ترش ده درم، مصطکی، نعناع هر یک درمی، در رطلی آب بجوشانند تا به نیمه آید، صافی کنند، عود مشک هر یک درمی بسایند بر سر آن ریزند و بخورند.

آخر، مشک درمی، قرنفل سعد هر یک ده درم، کزمازج، پوست انار، کندر هر یک پنج درم، افیون دانگی بکوبند و به آب بسرشند، شربتی یک درم. ادویهای که اشتهای گل خورنده قطع کند: زیرهآ کرمانی، نانخواه، انیسون، تخم کرفس هر یک ده درم، فلفل دو درم، قرنفل پنج درم، بکوبند و مثقالی بخورند.

آخر، مصطکی دو درم، عود خام درمی، زیرهآ کرمانی نیم درم، بکوبند و با ده درم گلنگبین بیامیزند و به دو نوبت بخورند.

ادویهآ عرقیه: اگر بورهآ ارمنی به روغن بابونه حل کنند و در بدن بمالند عرق نیاید و آب نیشکر نیز چنین کند.

آخر، عاقرقرحا در روغن کنجد بجوشانند و بمالند.

آخر، زنجبیل در آب سیر و پیاز و اگر مازوی سوخته کوفته به روغن گل پرورده و در بدن بمالند عرق ببندد. آخر، گل ارمنی، مرداسنج به روغن گل پرورده بسایند و به آب مورد بدن بمالند، حرق باز دارد.

آخر، گلنار، مورد، مازو متساوی بکوبند و به آب غوره بمالند.

ادویهآ حبل: بهمن سرخ، کتیراء سقنقور، زهرهآ گاو، زرنباد، درونج هر یک مثقالی، لؤلؤ ناسفته، خردل سفید هر ms419 یک نیم مثقال بکوبند و به عسل بسرشند و سه روز پیاپی مثقالی بخورند. بعد از آن مجامعت کنند، موجب حمل شود.

فرزجه: مقل چهار درم، روغن بلسان دو درم، جاوشیر، بیخ نرگس هر یک درمی، عسل سه درم با هم بیامیزند و به صوف بردارند.

آخر، پنیر مایهآ خرگوش و سرگین و سماق، مر، زعفران، عود هر یک درمی بکوبند و به عسل بسرشند و بردارند.

آخر، زعفران، حماما، سنبل، اکلیل هر یک سه درم، ساذج، قردمانا هفت درم، پیه بط و مرغ، شمع، روغن سنبل هر یک دو درم، با سفیدهآ بیضه ده درم بیامیزند و بعد از ظهر بردارند.

بخوری که نافع بود: سداب، خون خرگوش، دارشیشعان متساوی بکوبند و به روغن گاو تازه بسرشند و در مجمر آتش نهند و به زیر گیرند.

و دیگر، زرنیخ، جوز سرو، میعه، مروج، مازو هر یک پنج درم، حب الغار هشت درم بکوبند و به شراب کهنه بسرشند و حب سازند و بعد از ظهر به آن تبخیر کنند.

دوایی که چون استعمال کنند، جنین مسقط نشود، صفت آن: زرنباد، درونج، مازو و جندبیدستر، حلتیث طباشیر هر یک درمی، زنجبیل دو درم، قند دوازده درم، سک نیم مثقال، بسایند و با عسل بسرشند، دو درم تا دو مثقال بخورند.

فرزجه که در این باب نافع بود. صفت آن: فسطافلیون، شیح هر یک دو درم، افیون، فلفل هر یک درمی، بکوبند و به عسل بسرشند و پیش از مجامعت بردارند.

ادویهای که در استعمال آن استدلال جویند بدان که زن آبستن خواهد شد یا نه: کندر، حب بلسان هر یک دو درم، میعه، قرنفل، دارچینی هر یک درمی، سنبل چهار درم، ساذج نیم ادرم] بکوبند و بسرشند و حب سازند و در مجمر آتش نهند و در زیر گیرند. اگر بوی بخار آن از دهن بیرون آید آبستن خواهد شد.

ادویهای که مسکر باشد، گاه [باشد. که جهت ms420 اخراج پیکانی یا داغی که در حالت هشیاری طاقت نمیدارد به آن محتاج شوند: انیسون پنج درم، خشخاش دو درم، تخم کاهو بیست درم، در سه رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید، نیم رطل گندم پاک در آن بجوشانند تا آب تمام نیست شود. پس خشک کنند و بکوبند و مثقالی از آن هر که را بدهند بی خود شود.

آخر، خشخاش، تخم کاهو هر یک پنج مثقال، بزر البنج دو مثقال، بجوشانند و صافی کنند و با قند به قوام آورند، مثقالی از آن مسکر بود؛ اگر اشنه در شراب بجوشانند و بدهند بیخود کند، چون خواهد که افاقه شود شبت بجوشند و بدهند یا رازیانه در شراب بجوشانند، و اگر از آن متاذی شود تریاق کبیر بدهند.

اگر خواهند که مست زود هوشیار شود، سرکهآ کهنه با گلاب بدهند با دوغ گاو و یا برف یا شربتی از شراب غوره و برف سرد کرده، اگر چهار روز به آن در شراب خیسانیده و از آن شراب کسی را بدهند، دشمن شراب گردد. و اگر سکنجبین و مقل هر یک مثقالی، شب یمانی، شیح، کعب خوک، رازیانه هر یک مثقالی، سوخته با هم بسایند و به آب رازیانه بسرشند و بر احلیل طلا کنند و بگذارند تا خشک شود با هر که مجامعت کنند، موجب دوستی شود؛ و عسل و زنجبیل بر قضیب بمالند همین کند.

و اگر اسفیداج و مامیران و دندان پلنگ سوخته و سرگین کبوتر و زهرهآ خرس و اشنان سوخته هر کدام باشند، دانگی بسایند و زن به خود بر دارد، موجب دشمنی گردد.

و اگر بالنگو، گاوزبان، لؤلؤ، مامیران، مرماحوز، مرزنجوش، صعتر خام، بسد هر یک مثقالی بکوبند و به شراب سیب مثقالی به ناشتا کسی را که عاشق باشد بدهند، عشق او زایل گردد.

اگر بهمن سرخ، طالیسفر، بستان افروز، تخم نمام، کرنب، پنجنگشت، فلونیا، فراسیون، قیصوم، کندش هر یک ms421 مثقالی بکوبند و به آب خبازی بسرشند و قرص سازند و نیم درم از آن بسایند و کسی را دهند که عاشق نباشد، عاشق گردد. و اگر علق و خراطین را بکوبند و با روغن کنجد بر ذکر طلا کنند، بعد از آن که بسیار مالیده شود، بزرگ گردد. و اگر قضیب را به چیزی درشت بمالند، بعد از آن زفت به روغن یاسمین طلا کنند، همچنین بود.

اگر عاقرقرحا دو درم با ده درم آب عنصل بسایند و بر ذکر طلا کنند، همین کند.

و اگر سرکهآ ترش در آفتاب نهند تا گرم شود و خرقه در آن اندازند و بردارند و به ذکر نهند، چون خشک شود دیگر بردارند، مکرر چنین کنند و اگر بزر عود و سعد و راسن، مر، قرنفل، و رامک هر یک درمی، مشک دانگی و صوف به شراب تر کنند و به این ادویه بیالایند، و به خود بر گیرند، فرج را تنگ گرداند.

و اگر مشک و سک و زعفران یمانی بجوشانند و خرقه به آن تر کنند و بردارند فرج را گرم گرداند.

و اگر کبابه با حلتیث در دهن دارند و آب آن بر قضیب بمالند، لذت حاصل شود.

و اگر فلفل زنجبیل و سقمونیا با عسل بر ذکر طلا کنند، همین عمل کند.

والله اعلم بحقائق الامور؛ تم.

همو، 1357، طب در دورهآ صفویه، ترجمه محسن جاویدان، تهران، دانشگاه تهران. بیگ باباپور، یوسف، 1386، مقدمه و تعلیقات بر تشریح الابدان منصوری، نک: شیرازی، همان. همو، 1384، «نقد تشریح الابدان»، در: مجلهآ اینهآ پژوهش، شمارهآ 95، آذر و دی ماه، قم. تاج بخش، حسن، تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران، (ج1: پیش از اسلام؛ ج 2: دوران اسلامی)، دانشگاه تهران، تهران، چاپ اول، 1372 - 1375.

كفاية

كفاية

نبذة عن الكتاب

الفهرس