: ی قط: ال

دان7

لا

ال ا ا ال ام واله اة ای لن ان اک اا انند :

یره نل و ا اان ة ل ادم ..: الا

ب 1 . : 118 ب 43 13 87 اع ب3 من 44 104 7 7 ~~48 3 33 ن 134 124 824 1872 7770 9 فمدبر :ب بحون بنن : ندنده م ب 427 :: یدبه شو 6 147اخة

فرزدقص 103 اشترص 104 جتیدص 106 شبلی ص106 کرخی ص 107 بایزید ص 108 شهاب الدین ص109 عراقی ص111 عطار ص 112 قطب الدین حیدرص 114 عدی 114جابرص 114عتارص 115 ثابت ص 116 سلمان فارصی ص 116 بلال ص 118 خالدص 118 مقدادص 118 ارقم ص 119 ابوذرص 119 قدسی ص 120 توضیحات متح ص 125.

ماهلویه ص 133 دریای نکن ص 133 سروستان ص134 ثیلان ص 134 میان جنگل ص 137 فساص 137 تنگ کرم ص 141 خنب آتنکده ص 142 چهل چشمه ص 144 تل ضحاکن ص 151 نوبندگان ص 151 ششده ص 152 داراکویه ص 152 دارابجرد ص 153 قلعه دحیه ص 154 نقش داراب ص 156 ذکر احوال داراب ص 160 مسجد سنگی ص 162.

آتشگده آذرجوص 167 اجمالی از ظهور زردشت ص 198 جهرم ص 172 مکان ص 177.

سمکان ص 177 میمند ص 178 فیروزآبادص 179 نقش تنگاب ص 191 قلعه دخترص 18 توضیحات مصح ص 207 باجگاه ص 215 زرقان ص216 مرودشت ص 218 استخر ص 218 تخت جمشید ص 219 توضیحات مصتح ص 225 فصل2 ص 229 توضیحات مصحح ص 269 فصل ص 272 توضیحات مصتح ص279 فصل 4 ص 283 توضیحات مصخح ص291 فصل 5ص 295 توضیحات مصتح ص 299 فصل9 ص 301 توضیحات مصخح ص 339 فصل 7 ص 341

کمانکن کوچکن درمتن (1) شماره خواشی و توضیحات مؤلف و مرخوم قدسی است که در باین هرصفحه آمده است.

قلاب و عدد یا مطلب داخل آن ااافزودههای مصحح است: تصاویر کتاب که از مرخوم فرصت است دارای نیره ونام فرصت است و بقیه از الزودههای مص حرف ومه بعد از شماره در نهرست نام جایها وکان... علامت به کار رلتن نام در مقدمه کتاب است.(ص 1 تا 134).

حرف وح" قبل از شماره اشاره به خواشی کتاب است از فرصت و قدسی

219

رکن: مین مقدمه: "فرصت ومظفرالدین شاءه.

دیوان فرصت، زرین قلم، ص 206.

5 فرصتالدوله شبرازی، آثار عجم، جاب بنی، 1354، صفحة 595.

آنجه در این چاپ از آنر عجم مورد نظر بوده است، ارائه متنی منقح، امروزی و رغبت انگیز بوده است که چاب آن، با همت مسؤولان محترم انتشارات امیرکبیر صورت گرفته است و اینجانب کوشیده است علاوه بر مقدمهای مستند وجامع، عنداللزوم، توضیحاتی را بر حواشی مرخومان فرصت و قدسی، بیغزاید و توضیحات خود آن بزرگواران را نیز عینا مضبوط بدارد و عکسها و نقشه ها و فهرستهایی را به کتاب ضمیمه نماید و حتی الامکان خطاهای موجود در کتاب را خاطرنشان سازد. امیدکه این خدمت ناچیز، مورد دبتان الغرهه، دبوان، مفحات2 قا9.

2. آنار عجم، جاب بمبشی، 1354، ص 594ت596 مرآت الفصاحه، از شیخ مفید متخلص به داور، تصحیح اسناد نکر محمود طاووشی، انتشارات توبدشراز، 1371، ص 467.

ص 347-362 جلد چهارم، ض229330 231

مانجاء مفحة 281 51

فرصت در هنگام مرگ پدر، 25 سال داشت و برای تاریخ مرگ پدر خود، قطعهای ساخت که مصراع آخر آن، مشتمل بر ماده تاریخ مرگ پدرش و عبارت بوداز: وبهجتی زویافته دارالسلام، (ح1299). این قطعة فرصت چنین است اآغار عبم حاب بیفی، ض595 2. ممانجاء ص 594 و دبستان الفرضه، ص2 و3.

965

ابی به دست اطفال نمی دهند که بیجارگان در این شبهات نیفتند؛ از این گذشته، بی حرمتی به کلام الهی که کتاب آسمانی ماست ننمایند و آن را به دست اطفال بی تقوا ندهند. من این حرفهای بدرم را درست نی فهیدم که ممصودش چیست و مخاطبش کیست، همین قدر می دانستم که قرآن را درس خواندن و به آن بازی کردن و لمس نمودن و باره پاره کردن، بدکاری است. پدرم بعضی از کتب ابتدایی که به طرز خوب واسلوبی مرغوب نوشته بودند، بهدست آورده و معلم را گفت که از آن، درم بدهد و تعلیم نماید... شب به 1 دیوان فرصت، زرین قلم، ص 412.

بهجت" قطعهای ملکن و دکانهایی در اصفهان داشت که در سال، اندکن درآمدی از آنها هاید وی میشد و بدان وسیله، رفاه فرزندان را فراهم می آورد، چنانکه فرصت را در دوازده سالگی، متخدمی بووکه همه جابا او دوان فرصت، زرین قلم، ص 25ت 8. ا. همانجاه ص 38.

وبهجت" در بسال 1296(5. ق) درگذشت.

او شاعری با ذوق و توانا بود و فرصت، غزلی را از وی در آثار ع آورده است که با مقدمهای شیرین و خواندنی همراه است: . قضا را در ایرازجان] در کاروانرایی نشته بودیم شخضی با طمانینه واردشد و جلوس کرد... پس روی به حاجی مذکورکرد وگفت: شب گذشته، از ورود جناب مستحضر شده، تغزلی متضمن به مدع گفته، امروز آوردهام تا به عرض برسانم؟ شاید مورد مرحمتی گردم. این گفت و ورقهای بیرون آورد و غزلی خواند که از مرحوم بهجت والد این فقیر بود- ولی از طبع ناموزون خود، چهار بیت در مدح حاجی مذکور، در آخر اشعار افزوده بود. این فقیر، پرده از کارش برنگرفتم؛ بلکه تحسین و آفرینش گفتم و از حاجی ممدوح، اخذ صلهای نموده، به وی دادم و او مرا نمی شناخت. پس از انقضاء آن مجلس، در گوشهای او را دیده، استنطاقش کردم: چون مفری ندید، به راستی پیش آمدکه آن اشعار را در شیراز، از بهجت شنیده و در بیاضی نوشتهام. پس آن بیاض را از بغل در آورده، به حقیر نمود، آن غزل این است: ای از فروغ روی تو، والشمس آیتی واللیل از سواد دو زلفت روایتی ای از خط معبر تو مفکن شتهای وای از دهان نوش توه کوثر کناینی ای سرو ناز بر سردرویش، سایعای وای بادشاه خن ابه مسگین عنایتی ای برق آمه بر سر آن کوی، جلوهای وای سیل اشکن بر دل تنگش، سرایتی بر باورفت خاکن من از آتش فراق ای آب دیده، سوختم، آخر حمایتی ا. دیوان فرعت، زرین قلم ص 38.

195

. همانجا. درباره بهجت شیرازی، رجوع شود به فرهنگ سخنودان از دگتر خیام بوره ض ودیحانة الادب، جلد اول، ص 212 الذریعع، ص 147.

اهرعبم، ص 20.

دیوان فرمته زرین قلم، ص44.

1119

دیوان فرمت، زرین قلم ص 224

معروف است که وقتی چند نفراز نواب هند، به اشاره حکمای آن مملکت، به حضرت کریم خان، نامه نوشتند که یکن کرور به خزانه کریم خانی تقدیم می داریم تاکریم خان موافقت نماید که میرزانصیرحکیم را به هندوستان بفرستد، کریم خان لمحهای تفکر کرد و جواب داد: یک کرور شما برای خودتان و حکیمکن ما برای خودمان3.

مرزا محمد نصیر، در سال 1191 هجری قسری، در شیراز رفات یافت و خدش رابنا به وصیت خودوی، به نجف اشرف بردند.

"صباحی" از شاعران معاصر وی، تاریخ در گذشت وی را در وآه از مرگ نیر ثانی آهه (-1191) یافته است4. میرزا محمد نصیر در شعر فارسی و عربی تبخرداشت. مرحوم شیخ مفید، داور، درتذکره‌ مرآت الفصاحه، مطلع دو قصیده عربی را از وی ذکرکرده است5، یکی در مسنقبت حضرت علی- امیرالمؤمنین است به مطلع: ذا منازل خلانی وجرانی یا صاحبی بذکراهم اجیرانی ربمانة الادب ص 00201أ.

مرات الفصاحه، شخ مقیل به تصیم و تفه اساد دکتر مقمود طاووسی، توید آنار عجهه ص106 شیراز، 1371، ص 158.

آشار عج، ص 107 ات الفصاحه، تصب دکر محمود طاووسی حفعة 98.

مجع النصا، جلد46 ص 1106آنر عم بی، ص 106.

2. جام کیتی نما، در حکمت، به فارسی: 3. مرآت التحقیقه، در حکمت الهی، به عربی: حل التقویم، در نجوم، به فارسی: رساله در مشکلات کتاب قانون شیخ الرئیس ابوعلی سینا.

. دیوان فرصت، زرین قلم، ص 126- 125.

اهر عنم خاب بیفی، ص 103 و بر وجوان، به کوشش خروزعی، تهران، ،169

2. دیوان فرصت، زرین قلم، ص 334.

195

و در جایی دیگر می نگارد: " بکی از اسانید این فن (موسیقی)، وفتی در دارالخلافة طهران، مراگفت.2.

فرصت در ضمن آثار متعدد ومتنوع خوده به رصت وفرامیری مساعی خویشتن درفراگیری هیشت جدید، طوم دیگرن ای نرشیا، اوولوشن و طب، اشاراتی دارد که ذیلا ملاحظه می فرمائید: 9.. در طهران، مفتهای سهروز، از صبح تا شام، در خدمت اجی میرزاعبدالغفار نجم الدوله، کثف بسباری از مائل غامضه میأت جدید را می نمود. آدر این منگام فرصت بیش از 53 سال داشت.] و در همین سفر، در تهران، علم طبقات الارض را نزد چند نفر از اساتید فرت شبرازی، بخورالالحان، مططبع سههر، یسفی، 1332، ص30.

، فرت شرازی، یخورالالحان، مطبع سههر، ببشی، 9332، ص202.

3 دیوان قرصت، زرین قلم، ص 134.

219

_9... و دیگر علم ای نرشیا راکه از محرک و متحرکه و حرکت و سکون و تصادم... گفتگو میکند، وقتی در خارجه بودم، دیده بودم؟ در اینجا فی الجمله کاملت نمودم... سود کلی وانتفاع همده من، تحصیل علم ایوال یوشن (6791711090) بود واین علم مرازنده کردو رفع بسیاری از شکرکن و مجهولات را نمودم وکشف خیلی مطالب بزرگ را کردم...2 9.. میرزا مهدی نقیب المالکه.. وقتی این فقیر، قانونه هب را خدمتش استفاضه می نمودم.

_ هیچ روز، دست از تحصیل نکشیدم. کم کم هوای حکمت الهی بر سرم افتاد. در همایگی ما، مرحوم میرزا عبدالکریم بود، پسر مرحوم ملااحمد ارسنجانی.. نزد ایشان، شرح هدایه میبدی را خواندم و قدری از منظومه مرحوم حاجی سبزواری، پس از لوت او، کسی درس حکمت نمی گفت مگر مرحوم میرزا عباس دارابی."9... من هم آن وقت، به خدمتش رفتم، گذشته از درس، در ازمنه تعطیل هم میرفتم و کلماتش را استفاضه می کردم و به ترتیب غلیان برای او می پرداختمه وسید جمال الدین اسدآبادی.. فرمود: یکن دوره هیئت به تودرس می گریم فرصت در نقاشی، شاگرد میرزا آقابود که به قول خودش: 9. مرحوم میرزا آقا، سالها، در فرنگینان، نقاشی را کامل نموده، به شیراز مراجعت نموده و فقیر در نزد او، این علم را آموختم...

همانجا 2. دیوان فرصت، زرین قلم، ص 134.

ار عجم، ص 94 مانجاه 44.

آنار عجم، ص 47 آبار عجی خاب بی، ص 594.

222

فرصت علاقهای شگفت آفرین به تاریخ باستانی و خط میخی و بهلوی خطوط و زبانهای کهن ایرانی داره ومیتوان او را ویونانی: یکی از ایرانیان پینحام در تعلیم و تعلم این مسائل وانست به هین جهت در شیرازه در مضر مدیر ملندی تجارتخانه ق110که دنلوب 5006100 نام داشت وبهقول فرصت، از جمله اشخاص نیکن و مهربان بود رسا (2Of. 10806) خطوط میخی را آموخت2 و پس از چندی، با آقای دکتر مان آلمانی آشنا شدکه خود درباره وی می نوید: ... چندی قبل و پس از تألیف کتاب آثار عم، حکیمی دانشمند و سیاحی بیمانند، موسوم به دکتر من آلمانی، به شیراز خت طراز آمد که تحصیل زبان سیوندی و کلانی و عبدویی و . ممانجا، ص558.

همانجا، حاشیة ص 1هر . ممانجا، 574 به بعد: هانجا، ص373.

جفرافی حتدوستان، ص 88.

آر عجه ص539.

آنار عبهاض 0.

1231

فرصت مدتی از عیر خرد را نیز صرف فراگرفتن خط پهلوی میکند و به قول خودش: 9... زمانی که آن خطوط پهلوی را دیدم، افوس می داشتم از اینکه ترجمه آن خطوط را نمی دانم، مثل افوسی که مرا در ط میی بود. بعد از اینکه از سفر مرودغت مراجعت نمودع جد وجهدی تمام در یافتن خط میخی مرعی داشتم، درهدو آن برآمدم که از خط پهلری نیز فی الجمله اصطلاحی به دست آورم.. قضا را به توسط دوستی به شخصی از اهل بوروپ- مستر بلکمن (319648097 882) نام- آشایی ب هم رسانیده... در نزدوی قدری از آن خط بهره گرفتم وضنا به خط یونانی هم بی بردمن ودر نتیجه فرصت به ترجمه کتیبهها و متون بهلوی هم ترفیق یافت که در آثار عجم، نمونه مایی از آن را می بینیم.

درگوشه و کنار آثار قرصت، اشاراتی مشاهده می شود به عطش فوق العاده‌ وی یه خط و آثار باستانی ایران زمین: 1: دو نووصرف خطآربا، ص 18 و19.

2. آفار عجم بمیثی، ص149.

1225

و یونانی و غیرهما ترجمه کرده بودند...2، 1: آثار عجم، بمبشی، ص 138.

1255

265

3. نجف قلی میرزا (آقا سردارا، دره نجفی، 1333، مطبمه مظفری، بمبشی، ص 4.

4 آمد مجم ص 539 ،277

ین ~~فویة

228

ومیرزا محمد خطاط.. وفتی از فقیر، علم هروض آموخت وومطلع، تخلص گرفت3.

امظفر.. نزد فقیر، عروض دیده" ومیرزا عنایت... سابق، عروض را از فقیر آموخته..5 وعیشی... نزد فقیر، چیزی میخواندن وطایر.. سابقانزد فقیر، علوم هربیه را دیده ودوره منطق را شنیده و اکنون به معقولات راغب استه ومروم میرزا چهانگیرخان شیرازی. مدیر چریده مور ااسرافیل]_ آن مرحوم، مدتها نزد من تلتذ نموده بودم وسیدآقا.. صرف ونخوو منعق رانزد فقیردیده وخوب فهمیدهنو - "کحاب اشکال الیزان را به اسم میرزا ابراهیم خان انتظام الممالکی نمودم، چراکه وقتی نزد این لاشیءه هم نقاشی می آموخت و هم هیئت می خواند...

یکن نخو جربزه و عقل وکیاست در او مشامده نمودم و گفتم که عن قریب این طفل به مدارج عالیه ارتقاء خواهد جت وآخرالامر چنین شد.90و "جناب مدرکن... در اوقاتی که در بوشهر بودم، بعض از علوم ادبیه و بارهای از زبان انگریزی را از فقیر می آموخت1 فرصت، با شاهران و نویسندگان و رجالی همدرص همدوسان فرصت: بوده است که در ضمن آثار خود، به نام برخی از آنها اشارت دارد: همانجا، ص 3563. ممانجاء ض546 مانجاء ص14ه همانجاء رهههر مانجا، ص64ها. مانجاء ص 14هر دیوان فرمت، زرین قلمه ض 134.

ممانجا، ص 564.

،1 دیوان فرمت، زرین قلم مه ص 48 و49.

آلار عجم، ص 529.

19 آمد عیمه ص 4ل.

295

130

اما امروزه از آن تابلوها که در منازل بزرگان قاجار بود، نشانی در دست نیت و جز نقاشیهای فرصت در آند عبم و بعضی از آثار او چون دریی کیر، از بقیه اثری بهجا نمانده است.

در هیبده سالگی، فرصت تصاویری را از ناصرالدین شاه و شاهرادگانی ون سلطان مراد میرزاکنیده و خلعتهای شایان یافته بود و خود داستانهایی دراین باره دارد: مه وقتی تصویر ناصرالدین شاه را ردی برده کشیده بودم، آن صورت را یکی از بزرگان از لحاظ مرخوم سلطان مرادمیرزا - دیوان فرصت، زرین قلم ص ه آهر عنهه م ههدد دیوان فرصته زرین قلمء ص 38.

229

مراکه دید، فرمود... کلاهش بلند است والا سنی ندارد (آن وقت از عمرم، شاید 18 سال گذشته بود)... در آن اوان، خط انگلیسی را هم خوب مینوفتم، به ذیل صفحه صورت منکوره اسمخودم رابه انگلیسی نرشته بردم. شامزاده می فرمودکه نباید این خط خودش باشد. فورا قلمی برگرفته، سطری نوشتم. تحسین کرد و فرمود: باید شبیه مرا بازی: روزی که تعطیل بود، معین کرد. با مختصر اسبابی رفتم. در عمارت مسی به "خررشیده سکه مقر حکومتی است ادر حضورش نشته، مفغول کشیدن شبیه او شدم من مشفول بودم و شاهزاده با یکی از تضات خراسان، مشغول بازی مطرنج بود. در این اثناء، کی از پشت سره دودست خود را بر دو شانهام گذارد گمان کردم بر خلاف ادب نشیته ام.. روی را برگردانیدم، دیدم بچه شیری است... بی اختیار از چاجته، فریاد کنان و معلق زنان افتادم به دامان شاهزاده و باط شطرنج برهم خورد... [شاهزاده] متصل می فرمود: چای یامگلاب حاضر سازید و به فلانی بدهید قدری اشرفی هم به من داد در آن ایام، شبیهش راکشیدم. هم مخلع شدم وهم مورد مرحمتاو" کارهای ممتاز، از قلمم بظهور میرسید...".

مرحوم شعاع مینویسد، میتوان گفت در این حرفه، ثانی مانی است و رفائیل ثانی . همانجا، ص44.

1. ویوان فرصت، زربن قلم، ص 44.

تذکره شعاهیه: نسخه خطی، دانشگاه تهران، مجموعه شادروان علی اصفرخان حکمت، ص 513. (یادداشت از استاد دگر محمود طاووسی) 1331

د و

تصویرفرصت بقلم اون رصت در ذیل این عکس: باخط خود نوشته است: هوالهالباقی.

وقتی سنین عمرم در حدود پنجاه بود -که تاکنون تفریبا بیست سال میشود - این شییه خود را به

تحریرا فی ذی القعدة الحرام، سنه یکن هزار وسیصد وسی وهشت هجری. اناالاقل الاحقر نصیرالحسینی فرصتالدوله شیرازی: باتوجه به این که فرصت در سال 1339 در شیرا راز چشم از جهان پوشیده است، این خط را یکن

2341

تحریرا فی ذی القعدة الحرام، نه یکن هزار وسیصد وسی ومشت جری. اناالاقل الاحقر نصیرالخینی فرصت الدوله شیرازی: با توجه به اینکه فرصت در سال 1339 در شیراز چشم از جهان بوشیده است، این خط را یک سال قبل از مرگ خود، زیر عکس خود نوشته است.

فرصت تمثالی از حضرت علی (ع) را برای مجدالاسلام کشید که خود شعری نیز یرای آن ساخته بود: ویوه تثال هایون علی عالی ق صهر نبی غوث وری عق ام فرصت از خامه و از نطقرقم کردو سرود نقش این صفحه واین نظم گهرستج، به هم" و تمالی نیزاز حضرت ختمی مرتبت گشیده و شعری برای آن ساخته بود: طوبی لکنای مثال رسول مکرما ای بای تا به سرهمه روح مجتما تصویری نیز برای دردیشی از واقعه کربلا کشیده بودکه خود، مرئیهای برای آن پرداخته بود: دیوان فرمت، زربن قلم: ص 422.

. ویوان فرمت، زرین قلم ص424. هاتجاه ص 427.

350

خامه هنر ومبع نخزه فرصت ساخت هم این نگارش صورت هم این خبسته مقال2 ببوند نقاشی و صورتگری فرصت با شعراو، سبب ایجاد غزلهایی خاض شده است که فرصت در آنها، تصویر معشوق را با خیالات شاعرانه ارائه می دهد و مرفق به عرضه ابتکاراتی تازه میشود: خواهم که در صورتگری، نقش دهانش راکشم گودر سخن آیدلبش تامن نشانش راکشم سازم مثال روی او و آتگاه مشکین موی او آری کنم نقش آتشی، آنگه دخانش را کشم از بهرآن کاید همی بادام با شکر نگو زانرو، من اول چشم او، آنگه دهانش را کشم گفتم کشم چون ابرویش بستانم ازوی در عوض بوس ازلب لعلش ولی مشکل کمانش را کشم ر نگ لبش نقش خطی، خواهم که سازم با قلم شنجرف کو، زنگار کو تا این و آنش را کشم ممانجاء ص446. امانجا، ص 425-426.

درباره نقاشی فرصت، رجوع شرد به ایرج اففار، هثرومردم، شماره‌ 104، دوره‌ جدید، 1350، ص 8- 7. (دربازة برده نقاشی شیراز کار فرهت الدوله).

============================================================

1219

هانجاء ص 338. 5. دیوان قرصت، ص 6.332.آر ع ص 843 1220

نرمود: تمقال مرا برکش واشاره کرد به پردهای که برای تضویر مهیا داشتم. چون بیدار گردیدم، چراغ افروخته، طرحی ریختم و تا دو روز به اتمام رسانیدم و بر آن بقعه وففش ساختم، به نرصت علاوه بر نقاشی و صورتگری، گاهی نیزاز طریق متاحی و نقشه برداری، امرار معاش می کند رصت وتقشه برداوی واغلب منظورش از نققه برداری، ارائه ومشاحین تصویر آثارباستانی و نقوش قدیمه منقور بر اار است.

بنابر آنچه در آثار مختلف فرصت آمده است، او از طرف مقامات دولتی و بعضی از علاقمندان، مآمور میشدکه به نقاط مختلف برود و آن نواحی را مساحی و نقشه برداری کند. فرصت اشاراتی داردکه ابزار لازم را نیز برای این امر تهیه دیده بود و این مأموریتها را به نیکی به انجام میرسانید و گزارش آن رادر دفترچه هایی ثبت و ارائه می کردکه حاصل آن، کتاب آثار عجم است.

بعنوان مال، در مقدمه همین کتاب می نوید: مانجا، ص 95ه ا ممانجا، ص449.

1231

1229

حانجا 1250

دیوان فرت، زرین قلم، ص 435.

============================================================

در ضمن منشات فرصت می خوانیم کیه معتمدالدوله فرهادمیرزا از او قلیدانی خواسته است که خود ساخته و برای او فرستاده است: مانجا، ص 2505. دیوان فرصت، زربن قلم، ض 147.

دیوان فرصت، 113.

1475

دیوان فرت، 2،9. دیوان فرت ص 10 ا مانجا، م14.

285

250

اودر مقدمه این کتاب، شرذمه ای از اصطلاحات علم مویقی را تعریف کرد وکیفیت تألیف الحان و ایقاعات راکه انتابی به وزن شعر است و و زنهای شعر و ارکان آن را برای موسیقی بازگفت و رابطه عروض را با موسیقی نشان داد و از مقامات دوازده گانه موسیقی ایرانی و نامهای آن سخن گفت و از گوشه ها و ترکیبهای آوازها و آغاز و انجام و فراز و فرودهای آن و هنگام خواندن هر کدام، به نحوی مستوفی گفتگو کرد. فرصت از کانی است که خیلی زود به ضرورت استفاده ازنت در موسیقی ایرانی بی بردند ودرنظر داشت کتابی در این زمینه بنگارد: ... اگرنت را که در این اوقات در فرنگستان برای آوازهای خودشان مممول داشتهاند و اشکالی کنیدهاند برای تعلیم و تعلم، ما هم برای الحان خودمان از روی دقت نظر میکفیدیم، شاید متعلم ملتفت میشد و من خیال دارم اگر مجالی به دست آیده این طریقه را کهنت باشد - به همان رسم خطوط و نقاط معموله اروپا، در اوراقی بنگارم و ضمیمه دریای کبیر مؤلف خود بنمایم1" فرصت به سفر علاقه فراوان داشت وچه برای سفرهای فرصت: تفریح وچه به قصد انجام مأموریتها، به بخفهای وسیعی از ایران زمین و عراق وهند سفر کرد ودیدهها و شنیدهها و خاطرات خود را از این مسافرتها به رشته تخریر کشید.

1. بحور الالحان، ص 31. مصخح این کتاب مقاله مفقلی درباره فرت وموسیفی اردگه در گتاب "خاگن رس" آمده است: 511

رفته از اول هجرت به شمار سیصد و بیت و یکن بعد هزار شدم از خطه شیراز بهدر جانب دشت روان چون صرضر چون دو فرسنگی ز ره ببریدم به چنار آمده، جا بگزیدم.

ال وقت کتل پیرزن است پیرزن مایه رنج و محن است..

اندر این ره کتلی دیگر بود نام آن خود "کتل دختره بود...

1. دیوان فرصت، ص 427. 2. دیوان فرصت، ص 302 1521

انجه تا ا ویوان فرمت متحایت 9281.

1530

2530

مشغول شدم. چون اول کار بود و در انظار، تازگی میداشت، متظلمین بیار هجوم آورده، احقاق حق خود را می خواستند.

خدای من گواه بود و بندگانش آگاه که در ریاست من، از احدی چیزی و از کسی پشیزی به رشوه گرفته نشد. وقتی یکی از متداعیین، یکن صد تومان نوت (اسکناس) مخفیانه برایم فرستاد... آن را رد نمودم هیچنین از امتعه و اشیای دیگری در این موارد چشم پوشیدم، درضورتیکه نه دارای مکنت بودم و ه صاحب دولت.. پس از چندی، شیخ محمد سیرجانی، مأمور به ریاست عدلیه فارس گردید و من.. به کناری رفتم.:.

بعض از علما، به صدا درآمده که چون تواین خدمت را دخیل بودهای و در امور آن کفیل، مباعدت ترا صلاح نمی دانیم.

عدلیه چنین حکم کرد... به خدمت در عدلیه مختار باشی و هفتهای دو روزه بعد معارف را خدمتگزارا: بسب در عدلیه، به ریاست کابینه منتخب شدم وهفتهای دی روزه به نحو سابق، در معارفت، متصب؛ واین اداره معارف، فعلا بلاحتوق مانده وحقوقی برای آن از دولت تعیین نشده بود، مخارج آن را از جیب خود میدادم. چندی یدین منوال گذشت. به مصالحی، از عدلیه کناره جسته، هر روزه به کار معارف می پرداختم... پس از سهام الدوله، شاهزاده ظفر السلطنه . دیوان فرت 153 152.

1551

دیوان فرمت الدوله شیرازی، از انتشارات کتابفروشی ممودی، ض 542، 1565

د سال قیل، پس از تألیف کتاب آثار عجم که از لحاظ مبارکن اعلیحضرت مظفرالدین شاه گذشت، به طیب خاطر مهر مظاهر ومیل مبارکن، یکقصدتومان متمری مقرر فرمودند ارکن: فرصت ومتظقرالدین شاه، در همین مقدمه) فرت از سال 1331 جری، در شیراز روزنامهای مششر میکرد به تام وفارس" وزنامه نگاری فوصت: که در این جریده، اخبار رسی قشون جنوب ایران متشر میشد. اشتراکگ سالانه آن 2 تومان بود و تکن نمره‌ آن،4 شاهی قیمت داشت و هفتهای کن مرتبه طبع و مششرمی شد. در تاریخ جرائد و مجلات صدر ماشمی آمده است: ... شماره اول روزنامه، در آغاز جمادی 1331 قمری [و دیوان فرصت" ص 2.936. محتتصر جنرافی حندوتان، ص3 و.

ه مختصر جغرافی هندوستان، ص3 و.

،571

در ماشمی، محمد، تاریخ جرائد و مجلت ابران، جلد چهارم، ض 90 و رکن: عگی شمارە3 این روزنامه درحاب ازمانا بماء ض میان 240 و 241 جلد دوم: 2549

امنه روابط فرهنگی و اجتماهی و سیاسی و ادبی فرصت، به حذی است که او را باگروهی از بزرگان زمان خویش مربوط می سازد. اینان در مرحله اول رصت ومعاصرانش: عبارتند از دانشیندان، شعرا، نویسندگان و مصلحان ودر مرحله دوم، حکام و رجال فارس و بزرگان شهرستانهای آن ودر مرحله سوم، شامزادگان قاجار و حتی پادشاهان این سلله چون مظفرالدین شاه از آنجا که فرصت در دورانی پرکوشش و جوشش در تاریخ فرهنگی و سیاسی و اجتماعی ایران زندگی میکند که در حقیقت زمان نوزایی اجتماهی و فرهنگی ایران است، طبعا با بسیاری از علماه و نضلای غیرایرانی نیزکه به ایران سفرکردهاند، آشنا شده و از آنان چیزها آموخته است، اما اگر بخواهیم از میان طبقات رجال فوق الذکر، شاخص ترین آنها را بشناسیم، باید بگویس که سلما بیشترین اثر را وشیخ مفیده و وسید جمال الدین اسدآبادی، و وحاج سیاح" در فرصت گذاشتهاند. نامداران و رجالی که فرصت محضر آنها را درک کرده است و با ایشان به لحاظ فرهنگی، شغلی، اجتماعی و سیاسی تماس داشته است، عبارتند از: شیخ مفید متخلص به داور، حاج تیمورخان سیاح، حاج معتمدالدوله فرهادمیرزا وحام اللطنه سلطان مراد میرزاوالی فارس و برادر او، میرزا عبدالکریم بن ملا احمد ار سنجانی، میرزا عباس دارابی، ممرزا ابوالحن دستغیب، حاجی احمد خان - وزیر مقطو فرزندش میرزا محمد علی خان سدیداللطنه، سید جمال الدین اسدآباوی، مهندس پال، مانکجی صاحب، حسین قلی خان نظام السلطنه حکمران فارس رضا 1595

1 2178 ال 771 مهم ل ب وبها

============================================================

1120

2130

هانجا مان هماتجا، ض مان ،65

1165

وقتی حاج سیاح در هشتاد سالگی خود، به شیراز وصت وحاجی سیاح: آمد، با فرصت و پدروی دیدار کردوبه قول خود فرصت، از وی پرسید: . چه می خوانی؟ آنچه خوانده بودم، یکن یکی برشمردم. به لهجه ترکان فرمود: دیگر این علوم بس است. حالاطب بخوان، یراکه جد شما میرزا نضیر طبیببوده وروزها باید بروی نزد فلان مرشد نعمت اللهی، سر بهاری وکسب عرفان نای. به والله که کلید بهشت، به دست آن مرشد است ب اج سیاح، مدت هشت ماه در شیراز رحل اقامت افکنده بود همه روزه مرا محصلی می نمودکه باید طب تحصیل کنی: ناچار درس طبی هم قرار دادم خدمت جناب میرزا وبوان فرت، (ویان الفره)، صفحایت10810.

ممانجا، 09ا.

============================================================

شب هنگام که به اتفاق شعاع السلطنه میخواستم تشرف خویم، حب الامر شاهزاده، چند شعری ارتجالا سه ساغت وچیزی قبل از آنکه مشرف شوم، به عجله گفته، با مداد نوشتم که اولش این است: رسید مرکب شاه چهانیان ز سفر بلی زشرق، دوم آفتاب برزد، سر یکی دیگر، در شمیران... در باغ چیزرکه ملکی شعاع السلطنه است. شاه را در آنجا دعوت نموده بود و دوروز قیل، شاهزاده مرا فرمود خوب است چمند شعری فواهم بیاوری؟ چون شاه میهمان من است، حضورا خوانده شود: قصیدهای گفتم که مطلعش این است: تاقسر شهی است ترا برسرهای ملکن برتارک شهانی چون افسر، ای ملکن فردا که پادشاه واردگردیدند، عمارات و ایوان مملواز ر جال طهران شد... من گمان میداشتم که شاه با چند نفری، تشریف خواهند آورده ولی این هنگامه راکه دیدم، از خواندن شعر رایم منصرف شده چراکه وقت در میچ محضری، برای احدی، قصیده خوانی نکردهام خصوص در چنین موقعی خردخرد عقب

719

س ه

چند سال، قبل پس از تألیف کتاب آثار عجم که از لحاظ مبارکن اعلیحضرت.. مظفرالدین شاه گذشت، به طیب خاطر مهر مظاهر و میل مبارکن، یکن صد تومان مستری مقرر فرمودهاند. حال هم اولیای دولت... مرحمت کنند و اگ مصلحت ندانند، مختارندی اه گفتیم که فرصت از سال 1323 تا حدود پنج سال، رصت وانقلاب در تهران اقامت داشت و به قول خودش، "از ابتدای مشروططیت: صدای مشروطیت تا زمان بههم خوردن مجلس، همه را بودم ودیدم وتفصیل مشروطیت ایران را هم من مفصل و مشروح نوشتهام در گتابجه علی حده،" روی هم رفته فرصت از طرفداران استوار انقلاب مشروطیت بود و از مبارزان راه آزادی بحساب می آمد. باجهانگیرخان صوراسرافیل دوستی داشت و در منزل وی مقیم بود و یکبار نیز خانهاش را غارت کردند و خودش را بازداشت" ولی چون معلم شعاع السلطنه پسرشاه بود، آزادش ساختند. درکتاب دبستان الفرصه، فرصت، خاطرات خود را از انقلاب مشروطیت، دقیق و مشروح ذگر کرده است؟.

وت، میانجی در سال 1334 که نول آلمان در غیراز، با وام الملکن کنسول حبیب اللهخان قوام الملکن، عنادی به هم زد وبنه المان: تحریکن او: در جنرافی حندوستان، ض ه ارکث:ص 149 تا 176 دیوان فرصت: 9741

جنازهاش را مردم ادب پرور شیراز از جنت طرازه با احترامات شایسته، تا بقعه حافظیه نشییع، کردند و در همانجاکه خود ساخته بود، در جوار خواجه بررگن حافظ به خاکن سهردند .. بعدها که خواستند آرامگاه حافظ را از صورت نامطلوب قدیم خارج کنند، بناجار سنگن مزار فرصت راکه درست چبیده به سنگن مزار حافظ بود قدری جابجاکردند و لذا امروز سنگن مزار فرصت، باکمی فاصله، در ضلع شمالی آرامگاه حافظ، پای بلکان آرامگاه، در کنار فبر اهلی شیرازی نصب گردیده است. بر سنگن مزار فرصت که به طول یکن منرو عرض بیش از نیم متر ات، بس از وقال ومول الله محمدالمصطفی صلی الله علیه وآله من ب بم الله الرحمن الرحیم بن الخطوجبت له الجنه: تمام غزل معروف فرصت در توحیدکمه اولبن غزل دیوان اشعار وی نیز محوب میشوده نقی گردیده است که به شرح زبراست: ای جلوه جمال توبرترزهر منا عجز از ثنای فات توه بهتر زهر ثتا اراق نوروجهکن فی کل وجهة فی ضوئهقداقتبس الشییس فی الغخی زکوی میکده ودوستش به دوش می بردند امام شهرکه سجاده میکقید به دوشم ایادداشت از جناب آقای سیدحین عباس بور . دیوان فرمت، زرین قلم ی یز 775

دیوان فرمت، با مقدمه علی زرین قلم، کتابفروشی سیروس تهران، 1337.

،785

1795

281

9821

نخه خطی تذکره شعایه، خریداری شده به وسیله شادروان علی اصغرخان حکمت، موعحایهای حکت، دانشگاه تهران، صفحات 513 به بعد (استاد دکخر مخمود طاووسی، سرگرم چاپ این تذکرهاند.) ،831

145

. ویوان فرعت، زرین قلم، ص 298.

همانجا، ص 3م.

186

1825

هانجاه هه ه حانجا ص 357.

. دیوان فرمت، زرین قلم، ص 303.

آبمار عجم، ص20.

،895

9909

12. مقلات علمی و سیاسی (در دو جلد) که بانام مستعار، از زبان شیخی مجعول نگاشته شده.

1. دساله در علم هیشت جدیید: اء تصحیح وچاپ شاهنامه.

که ما در این گفتار، به تفصیل اطلاهاتی را که درباره هریگن از این آثار بدست آوردهایم، به نظرشما میرسانیم: این کتاب، مشهورترین، چایعترین و بهترین اثر 11 آنارعجم و فرصت است که با داشتن بیش از پنجاه نقاشی از شیرازنامه وی، میتواند منر نقاشی وقدرت تحقیقی و اطلاهات علمی وتارینی وسفرنامهنویی فرصت را نمودار سازد ودر عین حال، مبین شیوه تثر ساده وروان و شاعری دلنشین فرصت باشد. این کتاب از زمان مؤلف، مورداستقبال اهل علم وادب قرار گرفت به نخوی که از فرصت می خواستند تا نیخهای از آن را نوشته، به ایشان بدهد. [مرخوم ادیب در مقدمهای که بردیوان فرصت اچاپ شده به سال 1333) نوشته است، مینویسد: "آشار عم در ببثی بهطپع رسیده.1 ویوان فرمته خاب مودی، ص و 1915

دادممه (آظر عجمض 262) 1930

اما در آثار هجم می نویدکه: ... یکی از صاحبان دولت بهیه انگلیس، به توسط شخصی از بارسیان، مانکجی نام، از امنای شورای دارالخلافه بود، دستورالعملی نوشته، از آنجا فرستاد که فقیر، بعضی از آثار قدیمه فارس را نقشه برداشته و پارهای از اراضی را مساحت کرده، به جهت مثارالیه بفرستم، لهذا چندی بی سپردشت و بیابان شده، این خدمت مرجوعه رابه انجام رسانیدم... مطالبی راکه در عرض راه سفر، روز به روز، هنگام برداشتن نقنه آثار قدیمه می نوشتم و به هر مگانی که می رسیدم، در اوراق متفرقه یادداشت مینمودم، آنها را بعینه در این دفتر خمع آوری کرده، مجموعهای ساختم و آن را موسوم نمودم به دیوان فرصت، زرین قلم، ص 119.

1921

در آثار عجم، فرصت نه تنها از سفرهای خود و خاطرات آنها استفاده می کند، گاهی نیز بعضی خواندهها و یافتههای خود را از کتابها و آثار دیگران ببان میدارد؛ اما استخوان بندی کتاب وقمت عمده مطالب آن، حاصل سفرهای خود اوست: در سنه 1311، برحب مل وخواهش مرت بناه حسین قلی خان نظام السلطته - که در آن اوان، حکمران فارس بود بهسمت تخت جمشید و شابورکازرون وبهبهان و ممسنی و بسیاری از نقاط دیگر حرکت نمودم که در حقیقت اساس کتاب آثار عجم، در ذکر این آثار عتیقه و ابنیه مذکوره است، به تفصیلی تمام که در آنجا مسطور آمده و کتاب را هم به اسم آن مرحوم نمودم، چون که فوق العادة والطاقه، اظهار محبت دربارهام فرمود و پس از تألیف آن کتاب، در بمبشی بهطبع رسید...9 خود آنار عبحم را نیز فرصت به دوجزء تقسیم کرده است: جزء اول و دومکه جزء دوم، خود دارای دو فصل است بدین ترتیب، فرصت با به هم بیوستن سفرنامههای مختلف خود به یکدیگر، آثار عجم را فراهم آورده است؟ پدون اینکه ترتیب تاریخی وقایع را رعایت کرده باشد؛ بعنوان مثال، در اواخرکتاب، به ذکر واقعه فتح تبر و سفرش به آن ناحیه می پردازدکه درحدود سال 1293 هجری قمری صورت گرفته بود: 1 آثار عجم، ص 3 و 4 و5.

2، دیوان فرصت، زرین قلم، ص 117.

195

دیوان فرمت، زربن قلم، ص 244.

رکن:صفحات 33 تا 80 و133 یه بعد آار عه 1965

آثار عبم، ص 291ت 297.

مانجا، صفحات 343 تا 84.

1921

1985

شعاع در اظهار نظر خود درباره‌ "آثار عجم" می نویسد: "... در بیان قصه، هر شکلی زبان به اجتهاد خودگنوده، هرچند در نزد بعضی مقبول ودر پیش برخی مطرود است، حقیر را کاری به رد و قبول آن نامه نیست؟ چه آنکس که آلوده به خطا و نیان نیست، کیست..12 گفتیم که شیرازنامه جزو دوم از کتاب آثار غجم است در ذکر ابنیه و آثار و انبهار و محلات و اا شیرازنامه: مساجد و بقاع و مزارات و مدارس و اسواق و شرح احوال بعض از اولیای عرفا وحکما و شعرا که در آن مدفونند یا از آن خاکن برخاستهاند...

ازیرا] شیرازنامههایی که سابقا نوشته شده است.. حکم تقویم پارینه را آنار عجم ص 422.

2. شعاع شرازی، نذکره‌ شعاعیه، نسخه خطی مجموعه حکمت دانشگاه تهران، ص 513 1995

فرصت خود در زندگینامهاش که به سال 1333 به چاپ رسیده ات می نویسد: "... آثار عجم را به اسم آن مرحوم إنظام البلطنه] نمودم ون س از تألیف آن کتاب، در بمبثی به طبع رسید...2، بنابراین چاپ آنار عبم، در زمان حیات فرصت در بمبثی در سال 1353 قمری که معمولا روی جلد چاپهای سنگی آمده است حصورت گرفته است. و مرحوم شعاع الملکن نیز در ماده تاریخ خودکه به سال 1313 شمسی سروده است، سال اتمام تألیف و شروع طبع کتاب را 1313 میداند3. فرصت در سال 1322، در کتاب نحو و صرف خط آریا می نویسد که پس از طبع و نشر آنار عجم، اشتباهاتی در آن یافته است. بنابر نسخهمای چابی موجود، چاپ اول کتاب درمطبعه نادری، در بندر معموره بمبثی، در ربیع الفانی سال 1353 مجری قمری به انجام رسیده است و چاب دوم آن، به اهتمام عبدالله طهرانی، در محرم سال 1354ه.ق. در چاپخانه نادری بمبشی انجام یافته 1. آنار عجم، ص 422. 2. دبوان فرمت، زرین قلم، ص 117.

3. آنار عجم، ص 593: از بی اتمام تآلیف و شروع طبع آن...

101

2اهر عبم، ص594.

21029

امختصر جغرافی حندوسان، م ه 1031

فرضت به سرهنویسی در نثرفارسی وسرودن اشعار به پارسی مطلق، علاقة فراوان دارد و هم در آثار عجم و هم در برخی از منشآتش، به تکلف بارسی نویسی میکند، اما متأسفانه در تشخیص و ازگان اصیل پارسی از لغات دساتیری فرومی ماند و به قول مرحوم استاد ملکن الشعراء بهار، وازههای ساتیری، از طریق برهان قاطع، در شعر و نثر فرصت راه مییابد4.

علاقه فرصت به دساتیر تا بدانجاست که حتی از کتابهایی چون دساتیر مه آباد، در شعر خود بعنوان آثاری جاودانه و مقدس چون اوستا و زند یاد می کند: از دساتیر مه آباد است تا نام و نشان تاکه از زنداست واستاکیش زرتشت استوار وشنت را اهرمن پیوسته بادا رهنون دوستت را باد یزدان در دوگیتی دستیار فرصت با افتخار فراوان، از توان خویش در پارسی گویی منظوم و مثور سخن میراند و در پاسخ کی که از وی خواسته بود تا سخنی منظوم به پارسی بگوید، مینوید: 9... بیچاره ندانست کی که قادر به گفتن سخن منظوم باشد و ازلغات فرس باخبر بود، البته مضامین مذکوره را به اسهل وجهی به رشته نظم تواند کشید... خلاصه... شروع به گفتن چنان قصیده ای که موشح و مزین است... نمودم و هشت بیت از آن را در عرض نیم ساعت تقریبا گفتم ممانجا، ص 517. 2. ممانجاء ص 517.

سکد شناسی بهاره جلد سرم، ص 291.

دیوان فرصت، زرین قلم، ص 305.

105

نحوومرف خط آربا، ص19.

هسانجا، ض 9 1079

.. اردشیر خواسته آنجا را آباد نماید؛ نخست زنجیرهای محکم ساخته، میخهای قوی بربالای آن سده فرو برده، زنجیرها را به آن میخها نصب کرده، پس زنبیلی... به زنجیرها بسته، کارکنانی در آن زنبیل نشانیده، از بالا به پشت آن سده پائین نموده، تا اینکه ریشه آن سده را سوراخ کنند" و... فقیر مؤلف را فرمودند:... آنچه که دیدهای، به سلکن تحریر کشیده، از نادیدهها نیز مگر... کتابی کرد... لهذا از آثاری که ملاحظه شد، مرقوم آمد. اسامی کتبی که حاضر ساخته واز مطالعه گذرانیده وهر مطلبی راکه. مقرون به صحت یافته، احذکرده ودر اینجائبت نمودمتو در این کتاب، اغلب بجای او، آن، بجای چون، چو، بجای بخصوص، خصوص... بکار می رود که خوانندگان خود در هنگام مطالعه، این موارد را ملاحظه می فرمایند و مابه خاطر اجتناب از اطناب، از ذکر موارد و مثالهای این قبیل کلمات خودداری می کنیم.

گفتیم که بنابر اطلاعات موجود، اولین چاب آقاد چابهای آنارعجمن عجم، در بمبشی، در ربیح الثانی، به سال 1353 هجری قمری، به خط میرزا محمد ناهید شیرازی و ممانجاء ص ض2 آنار عبم ض903.. ممانجاء ض 912.

همانجا، ص 285.

نسخه حاضر، دروافع پنجمین چاب آثار عم ایت که برای اولین بار تمام متن و خبواشی کتاب خروف چینی شده و در عین آنکه نقشهها و واشی مؤلف وحاشیهنویان قبلی، عینا در متن وبانویس کتاب، بصورت اصلی ضبط شده است، توضیحات لازم واطلاعات اضافی و عکها و نقتههایی تازه نیز برکاب افزوده گشته است و مقدمهای که دربرابر خوانندگان هزیز قرار دارد، در آغاز کتاب آمده است و در پایان کتاب نیز، فهرست نامها فراهم گردیده است که از خدای منان آرزومنداست که خوانندگان کتاب را پسند افتد و لغزشها و خطاهای موجود در کتاب را کریمانه به مضحح خاطرنشان سازند، تا در چابهای بعدی، مورد استفاده قراد یرد.

109

فرصت، انگیزه تألیف کتاب را چنین بیان میدارد: "... یکی از متعلمین که نزد این اضعف احفر ولاشیء افقر.

رساله منطق ملاسعدالدین تفتازانی را با تعلیقات آن استفاده می نمود، پس از فراغت از آن دوره، در آن خوزه برخاست و از این بنده درخواست که خلاصه ای از مقالات منطقیه مذکوره را عاجلا به عبارات فارسی مسوده نموده و رسالهای مرتب سازم و هر مطلبی راکه دارای اقیام و قابل انقسام است، در جدولی رسم نموده، به شکلی بدیع تشکیل دهم. رشته الفتش نمی گذارد... طفره بروم. اینکن قلمی برداشته و عزمی گماشتهام که مختضری به فارسی بتویسم و امثال آن را هم به عربی وهم به قارسی بنگارم که ذهن آن مخدوم از امثله...

و حشی نباشد. چون این رساله دارای اشکال عدیده است و این 1- اشکال البیزان، ص2 و3.

ابهتطاا وبرانرواب وراجلن مر111 صل چکنی ز الاضع الین اجمض فصم یزوانحح بعلین 1 اری ه اتع ویا تاش بطل 2م ~~او وربه یمور بیی درطبخ اصرکی ت لنطب

این دو اثرکه در یکن کتاب فراهم آمده است، از دو 3و4_ نخووصرف خط آریا و مطلب کاملأ متفاوت و متمایز تشکیل شده است.

مختصر جفرافیای هندوستان: کاب اول در نخروضرف خطآریا وکتاب دوم بهنام مختصر جغرافی هندوستان است: فرصت، این کتاب رادر 1222 مجری قری برابر باسال1904 میلادی_ در بندر بوشهر تألیف کرده است و خود، انگیزه نگارش آن را چنین باز گفته است: جند روز، متوقف این بندر ابوشهر) بودم. ارضاقلی خان الار معظم) حصاحب اختیار بنادر وبرادرزاده نظام اللطن 000بندهرافرمود مختصری از خطوط مینی راکه براحجار قدیمه و ابنیه عتیقه متقور است، در کتاب آشار عم خرد نوشتهای. چنانچه میکن باشد رسالهای را اکمل از آن تألیف نما. عرض نمودم:... از اختصار گذشته، مجهولاتی چند در آن است که پس از طبع و نشر آن کتاب معلومم شد؛ یعنی در نزد کر من آلمانی، به تکمیل آن پرداختم.. از روی بهجت و م رت فرموه: باید همین جا تألیفی در این مقوله بنمایی انجاه ف انمانجاء م 188ت199.

1129

انگشت قبول بردیده هشتم و این رساله را در مدت چهار روز نشتم و تقدیم حضور مبارکش نمودم و از بندگان حضرتش، اعطای دیده و تحسین شنودم.1 ~~بواتعرن چلد حتوی برروقاباست راح درخردصف خظاریه (ارین) ممر وذ جخ یمی در اک صدیه قدیقش نکاست (2) محتم جخرانی مندوتان طرزی تاز مبلتی ستوال وجواب ازرایغات خرومشدفر زان وفیلوفیکا لجاتطاب نصیالدین میرراقا مه ان وصیم لازی

این کتاب در علم موسیقی و نسبت آن با عروض ق- بحورالالحان: تألیف شده است و فرصت، در مقدمه آن می نوید: "یوان فرست، به امتام زرین قلم، ص 538.

112

این راله را متدرجا در چند شب، پس از فراغ از مطالعه وشتم وآن را موسوم ساختم به بخورالالحان بدین ترتیب، فرصت که در شناخت موسیقی ایرانی، دانشی وسیع داشت، این کتاب را به خواهش دوستی نگاشت تا او را از چگونگی علم موسیقی، تعریف آن، الحان ونغمات و ایقاعات آگاه سازد. فرصت آنگاه به رابطه بمورالالان، ص 2.4. بحودالالحان، ص ه ،115

117

فرصت در بخش واحوال مؤلفه زندگینامه خود را به نشری باده وروان بیان داشته است و سوانح عمر خود را از کودکی تا سال 1332 هجری قمری_ بازمی گوید و از وقایع مهمی چون درگ محضر شیخ مفید و حاج سیاح و سید جمال الدین اسدآبادی و وقایع مشروطیت و نا امنیهای فارس و تاسی معارف و عدلیه در فارس سنن میراند. در دیوان فرصت نیز، به قول خودش: ... آنچه در این دیوان ناقابل منظوم گردیده، مسلم است که به ایام وشهور و سنین مختلفه به سلکن نظم درآمده؛ بحه قول حکما، انان را به مردوری، نشنهای میدهنده دیوان فرصت که خدود 10 هزار بیت دارد، دارای چند بخش است: بخض اول مشتمل بر غزلیات، که دارای 151 غزل می باشد که تا تاریخ 1333 مجری سروده و تخریر شده است که در میان آنها، غزلیاتی بیار مشهور از فرصت دیده میشود. معاصران فرصت، غزلرایی اورا ستودهاند: گفته بر نظمش نظامی و سنایی آفرین کرده بر نشرش فراهانی به استادی خطاب در غزل بنموده تحینش امر دهلوی در قصاید گفته احسنتش ظهیر فاریاب2 دیدان فرصت الدوله شیرازی، از انتشارات کابفروشی محبودی، تهران و دیوان فرصت با مقدمه و تصحیح علی زرین قلم مکایفروشی سیروس: . دیوان فرصت الدوله شرازی، از انتثارات کتابفروشی بحمودی، تهران و دیوان فرت با مقدمه و تصحیح علی زرین قلم کابفروشی سیروس، ص 183.

مرحوم ادیب 1189

ش هارم مسطات" بنف بن ترجاتا بنض مق رکیب بندها) بخش هفتم، مقطعات" بخش مشتم، مثنویات، بخش نهم، مرائی، بخش دهم، تواریخ و بخش یازدهم، رباعیات است.

آشنایی فرصت با شیخ مفید، در کار شاهری فرصت، تأثیری بیزاداشت ویه قول خوداونه.. از وصت و شاعری: آنجاکه شیخ بزرگوار در شعر، طبعی بلند داشت و بدرم نیز شعر را نیکو میفرمود و اکثر مذاکرات شعری در میان بود، من هم گاهی شعرکی می گفتم: اول شعری که در آن اوقات، از طبع فضولم سرزده روزی بودکه با پدرم به مدیه میرلتیم. آفتاب به نهایت مگرم بود. پدرم برای اینکه مرا مشغول بدارد، گفت: شعری در صفت آن صحرا و آفتاب بگو ببینم. بدون رؤیت گفتم: وزی ب فت اندر بابان یدم به بالا خورشید تابان4 چند شعری از این قبیل برودم وگاهی که شعری می گفتم، به پدر جلیل یا به آن استاد نبیل می نمودم و اصلاح می کردند. یکن روز قطعهای گفتم مشعر بر اینکه تخلص به من مرحمت فرمائید. [شیخ مفید] دوسه دقیقه فکرکرده، این قطعه را برکاغذی نوشته، به دستم داوند: رصت آن نور چفم اهل وداد که در نظم را ز مهر گشاد داوره خسته خاطر افچار سکه ورا بوه در سنن استاد ا. دیوان فرصت، زرین قلم، ص 39.

1120

ممانجا، ص 271.

دیوان فرمت، زرین قلم، ص 467.

هانجا، ص 1.267. همانجا، ص 336. 7. ممانجا، ص336.

121

... هرآنکس فقیر مؤلف را دیده و شناخته، داتد که هرگز اعیان دولت و ارکان مملکت را مداحی نکرده وچون شعرای والع، رطب ویابی بهمم نبافته ودر اعیاد، به هر مجلس و محفلی قدم ننهاده مدایح فرصتن ومدیحه نخوانده وبه اخذصله ولوع نبوده، بلکه به آنچه از دسترنج خود بدیت آورده [ام] قانع شده و خدا را شاکر گشته، الاما شذونددکه ملزم بودهام؟ ولیکن گاهی مدحی از استاد جلیل خود نمودهام.12 اما مدایح فرصت، اندکن نیست، واوضمن غزلیات، قصاید، مسمطات، مفنویات و ماده تاریخهای خود، رجال مختلفی را ستوده است کمه میتوان افراد زیر را نام برد: فخ مفید، مخبرالسلطته، صارم اللطان، امیرزاده تاصری، ابوالحن میرزا شیخ الرئیس، شیخ احمد کرمانی، ملکن البحر کشسمیری، حام السلطنه، شعاع السلطنه، نصیرالملکة، مظفرالدین شاه، طرازالملکن، معتمد السلطنه، نصرالله میرزا، عین الملکن، حسین قلی خان نظام السلطنه، عبدالوهاب خان بان الملکن، سعیدالسلطنه، رکن التجار، عزالدوله ونزهه السلطنه. بعلاوة منقتهایی در ستایش حضرت رسول، مولای متقیان و ائمه اطهار.

فرصت در قصیدهای که در مدح مظفرالدین شاه ساخته است، معایب د رباریان را نیز متذکر گردیده است و از ناصرالدین شاه صله دریافت داشته است ودر چند شعر از او و دیگران، در خواست برقراری مقرری یا افزودن بر 1. رن: آثار عجمن 2. آنار عجم، ص 338.

71227

============================================================

بخش سوم: کتاب الجنان؛ درباره‌ طب والاطباء، به زبان عربی: بخش چهارم: مطلع العلوم؛ در معرفی ائمه اطهار و اولیاء وعرفا.

بخش پنجم: سبعةالبرجان؛ درباره زنان و عاشقان.

دیوان فرصته زرین قلم، ص 117.

============================================================

128

اگرچه امروزه از این مجموعه، مستقلا اثری در 9. منشات: دست نیست، اما برگزیدهای از آن، در پایان دیوان رصت مضبوط است که در آنجامی خوانیم: و. از کتاب منشات جناب فرصة الدوله که دفتری است مموط، بارهای متشخب ونوشته می شود تابراین میباید منشات فرصت، مجوعهای مستقل ومفعل بوده باشد.

منشات فرصت، به عربی، فارسی سره و فارسی متداول نوشته شده است که گاهی آراسته به صنایع لفظی و زبانی ساده و رساست و همانطور که گفته شد، فعلا در انتهای دیوان فرصت، چاب 1334 مجری قمری آمده است.

این مثنوی را مرحوم ادیب و دیگر معاصران مشنوی هجرنامه: فرصت،از آثار فرصت شیردهانده اما حقیر نه آن را یافت و نه در جایی، اطلاعاتی بیفتر از آن یدست آورد.

ا. تفصیل انقلاب فرصت خود درباره این کتاب می نویسد: مشروطیت: تفصیل اتقلاب مشروطبت را در کتابچه علی حدهای نوشتهام و در اینجا بعضی فقرات آن را به چشم دیدهام، خیلی منتصر وساده مینویان به 1. ارکن: مقدمه آقای نضرت الله نوحیان سسنانی، ص 13 آثار عجم، چاب بامداده) همانجا، ص 149.

. دیوان فرهت، زربن قلم، ص 489.

11295

مرحوم ادیب و مرخوم قدسی که شرح احوال و 13. شطرنجیه: آثار فرصت را نگاشتهاند- شطرنجیه را از آثار وی دانستهاند وفرصت خود درباره این کتاب می نویسد: و... کتاب شطرنجیه را که از تألیفات من است، در آن یکن دو سال که (حسام السلطته) والی فارس بود، به اسم او نوشتم ودر آن کتاب، نخست از حرمت برد و باخت آن بیانی کردهام و بعد منافع علم آن را شرح دادهام و نام مخترع و سبب اختراع آن را و انتسابی که شطرنج به علم اعداد دارد (که شخص اعدادی باید شطرنج بداند) و ادوات و آلات آن را همه پیان نمودهام.

بالجمله کتاب را از نظرش گذرانیدم، ایضا خلعتی شایگان و انعامی شایان یافتما" دو نسخه آن کتاب بسیار متتشر است هرکه خواهد رجوع به آن کند2.

در شعرفرصت، علاقهای فراوان به اصطلاحات شطرنج دیده می شودودر یکی از اشعار او می خوانیم که جعبه شطرنجی راکه خود ساخته بود، به یکی از بزرگان هدیه داده است3.

خیز و هین شطرنج را ای خادم محفل بیار تاکه یکن دم با حریف خودنمایم کارزار 1 دیوان فرمت، زرین قلم، ص44.

همانجا، ص 305.

آناد عجهه ممین چاب، ص 0ل.

2130

14. مقالات علی و فرصت، این دوجلد کتاب را بانام مستعار، از زبان سیاسی شیخی مجعول نگاشته است ودرباره آن م نویدن و... در سنه 1316، جلد اول مقالات علمی و سیاسی را از زبان شیخی مجعول تألیف نمودم که در بمبشی به طبع رسید...1 و جلد دویم مقالات علمی و سیاسی، از زبان شیخ مسجعول را تألیف نمودم (که در طهران به طبع رسیده...)،2 است." در مقدمهای که مرخوم ادیب بر دیوان فرصت ا. رساله در علیم هینت توشته است، از تالیف این کتاب بوسیله فرصت لید: سخن رانده است4 وفرصت نیز میگوید که این کتاب را در سال 1323که در نزد حاجی میرزا عبد الغفارخان نجم الدوله، سه روز در هفته، هییت جدید را می خواندم، تألیف کردم4.

یکی از چاپهای معروف شاهنامه که در هندوستان انجام گرلته است، به تصحیح فرصت الدوله ا. تصحیح شاهنامه: شیرازی است که براساس چاپ ترنرماکان صورت گرفته است ودر سال 1318 مجری قمری 98 1897 میلادی در بقی نشرشده است. در پایان این نخه چاب سنگی که دارای 429315.

62129صفحه میباشد، چنین آمده است: خط میرمرتقی برغانی، به سال 1308 و جاب شده در . دبوان فرصت، زرین قلم، ص 117.

2 دیوان فرهت، زرین قلم، ص 118.

همانجا، ص 13.

دیوان فرصه خاب ممردی ص 132

1 ،8 م س شعاع اللطنه بسرهنانرالدین شاه مه شارد فرمت بود از أوشیوعکاس هنرمنفه منوههر جهرهتخلوشیراوی اکابشناسی فردوسی، ایرج افشار، ص 13 و 275.

1339

م ه سی نفرق ش

. ه قامد ن و ازعکسهای جالب فرصةالدوله شیرازی این هکس، وی را در سنین بعداز بنجاه سالگی نثان می دهدر 1329

یگانهای که از پرتو شید1 خود، گوهر روان شت7(2) و خشور8 (3) فرهمند4 و بروزن بایان، به معنی شایته است.

نیرو بروزن نیکو، به معنی قوت و زور و به معنی تقدیر نیز آمده است.

به مذالف وبدون مدبه معنی عناصر اربعه است" کذا فی اللغة بروزن نکوهش، به معنی تجش و تفحص و جتجو تمودن است: به فتح اول ومذخرف سیم معزبش ضحاکن است: به معنی نور استا یعنی نوری که ذاتی باشد نه کبی و آن به خود ببداشده باشد نه به سبب غیر. به عربی 7. به فت اول کلمه تعظیم است که ترجمه اش حضرت است.

نورالانوار گریند.

به ض واو، هغ ات ب فرهمند: به فتحین خردمند و داناست

در این اوان سعادت نشان که عبارت است از سنة 1310 هجری و سال چهل وششم قمری ازجلوس میمنت مانوس سلطان عضر وقهرمان دهر، خسروکیوان رفعت، ا. بهمعنی بشتیان:2. جمع ناور است" بعنی ممکن الوجود.

3 اویژه: بروزن همیشه، به معنی خالص و باکگ و هاکیزه آمده. 4. هارسیان: زردشتیان راگویند.

به اصطلاح، حاصل نمودن معرفت اشکال ومقادیر اشیاء است وهندسه یکی از علوم ریاغی ات" چوناکه حکمت ریاضی مفتمل است بر علم هینت و هندسه و حساب و موسیقی: به کر میم، پمایش زمین و غپره راگریند.

بروزن فرخه، بهمعنی میرات مرده است:

پس از ملاحظه بعض از صنایع و نقشهایی که از کلک هنر سلکم سرزده بود و بعداز سوال و جوابی چند از معضلات6 جغرافی1 و هینت8 قدیم و جدید، اظهار مراحم بیگران از بندگان حضرتش، نسبت به این بنده شرف صدور یافت.

فرمودند: امکنه بسیار نیز در فارس هت که هنوز قدمی در آنها نگذاشتهای و نقشه ای برنداشته ای. باید آنها را هم هتتی گماشته، رفته، نقشه برداشته، بنیاد تلفیق مکتابی نام ستاره مریخ است و نیزنام بادشاهی است معروف که عادل وحخی بوده است ل به کرکاف، معرب خرو است و آن لقب نوشیروان امت. 3. گترانیدن و نیگوکردن.

استوار نوون.

به کر اول، دانایی وزیرکی است: 9. یه ضم اول و سکون ثانی وکر ضاد، به معنی مشگلات است: 7 این کلمه مرگب است از دو لفظ یونانی و آن دو لفظ یکی "ییه و دیگر "گرفی" است. چون ویی" به زبان یونانی به معتی زمین و " گرفیه به معنی تعریف است، پس آن را از یونانی به فرانحه نقل نمودهاند: بجای "یاءه مثناة تحتانبه "زاءه سه نقطه نهاده، "ذگرفی" گفتهاندا بعداز آن، آن را معرب کرده، جغرافی نامیدند. بعضی گفتهاند: مرکب است از "جیاه که به منی زمین است و "گرفی که به معنی تخطیط است، وجیاگرافی" یعنی تخطیط زمین. به هرحال معرب آن جغرافی است. بعضی آن را از علوم ریاضی و عضی طبیعی دانسته اند و موضوع آن گره‌ زمین است: 8 نام علمی است که بدان اشکال افلاکن و ماحث کره‌ ارض دریافت می شود.

بهمنی قرتیب دادن و فراهم آوردن است:

مطالبی که در عرض راه سفر، روز به روز، هنگام برداشتن نقشه آثار قدیمه می نوشتم و به هر مکانی که میرسیدم، در اوراق متفرقه یادداشت می نمودم، آنها را بعینه در این دفتر جمع آوری کرده، مجموعهای ساختم و آن را موسوم نمودم [45) به آثار عحما .(16) آن مطالب مذکوره متعلق به نقشهها را پس از مراجعت از سفرکه خواستم در این کتاب جمع آورم، خوش ندانستم که تغییر و تبدیلی در آنها داده، سخنی زیاد یا خرفی کم نمایم چوان آکه مطلب و مقصد اصلی به پرداختن عبارت از میان میرفت؟ لهذا از صاحبان بضیرت که ناظرین این نسخهاند، معذرت می طلبم که چنانچه خطایی یا سهوی از خامه این فقیر سرزده باشد، اغماض2 عین فرموده، بر لغرشم خرده نگیرند؛ زیراکه مطالب این کتاب را، اکثر در دهات و بیابانها می نگاشتم و خدای احد، شاهد حال است که بسا مطالب اینیه و آثار بعض جاها را با قلم مداد، سواره، مسؤده میکردم؟ در سرزمینی که نه لغت فارسی بود ته لغت عرب، نه نسخه تاریخ و نه کتاب ادب: دراوقات جمع آوردن این کتاب موسوم به آثار عجم، یکی از منشیان صاحب غرض که همواره شعله حقد؟ و حسد در کانون5 سینه اش اشتعال دارد و پیوسته به بدزبانی و اهانت اهل فضیلت اشتفال_ ورقهای ارا]که در آن مسؤده توحید اول کتاب را نموده به معنی نوشتن است:ه: فرمانبرداری و فروتنی نمودن احت بالکسر، چشم بوشی و به معنی آسان گرفتن است: به ک اول، بهمنی کنه و عناد است وحد به فیتحین، زوال نحت کی را خواستن: بعضی از اهل اوب گفتهاند: فرق میان حقد و حد این است که حقد بدگمانی است گه در دل حاصل میشود به علت عداوت با مردم، وحد اختلاف دل است بر مردم از برای اموال وتعمت وغیر ذلگق ه آنها کانون: آتشدان راگویند.

وات

دانستم که به مضامین مذکوره می خواهد [46] آز مایشم نماید و به قید آن الفاظ عربیه، به عسرت4 و مشقسم اندازد. امتا بیچاره ندانست کسی که قادر به فتن سخن منظوم باشد و از لنات فرس باخبر بود، البته مضامین مذکوره را بنه اسهل وجهی به رشته نظم تواند کشید ودر استعمال آن الفاظ عربیه، زبان عذر خواهد گشاد.

از آنجا که بزرگان اهل ادب گفتهاند. که "انسان خویشتن رابه اهل عناد و حد باید بزرگ نماید؛ اگرچه کوچک باشد و جسارت را کار بندد و به ایشان خود را از افتادگان ننماید؛ اگرچه افتاده باشد" و نیزگفتهاند که "در کار حاسدان باید جهد کرد بیه چیزهایی که موجب بغض ایشان شود" بلکه از آتش بفض بگدازند؛ زیرا که این گداختن، بیماری حدشان را نیکو دوایی خواهد بوده" اگرچه بعض حکما گفتهاندکه "هیچ سیاست2 و تنبیهی از برای حسودان بدتر از این نیست که ایشان را به خودشان و اگذارند تا خود، خود را بخورند چنانکه آتش هیزم 1. به اصطلاح اهل معانی و بیان آن است که لفظی را از معنی حقیقی نقل گنند در چیزی دیگر به طریق عاریت استعمال نمایند از جهت مفابهتی که میان معنی حقیقی است و معنی مجازی، مثل آنگه گویند فریدون بهار و فحاکن زمنان و غیر ذلکن و اقسام استعاوه بیار احت. در اینجا همین مخضر کافی است و مطول را مقامی دیگر است.

ک. به ضم اول، دشواری است: در اینجا به معنی قهرکردن وهیبت نمودن است:

به ضم میم وفت واووشین معجمه بشدوه وحاء مهمله، بعنی زینت داده شده و آراسته.

ممقد: به صیفه فاعل، به معنی گسترنده و تیگوکننده است: مشیذ: به صیغه فاعل، به معنی گسترنده و نیگوگنده است: ک معروف است و آن مدت ماندن آفعاب است در برچ حمل: بذله بروزن طبله، سخن مرغوب دلکشر و شعر را نیز گویند که به آمنگ خوانده شودا و بذله گو، ظریف وخوش صحبت راگویند. (انجمن 2د1) اسهندارمذ به ضم و فت میم هر دو محیج است و آن نام ماه دوازذهم است که مذت توقف آفضاب است در برج حوث: هد اردشر در اینجا لقب بهمن بن امغندیار است:

بجوراسب: بیور بروزن زیور وکلمه اسب با او باید متصل باشد و آن لقب فحاکن است چوان) که ببور به معنی ده هزار است و آن وهعزار اسب داشته؛ بدین جهت ملقب به آین لقب شدر سودابه بروزن خونابه، تام زن پدر سیاوش کاووس است: به نم میم و سکون شین معجمه وکاف تازی حرسرا راگویند.

ک مرغی احت سیامرنگ، منقط به نقطههای سفید و خوش آواز است.

الف ونون در آخر "زندخوانان"، علامت چمع است" مفردش زندخوان، یعنی بلبل است.

با نام کحاب زردشت است که پازند ترجه آن کاب است: بعمنی عذر و عجز اصته به کر باه سهنقطه، به معنی آراسته.

10. به فتح اول و تخفیف راء، در فارسی به معنی شأن و شوکت است.

11. به ض اول و تشدید ثانی نیز به معنی شوگت است:

به ضم حرف چهارم که باء موخده است مراد بزرجمهر است: حپوان درنده مثل شیروهلگی است.

حیوان بی آزار و اذیت است.

لا یعنی هریقان.

به باء سه نقطه وزاء مه نقطه بیعنی قس: د در اینجا یعتی ناتوان.9. در متن: دوچار نام گتابی است که یه اعتقاد پارسیان بر مه آباد نازل شد. ا"این مفهوم برخاسته از نوشته مای مجعول فرقه آذرکیوان است" (رک بمقدمه برهان قاطع) (ر)] 11. نام مردی است که به اعتقاد بارسیان اول بیغمر عجم بوده است. (ااز مجعرلات فرقه آفرکیوان است.

12. به ضم اول، تفسیر کتاب زند است که مذکور شد.

============================================================

هذا، فقیر در این کتاب آنجه مینویسد، مراعات سجع را نخواهد نمود و چشم از عبارت پردازی خواهد پوشید، پس مطالعه کنندگان این کتاب راگمان نرود که عذر این معنی، بواسطه عدم قدرت به پرداختن عبارت و آوردن سجع است" چوان] که معرفت محاسن و معایب تراکیب نثریه را بصیرم و اقسام کلام منثور را از "مرجز"5 و "مسجع" و 1. دیو و شیطان است: 2 یزدان که راهنای نیکیهاست و یزدان را پارسیان، اسم ذات داننده مثل الله در عربی: 3 جمع کنایه است به اصطلاح ذکر لازم است و اراده‌ ملزوم. به قولی) و در آن بحنها وگفتگوهاست که این حاشیه را گنجایش ذکر آنها نیست. مختصرا مثال آن، مثل اینکه گویی زید خاکترش بسپار است: مراد این است که صخی و جواد است؟ یعنی از جهت میهمان، طبخ بسیار می کند: در اصطلاح برابر ساختن دو لفظ با بیفتر است. در عبارات مثل گل ومل، دیگر مثل قمر و شکر و غبر ذلکن) واقام سجع بیبار است از فبیل سجع متوازی و سجع متوازن وسجع مطوف (که] ذگر انها در اینجا مناسب نیت: به ضم میم در اول و تشدید جیم در سیم، قی از اقام شراست نزد اهل انشاء؛ و آن تخری باشد که کلمات هر فقره هموزن باشند در مقابل یکدبگر بدون رعایت سچع.

به ضم میم، قسمی دیگر از نشراست که کلمات هر ففره هموزن نباشد در مقابل یکدیگر، اما رعایت سجع ود

1. قم دیگر از نشراست که کلمات هموزن نباشد و رعایت سجم مم نشود بخلاف مرججز و مجع.

ا. به اصطلاح اهل انشاء آسان بودن و روانی کلمات است که ثقیل نباشد.

به فتح اول، استواری و محکمی در عبارت است: به فتح اول، رقت و نزاکت در عبارات است.

ک به اصطلاح در علم بدیع آن است که در ضمن عبارات از قران و احادیث، کلامی بیاورند بدون اینکه اشارت کنند که این آیه قران است یا حدیث بیغمبر است و اقتباس ممتحسن آن را گویند که سامع را به نشاط آورد و مخالف شرع تباشد. اما اقتباس متهجن آن است که طبع از آن تنفر داشته باشد به سبب مخالفت با شرع و اقتباس، اقام دیگر داردکه اینجا را مجالی نیست: 9. اطناب: بالکسر، در اصطلاح درازکردن عبارت است که قلیل المعنی باشد.

تعقید در عبارات آن است که غیر ظاهرالدلالات یاشد برمعنی مقصود: تکلان بروزن لقمان، اعتماد و سهردگی کار به دیگری است:

رکک: حاشیه برهان، ذیلوخشور.

. ناوران: از برساخته های دساتیری است: 5 در پهلوی "971244" به معنی پاک و مقدس و ناآلوده می باشد.

1. جمله دعایی به معنی خداوند آن را از حوادث نگه داراد!

============================================================

9. تاصرالدین شاه قاجار پشسر محمدشاه قاجار، چهارمین بادشاه از سلسله قاجاریه.

درشب ششم صفرسال 1247 تولد یافت ودر سال 1264 هق.، بعد از وفات محمدشاه در تبریز به جای بدر نشست. حدود پنجاه سال سلطنت کرد ودر11 الگی، در روز جمعه 17 ذی القعده‌ سال 1313 هق. در حضرت عبدالعظیم به دست میرزا رضاکرمانی به ضرب طپانچه مقتول گردید و در همانجا به خاکت سپرده شد. (فرهنگ معین) 10. سایه گسترده‌ خداوند در زمینها خداوند انوار مهر او را بر چهانیان جاودان بداراد!

1. معرب بزرکمهر وزیر انوشیروان. ضورتهای دیگر این نام بوزرجمهر،

12. آصف بر برخیا از علمای بنی اسرائیل که طبق روایات، وزیر سلیمان بود و بر علوم غریبه تسلط داشت.

13. میرزا علی اصغرخان اتابکن اعظم متولد 1275 هق.، پسر آقا ابراهیم امین السلطان، صدراعظم ناصرالدین شاه ومظفرالدین شاه و محمدعلی شاه که در 21 رجب سال 1325 هق. هنگامی که از مجلس شورای ملی خارج میشد، به وست عباس آقا نامی در 50 سالگی به قتل رسید.

14. خداوند بخت او را پایدار و شکوهش را باقی بدارادا 15. او از ایل مافی بودکه در 1248 هق. متولدشد و در سال 1310 والی فارس شد و باز در 1325 والی فارس و اصفهان گردید و بارها به صدارت و وزارت رسید و در 78 سالگی، به سال 1326 ه.ق. در تهران درگذشت.

19. عجم: اکرچه این کلمه به معنی غیرعرب است: اما عموما برای مردم ایران و ایرانی به کار می رود و از آنجاکه مرخوم فرصت کتاب خود را به بیان آثار تاریخی ایران اختصاص داده است، آنرا به آثار عجم موسوم ساخته است.

جا شد فریدون و ضحاکن و جم هان عرب،خخسسروان عسم افردوسی) یرنج بردم دراین سال ی جمزنده کردم بدین پارسی افردوسی فرصت در شرح احوال خودمی نویسد: .. در سنة 1211 برحب میل وخواهش رحمت بناه حسین قلی خان نظام السلطنه که در آن اوان حکمران فارس بود-به سمت تخت جمشید و شابور کازرون و بهبهان و ممسنی و بسیاری از نقاط دیگر حرکت نمودم که در حقیقت اساس کتاب آثار عجم در ذکر این آثار عتیقه و ابنیه مذکوره است به تفصیلی تمام که در آنجا مطور آمده و کتاب را هم به اسم آن مرحوم نمودم،

1. از حضرت علی (ع) است: حسود را حمدش بسنده احت.

18. این کلمه در بهلوی 229792117 است.

19. مؤلف غیاث اللفات گوید: و... درخیابان نوشته که بدین معنی این لفظ عربی الاصل باشد لیکن در اکثر کب فارسی داخل است. در عربی، بذله به کسراول، جامه بادروزهببیه (متهی الارب).

2. این کلمه در اوستان 40090 506014 و در بهلوی 6081 5090092 و در بارسی سپندارمد، سفندارمذ، اسفندارمذ و گاه به تخفیف سپندار واسفند؛ مرکب از دو جزء: سپند به معنی باک و مقدس و آرمثیتی به معنی فروتنی و بردباری و سازگاری و مجموعا به معنی بردباری وفروتنی مقدس است. (معین) 21. مینوجهر در اوستا به صورت 129 1190030 است واز دو جزء تشکیل شده است: جزء دوم همریشه چهر فارسی است و جزء اول را بعضی همان مینوو برخی مانوش دانستهاندکه درصورت اول به معنی بهفتی چهره ودر صورت دوم به ممنای از نژادو پشت منوش (چمانوش) است: 22. تندبار: از مجعولات دساتیری است. رک: فرهنگ دساتیر؛ که آن را جانوران درنده و زیانکار معنی کرده است.

23. زندبار: از مجعولات دساتیری است. رک: فرهنگ دساتیر؟ که این وازه را به معنی حیوانات بی آزار دانسته است: 24. دساتیر: کتابی است که در عضر صفویه توسط پیروان آذر کیوان تألیف شده و آن شامل 16 کتاب است که به زیانی خاص و مجمول تألیف شده و ترجمه فارسی نیز همراه آنها آمده است و این ترجمه را مؤلف به سامان پنجم نسبت داده

============================================================

الحال، شروع نمایم در ذکر مسافرت سابق خود؛ یعنی سفری که از جانب شخض انگلیای] مأمور بودم - که بیان شد - و تفصیل اشکالی که در بعض اماکن فارس، منقوش بر احجار است؛ چواناکه سلاطین ایران را رسم بوده که معظمات امور تاریخیه و رسومات مذهبیه را به توسط ضور و آثار، بر صفحه روزگار می نگاشتند.

ش ان آثارنا تذل علینا فانظروا بعدتا الی الآثار زنقش و نگاردرودیوار شکسته2 آثار پدیداست صنادید3 عجم را روز هیجدهم شهر صفرالمظفر سنه 1307 هجری مطابق 1889 مسیحی، از شهر شیراز حرکت نمودم. از دروازه مشهور به قصابخانه (4) که در سمت جنوب شرقی شیراز واقع است، بیرون آمده، قریب یک فرسنگ برفتم به قصر ابونصر: قومشه: جایی است نزدیکن به اصفهان وقیشه بدون واو متعمل است واین معرب کرمشه است!

چوانآکه کومه خانهای است که از نی و چوب سازند و آن را برای شاهی ساخته بودند؛ پس در آنجا بای شهری شیده، به این اسم نامیده شد . صاحب انجمن آراء در لغت استخر میگرید: دو قعله در استخر است: یکی را شکته و دبگری را ماران گریند و بعداز آن شعر مذکور در متن را می نویده بعداز آن میگوید: یعنی طاق مدائن هادید: جمع صندید است؛ یعنی مهتران و بزرگان.

============================================================

در آن مخوطه، پارچه سنگهای عظیم بر زمین افتاده، همه شکسته و درهم ریخته، و معلوم است که در شکستن آنها تعمداکردهاند؛ [411] از غرایب اینکه تمام آن سنگها سیاه است، به خلاف آن کوه؛ معلوم میشود که سنگهای این عمارت را از جای دیگر حمل و نقل نموده، در این مکان آورده، بگار بردهاند.

1 7 77 17 18 مدهد ازوضع و محاذات، چنین مستنبط می شودکه آنجا عمارتی بوده بسیار عالی، تمام از سنگن سیاه براق و آن عمارت چهار در داشته به چهار سمت؛ از آن دربها، هنوز دو اسطوانه2 برپاست و ارتفاع هر اسطوانه تقریبا 5 ذرع3 و عرض آن درگاه 3 ذرع است (1) و یکپارچه سنگ نیز بر سر آن دو اسطوانه است و برروی دو سنگ، اسطوانه ای از دو طرف صورت دو شخض را نقش نمودهاند یعتی خجاری کردهاندکه آن صورتها اسطوانه معرب ستون أحتة 1. از باب تفعل: قصدکردن و آمنن نمودن است: 3. ذرع: در این کتاب هزجا که نام ذرع می آوریم، ذرع متداول در این زمان است که 19 گره می باشد.

============================================================

از آنجمله سنگ بسیار بزرگی است که برروی آن، صورت هفت نفر را نقش کردهاند، همه بالباسهای بلند پرچین مثل ضورتی که بر اسطوانها نقش اند که مذکور شد و ردست هریکن از آن صورتهای مذکوره، ظرفی است، مگر اینکه در دست یگن آدم، دست اسبی است به اینطورکه دست اسبی راگرفته، از زمین بلند نموده و بر دوش نهاده ولی آن نقوش از اثر باران و آفتاب به مرور دهور منمحی اشدهانده خاصه چهره آنهاکه ناچیز و نابود گردیده و قریب به این مکان، بر بالای بلندی، سذه بستهاند و در عقب آن سده، مثر آبی را یافتم، چون معلوم شد از این مثر، آب در عمارت مذکور می آمده و آثار عمارات دیگر نیز در آن حوالی موجود است که بکلی منهدم و مخروب است.

اما وجه تسمیه [12]] این مکان به قصر ابونصره معلوم بر این بنده نیست که به چه مناسبت آنجا را به این اس می خوانند، هماناکه این نام را در این سنوات، نهادهاند به مناصبتی: چندماه قبل از این، که فقیر در این مکان بیایم، در یکی از کتابهای تاریخ انگریزی دیدم شخص ایطالیابی2 نوشته بود که هنگام سیاحت، در مکانی رسیدم که یگن فرسنگ تاشهر شیراز مسافت داشت؛ آنجا را دست خضر(7) مینامیدند و قریب به آن بر بالای کوه، آثار عمارتی بود تمام از سنگ سیاه و اهالی آنجاه آن مکان را مسجد سلیمان می گفتند. (انتهی). تاریخ آن شخص 200 سال قبل از این بود و مرادش از مسجد سلیمان، همین قضر ابونضر است و براین تسمیهها، هیکدام اعتمادی نیست زیرا که در این شبهه نخواهد بود که این مکان از آثار سلاطین عجم است مثل کیان و غیره.

احتمال این ااست ]که سلیمان نامی، همچنین ابونضر اسمی، در اینجا آمده، مرمتی نموده یعنی باکن شده ومحوو نابودشده معرب ایتالیاست. مملکتی امت وسیع از طرفی متهل است به بحر سفید و او را باغ اروها گویند طول آن350 مبل است وعرفش 120 میل.

============================================================

7 د 4 ع 544 22 بانله 8 4 مطایة6 74 م 08 2 ب

8 7 27 48 ةهه 4 73 1 4 8ب 2 1 4 7 214 ل74 279 ن الکتق:7 78 13 نه 2 الن 4 لال ق14 774 الده ه 5 287 4

بالجمله، قریب به این مگان، به فاصله میدان اسبی، جای خوش آب و هوایی است که آنجا را ردست خضر" گویند؟ چوان آکه دست، معزب دشت است یعنی صحرای سبز _ و آنجا بقعه ای است؟ اطرافش اشجار بسیار و چشمه ای چند جاری است و به مسافت نیم فرسنگ تقریبا دورتر از این مکان، جایی است که آن را "آب مرغان" نامند و آنجا نیز بقعه کوچکی است و در جنب آن چشمه باریکی؛ و آن بقعه در میان دزه واقع است و در آن دره کوه، دخمە3 پارسیان بسیار است.

علی الجمله، نقشه آن مکان مسمی به قضر ابونضررا در ورقهای به نمره‌ ا برداشتم و درکنار ورقه نقشه، صور منقوشه بر آن احجار را به جهت وضوح، روشتتر کشیدم و به حروف تهجی، پهلوی آن صور، علامتی نهادم و آن علامت را در خود نقشه نیز مکرر گذاردم؛ تا محل آن صور در آن احجار که در نقشه است، برناظرین معلوم گردد.

[413] دیگر از جمله آثار قدیمه فارس، "برم ولکن" است (8) و این یکی از جمله جاهایی است که مأمورم به برداشتن نقشه آن. از شهر شیراز تا این مگان تقریبا دوفرسنگ است و آن در سمت شرقی شیراز واقع شده و راهش از قصر ابونصر است که مذکور شد_ و این مکان در پایه کوهی است که آب و اشجار در دامنه آن کوه بسیار است و در آنجا، نیزاری است بیشه مانند. اهالی آنجا می گفتند بساکه گراز در آن نیزار دیده میشود و در آن خوالی، درختهای بید بسیار قوی سایه افکن نیز بسیار است" خیلی خوش آب و هواست و در آن نزدیکی، بقمه بسیار کوچکی است و در آن بقعه، قبری است و آن را امامزاده ابراهیم می خوانند.

بالجمله، محاذی آن اشجار و بیشهزار، در آن کوه، چند دره و سیع است: در یکی از به صیخه مفعول، یعنی نودر آمده در نوقتجات دیدهام آن را "دست خرد" می نویسند و خرد به فت خاء وسکون راه ودال مهملتین، به معنی گل سیاه ته جوی است" شاید بدین جهت آنجا را دست خرد گرینده ولی آن معنی که در متن فده، ظاهرا صیختر یاشد ووست خره درت نباشد: 3. به معنی سردابه ای است که پارسیان، مردگان خود را در آن میگذارند.

بروزن نرم، به معنی آیگیر و تالاب است و بهمعنی سبزه و مرغزار نجزآمده؛ هر دو معنی، مناسب آتجاست.

============================================================

تفصیل این صورتها از این قرار است: سه طاقچه مانند، در آنجاست که آنها را مسطح نمودهاند؛ در دو طاقچه هرکدام یکن صورت است روبه روی بکدیگر که با دست راست به یکدیگر اشاره می کنند: در دست

به شید تاء قرشت و تخقیف، هر دو درست است و آن خحربهای مانند شمشیراست که در هندوستان متداول است و این لفظ را در ایران غذاره (قداره) گویند؛ یعنی کاف را بدل به غین و تاء را بدل به دال نمودهاند و کاله یعنی بجای راء، لام استعمال کردن نیز صیح است:

اما تفصیل ارتفاع طاقجههای مدکوره از زمین وصورتهای آن: ارتفاع از زمین تا پای آن صورتها، تقریبا چهار ذرع میشود و بلندی قامت صورت اول2 ذرع الأ یکث چاریکث ا()) است. صورت دوم 2 ذرع ویکن چاریکت (()) و صورت سیم2 ذرع وصورت چهارم نیز2ذرع الأیکن چاریک ((4))است.، و در نزدیکی این مکان، آبادی چندانی نیست مگرگاهی بعضی از صحرانشینان در آنجا سکنی دارند و زراعت مینمایند؛ و اهالی آن سرزمین، آن نقشها رانقش رستم مینامند و این رسم اهل دهات و مردم صحرایی است که هرکجا صورتی بر سنگن از آثار قدیمه ببینند، نامی از خود اختراع کرده، استعمال می نمایند و آنچه به نظر فقیر رسید، از قراین که صورتهای سلاطین عجم را در بعض از نقشهای یروپ4 دیدهام و سکه آنها را ملاحظه نمودهام، میشاید که صورت دوم از آن صور، گشتاسپ4 باشد(9)؛ الله اعلم [رکت به توضیحات اصلاحی فرصت در صفحه 395 همین کتاب] ا. به ضم اول وفتح کاف وشد لام اول، به صیغه مفعول، یعنی درخشان.

2. تکمه: به ضم اول، گوی گریبان است و معروف است. اینگه بجای ناء، دال استعمال گنتند، غلط است.

3 به ضم باء حطی وراء قرشت وواو و باء سه نقطه هر دو ساکن، لفظ انگریزی است؛ به معنی فرنگتان می باشد و صورت رقم آن در خط انگربزی به این طور است: 272006.

گشتاسب و گشاسب وگفسب همه در استعمال صحبح است و آن پادشاهی بوده [است] هر لهراسب: گویند دین زردشت را اختبار نموده بود.

============================================================

ازاین بل، راه منقسم میشود به دوراه: یکن راه میروند به سمت فساو وجه تسمیه آن به پل فسااز همین جهت است و یکن راه دیگر میروند به سمت کوار. از پل مذکور گذشته، رسیدم به کاروانسرایی که آن را کاروانسرای بایا حاجی می خوانند؛ در آنجا چند خانوار هم هست! از پل مذکور تا اینجا2 فرسخ می باشد. از کاروانسرای مزبور چهار فرسنگ گذشته، رسیدم به بلوک کوار؛ پس مجموع فراسخ از شیراز تا به کوار9 است.

بلونکوار بلوکت کوار2 در سمت جنوب شیراز واقع است و آن بلوکی است خوب و خرم؛ نواحی بیار دارد و باتین بیشمارا میوههایش را از کمال وفور، چندان بهایی نیست و هندوانه آن معروف و مشهور است" بادامش نیز موفور آبش از رودخانه قراقاج4 است که بعداز این مذکور خواهد شد- بالجمله، از خود . نام بادشاهی است معروف و مشهورکه هر اسفندیار است: به فنح کاف تازی و در آخر راء مهمله است و آن را کواره په زیادتی "ها" در آخر نیز خوانند.

ارکک، مرخوم حاج میرزا حن فسایی، فارستامه ناصری، جلد دوم، امیرکبیر، تصحب ذگتر منصور رستخار فایی، ص 1464.] . نواحی: جمع ناحیه است که طرف و جانب ملکن باشد، مجازأ قصبه و ده را نیز ناحیه گویند.

این اسم ترکی است. اارکن: فارسنامه‌ ناصری، جلد دوم، امیرکجر، تصحیح ذکثر منصور رستگار که

خلاب ا: به اصطلاح چاه مانندی است که در تکن آن، از دو طرف، درب داردکه همیشه آن دو در، مسدود است. هرگاه بخواهند آب پشت بند را خلع کنند که تمام آب به رودخانه برود، آن درها را میگشایند تا زمانی که مقصود حاصل شود، آنگاه، باز، مسدود می نمایند و این آب از میان دوکوه بزرگ از سمت سیاخ" می آید و آن را رودخانه قراقاج نامند که مذکور شد _ منبع این آب، جبال ممسنی و جبل ناراست که در سمت غربی شیراز می باشد و این رودخانه از جبال مذکوره می آید به بلوک کوهمره و سیاخ؛ از آنجاگذشته، میرسد به کواره از بند بهمن میگذره میرود تا به خفر و از آنجا به صیمکان3؛ از آنجا به قیروکارزین، پس در صحرای وزگاه - که از توابع گله دار فابی ص 1611] 1. در انجمن آراگوید: "... بروزن سراب، گل و لای و آب راگه به هم آمیخته شده باشد، گویند که آدمی و حیوان در آن بمانند و آن در اصل عربی است. (انتهی) چون در تکن (ته) آن چاه گل ولای جع می شود، به این واسطه آن را خلاب گویند و شاید که در اصل خلع آب بوده چواناکه خلع به معنی رها کردن است در هربی، از کثرت استعمال خلاب شده باشد و معنی ترکیی آن ظاهر است: سیاخ به کر سین مهله ودر آخرخاء معجمه استا اسم بلوکی است در فارش: اارکف: فارمنامه ناصری، جلد دوم، تمحیح دکر منصور رستگار فایی، امیرکبیر، ص 1370).] معرب سیگان است، یعنی معدن سیم گویند در قدیم ممدن سیم داشته و آن نام بلوکی است در فارس: الرجوع شردبه همین کاب: سیمکان وفارسنامه ناصری، امیرکبیر، جلد دوم، ص 51374 1376)0]

در سمت قبله کوار، به مقدار نیم فرسنگ در تنگی، تلی از سنگ و ریگ انبوه است؟

آن را " گور بهمن" نامند و گویند مدفن بهمن آنجاست. خلاصه نقشه بند بهمن را در ورقهای برداشتم به نمره‌ 3.

امقبره جاماسب حکیم) [(417) دیگر از جمله آثار قدیمه در فارس، مقبره‌ جاماسپ حکیم است (13). پس از فراغت از نقشه بند بهمن، از بلوک کوار حرکت نمودم بهجهت بلوک خفرا، به مقدار سه فرسنگ از کوار دور شده، به دهی رسیدم که آن را "دولت آباده می گفتند. این ده آخر بلوک کوار است. دو فرسنگ از آنجا نیز گذشته، به جایی فرود آمدم واسمعیل آباده نام داشت و اسم اصلی آن، "چمن سوسن" است و این ده، اول بلوک خفر است.

شب را در آنجا توقف نمودم. یکی از شاهزادگان نادری2. نهایت پذیرایی را نمود و شرایط میزبانی را بعمل آورد، جهتش این بود که وقتی از اوقات، فقیر را در شیراز، در مجلس درس عالم ربانی وعارف صمدانی، الشیخ الاجل السعید ابو عبدالحی، المستی بالمفید متع الله المسلمین بطول بقائه3، ملاقات نموده بود و مشارالیه به جناب شیخ مذکور، ارادتی غایبانه میورزید. در آنجا مجالی دیده، از حالات آن بزرگوار پرسش ا: بلوکی است در فارس، مایل به جنوب شیرازه هوایش معتدل است" مرکباتش لاتحضی است. اارکن: فارستامه ناصری، امیرکبیر، جلد دوم، ص 1298ت1 1302).1 2. منسوب است به نادرشاه افشار 3 (خدای ملیانان را به درازی عمر وی بهره مند گرداناد.

============================================================

بالجمله، قدری از شب که گذشت، در برهم خورد. شخصی معمت واردشد؟ بر صدر نشست و معلوم بودکه با صاحبخانه سابقهای داشت؛ آغاز سخن نمود و آن شب را تا دیری، مولانا بجز خودستایی و اظهار فضیلت، کاری نداشت. فقیر درگوشه ای [18]] خاموشی گزیده، اصلا تکلم نمی نمودم. جناب آخوند، گاهی متکلم به ذکر احادیث بود: فاعل را منصوب و مفعول را مجرور و مضاف الیه را مرفوع میدانست3؛ گاهی میگفت: شیخ صدوق4، تحریر اقلیدس5 را خوب نوشته؛ گاه میفرمود: مجسطی در شرح کبیر" چنین و چنان گفته و چندان آثار نخوت و تکبر از ناصیه اش8 مشاهده می شدکه احدی را یارای تکلم با وی نبود. از کسی پرسیدم: این شخص کیست؟ او صافی چند از آن جناب بان کرد و گفت: این قاضی بلوک خفر است. خلاصه علی الصباح (14) که خواستم از آنجا حرکت نمایم، مولانا نیز اراده رفتن به خفر را داشت. یکی از اهل آن قریه از ایشان به فتح اول و سکون ثانی، به معنی جزء و هارهای از چیزی است و به معی نصف و نیمی نیز آمده.

بالکر، به معنی رسن وبه معنی حلقه است.

یعنی به خلاف فاعدهکه فاعل مرفوع است ومفعول متضوب ومضاف الیه مجروره در علم نو الفاظ را اعراب میداد 4: محمدبن علی بن بابویه قمی است و از جمله علمای عظام علم شرایع و احکام است نه مهندس: ک به ضم اول وکسر لام و دال مکوره، نام کابی است در علم مندسه و اشکال ریاضی: . به کسر و فتح جیم و سکون سین، نام کابی در علم رپاضی که بهنام مصنفش معروف است. بعضی گویند امکتاب است فقط . (احتمالا همان 440422 به معنای عظمت است).

کابی است در علم فقه از آقا سید علی بحرالعلوم.

موی بیشانی و مجازا به بیشانی اطلاق میشود

باری فقیر رو به خفر نهادم. مقدار چهار فرسنگ راه بریده، به دهی رسیدم که آن را کراده"2 می گفتند و این ده چون کنار جلگه خفر واقع است، گمانم این است که نامش " کنارده" بوده، به کثرت استعمال، " کراده" شده [است]. غرض، مجموع فراسخ از کوارتا خفر9 است" از شیراز تاکوار نیز9 فرسنگن است - که مذکور شد - پس فراسخ از شیراز نا به خفر 18 فرسنگن خواهد بود.

و قبر جاماسپ حکیم، محاذی ده مذکور است که کراده باشد به مقدار میلی فاصله، و آن بقعه ای است بر بالای کوهی که آن کوه، تقریبا مقدار 20 ذرع ارتفاع دارد و آن بقعه مربع3 است! هریکن از اضلاع4 آن 5 ذرع و یکن چاریک الااست و ارتفاع آن 7 ذرع وسمت [19]] جنوب شرقی آن بقعه خراب است و بر بالای آن، سابقأگنبدی هشت ترک بوده که از قرائن معلوم میشود ولی الحال نابوداست و در سمت شمال غربی آن بقعه از مسقط الحجرش 5 تا دامنه کوه، آثار راه وسیعی است و در دو طرف آن راه، دیوار است که از این راه به پای بقعه آمدوشد می نمودهاند و این بقعه تمام از سنگن و گچ ساخته شده؛ سنگهای آن، همه تراشیده و صاف و هموار است! هر سنگی یک ذرع و نیم ذرع و کمترو بیشنر، عرضا و طولأ بکار برده شده و ابدا در هیچ طرف از آن بقعه، بذر به معنی حبه است وفرق میان بذرابه ذال) و بزر ابه زاء) این است که حبوب مثل گندم و چو را به ذال نویسند و حبوب بقول و ریاحین را به زاء: به کسرکاف، تازی مستعمل است. ادر فارسنامه ناصری، ج 2، امیرکبیر، ص 1302: کراده فرسخی مانه جتوب ومشرق فهر خفراست.

به نشدبد حرف سپم بروزن معظم، چمی است که مریکن از اضلاع آن مساوی باشد یعنی هرض و طول آن برابر بود به فتح هزهه جمع ضلع به کر حرف اول است به معنی استخوان بهلوست و به اصطلاح اهل هندسه، هر طرف از جسم را ضلع گریند.

محل افتادن بنگن است. به اصطلاح، بیخ دیوار با موضعی است که چون سنگی از سر آن افتد، یدانجا رصد

اکنون راه نقب نابود است. فقیر به سیر آن قلعه رفته، جز تلی، چیز دیگر دیده نشد. بلی، بعض از احجار آنجا بود که دلالت می کرد بر اینکه آنجا بنایی بوده و در دامنه کوهی که بقعه بر آن است، رودخانه، قراقاج است که مذکور شد- بقعه مذکوره را جاماسی حکیم جایی ساخته که از آفت سیل و باران شدید مأمون باشد و آنجا تفرجگاه خوبی است. در سمت شمال غربی بقعه، چند پارچه سنگ بطور کتیبه4 نصب کردهاند که پارهای از آن سنگها، بر زمین افتاده و خطی قریب به خط ثلث5 بر آنها نقش نمودهاند و رسم الخط آن بسیار غریب است که خواندنش [420) بسی دشوار است و این فقیرخ بحمدالله تعالی تمام راخواندم که بعد ذکر خواهم نمود.

اکنون از جناب قاضی سابق الذکر بیانی نمایم: هنگامی که در پای کوه ایستاده بودم و مشغول برداشتن نقشه بقعه مذکوره بودم، مولانا بر پای آن بقعه ایستاده بود؛ زبارت هاشورا را می خواند. از دور بنده را دیده، متعجب شد؛ تا اینکه بعضی از اسباب مهندضی که ارتفاع را تعیین می کرد، بیرون آورده، می خواستم که ارتفاع بقعه را معین کنم. آن جناب کم کم نزدیکن آمده، فقیر را شناخت؛ فرمود: العجب! عرض کردم: ماالعجب* ا. به فتح اول، محل دخول است: 2. به ضم میم و سکون صاد و فتح میم دوم و تاه مثناة فوقانیه، آکنده و میان هر راگویند.

به فتح اول، به معنی سوراخ است ت بروزن سفینه، در لغت به معنی لفکر وگروه اسبان است و مجازأ خطوط جلی را که بر دیوار عمارت و سرا در سطرهای بزرگ نویند نیزگویند، به مناسبت اینکه کلمات انبوه و از پس یکدیگر چون لفگر به ضم ثاء مثلثه ولام ساکنه و تاء مثلکه، نبز نام یکی از خطوط است قریب به خط نخ گویند ابن مقله واضیع آن بوده. صاحب غیاث اللغه گوید: ثک راه از آن گویندکه در سوم حصه وصول قلم

شما مقدم هستید؛ بخوانید. گمانش که حیله میکنم تا او بخواند و از آن اخذ بنمایم؟

مضایقه در خواندن نمود. گفتم: فقیر بر قطعه کاغذی این کلمات را به رسم الخط این زمان مینویسم و نگاه میدارم. جناب؟ شما بخوانید. بعد نوشته بنده راملاحظه فرمائید.

قبول (421) نمود. نوشتم وضبط کردم. مولانا شروع به خواندن نمود. ابتدا فرمود: استیعن. هنوز باقی را نخوانده، گفتم: جناب! استمعن یعنی چه؟ گفت: یعنی بشنو البته و آن فعل امر است مؤکد به نون تأکید خفیفه. گفتم: این را میدانم؛ ولیکن در اینجا چه مناسبت داردکه نوشتهاند؟ گفت: خطاب به کسی است که ناظر بر این خط است و مخاطب آن است. گفتم: باقی را بخوانید. باز هم کلمات چند را بر خطا خواند تا رسید به کلمه "حام الملک" چون کاتب آن کلمه را به این رقم نوشته بود: 1. مصدر باب تفاعل است، یعنی با هم منافی گردیدن و بکدیگر را نفی گردن.

مناظره به ضم سیم و ظاء، با هم بحث گردن راگویند.

============================================================

بالجمله، آنچه بر آن احجار که در آن بقعه منقوش است که برزمین افتاده و پاره ای هنوز به دیوار نصب است، این است که بطور وضوح نوشته میشود: استعمر طلبا لجزیل الثراب، واتقن باین (15) الیم العقاب فی زمن الملکن العادل، المجدالملوکث الابلام (19) العجم (17)، صاحب السیف و العلم(18)، غیاث الحق والدنیا کیخرو زید معدلته، حسام الملکن الدماوندی (19) تقبلالله منهالحستات ویعف عبتهالتبینات، العمارة منسوبا (20) ال الحکیم القدیم (21) الحکماء المحققین الخاقانیین (22)، الواقع (23) فی قریة خای (24) من ولایة خفرا.

بیش از این چیزی معلوم نشد و تاریخی هم نداشت، اگرهم داشته، در احجاری بوده که از میان رفته. همین قدر معلوم می شود که حسام الملکی از اهل دماوند، پس از بعث بیغمبرت صلی الله علیه و آله این بقعه را مرقت نموده؛ والأمحقق است که اصل بقعه را خود حکیم در حیات خود [22]] ساخته است؛ چنانکه اهل صیرا، این مطلب را نگاشتهاند و فقیر آنچه از فکر یافتم، باید آن حسام الملک، وزیری یا حاکمی بوده از جانب غیاث الدین کیخسرو که یکی از جمله سلاطین سلاجقه می باشد [که] فرمانروابی ا: مخفی نیست که گلمه حسام الملکن در آن عبارت به اصطلاح نحو، فاعل است از برای استعمر و کلیه العماره مفعول آن است وکلمات وسط آنها معترضه می باشد به اصطلاع اهل نخوو غیره؛ و خلاصه معنی آن کلمات این است که در زمان سلطنت غیاث الدین کیخرو، حسام الملکن وماوندی، بقعه جاماس حکم راکه در خفر است، مرمت نموده است به کر اول و فتح نانی، در لغت چیع سبرت است به معنی عادت و طریفه و علم تواریخ و احوال گذشتگان.

============================================================

اجمالی از تفصیل حال غیاث الدین کیخسرو سلاجقه3 شعبه بودند: شعبهای در تمام ایران حکمرانی نمودند؛ شعبه ای در کرمان و شعبه ای در روم. غیاث الدین کیخسرو عزالدین از جمله آنها بود که در شهر قونیه1 روم به جای پدر در سنه 588 هجری فرمانرواگردید. پس از چندی، برادرش رکن الدین با او جنگی کرد. کیخرو به مت حلب2 فرار کرد. سلطنت به رکن الدین معقل3 شد (25).

پ س از رکن الدین به عزالدین قلیج ارصلان که پسرش بود و طفل بود_ پادشاهی رسید، از عهده سلطنت برنیامد. امراء، فرستاده، غیاث الدین کیخسرو را آوردند [و] پادشاهی را به او تفویض کردند. بر مقر سلطنت نشست و ممالک بسیار را به تصرف آورد. پس از اتمام مقاصد ووصول مرادات، در جنگی او را شهید کردند و شهادتش در سنه‌ 109 بود. بالجمله، کیخسرونامی که بر احجار بقعه جاماسپ نوشته شده میبایست همین باشد، اگرچه آن، مقر سلطنتش در روم بوده، بساکه در فارس هم تصرفی داشته یا اینکه حسام الملک در این ناحیه، کارگزار او بوده و بقعه را مرمت نموده؟ العلم عندالله.

مخفی نماند اینکه در کلمات منقوشه بر احجار مذکوره، بعض از اغلاط نخوی4 یا اینکه بعض جاها مثل اینکه کلمهای محذوف 5 باشد یا اینکه بعض از آن عبارات خارج از فصاحت است، به عهده قائل و کاتب آن خواهد بود. این فقیر، آن کلمات را بعینه نقل نمود. دیگر اینکه در آن عبارات که قریه "خای" نوشتهاند، چنین استنباط نمودم که چون به نزدیگی (223) آنجادهی است موسوم به "کایدان" شاید "خای": معرب "کای" باشد و مقصود از قریه "خای"، همان "کایدان" است که در آن زمان مممور بوده [است] 1. به ضم قاف اواکر نون وتخفیف یاء، شهری است در ملکن روم.

ا. به فتحین: نام شهری است در شام و آن معروف است: 3. درمتن مستقل، که به نظر میرسد سهوکاتب باشدر ه مثل اینکه در مجدالملوکن است: مثل ابنکه کلمهای قبل از لفظ الحکما باید باشد، مثلأ افضل الحکماء المحققین باکلمه دیگر:

(از جمله مطالبی که نسبت به آن بقعه میدهند): اهالی آنجا می گفتند: در شبهای جمعه از آن بقعه شنیده می شود که کسی فریاد می کند: بریزا بریزا مکررا. از اتفاقات، یکن شب را فقیر در پای آن بقعه بیتوته کردم؛ بغیر از آواز پشه، صدایی به گوشم نخورد و از حسن اتفاق، شب جمعه هم بود. فردای آن شب، قضیه را به یکی از آن اهالی گفتم.

جواب داد که هرگاه کسی آنجا باشد، آن آواز برنیاید. گفتم: اگر کسی نباشد، پس که آن آواز را می شنود که برای شما نقل کند؟ سکوت کرد. و چیزهای غریب دیگر. از آن بقعه نیز نقل می کنند - من المهملات و الاباطیل3 -که قابل ذکرنیست.

جاماسپ حکیم، برادر گشتاسپ بن لهراسب (26) است؛ از اجله حکمای عجم بوده، گویند کسب معارف نزدزردشت نموده و روزگاری شاگردی" چنکر نکهاجه"4 هندی را کرده(27) که آن نیز معتقد دین زردشت گردیده بود و با زردشت مکالمه ها نمودکه در تاریخ مسطور است و جاماسپ را کتابی است که نام آن فرهنگن ملوک و اسرار عم است [و] الحال به جاماسپ نامه مشهور شده و آن کتاب را به نام گشتامپ برادر خود عنوان کرده و در آن کتاب از چند هزار سال آینده، به رمز خبرداده، بعض از آنها مطابق یعنی در حالتی که بیاده باشد.

2. امر به ریختن است. مختصری از این مطلب این است که عوام میگویند جاماسپ از اوضاع و تأثیر کواگب دانست که به زمر عقرب خواهد مرد و روغنی تعیه گرد و به شاگردی از خود داد و گفت زماتی که عقرب مراگزید، آن روغن را به موضع عقرب زده، بریز، در ساعت، معین سوار بر اسب شده در میان رودخانه رفت گه آن قضا از او بگذرد. ناگاه عقربی از هوا آمد و او راگزید. درآن حال فریاد کرد به شاگرد خود که بریز یعنی روغن را بر موضع عقرب گزیده" بریز، هنوز روغن به او نرسیده، جان داد، از آن بعده از قبرش این آواز می آید از اینگونه اباطیل میگویند. 3. جمع باطل است.

به جنم فارسی ونون وکاف و راء مهمله ونون وکاف وها والف و جیم تازی نوشتهانده ولی حرکت را ضبط نکردهاند.

============================================================

و جاماسپ را نیز کتابی است که کلمات حکمای عجم را شرح نموده و [ااحکامی اراا که با عقل درست نیاید، تأویل فرموده، از جمله گوید: اینکه حکمای عجم گفتهاند گیتی را دو صانع است: یکی یزدان2 و دیگری اهرمن2" مراد از گیتی، بدن هنصری است و مراد از یزدان، روح است و مقصود از اهرمن، طبیعت است و اینکه گفتهاند "اهرمن شر و فاد انگیخت" کنایه از تسلط طبیعت است برروح و گوید: اینگه گفتهاند "یزدان، ملائکه را بیافرید تا لشکر او باشند و با اهرمن مصاف دهنده، اشارت است به صفات حمیده انسانی و نیزگوید: "لشکر ابلیس"، اشارت به صفات ذمیمه است. نیز گوید: اینگه گفتهاند وصفات ذمیمه و چیزمای بد را اهرمن آفرید و صفات حسنه و اشیای نین را یزدان"، کنایه از آن است که صفات رذیله، همه از طبیعت هنضری است و آن صفات نیگ و نیکیها، تمام از روح(29) بالجمله، ظهور جاماسپ 4994 سال بعداز هبوط آدم علیه التلام بوده است! از سخنان جاماسپ است: گوید: بدترین خصال کریم، ترک کرم است و نیکوتر کار لئیم4، رکک "دنائت"5 و خساست. نیزگوید: عظیمتر عنا و عذاب آن است که کریمی از لقیمی حاجت خواهد و روا نگردد. نیز گوید: گناه، دردی است که دوای آن توبت و انابت امت.

بالجمله، بقعه جاماسب در ست غربی جلگه خفراست و تاخودشهر خفر به مقدار فرسنگی کمتر، دور است. و فبر گشتاسپ را نیز در خفر نوشتهاند، و لیکن این فقیر در آنجا چندانکه تفخض و تجشس نمودم، از این مطلب اثری نیافتم؛ نه بفعهای بود و نه خمه ای. نقشه بقعه جاماسپ را در ورقهای برداشتم به نمره4.

1. به اصطلاح گردانیدن کلام است از ظاهر به خوی جهنی که احتمال داشته باشد.

2. نام خدای تعالی است به زبان فارسی و هیش از این مذگور شد که آن را اسم ذات دانند مثل واللهه در هربیهم اهرمن نیر سایقا مگذشت که به معنی ذیوو شیطان است و راهنمای بدیهاست به خلاف بزدان.

6. ناکس است. گفتهاند که بخیل آن است که خود می خورد اما به دیگری نعی دهد و لشیم آن است که نه خود خورد نه به کس دهد. 5. به کر اول، زبونی وبات فطرتی است:

مصتم شدم که به شیراز باز آیم، چند روزی مداوانموده، تخفیفی از آن مرض حاصل شده، به اماکن مذکوره بروم، لهذا از راهی که رفته بودم، محراجعت نوده، به " اسمعیل آباد" مذکور رسیدم. در منزل صاحب آن ملکن - که سابقا ذکری از ایشان رفت_ فرود آمدم به سبب مرض مزبور دوروزی آنجا توقف داشتم. مشارالیه از بیمانی که بسته بودم در نوشتن حالات عالم عامل وعارف واصل: جناب شیخ مفید سلمه الله تعالی - ودادن نسخه قصیدهای که در عرض راه به مدح آن جناب سروده بودم، متذکرم نمود و وفای به آن عهد را اشارتی فرمود: فه بالعهود وبالایمان لاسیما عقد وفاء به بن اعظمالقرب" انگشت قبول به دیده نهادم و شتهای از حالات آن بزرگوار را به حیز تحریر درآوردم؛ پس از آن، قصیده مذکوره را که موشح و مزین بود، به مدح آن معدن اسرار ر بانی و منبع انوار سبحانی و می خواستم پس از مراجعت از سفر به حضرتش ارمغان2 ببرم" نیز نگاشتم؛ آنگاه فرمود: خوب است ذکر احوال شیخ جلیل و مولای تبیل4 راکه در این سرزمین بیان کردی و قصیده او راکه در عرض راه سرودی، در ضمن مطالب مسافرت نامه خود درج کنی تا نامهات زینتی یابد و چکامه 5ات زیبی پذیرد: به کر تون وسکون قاف وراء مهمله مکوره وسین زده، نام دردی است که خاص به انگشتان هاست که خون با صفرا میریزد به مفصل قدم یا انگشتها.

وفه" فعل امر است از وفی یفی و "هاء" آن برای سکت است و لاسیما به تخفیف یاء است" قرب بروزن صوروجم قربة است: معنی شعراین است که وهاکن به عهد ومانها وقهاا خضوصا عهدی که و فانمودن به آن، از بزرگرین قربتهاست.

بروزن بهلوان و بعضی به ض میا نوشتهاندا به معنی تحفه وهدیه است 4 بروزن فعیل، به معنی بزرگ و دانا و نیگوکار است.

به معنی شعر و قصیده است و مجازأ نامه وکتاب را نیز گویند

س آن تفصیل را [26]) با بعض لواحق دیگر، در ضمن شرح مسافرت به بلوک خفر مذکور ساختم و قصیده را نیز در ذیل آن به نگارش آوردم. این است: شرح حالات استادنا السعید الرشید جناب شیخ مفید.

اه در خفرنوشته شد) بیاسائلی عنه لما جئت تسئله الاهوالرجل العاری من العار لوجته لرأیتالناس فیرجلی والذقر فیساعةوالأرض فیدار هو مفیدبن المیرزا محمدنبی بن المیرزا محمدکاظم بن الشیخ عبد النبی الشریف الجتهد، امام الجمعة والجماعة فی الشیراز، ابن الشیخ محتد مفید، الفاضل الماهر، ابن الشیخ حسین، الشیرازیون. در اوایل حال به تحصیل علوم صوریه ومعنویه مشغول گردیده، اساتید فنون عربیه و ادبیه و علوم ریاضیه و اصحاب فقه واصول وعرفاء واهل ریاضت را ملاقات نموده و مصاحبت فرموده پس از آن چندی اشتغال به امامت خجماعت داشته مردم را موعظت می کرده و در ضمن، مشغول ریاضات بوده؟ خلوت با ا. به معنی جنبش کردن و خوشحالی نمودن است: جوی بروزن فتی، به معی شذت وجداست از عفق و ضیر آن راجع به قلب است" یعنی نزدیکن است دل اینکه بگدازد از شدت شوق خود.

3 یعنی ای آنکه می برسی از من حال آن مرد را چون آمدی که سؤال آز او نمایی؛ آگاه باش که آن مردی است که خالی و هاری از عار و عیب و ننگن است، اگر رفته بودی بیش او، هرآینه می دیدی صفات تمام مردم را در بکن مرد و روزگار را در یکن ساعت و تمام زمین را در یکق خانه.

============================================================

جمع کور است به فتح کاف تازی و "اکواره را با "ادوار" اکثر استعمال کنند. ادوار، گردپدن کوکبی باشدگرد فلکن خویش و "اکواره یاز از سرگرفتن این دور باشد و ادوار را سیر جمالی و اکوار را سیر جلالی گویند. 5. عالم اجام و این جهان است.

عالم ارواح است و به معنی عالم غیب نیز گفتهاند.

============================================================

از ماپوی رمیدههه بادوست ارمیده نغنیده وندیده، بشنیده و بدیده واین اوقات، اول زمانی بودکه این فقیر را شرف ملاقات و خدمتش دست داد(30)؛ پس به التماس و اصرار اهل تحصیل، بنای تدریس را گذارد و از اقسام علوم - ازادبیات و حکمت2 و کلام3 و فقه4 و اصول5 و تفسیر6 - مباحثات کرده و فقیردر اکثر از دورههای درس آن جناب حاضر می شدم و از شعشعه ضمیر منیرش، اقتباس انوار کمالات مینمودم.

(مخلص): تا الحین هم در کار است؛ ولیکن بکلی ترک معاشرت عامه ناس را کرده و درگوشه انزوا به سر میبرد؛ الا در اوقات پنجگانه، به اصرار جماعتی کثیره، به صلوة جماعت در بقعه حضرت سید میراحمدبن موسی الکاظم، شاء چراغ علیهما التبلام قیام مینماید و با این حال، چقدر صدمات که از جهال اهل زمان به وجود مبارکش رسیده ومیرسد" مع هذا، صبر می فرماید: قول لقعشر غلطوا وغضوا منالشیخ الرشید وانکرؤه" هو ابن زجلا و طلاعالثنایا متی تضعالعمامة، تعرفوه مرادکفیدهشده بهسوی حق است: حکت، به اصطلاح، نام علمی است که در آن بحث میشود به احوال اشیای موجووات خارچیه" انکه در بعض الامرهت بقدر طاقت بشری: 3. گلام، نام علمی است که در آن مسائل نقلی را به دلائل عقلی ثابت کنند و این حکمت اهل شرع است: به گر اول و سکون ثانی، نام علمی است که در آن احگام شریعت است.

5 مراد اصول فقه است و آن علم به احکام شرعبه فرهیه است از ادله تفصیلیه.

. علمی است که بحث میشود در آن از کیفیت نطق به الفاظ قرآن و مدلولات و احکام و معانی آن.

7 فضواء به ضاد مشدده یعنی نقصواء طلاع از طلوع والثنایا، بالغلفه والنون والیاء بروزن سجایاء جمع نیه است به معنی کوه و طلاع ثنایا کسی است که علؤ بر امورات عالیه داشته باشد. معنی شعر: یعنی میگویم به گرومی که مغالطه کردند و عیب نمودند از شیخ صاحب رشد و انگار کردند او راکه اوست ر مردی که امورات عالیه وگارهای بزرگ را ظاهر ساخته است" هر زمانی که عمامه بر سر خود بگذارد، خواهید شتاخت او ران

کسانی که اکثر، فیض یاب صحبت آن حقیقت مآب هستند، این معنی را یافته و دانستهاند؛ چنانکه جناب میرزا محمد قدسی (31)_ که یکی از جمله شاگردان خاص اوست - در وصف او گفته: کفاکث جلمکگعنکلالکمالوقد حویت کل المزایا حالةالصفرا و در ابام عمر اگرچه ه22 بر تألیف و تصنیف نداشته، مع ذلک بسیار تآلیف و تصانیف از او صدور یافته: منها: منظومهای در کلام و شرح آن بالعربیه که زمان تصنیف، آن را فقیر استنساخ می تمودم.

منها: منظومه در احکام شرعی با شرح آن بالمربیه.

منها: شرحی بر حدیث کمیل هکه سؤال از حقیقت کرده، بالعربیه.

منها: شرحی برحدیث امزرع هکه در صحیح بخاری 5است، بالعربیه.

منها: منظومهای در فقه، بالعربیه.

منها: کتاب نورالیقین فی شرح الآربعینکه چهل حدیث مختصر را شرح نوده، بالعربیه منها: شرح قصیده‌ امرؤالقیس1: که اول قصاید سبعه معلقه است، بالعربیه؛ و ترجمه اشعارش به فارسی: منهانکتاب ضیاء القلوب در مصیبت، بالفارسیه.

منها: تفسیر آیاتی که در شرح قطرالندا، استشهاد به آنها شده، بالمربیه.

1. بعنی کفابت کرد ترا حلم و بردباری تو، از تمام کمالات" و به تحقیق که جامع گردیدهای همه افزونی و فضیلتها را در حالت کودکی و طفولیت: 2. به شد میم، به معنی خواستن و قصدکردن است: بروزن زبیر، نام شخهی است از صحابه حضرت امیرالمؤمنین علی علیه اللام که از آن حضرت سؤال کرد وگفت: ما الحقیقه؟ حضرت چوابها فرمودند و تفصیل آن در کتب بسیار، مسطور است: زنی بوده در زمان پیغمبراص).ت ک کتابی از محمدبن اسماعیل بخاری! و آن از محذثین عامه است: شاعری است که افضح شعرای عرب بوده:

منها: اصلاح الالفاظ در تبیین الفاظ العرییه، بالفارسیة.

منها: کنج مراد وهزینە1 رشاد در اصول دین، بالفارسیة.

منها: خواشی بر تفسیر صافی باکه هنوز تدوین نشده.

منها: حواشی بر شرح نهج المرشدین؟؛ که هنوز نیز جمع نشده ااست].

منها: کتاب [429) ادبعین در شرح چهل حدیث، که هر حدیشی از آن احادیث، مشتمل بر لفظ اربعین است: منها: دوکتاب از مسودات آن جناب، [که] وله سمادتمندش، شیخ عبدالخی متخلص به "واثق" جمع نموده: کی، مستی به جمع المسائل؟ که جواب از مسائل فقهیه و غیرهاست؛ مبسوط و فارسی است: دیگر، کتاب اساس الگمال در متفرقات، مشتمل بر چهارجلد؛ به فارسی است.

منها: شرح زیارت عاشورا، مفضلا به عربی که این فقیر در تاریخ اتمام آن، این اشعار را به رشته نظم کشیده. و در طهران نوشته شده است و هی هذه: ذاکتاب قدبدا یا صاح ین شیخ الکبار ماثری مثلا له فسأنظر بعین الاعتبار3 لوحشالله برچنین شرحی که آمد مشتهر بارکگ الله برچنان شارح که دارد اشتهار حبذا برخامهای، کاین نامه را برزد رقم مرحبا بر فاضلی، کاین فضل را کرد آشکار داور، آن خلاق معنی، فخردین شیخ مفید الکن راه یقین، بدر امم، صدر کبار بروزن و معنی خزینه است: ؟. کابی است در علم کلام از علامه حلی و شرح آن از فاضل مقداد است.

3. یعنی این کتابی است که به تحقیق ظاهر و آشکار شده است، ای رفیق من از شیخ بزرگان ا نمی بینی از برای آن کتاب، نظیر و شبیهی را، هس نگاه کن به چهم عبرت. 4. به صیغه مفعول است:

ماه برهم نهاده و بهرشته گشیده است: به معنی لایق و سزاوار و هرچیز خوب بی عیب است: 5. به صیغه فاعل یعنی براگنده.

============================================================

به درستی که بعض از شعر حگت است و بدرستی که بعض بیان یعنی زبان آوری فصیح، فون استکه فریبنده دلهاست و شعر نیکو، سحری است که حلال است و آب شیرین خوشگراراست.

در اصل "دادوره بوده" دال ثانی را بهجهت تخقیف حذف کردهاند و آن بهمعنی حاکم و صاحب داد به فتح اول وکریاء مشدده، به معنی صاحب و مهتر است: ~~به معنی آئینه احت ا فارخی احت به معنی موعظت و نصیته.

به یاء مجهول وزاء فارضی، به معنی خاصه وخالص احت: به فتح اول، به معنی حکیم است و منی ترکیبی آن دوستدار حکمت است چوان] که "فیل به زبان بونانی به معنی محب ودومتدار است و "اسوف " به معنی علم وحکمت است: 9 به ضم اول ظرفی بزرگ که در آن آب و غیره کنند و معروف است. بعضی نوشتهاند افلاطون وصیت کردکه بعداز وفات، او را در خم کنند و سر آن را مسدود نموده، در غاری بگذارند، پدین جهت او را خمنشین گفتندا الله اعلم.

============================================================

. به فتح اول، معرب "اندازه" است و آن علمی است که از آن، معرفت اشگال و مقادیر اشیاء را حاصل نمایند. 3. به گر اول، نام کتابی در علم ریاضی" گه سابقا مذکور شد.

اهول علم ریاضی چهار است: اول: علم عددکه از آن، انواع عدد وخراص مرنوع وحال نسبت یعض اعداد از بعضی معلوم شود، دوم: هندسه که از آن، انواع خطوط و اشکال و سطوح و غیرذلگ معلوم شودکه مذکور شد، سیم: هیأت که از آن، احوال اجزای عالم و اوضاع آن، همچنین مقادیر اجام فلکی و غیره را حاصل نمایند، هارم: موسقی که از آن، احوال نغم و تألیف الحان دانته شود.

شهری است از ترکتان، نزدیگن به آب سیخون و این شهر غیراز فاریاب است که از نواحی بلخ است: 9. به اصطلاح اهل سلرک: تزکیه یاطن است" چنانگه شریعت تزکیه ظاهر است. بعضی چنین گفتهاند که شریعت علم است وطریفت عمل و حقیفت، الوصول الی الله. فقیر می گویدکه این معنی ظاهر است که طریفت وحقیقت، هیچکدام بدون شریعت سالکن، حاهل نخواهه شد

1. سفره و طبق و غیر آنهاست که میگسترند [و] در آن طعام می خورند.

به مذحرف اول، به معنی خرص است: به ضم اول، سرمه است.

. اشاره است به آیه کریمه "قال رب ارنی انظر البکن" بعنی گفت موسی ای بروردگار من ا بنما مرا دیدار خود را ثا ببینم ثرا. قال: لن ترانی: خدای تعالی فرمود: هرگز مرا نمی بینی. نفبر و تفصبل آن درکب ر اصت به کر اول، نام جد شیخ ابوعلی است. و به کر و فتح، نام کوهی است در شام که آن را " طورسیناه گویند و در این شعر همین کوه مفصود است: . به گر اول و فتح سرم، به صبغه اسم آلت؛ در لغت به معنی تیری است که چرخ دولاب بدان می گردد و در اصطلاح ریاضی، خط موهومی است که پکر آن به قطب شال و سردیگر آن، به قطب جنوب باشد.

لا معنی آن و اصطلاحش گذشت.

د به کر اول، مراد منطقة البروج است و آن دایرهای است که 12 بروج بر آن واقع شدهاند و این دایره به منزله کمربند فلکن است؛ لهذا آن را منطقه گویند.

علمی است معروف که اعراب کلام عرب از آن دانسته میشود 10. به کسر اول، به معنی گلیم است و جامه خشن و مطلق جامه را نیز مجازاگویند و اصل آن کساو بوده؛ آن دا قلب به همزه نمودنده لهذاکاه ممدود می باشد 11. به فتح باء به نقطه، بارچه بشمینه و سطبر و بی بها راگریند.

============================================================

2. پارس در اصل نام یکی از اقوام جتوبی ایران است که مقر ایشان نیز پارس نام داشته است. از این قوم، دو خاندان بزرگ هخامتشی و ساسانی به پادشاهی ایران رسیدند و یونانیان، /106259 را از نام این قوم گرفتند و به تمام ایران اطلاق کردند و از این رو 1062619 یا100206_که معرب آن بفارس" است_ در زبانهای اروپایی به همه ایران اطلاق گردید. (رک: ص 139 فارسنامه ناصری، چاپ امیرکبیر، مقاله نگارنده حت عنوان "پارس و شهرستانهای آن در شاهنامه").

3. حاج میرزا حسن فسائی در فارسنامه ناصری می نویسد: .. مملکت فارس یکن قسمت بزرگ از ممالکن جنوبی ایران است و کنارههای آن را در روزگار ما به اختلاف گفتهاند مثلا اگر بلوگ را سهرمز و ناحیه فلاحی را که در این نزدیکیها از جمع فارس، موضوع گشته است، یاز آن را از توابع فارس شماریم، در ازای این مملکت از جاشک موغستان عباسی تا بندر محتره‌ فلأحی 233 فرسخ کاروانی و215 فرسخ جغرانی است و پهنای این مملکت از خیر آباد نیریز تا بندربوشهر دشتستان 98 فرسخ کاروانی و84 رسخ جغرافی است واگررا مهرمز وفلاحی000، را از فارس موضوع

7.4... تا اوایل سلطنت کریم خان زند... آن را دروازه فسا می گفتند... در جنوبی شیرازاست." (فارسنامه ناصری، ص 908، جاپ امیرکبیر).

5 رکت: فارسنامه ناصری، ص 1294. استاد فقید مرحوم علی سامی درباره این قضر که سابقا آن را "تخت سلیمان، و "مسجد سلیمان" می نامیدهاند و درده کیلومتری مشرق شیراز، درست در مغرب "دست خضره بربالای تبهای قرار دارد- مرقوم داشتهاند: 9.. در روی تپه، یکن درگاه سنگی که دو نقش بر بدنه آن منقوش است، دیده می شودکه حجاری این سنگها، به احتمال قریب به یقین، در دوره مخامنشیها و با حجاریهای تخت جمشید همزمان بوده که چند صباحی در عرض سال مقر سلاطین هخامنشی و بعدا مقر حکمرانی ولات و امرای محلی گردیده است و بارهای معتقدند که سنگهای نامجرده را شاید از تخت جمشید آورده باشند.

کاوشهای علمی: ثابت نموده که به احتمال قوی در زمان هخامننیان، خشایارشا قصر کوچکی در همین محل ساخته.که در زمان غلبه اعراب و ایر مهاجمین، به سرنوشت ساختمانهای مخامنشی و ساسانی دچار گردیده است و فعلأ فقط یک درگاه از آن باقی است." ارکث: شیراز، از استاد مرحوم علی سامی؛ به نقل از صفحه‌ 15 و 16 و 17: "بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز" از مرحوم علی نقی بهروزی).

9. استاد سامی نوشتهاند: "... خود درگاه نیز متعلق به او نیت و کوچکتر است و بعلاوه خود درگاه نیز

دست خضر یادشت خضره در سه چهار کیلومتری غرب شیراز قرار داردکه دشتی سبزو خرم است و گویند که خضرنبی از آنجا عبور کرده و دمتی بر زمین نهاده است و اطاقی در وسط دشت ساختهاندکه زیارتگاه است و روز هفدهم رجب مردم به آنجامی روند و زیارت می کنند. در اغلب شهرهای جنوب ایران، تکایایی منسوب به خضر(ع) وجود دارد مانند مقام خضر در کازرون، خواجه خضر در برازجان و بوشهر و در بین تخت جمشید و شمس آباد، خضر زنده و... (بناهای تاریخی و آثار هزی جلگه شیراذ، ص 14).

8 در حدود 14 کیلومتری شرق شیراز و چهار کیلومتری قصر ابونضر، آبگیر و تالابی است که آن را برم دل گویند. (برم 69997 به معنی تالاب و آبگیر است و دلکک به معنای شبیه به قلب؛ زیرا شکل این آبگیر همانند قلب است.) نیکلا راستخاورشناس روسی معتقد است که حدس مرخوم فرصت، صائب است (که صورت دوم گشتاسب است). او عقیده دارد که نفر چهارم، "ملکه ناهید" زوجه گشتاسب است و شخض اول بزردشت" پیغمبراست که در مجلس اول مأمور کشف چشمه آب میشود و چون پس از کوشش بسیار، چشمه آب "برم دلک" را کشف می کند، گلی را که در کنار آن روئیده است، چیده، به ملکه تقدیم میکند. (مجله یادگار، شماره‌ 6 و 7، سال سوم) مرخوم استاد سامی با مطالعه نقوش هخامنشی و ساسانی، عقیده داشتند که: .. در مجلس اول (دست راست) 221/9 متریکی از شهریاران ساسانی که شاید شاپور اول باشد، نمایانده شده؛ دستش به طرف چپ دراز و تاجی که روبان آن آویزان است و نظیر تاجی است که شاپور در نقش رجب از خدا میگیرد، در دست گرفته، موهای برپشت سرش نمایان و شمشیری حمایل

115 متر آن طرف تراین نقش، نقش دیگری است که 2/7021/40 متراست و محتمل است که بهرام پنجم باشد. تاج این نقش، گوی مانند و موهای پشت سرریخته و خنجری دردست دارد و یکن دست را به علامت احترام بلندکرده سه متر آن طرف تر، مجلس دیگری است 31521/8 متر. در این مجلس، دو نفر نقش گردیده: یکی از آن شکل زنی است و شیئی شبیه به گل از نقش دیگر می گیرد، طرز لباس این نقوش، نظیر لباس نرسی در نقش رستم میباشدب اسناد سامی معتقدند که حدس نیکلاراست صحیح نیست و نقوش برم ولگن، از شهریاران ساسانی است. (بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیرازه ص 12 و13).

10."... شاه بهمن، پسرشاه اسفندیار کیانی، بندی براین رودخانه (سیاخ) بسته، آب را بر تمام دهات بلوک کوار.. سوار کرده است و تاکنون این بند را بند بهمن گویند..." (فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 5-1464 و 1610) 11. در کارنامه اردشیر بابکان آمده است که: "اردشیر خواسته و زروسیم به گوار گسیل کرد و فردوسی بجای گوار، خره اردشیر و اردشیر خره آورده است". و گوار (08492) یاکوار، بنابر فارسنامه ابن بلخی شهرکی است از کوره اردشیر. (فارسنامه ناصری: مقدمه، جلد اول، ص 164) مرحوم حاج میرزا حسن فسایی مینوید: ... کوار سبدی راگویند که میوه در اوکرده، بار نموده، از جایی به جایی برند و برای بسیاری فواکه و حمل آنها از این بلوک، او را " کواره گفتند... درازی این بلوک از قریه "دشته" تا وباغان" ک فرسخ و بهنای آن از "مظفری" تا وباغ اناره2 فرسخ است (فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 1464.) 12. رجوع شود به ص 1611 فارسنامه‌ ناصری، چاپ امیرکبیر:

14. بامدادان، صبحگاه: علی الصباح بهروی تو هرکه برخیزد صباح روز سلامت براو مسا باشد 15. در فارسنامه ناصری، ص 1300: اتقن آمنا.

16. در فارسنامه ناصری، ص 1300: المجد لملوکن الاسلام.

17. در فارسنامه ناصری، ص 1300: الفخر لسلاطین العجم: 18. در فارسنامه ناصری، ص 1300: صاحب السیف والقلم 19. در فارستامه ناصری، ص 1300: حسام الملکن حسن الدماوندی.

20. در فارسنامه ناصری، ص 1300: العمارة التی کانت منسوبة.

ا. در فارستامه ناصری، ص 1300: قدیم: 22. در فارسنامه ناصریص 1300: الخروانین.

23. در فارسنامه ناصری،ص 1300: الواقعه.

74. در فارسنامه ناصریص 1300: حاو: 25. رکث: ص 32 و 33 تاریخ سلاجقه: مسامرة الاخبار ومسایرة الاخیار، به اهتمام دکتر عثمان توران، اساطیر، تهران، چاپ دوم، ص 1362.

2. جاماسب یا جاماسب که در بهلوی "9100030لم است، در سنت زردشتیان، از خاندان هوگوه (1170879) و برادر فرشوشتر بود که هردو برادر، وزیرگشتاسپ بودند. جاماسپ با دخترزردشت به نام "بورچیست از دواج کرده وی در ادبیات ایران وعرب، به لقب "فرزانه" و "حکیم" خوانده شده. پیشگوئیهایی بدو نسبت

29. عینا مأخوذ از دبسنان المذاهب است. رکن: صفحه‌ 99 دبستان المذاهب، چاپ مصطفوی، تهران.

م. فرصت درکتاب دبستان الفرصه در این مورد می نویسد: 9... زمانی که 12 سال از عمرم گذشته بود-یعنی 1282 هجری -یگن روز در صمن متبرکه حضرت سید میراحمد (شاهچراغ) شخضی را دیدم ولیدهحال، مجردی فارغ البال، دست از ماسری کشیده و دامن از جهان برچیده، مجذوبانه به حجره آرمیده، جمعی به گردش آمده، هرچه به او صحبت میداشتند، جواب نمی داد. از آدمی که به همراه من بود، برسیدم: این کیست گفت: این شیخ مفید، متخلص به داور است. تازه از سفر آمده، حالت جذبه دارد. از مشاهده حال او، مجذوبیت در خود دیده، احوالم دگرگون شد.

سراسیمه نزد پدر رفته، از حال او برسیدم تقصیلی بیان فرمود پس از چند روز... آن بزرگواردر صحبت را باز نمود و با صتبه خود، کغف راز، و من با بدر به خدمتش رفتیم. لدی الورد، بی اختیاربر قدمش افتادم. تفقد فرمود و به خدمتم قبول نمود و همه روزه میرفتم و آستانش را می زفتم. بنای مباحمثه را گذارد، روزها جماعتی را مستغید می نمود، حکمت و فقه و اصول و تفیرو غیر ذلکن درس می فرمود. روزی دامنش را به عجز گرفتم و گفتم: مرا نییز

یکن روز قطعهای گفتم مشعربه اینکه وتخلص به من مرحمت فرمائید. دوسه دقیقه فکرکرده، این قطعه را بر کاغذی نوشته، به دستم داد: فرصت آن نورچشم اهل وداد که در نظم راز مهرگشاد داور خسسته خاطر افچار که ورا بود در سخن استاد ازره صدق این دعا بنمود که ترا جاودانه فرضت باد وفرمود: بدرت وبهجت" تبخلص دارد تووفرصت، نگاه داره. خلاصه مذت دهسال و اندی بنده در خوزه درس این استاد جلیل حاضر بودم و کتاب و معالم" راکه در اصول است- بشخصه نزذ او خواندم، مطول و شرایع و تفسیر صافی را با جماعتی استفاده نمودیم.. شرح 20 باب ملامظفر رانیز به خدمت شیخ مذکور استفاده تمودم" مبعه معلقه دا با شرح نیز خواندم یه ص 13تا17 دبستان الفرصه، 1334، شیراز، چاپ مظفری، بمبشی).

ضمنا رکث: مقدمه دبستان الفرصه وص 547 به بعد قضایای ناگوار فارس، از اول محرم سنه 1334 تا آخر کتاب که از مدال طلای فرهنگی که به او دادهانده ذکر میکند.

31. شرح حال قدسی را فرصت در ادامه همین بخش مفصلا آورده است.

32. مقصود شیخ عبدالخی متخلص به واثق است: 33. این کتاب را استاد فاضل، جناب آقای دکتر محمود طاووسی، به احسن وجه تصحیح و چاپ کردهاند.

34. بروزن وقافیه قصیده فرخی است به مطلع: س مرا بپرسید از رنج راه و شفل سفر بت من آن صنم ماهروی سیمین بر

اسامی کتبی که [34]) حین نگارش این فصل ملحوظ و مشهود بود، از این قرار است: به کر همزه، به معنی بوشیده گفتن و برشیده گذاشتن است.

2. در لغت به معنی گونه گون شدن و از شاخی به شاخی رفتن است و تفنن در عبارات و کلمات، از هر توع مخن راندن و از هر مطلبی در کاب درج تیودن است: 3 یعنی آنچه دریانته نشرد تمامش، ترک و واگذاشته نشود تمامش: از باب تقعیل، بهمعنی براکنده شدن.

به مذه جیم رأی احت بهمعنی اعتقاد و بینایی دلی:

کاریخی است مصور از غیاث الدین معروف به خواندمیرن گابی است در شرح احوال حکما و فضلا و علما و روات و غیرهم، از سیدنورالله شوشتری: اکابی است در ذکر علوم مختلفه و شرح حال فضلای هر زمان، از واجد علی هوکلی هندوحتانی: ادکابی است در ذکر احوال عرفا و حکا و مشایخ هر زمانی1 از مرحوم رضاقلی خان امیرالشعراء، متخلص به هدایت گه مذکور شدر ه حابی است در احوال عرفاو مشابخ، از عبدالرحمن جامی معروف: 1. طرة الازهار کتابی است به عربی" از عبدالله العبدی المپدنی بوری، در احوال حکما فقط 11. در رجال است، یکی از عاثه تألیف گرده.

12. در احوال شعراست، از رفاقلی خان مرحوم منکرر: 13 خلاصه تاریخی است از ابوطالب تبریزی.

1 در تاریخ و احوال عرفاست، از مرخوم حاجی زین العابدین شیروانی، متخلص به تمکین: 15. به ضم اول، ولایتی است در سودان به چنوبی مهر 19. به گسر اول و شد دوم و سوم، بندگی کردن.

============================================================

و نیز فرماید: لاتصقرخدکن للناس ولاتمش فی الارض مرحاه (235] کلمات حکمت آیاتش از حد و حصر بیرون است که این کتاب را گنجایش آنها نیست؛ تیمنا به آیات مذکوره اکتفا رفت. گویند: ظهورش بعداز هبوط آدم - علیه التلام- به چهار هزار وسیصد و هفتادوسه سال بوده ومدت عرش را200 سال نوشتهاند.

درزمان یونس - علیه التلام _ وفات یافته، قبر مطقهرش در ایله5 است که از اعمال لسطین باشد و لقمان حکیم مذکور غیراز لقمان اکبراست که آن را صاحب النسور" نیزگویند. شرح حال لقمان اکبر در تواریخ مسطور است.

هرآینه به تحقیق که عطا فرمودیم حکمت را به لقمان" چوانکه او را خدای تعالی مخیر ساخت میان ری وحکت. چون طاقت مثقت بیفبری را نداشت، حکمت را قبول نعود 2. ای بسرگ من ابرای خدا شریک قرار مدها بدرستی که شرک، سنمی بزرگ است.

3. ای پسرک من اخصلت خوب یا بد اگر باشدا مثلأ در کوچکی به مقدار دانه خردلی و در اندرون سنگی باشد یا در مکان خفی، از اعلی و اسفل؟ می آورد آن را خدای تعالی در قیامت از جهت حاب.

ای بر من!از مردم رو بریگردان از تعرض و بر زمین راه مرو به خودگامی و شادی که خدا فخرگننده دوست نی دارفه ک. به فتح اول است: 9: به کسر اول و فتح ثانی، ملکی است در شام.

خمع نیراست که گرگ باشد و آن مرغی است معروف" و در لقب لقمان به صاحب الثور تفصیلی احت مققل که در تاریخ مطور است:

سقراط (50629165)(3) ابن بیفرسیقوس1، از اکابر حکمای یونان است. اصل وی از شهر اسن4 می باشد که آن را نیز اثینه گویند. و او از شاگردان فیثاغورس (4) حکیم بود؛ در حکمت الهی و غیره، روزگاری مصروف داشتهبگویند به شاگردان می فرمود که: "علوم را بر دفاتر ثبت ننمائید بلکه در نفوس مقدسه به ودیعه بگذارید؛ زیراکه علم نیز مقدس است و محققی راکه سینه اش جامع مطالب علمیه باشد، البته مزیت بر مدزس کتاب خواهد بوده" و گویند که چندین هزار شاگرد داشته؛ با و جود این، از جمله خصالش یکی این بوده که با جمعیت، خوش نداشته: غالب، تنهایی را اختیار می نموده و از مطعومات و ملبوسات نفیسه، نضیب و بهره نمی گرفته و در زمان خود، مردم را از پرستیدن اصنام منع میکرده؟

کشیشهای معابد معاند، براو رشک برده، حکم قتلش را نوشتند؛ نزد پادشاه آن مملکت فرستادند؛ پادشاه، سقراط را طلبیده، باوی گفت: "طریقه و روش نو در دین، ما را بر کشتن تو ناچار دارد؟ مردمان را از بت پرستی منع منما والآکشته شوی". سقراط فرمود [36]]: "مرگ نیست مگرگذشتن از زندان تن و پیوستن به عالم تجرد؛ بلکه جامه کثیف . به ضم اول، به یونانی، به معنی المعتصم بالعدل باشد.

2. به فتح اول وکر ثانی: ولی در بعض از کتب جغرافا، هائتس" نوشته به فتح همزه وکر ناء مثلثه و سکون نون وسین در آخر همچنین.

. به همزه و ثاء مثلکه و باء مثاة تحتانبه ونون ویاء است" ولی بعضی اثیه را به فتح همزه و سکون باء مشناة تحتانیه و ثاء مثلفه مفتوحه و نون و باه در آخر نوشته، گمان میرودکه در آنها تعحیف و تقلیب و تعریب شده باشد. به هرحال آن شهر، پایتخت بونان است کمه او را مدینة الحکما می نامیدند والحال چون سابق، آبادی ندارد.

============================================================

پبادشاه حکم به زندانش داد که تا پس از زمانی معین، او را مقتول سازند. همه روز شاگردانش در مجلس رفته، به استفاضه مشفول میبودند. گویند: ابدا بیم و تشویش قتل دردل سقراط نبود؛ تا زمان ممین که خواستند او را به قتل رسانند. باز کلمات حکمت آمیز می فرمود. با اینکه میدانست که او را می خواهند بکشند، اصلا فتوری2 در قوالش به هم نرسیده بود. آب خواست و غسل نمود و به نماز ایستاد. در آن حال، زن و فرزندانش بردورش جمع شده، نوحه و زاری را آغاز کردند. آنها را فرمود: مراجعت به خانه کنید و حکم به صبر نمود. ناگاه خادمی از جانب پادشاه آمده؛ پیمانه شربتی که آلوده به زهر بود، به وی خورانید. از جای برخاست؛ قدری مشی2 نمود و شاگردان را نصیحت فرمود؛ تا آنکه از رفتار بازماند. بر پشت خوابیده، این کلمه را گفت: آسلمت نفی الی قابض نفس الحکماء، و جان داد.

گویند ظهور سقراط 5097 سال بعداز هبوط آدم- علیه الشلام- بوده و مذت عمرش 107 سال یا 9[10]سال.

افلاطون [81515](5) سر ارسطی، پسر ارسطو، پسر اسقلینوس است. از حکمای اشراقیه5 بوده" پس از وی، ارسطوی معلم اول، رسم مباحثه و مناظره6 برمیان آورد. ابونصر فارابی، حکیم کتایه از بدن عنضری امت اء به مع مت ومت شدن اته راه رفتن است: . یعنی: تسلیم کردم جان خود را به قابض و گیرنده جان حگما و دانایان (یعنی خدای تعالی).

ک این طایفه از حکمایی بودهاند که به تزکیه نفس و تصفبه بامطن می برداختند و از اشراق و روشنی باطن در معرفت اشیاء و حقایق آنها، بر دلشان نوری جلوه گر میگردیده، تعلیم و تعلم را به مگاشفه می نمودند و افلاطون از جمله آن طایفه بوده) به خلاف مقاثین که این گروه، در ادراکن حقایق اشیاء، مضی و رفار به لابل مینمودند و بفوای این طایفه، ار سطو بوده است: به فتح حرف چهارم، تفکر نمودن در حقیقت و ماهیت چیزی و با هم بحث نمودن و گفتگوگردن.

============================================================

بالجملة افلاطون در یونان، 5179 سال بعداز هبوط آدم بوده. پس از 81 سال، و داع این جهان فانی راگفته، در ماکادونیه مدفون گردید.

محفقین چنین گفتهاند در اقسام حکیت که حکمت بر دو قسم است: علمی و عملی: آنکه علمی بودکه آن را نظری نیزگویند. اگر علم باشد بدانچه مقارنت ماده، شرط وجود او نبود- همچون باری تعالی و عقول و نفوس و وحدت وکثرت و امثال آن - آن را حگمت الهی خواننی در حکمت عملی مقرراست گه شجاعت از امقات فضابل انسانی است و آن قوتی است متوسط میان جن و تهور همچنین عفت قوتی میباشد معوسط میان میل به شهوت و سکون نفاکا اینکه عدالت، متومد میان قللم و انظلام است وسخاوت، متوسط میان اصراف و بخل به اصطلاح آن است که به ذات خود قائم باشد و عرض آن است که قائم به ذات خود نبود بلکه قائم یه غر باشد.

صاحب تاریخ که نوشته است قائل به حدوث عالم است، دیگر ذکر نکرده [است]که قائل به حدوث ذاتی بوده یا حدوث زمانی! بنابر نزاعها و گفتگوما که در این مسأله دارند.

شهری از یونان است: بعضی نوشتهاند در روم است:

بالجمله، ارسطو، پیشوای حکمای مشائین است و او را معلم اول و فیلسوف اکبر خوانند.

گویند بنای مدرسه ای گذارد و به کشف معضلات حکم پرداخت؛ پس از چندی، پدر اسکندر رومی از ماکادونیه فرستاد ارسطو را در آن مملکت بردند؛ اسکندر راکه طفل بوده بدو سپرد. حکیم به تربیتش مشغول شد واو را از فنون حکم و علوم بیاموخت و کتابی برای او نوشت مسقی به سرالاسرار در حکمت عملیه3. پس از آنجا به شهر اسن آمده، چندی اقامت نمود؟ بعداز آنجا به بلده اصطاغیراکه از اراضی یونان است رفته، متوطن شده تا اجلش در رسید (238) و در آنجا مدفون گردید. و مدت 18 سال زندگانی نمود؛ بعضی قریب به 100 سال عمرش را نوشتهاند و از 100 جلد کتاب بیشتر تصانیف دارد.

مامون الرشید4 در زمان حکومتش، نزد ملک روم فرستاد و خواهش تصنیفات ارسطو را نمود. ملک روم کس فرستاد از اراضی یونان، کتب او را آورده، نزد مأمون فرستاد. وی جماعتی را گماشت تا آن کتب را ترجمه نمودند به زبان عربی. و مصنفات ارسطو بیشمار است؛ کتب بسیاری در منطقیات دارد؛ دیگر در الهیات؛ دیگر در طبیعیات و دیگر در خلقیات که مجموع متجاوز از 100 جلد است و اسامی آن کتب در تواریخ وغیره مسطور است. ظهور ارسطو 5225 سال بعداز هبوط آدم . به لغت یونانی به معنی فاضل کامل است.

2. بعنی ار سطو پیغبری است که قوم او، او را ضایع کردند، یعنی معنی گلامش را ندانتند.

گفتهاند آن یا راجع است به هر نفی به انفراده با راجع است به جمعی که میان ایشان مشارکت بود در منزل و بس یا در اقلیم و مملکت، قم اول را تهذیب اخلاق گویند و قم دوم را قدبیر منازل نامند و ارا حاست مدن دانند وهمه اینها، حکت عملیه می پاشد هر مارون الرشید است" خلافتش درمنه 191 بوده: بیست سال خلافت کرد

اقلیدس2 [ع60600(7) از حکمای عالیمقدار شهر صور3 است و او را اقلیدس نجار گویند. علم ریاضی4 را، وی منتشر ساخت و کتبی چند در آن علم مدون فرمود. بعضی گفتهاند: آن کسی است که اولا در ریاضی سخن گفت. به هرحال کتابی که در هندسه نوشته و نام خود را بر آن نهاده و از اهل این فن شروحی چند برآن نوشتهاند، الحال موجود و متداول است و مصنفات دیگر، مثل کتاب تألیف اللخون وکتاب مناظر وکتاب ثقل وخفت و غیرذلک دارد که کثر آنها را به زبان عربی، در زمان مأمون الرشید، ترجمه نمودهاند و بسیار از تألیفاتش به زبان انگریزی دیده شدکه ترجمه نمودهاند وشروحی بر آنها نوشتهاند. بالجمله، ظهورش را 5215 سال بعد از هبوط آدم گفتهاند. از کلمات اقلیدس است: الخط هندسة (39]) روحانیة ظهرت بآلة جسمانیه5. و فرمود: در میان دوکس دشمنی میفکن که ایشان چون صلح کنند، تو در میانه شرمسار مانی نیز فرمود: دنیا را چون آتش خیال کن و چنانکه به جهت سرانجام معاش، قدری آتش کفایت کند، همچنان بقدری از نعمت دنیا قناعت نما1. گویند شخصی به او گفت: من جهد میکنم تا رشته حیات ترا منقطع سازم. جواب فرمود: من هم جهد میکنم که آتش غضب ترا فرونشانم تا امیدی است.

2. به غم اول وکر دال بیش از این مذکور شد- و آن به معنی کلید هندسه است: به ضم اول شهری است در گنار بحر شام.

4. معنی آن گذشت.

یعتی خط و کتابت مندصه روحانی است. آشکار می گردد آن هندصه به آلتی که جسمانی است که بنان و قلم باشد. مراد این است که خط صورتی در نفس دارد که با آن آلت، وجود خارجی پیدا می کند.

9. مراد حکیم از این کلام این است که آتش اگر زیاده از حاجت باشد، خانه را بوزاند) همچنین نعمنهای دنیا زیاده از فرورت، خانه دین را خواهد خوخت:

از ممالکن مصر است: 4 مراد عالم الهی است: کلمه اللهم در این مقام قصد اسفنای امر نادر مستبعد است. در کتب علمیه، پرای این معنی بسیار آوردهاند. قول فقبر مؤلف در اینجا استعانت به خدای تعالی است در ایتگه جالپوس را طبیی ندانند، با که آنچه را در حق اوگویند، افتری باشد.

ناامید احت و این میح است نه مأیوس: به فتح، به معنی بریدن است: طفل در رحم راگریند 9. اینچا جای بیرون آمدن مراد است:

خسدش را در شهر فرما، نزدیک به قسطاط مضر، به خاکن سپردند و این قضیه 5761 اسال] بعداز هبوط آدم - علیه التلام - واقع شد.

بطلمیوس4[1100105 9101660612) پسر قلوذیس است؛ از این جهت او را بطلمیوس قلوذی گویند. وی از شاگردان خالینوس است؟ بیشتر به علوم ریاضی مایل بوده؛ مولد و منشاش را اسکندریه نوشتهاند و هم در آنجا بنیان رصدی ککرده و گویند اول کسی است که اصطرلاب را پدید آورد و کتاب مسطی که معروف و مشهور است - از تصنیفات اوست و آن کتاب را در زمان یحیی بن خالد برمکی، از یونانی به عربی ترجمه نمودهاند و مؤلفات دیگر نیز دارد، از جمله کتاب جغرافیکه در صفت نقش زمین و تقسیم اقالیم و طول و عرض بلدان نگاشته. و در حالش نوشتهاند: قلیل الاکل وکثیرالضوم بوده، ظهورش 5716 سال بعد مراد عالم ملکوت است: ا. در اینجاکنایه از شهر و عالم رحم است: 3. دربایی است که در سمت شرفی آن، چین [است و در سمت غربی آن، پمن و در جانب شمالیش، هند به فنح اول و سکون ثانی وکر ثاک است: واقع است.

ک به قتحین، در اصطلاح آن استا محرای وسبعی را مسطح مینمایند و در آنجا عمارتی برها میکنتد سیار مرتفع، و آلات و اسباب برآن نصب مینمایند. چندنفر حکیم در آنجا نشته، اوضاع کواکب و حرکت آنها را دریافت میکنند.

9. معرب اسطرلاب است و آن آلتی است معروف که از آن، ارتفاع آفتاب وکواکب و عمارات را معلوم می نمایند و گویند اسطر به زبان بونانی، به معنی ترازوست و لاب به معنی آفتاب، بس معنی ترکیییش یعنی ترازوی آفعاب.

============================================================

و فرمرده: [441] هرکه به وقایع دیگران پند نگیرد، دیگران به وقایع او پند گیرند.

وفرموده: اعمال نیکودر دنیا تجارت عقبی است و اجل دروازه آخرت.

وفرموده: چنانکه بدن آدمی را درحالت مرض از خورد طعام و شراب سود نباشد، هردل که به مرض غفلت مبتلاست، از شربت موعظت و پند مود نبرد.

ابزرجمهر1(4)] ب زرجمهر و ابوزرجمهر و ابوزرجمهر و بزرکمهر وزر مهرهمه نامهای پر سوخرا" است و گویند نسبتش به طوس بن نوذر میرسد. سوخرا در عهد قبادگشته شد و بوزرجمهر را ابن بختگان نیزگویند: چوان] که بختگان لقب سوخرا بوده؛ بالجمله، بزرجمهر حکیمی است بزرگوار؛ به حکمت معروف و به تدبیر مشهور. در زمان انوشیروان عادل، ابتداه چندی ملازم او بوده و در آن اوقات، بهبود آنامی وزارت بادشاه را داشته. ابوزرجمهر سفری به جانب خرامان رفته، آنگاه که بهبوه به سبب تهمتی به حضرت پادشاه، خائن گشته وکشته گردید، ابوزرجمهر به مدائن باز آمده، کارش بالاگرفته، منصب وزارت یافته و هفتهای یکث روزه تمام موبدان5 و دانایان، در مجلس پادشاه مجتمع شده، سخنان حکیم را استماع می نمودند و از کلماتش بهره می یافتند و مزدکن نکه در زمان قباد- پدر انوشیروان _ دعوی بیغمبری نمود و پس از 1. معرب بزرگمهر است یعنی آفتاب بزرگ، و بزرجمهر را عربان، بوزرجمهر گویندا یعنی واو به آن زیاد نمودهاند وگامی الف در اول آن نیز زیادکنند، بصورت گنیه استعمال نمایند.

به ضم سیم وفتح خاء امت و شوخرا وقتی حکمران سیتان بوده است: ادر شامنامه: مهبود) معرب غباداست که هدر انوشیروان باشد به ضم اول وف سیم، به معنی دانا و حکیم است: 9. به خم اول، پر نامداران بوده. از علمای شهر نابوره نزد قباد آمده، الحاد نمود. گویند قباد را به کیش خود آوردا ولی انوشروان به او نگروید.

============================================================

و در زمان ابوزرجمهر، شطرنج1 را از مملکت هندوستان به ایران آوردنید و در حضرت کسری4، ابوزرجمهر به آن بازیبی آنکه کسی به وی بیاموزد-پی برد و با آورنده آن، بازی کرده، او را مات3 ساخث و در برابر شطرنج، نرد4 را اختراع کرد و به هندوستان فرستاد. حکیمان آنجا، ره به بازی نرد نبردند. این مطالب را مفصلا و مشروحا، فقیر در کتابی از مؤلفات خودکه مستی به شطرنجیته است ذگر نمودهام (443). نسخه آن کتاب بسیار و منتشراست: هرکه خواهد، رجوع به آن کند.

بالجصله، روزبروز جلالت و قدر بوزرجمهر به حضرت نوشیروان، در ازدیاد بودتا اینکه کوکب بختش را نوبت افول5 رسیده، به اتهامی انوشیروان بر آن حکیم خشم گرفته، او را بکشت. و قضه خواب دیدن انوشیروان و تعبیر کردن بوزرجمهر به ظهور سرور کاثنات محثدبن عبدالله حصلوات الله علیهما- در تواریخ مسطور است؟ چوان] که ولادت تمام سعادت آن حضرت، در زمان سلطنت انوشیروان بود4؛ چنانگه آن حضرت فرموده: ولدت فیزمن الملکث العادل: نوشیروان2 . و تفصیل آن خواب را ا. به کسر اول: معرب سترنگی است و آن بازی معروف است: به کر اول وفح سیم، لقب انوشیروان است و معوب است که مذکور شد: اصطلاح شطرنجبازان است. مجمل اینکه شطرنج را عرصهای است که خانهها دارد هفیت در مفت. در ک طرف از آن عرهه یکن شاه و بکن وزیر و دوفیل، دو اسب و دورخ و8 هیاده گذارنه ودر طرف مقابل نیز در آن عرصه، مهرههای دبگر به رنگ دیگر به همان عدد گذارنده آنگاه به طریق جنگن دو شگر باهم نبرد آورند و یکدیگر راکشند و می خواهند که شاه یکدیگر را مقید سازند و محاصره بکنند.

مرگاه شامی محاصره گردید، آن شاه مات است ه معنی مات، مقیدشدن شاه باشد.

به فتح اول عرضهای است که آن را چار قست گردهانده در هر قسعتی شش خانه قرار دادهاند و هر خریفی بانزده مهره داردکه مجموع،3 عدد می شود و مهرهها را در آن خانهها قرار می دهند بطریقی که دارند_ پس از آن، کعبنین را که عبارت از دو جم مکعب است و در آن نقطه هاست، می افگنند و به کم کمتین، مهرهها راگردش در خانه ما می دهندر هرکس زودتر مهرهها را سیرداده و از عرصه بدر برده بازی را بردهم 5. ناپدید شدن و غایب گردیدن ولادت تمام سعادت رسول خدا-صلی الله علیه وآله- روز جممه مفدهم شهر ربی الاول، مرافق با29 نیان رومی و 17 دی ماه فرس، بعداز طلوع آفتاب 6163 سال بعد از مبوط آدم (علیه التلام)" کذا فی الناسخ: 7 بعنی حضرت فرمود: زائیده شدم در زمان پادشاه دادگر: انوشیروان. ا این حدیث در منایع معتبربه

============================================================

گویند بزرجمهر را پرسیدند: این مقام را در علم و حکمت چگونه رسیدی؟

فرمود: ببکور کبکورالغراب و جرص کحرص الخنزیر و تعلق کتملق الکلب وصبر کصبرالحمار کلمات حکمت آیاتش، بی حذ و حضر در کتب مسطور است: اخمع عشیره است، به معنی قبایل و خویفان.

2. بروزن قامرس، به معنی جشجو کننده و آنکس که خبر معلوم نماید.

3. "بکور" به ضتین، بگاه برخاستن و بامداد گردن است. غراب بهضم اول، زاغ دشتی که کلاغ باشد.

ختزیر، گراز است و گلب، سگ است" حمار، خراست. معنی: اینکه این غلم و حکمت را یافتم از اینکه مشل کلاغ بامداد گردم و مثل گراز آزمند گفتم در ادراک مطالب و مثل سگن چاپلوسی نمودم نزد اهل علم، ومخل خرشکیبا بودم به مصائب وغیرما.

============================================================

خکص: از بغداد به دمشق رفته. در محضر بادشاه، با فضلا تکلم نموده، از هر علمی که باوی گفتگو میکردند، بر همه فائق آمده؛ که همه را متحیر ساخت. شرح نواختن قانون را در آن مجلی پادشاه، اهل تاریخ نوشتهاند که مشهور است. حاجت به بیان ه و اکثر مصنفاتش را در پاره کاغذها دیدهاند غیر مدون؛ و گویند از هد مردم بوده در دنیاا و به لباس اتراک می گشته، و در سنه 344 هجری در اثنای سفر حج، قطاع الطریق او راشهید کردند در حالتی که از عمرش 80 سال گذشته بود و بعضی، مضجعش را دمشق نوشتهاند. از کلمات آن جناب است که: اموات، اولاد امراض میباشند و امراض، اولاد اخلاط واخلاط، اولاد اغذیه واغذیه، اولاد نبات ونبات، اولاد زمین، س هرچیز از زمین برمی آید، یه زمین میرود.

و فرمود: هرکس در حکمت شروع کند، باید بنیان او صحیح المزاج باشد و متأدب به شهری است در ترکتان" که مذکور شد ا. به قتح اول و سکون ثانی متعمل است: به قتح همزه و سکرن واو و فتح زاء معجمه ولام در آخر غین معجمه، از اسمای ترکی است.

خایی است قریب به فاراب: متضد است" مجدهمین، از خلفای بنی عباس است" 25 سال خلافت نودودر سنه220 أو راکفتند، و منصور حلاج در زمان او کثنه شد.

نام سازی است معروف: ا. بروزن شداد، نام شهری است به شام.

د به کر اول و ثانی یا به کراول و فتح ثانی، شهری است معروف، بایتخت ملگن شام است:

مراد از نف ناطقه است. 4 شرف اللکن وشیخ الزنی، هر وولقب اوست: به فتح اول، نام شهری است در ثرکتان، از بنامای ملاطین عجما لهراسب و گفتاسب سالها در آنجا میزیتند.

به فتح خاء معجمه و سکون راء مهمله وکر میم و تکین باء مثاة تحتانیه و تاء مثلثه مفنوحه ونون احت: 7 نام علمی است معروف و آن فانونی است که به واسطه آن، فگر صحبح را از فکر غیرصحیح امتیاز گتند.

9 از سسالگن ایران است: ولابتی است از مملکت خراحان.

10. به ضم اول، معرب گرگان استا شهری است از استرآباد 11. شهری بوده در حوالی طهران که ویران شده.

============================================================

2. والی اصفهان، برخاله مادر شمس الذوله مذکور بوده واو از آل گاکویه بوده: مرضی است که درروده قولون به هم رسد مرضی است که به سبب سده در بطون دماغ، بههم میرسد 5 برسبیل اجمال گونیم: مثلأ در خانه اول شطرنج، یکن دانه گندم گذاریم و در خانه‌ دوم، ؟ و در خانه‌ سومه4 ودر خانه چهارم، 8 و در خانه بنجم، 16 و همچنین خانه به خانه عدد را مضاهف کیم تا تمام خانه ما که 94 است1 پس از اتمام، مجموع گندمها را کسی نتواند به حساب درآورد. بلکه شهرها را اگر از آن گندم هرنمایند، هنوز عرصه تنی باشد و ما در کتاب شطرنجه، حساب او را نوشتهایم مفصلأ و بروزن امیرات: مفروحا

در حیره بادشاهی داشت اما از جانب انوشیروان.

زمان قبل اذ بعفت بخمبر است که مردم بت هرضت بودند.

خمع مخضرم به فتح راء است و مخضرم گی است که نصف عمرش در جاملیت گذشته و نصف در اسلام وهمچنین شاعری که جاعلیت واسلام هرذو- را دریافته باشد.

حفت قصیده معروف است از شعرای عرب که در عهد جاعلیت در کعبه می اویختند از جهت مباهات" از نزول قران، خجل شده، آنها را برداشتند.

د مقام به ض میما منی به کر میم، کوهی است. تأبد په معنی توحش" غول به فتح غین معجمه، مگانی است که آن را غول الزخام به نم راء مهمله و خاء معجمه نیزگویند، ولی زوزنی به جیم دانته وگوید غول و رجام دوکوهند. و ریان هم نام مکانی است" وخی به خم اول، جیع وحی است که کابت باشد، ام بهکره جیع لیه است که منگف است وزرقت فعل معلوم است" مفعولش محذوف پنی رقت الذیارا جود به فتح: باران سخت رهام بروزن کاب (جمع رهمه)، به کر اول باران نرم ساریه، ابر در شب است" غاویه به غین معجمه، ابر در مبح است" عفیه، ابر در آخر روزه ارزام محدر باب افعال، صداکردن.

معنی اشعار: مشحی شده است. خانعها، محل و مگان نزول آنها، که آن خانه ما در منی است" مترحش شده است غول و رخام آنا یعنی اهل داشته، حالا خالی شده.

فمدافع.: عطف بر قول است، یعنی متوحش شده است محلهای چوشیدن آب کوه ریان که بیدا شده است هلامتش در حالتی که کهنه شده است" چنانگه دربر گرفته است کتابت را سنگن آن کتابت" یعنی مثل نوشته روی سنگ گهنه آثاری باقی مانده.

ومن.. یعنی آثاری که منقطع شده است و به کمال رحیده است یعنی پیر شده است بعداز ملاقات اهل آن در سالهایی که گذشتهاندم حلال و حرام آنه یعنی مامهای حرام و حلال، بعنی دوازده ماه.

زرقتم یعنی سیزکرده است آن خانهها و دیار را مرابیع نجوم که منازل و بروج شمس باشد که باران در آن وقت می آید و رمیده است آن خانهها را باران ایرهای رعددار، باران عام شدید و باوان نرم من کل م از هر ابری که ببارد در ضبح و ابری که ببارد در عضرکه بهوشاند آسمان با جواب می دهند داهای آن ابرهاکه مراد رعدها باشد

مراد ما لبیدبن ربیعه بودکه شتهای از احوالش بیان شد و گذشت، اللهم ارحمه و احشره مم من امن به واعتقد نبوته.(15) (49)) أخطل1(16) شرح احوال او را کمتر کسی نوشته است و در کتب مفصله مذکوره که ذکر حالات بعضی از حکما و عرفا و فضلا را از آنها می نمایم نیز نامی از اخطل نبردهاند. این فقیر به تفقص بسیار، در کتاب داثرة المعارف4 شرح حالش را یافتم و مختصری از آن را ترجمه نموده، در اینجا نگاشتم؛ این است: و... اخطل اسمش غیاث است، پسر غوث، پر صلت4، پر طارقه؛ کنیتش ابومالکن است، اخطل لقب اوست و وی اصلأ نصرانی بوده از اهل جزیره4، ولی اسلام داشته و پایه او در شعر، اجل از این است که وصف کرده شود. در اسلام، اشعر شعرای عرب بوده وباجریر و فرزدق معاصر وبا آنها مهاجاة5 داشته و در مدح عبدالملکن 1 مروان، قصاید گفته، صاحب دیوان استبه ا. نعت است واخطل بحرکة: به معنی فحفگو و بدنام به زنا و شتابگار و برگو بعضی نوشتهاند: چون دارای این صقات بوده، او را اخطل گفتند، بعضی گویند: استرخاء در گوش او بوده چوان]که به این معنی نیز آمده است.

اابی است چندین هزار بیت در چندبن جلد به عربی، مبنای آن بر لغت است و مفغمل است بر قعام نون و تواریخ عالم. از کتب جدیده است و نازه به طبع رسبده. 3. به فتح صاد است.

هرگاه آن را مطلق استعمال کنند، مراد شهری است گه در شرقی اندلس است و جابی دیگر نیز هت مان دجله وفرات، آن را جزیره نامند، الله اعلم 5. مجو بگدیگر راگفتن: . هر مروان، از بنیامیه است. در سنه 95 مجری خلافت یافت و در 86 مجری درگذشت.

============================================================

اغشی1(17) سمش میمون، پسر قیس، پسر جندل2؛ و کنیتش ابوبصیر2" و اعشی از آن لقب داشته که نابینا بوده. بعضی گویند از اهل یمامه4 است. چون خبر دهوت رسول الله صلی الله علیه و آله_- بدو رسید، در مدح آن حضرت، قصیدهای انشاه کرد و به مکه آمدکه به عرض رساند. مشرکین برآن اطلاع یافته، او را منع نمودند. وی مراجعت نمود و او اول کسی است که شعر خویش را به صله و حایزه مربوط ساخت. در اطلاع شعر و فنون آن، بر دیگر شاعران فضیلت داشته؛ وقتی شخصی به اخطل حشاهر سابق الذکر گفت: "اعشی اشعر از توبوده است" و شعری از اعشی خواند. اخطل درکار غذاخوردن بود. چون آن شعر را بشنید، ظرف طعام را برزمین زده، گفت هواشعر منیناکن والله [450] الاعشی امهات الشعراء الا ایای5.

گویند اعشی مذهب قذری1 داشته که منکر قدر خدای تعالی بوده؛ بالجمله، اعشی لقب، در اعراب بسیار بودهاند - چون اعشای بابلی که عامرنام داشته و اعشای دیگر که سود اسم، بوده و اعشی بن ربیمه و غیرذلکن هفده نفر اعشی بودهاند؟ مقصود مادر 1. بروزن اعمی، وصف است، یعنی آنکه شکود باشد یا آنگه شب و روز کم بیند یا آنکه نابینا پاشد.

اء به فتح چیم آست: 3 با ایتگه نابینا بوده، کنیه او را ابوبعبر نهادند، از جهت تفأل، و در عرب این رسم است: جایی است که تابضره 12 فرسنگن است.

یعنی واعشی از من شاعرتراست و با مادر شعرا زناکرده و آنها راگائیدها مگر راه مقصودش این است که برهمه تفوق چته مگربر من این طایفه را قدریه میگویند. ابنده] خالق فعل خود است" م معهیت وکفری به تقدیر خدا ت و مویت خدا را در آنها مدخلیتی نباشد. و این طایفه همان معتزلی هتندکه مقابل اشعری اند و چهت اینکه آنها را قدری گویند، این است که اسناد افعال خود را به قدرت خود دهند.

============================================================

قعر1(18) وهوابوالعلاء، احمدبن عبدالله بن سلیمان التنوخی المعری؟ مولدش معره بوده که بلدهای است به شام! از شعرای مشهور و فضلای معروف است و تصانیف بسیار داره. در هفتاد سالگی کورشد؛ بعضی نوشتهاند: در طفلی نابیناگردیده ولی چون بعض تصانیف از اودیده شده، یحتمل که قول اول، صحیحتر باشد. درسنه 49 هجری، در معره وفات یافت. گویند از خصال وی این بوده که گوشت حیوان نمی خورده! مثل بعض هنودگه این دأب را دارند.

احسان]3(19) حشان بن ثابت بن الغنذر: کنیت او، ابوالولید است. از شعرای مخضرمی4 بووه که ادراکن جاهلیت و اسلام هردو- را نموده؛ در اوایل، اکثر، سفرشام می کرده و ملوکن بنی غشانک را مدح می سروده و جایزه می گرفته و وطن در یثرب6 داشته، چون به پیغمبر _ صلی الله علیه و آله- ایمان آورد، آن حضرت را مدح همی گفت و بعضی از قریش را هجا. وقتی شخصی به رسول خدا عرض کرد: یا رسول اللهاامیرالمؤمنین- علیه السلام ح را بفرمای تا مشرکین را به هجا پاسخ گوید. فرمود: آنان گه رسول خدای را با تیغ و سنان نضرت کنند، منعی نیست اگر به زبان نصرت نمایند. حتان حاضر بود؛ عرض کرد: یا رسول الله! من از بهر این کارم. حضرت فرمود: به نزدیک ابوبکر شو تا حسب و نسب هریکن را به تومکشوف دارد. حسان نزه ابوبکرشده دوست ودشمن را شناخته، ا. به کتح میم و شذ راء است.2. طایفه ای بودهاند در یمنا بعضی از آنها در هرات مکن داشتند.

3 بروزن عطشان است و الف ونون آن زائده است: 4. به صیفه مفعول معنی آن گذشت.

5 طایفهای بودهانده و قبیلهای در یمن و ملوک غتان از آن قبیلهاند به فتح اول وکرسومه مدینه منوره است

بوفراس3(20) الحارث بن ابی العلاء، معیدبن خمدان4 فارس میدان عقل وفراست، مبارز عرصة ریاست وکیاست، فرید دهر و وحید عضر خود بوده ااست) در فضل وعلم وادب و مجدوشجاعت، مشهور و اشعارش در گیتی معروف است. گویند پسر عم سیف الدوله حمدانی و بوده و صاحب بن عباد گوید: "بدأالشعر بملک و ختم بملک" (یعنی ابتدا شد 1.... و اشتقاق و جدا نمود خدای تعالی از برای بیضیبر از نام خودش" تا اینگه عظیم کند و بزرگ بدارد او راا ب ماحب عرش که خدای تعالی باشد مخمود است و این محمد بپغمبری است که آمده است ما را بعد از نومیدی وسستی یعنی انقطاع از هینمبران -و حال اینکه در روی زمین، بتها برسقیده می شد س از آن اکه] پیغمبر گردید چراغ روشن و راهتما می درخشید، چنانکه درخشید ششیر صیقل داده شده‌ هندی. در بعضی از نخ بجای "گی یجله، "والرسل" به سکون سین است" مقیل بروزن امجر است بهمعنی شسشیر ا. جنگی است که امیزالمومنین- علیه اللام - با عایشه کرد در سال 39 مجری: کنت شیر بیشه است و حارث را از جهت شجاعت، ابوفراس گفتند و ابوفراس، کنیت فرزدقی هم بوده ااست] چنانکه مذکور میگردد.

به فتح حاء مهمله و سکون میم، بدر قبیلهای بوده که آن را حمدون نیزگریند وطایفهای آن را بنی حمدان حمدون به واو، و آل حمدان نیز گفتهاند و اینها از قبیله ربیعهاند.

از آل حمدان منکور است. بر بلاد شام، استیلا داشته، با حکام فرنگن و روم جنگها نموده، در سنه‌ 356 فوت شده [است)

گویند: وقتی در روم او را به اسیری بردند" 4 سال در حبس بود؛ سیف الدوله مذکور، او را به مال زیاد خرید و خلاص نمود. در مدح آل پیغمبر گفته: الحق مهتضم والذین محترم وفی آل رسولالله، مقتم قلث یصارغ فیه الهم والهم ای ابیث قلیلالنوم ارفسنی یا للسرجال اما لله مستتصر منالصناة وما للذین متتقم والامر یسملکه النتوان والخدم بنو عسسلی رعایا فی دیارهم قام النبنی بها یوم الغدیر لهم والله شهد والاملاکن والامم این قصیده مطول است؟ این مقام را گنجایش بیش از این نیست -تولد ابوفراس در سنه‌ 2501320] هجری بوده در قبیله همدانا" ووفاتش و بقولی شهادنش در سنه 350: قبرش در قسطنطنیه3که از بلاد عظیمه روم است_ واقع شده [است] حریوی4(21) بومحمد قاسم بن علی بن محتد بصری حرامی5 بعضی گویند اصل آن از "مشان، است که قصبه ای است از بضره4. وی صاحب کتاب مقامات است که مشهور جهان یعنی اهل حق ستم کرده شدهاند و دبن هیغبر از بیخ برکنده شده است و مال اهل بیت یه دشمنان قت گرده شده امت. [بیت دوم]: بدرستی که من شب به روز می آورم در حالتی که کم خوابیم بیدار کرده است: مرا دلی [است]که کثتی می گیرد در آن غم و همها. [بیت سوم]: ای گروه مردمان! آبا نیست از برای دین خدا یاری کنندهای از سرکشان؟ و نیست برای دین خدا کیفر کشندهای؟ ابیت چهارم: اولاد علی رعیت باشند در دیار خود و خلانت را مالک باشند زنان و خدمتگاران. [بیت پنجم: برها کرد خلافت را بینمبر روز غدیرخم برای علی واولادش؛ وخدا شاهد است وملائکه ومردم: به فتح هاء هوز وکون میم، قبیلهای هتند از چن: به ضم اول وفتح ثالث، دارالملکن روم است: منسوب به "حریره است و آن بارچهای است معروف بعضی گوبند خریرفروش بوده) بعضی نوشتهآند بر باف بوده به فتح اول، قبیلهای هستند در بضره که آنها را بنی خرام گویند، حریری از آنهاست: به فتح میم مستعمل است: 7ا شهری است در عراق عرب، معروف:

اشقو0(23) ابوالحن علی بن اساعیل است وطایفه اشعریه منسوب به ویند. تولدش سنة 260 در بصره بوده و سالها در بغداد زبسته و وفاتش سنه 333 [مجری]در کرخ" پغداد واقع گردیده [است.] 1. به گر اول، مثوب به " کا"" به معتی گلیم و جامه خشن است" در وجه تیه آن به کاگویند کا می بوشیده وجوه دیگر نپز ذکر کردهاند.

متوب به گوفه است که شهری است از هراقی عرب و معروف است: 3. فلان نادانتر است به گفتن شمر از کائیا یعتی کایی نادان بوده در شعر.

هر مهدی است" خلافتش درسنه 170 بوده ومذت خلافتش 23 سال.

ملقب به عروبن عثیان شیرازی است امام نحریان و لغویان.

این لقب برای این برده که در وفت تولد، مویها بر بدنش رسته بوده.

7 به فتح ااول]، نام محلهای است در بغداد.

============================================================

طایفه معتزله - که آنها را مفوضه3 نیز خوانند و قدریه4 هم گویند - که اشاره به مذهب این طایفه، در حاشیه اعشی نمودم - پیشوای این طایفه معتزله5، واصل بن عطا بوده که آن، شاگردی شیخ حسن بصری را نموده؛ گویند: " عباد، خالق افعال خود هستند از خیروشر". و کویند: "فعل عباد، مفوض به ایشان است بی مدخلیتی از غیر و عبد فاعل مستقل است؟ و خدای تعالی، ذوات نفوس را خالق است و بس؛ ولی اراده او تعالی خ رادر امور عباد، دخلی نیست" و گویند که "در دنیا و آخرت، دیدن خدای تعالی ممکن منوب به عادت است که خوی باشد 2. یعنی رویها در روز قیامت درخشنده است به سوی بروردگار خود نگرانند. معتزله ظاهر معنی را گرفتهاند ولی اهل تفبر گویند بعنی نگران رحمت و نعمت خدا هستند یا ناظر به ثواب خدا هستند.

یعضی دیگر، "اناظره" را بهمعنی منتظره معنی نمودهاند.

3. به صیغه فاعل، معنزله هنند که گویند خدا واگذارد و تفویض کرد افمال بندگان را به خودشان.

همان طایفه معتزلهاند و وجه تسمیه را قبل از این مذکور داشتیم که آنها خود را قادر افعال می دانند و نفی قدرت از خدا میکند.

5 به صیغه فاعل است. در وجه تسمیه (آن]گویند: واصل بن عطا - که شاگرد شبخ حسن [بعری] بوده- در مسجد نشته بود و با دیگر شاگردان، تقریراتی در مذهب اعنزال می کرده شیخ بشنید و گفت: "اعتزل عنا، واصل" (یعنی جدا ودور شد از ما واصل) یعنی او از مانیست، بس این اسم معتزله بر آن طایفه ماند

بالجمله، این دو فرقه- یعنی اشاعره و معتزله- با یکدیگر مناظرات و مناقشات دارند؟ از جمله، اشاعره، صفات حق را زائد قدیم دانند و معتزله قائلند که صفات واجب تعالی، عین ذات اوست، چنانکه مذهب اکثر متألهین از حکماو امامیه نیز، همین است. و ازجمله اشاعره گویند: "در حسن و قبح اشیاه عقل حاکم نیست و اگر شرع نبود، عقل را کم به حسنی و قبحی نبودی". و معتزله گویند:" عقل در حن و قبح اشیاه حاکم است؟

نهایت، شرع کاشف و مبین از برای حسن و قبح است". این مأله با مسائل بسیار از این ققیل، به بسطی تمام در شرح تجرید2 و دیگر کتب حکما و متکلمین مسطور است.

لطیفه ایضا در [225) شرح تجرید است که: قاضی عبدالجبار معتزلی داخل شد در خانه صاحب بن عباد3، استاد ابواسحق اسفراینی4 آنجا بود. قاضی گفت: سبحان من تنژه الفحشاء5. او] ابواسحق فورا فت: سبحان من لایجری فی ملکه الأ مایشاء1.

1 یعنی ادراک نمی کند خدای تعالی را چفیمها و خدای تعالی درمی یابد چفمها را. و اومت مهربان و نرمیکننده و آگاه. و در تفبر است که مراداز ابصار، چنم قلب است و به معنی اوهام نیز تفیر شده ااست] متن آن مستی به تجریدالعقاید از خواجه تصیرالدین طوسی است و شروح بیار بر آن نوشتهانده از جمله فرحی (کهفاضل قوشجی نوشته ومقصود ما در اینجا، همان است: ه اسش اسعیل بوده، وزیر فخرالدوله دبلمی بوده و عباد بروزن شذاد است.

مخفف و معرب اسفرائین است و آن قصبهای است از توابع نیفابور: یعنی به باکی یاد می کنم و تبیح بی گویم خدا را، تببیح کردنی که بدور است از بدیها. اشاره به این نمود که افعال بد وشرور، از خدا نبت و بندگان، مختار در افعال خود هتند تبیح می گریم خدا را تببیح کردنی که به وقوع نمی آید امری در ملگن او، مگر آنچه گه او بخواهد.

اشاره به این نمودکه افعال بندگان، همه از خدای تعالی است:

چون بیانی از این دو مذهب نموده آمد، می گوئیم که در مسأله جبر و اختیار، مذهبی دیگر است که امامیه و اکثر حکما برآن طریقه رفتهاند و آن مذهب این است که پس از ابطال مذهبین مذکوزین، متمتک به قول ائمه هدی شدهکه فزمودهاند: لاجبر و لاتفویض، بل امر بینالامرین.

خلاصه تحقیق در مسأله این است که گویند: "فعل بنده، مخلوق بنده است بیواسطه و مخلوق خداست بواسطه". وخاتم الحکماء، خواجه نصیرالدین را در معنی امر بین الامرین، رسالهای است. و حکیم سبزواری_ قدس الله سره- نیز در اسرارالحکم، ب یاناتی در امر بین الامرین فرموده، به شرح و بطی تمام؛ و دیگران نیز تحقیقاتی دارند مبسوط ومشروح ومفضل: هماناکه تمام، خوشه چینی از خرمن کلام ممجز نظام امیرالمؤمنین- علیه الشلام -اندکه فرموده: لاتقولؤا وکلهم الله علیانفسهم فتوهنوه ولاتقولوا أجبرهم علی المعاصی فسنظلموه و لکن قولوالخیر بتوفیق الله والشر بخذلانالله2 وکل سابق فیعلمالله.

یعنی نگوئید خداوند و اگذاشت مردم را به اختپار خودشان - [چنانکه مذهب معتزله است]تا توهین قدرت و احاطت والتفات خدای تعالی راکرده باشید و هچنین نگوئید خداوند اختیار را از مردم باز گرفت و بر معاصی مجبور داشت- [چنانکه مذهب اشعریه میباشد] تا خدای را به ظلم و ستم نسبت کرده باشید؛ لکن بگوئید خیر به توفیق خداست و شربه ترکن یاری خداست.

خلاصه مطلب این است که حق تعالی، بندگان را به کارهای [453] نیکو امر فرمود و مختار داشت و از کارهای بدنهی نعود و مجبور نساخت. و حکیم مذکورحقدس سرهخ طایفة مفؤضه را "اعور فاقدالعین الیمنی"2 وطایفة جبریه را "فاقد العین الیسری" وفرقه سیم را "ذوالعینین" فگفته إاست.] در سنة 1212 متولد شد ودرسنة1290، در سبزوار وفات بافت.

2. خذلان از خدای تعالی. این است که چون بنده خواهد معیت کند، خدای تعالی او را نضرت نمی کند و ترگن یاری در آن معصیت را مینماید و بنده را در آن معصیت، به خود و امی گذرد، زیراکه بنده را نهی از ممیت فرموده بوده ااست] 3. یعنی یکن چشمی که چفم راست او کور باشد.

یعنی آنکه چنم چپ او کور باشد.

صا دو چقا

یدانکه اشخاصی که دعوی أسلام میکنند، به حب مذهب ومغرب، متقم میشوند به چند فم: قسی عالمند یعنی زمحمت کشیده ورنج برده وتحصیل کرده و کسب معارف نمودهاند تا چیزی یافتهاند که آن معتقد2 ایشان است.

قسمی دیگر فی الجمله زحمت کشیده، تحصیلکی کرده، ولی چیزی نفهمیده، مردد در امور مدهبیه می باشند.

قسمی دیگر، جهالند و اینها برچند صنفند: صنفی، عامی بحت" بسیط که ابدا تحصیلی نکرده و درسی نخوانده، بلکه اکتساب انسانیت و اخلاق هم ننمودهاند و هیچ ندانند و دربند اینکه چرا نادانند هم نباشند؟ شغل و عملشان این است که چون صبح شود، از خانه برآیند، دگان بگشایند و همت به جلب منافع دنیوی بگمارند، اگر مثلاکسی نزد آنها حدیثی بگوید یا شعری بخواند یا سخن از مطلب عرفانی ای کند، ابداگوش ندهند؛ تمام متوجه باشند که کالا4 یشان را مشتری آید تا کلاهی از سرش بربایند، هنگام غروب به خانه رفته، غذایی خورده و خوابیده؛ تا صبح دیگر مانند بهایم5، بجز خواب و خور، لذتی ندارند و از حظوظ علم و آداب، بکلی بی بهرهاند؛ کما قال الله تعالی: إن هم الأکالانمام بل هم اضل سبیلا6 (24). نهایت مقدسین این صنف، فرایض پنجگانه را به اعتناف" قیام نمایند.

1. اینجا به معنی شناسایی است: آ.به صیغه مفعول، اعتقاد و یقین شده.

بحت به فتح اول، به معنی ساده و خالص و بیط نیز به همین معنی آمده و به معنی شیء غیرمرکب، و اینکه عامی یحت ببط گویند، بعنی ساده از علم و بی بهره است: به معنی ستاع و اسباب است:5 جمع بهینه است به معتی چهارهایان.

6. ان، نافیه است و انعام جمع نعم است به ممنی گوسفند و شنر وغیرذلگن) یعنی نیتتد آنها مگر چهارپایان، بلکه آنها گمراه نر از چهار پایانند در راه راست: به معنی کراهت داشتن از چیزی و نداشنن گاری و ناخوش داشتن:

صنفی دیگر نیز عامی و بیسواد، درس نخوانده و تحصیل نکردهاند، الأ چند کلمه ای فارسی_ به تقریری که در صنف پیش از این گذشت- ولیکن نادانی را ننگن خود دانند و حال خود را برمردم می خواهند مشتبه بسازند. چنین جلوه می دهند که ما از اهل علم و فضلیم؛ مثلا اگر مردک عامی را ببینند، در تحقیق را باز نموده، چند کلمه که از هرکس شنیده باشند، اباطیلی2 به آن اقزوده، به خرج مقام دهند؛ آن مردک - اگر آنها را نشناسد - به او میگویند: ما در فلان سنه، در فلان مدرسه، نزد فلان طلبه، فلان کتاب را خواندهایم و در خزینه خاطر، جواهر فضایل اندوخته ایم و اگر مردک، عامی مذکور را بشناسد، اظهار می دارند که ما ریاضات کشیده ایم و از اهل شهود مگردیده ایم. علومی را که طلاب به تحصیل و تدریس درمییابند، ما به تزکبه نفس5 و اشراق و صفای باطن یافته ایم. مثلا اگر در محضری وارد شوند که آنجا اهل فضل و ادب حاضر باشند، تا بتوانند نگذارند گه از علم سخنی در میان آید و اگر نتوانند، به هر حیله که باشد، از آن محضر بگریزند و اگر هیچ کدام از آن دو صورت میشر نگردد، ساکت نشسته، گاهی سری جنبانند؛ بساکه "لا" یا "نعمی" هم گویند و دلشان متزلزل است که مبادا سخنی از ایشان پرسند.

1. به ضم اول، جمع ابله است که به معنی احمق و بی تمیز باشد" و اینگه جمع ابله را "بلهاءه گویند، مردمان بهشت اکثر بله وبی تیزند یعنی بی تز در اسباب دنیا هتنده ولی در اصر آخرت، اهتام دارندا و اینکه آنها را ابله خواندهاندا یعنی ساده دلند.

3. در حاشیه مای قبل مذکور شد که جمع باطل است.

کانی راگویند که از مراتب گثرث و موهوم گذشتهاند و به مقام توحید عیانی رسیده باشند.

تزکیه نفس و اشراق را در حاشیه احوال افلاطون مرقوم داشتیم: باکن شدن دل و روان است از کدورت هواهای نفانی و وساوص شیطانیه.

============================================================

. به ضم [اول] حجت و ییان واضح است که قطع کتد و ببرد سخن خصم را.

به فتح یاء و تشدید آن، اندیشه مایی است که از قوه خیال به ظهور میرمد و این را قضیه شعریه گویند - اعم از نشریا نظم الااینکه نظم را در نفس، تأثیر بیشتر است: ع: جمع قضیه است، به اصطلاح اهل منطق، قولی است که حکم به تصدیق و تکذیب آن توان کرده و آن اقام داردکه در آن علم مذکور است: به کر ممزه، فرمانبرهاری کردن واقرار نعودن است: 9. به صیفه فاهل، قبول اثرکننده (است].

7 راغب کردن و مایل ساختن وکی را به چیزی خواهان گردانیدن است.

بدحال شیدن وبه معنی ترسانیدن احت یعنی نیست خیرونیگویی در چیزی گه نیگوتر آن، دروغتر آن است حکه آن شعر باشد- پمنی هرچه دروغ و اغراق در آن ییشتر است، نیکونر است.

============================================================

و قتی از اوقات، یکی از دوستان خواهش کرد که در اهانت2 مجاز پیشگان ناخردمند و نکوهش مردمان عامی خودپسند که جاهلند و علم را برخود می بندند و شهوت می پرستند_ اشعاری به رشته نظم کشم. چون از گفتنش ناگزیر بودم، در عرض دوشب و روزی، 210 بیت عاجلا سرودم به طریق ترکیب بند مرتع؟که نقدا در دیوان اشمار فقیر مرقوم و ثبت است؟ خیلی مناسب با مطالبی است که قبل از این گذشت. قدری از آن اشعار را عرضه میدارم. حق تعالی گواه است که عرضه داشتن آن، از باب اظهار فضیلت نیست؛ چوان] که از عرض آن، عرض خود را میبرم. ولی میگویم لعل4 اشخاص مذکور را تنبیهی باشد و موعظتی؛ اگرچه این فقیر، هیچ مدان، واعظ هیرمتعظم5، این ای دل بوالهوس هرجانی ای همه شیوه تو شیدائی یشهات خودسری وخودراپی نسیست اندیشهات از رسوائی کردهای بوالهوسی هزچه، بس است محترمنیت کس، اربوالهوس است چند اندر پی رنگ و بویی به تکابوبه سرهرکویی مات و خیران به رخ نیکویی پای بند شکن هر موی باب تفعیل وتفعل، از اصطلاحات علم صرف وعربیت است: حقبر و سبکن واشتن و خوارنمودن باست: به کسر، به معنی ناموس و آبرو است: لعل، به لتح اول وشدلام، یعنی امیداست.

آن است که پند به دیگران میدمد و خود پند نمی پذیرد.

یعنی ملازم هوسا به واو صحیح است، نه بلهوس بدون واو. در این لفت نزاعهاست که می ضروری نحت لا

بکر اول و سگون نانی، فرومایه و ناک است: کنابه از کار بیفایده و ببحاصل نمودن [است]

همان جبری است که معنیش گذشت.

مخلوب، مخط گباهی است معروف که آن را چرس نیز خوانند که نخم آن شاهدانج است. آن گیاه را در غلیان گذارده میکنندا بعض اوقات میخورند و استعالش جبن و بیم و واهمه آرد و اطباه نوشتهاند محتبط هقل وموزت جنون است" لهذا در شرع خرمتش وارد است.

============================================================

قنطره در لغت بهمعتی بل است: اشارة بالیجاز قنطرة الحقیقه است:

به فتح همزه وکون شین وکر راء مهمله وباء موخده وهاء در آخره جمع شراب است و شراب، هرچیز آشامیدنی راگویند از مایعات.

اطاء گفتهاندگه متشاء همه امراض، افراط در اکل وشرب است که آن اسباب ضعف بیدن و فاو هقل خواهد بود وقوه شهوت را نیز به حرکت آورد وچون عفق مجازی ازجمله امراض شهوت است، لهذابه اکل وشرب مفرط، بروزکند.

ک قول در اینجا، نوعی سرود است غزل به فتع اول و ثانی، به ستی سختگویی با زنان و عه قبازی است و در اصطلاح شعرا، ابیاتی است که در صفت محبوب و غیره گویند و اینکه گفتیم این نبز مشاء فق مجازی است، سرش این است که چون در جبلت انان بنا بو تعلق نف به بدن و بنا بر محیتی که نف باقوای جسسانیه دارده دواعی شهوت و غضب مذکور است، لهذا استماع سرود و مغازله بازنان و شنیدن اشعاری که مفتل برحکایات فسوق باشده موجب عیجان شهوت و سیلان طبیعت خواهد بود و این، اکثر، در مردمان ت عنضر و فرومایه حاصل شود خاصه وقتی که سرگرم شراب باشند.

9. به فتح اول، گل سرخ است که عرقش گلاب است: به تخفیف جیم، به معنی تاریکی است: بعضی گویند فارسی است" معرب آن به شد جیم است و نزذ بعضی، عربی الاصل است به فتح اول، شرابی که در محگاه خورند.

============================================================

این فقبر آن را دیدهام؛ دیگر کتاب العروض؟ دیگر کتاب النقط والشکل دیگر کتاب النغم وکتاب فی العوامل.

بالجمله تولدش در سنه‌ 100 هجری بوده، پس از هفتاد و پنج سال که از عمرش گذشته -سنه 175- در بصره وفات یافت" رحمة الله علیه.

عبل ابوعلی بن علی بن رزین بن سلیمان الخزاعی 4(28)؛ شاعری است مشهورا اصلش از به کر اول، دراز کردن. 2. یعنی ترزبان.

قبیلهای هتند از "ازده1 و این قبیله ازده در پعنه.

به قتح اول، نام علمی است که یدان، اوزان و بخور شعر دریافته میشود.

نام علمی است معروف در سرود و نعمه و آوازه و این علم از جله علوم ریاضی است: . به معنی شاگردی گردن است، و این شاید از باب تفقل باشد و بودن تاء او، اصلی؟ احتمال داردکه اصل ابه کر اول وخرم ندارق د به قم اول، منوب به خزاعه، از قیله ازدمی باشند

هرض کرد: بفرمائید. فرمود: و فبربطوب یالها بن مصیبة توقدت الاحشاء من خرقات3 دعبل، عرض کرد: این قبرکه خواهد بود؟ فرمودند: "این قبر من است. زود باشدکه در طوس، فبر من مقصد شیعیان من باشد". دعبل بگریست.

بالجمله، دیوانی دارد مشتمل بر قصاید؛ و هجاهم گفته. دیوان را، فقیر دیدهام.

و گویند به مرض ثقل سامعه گرفتار بوده. تولدش سنه 148 است و وفاتش سنه‌ 246 در بلده‌ طیب4 میان واسط عراق وشوشتر-است1 علیه وعلی سویرته الزحیه ابوالأسود(29) ظالم بن عمروبن سفیان بن جندل، از اهل بصره است و آن را دؤلی9 ممی به کر اول وقصر آخر، شهری است بر فرات: قبری است در بغداد از برای نفس باکی، یعنی نفی که مزگای به علم و عمل است. مراد حضرت موسی بن جعفر علیهاالتلاماست که فراگرفته است آن نفس را به آموزشهای خود خدای رحمن: قبری است در طوس خراسان، ای مصببت و اندوه که برافروخته شده است درونها از وزفواه یعتی در آن مصیبت. و در بعضی از نخ، مصرع دوم: "الخت علی الاحثاء بالزقرات" (یعنی اضرارکرده ات مصت بر دلها آه وناله را) بالکسر، شهری است میان واسط عراق واهواز به غم دال وفت همزه، مرب است به سوی "دؤل" به ضم دال وکرهمزه و استعمالات ویرت

گویند وقتی در قبیله بنی قشیر فرود آمد، چون آن قبیله ناصبی و جبری مذهب بودند، سنگ به جانب او میانداختند. وی سنگها را رد نموده، گریخت. روز دیگر که کار به صلح انجامید، ابوالأسود ایشان را ملامت کرد. گفتند: "مارمیناکث إنالله رماکث" (یعنی ما برتو سنگ نینداختیم ولکن خدا انداخت).

ابوالاسودگفت: لاتکذبوا علی الله فلوان الله رمانی لمااخطانی یعنی: دروغ برخدای تعالی ننهید، اگر خدا به من سنگ انداختی، خطا نگردی؛ ناچار سنگن برمن می خورد.

وفات وی دربضره، مسنه 69 هجری بوده؛ مذت عمرش را 65 سال نوشتهاند.

بقول اصح؛ وگویند به مرض طاعون درگذشت.

امروالقیس)(30)2 ابن خخر2 امرؤالقیس است" ظهورش 6106 ال بعد از هبوط [62] آدم - علیه التلام- بوده" نسینش از این قرار است: امرؤالقیس بن حجربن الحارث بن مروبن حجرکندی4: کنیتش "اباوهب" ولقسبش "ذوالقروح"، ایضا " ملکن الضلیل"5. در نهج البلاغه است که وقتی از علی - علیه التلام - سؤال نمودندکه اشعر شعراکیست فرمود: دارد. به هرحال نام قبیلهای است از کنانه: 1. بروزن سخین، موضعی است نزدیکن رقه، در کنار فرات که حضرت امرالمؤمنین - هلیه العلام- با مماویه جنن نرد در سال 37 مجری: امرؤالقی یعنی رجل الشده" زیراکه "امرءه به معنی رجل است وقنیس به معنی شفت و بعضی گویند "امرءه به معنی عبداست وقیس اسم صنی است، کذا قال استادی الشیخ الیفید دام شرفعه فی شرح به فم حاء موله و سکون چیم دقه به گر اول قبیلهای هستند در یمن یعنی بادشاه بسیار گمراه و ضلیل بروزن مکیت است:

ستدرضی میگوید: "مراد حضرت (ع) امرؤالقیس است". بالجمله، پدر امرؤالقیس، بر طایفه بنی اسد1 و غحفان2 سلطنت داشته ااست]. گویند در همان قبیله در جنگی کشته شده در این هنگام، امروالقبس در اراضی یمن بود؛ چون خبر قتل پدر را شنید، لشکری فراهم آورده، بر سر بنی اسد تاخت: بسیاری را بکشت و برخی را اسیر نموده، مراجعت کردا گروهی انبوه بر دورش جمع آمده، در حیره2 به سریر حکومت متمگن گردید. در این عضر، قباد_پدر انوشیروان شاهنشاه بود و امرؤالقیس بدو باج و خراج می فرستاد.

مدت 17 سال در خیره سلطنت نمود تا زمان انوشیروان، او را خائن ماختند امرؤالقیس، ترسان شده، از آنجا فرار اختیار کرده، روزگاری به هر قبیله و طایفه پناه می برد و آخرالامر به جانب قسطنطنیه رفت و به درگاه پوطاباس4 - که در آنجا قیصر بود_- وارد شد؛ چندی هم در آنجا محترما میزیسته. وفتی قیصر مذکور، لشکری ملازم رکاب او ساخت که عراق و خیره را مفتوح سازد؛ امرؤالقیس چند منزل که از قسطنطنیه دور شد، بعضی از طایفه بنی اسدکه یاوی دشن بودند، نزد قیضر سعایت نموده، گفتند که امرؤالقیس را داعیه بود که من با دختر قیضر آشنایی نمودهام و او را همخوابه بودهام. اکتفا به همین قدر هم ننوده، این مضامین را در اشعار خود، اشعار کرده؛ قیصر از این مطلب در خشم شده، جامه او را به سم آهار داده؛ فورا از عقب امرؤالقیس فرستادکه این تن پوش من است؛ بهرسم خلعت پپوش. چون خلعت بهوی سید، پوشید؛ زهر در بدنش اثرکرده [63])، اندامش را مجروح ساخت؛ از این جهت قبش را "ذوالقروح" نهادند. بالجمله، او را با بدن مجروح و حال ناخوش به انقره5 ا. نام قبیلهای است: ا: غطفان، قبیلهای بودند از قیس.

به گر، شهری است نزدیگن به کوفه.

به ضم یاء مثناة تحتانیه وسکون واو ک به فح اول وکر سوم، معرب انگوربه، و آن شهری است به روم و آن را " عموربه" نیز گویند.

============================================================

اللوی بروزن الی: رمل به هم بیجیده، الذخول به فتح دال وحومل بروزن جعفر دو موضع استه نی: یایتید ای دویار من! یا بایست ای یار مناالبته تا بگرئیم به جهت یادکردن دوست و جای فرودآمدن او که آن منزل در آخر شدن ریگ معرج است بگه آن در میان دو موفح دخول و حومل یعنی ای فاطمه! واگذار بعضی از این نازوکرشمه را، و اگر باشی که قصد کرده باشی بریدن از من را ه نیکویی کن.

یعنی آیا فریب داده است ترا اینکه دوستی توگشنده من است و اینگه تو هرگاه امرکنی دل خود را بدوری از من، بجا می آورد.

الا(اول) برای تنبیه است (ثانی) برای تمنی! یعنی آگاه باش ای شبی که دراز هستی. آرزومندم زائل شوایابه جهت صبح و حال آنکه نیت مبح افضل از توا پعنی روز هم در فراقم چتانگه در شب" ب، دوز برای من مزیت برشب تدارد.

امراس جیع مرس است و آن ریمان است" کتان جامه معروف است! یعنی: ای قوم! به فریاد رسید مرا ازشبی که گویا ستاره های آن بیته شده است به ریمانهایی از گان به سوی سنگهای سختا یعنی مبع نی شوده کنات بهفم اول است. یعنی آشیانه" متجرد، به صیغه فاعل، تتکن وکرتاءموی است و مراد اصب استه اوابده جمع آبده که جانور وحشی است" هیکل، ضخم از فرس و غیرآن. بعنی: و گاهی بامداد می کنم و حال آنگه مرغها در آشیانه های خودنه با اسب گوناه موی که کند وقید وحشیان استه، به سیب ضرهت سرها و آن، اسب فربه دراز است:

اجریر](32) خریربن عطیهبن خذیفة بن بدربن سلمة بن عوف تمبمی، کنیتش ابوخزره است از مشاهیر شعرای اسلام. در میان وی و فرزدق شاعر، مهاجاة کثیره روی داده و فصحارا اتفاق است [49]) که جریر از فرزدق، اشعر بوده؛ از عبدالملکن مروان، مدحها گفته [است] گویند فرزدق، سنه‌ 110 هجری وفات یافت، این خبربه جریر رسیدا گریست و گفت: اما و الله انی لأ علمنی قلیل البقاء بعده ولقدکان نجمنا واحدا وکان کلی واحد منا مشغولا بصاحبه وقل مامات ضدوتصدیق الأوتبعه صاحبة ملخص معنی: گفت میدانم که چندان از عمرم باقی نمانده؛ ستاره ما دو نفر، یکی بود و ما به یکدیگر مشغول بودیم؛ یعنی یکدیگر را هجا می گفتیم و کم واقع میشود که شخص، طرف مقابلش خواه دشمن باشد یا دوست که بمیرد و آن شخص نعیرد.

از اتفاقات، پس از40 روزه جریرهم وفات یافت؟ در حالتی که مشتاد سال و اندی از عمرش گذشته بود. قبرش در بصره است. وقتی فقیر در بصره بودم، یکی از اهالی آنجا که سمت دوستی را داشت و در بعض امکنه سیرم میداد، قبر جریر و فرزدق را نشان داد در قبرستانی؛ والله اعلم.

مکر مفره به کسر میم در هردو است: جلمرد بروزن عصفور استا یعنی این صفت آن اسب است که بیار رجوع کننده است و یسیار گریزنده است و روآورنده است باهم؛ بعنی همه را بالقوه داراست و آن اسب، مثل سنگن بزرگ صلبی است که بیفگند آن را سیل از جای بلتدی.

============================================================

زهیر]7(34) هیرابن ابی شلمی). در شعرای عرب، سه نفر بر تمامت آنها برتری و مزیت واشتهاند: اول: امرؤالقیس که شرح حالش مرقوم افتاد، دوم: نابغه4 ذبیانی ککه اسم آن زیاد است، و از مداحان نعمان بن ننذر بوده و از جلسای محضر آن" و مکانتی تمام داشته [است]، سیم: زهیربن ابی شلمی. گویند وقتی از جریر شاعر-که ذکری از آن رفت - پرسیدند: اشعر شعرا کیست؟ گفت: در جاهلیت، زهیر و در اسلام، فرزدق. بالجمله، زهیر، مذاح رم بن سنان1 وحارث بن عوف بوده ااست] (69]ا پس از 10 سال که از عمرش گذشته بود، به خدمت رسول خدا- صلی الله هلیه و آله رسید و ایمانش به آن حضرت معلوم نیست. بعضی هم گفتهاند که قبل از بعشت رسول خدا بمرد. و پسرش کعب، از شعرای نامدار و مذاح پیغمبر است. یکی از قصاید سبعه معلقه مشهوره که مطلعش این است: ان أم أوفی دمنة لم تکلم بحومانة الدراج فالمتثلم 7(35) نواس بروزن غراب است:2. زهبر بروزن زبیراحتب4. بهضم اول است: وهاء" در آخر آن باز چهت مبالغه احت: به کر ذال و فتح آن نیز صحیح است، و آن قبیلهای است 9. به فتحین است: 7ام اوفی به نتح ممزه در اوفی، کنیه معشوقهای دمنه به کر اول و سکون ثانی، آثارخانه است و لم تکلم در اصل لم یتکلم بوده" حومانة الذراج به فتح حاء مهمله در اول وفتح دال در نهم یاضم آن حهردو است موضعی است متثلم به فتح لام مشدده تبزامم موضعی است: معنی شعر: بعنی آیا از منازل آن معشوقه، آثار خانهای که در آن دو موضع امت، چواب نمی دهد مائل ه

قوزدق]8(36) اسمش همام ابن غالب التمیمی المجاشعی"، کنیتش ابوالاخطل وابوفراسش نیز می گفتتد و فرزدق لقب او بوده. مصاحب با جریر شاهر است که مذکور شد- در میان آنها مهاجاة و معاداة بوده؛ چندانکه ادبا آن مهاجاة را جمع نموده، کتابی ساختهاند و گویند شیمی مذهب است. وقتی در مدح حضرت امام زین العابدین- علیه الشلام او را پعنی اگر کسی سؤال کند از اهل آنجا، کسی جواب نمی دهد. اشاره به خرابی و بی اهل بودن بد وزن زبر احت آنجاست.

از طبفه اول آل ایوب است که در مصر و شام ایالت داشته اند. 3. به فتح قاف در اول است.

یکی از ائمه عامه است" اسحش محتدین ادریس، کنیتش ابوعبدالله، و شافعی منوب به سوی جد جذ خود است که شافع بن سائب بوده که بیفبر را ملاقات کرده. شافعی در سنه 204 وفات نموده [است به فتحین است و به فتح دال که در چهارم واقع است ن و به تتدید میم است به خ م، قلهای هیند از تمیان

د به فتح اول، وصف است. کی راگویند که بلکن چشش شگافته شده باشد.

به نون وخاء معجه مفتوحین، قیلهای هتند از پمن:

در عظمت قدرش، همین بس که آن حضرت در حق او فرمود که اشتر از برای من چنان بود که من از برای پیغمبر. خلاصه، مالکن در شعر نیز دستی داشته، خاصه در گفتن ارجوزهاکه در محاربات، ارتجالا2 انشاء میفرموده ااست].

گویند وقتی از جانب علی- علیه الشلام- به امارت مصر متوجه بود. نافع- غلام عشمان بن عفان - به لباسی مبذل، در عرض راه به وی ملحق شد و خدمتش را متکفل؟ تا به شهر قلزم رسیدند. آن غلام، مجالی دیده، زهری در عسل ریخت و به مالکن خورانیده، گریخت. و گویند این به اشاره معاویه بوده. به هرحال [467] در آن بلده، وفات بافت" جسدش را از آنجا نقل نموده، به مدینه طیبه آورده، دفن ساختند. چون این خبربه حضرت امیر- علیه الشلام - رسید، فرمود: رحم الله مالکا فلقد اوفی ههذه و قضیالجته4. باز در مرتبه دیگر فرمود: لله در مالکی و ما مالکث لوکان جبلا لکان فندأ ولوکان من حجر لکان ضلدا.* فقره دیگر فرمود: مالکث و ما مالکگ لو کان جبلا لکان فنذا الأ یرتقیه الحافر ولائوهی علیه الطایرة.

بالجمله، شهادت مالکن اشتردر سال 38 هجری واقع شد در بلده‌ مذکوره رحمة الله بهضم اول، قصیده مانندی است از بحر رجزکه وزن آن، هر مضراعی سه مستعفلن است و این را عربها در معرکهها و جنگها در مقام مفاخرت و اظهار شرافت خود میگوینده مثل این شعرکه هم از مالگن وأجمل وفاتی باکف الفجرة با رب قیض لیسیرف الکفره 2. یعنی بدامة و بی تأمل و بی اندیشه شعرگفتن: 3 بروزن قتفد، شهری است میان مصر و مکه نزدیگ کوه طوره و اضافه‌ بحر قلزم گویند به جهت آن است که آن بحر بر طرف آن شهر واقع شده [است] یعنی خداوند رحمت کند مالکی راکه به عهد خود وفاکرد ومرد بعنی جزا و خیر مالکن مرخدای راست. تعجب میگنم که از مالکن اگر بود کوه، کوه عظیمی بود و گر بود سنگن، سنگی سختی بودا بعنی استقامت داشت: لفظ مالکن در اول را ثارحین نهج اللاغه گویند مبتداست پا فاعل فعل محذوف است. ای مات مالکق. و به هرحال یعنی مالکن عجب کی بود، مالگ اگر کوه بود، کوه بلندی بودکه میی روندهای برسر آن با نتوانت نهاد و میچ هرنده بر بالای آن نتوانست برآید.

============================================================

شبلی]7(39) شبلی، جعفربن یونس! کنیتش ابوبکر است. گویند شیخی جلیل القدر بوده، مولد و منشاش را قریه شبلیه که از قرای " اسروشنه"8 است - نوشتهاند در اوائل حال، در یکی از نواحی ری، والی بوده) وقتی هم در نهاوند رئیس؟ از آنجا به بغداد آمده، جنید را ملاقات نموده و با او مصاحبت کرده و در آنجا رحل اقامت افکنده [است].

وفاتش در سنه 334 هجری است. قبرش در بغداد به "مقبرة الخیزران" واقع است و نوشتهاند 87 سال زندگانی نموده [است].

به خم خما و فتح تون است.

2. خزازه این لقب برای آن بوده است که گویند وفتی خزمی دوخته [است] این لقب به جهت آن است که بدرش شیفه گر بوده) چواناکه قوارپری شبوب احت به قوارپر و قواریر جمع قاروره است و آن شیشه است.

شهری است معروف در حدود همدانا و نهاوند به کر نون است ته به ضم که بعضی گفتهاند و تحفیقات بی معنی کردهاند.

بروزن غنی علوی است و سقط مناع هت وکمبها راگویند وگویند سری، سقعطفروش بوده ات در یغداون ا شونیزیه به ف شین است،. به کر فین احت بهش مزه وسکون سین مهله وراء مهله مضمومه وواوساکنه وفتح شین ونون وهاء در آخرا هری است به ماوراء النهر به غم زاء معجمه است که خرف سوم باشد و به فتح آن غلط است:

گویند: معروف در زمان طفولیت، معلم به وی گفت: بگو ثالث ثلاته2. معروف گفت: وما من الهالا اله واحد. معلم خواست اذینش کند؛ گریخت؛ به خدمت آن حضرت آمده، اسلام آورده؛ ابوانش نیز آمده، مسلم گردیدند.

بالجمله، شری شقطی که از مشاهیر متصؤفه است مرید معروف بوده، وفاتش سنه‌ 234 هجری و قبرش در بغداداست. این فقیر مؤلف، مقبره او را مفضلا دیده، چند ساعتی آنجا توقف داشتم و اهل عامته میگویند: قبر معروف کرخی، تریاق3 مجرب است. و استشفاء از آن میکنند.(41) جوب نماند: سلسلهای از سلاسل صوفیه که به معروفیه معروفندا پعنی نسبت خود رابه معروف کرخی میدهند و پیوستگی خویش را به امام ثامن حضرت رضا علیه الشلام می دانند، چند شعبه شدهاند: شعبهای نعمت اللهی به نام سید نعمت الله ولی اقدس سره)؛ شعبهای توربخشی بهنام سید محتد نوربخشه، شعبه نقشبندی به نام خواجه تقشبند4" شعبهای سقطیان به نام شری شقطی1) شعبهای جنیدیان منوب به ا. منرب به کرخ که آن محلهای است در بغداد و مذکور شد 2. اشاره به عقاید نصاراست که قائل به سه اصلتد: یکی "ابه، دیگر "ابن"، دیگر "روح القدس". مراد از داب"، خدای تعالی است که گویند ذاتی است با وچود، و مراد از "ابن"، عیی است که ذاتی است با علم، و مراد از "روح القدس" جبرئیل است که ذاتی است با حیوة. وگویند این سه بوجود مختلفند: اما درحقیفت یک ذات است. این است که خدای تعالی در رد آنها فرموده: لقد گفرالذین قالوا انالله ثاک ثلاثه- الی آخرا یعنی نیت خدایی مگر خدای واحدکه شریکی از برای او نت: به کر اول، معرب ترباکن است، و آن معجونی است معروف که دافع زهر است و اینگه افیون را تریان گویند، از متحدثات احت: تولدش در کوهبنان - از اعمال هرات است -شده؛ و وفاتش در ماهان گرمان در سنه 824 از سادات عظام وصاحب بقامات است وشرح حالش درکتب، مذکور: که تولدش در قهتان خراسان شده، نیز از سادات رفیع الذرجات است وصاحب کمالات معقول و منقول: در سنه 899، در یکی از قرای ملک ری وفات بافت.

بهاءالذین درمنه 90ل وفات یافت.

کتش "ابوالحن است. پدرش "مفلس" نام داشته" وفات وی ة 257(وقبرش در بخداد

باتزید)2(42) بایزید، اسمش، طیفوربن عیسی، از اهل بطام4 بوده) سقایی، خانه حضرت امام جعفر صادق- علیه التلام-را می نموده" درخدمت آن حضرت نیز استفاده‌ هلوم می کرده و به حقایق و معارف ارجمند رسیده، مراجعت به بسطام فرموده، گویند امام ح علیه التلام جبه خود را به خلعت در وی بوشانیده. در تاریخ ظهورش و وفاتش، اختلافات بسیار نمودهاند. فاصله میان (269) وفات حضرت امام جعفر علیه التلام خ رابا، بایزید، از 100 سال متجاوز دیدهانده لهذا هرکس در مقام توجیهی برآمده؟ ختی اینکه بعضی احتمال در دو بایزید طیفور نام بسطامی المولد دادهانده ولیکن آنچه این فقیربدقت تتبع وتفخص کردم، این است که بایزید بطامی، 113 سال عمر یافته؟ به سن قریب به20 اسال] به خدمت امام- علیه الشتلام مشرف شده؛ چندسالی تلعذ نموده؟ پس از امام جمفر صادق (ع) که درسنه 148 وفات فرمود- متجاوز از80 سال، بایزید زندگانی کرده، پس در سنه 243 هجری وفات نمود(43). این دو رباعی از اوست: ای عشق توکشته عارف وعامی را سودای توگم کرده نکونامی را ذوق لب میگون تو آورده برون از صومعه4 بایزید بسطامی را ااست] 1. شرح حالش گذشت.

بابزید و بوبزید وابویزید و بایزیده همه درست استه یه گر اول نام شهری است از خراسان.

صادومیم وعین، هرته مفتوح، مطلق عبادتگاه است:

اشهابالدین3 شهاب الذین، چند نفربودهاند. صاحبان تاریخ و تذکره، احوال و مولد و سنه وفات آنها را خلط نموده، به اشتباه، نوشتهاند، مگر در بعض از کتب معتبره که اهتمام شده؛ و فقیر مؤلف، مولد و منشأ و خالات هریک را به تعمق نظر، در اقوال اشخاصی که اعتماد به آنهاست، مینگارد: اشهاب الذین سهروردی شهابالدین یحییبن حبش بن امیرکک، مکنی به "ابوالفتوح"(44) و مشهور به "شیخ اشراق، و "شیخ مقتول"، سهروردی است، از اکابر مشایخ و حکمای راسخ بوده، ففه و اصول و حکمت را در مراغه4_ که از اعمال آذربایجان 5 است - نزد شیخ مجدالذین خیلی تحصیل تموده، در علوم عربیه و ادبیه، طاق گشته و در حکمت، مشهور آفاق؛ چندی در دمشق زیسته و روزکاری در حلب. تصانیفش بسیار است؟ از جمله: تلویحات، حکمت اشراق، هیاکل نوریه، مطارحات، رمزالوحی [470)، مبدأ ومعاد فارسی: بستانالقلوب، طوارق الانوار، نفحات در اصول، بارقات الالهیته، نغمات السادییه، لوامعالانوار، کتاب البصر، رسالة العشق، رسالة المعراج، شرح اشارات و ا. به کاف فارشی، مسافت میان دو قدم است در وقت راهرفتن: به کسر اول است ذر اینجا به کاف عربی، مراد ومقصوداست در فاری: به فتح اول، نام شهری است به آذربایجان، باینخت هولا کوخان آنجا بوده و قبر آن نیز آنجاست.

ک معرب آذربایگان است" از ممالکن ایران است" محدود به ملکن روس؟ بایتخت آن تبریز است: منسوب به "جیلان" که آن معرب "گیلان" باشد. ولایتی است که جهت مغربش به آذربایجان م هیوندد

بالجمله، مذهب و مشرب حکمای متقدمین را داشته، ففهای حلب به سبب اعتقادش، گرفته، مقتولش ساختند؛ و قتل او در سنه‌ 587 هجری بوده و از عمرش 88 سال می گذشته (45) و مقتلش شهر حلب [و] در همانجا مدفون است (46). از کلمات اومت الفکر فی صورة قدسیه یتلطف بها طالب الاویخیة ونواحی الفدی دار لایطاهاالقومالجاهلون وجرام علی الاجساد الفظلمة ان تلج ملکوت الشموات فوحدالله وانت بتعظیمه ملان واذکره وانت من ملابس الأکوان عریان ولوکان فی الوجود شمسان لانطمستألارکان و آبیالنظام آن یلون غیرماکان1.

شعار عربی نیز بسیار دارد که مدون است؛ این رباعی را به فارسی گوید: هان تا سر رشته خردگم نکنی خود را زبرای نیک وبدگم نکنی رهرو تویی و راه تویی، منزل تو هشدارکه راه خودبه خودگم نکنی شهابالدین یاقوت بن عبدالله الرومی الحموی2، کنیتش ابوعبدالله؛ سالها در بغداد بوده، تحصیل علوم نموده، پس از بغداد به دمشق رفته و از آنجا به خراسان و از آنجا به حلب. گویند شیعی مذهب است" کتب بسیار تصنیف کرده؛ از جمله ارشاد الالباء فی معرفة الادباو ممجم البلدان ومعجم الشعراء ومعجم الادبا وکتاب المشترکث وکتاب المبدء والعآل مکر و اندیشه دل، در صورت و پکر مقدس است، نرمی میکند به آن طالب وحی و الهام اندک و جوانب طهارت و پاکی، خانهای است که قدم نمی گذارند در آنجا قومی که نادانند" و حرام است بر تنهای تاریگ اینکه وارد شوند در ملکوت آسماتها و عالم ارواح. بس توحید کن و یگانه گردان خدا را و حال آنکه، تو، به تعظیم خداپرهستی1 پعنی سرابای تر آراسته از برای تعظیم اوست" و بادکن خدای را و حال اینگه از لباسهای کاثنات برهنه هتی. یعنی عاری از شوائب عالم که باشی، خدای را یادکن و اگر بود در عالم وجود دو آفتاب یعنی دو حقیفت هر آینه نابود و ضیایع میشد ارکان و اصول عالم، و ابا می کند نظام، اینکه باشد غیراز آنکه می باشد، یعنی مقتضای نظام عالم این است که غیراز این که هت، نباشدا که هرچیزی به جای خویش نیکوست: محجوب نماند که لفظ آویحیه، شاید مصغر ایحاه باشد که بهمعنی الهام است.

ا. به فتح هاء مهبله، منوب است به "حماة*" و آن شهری است به شام؟ مولد یاقوت آنجاست.

بر وزن احباء به شد باء موخده، جیع لبیب است که به معنی داناست:

موب است به عراق و عراق عجم مقصود است1 چوان اکه همدان که مولد عراقی است - از شهرهای عراقاعجم

محمدبن علی از اهل اندلس است و او را شیخ اکبرگویند.

وهو ابوسعید شرف الذین مؤیدا درستة 9مشهید شده است: ثروت بالفتح، بیاری مال و توانگری.

بالضم، ایضا توانگری وبه معنی قدرت آمده.

============================================================

وفاتش سنه 618 هجری است؟ قبرش در تبریز مشهور ومعروف است: بروزن سفینه به معنی که و همیان است که در آن چیز نهندن 2 مراد کلام الله است که عدد سورههای آن، 1114 بنابراینکه سوره‌ فیل وسوره‌ قریش، دو سوره باشد، نانگه رسم مصاحف است: هادشاهی است جبار ومعروف: از سلاطین مغول که درسنه‌ 599 به تخت خانی نشت و در منه 624 به ف اول: شمری است از خرامان ومعروف اصته وفات نمود

به هفه قصغ است:

اعقار] عتاربن یاسربن عامربن کنانه عنسیاکنیتش "ابویقظان"4) از صحابه عالیمقام و مؤمنین قدیم الاسلام بوده؛ در مبادی حال، از کفار، ایذای بسیار کشیده و او از جمله خماهتی است که به اشاره حضرت رسالت پناه، به جانب حبشه مهاجرت نعود و زمانی که آن حضرت عقد مؤاخات در میان اصحاب بست، عتار را باثابت بن قیس انصاری "ابرادر خوانده" فرمود و عتار در غزوات حاضر بوده و داد بردانگی داده و زخهای بسیار به او رسیده، گویند در زمان خلافت عثمان، طایفه ای از اصحاب، مکوبیی به عثمان نوشتند و کارهای ناصواب او را به سلک تخریر درآورده، به عثار دادند؛ نزدوی برد؛ هشمان در غضب شده، خود و غلامانش، عتار مظلوم را بزدند و به ضرب لگدی که بر شکمش رسید، علت فتق5 در آن ظاهر شد؛ بالجمله عتار بود تا در جنگن صفین شهید گردید.

حضرت امیر[المؤمنین]- علیه الشلام- به دست مبارکت، او را دفن نمودند و عمر تار91 سال بوده وشهادتش در سنه‌ 37 هجری: 1. نام چاهی است در موضعی میان مکه و مدینه که در آنجا رسول خدالاض)، باکفار در سال دوم هجری جهادگرد: ا. به ضمتین، نام گوهی است در مدینه که در آنجا بیغمبر، باگقار جن فرموده در مال ستم مجری: به فح اول است و تشدید4 خرف دوم قاف وخرف حیم ظاه متقوطه احت: به فی خام، تام علتی است که در خایه ظاهر شود، بههارمشدن برده شکم و بیرون ریختن و ف یا بعض امحاء بدان موضمن

اسلمان فارسی) سلمان فارسی- رضی الله عنه -از جمله اکابر صحابه مرضیه وشیعیان مرتضویه بوده؟ بیری است روشن ضمیره در زهد و تقوی بی نظیر؟ مناقب و مآثر4 او، در اخبار و احادیث معروف است و همه اهل خبررا اتفاق است که پدرش مردی مجوسی بوده و سلمان، "روزبه"5 نام داشته، همواره ساعی و طالب دین حق بوده! وقتی به کلیسای نصاری رسید: طاعت آنها را پسندید، بدان دین که در آن عهد بحق بوده، درآمد و چندین کس از علمای نصاری را خدمت کرد. یکی از آنها، وی را از بمثت پیفمبر به تقدید میم است به خاء معجمه مفتوحه وراء معجمه ماکته وفتح راء مهمله ودر آخر چی نام قبلهای آست از اتحار بر نامه، بر لبید، بر حبیب بن حارث، از قبیله بنیحنفیه در سال 10 مجری به مدینه آمد و به عوی نبوت برخاست اگروهی بر دورش جمع شدند و گویند اظهار شرکت در نبؤت بر رسول الله نمود و ایاتی هم بههم بافت" چون: الزارعاث زرعا فالحاصدات حصدا فالطاحنات طحنا، فالخابزات خبزا فالاکلات اکلا، وقس علی هذا. و بود تا زمان خلافت ابوبکرکه خالدبن ولید به دفع او مأمور شد و جنگی ن یمابین واقع گردیده باری از طرفین کفته شدند و آن کذاب آخرالامر کشته شد وگویند به دست وحشی سکه قاتل عم بیغمبر است کفته مچردبد و این واقعه درسال دوازدهم هجری بود.

بر وذن مراحل جمع مأثره" بر وزن مرحلهامت، به معنی بزرگواری.

بنی بهروز

نام شهری است از بناهای مرمز بادشاه، در حوالی شوشتر:

وی یه خدمت پیغمبراص) آمده، از جمله خادمین آن حضرت گردید و مؤذن نیز شد و کی که اول اذان گفت، بلال بود. در غزوات، ملازم خدمت میبوده، پس از وفات آن حضرت، با ابوبکر بیعت نکرد و بانگ نماز برای او نگفت. ابوبکر تکلبف نمود که خدمت مرا ملازم باش. بلال گفت: "اگر مرا برای خود آزاد کردی، محبوسم کن و اگر برای خدا آزاد نمودی، بگذار تا به راه خدا بروم". او را رها نموده؛ به سمت شام سفر نمود. در سال 21 هجری که عمرش 70 سال گذشته بود، در دمشق وفات یافت.

اخالد] خالدبن سعیدبن العاص قرشی اموی2؛ کنیتش "ابوسعید، است و او چهارم کس بوده که اسلام آورده؛ و از اشخاصی است که به حبشه هجرت تمود و گویند از جانب حضرت [77]] ختمی مآب، عامل یمن مگردیده و از جمله گتاب5 آن حضرت نیز بوده: درزمان خلافت عمر، در غزوهای شهید شیده به سال 13 هجری: امقداد] مقدادبن عمروبن اسود؟ کنیتش "ابوالأسود، است و از قبیله "کنده"2 بوده؛ شجاعت و دینداری او از آن افزون است که به تحریر درآید و او از اشخاص قدیم الاسلام است.

گویند یکی از بنات عمات پیغمبر اض) در عتد وی بوده. در جمیع غزوات، در خدمت ابه راء مهله وباء موخده والف وحاه معله بردزن محعاب است ا. بروزن کتاب اه هرب ات به امیه که تصغیر اقه ات به فتحین، از بلاد عرب است ومعروف: به کر میم است.

ک بروزن رمان، جمع کاتب است که نوینده باشد.

بالکسر، هدر قبیلهای است در بمن:

ارقم ارقمبن عبدمتاف بن اسد مخزومی اب کنیتش "ابوعبدالله" است و او هشتمین، از اسلام آورندگان است و از مهاجرین اولین. گویند وقتی پیغمبراص)، در اوایل بعشت، در خانه او پنهان بودند و نهانی بعضی را به اسلام دعوت می فرمودند و گویند خانه ارقم درموضع صفا بود. در سال 55 هجری، به عمر هشتادواندی وفات نمود.

ابوذر اسمش جندب2 بن جنادةین قیس الغفاری2 ااست] او سیم کس است که ایمان به رسول خدااص) آورد. پس از مسلمانی، به اراضی خود مراجعت نمود، به هدایت و ارشاد اقوام خویش اشتغال داشت. پس از چندی درمدینه به خدمت آن حضرت آمد و ملازمت داشت.

در صداقت ابوذر کافی است که پیغمبر (ص) درباره او فرمود: ما اطلت الخضراء و لااقلت الغبراء من ذی لهجة أصدق من ابی ذر4. ونیز فرموده: لااصدق ین ابی ذره.

بالجمله، ابوذر از آنجاکه در امرونهی شرع غیرتی داشت، نزد هرکس بود، سخن حق را بر زبان جاری مینمود و اصلا بیم را در دلش راه نبود. روزی با عثمان بن عفان در حالتی که گروهی از مردم در مجلسش حاضر بودند و او را خلیفه میدانستند، ابوذر 1ا. قبیلهای مستند از قریش: . به ضم جیم و فتح آن نیز گفتهاند و دال آن هم ه وجه است" و آن به معنی "ملخ است در لغت.

موب به "غفار" بروزن کحاب، و آن پدر قبیلهای است از کنانه.

سایه نیفگنده [است] آسمان و برنداشته است زمین میچگس راکه راستگوتر از ابوذر باشد.

راستگوتر از ابوذر میچک نیست.

============================================================

دقدسی اگر چه از جمله متقدمین نیست و معاصر با این فقیراست، ولی چون نامی از ایشان در قصیده مذکوره برده شده و نیز سابقا در شرح احوال فاضل محقق و کامل مدقق، جناب شیخ مفید - ابقاء الله تعالی_ محفوظأ و ایانابلقائه محظوظأ- به تقریبی اسم آن باشعری که به عربی در مدح آن جناب گفته بود؛ مسطور آمد و هم یکی از جمله اهل فضل و ادب است، لهذا بیانی از حالش بر سبیل اجمال می نمائیم؛ چوان] که مبنای این کتاب براختصار است و ما مفضلا شرح احوال جناب قدسی را در کتاب درمای کبیر با بسیاری از اشعارش مرقوم داشتهایم: ا. به معنی بدگفتن است: به فتح راء مهمله وباء موخده وکسر ذال معجمه و در آخر ماء نام جابی است به چهار منزل دود از مدنه طیبه است. 3. به ضم اول، متسوب است به "قدس"؛ که معنیش گذشت.

============================================================

الحال که به توید این کلمات نگارش میرود، از عمرش 25 سال گذشته. از ههد با1 تاکنون، جاهد مناهج4 علم و صاعد معارج عمل است و از خواص شاگردان عالم امل و نخریر" فاضل، جناب شیخ مذکور اشیخ مفید] است و در خدمت آن جناب، از علوم ادبیه و کلام و حکمت و غیرذلک، بهرهها برده و کتابی در کلمات و کرامات آن استاد جلیل و مولای نبیل4 نوشته و آن را حظائرالقدس5 نام نهاده او] کتابی دیگر تصنیف نموده، مشتمل بر تفسیر بعض آیات و شرح بعض احادیث و مطالب دیگر از حکم وغیرها، مستنی به فردوسالکمال.

هلاوه که چشم حق بینش به علوم روشنایی بافته، نیز دست سحرآلرینش به خامه آشنایی گرفته [479)، در نوشتن نستعلیق6، بر خطوط متقدمین و متأخرین، خط نسخ کنیده و از شبوهها، سبک میر عماد حسنی7علیه الرحمه- را اختیار نعوده وطرز بسندیده او راکه به طول زمان از میان رفته بود، پدیدار ساخته و رواج داده. از کلمات اوست که در خطگوید: المشق بالقلم کالمشی بالقدم فاقصد فی المشق کما امر لقمان آن یقصد فی المشی3.

بالجمله، با اینکه سالها ربقه‌ مودتش، این فقیر ارا] مبرم10 بود، دراین اوان به به کر اول، کودکی است.2. به فتح میم وکرهاء، چمع منهج است که به معتی راه باشد.

بروزن قندیل، به معنی زیرک و ماهر و دانا و بضیر در هر امر است: بروزن امیرا به معنی هوشیار و زیرکک و تیز خاطر: ه به حاء مهله وظاء معجمه بروزن هحایف، جمم حظره است وخظیرة القدس در لغث بهمعنی بهفت 9. خطی است معروف گویند خواجه میرعلی او را اختراع نمودق آمده.

یکی از خوشنویان معروف در عالم است که نتعلیق می نوشته و در این خط، استاد کل و مسلم چمیع است. از سادات حنی قزوین است. در سال 1024 در شهر اصفهان، به تحریکن معاندین، به وحت "امقصود تخاس" مقتول شده رحمةالله علیه.

نوشتن به قلم و خامه، مانند راه رفتن به گام است بس اقنصادکن و میانهرو باش در نوشتن چنانکه لقان امر فرمود هر خود راکه اقتصادکند در راه رفتن. مقصود این است که در خوش نوشتن باید نه تند نوشت و نه کنده چوان]که تندنوشتن، خالی از لغزش نیت و کلمات سخت و سنگین نیاید و در کند نوفتن، دست از حرارت وگرمی بیفتد و خط، بی مفز و خام نشپند و هم کار تمام نشود و راه بیموده نگردد.

بالگر، به معنی حلقه رسن و به معنی ریمان آمده.

============================================================

15. معرب خانگاه است" در لغت به معنی تکیه و مقامی که به جهت توقف درویشان و فقرا و غربا سازند و جازا هادتگاه راگویند و اینجا همین، مقصود است:

مراکه ویده به هرلحظه بود با ماهی به پیرمیکده رو آرم از تطاول1 غم مراکه صسبح سپید است دل ز مهر علی باند ممتاقدمه به راه عشق ببین وله وباعی اباخبری ز خویش، از اوبسی خبری آنگه شوی آگه که زخود درگذری تادل نثری ذهر دو عالمقدسی شترمت باداکه نام آن یار بری وله قعلعه وری است که بهزملکن هستی ان خوب سفن زفکره فدسی ادر دوجمان بار ناید

به شه باه موخده که خحرف دوم است اه به فتح وال، به منی نوشته وبهمنی بیدن چیزی را در چیزی ونوردیدن است.

============================================================

اکنون بر سر مطلب آیم و شروع نمایم به تحریر و تسطیر1 سفرثانی که از دارالعلم شیراز به سیاحت اماکنی چند رفتم به جهت برداشتن نقشههای دبگر از آثار قدیمه‌ سلاطین عجم که مامور بودم برای این کار دراین روزما نیز مکتویی از جانب دارالخلافه طهران رسید به تاکید اکید؟، که خدمات مرجوعه را به انجام رسانم لهذا سفر ثانی را معم شدم به تفصیلی که خواهد

. رکث به: مقبره‌ جاماسپ حکیم، در همین کتاب.

3. و50916 که درانگلیسی 20029165 و در فرانسه 52916 خوانده میشود، فیلسوف یونانی است که ولادت او درسال 470 و مرگش در 399ق.م. اتفاق افتاد.

اورا به جرم اینکه به آثین رسی و دولتی اعتقاد ندارد و پرستش خدایان جدید را رویج میکند، محکوم به مرگ کردند و وی با نوشیدن جام شوگران زندگی را فدای عقاید خود کرد. گفتهاند: سقراط، فلسفه را از آسمان به زمین آوردا یعنی ادعای معرفت را کوچکن کرده، جویندگان را متنبه کرد که از آسمان فرود آیند، یمنی بلند پزوازی را رها کرده، به خود فرو روند و تکلیف زندگی را بفهمند... (فرهنگ معین)

7. ریاضیدان یونانی (متولد 306، وفات 283 ق.م.) وی در اسکندریه، زمان سلطنت بطلمیوس اول به تدریس پرداخت و کتاب اصول را نگاشت که اساس هندسه مسطحه می باشد و خواجه نصیرالذین طوسی این کتاب را شرح کرده است. (معین).

8. نام او در انگلیسی 9160ت است و طب جالینوسی را0916010 یا 1600600 گویند.

تولد او در 131 میلادی ووفات وی، حدود 210 م. بود. او در تشریح، کشفیات گرانبهایی دارد و آثار او در اسلام نیز معروف و مورداستفاده بوده است.

بطلمیوس قلوذی، منجم معروف یونانی وعالم جغرافیا ولادت در صعید مضر، اوفات 167 میلادی). از آثار اوست: مجسطی و آثارالبلاد. وی معتقد بود که کره‌ زمین ثابت است و در مرکز عالم قرار دارد و افلاک دور آن می گردند. (معین) 10. بزرگمهر، که در پهلوی 702028700 است و بنابر روایات، نام وزیر فرزانه انوشیروان ساسانی است. رک فرهنگ نامهای شاهنامه، دکتر منصور رستگار فسائی ص 186.

11. این بخش که احتمالا الحاقی است تنها در چاپ کلکته وجود دارد و در ابهای معتبر شاهنامه وجود ندارد. (رکن: شاهنامه فردوسی، چاپ دبیر سیاقی، خلد پنجم، ص 2217).

12. محمدبن محتدبن طرخان بن اوزلغ ابونصر فارابی 339-260ه. -950- 874م.): از آثار اوست: الفصوص، احصاء العلوم والتعریف باغراضها، آواء

درمورد فارابی بنابر نوشته زرکلی منابع زیر موجود است: اعلام ذرکلی، ص 20، ج 7، وفیات الاعبان، 76:2؛ طبقات الاطبتاء، 134:2 و 140، حکماءالاسلام، 30؛ ابن الوردی، 1: 4284 آداب اللغه، 2: 213؛ البدایة والنهایه، 11: 224، الوافی بالوفیات، 1: 106؛ مفتاح السعادة، 259:1؛ اخبارالحکما، 1182 دائرة المعار الاسلامیه، 407:1-4212 الذربعه، 1: 66 و 236:2،احصاءالعلوم، مقدمه.

13. شیخالرئیس، حبجةالحق، شرفالملک، امامالحکما، ابوعلی حسین بن عبداللهبن حسن بن علی معروف به ابن سیناء ولادت در افشنه یاخرمیثن در 370 هجری، وفات در همدان در سال 428. آرامگاهش، همزمان با جشن هزاره تولد وی، در همدان بازسازی شد.

14. ابوعقیل ابن ربیمة بن عامربن صعصعه، شاعر معروف جاهلی (ت.560/ 661م.) و صاحب یکی از معلقات.

1. بنابر بعضی ررایتها، او به پیغامبر اسلام ایمان آورد. در زمان خلافت عمر به کوفه رفت و در اوایل خلافت معاویه - به سال 41 هجری -درگذشت. گویند 130 سال عمرکرد.

16. غیاثبن غوثبن الصلت بن الطارقه، از بنی تغلب؛ مکنی به ابی مالکک و ملقب به ذی الصلیب. مولد اخطل در بادیه عراق بر ساحل فرات است و با جریر و فرزدق مماصر بود. از شاعران عضر معاویه و عبدالملکن بن مروان است. تولد او را به سال 19 قمری ووفاتش را در سال 90 قیری نوشتهاند.

17. مشهور به اعشی الاکبرة شاعر معروف عرب، موسوم به میمون بن قیس جندل است که به جهت تفنن بسیار در سرودن شعر، اورا بصناجة العرب" می گفتند. وی یگی از چهارتن شاعر عرب است که او را شاعرترین شعرای عرب میدانند؛ و برسیاق شاعران جاهلی بود و از متقدمان شعرایی است که بعثت پیغامبر اص) را درک کرد ولیکن توفیق مسلمان شدن را نیافت. او از طایفه قیس ین تعلبه بودو در حدود 57 قمری، در یمامه

2. او شاعری است که درادب و فضل وکرم و مجد و بلاغت وبراعت وفروسیت و شجاعت و شعر، بسیار نام آور بود. او در نزد سیف الدوله تقرب داشت و در یکی از غزوات سیف الدوله با رومیان، اسیر شد و در جنگی که میان او و خاندان خود وی رخ داد، در سال 357 کشته شد و ابن خلکان گوید: که او در روز چهارشنبه هشتم ربیع الاخرسال 357 کشته شد. تولد او را در سال 321 یا 322 ه. ق.

گفتهاند.

21. حریری، مکنی به ابومحتد، از ادبای مشهور ایرانی، از مردم بضره است که در قریه میشان نزدیک بضره، در سال 446 ه. متولد شد و در 515 یا 516صق. در گذشت.

22. کسایی از قراء سبعه است که در 109ه. قی. متولد شد و در 189 ه.ق.

درگذشت. وی قرآن را از حمزةبن حبیب آموخت و گاهی به قرائت ابن لیلی میل میکرد 23. تولد او را در 260 یا 270 در بصره ووفاتش را به سال 330 یا 320 واند ه فی. دانستهانده و در مشرع الزوایا_ ظاهرا محلی در بغداد- به خاگق سپرده شد: (دهخدا).

24. آیه 44 از سوره فرقان.

2. حدیشی است که در جامع صغیر، چلد اول، ص 52 بدینسان آمده است: خلتالجنه فاذا اکثر اهلهاالبله.

26. شعر از نظامی گنجوی است.

============================================================

31. رجوع شود به متن کامل و ترجمه آن در کتاب معلقات، ترجمه عبدالمحمد آیتی، اشرفی، تهران، 1345. ص 9تا26.

32. ابنعطیة بن خطفیبن بدربن سلمةبن عوف بن کلیببن یربوع...، مگنی به ابوخرزه و ملقب به ابن المراغه؛ از بزرگترین شعرای عرب است. درصدر اسلام که جاهلیت را درکن نکرده بود. او به سال 28 هجری در یمامه بدنیا آمد و به سال 110 در همانجا درگذشت؛ و همه معتقدند که در میان شعرای اسلام، کسی مانند خریر و فرزدق و اخطل نیست: 33. او ایرانی الاصل عربی گوی است که به سال 146 هق. در اهواز متولد شد و در 198 هق. درگذشت. او مبتکر تغزلات در ادب عرب بشمار میرود؛ در اهواز متولد شد؛ در بضره نشوونماکرد و در بغداد به خلفای عباسی پیوست و در بغداد درگذشت.

34. زهیربن ابی سلمی المری، از شعرای جاهلی است که گویا در فاصله سالهای 530تا 127 میلادی میزیسته است. دیوانش نخستین بار در لندن به سال 1870 به طبع رسیده است.

35. آقای عبدالمحمد آیتی این بیت را چنین ترجمه کردهاند: آیا در سرزمینهای "حومانة الدراج" و "متثلم"، هیچ خرابهای از "ام اوفی" -یارعزیزمن - مخن نمیگوید؟ (معلقات، ص 51).

============================================================

37. مطلع این قصیده چنین است: سائلی این حل الجود والکرم عندی بیان اذا طلابه قدموا یعنی: ای که مرا از سر منزل جود وکرم همی برسی، مرا از نشان، آن سخنی است که چون جویندگانش فرا رسند، بازخواهم گفت. ارک: فرزدق، محتدرضا شریفی نیا، انتشارات سبز) 38. در متن دیوان فرزدق ... والخل والحرم" است: 39. از سعدی است درباره شبلی (247تا334 هق.) در بوستان: اگر نیک بختی و مردانهرو کی سیرت نیک مردان شنو که شبلی ز حانوت گندم فروش به ده برد، انبان گندم به دوش نگه گرد و موری در آن غله دید که سرگشته هرگوشهای میدوید به مأوای خود بازش آورد وگفت رت براو، شب نیارست خفت مروت نباشد که این مورریش براکنده گردانم از جای خویش درون پراگندگان جمع دار که جمعیتت باشد از روزگار چه خوش گفت فردوسی پاکزاد که رحمت برآن تربت پاک باد که جان داودوجان شیرین خوش است".

مسیازارموری که دانه کش است ه4. سعدی در بوستان، چندبار به معروف کرخی اشارت دارد: کسی راه ممروف کرخی بجست سکه بسنهاد ممروفی از سر نحخست نسبینی که درکرخ تربت بسی است بجز گورمعروف، معروف نیست 41. وفات معروف درسال 200 درست است: 42. سعدی را اشارتی چند به بایزید است که از آنجمله قطعه زیراست در بوستان: شنیدم که وقتی سحرگاه عید زگرمابه آمد برون بایزید

44. در متن "ابوالفتح".

45. تولد سهروردی را در سال 569 و فتلش را به سال 587 نوشتهاند؛ بنابراین عمروی 38 سال بیشتر نبوده است و طبعا هشتاد و هشت سال متن، خطاست.

7.46... چون در بسیاری از موارد، خلاف رأی قدماگفته و از حکمت ایرانی و اصطلاحات دین زرتشتی استفاده کرده، متعضبان او را به الحاد متهم کردند و علمای حلب، خون او را مباح شمردند و صلاح الدین ایوبی- فرمانروای مضر و شام_ فرمان داد او را به قتل برسانند و وی در حبس، در سن 38 سالگی خفه شد..." (معین).

47. ابوحفص عمربن محمدبن عبدالله بن محتدبن عمویة البکری الشهروردی، از مشاهیر مشایخ صوفیه ومؤلف کتاب مشهور عوارفت المعارف، تولد او، در اواخر رجب با اوایل شعبان سنه 539 در سهرورد زنجان؛ ووفات او در غره مخرم سنه 132 در بغداد،در سن 92 سالگی رخ داد. (سعدی نامه، ممدوحین شیخ سعدی، ص 162).

48. رکن: باب دوم بوستان.

49. شیخ فخرالذین ابراهیم بن بزرجمهربن عبدالغفار همدانی فراهانی، ممروف و مشهور به عراقی، از مشایخ بزرک و از شاعران بلند مرتبه ایران در قرن هفتم هجری است. مولد او کمیجان، از توابع اراک است؛ ولادتش به سال 610 و وفاتش در 188هق. ومدت عمرش 78 سال بود. (تاریخ ادبیات در ایران، جلد سوم، بخش اول، ص 570- 567).

50. فریدالدین ابوحامد محقدبن ابوبکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری، ولادت حدود 540، وفات 618 هرق. از عمده آثار اوست:

============================================================

ادریای نمکن](2) و این دریاچه شور است که از کنارهایش، نمکن آورده، به مضرف رسانند؟ در زمستان، سیلاب شیراز و نواحی آن در آنجا میافتد و این دریاچه، مابین شیراز و سروستان است؟ دورش را تقریبا 12 فرسنگ نوشتهاند.

به سکون حرف سیمکه ماه است وضم لام به واوزده وفتح یاء مثناة تحتانیه.

به ف مشم است نا بهضم اول محتر بخراست، یعتی دریاچه:

سروستان(3) در سمت شرقی شیراز است؛ هوایش میان هوای سرحد و گرمسپره مشتمل بر بسیاری از دهات. آبش از قنوات؛ حاصلش غله و تنباکو و پنبه و میوهاش انار و انگور و فرذلکت. در خود فصبه سروستان، قلیلی از دکاکین است. گویند ،70 در خانه دارد، تقریبا شیخ ابوالقاسم عبدالرحیم بن محقد سروستانی ا که از جمله افاضل و مشایخ عهد خود است و اتابک ابوبکر، معتقد خدمتش بوده؛ از اهل آنجاست.

ائیلان)2(4) بالجمله، در سمت شرقی آن بلوک، دهی است موسوم به ثیلان؛ قریب به آن ده، عمارتی است از آثار قدیمه که آن را چارطاق گویند. در آنجا رفته، اطراف و داخل آن عمارت راگردش و سیر نمودم؛ عجب بنیان سختی است؛ بس موثی و محکم ساختهاند.

وحی و تاریخی در آن دیده نشد؛ ولی از قرائن ابناآبرآنچه سابقا از سیرکتب یافتم، باید این بنا از گشتاسپ باشد3، وضع آن به اینطور است که اعظم آن عمارات ، ایوانی است مربع که هریک از عرض و طول اندرونش، 16 ذرع است [482] و سقف آن، طاق مانند و مققره است" ارتفاع آن از زمین، به حسب مساحتی که در خارج عمارت نمودم که مذکور خواهد شد-می باید تقریبا 18 ذرع باشد و در سمت جنوب این عمارت مزبور، . وفاتش درسنه 620 مجری بوده" در دارالتلام شیراز مدفون است به کر همزه در اول 3. باید ینای گشتاسپ باشد، زیرا که در تاریخ انگریزی دیدم نوشته بود گشتاسب چندین آتشکده در بارس بنا نهاده از جمله آنها بکی در سمت شرقی شیراز به مافت 15 فرسنگی، شاید مقصود همین باشد.

بهضم اول وشذحرف سیم به صیغه مفعول، معطحه باطنی گره که بجوف باشد.

============================================================

در حینی که در آن عمارات گردش می کردم، خواستم چیزی به یادداشت در آنجا ب نگارم؛ این دو بیت بنظرم آمد. بر دیواری به خط جلی نوشتم: لمؤلفه یکی دودیده عبرت به چارطاق افکن مه اسبه گرکه شتابی به سوی سروستان3 رقاه4 بوم5 و نعبب کلاغ می شنوی به جای نقمه زاغ2 و نوای سروستان8 بالخمله، نقشه چارطاق مذکور را برداشتم در ورفهای به نره‌ ف، و علاماتی که اشارتی از آنها رفت، در نقشه نیز نهاده شده و الحمدلله تعالی: [483) از سروستان حرکت کردم به جهت رفتن شهر فساه مقدار شش فرسنگ راه بیموده، به کاروانسرایی رسیدم که آنجا را میان جنگل میگفتند.

1 بالگر، به معنی بالاخانه است و به معنی دربار و جلوی خانه نیز آمده و همین مراد است.

2. بش از این گذشت که محل افتادن سنگی است؛ از بام بیفتده آنجا قرار گیرد.

کنایه از شتاب کردن و سرعت نمودن در راه: بهضم راء مهمله وقاف والف وممزه در آخر، آواز بوم راگویند.

بهضم باء موخده، مرغی است معروف که آن را جغد گویند. 9. بروزن فعیل، صدای کلاغ امت.

تام نوایی است از موسیقی:هد نیز لحنی امت از مویقی:

فسا(5) شهری است آباد، سابقا آن را "پبارساگرد" (6) می خواندهاند؛ بتدریج تخفیف یافته، پسا" شده و "فسا" معرب آن است، و منسوب به آن را فسایی و فسوی نیزکویند. بعضی نوشتهاند این شهر را "پساه، پسر "پارس"، پسر "تهمورس" بنا نهاده که در اول کتاب، اشاره به آن شد، بعض دیگر گویند بنای آن از "بهمن"، پسر " اسفندیار" است.

بعضی برآنندکه "پسا" آن شهر را بنا نهاده، ولی "بهمن" تجدید عمارت نموده، به هرحال هوایش گرمسیر است و آبش از قنوات و چشمه است" میوه گرمسیری و سردسیری آن موجود، نخلش بسیار نواحی و اعمال بسیار هم دارد؛ حاصل آن غله و تنباکو و غیرهاست وخود شهر فساه سابقا حصاری محکم داشته؛ خراب شده، اکنون گویند 1500 خانوار، تخمینا در خود شهر است. از این شهر بوده است: شیخ روزبهان] شیخ روزبهان ابومحمدبن ابی نصر، معروف به شیخ شطاح.

ا. به سکون حرف چهارم نه به اضافه.

سر دفتر اهل دفتر بود و از معاصرین شیرازی است: 3. به فح حرف اول: مذت موسال در هتیق شیراز وعظ می نمودها در سنه606 وفات یافته" مزارش در شیراز معروف است:

واحاجی میرزا ابراهیم] جاجمد میرزاابراهیم نجتهد.

وامیرزا ابوالحسن خان) میرزا ابوالحسن خان، جامع علوم معقول ومنقول3.

وامقد مسیخ اضل فصیح، محتد مسیح بن اسماعیل معروف به مسیحا4.

محاصر امرحضدالدولة دیلمی بوده در سنه ه در بغداد وفات یافت درسنه 1754 وفات بافت.3. درسنه 1279 وفات یاه: در نجف اشرف مدفون گردید از تلامذه آقاحسین خوانساری بوده و از حلمای عضرشاه سلیمان و شاء سلطان حین مفوی

الحاج میرزا حن حفظه الله تعالی -از جمله معاصرین اند مولدش مدینة طیه بوده1 مسافرت به مند وشیراز نموده" در 1120 وفات یافته، فر خرم مطقر مید امجر احمدشاه چراغمدفون اصت مولدش شیراز است؛ وقاتش در مال 984.

مولدش به شیرازه سال شهادتش به دست فجره ترکمانیه، به سال 903 مجری: ه یهفم خ قریه است بر غیرقیاس

به کسر دال وفتح راء مهملنین وسکون یاء مثاة تحتانیه ومبم مکوره در آخره ایضأ یاء مستعمل در افواه اعالی آنجاست.2. به فتح اول، به معنی خواب نمودن و استراحت کردن.

به اقافه وخرف چهارم کاف عجمی، به وزن وقلمه استه: آن، چنان است که چوبی را- مثلا- بر زمین نصب مینمایند که مایل به طرفی نباشد و مسیقیم باشد. سایهای که به سبب آنتاب و غیره از آن چوب برزمین میافتده نسبت آن سایه به سوی آن چوب، مل نسبت مایه مرتفع است، باکجه، بهسوی خود مرتفع. شیخ بهاء الذین علیه الرحمة در خلاهه، مین را فرموده: "انصب شاخصا و استعلم نسبة ظله الیه فهی بعینها نبة ظل المرتفع الیهه اتتهی ومراد از شاخص، هیزی است که برزمین نصب گند

4 دیعق .-48 39 27 ت مق ب (اقنگی گرم) (285] تنگ کرم در سه فرسنگی شهر فساست، به طرف شمال شهر مذکور، و آنجا، خنب آتشکده1 است که عوام الناس و اهل دهات آن را "قمپ" می نامند و بعض دیگر خمپ" می گویند و این "خنب آتشکده" میان دو کوه واقع است: یکی کوه تؤدج2 که ابتدای آن از همین خنب است و آخر آن قریب به بندر عباساگویند این کوه خیلی ممتد و طولانی است و منفعتش بسیار می باشد، از هرگونه فواکه دارد، علاوه در بعض ازجاهای آن: مرکبات بعمل می آیده چشمه سار وانهارش، لاتعد ولائحصی است و مرنوع حیوان - از قبیل بزکوهی و آهو وگوزن - دارد و بزهایی که در این کوه است، 1- به ضم خاء معجمه و سکون نون و باء موخده است، به معنی غرفی بزرگن است که در آن، آب و غیره کنند و معروف است و آن را " خم" نیزگویندا چوان)که در فارسی مفرر است که مرگاه دو کلمه نون و باء موخده بهلوی مم واقع شود، به مچم مشدده بدل گردد وگاه باشد که آن میم را تخفیف ی دعنده هس خنبه به ققکیل مکور وهم به تشدید میموقخفیف سغرسه فرست استه و خنب به باء سه نقطه تبز آمده_ به معنیای که گذشت- و اینگن آبگیر را خنب گویند، مجاز است: 2 بهضم اول، معرب توده است:

غرض اینکه در وسط آن دوکوه مذکور- یعنی کوه تودج و خرمن کوه - خنب آتشکده است: اخنب آتشکده] تفصیلش این است که: آنجا غدیری3 است عمیق، به شکل مستدیر4؛ که فی الجمله مستطیل5 باشد. دورتابه دور آن، 300 قدم است و عمقش6 ذرع. تعیین عمق او را بدین طریق نمودم که بند بسیار بلندی آورده، یکسر آن را به دست شخصی دادم، یکسر دیگرش را به دست شخصی دیگر؛ آنگاه ریسمانی که بر سر آن شاقول6 آهنی بود، به میان بند مذکورگره زدم؛ پس آن دو شخص را به کنار آن غدیر عبور دادم به طوریکه محاذی یکدیگر ایستادند، در حالتی که ریسمان با شاقول، در وسط حقیقی خنب، داخل در آب شد؛ آنگاه گفتم تا آن دو نفردست خود را زیر و بالا نمودند؛ تا اینکه شاقول در میان خنب، به منتهای عمق آن رسید؛ پس ریسمان مذکور را از حدی [486) که از آب خارج بود، نشان کردم و گفتم به کنار آوردند؛ آنچه از ریسمان که در آب داخل شده بود، ذرع نمودم.

(غرض): سنگهایی که در سطح آب خنب است، همه ظاهر و هویداست؟ به طوریکه 1. سنگی است که در شیردان یا روده یا زهره‌ بزکوهی به مم میرسد. گویند اگر گیاه مخلصه خورده باشد، بادزهرش بهتر است. 2. به سکون نون است: 3. آبگر و تالاب است: بهضم اؤل، گرد و مدوراست.

بهضم اول، به اصطلاح امل مندته، جم درازکه عرض وطولش مساوی نباشد حرف سیم فاف، آمن با برنج با سنگی است که بر سر ریمان بندند تا کجی دیوار و همواری زمین را معین نمایند

کوهی که بربالای سرخنب مذکوراست، قطعهای از "خرمن کوهه است. در آن کوه، آثار قلعه ای است؟ یعنی آنجاکه در نقشه، علامت وقی" است" با دوربین ملاحظله نمودم؟

از سنگ و گچ ساختهاند، همه خراب و درهم ریخته، و در دوطرف آن خنب، از بالای کوه تا به دامن- یعنی از علامت "ب" تا وب" دیگر- متدرجأ از سنگ وگچ، پله ساخته بودهانده برای اینکه هرگاه از بالای کوه بخواهند سراشیب؟ شوند یا بالا بروند، به آسانی عبور شود ودر وسط کوه، بالای خرخنب نیز آثار بنایی هست و بر بالای کوه تودج نیز آثار برجی استیعنی آنجاکه علامت وج" است _ودر دامنه کوه تودج، چشمه مای بسیار است که آب از آنها، متصل جاری است" آن را " چهل چشمه، نامند.

اچهل چشمه] و این آب چهل چشمه، در نیم فرسنگی، با آب خنب یکی میشودا میرود تا شهر فساو بالاتره به آن زراعت می نمایند و بر بالای سرچهل چشمه - یعنی در دامنه کوه تودج_ سنگی مکتب2 برپاست؛ آنجاکه علامت "س" است. هر ضلعی4 از آن سنگ، یکک ذرع است و ارتفاعش سه ذرع و نیم1 آن را "سنگ قنبره5 میگویند و در وجه تسمیه آن، سخنانی جعل انموده و داستان طویلی بیان میکنند که قابل ذکر نیست؛ ولی معلوم است که آن سنگن پایه دیوار یا طاق بوده و در دو طرف آن سنگ در دایره، خطوطی نقش بوده که بکلی مخوشده) خلاصه، نقشه آن خنب را با چهل چشمه و قطعهای از "خرمن کوه" و قطعهای از کوه تودج را برداشتم در ورقه نمره‌ 6؛ بالله تقالی التوفیق 1. در لغت بانگ گردن شیر است و مطلق بانگن و فریاد را نیزگویند.

3 بهضم اول، به مبغه مفعول، چم چهارگوشه راگویند.

یعنی خرازیر در لغت استخوان بهلوست، به اصطلاح هر طرف از جم را خلع گریند.

ک مراد ایشان از قتبر، غلام شاهمردان علی علیه التلام است: . به فتح اؤل، به اصطلاح نقل نمودن چیزی است که در او، دعوی اصالت کنند و اصل نداشته باشد.

============================================================

نام دارد: مرغی است معروف؛ از جنس بلبل است که از کثرت صفیرهای نیکو، آن را هزاردستان گویند، و بلبل را هم هزاردستان گویند.

============================================================

زآن آب چوآتش قدحیده، لبریز کاین چرخ دهدخاک من وتو، برباد

. به تشدید چیم، حرف یکه دال مهمله است، به معنی راه راست و راه باریکن: 3 نقل کردن کلماتی را از کاب با کحابت.

بهفتح اول وحاء بهمله مشدده؛ معرب دهآکث است و آن نام پادشاه ظالم و جابر معروف میباشد که خون مردم رامیریخت ودد عربی، ضقاکن به معنی بییار خنده کننده است: فلفل معروف است. 9. آتشدان راگویند.

============================================================

کابی است از ابوالحن علی بن محقدالبدائنی و حین بن اسعد دهستانی، آن راقرجمه کرده به فاری و نام آن را جامع الحکایات نهاده.

7. ای وای اگر نگاه کند آن معشوقه پا نگاه باز گیرد، فرود آمدن و نشتن تیرها و برگندن آنها دردناگن سه

به فتح واو وکر آن" در اینجا به معنی خانه است:

انوبندگان] از آنجا دو فرسنگ دیگر آمدم (12)؛ در نوبندگان که از توابع شهر فساست، قصبه آبادی است، جمعیتش (291) بسیار. گویند از بناهای شاپور است.

1. هادشاه معروف که ظالم و جبار بوده) و پیش از این، ذکر آن شد.

آ یه سکون واوکه حرف دوم باشدا معرب آنه " نو بندجان" است و "انوبنجان" نیز آمده است

اداراکویه)" داراکویه، آخر خاکت فسااست و آن، در دامنه کوهی واقع شده، بسیار مرتفع!

قله اش حصنی است حصین (که] عقل از وضع آن حیران است. گویند این همان قلعه ای است که اسفندیار را در آن مخیوس نموده بودند و مغلول داشتند. با دوربین، خوب، ملاحظه نمودم؛ بغیر از یک راه بسیار باریک، دیگر راهی ندارد که بالا روند؛ آن هم به صعوبت تمام. بربالای آن قله، آثار بنایی است از سنگ و گچ؛ فی الجمله اثری از آن باقی است. بعض از اهالی آنجاکه در آن فلعه رفته بودند، مذکور داشتند که میخهای قوسی در آنجا یافتهاندکه بعضی به دیوارها کوبیده بوده و اطراف آن قلعه، 18 برکە4 پر از آب موجود است که آن برکهها را در سنگ تراشیدهاند و نیز در حوالی آن قلعه، چاهی است که عمقش بی نهایت است. شخصی از اهل آن ده که مقنی بود، نقل نمودکه وقتی با جمعیتی بر سر آن چاه رفته، به وسیله بندی طویل و محکم، در آن چاه رفتم؛ به مقدار 20 ذرع تخمیناکه پائین میرود، در کمرچاه، دورتابه دور آن، همه مفاک و جاهای وسیع است و چند سنگن مانند ستون برپاست و جای چرخ آب کشی نیزدر آنجاست؛ الله اعلم بالصواب: (خلاصه): از داراکویه حرکت نمودم به جهت شهر دار ابجرد؛ از اینجا دیگر اول خاکن . وجه تیهاش بعلوم است که در آن ناحیه، 9 ده است: . به ضم کاف تازی که حرف بنجم است" مستعمل است: بسر گشتاسپ است. قصه محبوس شدنش برسبیل اجمال، اینگه پدرش به آذربایجان و ارمن زمین و پوروپ (1) او را روانه نمود تا رواج دین زردشت دمد. در اوفاتی که دور از پدر بوده معاندین او را نزد گفتاسپ خائن قلم دادندا پس از مراجمت از سفر، گشتاسب او را مذتی در آن قلعه مذکورهه محبوس داشت؟ ه خلاص شد. 4. بالکر، حوض و آب انبار راگویند.

============================================================

ادارابجرد)2(14) دارابجرد از بناهای داراب، پسر بهمن است؛ صحاری و عرضاتش با خضرت4 و د لگشاست، نواحی و اطرافش با صفا، شهر قدیم آن که از بنا[ها]ی داراب بوده، مدور است و حصاری داشته، اطرافش را خندق عمیقی است. اکنون آن شهر خراب است و ذکر آن خواهد آمد. قصبه حالیه که آباد است، تقریبا یک فرسنگ دور از شهر قدیم است و دارابجرد اگرچه گرمسیر است، ولی هوایش در کمال اعتدال است؟ هم میوه گر مسیری دارد و هم میوه سردسیری؛ مرکباتش نیز بسیار است؛ آبش از رودخانه رودبال و چشمه وقنات؛ حاصلش غله و تنباکو و پنبه وخرما، معدن مومیایی ونمکن و مس دارد؛ شکارگاهش متعدد و قصبه‌ حالیه آن، تقریبا 4000 درخانه دارد و در آنجا مرحوم میرزا علی محتدخان قوام الملک طاب ثراه- قلعه و عمارت و باغی احداث نموده، دلگشاتر از خلدبرین، فقیر در آنجا مسکن نمودم. اماکنی چند در آنجاست ا: داراب) که مأمور بودم به برداشتن نقشه آنها؛ به تفصیلی که مرقوم خواهد شد: 1. آقای محتدرضاخان قوام الملکن، هسر مرخوم میرزا علی محتدخان قوام الیلکن است و آن پسر حاجی میرزا علی اکبر قوام الملک و آن خلف مرحوم حاجی ابراهیم خان اعتمادالدوله شیرازی، که در زمان خاقان شهید و بعدها به مدارت عظظمی، منوض بوده. ایثان از خاندان اصالتند و قوام الملکق حالبه در شیراز، به کمال اقتدار شتکفل مهتات اهل فارس است: اللهم آحفظه.

2. معرب دارابگرد است و "گرد" به کسرکاف فارسی، به معنی شهر است" پس دارابجرد یعنی شسهر به ضماول، بهمعنی مبزی است.

واراب

بالجمله، مساحت عرصه آن قلعه، بنابر آنکه دورتابه دورش 1 فرمنگ است که 1. به کر اول و فتح آن نیز آمدها نام پسر خلیفةبن فروةبن فضاله است. از بزرگان محابه بوده؛ گویند رفیل بیشتر وقت به صورت او بررسول خدا فرود می آمده و بسیار خوش صورت بوده است: 2. طایفه ای هستند از یمن.3. بیش از این گذشت که گرد و مدور راگویند.

به فتح کاف عربی، به معنی بزرگن.

5. بهضماول خمرهکوچکن است:

(اتخلص): نقشه قلعه مذکوره را در حالتی که بربالای حصار خراب سمت جنوب آن نشسته بودم، برداشتم ودرورقه نقشه، آنجاکه علامت "ب" نهاده شده، آن کوه بهناست و آنجاکه علامت "ق گذارده شده، آن کوه مشهور به "قدمگاه" است و آنجا که علامت "ش" مرقوم شده، آثار شهر دارابجرد است، یعنی قصبه حالیه که از دور نمایان است.

من الغرائب بعض از جاهای خندق مذکور، در تک آن، گیاهی می روید مثل لبلاب3 و پیچکن؛ 1ا. بیان تفهیم این مطلب بر سبیل اجمال این است که در علم هندمه مقرر است که هرگاه نمی دانیم قمطر حط چقدر میباشد، محیط را معلوم نموده، آنگاه محیط را بر ثلاثه و سبع قمت مینمائیم" خارج ست قطر خواهد بوده مثلأ هرگاه محبط 9000 ذرع باشد، قطر 1863 ذرع است و تفریبا زیاده براین، در اینجا امکان تفصیل نیت: آن حضرت بس از ماه که خود خلافت فرموده بوده است و 8 سال بس از استعفا، شهید گردید و تاریخ خلافت آن حضرت بعداز بدر بزرگوارش، سنه 40 هچری است: 3 به کر اول، گیاهی است که بر درخت بیچد و به عربی آن را عثفه گویند.

============================================================

منها، "سنگن پشت" در آن خندق بسیار است؛ از جمله این فقیر " سنگ پشتی" را دیدم که از آب بیرون آمده بود و در کناره می گشت. جثه آن بقدر گوسفند کوچکی بود که از دیدنش، شخض وحشت می کردا چندین صدا داد که چنان صدایی نشنیده بودم مگر در کشتی دودی، از لوله آهنی، آوازی که به واسطه خروج بخار برمی آید و این شیپور جهاز است که هنگام حرکت، به جهت اخبار میزننده خیلی صدای آن سنگ پشت شبیه به آواز آن شیهور بود و یقینا آن صدا تا نیم فرسنگ راه میرفت؟ ان هذالشی عجاب. بالجمله، ورقه نقشه قلعه دحیه، به نمره‌ 7است.

[نقش داراب] نقش داراب نیز یکی از جمله آثار قدیمه دارابجرد است که در سمت جنوب قصبه حالیه واقع است، به مقدار1 فرسنگ دور از قصبه. و آن نقش در کوهی مشهور به کوه بهناست که سابقا نامی از آن برده شد-و این کوه، چنان منبسط2 و پهن است که سوار بااسب، بسهولت، مینواند بالارود و فرود آید، در طرف رو به قبله آن کوه، صورت داراب شاه منقور؟ برسنگ است. تفصیلش این است: دردامنه وسطکوه مذکور، غدیری است که از بیخ و ریشه آن گوه، آب جوشیده، بیرون می آید و در آن غدیر جمع میشود. جدولی از آن بریدهاند تا آن آب برود به ا. به معنی خارناکک باشد و سیخ پرشدن بجه مرغ است. یعنی ابتدا پر برآوردن آن و سیخ بر به سگون خاه است. وگیاه منکور، خارش خبلی نازک است و نرم، که چندان محوس نیت مگر به ملامه آن، و چون کسی گرفتار شود، علاجش این است که دست و با نزند و حرکت و جنبش ننماید" تا خود آن گیاه کمکم از بیچش افتد و بازگردد و آدمی خلاصی یابد: کذا نقل.

درآویختن به جیزی و چنگن درزدن راگویند.

3. به صبغه فاعل، گسترده وگثاده و بهن است: نوشتهشده برسنگ و نقش شده برآن.

============================================================

آنفر از آنها دست عجز به سوی پادشاه بردهاند، ظاهرا، اینها اسرای یونان باشند و داراب شاه دست چپ [96]] خود را بر سریکی از آنها گذارده، مثل اینکه به آنها امان داده باشد و اظهار محبت نماید و در دست راست بادشاه، نوشته یا فرمانی است و در عقب سر آن اسراء، دابهای3 است مانند استر؛ و صورت چرخی زیر دست و پای آن حیوان است، گویا این چرخ کالسکه باشد که به آن، حیوان بستهاند و چنین می نماید که این کالسکه متعلق به آن شخصی است که به خاکن افتاده و در پشت سرداراب شاه، 17 صورت آنبت که آنها از نوکرهای پادناهند. بعضی در دستشان حربهای است مانند 1: جم چهارگوث کنیدهشده راگویند؛ به این شکل: لا . دو پارچه که از هس سرآویخته، اختصاص به همین نقش ندارد؛ در اگثر صورتها که بعداز این در این کاب بیاید، یکن دوهارچه از پفت سرشان آویزان است. ظاهرا وصل به کلاه باشد. "ر این ازمنه در تعزیه یعنی در مجالسی که شبیه وقایع کربلا را می سازند- اشخاص اشقیا را به دور کلاه خود، رشته ای بسته و دوشاخه از آن آوبزان است؛ معلوم است که این هم اقتباس از قدیم است که سابقأ بزرگان و سرکردهها این کار را می نمودهاند.

به تشدید یاء موخده که حرف سیم باشد، هر حوانی کمه برزمین راه روده و اکشره اطلاقش بر فاطر است ومعروف است چهارهایی است که بر آن سوار میشوند:

1 نه

2. به سکون حرف سیم است.

به فتح فاه وکر لام وسکون یاء مثناة تحتانیه و باء موخده در آخر است. در بعضی از نخ، فلین به حذف حرف سیم است که یاء حطی باشد.

. سابقا مذکور شدگه شهری است از بونان.

بروزن سوزش، به معنی عذر است؛ وگذشت.

============================================================

از قصبه حالیه تا این مسجد، یکن فرسخ است. (بیان مسجد سنگی چنین است که) در خوف کوه، مکانی ساختهاند: یعنی کوه را بریده و نقب1 زدهاند- به وصفی که بعداز این مذکور خواهد شد - و آن را معبد قرار دادهاند. از بعضی استماع شد که آن را دختر داراب شاه2 ساخته1_ الله اعلم_. به هرحال آنجا معبد آتش برستی بوده! پس از قرنها، اتابگان فارس2 آن را مرمت نموده و محرابی برآن افزوده و بعض خطوط بر احجارش نقش کرده، آن را مسجد مسلمانان قرار دادهاند؛ لهذا موسوم به مسجد سنگی شده [است] وضع آن یسجد: ابتدا دری است که داخل میشوند؛ آنجاکریاسی است در طرف دست راست و طرف دست چپ آن کریاس، طاق است. عرصه وفضای هر طاقی، * ذرع در چهار ذرع است. از کریاس که میگذرند، داخل معبد می شوند و آنجا ایوانی است مرتفع و فضایی احت وسیع. در چهار سمت آن فضایعنی در طرف دست راست و دست ت و در طرف جلو و عقب_ چهار صفه4 است به طور شاهنشین که نیز کوه را بریدهاند ودر هردوطرف، از هریک از آن 4 شاهنشین، دو درب اطاق است که از آن درها داخل میشوند. در اطاقهای دیگر، که درحقیقت 16 اطاق در همه اطراف آن معبد است و بعض از آن اطافها در یکدیگر راه دارند.

. به فنح اول و سکون ثانی، سوراخ کردن در و دیوار و راه از کوها و بهفم اول نیز آنده است.

. وفتی از شخص موزخی شنیدم نامش نابفه بوده" ولی در جایی ندبدم که نوشته باشند.

از اولاد "سلغره یا "سنقرهنامی بودهاند، بنابراختلاف روایاتا به هرحال به خراسان آمده، چندی به خدمت سلجوقیان بودهاندا بعض از آنها به جانب فارس آمده، رفته رفته بادشاهی پافتند و آنهاده تن بودهاندکه در تاریخ مطور است: به ضم، در لغت به معنی جلوی دالان و خره است یا به اصطلاح اهل این زمان، جایی است که قی الجمله از زمین مرتفع باشد که آن را مهتایی و مامتابی نیزگویند.

============================================================

در صنعت استادش، این تعریف بس است که تمام آن معبد را از سفف تا دیوار[98) و زمین و دالان واطاقها را همه یکن پارچه ساخته و سنگ از خارج) وگچ در آن بگار نبرده! مگر اینکه بعض از جاها که اشکافی داشته یا اینکه ناقص بوده، قطعه سنگی بهاندازه شکاف تراشیده و در آن فروبرده و اطراف دیوار و سقف آن معبد را با سنباده2 چنان هموار نموده که صورت در آن هویداست: یمایش عرصه مسجد: از علامت هر (و) تا (و) دیگرکه در نقشه مرقوم است، 4 ذرع و یکک چارک است. طول هریک از آن چهارشاهنشین، شش ذرع و عرض هریک از آنها، از 4ذرع یک چار یکن کمتر است: اما ارتفاع درب اول که روبه صحراست - یعنی از علامت (ص) تا(ص) دیگر- 5 ذرع و ارتفاع دری که داخل دالان است- یمنی از علامت (ح) تا (ح) دیگر-4 ذرع میباشد.

و سقف میان مسجد را، سوراخ کردهاند بطوریکه آسمان پیدا است ودر وسط آن مسجد، محاذی سوراخ سقف، حوضی است نیز مربع؟ ولی عمق چندانی ندارد. ظاهرا این خوض برای این است که هرگاه باران از سقف باریده شود، در آن حوض جمع گردد؟ و از کنار حوض، جدول باریکی بریدهاند تا بیرون مسجد، برای اینکه زیادتی آب از آنجا به صحرا رود. در یکی از آن چهار صفه- یعنی آنگه در سمت قبله است محرابی قرار دادهاند و پیش از این گفتیم که این محراب را اتابکان فارس قرار دادهاند و بر اطراف آن محراب، خطوطی نقش شده، بعض از اسماء الله وغیره؛ ولی درست خوانده نمی شود؟ زیرا که ریزش نموده و مخوگشته. این کلمه خوانده میشود: (ناصرا")؛ همچنین این کلمه: سطح عرصه مجد به این شکل است : 2. به فم اول و سکون ثانی و فتح بنجم، سنگی است که بدان شمشیر و کارد و ایثال آن را تیزگنند و گاکان، نگین را بدان بتراشند و جلا دمند، و سنبادج معرب آن است. گویند مأخذ این لغت، سنبیدن می باشدکه به معنی سوراخ کردن است.

============================================================

بالجمله، [499] داخل که میشوند بالای سردر دویم. نیز خطوطی برسنگ منقوش است به خط ثلث جلی؛ به همان وضمی که در نقشه نوشته شده؛ همه درست خوانده نمی شود الأ اینکه بمض از کلماتش باقی است، مثل (اتابک)؛ همچنین مثل (بکر). گمانم این است که آن اتابگ ابو بکربن سعدبن زنگی باشد که در فارس سلطنت داشته و درجه‌ او از اتابکان دیگر عالیتر بوده. مساجد و مدارس خراب شده شیراز را مرمت کرده ودر 659، دولتش سهری شد. شیخ مصلح الذین سعدی شیرازی علیه الزحمه - نیز در عضر او بوده و او رامدح گفته است.

رض: بردیوار کریاس آن مسجد، به طرف دست چپ نیز به خط جلی، تاریخی است به وضعی که در حاشیه مرقوم افتاده2- و این تاریخ زمان مرمت آنجاست که سنه 652 هجری بوده است. پس چنین استنباط میگردد که معبد مذکور را بعض اتابکان فارس- مثل سعدبن زنگی2_ در زمان خلافت "ناصرلدین الله" مرتت نموده، محرابی برآن افزوده و نام خلیفه را در آنجا نقش کرده باشد؛ چوان]که اکثر این سلاطین، خلفا را اطاعت داشتهاند و پس از چندی، ثانیا ابوبکربن سعد4، آن را عمارت و مرمت گرده باشد؛ به تاریخی که مذکور و مسطور گردید، الله هوالعالم بحقایق الامور 1. اسش احمد بوده و آن پر المستضیء بنورالله است. مدت خلافتش 47 سال برده، گویند کارهایش سیار منفظم و شیها بنفسه در کوچه ماو محله مای بغداد میکهته. مدارش و ماجد ببار بتانهاده! و ظهور چنیزخان در عضر خلافت این خلیفه بوده است: 2 تاریخی که بردیوار است، به این رقم نوشته شده: فی رمفان منه اثنی و خمین و ستمائه.

بنجمین از اتابگان است. مسجد جامع جدید شیراز را او بناکرده، در سنه 914 هجری: با سلطان جلال الذین خوارزمشاه محاربه نموده، شیخ سعدی شیرازی، تخلص اخود]را نسبت به او داده. مدت کمرانیش 29 سال بوده؛ وفاتش مه 123.

سیوشش سال سلطت کرده و درسنه 959 وفات یافت.

============================================================

اولا: اینگه کسی که این معبد را ساخته، او را چه افتاده که مخارجی از اندازه به در نماید، با اسباب جرئقیل2، به صدهزار مشقت و زحمت، سنگن بی مضرف به این عظیمی را از سوراخ مذکور، در اینجا افکند؟ چرا سنگ را هنگام سوراخ نمودن سقف، از جهت سهولت خردخرد ننموده باشده از اینها گذشته، میگوئیم در کذب این مطلب همین بس که طول و عرض سنگ مذکور، از طول و عرض دهن موراخ اندکی بیشتر است. این فقیر نزد جماعتی، آن را ذرع نمودم و کذب آن معنی را اظهار داشتم. اماگمانم این است که آن منگ در محلی که افتاده، بیخ و بن آن هنوز متصل به کوه باشد؛ یعنی هنوز از کوه قلع نشده؛ و احتمال است که خواسته اند آن را بتراشند که بر سر سوراخ مسجد افکنند، به مصلحتی که بوده، پس این کار به تعویق افتاده [است]. به هرحال سنگ مذکور را از دهن: آن سوراخ بیرون نیاوردهاند [و]کسی که آن را ببیند، به اندک تأملی، این معنی، معلومش خواهد شد.

در جنب آن مسجد نیز اطاقی یک دربی کوچکی است که آن را هم از کوه بریدهاند و درچند قدم دورتر از مسجد مذکور، آسیابی4 است که آن را نیز در کوه به بریدن سنگن: ساختهاند؛ این آسیاب هم از "داراب شاه" است. پس از قرون بسیار که خراب افتاده بود، اتابکان فارس، مرمشی نموده، دایرش کرده بودند؛ بعدها نیز خراب شده؟ تادر 1. مذکور شدکه جسم چهارگوئه راگریند.

2. به اضافه، علمی است گه در آن، قواعد و فانون برداشتن اشبای گران و حرکت دادن بارهای سنچین را دانشد و اسباب آن، از قبیل چرخ و چوب و میل و غبرذلک است.

3 به فتح اول، یعنی برکنده.ت منگی مدور است که بدان، غله را خرد کنند و آن یه آب گردانیده میشود، و آسیا مخفف آن است و آن هم صحیح است و اگر آن سنگ با بادگردانیده شود، آسیاب نگویند، بلکه "باذآس" خوانند.

============================================================

حلص: نقشه مسجد سنگی را در ورقهای برداشتم به نمره‌ 9 و ارقام هندسه راکه اشاره بر آنها شده، در آن ورقه نهادم، بمنه و توفیقه.

ارکک به توضیحات اصلاحی فرصت دراین مورد، در ض 296 همین کتاب (4101)(آتشکده آذرجوا آتشکده‌ آذرجو، نیز از آثار قدیمه دارابجرد است. به مقدار2 فرسنگ دور از قصبه، در سمت شمال آن واقع است. اراضی اطراف این آتشکده، "حفره سیاه"2 نام دارد (و کزسیاه3، نیز گویند)؛ در آنجا کوه بسیار بزرگی است که از ریشه آن، آب جوشیده و برآید، در غدیری جمع گردد او] آن غدیر کشیده [و] طولانی است به مقدار 20 قدم، در سمت غربی آن غدیر، جدولی بریدهاند که آب از آن عبور کرده، ببه اراضی آنجا رود و در جلوی این غدیر و جنب آتشکده، بدون فاصله، تلی است، بر بالای آن تل عمارتی است منهدم وخراب. وضع آن عبارت، مربع است" ارتفاعش از طرف بیرون،6 ذرع و نیم است - یعنی از آنجاکه در نقشه، علامت "6" است تا دع" دیگر- و ضلع هریکن از چهارطرفش، 12 ذرع است - یعنی از آنجاکه علامت " ص" است تا "ص" دیگر- و تمام این بنیان مربع، از سنگ و گچ ساخته شده است و بربالای آن، بنایی است گنبدمانند که نمام آن از آجر است؛ ارتفاعش 12 ذرع است، تقریبا و آن مدور است؛ دور تابه دورش میتوان گردش کرد و نصف آن گنبد، از طرف طول منشق شده و برزمین افتاده و اسباب تماشایی گردیده؛ به جهت آنکه مانند کفه قاشقی است که بهضم حرف چهارم است: عنقربب در متن این کاب مطور سی دارپم کمه در بعضی از مودات، یادداشت کردهام که این آتثکده را آذرجو مینامیدهاند و در همان موده نیز مرقوم است که آذرجو یعنی آتش چوب، الله اعلم.

2. بهضماول، به معنی کنده و مغاکن است در لغت، و چون زمین آنجاگود و پست واقع شده، شاید بدینجهت مقی به این اسم شده باشد به سکون حرف دوم است و حرف اول کاف تازی است به استعمال اهالی آنجا، شاید به کاف بارسی بوده؛ و در اصل هم گور بوده، چواناکه گور به معتی دشت و صحرا آمده است؛ الله اعلم.

============================================================

اما اندرون آن بنیان، چهار طاق، به چار طرف زدهاند؛ سقفش همان گنبد مذکور است؛ ارتفاع درون آن ایوان از زمین تا سقف، تقریبا 15 ذرع است، اما آجرهای آن گنبد مختلف است؟ بعضی از آنها عرض و طولش باگره، بعضی 5گره" و کلفتی [4102] هریکت، از یک گره ونیم تا یکث گره است.

بهاندازهای سخت است که با آهن شکسته تمیشود. بالجمله، به خاطر دارم که وقتی درکتاب مزوج الذهب مسعودیا، دیدم نوشته بود آتشکدهای که در دارابجرد است، گشتاسپ بفرموده زردشت بناکرده است، نیز در بعض از مسؤدات، یادداشت کردهام که آنشکده دارابجرد، نامش آذرجو بوده که مذکور شد- ولی الحال، به نظر ندارم که از چه کتابلی]بوده [است] (اجمالی از تفصیل ظهورزردشت و بنای آتشکدهها) زردشت، مردی بوده که نسبتش به منوچهربن ایرج میرسیده؛ 5023 سال بعد از هبوط آدم - علیه التلام- ظهور نموده: به عقیده پارسیان، پیغمبری بزرکوار و حکیمی ریاضت شعار بوده، کتاب زند و پیازند4 معروف را معجزه خود آورده، در سال چهارم از سلطنت گشتاسپ، به نزد آن رفته، پس از امتحانات بسیار واظهار ممجزات که از زردشت به ظهور بیوست، گشتاسپ، بدو ایمان آورده، دین او را رواج داده؛ اسفندیار بهضم اول معروف است و مقداو آن بهحب ماحت، مهوچب ونی قر عتی است ومه وحب و ن در طول وسه وجب ونیم در عرض؟ وبه حبه وزن، بنابر اختلاف اوزان هربلدی، مختلف است: اما بنابر سنگن شیراز، مقدار 113 من و سه چاریک از آب را یگ کرگوینده به وزن نه عباصی: به ضتین، نام کتابی است از علی بن الحین مسعودی وآن مرد جلیل القدری بوده" دارای فخایل و کمالات" و علمای شیعی، او را از رجال خود میدانند، وفاتش در سنه 364 بوده ااست).

بسر ایرج، بسر فریدون است. جلوس وی در ایران، بعداز هبوط آدم 4419 بوده [است . ند کتابی است که بازند شرح آن است و هر دو از زردشت است" و بیش از این گذشت.

============================================================

(4103) تدکره از دارابجرد، اهل علم و فضل، بسیار برخاسته [اند] چند نفری که به نظر است، به سلکن تحریر درآورده و از احوال ایشان آنچه به دست آمد، می نگارم: معروف به کشفی؟ قدوه‌ علماء عضر وزبده فضلای دهر است: خجناب سید جعفران در اجتهاد و فتاوی، شهیر و در علم تفسیر و حدیث، بی نظیر؟

کتاب تحفة الملوکة که معروف است از تصنیفات آن جناب است و تصانیف دیگر نیز دارد.

ملقب به شاهد. مرحوم، والد جناب قدصی سابق الذکر، از حاجی میرزا سلطان علی2 سادات کرام و علمای عظام است: مردی مرتاض و در تفسیر و حدیث، ربطی تمام داشته ودر سخن کفتن، دلیر و حاضرجواب بوده و هم گاهی شمری می فرموده. در سن ا. به فتح اول، به معنی فرزندزاده امت: در سنه 1997دد بروجرد وفات پافته وهمانجا مدقون است: . وفاتش سنه 1293 بوده: مدفنش ادرادارالتلام شیراز است:

از معارف حکمای متالهین است. خدمت مرخوم حاجی جناب ممیرزاعیاس ملاهادی سبزواری، تلمذ کرده و سالها در شیراز، خود به حکیم مباحثه حکمت اشتغال داشت. فقیر گاهی به محضرش حضور داشته: در حسن اخلاق، مشهور آفاقی بود (4104) الحال، از دارابجرد باید برویم به سمت فیروزآباد، امگان دارد که از دارابجرد، شخص برود جهرم و از آنجا به فیروزآباد؛ ولی چون این راه آبادی ندارد و مامون نیست، لهذا از داراب به فسا مراجعت نموده که از راه فسا برویم: (تفصیلش این است): پس از مراجعت به شهر فساء از آنجا به مقدار سه فرسنگ گذشته، آمدم به فدشکویه5که یکی از توابع فساست.

که در فنون ادبیه وفقه واصول، صاحب مقامات و دارای جناب حاج بملا متد تقی: کمالات است و اکنون در شیراز، در مدرسه خان، مدزس و در سنه 975، وفاتش روی نمود 1. در سنه 1260 تفریبا، وفات یافته [است] 3. در سنه 1298 به رحمت آیزدی ببرست" قیرش در مدینه طیبه واقع شده: در سنه 1300 وفات نموده؛ قبرش در حافظیه شیراز، در جوار خواجه حافظ علیه الرحمه است: ک به کر فاه و دال مهمله، به شین زده وضم کاف عربی وسکون واو وفتح باه مثاة تحتانیه در آخرهاء:

جهوم1(15) در سمت جنوب شرقی شیراز واقع است، به مسافت 28 فرسنگ دور از آن. شهری است آباد؛ در دامنه کوهی واقع شده است، به درازا که آن کوهرا اهالی آنجا البرزکوه" نامند. و جهرم، گرمسیر است؛ اما آب و هوایش نیکوست. تخمینا ، 600 خانوار [دارد] و جمعیتش را تقریبا 000،،ع کس، میگویند. آبش از چشمه سارها و قنوات، حاصلش غله و میوه جات و خرمای بسیار ممتاز است. در میان شهر و خانه های آن، اکثر نخلستان است. مردمانش اغلب بابضاعت و عیاشند. چهار بازاری دارد نهایت آراسته و آن شبیه است به بازار وکیل شیراز، الا اینکه کوچکتر است.

مساجد نیکوه کاروانسراهای خوب نیز دارد و در آنجا حضیر را در کمال امتیاز بافند

حصیر معروف راگریند و نوعی از جامه راکه از ان بافنده در آنجا نیز "جهرمیه" نامند

جما مدتی در اصفهان، تحصیل علوم عربیه وادبیه وحکمت الهیة وطبیعی و ریاضی نموده" در طبابت به جایی رسانیده که در زمان خود، وحید دهر و فرید عضر گشته [است] وقتی از والد خود و از جمعی دیگر شنیدم که روزی هنگام درس گفتن، از پشت خانه، آوازی از کسی برای فروختن متاعی برآمد. به یکی از شاگردان خود فرمود: " خود را به آن کس رسانیده، امرش به فصد نما؛ وگرنه تا ساعتی دیگر، او را مرضی عارض گردد و هلاک شودبه آن شاگرد به عقب وی رفته، قضیه را باز گفت، آن مرد اعتنا ننموده. روز دیگر به سراغ آن رفته، یافتند که به غشیه3، عالم را و داع گفته [است].

ایضا از مرحوم والدشنیدم: روزی زمان طبابت، زنی به استعلاج مرضی به خدمتش آمده، نبض آن زن راگرفته، از جهت مداوای آن، فورا دست را از نبضش رها نموده، فرمودکه الحال رفته، بعد از یک هفته باز آمده تا معالجهات نعایم: پس از غیبت آن زن مردان حاضر، جهت را پرسیدند. گفت: در حینی که نبضش در دستم بود، حایض شد؛ بعضی از آنهاکه زن را می شناختند، امتحاناکس فرستاده، حقیقت حال را معلوم نمودند. چنان بودکه فرموده بود.

بالجمله، در زمان مرخوم کریمخان زند، معزز و محترم میزیسته وحضرت بادشاه میرزا جعفر بهجت، به عمر 95 سالی به رحمت ایزدی بیوست" مدفش در دارالشلام شیراز است: ففر در تاریخ فوتش، اشعاری گفتهام؛ بعض آنها این است: ای کقیده رخت در دارالشلام نعم ماشرفت فی مذاالیقام بهجت ای باب گرامی ای که نجت بی تو بهجت از برای خاص و عام ی کلام دلکفت ارباب نظم از اسف گویند فدمات الکلام در بهفت آسودهای، چون بودهای مادح هیغر و آل کرام فرهادقی ترا بادا مفی ای به مذعب ادق وجعفر بهتاع رصت خونین جگر فرزند تر کز فراقت در جهان نادیده کام خواست تاریخ وفاتت، عقل گفت " بسهجتی زویافته دارالتلام 17 مجری . فونش در یکهزار و دویست و سی و بتج است. مدفنش حیدرآباد دکن، در باغ معروف به چندؤلال.

بالفتح، بیهرشی است:

غرض آن جناب را تألیفات بسیار است؛ منها: حل التقویم به فارسی، در نجوم. منها: اساس الصحه بالعربیه، در طب. منها: رساله در مشکلات کتاب قانون شیخ الرئس: منهان رساله در موسیقی و نسیتی که میان آن و علم طب است، بالعربیه. منها: مثنوی بهارته که، معروف است و اوایلش این است: شبی با نوجوانی گفت پیری کهن ذردی کشی، صافی ضمیری چو خم، صاحبدلی روشن روانی در این دیر کهن، پیر مغانی که باد نوبهار از ابر آزار1 شنیدم خیمه زد برطرف گلزار به هرگلبن، هزاری ساز برداشت به هرسروی، تذرو2آواز برداشت صلامی یوسف گل، شد جهانگیر زلیخای جوان شد، عالم پیر سحرگاهان نسیم آهسته خیزد چنان کز برگ گل شبنم نریزد رشحهای ابر از هرکناری چنان خیزد که بنشاند غباری.

و دیوانی از آن جناب به دست نیفتاد؛ ولی اشعار بسیار در اوراق متفرقه به خط خودش از غزلیات و قصاید، در مدح اثمه اطهار- علیهم الشلام- به فارسی و عربی، به به همزه ممدوده و زاء معجمه، نام ماه ششم رومی است و ایتکه بعضی به ذال نوشتهانید، غلط است و اسامی مشهوره آنها این است: نشرین الاول، تشرین الآخر، کانون الاول، کانون الآخر، شباط، آزار، نان، ایاره خزیران، تموز، ابه ایلول: و ابندای سال را از تشرین الاول گیرند و اول آن در سالی، اوایل میزان و در سالی، اواسط و در سالی، اواخر آن، واقع می گردد. به سبب اختلاف سنوات. س آزار مام، در بعض از ایام، فصل بهار وقوع ییابد و ما می توانیم بگوئیم که تقریبا ایلول و دو تشرین نامهای خزانند و دو کانون و شباط، مامهای زمستان؛ آزار و نیان و ایاره ماههای بهارا خزیران و تموز واب، ماههای تابعان. اما مگفتیم که ایسن بهطود تقریب است، نه ازروی تحقیق . به فتح اؤل، مرغ کوچکی است محرایی، شبیه به خروس، با سرومیلی دارد.

خواندن کی را به جهت کار یا غیر آن.

============================================================

نیز از اهل جهرم است! اسمش احمدخان؛ به تهذیب اخلاق و تصفیه و تزکیه نفس، معروف جهان. گویند اکثر اوقات در کنج عیانی: انزروابه ریاضات شاقه، مشغول بوده است.

از حکمای مجذوب بوده؟ به شرف ارادت مرخوم حاجی سید عبدالغفورن ملاهادی سبزواری، اختصاص داشته، در یکن دوره از درس حاجی مذکور، چند نفو، بادیه1 خودی را قطع کرده، خویش را هلاک ساختند؛ از آن جمله، آن سید است که از سبزوار مراجعت به جهرم نمود، آتشی افروخت و خویش را بسوخت. تفصیل آن را این فقیر در دیباجهای که بردیوان مرحوم حاجی ملاهادی نوشتهام، بیان کردهام.

حکیمی است بلند پایه و طبیبی گرانمایه؛ جامع کمالات صوری وممنوی است؛ حاوی حکمت علمی و عملی. در این اوقات، جناب میرزا آقان در دارالعلم شیراز، به تدریس و تحقیق علوم الهیه، مشغول است و از کسلمات حکمت آیانش، جماعتی مفتخر و از استفاده کمالاتش، خلقی بهرهورند.

اسمش سیدعلی؛ در شهر جهرم، به شغل عطاری مشغول است. در اوانی که فقیر آنجا بودم، به مرافقت شخصی، به دیدنم قدم اضن رنجه فرمود؛ قدری صحبت نمود" پیرزندهدل ظریفی است.

روزی به محضر خویشم خواند؛ کتاب کبیری پیشم نهاد مشتل بر 100،00 بیت؟ تاریخ از عهد آدم (ع) الی زماننا؛ هذا، به بحر 1. بیابان و صحرا راگویند. 2. اینجا، خوش طبع و شوخ مراد است:

اظهار داشت که این کتاب را مطالعه نما؛ بعض اشعارش را اصلاح فرما. گفتم: مولاناا در این سرزمین، دوروزی بیش نخواهم بود و به مذت قلیل، تحتل این زحمت کثیر تتوانم: بس برخاست. صفحه تمثالی که خود به خامه صنعت کشیده بود، آوردا سپس از هرگونه رنگی که نقش و نگار را به کار آید، پیشم نهاد و قلمی که لازمه صورتگری است، به دستم داد [4108) که پیکر این تمثال را به جامه تملیمی دربوشان. مسؤولش را مضایقت ننمودم؛ کمری به خدمت بستم؟ قلمی به صنعت گشودم؟ رنگی آمیختم؟ طرحی ریختم؟

نقشی نگاشتم! نزدش گذاشتم؟ پس گفت چه باشد که غزلی مناسب از گفته های خود، در اطراف این صورت بنگاری و به یادگارش بگذاری. چون اصرار از حد گذرانید، از گفتههای پیش، غزلی نوشنم، پس بساط صحبت در نوشتم" و از آنجاگذشتم؛ این بود آن غزل: یکن روزودوشب، زحمت این کارکشیدم تمثال دوزلف و رخ آن یار کشیدم اول شدم آشفته زنقش سرو زلفش آخر به بریشانی بسیار، کشیدم آغوش و کنارم همه شدغیرت تاتار تا، تاری از آن طره طرار کشیدم در تیرگی زلف کشیدم رخش از مهر گفتی که مهی را به شب تار کشیدم اندیشه چوکج بود، کمان وار کشیدم اندیشه نمودم که کشم ابروی آن شوخ برخامهام از تیر فلکک بانگ زه4 آمد زآن سخت کمانی که به دشوار کشیدم گفتی به فسون نقش دو سحارکشیدم رقلیم بین که کشبدم چو دو چشمش نوکک مژهاش را بهیکی خامه دلدوز خونریزتر از خنجر خونخوار کشیدم نقش خده نارستههنوزش خط مشکین گویی دو طبق گل همه بی خار کشیدم با خامه اسرار، بهزنگار گشیدم آن سبزغباری که فرازلب او بود شوری زمگس خاست برآن صفحه تمثال چون صورت آن لعل شگربار کشیدم امراد بحر تقارب مثتن مقصور است که هر مضرعی بروزن :فعولن فعولن فعولن فعوله باشد.

بعنی فرتوردیدم وبخدمن نام ولایشی است قربب به چین و آن را "تاره و "تنره نیز گویند. مشکن آنجا معروف است.

به کر زاء معجمه، کلهای است که در مقام تحسین گوینده مغل آفرینا و به معنی زه کمان نز امدهه ولی معنی اوله مقصوداست: که به فتح اول و تشدید حرف ثانی، به معنی رخار است و در فارسی که امتعمال شسود، حرف دوم را خففه م فعتل

هکان]2(17) هکان از توابع جهرم است، به مسافت 5 فرسخ1 در آنجا، سه ده است؟ یگی را " قلات" نامند و حاصلش بیشتر تنبا کوست که مشهور آفاق است. از هکان نیز5 فرستگ آمدم تابه بلوک سیمکان رسیدم.

سیمکان3(18) بلوکی است از فارس، مایل به جنوب شرقی شیراز، به مسافت 23 فرسخ دور از آن گویند در قدیم " کان سیم" بوده. هوایش معتدل است. در میان آن، رودخانه ای می گذرد و بر آن، پلی محکم بستهاند: در یک طرف آن رودخانه، میوههای گرمسیری و در طرف دیگر، میوههای سردسیری به عمل آید و این از غرایب است. بالجمله، حاصلش غله و برنج وخرما و لیموو نارنج و پنبه است. در آنجا، فقیر، قبرتانی دیدم که قبور بسیار از فضلا و مشایخ بود او] سنگهای کلان برقبرشان افتاده.

ا. به کر اول، به معنی فکروخیال است.

به ماه هوز واه حعلی هرفو نوینده برسب معنی، درست این است که حرف دوم وصرم هردو س ساکن باشنده ولی اکنون یه اتعمال، حرف سنم رافتحه دهتد و "میمکان" به ماده معرب آن استه:

یعند(19) قصبهای است نیز از فارس: میان مشرق وجنوب شیراز وافع است، به مسافت 1814110 فرسنگ؛ حاصلش، غله و برنج و میوههای بسیار نیکو و انگورش، موفور است - خصوص بادام و گل سرخ گلابش به عالم مشهور- آنجا را تاشی3 خاتون - مادر شاه شیخ ابواسحق بن محمود شاه که مالکن بوده- وقف نمود بر بقعه متبرکه سید امیراحمدبن موسی- علیهماالتلام معروف به شاهچراغ: همان است که خواجه حافظ شیرازی او را مدح گفته و در غزلی گوید: راستی خاتم فیروزه بواسحقی شاه ابواسحق: خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود در سنه‌ 744 هجری، در شیراز به مقر سلطنت نشست و مدت (20)14 سال حکمران بود؛ پس، مقتول گردید.

او شاه شیخ ابواسحقا تفصیلش درتواریخ، مسطور است؟ بالجمله، گویند در از منه بعید، 1 مادرش، برادرزاده مرحرم حاجی میرزا ابوالحن خان مشیرالملگ است: . به فتح اول و میم ثانی که در وسط دو جم، پاء ساکنه است.

3: این نام ظاهرا ترکی باشد. و این زن خیره، جلیله ای بوده و روضیه مطقره امامزاده - علیه التلام را همارت کرده و برآن، قبه عالی برآورده و در جوار آن، مدرسهای بنیاد نهاده [است]

ملامحمد شفیع نامی که دعوی کدخدایی" آنجا را دارد، چون خبر ورودم را شنید، گمان کردکه اسباب زحمتش خواهم شد. به خانه رفته، در را به روی خود مسدود نمود.

فقیر خواستم اسب خود را در اصطبل وی پناه دهم؟ ممانعت کردند: لمؤلفه کدخدایم به خانه راه نداد بیم آن داشت کآشناگردم ون شب اندرمیان خانه او پانهم، صبح کدخداگردم در آن اثنا، خواجه محمد امین، که اباعن جذ، کلانتری میمند را دارند، خبر شد. به اصراری از اندازه بیش، به سرای خویشم برد و در توقفم، شرایط میزبانی را به جای آورد و زمان حرکتم مشایعت کرد.

س از میمند، از گردنه‌ مشهور به "پشمی" که راه صعبی است، 5 فرسنگ آمدم، به فیروزآباد.

افیروز آباد](21) (111]] بلوکی است گرمسیر از فارس، در سمت جنوب شرقی شیراز، به مسافت 18 فرسخ، تقریبا. حاصلش غله و حبوبات و برنج و پنبه و خرما و میوههای نیکو و مرگبات ممتاز؛ آبش از رودخانه؛ صحاریش3 همیشه سبز و خرم؛ نخجیرگاهش بسیار؛ شکارش، یهو و کبک و آهو و غیر ذلک.

در قدیمالایام، آنجا را شهر "جور"4 مینامیدند. بنای قدیمش تا قصبه حالیه، نیم ظاهراشاه اساعیل ماضی بوده که جلوسش در حدود 904 مچری بودها و هر سلطان حیدر است و به چند بشت میرصاند به شیخ صفی: چند معنی داردا یکی از آنها مردی راگویند که زن داشته باشده و به اصطلاح کدخداشدن، کنایه از زدیگی کردن با زن است: جمع صحراست: 4. بهضم اول است که جیم باشد.

============================================================

همانا چون ندیدهاند، به خیال خود تصوری کرده، چیزی نوشتهاندکه در شهر مذکور، اسکندر آب افکند و بحیره نمود و اردشیر آب را خارج ساخت، به تفصیلی که در کتبشان مرقوم است. و این مطلب را فقیر درست، بدقت ملاحظه نموده، یافتم که چگونه بحیره شد و چسان از آب خالی گردید. اینجا مجملی ذکر میشود: ابتداگوئیم: دور تا به دور جلگه فیروز آباد، بسیاری از کوههاست که مانند حصارند و راههای بسیار هست که به جلگه فیروز آباد عبور می نمایند؛ اما همه از سرکوه است مگر یک راه که در تنگ واقع شده و آن را "تنگاب"1 نامند، و این تنگاب، در سمت شمال جلگه است که از آنجا به بلوک خواجه میروند. طول این تنگ، زیاده از2 فرسنگ است. رودخانه ای از میان تنگاب عبور می نمابد و به جلگه فیروزآباد می رود.

همچنین، یک راه دیگر دارد که آن نیز در تنگی دیگر است، در سمت قبله، فی الجمله مایل به جنوب، و این تنگ را "چرخ فلکن"7 خوانند و رودخانه [2112) 1: جلوسش 4993 سال بعداز مبوط آدم - علیه التلام- بوده.

2. استیلایش در ایران، 5281 سال بعداز هبوط آدم (ع) بوده [است].

3 ظهورش 5761 سال پس از مبوط بوده: سلطنتش 6051 سال بعداز مبوط آدم (علیه التلام). ک بهضم میم، محیح است: حرف سیم کاف فارسی است بروزن مهتاب: لا وجه تسمیه اینکه: سابقا آب رودخانه که آنجا میرسیده، چون گرداب چرخ میزده، از اهالی آنجا ین فنیده شد

مخفی نماناد که زمین تنگاب مذکور، سرازیر است؛ بطوربکه سطح آن زمین، مساوی است با قله کوهی اکه در تنگ چرخ فلک است که مخرج آب است.

س از این مقدمات، گوئیم: اسکندر رومی پس از آنکه در ایران استیلا یافت، به لجاجتی که به ایرانیان داشت، در جلوی رودخانه، در تنگ "چرخ فلک" مذکور، سده بست، به این معنی که اولا آب رودخانه را از تنگاب گردانیده، به سمت صحرای خواجه و به طرف میمند2 برد و ممر آب در جلگه و تنگ چرخ فلک خشکیده و آنگاه درمیان دوکوه، چرخ فلک از زمین تا به قله، دیواری محکم کشیده. این فقیر، آثار آن سده را دیدم که هنوز بعض از جاهای آن، پارهای از سنگ و گچ به کار رفته، برجای مانده؛ پس از کشیدن سده، دوباره، آب رودخانه را از صحرای خواجه گردانیده، به تنگاب عبور داده؛ آب آمده تا پشت آن سده! چون به واسطه کوههای اطراف، راه بیرون شدن نداشته، از پشت سده کم کم بالا آمده و تمام جلگه، بحیره گردیده و عمارات و آثار آنجا، همه غرق آب گشته و متجاوز از 300 سال، آنجا دریاچه بوده؛ بعداز اینکه زمان اردشیر بابکان رسیده، خواسته آنجا را آباد نماید، نخست، ازجهت خشکانیدن آن بحیره، زنجیرهای بسیار محکم ساخته و [میخهای]) قوی بربالای آن سده فروبرده، زنجیرها را به آن میخها نصب کرده؛ پس زنبیلی عظیم از چرم، به زنجیرها بسته؛ کارکنانی چند در آن زنبیل نشانیده؛ از بالا به پشت آن سده، پایین نموده؟ تا اینکه ریشه آن سده را سوراخ کنند و چون فی الجمله رخنهای در آن سده پیداگردد، کارکنان را یکمرتبه بالاکشند تا در جلوی آب نیاشند که آب آنها را ببرد.

بالجمله، مشغول به سوراخ کردن سده شدند. به محض اینکه فی الجمله رخنهای در آن سده راه یافته، آب یکدفعه زورآور شده، سده را منشق ساخته، زنجیرها را می گسلاند و آب، اشخاص راهلاک مینماید. به هرحال آب بحیره4 تمام شده، رفته رفته آن جلگه خشک میگردد. اردشیر دوباره [4113] شهری بنیاد مینماید و آن شهر، بارویه معتبر و چهار دروازه داشته، به تفصیلی که مرقوم افتاد.

1. به ضم اول و به شد حرف ثانی، بالا و سرکوه راگوبند، وگذشت.

2. که رودخانه راگردانیده، آب از آنجاگذشته، در رودخانه سبکان افتاده [است در متن: خپمه مای: 4. یه صیفه تصغیر گفته شد که دریاچه را گویند.

ک به معنی فلعه و حصار است و آن را باره نیزگویند.

============================================================

یروزآبادن بعضی دیگرگویند که امیر عضدالدوله دیلمی1، اکثر به تماشاو تفرج آن سرزمین میرفته او] وی آنجا را فیروزآباد تام نهاد، الله اعلم بحقالق الامور از سلاطین دیالمه است" سی وچهار مال در فارس سلطنت کرده1 وفاتش به قولی در حنته 374 انفاق افتاده" قپرش در نجف اشرف می باشد

بعضی مسطور داشتهاندکه در آن بلندی، عمارتی بوده و حوضی داشته، آبی از یکن فرسنگی بدان بالا آوردهاند که منبع آب در کوه بوده و مثر آن را یافتهاند. بالجمله، تقریبا100 قدم دورتر از مناره‌ مذکور، عمارتی عالی بوده است: بنایش از سنگهای تراشیده و شالوده آن، هنوز باقی است و آن ستگها همه برزمین ریخته؛ بمضی مکعب؟ فقط، برخی تربال فیروزآبادا: فی الجمله مستطیل2، برحسب طول وعرض وقطر، مختلفند؛ بعضی ا ذرع طول، بعضی2 ذرع، بعضی کمتر، بعضی بیشتر عرض آنها نیز چنین است.

2. معنی آنها سابقأگذشت.

به فه مفعول بهم ختده قده اصت 3. معنی آنها سابقاگذشت.

============================================================

مخفی نمانادکه این بنیان و عمارات را سابقایعنی در زمان اردشیر "تربال"4 می نامیدهاند و معنی آن ایوان است و منار مذکور را بستون ایران" می خواندهاند. بر سنگی این دو بیت را نوشتم: الم تسألالربع الیقواء فسینطق وهل یخبرنکک الیوم بیداء سملق اضرت بهاالنکباء یوما ولیلة و نفخ الصباوالوابل المتعثق نقشه آن منار و عمارت مخروبه را برداشتم، در ورقهای به نمره‌ 111] (2115] از جمله آثار غربیه فیروز آباد، آتشکده آنجاست که آن را "آتشکده اعظم" نامند؛ زیرا که در فارس، آتشکدهای آتشکده بزرگر از آن نیست گویند آن را نیز اردشیر بابکان، بنا نهاده و یروزآباداز آن، در سمت شمال قصبه حالیه واقع است، به مسافت یکن فرسنگ دور از آن، تقریبا 1. بروزن کاب، گلی باشد که به آن، آجر پا خشت با سنگ راوصل کند و برهم نهند.

معرب "چارواست که خاکتر و آمگن کوفته باشد، ومعروف است: 3 به کسر اول، بهمعنی منار وبنای بلتد عالی است ودر عربی، "اطربال" به طاء، به معنی مذکور آمده است و به معنی صومعه نیز گفتهاند و جمعش را "طرابیل" گویند. گمانم این است که "طربال"، محرب اثربال" باشد.

4 الربع: بالفتع بهمعنی سرای وجای" القواء بروزن کاب است و زمین خالی از گباه و آب است؛ بیداه صحراست؛ سملق، به تقدیم میم برلام، یروزن جمفره زمین همواره بیگیاه است" النکباء بروزن صحرا بهمنی بادیت مخوص وابل، باران قطره‌ درشت است" المتعثق، خرف بنجم عین مهمله وخرف شم ثاء مثلثه، به صیفه فاعل، اینجا مراد "شدیده أست: م منی شعر: آیا نمی برسی منزلی راگه خالی است، هس آن منزل به سخن درآید و جواب گویده و آیا خبر می دهد ترا البته در امروز بیابان خالی از گیاه؟

شعر دوم: ضرر رسانیده است به آن منازل، باد مخالف در روز وشب و وزیدن باد صا و باران شدید.

============================================================

خلاصه: نقشه آتشکده‌ اعظم مذکوره را برداشتم، در ورقهای به نمره‌ 12. دیگر در خود جلگه فیروزآباد، آثاری نیست، مگر در اول تنگاب و در وسط آن - که بعد نگارش خواهد یافت - یعنی پس از ذکر "باغ شاه" گه آن هم در جلگه فیروز آباد است و خالی از غرابت و تعجبی نیست.

باغشاه در جلگه فیروزآباد، اگرچه نه از سلاطین عجم ونه راباع شاه]4: از قبیل عمارت و صورت است و نه از اماکنی است که مأمور به برداشتن نقشه آنها باشم، ولی تفصیل آن، خالی از نفعی نخواهد بود 1ا. ضتین، بروزن غرور، تخلص دارد. حین نگارش این حاشیه، یکن رباهی از آن جناب به تظر آمد، نوشته شد، این است: ای ناله برو دامن آن شاء بگبر وای گریه بر او، تنگن، سر راه بگیر ای آه دل رخته از سنه برآی چون ابرسبه، عارض آن ماه بیر 2. به کر شین معجمه و سکون راء مهمله وگر دال معجمه گروه اندگ و هارهای از هر چیز را گویند.

نام گحابی است در علم طب، از شیخ منکور، و آن کاب معروف و مشهور و مرجع اطبای روزگار است: اگرچه فطعهزمینی است که در آن چندین درخت نارنج است که در متن مرقوم شده، ولیکن اراضی اطراف آن را هم که زراعت مینمایند، باغشاه گویند و این ملگن از سعتمدالتلطان، جناب میرزا حام الذین میح الیلکن شبرازی است که اگنون در دارالخلافه، از اطبای حضور بارکن پادشاه است:

چند ساعتی در آنجا اطراق نموده، ناهار خوردم و فدری از مسافرت نامهراکه علی الرسم همه روزه مینوشتم - در آن زمین بهشت آیین نیز نگاشتم. حین نگارش، این (4118) اشعار _که از شعرای عرب است - به نظرم آمد؛ از شدت تنشط4 و هزت5، عنان شبرنگ قلم منعطف شد به ترقیم آن اشعار، ضمنا: من الاشعار اللطیفه و اشجاز نارنج کان ثمارها جقاق عقیق قد ملین منالدر وقدطلعت بینالغضونکأنها خدوذعذاریفی ملاحفهاالخضر یعنی بلنددست: ا. بهضم واو و سکون سین مهله. بروزن نری، انگشت میانی پاشد.

چیدن میوه راگویند. 4. از باب تفقل شادمانی نمودن.

بالکر و تشدید زاء معجمه، فرح و خوشدلی است.

جقاق، جم حقه است ومعروف است غضون، جمع غصن است، به معنی شاخ درخت؛ عذاری، ه

بیش از این مذکور داشتم که امیر عضدالدوله دیلمی، اکثر به تفرج در آنجا می رفته و این نبوده، مگراز اعتدال هوایی که داشته و اکنون هم دارد و آن سرزمین اکثر اوقات - بلکه در هر فصول- با خضرت است؟ آبش هم نهایت گوارا او] هوایش نیز معتدل است: عجب دارم از اینکه وقتی دیدهام شخصی از معاصرین نوشته بود: "هوای فیروز آباد، عفن و ناملایم است". هماناکه به طبع ایشان، ناملایم آمده؛ والأ چنین نیست.

مقرب الخاقان، حاجی نصرالله خان ایلخانی کنون در امر و احاجی نصراللهخان نهی و تمشیت آن بلوک و نواحی آن، صاحب اختیار و ایلخانی] فرمانگذار است. معزیالیه قرنهاست اباعن چد در فارس سکونت دارند و ثیلشان رحلة الشتاء و الصیف2، قشلاق3 و ییلاق4 را در عرض سال خمع عذراه است که دختر دوشیزه باشده ملاحف جمع ملحفه به گر اول، به معنی چادر است: معنی شعر: درختهای نارنج، گریا ثمرههای آن، حقه مای عقیق است که بتحقبق بر شدهاند از مروارید که مراد، مغز و هسته آن باشد.

شعر دوم: و به تحقیق ظاهر شده است آن ثمار میان شاخهها، گریا آنها رخسارههای دخترهای باکرهاند در چادرمای سبزشان.

1. القتدیل) بالکره معروف است که در آن چراغ می افروزند. الورقاء بروزن محراء به معنی کبوتر و قاخته) مسخر به صبغه فاعل) جادوگر مراد است. قبل از معنی شعر گوئیم که جادوگران را رسم این است که حین جادو کردن، چراغی افروخته، پیش رو می گذارند؛ چون مشغول اوراد خواندن میشونده متصل، سر را حرکت میدهند. ه در این شعر، نارنج را تشبیه به چراغ نموده و کبوتر یا تدرو را که بر شاخ نارنج نشسته باشد و سر را بجناند، به جادوگری نشبیه کرده [اسمت]. و معنی این است که گویا نارنج در درختهای آن، چون قندیل چراغ است و کبوتر یا تذرو که بر شاخ است. جادوگری است: مخفی نیت که این شعر "مذرج" استا یعنی اول مصرع ثانی از قاف قندیل شده احت و الف ولام آن، خزه مصرع اول 2. بعنی کوچکردن در زمتان و تابتان.

============================================================

کنون رجوع کنیم به مطلب اصلی؛ یعنی ذکر آثاری که در تنگاب فیروزآباد است: از جمله آثار غریبه فیروزآباد، نقش تنگاب است. از قصبه فیروزآباد، یک فرسنگ که میروند به سمت جنوب، در آنجا انقش تنگاباز تنگی است که آنرا " تنگاب" گویند، زیرا که رودخانه فیروزآباد، از این تنگ می آید و سابقا ذکری از این تنگ و به کر اول، مذکور شد که جاهای گرم است که در زمنان در آنجا بر برند.

جاهای خرد است که به فصل تابستان، در آنها زیست نمایند.

نبش به مغول خان میرسد وجلوس چنگیز در سال 602 مجری بوده و وفاتش، سنه 624.

در سنه 1148، متقلا خود تاج سلطنت برحر تهاده وتاریخ آن را "الخیر فبما وفع" یافتهاند و بعض از اهل ادب نکته سنج، تاریخ را "لاخیر فیما وقع" خواندند وعدد هردو یکی است و در سنه‌ 1199،اورا مقتول صاختند.

============================================================

اماصورت سیم (3) وصورت چهارم (4) نیز به حالت صورت اول و دوم است، به همان وضع وطعن؛ الااینکه فی الجمله تغپیری در لباس واسب آنهاست؛ بعلاوه صورت چهارم، ترکشی2 از طرف راست خود آویخته که تیر در آن است:.

اما صورت ششم (6): شخصی است نیز سوار براسب که دست چپ خودرا درگردن صورت پنجم (5) در انداخته و با دست راست، کمر آن را گرفته، مثل اینکه دستگیرش نموده و او را می برد و براعضای اسبها، بعض از علامات است؟ گویا آن، برگستوان2 باشد که به آنها پوشانیدهاند و در پشت سرین اسبها، دوشاخهای است که میلی در وسط آن است؟ ظاهرا این قفل و بند برگستوان باشد و در پایین کوه، رودخانه تنگاب میگذرد.

نقشه آن صورتها و رودخانه را برداشتم به نمره‌ 13.

به فتح اول، زدن به نیزه است و تخصیص آن جز به نیزه نیت) چنانچه لاغرب، مشوص بو 2. بروزن سرکش، به معنی تیردان است و آن مخفف تیرگش می باشد.

ه رأست 3 به فتح اؤل و سکون ثانی وضم ثالث که کاف عجمی است" پوششی بوده که روز جنگی، براسب یا برتن خود می بوشبدهاند، برای حفظ، و آن را برگتان نیزگویند.

============================================================

این معاهده1 با حلقه2، معروف نزد اهل خبراست. بعض از کیفیت معاهده نمودن مردم، از عدم بصیرت چنین گمان نمودهاند که؛ حلقه گرفتن باحلقه:د دو نفردر دست - مثل این مکان که مذکورشد و مثل جامای د یگر از اماکن فارس، که بدین وضع، صورتها برسنگ نقش نمودهاند_ مسثله، زور آزمائی باشد؛ یعنی خیال کردهاند که دو نفر، حلقهای از آهن در دست گرفته، هریک به طرف خود، آن را میکشند؛ تا آن حلقه شکسته شود یا اینکه از دست یکی رهاگردد" پس قوت و زور هرکدام که بیشتر است، معلوم آید. این فکرت و خیال بسی ناصواب و برخطاست: سابقادر تواریخ اهل سیرایران و اهل یوروپ دیدهام، نوشتهاند و از عهد قدیم، زماننا بعد زمان، خبردادهاندکه حلقه گرفنن دو پادشاه باهم، علامت معاهده دولتین [4122) و غیره است و آن حلقه ای است که در معابد و آتشکدهها می آویختهاند و آن را حرمت ا. بهفم اول وفتح چهارم، باهم عهد وهیمان بستن: 2 حلقهای که به دست گرفته، باهم معاهده می نمودهاند. شکل و ترکیب آن را فقبر در ر در بعیاری از امکنه که منقور برسنگ بوده است، درست دیدهام و بدین شکل است: رکن حاشیه (2) آثار عجم شخصی که مطاع بوده، وتر حلقه را میگرفته و آن که مطبع بوده، قوس آن را.

رکن توضیحات فرصت در این مورد درص 400 همبن گتاب.

============================================================

زمانی که در مکان مذکور، برکنار رودخانه تنگاب نشسته بودم، چند نفر از روضه خوانهای1 فیروزآباد که رفیق راه شده [بودند]، ایشان نیز پیاده گردیده، درنگی نمودند. یکی از آنها پرسید که گرفتن دوپادشاه حلقهای را با هم، چه علامت است؟

کیفیت معاهده را بیان نمودم. بسیار خندید و گفت: صدق این مطلب وقتی معلوم گردد که فردوسی در آشعار شاهنامه، اشعاری به آن کرده باشد، چنانچه راست میکویی، شعری از او بخوان، بدون فکر. بدیهة این دو بیت برزبانم جاری شد: رباعی گویند بهگاه پادشاهان عجم دردست گرفتند یکی حلقه بهم یعنی که چو حلقه جمع میباید بود با هم همه متحد ز سر تا به قدم2 با اینکه این بحر، قسمتی از هزج2 است و اشعار شاهنامه بحر تقارب4، ملتفت نشده، فردوسی را ستود.

بالجمله، ارتفاع عرصهای که صورتها برآن منقوش است، از سه ذرع متجاوزاصت یعنی از علامت "6" تا 2ع" دیگر- و عرض آن کذرع است" از علامت بض" تا "ض" دیگر که در نقشه مرقوم افتاده [است] و در آن خوالی، پلی بوده است که الحال به سبب لطمه آب رودخانه منهدم گردیده و قطعهای از آن، برکنار رودخانه افتاده، معلوم است که پل مذکور و صورتها، قبل از ا. روضه خران کی را گویند که گاب روضة الشهدا بر منبرمی خواند. در این لغت بعضی خواستهاند دست وهایی کنده لغشی در وروزهه که حرف سیم زاء معجمه است بیدا نموده، به تگلفی آنذرا معنی کرده، روزه خوان نویند و حال اینکه علی التحقیق، گابی که در مقتل نوشته شد، روضة الشهدابود، ذاگرین آنرا میخواندند، لهذا آنها را روضه خوان گفتد. تاکنون هم به مین اسم معروفند: در امثال عرب است که هم کالحلقه النفرغة یعنی ایثان مثل حلقه ریخته شدهانده یعنی باهم متفقند و مخالفت تدارنطه این بخر متجاوز از سی قسم است و نفصیلش در علم عروض است و اوزان رباعی را هم از همین بخر هزج، اختراع کردهاند و برای آن اوزان، دو شجره قرار داده: یکی را اخرب، یکی را اخرم نامند.

بش از این مذکور شد.

============================================================

444 444 8 قدد اضلدتد مه فعلهه2 ول 48 حلل 9 4 1 ة2 4 448 11

نقشه مذکورات را با رودخانه برداشتم در ورقه‌ به نمره‌ 14.

از جمله آثار غریبه سلاطین قدیمه است. از نقشهای [4123) [قلعه دخترا: سابق الذکر تنگاب، که به مقدار فرسنگی می گذرند، این فلعه نمایان است؛ یعنی در طرف دست راست، بربالای کوه، این بنیان نهاده شده، سوار ممکن نیست کس بدانجا رود؛ لهذا پیاده شده، به هزارگونه مشقت وزحمت از کوه بالارفته، به آن قلعه رسیدم؛ از دیدن آن، عقلم حیران شد. عجایب عمارات و سراها بربالای کوه ساختهاندا و از وضع بنایی آن معلوم میشود که بنای آن در زمان بنای آتشکده مذکور در جلگه فیروز آباد است و می نماید که این را نیز اردشیر بابکان بنیاد نهاده باشد و اینکه معروف به قلعه دختر گردیده، از مستحدثات1 است؛ دهاقین و صحرانشینان و اهالی دهات، از این اسمها می گذارند و پپشتر، این مطلب را در این کتاب ذکر نمودم.

طاق و رواق و ایوان آن، مثل آتشکده مذکور در فیروزآباد وضع عمارات: است؛ مگر فی الجمله مغایرتی دارد، بعلاوه، عمارت بسیار عظیمی هم در آنجاست که مدور است؟ مثل عماراتی که در این زمان، کلاه فرنگی2 مینامند. در یکی از اطاقهای آن چیزی بود مانند خاکستر یا آهکن که پوسیده باشد، انبوه بر سر هم ریخته بود و هرگاه کسی، پای خود را برآن نهد تا به سر، غرق در آن خواهد شد. گمان نمودم که این گچ را به جهت مرمت آنجا آورده، زیاد آمده در آن اطاق ریختهاند، به مرور خاکن گردیده.

دیگراینکه عمارتی در آنجاست، مثل حمام و تاریک بود؛ فی الجمله در آنجا رفته قدری که چشم انس پیدا نمود، خزینه آبثی یافتم که مملو از آب بود و ممر آن آب، ظاهرا از پشت عمارت در کوه باشد که از آب باران و غیره، آن خزینه پرگردد و غرابت در این است که آن حمام را از کوه بریدهاند که تمام یکپارچه سنگ است و در جنب آن، جایی مانند جامه کن حمام است و بسیار وسیع؟ اینجا نیز اندک تاریکی دارد.

دیگر اینکه در آن (124]] حوالی، غاری است؛ دهنش تنگ است، ولی بسیار 1. به صیغه مفعول" هیش از این مسطور گردیدکه به معنی نو درآمده است: . این لفظ در این ایام، خبلی مستعمل است و استعمالش در عمارات گرد و مدور است و وجه شبه معلوم.

============================================================

زمانی که بردر غار ایستاده بودم، شخصی که همراه بود، دیده‌ خود را در آن غار خیره کرد و گفت: پارچه مخططی1 در این غار افتاده؛ شاید چادر یا لباسی از اهل احشام باشد که در اینجا

سابقا بعض از فضلا راکه از هر قصبه برخاسته بودند، نامی بردیم. از فیروزآباد نیز بهضم مم وفتح طاء بهمله مشدده وطاء ثانی ساکنا هرچه با خطوط باشد.

2. معنی آن گذشت گه جامای گرم است گه در زمستان بسر برند.

3. به فتح اول و ثاث که کاف فارسی باشد، حصاری است که اکثر از سنجن در جلو یا اطراف خانهما و سراهاکشند، تاگاه جنگ از دشمن محفوظ باشند.

============================================================

صاحب مقامات عالیه بوده؛ گویند هنوز به حذ بلوغ ترسیده، جامع علوم شرعی بواسحق ابراهیم: و دینی گشته441 کتاب تصنیف کرده، از جمله:کتابی است در فقه، مسشی به مهذب در4 مجلد. سفر بغدادنموده ودر خلافت المقتدی بامرالله بوده ااست] پس، از فیروزآبادگذشته، آمدیم به بلوک خواجه.

خواجه، بلوکی است به مسافت 12 فرسنگ و نیم از شیراز ابلون خواجهاعن دور، مایل به سمت جنوب آن؛ آبش از رودخانه؛ حاصلش غله وبرنج ومردمش، رعیت پیشه.

از خواجه گذشته، از راه تنگ زنجیران5 آمدم تا به کوار. و نفصیل بلوک کوار را سابقأ ذکر نمودهام. پس از کوار، صحیحا سالما وارد شیراز گردیدم؛ الحمدلله رب العالعین.

این بود شرح مسافرت دفعه ثانی فقیر در سنه 1307 هجری.

نشر و نمایش فیروز آباد، مولدش کارزین است که فریهای است از فرای قارس درسته 817 وفات یافته: قبرش گویند در یمن می باشد. 2. در سنه 532 از این جهان رحلت نمود: در سنه لا مجری وفات تعودا در مدینة الالام بغداو مدفون است حرف دوم واو معدوله وهمزه بعداز جبم وهاء محتوب که در تلفظ یاء بود.

ک تنگی است میان خاک خواجه وکوار:

اگرچه ذکر این وقایع، ربطی با مطالب این کتاب ندارد، ولی از اقضیه واقعهان بابت تشکر این امر بزرگ، یعنی رفع شر رضاخان نامرحوم را که آن روان پیکر فتح و کامکاری و پیکر شخص نصرت و خهانداری، از سر اهالی فارس بلکه از ایران- فرمود، مناسب دیدم که شمهای ارا] از آن به نگارش درآورم: م ر ضاخان: یکی از سرکردگان طایفه عرب گتی ابود؛ صاحب قبیله و حشم: چندی بنای شرارت و فساد راگذارده بودا دوسه مرتبه اورادستگیر نموده، آوردند؛ تهدیداکردند و رها نمودند؛ باز، دست از طغیان برنداشت؛ فقره دیگر به چنگش آورده، در محبسش زنجیر نمودند؛ نیمه شبی بعضی از خویشان وی، از پشت بام زنجیرخانه، به ریسمانی او را بالاکشیده و امیر زنجیرخانه را مقتول ساختند و گریختند. تا سال گذشته بر فساد و شرارت افزوده، هنگامهای برپا نمود که خارج از تحریر است" اجمالا کرورها، اموال مردم ومال التجاره وقافله را غارت می کرد و چنان آتش فتنهای مشتعل نمودکه دودش؛ چشمه خورشید را تیره ساخت؛ بسا 1. بهضم کاف عربی وکر تاء قرشت به باء حطی زده" نام قبیلهای از اعراب قارس است که سرحه و ر مبر راملازمند و آنها را " کوتی" به زیادتی واو بعداز حرف اول نبزگویند.

مصدر باب تفعیل بهمعنی ترانیدن.

============================================================

قضیه دیگراز قضیه دیگر، مقارن قضیه مذکوره واقع گردید و آن این است که سابقا شخصی بود از طایفه ابیوردی4" و پنجه علی نام اسم جایی است قریب به شیراز و از توابع آن است: 2. بروزن قرابه؛ این اصخ است چوان]که در آن گفتگوها نموده، بعضی ممزه به جای عین، بعضی باء موحده به جای دال تویند و بعضی راه آن را تشدید دهند. هس از تفخص، معلوم مگردید که اضح همان است که مذکور شد: یه کر اول وتشدید حرف ثانی معروف است" و شلکن به حذف باه نز صح است، و آن ترکی طایفهای هستند که از خراسان آمده، در فارس سکونت دارند. شهر ابیورد معروف است و از ابران و

به گر اول، فصبهای است از کربال فارس و این قصبه در سمت شرقی شیراز واقع شده، به مافت 14 فرسخ تقریبا . به فتح قاف وشین ساکنه) ایضا قاف مفتوحه وهاء در آخر متعمل میشود: 3 به فتح اول، نافرمانی و به معنی سرکشی نیز آمده.

به کر همزه، ارزان گردانیدن چیزی راگویند.

ه به کر اول، به معنی نرخ است:

حاجی محتد حین معروف به تخویلدار- راکه مرد باوجود و خداشناص متدینی است، بر جماعت نانوا مختار ساخته، تا متکفل این امر گردذ و تقلبی از آن جماعت به ظهور نرسد. اکنون - الحمدلله والمنه- به واسطه وفور نان، آب حیات درکام خشک لبان بادیه جماعت جاری شده، رعایا و برایا2 بر مهاد3 آسودگی، بر بستر راحت واستراحت غنودهاند و مملکت فارس، از حالت انقلاب و اغتشاش، به مقام امن و امان وانضباط و انتظام است: اشعار بماذکر، برای این بود که امراء و حگام بدانند که رعایا به جای فرزندان ایشان خواهند بود و رعایت در حق آنها، از واجبات ملتی و ملکی است و نیز بدانند که امیر یا حاکم تا بر قاعده عدل و تدبیر ملکن مطلع نباشد، معاونت بروجه عدالت، او را میشر نخواهد شد ونیز صیحت: بدانند که چون زمام مصالح انام به کف کفایت حاکمی مدیر باشد، هرگاه دست جور را بندد و پای عدل را گشاید و به رعایت حال رعایا گراید، علاوه براینکه انواع میامن4 و برکات به قاطبه عباد میرسد، نیز نفع کلی راجع به خودش خواهد بود؟ که در اخبار وارد است 1. به گر اؤلا چیع رمل به فتح اول است که به معنی ریگ است.

2. جمع بریه میباشد که به معنی خلق و آفریدگان است.

3 بروزن ککاب، گاهواره و بستر است" جمع آن آنهد است.

خم میمتت است که به معنی برکت و سعادت باشد.

============================================================

آ. همان دریاچه مهارلو است که به مسافت سه فرسخ میانه جنوب و مشرق شیراز است؟ آبش بحدی شور است که یک من آب آن، یک چاریک نمک طعام دارد؛ درازی آن، گاهی از 8 فرسخ بگذرد؛ پهنای آن، گاهی از 2 فرسخ بگذرد. از آب شمه بیربناب و آب دو رودخانه بهاره، از دو جانب شیراز است. (فارسنامه ناصری، ج2، ص 1، چاپ امیرکبیر).

3. میانه سردسیرات و گرمسیرات فارس افتاده؛ هوای چار فصلش در کمال اعتدال؛ و میانه‌ جنوب ومشرق شیراز، به مسافت 15 فرسخ است" درازی آن از "بگت" تا نظر آباد"، 7 فرسخ؛ پهنای آن از "تزنگ" تا قریه‌ "شورجه" 3 فرسخ ونیم فارسنامه ناصری، چاب امیرکبیر، ص 1360).

درباره سروستان، به اثر بارزش دانشمند گرامی، آقای صادق همایونی، تحت عنوان فرهنگ مردم سروستان، از انتشارات دفتر مرکزی فرهنگ مردم تهران، 1348، و چاپ دوم آن: شرکت به نشر، بهار 71 مراجعه شود.

افرسخ در جانب جنوب اسروستان" [است] (فارسنامه ناصری، جلد دوم، خاب امیرکبیر، ص 1369).

آخر سردسیرات و اؤل کرمسیرات فارس است میانه جنوب و مشرق شیراز، هوای زمستانش از زمستان شیراز و اصفهان گرمتر و تابستانش از تابستان این دو شهر خنکتر؟ درازی این بلوک از "رونیز علیا" تا "تصیر آباد" شیب کوه 11 فرسخ؛ پهنای

7. درباره حاج میرزاحسن حسینی فسایی، رجوع شود به مقدمه جلد اؤل فارسنامه ناصری، امیرکبیر، از صفحه‌ 13ت421.

دسرودریمی فسام فرود افتاد نجشنبه 67/8/19، تابه فسارسیدم، راننده اتومبیل، شرودریمی را نشانم داد و با حنی اندوهگنانه گفت: میبینی که سرو دریمی هم فرو اقتاده سرم را به طرف جایگاه همیشگی سرو برگرداندم. آسمان از قامت بلندش تیهی بود و از سبزی گسترده شاخسارانش در هواء اثری نبود. بفض گلویم را فشرد. نزدیکتر رفتم، سرو دریمی را دیدم که چون پهلوانی بیر و خسته، با طمأنینه و وقاری بهلوانانه، تکیه بر دیوارهای اداره‌ اوقاف فساداده و از بای افتاده بود. اما فروافتادنش نیز آنچنان با صلابت و ابهت همراه بود که پنداشتم این تناور سبز دیرپای، تنها چند لحظه ای برای رفع خستگی از ایستادگی خود در اعصار و قرون، بر تختی از آجر و سنگ لمیده است؟ گرچه میدانست که او را با نشستن و لمیدن کاری نیست، شاخساران ستبرش-که برای نخستین بار زمین را لمس می کرد_ فضایی گسترده را اشغال کرده بود. بچههاکنجکاوانه، از زیر تنه سرو می گذشتند و کوچکترین شاخه ای از آن را، بزرگتر از نیرومند ترین مردان شهر مییافتند و تعجب از نگاهشان میبارید و با احترام به سویی دیگر از سرو می شتافتند.

اشکن در چشمانم حلقه زد. ریشه سرو هنوز با خاکت، اندک پیوندی داشت؛ گویی هنوز دل از زمین برنمی کند و به خاطرات تلخ وشیرینی که از پیوند آسمانی خود با زمین داشت، چسبیده بود. این سرو، شاهد و ناظری بودکه با دیده بیدار و قدوقامت استوار خویش، نزدیک به یک هزاره، ناظر و شاهد آبادی و ویرانی، شادی و غم، آشتی و نگ و تاریخ پرفرازونشیب سرزمین ما بود. همه ما فسا را با این سرو شناخته بودیم؟

سروی سبز و بررفته تااوج کبود آسمان که با دامنی گسترده و سایهای بسیار سخاوتمند، بیش از 20 نفر مهمان را در زیر سایه شاخسارانش جای می داد و خستگی را از تن ایشان می زدود. در کودکی بسیار دیده بودم انبوه نیاز دارانی را که در زیر این سرو، در کنار رود آبی که ریشه های سرورا در خود داشت، می نشستند و نذر و نیاز می کردند، حلوا می بختند و اطعام مساکین می کردند و به مراد بخشی این سرو، باوری دیرینه داشتند که شاید یادآور سرو کاشمر زردشت بر در آتشگاه بلخ بود.

همیشه این سرو تناور و با سعه صدر، صبورانه و موقرانه ایستاده بود و دیدگان هر

اینک، سرو از پا افتاده بود، شاخسارانش گرد گرفته و تکیده بودند و سروی که سالها شهر فساراسابه بخشیده بود، از ایستادن و بربابودن، خسته و دلزده شده بود. افتادنش را باور نمی کردم. سالها بود " سرودریمی" راکه می دیدم، می پنداشت سی تیر و مرداد و اردیبهشت بیایدکه ماخاکن باشیم و خشت ولی این سروخواهد بود، اما چنین نشد. ناگهان فروافتاد، همانند صبوری بزرگوارکه ادت ال ن

شکوه بی مانند این سرو، رستم دستان را به یادم می آورد و فردوسی را که روایتگر آن عظمتها بود. از شاخساران بلند و تناورش، این سرو، از سویی به تل ضحاک می نگریست و از سویی دیگر، به دامنه رفیع خرمن کوه نظرمی افکند که آتشکدهاش را سالها بود خاموشی، در خود فروبرده بود. این سرو مرا به یاد پیران و سالخوردگانی می انداخت که در سایه سخاوتمندش، کودکی را به جوانی و شباب را به شیب رسانیده بودند. هرگز باور نمی کردم که روزی به سوکت این سرو بنشینم؟ اما چنین شده بود. سرو فرو افتاده و ازاین بس، شهرمن، باخاطرههایش در قضهها، گفتگو خواهد کرد. به یادم آمدکه روزی فرصت الدوله شیرازی در سایه این سرو نشست و درباره آن چنین نوشت: ... قریب شهر فسا، سروی است که گویند پارسیان را به آن اعتقاد است، قطر ایین آن، زیاده از دو ذرع است و بیار مرتفع و آن راسرو دریمی گویند، وجه تمیه اینکه دهی است در آنجا، آن را ودریمی، گوینده چون سرومذکور قریب به آن ده است، لهذا نسبتش را به آن دادهاند. فقیر در آنجا دو ساعت استراحت نمودم. قافلهای که تخمینا 90 نفر بودند، در سایه آن سرو، غنوده بودند، در آن حال، چند نفر از آشنایان گه حاضر بودند، خواهش نمودند که ارتفاع سرو را به آلت مهندسی تعیین نمایم (هنوز ندیده بودم که بعضی نوشتهاند طول آن سرو، 30 ذرع است). به طریق نصب شاخص دربرابر آفتاب، سایه را مساحت کردم و نسبت آن را با سایه سرو سنجیده، گفتم: این سرو تقریبا 28 ذرع است. در این اثناء مرد پیری از راه رسید، مذکور نمودکه وفتی نواب والاحاجی معتمدالدوله فرهادمیرزا از اینجا عبور فرمود شخضی را بالای این سروفرستاد، با ریسمانی، ارتفاعش را معین نموده 30 ذرع بود و این فقیر گمان کردم که یااین سرو قدری به تحلیل رفته باشد یا اینکه تعیین این بنده، خطا بوده است. (آثار عم، از فرصت الدوله شیرازی).

به امید آنکه دیگر سروهای سرزمین ما، جاودانه بیالند و سروها بهجای این سرو برویند.

9. دیوان نعمت را مصمخ این کتاب، تصحیح کرده و دانشگاه شیراز، آن را در مال 1369 در 440 صفحه انتشار داده است.

============================================================

11. رکن: مقاله مرحوم فریدون توللی تحت عنوان "شهر باستانی فساه، مجله باستانشناسی، بهار و تابستان 1338؛ وکتاب آتشکده: صفحات 36تا51.

3012 فرسخ میانه جنوب ومشرق شهرفسااست. (فارسنامه ناصری، جلد دوم، ض (1417 6013فرسخ کمتر مشرق شهر فسااست. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1411).

14. "این بلوک از گرمسیرات فارس است، میانه مشرق و جنوب شیرازه درازای آن از "لای زنگو" تا "دبران"، 17 فرسخ، پهنای آن از "علی آباد بختاجرد" تا" گرم آباد خوه ل فرسخ. محدود است از جانب مشرق به بلوک سبعه و از شمال به بلوکن نیریر و اصطهبانات و از مغرب به بلوک فسا و نواحی جهرم و از جانب جنوب به واحی لارستان.." (فارستامه ناصری، چاب امیرکبیر، جلد دوم، ص 1306) 1. از گرمسیرات فارس است میانه جنوب و مشرق شیرازه درازی آن از " کوشکن سعادت آباد" تا بسیستان سفلی"، 12 فرسخ پهنای آن، از سه فرسخ بیشتر نباشد.

محدود است از جانب مشرق به بلوک داراب و از شمال به فساو خفر و از جانب مغرب به صیمکان و قیر وکارزین و از جانب جنوب به بلوک بیدشهر" (فارستامه ناصری، به تصحیح دکتر منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، جلد دوم ص 1277).

16. درباره‌ جهرم، به کتاب باارزش شهرستان جهرم، جلال طوفان، 1351 مراجعه فرمائید.

17. اسم عمومی ده و قلات وکناردان است. افارسنامه ناصری، به تصحیح دکتر رستگار، امیرکبیر، ص 1288) 18. در اصل "سی مکان" بود؛ سین را بدل به صاد نمودهاند. از گرمسیرات فارس است در جانب جنوبی شیراز؛ درازی آن از "مانیان" تا "کوشک سرتنگ"، 8 فرسخ، پهنای آن از "اسفیان" تا رشلدان"، 5 فرسخ. محدود است از جانب مشرق، به بلوکن جهرم و از شمال، به بلوکن خفر و میمند و از مغرب، به نواحی بلوک اربعه و از جانب جنوب، به بلوک قیر و کارزین.. (فارسنامه ناصری، به تصحیح دکتر رستگار، امیرکبیر، ص 1374) 19. در جانب جنوبی شیراز، در آخر سردسیرات و اول گرمسیرات فارس است.

آبی گوارا از قنات و هوایی معتدل و سازگار دارد. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص

نوشتهانده از جمله در آن عمارت، بر سنگی نوشته است: لامیرالمؤمنین علیبنابیطالب:.م ابن الملوکگ التی کانت مسلطة حتنی سقاها بکأس الموت ساقیها 1. یعنی کجا متند بادشاهان که بودند با تسلط و قدرت: تا اینکه چنایند آنها را به جام مرگ، ساقی آن

از دروازه اصفهانکه در سمت شمال شرقی شیراز واقع است، بیرون رفته، از " تنگ الله اکبر" به مقدار2 فرسنگ گذشته، به باجگاه رسیدم.

کاروانسرایی است بسیار بزرگ، از بناهای سلاطین صفویه. در باجگاه: زمان سلطنت و جهانبانی خاقان مففوره فتح علی شاه قاجار نورالله مضجعه- ولد ارجمندش، مرخوم حسین علی میرزاس فرمانفرمای مملکت فارس - آن سرای خراب را مرمت درستی نموده، به نقد بازروی به یرانی نهاده، در عمارتش تقصیر میکنند. در چنین مکانی که به هر شب و روزی اقلا اگویند در اصل "مهمایکن من شی بعدالحید والصلوقه بودها کلیة "اماه را در موضع اصم وفعلی که "مهماه و "بکن" باشد، گذاردهاندو مضاف الیه را هم حذف نمودهاند وکلیه واما بعده را ه لافعل الخطاب نامند یه ضم اول و تشدید باء موخده مفتوحه وفنح ماء، به معنی بزرگی و عظمت است.

3 دروازه اصفهان را سابقا دروازه استخر میگفتهاند.

طاقی است به مقدار دومه مپدان دور از شهر، میان دوگوه که از زیر آن، ذهاب و ایاب مردم بی شود و بربالای آن، در اطاقی، قرآن بزرگی نهاده، آن را قرآن هفده من مینایند و چشمه رکناباد در ان حوالی جاری ات

بالجمله: در جنب کاروانسرا، چشمهای است جاری" آب قلیلی دارد، بسیار خوشگوار؛ و اطراف آن، صحرای بسیار وسیعی است" ولی به سبب کم آیی، لم یزرع افتاده، به هرحال از آنجاگذشته، به مقدار سه فرستگ تقریبا، آمده، به زرفان رسیدم.

قصبهای است میان مشرق وشمال شیراز، به مسافت مذکورا و زرقان1 (1): آن قصبه، در دامنه کوه بسیار مرتفعی واقع شده است؟ به درازا، قرب2000 خانه دارد؛ مخلوقش را تقریبا 12/000 نفرگویند؛ باغستان چندانی ندارده درخت رزش بسیار است؛ مردمان آن اکثر صاحب مالند؛ و کارخانههای جولائی متعدد دارد و بربالای کوهی که قصبه در دامان آن است، جلگه های وسیع است و در بعض از جاهای آن جلگه، آثار عمارات و ابنیه قدیم [131 اامشهوداست ولی بکلی خراب و ناچیز است.

وقتی دیدهام که نگاشته بودند آن بناها از گشتاسپ بوده و چند دخمه نیزدر عقب آن کوه است و شکار آن کوه، بی حساب است.

از غرایب آنجاست قنات جمشیدی که قریب به قصبه است اقنات جمشیدی]: ممر آبی که در آن است، به مقدار چهار ذرع گشادگی دارد، به قدر پنج یاشش ذرع، ارتقاع آن ممراست! مثل بازار، هم طاق زدهاند؛ دو سه3 نفر سوار با نیزه می توانند بالمثال در آن قنات راه پپمایند.

مزار نسیهی آن مزار سید همادالدین نسیمی شیرازی2 در آنجاست و زیارتگاه است.(3) افاضلأن جناب ملأعبدالله، الملقب به "فاضل"، از اهل آن قصبه است، سالها در شیراز توطن دارد، در فنون عربیه و اخبار و احادیث اهل بیت- علیهم الشلام- عمری مصروف داشته وازفن حکمت الهیه نیز بهره کامل حاصل نموده؟ الحال گاهی به تدریس آن فن اوقاتی می گذراند گذشته از این، منابر وعظ را محقفی است بی بدیل و مدققی بی عدیل؟ و خط شکسته را به نهایت درستی و خوبی می نویسد، ایضاگاه گاه شعری می فرماید. این رباعی را از ایشان یاد دارم: 1. معرب زرگان است! گویندکان زر داشته [است].

یعنی بافدگی، و مقصود بافن گرباس احت در اینجا.

سیدعمادالدین درسنة 837 مجری شهادت یافته [است

زمان حکومت غفران مآب، نؤاب سلطان اویس میرزای معتمدالدولها، در شیراز به منشیگری اختصاص و محرمیتی خاص داشت، بالجمله شعر را نیکوگوید: بعضی را فقیر به یاد دارد، این است: و لر دشن نواز بر مرناز است جان به کف عاشقان زبهر نیاز است ببکر محمود خاکث گشت و هنوزش دیده به گردش به جستجوی ایاز است ققه زلفت به شب تمام نگردد زآنکه شبان کوتهاست وقضه دراز است من وصن چمن امروزوگل ومطرب ومی مم به فردا، کرمش مت زعصیانم پیش زاهد از کوچه ما بگذر و افسانه مگوی که زغوفای سگان، باکن ندارد درویش واعظ و سبحه ومسجد، من ودیرو زنار تا در آخرچه شودکاروچه آیددر بیش خلاصه، از زرقان مقدار2 فرسنگ گذشته، رسیدم به پل خان.

این بل بسیار مرنفعی است، دو دهنه طاق دارد، رودخانه ای که یل خان2] از کام فیروز3 و بیضا4 می آبد، از زیر آن پل عبور می نماید ولد ارشد مرحمت وغفران بناه، جثت آرامگامه نواب فرهادمیرزاء حاجی مععیدالدوله بره ودر فرازه چندی حکومت واشت" ه از مراجعت به دارالخلافة طهران، درحدودسنه 1409 به رحمت ع می گویند این هل را امامقلی خان_ بیگلربیگی فارس- در ایام سلطنت شاه هباس ماضی ساخته و این امامقلی خان در شیراز هم، مدرسه معروف به مدرسه خان را بنا نهاده [است) بلوکی است در فارس، در سمت شال غربی شیرازا و سردسیر است: سابفا شهری بوده از بناهای فیروزشاه اجد انوشیروان).. بلوکی است در فارساضرقضیر درطرف شسال.

============================================================

بعضی از اهل تاریخ نوشتهاند که شهر استخر را ابتدا کیومرس استخرن] ساخته؛ بعض دیگر گویند پسرش، استخرنام، بنا نهاده؛ پس از آن، هوشنگ برآن (133] عمارت کرده؛ سپس جمشید به اتمام رسانیده. جلوس جمشید را در 2419 مال بعد از هبوط آدم نوشتهاند و تخت جمشید را به انگلیسی " پرسی پولیس2" گوپند. از رسوم و اطلال و بیوت و اساطین4 آن ظاهر است که در ربع مسکون، کمتر سرایی به این بنیان و ااستاحکام بوده؛ عقول از مشاهده آن حیرانند؛ خدای لایزال شاهد حال است که قلم به توصیف آن، از تحریر عاجز میمانده تاکسی آن سرای را نبیند، نمیداند که چه کارها کردهاند و چه بناها گذاردهاند. این فقیر مذت هفت شبانه روز در آنجا متوقف بودم. به قدر امگان، چند نقشه از آن بناها برداشتم و شمهای از اوضاع آنجا نگاشتم که مذکور خواهد شد: "امرودشته و"امروشتهردو می است: 2: نیز بلوکی است از فارص، فر حمت شمال آن.

به کر باء سه نقطه وراء مهمله ساکنه وسین وسین بهمله مکوره ویاء تحتانیه ماکنه وضم باء سه نقطه وکون واو وکرلام وپاء مثناة تحتانیه ساگته وسین مهمله ساکنه است و واوی گه حرف ششم است، در تلفظ باید ظاهر نشود مگربه اشمام. صورت رقم آن در انگلیی این است: ع23 تک 4: به فت اول، جمع اسطوانه. به ضم اول است که ستون باشد.

============================================================

وضع عرصه اه تخت جمشید که بنای عمارات برروی آن است: وضع آن را درست شریح می نمایم به جهت دریافت اشخاصی که ندیدهاند: محجوب نماند که به مقدار 290 ذرع دور از آن کوه، سده عرصهگاه تخت کشیدهاند به ارتفاع 10 ذرع، تقریبا، و در طرف یمین و یسار جمشید](4): هم سده بستهاند؛ ارتفاع سده دوطرف نیز، 10 ذرع است ولی آن سدهها رو به کوه که میرود، ارتفاعش کم میشود که به یکن ذرع و کمتر می رسد وجهتش معلوم است که آن به واسطه سرازیری و سربالایی زمین و دامان کوه است و سنگهای دیواره سده، خیلی بزرگ است؛ بعضی 2 ذرع عرض و طول دارند، بعضی بیشتر، بعضی کمتر، مختلفا. بالجمله، پس از کشیدن آن سدهها، پشت آنها را تا برسد به دامنه کوه، از خاث و سنگ انباشتهاند و چون صفه آن را [4134] مسطح نمودهاند، بلی، بعض از قطعات آن عرصه بلندتر و بعضی پست تراست و همه آن اراضی به یکن میزان نیست؛ مثلا عمارتهایی که در آن عرصه بنیاد نهادهاند، بعضی در بلندی وافع شده، بعضی در پستی؛ و سببش این است که هرکجا بلندی است، قطعه کوهی بوده، بهجهت سختی ان، مجبوراتن درداده، برروک همان، عمارت ساخته اند: چون این مطالب دانسته شد، می گوییم که آن سدهها و دیوارها که از سه3 جانب کشیده شده، مساوی و به یکن میزان نیستند؛ بعض جاها مورب2 بعض جاها مدرج،4 بعض جاها فی الجمله، بلندتر، بعض جاها کوتاهتر، به تفاوت است؛ چنانچه از نقشه آتیه معلوم خواهد شد.

1 یعنی اقامت کردیم در آن سرا و ایوان، بکن روز و بیگن روز دیگر و ستم روز و روزی که مرآن روزرا روز کوچ کردن روز بنجم بود، بعبارةاخری، بعنی سه3 روز و چهار روز دیگرکه مجموع روز می شود و اگر روز ترحل را هم حاب نمایند، هفت روز میشود. این شعر از ابی نواس است: ا. به صیغه مفعول به معنی محرف وکج است که ضد راست باشد.

به تشدید حرف سیم به صیفه مفعول به امطلاح اعل هیشت وهندسه، چم پایه به پایه و درجه به درجه راگویند.

============================================================

4135) پیش از این مرقوم شدکه غرض ما از نقشه قبل، نمودن شکل بستن سدهها و طرح بنای عمارات آن عرصه گاه بود و اگرچه بعض شالوده های آن ابنیه3، در زیر خاکث رفته و بعضی منمحی4 و نابودگردیده، ولی فقیر به دقت نظر ملاحظه نموده، طرح ریزی آن را بر وجه اتم کشیدم؟ تا معلوم شود که بنای اول عمارات برچه وضع بوده و طرح آنها را چطور ریخته بودهانده لهذا طرح ریزی آن آثار را تماما در ورقه گذشته ساختم؛ و گذشت.

الحال، میگوئیم که چون وضع جلگه و عرصه گاه تخت جمشید و طرح ریزی عماراتی که در آنجاست، معلوم شد، می باید نقشه دیگر از آن سدهها و عمارات روی آن عرصه گاه به طریق دورنماه در ورقهای برداریم، همچنین نقشه دو دخمه را که در کوه بالای سرتخت جمشید است، در آن ورقه بنمائیم و بعدها نقشه هریک از عمارات به فنح اول و تشدید ناتی، به معنی ریگتان هموار و زمین هموار است" و همین مراد است.

ایه فت اول است ب کاه خمع بتاه است که بهمعنی سرای و خانه است: منحی به صیغه ناهل، بیش از این گذشت که به معنی باکد و نابرد است: به اصطلاح نقاشان این است که صورت شخض یا همارقی با درختی با فیرذلگق را از دور نقفه بردارند، یعنی به همان خردی وکرچکی و عدم وضوح ارکان مرثی، نققه پرداشته شود چنانچه اجزای آن مرثی را استبصار تمی توان کرد، در نقفه نیز متبصر نشود.9 گذشت گه مقبره راگویند.

============================================================

درصورت اول که در صحرا بنشینیم، از دوحال بیرون تخواهد بود، یا باید نزدیک سده، نشست و نقشه برداشت یا باید دور رفت. پس اگر نزدیکن برویم، دیوار سده، مانع از دیدن روی عرصه تخت و عمارات آن خواهد بود و اگر دور برویم، به هر مسافتی که باشد، سرتا پای عمارت، بالتمام مرئی نمی شود و نمایش ندارد.

درصورت دوم که بالای کوه برویم ومشرف بر تمام جلگه تخت شویم، همه عمارات و آن عرصه گاه رامد نظر ادراک میکند؛ و لیکن سده [4135] و دیوار جلوی تخت دیده نمیشوده همچنین ذخمهها در پشت سر وافع می کردند، لهذا آن سدهها و دخمهها، مروم از برداشتن نقشه خواهند بودا بناء علی هذا، نقشه اجمال تمام تخت جمشید را به این قاعده برمی داریم که فرض می کنیم در جلوی تخت به هزار قدم فاصله، دور هستیم و در آنجا تقدیرا یک منجنیق که 100 ذرع ارتفاع داشته باشد، برپاست و ما بر بالای آن رفته، تمام آن عرصه گاه و سده‌ جلو را به نظردرآورده، نقشه برمی داریم؟ اینطور نقشه برای این است که برناظرین درست معلوم گردد و این فقیر خود مخترع این وضع نقشه نیستم؟ بلکه اساتید این فن، از شهرها و خانهها به همین طرز نقشه برمی دارندا ختی در نام علمی است در ابعار ورویت1 و در آن، مباحث و مسائلی است وکبی چند در این علم، مدون نمودهاند. اینجا مقام و گنجایش ذکر آن نیت: 2. آلتی است که در آن سنگن نهاده، برتاب میکردند، اما در این زمان، منچنیق به چهارهایهای گویند که از چوب سازند و بسیار مرتقع است. بالای آن رفته، مرمت عمارات و غیر آن را می نمایند" و اینجا و

1 4 2

ردو بروزن عنبهه بهمعنی بزری وبهمنی خردی اسع

آ نسیمی از شاعران قرن چهاردهم میلادی است که به تخمین در 1369 متولد شده و در فاصله 1404 تا 1427 میلادی درگذشته است. آنچه درباره نسیمی متواتر است، فداکاری، جسارت، مردانگی و بالآخره قتل فجیع وی در شهر حلب میباشد. او در آن شهر مدفون است و مزارش، زیارتگاه اهل عرفان است. (مقاله حمید محمدزاده در مقدمه دیوان نسیمی، 1973، باکو، آذرشهر) . محل تخت جمشید... تکیه برکوهی خشن داردکه بردشت پهناور حاصلخیزی مشرف میباشد. نقشه تخت جمشید، از پیش طرح ریزی شده بود. سیستم کانال کشی و آبرسانی و مجاری فاضلاب که در سطوح مختلف قبلا متناسب با کار برد دقیق آنها در سنگ کوه کنده شده، دلیلی بر این مدعاست.

صفةای است گسترده به ابعاد 90021500 پاکه قسمتی از آن را در سطح کوه کنده و صاف کرده و قسمتهای گود آن را پرنمودهاند. اطراف این صفه را دیواری مرکب از تخته سنگهای بزرگ که هم پشت بند صفه است و هم جنبه دفاعی داشته، احاطه کرده است؟ بلندی این دیوار، به تفاوت از 40تا60 پاست؟ ابعاد سنگهایی که در این دیوار ممتد بکار رفته، گاهی به 50 پا و وزن 30 تن میرسد؛ این سنگها را بدون ملاط برروی هم سوار کرده، با بستهای آهنین به هم پیوند دادهاند؛ اتصال این سنگها چنان بامهارت انجام گرفته که در پارهای موارد، درزمیان آنها دیده نمی شود؛ این دیوار سنگی برفراز خود، دیواری دیگر از خشت خام داشته که لااقل قسمتی از آن

ل الا الال 28 الحالاتببج نجنل الانن الخالافالسلن لا ال ها: ء

: بلکان بزرگ کا : به دروازه‌ همه ملل ب : اپدانه‌ خشایارشا ا: قالارصدستون تا :کاخ داریوش راه ورود به صفه، خود به تنهایی، از ابداعی قدرتمند و جالب سخن میگوید! پلکانی باشکوه و دوجانبه به پهنای 22 پاکه از هم جداگشته و دوباره به هم میرسند این پله ها به جای اینکه از تخته سنگهای چداگانه ترکیب یافته باشد، از یکن قطعه سنگن عظیم، حجاری گردیده و حتی گاهی قسمتی از دیوار سنگی را شامل شده است... این راه پله با یک شیب تدریجی، مناسب سوار کاران است (روی نقشه 80). مجشمه مای عظیم گاو بالدار با سر انسان، پاسدار این عمارت است و نام "دروازه همه ملتهام را دارد... این صفه نامنظم به صورت سگوهای مختلف الشطوح ساخته شده، بطوریکه هریکن برروی تراس ویژه خود ساخته شده و توسط پله مای مخصوص، به آن راه

سر ستونهایی نیز به اشکال شیر و جانوری خیالی با بینی عقاب، حجاری گردیده... در اندرون کاخ آپادانا، جنگلی از ستونهاست... آپادانا، یکن تالار بارعام بوده که گنجایش ده هزار نفررا داشته... سقف احتمالا ضخامتی به اندازه 15 پا داشت. در آن سوی حیاط، تالار معروف به صدستون (0]) قراردارد و در پشت آپادانا، کاخ داریوش واقع شده بود که بسیار کوچکتر بود اروی نقشه: 3)... (آرتورپوپ، معماری ایران، ترجمهکرامت افسر، ص 36 به بعد).

. سگوی بزرگی که از تراشیدن کوه درست کردهاند؛ در حدود 125 هزار متر مربع وسمت دارد؛ نخستین کارهای ساختمانی آن میبایست در حدود 518 پیش از میلاد آغاز شده و تا دوره اردشیر اول ادامه یافته باشد. نام اصلی این شهر در سنگ نبشتهها "پارسه، یعنی شهر پارسیان یا شهر پارس میباشد که پونانیان آن را 062960 ترجمه کردهاند و بعدهاکه این نام فراموش شده، ایرانیان، شهر و ساختنش را به شکوهمندترین و تواناترین پادشاه افسانهای خود جمشید - تسبت داده و آن را تخثت جمشید خواندهاند. هدف داریوش از ساختن این کوشک بزرگ در زادگاه خود، درست کردن پایتختی اداری و سیاسی نبود، زیرا که اینجا از مرکز شاهی پسیار دورافتاده بود؛ بلکه می خواست مرکزی برای تشریفات جشن نوروزکه خشنی شاهی، دیتی و ملی بود، درست کند. هر تسفلد معتقد است که تخت جمشید، جایی بودکه به علل تاریخی و علایق ریشه دار، در زادگاه دودمان هخامنشی ساخته شد و تنها در موقع برگزاری مراسم تشریفاتی، مورد استفاده قرار میگرفت. (رک: جهانداری داریوش، شاپور شهبازی، ص17-68).

تتخت یاصفه تخت جمشید را میتوان کثیرالاضلاعی دانست که ابماد آن تقریبا

============================================================

بعد از مراجعت، ترجمه آنها را دیده، حل مشکل شده پس صواب چنان دیدم که آن را در اینجا درج نمایم تا مقدمه ای باشد برای تفصیل هر یک از عمارات آنجا که دارای خطوط است و این فصل مارا بیدار میکند برای ترجمه آن خطوط. بالجمله، این فصل مشتعل است بر تنبیهاتی چند: نبیه: در عمارات تخت جمشید و غیره، خطوط بسیار منقوش بر احجار است و آنها رادر این زمان، خط میخی1 می نامند. اوقاتی که در آن اماکن بودم، افسوس . این خط راکه میخی گویند، یه واسطه ترکیب و رسم الخط آن است که به صورت میخ است و این کو

3. به کسر اول، و عبراتی، زبان اهل کنمان است و لغت جهودان. 4. به فتح اول و سکون ثانی:

بیان دلکن: اصل اصل همه زبانها، زبان ایرائیه بوده که مأخذ اشتقاق "ایرا" و ایران" یکی است و آن را "ایری" و "آرین"7 نیز گویند و آن زبان، ابتدا در وسط آسیا در میان قومی متداول بوده؛ این قوم زراعت پیشه بودند. چون جمعیت آنها زیادشد، متفرق شدند؟ هر چندنفری به سمتی از کره ارض رفته، در آنجا ساکن شدند و به همان زبان خود تککم مینمودند. رفتهرفته، به سیب تغییر آب و هوا و شدت سرما یاگرما، در لهجه تغییراتی به هم رسید، همچنین به واسطه کثرت استعمال نیز، در غاتشان تغییر پیدا شد. اینکه گفتیم به سبب گرما یا سرما تغییر در لفت پیداشد، محل تعجب نباشد؛ مثلأ بالفرض، در لغت "پدر، به کسر اول و فتح ثانی تلفظ میکردند: قومی در سرحد رفتند و سرما ندیده بودند؟ در ایام سرما به سبب سستی که در لهجه به کر حرف اول وحرف سیم وحرف بنجم است: بعضی ولادتش را 1142 بعد از مبوط آدم گفتهاند.

به ضم اول، نهری است معروف که از حدود روم گذشته، به شام آمده" هس به کوفه رسیده، با دجله بغداد یکی شده، داخل در دریای فارس می گردد.

کمی است که اول تگلم به عربی کرد. در مجمع البحرین گوید: هو اول من تکلم بالعربیه.

به کسر حرف اول است.9. به مذحرف اول و سکون ثانی و فتح ثالک است.

یکی از تقیات خمه گره است که در مشرق اروپا وافع شده: طبول او را از مشرقی تا مغرب، خینا 9000 میل نوشتهاند و بهنای آن را13000 وحد مغربی آن، اروهاست و حذ شمال وجنوب و شرقی آن، دریاست. و از جمله ولایانی که در وسط اقلیم آسیا واقع است، ایران اصت که مقصل است مت شمالی آن به بحر خزر و ولایت گرجتان که از ایران بوده؛ الحال غمیه بلاد روسپه است و طرف شرقی او به ولایت کابل وافعانتان وبلوجمتان که هم در قدیم جزء بلاد ایران [بود] و الآن دولت علی حده [دارد.]

مؤلف گوید: ما در اینجا به جهت سهولت ادراک این معنی، در جدولی، این مثال رامرقوم میداریم: قارس ا اعلیی] بین إسانکریت بعا اسای زبانها الات مشترکثبه حرف را ا یدر ] فدرا ! بتر" [یثری] یتر امشترکه بمحرف واوا ثو اتوه اذو [دوی" ادیو مشترکه به حرف سینوتا ا ایستاد (استود9 ]است10/است11) استن12 این محض مثال بود؛ والا از این قبیل بسیار است مثل لفت لب که فارسی است، ا. به فح اول وکر ثانی است. 2. به کسر اول و سکون ثانی و ثالث.

3 به کر اول و سکون ثانی و ثالث وکر حرف چهارم.

به کر اول و سکون ثانی و فتح سوم است و حرف آخر ساکن. 5. به ضم اول و اظهار واو.

به کسر اول وضم ثانی وسکون ثاک.

نین اصت دیه کر اول وفم ثانی و سکون ثالث.

به کسر اول وضم سپم وسکون چهارم و بنجم است:10. به کر اول و سکون دوم وستم 11. به کر اول و سکون دوم وفتح ستم 12. به کر اول و سکون ثانی وفتح ثاک و حرف آخر ساکن.

============================================================

سؤال: چرا در السنه مختلفه، لغاتی یافت میشوندکه به معنی مشترکند ولی در حرفی از حروف، اشتراک ندارند؛ مثلا الاغ که حیوانی است معروف، در فارسی "خره گویند و به انگریزی "اس"3 و به هندی " کده"4؛ قرابتی در تلفظ به یکدیگر ندارند و در خرفی از خروف هم مشترک نیستند وقس علی هذاه جواب: آنچه از این قبیل لغت است، شاید مستای آن اسم در میان آن گروه که اول باهم مجتمع بودهاند، نبوده؛ مثلا آن وقت که اجتماع داشتهاند در میان آنها، خر یافت نمی شده؛ پس از آنکه از یکدیگر جدا شده و متفرق گردیدند و به امکنه مختلفه رفتند، طایفهای از آن طوایف، آن حیوان را دیده، اسمی برای آن وضع کردند و آن را خر خواندند و طایفه دیگر در جایی دیگر نیز آن حیوان را دیده، بی خیر از اینکه طایفه اول، آن حیوان را خر نامیدهاند، خودثان اسعی وضع نموده، "داس" گفتند؛ همچنین طوایف دیگر را قیاس بر این نما.

سوال: چه میگویی در اسمی که مسمای آن در میان آن گروه، قبل از تقرق آنها البته بطور یقین بوده، مثلادر این شک نیست که آب که یکی از عناصر است و حیات ایشان به آن بوده [4141]، داشتهاند؛ بعد از آنکه متفرق شدند، چرا طایفهای "آب" و طایفه ای دیگر "واتر"5 و طایفه دیگر "پائی" گفتند؛ اشتراک در حرف و مشابهتی در تلفظ به یکدیگر ندارند؟

واب: آنچه از این قبیل است، شاید عمدا تغییر لفت داده باشند، مثلا طایفه ای آب می گفتند به سبب اسباب خارجه، مثل اینکه شخص غریبی در میانشان آمده باشد و آن شخص به آب، پائی میگفته؛ آن طایفهای هم اقتدا به آن نمودهاند؛ یا اینکه کسی از آنها به غلط، لفظ "پائی" بر زبانش گذشته باشد یا لفظی که قریب به "پائی باشد: رفته رفته آن لغت شایع در میانشان گردپده؛ و یا اینکه تغییرات دیگر که بر ذوق سلیم ظاهر است.

مؤلف گوید: دلیل بر ماذکر، اینکه فقیر دیدهام که ارمنیها وقتی که مریضی را 1. به کسر اول و سکون ثانی و ثالث: (0انسا] 2. به کسر اول و سکون ثانی و ثالث: [762ه] 3 به فتح اول وسکون ثانی: (953).

به فتح اول وکسر ثانی: 5 بروزن ظاهر: [779462]9. بروزن ماثی

جواب: به چند دلیل" دلیل اول نزدیک بودن اکثر کلمات آنهابه یکدیگر به حسب اشتراک در حرف؟ و این هم منحضر به اسماء نیست، بلکه در افعال هم این معنی دیده میشودا چنانچه پیش از این، مثال از برای اسم را ذکر نمودیم و مثال فعل نیز بسیار است.

مؤلف گوید: مثال از برای فعل را فقیر در جدول مسطوره سابقه کلمه "ایستاد، مذکور داشتم. دلیل دیگر اینکه: بسیاری از زبانها، اوضاع افراد و جمع و تذکیر و تأنیثشان مثل هم است؛ همچنین اشتقاق کلمات [4142] از یکدیگر در صورت ماضی و مستقبل وغیر ذلک، به قانون همند.

مؤلف گوید: دلایل دیگر نیز ذکر نموده بود که این کتاب راگنجایش ذکر همه آنها نیست و نیز صورت شجره السنه که همه شاخههای یکن گنده هستند، کشیده بود، چون خالی از نفعی نیست، در اینجا نقل نمودم: بعض از زبانهای دیگرکه در حبشه و زنگبار و غیرهماست، از این شجره نیستند: بلکه مرکبند از [143]] همه زبان که درهم آمیختهاند و پارهای عربی هم دارد و همچتین زبانهای دیکر یافت میشوند که آنها [؟]اند و هکذا در این از منه، زبانی که اهل ایران تکلم میکنند، مرکب است از فارسی و عربی؟ نیکوزبانی است شیریتر از اکثر زبانها.

این مطالبی که مذکور شد، تمام مقدمهای بود برای اینکه بدانیم چگونه خطوط میخی را که در تخت جمشید است، دریافت نمودند و خواندند. اکنون می گوئیم که عقبه به فتح اول وسکون ثانی وفتح ثالث وهاء در آخرا خی به فتح اول وسکون ثانی، بلنه یه فتح اول و سکون ثانی وکر ثالث ورابع

============================================================

به گاف فارسی ولام ویاء حطی وکاف عربی، بروزن شریکن.

به ممزه ممدوده وسگون یاء حطی و راء مهمله وفح لام ونون ساکنه و دال مکسوره ور آخر یاء آن را هایریشه بروزن درویش تیزگویند.

به کر حرف اول وحرف سیم کاف هربی: 7. بروزن اکلیل بهه وفون وراء مجه بروزن بخر به واو ولام وفین، بروزن هشق . به تقدیم یاء حطی بر تاء قرشت، بروزن نینانی، این زبان انگلیسی قدیم است: 10. به وزن اتساتی آن را سلاوانی تیزگویند و آن زیان جماهتی از روسیه است: 11. به فم اولا و معروف است. 12. به گر اول و سکون دوم و سوم) وحرف چهارم نیز مکسورن 13. به بای3 نقطه، بروزن امیده این زبان را لهتانی نیزگویند.

اء بدوزن بویدی: 1، به همزه ممدودها مذکور شید 15. بروزن بیهوشی 17. هارسی معروف است و آن غیراز فرس قدی و غیراز فارصی حالیه است: بروزن شمری بهلوی معروف است:9ا. نیز مشهور است 22. بروزن ماهروه و آن را بشتو نیزگویندا و این زبان افغان است.

21. بروزن کلی: 23. به سین مهله والف ونون وسین مهمله، ایخاهرسه ساکن به کرکاف فارضی وراء مهمله خفر دوخ ویاء حطنی وتاءقرشت، هر دو ساکن معروف استه معروف است 25. بروزن آسانی اشعبهای از زبان هندی است.

27. به فتح حرف اول ودوم وچهارم وششم باقی ساکن. 24. بروزن حالی: 31 به ضم اول وستم معروف است: 2. بروزن دینداری: حرف پمراه مهله وحرف چهارم پاء حعلی، بروزن فوربان 33. آن را منی بروزن فکری نیزگویند.

34. بالفعل آن راگریگ [0664)، به کرکاف فارسی در اول و راء مهمله در ثانی و سکون یاء و کاف عربی نیزگویند.

اه بروزن ماچین.

35 معروف است یز معروف است ا بهکر اول معروف اصت معروف اصت مروف أت به فم اول معروف استه ت به کاف فاری: 4 به کسر تاء قرشت وضم یاء حطی

اسپیگل در آن کتاب میگوید که خطوط تخت جمشید اگرچه از یک پادشاه نیست، بلکه از سلاطین متعدده است که میانشان زمانها فاصله بوده؛ ولیکن اصل همه آن خطوط یکی است" 20 حروف است که هر خرفی مشتمل است بر چند خط بصورت میخ؟ مثلا الف مشتمل بر چهار میخ است وباء مشتمل بر3 مبخ وهکذا بعضی بیشتر و بعضی کمتر؟ چتانچه از رقم آن معلوم خواهد بود، الا اینگه در زمان هر پادشاهی، فی الجمله تغییری در آن خطوط پیدا شده و به سه شیوه گردیده و کسی که یک رقم آن را بتواند بخواند، دو رقم دیگر را نیز میتواند بخواند.

مؤلف گوید: مثل خط نسخ و نستعلیق است در عجمی؛ و اسپیگل حکیم، یکی از بهکر حرف اول وستموبنهم ومفتم ومقتمن به کسر اول وسکون دوم وستم وحرف چهارم لام بعد الف ونون سعر دوحماکن ودال کوره وباء در آخر به ضم اول و سکون ثانی و ثالث و به کسر واوکه حرف چهارم است و یاء ساکه و فتح زاء سه نقطه و نون درآخر: به ضم سین مهمله وکسر واو ومکون یاء ودال مهمله مکوره ویاء ساکنه وشین در آخر تیز ساگن به دال والف ونون بکوره ویاء ومیم والف وراء مهمله ساکنه وکرکاف عریی ویاء در آخر 49. آن را آلماتی هم نامند. 0د و اطربشی نیزگفتهانده این زبان نمه است: 51 معروف است.52 به فتح حرف سپم و سکون چهارم وکر بنجم ودر آخر باء: 53. به فتح اول و دوم و سیم و سکون چهارم و بنجم که گاف عربی باشد: 5. به فتح سین مهمله و سکون کاف عربی، به ضم سین مهمله، ایضا سکون نون در آخر امت: 55. مراد نقش رستم و نقش رجب و مشهد ام النی است، گه ذکر آنها در این کتاب مرقوم خواهد شد.

============================================================

تفصیل این اجمال:20 حرف داشتهاند که هریک آنها را صوتی است مخصوص و هرکدام را مخرجی علی حده؛ ولی بعض از آن حروف، دو رقم و سه3 رقم بوده واین تعدد ارقام، نه به واسطه تعدد رسم الخط است که به اختیار باشد هرکدام و هر رقم راکه بخواهند، بنویسند- بلکه به جهت نکتهای است که در تنبیه بعد از این مذکور خواهد شد.

تقصیل تعدد ارفام بعض از آن حروف و عدم تعدد بعضی، این است: رق ~~قرشت ت ارا ا. این حرف بنجم است که چون در کلمات واقع شوند، صدای "ت" و "ره معا کند یعنی همان "تر" میگویند به تاء و راء قرشت مکسورتین:

تنبیه: علت اینکه بعض از حروف مذکوره را دو شکل یا سه3 شکل است، این است که رسم ایشان این بوده که مثلا بعض از حروف که مفتوح استعمال میشده، به یکن رقم می نوشتند و همان حرف هرگاه مضموم بوده، به صورتی دبگر می نوشتند و نیز همان حرف هرگاه مکسور وافع میشده، به شکلی دیگر مرقوم می داشتند، مثلا میم سه رقم دارد به اینطور: ر یکی مفتوح، دیگری مضموم اوادیگر مکسور است.

سؤال: هرگاه برای حرکات سه گانه2، سه3 رفم حرف است، پس چرا بعض از حروف نهجی آنها دو رقم دارد و در بعضی یک رقم؟ از این گذشته، برای سکون چهرقم است جواب: اصطلاحی و قاعدهای در آن خطوط است که اگر کسی بخواهد تفصبل آنها را مسطور دارد، کتابی باید مخصوص؛ چنانکه کتابی در نحوو صرف این خط بروزن خروش از مراد، فنحه وضته وکره میباشد: اب در نحوو صرف این زبان و این خطکه ملاحظه شد، الحق نهایت عرت را داشتهاند در زبان و نوشتن خط. قطع نظر از قلت حروف و تکلفات شاقه در اعراب نوفتن این خط، هر سطری از آن، مذت زمانی می خواهد و به نگاشتن آن، عمری ضایع میرود و الحمدلله، خطوطی که در عضر ما شایع است، کمال سهولت و امتیاز را دارد.

بصره: متور نماندکه علامت جمع در خط میخی، لفظ بیش است به باه مونخدهو یاء مفناة تحتانیه و ن معجمه" چنانگه در فارسی علامت جمع به عاء والف ویا الف ونون است" مثل دوست که دوستها و دوستان گویند و مثل اسب که اسبها و اسبان گویند و در آن زبان، لفظ "بیشره آرند، مثل دومت که بهمعنی دوست میباشد و دومتابیش گویندا و مثل وسهاکه به معنی اسب است ، وسهابیش گوینده و

* این نشانه، وازه را از وازه جدا میکنده اصطلاحا امروز "وازه جداکن" نامیده میشود و در تمام کتیبهها چنین است جز در گیبه دارپوش در بیستون که به این شگل استه

آریا و "ایرین": نام زبانی است که در آن عضر مستعمل بوده و لغات خط میخی به همین زبان است. [صحیح: 321718 نام قوم و تیره هخامنشان و نام زبان آریایی)

2. به فتح اول و سکون دوم وسرم وضم چهارم بافی نیز ساگن: 3 آریا: حرف اول مدود و "ابرین" به کر اول وسیم وفتح چهارم.

به فتح اول وآخر و کون وسط: یه الف ممدوده وباء ابجد وباء حطی: 9. بروزن حاتم معنی آن همان است که گفته شد و این لغت گاهی به معنی "من هستم" می آید.

یه گر حرف اول است:ه به مذاول.

به کر حرف اول است: 11. به ضم حرف اول و سکون ثانی: 10. به ضم حروف اؤل وکون ثانی به کسر خاء معجمه و سکون سبن مهمله و یاء حطی الف بعداز آن یاء مفتوحه حطی و ثاه مثلنه ساکنه و ابضا پاء حطی در آخر الف:

دروگاا: یعنی "دروغ"! که در عربی" کذب" است. [ص: 029089 دروغ دوستا: یعنی "دوست"؟ در عربی "حبیب". (ص: 90818له دوست].

گاتو3: یعنی " آتشگاه"! در عربی "بیت النار" [ص: 0880 گاه: جا] کیا؟: یعنی " کی" و "چه وقت" در عربی " متیه است. [س: ف که] کوفاە: یعنی " کو، کجاه؛ در عربی " این" و بانی" است. [س: 9]دفک کوه] مزا: یعنی "بسیاره! به عربی" کثیره است. [ص: این کلمه مقل به کار نرفته است.] وسپاء: یعنی "اسب"! که در عربی " فرس" است. [ص: 79309" ترکیب: خوب اسب.

هخمسینام یعنی " کیان!که طبقهای از سلاطین اند. [س: 11928009008179 فخامشی خال درمصادو: آه: به معنی "بودن" که در عربی" کون" است. [س: 09 بود، بودند] رس: به معنی "ترسیدن"" به عربی "خوف" است. ([س: 98800: میترسند] کار:ا: به معنی "کردن"؛ در عربی "فعل" خوانند. [ص: ریشه: 4921/9یا4 کردن: ساختن] کارب11: به معنی " گرفتن"؟ به عربی ""اخذ" نامند. [ص: ریشه: 2296 گرفتن] کوب12: به معنی "گفتن"؛ که در عربی " قول" است. [ص: ریشه: 0ا390. گفتن] مثال درافعال: اکونوم13: یعنی "من می کنم") در عربی "انا افعل".[س: 0097990ل کردم] تشی14: یعنی "می فرماید"؛ به عربی "یأمر" گویند. اص: لاناهن گوید] ا. به دال وراء مهلتین مفتوحتین ومکون واو بعدکاف تازی بعد الف: به فتح اول و سکون دوم وسوم امت: به کاف عربی است به کاف فارسی وحرف سیم مضعرم . به فتح میم وکون زاء معجمه: به فتح کاف عربی وسکون واو: به فتح واوو سکون سین مهمله به هاء وخاء معجه ومیما هرسه مفتوحها بعد نون مرره؛ بعد باء حطی ماکنه و سین مهله به فح حرف اول مورها بعد یاء حعطی بعد الف 10. به فح حرف اول. 11. به کاف تازی.

12. به ضم کاف تازی و سکون و او وباء: 13. به فتح الف و غم کاف عربی و سکون واو وفحرنون و واو_ هردو-ومیم در آخر ساکن.

1. به فت تاء قرشت وکر تاء مشدده فرشت ایضا وهیزه مکرره در آخر باء حطی:

یکی از کتیبههای میخی تخت جمشید تنبیه: حالا می خواهیم مطلبی دیگر بگوئیم و از خطوط پهلوی شتهای بیگاریه انشاءالله تعالی: مخفی نماندکه در بلوک مرودشت قریب به تخت جمشید، جابی است که آن را نقش رستم نامنده همچنین جایی دیگر که آن را نقش رجب خوانته که بیان آنها خواهد آمد. در آنجاها [149])، بعض از خطوط پهلوی، منقوش برسنگ است؟ مثل خطوط در شاپور کازرون که آنها هم پهلوی است. زمانی که آن خطوط بهلوی را دیدم، افسوس میداشتم از اینکه ترجمه آن خطوط را نی دانم، مثل افسوسی که مرا در خط میخی بود. بعد از اینکه از سفر مرودشت مراجعت نمودم وجد و جهدی تمام دریافتن خط میخی، مرعی داشتههه درصدد آن برآمدم که ازخط بهلوی نیز فی الجمله اصطلاحی به دست آرم و همچنین از ترجمه آن خطوط بهلوی که منقوش بر آن احجاراست، آگاهی حاصل نمایم! قضارابه توشط دوستی، ابه فح حرف اول به ضمکاف عجیی ومکون واووباء مفتوحه وناء قرشت مندفه والف ودوباء حه تصحیحات فوق، لز استاد گرلعی جناب آقای نکر محموه طلووسی، استاد دانشگاه شهراز است.

============================================================

تنبیه: پوشیده نیست که در زمان اردشیر بابکان2 والی بعد، خط مستی به میخی متروک گردید و خط پهلوی رواج یافت. و خط پهلوی بر دو قسم است: یکی را بهلوی ساسانی گویند و دیگری را پهلوی عراقی. و به هر دو قسم، کتابت و تکلم می نمودهاند و در آن زمان هم در ایران، خط یونانی رواجی داشته؛ تفصیل از این اجمال، عدد حروف بهلوی ساسانی و بهلوی عراقی 18 است، ولی هریکن بعض از روف را ندارند.

اما خط یونانی، عددش 22 حرف است که در آن نیز بعض از حروف نیست و این خط یونانی، خیلی شبیه به خط انگریزی است و مثل خط انگریزی هم دو ر م خط است3: یکی خط بزرگ، یکی خط کوچک. و مادر جدولی، حروف دو قسم از بهلوی و دو رقم یونانی را مرقوم میداریم و در هریکن از دو قسم خط بهلوی و خط یونانی، هر حرفی که در کلماتشان [4150) یافت نمی شود و مستعمل نیست، از جدول ترک شده، تا معلوم گردد؛ این است آن جدول.

بهکر میم وسکون سبن مهمله وکسرناء مثناة فوقانیه وراء مهمله ساکنه وباء موحده ومکسور و لام مفتوحه وکاف تازی ساکنه ومیم مفتوحه ونون ساکنه در آخر: یعنی در اواخر سلطنت آن.

3 برای این است که اسم سلاطین و اسم شهرها و اسم چیزهای نفی را به خط بزرگن می نوشتهاند و یگر کلمات را به خط کرچکد" چنانچه در انگریزی هم مینطور است نسبت به خط خودشان.

============================================================

ر، وهنا : اوزمزداها: داری وو بواست امورمزدا داریوش شاه (است).

هخماقتیی:ثاکبی: داریووش بند 2_ داریوش شاه گوید : این کشور پارس کسه تمایتری:کییم: دهیاوش: بار اهودمزدا بمن ادزانی فرمود زیبا، دارای اسبان خوببه: وث بام: منا : اورمزدا: قراب و:فیود لیبا :اووسها: اوهوتی دارای مردان خوب (است) بخواست امورمزدا و با، ومنا: اؤمزداها: من ابخواست) من داریوش شله (این کشور) از دیگری 10آ: دای وهوش: حشایایقی هی فی قرصهه: 19 ا: فجا آنیینا :زکیی: ثرت 13 لیی : نالیی: دارفیووس: خسای بنه 3_ دلریوش شاه گوید : اهور مزدا مرا یاری کناد ثری:منا اقرمردا : اوبتام: باخدایان خاندان سلطنتی و این کشور را اهورمزدا از برتوو: هدا: ویشکییش: تگشلی دشمن لزخشکالی لزدروغ محفوظ داراد. باین بیش : أنا : لیمام: ذهیاؤم: اور کشور نیایه نه دشمن نه خشکسالی نه دروه 19 مردا: باتووقجا: لینای 1 ا"حجا: دوشی بارا حچا:فو اینرا (چون) برکنی من اذ اهورمزدا با خدایان خاندان 18 اوم : أبیی : لیمام : وحیاوم:ما ساطنتی درخواست میکنم: اینرا بمن (چون) بر کنی 1 :اجمیبا:ما: لینا :ما: دوش 4 لیبارم: ما: فرؤث: الیته: ادم: اهورمزدا با خدایان خاندان سلطنتی بفهاد.

2 بانم :جدی باممی: اورمزد 2 آم:قدا: وقت لیبمش: بکتلیبیش:1 لت کبی : بانم : اورمزدا : ددات اوورعده :ووت کیبهش: بن کییش:

بثر: حجامنرشیی: ثاتیی: دار خوزستان ماد بابل عربستان آغور معر اومنتان قیووس:حعایتری:وشنا: اورم کپدو کیه سارد یونانیها، آنهائیکه (ساکن) خشکی رداها:لیما: دههاو: شیا: ادم وآنهائیکه (ساکن) دربا (مستند) و کشور مای ماورای 4 : ادرشمی :قدا : آنا : بارسا:5 دریا اسگرت برثو زرک هرات باخ سغد خوارزم را :شیا :فچام: اترس : عنا باج شت گوش رخج هند گدار سکائیها مک.

10 لیم : آبر : أووج : ماد: بابیرو بند 3_ داریوش شاه گوید : اگر چنین فکر کنی که 19ش :آربای : انورا: مودرای از دیگری نترسم این مردم پارسی را مخقوظ دار . اگر 293ا : ادمین: کثبقوک:سپرد:فی مردم پارسی محفوظ باشند اذاین پستا دیرترین ازمان) 13 اونا بشتیلیی:أنکفیا :أتا:شی شادی ناگسستنی این از اهور براین خاندان سلطنتی فرو 14 کیی : دریفبا : انا : دهیاو:ت واحد رسید 55 با : بر : ذری : اسحرت: پرثو: زر 4 13 /1771241امدعرة)-ادآد خود 2- تصرف نمودم 16 ره: هرلیو : باحتریش: سوشمد : اوو اول رمان ماعی فل وس بحنها ازجوعشوة 9 آرزمیی : شتحوش :غرذوتیش:ه ط66 27-10146414 انحلا 1 کیرؤس : تمدار: سکا : مک : تالیی 7124-/67467-07 اع(موونممتهاا 19 بداریووش: حشاقنیی: انلی هرل من ذمان حفشی احت ووحالاع اعلکه ووایناک فیههاو 2624 الء4، 11-)- ناگستی 20 آونه : منی یاغی : قچا: انیی حفتیاسه مدحاک قاعطی مؤنث که با717اع 7130ا 29 نا :ما: ترحم : لیمام : بارسم : کرم : بادی وغرباتیش) _ثادی مطابقت مهکنه . الا منفی درایتجا بکاد ف بدایی کر: بارس : بات : احتبی هیان ، وه عده . دونمعای دیگر امتسال اا منفیادابن قبید است 426 7) 7(احثیاب) حفبرشغاف ک حالت سنگ دوولیعتم: عائهش: أفتا: عووچی فروده است . 17 46411641 6417(ابامنا) حبی ی :اؤره : نی زاقمی : انهی : لیمام : ویشم ماهه کهمن اه روالنع تاعد ای:

ه : شیشام : تجام: انهی؟او:1 21 گوزو :دائم :شی:منا: اودیش: 23 آدارکیی: ماد : اوزج: برثو: هرلی 2 و: باحتریش1 -وکود: اووارزم یش :زرک: هرووتیش اشت حموش بن 25 دار : حیدوش :ک: ومورا : س 2 3 : لبکرخودا: بابیرؤش:2 3 نورا : اربای: موذرای: ادمین 28 کتبتولە :سپرد : قیان : سما: شیلیی: 29 رذدی: کوذر، قیونا، تکثبرا: پوتای 3 ا :کوضیبا :مجوها بتر: تاتی: د

تنبیه: محجوب نماندکه وضع نوشتن خط میخی حکه سابقا مرقوم آمد همچنین خط یونانی که نیز مسطور گردید- از طرف یسار است به سمت یمین، یعنی شروع در نوشتن که مینمودهاند، از طرف دست چپ بوده تا به طرف دست راست؟ مثل خط انگریزی و فرانسه که چنین است؟ اما خط پهلوی چنین نبوده، بلکه مخل خط عربی وفارسی خودمان، از طرف راست به سمت چپ، سطور را می نوشتهاند.

تنبیه: "پهلوی" به فتح لام، منسوب است به "پهلو"4که بهمعنی شهر باشد: پس آنچه به شهرستان تکلم می کردهاند، آن را پهلوی و پهلوانی و شهری نیز نامیدهاند و زبانی که در روستا و کوهستان و دره متکلم بودهاند، آن را "دری" می خواندهاند، زیراکه منسوب به "دره" است؟ مثل کبکن دری: (2152] تنبیه: مطلبی دیگر است که ذکر آن واجب و لازم است: اگرچه از اظهارش اندیشه مینمایم که مردمان بی خرد و اشخاص بی اطلاع و خبر، هدف تیر ملامتم سازند و به طمن و طنزم3 دهان گشایند؛ ولی اهل تاریخ و خبر را البته صدق این مطلب ظاهر خواهد بود: 1. این علامت که برای کسره است، از اتفاقات در خط انگریزی هم علامت گسره حرفی است به همین شکل وصورت.

ا. به ف لامکه حوما به معنی شهر است بسیار استعمال کردهاند شعراه از جمله فردوسی فرموده: دزههلو برون رفت کاووس شاءه و در بعض کب دیدهام که "پهلوه، نام شهر اصفهان ودی و تهاوند بوده، خصوصا، زیراکه آنها را در قدیم شهر دانتند و جامای دیگر را شهر نمی دانستنه و زبان اهالی مه اصفهان، ری و نهاوند را در آن زمان، بهلوی مینامیدهاند و در نخه دیگر پافتم که سایقأ زبان امل بلخ وبخارا، بهلوی بوده وزبان اهل همدان وری وغیرهما، دری" الله اعلم.

در اینجا بهمعنی سخریه وطعنه است

بالجمله، دلیل موجه همان است که گفتیم هر پادشاهی که در آنجا بنیادی نهاده، نام خود را منقور بر سنگ نموده. بلی؛ مدخلیتی که آنجا را با جمشید است، این است که جمشید در مرودشت و رامجرد، شهری بناکرده ودر همین مسطحه که مشهور به تخت جمشید است نیز، عمارات عالیه ساخته ودر آن جلوس نموده، بطوری که نوشتهاند؛ ولیکن پس از جمشید، آن بناها منهدم شده و از میان رفته و بعدها، دیگر سلاطین در آن مکان، عمارات بنا نهادهاند که الآن آثار آنها باقی است و چون آن دکه، اولا به اسم جمشید خوانده میشده، اکنون هم بهنام او مشهور است؛ و از این قبیل بسیار است1.

تنبیه: پیش از این گفتیم که در تخت جمشید، هر پادشاهی که بانی عمارتی بوده، نام خود را بر سنگ [2153] نگاشته؛ مثل "داریوس" و "زرکزس" و غیرهما. این فقیر مؤلف پس از آنکه ترجمه خطوط منقوشه بر احجار تخت جمشید را از کتاب اشپگل حکیم و غر آن دریافتم، نام آن سلاطین، از برایم مجهول ماند؛ همچنین اسم بعض از طوایف راکه در آن کتاب و جز آن نوشته بودند، تامعلومم بود و ندانستم داریوس کیست و زرکزس کدام. چندی در این خیال بودم؛ مراجعه به بعض از کتب تواریخ می نمودم، از جمله ناسخ التواریخ که در آن، نامی از آن سلاطین برده مثل اینکه شخصی، مسجدی یا حتامی ساخته، ب از سالها خراب شده" دیگری آن را عمارت کرده، بلکه وضعش را هم تغییر داده" اما مردم آن مجدیا حمام را به اسم شخض اول می خوانند، در هه شهرما، از این قل بار است:

تا از عنایات بزدانی و اتفاقات آسمانی، شخصی از اهالی روس4، در شیراز به سیاحت آمده، در نیم فرسنگی شهر، در باغی مسکن گزیده، چند روزی توقف نمود.

از بعضی استساع رفت که علم تاریخ سلاطین قدیمه را نیکو می داند و بعض کتب معتبره در این علم را همراه دارد. فقیر به دستاویزی پای به محضرش نهاده، طرح الفتی به میان آورده، کتبش را سیر نموده، از آنجمله کتابی یافتم به خط روسی که از زبان بهلوی و یونانی و غیرهما ترجمه کرده بودند و اسامی بلاطین عجم راکه در زمان خودشان چه نام داشتهاند و به یونانی چه نام و به بهلوی و غیره چه نام، همه را نوشته بودند. ترجمه آنها را ملتمس شدم؛ مسؤولم مقرون به اجابت گردید و مقصودم حاصل آمد. در اینجا به قدری که بعد از این ضرورت دارده بیان مینمایم: تنبیه: در کتاب مذکور، از جمله سلاطینی راکه نام برده و اسامی آنها را به مرچه در این ازمنه شهرت دارند، بیان کرده بود با تاریخ جلوس ایشان، در اینجا مذکور می داریم تا بعد از این در ترجمه خطوط میخی و بهلوی که در عمارات تخت جمشید و غیره است، ما را فایده بخشد و مشکلهای ما را حل سازد و در تاریخ جلوس آنها، نانجه مخالفت ومغایرتی با تاریخ اهل ایران باشد، العهدة علیه و الله اعلم، مارا بر صدق وکذب آنها دلیلی نیست، این است [154]]:.

کورش2 (6): کیخسرو است پسر کامبیزز - یعنی کیکاوس - و به زبان یونانی کوروش را سیروس می گفتهاند. سلطنتش را از تارپخی که بر سنگ نقش شده، استخراج نمودهانده 559 سال قبل از میلاد مسیح (ع) بود. مذت سلطنت او 30 سال بوده است: کامبیزز3 (7): کیکاوس است، پسر کیخسرو؛ به زبان یونانی او را کامبیسس به حب وسعت، بزرگرین سلطننی در دنیاست و آن مشتمل بر یگ قسمت بزرگی از اروهامت.

در جام مسطور است که وقتیکه در سمتهای مغرب روسیه ظهراست، در مسمتهای مشرقی او قریب به نضف شب خواهد پود. و آن از جهت شمال به بحرتلج شمالی و از طرف شرق یه کوههای اورال و از رف جنوب به بخر اسود و از غرب به بلاد عفیانیه محدود است: به اف عربی و بروزن خروش است که مذکور شد- و بعض جاما بهجای شین معجمه، سین مهمله استعمال کردهاند و در تاریخ ایران، کیخسرو را بسر سیاوش میدانند.

به کاف تازی والف ومیمساکنه وباه ابجد مکوره ویاء حطی ساکنه وزاء معجمه مکوره و در و

ویستسها1 (8): گشتاسب است و او را به زبان یونانی، فستاسب گویند. ظهورش را رحدود تاریخ کامبیزز مذکور دانستهاند.

داریوس، (9): "داراهست و آن را دارای اکبر گویند. سلطنتش بنابر استخراج از تاریخ منقور برستگن، 521 سال قبل از میلاد بوده و36 سال بادشاهی نوده [است] رکزس2 (10): اسفندیار است و آن پسر داراست. جلوسش 485 سال قبل از میلاد؛ بنابر استخراج مذکور، شاهی او20 سال.

ارنکن سرسز4 (11): اردشیر است که آن را بهمن نیز خوانند. جلوس وی 465 سال قبل از میلاد ومذت سلطنتش 40 سال: داریوس دوم (12): دارای دوم است. جلوس آن 425 سال قبل از مسیح بوده و سلطنت وی21 سال ادنکک سرسزدوم (13): اردشیر دوم است. جلوس وی 404 سال قبل از میلاد بوده؛ پادشاهی او 43 سال.

ارتکت سرسز سوم (14): اردشیر سوم است و او را "بهوکا،9 نیز می گفتند. جلوسش 361 قبل از مسیح؛ و پادشاهیش 25 سال.

داریوس سوم (15): دارای سیم است و آن را داریوش کودمان اگویند. جلوسش 336 سال قبل از میلاد و این همان داراست که مغلوب اسکندر رومی شدر آخر زاء معجمه ساگنه.

به کر واووسکون یاء حعلی وسین مهله سعر دو-وفتح تاء قرشت ومکون سین مهمله وباء سه نقطه والف در آخرن ا. در آخر سین مهمله، بروزن مار دوش است.

3. به فتح زاء معجمه وسکون راء مهمله وگاف هارصی ساکنه و زاء معجمه مگسوره وسکون حین مهمله؟ و آن راکرزسهس نیز می گفتهاند و این اسفندیار غیراز اسفندیار، برگه عاسپ، باشد.

به فتح الف وسکون راء مهمله وفتح تاء فرشت وکاف تازی ساکنه و سین وراء مهملتین اؤل مفتوحه ثانی ساکه" بعد سین مهله مکوره، بس زاه معجمه ساکنه است و آنچه آزتکن حرحز ذر اینجاست که به معنی اردشیر مرقرم شده، غیر از اردشیر بابگان است.

ک به فتح باء موخده وضم ماء وکون واو وکاف تازی والف در آمدن.

تازی است و بعضی این لقب را به داریوش دوم تسبت داوه:

سال مستقلا سلطنت نموده و از وقت مرگ اسکندر تا ظهور اردشیر بابکان، از500 سال متجاوز طول کشید که اشکانیان سلطنت می کردند و اردشیر بابکان تقریبا 200 سال بعد از مسیح سلطنت داشت و پادشاهیش از سی سال کمتر بوده [است].

نرسز2 (17): نرسی است که پسر شاپور باشد و این نسبت را از خطوط منقوشه بر احجار شاپور کازرون دریافتهاندبکه به خط پهلوی است: خمانی2 (18): گویند "همابست که بعضی او را دختر بهمن میدانند. (تا اینجا از کتاب روسی است).

تنبیه: بر اشخاصی که متنبع در تواریخ و سیراند، این معنی واضح ولایح خواهد بودکه چه اختلافات کلی در روایات و تاریخهای عالم واقیع است؛ بسا شخص معروفی را موزخی از اهل مشرق زمین مینویسد و دیگری از اهل مغرب زمین، همچنین مثلا پادشاهی را یکی پسرزید میداند و دیگری پسر عمرو؟ و همچنین در تاریخی، نسبت شخص بزرگی را به طایفهای داده، در تاریخ دیگر، نسب همان را به طایفه دیگر رسانیده و همیشه این اختلافات در عالم بوده. مثلا در اکثر تواریخ نوشتهاند که اسفند یار نامی پشر گشتاسپ است و بعض موزخین او را پسر دارا میدانند؟ همچنین است دارا: بسیاری وی را پسر بهمن گغتهاند و بعض دیگر پسر گشتاسپ. و اکثر از آن کتبی که دارای این اختلافات است، نزد این فقیر موجود و حاضر است که به طبع هم رسیده و منشاء این اختلافات، آنچه به نظر میرصد، یکی سهو کاتب است، دیگر نسیان و سهو موزخ و دیگر تغییر و تبدیل در اسمها، به مرور دهور (4156) اتام و کثرت استعمال: مثلا شخصی دو اسم داشته؛ در یکن زمان یا دو زمان یا بیشتر، شرح احوال آن دو اسم یا بیشتر را علی حده، علی حذه نمودهاند؛ با وجود اینکه مسمای آن اسماء یکی است و بالعکس:.

1. به فتح اول و ثانی و رابع و سادس است" باقی ساکن: به فتح اول وکر سیم وسکون دوم وچهارم" واین باید غبر از نرسی بر بلاش و پسر بهرام به فت خاء معجمه است باشد

بر خلاف آنچه که در کتب ثبت است (درکتاب در التیتجان2 مسطور است)، خطوطی که از سوابق ایام در منقورات احجار و در الواح اقطار مانده، همه خوانده شده، اسلوب خط و میزان صرف و نحو و معانی و بیان آن بدست آمده و اگر قاموسی محیط، مشتمل بر چهل پنجاه هزار لغت معمول آن زمان بدست نداریم، کتابجهای محتوی بر سه چهار هزار داریم مرکب از عبارات چندکه همان تولید صرف و نخو کرده و تشکیل معانی و بیانی داده است و از دانستن آن راه به جایی توانیم برد و از آن زبانهای متروک، چیزی از روی صحت میتوان فهمید.

(157]] نیز در کتاب مذکور، مسطور آمده که از منقورات مصرو بابل و عراق عرب و ایران، السنه اهالی ایران قدیم منکشف گشته و این اکتسابات، از مزایای عصر وزمان ماست. غرض فقیر مؤلف این است که چنانچه بعد از این، در این کتاب، نامی از پادشاهی برده شود و نسبت وی به پدری داده آید که خلاف آنچه در بعض 1 صدر آیه شریفه این است: افلایتدبرون القرآن و لوکان من هند.. (آیا ه تأشل نمیکنید قرآن را در معانی آن و اگر بود از نزد غیر خدا، یعنی کلام بشر باشد، هرآینه می یاقتند در آن اختلاقی بسیار از تنافض در معنی وعدم مطابقه با واقع: درالتیان در تاریخ بنی اشکان است، از مصتفات جتاب چلالت بآب اععماد السلطنه، ممدحن خانه وزیر انطباعات وداوالترجمة:

تنبیه: در اول این فصل که مشتمل بر تنبیهاتی چند بود، مذکور داشتیم که مطالب مسطوره در آن را پس از مراجعت از سفر مرودشت و غیره، ملحق به این کتاب ساختیم. اکتون رجوع می نمائیم به ذکر آنچه که در حین مسافرت نگاشته ایم!

باللهالتوفیق وعلیهالتکلان.

دیوار، سدهها وبلههای چون نقشه جلگه و عرصه گاه تخت جمشید نموده آمد، در خت جمشیدن مقام تفصیل برآئیم و گوئیم که دیوار و سذههای جلوء به قدر ده ذرعی ارتفاع دارندکه مذکور شد- یعنی از آنجاکه در قشه آینده (4158] علامت "6" است تا "ع" دیگر که مسقط الحجر است و در این 1. طالع، فعل امر است از مطالعه و عین آن چانکه گفته انده گسره داده میشود به جهت ضرورت1 یعنی ای بزرگ و آقای من اتدیر و تفکر کن در این کاب که برتری دارد رشته مروارید و جواهر را.

2 تجاوز مکن و مگذار، از آن، حرفی را یاکلمهای را و مطالب پوشبده آن را ظاهر باز.

3. روشن و باکیزه کن ذمن را هرگاه مشکلی ظاهر شود و بادرت به انگار مکن و منکر مشو: ب نیت به حبب عیب کننده، عیی از برای این کتاب هس بتحقیق که آمده است شخص انصاف دهنده. در زمانها، یعنی اگرکه عیب کننده باشد، انصاف دهنده هم است: بدرستی که بلایا و امرهای عظبم در عالم از دحام می کند و میکوبد بعض آنها بعضی را. منفاء این ممل این است که مردی مادیانی داشت آبنن و میگفت خدای منااین بچه نمی دانم نراست یا ماده.

شخصی به او گفت: شابد نه نر باشد و نه ماده. گفت: چنین متصضور نیت. تا زمانی که مادیان زایید و بچهای آورد، مختلفة الخلقه که نه نری آن معلوم بود و نه مادگی آن. ه گفت: ان الدواهی::

و در سمت جلوی تخت [سجمشید]که روبه جنوب غربی است، بلگان عظیم است که بالامیروند. وضع پلهها از این قرار است: آ رسته پله در2 جا ساختهاند که تا از هر کدام بخواهند، بالا روند: یکن رسته در طرف راست و یکن رسته در طرف دست چپ: پائین و2 رسته پلههاکه به زمین میرسد، نزدیک به همندکه چون شخض خواهد بالاروده مخیر است؛ از هر طرف که قصد بالاکند، میتواند. عرض1 هر یک از پلهها، یکن چارگ (حکی) است و ارتفاع هر کدام، یکن گره و عدد پلهها، هر طرفی قریب به 60 پله است و در انتهای این2 رسته پلهها که در2 طرف واقع شدهاند،2 فضای مسطح می باشد و از آن2 فضا، باز از هردو طرف،2 رسته پله دیگر است که از آنجا شروع میشود به رفتن بالا و این پلههای ثانی، بر ضد پلههای اول می پیچجد عرض و ارتفاع این پله ها نیز مثل پلههای اول است، اما در عدد کمترند؟ یعنی هررسته، قریب به 5 پله است و این پلهمای ثانی ر پلههای اول، به سبب کوتاهی ارتفاع به طوری است که شخص چون خواهد صعود2 کند، محتاج به اینکه زانو را خم نماید، نیست؛ بلکه از پائین به بالا و از بالابه پائین میتواند به دویدن، رفت و آمدکند و سوار هم بسهولت بالا میرود و پائین میآید: و پلهمای منکوره، تمام از سنگن سیاه است؛ [به] وصفی آنها را تراشیدهاندکه 7 رسته پله یا 8 رسته، بعض جاها 10 پله از یک پارچه سنگن است وصورت پلهها اگرچه در نقشه گذشته نموده شد، ولی بهجهت وضوح، باز نقشهای که درست وضع پلهها نمایش داشته باشد، بزرگتره کشیدم در ورقهای به نمره‌ 18.

21591 چون از پلهمای مذکوره تخت بالا میروند، عمارات تخت جمشید]: میرسند به آن میدانگاه و دکه وسیع که چندین قصر و ایوان برروی آن است. این مطلب مخفی نماند که عمارات عرصه گاه خت جمشید، بنای یک پادشاه و کار یک نفرنیست. فقیر وقتی در یکی از کتب تاریخ انگلیسی دیدم نوشته بود که "می نماید کیان3 و اشکانیان4 و ساسانیان5، در آنجا عمارت 1 هر یکث از آن که میگوئیم، مراد ما از آن، عرضی است که قدم بر آن میگذارند و بالا میروندا و مراد، گنادگی پلهما نیت. 2. به ضم اول، بالارفتن است.

3 طبفه دوم از سلاطین عجمند مثل کیقباد، کیگاوس د کیخسرو وکی لهراسب و غیر ذلگ" و طبقه‌ و

فصیلش این است: چهارپایه عظیم از سنگ در4 دروازه تخت جمشید]ز موضع گذاردهاند و چهار مجشمه حیوان عظیم الجثه و عجیب الشکل بر آن4 پایه نصب کردهاند و بر پشت آن حیوانها نیز سنگهانهادهاند به ارتفاع9 ذرع؛ و طول هر پایه که آن حیوانات بر آنها نصب است، 6 ذرع و 2گره است و عرض هرکدام، یکت ذرع و نیم، تمام از سنگ سیاه؛ و چنان سنگها بر روی یکدیگر نصب است که با دقت نظر، درز آنها را میتوان یافت و در میان سنگها، به جای ملاط1، سرب کار کردهاند.

اما فاصله چهار مجسمه از یکدیگر: چون آن چهار مجتمه مذکوره، چهار پایه دالان بوده و شکل دالان، مربع مستطیل است، فاصله میان هر دو پایه که در عرض آن بنیان واقع شده، 4 ذرع است و فاصله میان هر 2 پایه که در طول واقع است، 23 ذرع؛ و به مقدار 7 ذرع دورتر از هریک از آن4 مجسمه، 4 ستون بوده که اکنون 2 ستون از آنها برپاست و 2 ستون دیگر برزمین افتاده و ارتفاع آن ستونها 13 ذرع است که خود مساحت نمودم و قطر هریکن ذرع است؛ از سنگ سفید تراشیدهاند و بربالای ستونها 21601]، به شکل گل و برگ و بطور اسلیمی2 حجاری نمودهاند، بسیار خوب و ممتاز: و بدنه ستونها از پائین تا بالا، ترک ترک است.(19) اما تفصیل آن حیوانات مجسمه: دو حیوان از آن چهار اتفصیل مجشمه، عقب آنها به سمت دالان است وسر آنها رو به جتمهههان طرف بیرون دروازه و2 حیوان دیگر نیز به همچنین؛ اما آن حیوان که قریب به پله تخت هستند، هر یکن بر روی2 دست بسیار ستبر قائمند و تنه آنها مانند گاو نراست و دمی از عقب دارند؛ و سر آنها را تا به گردن شکستهاند ولی یال در پشت گردن آنها باقی است؛ اما آن دو حیوان دیگر که 1. بر وزن کتاب؛ پیش از این مرقوم شد گلی است که به آن، آجر یا خشت یا سنگ را وصل کنند و همدب به کسر الف و سکون سین مهمله ولام مکوره به یاء حطیزده و میم مکوره و یاء ایضا در آخر؛

به اصطلاح تقاشان، شاخ وپرگی است که می کشند و آن را بچ و خم مینامنده مثل این شکل: * انواع ستونهای تخت جشید اشی غرتسفلد

============================================================

41 94 1 عف 1 11

2. این شخص را فرصت، در ذکر اداره جات خارجه شیراز، بیشتر معرفی میکند و می نوید: .. رئیس اتجارتخانه]، دنلاب [1d0100] صاحب است؟ از این صاحب، فقیر رسم خطوط میخی را آموختهام واو را به

3. مرحوم فرصت در سال 1322 هجری کتابی نوشته است به نام در نحو و صرن خا آرین معروف به خط میخی؟که در بندر بمبثی به چاپ رسیده است و فرصت آن کتاب را در تکمیل آنچه در آثار عجم آمده است، پرداخته است؛ و خود دراین باره ی نویسد: "... آنچه در کتاب آثار عجم مذکور و مسطور است، مختصر است و از اختصار گذشته، مجهولاتی چند در آن است که پس از طبع و نشر آن کتاب معلومم شد؛ یعنی نزد دکتر مان آلمانی به تکمیل آن پرداختم؛ اگر چه زمانش خیلی قلیل بود... (ص 8 و فرصت درباره معلم خط میخی خود مینویسد: 8. چندی قبل و پس از تألیف کتاب آثار عم، حکیمی دانشمند و سیاحی بی مانند موسوم به دکتر من (10.149000) آلمانی، به شیراز آمدکه تحصیل زبان سیوندی... بنماید. با فقیر آشنا شد؛ بعض از لغات عرب را از بنده می پرسید. از خط میخی باخبر و کاملا میدانست. چند روزی به تکمیل آن خط نزدوی پرداخته وتا اندازهای مجهولاتی را معلوم داشتم: (ص 19 همان کتاب)...

اگر پارهای مطالب با آنچه در آثار عجم است، تغایر دارد، بر این ذره خرده، نگیرند... (همانجا) 4. همانطور که قبلا اشاره شد: قبل از اشپیگل - یعنی از حدود قرن چهاردهم - توجه به خطوط میخی آغاز شد: ولی نخستین کسی که در سال 1622 از این خطوط کپی گرفت و باخود به اروپابرد، پیترودولا واله ایتالیایی بود و گرتفند در 1802. و رک به حواشی قبلی درمورد خواندن خطوط میخی: 5. 9620_121. فرصت در ذکر ادارهجات خارجه شیراز می نویسد:

کبوجیه یاکمبوجیه است که یونانیها او را قعقد9000 می خوانند و فرانسویان او را26003766 می نامند. پسرکورش، مؤسس سلسله مخامنشی است که در 529قی.م جلوس کرد و در 522ق.م. درگذشت.

گشتاسب یا ویشتاسب که در یونانی 78182083 است. در لفت به معنی دارنده‌ اسب از کارافتاده و محجوب است. بدرداریوش هخامنشی است: 9. دارا، دارای، داراب، که در باری باستان به صورت 92997902 میباشد به معنی دارنده نیکی است و همان دار بوش اول هخامنشی است که پسر ویشتاسپ بود و در سال 522ق.م. پادشاه شد و در 486 ق.م. درگذشت.

ا. همان خشایارشاست که در پارشی باستان، به معنی شاه دلیر است. او پشرو جانشین داریوش اول بودو به سال 486 قم. برتخت پادشاهی نشست و در465 کشته شد.

11. همان اردشیر است که به معتی شهریاری و پادشاهی مقدس می باشد. او پسر خشایارشا بود (466-424 قی.م.). بعضی او را به لقب درازدست نوشتهاند و همان بهن بسر امقندیار دانستهاند.

12. پسر اردشیر اول. جلوس 424ق.م. درگذشت 404ق.م. بعضی سال مرگ او ر4111 ه. ق. دانستهاند ارک: تاریخ ایران، ترجمه کریم کشاورز، ص 36).

13. اردشیردوم: پسر داریوش دوم که از 404ت 358 پیش از میلاد سلطنت کرد.

============================================================

15. پس از اردشیر سوم، نخست پسروی و سپس یگی از خویشاوندان کورش به نام داریوش سوم به سلطنت رسید؛ و اسکندر در سال 320ق.. به استخر (پرسهولیس) که بدون جنگ تسلیم گشت، وارد شد.

1. صورت یونانی این نام، 6298062ل4 است که یه معتی یاوری کننده می باشد.

اکندر: پسر فیلیپ مقدونی است. جلومش به سال 336 ق.م. و مرگش به سال 323ق.م: بود. اودر بهار سال 334،با401000 سپاهی به ایران تاخت و در22 سالگی، در قصر نبوکد نصر بابل درگذشت و جنازهاش را به اسکندریه بردند.

17. همان نرسی پسر شابور و نوه اردشیر بابکان است که جلوسش در فاصله سالهای 282تا 293 میلادی بود و تا 301 میلادی حکومت کرد.

18. همان همای آزاد، دختر بهمن است که با پدر خود مزاوجت کرد و داراب از او متولدشد 19. این بنا، تالاری بود مربع شکل، به وسعت 24/75 مترمربع که چهار ستون داشت و راه ورود بدان، در دیوار غربی بودودودر دیگر داشت که یکی در جنوب- به حیاط آپادانای داریوش باز میشد و دیگری در مشرق به خیابانی دراز می بیوحت. و به بنای دروازه ناتمام تالار تخت صد ستون میرسید. نقش یک جفت گاو کوه پیکر بردرگاه غربی و یک جفت گاو بزرگ بالدار با سر انسان، در مدخل شرقی کنده شد تا نشانهای از توانایی حکمرانان باشد و بر آنها چهار نوشته سه زبانی بهنام خشایارشا، بر بالای درگاهها کندندبکه این دروازه همه ملل را خشایارشا ساخته است. (جهانداری داریوش، ع. شاپور شهبازی، ص 72).

============================================================

می گوید گشتاسپ پادشاه: اورمزد، نگاهداری من و ولایات من و ولایات پدر من را بفرماید و اورمزد همه رانگاه دارد.

چون از دروازه مذکور و آن حیوانات مجشمه میگذرند، اوض خانهان در طرف دست راست عرصه گاه تخت، زمینی است بدون عمارت؛ و در وسط آن، خوضی است از یک پارچه سنگن (162]: به این معنی که در آنجا قطعهای از کوه بوده، همان را خوض قرار دادهاند: طولش "ذرع و هگره و عرضش * ذرع و نیم؛ و عمق چندانی ندارد؛ و ما در نقشه نمره‌ 16، آنجارا که حوض است، صریحااسم آن را نوشته ایم. از قرائن معلوم میشود که آن زمین، فضایی بوده و اطراف آن خوض، باغچهها، و میشاید نیز[که] غرس اشجار و ریاحین نموده بودهاند.

از این فضای بی عمارت که گذشتید، ایوان و سرایی بسیار ایوان چهل ستون]: بزرک ووسیع است و آن عمارت مشهور به 40 ستون است که آن را 40 منار نیز میگویند. اکنون 13 ستون در آنها بیشتر باقی نیست و بعض از اهل تاریخ ایران، این ایوان را نسبت میدهند به همای1 بنت بهمن، وگویند وی ساخته است و بعضی هم نوشتهاندکه "هما" در این عمارت مسکن داشته؛ و الا از بناهای دیگر سلاطین است.

مؤلف گوید: از ترجمه خطوط آنجا، استنباط میشود که این عمارت را * همام بنا ننهاده است؛ به هرحال وضع عمارت چنین است که مهتابی بسیار بزرگی بستهاند؟ چون دامنه اش در زیر خاکت است و همچنین بعض جاها سنگ بالای مهتابی را از میان بردهاند که پا تاکمر بعض از صورتها که بر آن منقوش است، بجاست و بالاتنه ندارند، ارتفاع گویند سی سال بادشاهی کرد در ایران. پس داراب پر خود را حکه بدر دارا باشد- ولیمهد نحود و این به قول مورخین ایران است و همای را همای آزاد و چهر آزاد نیز می نامند.

ا.به قول اهل تاریخ ایران، پسر اسفندیار است و او را "درازدمت" میگفته اند، چوان] که دستهایش دراز بوده و بعضی گویند از آن جهت درازدستش گویند که دستی در اجرای حکم به بلاد بسیار داشته؛ واللهاعلی

بالجمله: اوضاع سلطنتی را به توسط آن نقوش بنمودهاند و سباست1 مدن را نیز نشان دادهاند و در انتهای پله مای مذکوره، جایی به شکل مثلث واقع شده و در آنجا صورت شیری است که بر کفل گاوی جسته که می خواهد آن را بشکند و در عقب2 سر آن شیر و گاو، چند شاخه گل با برگ ساختهاند و در فاصله هراز چند صورت از آن صور مذکوره، شبیه درخت سرو نقش نمودهاند تا فاصله باشد میان هرصنفی از اصناف اشخاص مذکوره: و در آن بدنه مهتابی مذکوره، دو لوح بسیار بزرگ از سنگ الواح بدنه مهتابی]: است که در یکی، خطوطی نقش نمودهاند در لوح دیگر، خطی نقش نشده ولی آن را صاف و هموار نمودهاند از برای نوشتن و نقش نمودن خط، گویا فرصتی نیافتند، لهذا بی خط ماندهاست.

و پیش از این گفتیم که در بدنه آن مهتابی، صورتهای مکرر مانند هم ساختهاند؛ خاصه صورتهای اشخاصی که سپاهیانده همه برحسب کلاه و لباس مانند یکدیگرند؛ لهذاما، بعد از این، در ورقه علی حده، آن اشکال را بعضی دون، بعضی بزرگ خواهیم کشید و بجای خود، آن ورقه را درکتاب قرار میدهیم، و آن پله ها و صورتها و خطوط مذکوره در نقشه شانزدهم، آنجاست که علامت بش" است. اکنون نقشه آن مهتابی که چهل ستون روی آن بوده، با نمایشی از آن پلهما و قطعهای از حوض مذکوره را در ورقه برداشتم به نمره‌ 20.

کی از جبمله حکسمتهای عتلیه است و آن هساس داشتن ملگه و حکمراندن بر رعیت و منضبطساختن و اتتظام دادن کشور امت: عقب: به کسر حرف دوما در لغت بهمعنی باشنه باست و مجازا به معنی پشت مروهس مرچیز استعمال می شود

72 3 هام

س 2 71 4 ف 1 س ب 4م 21 بکد 24 4 18 18 222 3 2 4 ق 1 2

1. تشکیل و معنی آن در یشن کتاب، پیش از این گذشت که به معنی خداست و به بارسی، این اسم، ذات است مثل الله در عربی: گشتاسپ را در تاریخ عجمان، هر لهراسب دانتهانده در اینجاکه گوید هدر من داراست. باکه عجمان یه غلط رفته باشند پا اینکه نام دیگر لهراسب، دارا بوده، یا اینکه نام دیگر دارا، لهراسب بوده و هم محتمل است که این گناسب غیر از آن است که پسر لهراسب است. ما چه میدانیم الله- تعالی اعلم بحقایق الامور 3. این کلمه را مخامشی نیز تلفظ می نمودهاند و حرف آخرش فتحه دارد. پیش از این مگرر گفته شد که به معنی کیان است و اینکه میگوید بر هخمنییا و نسبت خود را به این گلمه داده، یعنی از نژاد و نتیجه کیان.

============================================================

بالجمله، این قصر و سرا، بر روی مهتابی ای واقع شده که جهل 40 ذرع طول مهتابی و ذرع عرض آن است، تقریبا؟ ودر حمت جنوب مهتابی، از دوحمت، دو رسته بله اختهاندکه شخص مخیر است از هرکدام خواهد، بالارود، وهر رستهای، 20 پله دارد، و هرپله، یک ذرع ونیم گشادگی و عرض هر پله، یکن چاریک و ارتفاع هریک، یکنگره [4166]. از این پلهها نیز سواره میتوان بالا رفت و پائین آمد، مثل پلهمای سابق الذکر؛ و در بدنه دیواری که پله ها ملصق به آن است، صورتها نقش کردهاند به اقسام مختلفه؛ ولی اکثر آنها، پیش دهن خود را بستهاند و وضع حجاری این عمارت: غیراز وضع سایر عمارات تخت است و چند لوح در فاصله صورتها، نصب است که بر آنها، به خط میخی، مطالبی نقش شده و گویند که این عمارت را دارا ساخته [است].

فقیر وفتی در کتاب جغرافی انگلیسی دیدهام؛ مذکور داشته بودکه آن عمارتی که سلطان ابراهیم1، پسر شاهرخ، پسر تیمور اعمارت دارا](3): چیزی به یادداشت در آن نوشته، آن عمارت را دارا بناکرده و این عمارت، چهارگوشه است؟ جدر2های آن، هم از سنگن سیاه و ازهرطرفی، دری بزرگ دارد که داخل عمارت میشوند و این عمارت، نقدا ب یسقف است ولی سقف داشته و در هرچهارطرف عمارت، ایوانی در جلو بوده و یکی از جمله 7 پران شاهرخ، پر امیرتیمور بودکه در سنه 817 به حگرمت فارس متقل شد و بدرش در هرات بایتعخت داشته، خط ثلث را خوش مینوشته؛ بعضی از خطوطش در شیراز، بر احجار باقی است. وفات سلطان ابراهیم در 838 هجری بوده ااصت به فتح جن و سکون دال مهله، یعنی دیوار:

ش غرض نقشی است کز ما بازماند که هستی را نمی بینم بقایی مگر صاحبدلی روزی به رحمت کند در حق درویشان، دعایی این الاکاسرةالجبابرةالاولی کنرواالکنوز فمابقین ومابقواء به ضم میم و فتح قاف ومکون راء وفتح نون و سین در آخره جایی از همارت را گویند که بهصورت قرناس ساخته باشتند و قرناس به ضم قاف وکر آن در لغت پعنی کوه و شتر راگویند و چون در مفرنس کاری، اشکالی مثل دماغه کوه و بینی شتر است، لهذا مقرنس گویند.

جع مضرب است به گرراه که محل زدن و برهاکردن است1 ه "مضارب خبام"، یعنی سکانهای زون خهان ه این لفظ ترگی است؟ شاید اسم طایفه باشد و ندانتم یاء حطی برتاء قرشت مقدم است یا به هکس: یعنی کجایند خروان سرکش دل سخت سابق که جمع کردند گنجها، پس باقی نماندند آن گنجها و خودشان هم باقی نماندند. این شعر از ابوالطیب متتی احت و در قصیدهای است که بعض آن را به حفظ داشم

معلوم میشودکه مورخ کتاب فرانسوی، خط میخی و غیره را می توانسته بخواند؛ و وقتی در یکی از کتابهای تاریخ فارسی که نامش را الحال به ذهن ندارم - دیدم نوشته بودکه اسکندر رومی، در آن شبی که تخت جمشید را آتش زد، جلوسش در همین عمارت دارا بوده و بساط عشرت و نشاط و اسباب عیش و انبساط، در آنجا گسترده 1. یعنی کجا متند پادشاهان که بودند باتلط وقدرت" تااینکه چشایند آنها را به جام مرگن، ساقی آن چام.

یعنی ه بسیار شهرما در اطراف جهان که بنیاد شده است و گردید خراب و ویران1 و نزدیکق شد رگ، اهالی آن را: 3. علی بن سلطان خلیل از ترکمانان آق قوینلوی اند. سلطان حسن، مشهور به حسن بیگی، در عراق و فارس و کرمان و غیر ذلگ حکمرانی کرد وکته شد و این طایفه گویند از نل چنگیزند و حگمرانی آنها قبل از ظهرر صفویه برده و علی منکور، یکی از هرهای سلطان خلیل مذکور است که هبورش به استخر افتاده [است]

بالجمله، صورتهای دیگر به اشکال مختلنه، در آن عمارت و سرا منقور بر احجار 1 آلتی است که در اکفر جاهای تخت جمشید و غیره، صررت آن را کشیدهاندکه بالای سرپادشاهان گرنتهاند و عوام از مردم، در این آلت بیانها کنند و چیزهاگویند. بعضی گریند این داس است که به آن، حضاد زرع می نایند، بالای سر بادشاه گرفتهاند اشاره به اینکه ما زراعت بشه هتیم وغیر ذلکه" مهلاتی به م بااته و نوشتهانده لکن حقیفت حال همان است که گفتیم آلت پرانیدن مگس است و این آلت قریب به ازمنه ماهم یافت شده و آن را از موی دم اصب میساختهانده یعنی موی را به هم می بافتهاند بطوریگه از اطراف بافتی مغل ریشه بوده وشاخه شاخه میشدهه پس آن دسته وی را در دحته چوبی قرار میدادهاند و دردست گرفته، حرکت داده: مگس و غیره را می براتیدهاند.

حربهای که در دست پادشاه است، گویا خنجر باشده نپمی از آن در شکم حیوان فرورضه، نی یگرکه دردست دارد، مثل خنجر احت:

ارکن توضیحات اصلاحی فرصت دراین مورد در ص 397 همین کتاب]

له 83ل

128 4 الة

بند 2. من خشیارشا [هستم]، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهایی که ملل گوناگون دارد، شاه در این زمین بزرگ و دور و دراز، پسرداریوش هخامتشی: بند 3. خشیارشا، شاه بزرگ، گوید: به خواست اهورامزدا، این کاخ را من بنا کردم، مرا اهورامزدا با خدایان و شهریاری ام را و آنچه را به وسیله من کرده شد، پایاد.

2. در جنوب کاخ آپادانا واقع است؛ یکن تالار سنون داره اطاقهای کوچکن فرهی در مجاورت آن و یکث ایوان ستون دار که طرفین آن، اطاقهای نگهبانان قرار داشت، را شامل است. این اواخر نام تالار آینه، برای این کاخ کوچک داریوش که خشایارشا آن را تچر خوانده است - برگزیده شده است. صفه کاخ تچر نسبت به کاخ آپادانا، 2120 متربلند تراست. بر ازارههای حیاط تچر، مجلس حجاری است که 32 سرباز نیزه دار پارسی را درکتار نوشته خشیارشاه نشان میدهد.

3. مقصود کاخ خزانه داریوش است که در جنوب شرقی تخت و دارای تالارهایی ستون دار است و سقف آن، روی ستونهای چوبی قرار داشته و بر دیوار شرقی و جنوبی، دو مجلس بسیار باشکوه رسمی، بر تخته سنگی کنده کاری شده که داریوش

7: د

ماهاکه امل این زمانیم وخود را مسلیان میدانیم، خوب است قدری عبرت بگیریم و معه شویم که چه تنگالیها در روزگار ماست و در وغگویی رواج بازار ما. و این تنگالی نیست مگر از آن دروغگویی و ایر معاصی که موجب سخط العی است" اللهم ادلفع عنا البلاء بحت الانقة النجباء

دیگر از جمله عمارات تخت جمشیده عمارتی است که روی ععارت دیگران مهتابی دیگر بوده به اندکت قاصله از عمارت دارا-که مذکور شد- و در آن مهتایی، سرایی مخروبه و منهدم است؟ بلکه ا. این ولایات مثارالیها، شهرها و ولایاتی است که در ذیل نام برده از بابل و عربستان و غیرذلک.

2. بیش از این، تشکیل این لفظ شده وگذشت.

مرادش اشکال و صوری است که بدر عمارت ساختهاند و اصناف و انواع مردم را کشیدهاتد

بالجمله، آن عمارت مخروبه در نقشه شانزده آنجاست که کلمه بشیر"4 نوشته شده و در آن خرابه نیز لوحی است که به خط میخی چیزی نوشتهاند.

به کر اول و زاه معجمه و راء مهمله به هاء زده: در لغت، چادر و شلوار -یعنی زیر چامه آمده است و بانین و دامان عمارت و دیوار را ازاره گویندا زیراکه به منزله شلوار عمارت یا دیوار است" و انکه در افواه مردم، "هزاره" مشهرر است، غلط است: کلمه "شیره که علامت نهاده شده، خصوصیتی نداردا فقط برای امتیاز علامات در آن ورقه است از کدیگره و اختیار لفظ شیر، به مناسبت اسم اردشیر است:

. گوید داریوش شاه: این کشور پارسی که اهورامزدایم فراآورد، زیباست، اسبان خوب و مردم نیک دارد و به خواست اهورامزدا، من، داریوش شاه، از دیگری نی ترسما گوید داریوش شاه: مرا اهورامزدا و بغان دوده شاهی، پشتیبانی دهاد و این سرزمین را اهورامزدا از سپاه دشمن، از سال بد (خشکسالی) و از دیو دروغ پپایاد، بدین سرزمین، مپاه دشمن، بدسالی و دیو دروغ نیایاد؛ این را من از اهورامزدا با بغان دوده شاهی به نیاز خواستارم، باشد که اهورامزدا و بغان دوده شاهی این خواهشم را برآورند. (اشمیت، تخت جمشید، ترجمه ع. فریاره تهران، 1342 ص 62).

. رگ به توضیحات مربوط به نقوش پلکان کاخ آپادانا. ترجمه درست این نگ نبشته چنین است: من داریوشم، شاه بزرگ، شاهشاهان، شاه کشورهای بسیار، پسر وپشتاسپ خامنشی داریوش می گوید: به یاری اهورامزدا، این است کشورهایی که به کمک آن لشکر

... داریوش شاه می گوید: اگر تو فکر کنی از هیچ دشمنی نترسم، این مردم پارس را نگاهدار. اگر مردم پارس نگاهداری شوند، خوشبختی که مدتهای زیاد، تیره و تار نشود، از اهورامزدا به آن خانواده شاهی برسد. (تمدن هخامنشی، مرحوم علی سامی، ص 165).

3. کتیبه خشایارشا، بر روی جرزهای کاخ خصوصی داریوش در تخت جمشید: بند 1. خدای بزرگی [است] اهوارامزدا که این زمین را آفرید، آن آسمان را آفرید، که مردم را آفرید، که شادی را برای مردم آفرید، که خشیارشا را شاه کرد، یکن شاه از بسیاری، یکن فرماندار از بسیاری: بند 2. من خشیارشا [هستم]، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهای دارای همه گونه مردم، شاه در این سرزمین بزرک دور و دراز، پسرداریوش هخامنشی: بند 3. خشیارشا، شاه بزرگ گوید: به خواست اهورا مزدا، این کاخ را داریوش شاه- که پدر من بود_ بناکرد، مرا اهورامزدا با خدایان بپایاد و آنچه به وسیله من کرده شد و آنچه به وسیله پدر من - داریوش شاه کرده شد، آن را اهورامزدا با خدایان پپایاد.

اشارپ، فرمانهای هخامنشی، ص 105).

============================================================

مؤلف گوید: در یکی از کتب تاریخ انگریزی دیدهام که این ارتکن سرسز مذکوره یکن چشم بوده واز ترجمه فوق در تقدیم و تأخیر آن کلمات استنباط2 میگردد که هریک از آنها، هم اسم استعمال میشده، هم لقب: 1. بیش از این، در حاشیه مرقوم شد که این گلمه را هخامشی نیز می گفتهاند.

2. اینکه مگفتیم اسننباط می شودکه کلمات منکوره، هم لقب استعمال میشده و هم اسم، برای این است که ارکهه سرسز، بر داراست" علی اتحقین، چنانکه در لوح حابق هم گفت دارپوش که دارا باشد، بدر من است، پس اردشیر باید لقب باشدکه به معنی شیرخشنا کن است؟ هچنین ذر فقره دوم، دارا آردشیر، باید گلمه دارا، لقب باشد و اردشیر اسم1 همچنین تا آخر. بلی؛ لفظ دارا وگهتامب را لقب قراردادن بعید است" زیرا که دیده نشده آنها هرگز لقب استعمال شده: باشند، اگر در ترجمه که کردهاند، سهوی شده باقده با ما نت

طن ا؟ا یتسره ه مة اتال 144 م ی اه صاولم ار سح ا بتاقک للاالام د ن ع نل 1هنر ردممت ه به سدلن4 ع1 11824 2 1114 و911ه 28 2882 ق بدسا: و ا م ~~0* ؟فی یی کة شسند 1. به فح سن وطاء مهعدین ولام ظرفی است وستمازم اخر ازر من وآهن وهیرمما می سلؤنده و و اع

بالجمله، سقف آن عمارت، از میان رفته وبی شقف است و در چهار سمت ایوان،2 درداشته! سمت شرقی و غربی آن، درهایش کوچکتراست ولی دودرب سمت جنوبی و شمالی، بسیار گشاده و وسیع است و در هریک از2 درب شرقی و غربی، صورت بادشاهی است که با حیوان عجیبی جنگن میکند؛ این صورت جنگن پادشاه با حیوان، مثل همان صورتی است که ذکرش را در عمارت دارا نمودیم که گفتیم پادشاهی، شکم حیوانی را پاره می کند.

فصیل شکل آن جانوری است مهیب و معدوم المخلقه اکه وجود خارجی ندارد و گوشهای آن بزرگ، یکن شاخ در پیشانی [6173) آن حیوان: است؛ دستهایش چون دست شیر و پاهایش چون پای هقاب چگال دارد و آن حیوان ذوجناحین4 است؛ یعتی برکتف آن، مانند طایر، پرهاست و کفلش منتهی میشود به دمی مانند دم عقرب. پادشاهی با دستی، شاخ آن را گرفته و بادستی، خنجر به شکم آن قرو برده و این تمثال، در اکثر از عمارات تخت جمشید، نقش شده 1. بعنی در زمان حکومت و حکمرانی آن مرحوم در فارس: . مثل عنقاکه به فارسی آن را سییرغ خوانند، که گاهی حیراتی بدان شگل دیده نشده، ولی خداوند، قادر بر خلقت هر نوع از حیوانات است. باکه خیوانی که اوصافش مذکور شد، وجود هم داشته و در آن ههد و ر بودهم الله تعالاعلم بالضم، مرغ شکاری معروف است: به فتح اؤل، بال مرغ احتا و جناحین، تثنیه آن احت.

============================================================

لای دررب النوع بدان که حکمای اشراقیین5، عقول راکه جواهر مجرده غیر ازقول حکما وغیر آنها: محتاجه به ماده و بدنند، بر2 قسم کنند؛ قسمی را قواهر طولیه ا. به فتح میم وناء قرشت والف ولام وواو وجیم مکوره و یاء حطی والف در آخر است: 2. بالکسرا در بی کردن و عذاب و شکنجهنمودن.

سخیف از کلام، سبکن و خفیف و بی معنی و بی مغز است:4. به ضمتین است: ذکر طایفه اشرافین و مشانین، در شرح حال افلاطون، به حاشیه کتاب مسطور گردیده [است]

قسم ثانی را صادر از قسم اول میدانند و معنی ترتب در عقول، آن است که نور قاهری که اقرب به نورالثور است -که عقل اول باشد، مفیض5 و علت نورثانی و نورثانی مفیض و علت نورثالث است و هکذا؛ تا حاصل بشود عدد معینی از قواهر و عقول. پس مابین اینها، تقدم و تأخر است به علیت6 و معلولیت که علت، مقدم و معلول، مؤخراست و معنی تکافؤ آن است که تقدم و تأخری در میان عقول نباشد و این عقول، عللند از برای اجسام. و افاعیل امتفقه در این عالم از آنهاست و این عقول را اصحاب طلسمات و ارباب انواع گویند و آنها را نیز مثل افلاطونیه نامند و جهت اینکه آنها را مثل گویند، این است که امثالند از برای مادون خود و مثالات و آیاتند از برای مافوق خود.

بیان این مجمل آنکه: از برای هر نوعی که فردی در این عالم اجسام دارد، فردی است عقلانی در عالم عقل که مجرد و موجود است در آن عالم: صریح عبارت [2175] هدرالمتألهین است در سفر اول از کتاب اسفاز: یجب8 آن یکون لکل نوع من الانواع البسیطة9 الفلکیة والعنصریة و مرکباتها النباتیة والحیوانیة، عقل واحد مجرد عنالمادة معین وفی حق ذلکگ النوع وهو صاحب ذلکگ النوع و ربثه. وگویند دثور10 وزوال از برای او نیست و او تفریق می کند هر کمالی را در افراد طبیعیه؛ بعبارة آخری، کمالات را در میان افراد جمع قاهر است" و اینکه عقول را قواهر گویند، از جهت این است که غالب و قاهرند مادون خود را و مدیر ومتصرفظه به فتح حرف سیمکه لام باشد، جمع اعلی است" ولامالفعل که واو است، حذف شده واین یاء یعنی برابری: است به فتح حرف سیم، جمع ادنی است، لام الفعل آن نیز حذف شده [است].

ه فیضرساننده بعنی سببیت، معلولیت یعنی مستبیت، یاه و تاء در آخر آن گفتهاند افاده‌ مصدریت میکنده و در معنی علیت نیز گفتهاند: العلة مایتوقف علیه المعلول.

بااصح آن است که جمع افعال است که آن جمع فعل باشد، پس افاعیل جمع جبع است.

معنی واضح است: چمزی است که جزء نداشته باشد، اصلا بعضی هم گفتهاند از برای آن، اجزای متخالفة الماهیة، نباشد، ینی چیزی که از برای آن اجزای متفقة الحقیقه باشد، آن را هم بسیط می گویند.

10. بهضم اؤل، اینجا به معنی ناپدیدشدن و نابودگردیدن است.

============================================================

و مخفی نمانادکه مثل مذکوره که ارباب انواعند_ با سابر افراد جسمانیه متفقددر ماهبت و لوازم آن؛ چنانکه صدرالمتألهین فرموده که این کلام مبنی است بر جواز بودن بعضی از افراد حقیقت واحده، ماذی و بعضی مجرد.

و حکیم سبزواری- قدس سره- در حاشیه غررالفراید خود گفته که آنچه در احادیث واردشده است که در زیر عرش، ثورواسد است و اینکه در آنجا خروسی است که چون صداکند، خروسهایی که در این عالم هستند به تبعیت او صدا کنند، اشاره به این مطلب است؟ یعنی اشاره است که از برای هر نوعی از انواع، ربی است که آن را رب النوع گویند، چنانکه مذکور شد.

مستور نماند که بعض از اهل عرفان را تحقیق دیگر، در ارباب [4176] اتواع است که می گویند ارباب انواع، اسماءالله الحسنی اندا پس هر نوعی از موجودات طبیعیه، در تحت اسمی از آن اسمای مربوبند و بعضی این شعر شبستری2 را: که نوع منحصر در آن باشد، مثل فلک و فلکیات.

ایعنی محرکن هت ولی متحرگن نیت: 3. به اصطلاح گفته اند: هی الاساس والاصل لمافوقها، واز این شکل معلوم می شود: نقطه رؤس و آن مثل فرد هقلانی است فاعده و آن مثل افراد طبیعیه امت: فیخ محمود سعدالدبن است؛ و شبتر قریهای است از قراء تبریزء و عمر شیخ منگوره 33 مال بوده وفات آن در سنه 720 اتفاق افتاده! قبرش در شبستر مذکور است و کناب گلشن راز، از منظومات اوست" و شعر مرقوم در متن، از آن اب است:

1119 111 11 ب ت 8 21 قه 0 : 4 448ب 7 25 3 ف نصقبة ی بیه ق یکی از پاسداران پارسی- تخت جمشید این است مختضری از بیان ارباب انواع و اصحاب طلسمات به مشرب اشراقیین؟ و از تقریرات سابقه معلوم شدکه رب النوع از برای هر نوهی است که افرادی یا فردی برای آن در عالم اجسام باشد، نه مطلقا، چنانکه آن شخص موزخ مذکور، در کتاب خود گفته، آن حیوان منقوشه بر سنگ، صورت رب النوع است.

============================================================

: معنی آن مذکورگردید.

============================================================

عالم برزخ است و این عالم حایل است میان عالم لجسادکیفه وحالم لوولح مجردما بملرة لمخرعم هالمی است میان عالم دفیا وعالم آخرت

لهذا هیا کلی برای کواکب سبعه4 ساخته بودند و مرروزی از هفته را منوب به یکی از آن 7 ستاره دانسته؛ همچنین هرلونی را به ستارهای نسبت داده؛ پس روزی که انتاب به کوکبی داشته، در هیکلی که به نام آن ساخته بودند، می رفتند و لباس خود را به رنگ آن هیکل قرار داده، می پوشیدند و اغذیه را از اشیایی که تأثیر آن کوکب در آنها ب یشتر است، ترتیب میدادند و صورتی برای رب النوع آن کوکب خیال کرده و آن را متشگل نموده، در آن هیکل قرار داده، او را می ستودند. و تفصیل این مطالب را در اکشر ازکتب فارسی نوشتهانده اینجا را گنجایش آن همه نیست. مقصود ما از تقریرات سابقه این است که صورت مذکور بالای سر پادشاه سکه بیانش گذشت - احتمال دارد که به خیال آنها، به صورت رب النوع یکی از ستارگان باشد و میشاید که رب التوع مشتری بوده بنابر آنچه مورخ انگریزای]گفته بود، که مذکور شد.

اشکال درگاه بالجمله، نقشه صورتهای مذکوره درگاه جنویی را برداشتم شمالی صدستون: بهنمره‌ 22. ارک توضیحات ص 398 دراین مورد (4179) اما اشکال و ضوزی که در درگاه شمالی عمارت صدستون است: پادشاهی بر روی صندلی نشسته، به دستی عصا و به دستی گلی دارد و چهارپایه کوچکی زیر با و مگس پرانی بالای سرش گرفتهاند. دو نفر نوکر نیز عقب سر مگس پراننده، ایستادهاند و دریرابر پادشاه، شخصی است که گویا مگالمه با هم دارند. و بر بالای سر آن صور، بردهای کشیده شده که آن را قلاب دوزی نمودهاند و پیش روی پادشاه، دو چیز گذارده، به شکل مخروطی، گمانم ظرف باشد، مثل جای بخور و عودسوز، و در زیر بای پادشاه، پنج رسته آدم ایستادهاند، بعضی با نیزه و سپرو برخی باکمان و ترکش و ا. به معتی وسایل احت. به اهتقاد ایشان، ستارگان و اسطهاند میان خالق و خلق که به شناسایی آنها، خدای تعالی را توان شناخت: 2. بر وزن نیکو به معنی قؤت وزور است ه خم منکل است و اینجا به معنی بنای مرتفع و بتخانه است.

هفت کرکب سپارهانده یعنی قمر عطارد، زهره، ش، مزیخ، مشتری وزحل:

:2، ت بدما ه اه

حینی که در آن درگاه نشسته و به ترقیم مطالب فوق اشتغال من الاتفاقات: میداشتم، مپرزا محتد کاظم مستوفی که در یکی از دهات مرودشت آمده و شنیده بود فقیر در عرصه کاه تخت جمشید توقف دارم، از آنجاکه سالهاست بنای اتحاد و مودت را با فقیر به بایه بلند و رتبه ارجمند دارد، به ملاقاتم قدمی رنجه فرمود. از دیدارش نشاطی تازه و انبساطی بیاندازه، حاصل نمودم، خنگ تیزتک گسسته لگام قلم را که مر ساعتی به جایی پویان و هر لحظه ای به راهی دوان است، به ذکر مجملی از اصل و نسب و احوال مشارالیه جولان میدهم: نخستین، شبرنگن خامه را در میدان نامه به بیان نسبش میتازم1 مپس به ذکر مجملی از احوالش می بردازم.

که از سادات جلیل القدر شیراز بوده، درسنه‌ 1136، در قتل و میرزابدیع الزمان فتنه افاعنه1 مقتول میگردد وولداو [4180) میرزاسید حسین: که طفل بوده، با اهل بیتش را از خانه بیرون نموده، اموالش را دشتکی: به غارت میبرند. مقارن این حال، خون آن مقتول دامنگیر سرکرده افاغنه گردیده، به فجأه3، در می گذرد. اتباع وی، متنبه شده، خانه آنها را مسترد می سازند و عذر می گویند.

از میرزا سید حسین مذکور، ولدی به ظهور میرسد: میرزا عبدالباقی، و از آن [4180]، سری به عرصه ظهور می آید: میرزا عبدالحسین و از آن سه اولاد، که ارشد آنها میرزا بدیع الزمان نام داشته و از آن چند اولاد: میرزا عیدالحسین مشهور به میرزابابا و میرزا رفیع خان و 1 در سته 1135 محرد حاقبت نامحبرد افغان، با لتکری به ایران تاخته، بلادکرمان را مسخر ساخته بس به اصفهان آمده، شاه سلطان حین مفوی راگرفه محبوس داشت و بیاری فعل و غارت نمود، در یکن روزه اکری از شاهزادگان و امرا و علما و فضلا را مقتول نموده بس در دماغش خبطی راه یافته، مضروع شده، اشرف نامی که برادرزاده آن و به قرلی بنی عتش بوده خروج نمود، محمرد را کشت و خود بهجای او نفت و ولایات ایران را متضرف گردید و شاه سلطان حسین را شهید نموده و قتل بسیار نیز در فارس گردتا اینگه نادرشاه افشار، خروج نمود و اشرف به جانب قندهار گریخته در آنجا مقید و مقتول گردید و آن در نه وااو اند جری بوف 2. نام محلهای است از محلات شیراز که اکنون به محله ذرکن مشهور است: 3. به فح اول است و آن مرگ ناگهان است.

============================================================

واز میرزارفیع خان مذکور، فرزندی است: میرزامحتد مستوفی. و از میرزاسید علی، چند اولاد به عرصه آمدهاند: میرزاعلی و میرزا نصرالله و میرزا فضل الله، مستوفیان و فیرهم. از میرزاعلی، ولدی است: میرزاسید علی. و از میرزانصرالله: 3 فرزند موجود است: میرزامحتدباقر، میرزامحتد صادق، میرزا علی نقیکه هرکدام، دیوان تخریر و انشاه را مصباحند و ابواب حساب و استیفارا مفتوح. و از میرزافضل الله به نقد باقی است مقرب الخاقان، میرزاابوالحسن مستوفی که شبرنگ قلم را فارس است و اورنگ رقم را جالس: اما از مرخوم حاجی میرزااحمد مذکور، اولادی میرزا محتد جمفر و میرزا اسدالله ومیرزا محقدحبین، مستوفیان. از میرزامحقدجعفرخحفظه الله تعالی س اولادی است میرزا نعیم او] میرزا حسین علی و غیرهما.

این بود بیان سلسله مذکوره. چون مقصود، بیان حال مبرزا مد کاظم بوده می گوییم: امیرزا مقد کاظظه مقرب الخاقان، مبرزامحتدکاظم مستوفی، ولد مرخوم مستوفیان میرزابزرگ مذکور، در شیراز به عمل استیفا اشتغال دارد.

گذشته از اینکه دارای علم سیاق و حساپ است، کشور انشاء و املاء رامالکرقاب3) از علوم عربیه آگاه است و در فنون ادبیه، صاحب جاه.

پ س از نگارش این کلمات، نقشه بدنه درگاه شمالی صدستون را برداشتم به نمره 24.

حکرمت این شاهزاده، دفعه ثانی در فارس سنه 1299 بوده است.

به کسر اول، قواعد نوشتن حساب است: به گسر اول، جمع رقبه به فتحات است گه به معنی گردن باشد.

============================================================

144 11 14 ه وب 11 ~~ن انب

94 رو4 ،: : ونا 74 : 4 180.3

88 رب - ه ربه ،

خلاصه از اینگونه اباطبل و سخنان موهومه میگویند. حقیقت مطلب این است که در عرصه گاه تخت جمشید، به طرف جنوب آن عرصه، برروی زمین، سوراخی است که عمق آن به اندازه بالای یکن مرد است و به مقدار سه چاریک عرض دارد. از آن سوراخ که پائین میروند، راه منقسم میشود به دوطرف، مثل جدول آب، و از هر طرفی، چند قدمی بی چراغ و بعد از آن سی قدمی با چراغ، شخص میتواند برودن اما پیشتر به سبب احتباس هوا، خالی از اشکالی نیست و این جدول، کفش، سراشیب است و به واسطه تهی بودنش، هرگاه هوای مجاور به آن توج پیداکند، صدا می کند؛ این است که می گویند صدای چرخ است. بالجمله، این سوراخ و جدول، راه آب بوده است و این فقیر در اکثر اراضی و عمارات آنجا و در خارج از آنجا، آثار بسیار از جدول و مترآب دیدهام. آن جداؤل در بعض عمارات گردش می کرده، فاضلاب هم می آمده، در سوراخ مذکور فرومیرفته و از زیره مانند قنات به صحرا عبور می نموده. راهی که آب از آن راه به صحرا میرفته، در سمت جنوب خت جمشید در بیخ دیوار و سده که کشیدهانده نمایان است و فقیر آن راه را پیدا کردم و این مشرآب را. نه این است که نقب زده باشند، بلکه در زمینهای تخت، جدولها بریدهاند از هرطر وهر سمت تا اینکه به جانب صحرا بردهاند" آنگاه روی آن جداؤل را تخته سنگها انداختهاند و هرکس آن سوراخ مذکور را به چشم ببیند، ملتفت میشود که حرفهای عوام، مزخرفات؟ است و این فقیر در آن سوراخ با دو نفر دیگر رفتیم؟ چند قدمی [4182] روشن بود: پس چراضی افروخته به مدد نور پنجاه قدمی که پیمودیم، زمین نمناک شد و گل مبدل به آب گردید؛ معلوم شد که آب باران در زمستان آنجا جمع می شود و چراغ هم از احتباس هوا نزدیک بود خاموش گردد. مراجعت نمودیم.

. در لغت جوهری است محروف" و کنایه از تیغ و ششیر و هرچیز تند و برنده است: بعضی این کلمه را فارسی دانند والف ولام آن را جزء کلمه" بعضی عربی دانحته والف ولام اؤلش را جزء کلمه 2. به ضم اول، دروغ راست نما راگویند که به ظاهر آراسته نماید.

فی دانند.

============================================================

ون از تفصیل لنیه و همارات، در هرصه گاه تخت جشید و اصور مختلفه ضورتهای آن، فیراغت حاصل آمد باید پپردازیم به نگارش ومکزون اشکالی که وعده نمودیم در ورقه علی حذه بگشهم وضور مختلفه غیر مکرره را در آن ورقه ببگاریم و گفتیم که در همارات تخت جمشید اشکال بسهار به یکن وضع و به یکن حرکت بر احجار منقوش است و برداشتن نقشه مکرر، بی حاصل خواهد بودا پس مگزرات را ترک نموده، از هر نف و از هر طایفه که همه بر یگن شکلند، یکن صورت کشیده می شود: اصووآلات و و مخفی نماند که در ضمن اشکال تخت جمشیده شیه آلات ظروفان حرب و شبیه ظروف و هیرذلکن آن زمان که از ملاحظهام گذشتت نقشه آنها را نیز خواستم مفسهود مازم، هچنین صورت شاخ و برگ و درخت سرورا بنمایم، پس صورت آلات و ظروف و غیر ذلکن رادر این صفحه، مجرد از نمره و هدد ساخته، بعد اشکال منفرقه مذکوره را درکتاب درج می فلقیم شبیه آن آلات وهیرها ابن استة ه مش نست متت ح 1 ن184 197 وها

پس از آنکه از برداشتن نقشهمای تخت جمشید، فراغت حاصل گردید، رفتم به مت دخمه هایی که درکوه آنجاست تفصیلش این است:

1. به معنی سردابه و جایی است که بارسیان، مردگان خود را در آنجا گذارند.

هودسوز و آتشدان راگویند.

وجه نظر این است که بعض از طریفه وستت ایفان مخالف است با شرایع انبیاء علیهم التلام بخل اینگه کواکب با آتش را وسایط بدانتد.

============================================================

ادخمه دیگردر دخمه دیگر در کوه مذکوره- پیش از این مرقوم شده که آن وه وحمت از راکوه رحمت مینامند نیز هست؛ این است تفصیلش: این دخمه درطرف جنوب دخمه ای است که بیانش گذشت. به مقدار500 قدم دورتر از آن، آنجا رفته، تماشا نمودم. از غرایب اینکه، عرصه بیرون دخمه و مسطحه و بدنه و نقوش و صور حجاری آن، بعینه مثل بیرون دخمه سابق الذکر است، بدون کم وزیاد، که گویا بالفرض و المثال این دو دخمه را - یعنی نقوش و اشکال آن را_ در یکن قالب، ریخته گری کردهاندا اما فرقی که دارند: در اندرون دخمهای که تفصیلش گذشت، دو قبربود، ولی در این دخمه،6 قبراست.

اگوزهشت و خمیده است.

============================================================

و حال اینکه مقبرههای مذکوره، گواهی بر حد قامتهای آن مردمان میدهنده از این گذشته، بعض از درهاکه در عمارات تخت جمشید است، شاهد بر این مذعاست. بلی؟

شاید قدری بلندتر وقوی هیکل ترو سطبرترا از ماها بودهاند. بالجمله، بر سر این قبور نیز، سنگهای عظیمه مربع مستطیل که طرفی مسطح و طرفی محدب2 است، بوده، بعینه، مثل سنگهایی که بر سر دو قبر دخمه اول، که ذکر شده و این6 سنگ را نیز شکسته و یرانداختهاند؛ و در این دخمه ها و مقبره هانیز اثری از خاک جسد آن سلاطین هم نیست، معلوم بودکه بعض از احشامات که در آن حوالی آمده، مسکن کرده بودند، گوسفندهای خود را در آن دخمه، جای داده و آنجا را مربض3 قرار دادهاند [2186)، بر جای بدنهایی که سرا پا غرقه جواهر گرانبها بودند. الحال جز زبل گوسفند و خاشاک، خیزی مشاهده نمی شود؛ سبخان الذی لایدوم الاملکه وسلطانه.

به جدران9 آن دخمه، بعض اشخاص آمده، چیزی نوشته بودند که بعض از آن نوشتهها، کلمات نفیسه بود؟ قدری از آنها را در اینجا می نویسم، لقل سلاطین جبابره و مردمان متکتره را تنبیهی باشد آمین یارت العالمین. به دیواری چند سطر بود و در آخرش نوشته بودند این کلمات از دره نادری نوشته شده این است آن چند سطر: آین من ادخروا عتفر و جمع المال علی المال فاکثر، اگر جم است و اگر جاماسپ، که 1. به کسر اول و فتح ثانی، بعرب ستیراست که به معنی غلیظ و گنده است: گذشت گه به معنی گوزیشت است.

3. بر وزن مجلس، جای گوسفندان راگویند.

به کسر اول: به معنی سرگین است: بهضم اول، جمع جدرا به فتح اول است به معنی دیواار کجایند کسانی گه ذخیره گردند و پنهان نمودند یعتی گنج و مال را، و جمع نمودند مال را بر سرمال! بس زیادتی کردند.

============================================================

جام مرگن را هر کشیدنی است. و اگر دلواست و اگر دلری1، که داووی لجل را شینیه عتبه حطبا، و فنا، بوسیدنی امت وبم بی بقا، بوسیدنی به جایی دیگر نوشته بودند: اشعار اسدی طوسی است: کی جیامه زندگانی است تن که جان داروش پوشش خویشتن فرساید آخرش، خ بکند شو فرسود چنامه، بباید فکند بیرد هرآنگس که زایده درست شودنیست، چون فیست بود از نخست جا شد کیومرت، شاه بلند کجا بم وطهمورث دیوبنده فقیر مؤلف هم به جایی دیگر نوشتم این اشعار درربارحضرت امیرالمؤمنین . مصطلحا "کداه راگرینه2. عبه: محرگه، آستانه دراست" عطب: به فح اؤل، ملافدنه

اگرچه مقصود ما، نوشتن این اوراق است به طریق جغرافیایی، ولی چون ضمنا مختصر بیانی از تاریخ متفرقه هم دارد، خالی از مناضبتی نخواهد بود که پس از ذکر اشکال و صورت [های] تخت جمشید، خلاصه [بی]، از آنجه اهل تاریخ در بنای تخت جمشید و مآل آن نوشتهاند، در اینجا مرقوم داریم. در اوایل کتاب مذکور شد که گویند شهر استخر راکیومرس بنا نهاده؛ پس از آن، هوشنگ بر آن عمارت کرده، سپس جمشید به اتمام رسانیده. و گفتیم که سلاطین دیگر، بناهای تازه آنجا کردهاند و در آنها جلوس نمودهاند و به اینکه عمارات خرابه حالیه تخت جمشید را آیا چه پادشاهی ساخته یاکه عمارت نموده، کاری نداریم. اکنون مقصود ما شرح حال جمشید است که از جمله سلاطین بیشدادیان بوده (است] در تاریخ، مسطور است که جمشید پس از اتمام شهر استخر و اشرخ خال جمشیداز عمارتی که در تخت جمشید ساخت، روزی که آفتاب به محاذی نقطه اعتدال ربیعی5 رسید، باکمال سرور و نشاط و نهایت بهجت و انبساط، بر سریر سلطنت تکیه کرده، به عیش و عشرت، اعتصام اجست و آن روز را "نوروز سلطانی" نام نهاد. گویند 700 سال سلطنت کرد؛ پس ضحاک - برادر 1. شب به روز آوردند بر قلهمای کومها که نگهبانی میکردند ایشان را مردان دلاور، پس نفع نبخشید آنها را قلههای کوه.

. فرود آمدند بعد از عزت از منازل خود به سوی گورهای خود، ای چه بداست آنچه که فرود آمدند.

فریاد کرد ایشان را فریاد کنندهای، بعد از آنکه دفن شدند که کجاست تختها و افسرها و زیورها.

کجایند روسایی که بودند اینجا، و در نزد آنها زده میشد چادر و سراهرده ما اول حمل است که چون آفتاب بدین نقطه رسد، اول بهار خواهد بود.

جچن درزدن و متمتکنشدن.

============================================================

ضخاکن، برادر شداد است و بعضی برادرزاده او و بعضی خواهرزاده وی و بعضی خواهرزاده جفید نوشتهاند، بنایر اختلاف صاحبان تواریخ؛ العلم عندالله تعالی: 2. یعنی حکمت و دانش، گلیه نیکن بختیهاست و نیکن بختبها در بافتن آرزوها.

روزماه تامههای مدتهای عمر شساست، ب باینده بدارید آن روزما را به خوبی اعمال خوده ماحضل معنی اینکه هر خود را طرلانی کنید به اعمال حنه.

بد توشهای است یه سوی معاد و عالم آخرت، دشمنی بربندگان.

به فتح طاء حطی و سکون یاء آن و سین معفص در آخر:

ای کسانی که این گلمات را ببینیدا مبادا بگوئید مؤلف نادان، این سخنان را از آن گوید که خود شرب مدام ننموده و به کتش پی نبرده و کیفیتی از آن حاصل نکرده و با مردمان اهل، معاشر نبوده، میگویم الحمدلله، با اینکه مرتکب نبوده و نیستم، کم کسی ازکم شرب مسکرات، چون من داند. فکیف کیفیتش را حاصل ندارم که در جوانی با کسانی که مرتکب بودهاند، مخالط بودهام و سپس از ایزد متعال مسثلت کردم و در انابت کوفتم؛ زیرا که ندای من تشبه بقوم فهو منهم4 را به گوش هوش شنودم؛ از آن اشخاص، کناره جسته، راه آمد و شد را مسدود نمودم. ملاحظه نمائید که اهل فرنگستان با اینکه شرب مسکرات را حرام نمی دانند، در این اوقات، در بعض از معالگن خود، در روزنامهها اعلان کردهاند که اگر کسی خدمتگزار دولت باشد و شرب مسکرات را ترک نماید، مواجب و جیره آن مضاعف خواهد شد، و آن روزنامه که به اتگریزی و هم به فارسی به طبع رسیده، نزد فقیر موجود است و در آن، معایب و مفاسدی به اندازه یکن جزو از کتاب نوشته است. بعض از فقراتش این است که نوشته میشود: به ضم اول، خمر است: 2. ممنشینی کردن است: حا. به خدای تعالی بازگفت نمودن حدیثی است. یعنی کسی که مانند شود به نومی، بس آن کس از جله ایشان است مغل اینکه در مجلس، ممصیتی جلوس گند اگرچه خود مرتکب نشود در گناه، شریگن خواهد بود

شرابخوار، کار امروز را به فردا افکنده، وچه گذران فردا را نیز امروز خرج مینماید، گذشته از اینکه بسی مفاسد، از شرب آنها بروز می کند که سبب بدنامی خانواده نیکنامی گشته، خرابی خانمانهای بزرگ را نیز بار می آورد. هرگاه به دیده انصاف بنگریم، خواهیم دید که ظهور بارهای از علل و امراض مهلکه، از شیوع استعمال مسکرات است؛ زیراکه در مملکتهایی که شراب و سایر مکرات نیست و یا به حکم دیانت2 ممنوع است، سکنه آن ممالکن از بعض امراض ایمنندا سهل است که قوی البنیه و تندرست هم هستند و در میانشان کان عمردیده‌ 908 ساله خیلی پیدا میشودکه باکبر سن، از تحصیل معاش و تدارک مایحتاج خودشان در نماندهاند. بالعکس درجاهایی که مکرات به انواع پیدا میشود و استعمال آنها را نیز تعمیم حاصل آمده، آدم 80 یا 90 ساله تندرست، کمتر یافت می شود. باور ندارم که یک تن از مردمان خردمند و باشعور، در حق مسکرات برخلاف اکم شدن، بهضمکاف هارسی و به معنی نابود شدن.

معرب تریاگن است و آن دوایی است مرکب که چند ادویه را درهم کنند، به جهت دفع زهرها، و معللق بادزهر را نیز ترپاق گویند. 3. دینداری و برهیزکاری است:

2 خیالات شعریه را دور نیت که پیش از این اشاره کرده باشیم و در کحب منطق و غپر آن نپکن نظرکن که گفتهاند مخیلات، قضایایی است که اذعان و اعتقاد ندارد به آنها نفس، ولکن مؤثر می شود از آنها، از حیث ترفیب وترهیب" چون: العمل مرة والخمر باقوتة سیالة. وهرگاه مقرون شود به آن صجع ووزن، البته و

ثانیا، عرضه میدارم به خدایی که سررشنه کاثنات به دست اوست، [که] اشخاصی را دیدم که سالها دانش آموخته بودند و خرد اندوخته؛ از علم وفضل، بهرهها واشتند، همچنین مردمانی را [192] که با دستارهای کبیر وردامای فاخر و عصاهای طویل، در میان خلق آمد و شد می کردند؛ همچنین کانی را که اگر هزار سخنان ناهنجار به آنها میزدنده سرازپشت پا برنمی داشتند و تکلم نمی کردند، چون به مجلس شرب حاضر میشدند، پس از تجزعی1چتد، دستار برزمین نهاده، رقض را ساز مینمودند و عربدهها آهاز: به سخنی که با طبعشان گران بود، از حال طبیمی بیرون رفته، هرزهها و سقطها می گفتند و گاه از روی خوش طبعی، کردارهای زشت از آنها سر می زدکه موشیاران مجلس، از افعال ایشان سریه زیر افکنده، غرق عرق میشدند؟ بسا، پس از انقضای آن مجلس، به اوقات دیگر، شخص شارب در کوچه یا بازار اگر یکی از هوشیاران مجلس را میدید، از انفعال حرکات گذشته خویش، به راهی دیگر روآورده، فرار مینمود.

عزیزا! اگر فرضا شعر، برهان از برای شرب مسکرات است، چنانکه به تعریفش سرودهاند، به تگذییش نیز لب گشودهاند. او حدی مراغه ای اصفهانی، در جام جم هگفته: هوشیاری تو، نه که بیهوشی هوش داری چو بادهکم نوشی ی سرخت نمد فروش کند بنگ سبزت گلیم پوش کند دل سسیاهی دهند و رخ زردی بهل این سرخ و سبز اگر مردی خوردن آب گرم4 و سبزه خشکگ خون بسوزاندت چو نافه مشکن فر ستی زمی برستی به مرفن عماقلان، زمتی به چند گویی که باده غم ببرد دین و دنیا ببین که هم ببرد در حدیث است که جمع الشرکله فی بیت و تجعل مفتاحه الخمر5؛ نیز در خبر است: الخمر السرور ولکنها مفتاح القرور تایید زیاده میشود در آن، مانند خیالات شعرا 1. از باب تفقل، جرعه جرعه خوردن است و غیر آن.

. به فتحتین، مجازا به معنی بدگفتن است: نام کابی است که مثنوی است از اوحدی، مرقوم در متن:. به کاف تازی، درخت رز است: یعنی شروبدی جع شده است تمامش در خانهای" و قرارداده شیده است کلید آن خانه، خمر و شراب: خمر و شراب، سرور و شادمانی است لکن آن کلید شرها و بدپهاست:

2. ترک کردم و واگذار کردم شراب و مسکر را و آشامندگان آن را و گردیدم دوست از برای کسی که عبب آن را بگوید.

شراب و خری ک گم می سازد، طربق هدابت و راه راست را و می گشاید از برای شردرهای شررا.

مکزر مرقوم شده که شهر قدیم فارس بوده که اکنون مرودشت است.

دکنابه است از مکث نمودن و توقف کردن.

به فنح هین مهمله، اشکن چنم و در کلمات عربیه، آخر آن را به صورت ماء باید نوشت.

============================================================

بروزن قعیل، مصدر است، به معنی بانگ گردن کلاغ و غیر آن.

مرضی است به شومی معروف که آن را بوم نیزگویند.

مرضی است که آن را غلپواج نیز نامند و آن موش گیراست و در عربی غداف نام دارد به غین معجمه: خنیا بروزن دنیا، به معنی سرور و ساز است" و ختیاگر فاهل آن است.

خمع قعلب است بهمنی روباه چع عنگبوت است که به فارسی، تننده گریند؛ و معروف است.

بهنم اول و تشدید جیم، یعنی برده داران و دربانان، و آن چمع حاجب است: 11. بروزن درگاه به معنی، تخت بزرگ و ایوان نیز آمده [است] 12. به فتح فاءه به معنی جوری گوچکن. گودال گه اندکی آب در آن مانده.

1 بروزن سروه، به معنی بفته وقل است

گنایه از هتاصر اربعه است.4. اینجابه معنی علم ورایت است: جع غصن، بالغم است که به معنی شاخ درخت باشد.

============================================================

بالکره سابقاگذشت که به معنی بالاخانه است و به معنی دربار و جلوی خانه نبز آمده (است].

============================================================

اما مجلس روبرو، مسطحه ای است که ارتفاع آن 3 ذرع است امجلس دوم از و عرضش ذرع و نیم در آن صورت دو پادشاه پیاده است که باهم، حلقه مذکوره راگرفتهاند: یک پادشاه، بربسیار بزرگی برکلاه نصب کرده و از عقب سر آن، دوپارچه آویخته؛ پادشاه دیگر، در دست چپ، عصایی دارد و از پشت سرش نیز پارچهای [4197) آوبزان. و در پایین آن دو پادشاه، صورت دو طفل خردسال است: یکی کلاه بر سردارد و دست راست را بالا گرفته و دیگری سرش برهنه ودردست راست، عصایی دارد و در عقب سریکن پادشاه، دو نفر، ایستادهاند؛ در دست یکی، آلت مگس پران است و دیگری دست راست خود را بالاگرفته و دست چپ آن، مثل این است که در پارچه باشد یا اینکه دست راست را در آستین کشیده2 و پنهان داشته؛ و قدری دورتر از آن، دو نفر شخص دیگر است که به انگشت اشاره میکند به لوحی که در آن خطوطی است به خط پهلوی؛ و این شخص پائین تنه آن را به سبب نقصان سنگ کوه نقش نکردهاند؛ اما پشت سر پادشاه دیگر، آثار ستونی است که نمودهاند و در عقب ستون، ضورت دو نفراست که آنها بشت به پادشاه نمودهاند؛ یکی از آنها نیز به انگشت اشاره میکند به جایی؛ این عرصه و مسطحه، تا به زمین نیز مسافتی ندارد ودست به آنها میرسد:.

به صیفه مفعول) مذکور داشتیم که به معنی پایه پایه و درجه درجه است.

2. همان گو بند است که در متن کاب، تفصیل آن مرقوم شده ااست].

3 این مایه حبرت است و در جامای دیگر مثل صورتی که در مجلی از مجالس نقش رستم است که بعداز این هم خواهد آمد- آنجا هم یکن دست را در آستین کنبده؛ مفصود مفهوم نگردید؛ الله اعلمم:

تالارتخت، به 100 ستون (10 ردیف دهتایی) مجهز بودکه هریگن 12 متربلندی داشت" و دو درگاه در هریک از سمتهای شرق و غرب و دو درگاه بسیار وسیع در شمال وجنوب داشت... (جهانداری داریوش، شابور شهبازی، ص 77).

محتمل است که در دوره هخامنشی نیزاین قضر را صدستون می نامیدهاند زیرا در کتیبه ساسانی شابور دوم آمده است که شاپوره زمانی که از استخر به سوی سیستان میرفت، به صدستون آمد. (پایتختهای ابران، ص 96، ج 4).

این تالار مانند کاخ آپادانا، برای پذیرایی و بار بوده است. در دو طرف ایوان کاخ صدستون، نقش گاوهای افسانهای حجاری شده و روی دیوارهای دروازهها، شاه درحال جدال با شیر یاگاو نر یاحیوان افسانه ای است...

اشاهنامه فردوشی، چاپ دبیر سیاقی، جلد سوم، بیت 2447 و 2448.

3. این داستان بر مبنای افسانههای ایرانی است و رجوع شود به روضة الصفا ج 1، 173، جاپ 1873.

============================================================

اکمان دان است. 3. تیردان است: حربه ای است که به کمرمی بندند. 5_ حربه ای است که به کمر می آویزند.

1_ حربه ای است که به کمر می زنند. 7_ایضابه کر می آویزند.

8 کمان است:9گوای]می باشد که به چوگان میزنند.

10- نیزه است: 11_ به نظر می رسدکه چوگان باشد.

12- مطرقه یعنی چکش است، دوقسم، بساکه این نیز در جنگن به کار می رفته.

15،14،13_ سپرند با قسامها.

19- شگل درخت سرواست که سابقا مذکور شدکه هراز چند صورت، درخت سروی نقش نمودهاند. تا فاصله میان اصناف باشد.

17و 18_ دو قسم از چتر بالای سراست: 19 و20_گویا اینها مجمره باشند و در اینها بخور می نمودهاند و مربوش دارد برای اینکه هر وقت بخواهند سرش را گرفته، هرگاه بخواهند بردارند.

21 و 22_ اینها مگس پرانند که بالای سر پادشاهان نموده آمده و تفصیلش مرقوم افتاده 23_ اشکالی که به این عدد علامت دارندگل و برگ است که در بعض حوالی و حواشی نقش کردهاند.

29_ یحتمل جام باشد باگلدان. 25_ کاسه ای است.

26_ بشقاب است. 27_ اشکالی که به این عدد نشانه دارد همه ظروفند با قسامها.

28- مظنون است که این چراغ باشد مثل لاله فنراین زمان که درقدیم هم بوده.

29_ سطل دسته دار است: 30- ظرفی است دسته دارد.

============================================================

مؤلف گوید: از این ترجمه به قرینه معلوم میشود که مجلس روبروکه مذکور شد همان اردشیر بابکان باشد. نقشه هر سه مجلس مذکور را در یک ورقه برداشتم به نمره‌ 29. ارکت توضیحات فرصت دراین مورد در ص 398 همین کتاب ون از نقنه معروف به نقش رجب، فراغت حاصل شد، انقش رستم] حرکت نموده، رفتم به مکانی که مسشی به نقش رستم است: (2199) نقش رست در طرف جنوب تخت جمیشید است به سه ربع فرسخ دور از آن؟ و اینکه آن را نقش رستم گویند، بیمعنی است و ما سابقا در این کتاب ذکر نمودیم که اهالی دهات و روستائیها، هر صورت فوی هیکلی را که ببینند، آن را نقش رستم میخوانند.

بالجمله، نقش رستم مذکور، در کوهی دیگر است غیر از کوه تخت جمشید که سابقا آن را "تپه2 شاهی" مینامیدهاند؛ زیرا که مقبره سلاطین در آنجاست که مذکور خواهد شد - و اهالی آنجا، در این زمان، آن کوه را " کوه حاجی آباد"3 گویند؛ به جهت آنکه دهی مستی به اسم مذکور، قریب به آن کوه واقع شده؛ و قطعهای از آن کوه را که نقش رستم بر آن حجاری شده، "آق تپه" مینامند، یعنی کوه سفید، و در ما بین کوه مذکور و کوه تخت جمشید، رودخانه سیوند است که سابقا نامی از آن برده شد.

قریب به زمین، قطعهای از کوه را صاف نمودهاند که در آن، اقا تفصیل نقش نقش دو صورت است. ارتفاع آن مسطحه، 3 ذرع فی الجمله کمتر است و عرضش، 3 ذرع و ارتفاع از زمین تا به پای آن وستم صورتها، 2 ذرع و یکن چاریک است.

1 مگرر گفته آمد که نام خداست" و معانی دیگر دارد که اینجا مقصود نیت: 2. به فتح اؤل ثانی باء سه3 نقطه مدده؛ کوهشت و پشته بلتد راگویند.

دهی است دور از نقش رستم منکور در متن و محاذی آن. در کوه، آثاری چند است از دخمه و احجاری که تراشیدهاند و بر آنها، خطوطی نقش نعودهاند به خط بهلوی:

1. به کر اول، پرستشگاه مجرس و نصاری و غیرهم است: 2. معنیش سابقا گذشت که زمان ما پین مرگ و قیامت است: نیز معنیش مرقوم شدکه دبوو شیطان است که راهنمای بدیهاست به اعتقاد ایشان.

============================================================

روی سینه اسب سوار دست چپ نیز بهخط بهلوی نوشته شده است: (4201 بصورت اورمزد پرست، خداوندگار اردشیر، شاهنشاه ایران، حاکم از خدا، پسر خداوندگار بابک2 پادشاه،" دیگر چیزی بیش از این ننوشته است. و در میان آن دو سوار رو به بالا، صورت قرص آفتاب را نقش کردهاند.

این بود ترجمه آنچه که در کتاب جقرافی انگلیسی، 12 سال قبل دیدم و آن را نوشته بودم و همیشه به خاطر میداشتم که هرگاه توفیق رفیق شد و گذارم به جانب مرودشت افتاد، آن نقش را ملاحظه کنم تا در این اوان که به مدد الهی، مقصودم حاصل آمد، چون نزدیک آن نقش آمدم، صورت ترجمه شخص انگریز همراه بود. آن نقوش را با تفصیل مذکور، مطابقه نمودم؟ همه درست است، مگر چند چیز: یکی اینکه: نوشته: اردشیر کلاهی دارد مثل فانوس؛ آن کلاه نیست بلکه پر بسیار بزرگی است که به کلاه نصب نموده و آن شخص، آن پر را کلاه انگاشته [است].

دیگر اینکه: نوشته: آن دو نفر افتاده به خاکث؛ درگردن یکی، مار پیچیده؛ آن مار نیست، بلکه آنچه راکه مار دانسته، رشته و پارچهای است که اکثر سلاطین در عقب سر امی ابستهاند و مکررا صورت آن پارچه هاکشیده شده در این کتاب. و چون دانستیم که آن رشته است و مار نیست، دیگر حاجت به تعبیرات مذکوره نیسست که ضحاکن چنین و اهریمن چنان؛ و آنچه به نظر میرسده آن دو نفرکانی هستند که یاغی بوده، پس آمده، ازروی اطاعت، ساجد شده، پوزش2 می نمایند؛ یا اینکه سلاطینی اندکه مغلوب گردیده باشند و صورت آنها را در حالتی که پایمال سم مرکب شدهاند، گشیدهاند؛ چنانکه این رسم ملاطین عجم بوده که پس از هر فتحی که شاهی را می کشتند یا اسیر می نمودند، صورتش را به طریق مذکور نقش می کردند (تفصیل این رشتهای که در پشت سر سلاطین است: این است): 1. به حذف ایصال است" زیراکه استعیذ بالله باید گفت.

2. بابکن، پدر اردشیر بوده و آن را بابگان نبزمی گفتهاند و در بعض از تواریخ دیدم که بابکن را جد مادری اردشیر نوشته بود و بدر اردشیر را ساسان1 در هرحال خواه بابکن پدرش یا جد مادرش، منافات نداردکه گفته است من هر بابگ هادشاء متم که بدر مادر و جد مادر را نیز هدر می گویتد.

3. سایقا مگررگفته شد که به معنی عذر است.

============================================================

فرفههایی چندند، بلکه درطربق تشبیه نیز مختلفند، مثل اینکه مشبقه غلاة شیعه چون سبائیه و بیانیه که م

واز ابوهریره کذاب روایت کنند که از رسول خدا پرسیدند که خدااز چیست؟ گفت: از آب؛ لیکن نه از آب زمین و نه از آب آسمان، بلکه اسبی بیافرید و او را بدوانید تا عرق گرده پس خود را از آن عرق آفرید و گویند از عبدالله بن عمرو بن عاص، روایت شدهکه رسول خدا فرمود: ملائکه را خدا از موی سینه ودستهای خود آفرید و نسبت به ابن عباس، دهند که گفت: رسول خدا فرمود: رفتم نزد خدا در بهشت و خدا را دیدم بهصورت جوانی مجعد؟ موی؛ جامه زرین پوشیده بود و گویند خدای تعالی، شب آدینه برخری نشیند و بر زمین آید و از حتادبن سلمه، روایت کنندکه خدای تعالی بر اشتری نشسته و پیراهنی ززین پوشیده، روز عرفه2 در عرفات4 فرود آید و گویند در اصفهان یکی از فقهای مشبهه بود و پارهای از پشم شتردر حقه نهاده و به مشک و عود، آن را بخورداده، می گفت: چون احمدبن حنبل به کعبه رفت، خدارا در عرفات دید بر اشتری نشته و جامه زرین بوشیده. احمد او را بشناخت و در آن شتر آویخت. خدا شتر برانگیخت و برفت. پس پارهای از پشم آن شتردر دست احمد بماند و این آن پشم است و هرگاه یکی از مشبهه بیمار میشد، زری چند، نزد آن شخص می فرستاد (204 آنها علی اللهیند و قائلند به تجتم و حرکت و انتقال و حلول در اجسام و بعض از ایشانند مفبهه حفویه که قائل شدهاند به اینکه خدای تعالی جمی است نه مثل اجسام، و مرکب از گوشت و خون است امانه مثل گوشت و خون دیگران و از برای او اعضاست و گویند جائز است مخلصین و زیارت کنندگان از تعالی که او را مصافحه و معانقه کننده تعالی رینا عقایقولون.

در زمان حضرت صادق علیه التلام بوده وفوت سفیان درسته،19 هجری اصته: به صفه مفعول، مرغول وبیده است نهم از ماه ذی الحجة الحرام استها ومعروف است، صحرایی است و جابی در مکه که روز عرفه، حاجیان در آنجا، آداب حج بهجا آورند.

============================================================

مؤلف گوید: در کتاب اصول کافی است که سهل در این باب به خدمت حضرت امام حسن عسکری (ع) عریضیه کرد و آن حضرت در جواب او مرقوم فرمود: الله واحداحد کم یلد ولم بولد وکم یکنلهکفوأاحد، خالق ولیس بمخلوقییخلق تبارکن و تعالی مایشاء من الأجسام وغیر ذلکک و لیس بجسم ویصورمایشاءولیش بصورة جل ثناءه و تقدست اسماقة أن یکون له شبه هوا لاغیره لیش کمثله شی وموالشمیع البصیر3.

خلاصه: چون اردشیر معتقد دین زردشت بوده وزردشت م مجشمه نبوده، لهذا احتمال میتوان دادکه مرادش از کلمه اورمزد، خدا نباشده زیراکه به غیر از اینکه سابقا گفتیم این کلمه به معنی خداهست، نیزبه معنی ستاره مشتری و نام ملکی هم آمده، شاید مرادش یکی از این دو باشد، الله تعالی هوالعالم بحقایق الامور. به هرصورت نقشه آن مجلس رابرداشتم درورقه به نمره‌ 30.

(4205) از نقش رستم که میگذرند به مقدار چند قدمی، در همان کوه، به مسطحهای دیگر، چند نفر صورت نقش بر سنگ است. فاصله آن مسطحه تا به زمین، متجاوز از دوذرع است.

صورت پادشاهی است پیاده در میان، که گویا می خواهد از درگاهی بیرون بیاید. بر کلاه 1. بالفتح، یکی از جمله هائه است.

به فماول وراء مشدده، جمع ترهه است که به معنی باطل و سخن بیفایده باشد.

خدا یکد است و یاست؟ نزائیده است و زائیده نشده است! و نبوده است از برای او مغل و مانند هیچکس، آفریننده است و آفریده نشده است! می آفریند آنچه راکه بخواهد از جسمها و غیر آن و خود خا نیست بزرگ است مدح او و باکیزه است نامهای او از اینکه برای او مانندی باشده آن خدانه غیر آن خدای نیست مانند او چیزی اومت شنوا و بینا.

============================================================

بعض از آنها دستها را بالا برده، به انگشت اشاره میکنند و گیسوی آنها انبوه نیست ولی تابیده است و بر کلاه ایشان، نشانی است1 و یک نفراز آنهاکه در آخر همه است و در طرف دست چپ پادشاه واقع شده و قامتش سرابا نمایان است و آن پشت بر پنادشاه کرده و میرودباما صورت را برکردانیده و بر شانههای آن، نشان و علامتی است مثل نشانهایی که سرتیپ یا سرهنگان این زمان، بر شانه میگذارند2 و چنین می نماید که این شفص از صنف آن جماعت نباشده چون حجاری صورتهای مذکوره را خیلی بد نمودهاند، بلکه طراحی آن نیز امتیازی ندارد، لهذا از برداشتن نقشه آنها چشم پوشیده، اکتفا به همان تفصیل نمودم که گذشت. [رک توضیح فرصت دراین مورد ص 399] کردخمههایی که از نقش و صورتهای مذکوره چند قدمی گذشته، در آن کوه، دو فقش وستم ایست:سه دخمه است به ردیف، که روی آنها به سمت جنوب شرقی است و یکن دخمه دیگر نیز قریب به آن3 دخمه است که روی آن، به سمت جنوب غربی است و این دخمه طوری واقع شده که وصول به آن محال است و دسترسی به آن نیست وکوه مذکور، منبسط و دامنه دار نیست، بلکه مسقط الحجر دارد. ارتقاع آنها از مسقطالحجر تا به سوراخ هر وخمه، 2 ذرع است. مخفی نماناد [2206] قبل از آنکه این فقیر به سمت مرودشت بروم، از بعضی می شسنیدم که درکوه نقش رستم، چیند دخمه است که کس را دسترس نیست تا پایی در آنهاگذارد و محال است که راه وصول به آن محال3 یابد، مگر اینکه بعض از اهالی مرودشت هستند که کمر رو4اند و بالای آن دخمهها میروند. هرکس بخواهد، مبلغی معین داده، به وسیله بند و طنابی او را بالا می کشند؛ پس از تماشا، فرودش میآورند. و نیز شنیده شد که دو سال قبل از این، سیاحی از اهالی یوروپ در آن مکان رفته، منجنیقی ساخته و به وسیله منجنیق، در آن 1. شییه به هلال ماه است و مثل نشانهای دولت عفمانی است که در این زمان دارند: ا. نشانهایی که بر شانههای آن صورت است مثل نشان دوش اشخاص مذکور در متن است که آن نشان را در این زمان آپلیت مینامند.

3 به فتح اول، جمع محل است و در اصل محالل بوده؛ لام، ادغام شده ااست] کسی است که بی وسیله بند یا نردیان یا منجنیق، از کوه بالابرود و فرود آبد و این کار از همه نیاید مگر به ممق کردن بیار:

بیان ذلک: صورتهایی را که منقور بر احجار است، نخست از گرد و غبار شتشو کرده، خشکن ساخته، پس با روغنی آنها را چرب نموده، آنگاه گچهای خوب بسیار نزم ولایتی را به آب سرشته! نزدیک به بستن گچ، بر آن احجار زده به آلت بناییاگچ را تخت نموده؛ بعد از چند دقیقه تاهنوز رطوبتی درگچ بوده؟ با کارد، گچ را تخته تخته بریده و از روی احجار برداشته، در حالتی که عکس صور برروی گچ برداشته شده، یعنی هرجاکه روی سنگ تحدبا داشته، بر روی گچ تققر پیدا نموده و بالعکس، بالعکس.

بالجمله، این فقیر دو نفراز اشخاص کمررورا به اتفاق در آنجا برده و مبلغ معینی را داده تا از زمین به آنجاها صعودم دهند، ابتدا آنها بالا رفتند. از مشاهده رفتنشان به بالا، توحشی داشتم، چه جای اینکه مرا بالاکشند، مجملا طنابی را که همراه برده بودند، از بالابه زیر نموده، دو نفر دیگر پائین بودند، آن طناب را به کمر و شانهام محکم بستند، دو نفر مرا به بالاکشیدند با هزارگونه وحشت که از برایم دست داده بود. چون در آن بلندی مستقر گردیدم، هرگاه نظر به پائین کوه و به جانب صحرا میافکندم، وحشت بر وحشتم می افزود، لهذا چشم از نظاره صحرا می پوشیدم. صورتهایی که در جلوی این دخمه بود، بعینه مثل ضورتهای جلوی دخمههای تخت جمشید است و تغییری به آن صورتها ندارند [2207) همان صورت پادشاه بر روی پلههای سه گانه و داشتن کمان در دست و صورت دیگرگه از سر تاکمر انسان و اسافل اعضایش چون مرغ و بال گشاده و صورت قرص آفتاب ومجمره آتش و علامت ستونها وضورت آدمهای زیر پای بادشاه که دستها را بلند کرده و تخت پادشاه را گرفتهاند، تمام بدون کم و زیاد، مانند دخمههای تخت جمشید که گویا یکن استاد ساخته باشد یا اینکه از روی دخمه های تخت جمشید نقشه برداشته، در اینجا به کار برده باشند، و تفصیل طراحی و حرکات آن صور را چون پیش از این نگاشتهام، اینجا حاجت به بیان و تفصیل نیست.

خلاصه: داخل دخمه شدم، در اندرون دخمه نیز همان طاق و همان رواقی و همان مقبره و همان سنگن روی مقبره که در دخمههای تخت جمشید است الا فرقی که دارند مذکور خواهد شد.

اگودشدن وبه عمق فرورفتن.

برجستهشدن وکوزهنتگردیدن.

============================================================

زمانی که در دخمه اول بودم و تماشای آنجا را می نمودم، دیدم برروی سنگی، به خط نسخ، یکی از اهالی ایران که اسم خود را عبدالله مترجم و منشی رقم کرده، به مرکب نوشته بودکه در سنه 1280 هجری، به اتفاق یکی از صاحبان انگلیس آمدیم در اینجا. صاحب مذکور مرا فرمود: این اشعار فردوسی را بر این سنگ بنویس. نوشتم: فریدون زکاری که گرد ایزدی نخست این جهان را بشست از بدی ریدون فرخ فرشته نبود زعود وزعنبر سرشته نبود به داد و دهش یافت این نیکویی تو داد و دهش کن فریدون توبی به ضمتین به معنی فرودآمدن امت: مرادش داوای بسر داراب بودر 2. بالضم، کنده وگودال و سوراخ است: لقب فریدون بوده ووی مرقی دانشند وفرزانه وصاحب تصانیف است" علم حکمت وطب ونجوم دابهوی نسبت وهنلی

دیگری در آن دخمه از شیخ سعدی نوشته بود: مشقت نیرزد جهانداشتن گرفتن به شمشیر و بگذاشتن رادانی از خسروان عم زعهد فریدون و ضحاکن و جم که بر تخت و ملکش نیامد زوال نماند مگر ملک ایزد تمال ون بیرون آن سه دخمه مذکوره، به حسب ارتفاع و عرض و نقوش مثل همند، اکتفا نمودم به برداشتن دخمه سوم که خطوط میخی برآن منقوش است؛ به نره‌ 31 اصت در لغت بهمعنی یافتن و دیدن چیزی آست و به معنی مقارنه نیز استعال می شود ان احت

.60 9

============================================================

داریوش پادشاه میگوید: این کارها را که کردم، همه از عنایت اورمزد کردهام.

اورمزد از برای من حافظ بود تا وقتی که کار را تمام نمودم. اورمزد مرا حفظ بگند و طایفه مرا و این ولایت را؛ و این را از اورمزد التماس می کنم که به من ببخشد. ای انسان!

فرمایش اورمزد این است که کار بد نکنی و چیز بد خیال نکنی؟ از راه راست خارج نشوی وگناه نکنی: چون در دامان کوه مذکور، پایین دخمهها، در مجالسی چند، صورتهای متعدده، منقوش (210]] بر سنگ است، بیانی از آنها باید نمود و نقشه بعض از آنها را باید کشید" انشاءالله تعالی: محاذی دخمه اول، متصل به زمین، مجلسی است که ارتفاع اصورت اولان آن2 ذرع و عرضش 4 ذرع است. در این مجلس، صورت دو نفر سوار است که با هم جنگ می کنند: یکی از آنها با نیزه زده است سوار مقابل خود را، و بعضی گویند آن، صورت بهرام پنجم است؟ و سوار مقابل نیز نیزهای در دست دارد ولی اسبش از عقب، زمین خورده و آن سوار اول که به نیزه طعن زده است، در زیر شکم و زانوی اسبش به ردیف گمپلهها آویخته و از یکن طرف کفل آن اسب، دو گمپله بزرگ با رشته بلند نیز آویزان است و در قفای این سوار، مردی است که آنهم سوار است" در دست، علم غریبی دارد و آن علم، چوبی است که برسر 3. بیش از این گذشت که مخامنهی نیز درست است: 1. اشاره به این است که به مملکتهای بعید هم جنگن کرده و ملکن گرفته ااست] . سوار مقابل، بادشاه تاتار است" اما این احتمال در ضورتی است که ما زننده نبزه را بهرام پنجم ساسانی بدانیم که با هادشاه تاتارستان جنگن نموده؛ ولی در صورت احتمال خودمان که اشکانی باشد، طرف مقابل آن را نمی دانیم کیست و آن کس هم گه گفته بهرام بنجم است، به قرینه شبیه اوست که بر روی بولها دیده و این فرینه چندان دلیل نیتا زیراکه ممکن است صورت وکلاه بهرام مذکور، شبیه بوده به هورت و گلاه بادشاهی از اشکانیان، چون خطی در آن ننوشتهاند، بر ما مجهول است و این قرینه، مایه اطمینان خاطر نمیگردد؛ الله اعلم

در این حال که به تخریر این مطالب مشغولم، به خاطر رسید که آن شخص سیاح انگریزای] سایق الذکر در وقتی که تفصیلی از نقش رسنم بیان می نمود، ضمنا گفت که در آنجا بر سنگ، صورت جنگ اشکانیان را کشیدهاند. ظاهرا مراد شخص انگریز[ی]، همین جنگ مذکور بود و نیز مجلسی دیگر که بیانش خواهد آمد و باید هم چنین باشد، یعنی این صورت اشکانیان است نه صورت بهرام ساسانی؟ زیراکه این مجلس جنگ، خبلی کهنه تراز مجلس نقش رستم و غیره است و گفتیم که نقش رستم، صورت اردشیر بابکان است و اردشیر بابکان از جمله ساسانیان؛ و طایفه اشکانیان، قبل از آنها بودهاند و به حذی مجلس جنگ مذکور خراب و مخوشده که اشخاص بی تمیز، محال است که به دقت نظر، کلاه آن صور را از چهره و اسب را از آدم بتوانند شناخت، مگر آنهایی که از نقاشی و طراحی بهرهای داشته باشند، و بعلاوه اینکه آن صور نابود و مخوشده، طرح و اسلوب و حجاری آنها در نهایت بدی و بی تمیزی است و جهتش این است که اشکانیان [4211) از صنایع لطیفه بکلی بی بهره بودهاند و التفاتی به احداث ابنیه عالیه و نقوش ممتازه نداشتهاند. هرچه صور و نقوش از آنها در عالم باقی مانده، براحجار خشن و بدو ضخیم و ناهموار و طراحی بی خرکت و حجاری غیرممتاز است: بناء علی هذا از برداشتن نقشه آن مجلس جنگ، چشم پوشیده، اکتفا به ذکرش نموده، گذشتیم: ون نامی از اشکانیان برده شد، مختضری از ظهور و نام و سلطتتشان در اینجا مرقوم می داریم (2).

چون اسکندر بر ممالک عجم استیلا یافت و مسلم گردید، در ذکر اشکانیان ان شاهزادگان که ابنای ملوک فرس بودند، همه را محبوس گردانید؛ آنگاه که هزیمت به هندوستان داشت، از ارسطو2ی حکیم مشورت نمود که در حق شاهزادگان ایران چه حکم روا دارم* حکیم فرمود: اگر ایشان را رها نمایی و مطلق العنان کنی، دور نیست که فتنه برپا نموده و مملکت را متصرف شوند و اگر خونشان را بربزی، از رسم عدالت و انصاف 1. از آن جهت گریند که اشکن بر وزن رشک، جذ آنها بوده و نوشتهاندکه وی از اولاد دارا و بهمن میبوده و بعضی هم گریند از گارسا بوده: شرح حالش درکاب، مفصل مذکور شد.

============================================================

ولایتی است قریب به آذربایجان که آن را گرجتان گویند.

. معروف است و هایتخت آن گابل و قندهار است: صحرای ترکتان است، کوهی داردکه میرسد آن کوه تا تفلی:

اسامی ومذت سلطنت آنها را چنان که در تاریخ ایران است، در اینجا مرقوم و مسطور می داریم: استهن: رومی1 چهار سال در پارس شاهی میکرد، 5295 سال بعد از هبوط.

اشکن بن اشکن: از نژاد دارا بوده 15 سال کشورداری نمود، 5299 سال بعد از مبوط آدم(ع).

اشکان: برادر مادر اشکن؛ از نژاد برادر کیگاوس بود، 9 سال پادشاهی نمود.

اشکن پسراشکان: 7 سال فرمانروا بوده است: شابوربن اشکن: ملقب به ززین، ویسه و رامین که به عشق مشهورند، در روزگار وی بودهاند شصت سال در مدائن شهریاری نموده؛ 5214 سال بعد از هبوط بهرام بن شابور: نزدیک قسطنطنیه، شهری بنانهاد وری را پایتخت نموده 50 سال شاهی کرد: 5374 سال پس از هبوط.

بلاش بن بهرام:16 سال فرمانروابود، 5424 سال بعد از هبوط.

هرمزبن بلاش: ملقب به سالار: دارالملکش، ری بود؛ قادسیه از بناهای اوست، 19 سال سلطنت کرد، 5440 سال بعد از هبوط وسی: پسربلاش؛ چهل سال فرمان راند، 5459 سال پس از هبوط: یروزبن هرمز:17 سال پادشاهی وظلم نمود: سرانجام کشته شد: 5516 سال بعد از هبوط آدم(ع).

سروبن بلاش:بدکار بود و درری به اسهال بمرد: 40 سال سلطنت نموده 5528.

سال بعد از هبوط بلاشان بن بلاش بن فیروز:12 سال [2214) شاهی کرد؛ ستون خیمه بر سرش فرود آمد و درگذشت، 5568 سال بعد از هبوط.

============================================================

ودرزبن بلاش:40 سال شاهی نموده 5660 بعد از مبوط.

وسیین حودرز: 24 سال جهاندار بوده 5719 سال بعد از مبوط ودرزبن نوسی: 15 سال جهان راند.

ادوان پسرنوسی: درری شاه بود، 5730 سال بعد از هبوط، اردشیر بابگان او را بکشت.

همین قدر کفایت است. حال رجوع کنیم به اصل مطلب خود: از مجلس جنگ اشکاتیان که گذشتیم، محاذی دخمه دوم، امجلس دومان مجلسی است قریب به زمین؛ ارتفاع آن، 5 ذرع و عرضش، ذرع است. در آن، صورت پادشاهی است سوار براسب؛ درطرف دست چپ، حربهای داردکه قبضه آن راگرفته؛ لباسش خیلی دامنه دار و براز چین است و گردنبندی به گردن افکنده1 پر بزرگی برتاج زده مویهایی انبوه و پیچیده دارد و دمباله موی بند از قفایش آویخته و دم اسبش مفتول است؟ مثل اینکه آن را تابیده و به ریسمان پیچیده باشند. دو نفر رومی4که شاید از پادشاه باشند، در جلوش زانو بر زمین زده، اظهار بندگی می نماینده پادشاه، دست راست یکی از آنها را گرفته، که گویا طوفت میکند، و آن دستی راکه پادشاه در دست دارد، مثل این است که در پارچه ای باشد یا اینکه دست را در آستین دزدیده، مثل صورنی که در نقش رجب مذکورشد ودر قفای یکی از آن رومیها، پارچهای پراز چین و شکن است خطوطی در این عرصه هست که مخوشده و درست خوانده نمی شود. از بعض سیاحان شنیدم که این مجلس، صورت شابوراست. نقشه آن به نمره‌ 32 است. (4) ارکث توضیحات اصلاحی فرصت در ض 399 همین کتاب] 1. اردوان بر اشغ است و اردوان دیگر را هم بعضی توشتهاند مثل محاحب نامیخ التواریخ که قبل ازاردوان مذکور بوده و آن را بلاشان دانته [است]، الله اعلم.

مخفی نماند اینکه این سلیله را دو قم نودهاند: بعضی از آنها را اشکانیان گوبند و بعضی را اشغانیان گویندا سبب این است که اولاد اشک را اشکانیان و اولاد اشغ را اشغانیان نامیدهاند. از تتبع در اریخ، این را بافتمن ا بعضی هربیزن نوشتهانده الله قعال اعله دو نفررومی را در بعضی از تاریخ انگریزی نوشتهاند: آنگه زانو بر زمین زده و خوار می نمایده والرین بادشاه روم بوده که شاپور او را اسیر آورده و آنگه شابور دستش را گرفته سیریدس نامی است رومی که آن را شاهور از جانب خود حاکم میکند و به جای والرین مذکور می فرستد:

9 223 مه 12 1 کننةن برد کس منا م

مجلس دیگرو از آنجا که نیز چند قدمی گذشتیم، به جایی که کوه می خواهد صورتهای بییچد، مجلسی دیگر است که در آن، چهار صورت نقش چهارگانه آناز است. ارتفاع مجلس، 2 ذرع ونیم و عرضش، از سه3 ذرع قدری کمتراست: تفصیل صورتها دو نفر مرد و زننداکه هردو تاج بر سردارند و باهم حلقه معاهده و پیمان بهدست گرفتهانده یکی از ایشان، پری بر تاج زده؛2 پارچه از موی بند در پشت سر آنها آویخته و باد، آن پارچه ما را حرکت داده، گیسوی یکی تابیده و مفتول است و دیگری انبوه و مجمد. و طفلی کوچکن که سر تاگردنش محوشده و از سنگ ریزش نموده است، در میان آن دو پادشاه ایستاده و یکن نفرهم در کنار مجلس ایستاده است، در حالتی که دست راست خود را بلند کرده؛ مثل اینکه در دست او چیزی بوده و اکنون معلوم نیست و این شخص گویا نوکر باشد، و پاهای هر چهار صورت مذکور تازانو در زیر خاک رفته که پیدا نیست: این مجلس هم به حسب طراحی و حخاری، بسیار بد و بی تییز امت؟

ا. به فح کاف فارسی، اصطلاح نقاشان است: مرد وزن که در این مجلس نقش شده، در بعض سیاحت نامه انگریزها دیدهام نوشته: آن پادشاه برد صورت بهرام بنجم می نماید و آن زن ملکه، زن اوست و در ابنجا به آن ناج بخشی می کند و می خواهد اورا بهجای خود نصب کند و به این عمل عهد و مچناق می نمایده الله تعال اعلم

اتفصیل دخمه قریب به مجلس مذکورکه صورت چهار نفردر آن بوهخ و ذکرش گذشت - نیز دخمهای است که پیش [4216) از این هارمن مرقوم شدکه روی دخمه به سمت جنوبشرقی است ودرححقیقت این دخمه چهارم است و ارتفاع دخمه از زمین تا بالا، متجاوز از 30 ذرع است؛ و از مسقط الحجر آن تا برسد به جلوی دخمه، آنچنان کوه صاف و هموار است که اگر پای خیال بر آنجا برسد، هر آینه می لغزد تا چه رسد با پای رجال. اهالی آنجا مذکور می داشتند که تا امروز، احدی به آنجا دست نیافته و از این پیش گفتیم که وصول به آن از محالات است، مگربه بعض تدابیر. ضورتهایی که در ایوان جلوی آن دخمه است و از پایین نمایان است، بعینه مثل صورتهای سایر دخمههای مذکوره است و ابدا تفاوتی ندارد. و نقشه این دخه بهطور دورنما، بعد از این خواهد آمد.

کعبه زردشت انیز یکی از جمله آثاری است که در آن حوالی اکعبه زردشت): است. تفصیلش این است: دورتر از کوه نقش رستم، محاذی و روبروی دخمه دوم، در صحرا، بنایی است که مردم آن را کعبه زردشت مینامند و فاصله آن بنا تاکوه مذکور، 50 قدم است، تقریبا، و بنای مذکور مربع است: عرض هر ضلعی از آن، 14 ذرع است و ارتفاهش بنا بر مساحتی که نمودم، نه 9 ذرع است، اما قدری از آن بقعه، اکنون در زیر خاک رفته و معلوم است که از 9 ذرع بیش ارتفاع داشته. بالجمله تمام آن بنا از سنگ سفید است مگر طاقچه هایی که] از طرف بیرون دارد که آنها از سنگ سیاهند و آن طاقجه ها هریکن از یکن پارچه سنگ است که بکار برده شده و به جای ملاط2 در جوف و فاصله " سنگهای عمارت، سرب کارکردهاند و در بدنه آن به هر چهار سمت، فاصله به فاصله به شکل مریع مستطیل، سنگ را به مقدار یک انگشت گود نموده و فرو بردهاند و این فقط به جهت کار نمایی و بروز کمال است و دریک طرف آن بقعه که به جانب کوه است، دری است به نظر می آبدکه این اسم هم از متحدثات باشده اگر چه زردشت آن را ساخته باشد، زیراکه در بعض از تواریخ دیدهام که این آتنگاه برده و بعضی هم چیزهای دیگر نوشته اندکه در متن، بعد از این مطور 2. بر وزن کتاب" پیش از اینها گفتیم گلی راگویند که خشت بخته یا خام یا سنگن را به آن وصل کنند نهند

س از آنکه در آن سرزمین، از برداشتن نقشه نقش رستم و انقشه کعبه زردشت آز غیره فراغت حاصل نیوده، می خواستم نقشهای از کعبه‌ دخمههای چهارگانه زردشت بردارم، عقل دوراندیش، فکرتم را بدین طریق رهنمون آمد که نقشه آن عمارت را چنان بردارم که در ورقه آن" نمایشی از دخمههای چهارگانه مذکوره و مجالس صور مسطوره نیز باشد" تا بر ناظرین ورقه معلوم گردد که محل هر یک از آنها کجاست؛ لهذا چند قدمی از بقعه مستی به کعبه زردشت دورتر رفته، در جایی که امکنه مذکوره را مذنظر دریافته، نشسته و مشغول به برداشتن نقشه بودم. قضیهای روی داد، این است: بعضی از عربهای بادهنشین از آن راه عبور میکردند تا به ییلاق 2 بروند؛ پارهای از اسباب، مثل خورجین2 و ظرف و ریسمان و میخ و زین اسب و یراق آن، بر قطعه سنگی در دامنه کوه گذارده بودیم و خود و آدمهایی که همراه بودند، از اسباب دور شده، ملتفت نبودیم. ناگهان سر را بلند نمودیم؛ دیدیم هر یکن از آن عربها، چیزی از آن اشیای مذکوره را [4218) برداشته، آمدهاند نزدیک ماها و التماس می نمایند که اسباب خود را بگیرید و حفظ و حراست نمایید؛ مباداکسی چیزی از شماها به ضرقت ببرد؟

آنگاه به گردن ما عربهای بیچاره بدنام وارد آید. این عمل که از ایشان سرزد، نبود مگر 1. به ضم اول، آگندهمیان و بر است؟ به خلاف مجوف که پیش از این مذکور شده [امت].

2. ترگی است و گذشت که جاهای سرد راگویند گه در تابتان به آنجا میروند.

به گر حرف چهارم است و در فارسی، اکثر با واو می نویسند ولی اولی آن است که بدون واو باشد و به عربی آن را خرج به ضم اول گویند و بعض از محفقین گفتهاند که خرجین بدون واو تثنیه خرج است یعتی ختا را مفتوح دانتد ولی اصحاب لغت این معنی را متعرض نشدهاند.

============================================================

قلعه تا نکوشی به معدلت3، نشوی هرگز از ملک و سلطنت شادان راهها را ز دزد ایمن دار گر تو خواهی ممالکن آبادان و نیز گفتهاند: هرکه در راهی به ایذای مردم متعرض گردد، باید او را به عقوبت، عبرت دیگران گردانند: بره فست دزد و سر راهزن که ایمن شود راهه بر مردوزن بالجمله نقشه کعبه زردشت وامکنه‌ مذکوره را برداشتم به نمره‌ 33.

قلاع مرودشت) (219]] مقدمه: این معنی را همه میدانند که لفظ قلعه، دو مفهوم4 دارد: یکن دفعه اء نجزه معروف است بخقش است: 3 به فتح دال و کسر آن هردو صحیح است؟ به معنی عدل و داد.

به اصطلاح اهل ادب، صورت ذهنیه است" اعم از اینکه وضع شده باشد به ازای آن الفاظ، یا نشده باشد. و بعضی چتبن گفتهاند که مفهوم چیزی است که مستفاد شود از نفظ به اعتبار اینگه آن فهمیده می شود از لفظ.

============================================================

این است اقوال بعض اهل سیرو تاریخ (4220! اکنون حقیقت مطلب را در اینجابه نگارش درآودیم تاشخص بصیر بداند که چون تسامح در نوشتن تاریخ می شود، هلم جرا3، اختلافات کثیره در اقوال به هم می رسد. فقراتی چند که جداگانه از بکدیگرند، باید مسطورگردد تا حقیقت بدست آید..

فقره اول: اسفخر به فتح اول ومکون سین مهمله وفتح تاء مثناة فوقانیه وخاء معجمه ساکنه وراه مهمله در آخر، در لغت به معنی تالاب و آبگیراست و چون تالاب بزرگی در قلعه استخر است، بدانجهت، آنجا را استخر خواندهانده و از این قبیل تسمیه بعمعنی قلعه و حار است و آن را باره نیز گویند به فح اول در لغت نشان زخم است که از خراش مانده باشد و خدش در کلام، ناملاپی آن اصت نصب آن بنابراین است که حال باقد با مفعول مطلق" و این کلمه ارا از رای نامه وکتیدهفدن امری آورند

قره دیگر: شهر استخر را پیش از اینها نوشتیم که حد آن از خفرک تا را مجرد بوده ات قره دیکر: در صحرای حالیه مرودشتکه سابقا شهر بوده- دو قلعه از کوه طبیعی برپاست که در یکی از آنها، تالابی است بسیار بزرگ که تفصیلش بیاید.

قره دیگر: قلمه اشکنوان در مرودشت نیست" در ابرج است" ولی در جلگه مرودشت، آن قلعه از دور نمایان و هویداست. نیز ذکر آن خواهد آمد.

فقره دیگر: در زمان خاقان مغفور2، در نزدیکی تخت جمشید، قلعه ای از خشت و گل ساخته بودند، یعنی قلمه رعیتی؛ و باغی هم در جنب آن بوده. الحال، بغیر سردر باغ، اثری از آن نیست؟ و آن قلعه خشتی را "امیر خاصگان، میگفتهاند و الحال هم اراضی آن به همین اسم معروف است: فقره دیگر: صورت جمشید یاکس دیگر که آفتاب می پرستد، در دخمه بالای کوه تخت جمشید است که تفصیل آن مرقوم شده.

پس از ذکر فقرات مذکوره، می گوئیم کدام قلعه به فارس است که تخت جمشید در آن است و امیر عضدالد وله در آن، آب انبار ساخته؛ همچنین قلعه امیر خاصگان کجا از قلاع قدیمه است که آن را با قلعه استخرضم نموده و به هم نام بردهاند که هرکس بشنود، گمان می کند قلعه امیر خاصگان نیز از قلاع قدیمه‌ سلاطین است [4221] همچنین صورت جمشید کجا در قلعه استخر یا امیر خاصگان است که آفتاب پپرستد بالجمله، بعض از مورخین به حقیقت مطلب نرسیده، چیزی می نویسیند وحقیفت حال، هان است که مرقوم داشتیم. الحال بپردازیم به ذکر قلعه های مذکوره؟ بعون الله تعالی: ا. بیانش در علم بیان مطرر است، یعنی در ذکر مجازات و مبحث علاقه‌ آنها که به 25 قسم ذگر کردهاند؛ از قبیل استعمال "آلت" در "ذی آلت"، چون استعمال " یده در "قدرت"، دیگر مثل استعمال وچشم در طلایه" و "رقبب"" دیگر مثل تسبه جزء به اسم کل چون استعمال "انگفت" در "سرانگفت") قوله تعالی: ایخعلون اصابعهم فی آذانهم". تا به بیت وبنج فم، کما ذکر فی المطول و غیره. هس اینکه این شهر را استخر گفتنده از قبیل استعمال چشم است در طلابه که پیش گفتیم فتدبر مقصرد فتح علی شاه طاب ثراهاست:

100 الاة مة 7 14 27 ~~قف 477 نااها 1 4 177 1141 724 ه 11 4 2، 1 ا1187 1 ~~68 بن امایةه 17 7 2 اللاب 7 1711 80ب ق17 7 (28 7114 کت70 ختة8 0 س ~~1 ااة 1 1

تفصیل آنها: نسبت به قلعههای دیگر، قریبتر است به تخت جمشید، یعنی قلعه شکسته: مقدار2 فرسنگ تقریبا دور از تخت است و این قلعه، بسیار متین و محکم و باشکوه است" ولی در متانت، کمثر از قلعه‌ استخر است که مذکور خواهد شد - و بر بالای آن، آثار هبارت و سده و سنگر مشاهده میشود و چشمه ای نیز در آنجاست که قلیل آبی از آنجا جاری است و این قلعه درطرف مشرق قلعه استخر لاحق الذکر واقع گردیده ااست] این قلعه را بعض از اهل تاریخ، "قلمه ماران" خواندهاند و آن قلعه استخرن در طرف شمال قلعه شکسته مذکوره است. در متانتش این بس است که کسی را دسترس بر فراز آن نیست مگر اشخاصی که کمررو"3 هستند و اگر هم کی بر آن برآمده باشد، البته دست از جان شسته؛ پس به هزار زحمت و مشقت خود را بدانجا رسانیده. گویند چون جمشید بنای شهر استخر را تجدیدکرده و عمارت نموده، در قلعه مذکور نیز بنیانی نهاده و تالابی هم در آنجا ساخته بوده؛ و به سالیان دراز: خراب و نابود گردیده) پس در روزگار فرمانروایی امیرعضدالذوله دیلمی، تالابی در آن قلعه، به فرموده وی ساختند و عمارات بسیار نیز درآنجا [4222] بنیاد نهادند که آثارش اکنون باقی است.

فصیل تالاب این است که آن قلعه، دره و شعبی4 داشته که اتالاب]: ممر سیل باران بوده. امیر مذکور فرموده، سدی استوار پیش آن شعب برآوردهاند و برکهای ساختهاند. گویند در آن، سنگن و قیرو موم و چاروب بکار بردهاند و چنان محکم و استوار است که قطرهای آب ا. به کر اول، جمع قلعه است.

ا. یه فتحین، بلوگی است همه کوهتان، در فارسا سردسیر است. و بیانش عن قریب در متن خواهد آمد: 3. معنیش گذشت.

به کراول، راهی است که در گوه باشد.

============================================================

در یکی از تاریخ [ها]، وقتی دیدهام نوشته بود: بسط آن برکه، یک ففیز و کم [از] شر قفیز است. فقیر مؤلف گوید: قفیز از زمین، 144 ذرع شرعی است1.

بالجمله، اینکه می گوپند عضدالدوله، دریایی در میان کوهی و کوهی در میان دریایی نتهاد، اشارت به برکه مذکوره است و بندی که بررودگر4 بسته؛ که انشاء الله، عن قریب، به تماشای آن رفته: نقشهای از آن برمی داریم.

خلاصه: فاصله مابین قلعه استخر و قلعه شکسته مذکورین: تقریبا یک میل است؛ ولی دامنه آنها به هم اتصال دارد و این دو قلعه در خاک مرودشت واقع شدهاند.

پیش از این مذکور شد که در ابرج است. ابرج، بلوکی است از قلعه اشکنوان: فارس، در شمال شیراز؟ و در میان کوهستان واقع است، هوایش سردسیر؟ مردمش رعیت پیشه وفقیرا حاصلش غله و برنج! جنگل بسیار و باغات بیشمار دارد، آبش از چشمه و رودخانه. مسافت بلوکن مذکور تا شیراز، 12 فرسخ است. مجمل، قلعه اشکنوان در این ملک است و از قلاع مشهوره فارس است؛ بالای آن، چشمهها و مراتع؟ بیار دارد.

از غرایب اینکه گویند رعایای آنجا در فصل بهاران یا [4223] غیر آن خواهند مالهای خود را فربه نمایند، آنها را در قلعه مذکوره برند؛ به این معنی که با طناب و ریسمان، خرها را بالاکشند و در آنجا سردهند تا ایامی چند که در آن سبزهزارها به خودی خود چراکنند و از آن چشمهها سیراب گردند و فربه شوند؛ آنگاه به زیرشان آرند. و قلعه مذکوره را در تاریخی دیدم نوشته بود که نامش "گزین" بوده و اینکه گفتهاند: 1. در مقدار آن اختلاف کردهاند و مختلف نوشتهاند و آنجه اکثر گفته (اند]، 33 انگفت است به به فم اول، نام همان رودخانه مذکور است: حدضس 3 جمع مرتع است گه آن را چراگاه و سبزهزار نامند.

============================================================

ازجمله اخبار متعلقه به قلعه اشکنوان، محبوس شدن عمید الذین اخبارقلعه است که وزارت اتابک سعد زنگی را داشته و از فضلا بوده.

اشکنوانأن تفصیلش این است: خواجهعمیدالذین ابونصر اسعد، فاضل جهان و یگانه زمان بود در فنون [و] علوم؛ تصانیف بسیار و منشات و اشعار بیشمار دارد. وزیر خاص اتابک سعد مذکور می بود. وقتی از جانب اتابکن، به رسالت، نزد سلطان جلال الدین بن محقد خوارزمشاه4 رفت، منظور نظر عنایت سلطان شده، تکلیف وزارت خود را به او نمود و او در قبول وزارت، مردد بود و بدون اینکه قبول سلطان را رد نماید، اذن مرخصی طلبید؛ بلکه وعده بازگشت هم به سلطان داد و به خدمت اتابکن شتافت. اتابک سعد وفتی با پسرش ابوبکربن سعد منازعهای در میان آمد، اتابگ پسررا گرفته، در قلعهای محبوس داشت. چون ایام حیاتش می خواست به آخر رسد، خلف خود_ ابوبکگر راکه هفت بسال در محبس بود، حکم به خلاصی داد و او را قائم مقام خویش نمود. چون ابوبکر، به حکم استحقاق، مالک تاج و تخت پدرگردید و از مطالب وعهد خواجه عمیدالذین به سلطان جلال الذین مطلع بود و در حق وی بدگمان شده بود (2224) و اشعاری که عمیدالذین در مدح سلطان مذکور انشاء کرده، اضغا نموده بود، لهذا چندی او را از وزارت خلع نمود. خواجه این رباعی را گفته، به اظهار شفاعت فرستاد: ای وارث تاج و ملکت وافسر سعد بخشای خدای رابه جان و سر معد بر من که چونام خویشتن تا هستم همچون الف ایستادهام بر سر سعد9 ا. به ضم کاف بارسی، قلعهای است نزدیکن بهبهان فارس: . قلعهای است در خاکن ممنیاکه تفصیل آن، در کتاب خواهد آمدن مخقف استخر است و آن قلعهای است در مرودشت کمه بیانش گذشت.

از جمله خوارزمشامیان میباشد مردی شجاع بوده وسهاه چنگیز را چندبار شکست دادها در عراق و آذربایجان وگرجتان دست بافته وبه ایران آمده و فتحها نمرده؛ درحدود منه‌ 930 گوینه نابدید شده؛ بعضی گویند درکردمتان، بعضی نوشعهاند ور حلب مفقودگردید.

در این شعر لطیفهای است که برارباب فن بوشیده نیت:

در آن حوالی هم، جایی دیگر، چند سنگ و ستونی برپاست؛ آثار بناء و عمارتی ظاهر ار به فتح صاد معجمه زاری وعجز وخواری است 2. یبلفن، از باب افعال، مؤکد به نون تأکید ثقیله امست. حمامات، جبع حمامه که کبوتر باشد؛ و آن، مفعول اول از برای پبلغن است. بطحاء به معنی گذرگاه آب و سپل است که در آن سنگریزهها باشد. سلال، اب شیرین گواراست" و مفعول ثانی یبلفن در چند شعر بعد است؛ قوله سلام فاختة.

معنی شمر اینگه: که می رساند کبوتران بطحاء را، گه برخوردارند از آب خوشگوار و گیاه سبز، سلام؟

============================================================

بلوکی است؛ اراضیش بسیار وسیع. از جمله دهاتی که در آن خفرک2(6): بلوکث است، هشتایجان3، صیدان4 او] سیوند5 _- که ذکر آنها ب یاید_ و دهات بسیار دیگر نیز در آن بلوک هست که در صدد ذکر آنهانیستم. و بلوک مذکوره مردسیراست و در سعت شمال شرقی شیرازه از شیراز تا اول این بلوک، 10 فرسخ است. حاصلش غله و برنج و آبش از رودخانه.

بالجمله، به ده موسوم به مشتایجان رسیدم، آنجا فرود آمده، لحظه ای درنگن نمودم. وه مذکور، ملکن جناب مستشیر الشلطنه محتدصادق خان ولد مرحمت پناه خاجی عبدالله خان_ می باشد که اباعن جد از خاندان اصالت و دودمان بسالت7اند و از اعاظم و اعیان بودهاند. مشارالیه، سپهر جلالت را آفتاب است و کشور نبالت7 را مالگ رقاب (226]]، اکنون تمشیت و فرمانروایی بلوک مرودشت و خفرک و غیرها، به کف گفایت اوست. خلاصه، از آنجاگذشته، رسیدم به صیدان مذکور: دهی است آبسادان؟ بساتینش فراوان. رعایای آن ده، تمام اصیدان آب ساداتند. اناری که در آنجا بعمل می آید، کمترجایی دیده شده، در نهایت خوش طعمی و شادابی، بوستش در نزاکت چون برگ گل. این ده متعلق است به جناب جلالتماب نصیرالملکن ابوالقاسم خان، برادر کهتر محند صادق خان مذکور. جناب مشارالیه چون به مرخوم حاجی نصیرالملک میرزاحسن علی خان -ولد مرحوم حاجی میرزا علی اکبر قوام الملکن_ مصاهرت دارد و آن مرخوم مذت زمانی در فارس وزیر و در امورات آن مملکت، مشیر بود، بعد از اینکه بدرود جهان فانی را نمود حضرت اجل اکرم افخم، نظام التبلطنه وصاحب اختیاردام عزه واقباله خ 1. تخت طاووس و تخت کاووس، وجه تسمیه اش معلوم نبت" این اسمها را اهالی آنجا می گذارند.

به فتح خاء معجه وسکون فاء وراء مهمله مفتوحه است ودر آخره کاف: به فت ماء هوز و سکون شین معجمه و حرف بنجم ماکن، متعمل است: به فتح صاد مهمله است. بعضی نوشتهاند که چون در آنجا، سابق، صید بیار میکردند، لهذا به این ام معروف شده و بعضی آن را به سین مهمله مینویند؛ بلگه اکثرأ میگویند چون در آنجا اهعالیش همه میداند، در اصل سیدان به شد پاء بوده، بعد پاء را تخفیف دادهاند.

به فح، شجاعت ودلیری: به کر حرف اول وفتح سیم بالفتح، بزرگواری است: ه مرقوم شدکه به سین مهمله نوشتن نیز محیح است:

بالجمله، درده مذکوره در عمارتی که مشارالیه به وضعی ممتاز و طرحی با امتیاز ساخته، فرود آمده که رفع خستگی نموده، از آنجا حرکت نمایم؟ اتفاقا میرزا ابوالحسن مستوفی که سابقا در ذکر سلسله میرزا بدیع الزمان دشتکی، نامی از ایشان برده شد- در آنجا تشریف داشته؟ از ورودم مستحضر شد. از آنجاکه عموما به دوست نوازی مشهور و خصوصا با فقیر، لطفی مشهود دارد، از ترحلم1ا ممانعت نمود و به افامتم ابرام4 فرمود.

روز و شبی، به مصاحبتش بر بردم. مشارالیه اکنون در خدمت جناب نصیرالملکن مذکور، به علو قدر و منزلت، از اقران و امثال ممتازاست و در فنون انشاه و تخریر بی مثل و انباز. باری از آنجاکه حرکت نموده، آمدم تا به سیوند.

یوند ده خوبی است، آباد و باجمعیت" دریای2227 اسیوند](هم): کوهی عظیم واقع شده، قریب بانصد در خانه و مخلوقش تقریبا2000 نفراست؛ باغستان بی حذ و شمار و کارخانههای دوشاب پزی بسیار دارد؛ تلگرافخانهای در آنجاست. این ده متعلق است به جناب جلالتماب اجل، صاحب دیوان، میرزا فتح علی خان، ابن مرحمت پناه، حاجی قوام الملک شیرازی. اوصاف جناب معزی الیه، بیرون از آن است که به حیز تحریر درآید؛ مدح خورشید جهان، مدح خود است. در جلالت قدرش این بس که میتوان گفت پس از صدارت عظمی، شخص اول ایران است.

غرض، فریب به آن ده، پلی است؟ آن را پل سیوند نامند. از بناهای جناب صاحب دیوان مذکور است. از آن پل که میگذرند، اول خاک کمین است، به قولی و خفرک است به قولی.

نیز سردسیر است. جلگه آن ایضا در سمت شمال شرقی شیراز مین واقع است" به مسافت 17 فرسخ، تقریبا دور از آن. و حاصلش 1. از باب تفعل، کوچ کردن. 2. بالکر، استوار و محکم گردن.

3 خفرگ است به قولی زیراگه سابقا صحرای آن طرف هل را جزو خفرک می دانسته اند تا برسد به قوام آباد، بلکه تا قریب مشهد ام النبی را خفرک می تامیدهاند. ولیکن بعضی از محاحان این ههدکه در مساحت و تشریح اراضی مهارتی دارند، از هل مذکور را تا هرچه بگذرد، جزوکمین نوشتهاند.

============================================================

بالجمله، آمدم تابه قوام آباد. آنجا نیز دهی است و کاروانسرایی بسیار ممتاز، بنیانش محکم و ارکانش مستحکم. شخص از دیدنش، سیر نمیشود" و آن را جناب جلالتمآب، قوام الملک، محمتدرضاخان ساخته؛ و سابقا در این کتاب، نامی از ممزی الیه، در ذکر دارابجرد، به تقریبی برده شد. سالهاست که خود و اجداد امجادش، به عمارت بلاد و رفاه1 حال عباد، هتتی می گمارند، کمتر جایی است در فارم که یناء و بنیادی از این سلسله عالیه نباشد. همواره بذل مال در این راهها نحوده و می نصاید.

خلاصه، از قوام آباد گذشتم، آمدم به قصرالدشت کمین که ساعتی استراحت نموده، از آنجا بگذرم. این ده تعلق دارد به جناب مؤتمن الملک، میرزاحسین خان، ولد ارشد جناب جلالتمآب صاحب دیوان و متصذی آنجا، عالیجاه، نجفقلی بیگن؛ و زمام امور آن ناحیه، به دست عالیجاه، عزیزالله خان (4228) کمینی است. نظر به مرافقت سابقه و مؤالفت لاحقه، راحلهام2 را بار انداختند و رحل اقامتم را منزل پرداختند. آسایش یکن ساعت، به آرامش3 یکن روز رسید و کارروز، به شب کشید؛ هلم جرا، اقامت یکن شب، به استقامت هفته انجامید. تلطف و تألفشان از حد گذشت که موجب خجلتم شد.

چون دانستم که طول اقامت، مورث سآمت4 است، یکبارگی دل از استقامت برداشتم و بار مسافرت بر بارگی "گذاشتم؛ یاران را معذرت خواسته، وداع گفته، روی بهراه آوردم، تأ به مشهد مادر سلیمان رسیدم.

مشهد مادر سلیمان را مشهد ام النبی نیز خوانند. بلوکی است (امشهد مادرسلیمانا سردسیر، مشتمل برشش بارچه ده در سمت شمال شرقی شیراز؛ واقع؛ به مسافت 25 فرسخ، تفریبا دور از آن" حاصلش غله و حبوبات و پنبه؛ آبش از رودخانهای است که به سیوند میرود [و] سابقانامی از آن برده شد. منبع این رودخانه، از جایی است که آن را "کردشول"2 و" کافتر" گویند.

بالجمله، اول دهات مشهد ام التبی، دهی است مشهور به "شیخان"؛ ولی اسم اصلی آن، . به کر اول، تن آسانی و فراخ عیشی است.

مطلق بارکش راگویند، خواه شتر خواه مرکب و غیرهما 3. بروزن و معنی آسایش.

به فتح اول ومذحرف دوم، بهمعنی بلولشدن.

به فح حرف ستم؛ و حرف چهارم، کاف فارسی است: . به ضم کاف تازی و سکون راء و دال مهملتین و شین معجمه مضمومه و واو ولام در آخر است: به کاف تازی و فتح حرف چهارم است؛ و این کافترو گردشول مذکور، سرحد چهاردانگه واقع است:

به هرحال بنای آن بقعه، از سنگهای بسیار بزرگ است؟ هر سنگی بقدر2 ذرع و 3 ذرع طول و عرض برروی یکدیگر نهاده، بفعه ای ساختهاند.

(4229) وضع بنیان آن بقعه: بنیانش مربع، فی الجمله مستطیل امقبرهگورشا: است و آن شش طبقه است بطور مدزج: طبقه اؤل: طولش دوازده ذرع و نیم است؟ عرض آن، یازده ذرع و نیم؛ ارتفاع، یکن ذرع و نیم. طبقه دوم: از طبقه اول، هر ضلعی یکن ذرع کمتراست" همچنین از هر طیقه، یکن ذرع از عرض وطول کم میشود، تا طبقه‌ ششم، آن طبقه هفت ذرع و نیم است عرضش شش ذرع و نیم. اما ارتفاع طبقه دوم و سیم، هر کدام یک ذرع" و ارتفاع طبقه جهارم و پنجم وششم، از نیم ذرع کمتراست: بربالای طبقات مذکوره، بقعهای است که شش ذرع طول و پنج ذرع عرض دارد.

ارتفاع بقعه، چهار ذرع است و در جانبی از آن، چند سوراخ گذاردهاند و سقف آن، از طرف بیرون، بطور شیب بامی است و در سمت رو به شمال غربی آن بقعه، دری است که یکک ذرع و نیم ارتفاع آن در است.

خلاصه، از طبقات مذکوره بالارفته، داخل بقعه شدم. آثاری در آن بقعه نیست؛ الا درطرف قبله آن، محراب کوچکی تراشیدهاند و آیات قرآنی در اطراف آن حجاری کردهاند. پیش از این گفتیم که سقف آن، از طرف بیرون، بطور شیب بامی4 است؛ ولی از طرف درونه مسطح است: لهذا از پشت این سفف مسطح اندرون تا زیر مققر مقف برون، مجوف است به شکل مثلث" و آنجا، محل دفن مرده بوده [است]، و در زمانهای به خم خاه معجمه وکر حخرف چهارمن حرف آخر، شین معجمه است وبه سین مهمله نیزگوینه. واین بادشاه را "یرس" و اسائیرس: 3 مگرر گفته شدکه به معی بایه بایه است.

ز می نامند.

4. بامی است که سقف آنه از هر دو طرف سرازیر باشد، به شگل کومه.

============================================================

بالجمله، محاذی درب بقعه برروی زمین متصل به طبقه اؤل، ه پله از ستق تراشیده؟ نصب نمودهاند، از برای بالارفتن به طبقه مذکوره که یکن ذرع ونیم مرتفع است" امادر اطراف بقعه مذکوره، به مسافت چند قدمی دورتره ستونهای نصف شده و شکسته برهاست: فصیل آن برسبیل اختصارا230]9 در زمان اتابکان فارس؟، اتفصیل ستونها چند رسته ستون از ستگن در اطراف بقعه نصب کردهاند فضایی بهمقدار 34 ذرع عرضاوطولا ساخته و آنجارا مسجد مسلمانان قرار دادهاند و چهار درب، در چهار طرف آن فضا، از سنگن برپاداشتهانده بر دور اسطوانه بکی از آن درها، هنوز خطوطی باقی است" نوشته است: "در زمان اتابکن سعد زنگی، اینجاوا مسجد از جهت مسلمین ساختهاندیه و قریب به این مغیامین.

و دردرون بقعه مذکور که گفتیم و دور محرابی، بعض آیات قرآنی را نقش نمودهاند2، معلوم است که آن نیز در زمان بنای مسجد، نقش شده، به نقد آن بنای مسجده منهدم گردیده؛ جز آثاری از ستونهای مذکوره و سنگهای چهار درب، چیزی باقی نیست و در آن خرصهای که مسجد بوده، قبور مسلمانان و قبرستان است و سنگهای قبر بسیار بزرگ از علما و فضلا و هرفا در آن مکان نیزدیده شد، و در نزدیکی آن بقعه، آثار مدرسه با سرایی است که آن را هم اتابکن سعد ساخته بوده، ولی تمام خراب و مندم اصعه ازامور غریبه اینکه آخوندی از اهل آنجاکه مرد مقدس زاهدی است، لوح مزاری که نصف آن زیرخاک رفته بود، به فقیر نشان داد و گفت: نام اتابکنروی آن لوح است.

قیر رعیتها را گفتم خاک را از آن سنگ عقب نمودند. این کلمه بر آن نقش بود: و بن اتابکن سعدبن زنگی" و از تاریخش، کلمه وسبعمائه، بافی مانده بود. معلوم شدکه آن قبر یعنی غبار براکنده چواناکه هباء، خبار وکرد در هواست ومور مخرق و براکنده اتابگان فارس، اخر معابد بارسیان راکه در فارس است، مجد مسلمانان فرار ماده بودنده چنانگه.

در دارابجرد نیزدر ذگر مجد سنگی مرقوم شد اا بقعه مدکوره بقعمای است که آن را به اسم قبرمادر خلیان می خرانند و فصیلش کذشت

(231) از بقعه مشهور به مادر سلیمان، به مقدار یگث میدان اسب دور از آن، درطرف شرقی بقعه، در صحرا، جایی است که چند آثار دیگر مشاهده شد1، از جمله: سه قطعه از دیوار عمارت که طاقچه داره و از سنگن که ائار عمارات برباست برروی یکی از آنها،4 سطربه خط میخی نقش شده مجاور باسارگاد] وسنونی هم از سنگن سفیده برجای مانده که چهار پارچه است - برروی هم نصب نمودهالد. آن را مساحت گردم، از3 اذرع متجاوزاست. در اطراف آن ستونها وجدار منکوره، آثار همارات بسیار ظاعراست، یعنی شالوده هایی بزرگ و سنگهای خرد خرد و برروی هم، انبوه انبوه ریخته، می نماید که در شکستن آن سنگها، تعتد کرده باشند و در خرابی آنها، اهتمام نمودهاند. در قطعه آفار و حلاماتی که مناهده می شوده دلالک داره بر اینکه در این سرزمین، شهری بار بزرکد بوده و بعض از سپاحان انگرهز در سیاحتنامه خوده این شهر را هارکیدی نوشتهاند لهاسیر به بای انقطه و ن مله والف ورله مهمله وکاف فارسی وباء ودال مهله وباء ایغا در آخره وکوبند قدیم آن شهر رابه اسم منکور می خواندهاندر

اهالی آنجا میگفتند: سال گذشته، یکی از انگریزها، اینجا را کنده و ستون را ظاهر ساخته [است] اناردیگر در طرف جنوب جلگه، به 300 قدم فاصله از آثار مذکوره، مجاورپاسارگادان باز علامت عمارت و بنایی است که از آن بناء، غیر از جداری باقی نیست؟ احجار آن همه خرد شده و به هم ریخته، بطوریکه معلوم نمی شود وضع بنیان آن چگونه بوده است. بعض از سنگهای بیخ شالوده که بر زمین منصوب است، روی آنها نقش چند پنجه پای انسان تا به ساق، و روی سنگی با تا به زانوی شخصی است که در مقابلش پای خیوانی است، مثل آن صورتی که در تخت [4232] جمشید ساختهاند. معلوم می شود که آن هم صورت پادشاهی باشد که شاخ حیوان بردار را گرفته و خنجر در شکمش فرو برده، که تفصیلش در ذکر تخت جمشید گذشت. از جمله آثار آنجا: اصورت بال دار]: پارچه سنگی است به ارتفاع 3ذرع و عرض آن، یکن ذرع و نیم؛ روی آن، صورت مردی است ایستاده؟ دست راست را بالاد گرفته؛ جامه بلندی که اصلا چین ندارد و دور تا به دور آن ریشه نهادهاند و در پشت ریشهها، حاشیهای است [که] در آن، گل و برگ نقش نمودهاند، دربر دارد؛ و چهار بال از شاخههای آن مرد رسته و آن بالها راگشاده و باز نموده، مثل اینکه بخواهد پرواز کند، دو بالش رو به بالاست و دو بال دیگر رو به پائین؛ و فراز کلاه آن، دو شاخه رسته و 3 گوی مدور در میان آن دو شاخه قرار داده و 3 چیز مثل ظرف بر بالای آن 3گوی گذارده. این شکل، خیلی محل حیرت است؛ پهلوی آن صورت، در این از منه، شخصی از انگریزها به خط انگریزی به مداد نوشته بود: " این در عهد پادشاه پارسی: کوروش نام، ساخته شده." و همین شخص انگریزی در درون بقعه مادر ام التبی نیز به مداد نوشته بود که این قبر کورش است. و آخوندی که پیش از این گفتیم از اهل آنجاست، نقل نمود که وقتی اشخصی] انگلیسی اینجا آمد و خطوط میخی را میخواند، گفت که این

اسرکرپرتر

ب: :هه م :..9 : بز

بالجمله" گمان میکنمکه صورت منکوره به اعتقاد خودشان، صورت ملائکه1 یا رب النوع ستاره باشد واز این قبیل خیالاتی که داشتهاند.

بههرحال نقشه صورت مذکور و نقشه جدارهای سنگی و ستون مذکور را در بکن ورقه قراردادم و آن به نمره‌ 36 است، بتوفیق الله مای.

بند دوم: منم داریوش شاه، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهایی که بسیاری از نزادها در آن سکونت دارند، شاه این زمین پهناور تا آن دورها، پسر ویشتاسپ هخامنشی، پارسی، پسر پارسی، آریایی، از نژاد آریایی: بند سوم: داریوش شاه، شاه بزرگ میگوید؛ این است به خواست اهورامزدا، کشورهایی که علاوه بر پارس گرفتهام، بر آنها فرمانروایی دارم و به من باج میدهند؛ آنچه از طرف من به آنها گفته میشود، اجرا میکنند؛ قانون و آیین من در آنجاها رواو مفوظاسست: ماد خوزه برتو: هرات و بند چهارم: داریوش شاه گوید: اهورامزدا هنگامی که دید کار این زمین آشفته گشته، آن را به من سپرد، مرا شاه کرد؛ من شاه شدم؛ به خواست اهورامزدا، من آن را مرتب کردم؟ هرچه به آنها فرمودم، اجرا شد؛ چنانکه اراده من بود. اگر اتفاقا اندیشه کنی که چند جور بود آن کشورهایی که داریوش اداره میکرد، به این صورت بنگر: آنها تخت مرا میبرند؛ از این راه، تو آنها را میتوانی شناخت، آنگاه تو خواهی دانست که نیزههای پارسیان تا دوردستها رفته است و آنگاه توخواهی دانست که پارسیان دور از پارس جنگیدهاند.

============================================================

3. بعضی اشک را ارشک، آساک و آساکس و آرزا کس نوشتهاند. (ایران باستان، جلد هارم، ص 2197) 4. ابن نقش متعلق به شاپور اول است که والرین امیراطور روم در برابر اسب وی به خاگ افتاده است. فرصت در فصل بعد این نظررا اصلاح کرده است.

5 برای اطلاع بیشتر رجوع شودبه فارسنامه ناصری ج /2 امیرکبیر، ص 1920 به ه و . برای اطلاع بیشتر رجوع شود به صفحه‌ 1556 جلد دوم فارسنامه ناصری، چاپ امیرکبیر رجوع شود به جلد دوم فارسنامه ناصری، ص 1556.

============================================================

بیش از اینها مرقوم گردید که کلمه هخمنیسیا1، در لغت ایشان به معنی کیان آمده؛ و تشکیل آن نیز مثبت گردید و گذشت. در این اوان دیده شد که آن کلمه را، هخامنشی2 نیز میگفتهاند؛ و همچنین سابق، مذکور شد که خسیایثیا3 در لغت آنها به معنی پادشاه است؛ و تشکیل آن هم مرقوم آمد و گذشت؛ پس از آن، دیده شدکه آن کلمه را 1. تشکیل آن، سابقأگذشت.

به فن ماهوخاء معجمه والف ومیم مفتوحه ونون مکرره وشین معجمه مکوره؟ نیز وباء 3. تشکیل آن نیزگذشت در سابق.

ممناة تحتانیه درآخر، گه مفتوح باشد.

============================================================

در این زمان ماها انیز]، از اینگونه تغییرات در لغات بسیار است؛ مثلأ کلمه " بود" را که به دال مهمله تلفظ می نمائیم، وقتی "بوذم به ذال معجمه استعمال میشده1 همچنین نمود، نموذ و شنید، شنیذه یا اینکه مثلا مثل اشکم واسپر، که الحال شکم و سیر میگویند، و هکذاامثال، بسیار است.

اتوجمه خططوط در مشهد مادو سلیمان ون مطالب فوق دانسته آمد، ترجمه خطوط در مشهد مادر سلیمان را خواهیم نمود، اما ترجمه را با رقم حروف میخی و باتحت [2234] اللفظ آن، به زبانی که داشتهاند، مرقوم می داریم و پیش از اینهاکه به این طریق ترجمه خطوط تخت جمشید و غیره مسطور نگردید، به ملاحظه اختصار بود و در اینجا چون مطلب آن ترجمه بسیار نبود، بدین روش پیش آمدیم که در ضمن هم دانسته شود که سطر را از طرف دست ت شروع می نمودهاندم چنانکه سابقا اشاره به این معنی شده است: 7112714 77 و اکک اعهنیها 17 1422112771 کا ان اع اعاد 1142 111477122 اح اه اطقدا

============================================================

دیگر از چمله آثاری که در مشهد ام الثیی است، بنایی است بعبنه مثل کعبه زردشت که هر نقش رستم مذکور شد و نقشهاش (2235] تموده آمد. ولی از این بناء، بغیر از یکن یدنه بیش باقی نمالده و تمام بر زمین ریخته و درهم شکسشه شده [است] حخی نماناد در کتابی که ترجمه خطوط میخی مذکور را نموده بودند و ما آن را نقل مودیم نیزه صاحب کتاب، مطلبی دیگر نوشته بود و آن این است که به غیر از سنگی که چهار سطر خط میخی بر آن منقور است - و ترجمه اش گذشت- الواح دیگر هم در آنجابوده: از جمله در سینگ که بر آنها خطوطی است و آتها را از آن سرزمین بردهاند و من آنها را دیدهام 1و ترجمه آنها را یافتهام: در یکی از آن سنگها نوشته [است] 177 17 7744471241،، 41744 191 مد 1841141 42 :1122922 3 البگری از سنگ نیشته جرر سنگی ایواد شرقی کاخ پذیرایی کوروض 1. آلها راکه می گرید دیدهامه می تمابد که در فرنگستان دیده باشدا زپراکه اخر از احجار خفیف المزن و یاتقیل الوزن را امل فرنگستان از سیاحان" حمل و تقل تحودهه برده و می یرند از برانی تحاشا واخذ حلوم.

============================================================

اهالی آنجا، آن مکان را "تخت سلیمان" مینامند. و آثار و علامات دیگر در آن صحرا از نزدیک و دور دیده می شود که تفصیل دادن آنها، موجب طول کلام است. الحمدلله تعالی والمنه که از بیانات و نقشه مادر سلیمان و حوالی آن فراغت حاصل آمد، والشلام.

1. بیش از اینها مگفتیم که نرجمه اش کیکاوس است.

============================================================

یکی از سیاحان انگریز، در مسافرت نامه خود نوشته که صورت چهارم از آن صورتهاکه ریش ندارد، زن است؛ لباس مردانه پوشیده و گوید معلوم ما نیست که شبیه که باشد.

دیگر، در دارابجرد، مجلسی که به نمره 8 است و گفتیم باید امطلب دیگراز صورت داراب شاه باشد و صورت زیر پای اسب آن، شاید فلیپ رومیابود. میگوید: به قرینه آن پادشاه، شاپور اول است و آنکه زیر پای اسبش، خوار و زار افتاده، والرین2 پادشاه روم است که معزول و مخذول شده؛ وآن ضورتی است که پادشاهه دمست مرحمت بر سرش نهاده، صورت شیری دیس، پادشاه نوردم است که آن را نیز سیریدس (یا سپیری دس2) گویند، 1. هدر اسکتدر است که آن را نیلقوس نامند، و مسابقأ شرح احوالش مرقوم افتاد.

این اسم را در بعض جاها "ولیرین" نیز می نویندا یعنی بعد از لام، یاء مثناة تحتانیه، زیاد دارد.

به کر حرف اول که ثبن معجمه است:

مسجد سنگی دارابجردکه به نمره‌ 9 بود؛ و مذکور نمودیم مطلب دیگوان تفصیل آن را. آن سیاح میگوید که بعضی نوشتهاند ستمیرامس1" ملکه، آن را ساخته است". سیمیرامس [4237) زن یکی از بزرگان ایران بوده؛ پس از آن، به نکاح پادشاهی نینس2 نام در آمده و سلطنت شوهر را به مکیدت2، متصرف شده و چند سال، خود حکمرانی نموده و آخرالامر کشته گشته؛ و جلوسش 2617 سال قبل از میلاد مسیح بوده ااست].

دیگر مجشمه هایی که قریب به پله تخت جمشید است و به مطلب دیگران نمره‌ 9 اکشیده شده و آن حیوانات (که] تنهای چون گاو و سری مانند انسان داشتند. در کتابی به انگلیسی نوشته: چنانچه در مصر و هند، پرستش گاو می نمودهاند، در ایران هم شاید گاو می پرستیدهانده لهذا برای این عمل، صورت گاو تراشیدهاند. انیز نوشته] که در کتاب زند و اوستا_ که کتاب زردشتیان است- مرقوم است که در پیدایش دنیا، خلقت اول، گاو بود و وجودگاو، از ماهتابا پس از گاو، انسان و دیگر حیوانات مخلوق شدند؛ و بدین واسطه گاو را پرستش می نمودهاند. سیاحی دیگر در مسافرت نامه خود نوشته است: شاید آن صورت، اشارت به کیومرس باشد- که آن را کیومرد نیزگویند- و او، اول طبقه پیشدادیان بوده) و وی اسم خود را از گاو و از مردگرفته بوده" و در تخت جمشید، صورت گپومرد را به ترکیب نامش تراشیدهاند، از جهت تیمن و تبرک.

مؤلف گوید: گیو به معنی گاو؛ همچنین کیومرس4 را " کیومرد" گفتن، در آن تأمل است وبراهل لغت، وجه تامل آن پوشیده نیست: بالجمله، ترجمه نام پادشاهی راکه بانی آن مجشمه هاست و امطلب دیخوان در الواح بالای سر آنها مسطور است، بعضی گشتاسپ نموده بودند" چنانچه ما هم سابقا مرقوم داشتیم و گفتیم که آن ایه کسر حرف اول وحرف چهارم وخرف عفتم امت: . به کر نونین که در میان آنها یاء حطی است و سین مهمله در آخر 3. به فتح اول وکر تانی، بدسگالیدن.

به کاف قارسی است. کپومرت به کاف تازی و ثاء مثلفه در آخر، معرب است:

مؤلف گوید: صورت ترجمه خطوط میخی آن دروازه را به همانطوری که ما پیش از این به جای خودش نمودیم، نموده؛ الا اینکه علاوه دارد بعض کلمات دیگر؛ و آن کلمات ابن است که در اینجا، نگاشته می شود: بادشاه میگوید: این دروازه داخل شدنی را ساختهام و نیز چیزهای نیکودر اینجا بناکردهام و آنجه که پدرم بنانمرده است و خودم بنانمردهام، از گارهای بزرگن است، و آن، همه از مرحمت اورمزد است: دیگر در عمارت داراکه نمره‌ آن 21 است، ترجمه فقره اول امطلب دیگران از خطوط میخی آنجا را سیاحی نموده، به همان طریق که ما مرقوم نمودهایم؛ ولی آنجاکه پادشاه می گویده اورمزد حفظ فرماید این ولایت را از تنگسالی و دروغگویی"، [علاوه دارد] و از غلام و بنده گیری.

مؤلف گوید: مرادش از بنده گیری، شاید اسیری باشد؛ یعنی خداوند اهل این ولایت رااز اسپرشدن نیز حفظ فرماید: دیگر در بیان آن حیوان مهیب معدوم الخلقه که به نمره‌ 22 امطلب دیگوان نقشهاش نموده آمد؛ و گفتیم این صورت، در تخت جمشید مکرر شده؛ بال دارد و با دم عفربی می باشد، به تفصیلی که گذشت و تحقیقات قوم را در حق آن مرقوم داشتیم. سیاحی می گوید: آن حیوان، وجود خارجی ندارد؛ ولی آن صورت را مرکب نمودهاند از چند حیوان، مثل شیر و مرغ و عقرب و غیرذلک" و در نقش آن، اشارهای است و آن این است که ما تسلط و قدرت داریم بر سباع) و طیور و حیوانات موذیه3.

1. تشکبل آن را در سابق نموده ایم) و نبز مرقوم داشته ایم که آنرا " کرزبهس" نیز می گفتهاند.

2. به کر اول، درندگان راگویند، مانند شیر و بلنگن و گرگ و غیرذلک" و آن جمع سیع، به فتح اول وضم ثانی است: 3 رنجاننده و آزارگنده.

============================================================

مؤلف گوید: این نیکو تعبیری است و فقیر را بدان اعتقاد است که خیال سازندگان آن صورت، همین بوده [است] در مجالس نقش رجب که به نمره‌ 29 نقشهای را نموده ایم مطلب دیگران و تفصیل آن را نوشتهایم- در کتاب سیاحی فرانسوی، نوشته که مجلس دست راست آن عرصه، تاج بخشی اردشیر است که تاج خود را به پسرش شاپور مییخشد.

همنین نوشته است که: مجلس روبروکه همه پیادهانده آنجاه تاج بخشی اورمزداست، شایور اول را، یعنی خدا به شاپور، تاج می بخشد. شخض دست راست، به عتقاد پارسیها، اورمزد و شخض دست چپ، شاپور است و کوید: در نقش رستم، اورمزد را، سواره کشیدهاندکه به اردشیر تاج میدهد، و در اینجا پیاده کشیدهاند که به شابور پسر اردشیر تاج میدهد و او را پادشاه میکند، و آن دو نفرکه پشت به مجلس کردهاند؛ یکی از آنها مادر شاپور است و آن دو طفل که درمیانند، دو پسر شاپور می باشند مؤلف گوید: در بودن شخص دست [4240] راست، صورت اورمزد، همان 1. تشکیل و معنی آن را سابقأ نموده وگفتهایم؛ وگذشت.

. به فتح اول، به معنی برکندن است: 3. در بعض جاها که حلقه مذکوره نقش است بدون صورتی، به این شکل است: این صورت. اگفر درکرمانشاهان و بابل و ضیرهما بر در دخمه ماست:

دیگر، مجلسی که نیز درکوه نقش رستم است و به نمره‌ 32، مطلب دیگراز نقشه آن را کشیده ایم. نوشته است: صورت شاپور اول است و دو نفر در جلوی آن؛ یکی زانو برزمین زده است و آن، ولرین2 پادشاه روم است؟ اسیر و معزول گردیده! و دیگری که شاپور، دست او راگرفته، سیریدس2 پادشاه جدید روم -است، آن را بهجای والرین نصب مینماید.

مؤلف گوید که ما پیش از این، در بیان آن مجلس گفتیم که در آنجا، خطوط پهلوی نوشته شده و مخوگشته؛ درست خوانده نمی شود. آن شخص انگریزای] چون در ازمنه قدیمه آنجا رفته، آن خطوط را خوانده و ترجمه نموده است. در اینجا مرقوم می شود رجمه خطوط بهلوی تجلس شاپوردر نقش رستم این صورت خداوندگار شاپور، پرستنده خداست؛ پادشاه پادشاهان عالم؛ زاده از آسمان؟؛ پسر خداوندگار اردشیر، پرستنده خدا؛ پادشاه پادشاهان ایران و نبیره بابکن: هر بهرامبن هرمز است که بدر از غایت شوق به وی، نام خوه رابدونهاده و جلومش را 5890 ال بعد از مبوطگویند. 2. تشکیل آن، سابقا گذشت.

به کسر اول وسکون دوم وحرف ستمراء مهمله مکوره وبعد، یاء حطی ساکنه" بعد، دال و ن مهتن: معلوم است که مرادش از این زایش، غیراز زایش ضوری است، چنانچه تولد از علم و تولد از ایمان و غیرذلکن گفتهاند، وحتضرت عیی- علی نبینا و علیه التلام- فرموده: لن یلج ملکوث التماء من یولد مرثین، که مراد حضرت، بکی تولد جسمانی است و پکی تولد روحانی که تولد از علم باشد" هس می شودکه ولادت غیر از ولادت صوریه هم باشد و اینکه گوید زاده از آسمانه شاید مرادش این باشد که مؤید به تأییدات امانی هنم و مفصودش از این عبارت، نآثیر آباء علوی در اتهات سنلی از برای تولیدش نیست" زپراکه آن واضح بود و حاجت به بیان نداشت؟ لهذا به نظر می آیدکه برادش همان باشد که منکور داشتیم:

در مسافرت نامچه سیاح انگلیسی، تفصیلی، مینویسد در امطلب دیگراز حلقه ای که مکرر مانام آن را بردهایم و گفتیم که بعض از اهل یوروپ نوشتهاند آن حلقه در معابد بارسبها آویخته 4241 بوده،گاه پیمان و میثاق آورده؛ دو نفرکه باهم معاهده داشتهاند، به دست گرفته، پیمان خود را محکم می نمودهاند؛ و لیکن این سیاح میگوید: آن حلقه، مرپیچ استا یمنی حلقه ای از ریسمان می بافتهانده هنگام تاج بخشی، پادشامی به دیگری میداده1.

مؤلف گوید: این توجیه و تحقیق بد نمی نماید، ولیکن فقیر در بعض از جاها که آن حلقه را بوضوح دیدهام، به شکل دایره حقیقی نیست، بلکه یکن طرف آن ضلع دارد، و شکل آن را سابقا در حاشیه کشیدهام نظر به این معنی، تصور نمی توان کرد که چگونه آن رابه دور سرخود می نهادهاند: الله تعالی اعله بعضی نوشتهاندکه در مجالس آثار قدیمه، هرجا شبیه امطلب دیگران اشخاصی است که دست خود را پیش بینی بردهانده اشاره به این است که خاموشند و صحبت نمی کنند.

الحال باید برویم بند امیر، و از راه ارسنجان میرویم تا آثار غریبه آنجا را هم دیده باشیم. از مشهد مادر سلیمان بازگشت نمودم به صحرای کمین که سابقا مسطور گردید_- و از کمین قریب3 فرسنگ آمدم تا ارسنجان. در عرض راه، جنگل بسیار بود، اماراه صاف وهموار است و صعوبتی ندارد.

قصبهای است در طرف شرقی شیراز، به مسافت 18 فرستگ اسنجان2(1): تقریبا دور از آن؛ مشتمل بر توابمی چنده و آن سرزمین سردسیر است؟ آبش از چشمه سارها و قنوات حاصلش غله و برنج ومیوهجات، خاضه انارش، در غایت خوبی و نهایت مطلویی است. زتی که از انار آنجا سازند، منحصراست در فارس؟ ودر خود قصبه، تخمینا 800 درب خانه است" مساجد بزرک و باصفا دارد، و مدرسه باشکوه و زیباکه در زمان شاه سلطان حسین به این معی یه اینطور نیز ممکن است که بدان حلقه، معاهده می نمودهاند و سلعنت می بخفیدهانده و ولیمهد، آن را از دست هادشاه اخذ می کرد، ولی بر سرنمی گذارده که تاج دائمی او باشد، الله اعلم.

به فح همزه وسکون راء مهمله وسین مهمله تبزکه به نون زده باشد و جیم والف ونون، محروف

بالجمله، اوقاتی که وارد ارسنجان شدم، نیابت آنجا به جناب میرزا محقد جعفر س خلف ارجمند مرحوم میرزا زین العابدین- بودکه اباعن جذ، از ارکان شیراز بوده و می باشند [و] محاسبات و بنچه1 شیراز، بدین خانواده جلیله تعلق داشته و مرحوم مذکور همواره معززا ومحترما میزیسته [است] جناب میرزا محتد جعفر مذکور، متخلص به "ایقان، در خصایل ستوده و فضایل محموده، لوای شهرت افراشته و صحبت اهل کمال را آنی فرو نگذاشته و شعر را نیکو می گوید. دورهای از منطق و بیان و عروض و قوافی، نزد فقیر دیده [است].

آثاری که در ارسنجان و توابع آن است، از جمله شکفت اشکفت ضکانان ضحاک است: مایل بهطرف جنوب قصبه، به مسافت دو فرسنگ ونیم، میگویند: فریدون، چون ضخاک را دستگیر ساخت، قبل از آنکه او را در کوه دماوند4 حبس نماید، چندی هم در اینجا مخبومش داشت و این شکفت، از جاهای غریب و عجیب است، بسیار بزرگ و طولانی و عمیق!

به محض اینکه داخل آن شوند، وحشت عظیمی روی می دهد که بسی هولناکن است: روبه عقب آن، جز با جممیت و با چراغان متعدده، نمی توان رفت، اما بعضی که رفتهاند، انتهای آن را یافتهاند و از ابتدای آن که وسعتی بینهایت دارد، هرسال اهالی آنجا، بارهای بسیار از فضله کبوتران آورده، در زراعت بکار میبرند. و زمین از پایین کوه تا بدان شکفت، خالی از اشکال و صعوبتی نیست و به فاصله (2243) یکن میل راه، در طرف قبله شکفت مذکور، چند چشمه جاری است؛ یکی از آن چشمه ها را "شیر خوان" نامند.

ازجمله، کوهی است مابین مشرق و جنوب قصبه ارسنجان، به مسافت نیم فرستگن، . به ضم باء موخده وکر نون وفح جبم سه نقطه و ماء در آخره جمعی باشدکه بر اصناف و اهل حرفت و رعیت می بندند و آن را بنیجه نیزگویند به زیادتی باء حطی بعد از حرف دوم.

در طرف شرقی طهران، به مسافت سیمیل تفریبا واقع است1 ببار مرتفع به ارتفاع 5000 ذرع از جمله کوههای مشهور در ایران است و کمتر کوهی به این رفعت دیده شده [است ک

از جمله، آثاری است که در قلاتخار2 است - قلاتخار یکی از (آثاو قلاتخاران توابع ار سنجان است- و آن در سمت جنوب شرقی قصبه است، به مسافت یک فرسنگ؛ و این ده، تعلق دارد به مرحوم میرزاعلی صدرکه الحال به حکم ورائت، به تصرف اولاد امجاد اوست. در این ده و اطراف آن، آثار عمارات و بنیان عالیه مشهود است و به نزدیکی آن، خمپی است که آب از آن جاری است بگویند آنجا آتشکده بوده است.

شبرنگ خامه که در میدان این نامه، جولانی داشت، از تکن ااحوال هدرو بازمانده، پشت به تندی کرده، روی به کندی آورده، از والدو اولادوی از تیزگامی سرمی بیچد و به آرامی پای مینهده هماناکه این لگام خائی و سبک عنانی را سبب این است که از آن قلات خارش در پا، رفته و از خداوند قلاتخار، خارخاری4 به سینه نهفته، عنان خویش به نگارش احوال وی منعطف میخواهد و تکابوی را از غیراین راه منحرف" لهذا انعطاف زمام آن را به طرف توجهش مرعی داشتم و شقهای از احوال صدر و والد و اولاد امجادشان نگاشتم مرحوم میرزاعلی صدر، ولد مرحمت مآب حاجی اکبر نؤاب طاب ثراه شیرازی است: ذکر احوال آن سلسله این است که نوشته میشود: جناب حاجی اکیر از قدوه علمای دهروزبده فضلای شهر در فقه واصول نواب(2): 2244، وحید زمان و در ریاضی5، فرید دوران بوده [است] حضرتش، مرجع اهل حال و ملجاء ارباب کمال؛ ونزد مرخوم حسین علی میرزا، فرمانفرمای فارس، کمال عزت و احترام را داشته؟ تألیفات آن جناب بسیار است از ه 1. بشته و تل است" وگذشت.

. قلات خارن گریند چون خارستان است و خار بیار دارده لهذا قلات خار نامیده شده و ایکه عضیقلاتخوار - به زبادتی واو بعد از خاء- نویسند ظاهرا غلط باشد.

3 کنایه از سرکشی و نافرمانی کردن است.

گنایه از تردد نکر و تعلق خاطر است.

5 معنی و اقسام آن گذشت.

============================================================

درسنه 123 وفات کرده تاریخ فوتش را "غم اکبر" یافتهاند.

جناب میرزا ابوطالب نواب: طاب ثراه، خلف ارشد مرخوم حاجی اکبر نیز ازجمله علیای شیراز است و در علوم عربیه و فنون ادبیه، ممتازه ادیبی بوده بی نظیر و ادیبی خوش تقریر؟ در سنه‌ 1301، به بهشت جاوید خرامید.

جناب میوزاعلی صدر: مرخحوم فذکور، برادر کهتر نواب دوم است. جنابش، از فضلای زمان، ممتاز بود: بین العوام والخواص، بااعزاز: در سنة 1307 هجری، از دارفانی به ملگن جاودانی روی نهاد.

اولاد مرحوم میرزا ابوطالب تواب:: جناب صدرالدین میرزاه ملقب به نواب، دیگ جناب احمد میرزا؛ دیگر محمود میرزا ندیم باشی، دیگر محتد صالح میرزا دیگر داودمیرزا؛ دیگر عنایت میرزا؛ حفظهم الله تعالی.

اولاد مرحوم میرزاعلی صدراطاب ثراه): /4245! میرزا علی اکبرخان حافظ الصحه و رتیپ؛ دیگر نواب محتد ولی میرزا7، ملقب به آقا شاهزاده؛ دیگر محتد علی میرزا، در علم تجوم است حاشیهای است بر شرایع، از سید شمس الذین محتدکه از تلامده ملااحد اردبیلی است.

در علم معانی وبیان وبدیع است، به فارمی: شرح حالات سیدانبیاء وائمه هدی است (علیهم الضلوة والتلام).

تذکره شعراحث: اولاد مذکور، مادرشان دختر مرخوم حسین علی میرزا، فرمانفرمای فارس، است: نواب محند ولی میرزا و دوولد دیگر، مادرشان دختر مرخوم نادرمیرزا، ابن فرمانفرمای منکور است:

الحال رجوع نمائیم به ذکر آثاری که در خاکن ار سنجان است: اآثار تاریخی ازجمله قدمگاه است که در "جلود"1 واقع شده؟ وجلودره ارسنجان](3): دهی است از توابع ارسنجان، به مسافت چهار فرسنگ، و آن وقف است بر بقعه منؤره‌ حضرت امامزاده واجب التعظیم، سیدامیراحمد (شاه چراغ)" و نصف از آن ده را جناب میرزاعلی رضا، متصرف است: ابن مرحوم میرزا سید شریف؟ سیدی است جلیل القدر و جناب میرزاعلی رضا عظیم الشأن. سلسله ایشان منتهی میشود به میرزا سیدشریف علامه جرجانی؟؛ و جناب مشارالیه به پاکی ذات و نیکی صفات، متفق علیه اهل زمان است؛ جالس اورنگ خطاطی و رقم است و فارس شبرنگ خوشخرام قلم؛ در نستعلیق نویسی، رونق بازار متقدمین را شکسته و از شکسته نویسان، کس چون او درست ننوشته و در ثلث، خطوط اساتید را نسخ کرده. الغرض، قریب به جلودر مذکور، آثاری است که آن را "قدمگاه" گویند و "چاشتخوار" نیز نامند و آن در کوه است، یعتی در آخر و منتهای کوه رحمت است که تخت جمشید در پایه آن کوه بود. درحقیقت این قدمگاه، در پوزه کوه واقع گردیده [است]؛ به این تفصیل: جایی از کوه را بریدهاند و عرصه گاهی ساختهاند؛ پنج یا شش ذرع، تخمینا عرض و طول آن عرصه است وارتفاع ه بدنه‌ آن: تخمینا 10 یا 12 ذرع" و جدران3 آن را به نهایت صاف وهموار نمودهاند و در جدار طرف دست راست و دست چپ، روبه بالا، آثار بلههاست؛ معلوم میشود که آنجا دو طبقه بوده و سقف نیز داشته؛ و در پائین آن عرصه، دورسته پله داردکه در دو طرف [4246) بستهاند و از وسط آن دورسته پله، چشمهای جاری است و اطرافش اشجار است؟ جای باصفایی امت: از جمله آثار دیگر در همان کوه پشت قدمگاه مذکور، جایی است مانند اطاق، ولی ازکوه طبیعی است و تفصبلی از آنجا نوشتهاند، بلکه از اهالی آنجا نیز شنیدم؟ این است . به کر اول و فتح دوم و چهارم است، و واو در آن ساکن می باشد.

میرزا سیدشریف علامه، در زمان شاه شجاع بن مظفره در شیراز به افاده فضل وکمال هرداخته و سعدالذین نفتازانی مباحفاث نمرده و در زمان امبرتبمور گورگان، به سمرقند رفته و باز به شیراز معاودت نوده" تالیفاتش بسار است ودر سنه 819 وفات کرد.

به ضم اول، چمع جدر است که دیوار باشد، و گذشت.

============================================================

از جذبه سؤال نموده بودی. مجملا، جذبه به فتح جیم و سکون ذال معجمه و باء مفتوحه ودر آخرهاء، به حسب لغث عرب، از برای مره است، یعنی یکبار کشیدن" و به اصطلاح اصحاب عرفان، مستعمل است در معنی کشش قلبی" و از این است: جذبة ین جذبات الحق، توازی عمل الثقلین2.

تاکه از جانب معشوق نباشد کششی وشش عاشق بیاره به جایی نرسد بدان که به اعتقاد این طایفه، طرق به سوی حق تعالی، به عدد نفسهای خلایق است، به فتح فاء؛ و این طرق باکثرت عدد آنها، محصور در سه3 نوع است: وع اول: طریق اصحاب (247)) معاملات است به کثرت صوم وصلوة وتلاوت قرآن و حج و جهاد و غیر آنها از اعمال ظاهره؛ و این طریق اخیار است و واصلون به این طریق، در زمان طویل، اقل از قلیلی است.

نوع دوم: طریق اصحاب مجاهدات و ریاضات است در تبدیل اخلاق و تزکیه نفس4 ا. به ضم سیم و سکون نون و جیم، عموما به معشی زنبور است و خصوصا زنبور عل و به معنی خرمگس نبز آمده و بعضی میم را مفتوح دانند.

ا. به غمکاف تازی و کر میم و سکون هاء و راء مهمله است" و گویند در اصل، کوه مهر بوده به مرحال اسم قدیم کمین است.

یعنی کفشی از کهه مای حق، برابر است عمل جن و انس را. ثقلین محرکه، تثنیه ثقل به دو فتحه است، چنانکه در قول خدای تعالی است. سیفرغ لکم ایهاالثقلان.

با کیزه گردانیدن، به اصطلاح نقش را تطهیر نمودن، از اخلاق ذمیمه است.

============================================================

نوع سیم: طریق سایرین الی الله و ارباب محبت است که سالکند به جذبه، و واصلون از ایشان در بدایات، اکثر از غیر ایشان است در نهایات" و این طریق اقرب طرق الی الله و ارفع و ارشد آنهاست و آن مبنی است به موت به ارادت؛ چنانگه از پیغمبراص) مروی است که مؤتوا قبل ان تموتوا. و آن محصور است در اصولی چند، که اؤل آنها، توبه است و آن رجوع به سوی خدای تعالی است و اراده؟ چنانگه موت، رجوع به اومت به غیر ارادت؛ و به این حمل شده است قول حق تعالی که فرموده: ارجعی الی ربک راضیة مرضیة. و آن خروج از ذنوب است تماما، و ذنب چیزی است که حجب1 می کند ترا از حق از مراتب دنیا و آخرت. پس واجب است بر طالب، خروج از هر مطلوبی سوای، حق وجود خود مصرع وجودکگ ذنب لایقاسل به ذنب" هویدا و روشن تمودن.

روشن کردن.

3. نیگوکاران" و این اشخاص، گسانی هستند که مرتبه ایشان، پالاتر از مرتبه اخیار است.

بعنی ای دو دومت منا پیایندگان راه بسپارند ولکن کانی که به مقصود برسند کمند. و این شعر در بعض از کتب، به قسمی است که در مثن مسطور گردیده؛ ولگن در جای دیگر، به این نحو دیده شده: کنیوو ارباب الوصول قلیل خلیلی قطاع الفیافی الی الحلی الحی به کر حاء مهمله، بروزن الی؟ قورقگاه است ومعنی شعر گذشت: ک یعنی سؤال کرد: در چه مقام، ریاضت می دهی نفس خود را؟ جواب داد: ریاضت میدهم نفس خود را در مقام توکل، از ابتدای سی سال؛ پس گفت: فانی نمودی عر خود را در آباد کردن باطن" پس کجایی نودر فنا و نچتشدن در خدای تعالی؟

به فتح اول، به معنی محجوب است: این مضراع را در بعض از جاها، به نخوی نوشتهاندکه در متن است و درکب عرها و غیرهم با سابق آن، به این نخو مسطوره نمودهاند: : اذا قلت آهدی الهجر لی خلل الاسی تقولین لولا الهجر لمیطب الحث

اندکی پیش توگفتم غم دل ترسیدم که دل آزرده شوی ورنه سخن بسیار است تذکره: چون شرح احوال چند نفری از عرفا و فضلای بعض از قیصبهها را ذگر نموده ایم از ارسنجان نیز چند نفری را مسطور می داریم: اعلیالله مقامه، جامع فضایل وحاوی خصایل بوده؛ پس از (فضلای ارسنجان] فراغت از تحصیل علوم رسمیه وفنون عقلیه ونقلیه، علایق و جناب ملااحمد: عوایق دنیویه را ترکن نموده، خلوت را بر جلوت اختیار فرموده. اکثر ارباب حال و اصحاب کمال، فیض یاب صحبت آن جناب بودهاند. مدتها در شیراز، توطن گزیده و به ذکر حق آرمیده. تصنیفاتی نثرا و نظما دارد3؛ از جمله مثنویثی مستی به شوریه4 منظوم فرموده و همه آنها را فقیر، مفصل دیدهام.و بالجمله، در سنه 1274 در شیراز وفات یافته، در دارالتلام، قبرش زیارتگاه است. اولادآن جناب: فاضلی است بلندپایه و کاملی گرانمایه. در حکمت الهی و مرحوم میرزا عبدالکریی: وریاضی، رتبه بلند و مقامی ارجمند حاصل داشت. فقیر مؤلف، قدری از حکمت در خدمتش استفاده نمودهام. در سنه‌ 1310 در شیراز به رحمت حق پیوست: جناب میرزاکرم علی: برادر کهتر آن مرحوم است. در محامد صفات و پاکی ذات، و إن قسک ما اذنبث قالت شجیبة حیاتکن ذنب لائقاس بها ذنب یعنی مرگاه بگریم مدیه فرستاد فراق از برای من جامههای اندوه و غم را، میگریی: اگر فراق نباشد، با کیزه نمی شود دوستی و اگر بگویم که گناهی نکردم، میگوید در جواب: زندگانی توگناهی است که سنجیده نمی شود به او گناهی بعنی گناهی از آن برترنیست: 1. بعنی از اصولی که پیش ذکر شدا و فرمود: آن محصور است در اصولی چند که یگی از آنها توبه بود.

2. جناب ملااحمد، اصلا مازندرانی و ساکن ار سنجان بوده: اجوبه هایی است سؤالات هرکس را از هرچه) و همچنبن اندرزهایی است که به یعضی فرموده: ه به ضم اول است:

نیز از قصبه ارسنجان است، از معارف سالکین و اکابر مرحوم ملاعلی عسکرن مجاهدین [4249) بوده ودست ارادت به مرحوم ملااحمد مذکور داده ودر خط نسخ، خط نسخ بر خطوط متقدمین و متأخرین کشیده؛ و در سنه 1302، در قصبه ارسنجان رخت از جهان فانی به سوی جنان باقی برده، مزارش همانجاست. اولاد آن جناب: وهوالحاج ملامحتد شفیع مذتها در علوم عربیته وادبیه، انارن رنجی کشیده تا از فضلای عصر گردیده و در خط نسخ، از مرحوم والدگذرانیده، شهدالله که پس از مرحوم میرزا احمد نیریزیا، خط مذکور را احدی به پایه مشارالیه ننوشته است؟ قولی است که جسملگی برآنند. الحال، اکثر به کتابت قرآن مجید و فرقان حمید، اشتغال دارد و در سرودن اشعاره خاضه غزل، صاحب طبع سلیم وذوق مستقیم است. از اوست: در بیش روی، دقتر حسنت نهادهام لیکن از بیان به عجزوقصورایستادهام کش رازخوبی توحکایت مجال نیست جز آینه که پیش جمالت نهادهام از وصف آفتاب رخت، بستهام زبان رباأصفت دوچجشم تحیر گشاذهام چند با خدنگن وکمان ایستادهای من خود زتیر غمزه زبا اوفتادهام ازجمله اولاد مرحوم ملأعیکر مذکور: که نیز در خط نسخ، تالی پدر و برادر است، جناب حاجی ملامحتدحسین است. در حسن اخلاق، طاق و احاجی ملامحقدحسین ازبه جودت طبع، مشهور آفاق است؛ در شیراز، توطن گزیده و به کنج انزوا آرمیده [است] اسم شریفش، میرزاحن علی است، ملقب به صدرالشعرا" و از شهاب: اهل آن دیار است؛ در بدایت حال، به تحصیل کمال اشتغال داشته و از علوم عربیه، بهره مند آمده. ادیبی است دانشور و بیبی سخن گستر: در گفتن اشعار، قادر؛ خاصه بدیهه گویی را ماهر است و اکثر اوقات را در شیراز به سر می برد. از اشعارش حاضر نداشتم که ننگاشتم.

ا. از اهل نبریز است که یکی از قصبه مای فارس می باشد-ودر خط نیخ، مشهور آفاق است در زمان فوته بوده [است 7. به گر حاء مهمله، حیوانی است که آن را آفتاب برست گویند.

============================================================

امیرزا علی بحقدخان که در شیراز، وزارت مآب و اهل دفتر را مالگن مستوفیان رقاب بوده و اکنون معزی الیه نیز در دارالملک تخریر، به اصابت2 رأی و تدبیر، مرجع برنا و پیراست. به آداب انسانیت، ممتاز و در رسوم آدمیت، بی انباز است؟ اتفاقا آنجا بود و حین نزولم، تشریفاتی مبذول ودر ورودم، زحمانی معمول داشت که بی حساب و حد، خجل و بی حضروعد، منفعل آمدم ورفتم.

بالجمله، از کربال آمدم به بند امیر: و این بند اگر چه از آثار قدیمه کیان و ساسانیان نیست، ولی یند امیر(5): چون از بناهای عجیبه در فارس است، هنگام حرکت از شیراز، 1. بروزن دنبال، بلوکی است از فارس؛ و این نام مرگب استا گه "کره تام رودخانه ای است که بر آن، امیر عضدالدوله بندی بیته وبال معروف است" پس به ملاحظه بالاو زبر رود مذکور، گربال گفته اندا زیراکه آن اراضی دو قم است: قمی را بالاو قی را زیر گویند. ایال به معنی بار، کنار و ماحل است: و گربال به معنی کنارههای رودکر.] به کر حرف اول است.

3. آمنگ راه راست کردن وصواب گفتن.

============================================================

.م 1-م منظره شرفی پندامیر از آثار عضدالدوله هیلمی بند اه میان خاکن مرودشت و کربال واقع شده. از تحت جمشید تا به این بنده سه فوسخ لست. هر اطراف بند مذکوره قیب دوبست وبنجاه خلنه است وتقریبا700 تفر خلوق باره. در کناره های رود، قریب پنجاه چرخ است که به گاو و غیره، از آن رووخانه آبکفیدهه زراهت مینماینظمه ت حاصلش غله و پنبه وغیرذلکن است، و سابقا مرقوم شد که آن رودخهانه از سمت کامفیروز2 آمده به مرودشت نزدیکن پل خان3، بارودخانه سیوند یکی شده، از بند امیر می گذرد و می رود به کربالها و از آنجاهم گذرشته، متتهی می گودد به ریاچهای که قریب به نیویز لست بالجمله، در وضع بنایی آن، بند عقل خیران اسیت و زبان از تقریرش قاصر و آن را هضدالدوله ساخته. و مانخست، مجملی از شرح احوال امح مذکور ارا] مرقوم ی داریم: بر وزن اهیره رفیع وبلند است نخ یهطور گردیده لاسه] صابقا هر حاشیه مرقوم شده است

که نه من آن را می فهمم و نه خودخواهی فهمیده بعضی نوشتهاند: روزی امیر، هنگام سواری، از ابوعلی برسید که نصب مستثنی به چه چیز است؟ جواب گفت: به تقدیر کایت: هاستثنی". امیر فرمود: چرا به تقدیر بامتنع" نباشد تا مرفوع شود؟5 ابوعلی عاجز مانده، گفت: این جواب میدانی بود که گفتم؛ و گویند بعدها . به فتح فاء وتشدید نون والف وضم خاء معجمه وسکون سین مهله وراء مهمله مضمومها وفر آخر، واو و راء مهمله را نیز مفتوح خواندن نیز حیح است: 2. به ضم اول وفتح دوم، باقی ساگن.

اسحش ابوبکر است. هفده سال خلافت کردا بعد خلع شد ودرنه 390 بمرد وفاتش درسنه 413 بوده وقبرش در بغداداست: وقتی در محضر استادناالمعظم، از این حکایت و مطلب، سخنی درمیان آمده تقریری فرمردند و آن این است: بدان که قول به اینکه منی منضوب است به باسخنیه، مثل آن است که منادی منصوب است به وانادی" بقولی و در این منگام، الاو حرف ندا، دلیلند بر آن دو فعل. و آنچه ایراد کرده است امیرهضد الذوله بر آن، مردود است" به اینگه تعلیل می آورند نحاة آنچه راکه ثابت شده است ورود آن در کلام هرب؟ بس چون نصب استقناء، از گلام عرب رسیده، تقدیر اسی می کنیم، و اگر چنانچه رفع آن از ایثان رسیده بود، به تقدیرامتنع و امثال آن قائل می شدیم، مثل آنکه چون از عرب، ایاکن والاسد رسیده، به تقدیرحتر

ازجمله عمارات عالی است که برسرروضه مطقهره امیرالمؤمنین علی و حسین بن علی - علیهماالشلام - بناکردهااست) ازجمله حصار مدینه منوره‌ حضرت رسول (ص) را عمارت نموده: از جله برکهای در قلعه استخر ساخته [2253]، که پیش از این، تفصیلش مرقوم گردید.

از جمله، بند مذکور است که در زمان سلطنت و سکونت در فارس، بررودکر بسته، که تفصیل آن خواهد آمد.

از جمله، دارالشفایی در بغداد، به کمال زیبایی و صفا بنیاد نهاده و املاکی را بدانجا وقف نموده.

از جمله، بناهای دیگر در شیراز داشته؛ از ایوان و سرا و بازار و خانقاه و غیرذلگن که "بقده وامثال آن قائل شدیم واگرانت والاسد وارد شده بود، به تقدیر "ابعدانت والاسده قائل می گردیدیم. بالجمله، چنانکه بعضی نقره فن گفتهاند: علل نحویه، از قبیل نکت، بعد از وقوع است و در این مسثله، چند قول دیگرهم هت: ی آنگه: عامل نعب فمل متقدم به امضای فعل است به توسط الأنت دوم: آنکه عامل خود الااست.

تم: آنکه عامل آن مقدره است: "بعد" الأو خبر محذوف احت" ه الازیدأ" به تقدیر الا آن زیدأ یقمه احت.

چهارم: آنگه در اصل وان لا" بود و "لاه عاطفه است ونون دوم از آن حذف شده است وتون اؤل در لام ادغام گردیده.

نج: آنکه عامل متی منه است وبه واسطه الأو تحقیق" و تفعیل این اقوال، موجب تطویل ا. یعنی نیت آشامیدن شراب نبگو، مگر در باران و در خواننگی از دخترها در هنگام سحرکه آن دخترها خوانتدگان باشند، ربایندگان باشند مر عقول را نفمه سرایان باشند در اثناء رود یعنی هم بخوانند و هم بنوازند:

بالجمله، امیر مذکور، مذت 34 سال پادشاهی نموده ودرسنه 372، حال گونی که از عمرش 48 سال" تقریبا گذشته بوده - جهان را وداع گفته؛ قبرش در نجف اشرف، در بایان روضه مقدسه است؟ رحعة الله علیه وعلی سریرته.

اکنون برویم بر سر مطلب خود. گفتیم که بند مذکور را امیر عضدالدوله بسته و بر آن بنده پلی ساخته که 13 چشمه طاق دارد: سنگهای عظیم را با ساروج و رمل که به هم ورزیده، برروی بکدیگرگذارده و چنان نضب کرده که مانند یک پارچه کوه گردیده؛ و سابقا مذکور داشتیم که "کوه در دریاه، اشاره به همین بند است. دمن طاقهای آن، به طرف شمال و جنوب گشاده است و آب رودخانه از جانب شمال آمده، به سمت خنوب میرود. طول آن، 115 ذرع؛ عرضش، 4/5 ذرع است: تشریح آن: از پایه طاقها تاکف رودخانه، سدهای است که طول وعرض بل: عبارت از بند باشد و آن بهجای شالوده پل مذکور است و ارتفاع آن، قریب8 ذرع میباشد و سمت جنوب آن سده و بند، منبسط ساخته شده؛ متدرجا، رگبهرگ [2254]] سنگها، پلهمانند است و در وقت فرو ریختن آب، خیلی تماشا دارد؛ ودر ست شمال بند مذکور، به دو طرف رودخانه، دو دیوار و سده عظیم کشیدهاند، بسیار طولانی که به مقدار دوسه هزار قدم، طول آنهاست؛ پس به سبب آن دیوارها و به واسطه ارتفاع بند مذکور، ناچار آب بالا آمده و مرتفع میشود.

چون این مطلب دانسته شد، گوئیم که به مسافت 500 قدم دورتر از بند، در طرف یسار4 رودخانه، دو جدول بزرگ بریدهاندکه آب رودخانه به واسطه مرتفع شدن، در آن دو جدول سوار شده میرود به جانب کریال، از برای زراعت آنها، و در دیوار و سده طرف یمین رودخانه، به مافت چند قدم دورتر از بنده دو درب است مکه 1. از آن گویند که مشهور است" وزن آن قرآن، هفده من است" اللهاعلم.

اچویند حبن وفات وصیت کرد: از مقبره او تا هایین بای حضرت امیر المؤمنین (ع) نقب زنند و زنجیری از نفره، به گردنش نهند و میخ زنجیر را در زپرهای حضرت بر زمینی فرو برند و بر نخته ای گفت بنویید ابین را: "وکلهم باسط ذراعیه بالوصید" و آن تخته را بهلوی او دفن گنند.

3 مقصود طرف بسار است که بالفرض و التقدیر ور میان رودخانه باشد و به همان جانبی که آب چاری است.

مقصود عکس مذکور در فوق استا بعنی طرف یمبن شخصی که مثلا در رودخانه باشد و همراه آب ع

چون مطلب فوق دانسته شد، باز تفصیلی دیگر است که بیان میشود و آن این است که در زیردست آن دو درب گاوشیر مذکور، بدون فاصله، یک درب دیگر است که آن ا. به ضم اول، هر چیز بست تراست و این مؤنث اسفل می باشد اه 2. در ایتجا به اصطلاح اهل مساحت است که مینامند و مقصود ما آن علیا و سفلی نیست که امالی آنجا گویند و اسم بعض اراضی را علیا و یعضی سفلی نهادهاند؛ و علیا به ضم اول و حرف متم باء حطی، هر چیز یلندنر راگویند و این تأنیث اعلی است.

============================================================

مخفی نماناد که در آهنی مذکور، کف زمینش پائین تر از دو درب گاوشیر است، بعبارةاخری، سقف در آهنی مساوی است باکف دو درب گاوشیری و چنین می نماید که این درب آهنی، خلاب1 رودخانه باشد.

توضیح: مثلأ بالفرض والتقدیر، اگر درب آهنی را تمام بگشایند - خواه دو درب گاوشیری، باز باشد یانباشد- آبهای رودخانه، بالتمام از درب آهنی عبور خواهد نمود و از آن دو درب گاوشیری و از طاقهای پل مذکور و از دو جدول جلوی [4256) بند سابق الذکر، قطرهای آب نخواهد رفت؛ پس معلوم شدکه درب آهنی، به منزله خلاب اصت اما درب آهنی، از آن گویند که سابقا دربی داشته از آهن گه وجه تسمیه درب آهنی بسته وگشاده میشده: اکنون از عالم جماد ترقی نموده، به وکاوشیران عالم نبات رسیده؛ یعنی درب آهن را از میان برده، به عوض، چوب برجای آن نهادهاند؛ که پیش از این گفتیم. اما درب گاوشیر، دروجه تسمیه اش مهملاتی گویند که قابل ذکر نیست. این بود تفصیل بند امیر ومایتعلق.

از جمله مطالبی که نیز باید گفته آید، این است که بغیر از دیوارها ومذههای مذکوره، مهارهای بسیار طویل در اراضی اطراف رودخانه از هر سمت ساختهاند، تمام از سنگ و ساروج؛ و این مهارها را برای استحکام آن بند و پل قرار دادهانده بسا بعض از آن مهارها در زمین کشیده شده، تا به دامنه کوهی که قریب به آنجاست. و کف رودخانه را به مسافتی فرض نمودهاند از سنگن و ساروج. این فقیر در حوالی بند و دورتر، در صحرا، بسیار سنگهای مدور عظیم، مثل سنگن عضاری دیدم، افتاده؛ معلوم شدکه به آنها آهکن و ساروج میورزیدهانده و قریب به بند مذکوره در بسیاری از جاها، آثار 1. معنی آن بی از اینها مسطور گردید.

2. در وجنه نسمیه گاوشیر می گویند وقتی امیر خواست آن بند را بازد، در یکن پوست شیر و یکن بوست گاو، اشرفی کرده" آورد صرف مخارج آن بتد نمود. این حرف سخیف وستی است:

الغرض: نقشه بند امیر را و همچنین نقشه گاوشیر و دروازه آهنی و نهر مذکور را برداشتم - بمونالله - تبارک و تعالی -در یک ورقه به نمره‌ 37.

در سمت شرقی بند امیر مذکور، به کنار رودخانه، آیاهای [4257] تذنیب ان بسیار نزدیک به هم ساختهاند که متصل، در گردشند و کار می کنند او] اجناس بلوک کربال و مرودشت و غیر هما را خرد می نمایند و این آسیاها به و ضمی غریبند، مثلا در یک عمارت، دو سنگ سه سنگ و چهار سنگ، بیشترکار گذاردهاند و از یک چشمه آب یا بیشتر متخرکند. از جمله، در یکن جایی، هفت سنگ آسیا، در کار است که آنها به دور هم واقع شدهاند؛ یعنی به ردیف نیستند، بلکه چون حلقه، گرداگردهمند و از یک سمت عمارتی که سنگهای مذکوره در آن نصب است، آب از رودخانه داخل میشود و بطوری می باشد که همه آن آسیاها گردش می نمایند و آب از زیر پره هر سنگ از اطراف آن عمارت مدور، شعبه شعبه خارج میشود و فرو میریزد و بسیار تماشا دارد و آن عمارت که در آن سنگهاست با شعبههای آب که از اطراف خارج میشود، خیلی شبیه است به چرخی که در آتشبازی می سازند که از جوانبش آتش افشانی میکند.

به خاطر دارم دو سال پیش از این که هنوز به بند امیر، قدمی نگذارده بودم، رفیق شفیق؟، میرزاجهانگیر-که مختصری از شرح احوالش ارا] خواهیم نگاشت - به جهت مهتی، در این سرزمین آمده و آسیای مذکور را دیده بود. پس از مراجعت به شیراز، نقل نمود که در بند امیر، آسیایی است هفت سنگی، چنین و چنان؟ و صفت آن را چنانکه فقیر نگاشتم، مذکور داشت؛ و نیز مرا حکایت کرد که زمان وقوف در آنجا، به گوشهای نشسته بودم و به تماشای آن آسیا مشغول بودم؛ ناگاه طفلی از اهالی آنجا، به سن 1ا. از باب تفعیل، دنباله دار کردن چیزی را.ت به شین معجمه و دو قاف که میان آنها، یاء حطی باشد، بروزن رفیق، به معنی برادر است، و در اینجا مجاز میباشد.

============================================================

: ال ال ته ه

بالجمله، فقیر در این اوان که به بند امیر آمدم، از آن طفل سراغ گرفتم. گفتند: جوانمرگ شده: حیف بوده [است].

آسیاب و آسبا مر دو صحیح است" و بیش از این مرقوم داشته شد.

تشاعر: شعر فروختن وخود را شاعر نمابانیدن احت: 4 مازعت و خلاف با هم نمودن.

یعنی دم دار و آن ستاره مانندی است معروف. قدما گویند: دخان که متصاعد گردد، هرگاه غلیظ یاشد و در هوا محترق شود و به سبب غلظت، زود منطفی نشود و درنگ کند، اگر به صررت گیوی فروهشته نمایده آن را " ذوذوابه" گوبند و اگر به هیأت دم نماید، آن را " ذوذنب" نامند و اگر به شکل نیزه باشد، آن را "نبازگ" خوانشد؛ و لکن حکمای فرنگ را اعتقادی دیگر است" آنها را کواکبی دانند که به حول شمس، حرکت دارند و آن تفصیلی دارد که اینجاگنجایش ذکر آن نیست" هرکه خواهد، رجوع به هیت جدید تمایده والله هوانعلیم الخبی

نبستهاند درهای خانه خود را نزه میهمان خود و فحث نمی ذهند خدمتگاران خود را در ماعت هذاخوردن، که چرا در خانه را نبتید؟ پا اینکه فحش نمی دهندکه اوقات بر میهمان تلخ شود: فلعه مذکور ازخثت وگل ساخته شده ااست]

بالجمله، از آنجا حرکت نموده، آمدم به زرقان. در سرای یکی از آشنایان فرود آمده، تا شب را بیتوته هکرده، فردا از آنجا به شیراز روم. اتفاقا آن شب، شخصی در آن منزل میهمان بود و میزبان را یکی از اعوان! خویش را شاعر می خواند و در این فن ماهر، تخلص "نوایی" داشت و در شعر، شیوه غزلسرایی؛ پس از گفت و شنود بسیار، سخن بدینجاکشید که هر غزلی به وزن، خفیف تراست از دیگر اوزان، لطیف تر[است]، نفوس، این سبک را بیشتر طالبند و طباع5، بدین طرز اکثر راغب؛ آنگاه خواند از خود غزلی که مطلعش این بود: غمزهنوش لبی، این دل ریش کرده چون خانه زنبور زنیش و اکثر آن شب را به خواندن و گفتن شعر، اوقاتی گذرانیدم و در بحور خفیفه1، هر آنچه این فقیر شعری ناممقول انشاء نمودم یا به مطارحه، در آن شب، غزلی از طبع فضول سرودم - خوفا من الشرقه- در این ورقه مینگارم و بر صفحه‌ روزگار به یادگار می گذارم.

غزلی که در آن شب گفته شد: برافشانده به رخ زلف پریش ه بر هدل مد سلله بیش فتهام دوش به آن زلف سیاه موبه مو شرح بریشانی خویش 261اکند از غمزهدلمریش وزند س، از آن لب، نمکم بر دل ریش شدهام زآن رخ مسرخ وخط سبز ومت می ومخمور حشیش نا: میرزامحتد علی خان اسم داشت سالهاست وفات نموده: 3. به فتح اول، گرانباری و آرمیدگی و استواری است، و گذشت.

3 بالفتح، نیکی و خوبی! وگذشت.

نیز گذشت گه شب به روزآوردن باشد.

به کر اول، مفردا سرشت و خوی است و جمع طبع نیز آمده و اینجا همین مراد امت: م هر بحری از بخور شعری است که سبکن وزن باشد، عوماه وبخر خقیف خصوها در عروض، م به فتح اول وهر دوشین معجمه، بر وزن فعیل عموما به معنی گباه خفگن است و خصوصا بنگن را حه

از نعمتهای غیر مترقبه3، اینکه جناب میرزامهدی نقیب الممالک، از شیراز به عزم زیارت ارض اقدس علی بن موسی الرضا- علیه التحیة والثناء - بیرون آمده، بدانجا رسیده نیز، درنگی نموده بود! چند ساعتی با هم نشسته، از رنج سفر خود، شرذمه4ای بیان نمودم و مسافرت نامه را از نظرش گذرانیده و مرحبا شنودم. چند شعری که از طبع موزون انشاء گویند که از برگ شاهدانج است و اینجا همین مقصود است.

1 معرب زدوار است و آن، تریاق صوم است و بهترین آن، بنفشرنچن است و رفع سم بیش را مینمایدکه در ذیل مرقوم میشودر 2. به کسر اول و سکون ثانی، نام بیخی است مهلک و کشنده و علاج آن را جدوار میگند- که در فوف مذکور شد- از غرایب اینکه این دو گیاه بعنی جدوار و بیش - نزدیکن هم میرویند و شبیه به ندا واعل خیره، تمیز میدهند به صیغه مفعول، یعنی چشم داشته شده و انتظار کشیدهشده.

به کر شین و سکون راء مهمله وذال معجمه مکوره، هارهای از هر چیز:

دوم: این است که جم مرکب است از اجزاء، بالقوهه لکن قبول می کند قسمتی راکه منتهی شود به حذی که دیگر قبول قست نکند و این مذهب بعض از حکماست و قائل شده است به آن شهرستانی، صاحب ححاب ملل ونل: سوم: این است که جم مرگب باشد از اجزاء بالفعل غیرمتناهیه. و این مذهب نظام است که ازجمله متککلمین متزله است: هارم: این است که جم مرکب باشد از اجزاء بالفعل متناهی العدد، چنانکه متناهی المقدار است، و هریکن از این اجزاءه منقم نیت، نه به حب خارج، نه قطعا، نه گرا و ته به حب ذعن، نه فرضا و ه وهما و این مذهب بعض قدما و اکثر متککمین است و فرقههای مذکوره را در اثبات و ابطال وقبول و رداقوال یکدیگر، تحریراتی است که در اینجاگنجایش نداره.

============================================================

بالجمله، به سرودن شعر، طبعی روشن وروان دارد و قوالب سخنانش، جان. اشعاری را که در آن سرا خواند، این است: شها به خاکن مریز آبروی درویشان گناهنیست نگاهی به سوی درویشان کی که خاکث نشین شدبه کوی درویشان به تخت و تاج شهان، پازند زاستغنا که هست گنبد گردنده، گوی درویشان درست درخم چوگان معرفت دیدم بار یکن دو سه جامازسبوی درویشان هوای سلطتتم هست درسره ای ساقی میان خلق در افتاد های وهوی و نیافت دل کی خبر از سرهوی درویشان یار من کرد تجلی چودر اطوار وجود دوجهان گشت ز انوار جمالش موجود ال برچسهره اوعکس شویداای دل است یا سویدای دل از خال وی آمد به وجود به ضم اول وقتح ثانی، تصفیر سوداء است و سوداء بؤنث اسود است و خویدای دل، دانه و نقطه سیاهی است که بر آن است:

این مهر فلک جلالت است و آن قلکن4 بحر اصالت: لمؤلفه م صساح اختیار معم زاین دوبرادر، شدهاست فارس منظم فوس نزول وقوس صمود، از اصطلاحات هرفاست. گویند مدارج وجوده به حب تنزل و ترقی، دوری میباشد در قوس نزول: نقطه میدأ، وحدث است و نقطه آخر، انان" و در قوس صعود برعکس: و نیز گویند چون قوس نزول به آخر رسید، اول قوس ممود باشد یعنی سیر من الخلق الی الحق. در این گام، نقطه آخر به اول و انجام به آغاز پیوندد. و این برد خلاصهای از اقوال ایشان.

2. به فتح اول، به صیفه اسم مکان، محل نگریستن چشم که آن محل بلند باشد، یعنی جای بلندواشتن 3 بروزن تفعیل، دراز دامن کردن.

به ضم اول کفتی است:

2. اسبی که مویهای سفیدش بر سیاهی غالب باشد، خصوها، و عمومأ مطلق اسب راگویند، ه از باب تفعیل، به صیفه مفعول به موسم حاضرشده؛ وبه معنی داغ نهاده شده نیز آمده و اینجا

امیر پنجه، حیدرقلی خان، حضرت صاحب اختیار را برادر احیدوقلی خاناز است و به حل و عقد ملکی و قبض و بسط مملکتی، او را یاور، ذات ملکی صفاتش، جامع فضایل و کمالات است و منبع انواع خصایل و مکرمات.

ناب فخامت نصاب، سعد الملکت، مقد حسن خان نیز برادر ابحقد حن خان ان کهنر وی است و نیک اختر خجسته بی، قوت بازوی سعادت است و دست آستین جلادت4، به حفظ ثغوره کشور و نظم امور لشکر، اوقات فرخنده ساعات رامضصروف میدارد: از آنجایی که حضرت اجل اکرم افخم صاحب اختیار را ققمه: گذشته از عدالت گتری و رعیت پروری، در مقامات معقول و مقالات منقول ومدارج عربیه ومناهج ادبیه [4266) از اخلاق و سیرلوکن و نظم و نشر، جاهد بوده و معارج دانش را صاعد، اهل فضل و ادب ر اگرامی میدارد و به تربیتشان هتت میگمارد. از باران سحاب انعامش، مزرعه آمال سخن سرایان، همواره تازه و زیان2 است. از جمله، شعرایی که از فنون ادب آگاهند و از معتمدین آن پیشگاه، به تفصیلی است که بیان میشود و ترتیب حروف تهجی در تخلص ایشان ملحوظ میگردد: نام نامیش، حاجی محمدتقی؛ لقب گرامیش، "مجدالشعراء"7؛ جناب شوریده: مولدش، شیراز است. با وجودی که دست قضا، سرانگشت بر ا. بالفتح: وحرف سیما جیم فارسی مفترح) چیزی است که از ابربشم سازنه و بالای علم ونیزه قرار مرغنی است معروف از چن بلبل؟ صفیرهای نیگو دارد.

4 دلیر و چالاکن گردیدن.

3. آوازی که حین نوشتن، از قلم برآید.

جیع ثغر به نتح است که به معنی سرحذ ملگن باشد.

. به فتح اول و تشدبد یاء حطی؟ به معنی سیراب استا ماده آن، روی احت و نون آن زائده.

7 مجدالهمرایی را از پیش داشت" در این اوقات، ملقب به نصیح الملک گردیده [است].

============================================================

خر صاحب دیوان است. ولی از اشعارشیه جز قصمدهای حلضر نقاشتهه در مدح حضرت اجل اکریم وصاحب اختیار لفخم گفته [استا: ن مت ومرمراز ار است فودم فردی که درفر ببرد درده ای بس اتام دو ضاعر فصح است که شرح احوالشان مابهأگذفیت: ک نابظ فامری است اویب لوشرای حرب

در اینجایه معنی مشرقی است: 3 به نتحین، آبگیر است: بروزن سوک، مخفف وبودکه" می باشد و به معنی "باشدکه، گفتهاند و آن را در منگام تمتا آورند و آن را با مگر استعمال کنند یعنی بوگ و مگر گویند.

============================================================

تام محلهای است از سرقندکه سرو آن، در خوبی، مثل است.

به کسر اول، غلاف ششیراست:

. به خم واو، به معنی خدمتگار و غلام ساده روست و این لغت، ترکی است:

============================================================

جیع ومغهاست به ضم اول و مغان، بیروان زردشتند، و آتش برستان را نیز گریند.

اه نیزه احت ومعروف است.4 به غم اول، اختیار شده.

============================================================

ثانیا از عاکفان حضرت صاحب اختیار -ابقاه الله بالعزو الاقتدار_ اشارتی رفت که سفر قصبه کازرون را هتتی گمارم اومه و از آنجا به صحرای شاپور قدمی گذارم و از آثار آنجا نیز نقشهای بردارم و تفصیلی از آنها بنگارم؟ سپس آن نگارش را ملفق آید، بدین کتاب 1. برقی است که در یمن درخشان شودا و برق آنجا شدید است و یمان منوب به بمن است که نام ملگی . به کسر اول، غلاف است مروف جابی است در مکه، و آن، میان رکنی است که در آن، حجرالاصود است" و میان زمزم و دیوار کعبه رانیز حطیم گویند 4 به صیغه مفعول فراهم آمده.

============================================================

رجوع شودبه صفحات 1250تا 1253 فارسامه ناصری، امیرکبیر: رجوع شودبه صفحه‌ 1453 جلد دوم فارسنامه‌ ناصری، چاپ امیرکبیر: رجوع شود به صفحه‌ 1453 فارسنامه ناصری1ج2، چاپ امیرکبیر: امتن این مقدمه را در صفحة 530 و 532 دبستان الفرصه مطالعه فرمائید که این رباعی را ارتجالا در پایان آن آورده است: اران که ببارد ابر نیسان به بحار ک ردد به صدفها همه دز شهوار غسواص اگر به دامن آرد به کنار زیبد که کند نثار دیوان نثار

لا ان 3پاخ ل ~~بتا ~~~~اا ر ..47 : 14 دهعا ب د الن م ان بو را ~~~~بال وهو 0 ~~با دت ببن و ان ان ال

د اا 11 ال

اوف ولما وذاخر لا ~~ال ا ال ال وه اا ن ال او لا ا اله ا قةة ~~فز ا: فید: .ل .7 : ال الضة ه و لز ول اه ان ا لته 8 بد ه، 3 ~~~~رالوم ال ا ان ا:

ان الا الا ~~ال ب اا ب : ش د 33 ن

1 03 .31 مکن ننه اه 8 ::،اممنعه نم فد 1 785 4مد 4 1 1 14 م م : ل

که گیتی زهستی او، گشته هست نیایش، شهی را سزاوار هست نه دستوره او راه نه انباز وپور بهخاکن درش روی سد شاه بور که از وی بود نامه و نام ما داوند آغاز و انجام ما ر اورا بهیخفایش بیران زبان خبردکی صتایش توان کردگاری که وخشوران7 (2) دانش آموز را پیشوایان ناوران4 (3) نمود و پیمبران زرف بروزن برف، به معنی عمیق امت فروهر بروزن فروتر به معتی جوهر غد غرض است در ایتجار شگرف به کر اول و فتح کاف هارسی یه معنی بزرگ و عجیب است: نیایش بروزن ستایش به معنی آفرین و تحسین و دعابی از روی تضرع، است: وتوره بهمنی وزیر أمت سد به فتح سین مهمله، عدد معروف است که به عربی، بأنه گویند قدماء سین را پدل به حاو نمودهانده به جهت رفع اشتباه به کلمه دیگر و "صده نویتد.

و خفور، به معنی نر است! وگذشت، د ناوران، جع ناور است که به معنی ممکن الوجود باشد، و گذشت.

============================================================

وباعی کر مهر جهان فروز ورخشان باشد ورماه بسی روشن و تابان باشد (4273) از تاب رخ پیمبر و دوده اوست هر شید که در کشور یزدان باشد اما بعد، به تاریخ غره شهر شعبان المعظم سنه یکهزار و سیصد و یازده هجری، ایامی که زمام امور خطیره8 و مهام انتظام عظیمه مملکت فارس به قبضه قدرت جوهرکان جلالت و اختر آسمان نبالت10، فرازنده مسند دانش وکمال، برازنده صدر عزت و جلال، نظام التلطنه العلیة العالیة وصاحب اختیار است (4)، برحسب فرمان قضاجریانش، از دارالعلم شیراز جنت طراز حرکت نمودم، از برای رفتن به شاپور کازرون، به یاری باری11 و طالع میمون. از دروازه کازرون (5) که در سمت غربی شیراز واقع است- بیرون رفته، مقدار دو فرسنگ گذشته، به کاروانسرای چنار رسیدم؛ که آن را" چنار راهدار" نیز می گویند (6). این کاروانسرا، بنایش از مرحوم محمد قلی خان ایلخانی قشقایی است (7) بنایش بسی محکم و متین است و محل قوافل و متردذین.

قریب به آن سرا، پلی است: و رودخانهای از زیر آن عبور می نماید. منبع اصلی آب آن رود، چندین چشمه است که از کوههای اطراف و جوانب آنجا جاری می گردد و به هم می بیوندد؛ همه یکی شده، می رود تا به دریاچه نمکن (8)، که در سمت جنوب شیراز است و تفصیل آن را در اوایل این کتاب مرقوم داشتیم.

بالجمله، از کاروانسرای چنار گذشته، به مقدار شش فرسخ آمدم، به خان زنیان (9):

شید به کسر اول، به معنی نور و روشنی که ذاتی باشد نه کبی: خطیره: عظیم وبزرگ.

مهام، بهفنح اول و تشدید میم در آخر، جیع مقم است و آن در اصل مهامم بوده: 10. نبالت، به فتح اول، بزرگواری.

11. باری، نام حق تعالی است.

12. خانزنبان:حرف سیم، مکوراست:

حاجی مشیرالملن: میرزا ابوالحسن خان- طاب ثراه. در ادوار این ازمنه، کمتر کسی بهشوکت و شآن وی بوده؛ در حد سی سال، به فارس وزارت نمود (11)، بلکه نایب حکومت بود، (بلکه) و خللی در بنیان اقتدارش، راه نیافت. بلی؛ در اواخر عمر، به حکم اذا انتهی الآمر إلی الکمال غاد الیالزوال"3،(12) در ظاهر ارکان وزارتش، تزلزلی راءه یافته تا درکذشت. و در زمان حیات، همواره اوقات، هقت خودرا مضروف در مارات و آثار خیرات میداشت و تخم سعادت و مغفرت میکاشت؟ در صحاری و تراری4 فارس، بانی پلها و کاروانسراها و آب انبارها و مسجدهاست. وفاتش در سنه یکهزار وسیصدویک، اتفاق افتاد (13). قبرش در عتبات عالیات است. اگرچه از آن مرحوم، اولاد ذکور به عرصه ظهور نرسید، ولی دختری نیک اختر از وی به جاست؟ و هی النجیبة الناجیة [4275)، سلطان الحاجیه، با اینکه زن است، به خصلت وخوی مردان است؟ نهبل مردی است به کسوت نوان! این نیز چون مرخوم پدر، اکثر تمهید قواعد جبل نار و امکنه دیگرکه مسطور شده است بعد از آن، در سعت غربی شیرازند.

. سباخ: به کر اول، بلوکی است در سمت جنوب شپراز.

3 یعنی هرگاه امر به حد کمال و تمامیت رسید، به سوی زوال برمی گردد.

براری جع بریه است و آن محرا و زمین است:

عربیه ثوث1 فی جذرها ذات القرایا قلم ثروجهها الاالترایا قیم منالناء ذوات عثقی کانسان التحاجر فیالزوایا بالجمله، از خان زنیان خرکت نموده به مسافت سه فرسنگی راه پیموده، ریدم بهدشت ارزنه (14). در عرض این راه نیز، پلی با شکوه و طولانی است که آن را هم مرحوم حاجی مشیرالملک مذکور، ساخته است.

دشت ارژنه2 نیز سرحد است؟ قریب دویست نفر جمعیت دارد. حاصل آنجا، گندم و جو است. در سمت شمال آن دشت، کوهی است به نهایت مرتفع و صاف؟ در دامان آن کوه، اشجار بسیار ازقبیل بیدو افر3 و چنار و غیرذلک است" اطراف و جوانب آن، همه سبز و خرم. بقعه کوچکی در آن حوالی است که آن را قدمگاه نامند. و کیفیت سلمان فارسی4 رضی الله عنه -را و گرفتارشدن وی در چنگ شیر و حضرت امیرالمؤمنین علی علیه الشلام- او را نجات دادن، به نهجی که در بعض کتب مسطور است، منکور می دارند5 و آن بقعه را زیارتگاه قرار دادهاند و قریب به آن بقعه، در چند جای از کوه نزدیکن به زمین، چشمههای آب تراوش میکند و پیوسته آب، مترشح است؟ بلگه در مواضع دیگر از آن کوه، دور از بقعه نیز، از خلل1 و فرج سنگ، آبها جاری است و اثوث [الخ): یعنی افامه کرده در هرده‌ خود، آن زن که صاحب منظرههای حن امت پس نمی بیند روی او را، مگر آینه. (تقیم) االخ]، یعنی میایتد آن زن از میان زنان صاحبان جمال، مثل مردمگن چشمها، در گوشهها. حاصل معنی اینکه چنانکن مردمگ چشم گوشه گیر است، آن زن به واسطه هفت گوشه گرفته.

ادژن درخت بادام کوهی استه و معروف است. چون در آن دشت" از آن درخت بیار است، لهذا مسمی به این اسم شده: اهر: نام درختی است که ثمر آن را زبان گنجشگ و به عربی لیان العصافیر خوانند و پهار آنرا بل الکلب خوانند. (برمان قاطع): 12:005 رکنننامة دانشوران وداثرة البعارف اسلام: الاصابه فی احوال الصحایه، از لویی ماسینیون.

در فارسنامه ناصری آمده است که: وحضرت سلیان فارسی، از قریه دشت ارجن بودکه از توابع کوه مره شکفت است و دشت ارجن، از قدیم، از توابع کازرون بود و حضرت سلمان، در قصبه و بلوک کازرون، قبیله و عشیره داشته و آنها را " سلمانی" میگفتند و تاگتون قبرستان سلمانیها، در قصبه گازرون باقی است و زیارتگاه امالی آن نواحی است." (ص 1437، چاپ امیرکبیر).

رگث: نزهة القلوب، چاپ لیترانج، ص 9.135. در متن: خلال.

============================================================

مثابه به معنی مانتد است 3. اصطیاد: شکارکردن.

ابوطیب احمدبن الحین بن الجعفی الکوفی، اسما از شعرای عرب است و ازجمله فصحا وادبای روزگارا مولدش کونه، در نواحی بغداد، جمعی از قطاع الطریق، او راکشتند؛ قتلش در سنه سیصدوپنجاه و چهار واقع شد کگفن به فنح کاف فارسی و شین معجمه و نون، به معنی انبوه است:

حاجی قوام الملن طاب ثراه خلف مرخوم حاجی ابراهیم خان اعتمادالدوله (21)، سالهای دراز در فارس کلانتر و فرمانروا بوده: به تحمل مهتات اهالی آنجا (2277)، روزگاری میگذرانیده و به تکغل مرمت و عمارات بلد، اوقافی صرف می نموده. از جمله آثار آن عاقبت بخیر، کاروانسرای مذکور است، دیگر تجدید مسجد جدید شیراز، دیگر مرمت مدرسه خان و غیرذلگ؛ و برکههای بسیار نیز احداث نموده، ازجمله برکه یسیار بزرک عمیقی در بندر بوشهرکه فقیر دیدهام. بالجمله، در اواخر عمر، به مشهد حضرت رضا- علیه آلاف التحیه و الثناء- مجاوره چندی اقامت گزیده و در همانجا وفات یافت؛ و آن در سنه یکهزار ودویست وهشتاد و دو هجری بود، طیبالله تربته. از اولاد امجادش، جناب جلالتمآب اجل صاحب دیوان میرزافتحعلی خان (22) است؛ که سابقا نامی از آن مذکور گردید در این کتاب، [دیگر] مرحوم میرزاعلی محقدخان قوام الملکت (23) _ اسکنه الله تمالی فی الجنان- همه عمر خدمتگزار دولت علیه ایران بوده؛ در غزوات1، فتحها نموده و خدماتش، به منصه2 شهود رسیده و جلوه ظهور کرده؟ در نیگی فطرت و پاکی طینت، بی بدل بود و در علو همت و حسن عقیدت، ضربالمثل؟ وفاتش در سنه یکهزارو سیصدو یکن هجری، اتقاق افتاد، به دو روز فاصله از فوت مرحوم مشیرالملک مذکور. قبرش در تکیه موسوم به قوامیه، در جنب تکیه حافظیه شیراز است.

خلف ارجمند آن مرحوم، جناب قوام الملن حالیه، محقدوضاخان (24) است که نیز سابقا نامی از ایشان در این کتاب مرقوم گردید- و از این قوام حالیه هم، بحمدالله، غزوات: جع غزوه است که جنگن یاشد منضه: بهفت میموف نون وتقدید صاد مهمله مفتوحه، به معنی جای ظاهرشدن چیزی1 و به گر نیز صحیح است،

اگر آنجاگذرد باد بزین7 دو فرسنگ به کازرون مانده، پلی است مستی به بل آبگینه. این پل نیز از بناهای حاجی مشیرالملک است و در خوالی آن، بیشه مانند و نیزاری است که متتهی میشود 1. بیگلر به کر اول، به ترکی امیر و بزرگ راگویند.

منصف: بروزن مققدا تیه راه است: مفاعب: جم مقعب، به فتح میم است که به معنی راه باشد.

معوجه: بهفم میم وسکون عن مهمله وواو مفتوحه، جیم مشذده، کج وناراست: 5 برم به فنح اول و سکون ثانی احت: : مهالک [الخ]! یعنی آن جاهای ملاک است که یاری نمی کند در آن جاها، گرگ را نفس آنا بعی ننی تراند برود و حمل نمیکند در آن مهالک، کلاغ را، هرهای آن؛ یعنی نمی تواند هرواز کند. و قوادم جمع قادمه است و آن هر بزرگ از مرغ است. 7. بزین: یه فتح اول به معنی وزنده است.

============================================================

(279]) کازرون (31): کازرون شهرکی است از فارس؛ در سمت غربی شیراز، به مسافتی که مذکور گردید. گویند: بنای آن را، اول، طهمورت نهاده؛ پس از آن خراب شده؛ شابوربن اردشیرکه شهر شاپور را ساختکازرون را نیز عمارت کرد و از توابع، قرار داد و بعدها، قباد_ پدر انوشیروان هم آن را مرمت نمود. کازرون، گرمسیر است؟ هوایش مایل به اعتدال، خاضه در فصل بهار، که صحرا و دشت آن، همه باطراوت و خضرت است" و از این جهت، آنجا را شهوسبزگویند، و در سابق و قدیم الایام، اسم آن، شهر "نورد،4 بوده است و در سمت جنوب شهر، به مقدار دو فرسنگ ونیم دور از آن، جلگهای است که نرگس زار است و آن جلگه دو هزار و چهارصد قدم است، تقریبا.

الحق نیکو تماشاگاهی است.

عربیه عیون لم تذق طعم اغیماض و قضبه زمرد یقلواعلیها فتکشت الرؤس الی التریاض توهمت الغمام لها رقیبا لمؤلفه گشای چشم و نگه کن به سوی نرگس زار که ایستاده همه با قبای سبز خریر گشودهاند برای نظاره از هرسو عیون سیمین کاحداقشان1 بود ز نضیر 1. فرشویه، بهفتح اول و سکون ثانی وضم ثالث است: 2. نزاکت: لفظ نازک را معرب کرده، نزاکت گویند، به معنی لطافت.

در متن: چوکه.

انورد: با اؤل مقیوم وواو مجهول ورای موقوف اسست.

وقضب [الخا) بعنی شاخهای زمردی که بلند شده است برآنها چشمهایی که نچشیدهاند طعم غخودن رار اشعر دوم]: یعنی گمان کردند ابر را از برای خود نگاهان، بس بزیر افگندهاند سرهای خودرا . احداق، جمع خدقه است که سپامه چنم باشد.

به جانب مرغزارها.

نضیر اینجا بهمنی زر است:

اجمعیت کازرون از چهارده هزار نفر، تیخمینا یافتم. گویند: سابقا مردمانش شافعی مذهب بودهاند (35)، به مرور ایام، شیعی شدهاند. احوال مردم آنجا: قلم اینجا رسید و سربشکست. اکثر و اغلب مردمانش شریر و مفسد و با تزویر؛ میتوان گسفت: اشرالناسند؛ در اخلال کار عباد، افساد بلاد و ترویج عناد، ثانی اثنین قوم عادند2. همواره دست از وفاق کشیده، پای نفاق در میان نهاده، ابواب تغامز4 و تلشزه را برروی یکدیگر مفتوح دارند. این است حال اهالی آنجا. بلی؟ معدودی دیده شدکه به صفات حسنه، متجلی و از فعال رزیله، متخلی اند و مااز این اشخاص معدوده، هریگ که از اهل فضل وادبند، بعدها نامی خواهیم برد؛ انشاء الله تعالی: ازکازرون حرکت نمودم، از برای رفتن به سمت شاپور، به جهت برداشتن نقشه آنجا: بعون الله.

1. مراچو [الخا، عذر از این است که شعرا، یاء مجهول ومعروف را با مم، قافیه نگنند و اگر کنند، عدر خواهندا ب در آن قطعه، خریر ونضیر، به یاء معروف است و لفظ زیر به یاء مجهول: در متن: چهامحله.

قوم عاد: قصه آنها را در بیاری از کتب، مطور داشتهاند. اجمالا اینکه عاده قیومی بودند هاحب زروع و نخیل و اعمار طویله؟ بت می هرستیدند و در میان خوده فشنه می انداختند حضرت هود علیهالتلام- بر آنها مبعوث شد وایشانرا دعوت بدین حق نمود، چندین مال نصیحت کردا سودی تبخشید. خدای تعالیا ضرصری فرسنادکه همه را هلاکن نمود. خانههای ایشان، مانند خانه مای کازرون حالیه، درهم شکته و ویران گردید. 4. تقامز: یگدیگر را بهچشم اشارهکردن.

تلمز: در بی یکدیگر جتن.

============================================================

اتفصیل ابن اجمالا: سابقا فارس، محتوی بوده بر پنج کوره که هریک را پادشاهی بنا نهاده: [اول]: گوره اردشیر که در آن است شهر شیراز و فیروزآباد، که تفصیلش گذشت. ادوم): کوره استخرکه در آن بیضا و را مجرد1 است؛ و پایتخت، همان استخر بودکه تخت جمشید آنجاست" و تفصیل آنجا را نیز مفضلا مرقوم داشتیم. (281])، اسوم کوره دارابجرد که در آن است: شهر فسا و جهرم، بیان آن را نیز پیش این نمودیم. [چهارم] کوره قباد که در آن است: بوشهر و برازجان. [پنجم]: کوره شاپورکه در آن است بکازرون وجره2 (37). در زمان خلافت عمربن خطاب، این کوره ها مفتوح شد و به تصرف اسلام درآمد.

خلاصه: دو فرسنگ از گازرون گذشته، رسیدم به ده خرابهای که آن را "دریست"3 مینامند (38). آثار ابنیه و عمارات، در آنجا بسیار است که مسکون تیست. چند نفر رعیت، خانهها از نی و چوب ساخته، در آنجا ساکن گشتهاند و رعیتی مینمایند. و این ده، تیول مؤتمن الوزاره است.

جناب مؤتمن الوزاره: میرزا محمدخان، کارگزار دولت علیه ایران، محاسن اوصافش، بیرون از حیز تقریر است و مکارم اخلاقش، زیاده از حذ تخریر: از جمله اولاد ایشان است: جناب معتصم الملکت، میرزا اسماعیل خان، ارباب تجارت را رئیس است و اعیان امارت4 را جلیس؟ متضف به صفات پسندیده است و متخلق به اخلاق

امارات: به کسر اول، به معنی حکومت است: 5. بزود بروزن صبور، سرد و خنگن است:

1. والذی مو [الخا: آنچنان خدایی که او طعام میدهد مرا و سبراب میکند براا و هرگاه بیمار شوم، پاداش به معنی جرا و مکافات می باشد.

او شفا عنایت می فرمایدن 3 استقلپنوس به فتح اول وستم وکسر چهارم وضم ششم، نام حکجمی است؛ در علم تشریح ماهربوده، ظهورش هزار وششصدو نود وهفت سال بس از هبوط آدم - علیه التلام -است، * جالینوس شرح احوال گذشت.

ک سداد به فتح اول، راستی و درستی در گفتار و کردار.

9: نفتن: نوع نوع شدن و از شاخی به شاخ رفتن.

با تضتن: مشتملگردیدن و فراهمگرفتن مکتوب و لفظ و معنی را.

فیناغورس به کر اول، حکیمی است در هیثت و هندسه، استاد است: ظهورش، چهار هزارو نفصد و دو سال بعد از هبوط بوده و آن کی است که عقیدهاش این بودکه آفتاب، ساکن و زمین، متحرکن است و در سنه نهصدو چهل وهفت هجری، این سخن در مچان اهالی فرنگستان شایع شدر 9. اقلبدس: شرح حالش گذشت:

[اعجیبة] در تمام صحرای شاپور تا برسد به کازرون و از آن طرف بالاتر از شاپور تا چند فرسخ (4283]، همه آثار عمارات و ابنیه و آتشکده و غیرذلک است (43)؛ معلوم است که شهری بغایت عظیم و مدینهای به نهایت معظم بوده. بالجمله، بعض از دهات صحرای شاپور، در یکت طرف رودخانه واقع است و برخی، در طرف دیگر، در جانب شمال شرقی آن، جلگه تنگی است که شعبهای از رودخانه مذکور، از آن تنگ می آید و در آن تنگ، صورتهاست که براحجار نقش نمودهاند و در آنجا نیز شکفتی و دخمهای است و آثار دیگر نیز هست که شرح آنها مرقوم شد: تفصیل رودخانه شاپور (44) وبیان سرچشمههای آن: دو رودخانه در آن جلگه خاری است: یکی از تنگ مذکور است که گفتیم در آن صورتهاست و آن را تنگ چوگان می گویند و سرچشمه این رود، دو جاست: یکن جا در رنجان1 است و رنجان، اسم مکانی است در کوه مره ااین کوه مره، غیر از کوه مرهای است که قریب به شیراز است.

کوه مره شیراز را کوه مره شکفت2 نامند و این را کوه مره فشقوه گویند.]. رنجان مذکون، که سرچشمه رود مزبور است، در کوه مره فشقوه2 است و این سرچشمه تا شاپور، دو فرسنگ و نیم است. سرچشمه دیگر آن رود، جایی است موسوم به چشمه ساسان و آن قریب به نقش شاپور است ادر همان تنگ چرگان] دو چشمه مذکور یکی شده، رودی می گردد و از تنگ مذکور، داخل جلگه شاپور میشود.

اما رودخانه دیگر؛ منبع آن نیز در دو موضع است: یکی چشمهای است مستی به چشمه سراشیب (46) که آن در خود جلگه میباشد؛ در دامن کوهی که در شمال شرقی جلگه است؛ یکی دیگر در جایی است که آنجا را چنارشایجان4 میخوانند؛ در سمت شمال جلگه است، به مسافت یک فرسخ و این دو چشمه نیز یکی گشته، رودی رنجان به کسر راء مهمله و سکون نون و جیم و الف ونون در آخر: 2. شکفت به کسر شین و فتح کاف تازی: . فشقوه: بهضم فاه وقاف مردوکه میان آنها، شین معجمه ساکن است.

چارشایجان: حرف چهارم، راء مهمله ساکنه است:

دربیان آنار قدیمه شابور مرقوم شد که در سمت شمال شرفی جلگه شاپور، تنگی است که آن را تنگ چوگان گویند و رودخانهای از میان آن تنگ میگذرد، داخل تنگ که میشوند، در طرف دست راست و در طرف دست چپ: مجالش ضورت، منقوش بر احجار است که تفضیل داده می شود: اقفصیل مجالس وست راستز در اول تنگ، در دامان کوه نزدیک به زمین، قطمهای از آن را صاف نمودهاند، به ارتفاع چهار ذرع ونیم و به عرض ده ذرع، و در آن، صورت دو سوار را نقش کردهاند (48)؛ به حسب اندام و لباس، خیلی شبیهاند به صورتهای نقش رستم در مرودشت که تفصیلش و صورتش مرقوم افتاد سر وکلاه و سینه ودست سوارها، بکلی از سنگن مخوو نابودشده، چیزی معلوم نیست و در زیر پای اسب سواری که به طرف1 دست راست واقع شده، شخصی است برزمین افتاده که گویا پادشاه2 او را بایمال سم مرکب مینماید و در میان آن دو سوار، شخص دیگر نشسته - یعنی زانو برزمین زده_ روی خودرا به سوق سوار دست راست کرده، دستهای خویش را به جانب او دراز نموده، مثل اینکه تضرع و عجز مینماید؛ و این ضورنها خیلی تجشم دارند، خاصه آن شخصی که پایمال شده، بحدی هیکلش برآمده از سنگ است و مجسم میباشد که گمان میرود از کوه جدا باشد. بعون الله تبارک و تعالی تأییداته، نقشه آن طرف وست راست، مراد دست راست فخ ناظر آست ن 2. پادشاه: ظاهرا شاپور باشد، یعنی بسر اردشیر زیرا که در کتابی به انگریزی دیده شد تفصیلی از آن جلس نوشته بود و آن راشاپور، مذکور داشته بود و سلطنتف را در سنه دویست وچهل عینوی و وفاتش را دویت و مفتاد ویکه مسطور داشته بود، الله اعلهمن

لا االالا ال

الا ب ن الا ال 414ال

144 م1یقل

~~81 بد

و در قصه شاپور ذوالاکتاف، از ولرین نام میبرد؛ خلاصه اینکه شاپور ذوالاکتاف [2286]، با قیصر روم که ولرین باشد_ محاربه کرده؛ ولرین گرفتار شد. او را محبوس نمودند. هرگاه ذوالاکتاف میخواست سوار شود، ولرین را حاضر میساختند. پادشاه، 1. ولرین: تشکیل آن سابقا مرقوم شده وگذشت.

برانوش بهباء وحده وراء مهمله است و در بعض نخ، بیهجای راء مهمله، معجمه نوشعه اندیمعلوم نشد که کدام اصح باشد 3. انطاکیه از شهرهای شام است: به کر اول و فتح آن مردو_ صحیح است:

ة 7 18 348 18 ه: ن 11 1

امؤلف گویدا: اکنون برما مجهول است که آن پادشاه که صورتش، منقور برسنگ است، کدامیک از دو شاپور باشد. همچنین نمی دانیم برانوش، همان ولرین است یا نه؛ و در صورتی که یکی نباشند، آیا آن صورت منقوش در کوه، کدامیکت بود؛ ولی از قراین، باید آن پادشاه، شاپوربن اردشیر باشد.

============================================================

14 : 9 .

2. ملکن، نوشتهاند در اینجاکه نقش نموده، اشارت به فتح کردن شاهور است که گویا بشارت می دهد.

============================================================

در اوستا، به معنی نیرویی است که اهورا مزدا برای نگهداری آفریدگان نیک، ایزدی از آسمان فرو فرستاده و نیرویی است که سراسر آفرینش نیک، از پرتو آن، پایدار است (برهان قاطع، خواشی مرحوم معین). معنیای که مؤلف آورده است، از مجعولات دساتیری است.

2. پسیغمبر و رسول راگویند. در اوستا 794200929 به معنی آسمانی و اصطلاحا بهمعنی پیامبر آست.

3. برساخته دساتیر است. (فرهنگ دساتیر ص 269).

. مقصود حسین قلی خان نظام الشلطنه، حکمران فارس است که در سال 1311 ان فرصت خواهش کردکه به تخت جمشید و شاپورکازرون و بهبهان و ممسنی و بسیاری نقاط دیگر برود و همین مسافرت، اساس تألیف کتاب آثار عجم شد. ارکت: دیوان فرصت، با مقدمه علی زرین قلم، تهران، کتابفروشی سیروس، صفحه‌ 117).

5. رک: فارسنامه ناصری، جلد دوم، تصحیح دکتر رستگار فسایی، انتشارات امیرکبیر، ص 908.

6. رک: فارسنامه ناصری، جلد اول، تصحیح دکتر رستگار فسایی، انتشارات امیرکبیر، 813 وح1.

7 برای اطلاعات بیشتر درمورد وی، مراجعه شود به فارسنامه ناصری، ص 813، 1227،11،3،824،88،8، چاپ امیرکبیر

10. همان رودخانه قره آغاج است که در فارسنامه ناصری آمده است که: در مملکت فارس، رودخانهای به این درازا نباشد. ابتدای آن را قره آغاج و انتهای آن راکه به دریای فارس میریزد، رودخانه مند می گویند. و در میانه، هرجایی را، به مناسبت، نامی گذاشتهاند. آب چشمه کان زرد و آب چهل چشمه کوه مره وچشمه سرخرکن، در قریه زنیانکوه مره شکفت بههم پیوسته، رودخانه قره آغاج شود؛ پس نزدیکن به 12 فرسخ میانه جنوب و مشرق رفته، از نواحی کوه مره شکفت گذشته، به قریه دیور سیاخ رسیده، رودخانه سیاخ شود. (صفحة 1611، چاپ امیرکییر).

11. در فارسنامه ناصری آمده است که: اوفرزند میرزا محمد علی مشیرالملکن است ودر سال 1326 در شیراز متولد شده و در سال 0*واند بهاصفهان رفته ودرسال 52 و 53 و 54، ضابطی بلوکن خفر و صیمکان و رامجرد را داشته! سپس از شیراز به کرمانشاه رفته واز آنجابه عتبات عالیات عزیمت کرده و به شیراز بازگشته و در سال 62، پس از وفات پدرش، به منصب پیشکاری وزارت ولقب مشیرالملکی رسیده و بر مسند وزارت، متمکن شده است و تاسال 1293، بی تخلل، ریاست وزارت داشته و بیار قدرتمند بوده است؟ سپس به سعایت دشمنان، عزل شد و در رمضان 1293،در عارت دیوانی محبوس شد وپس از رهایی، به مکه و مدینه رفته و به شیراز باز آمد و در صفر سال 1303، در شیراز وفات یافت و جنازهاش را به عتبات عالیات بردند. از آثار خیر اوست: مسجد مشیرالملکن، کاروانرای مشیر، کاروانسرای برازجان، گاروانسرای مشیری در خان زنیان، بل رودخانه دالکی وخان زنیان..(ص 1072 و 1073، چاپ امیرکیر).

============================================================

13. سال وفات او رافارسنامه تاصری، 1303 نوشته شده است. (رکث: صفحه 1071، جاپ امیرکبیر).

14. یادشت ارجن. (رکث: فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 1437).

نام یکی از دهستانهای بخش کوه مره نودان شهرستان کازرون است که در مشرق بخش، واقع ومنطقه آن، کوهستانی و جنگل زار. و در وسط کوههای مزبور، باتلاق دشت ارزن قرارگرفته، و راه شوسه شیراز به کازرون، از وسط دهستان کشیده شده... این دهتان، از آبادی بهنام دشت ارزن، عبدویی، کلانی، و میان کتل تشکیل شده است. (فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 7) .

فرصت در قصیدهای که بهسال 1322 مجری - برابر با 1904 میلادی - در هتگام توقف در بوشهر میسراید، چنین میگوید: سفرگزیدهام و دور گشتهام ز وطن ه در وطن، رتجم نصیب بود و مخن به ملکن فارس، مرا قدر آن قدر کاهید که برساهی قولم نبود مستحین.

عنان صبرو سکون شد ز دست من بیرون زدم بهعزم سفرزوده کوهه برتوسن نعوذ بالله زاین راه پرزخاره و خار چه خار: موزه شکاف و چه خاره، پای شکن یک از مهالک آن ""دشت ارزنه" است که هست هزار مار قوی زیر هر بن آرزن ز بعد آن، " کتل پیرزن که از سختی نه طفل جان برد از دست او نهمرد ونهزن میس بود "کتل دختره آنکه مرد زبیم به گامگام رود چون زنان آبستن

ص و8کتاب درنحووصرف خط آریا) 15. اهر: نام درختی است که ثمر آن را زبان گنجشک و به عربی لسان المصافیر خوانند و بهار، آن را سنبل الکلب خواند. (برهان قاطع): 1440005.

16. رکث: نامه دانشوران ودائرة المعارف اسلام: الاصابه فی احوال الصحایه، از ویی ماسینیون. در فارسنامه ناصری آمده است که...

حضرت سلمان فارسی، از قریه دشت ارجن بود که از توابع کوه مره شکفت است و دشت ارجن، از قدیم، از توابع کازرون بود و حضرت سلمان، در قصبه و بلوک گازرون، قبیله و عشیره داشته و آنها را" سلمانی" میگفتند. و تاکنون قپرستان سلمانیها، در قصبه گازرون باقی است و زیارتگاه اهالی آن نواحی است. (ص 1437، چاپ امیرکبیر).

1. رکث: نزهة القلوب، چاپ لسترانج، ص 135.

18. کتل: بهضم اول و فتح ثانی؟ تل بلند که پشته بلند، عقبه بلند دره‌ کوه مرکب از کوه تل؟گریوه. (دهخدا) 19. ابیاتی است از قصیده افتح سومنات" به مطلع: فسانه گشت و کهن شد حدیث اسکندر سخن نو آرکه نو را حلاوتی است دگر ر ک: دیوان فرخی سیستانی، به کوشش دکتر دبیر سیاقی، زوار، تهران، ص 66_17 20. فرزند چهارم حاجی ابراهیم خان اعتمادالدوله است که در سال 1203 متولد شد و11 سال در اصفهان اقامت داشت و در سال 1245، به منصب کلانتری

21. فرزند حاج هاشم کدخداباشی است که پس از وفات میرزامحمد کلانتر، از طرف جعفرخان، به کلانتری شیراز رسید؛ ولی او اساس سلطنت زندیه را در فارس برهم زد و آقامحمدخان قاجار را یاری داد و چهارسال وزارت بالاستقلال او را داشت و پس از کشتهشدن آقامحمدخان نیز، چهار سال وزیر فتح علیشاه قاجار و رق و فتق امور مملکت مخصوص شخض وی بود و ایالت همه ایران به برادران و فرزندان وی سپرده شده بود وچون عزت خاندان وی، از آل برمک نیز درگذشت،

22. او پسر حاج قوام الملکت است که در سال 1236، در شیراز متولد گشت و در 125، به تهران رفت و به منصب استیفای دیوانی رسید و به لقب صاحب دیوانی نائل آمد و در1276، والی بزد و در 1278، وزیر مملکت آذربایجان و پیشکار مظفرالدین میرزا ولیعهد شد و در 1284، حکمران عربستان و خوزستان و در 1286، صاحب اختیار اصفهان گشت... و تا سال تألیف فارسنامه -1304_در حیات بوده است. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 966) .

23. در سال 1245، در شیراز متولد شد و در 1268، بهحکومت کازرون مأمور شد و در 1275، ضابط جهرم کردید و در سال 1278، محال داراب را ضمیمه

24. او نیز در سال 1268، در شیراز متولد شده و در 1288، کلانتر و بیگلربیگی فارس گردید و در سال 1293، به حکومت و ضابطی شیراز وارسنجان و کوار مامورشد ودر 1301، به لقب "قوام الملکی" ملقب شد و منصب "امیرتومانی، افت. (فارسنامه، امیرکبیر، ص 968) 25. در سال 1286، متولد شد و در سال 1301، به منصب کلانتری و بیگلر بیگی فارس رسید. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، 968) 26. مشهور به "بیوکن خان" است که در سال 1290و اند، در شیراز متولد شد و در 1301، به منصب سرتییی سواره عرب وبهارلوی فارس رسید. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، 968).

27. برم به معنی تالاب و آبگیر است. (بناهای تاریخی و آتار هنری جلگه شیراز، مرحوم علینقی بهروزی، ص 10).

28. از گردنههای صعب العبور راه شیراز به بوشهر: حمدالله مستوفی، دو معبر یاکتل واقع در بالای دریاچه سر راه کازرون به شیراز را که اکنون به کتل پیرزن و کتل دختر معروفند: به ترتیب هوشنگ ومالان نامیده، که اولی در سه فرسخی کازرون است و دومی بالای اولی است. (نزهة القلوب، ص 187؛ سرزمینهای خلافت شرفی ص 288؛ و لغت نامه‌ دهخد).

29. دریاچه پریشان است که در3 فرسخی مشرق کازرون، میان بلوگ کازرون و فامور واقع است. (رکن: فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1600 و ص 1601) 30. فارسنامه‌ ناصری، این فاصله را 21 فرسخ نوشته است. (ص 1437، فارسنامه چاپ امیرکبیر) 31. به مسافت چهار فرسخ بیغتر، در میانه جنوب و مشرف شهر شاپورخراب است: در کتابهای تاریخ نوشتهاند: چون شاپور، شهر شاپور را بساخت، کازرون را از توابع آن قرار داد؛ و بس فیروز- پسر بهرام- آن را شهری نمود؛ پس قباد، بر آن بفزود و شهری بزرگ گردید و عرض آن از خط استوا، 29 درجه و 35 دقیقه و

32. تورد، نام قدیم شهرکازرون است. درکتاب المعبم فمی معایراشعاوالعجم آمده است که: درلغت دری، شهر کازرون کهنه را در قدیم، شهر نورد خواندهانده (چاپ مدرس رضوی، ص 253).

مانی نیز مینویسدکه: از بلاد فارس است و قصبه کازرون است. (لغت نامه دهخدا).

در فارسنامه ابن بلخی آمده است که: اصل کازرون، نودر و دریست و راهبان است. بنیاد آن هم، طهمورت گرده بوده است و بعد از آن، به عهد شاپوربن اودشیر چون عمارت کرد، از مضافات به شابور بوده است... (ص 347، جاپ بنیاد فارسی شناسی، دکگتر رستگار 33. در میانه جنوب و مغرب این قصبه، "باغ نظره است که حاجی علی قلی خان درحدود سال 1180و اندی ساخته و چهار خیابان آن را درخت نارنج کاشته و درازی دو خیابان آن، نزدیک به 200 ذرع و دو خیابان دیگرش، از 130 ذرع بیشتر است و درختهای نارنج باغ نظر، همان است که حاجی علی قلی خان کاشته است و هنوز به خرمی و تنومندی باقی است. (فارسنامه ناصری، امیرکبیره ض (1437 34. محلات کازرون عبارتند از: محله بازار، محله بالا، محله گنبد، محله مصلی، و این محلات از یکدیگر جدا و دورافتادهاند. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص (1437 35. حمدالله مستوفی می نویسد: مردم آنجا شافعی مذهبند... (نزهة القلوب، ص 126) .

در فارستامه ابن بلیخی آمده است که:

در فارسنامه ناصری، این نام بهصورت "دریس" آمده که 2 فرسخ میانه مغرب و شمال کازرون است. (ص 1449).

39. آیات 79- 78 سوره الشعراء: خدایی که چون گرسنه شوم، به کرم خود مرا غذا می دهد: همان خدایی که چون بیمار شوم، مرا شغا می دهد.

40. صحیح این کلمه. 4d4d41011707(استلیبیوس)؟ 15212قه است که در فرانسه: لعانقل تلنظ میشود. او رب النوع و درعین حال، فهرمان طب یونانی بشمار میرفت. او پر افولون (آپولون) است و فقط به معالجه مریضان اکتفا نمی کرد، بلکه مردگان را هم زنده مینمود. چون دوزخ نزدیک بود از سکنه خالی شود، دس خدای دوزخ از زئوس چاره خواست و زئوس خشمناک گردید و اسقلیبیوس را دچار صاعقه کرد. (فرهنگ معین).

============================================================

41. سخن از سخن میشکافد: سخن از سخن خیزد؛ حرف، حرف می آورد. (امقال و دهخد1).

هین مشوشارع در آن حرف رشد چون سخن بیشک سخن را مسیکشد (مولوی) 218880795.42، مسعرب یونانی/078608که در انگلیسی 001098044 می باشد. فیلسوف و ریاضیدان یونانی که در جزیره حامس، در حدود سال 580 قبل از میلاد، متولد و درحدود 497 ق.م. درگذشت. دوره زندگی او، روشن نیست؟ ولی گفتهاند در مضر و ایران و هندوسنان سغرکرده است و از دانشمندان آن سکشورها بهره برده و معاصر کورش و داریوش هخامنشی بوده. در اواخر سده ششم قبل از میلاد، به یونان بازگشت و گروهی پیرو او شدند. وی انجمنی سری تشکیل داد که هم دینی و هم اخلاقی و هم سیاسی بود. ظاهرا لغظ فیلسوف، از مخترعات فیشاغورس است.. اختراع جدول فیناغورس و شکل عروس در هندسه و بسیاری از قضایای دیکره به او منسوب است... در فلسفه او: علوم ریاضی اهمیت تمام داشته و او عدد را اصل وجود پنداشته وهمه امور را نتیجه ترکیب اعداد و نسبتهای آنها دانسته است و عدد را حقیقت اشیاء می خواند... او کرویت زمین را معلوم کرده و مزیت مرکز و ساکن بودن آن را از آن برداشته است. (فرهنگ معین).

43. شرح و بسط نقش شاپور را در جامجم حاجی فرهاد میرزا قاجار، ص 475 و فارسنامه ناصری، چاپب امیرکبیر، ض 1432 به بعد مطالعه فرمائید.

44. "آبش شیرین ز گوارا. رودخانه ساسان کیازرون چون به آب چشمه سیاهرود: آمیخته شود، رودخانه شاپور گشته: دهات شاپور را آب دهد: چون به قریه رودکت خشت رسد، رودخانه خشت گردد10 (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص

46. در فارسنامه ناصری، نام این چشمه، "سرآب شیر" است، که از بلوگ کازرون است ونیم فرسخ شمالی چنار شاهیجان است. (فارسنامه، امیرکبیر، ص 1595) 47. از بلوک کازرون، فرسخی شمال دوان است. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ض (1595 48. به نظر کریستن سن، در این نقش شاهپور سوار و کوردیاس (2249065 یکی از پناهندگان رومی که شاپور اورا به امپراتور روم منسوب و ملقب کرد.) پیاده دیده میشود. در زیر اسب شاهه مردی افتاده و در مقابل او امهراتور روم (والریانوس)، زانو بر زمین زده و نیکه (9106)_ الهه پیروزی - در هوا پرواز می کند و بساکی با نوارهای مواج به شاهنشاه فاتح میدهد؛ در چپ و راست، دو ردیف سوار و پیاده ایرانی رسم شده که نمونه قوای جنگی اقوام مختلف و اسلحه‌ گوناگون آنهاست. (ایران در زمان ساسانیان، ص 248).

49. کریستنسن مینویسد: در زمان شاپور، جنگ جدیدی بین ایبران و روم درگرفت و در سال 260م.، و الریانوس_ امپراطور روم شخصا عهده دار جنگن بود، هزیمت یافت و به دست ایرانیان گرفتار شد و قدر متیقن آن است که در اسارت جان داد و گویا وفات او، در شهر گندی شاپور واقع شد... شاپور تفصیل غلبه خودرا بر والریانوس، در چندجا حجاری کرده است: در نقش رستم و در نزدیکی شهری که شاپور، به نام شاپور، در مغرب استخر بنانهاد میبینیم و در دو نقش بزرگ در کوه شاپور. (آیران در زمان ساسانیان، ص 247-248).

50. رک: شاهنامه: چاپ مسکو، جلد هفتم: صنحه 198، بیت 46، و بقیه بیت، نین است: وز آن رومیان کشته شد سه هزار به التونیه، در صف کارزار هزار و دو سیصد گرفتار شد دل جنگیان برز تیمار شد فرستاد قسیصر یکی یسادگیر بهنزدیک شاپور شاه اردشیر رستیم بازی چنان همکه بود برین نسیز دردی نباید فزود

در دوصف بالای همان قسمت از حجاری، مردانی دیده میشوند که پیراهن آنها، تا زانو و شلوارشان، تا مچ پا رسیده است. این اشخاص، چند طشت و چند تاج و یکن کیه که ظاهرا پراز پول است و دو شیر در زنجیر خ می آورند. در صف پاپین، اشیای دیگری که غنیمت بوده - منجمله یکن برما رومی سبش میبرند. ازاده جنگی امچراتور روم که به دو اسب بسته شده، در آخرهمه دیده میشود. در ست چپ نقش، چهار صف از سواران ایرانی ترسیم گشته است؛ اغلب مردان، کلاه بلند استوانهای شکل برسر دارند که بالای آن مدور است. 5 نفر سواری که در صف بوم، بلافاصله پشت مر شاه، قرار دارند، گیسوانشان مانند گیسوان شاه، مجقد است، احتمال میرودکه اینان شاهزادگان بلافصل باشند. تمام سواران در صف بالا، به حال احترام قرار گرفتهاند؟ یعنی ستابه دست راست را به سمت پیش دراز کردهاندبه (ایران در مان ساسانیان، صفحات 248-249 و 250).

============================================================

: ال ل ~~1 1

2. قلعه شاپور را امالی آنجا، قلعه دختر مینامند: مثل بعض قلعههای دیگرکه فراز کوههای فارس است که مذکور شد

اتفصیل مجالس دست چپ در تنگ چوگان در دامان کوه، دست چپ آن تنگ، چندجا صورتها برسنگ نقش نمودهاند، به تفصیلی که مذکور میشود؛ [ازجمله] مجلسی است که قلعه ای از کوه را صاف و هموار نموده و در آن صورتها نقر[288] کردهاند؛ اما آن عرصه ای که در آن صورت است، به شکل نیم دایره می باشد. در آنجا ند رسته صورت است که اکثر آنها اسب سوارند، همه مکتل و مسلح؛ وصورت پبادشاهی را نیز کشیدهاندکه بر فیل سوار است و صورت کالیکه ای نیز ساخته شده، مثل کالسکه ای که در تخت جمشید کشیدهاند. ولی این اشکال به حدی نابود و منمحی (2) شده که کسی را معلوم نیست که آنها چه باشند؛ جز به دقت. از تقشه آن چشم بوشیده، از آن (گذشتم) (3) .

ده د ف یدیب اخ ختهود نها عهه 4 با اا ا فا یقاله ف وة ار ه واوله رر کر د اه ب شد ی ها سابهاجابها بهع: اد 72333 ه ما بهر یل یل طر ار تر هبم ه بش ی ة به انا تد نننننا داسا ةه

بوربن اردشیر است: 1 شاهور، مراد شاپود

از جملها: چندگامی از مجلس مزبور می گذریم؛ به مسطحه دیگر می رسیم که ارتفاع آن، چهار ذرع و عرضش، نه ذرع است. در آن، صورت دو سوار2 است: یکی از آنها، تاجی مدرج (4) برسرنهاده، پری چند برآن نصب کرده و گیسوبند نیز دارد و پارچه عریضی برشانه بسته که باد آن را حرکت داده، زنجیری که گمپلهای بر سر آن است، از خانب راست آویخته، حلقه ای در دست راست گرفنه و به سوی سوار مقابل دراز نموده، اما برآن حلقه، پارچهای بستهاند که سوار مقابل، دست خود را برده، آن پارچه راگرفته؛ و این سوار هم تاج کنگره داری برسر دارد پر بزرکی برآن زده و در دست چپ، قبضه‌

گماردن آناهیتا نرسی را به شهریاری بادشاهی که در ین عرصه منقوش ست، بعضی از هل سیاحت تبوشتهاند صورت بهرام دوم ست که از بلاد، برای او باج و خراج آوردهاند و بر آن شترها، تحف و هدایا بار ست.

دو سوارکه در ین مجلس است، بعض ز سیاحان ره عقیده این ست که آن شییه ورمزد ست که به بادشاه نرسی، تاج می بخشد و او را پادشاه میکند

============================================================

3. در متن: کشتم.

4. به درجات کرده، درجه دار، پله پله. (دهخدا).

5 حربهای که کوتاهتر از شمشیر است و امروزه آن را قذاره، قمه و غذداره میگویند؛ و گفتهاند که اصل آن، "قتاله" است و ابن بطوطه آن را "قتاده" نامیده است. (دهخدا).

اگرچه فرصت الدوله این نقش را از نرسی میداند، اماکریستن من مینویسد: نقش برجستهای در سنگ شاپور هست که وهرام اول را درحالیکه اورمزد [خدا] مقام شاهی را به او اعطا میکند، نشان میدهد: شاه، تاجی مضرس بر سرنهاده و گوی منسوج را برآن قرار داده است. خدا تاجی کنگره دار بر سرنهاده است. خدا و شاه، بر اسب سوارند و شاه، حلقهای راکه اورمزد به جانب او دراز کرده، میخواهد بگیرد.

از لحاظ صنعت، این نقش، از همه نقوش صلف برتراست: در روی حجاری، کتیبه از نرسی است. زاره هم: بدوا این نقش را به همین شاه نسبت داده است؛ ولی بعدا آن را از بهرام اول دانسته است؛ و هر تسفلد از روی سبکن بنا و القاب پادشاه، ثابت کرده است که نرسی، اسم خود را روی نقشی که متعلق به برادر ارشدش بوده است، کنده است. در این امر شک نیست، زیرا تاج پادشاه، مانند تاجی است که در روی سکههای بهرام اول دیده میشود و با تاج نرسی اختلاف دارد.

اایران در زمان ساسانیان، ص 252 و ح 4 همان صفحه.)

زاده از آسمان4، پر اورمزد پرست خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و غیر ایران. از طایفه خداوندگارها، نبیره اردشیر، شاه شاهان (1). [انتهی].

مؤلف گوید: موزخین ایران، دونرسی (2) را نام بردهاند: یکی از اشکانیان است؛ دیگر از ساسانیان. و نرسز مذکورکه نرسی باشده بلاشبهه از ساسان است و ایشان یعنی مورخین - نرسی ساسانی را پسر بپرام اول نوشتهاند: به خلاف آنکه در ترجمه مرقوم افتاد: پس یحتمل شاپور پسری نرسینام هم داشته است و شاپور را بهرام یا بهرام را شاپور نیز میخواندهاند و هم احتمال دارد اینکه گفته "پسر شاپورم"، یعنی از اولاد 1. نرسز: تشکیل آنه پپش از اینها در این کتاب مسطور گردیده.

2. زاده از آسمان: سابقا در ترجمه خطوط بهلوی مجلس شابور، در نقش رستم، معنی آن مرقوم افتاد.

============================================================

ق 4 سکه نرسی اموزه ملی کینهان ازجمله: نقوش در آن کوه، مسطحه دیگر است. از نقش کوه مذکور که صورتش کشیده شده، قدمی چند که بگذرند، قطعهای از کوه را صاف نموده، که هرض آن ده ذرع است و ارتفاعش، چهار ذرع و نیم. در آن مسطحه، سه مجلس نمایش دادهاند: یگن مجلس، بالاست دو مجلس بائین. در مجلس بالا، صورت بادشاهی است در وسطا بر روی کرسی نشته، باچهره مستقبل- یعنی نیم رخ نیست عصایی در دست دارد. در دو طرف آن پادشاه، دورسته آدم است، ایستاده؛ امارسته طرف دست راست پادشاه ،1229 هفت نفرند، باسرهای برهنه؟ وتمام، دست راست خودرا بلند نموده، بیش صورت بردهاند و به انگشت اشاره می نمایند: و سر خود را فی الجمله، بهزیر افکندهاند؛ مینماید اینها رومی باشند، اما طرف چپ بادشاه، شش نفر نیز ایستاده، همه باسرمای برهنه؛ دست راست خویش را به عقب کمر بردهاندا. اما در مجلس بائین که به جانب دست راست پادشاه است، شبیه اسیی است زین بر پشتش گذاردهاندو گوهای کلان در سینه و کفل آن، به تسمه کشیده شده. یک نفر آدم، دهنه آن راگرفته و ایستاده و هفت نفر، به قطار در عقب آن اسب ایستادهاند و در مجلس بائین که جانب دست چپ پادشاه است، شخصی مثل اینکه میرغضب باشده برروی هریکن، از دودست او سر بریده است که گویا دو کس را سر بریده از حضور پادشاه، سرها را می گذراند و صورت یک طفل ار دست راست راکه عقب بردهاند، محتمل است که یکن دست آنها را از عقب باربان بته باشتد.

============================================================

و در تاریخ سرجان ملکم، اشاره به این مطلب تیز نموده. نقشه مسطحه مذکور را در و رقه ای برداشتم به نمره چهل ویکت. (291!نقشی دیگر غیر از ماذکر، در آنجا یافت نمی شود؟ جزدخمه شایور که مذکور خواهد شد.

دربیان شکفت ودخمه شاپور این دخمه، از آثار بسیار غریبه و عجیبه روزگار است. تفصیلش این است: از تنگ مذکور- یعنی تنگ چوگان - به مقدار نیم فرسنگ که میروند به سمت نودان1 انودان از توابع کازرون است.ا، در طرف دست چپ، در همان کوهی که نقشههای مذکوره در آن است: بر بالای کوه، دخمهای است و دهن آن دخمه، رو به جنوب است و رفتن در آن غار: بدون جمعیت امکان ندارد؛ زیرا جایی مخوف و هولناکن است و رو به عقب آن شکفت هم، بدون چراغ و روشنایی نمیتوان رفت: با وجود این، باز هم وصول . جلاد، بر وزن شداذه در لغت، تازیانهزن راگویند و مجازا سیاف را نامند. و پا اینکه جلاد، به معنی اف هم آمده است: سیاف، بر وزن شداد؟ شمشیرزن است و مراد میرغضب میباشد: ع ابتهان، از باب افتعال زاری کردن.

3. ضراعت، بالفتح، خواری وزاری: ک در یکی از کب، آنچنان مطور است که در متن مرقوم شده و در نسخهای دبدم توشته بود: آن پادشاه، خسروهردیر است، به قرینه تاجی که بر سر داردکه در طاق بستان دیده شده.

9 نودان، بهضم حرف اول احت که نون باشد.

============================================================

ر مم 34 د

: سراشیب، سرازیر است: 3. ریشه هایی که از آن لباس آویخته، محتمل است که برای زینت دوخته باشتد و میشاید که آن لباس از پدست حیواناتی باشد، و همه از یکن جتساگه دم آنها را حین خیاطت گذارده باشند؛ چنانچه در این زمان، در خز و سنجاب، دم را باقی گذارند.

مکقب به صیفه مفعول، جم چهارگوشه راگویند؛ وگذشت.

============================================================

عرصه آن شکفت، روشن است در کمال روشنایی؛ و در بدنه و جدران1 آن، از دو طرف آثار و علامات صورتهاست؛ یمنی دیوار را صاف و هموار نمودهاند و طرح صورت برآن ریختهاند. اما عمر کفاف نداده، معؤق مانده [است] بالجمله از آنجاکه گذشتیم، بنای تاریکی شد. شش عدد شمع روشن کرده، شش نفر به دست گرفته، پیشاپیش میرفتند و سه نفرهم تفنگها را بر سر دست گرفته، آماده که اگر خانوری پیداشود، بزنند و هرچه پیش میرفتیم، سرازیر میبود. مقدار شصت قدم، تخمینا فرو رفته: از آن پس، بنای سرابالا رفتن شد. ایضا شصت قدمی به فراز آمدیم؛ و لی عرصه میان آن سرازیری و سرابالایی، بسیار وسیع و گشاده بود و ارتفاع سقف آنجا، متجاوز از چهل ذرع به نظر می آمد از آنجا هم گذشتیم رسیدیم به عرصه گاهی که در آن، حوضی بود بی آب، شبیه به نمل اسب ایعنی قریب به شکل هلالی که دریکن طرفش، دیوار راست بود4_ دور تا بهدور آن، از بیست ذرع متجاوز بود و تکن آن خوض، سرازیر ساخته شده بود، بطوریکه یکن طرفش، یک وجب عمق داشت؛ طرف دیگرش، یک ذرع. در کنار آن حوض (294]، سوراخی است که راه آب است: ابیان دلک]: آب از اطراف و جوانب و سقف، متصل فرومی چکیده و میچکد: از متری گذشته؛ در آن حوض، به شکل نعل میآمده؛ پس در آن سوراخ و راه آب، فرو 1. جدران بالضم، جمع جدراست که دبوار باشد؛ وگذشت.

2. به شکل هلالی [الخ] بدین شکل است که در اینجا کشیده میشود:

از آن هم پنجاه قدمی گذشته، دور شدیم به محوطه رسیدیم؟ و غدیری که بسیار و سیع و آن، مملو از آب بود و متصل: از سقف آن، قطرات آب در آن غدیر فرو می چکید؛ و در حواشی آن غدیر، ریگهای در آن همه نمایان بودند؛ ولی کم کم عمق بیدا میکرد و آن آب آنقدر سرد و گوارا بود که در عمر خود چنین آبی ندیده و نخورده بودم.

ذب اذاما عب فیه ناهل فکانه فی ریقرحب ینهل عذبت فماندری آماء مناؤها عندالمذاقة، آم رحیق سلسبیل از کنار آن غدیر نیز چندقدمی گذشتیم؛ عرصه دیگر پدید آمد و مهطاق پیدا شد: کی طاق، طرف دست راست؟ یکی: سمت دست چپ: دیگری: به جانب مقابل:. و ما طاق مقابل را اختیار نموده، خواستیم داخل آن شویم؛ بحذی هواتیره و تاریک بود که شش چراغ، مکفی از روشنایی نبود. یک دسته شمع دیگر که شش عدد است، ایضاگفتم روشن کردند و آنها که شمع دار بودند، هریک دو شمع به دست گرفتند، و سه نفر تفنگدار هم، به همان قاعده، تفنگها را سر دست داشتند. قدری راه رفتیم؛ مثل کوچهای بودکه در دوطرف آن، دیوار کشیده باشند و نیز مسقف باشد. و هر از چند قدمی که بیش میرفتیم، از طرف دست راست و دست چپ: آثار در و درگاه نمایان میگشت.

چون بیم گمشدن و تشویش از راه بیراه گردیدن را داشتیم، لهذا دو بسته ریسمان گودال: مراد آنجاست که ننیم سرازیر میرفتیم، و مقدار شصت ذرع فرود و شصت ذرع بالا آمدیم؛ و تفصیلش درگذشت.

2 عذب اذاالخا: العب از باب نصره جرعهجرعه خوردن آب یا بهدهان خوردن از چوی: الحب: به کسر اول و تشدیدهاء، محبوب و دوست. امعنی شعر اولا: یعنی آن آب خوشگوار است، هرگاه دمن بگذارد در آن آشامنده؛ پم گویا در آب دهان محبوب، دهان گذارده و می آشامد. امعنی شعر دوم]ز خوشگوار است آن آب جشمه؛ نمیدانم آب است، آب آن نزد چشیدن؟ یا شراب صاف خوشگوار است؟

============================================================

چون معلوم شد آن سنگ را بر سر چاهی افکندهاند، از شکاف آن سنگ بزرگ، چند پاره سنگن در آن چاه انداختیم. هر سنگی که فرو میرفت، پس از دقیقهای از وصول سنگ به آب، صدای ضعیفی به گوش میرسید. از آنجا هم گذشته، به مقدار ربع ساعت راه رفتیم. کم کم، خاک، نمناک گشت و رفته رفته گل شد؛ پس فقط آب نمودار شد: بطوریکه به دو طرف دیوار، آب اتصال داشت و به هیچوجه امگان گذشتن از آنجا نبود و بعلاوه چراغها از اشتعال افتاد، نزدیک بود خاموش شوند. و صداهای عجیب نیز استماع میشد؟ لهذا مراجعت را تصمیم نموده، به هدایت علامات و بستن ریسمانها، بازگشت نمودیم، به اول دخمه.

اجتهادی که فقیر، در آن شکفت نمودم: میباید اینجاه دخمه صاحب مجسه مذکوره1 باشد؛ خواه شاپور، خواه غیر آن. یعنی در حیات خود، آن مجسمه را به شگل خویش فرموده ساختهاند و در آنجا نصب نموده و در زیر آن، دخمهای مهیاکرده؟ تا پس از فوت، جسدش را در آن گذارند و در آن را مسدود نمایند. فقیر، از آثاری، این مطلب را یافتم؛ الله اعلم. و در آن دخمه، بسیار از اشخاص که آمدهاند، در اطراف و خواشی احجاره چیزها نوشتهاند: از جمله چندسطری نوشته شده بود به عربی1. مضمون آن را یافتم: ولی چون بعض عباراتش مغلوط و برخی منمحی بود، عین عبارت را ترکن نمودم: مرقوم نداشتم و آن مضامین را]296]] حین نگارش مسافرت نامه، مرتجلة3 انشاء نموده، در آن درج کردم؟ این است: ار احب مجمه باید شاپور - پر اردشیر- باشده به دلیل اینکه ضورت او در جاهای دیگر همت و بر روی سکه ما نیز نقش شده؛ بس میتوان به این دلیل دانست که شاپرر مذکور باشد.

چند سطری بهشر نوشته شده بود بر دپواری، با مرکب بود و تاریخش تا این زمان، قریب هد مال می شود. مضامین آن عبارات خوب است؛ ولی الفاظش، مقلوط و از قاعده علم نحو، خارج: معلوم بود که قائل آن، اندکن عربیشی داشته یا عربی برده بذوی مثلا 3 مر تجلا، یعنی بدیهة

بس از سیاحت و سیر و برداشتن تقشه امکنه مذکوره، بازگشت نحودم به صحرای شابور. در دهی موسوم به حسین آباد (8) فرود آمدم تا شبی راصبح کرده و رفع خستگی را نموده؛ قدری از مسافرت نامه را که نوشته نشده، بنویسم؟ آنگاه مرحله پیمای طریق مراجعت به کازرون کردم: بمنه و توفیقه. واین ده، متعلق است به جناب حکیم باشی: نروه بروزن نیکو، یهمعنی زور وقوت است وبهمعی تفدیر نیز آمده؛ و در ایتجا همین مقصود 2. اندرز به فتح اول وثاک، باقی ساکن؟ به معنی نصبحت و وصیت است: فیلوفانه، یعنی حکیمانه.

. فردا، مراد از روز قیامت و روز بازخواست میباش

گفتم: طوبی لک و مرحبابک ااشارتی کردی بهجت اثر و بشارتی دادی، فرح گستر. پس شته ای در این معنی، به سلگ تخریر کشیده، زینت افزای این دفترش مینمایم: جناب مستطاب معالی ایاب: حکیم باشی، الحاج میرزا محقد، ابن مرحمت بناه حاجی میرزا علی اکبر طبیب- طاب ثراه_ است" هو ملاذالحکماه و معاذالاطباء، آنکه از سحاب ذات عیسوی صفاتش، مستسقیان1 بادیه هجران، استسقا؟ کنند و از مفرح انفاس با برکاتش، سودازدگان زاویه خرمان، استشفا جویند. همواره هقت را بر چاره جویی اسقام بیماران گماشته و پیوسته اوقات را صرف ازاله دنس* آلام علیل المزاجان داشته، در معرض تشریح حذاقتش، حکمت بقراط5 به قبراطی شاید فروخت و در مقام شرح اسباب حکمتش، قانون بو علی را به کانونی باید سوخت، لازائق اتام عمره وعزه واقباله. از اولاد مجادش نیز نامی بریم و از این مرحله نگذریم: ارشد آنهاست [2298]: معتعد السلطان جناب مسیح الملکث، میرزا حسام الذین، حکیم حضور حضرت اقدس شهریاری. ارسطو7 سطوتی است مسیحادم؛ لقمان7 حکمتی خضرمقدم؛ جامع علوم ظاهریه و باطنیه است و حاری حکمت الهیه و طبیمیه؛ در نظم و نثرو عربیا و فارسیا مسلم است و به دربار همایونی، امین و محرم؛ ضاعف الله قذره و آخشن خلقه.

جاب فخامت نصاب، میرزا احمد بالی مستوفی، مهر سههر عقل وکیاست، بدر منیر مبتسقی بهضم مچم وکر قاف، طلب آب کننده1 و آنکه مرض استسقا دارد، چون در آن مرض، طلب آب کند، لهذا او را مستستی گویند.

استقا نام مرضی است معروف که شگم بزرگ شود و توزم پیداکند: س مفرح بهضم میم، به صیغه فاعل، نام معجونی است مرکب که مقوی دل و جگر باشد.

دنس به فتحتبن، چرک و چرکناکن شدن، و به فتح اول وکر ثانی، چرگ آلود.

5 بقراط، نام حکبمی است) شرح حالش گذشت.

قیراط، بالکرا وزنش، بهحب بلاد، سختلف است، بعضی: چهار یگن از شش یکن دینار گفتهاند و بعضی نصف دهیکن دینار وبعضی چهار جو متوسطه ارسطو: شرح احوالش مرقوم شد وگذشت. 8 لقمان: ایضأ حالش مطور گردیده.

============================================================

جناب مستطاب، میوزا ابراهیم، ملقب به اعتمادالاسلام: آفتاب چرخ معالی، سایه انوار لایزالی؛ در عتبات عرش درجات، به تحصیل علوم دینیه و رسوم یقینیه مشغول است؛ اللهم آنضر وایده.

بالجمله، بامدادان که از آن ده خواستم حرکت نمایم، قاصدی فرخنده پی، از جانب شیراز رسید. مکتوبی از حضرت استاد اعظم، جناب حقایق و معارف مآب، شیخ مفید- طول الله تعالی غثره- همراه داشت؛ تسلیم نمود: گفتی که سرگلابدان است نهر از سرنامه برگرفتم در آن، شرحی مفضل، مرقوم فرموده بود، حاوی1 این مضامین افادات آثین که: اکنون راهی را طی نمودهای و خودرا به شاپور رسانیده؛ چند فرسنگی دیگر، گامی بردار و در خاکک ممشنی2 شولستان3، قدمی بگذار، آثاری که در آنجاست، ملاحظه نما. و تنگی است میگویند در آنجا به مغارهای کمانی، از سلاطین قدیم است؛ حقیقت را معلوم دار: همچنین قلعه سفیده در آن نزدیکی است. آنجا رفته، عبرتی گیر و شعب بوان را که یکی از جنات اربعه دنیاست و قریب به آنجاست، تماشایی کن. پس تفصیل آنها را 4299] مرقوم دار و در مراجعت به کازرون، در دوان که یکی از توابع آنجاست - بگذر و قبر علامه دوانی را به لحاظ4 درآور و در بلیان -که نیز یکی از توابع است و بقعه سید عبدالله بلیانی در آن است - رفته، وضع آن را دیده، تفاصیل آنها را بنگار. انتهی: ون از آن حکم محکم سر نمی توانستم پیچید، عنان مرکب را مسنعطف ساخته، بی سپار مرحله خاک ممشنی شدم، به تفصیلی که مشروح می کردد؛ انشاء الله تعالی. از بلوکک شاپور - یعنی از تنگ چنارشاهیجان 5- دو فرسنگ آمدم تا به جایی که آن را دمله انعل" نامند. از آنجاگذشته، سه فرسنگ و نیم راه بریده، رسیدم به "قلعه نورآباد، که بنای آن را ولی خان ممشتی نهاده، که یکی از خوانین آنجا بوده.

1 حاوی: جامع و احاطه کننده.

نی: به فتین وو سین مهمله مثدده مفوحه وکر نون ویاه در آخره نام طایفهای است از 3. شولتان بهضم اول، اماکنی است.

ابلات فارس: لحاظ: بروزن سحاب، دنال چشم است" و بر وزن کتاب، نگاهداشتن، به چشم چیزی را: 5 چنارشاهیجان: حرف چهارم، ساکن است: مله به ضم مم وکر لام مشدد وهاء اضافه به کلمه تعل:

و قریب به قلعه نورآباد، امامزاده ای است، گنبد بزرگی و بارگاهی دارد و سرای آن را دری است، از فولاد خیلی کلان و باشکوه. در ساختنش، صنعت کرده خوش وضع ساختهاند و می کویند این در، سابقا در قلعه سپید نصب بوده، از آنجا نقل نموده؛ آوردهاند.

اغرض: شبی را در قلعه نورآباد مانده، فردای آن را سراغ از تنگ کمان گرفته، مقدار یک فرسنگ رفته، در تنگی مضیق، به مغارهای، آن کمان را دیدم. [تفصیلش این است آن در شولستان، غیراز جلگهای که قلعه نورآباد در آن است، نیز جلگه دیگر هست که آن را هدارشاه"3 [300]] می خوانند. ار قلعه نورآباد، یک فرسنگ گذشته، آمده؛ در جلگه دارشاه، بهدره مذکور رسیدم. دهن دره، رو به مشرق است و مقابل آن دره، قلعه سپید مشهور است؟ که ذکرش خواهد آمد. بالجمله، داخل آن دره شدم که بسیار تنگن است و به مقدار میدان اسبی، طول آن است؟ و راهش سربالا و پرخار و سنگلاخ است.

چشمهای هم در آن دره جاری است. چون نیمی از آن تنگنا4 را طی نمودم، طرف دست چپ، در بدنهکوه، دو غاراست، به مسافت سی ذرع، تقرپیا از زمین به بالا، و از آن غارها تا قله کوه، به مقدار ده ذرع میشود. و آن دو غار، خیلی نزدیکن به همند و دهن آنها رو به شمال است. و در غار اول، کمان معهود است؟ یعنی به قدر یک ذرع عقب تراز دهن غار، کمان گذارده، مثل ایتکه آن را به دیوار تکیه داده باشند؛ نصف بیشترش مشهود است و باقی آن، در پناه است. صورت آن را در اینجا بدون ملاحظه کشیدم.

کتی کور: هردو گاف، تازی؛ اول، مفترح و ثانی مضموم است: . درهرود: خرف سیم، ماء مختفی: دهشاه: هاء آن، ساکنه است" هیچکدام اضافه نیست: 3. دارشاه: حرف سیم: ساکن است وکله "دار" اضافه نیت: تگنا: جای تنگن و دره و مپان دوکوه و محل زحمت و رنج

============================================================

قلعه سفید(9)؟: از قلاع معروف ومشهور در فارس است و آن را سپیدو2 نیز نامند.

هدف به فتحین، نشانه تیر است.

2. قلعه سفید: در استعمال، لفظ قلعه را اضافه به سفید تمی کنند سیدذ: در اصل سهیددز برده) به واسطه ایتکه دو دال بهلوی هم واقیعه شده، پکی را حذف سر

2. فرقدان و فرقدین؟ تقنیه است و آن، نام دو ستاره است نزدیکن قطب شمالی: 3. گهکنان، نام جادهای احت در آسمان که از ستارههای خرد با هم آمیخته دیده می شود.

شترخسب، یعنی محلی که در آن شتر خبد، و از این راه بهتر میتوان بالا رفت.

============================================================

بالجمله، از آن قلعه آمده، پی سپار طریق شعب بوان گردیدم! بعون الله تبارکد و تعالی و قوفیقة شعب بوان1 (15): از نواحی نوبنجان2 مذکور است و آن، درهای است بسیار وسیع گشاده در میان دوکوه؛ طول آن، قریب سه فرسخ، عرضش، متجاوز از یک فرسنگ؛ هوایش سردسیر، مایل به اعتدال؛ صحرایش، دلگنا، فضایش، باصفا. رودی در آن روان است که آبش در نهایت خوشگواری و شیرینی. چشمههای زلال و گوارا نیز، در اطراف و جوانبش جاری است. سرتاسر آن دره، در ختستان است از هرگونه میوه دارد و از انبوهی درخت، آفتاب بر زمین نیفتد. این فقیر، تمام آنجا را گردش نموده، به نهایت محظوظ شدم.

عربیة باتینها للمسکی فیها زوائخ و اشجازها للریح فیها ملاعب کان هزیرالزیح بین غضونها صریرو ائست بینهن تعاتب و من تختها الانهار تجری میاهها فقائضة منها و منها شواکب کان مجاریها سبائکن فضة ثذاب و آسیاف ثهز قواضب شکار بیشمار، از هرصنف، و طیور غیر محضور، از هرنوع، در آن مرغزار، در چرا و برواز هستند و بر سرکوههای آن، اکثر از برف خالی نیست و معروف است که آنجا یکی از بهشتهای دنیاست و آنها را جنات اربعه گویند؛ بدین تفصیل: "شعب بوان"، 1: شعب بوان به کسر دال؛ وحرف بنجمکه واو باشد مثدداست: 2. نوبتجان: به فتح اول، مخفف نوبندگان است و نوبندجان، ممرب نوبندگان" و این غپر از توبندگانی است که از مضاقات فا است: 3. بساتینها [الخ]: باغهای آن، از برای مشک، در آن، بویهای خوش است و درختهای آن، از برای باد؛ در آن، محل بازی است. [شعر دوم]ن گویا آواز باد، در مبان شاخهای آن، آواز سختی است و شام کرده است آن در میان شاخهاکه عتاب خشم میکند. اشعر سوم]: و از زیر آن اشجار، نهرها است که جاری است آیهای آنها پس بعض آن آبها، روان است و بعضی، فرورپزنده. [شعر چهارمگوبا نهرهای آن، نقرهمای گداخته است که آب گفته است و گویا شمشیرهایی است که میلرزد و برنده است.

============================================================

مرحوم نراقی، ملااحمد است.

اخبارالدول، کابی است در تاریخ، از ابوالعباس احمدبن یرسف دمشقی، مشهور به قرمانی: مدینة صغیرة [الخ]: ترجمه کلمات در متن: این است: ابله شهری است کوچکن در بصره1 نیکو و مممور جایی استا در آن، نهری که آنرا نهر ابله گویند و بسیار باکیزه است. اشجارش، مبز است و انهارش، جهنده و ریزنده است. گفتهاند اهل ناریخ: بهشت ونیا، چهار است: ابله بضره و غوطه دمشق و صفد سمرفند و شعب بؤان. ذگرکرده است خواجه ابراهیم، صاحب مدرسه اشعریه اینکه عجایب دنیا، چهار است چنانگه ذگر کردیم و نیکونر از همه، غوطه دمشق است و نیکوتر از غوطه، صالحیه ااست و تچکوتر از صالحبه، جر ابیض امت، یعنی پل سفید. [مخفی نماناد]که مالحیه، یکی از مواضع غوطه دمشق مذکور است:

وصاحب قاموس گفته: شغب بوان کشداه بفارس، احدیالجنانالازبعالدنیویة [و بؤانات بالغم، بها ایضا] وشعب، به کسر اول است که شین معجمه باشد و سکون ثاتی که عین مهمله، و در آخر، باء موحده.

و نیز در ابله گفته: کعتلة، موفع بالبصرة، احدی جنان الدنیا، منها شیبان بن فروح الابلی3.

قوله: کعتله یعنی به دوضمه و تشدید لام، چنانکه در منتخب ذکر شده؛ و صاحب قاموس، در فصل سین گفته: التغد بالضم بساتین نزهة واماکن مشمرة بمرقند.

الصالحیة [الخا: صالحیه، بهشتی است که صالحون در آن اقامه کردهانده بس برآن دیار واهل آن دیار، ازمن تحیت وسلام 2. و بها[الغ آ: و در آن، صالخیه، قیر شیخ محبی الذین محتدین علی عربی طائی اندلسی است. مولد آن به سال هانصدوشصت بوده" وفاتش در سنة ششدوسیومثت وعبرش مفعاد وهفت سال وشش ماه است: گعتله، یعنی ابله، بر وزن عتله، جایی است در بعره، یکی از بهشتهای دنیاست و از آن شهر است شییان بن فروخ ابلی

و مذکور میشود که شعب بوان، در شولستان فارس واقع است و از آنجاست: السبدالامیر شرف الذین، علی الشولستانی چجنانکه صاحب کتاب روضات الجنات که از معاصرین است، گفته: الیدالامیر، شرفالدین علیبن حبجةالله بنشرفالدین هلیبنعبداللهبن الحین بن محتدبن عبدالملکن الطباطبایی، المعروف بالامیر شرفرالدین اشولیستانی، نسبة اللی شولبتان فارس و هی ناحیة معروفة بین شیراز والبنادر توطن نجف الغری زادهاالله فضلا و شرفا وکان فاضلا عالما فقیها متکلما حققأ مدققا ورعا عابدا زاهد زکیا تقیأ نقیا من اجلاء متأخریالامامیة وین خیار غلماء أهل زمانه وأورعهم وأتقاهم کماذکره بهذوالترجمة صاحبالریاض و له کتب جیاد بخطه او تصحیحه إلی آن قال نقلا وله ایفا اجازات طویله وقصیرف و مین اجازاته الطویلة هی التی کتبها للشیخ نورالدین محمد بن الشیخ عماوالدین محمودالشیرازی وله ایضا شزع علی نصاب الصیبان بالفارسیة وتوفی هذاالسید فی آرض الغری آیام شکناه بها، تنة ستین بفدالالف تقریبا وخلف ابنا صالحا عابدأ هوالیدالامیرعلی رضا؟ [انتهی کلام 1. القوطة [الخا: یعنی غرطه بهضم اول، جایی است بهشام که آب و درختش بسیار است وگفته میشود از برای آن، غوطه دمشق التیدالامیراالخأ: بعنی سید امیر شرف الذین علی، بر حجةالله، بر مشرف الذین علی، هر ه

الغرض) ابوالطیب متنبی در قصیدهای که مدح عضدالدوله است، از شعب بوان ذکری گرده؛ و ما بعض از آن را در ابنجامرقوم داریم، این است [4308!

فانی الشعب طیبافی المغانی بمنزلةالربیع منالزمان و لکن الفستیالغربی فیها غریب الوجه والید واللشان" ملاعب چنة لو سارفیها سلیمان لسار بترجمان طبت فرساننا والخیل حتی خشیث و إن کرمن، بنالحران* فدونائنفض الاغصان فیها علی اغرافیها بثلالجمان" عبدالله پسر حین، بر محمد، پر عبدالملکن طباطبابی، معروف به امچر شرف الدین شولتاتی [تبت است شولستانی به سوی شولستان فارس) و آن ناحیهای میباشد معروف میان، شبراز و بنادرب] متوطن بود آن سپد امیر، در نجف؛ زباد کند خدا، فضل و شرف آن را. و بود آن سیدامیر، عالم و فقیه متکلم و محقق و مدقق با ورع و عابد و زاهد و هاکیزه و تیزخاطر و با نقوی و برگزیده. از جمله بزرگان متأخرین امامیه است واز جمله بهترین علمای اهل زمان خودش، و با ورعتر و باتقوی تراز آنهاست؛ چنانکه ذکر کرده است به همین تفسیر، او را صاحب کتاب ریاض، و از برای اوست گتابهای نیکو، به خط پا یه تصحیح خودش؟ نا اینکه میگرید صاحب ریاض گه از برای او اجازات طولانی و مختضر است (پعنی یه دیگران، اجازه میداده)" و از جمله اجازات طولانی او، آن است که نوشته است از بحرای شیخ ورالذین محمده بر شیخ عمادالذین محمود شیرازی) و از بحرای اوست ایضا، شری بر عاب نضاب الصبیان، به فارسی. و وقاتش در نجف اشرف، در ایام سکونت او در آنجا-سنه بکهزارو شصت تقریبا- بوده و جانشین او شده بسری صالح و هابدگه اسش امیرعلی رضاست.

مغانی القب:بعنی مازل شتعب از حیث پاکیزگی در میان منزلهاء به منزله بهار است از سایر زمان وفصول یعنی: ولکن جوان عربی در آن منازل، غریب است روی و دست و زبانش1 بعنی آشنایی بهاهل آنجا ندارد.

3 پعنی بازیگامهای جن و بری است اگر سیرکند در آن منازل، حضرت سلیمان سیر میکند با کی که دو زبان را بداندا یعتی سخن امل آنجا، ترجمه می خواهد.

یعنی: آن منازل خواندند و طلب کردند سواران ما را و اسبها را، تا ترمیدم؛ یمتی ترسیدم که از د کشی و خرمی آنجا، اسبها بابست شوند و اطاعت ما را ننمایند در گذشتن از آنجا، و اگرچه آن اسبها مکرمند از چموشی و نافرمانی: یعنی: صبح کردیم که می شگانیدیم شاخسارها را در آنجا بر یالهای اسبها، مخل مروارید ترم یعشی شبنمهای درختان را می افشاندیم:

2. یعنی افکتد تابش آفتاب از آن شاخها در جامهمای من اشرفیها که فرار می کردند از انگشتان، یعنی آن شعاعها که مانند اشرفی بودند، به چنگن نمی آمدند.

3. یعنی: از برای آن منازل، ثمری است که اشاره میکند به سوی تواز اشجار به شرابهایی که آنها ایستادهاند بدون ظرف: و از برای آن منازل، آبهایی است که صدا میکنند در آن منازل، سنگریزههای آن، مثل صداکردن زیور و دستبند در دستهای زنان بی نباز از آرایش: د آنها منازلی مستند که زایل نمی شوند از آنها خیال، که همراهی میکنند مرا تا نوبندگان، گه اسم جایی است قریب به آن منازل : هرگاه غتاکنند کبوتران در آنجا، جواب می دهند آنها را سرودهای زنان مغنیه.

وکی که به شعب مذکور است، محتاجتر است به سوی بیان، از کبوتر هرگاه آن گبوتر بخواند و نوحه کند، بعنی زبان اهل آنجا را کی نمی فهمد، مثل اینگه زبان کبوتر فهمیده نمی شود.

وگاه در صفت بههم متقارب و نزدیکند بیار و دو موصوف آنها متباعد و دورند مثل اینکه زبان اهالی آنجا وکبوترهردو- غبرمفهومند لکن آنها دو صنفند.

ه میگوید به شعب، بوان اسب من: آیا از این مکان سیرکرده میشود به سوی مطاعنه و نیزه زدن؟ بعنی: کسی از این مکان بدین خوبی می رود به سوی جنچن 10. آن اسب می گوید: پدر شما آدم- سنت کرد معصیت را و تعلیم کرد شما را جدایی بهفت.

============================================================

پس، از خاک ممسنی مراجعت نموده، آمدم به شابور و از شاپوره چون راهی است به جانب دوان، دوان بدانجا رفتم؛ روزی و شبی را در آنجا توقف نمودم.

دوان: از جمله توابع کازرون است؛ و در حمت شمال آن به مسافت دو فرسخ، تقریبا؟ و آن ده، مشتمل است بر چهارصد خانه؛ جمعیتش تخمینا دوهزار نفر؟ اهالی آنجا، اکثر و اغلب شیخی مشربند؛ زراعتشان گندم و جو ااست) و باغستان بسیار دارد؛ بیشتر انگور و اناراست. مقبره‌ علامه دوانی ملأجلال (17) _ قدس سره‌ - نزدیک ده است؟ بقعهای دارد و صحن کوچکی؟ قبهای بر آن بقعه افراشته و در جنب آن قبه، مناری است مجوف، به مقدارده دوازده ذرع، تخمینا؛ و پله آن منار، در جوف آن است که از آن بالامیروند؛ و در آن بلندی، تمام محوطه صحاری، آنجا نمایان است.

ملاجلال الدین محتد، علامه دوانی، ابن سعدالذین اسعد دوانی. در بدایت، نزد پدر خود، علوم ادبیه را دیده؛ پس به شیراز آمده، خدمت ملا محیی الذین انصاری1، تلمذ نموده همچنین از همام الذین- صاحب شرح طوالع _اکتساب علوم دینیه کرده، بهاندکن زمانی، صیت فضل و کمالش به اطراف عالم رسیده؛ جماعتی کثیر، اقتباس انوار علوم، از ضمیر منیرش مینمودند. سلاطین تراکمه، چون امیر حسن بیکن؟ و سلطان خلیل4 و یعقوب بیکن2، جنابش را محترم داشته، وجودش را مغتنم می دانستند؛ و اقضی القضاتی مملکت فارس را به او تفویض کرده بودند، و در بعض ممالکن مانند عربستان و تبریز وغیرذلکن سفر نموده، اموال بسیاری بهدست آورده؛ لهذا [2310) مردم در توقیرشه میافزودند و آن جناب، مال را اسباب ترویج علم و تزیین کمال دانسته، در بعض از اشعار خود فرمود محی الذین انصاری، از اولاد سعدبن عباد و صحابی بوده است: 2. امیر حسین بیگن: ابن امیر علی، از ملوک تراکمه آق قوینلو است. در آذربایجان و عراقین و فارس و گرمان، حگمرانی داشته، در سنه مشتصدو هثتادو دو در گذشته [است سلطان خلیل، بر حن بیگن مذکوراست" با پرادرش - یعقوب بیگن- جدال و جنچی کرده، کنته شد وششماه سلطنت نموده ااست] یعقوببیکن، برادر سلطان خلیل است که مرقوم شد- و دوازده مال پس از بدر و پرادره 5. توقیر: بزرگ دانتن.

سلطنت نمود و درگذشت.

============================================================

رساله در حل مغلطه‌ مشهور به جذر اما؛ شرح رساله‌ نصریته؟ رساله‌ قلمیه. اینها همه به عربی نوشته شده است. به فارصی نیز تآلیفات دارد؛ از جمله: کتاب اخلاق جلالی، رساله‌ تهلیلیه؛ ساله در جبر و اختیار، رساله در خواص حروف، رصاله صیحه وصداء نورالهدایه و غیرة لکن: چنانچه بخواهیم همه را نام بریم، این کتاب را گنجایش نیست. وفات علامه - رحمة الله علیه_ در سنه نهصدو هشت هجری اتفاق افتاده؛ قبرش در دوان مذکور است که ذکرش گذشت و متجاوز از هشتاد سال عمر فرموده بوده؛ و از اشعار فارسی اوست: ای مصحف آیات الهی، رویت وی سلسله اهل ولایت، مویت سرچشمه زندکی، لب دلجویت محراب نماز عارفان، ابرویت تقه هتونبن قلف

. این نام، در پارسی میانه یه صورت "ع898 آمده است که فرشته وایزدی است مانند خبرئیل و او پیک اهورامزدا است. در بهلوی، 17192039108 است که بعدادر فارسی، به نرسی تبدیل شده؛ گرچه وجه اشتقاق کلمه، مشکوگ است. (برهان قاطع، 2128 وح 6 همان صفحه).

کریستن سن مینویسد: اب از وفات بهرام دوم در سنه 293، پسرش بهرام سوم بهتخت نشست: اما سلطتش بیش از چهار ماه دوام نیافت. نرسه انرسی) پسر شاهپور اول که عم پدر این پادشاه جوان بود، طغیان کرد و غالب شد..

نزسی، کیفیت تاجگذاری و سلطنت خداداد خود را بر تخته منگ نقش رستم، حجاری کرده است و این همان طرز معروف قدیم است؟ یعنی پادشاه، حلقه نواردار را که علامت سلطنت است، از دست خداوند می گیرد... در جنگی که بین نرسی د رومیان اتفاق افتاد، نرسی مغلوب و مجبرر شدکه پنج ولایت از ارمنتان صغیر را بهروم واگذار کند... (ایران در زمان ساسانیان، ص 257 تا

برای اطلاع بیشتر رجوع شود به فارسنامه ناصری، امیرکبیره ص 1432 تا 1437 7. مقصود آن است که از زپردستان غافل مشوو ایشان را دستگیری کن: بنج فرسخ میانه شمال ومغرب کازرون است. (فارسنامه نامری، ج 2، ص (1249 9. در فادسنامه ناصری آمده است: آن را "دژ سپید، نیز گویند؛ چنانکه: گویند دزسپید کوهی است هم کنگرهای، فلک شکوهی است ر قله او قلک، حصاری در دامن او، زمین غباری در پشت وی، آسمان نمودی چون بر شتری جل کبودی بیراهن او سه چار فرسنگ با قله او، زحل هماهنگ سرسخی بیشتر شهر فهلیان است. (رکن: 1628 و 1629 فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر) 1. سیدرضا رامش بورنجانی کازرونی، مشهور به شیرازی. از او این دو بیت در فارسامه ناصری آمده است: گر نشنیدی که سیم ناب شود زر فندق سیمینت بین نهفته به حنا ورنه چو مرغابی است مردم چشمم از چه نگیرد همی کناره ز دریا اص 1446، از فارسنامه ناصری، امیرکبیر) 11. در فارسنامه ابن بلخی آمده است: نوبنجان پیش از این شهری بود بزرگ و نیکو، و در ایتام فترت، ابوسعید کازرونی، به نوبتها، آن را بغارتید و بکند و بسوخت، چنانکه تا مجد جامع بسوخت و سالها چنان شدکه مأوای شیر و تگرگن ودد و دام

افارسنامه ابن بلخی، چاب بنیاد فارس شناسی، به تصحیح دکتر رستگار، ص (349 12. در کتاب جام جم مرحوم فرهادمیرزا آمده است: قلعه، چهار راه بشهور دارد که به بالای آن توان رفت؛ نام راه جتوبی آن، وسیاه شیره است که پیادهرو بوده و اکنون مسدود است... و نام راه مشرقی آن، ززین کلاه" است که در سرراه شیراز است و این راه نیز پیاده رواست؟ و نام راه شمالی آن، " گلستان" است؛ گه از نهلیان، سواره تا فراز کوه قلعه سفید توان رفت؛ و نام راه مغربی آن، "شترخواب" است که در جانب نورآیاد است...

(فارسنامه‌ ناصرف، امیرکبیر، 1628،29).

7.13... بالای قلعه، زمین هموار است که کشت و زرع توان نمود؛ و جنگل فراوان و درخت یلوط و انجیر و بادام کوهی و زیتون و انار و انگور دارد؛ و در زمستان، برف، این کوه را فراگیرد ولی دوامی نکند؛ و علف و شکار کوهی، بسیار دارد؛ و در این کوه: 5 چشمه است که یکن چشمه آن در تابستان خشک شود؛ و بالای قلعه، چندین چاه داشته که انباشته گشته؛ و درپای هریک چشمه، حوضی از سنگ تراشیده که آب در آنها جمع شود..." (فاربنامه ناصری، امیرکبیر، ص .(1629 1 شرح مفضل واقمه رادر صتحات 768تا 772 فارسنامه‌ ناصری چای امیرکبیر بخوانید 7.15... شعب بوان، از نواحی نوبنجان است و صفت آن چنین است که درهای عظیم است در میان دوکوه: طول آن، سه فرسنگ و نیم و در عرض، یک فرسنگ و نیم: وهوای آن سردسیری است که از آن خوشتر تتواند بودن؟ و جمله، دیه بر دیه است؛

مدالله مستوفی ضمن اینکه همه روایات فادسامه این بلخی را درباره شعب بؤان آورده است، میافزاید: 9... شعب بوان نوبنجان .. از اقلیم سیم است؛ طولش از جزایر خالدات، فویه، و عرض از خط استوا، وکنه: شابور بن اردشیر بابکان ساخت، شهری بزرگ بودهاست.. (نزهة القلوب، لسترانج، ص 129) .

19. متوفی به سال 1019 هجری قسری؛ از اوست کتاب اخبادالدول و آثارالاؤل که در سال 1007 یا 1008 تألیف شده است. (رکن: قاموس الاعلام).

1. مولانا جلال الذین محتدبن اسعد یا سعد الذین اسعد یا محتد اسعدبن سعدالدین کازرونی صدیقی، از حکما و متکلمین بزرگ است که در همه علوم متداول- به خصوص در علوم عقلی- تبخر داشت. علامه دوانی، مذتی متضدی قضاوت فارس بود. وی از احفاد محتدبن ابی بکراست. تعداد تألیفات او را حدود سی تألیف نوشتهاند. وفات او را بین سالهای 902، 909،907، گفتهاند و 907 اصحیحتر دانستهاند. این اشمار از اوست در مدح حضرت علی (ع): خورشید کمال است نبی، ماه؟ ولی ابلام محتد است و ایمان علی گر بینهای در این سخن میطلبی بنگر که ز بینات اسماست جلی ارکث: لغتنامه دهخدا، ذیل جلالالدین)

انتهی: این فقیر در آنجاها چندانکه فحص نمودم؟ نیافتم؛ تا اینکه از سفر، مراجعت به شیراز نمودم. بهخدمت جناب استاد مشرف شدم؛ فرمودکه از توفیقات، الهی، رساله مذکوره به طبع رسیده و نسخه آنرا به دست آوردهام. پس به فقیر نمود. از آن رساله، خلاصه و مختصری در این کتاب مرقوم میدارم؟ بعون الله تعالی: از نورالهدایه علامه دوانی است: معروض می داردکه این لاشیء: تا بحدی که آنچه معنی و تمییز است، در نیافته بود؟

به محض تقلید، خود را صدیقی انگاشته، تصدیق بهاصول وفروع دین محقدی داشت: در معتقدات تقلیدیه، چنان راسخ گشته که تشدد و تعضب را از جمله جهاد اکبر

هحاح مته، شش کاب است از عاته، در اخبار و احادیث که آنها را صحی و معثبر میدانند و اعتماد به آنها دارند.

نور "یشمیز"..: یعتی عقل، نوری است که جدا می شود به سبب او، حق از باطل: و جامدوا [الخ]: بعنی جهاد و کوشش کنید در راه خدا، حق کوشش او را با اعدای ظاهر و باطن.

عام است" یعنی اختصاص به بعضی دون بعضی ندارد:

3 بر بیل تسویةالنتبه، یعنی بطور شدل و انصاف.

2. فلاسفه، حکمای بونان مراد است: آیه تنزیه: مثل لیش کمغله شیء مثلا پس مییابدکه پذالله را به تأویل قدرت الله برد تا متناقض آن نباشد.

ود اوس، م امت ملب ح: مصدر 2ثار باشد: یعنی اثر از او ظاهر میشود، مثل حرارت از نار

وحدوث دهری، عبارت است از فعلیت ماهیت، بعد از عدم واقعی که متصف به کمیت3 باشد. و نزاع در میان بعض حکما و متکلمین که واقع است در این مسأله، نه بهحسب معنی اول" چون حکما نیز قائلند و معتقدند به اینکه عالم، حادث است به حدوث ذاتی! و نه به حسب معنی ثالث4" چو این نزاع مابین عقلاست و عاقل، مرتکب این امر نمی شود که وجود عالم باجزائه، مسبوق به عدم زمانی باشد، با اینکه زمان نیز، جزیی است از اجزای عالم9. پس نزاع، به حسب معنی ثانی 1است؛ و متکلمین و محققین کما برآنند که وجود عالم، مسبوق است به عدم صریح خارجی، و سایر حکما برآنند که وجود انواع اجزای عالم، نتواند که مسبوق به عدم خارجی باشد و گویند: این قول مستلزم آن نیست که عالم، از حد امگان برآمده، پابه سرحد قدم ذاتی که مختص به جناب سرمدی الوجود است، بگذارد، چه قدیم ذاتی و سرمدی الوجود آن است که وجود مقدس وی منزه باشد از مسبوقیت عدم، به هر نحوی که باشد؛ و عالم اگرچه مسبوقی به عدم صریح نیست، اما مسبوق به عدم ذاتی است، به حسب ملاحظه عقل؟ پس 1. عقاید عخدیه: کحابی است از فاضی عبدالزحمن بن رکن الذین ایجی [ایج، مکانی است از فارس] وفات قاضی مذکور، درسنه مفتعدوشعت بود. و علامه، برآن کحاب، حاشیه نوشته (است خت موچودات از جواهر واعراض ومبردات و مادیات: گیته، یعنی چندیت.

معنی ثاک که حدوث زمانی باشده و به جهت وضوح، ذگر نکرده" و آن عبارتست از وجودشیء بعداز عدم آن در زمان سابق.

وجود عالم والخ) بنابراین معنی، باید زمان، حادث نباشه و حال آنکه حادث است؛ به جهت آنکه از اجزای عالم است: معنی ثانی که حدوث دهری است:

مدارج نقصان، مثل جهل وعجز: در لوازم خویش،که مفات نف باشد، از قبیل جهل و عجزت

معلمی: اینجا مطلق معلم مقصود است، خواه طبیعت باشد یا پیفمبر: 3. افراط: از حد درگذشتن! این مقابل تفریط است.

4. تفریط: کوتاهی و کمی کردن؟ این مقابل افراط است.

قسری، یعنی جبری! چوکه قسر بالفنح، به زور برکاری داشتن است: معلمی: اینجا مراد طبیعت است.

محلمی:اینجا مراد تی و بتغب است: * کمال ارادی، بعنی کالی که مشاه آن اراده باشد.

موافات، به معنی ورود و به معنی رسیدن است:

قحافهه بهضم قاف است: انموفج بهضم اول وسیم، لغتی است یا لعنی در نعونج وانعوفج بهضمقین معرب قمونه یا نموده میباشد بنابر اختلاف.

.قل تعالوا اللخنأیعنی بگوای بخبرا بیائید تا بخوانیم بران خودمان وهران خودتان را و زنان خودمان و زنان خودتان را و آنهایی که به منزله نفوس ماهستند و آنهایی که به منزله نفرس شما لدتی، مأخوذ است از آیه وو علمناة من لدنا علأهه و علم لدنی، علمی است که بدون تعلیم کسه حو

مصطفوی از اغلاط مشهور است؟ زیراکه نسبت بهسوی مصطفی، باید مصطفی به تشدید باء باشد؛ چانکه در علم صرف ذگر شذه.

2. لولاعلی [الخ]: بعنی اگر علی نبود، ملاک میشد عمر. گویند این کلمه را چندین مرنبه گفته است.

3. مهدی - علیه التلام آخر امام است؟ و به ترنیب ائمه دوازده گانه بدین وجه است که استاد جلیل رشید، جناب شیخ مفید، به نظم آورده و آن این است: خواست چون سید عالم زجهان رخت خودرا بکشد سوی جنان کرد بر خلق، علی را والی زانکه بمودش به خلافت تالی در خلایق بهخلافت تمیین شد حن از پی آن حبل متین بعد از آنه سرور مظلوم، حسین شد بهحق والی امر ثقلین در جهان کرد عیان رسم سداد پس از او تور احد، زین عباد بمد باقر بهامامت برخاست طلمت دهر ذ انرارش کاست ادق آل ممد جعفر سفت سرخیل امم بعد پذر کاظم آن قدوه ارباب پقین شد ز بعد بدرش، سرور دین رضا والی امت کردید ناشر علم و شریعت گردید گشت منوب ز بهر ارشاد د او سرور ابراره خواد نسیقی رایت مذهب افراشت ن بذر ایمان بهدل نیگان کاشت سن عسکری آن شاه زمن بمد او کسرد جهان را روشن س از او صاحب عضر اصت امام داور ایجاست روا ختم کلام

عرض کردم: از این اشاره مفهوم میشود که وجود و ماهیت، در عرض یکدیگر باشند یا اینکه مقصودی دیگر در این اشارت است؛ به هر تقدیر، مگرنه بعض از حکماگفتهاند: لؤ کانا اصیلین لزم أن یکون کل شیء شیئین متباینین ولزم الترکیب الحتیقی فی المصادر الاول؟5 و خواندم بعض از این قسم کلمات راکه به خاطر داشتم. در جواب فرمود: این مماله، تفصیلی دارد؛ موقوف است به مقامی و مجالی. پس فرمود: غزلی از گفتههای جتاب مثارالیه، این مرحمت پناه حاجی محقد کریم خان، سرسلسله طایفه شیخپهاند.

2. اصالت وجود [الخ): چون در میان حکما اختلاف است که آیا وجود، اصیل است یا ماهیت؟ مثلا می گوییم: انان موجود است" پس انسان مامیت است که حکم گردیم بر او به وجود. حالا باید دانست که انسان، اصیل است یا وجودکه در اینجا حمل بر او شده است: 3 سبابه بالفتح و تشدید، انگفتی است که قریب به انگشت نر است: وسطی بهضم واو و سکون سین، انگشت میانگی است.

5 لوکانا [الخا بعنی اگر باشند وجود و مامیت مردو اصبل، لازم می آید ابکه باشد هر چبزی دوجیز متباین؛ [و همچنین ا لازم می آید ترکیب حقبفی در صادر اول که عقل مرگاه ترکبب حقیقی داشته باشد- یعنی مرکب از دو اصل باشد- منافات دارد به "الواجذ لایهذر عثه الاالواحد"؛ چنانکه گفتهاند و در غررالفراند مرحوم حاجی سبزواری مشروح است" هرکس خواهد، رجوع به آن کند.

============================================================

بشمی نمودا باز اصرار فرمود. امتثالا لامره، این غزل را عرضه داشتم و برخاستم بوشیده چه کوییم ممیتیکه هستیم ارند وخراباتی ودیوانه ومستی بیداست که تا شام ابده سرخوش و مستیم زآن باده که در روز ازل قسمت ماشد زآن گفته، بلاکش همه از روز الستیم (4320) آواز الست آمد وگفتیم بلی را امروز به یکن جام، دوصد توبه شکستیم دوشینه شکستیم به یکن توبه دوصد جام دل تاکه بهزنجیر سرزلف تو بستی کباره زهر سلسله پیوند بریدیم برخاسته از جانه بهغم یار نشتی ذشته ز سر، پابهره عشق نهادیم خود سلسله عالم تسقلید کستیم دردست ر رشته تجرید کرفتیم بر نقطه وحدت، سر تسلیم نهادیم وزدایره کثرت موهوم برستیم بر ما بهحقارت منگر ز آنکه چوافرصت در رتبه بلندیم اگر از همه پستیم [بالجمله]، علی الطلوع، از دوان بیرون آمدم، به جهت کازرون؛ بعون الله تعالی: م ا ونی ن شن ند7 ~~ش ان

مجاوبة: باهم سخن گفتن و جواب دادن. 4. مناشده: باکسی شعر خواندن و سوگند به هم داون.

============================================================

مهرروی توبود، دین ووفا، آئینم زلف چون دوش رها تابه سردوش مکن ای مه، امروز بریشانترم از دوش مکن ای سرزلف سیه، دیگرم آشفته مساز این همه با مه من دست در آغوش مکن ای بیرمن ای رشکن خریر و دیاه ای دست هوس ز آستینت گوتاه ر اطلس چرخ دامن افشان و بناذ گز چاگن گریبان تو سر برزده ماه ارباعی از فقیر مؤلف: رم ز فراق عهد ماضی شده طی دیگر چکم به مجر مسقبل وی امرش به وفاکنم، کند نفی ز خود نهیش ز جفاکنم، کند جحد گه کی

شیخ زاهد گیلانی: فوتش در سنه، مفتصد هجری است.

============================================================

زین العابدین: علی بن مسعود، از جمله افاضل روزگار و کبار مشایخ نامدار بوده.

گویند تحصیل علوم، در خدمت مجدالدین فرغانیکرده، در سنه ششصدو نود وسه وفات یافته، در کازرون؟ به خانقاه خلف خود-شیخ الاسلام امین الدین - مدفون است: امین الدین محقدبن علی بن مسعود: مولدش را بلیان کازرون نوشتهاند، شیخ شیوخ زمان و مقتدای اهل عرفان است؛ وصیت خسن ارشادش، گوشزد جهانیان؛ گویند خرقه ازدست عم بزرگوار خود، شیخ عبدالله بلیانی -که ذکر آن گذشت - پوشیده و وفاتش در سنه، هفتصد وچهل وپنج در کازرون بوده؛ در خانقاهی که موسوم به آن جناب است، مدفون است. ااین رباعی از اوست] ای دل پس زنجیر، چودیوانه نشین در دامن درد خویش، مردانه نشین ز آمد شدن بیهده خود را پی کن معشوق چوخانگی است، درخانهنشین شیخ ابوالقاسم: ابن شیخ ابوحامد بن شیخ ابی نصر کازرونی؛ حکیمی است صاحب 1ا. بقاع: بروزن کحاب، جمع بقعه است؛ و معروف است: 3. غازی: جنگجوست: 2. مبارزت: کارزار و جنگن.

فرغانی: منوب به فرغانه است و فرغانه، نام شهری است از بلاد ماوراء التهر به ثرکتان.

============================================================

سعدالدین: سعدبن محمدالصدیقی الکازرونی! پدر ملا جلال الذین دوانی است که شرح حالش از پیش گذشت. [دیگرا، شیخ منصور بن الحسن الکازرونی [328]).[دیگر] مظهرالذین محتد کازرونی. این سه نفر، از معاریف علمای کازرون بودهاند و از میرزا سید شریف جرجانی، روایت حدیث می نمودهاند.

قطب الدین (1): محمودبن مسعود بن مصلح الفارسی الکازرونی الشافعی، الملقب بالعلامه؛ در کتاب نکم التموات مذکور، در جایی که ذکر حکما را میکند، میگوید: اصل آن، از دوتنگ کازرون2 است . و مدفن وی، در چرنداب تبریز است، قریب به قبر محقق بیضاوی، صاحب تفسیر. به هرحال، در اکثر علوم، شاگردی خواجه نصیرالذین طوسی کرده و در فضل وکمال، به مدارج عالیه و مناهج متعالیه رسیده، در مزاجش، مزاح غالب بوده و در هر فنی از فنون، تألیفات و تصنیفات دارد (7)؛ و شرحی که بر انون شیخ الرئیس نوشته، گواه است بر فضیلتش؛ و معاصر بوده با اباقاخان3بن هولاکو.

وفاتش را در سنه هفتصد واند هجری نوشتهاند.

دردکر شعرای کازرون (رحعهم الله) نادری کازرونی (8): اسمش حاجی میرزا ابراهیم: حکیمی است واقف و سالکی عارف. در علم طب، جنابش باحذاقت و در فن شعر، زبانش باطلاقت؟ چند کتاب مثنوی دارد: کلستان خلیل، مشرق الاشراق، انفس وآفاق، منهج العشاق، شایق ومشتاق، جهل صباح. بعض از آنها را فقیر درکازرون دیدم. و دیوان اشعاری نیز جمع نموده. در سنه یکهزار ودویست وپنجاه وهشت وفات نموده (9). ااز اوست ) اب سلم التموات (بهضم سین مهمله و تشدید لام): کابی است مقغمل بر ذکر احوال چعی از و شعراه بر خبیل اختهار دوتتگن: بهدال مقمله1 و در بعض تخ، بهجای دال، راء مقمله نوشتهاند به عر هورت، از مخافات گازرون نیافتم جایی راکه محتی به این اسم باشد، شاید به مرور زمان نغییر بافته [باشد.

اباقاخان: هیجده سال سلطنت کرده وذر ششصد وهثتاد مجری وفات نموده ااست

دلت که آمده مرآت شاهد اسحاء بکش ز قید علائق چورادهمردان دست نه بهراه هدی از بی مدایت ب که تا بهمنزل اقصی رسی بری ز خطر که تا به مقصد اصلی رسی عری زخطا(10) ناظر کازرونی: نامش میرزا عبدالحسین؛ در شیراز سکونت داشته، علوم صوری و معنوی، حاصل کرده و اکثر بهریاضات و عبادات، اوقات [می گذرانیده]؛ [از اوست]: کن چند چومنکان، فشردم ره حلق یکن چند چومفلسان زدم وصله به دلق نگشود زکار دل به اینهاگرهی بستم کمری ثنگ، پی خدمت خلق شعرای دیگر بودهاند که ذگر همه آنها موجب تطویل است.

1 مرآت: آینه است و سطور شده [است]2. تقابل: با هم روی بهروی گردیدن.

صفاة مراد روی آینه است.

. ظلمت: مقصود ظلمت و کنالت ورای آیینه است که اگر آن نباشد، مورت درست در آن مرنی نشودت ک راد: یعنی چواد وسحی: اقصی: در لغت یعنی دورتر ویهنهایت رسیده است. و مراد از مزل اقصی، عاام ماورای ابیت و مافوق آن است:

جناب حاجی سید یحقدعلی: ادیبی است فاضل و فقیهی کامل، حالاتش حمیده است و صفاتش پسندیده. در مدرسه خان شیراز، همه روز مشنول تدریس است.

جماعتی کثیره، فیض یاب خدمت آن سیادت مآبند؛ اللهم آیده بتأییداتکن.

جناب حاجی علی: شهیر به حاجی مرشد کازرونی؛ سالهاست در شیراز، چون گنجی به کنجی، معشکف است. در اوایل حال، تحصیل علوم ظاهری نموده؛ آخرکار، راه سیر بزرگ: به این جهت که حاجی سید محمود کوچکی نیزهت: طباطبائی: طبقهای از ساداتند منوب به طباطبا، گویند طباطباء لقب اسععیل بن ابراهیم بمن حن بن علی است که زبان وی، لکنت داشت به جای قاف، طاه می گفت. و معروف است که در کودکی، روز عیدی، او را پدرگفت: چه می خراهی؟ مگفت: طباطبا. یعنی قبا می خواهم قبا می خواهم. از آن روز ملقب به طباطبا شد و اولادش راطاطبایی گریند . مضیف: به صیغه اسم فاعل، میهمانخانه را گویند. با اینکه به حب قیاس، غلط است، ولی در مبان اعراب، این غلط بشهور گردیده ااست]

جناب میوزا محتدصادقی: نیز از سلسله مرشدین مذکوره است؛ در حسن عقیدت، بی بدل و به نیکی فطرت، ضرب المثل: در شیراز ساکن؛ اوقاتی به طاعت مصروف میدارد.

ایزدی (13): زبده ارباب کمال وقدوه‌ اصحاب حال، ادیب سخندان، شیخ محتدخان، شاعری است ماهر و سخنوری ساحر، رشیق االبیان، طلیق اللسان2؛ در علوم عربیه، شهیر است و در فنون ادبیه بی نظیر. دیوانی از قصاید و غزلیات، مرتب ساخته و دو مثنوی، یکی مستی به حننامه و دیکری موسوم به عشقنامه نیز منظوم فرموده؟ آنها را (4331) با دیوان خود، به طبع رسانیده؛ الحق، مطبوع طباع خاص و عام است. فقیر کمتر شاعری به شعور و شور آن جناب دیدهام. در این اوقاف، در شیراز اقامت دارند. چون دیوان ایشان حاضر نبود، به اشعاری که نسخه اش موجود است، اکتفا رفت: بی پرده گرد کعبه، گر آن صنم برآید حاجی ز شور عشقش، مست از حرم برآید قاش نسقش بندد، گر چهر آتشینش آنش به صفحه افتد، دود از قلم برآید در تن رمق نسمانده است عشاق مبتلا را کز آن نگارخانه کی این رقم برآید خواهم زنم چو مجنون در دامن چنون دست هرگه ز شور عشقش، عقلم بههم برآید3 بر خاک گشتگانت روزی ز لطف بگذر تا سوختهروانی، در هر قدم برأید رشیق: بهمعنی نیکو و دفیق است: 7ا. طلیق: اللان بهمعنی تیززبان.

3. بههم برآمدن: کنایه از خشماکن شدن است.

============================================================

شبحه: بهضم اول است ومعروف

منت خدای زمین و آسمان و کردگار جهان را، که از کازرون ارتحال می کنم و از این سرزمین انتقال جایی که اقامتش را درپی ندامت است چه جای سکون و اقامت: عربیه

2. و قلت [الخ]: یعنی گفنم از برای دل که خرستد باش و بیاسای. پس کسی که نجات داد سر خود را یعنی سرخودگرفت ورفت هس به تحقیق سود برد.

درنوشتم: پعنی درنوردیدم وراه بمودم: برم: بهفتح اول و مکون ثانی، متعمل است؛ وگذشت.

کلانی: به کاف تازی استصال میشود عبدوئی: بهفتح عین وسکون یاء وضم دال است:

اولاد امجاد آن جناب زید فضلهم: جناب حقایق انتساب الحاج شیخ احمد (16)، مصدر مکارم اخلاق است ومفخر اعاظم آفاق.

جناب معین الشریعه، شیخ عبد اللطیف (17)، لطیفی5 است عذب اللان والیفی" مهربان.

جناب عمادالشریعه شیخ آق (18)، نور حدیقه اصالت است و نور حدیقه نبالت.

جناب شیخ بهاء الدین (19)، بهاءافزای انجمن دانش است و فروغ بخش مشکوة بینش. چند اولاد دیگر نیز، هستند؛ گلهم نوز واحد. (اما تفصیل عبدوئی): مبدویی (20): آین ده قریب یکصد خانه دارد و جمعیتش نیز قلیل است. خانه و زراعت آنها چنان است که در کلانی مذکور شد. ایشان را نیز گرمسیر و سرحد است، اشجارشان (2335) به طریق مذکور: آبشان از چشمهای است بعیده و چند چاه برفی، تیول: بهضتین، لفظ ترکی است به معنی مدد معاش: 2. افاخم: جیع افخم است، یعنی بزرگ قدران. 3. قبض وبسط: گرفتن وگتردن.

رتق وفتق: بستن وگثادن.

5. لطیف: به معنی نیگوکار و باکیزه است.

. الیف: یار ودوست راگویند.

============================================================

قلات: از جمله امکنه باصفا و خوش آب وهوای فارس است؛ چشمه هایی روان و آبشارهای فراوان دارد؛ اشجارش موفور، انگورش مشهور، ریواسش معروف است: پارهای از مردمانش، شیخی مشربند. بالجمله، از قلات گذشته، رسیدم به خاکن بپضاء.

(2336) بیضاء4 (21): بلوکی است بسیار وسیع، واقع در طرف شمال شیراز، هشت فرسنگ؛ مشتمل بر دهات کثیره، و آن بلوک، سردسیر است؛ ولی هوایش، به اعثدال نزدیگ. آب آن؛ از چشمه و قنوات1 حاصلش غله و برنج و قلیلی از میوهجات، جلگه آن خیلی باصفا و خضرت است. در وسط بلوک، جایی است که آن را "تل بیضاء" نامند، سریرت: به معنی راز است و مجازا به معنی خصلت و طبیعت استعمال می شود خرکن: یه کر اول و شد ثانی مفترح، و به تخفیف آن نیزآمده، موضعی است از فارس: 3 قلات: بهفتح اول است: بیضاه: گوریند چون تربتش سفید است، لهذا آن وا بیضاء نامیدهاند.

============================================================

ولی اکنون بغیر از تلهای خاک، چیزی مشاهده نمی شود. گویند شهر قدیم بیضاه را گشتاسب2 بناء نهاده بوده (22) و آثاری از آن، آتقدر باقی نیست که قابل نقشه برداشتن باشد. یکی از دهات آنجا، " ونجان3" است (23). در اوقات سیر و گردش در آنده، نیما ساعتی فرود آمده، رفع خستگی نمودم.

ادنجان] تعلق دارد به جناب معالی ایاب، حاجی هدایت الله مدرس (24) _ دام شرفه العالی که در شیراز، با رتبتی رفیع و منزلتی منیع می گذراند؛ مجمعش، مرجع علماء ومحضرش، مجمع فضلامت: ازجمله سیرگاه بیضاه، تنگی است موسوم به "غوره دان" (25) و آن در سمت جنوب بلوک واقع شده؛ در آن کوه، چشمههای خوشگوار و اشجار بیشمار است، درختهای رز بسیار سطبر و قوی هیکل طولانی کهنسال، بسیار دیده می شودکه مشیهور است به وز خمشیدی. به هرحال جای باصفایی است. و شکار بسیار از هرنوع و جنس، در آن سرزمین است و بعض از جانوران درنده نیزداردکه محل خطر خواهد بوده در مراجعت از تماشای بغورهدان" مذکور، دو فرسنگی آمده، به دهی رسیدم موسوم به " مقصود آباده (26)؛ صاحب ملکت، جناب ملا باشی ناصرالشریعه، در آنجا تشریف داشتند، از ملاقات ایشان خوشحال شده و (2337 اشبی را مصاحبانه به صبح رسانیدیم؛ فردای آن شب را عکسی4 از این فقیر برداشته که الی بعد، در شیراز، پس از تکمیل و اتمام آن چند ورقه عطا فرمایند. اتفصیل این اجمال ]: جناب معزی الیه، با وجود اینکه از سلسله علمای کرام است و در تحضیل علوم ادنیه و معنویه، مرتبه عالی حاصل نموده، نیز کمالات صوریه را کامل فرموده؛ از جمله در فنون نقاشی و عگاسی، ماهر و قادر است.

در این سفر، اسباب برداشتن هکس همراه آورده تا نفننا بعض از امکنه را حکس بردارد.

ازجمله سیرگاه بیضاء، مرغزار آنجاست که چندین فرسنگ عرض و طول آن است، ه عاسب: هر لهراحب است: 1. ملیان: به کر اول است: دنجان: به گر دال مهمله ونون ساکته.

عکی بر روی شه برمی دارند و بعد از آن، هرچه بخواهند برروی کاغذ، از آن شیفه انتقال می دهند بطوریکه اگر هزارها صفحه بخواهند، میراست برداشته شود و اگر مذنها آن شیفه بماند، نقصی برای آن نیت" و فقیراین علم هکاصی را قدری خواندهام.

============================================================

لاج1(27): حسین بن منضور بیضاوی، گویند مذتی در شوشتر تحصیل کرده، مه به بغداد آمده، با مشایخ صوفیه آمیزش نموده" جنید بغدادی را دیده" در سنه سیصدو هفت -که زمان خلافت المقتدر بالله بوده_ در بغداد او راکشته و به دار زدند. شرح احوال او را اهل تاریخ و سیر-از ستی وشیعی مفقلا و مشروحانوشتهاند. بعضی او راستوده و بعضی انکار نمودهاند. هرکس خواهد، رجوع به آنهاکند.

ابوالحسن: سالبة بن احمد، معروف به شیخ الشیوخ! جماعتی کثیره، از معتقدین وی بودهاند. وفاتش، در سنهه‌ چهارصد وبانزده هجری است" در بیضاء مدفون است، در بشته زمینی که به تل بیضاء معروف است که ذکرش گذشت- و فقیر، قبروی را دیدم. چند قبر دیگر نیز در جوار آن هست که خطوط آنها محوشده [است] جم الدین (28): عبدالرحمن ابوبکر، شیخ عهد و مفتی عصر خود بوده گویند در مائل شرعیه (4338)، به مذهب شیعی وسنی هردو- فتوامیداده واز هردو استحضارداشته، در سنه ششصدو سیزده وفات یافته (29)، در شیراز مدفون است.

ابوالقاسم عمربن فخرالدین محتد: از افاضل روزگار و مشاهیر دیار بوده در فارس قضاوت داشته؛ در سنه ششصدو هفتادوسه، در شیراز وفات نعوده ااحت] قاضی ناصرالدین ابوسعید عبدالله بن عمر (30) مذکور: سرآمد فضلای جهان در عهد خود بوده! تألیفات بسیار دارد، از جمله: تفسیر قرآن که معروف است به وغسیر بیضاوی وغایة القصوی و منهاج اصول ونظام التواریخ و غیرذلک. وفاتش در سنه ششصدو نودوشش هجری در تبریز اتفاق افتاده؛ در مقبره چرنداب4 مدفون است. پس از فراغت تماشای بلوک بیضاء، عزم شیراز را نموده، به سلامت بازگشتم؛ "الحمدلله الذی هدانا لهذا و ماکنالنهتدی لؤلا آن هداناالله." مکشوف رای اخوان عظام میداردکه هرآنگس فقیر مؤلف رادیده و شناخته، داند 1. حلاج: معنی لغوی آن، بنبهزن است" اما بعضی نوشتهاند که وی آن همل و شغل را نداشته، بلکه حلاج الاسرار بوده" از این جهت ملقب به آن شده. و آنچه که بعضی در وجه لقب آن نوشتهانده ظاهرا اصلی ندارد و اینکه او را درنظم و یانفر، منضور می خوانند، غلط مشهور است که به اصم هدر خود معروف گشته" و الااسم او حسین است2. چرنداب: به فتحین و سکون نون مستعمل است:

. ولوع: بروزن صرره ماحب خرص وخواهش باشد.

3. مینو: بهشت راگویند.

============================================================

فوام: بالفتح، نظام کار و راستی و عدل، و بالکر، مایه آراستجی و درستی: فحول: جمع است، یعنی مردان و اشخاص بزرگ و دانشند مراد است: لادر هربی بهمعنی نه امست ونعم به معنی آریا واین هردو منهور است.

============================================================

نغز: بر وزن مفزه به معنی خوب و نبکواست. 4. خلل: محرگه، تباهی کاد: ک نکات: بکر اول، جیع نکته است و مراد سخن بوشیده است که هرکس آن را نفهمد.

کماهی: بهفتح اول وکر چهارم وفتح باء در آخره معنی فارسیش "چنانچه مت" می باشد ودر محاوره و در اشعارمثل اینجات خرف آخر صاکن است: هقار: بهضم اول، بهمعنی شراب ومی است:

2. در فارسامه ناصری آمده است که "در قریه بلیان، در خانقاه خود مدفون گردید و تاکنون، آن خانقاه باقی است" (ص 1438، چاپ امیرکبیر).

3. در فارسامه ناصری، این چند بیت از او درج شده است: الله الله جز خدا موجود نیست واقف این بر بجز معبود نیست مکس چو عبدالله بن مسعود نیست عاشقان دوست بسیارند و لیکن باز فرموده است: تا حق به دو چشم سر نبینم هرگز از پای طلب میننشینم هرگز گویند که حق به چشم سرنتوان دید آن ایشانند و من چنینیم هرگز 4. اصیل الذین محتد شیرازی، از کبار مشایخ و عرفا بوده و در سال 618ه. درگذشته و در قریه‌ بلیان مدفون است. (ریحانة الادب، ج 1، ص 87) .

ک شیخ ابوالقاسم ابوحامد ابن شیخ نصرالبیان انصاری کازرونی، صاحب کتاب کمالموات، در ذیل ترجمه خود نوشته است: "کنت تلمیذا للمولی وجیه الذین سلیمان القاری الفارسی" (فارسامه‌ ناصری، ص 1438).

ابوالثناء قطب الذین محمود علامه اشعری الاصول، شافعی الفروع، حکمی المشرب شیرازی، فرزند مولانا ضیاه الذین مسعوده فرزند مولانا مصلح الذین کازرونی؛ در ماه صفر 634 هجری، در شیراز و به روایتی در دوتنگن کازرون تولد

7. مرحوم مینوی، تعداد تألیفات علامه را 24 دانسته ومی نویسد که غالب آنها امروزدر دست است ولی تنها دوتای آنها به جاپ رسیده است. چهار کتاب بهزبان ارسی و بقیه به عربی است. کتابهای فارسی او عبارتند از: 1. دة اقاج لغرة الدباج، ؟.

رجمه فارسی تحریر کتاب اللیدس خواجه طوسی، 3. اختیارات مظفری، در نجوم و هیثت، 4. کتابی در علم اخلاق.

ازدیگر آثار او میتوان از نسهایة الادراکک لی درایة الافلاک، التحفة الشایه، شرح کمة الاشراق" مفتاح المفتاح نام برد. (همانجا).

در حدیقة الشعرا آمده است: میرزا ابراهیم، به طواف بیت الله مفرف واز فضلای عارف وعرلای عالم و ب یار خلیق و کریم الطبع بوده" در نظم هم، دستی قوی داشته. از مثنویات متعددش، "گلستان خیال"، وشرقالاشراق"، "انف وآفاق"، ومنهج العشاق"، بشقق وممتاقه ووچهل مباحه مشهور است: 9. مرگ او در فارسنامه، بهسال 1260 ذکر گردیده است. (ص 1448، مارسامه، امیرکبیر). ورکث: مراة الفصاحة داور شیرازی، ج 5، ص 11622 مجمع الفصح ص 1033ج9 1ا، در متن: خفا.

9.11.. آخوند ملأعلی کازرونی، در سال 1248 در کازرون متولد گردید و مقدمات علییه رادر خدمت والدوجد خود بیاموخت وچند سالی به محافظظت املاکث مورونه‌ خود برداخت. از عهده اجحاف وتعدیات اهل بلد برتیامد وب وارد شیراز گردید و در خدمت، علما و مجتهدین، تکمیل مراتب علمیه و مقاصد یقینیه نمود و در هر فنی مانند مرد یک فن گردید. در تاریخ احوالات سلاطین روی زمین.. وهلم انساب... مهارتی تام دارد.به (فارسنامه ناصری، ص 1444، امیرکبیر).

12. از بزرگان نامی کازرون است. جناب آقا سیدعلی مجتهد کازرونی، فرزند

1182

یل ایزدی عرب بوشهری، ناص 212).

1. فرسخ بسیشتر میانه شمال و مشرق کازرون است. (فارسنامه نامری، ص .(1450 15. 0..علام فهام، حاجی شیخ یحیی، امام جممه وجماعت، در سال 1247 در شیراز متولد شده؛ پس از سن طفولیت، در اکتساب مقاصد علمیه کوشیده، بهاندکن زمانی برامثال و اقران خود فائق کردید... در مسجد جامع جدید، مشهور به مسجد نوه بر مثبر نشستهبمه جماعت مسلمانان را مستفیض نعاید وپس از عود بهمنزل، مشاجرات و مرافعات انام را.. قطع فرماید و آن جناب راشش فرزند است ه فارسنامه‌ ناصری، ص 986، چاپ امیرکبیر).

16. در سال 1265، در شیراز متولد گشته است. (فارسنامه ناصری، ص 987، امیرکبیر 17. در سال 1277 متولد شدهاند. (فارسنامه ناصری، ص 987، امیرکبیر).

18. شیخ ابوتراب، مشهور بهشیخ آقا، در سال 1277 متولد شدهاند. (فارسنامه‌ ناصری، ص 987، امیرکبیر).

19. در سال 1288 متولد شدهاند. (فارسنامه‌ ناصری، ص 987، امیرکبیر).

،2، 7 مه فرسخ میانه شمال کازرون است (فارسنامه ناصری، ص 1450، امیرکبیر) 21. "میانه شمال و مغرب شیراز است. درازای آن از "بورنجان" تباکوشکن، 8 فرسخ؛ پهنای آن از قریه "چنچکلو" تا قریه " تنگ خیاره"، از سه فرسخ بیشتر، محدود است از جانب مشرق به بلوکن رامجرد و از سمت شمال باز به رامچره و

22. در نزهة القلوب حمدالله مستوفی آمده است: گشتاسف بن لهراسب کیانی آن را بساخت. (ص 122، جاپ لسترانج).

23. "نیم فرسخ مشرقی تل بیضاء است." (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1273).

2. فرزند حاجی محتد جسعفر مدرس،که در سال 1247 متولد شده کسب کمالات لایقه علماء نموده و به عزتی تمام واحترامی مالاکلام ومعیشتی بهاندازه می گذراند. (فارسنامه‌ ناصری، ص 937).

25. در فارسنامه ناصری "کرهدان" که یک فرسخ و نسیم شمال تل بیضاء است. اص (1274 29. "بهمسافت کمی، مشرق تل بیضاء است." (ص 1274، فارسامه‌ ناصری، امیرکبیر).

27. درباره‌ حلاج، مراجعه شود به قوس زندگی منصور حلاج از لوئی ماسینیون، ترجمه دگتر روان فرهادی و حلاج علی میرفطروس؛ بلوغ دروغ مهدی چهل تنی: 28. الشیخ نجم الذین ابومحمد عبدالرحمن بن محقدبن احمد المصالحی البیضاوی اشدالازار)، پیری عظیم الشان بود و روابتهای او از ابوموسی مدینی و جماهتی بود که معاصر وی بودند. از مصاحبان او یکی شیخ صفی الدین محتد کرمانی است که روایت کتاب کزالحقایق از وی می کند. و کرامات بیشمار دارد و متوفی شد در سال 56 از هجرت؛ و قبر او نزد قبر پدر اوست. (هزاد مزاره تصحیح استاد دکثر نورانی وصال، ص 186).

29. در شیرازنامه، تاریخ 613 ضبط شده، درحالیکه در هزارمزار، 565 است: ص120، تصحیح بهمن کریمی). در هسمین کتاب، شهرت او را بابن صالح البیضاوی" یاد میکند.

30. مشهور به قاضی بیضاوی... از تألیفات دیگرش، "طوالع" در علم کلام و شرح کافیه در نحو و مصباح... است. در 695، در دارالشلطنه تبریز وفات یافت و در قبرستان چرنداب مدفون گردید. (فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 1272) .

31. شذو ندر: جمله فعلیه عطفی، به معنی کمیاب و تادر است. شاذ و نادر است،

32. فرصت قصیدهای داردکه: شتیدهای که چه تحریر کرد اقلیدس گشود هندسه را قفل مشکلات ز در اص 310 دیوان)

مخفی و مستورنیست که در آن اوان، این فقیر لاشیء، اکثر اوقات به پیشگاه نواب مستطاب والا، حاضر و اشارات بندگانش را در بعض خدمات مرجوعه، ناظر بودم.

شهدالله که به مقتضای قدرشناسی، به نظر مرحمت، به احوال این فقیر توجه مینمود و انواع نوازش و تفقد مبذول می فرمود. از نعمت خوان اکرامش، بهرهمند و از احسان و عطایش، خرسند بودم. آن روز که سر فضلعلی مردود مذکور را آوردند، حضور داشتم.

امر نمود که آن سررا از سرسنان به زیر آورده، بر خاکن آستانش نهادند. به نوک قلمی مآرب: بر وزن مطالب، جمع مارب بر وزن مطلب احت که به معنی جای خواستن در این صورت ظرف است. وبه معنی حاجت تیز آمده؛ در این صورت مصلیر میمی است: 2. تمرد: سرگشیکردن.

3 علم شرو خورشید، خاصه دولت ایران است.

============================================================

زنهار: در اینجا به معنی البته و تأکید در فعل است خرو: بادشاه، مقصود است معللق لا: متهی الادران: کحابی است در علم نجوم

حین ورود به جهرم، به واسطه سفارشی که سلیهان خان جهرمی به بعض از بستگان خود نموده بود، به خانه (ای] فرودم دادند و به انواع مهربانیها و تازهروئیها مرورم ساختند. چند روز در آنجا، پای در دامن اقامت کشیده؛ تاگرد خستگی راه، از خاطر برداخته آید؛ سپس به قلعه مذکور بروم، و ذکر جهرم پیش از این، در این کتاب مفضلا گذشت.

اعتراض]ا: چون اکثردر این نامه، نامی از ارکان و اعیان به تقریبی برده شد و مختصر شرحی از احوالشان گفته آمده در اینجا از خان مشارالیه - که از آن اسمی گذشت - از حالش نگذریم: مقربالخاقان، سلیمان خانا، ابن مرحوم حاجی محقدحسن خان جهرمی، از جمله ارکان ومعتمدین سلطان است. بین الامثال والاقران در شیراز، معززا ومحترما عمری می کذراند و مادام العمر را به خدمات دولت علیه ایران، اوقاتی مصروف میدارد و اکثر مضافات شیراز را عامل و وصول مالیات را متحمل است. کردگارش عر دهاد و از هرش برخوردار کناد.

اولد سعادتمندش] محتقد حسن خان حفظه الله تعالی عن الحدثان -جوانی است ادیب؟ از علوم عربیت، پربهره و نصیب: نیز متکفل امورات دیوانی است و متحمل خدمات سلطانی: و این فرزند ارجمند، کالدزة بین الذهبین، نجیب الطرفین است؛ زیراکه والد ماجدش، معزی الیه سابق الذکر است ووالده ماجدهاش، دختر مرحوم میرزامقد 1. اعتراض: در اصطلاح آن است که در اثنای کلام، مطلبی ذگر کنند به علت و غرضی: 2. سلیمان خان حین تألیف این کتاب، در قید حیات بود؛ لهذا مؤلف گوید: کردگارش عمر دهاد. ولی کاتب این حروف گوید؛ خدایش بیامرزاد که در این اوقات که عبارت است از شهر شعیان المعظم منه یکهزار وسیصد وسبزده مجری" وفیات بافت؟ واقلالتادات را با او قرابت بوده (محتد قدسی الحنی شفرلهب)

ممصومهای است میمونه خصال: عوبیة درا یعود من الحیاء عقیقاا مان رایت ولاتمغت بمثلها نادره اینکه، آن عفیفه، از اخبار و احادیث، بااطلاع و خبراست و از هیشت و نجوم، دانا وبهرهور (اخلاصه)، از جهرم حرکت نمودم به سمت قلعه مذکور، از برای برداشتن نقشه آن بعونالله.

قلعه تبر: از قلاع مشهوره فارس است، در نهایت متانت. اطرافش اتصال به کوهی ندارد. و آن سه فقره است که هر فقره را رگی نامند. دو چشمه در کمرکوه جاری است (8). اما صعود برآن منحصر است به یکن راه تنگ و باریک میروند تا به جایی که رگن اول است. در آنجا، دروازه[ای] و برجی است و در حوالی آن، شکفتهای عمیق که جای مال و حشم و دواب است؛ بالاتر از آن، آب انبارها، در سنگ بریدهاند (9) که از آب باران و آبشارهایی که در آن کوه است، پر میشود. از اینجا به و سیله طناب سی ذرعی، شخص را باید بالاکشند و این رک دوم است (10). در اینجا، مفارههاست که آب از سقف آنها تقطیر کند، در سنگابهایی2 که از سنگ تراشیده و خمرههای گراشی بسیار بزرگ که به قطار در آنجا نهادهاند، جمع میشود. از این رگ هم، باز شخص را به بند دهزرعی باید صعود دهند؛ و این رگ سیم است. قلة آن کوه، سه شعبه است: بریکی از آنها، برجی ساختهاند مستی به برج عالم بین؛ و در زیر آن برج، برکه ای است که آب آن نیز از باران است؛ و وسعت بالای کوه، به مقدار ربع فرسخ است؛ و در مقابل قلعه تبر، کوهی دیگر است به فاصله بعیده؛ آن را کوه ده مرده3 نامند و آن مشرف برکوه تبراست و قریب به یک فرسنگ، و سعت بالای آن است؛ و این کوه فاصله دارد 1. ماان رایت [الخ]: ان زائده است، یعنی ندیدم و نشنیدم به مثل آن زن، گوهری را که بگردد از حیاء و شرم عقیق. بعنی از شدت حیایی که دارد، گاه مصاحبت با تکلم، رنگش قرمز میشود.

2. سگابها، که در آنجاست، در کوه عمدا تراشیدهاند.

3. ده مرد: حرف اول وسیم مفترح است:

3471)) پس از فراغت از برداشتن نقشه مذکوره، خواستم بی سپار طریق مراجعت گردم.

از آنجاکه حکماگفتهاند: تغییر احوال، موقوف است به تغییر اوضاع، لهذا در بازگشت، مسلکن دیگر را اختیار کرده، یعنی راه دارابجرد و فسا را رای نموده، دو روزی آن منازل را پیوده، یه فسا رسیدم. در خارج آن شهر، به قطعه زمینی که از خضرت، نمونه خلد برین بود و بهنضرت1، باغ ارم را قرین، پیاده شده، تا ساعتی از رنج سفر بیاسایم، ناگاه شخصی از اهل عراقکه سالهاست خدمتگزار نواب معتمدالدوله است، به خدمتی مامور بوده و از آنجا عبور نموده: روزی دو سه در شهر فا اقامت گزیده؛ عصای باریکی در دست داشت و برآن بساط، پایی می گذاشت. فقیر او را شناخته که سابقا، طرح الفتی در میان داشتیم (با اینکه از معتمدین حکومت است و روزگاری به مدرسه شتافته و از علوم ادبیه بهره یافته و به حکم ورائت، در گفتن اشعار طبعی دارد، این فقیر از بردن نام و تخلص وی به مصلحتی میکذرم) و او نیز فقیر را شناسا آمد و اظهار تلطف نمود و گفت: در این حوالی، باغی است که در آن منزل گزیده و دو روزی آرمیدهام. پس بدان گلزارم تکلیف کرد و به آن مکانم برد. سفره انداختند و غذایی در آن مرتب ماختند.

نشستیم و خوردیم و برخاستیم2. بعد از آن، میزبان عزیز ملتمس آمد که دو روزی رأی قامت نمائیم، مپس به مرافقت یکدیگر، به شیراز باز آییم و معلوم شد که آن را باغ دریی مینامند. و سرودریمی، قریب به این باغ است و به واسطه قرب جوار، مستی بهاین اسم شدهو ما تفضیل سرودریمی را در سفری که بعدها به فا آمده ایم، سابقادر این کتاب نگاشته ایم؛ در اینجا حاجت به تکرار نیست - و باغ مذکور و اراضی اطراف آن، تعلق دارد به میرزا صدرالدین خان (11) ابن مرحمت پناه میرزا ابوالحسن خان (12)- طاب ثراه سکه پیش از این، در این کتاب، پس از ذکر شهر فسا، از آن مرحوم 1. نضرت: به فتح اول، تازگی و خوبی است: عراق: مراد عراق عجم است که طهران نیز داخل آن است: ه در متن: برخواستن دریمی: به کسر دال و فتح راء مهملتین و سکون پاه و میم مکوره است" و سابقأ در حاشیه مطور

نخست باید دانست که نار عشق به هر درجه و میزان که در دل عاشق افروخته شوده به همان درجه نیز، در دل معشوق اندوخته آید. این است که عاشق و معشوق را متعاشقان23 خوانند؛ چنانکه میرزا محقد قدسی گوید: ش ان خبیبا والخبیب یحتنی وکل مجبلانحالة مخبوث و فرق همین است که عشق معشوق، اقتضای ناز و سرکشی میکند و عشق عاشق، تمنای نیاز و فروتنی. میل آن نهان است و عشق این عیان.

فت مل معشوقان نهان است و ستیرک میل عاشق با دوصد طبع نفیر از جلوه [ایاکه معشوق راست، عشق پنهانی خویش را مستور میدارد و از تجقل 1. مصاهرت: دامادی است که دختر نیگن اختر آن مرحوم را تزویج نمرده بود.

2. تبالت: بهفتح اول، بزرگواری است؛ و گذشت.

3. متعاشقان: تثنیه است، یعنی باهم عشق ورزندگان.

احت حبیباالخ: یعنی دوست میدارم، معشوقی را و آن معشوق دوست میدارد مرا و هر دو دوست دارندهایلامحاله ومحقق، دوست داشته شده است: ه حثیر: یعنی بوشیده ونهان

بالجمله]، از اینگونه سخنان گفتم؛ آنگاه فرمود: کس را دیده یا شنیده[ای] که در اشعار، از معشوق اظهار رضا و خوشنودی نموده باشد و بدین نمط4 سخن سروده؟

گفتم: آری! خود وقتی اشعاری گفتهام. پس خواندم این غزل را (14): آن وفادار نگاری که بهجان یار مناست کنم ترک وفایش که وفادار من است هسمه عشاق جهان در طلب معشوقند طرفه ممشوق مرا بین که طلیگار مناست اشقان طالب دیدار رخ یار و مرا هست یاری که بهجان طالب دیدار مناست دیده خویشتن از خنجر مژگان بکند گر بداند نگهش، در پی آزار مناست سیغ ابروکشد وطره خود را ببرد گر ببیند ز وی آشفتگی کار مناست وقتی ارگویمش ای شوخ منم بلبل تو گل روی تو مراد دل افگار مناست، روی بسنماید و گوید که تماشا بنمای گر مراد دل تو این گل رخسار مناست ا. برزن: بر وزن ارزن کوچه و محله است.

ا. تف بهیمی: قتی از نفهاست. اگرچه از برای نفس، اقسامی ذکر کردهاند، ولی تمام راجع میشوند به نفس اثانی و نفس بهییاکه بهاسم دیگر هم خوانده شدهاند. اما نفس انسانی چون دارای ادب وکرم و عفواست، در امورات مولناکن، مضطرب نشود. اما نف بهی چون به کدورات جحماتیه ملوث است، بهاندک المی که دربابد، متألم گردد و این است که به تعرضی آزرده میشود.

نمط: به فتحتین، به معنی طرز وروش أست

کشف: برداشتن برده از روی چیزی" و معروف است:

2. جتایت: گناه کردن.

============================================================

. بار: به معنی رخصت احت" مثل یار در شعر اؤل و بار در آخر مضراع چهارم، که آنها نز په معنی 3. دربار: درگاه و آستانه مقصود است: وخصت و اذناند: بار: معروف است که به عربی خثل گویند. مراد از باربردن، جفا و چورکفیدن است: ک متواری: بوشیده وپنهان شونده عزب دفتر: به فتحتین وحرف دوم، زاء معجمه است و بهذال، غلط است" و در معتی آنه گفتگوها کردهاندا بعضی عزب را به معنی مرد بیزن دانسته و وجه مناسبتی برای آن ذکر نموده که مشهور است و از یعضی متبحرین شنیدم که گفت: در قرآن مجید آمده است: و ما پغوب عن ریک بن مثقال ذرة

امین دلفتو: میرزا عبدالله، شهیر به میرزا آقا ابن رحمت مآب، سیادت انتساب، میرزا مرتضی است. جوانی است نیکوخصال؛ دارای انحای کمال، با تقریر، خوش تحریر؛ در انجام خدمات دیوانی، خردمند و به حسن اخلاق، بی مانند.

(353]! تذییل: آنگاه که قلعه تبر مذکور، مفتوح گردید - به تفصیلی که مسطور آمدت شعرای بیشمار- بلکه اشخاصی راکه فی الجمله طبعی بود- قصاید و مثتویات انشاء نمودند و فتحنامه ها سرودند. از جمله شعرایی که در زمره اساتید و از اهل فضل و ادب بودند، معدودی را نام برده و اشعار ایشان را مرقوم می دارم و رعایت ترتیب حروف تهچی را در تخلصشان مینمایم: جناب آسوده: نام مبارکش آقا محمدمهدی، ابن مرخوم حاجی حیدرعلی تاجر، از اهل شیراز است. سالهای دراز، به تحصیل علوم عربته و ادبیه اشتغال داشته، حکمت الهی و ریاضی را نیز محضل بوده، ادیبی است دانشمند و حکیمی بی مانند؛ و در علم عروض و قافیه و بدیع نیز، کمال مهارت را دارد. چندی است دست از تحصیل باز داشته و پادر دامن عزلت کشیده. صحبت اهل حال و ذوق را طالب است. شخصی به این خلیقی و مردی بدین صدیقی، کمتردیده شده. گاهی به ضرورت که به ذوق سلیم، شعری فرماید، کس را قدرت بر اتیان به مثل آن نیست (22). در فتح تبرگوید: فی الارض ولا فی التماء لااصفر من ذلکک ولا اکبر الأ فی کاب مبین "(21). (یعنی بوشیده و مخفی نمی شود از بروردگار تو، هموزن ذرهای در زمین و نه در آسمان؛ و نیتند گوچکتر از آن و نه بزرگر، گر در لوح محفوظ است). پس عزب، از این ماده است و عزب دفتر عملش این است که محاسبات و افراد و نوشتجات دفترخانه: به دست اوست. و در نزد او مخضی و پنهان است که در مقام ضرورت اظهار واشته، حاضر می سازد. انتهی. و در این معنی، نظر است، زیراگه عزب، یغزب به معنی مذکوره مصدرش غروب بروزن ققود است و فقیر احتمال می دهد که اصل آن، طوری دیگر بوده! تفیبر بافته [باشد].

============================================================

3 شگرف: به معنی بزرگ و هجیب گذشت.

البرز: بالفتح نام کوهی است از مازندران" ومعروف است: 5 الوند: نام کوهی است مفهور در نواخی همدان.

نوز: مخفف هنوز اتت تهتن:لقب رست است.

گنراد: بر وزن فرهاد، نام هدر گودرز است که بهلوانی است معروف:

============================================================

1 دو بکر: برج جوزاست: آبشخور: جای و محل آب خوردن مردم و حیوانات.

به مرنی [الخ ا: این بنابر قولی امت که ابصار به خروج شعاع باشد.

کند آور: به ضم گاف تازی، به معنی دلیر بهلوان است و آن را کندا و کنداگر نیز گویند.

============================================================

در متن: طاب ثراجا.

در سنه مذکور، بس از وفات، در حرم مطهر شاه جراغ علیه التتلام - مدفون گردید

2. ثری: بهفتح اول وکر ثانی، زمین و زبرزمین: شریراناین قم قافیه را شعرا معموله؛ نامد و صحیح است؛ ایرادی بر آن نیت: حکمت عملی: ممارست در گارها و مزاولت در صناعات و غیرهاست.

حکت نظری: گه آنرا حکمت عملی نیزگویند" و آن، تصور حقایق موجودات است" و . تتر: تاتار است و آن ملگی است معروف.

سابقاگذشت.

کرته: بهضم، جامهای است که معربش قرطه است: ابوطالب: مقصودش، ابوطالب، پدر علی -علیه التلام است:

1 1 1741 3 نقدن47،: اغنابودة:!ائه بابردة:1 1-مه بر لا فف وذ

44 ن 17 فبو تمثال وقار شیرازی ن

اهمه خطوط را خوش مینوشته، خاصه خط نخ راء اطواق الذهب: رسالهای است از علامه زمخشری عمرین محمود، مفتعل بر مقالاتی به عبارات رائقه وکلمات فاثقه غیرمکذوبه مجعوله، در نصایح و موعظه.

در سنه مذکوره چون وفات یافت، در حرم مطهر حضرت شاهچراغ علیه العلام مدفون آمد و مرحوم وقار- برادرش - در تاریخ وفاتش نیکوگفته است: "عاقبت محمود شد گار حکیم":

لص ~~~~او

ب .

. .

. م:: ذ .

8 1: .1 : ا..

کبه: . ب.

.ب چ ا:.) 24 : 4 2 ..

:39 :: 4

وة 40

.2 ~~مه ::.

ب د. : .،، ..

.....

951 2...9

2 : : : ...5 .

::: ؟

سمه مل ما.::

بسا شباکه بهفکرت بهروز آوردم بسان قاتل مخبوس ومفلس مدیون خفت ماهی ثرمن همنان فرورفته بهفعر بخر هتر همچو ماهی ذوالتونم کدام فضل من است آنکه با امل همراه؟

کدام شعر من است آنکه با عطا مقرون؟

زقدردانی کس، قدر شعر من نفزود چنانکه قدر قران از قرائت قالون" معونت: بهفتح میم وضم عین، مهمله یاریدادن.

. بلید: بر وزن فعیل، کتدذمن و نادان [ در این مصراع در متن به جای بیش، خویش آمده بود ] دانشی: به کر سیم و چهارم و در آخر یاء، به معنی دانشمند و دانامت: هون: به ضم اول، رسوایی و خواری وبی عزتی و مشقت: 5 کالا: متاع وگذشت.

ذوالتون: لقب حضرت یونس - علیه التلام - است ونون، اسم ماهی است وماهی ذوالتون آن بود که آن حضرت در بطن او قرار گرفت؛ به تفصیلی که در کتب مطور است: قالون: لقب یکی از راویان خاص نافع بن عبدالمطلب بوده که نامش عیی است. و آن لقب را نافع بهوی داده بوده یه علت جودت قرائت او. زپراکه قالون به لان روم به معنی چید و نیگوست. از غرایب م

============================================================

0،م 0،

1 )ا 10 ه0 .

0 . 21 ب و: ب ..3 م هرووه :ب

ه ،.): ..:1..

...

و 301..؟:: 1: 1 ب

رنق 14، فزل م ن 1 تقفاما سل

:: تلن

============================================================

همین با دل مسکین من، اندر کین است؛ روزگار من وزلف وخط و خال تو سیاه این سیاهی همه از بخت من مسکین است من ز دشنام تو حاشاکه برنجم، لیکن خن تلخ، دریغ از دهن شیرین است باغ نسرین وگل وسروچه حاجت؟ که مراست سر و قدی که بهرخ، باغگل و نسرین است (362] انیست آگه کسم ازدردنهان جزتو، بلی ویس4 داند که چه سودا به سر رامین4 ست از خطای دل من، زلف به گوش تو چه گفت که ز من چشم تودر خشم و به ابروچین است زیر هر چین سرزلف تو، صد تافه مشکن تا نگویی به خطا، نافه مشک از چین است خیر از سوزدل واشکن روانم که دهد ازشب هجر جز آن شمع که بر بالین است کناپه از خاطر باک و دل صافی است: 2. وپس: بهفتح اول، معشوق رامین بوده و آن را ویه _ به زیادتی هاء در آخر مم مگقته انه و به کر اول هم استعمال شده) چنانکه با بلقیس، قافیه توان کرد.

3 رامین: نام عاشق ویس است که نوازنده چنگن بوده و آن را رام و رامتین و رامی نیز گویند.

============================================================

3. شبرنگ: نام اسبی است خاصه؛ و مطلق اسب را نیزگویند.

============================================================

1 آمنگن: به معنی فصد و کشتی و به معنی کشیدن نیز آمده و به معنی طرز و روش و مم به معتی آواز 2. ریعان: بالفتح، به معنی اول و آغاز هرچیز است:.

می باشید.

ناصیه به معنی موی پیغانی است و پیفانی را نیزگویند.

============================================================

مهو: نفع ز هق

.: .11 هن ما ع : ا1: ~~:: :: ش .:

11 فیی: .......:5.. : زن:.....

او سپس سفری به مکه کرد و شرح این مسبافرت خود را در کتابی به نام "هدایة التتییل" نوشته است. از دیگر کتابهای او: تصاب انگلیی، کتزالحصاب، جام جم، زنبیل، لککالسعاده، قمقام زخاراست. مرگن او بهسال 1305 و مدفنش در قسمت شرقی مزار کاظمین است ومعروف است به باب فرهادی. (معین).

3. یزدان او را در بهشت جایگزین سازاد.

6. در فارسامه ناصری آمده است که: 9.. در سال 1275، فضل علی نامی با عیال و سه چهار نفراز بنی اعمام خودیت در تبر، رحل اقامت انداخت و اندکن اندک گروهی.. در حمایت او آمدند...

چندین مرتبه از جانب حکومت فارس، جمعی برای تنبیه او مأمور گشته.

هیچ فایده ننمود، بلکه بر جارتش افزود و اتباعش از 500نفرگذشت، تادر سال 1293، فرهادمیرزا هتت بر دفع او گماشت.به (فارسنابه ناهری، ج2، امرکبیر، ص 1625).

ک به قول فارسامه ناصری، 9... فرهاد میرزا با علی محتدخان قوام الملکن، قرار گذاشت که یا دو ماهه تبررا فتح کند یا به دست فضل علی کشته شود و یا اعتراف به عجز کند و بازگردد تا بهدارکقیده شوده (ص 1625).

6. فراسخ جمع فرسخ است.

اشمس الذین محقدبن احمد وشهرتش خفری است؛ مولدش خفر فارس بود. اوکه به نام فاضل خفری نیز معروف است، سالها شاگردی سعدالدین تفتازانی کرد و صاحب خواشی و شروح چندری است که از آنجمله است: شرح تذکره خواجه نصیر الذین طوسی که بهسال 932ه.ق، از تحریر آن فارغ شد. (دهخدا) در فارسنامه مینویسد:

11. برای اطلاع بیشترا رجوع شود به ص 934 فارسامه‌ ناصری، چاپ امیر کبیر.

12. برای اطلاع بیشتر درباره وی، رجوع شود به ص 934 جلد دوم فارسامه ناصری، امیرکبیر: 13. 7.. در سال 1268 متولد شده و از سال 1293، سر به آستانه مبارکه حضرت اسعد والا، مظقرالدین میرزا، ولیعهد دولت علیه ایران -دام اقباله- فرود آورده؛ قرین عزت وسرافرازی است." (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 935).

14. این غزل به شماره‌ 22، در دیوان فرصت، چابپ کتابفروشی سیروس، در ص 184 آمده است.

15. این غزل به شماره‌ 102، در صفحه‌ 229 دیوان فرصت، چاپ کتابفروشی سیروس آمده است.

1. این مصراع، در دیوان فرصت چنین است: مجمع ما همگی دوش پریشان گشتند.

17. در دیوان فرصت الذوله، چاپ کتابفروشی محمودی، ص 247، این بیت افزون داردن بستم آن دم که بدان یار کمان ابرودل سینه خود سهر تیر ملامت کردم

19. در دیوان فرصت، چاب کتابفروشی سیروس، غزل شماره‌ 92، در صفحه‌ 91 آمده است ودر دیوان فرصت الدوله، جاب محمودی، ص 237.

بهمعنی محرر ونویسنده دفتر و آنکه در دفتر محاسبات، شغل مخصوضی ندارد (ناظم الاطباء). کلمه عزب در اینجا، اصلش همان کلمه عربی است که به ترکی عثمانی رفته و به معنی تازه کار و شاگرد و شبیه آن بکار بردهاند. در نظام و سپس در فارسی، از ترکی گرفته شده و در معنی محاسب و مستوفی درجه سوم که از آن زیردست ترنیست، به کار رفته است. (دهخد1). عزب نویس نیز به معنی دفترنویس فی کسی که نام عزبان را نویسد، بکار رفته است. (همانجا).

21. آیه 61 سوره یونس.

22. فرصت، مادهتاریخی در9 بیت در مرگ آسوده دارد که چند بیت آنرا ذیلا می خوانید: زدست جورگردون کیست آن کس زیست آسوده کدام آسوده را پای جفایش جان نفرسوده دریغ آقا محقدمهدی آسوده را کاخر بهخاکن توده فرسوده ز جور این زال فرسوده.

بهروز عاشر ماه محرم قد سوی جنت که سیصد بر هزار وبیست بر سیصد ند افزوده در ره فرصت دلخسته در تاریخ او گفتا اپس از پنجاه سال و پنج در جنت شد آسوده1 1320ه.ق. (دیوان فرضت، چاپ سیروس، تهران، ض 462).

در فارسنامه ناصری نیز، شرح حال وی آمده است. (رکت: فارسنامه ناصری، امیر کبیر، ص 980).

23. رجوع شود بهاحوال فرهنگ در گلشن وصال، ص 400 تا 404 و فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیرا متن وح 4، ص 1011 به بعد.

24. برای اطلاع از احوال وقار، رجوع شود به فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 997 و

25. برای اطلاع بیشتر از احوال وصال، رجوع شود به گلشن ومال، ص 22 به بعد، کلیات وصال محمد عباصی، از مباتا نیما جلد اول، ص 0، شعر در هر قاجار شادروان دکترمهدی حمیدی، ص 90تا112.

اشادروان مهدی حمیدی، بزرگ شاهر معاصر ایران، در 14 اردیبهشت 1293 در شیراز متولد شد و در 23 تبرماه 1365، در تهران درگذشت و در جوار آرامگاه خواجه حاففظ شیرازی، بهخاکن سپرده شد.) 29. درباره‌ حکیم واحوال وی، رجوع شود به گلشن وصال، ص 135 تا 274؛ و فارنامه ناصری، ص 1005.

27. درباره‌ وی رجوع شودبه ملشن ومال، ص 294 تا 4300 فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 1008 تا 21011 و دیوان داوری، به تصحیح استاد دکتر عبدالوهاب نورانی وصال، فرزند مرخوم روحانی وصال فرزند یزدانی، ششمین فرزند وصال.

28. درباره‌ توحید، رجوع شود به صفحه‌ 432 تا 435 گلشن وصال؟ فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیره ص 1014 و 1015و1016.

29. درباره‌ احوال بزدانی، رجوع شود به گلشن وصال، ص 473 تا 479؛ و فارسنامه ناصری، امیرکبیر ص 1016 و1017.

. رک به گلشن وصال، صفحە 491 تا 1505 و فارسنامه‌ ناسری، ص 1022.

31. رکن به گلش دصال، صفحة 505 و 1506 و نارسنام نامری، امیرکبیر، صفحه 1019. از فرزندان هتت، ناصر و اسماعیل و موسی بودند که آقایان سباوش و ایرج از ناصر و آقایان دکتر محمود وصال _ استاد دانشگاه شیراز - و دکتر احمد وصال ومرخوم عیسی وصال، فرزندان اسماعیل هستند.

32. رکن: فارسامه‌ ناصری، ص 1020.

33. رکن: گلشن دصال، ص 1286تا1344.

34. درباره‌ آهنگن رجوع شود به صفحات 1286 تا 1344 تملشن وصال. از آهنگن، دو پسر به نامهای جلال و جمال مانده که از جمال، داریوش وکاووس و ازجلال، برویز و خسرو وصال ماندند.

35. از مرحوم پزدانی، روحانی وصال ماند که گلشن وصال از اوست. در سال

استاد دکتر نورانی وصال، استاد دانشگاه شیراز از اجله معاصران خاندان ومال بودندکه معیتنامه عطار و دیوان داوری وخزار ماد را قصی وقفیه کردند و دیوان حافظ را به اتفاق آقای دکتر محتدرضا جلالی نائینی و وادالترو را با همکاری آقای دکثر غلامرضا افراسیابی استاد دانشگاه شیراز، محفقانه، تصحیح فرمودند که کتاب اخیر به عنوان کتاب سال چمهوری اسلامی در سال 1368 برگزیده شد. این استاد بزرگوار در روز جمعه، 3 دی ماه 1373 در شیراز درگذشت و در مقبرة القعراء حافظیه، به خاکن سهرده شد.

3 1 2 ن کتر ومال

علی الجمله، از کازرون حرکت نموده، متجاوز از پنج فرسخ آمده، رسیدم به کمارج؛ و در عرض راه، کوه و کتل بود و راه بسیار صعبی. میتوان گفت صعوبت آن، کمتر از کتلهای پیش از کازرون - مثل کتل پیرزن و کتل دختر، که سابقا مذکور گردید_ نیست کمارج؟: از توابع خشت3 است و قریب به آن است و آن اراضی، گرمسیر و نخلستان بسیار دارد. آبش از رودخانه، حاصلش غله و تنباکو و خرماست؛ مردمش اهل سلاح و راهزنند. از آنجاگذشته، به مقدار سه فرسنگ و نیم آمده، رسیدم به "کنارتخته" و در عرض راه مذکور، کتلی دیگر بود از کتلهای مزبوره، صدچندان صعبتر؟ اکثر جاها باید بیاده عبور نمودکه سواره رفتن، ممکن نیست1 و این کتل، تمام سرازیر است (1).

1. رففه به فتح وضم وکر اول هرسه صحیح است، به معنی گروه هفر: 2. کمارج: بهفتح کاف تازی و حرف چهارم، راء مهمله مکوره است" و سابقأ آن را کوماریج ان فت: بهوزن زمت می نامیدهاند

بالجمله، از کنارتخته حرکت نمودم، از برای دالکی؛ در عرض این راه، باز، کتلی بیش آمد موسوم به کتل قلو(2). سبحان الله، این کتل، هزار چندان صعوبتش بیش از کتلهای مذکوره است. فتیر قطع این مرحله را [366]]اکثر به پای پیاده نمودم. مشهور، چهار فرسنگن است؛ ولی بیشتر است. و قریب یک فرسنگ به دالکی مانده، پلی است مستی به بلدالکی؛ و آن، از جمله اینیه عجیبه در فارس است مرخوم حاجی مشیرالملک که سابقا نامش برده شد_ آن را بنیاد نهاده؛ به معماری و سرکاری مرخوم حاجی محقدرحیم، شهیر به بارورزکه مردی سالخورده و خردپیشه و نیکو اندیشه و از معترین فارس بود- سنگهای عظیمه در آن پل بکار برده و آنها را به میخهای آهنین بسیار بلند، بست و بند کرده. گذشته از متانت و استحکام آن، چه بسیار خوشوضع ساخته شده که شخص از دیدنش سیر نمی شود؛ و پیش از اینها، مذکور شدکه رودخانه شاپور به این رود دالکی متضل شده: میرود تا به دریای فارس.

دالکیا: نیز از گرمسیرات فارس است؛ آبش از رودخانه" حاصلش، غله و خرماست.

خانههای اهالی آنجا، اکثر از چوب نخل. دو کاروانسرای بزرگ، از برای نزول قوافل ساختهاند و معدن گوگرد و نفت سیاه در آنجا به هم میرسد. چشمه هایی که از آنها، نفت جاری است، مشاهده شد. هوایش بسیار عغن و ناخوش و گرم است، به منتهای گرمی. بر در یکی از آن کاروانسراها، ظریفی، به خط جلی نوشته بود: فی خدایا دالکی را خلق کردی ندانم از چه دوزخ آفریدی (3) از دالکی حرکت نموده: در این منزل، راه صاف است؛ چهار فرسنگ طی کرده، رسیدم [بهابرازجان.

برازجان2: این بلوک هم گرمسیر است؛ در سمت غربی شیراز؛ حاصلش، غله و خرما، آبش از چاه و باران؟ مردمانش سلاح ورز و خوک طبع. کاروانسرایی بسیار بزرگ و باشکوه، در آنجاست که نیز از بناهای مرحوم حاجی مشیرالملک است، ایضا و ا. کارتخته: بهضم اول که کاف عربی باشد.

2. دالکی: حرف جهارم، گاف تازی است و در قدبم الایام، آنرا "دولاگی" می خواندهاند.

3. برازجان: برازجان را برازگان نیز گویند.

============================================================

فضیه: هنگام حرکت از شیراز تا بوشهر، یکی از تجار محترم یعنی مرحوم حاجی محمد حسین شیرازی از زیارت حضرت رضا- علیه الشلام مراجعت نموده، به جانب بوشهرکه وطن مالوف او بود، میرفت؛ و فقیر باوی همسفرشده در هر منزلی ازمنازل مذکوره، به مصاحبتش خشنود بودم و در آن سفر، آنچه در سفره بضاعت و خوان استطاعت از ماحضرا روزی شده، باهم ضرف مینمودیم. قضارا در کاروانسرای مذکور نشسته بودیم. شخصی با طمانینه2 وارذ شد: جلوس کرد. از مولد وموطن و عملش استفار رفت. اظهار داشت که "اصلم از کازرون و شفلم راهداری است. از بوشهر آمده، به شیراز میروم. چندی است در اینجا یعنی برازجان- متوقفم". پس روی به حاجی مذکور کرد و گفت: "شب گذشته، از ورود جناب مستحضر شده، تغزلی متضمن به مدح گفته؛ امروز آورده، تا به عرض برسانم؟ شاید مورد مرحمتی گردم". این گفت و ورقهای بیرون آورد و غزلی خواند که از آن مرحوم بهجت -والد این فقیر- بود ولی از طبع ناموزون خود - چهار بیت در مدح حاجی مذکور، در آخر آن اشعار افزوده بود. این فقیر، پرده از کارش برنگرفتم؛ بلکه تحسین و آفرینش گفتم و از حاجی ممدوح، اخذ صله نموده و به وی دادم و او مرا نمی شناخت. پس از انقضای آن مجلس، درگوشهای او را دیده، استنطاقش3 کردم چون مفری ندید، به راستی پیش آمد که آن شعار را در شیراز، از بهجت شنیده، در بیاضی نوشتهام؟ پس آن بیاض را از بغل درآورده، به حقیر نمود. آن غزل این است: م ای از فروغ روی تو والشمس، آیتی واللیل، از سواد دو زلفت روایتی ای از خط مسعنبر نو مشکن، شمتی4 و ای از دهان نوش تو، کوثر کنایتی 9. ماحضر: به فتح حاء مهمله وضاد: آنچه حاضر باشد؛ و اکثر در طعام استعمال شود.

. طمأنینه: بهضم اول وکر چهارم وفتح ششم، مصدری است از باب افعیلال، به معنی آرامیدن و فرارگرفتن و باوقار بودن.

3. استنطاق: گویا گردانیدن و کسی را به نطق در آوردن.

فته: بالفتح و تشدید میم، بوی اندگن.

============================================================

2. ماکیان: حرف سوم، کاف عربی به معنی مرغ خانگی است: احمدی: از مضافات بندر ابوشهر احت:

ابوشهر که آن را بوشهر نیز نامندا بندری است، اعظم بنادر خلیج فارس! در انتهای شبه جزیرهای که طول آن شبه جزیره، قریب 3 فرسخ است و عرض آن، 1 فرسنگ. و بوشهره سه طرفش دریاست و سمت جنوب آن، خشکی است و دروازه شهر، در این مت است ودور بوشهر تقریبا 4000 ذرع میشود. اراضی این شبه جزیره، نسبت به بعض جاها، بسیار بت است، چنانکه ارتفاع شیراز را نسبت به بوشهر، 10750 قدم نوشتهاند.

بوت و عمارات بوشهر، اکثر مرتفع و دارای غرفهها و بادگیرهاست؟ به واسطه اینکه هوای آن، بسیار گرم است؟ بسا اوقات در تابستان از صد درجه تجاوز میکند و اکثر بادهای گرم میوزد و آب بوشهر از چاه است ولیکن شور؛ بطوریکه به هیچ مصرف نیاید؛ جزگارسازیهایی که منافی شوری نباشد. این است که به واسطه آب و هوای تاملایمش، اکثر اهالی آنجا مبتلا به رمد2 هستند و بهترین ابنیه آنجا، عمارت حکومتی است که آنرا چهاربرج نامند و بوشهر، چهار محله دارد (6) و1750 در خانه؟ و خمعیتش در این زمان، قریب 8200 نفر است، مردم بوشهر، فقیر و غریب نوازند ولی در بعض آنها، لجاجت و نادانی بحذی است که با او نمی توان گفت آتش، حرور است و دریا، آبش شور. از علم و هنر بهرهای ندارند. مخلوق آنجا مسلمان و نصاری [2370) و بهود و فرقههای دیگر است. مسلمانانش هم شیعی و [هم]سنی هردو- [هستند] و شیعهاش نیز بعضی، اصولی و برخی، شیخی و پارهای اخباری2 است.

بازار و دکانین متعدد در بوشهر هست و از هر قبیل اجناس، از امتعه واقمشه و ظروف و سایر چیزها یافت میشود و این شهر در عهد سلطنت کریم خان زند آباد شده؛ و الادر سوابق قبل از فتوحات اسلام، آبادی در شهر ریشهر بوده (7) - که مذکور 1. لای: گل تیره که در نک حوض و جوی باشد، لجن را نیزگویند.

رمد: به فنحتین، دردی باشد که در طبقه ملتحمه چنم پدید آید و آب از چنم فروریزد و مطلق چمم درد را نیز گویند.

اخباری: جماعتی از علمای شبعه هندکه در مائل چند، با علیای اصول اختلاف دارنه و وجه تییه اینکه استناد آنها بهاخبار تنهاحت:

من الغرایب: در قبرستان اطراف شهر قدیم، خمرههای گلین کلان بیرون آوردهاند (4371)که طول هریک، سهقدم ونیم وقطر آن، یکن قدم بوده وسر آنها، اندوده به گل: این خمرهها، مدفن اموات است؟ یعنی مرده را در خمره نهاده، پس به زیر خاکن میکردهاند (10) و این آثین، ظاهرا قبل از زردشت باشد و در آن قبرستان، اکثر نگهای مزار به خط کوفی دیده میشود و آنها قبور لشکر اسلام است که در فتح ریشهر کشته گشتهاند.

اکنین حالیه ریشهر، قریب 1000 نفراست. خانه هاشان از نی وچوب ساخته شده و چاههایی که در آنجاست، آبش شیرین است؛ اما چندان گوارا نیست.

هعنی: از جمله مضافات بوشهر است و آن موضعی است نیز در جنوب بوشهره ممافت آن تا بوشهر، تخمینا پنج میل: عمارات بسیار، اعیان بوشهر بنا نهادهاند و تلگرافخانه انگلیس نیز آنجاست و پنج چاه مانند قنات دارد. آب آنها شیرین است و از 1. افیس: بر وزن تفلیس، متعمل است" و این لفظ انگریزی است، به معنی دگان وکارخانه و محل دادوستد. (02426.) ریشهر: به کر راه مهمله و سکون یاء مفاة تحتانیه و شین مکوره ویام ساکنه و راء مهمله در آخرت

ی ا ار

نجدی: نیز از جمله مضافات بوشهر است و آن مشهور است به نیدی1، آب تلخی دارد، از اینجا آب برای فقرای بوشهر میبرند، و مضافات دیگر هم هست که درصدد ذکر آنهانیستم: ملمای حالیة بوشهر جناب حاجی شیخ محقد: امام جمعه؟ از آل عصفور است و اصلا از بحرین و اخباری مشرب: عالمی است متبخر4 وخلیق؛ عاملی متوزع) وصدیق.

جناب حاجی ستد مهدی علم الهدی: بهبهانی است: دارای علوم عقلیه و نقلیه؛ از علمای اصول است. مذتی که فقیردر بوشهر بودم، اکثر شبها، غریب نوازی فرموده، به دیدنم قدم رنجه می نمود بالجمله علمای دیگر نیز هتند چون جناب حاجی شیخ احمد عموی و جناب حاجی سیدسلیمان صدوالاسلام بهبهانی وجناب سیدجواد2372بزدی و جناب سیدمتدعل بمبعان و جباب سید محتد شفیع کازرونی؟ همه در بوشهر، از علمای اعلام و مقتدای انامتد.

شعرای بوشهر (که بعض از آنها از اعیانند): تمدالشطان: حاجی احمدخان سرتیپ، مسقط الرآسش، مسقط5 است ولقب وکیل الوعایایی از دولت علیه ایران یافته. مدتها حکومت بندرعباس1 و غیره را داشته و نیز از دولت مذکوره. به اعطای قلمدان مرضع و شمشیر و گل کمر مرضع، مباهی گشته: متبخر: بهصیغه فاعل، بسیار عالم و دانا.

ا. تیدی به تقدیم نون بر یاء حطی: 3. متوزع: ایضا بهصیغه فاعل بارسا و پرهیزکار: 4. علم الهدی: لقب آن جناب است: 5 مسقط: بالفتج، شهری است به ساحل دریای عمان.

. بندرعباس: یکی از بناء مشهوره است. گویند سافت آن تا شیراز، تخمینا 300 میل است:

چند اولاد از ایشان به ظهور آمده، همه دارای کمالات و صاحب مقامات. از جمله محقد علی خان متخلص به عاری" با اینکه هنوز در ریعان شباب است، از علوم بهره دارد و از دولت، منصب سرهنگی یافته، از اوست: ما بهزاری ز خدا خواسته بیماری را تا تو بردوش نهی بار پرستاری را ناز آغاز نمودی و ربودی دل ماخوب آموختهای شیوه عیاری را جناب حاجی غلامحسین: از اهل بندر ریگن است؛ تجارت میکند. اما عالمی است فضیح و کاملی بلیغ. شعر را خوب می گوید. یک دفعه فقیر به خدمتش مشرف و از سخنانش مشعوف گردیدم ولی از اشعارش خواستم؛ امتناع نمود. گویند این دو شعر از ایشان است: خوندل، لختجگر، او را شراب است وکباب بر سر خوان لقیمان هرکه مهمان میرود گر سر دوش افکند قاضی ردای سیم دوز روی بشت خر بسی زربفت یالان میرود جناب ملآحسن کبکانی2: متخلص به محمود. از جمله ادبای روزگار و شعرای نامدار است. اگرچه در سلک تجار است، ولی در ملک فضل، عالیمقدار است. این اشعار از اوست (4373)شهدالله که به موی تو چنان پابستم ه سررشته تدبیر برفت از دست دل من در سر زلفش بدو میگفت بهناز که من این زلف برای دل تو بشکستم او به تیر زظر از پسای درانداخت مرا خلق یکث سر به گمان، کز نظر انداخت مرا 1. براس: به تقدیم نون بر باء موحده" بر وزن قرطاس، به معنی چراغ و به معنی سرنچزه است: کبگان: به کاف تازی و باء موحده وکاف بارسی، نام قریهای است از دشتتان.[رکن: فارسنامه ناصری، امیزکبیر، ص 1342].

============================================================

چون قادر بر تکلم نبودم، اشارت نمودم به جانب [2375)اکوزه آبی که به جایی آویخته بود. دوید و آن کوزه را آورد. گرفته، شربهای4 آشامیدم؛ قدری حالم بهتر گردید. چون بلوچستان: از ولایات قدیم ایران است. حدمغربی آن، سلطنت ایران و جنوبیش، محیط هندوستان و مشرقیش، سند و شمالیش، سینان و اففانستان.2. قایق: کننی بیار کوچکن است.

3 التهاب: در لغت، افروختعشدن آتش است: مراد اشتعال خرارت مزاج است: شربه: بالفتح، یکد مقدار خوردنی از آب و یکبار خوردن.

============================================================

بالجمله، چون به بصره رسیدم، خواستم از کشتی فرود آمده، به خشکی در آیم: آن شخص انگریزی را وداع گفتم. گفت: لمحهای درنگ کن. پس خود به شتاب رفته، کتاب ممهود را آورده، مسترد1 ساخت و اظهار نمود که اگر در اول میخواستم قیول نکنم، بسا خاطرت آزرده می گشت و چون من این نسخه را متعدد دارم، از رد آن ناچارم؟ ولی عملی به شما می آموزم که هرگاه و هروقت خواستی برایم هدیهای فرستی، بطرفة العینی به من برسد؛ اگرچه بعد میان من و شما، مشرق تا منرب باشد. فقیر حیرت نمودم و گفتم: آیا چه اسبابی است که در آنی اشیاء را از مشرق به مغرب نقل می کند؟ گفت: آن اسباب این است که در هر نقطهای که باشی و خواهی مرا تحفهای فرستی، در جوار خود، هرکس را دیدی و آن را مستحق یافتی، آن تحفه را به وی ده که در حقیقت به من داده ای.

پیس از این تقریر، این شعر را نیز خواند: بنی آدم اجزای یکدیگرند که در آفرینش ز یکن گوهرند و گفت: ما همه بنی نوع هستیم. از کلام آن مرد خردمند، خیلی تمجب کردم و سخنش بسیار مؤثر افتاد. و وداعش نموده، از کشتی درآمده، داخل بصره شدم.

بصره؟: شهری است از عراق عرب؛ در سمت نهری که از التقای نهر فرات و دجله بغداد حادث میشود. بعضی نوشتهاندکه بنای آن در زمان خلافت عمربن خطاب شده 371])، به سال چهاردهم از هجرت؛ و سابقا قلعهای از خشت خام داشته؟ اکنون خراب است، دو سه بازار بارونق و باصفا دارد و دارای مساجد و حشامات و مدرسه است و مسجدی است و در آن؟ مناره بسیار مرتفعی است و نخلستانش، لاتعد و لاتحصی؛ آب چاهش شور است؛ اما آب شط، شیرین؛ و به واسطه آنگه زمین آنجا بلند است، آب ا. مسترد: بهضم اول وفت ثالک و رابع، بازپ دادهشده.

2. بصره: به فتح اول و کر آن_ مردو_ صحیح است. بعضی گویند معرب " از بس راء" است. بعض دیگر نوشتهاند: بصره سنگی نرم راگویند و چون در بصره از آن سنگهاست. لهذا متی بهاین اسم شده:

هوایش در روز، گرم و در شب، معتدل است. حاصلش خرماست که قسمتی از آن، در کمال حلاوت و لطافت است و قلیلی رز و انار و مرکبات نیز دارد. گل سرخ و گلاب و حنای آنجا، فراوان است. مردمانش اکثر سیاه چهرهاند. هم سنی در آن ساکن است" هم شیمی و سایر مذاهب دیگر، یافت میشود و زبانشان بیشتر عربی است و در بسیاری از مسائل لغویه، باکوفیین مخالف هستند. بعض از ادباگفتهاندکه مذهب بصریین، از حیث لفظ وکوفیین از حیث معنی صحیحتر است. این فقیرده روز در آن شهر بودم و همه روزه به بازارها و سراها و معابد و اطراف شهر سیر می نمودم.

حکایت: یکی از مشایخ آنجاکه در ایام توقف به خانه اش مسکن داشتم و جز عربی، زبانی نمی دانست، روزی پرسید که این شهر ما، چگونه است؟ گفتم نیکوشهری است.

گفت: چون ترا در شعر طبعی است، از این شهر وصفی گوی. ارتجالا به فارسی گفتم: قلع بصره گویند که خودچشم عراق عرباست این شرافت بود از مردم صاحب نظرش نظری دیدم و از روی بنصیرت گفتم نه عجب گر عوض بصره بخوانم بصرش خواندم [و] شنید و نفهمید. گفت: مراکه فارسی نمیدانم، تازی گوی. به عربی گفتم این دو بیت را: خلت فی البصرة اوقاتالتفر یا حبذا مصر منیغ مشتهر2 ر أیتهاکالعین مابین التری کانما شق اسمها منالبصر3 (377) خلاصه، بصره را توابع بسیار است و مضافات بیشمار؛ از جمله قریهای است در جهت غربی آن مسمتی به آتله4 که یکی از جنات اربعه دنیاست؛ در نهایت صفا و بسیار خوش آب و هواست. که ذکر آن را مفصلا، پیش از اینها، در ضمن بیان شعب بوان مرقوم داشتیم: بالجمله، بسیاری از فضلا و ادبا منوبند به بضره؛ از جمله خریری مصاحب کتاب 1. مد: افزونی آب دربا.

دخلگ: االخ: یعنی وارد شدم در شهر بضره هنگامهای سفر: ای خوب و نیکوست شهری که کم و استوار ومشهور است: شعر دوم: یعنی دبدم آن بصره را مثل چشم در میان قریهها، گویا جداکرده شده است اسم بضره از 4. آبله: کمتله؛ سابقأ مطورگردید.

بصر که چشم باشد

حسن بصری: ذکر حالش در بسیاری از کتب مذکور است. بعضی او را، ردگنند و بد دانندا برخی، سرسلسله صوفیه اش خوانند. و او را خلفایی بوده؟ به همر89 سال، در سنه‌ 110هجری وفات نموده [است] حقد بناحمد: معروف به مفجا، از اکابر نخویین وشعرای فصاحت آیین است اشیعی مذهب بوده: کتاب عرایس المجال و کتاب ترجمان، از مصنفات اوست، مولدش بصره است ووفاتش درسال 320 هجری:.

محقدبن الحسن بن ذرید بصری: جامع کمالات است و تصنیفات بسیار دارد. در سنه‌ 321 هجری، در بغداد وفات یافته.

ابن سیرین2 معبر و سفیان ثوری4 و ابودرداه و داود سجستانی در آنجا هستند؛ همجنین قبر حبیب اعجمی1 و سهل8 بن عبد الله التستری و مالکت بن دینار در بصره است و اکثر از آن قبور، در قلعه قدیم شهر است که سه مپل مسافت دارد و قبر طلحه و زبیو نیز در بصره است و انس بن مالکن10، خادم رمول الله -صلی الله علیه وآله در شش میلی جایی که مشهور به وادی سباع است، مدفون است: بالجمله، فضلایی که از آنجا بر خاستهاند، بسیار و بیشمارند که ذکر همه آنها، موجب تطویل کلام است و این کتاب را گنجایش نیست.

1. مفجع: دردمند و مصیت زده [راآگویند. از بس در قنل اهل بیت اطهار، اظهار توجع و تضخع درید بهصیغه تعیر احت می نمود، ملقب به مفج شد ابن سیرین، نایش محتد است و از جمله تابعین است و در علم تعبیر خواب مشهورا وفاتش در سنه یکصد واندبوده [است] سفیان ثوری: بیش از این مطور آمد که وفاتش در سنه 1090 بوده (است]. [صحیح: 191 مجری است] ابهدردا: از اصحاب رسول خدا بوده؟ تامش عویربن عامره در خلاقت عفان، در فهر فشتی قضاوت داشت. وفاتش در سال 32 مجری بوده ااست داود: در بعض نخ، ابوداود است. از مشایخ است. در سنه 215 درگذشت.

ه سهل: در سه 273 وفات نعودهاست خلیفة حسن بصری بوده است 9 مالکن بن دینار، در سنه 127 درگذشته ااست] 10. انس بن مالکن: منگامی گه رسول خدا به مدینه آمد، ده حاله بوده، 107 ال عمر نحود.

============================================================

وضع کشتی روی دجله بهتر از وضع کشتی دریاست؟ یعنی راحتش بیشتر است. خیلی صاف وروان میرود و طوفانی نمی شود و خطرش کمتراست. آتشخانه و چرخهایی که از بخار حرکت میکنند، دیدنی و بسیار با تماشاست؟ علاوه براین، در عبور کشتی بر روی دجله، از دو طرف برکنارهای آن، متصل، عمارات و ابنیه و بساتین و نخلستان و اشخاص صحرانشین، از نظر ساکنین کشتی می گذرد و این نیز اسباب تماشایی است و کشتی بخار سه روز یا چهار روز، از بصره به بغداد خواهد رسید مگر اینکه به سبب آب کاستی، شاید بیشتر طول بکشد. و این کشتیها بدین واسطه، شش روز طول کشید تا به بغداد رسید؛ اما خوش کذشت و از مشاهده کشتیهایی که برروی دجله آمد و شد دارند، محظوظ بودم: عربته و میدان تجول به خیول تقود الدار عین ولاتقاد رکسبت بهالی اللذات طرفا له جسم ولیس له فؤاد (379)اجری فظننتانالارض وجه و دجلة ناظر و هوالتسواد ین آثار عظمة الله: در این سفر، دو نفر برادر، یکی محمد و دیگری محمود نام، از اهل دشتستان به همراه برده بودم تا متکغل امورات و متحقل خدماتم باشند. از کشتی 1. و مبدان... [الخ]: یعنی با مجدانی که جولان میکند در آن، اسبها، [مراد از اسبها، کفتیهاست.]؛ می کشند آن خبول زره پوشان را و خود کشیده نمیشوند.

شعر دوم: یعنی سوار شدم در آن میدان، در حالتی که متوجه بهسوی لذات بودم اسبی را [یمنی در کششی نشتم. و از برای آن اسب، جم بود ولی دل نداشت: 3 جری... [الخاز یعنی جاری و روان شد کشتی، بس خبال کردم اینکه زمین رویی است و دجله چشم است و آن کشتی، سیاهی چشم.

============================================================

چون مقصود اصلی ما از آنچه ذکررفت تاکنون، جزء اخیری است که آن علث تامه است یعنی بیان طاق کسری پس اینجا مقامی است که از آن، شتهای به خیز تحریر درآورم؛ بعونالله تعالی: برروی دجله که کشتی عبور میکند؛ چند فرسخی به بغداد مانده، طاق کسری نمایان خرجین: بدون واو و با واو مردو- نویندا بیش از این تفصبلش مرقوم افتاد.

2. سندنه به کسر اول و سکون ثانی، ملکی است معروف از هندوستان.

3 سانحه: امری که وافع شده از خیر یاشر

خجمال کعبه چنان میدواندم بهنشاط که خارهای مفیلان خریر می آید 2381) به هرطور بود، خود را بدانجا رسانیده، به زیارتش مشرف و فائز شدم و بطور اجمال هم نقشهای از طاق کسری برداشتم که شرح آن را مرقوم خواهیم داشت: سیس مراجعت به کشتی نموده؟ رفتم به بغداد و از آنجابه عتبات عالیات؟ الحمدلله رب العالمین. اکنون سزاوار است که نخست شمهای از مدائن که طاق کسری در آن است - بیان نمائیم؛ بعد از آن، از طاق سخن رانیم: مدائن4: در تحقیق آن، اختلافات کثیره است ولی فقیر آنچه از تتبع در کتب تواریخ و جفرافی یافتم، این است که مدائن، هفت شهر بوده؛ هریکن شهری معظم در عراق ا. قبر سلمان: رضی الله تعالی عنه -تا طاق کری، به مقدار میدان اسبی است: خار مغیلان: خارهای ستبر درشت راگویند و تحقیق در این لفت این است که مغیلان به غم میم گویند در اصل ام غیلان بوده، بعنی مادر دیوها، و آن کنیه است درخت مخصوض راکه خارهای بلند داردکه آن را سره نامند؛ به هرحال ضمه الف را بهمیم دادهاند و الف را تخفیفا حذف نمودهاند، مغبلان شده و بعضی آن را بر وزن ملیمان دانند و مجازا هر خار بزرگ و ستبر را مغیلان خوانند.

حافیا: یعنی به حال بابرمنگی: جمع مدینه است یعنی شهرما و چون آنها خراب و نابود شده مگر یکی که خرابهای از آن باقی است به آن یکن شهر مدائن گویند.

============================================================

طاق کسری (16): که آن را ایوان نیز خوانند؛ مسافتش را تا بغداد، از راه خشکن، تقریبا شش فرسخ گفتهاند. و در بانی آن، اختلاف است؟ آنچه اصح اقوال است، ایوان مذکور، از بناهای انوشیروان است و گویند آن پادشاه عادل در سقف ایوان، ناقوسی آویخته بوده و زنجیری به آن متصل نموده و یکن سر زنجیر را در خارج عمارت برده، تا هرکس را عرضی باشد زنجیر را حرکت داده، ناقوس به صدا آید: انوشیروان، عارض را خواسته؛ به عرض وی رسیدگی کند. و در زمان خسرو پرویز، ایوان مذکور را مرمت کرده و عماراتی بر آن افزوده و مذتهای مدید آنجا را پایتخت و مقر سلطنت نموده (4382) (است].

دربیان وضع و طول و عرض و ارتفاع ایوان مذکور: بنای ایوان از خشت پخته است و آجرهای آن طولانی است. طول هر آجری، یک ذرع و عرض هریک، کمتر از شبری؟

به گچ و قیر، آن را بنیاد نهادهاند. بنایی به این استحکام، در هیچ جایی از ایران دیده نشده؟ سرائی متین و محکم بوده. ظهیر فاریابی گوید: جزای حسن عمل بین که روزگار هنوز خراب مینکند، بارگاه کسری را مقدار 180 قدم: طول آن قصر است و80 قدم ارتفاعش: در وسط قصر، طاق بزرگ معروف است که متجاوز از 70 قدم. دهنه آن و بیشتر از 80 قدم، ارتفاع آن طاق است و در اطراف آن طاق بزرگ، طاقنماها ساختهاندکه اکثر منهدم شده و سقف ایوان بزرگ مذکور، شکافی برداشته؛ و آن نیست مگر از ظهور دین مبین حضرت سیدالمرسلین (صلی الله علیه وآله الطاهرین).

شرفالدین ابوعبدالله محمدبن سعیدالمصری (17)، در قصیدهای مستی به طیفون معرب تیسفون است و اسامی دیگر برای آن نبز ذگر گردهاند و اینکه بعضی از اهل لغت پا خفرافی، سپن را مقدم بریاء قرار دادهاند، غلط است.

============================================================

: ققد مقت.: ، از ا1 انت انانا نتان انت ا اا : : 2 :: ه:.

ل انه ال111 :8 .: ل11 االمهه مانا با

2. ماحصل معنی اینکه: گردید ایوان کسری غیر بههم برآمده و حال اینکه شکافته بود مثل متفرقات امور پاران کری که آنها هم ملشم نشدند.

3. شبر: بالکسر؛ یکد وجب است که آن مسافتی است از سر ناخن انگفت بزرگ تا سر ناخن انگفت کوچکن.

============================================================

2 توشته است روزگار در بلندیهای آن، سطرهابی را به دست پوسیدگی و سرانگنان حوادث.

3. اینکه حوادث و امور صب هرگاه حمله کند، هلاک میگند هر بنایی راگه ارکان آن محکم است: . از بن دندان شنودن: به ضم باء موحذه؛ گایه از اطاعت نمودن و رغیت کردن است.

5 معروف است وگذشت.

6. به کر اول، بی بهرگی و فروگذاشتن و ترک یاری کردن.

============================================================

ززین تره بر خوان تهادن برویز یه اینطور بوده که همه روزه، زرگران، تره از طلا به جهت وی ساخته، خوان سالار در ظرفی کرده، به سفره میگذارده. بس از خوردن غذا، آن ترهها را به هرگس گه بر ماحضر اضر بوده، یذل مینموده.

اشاره است به آیه شریفه "کم ترکوا من جتات و عیون و زروع و مقام کریم" (یبعنی بسیار ترکن گردند و گذاردند از بوستانها و چشمه ها و گشتها و منازل نیکواء ماحصل یعنی از آخرت گذشتند.

5. پعنی ین رزکه درخت انگور باشد.

یکی از خلفاست: گوینه چون حماب او با عثال، به دوانیق و حبات بوده، مشهور به دوانیقی شده.

مخفی نمانادکه بعضی نسیت خراب نمودن ایوان را به مارون میدهند ولی ظاهرأ این قول ضعیف باشد.

============================================================

مخفی نماناد که بعض از مورخین گویند که در شهر مذکور که آن را طیسفون می گفتند و طاق کسری در آن است، نیز قصری دیگر، شاپور بن اردشیر ساخته بوده؛ منصور خلیفه، آن را خراب نموده - به تفصیلی که گذشت- نه ایوان کسری. و این قول، ظاهرا اصح باشد؛ الله اعلم.

نقشه ایوان کسری را که برداشتم، در این کتاب قرار دادم؛ به نمره چهل وچهار.

============================================================

1 11ه 2 117 17 1 4 7 الااالایقةنا الانانازة 7 :لل 78 770 28 0 4 االة 71ا 11140 4با 2

در فارسنامه بلخی نیز همین مضمون آمده است: آب روان دارد؛ اماگرم و ناخوش باشد غله آنجا، بعضی بخ است و بعضی باریاب؛ و مردم آنجا بیثترین، سلاح وزر و با زور باشند. (فارسنامه ابت بلخی، ص 344؛ و رجوع شود به فارسنامه ناصری، ص 1296، امیرکبیر) خود فرصت درباره این مسیر، اشعاری دارد: یک از مهالکن آن، دشت ارژنه است که هست هزار مار قوی زیر هر بسن ارزن ز بمد آن کتل بیوزن که از سختی نه طفل جان برد از دست او نهمردونه زن یس بودکتل وختر، آنکه مردز بیم به گام گام رود چون زنان آبستن به تنگن توکان، رستم فتد ز پای، چنانکن بهچاه ترکان افتاد وشدز پا بیزن

4. برای اطلاع بیشتر رجوع شود به فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 1324.

احمدی، شش فرسخ کاروانی، مشرقی "بوشهر" است. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، (132 9. در لارسامه، نام محلات بوشهر چنین آمده است: محله بهبهانی، محله دشتی، محله شنبدی، محلهکازرونی: (ص 1320).

7. در فارسنامه ناصری آمده است که: بندر بوشهر، از شهرهای نوو تازه بلاد فارس است. شیخ ناصرخان ناخداباشی کفتیهای نادرشاهی در دریای فارس.. طرح شهر بوشهر [را] ریخته... ودر سال 1150 و اند" آبادی ری شهر را... نقل به بندر بوشهر نمودیه (فارسامه ناصری، امیرکبیر، ص 1321) 8. درباره ری شهر، رجوع شود به فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1334؛ و آثار شهرهای باستانی سواحل وجزایر خلیج فارس، ص 139 به بعد؛ و فارسنامه ابن بلخی، طبع شیراز، 1374، صفحە 353؛ و معجم البلدان یاقوت حمری، طبع لایچزیکن، جلد اول، ص 894.

9. در نزهة القلوب ونسخه بدلهای آن: زیصهر، ریصیر وریصمر (ص 130).

10. در فارسنامه ناصری آمده است: در نزدیکی آن عمارت، چندین خمره بزرگ و کوچک از خزف که سرپوش

11. رکت: دیوان فرصت الدوله شیرازی، کتابفروشی محمودی، ص 475.

12. درباره ملاحسن کبگانی، رجوع شود به شعر دشتی و دشتستان از عبدالمجید زنگویی، ص 321تا 332 و شروه سرایی در جنوب ایران از علی باباچاهی، ص339 تا379.

13. درباره فارس و دریای فارس، رجوع شود به فارسنامه ناصری، امیرکبیر، پارس و شهرستانهای آن در شاهنامه نردوسی، از دکتر منصور رستگار فسایی، ص 139 به بعد و همانجاءص 1600.

1. تیسفون بایتخت ایران در عیهد خسرو اول یه منتهای وسعت خود رمید تیسفون، نام بزرگرین شهر از چند آبادی بود که مجموع آنها را معمولا "شهرها" یا به زبان سریانی "ماخوزه" می خواندند -یمنی شهرهای پادشاه- و گاهی مدیناتا (7060109104) یا مدینه (شهرها) می گفتند و همین لفظ است که عرب آن را بصورت المدائن پذیرفته است. تیسنون و شهرویه اردشیر سلوکیه قدیم مهترین شهرهای مدائن به شمار می آید. (محتدجواد شریعت، آیینه عبرت، ص 3 و4) 15. تیسفون که آن را به زبان پهلوی، تیسپون (13003) میگفتند، در مشرق دجله واقع بود. حصاری به شکل نیمدایره با برجهای بسیار داشت، وسعت زمینی که بین شط و این حصار افتاده بود- بطوریکه آثار آن هنوزدیده میشود_ تقریبا به 58 ه کتار میرسید و این همان است که آن را مدینة العتیق یا شهر قدیم می گویند... در مشرق تیسفون، محله اسپانبر (420901047) واقع بود واین محلی است که امروز، بقعه سلمان در آن دیده میشود. (همانجا، ص4).

11. بنای قصری که ایرانیان آن را کسری یا ایوان کسری مینامند و در محله اسچانبر واقع است، به خسرو اول نسبت دادهاند و هر تسفلد عقیده دارد که طاق کسری، از بناهای عهد شاهپور اول است. مجموعه خرابه این کاخ و متعلقات آن: مساحتی بهعرض300 وطول400 مثر را پوشانیده است. در این مساحت، آثار چند بنا دیده میشود. علاوه بر طاق کسری، عمارتی است در فاصله 100 متردر مشرق

1 شرف الذین محمدبن سعید بوصیری مضری، متولد در اول شوال 608 و متوفی در حدود 695 دق: در بیمارستان منصوره قاهره. آدیبی بود فقیه و حسابدان و شاعر واز سرشناسان شعر و ادب در سده هفتم. از نوشتهها و تألیفات دینی یهودیان و مسیحبان نیز آتگاه بود و آنها را خوانده بود.

1 قصیده برده از مدایخ درخشان نیوی است و از قصاید جاویدان (خالده) دبیات عربی اسلام و درواقع از بهترین اشعار اسلامی عرب - و به تعبیر ادیبان عرب: "الشعرالذهبی"ه است... (محقدرضا حکیمی: ادبیات وتعهد در اسلام، ص (238 19. رجوع شود به کریستین سن، ایران در زمان ساسانان، ص 408 به بعد.

20. فرش گرانبهایی که "بهار خسرو" خوانده میشود و گفتهاند شصت ذرع طول و ذرع عرض آن بوده نیز جزو غنایم بود... و خلیفه بفرمود تا قطعه قطعه کردند و بهیاران رسول دادند. یک قطعه از آن: بعدها به 20 هزار درهم فروش رفت. (آثینه عبرت، ص 13).

21. "گفتهاند بوصیری به بیماری فلج کرفتار شد. این قصیده را ساخت و به پیامبر اکرم (ص) توشل جست. به خواب دید که جامه و بردی بر وی انداختند. بیدار شد: دید شفا یافته است و از اینجا قصیده را "بردة" نام کردند. ابرد: (بردة)، به معنای نوعی پارچه کتانی راهراه است.] این قصبده معمولا 162 بیت دارد ولی شماره‌ ابیات آنرا از 160 تا 180 بیت هم نوشتهاند. نام اصلی قصیده، "الکوکب الدریه

22. خاقانی در بازگشت از سفر دوم خود به مکه، به پای خرابههای مدائن رفته است و بهاحتمال قوی، این سفر در سال 567 بوده است و در همین سفر، این شاهگار ادبی و میهنی را ساخته است. این قصیده دارای 42 بیت و بر وزن بخرهزج مشمن اخرب احت: 58. در نسخای از دیوان خاقانی، معمولا "به ززین" است.

9.23... کسری فرمود تا نعمان را بازداشتند، سه روز، در روز چهارم، در پای پیلان انداختند." (تاریخ بلعمی، ترجمه طبری، جلد اول، صفحات 1106تا 1119).

2. در نسخهای از دیوان خاقانی: بنهادی: 2. در نسخهها: "بساط زره.

2. خروبرویز در سر هر سفره، ترهبار و میوههای طلایی می آورد و برای این میوههای طلایی، از سفره زرین، بوستانی میساخت؟ یعنی سفره زرین، همانند بوستانی بودکه در آن، میوههای زرین به وجود آمده باشد. (آینه عبرت) ص 212.

27. اشاره است به آیههای شریفه 27،26،25،24، از سوره‌ مبارکه دخان.

============================================================

هذا از دیگر آثاری که در بعض از کتب ملاحظه شد یا از بعض اشخاص ثقه، مسموع افتاد، بر سبیل اختصار مرقوم آمد.

اسامی کتبی که حاضر ساخته و از مطالعه گذرانیده و هر مطلبی را که متفق علیه و مقرون به صحت، یافته، اخذکرده، در اینجا، ثبت نمودم؟ این است: تاریخ سرجان ملکم2، جام جم3، مرآت البلدان4، درالتیجان5، تحفة العالم1، جهان نما7؛ گیج 1ا. بهصیقه مفعول: فراهم آمده.

2. معروف است، و آن را میرزاحبرت که اگنون در بمیثی ساکن است - از انگریزی به فارسی ه تموده از مرخوم نواب حاجی معتدالدوله فرماد میرزاطاب ثراه است در علم جغرافی نیز مقهور است.

از مؤلفات جناب اعتمادالتلطنه، محمد حمن خان است: نیز از مؤلفات جناب مفارالیه احت ور در تعریف شوشتر است: لاکتابی است در جغرافی به فارسی. در این اوان، شخصی از ارامنه نوشته است:

اکنون شروع نمائیم در آنچه مقصود است؛ بتوفیق الله تعالی و تأئیده.

آناردر شوشترودزهول شوشتر (1): از شهرمای خوزستان و پایتخت آن است. هوایش بغایت گرم و آبش نیکق هاضم غذا. پنبه و نیشکر و قلم، در آن خوب بعمل میآید و دیبه شوشتری، منسوب به آنجاست" و عباهای نیکو بافند. گویند در آن شهر، شابور ذوالاکتاف، عمارات عالیه ساخته بوده و در پنج فرسنگی شهر، به طرف شمال، آثار آن ابنیه ظاهر همچنین در شوشتر، قلعهای است که بنای آن، بر بالای تلی است مصنوعی به ارتفاع ه ذرع. گویند که یکی از جمله خزانه های معتبره سلاطین کیانی، آن قلعه بوده و از آن قلعه، بغیر از [4386) آجرپارهها و بعض ستونها باقی نیست. همچنین پل شاذروانکه در شوشتر است (2)، شاپور مذکور ساخته و آن پل تا شهر، یکن میل مافت دارد.

کایت: گویند قیصر روم، بر بعض بلاد ایران تاخت و آنچه از ابنیه را توانست، خراب ساخت تا اینکه شاپور مذکور به سلطنت نشست و به حرب قیضره کمربست اواو را مقید کرد و به ایران آورد او] فرمود: اگر نجات خواهی، آنچه را خراب کردی، باید تجدید و عمارت کنی. از جمله ابنبه، شوشتر بود و هم حکم دادکه شادروان مذکوررا بسازد. قیصر قبول نموده، مهندمان ومعماران از روم خواسته و مبالغها مخارج کرده، آن پل را ساخت (3).

بالجمله، آن شادروان وبند، از بناهای محکم در عالم است؛ سنگهایش را همه تراشیده و به آهکن ضم نموده و به طوق آهنین، به هم بستهاند. عرض آن را 20 پا و طولش رامتجاوز از هزار پا نوشتهاند. همچنین بالاتر از شوشتر، برروی رودخانه کارون4، پلی ساختهاند که بیشتر از 80 پا ارتفاع آن است و گویند آن از بناهای سلاطین کیان است و پایین تراز بل مذکور، آثار دو قلمه مسخروبه است و قلعه دست راست از محتدتقی خان، متخلص به حکیم است :2. از حمدالله متوفی است" و مفهور است: 3 شادروان: بر وزن چادربان، بساط وفرش راگریند.

به کاف تازی وحرف سوم، مضیوم وچهارم، ساکن؛ وکارن به حذف واو نیز میح است:

173 م

: م حی شم

دودهانه از پل بند سذ شوشتر (مأخوذ از کاب وآب ولن آییاری در ایران بلستانه)

به بو.

- بو

همچنین به جایی دیگر، در قطعهای از کوه، مجلسی است؟ صورت یک مرد و یکن زن را نقش نمودهاند که در مابین آنها، دختر کوچکی است و در جنب مجلس مذکور، صورت سه نفر می باشد که ایستاده و در میانشان، دو طفل کوچکن است.

دزفول: نیزکه از شهرهای خوزستان است، پلی دارد3 که آن را هم شاپور ذوالاکتاف ساخته و آن را چهل و دو چشمه طاق است. گویند طول آن پل، پانصد و بیست گام و عرضش، پانزده قدم است و این بنا از عجایب دنیاست و در اهواز، رو به سمت رامهرمز، آثار خرابه شهر قدیم بسیار است و در آن خرابهها، سرستونهای مرمر شبیه به ستونهای تحضت جمشید دیده می شوش.

آثار قدیمه درکرمانشاهان (5) کرمانشاهان راگویند، نخست بهرام بن شاپور ذوالاکتاف، ساخته و قباد بن پرویز، تجدید عمارت کرده و انوشیروان عادل نیز بنیاد نهاده و خسرو برویزهم بناء کرده ودر صحرای آن، باغها انداخته؛ و هوای آنجا معتدل و آبش نیکو و باغستانش بیشمار است و شهر آن قریب به رودخانه قراسو است. از جمله آثاری که در این خاک است:: قلعه رستم، همچنین قلعه دختر، از اسمهای مستحدثه است که مکزر در این کتاب، تحقیق از آن شده است].

دانیال از نحل یعقوب علیه الشلام است: بعضی نوشتهاند آن حضرت از جانب بهمن بن اسفندیار، در بیت المفدس حاکم بود. برخی گریند در زمان لهراسب [بود] 3 پلی که در دزفول است، بر رودخانهای است که منبع آن، جال لرستان میباشد و آن رودخانه به مافت 14 فرسخ بایین دزفول، بهرودخانه شوشتر ملحق می شود

مجلس دیگر، در زیر صورتهای مذکور است که در آن، شبیه جنگجویی است؟ بر سبی سوار شده، خودی بر سرو سنانی در دحت داردکه بردوش نهاده وبه دستی سپر گرفته و ترکشی در طرف راست خود آویخته و زرهی دربر نموده و از صورت او جز دو چشمش، هیچ پیدا نیت زیرا که چهره و جبه او در زیر زرهی که به خود وصل است، پنهان گردیده و به اسب آن نیز جوشن و برگمتوان4 پوشیده است و این سوار را فوت به ضم اول، به زبان انگلیسی، به معنی بااست و در بیمایش، بنجاه فوت، بانزده ذرع اصت.

2. بهخم اول وثانی و واو مجهول، تختگاه و بلندی که در زیر درخمان، برای نشتن بر آن سازنده و أص 3. در بعض از کتب، موریس نوشتهاند و آن قیضر روم است که به خرو امدادکرد و او را حامی شد و به او لشگر داده تا به دشمنان رزم آرد. در تاریخ مطور است: زرهی است که به اسب می بوشند، وگذشت.

============================================================

(4389] و در دیوار جنبین طاق مذکور، صورت دو شکارگاه را بر سنگ نقش نمودهاند، به تفصیلی که مرقوم می گردد: مجلسی که در طرف راست طاق است، از سنگ سیاه صاف براق است که نصب کردهاند و در آن، صورت شکارگاهی است و صحرایی که در آن آهوها و ورخرهاست و این مجلس، 19 فوت بلند1 است وعرضش، قریب 14 فوت، و متجاوز از صد صورت از مرد وزن نقش نمودهاند و پنج جنس از حیوان (یعنی آهو و گور و فیل و شتر و اسب). صورت سه نفر شخص بزرگ2 در آن است: یکی بر بالای عرصه که لباس پادشاهی در بردارد و بر سر تاجی نهاده؛ بر اسبی سوار گردیده؛ در طرف چپ او، گروهی خدمتگزاران ایستادهاند: یکی از ایشان، چتر پادشاهی بر سروی گرفته است وصورت پادشاه دیگر، در وسط عرصه است؟ سوار بر اسب شده؛ تیر وکمانی در دست دارد [و] و به تعجیل بسیار، اسب را در بی آهوان میدواند و به هیاتی است که می خواهد تیر به جانب آنها بیفکند و در عقب پادشاه مذکور، سوارانی چند در تاخت و تازند که گویا می خواهند آنها هم آهو صید کنند.

وصورت پادشاه دیگر، در پایین آن عرصه است؛ کمانی را به گردن خود افکنده؛ نیز از پی آهویی، اسب می تازد و در این شکارگاه، هرگاه صیدی از پای درآید، بعض از غلامان، جثه آن را از میدان بهدر میبرند و صید را بر پشت شتران نهاده، [به) طرف بایتخت میبرند.

و در مقابل صورت بادشاه اول که بر بالای عرصه است -، زنانی چند نوازنده، سازها بردست دارند4 او]در جای بلندی که از تخته و چوب ساختهاند، رفته، مشغول نوازندگی می باشند و در عقب سر آن سواران مذکور، در حاشیه عرصه، صورت فیلان را ساختهاند [390]) که بر بعض آنها آدم سوار است و برپشت بعضی، شکارهای حیدشده بار است: 1. معنیش گذشت. ت سهنفر شخص بزرگن که در آن عرصه است. گمان میرود هرسه مورت یکن نفر است و آن بادشاه است که خواسته به سه حالت او را بنمایند: سازهاکه بردست دارند، از قبیل دف و نی می نماید:

7 4 43 کهحد تة 0 - ر خر

درکشتی دیگر نیز پادشاهی به هیأتی که تیر به کمان نهاده، میخواهد به جانب خوکان برتاب نماید و زنان دیگر، در کشتیهای مذکوره هستند که ساز در دست و مشغول نوازندگیند و ساز آنها بیشتر چنگن می نماید و در کشتی بالای آن عرصه، صورت چند زن است که دستک میزنند و گویا در حالت رقص باشند، برای اینکه پادشاه را حال ذوق و وجد پیدا شود؛ و در اطراف شکارگاه، فیلان بسیار آوردهاند از برای اینکه صیدها را راه فرار نباشد و فیلها آنها را در وسط رانند و بدین حیلت از تیر مجروح شده، بر زمین افتند و هرچه صید میکنند، غلامان، جسد آنها را برده، بر پشت پیلان نهاده، بهطرف قصر و سرای پادشاه میبرند: بالجمله، صورت دو مجلس شکارگاه مذکور را در دوورقه، از روی نقشههای بعض سیاحان نقاش کشیدم؛ یکی به نمره 66 و دیگری به نمره‌ 47.

(391] از طاق بستان مذکور، چند قدم گذشته، ایوانی دیگر است بهاندازه‌ 19 فوت2 عرض و 35 فوت ارتفاع و13 فوت عمق؛ در زمین آن، فرش از سنگ سیاه کردهاند و بر دیوار وسط که 7 فوت از زمین بالاتراست، مجلسی است که در آن، صورت دو پادشاه را نقر نمودهاندکه لباس پادشاهی در بر دارند و کمربند ززین بر میان بسته و بر سر، تاج نهادهاند و هریک بر تاج، پری بسیار بزرگ نصب کردهاند و سرپیچی نیز دارند که رشته آنها از پشت سرشان آویخته و مویهای خشن انبوه، از دو طرف بر سر دوش ایشان ریخته و موی ریش آنها کوتاه است؟ و هردو با هردو دست، قبضه شمشیر حیوان متفرقه از فبیل فیل وگراز و چند ماهی قربب به کشتی و یکن مرغابی نیز نزدیکن کشتی دیگر. اماگراز از همه بشتر است" چنانچه از نقشه معلوم خواهد بود 2. فوت معنش گذشت.

============================================================

ال 8 : 4 دنناه 124 حشهه1 24 7 704 74 النا قه ه فق ی 44 111:1 2 ااه ال 417 176 وه د ال 111711 ثد

ترجمه لوحدست چی این، صورت بهرام2 بزرگ، پرستنده خداست؟ پادشاه پادشاهان ایران و غیر ایران؛ از طایفه فرشتگان؛ پسر شاپوره از طایفه فرشتگان، پرستنده خدا، پادشاه پادشاهان ایران و غیر ایران: زاده آمانی؟ نبیره هرمز، پادشاه پادشاهان. (انتهی) (4392) از مجلس مذکور، قدمی چند گذشته، مجلسی دیگر است به اندازه‌ 13 فوت ارتفاع و10 فوت عرض. سهصورت ایستاده در آن نقش است: یکی از آنها، جامه کوتاه و تنگ پوشیده و گیسوبندی دارد که دو رشته آن، از عقب سرش آویزان است و به هر دودست، چوبی گرفته که سهفوت بلندی دارد و پارچه دیگر هم از پشت مرش آویخته و به دور سرش، منطقه ای4 از نور است که مانند آفتاب می تابد و زیر پای او، یکی ستاره یا آفتاب است که بر آن ایستاده. اما دو صورت دیگر، به حسب تاج و لباس، مانند سلاطین ساسانی هستند. شخص وسط، پرکوچکی برکلاه زده و گیسوبند از یشت رش آویزان است و دست چپ خویش رابر قبضه شمشیر نهاده و بهدست راست، . شابور ذوالاکحاف است: 2. زاده از طایفه آسمانی: معنی آن سابقا، در حاشیهای از این کتاب گذشت.

شاید این بهرام چهارم باشد و در اینک گوید پر شابور و تبیره‌ هرمزم، موافق هت به آنچه بعض از موزخین نوشتهاند و با بعضی نیز مخالفت دارد. البته این که منقور به حجر است، اضح است: به گسر اول و فتح ثاث، در لغت به معنی گمربند است و مجازا داپره را گویند و در اینجا، همین مراد

(393)) بیستون: کوهی است 18 میل از کرمانشاهان دور، و آن کوه باکوه طاق بستان مذکور بیوسته است وارتفاع آن کوه، به موجب ماحت اهل سیاحت، 1500 فوت است و در زیر آن، چشمهای جاری است که متصل به رودخانه میشود و آن کوه چنان صاف و هموار است که گویا دستی، تراشیده شده باشد و آن جبال شامخه؟، معروف است و شبیه به گتبد سیاهی به نظرمی آید و خرابه بسیاری در دامنه آن کوه دیده میشود؛ معلوم است که آنجا شهری معظم و معتبربوده [است].

در جایی از آن کوه، مجلسی است که در آن، صورت مردی است با لباس جواهر دوخته؛ و شمشیر بلندی در دست و تاجی بر سردارد و چنین به نظر می آیدکه آن، از سلاطین ساسانی است و در مقابل او، صورت زنی است. گویند شاید که آن دوصورت، یکی خسرو پرویز و دیگری شیرین باشد.

دیگر، در یک طرف دامنه کوه، نزدیک به جاده، مکانی است شبیه به غار. در آن، صورت اسبی حجاری شده؛ گویند آن صورت شبدیز2 خسرو پرویز است.

اقوال دیگر این است که بعضی خیال کردهاند که صورت وسط اردشیر و ضورتی که منطفه به دور سر اوست، اورمزد باشد، چنانگه در نقش رستم مرودشت بود و آن مرده اهریمن است بعض ویگرگمان نمودهاتدکه این مورنها، بر عهد بهرام بن شابورکه بانی گرمانشاهان بوده، ارقام بافته و آن دو صورت، آن دو هادشاه میباشند، الله اعلم. 9. بعنی بلند و مرتفع 3 شبدیز: معنی آن شبرنگ است: زیراکه "دیزه به معنی رنگی آمده و چون آن اسب سپاه بوده، بدین نام خوانده شده و گویند آن را شیرین به خرو داده بود و از همه اسبان، قوی و بزدگر بوده ااست]

1 ه الالافا الخانتیدنلدلتتته ش

دبگر، مجلسی در آن کوه، در جای بسیار مرتفعی است که ارتفاع آن از زمین، مقدار300 فوتاست وعرض آن،150 فوت وطولش،100 فوت" وبدون (394) منجنیق، رسیدن بدان مجلس، محال است (7).

بعض از سیاحان فرنگ، با زحمت بسیار، نزدیک آن شده، نقشه تصاویرش [را] برداشته وهم خطوط آن راکه به خط میخی است، خواندهاند. تفصیلش از این قرار است: در آن مجلس، 14 صورت است" 9 نفر آنها، اسرا3 هستند که دستهای ایشان از عقب بسته شده و به واسطه یک طناب یا یک زنجیر که به گردن آنهاست، به بگدیگر مسلسل آمدهاند و لباسشان مختلف می باشد، هشت نفر آنها سر برهنه و یکی که در آخر همه است، کلاه بلند خمیده بر سردارد و در جلوی محبوسین؟ بادشاهی ایستاده؟ تاجی بر سر و کمانی در دست دارد که بدان تکیه نموده و دست راست خود را بلند گرده که گویا بهاسرا، تعرض وتغیر مینماید (8).

یکی از سیاحان، در مسافرت نامه خود نوشته است که از خطوط الواح آنجا، بر من معلوم شد که آن پادشاه، داریوش اول است که به اصطلاح دارای اول باشد.

بالجمله، در زیر قدم پادشاه، شخصی است که پای پادشاه بر سینه اوست و آن از پا افتاده، دستها [را] بلند کرده، التماس می کند و در پشت سر آن پادشاه، دو نفر ایستاوهاند دردست یکی، کمانی است و در دست دیگری، سنانی؛ و مملوم است که آنها از . به فتح اؤل تشکیل آن دیده شده.

سلوکید نیز خوانده شده و سلله لوکید، یعنی سلاطین منوب به سلرکوس که یگی از خدمتگزاران اسگندر بود که هس از وی، داعیه سلطنت داشت" و شرح حال او سابقأ در این کتاب نزد ذگر احوال اشکانیان گذشت.

اکاتی هنندکه باغی و طاغی بودهاندکه نفصیل حال هربگن، در ترچمه خطوط آتیه خواهد

ة تة سسل

فهع به

ه ق ، وهه : اضن ههنه هشق ~~فیة ص جهس ...

انمد

ه ه ود 6 : 302 1 تد 8.

حبریبط

ه ة م م بقلجمه وعم م ه

م .

ه 7 2 الایدفنا 1141 و ~~2 ب 1

نقشه این مجلس را از نقشههای سیاحان فرنگستان در ورقهای کشیدم به نمره‌ 49: بعون الله تبارک وتعالی (395)) اما تفصیل و ترجمه خطوطی که در مجلس مذکوره مرقوم است: اولا: اینکه خطوط منقوره بسیار مفصل و مشتمل بر سطور کثیره است و ترجمهاش نیز طولانی، چنانکه از مترجمین، چندین ورق نگاشته آمده [است].

ثانیا: اینکه در ترجمهها، اختلافها دیده میشود؛ حتی در اسمها، مثل اینکه اسمی را که مستای آن شخصی واحد است، مختلف نوشتهاند و این بسیار محل خیرت گردیده.

پس فقیر مؤلف در رفع مطلب اول_ یعنی اطالت کلام_ به اینطور چاره جویی نموده که مطالب مکرزه را ترک و خلاصهای از ترجمهها، اخذ و ثبت گرددکه هم مختصر باشد، هم مفید؛ و در رفع مطلب ثانی- یعنی اختلاف ترجمه ها- جزاین چاره ندیده که در هر اسمی که دو مترجم یا بیشتر اتفاق نمودهاند و مثفق علیه آنهاست، همان را گرفته، مسلم داشت و در اینجا نگاشت: خلاصه قرجمه خطوط میخی در مجلس کوه بیستون من هستم پادشاه بزرگ، داریوش2، پادشاه پادشاهان، پادشاه پارس و توابع، پسر ویستسپا، نبیره ارشامای (9) هخمنیسیا.

داریوش بادشاه میگوید: پدر من، و یستسپاست، پدر آن، آرشاما3؛ پدر آن، 1. در این کاب، یعنی در ضمن ذکر تخت جمشید گفته آمده [است] داریوش: خرف آخرم سین مهله وشین معجته هردو آمده وبه هرفو قم استعمال تموده انف 3 ارشاما در نسخهای نوشته بود ولی در مسافرت نامه انگلیی، ارشم مرقوم داشته احت:

داریوش پادشاه می گوید که از این سبب ماها را مخمنسیا می گویند که از عهد قدیم، به دست کسی مغلوب نشدهایم و از بدر تا پسر، سلسله ماها پادشاه بودهاند.

داریوش پادشاه می گوید که پیش از این، در خاندان ما، هشت نفر پادشاه بودند و من نهم از ایشان هستم و از عهد قدیم، پادشاه بودهایم داریوش بادشاه می گوید که اورمزد، مرا سلطنت بخشید و به فضل اورمزد، من پادشاه

داریوش پادشاه میگوید: کابوجیا(12) نام، پیشتر به مصر رفت و مملکت از دین 1. آربارام: در نسخه ای اینطور است ولی در نمخه دیگر، این کلمه را اریرامنش نوشته است.

3 اوچها: یعتی اهواز.

ا. بارسان یعنی هارس: بابروش: یعنی بابل ک اثراه شهری است که آن محدوداست به شامات.

9: اربایا: یعنی عربتان.

لا مدرایا: یعنی مضر یونا: یعنی یونان.

سهاردا: ظاهرا بلغار باشد قدی شهری برده، قریب به عشق آباد حالیه: یعنی ارمنتان.

13. یعنی خوارزم.

12. یعتی خراسان.

یعنی سغدا ومراد ماوراء النهراست: 1. یعنی سیان و بعضی قرجه او را توران نوشتهاند.

19. بعنی هرات. سایر اسماء آن سمالکن مثل کاماپا، نهوگا، زاراکا، ادا، با کهتارش و ثاتاگوش و اداتش و ما گا معلوم نگردبدگه مراد کجا باشندا باکه این ممالگ از میان رفته و نابود گردیدهانده الله اعلم. مخفی نماند که نخه تازهای - بدست آمدکه در آن، به جای کلمه "اوجهاه، "اوهازا" نوشته و معنی آن را شهر سوس کرده بود و به جای " گاماپا"، " گاناپاه نوشته و آن را با تهوگارا از شهرهای فلسطین دانته؛ و به جای "دزاراگا"، "زارامکاه نوشته و گوید شهری قریب سیتان بوده، و به جای " باکهتارش"، وباگتریش" نگاشته و معنش را باختر نوشته و "ثاتاگوش" را گفته ملکی در کابلستان است و "اواتشه را سپتان حالپه معرفی نموده و "ماکاه را مگران ترجمه گرده ااست]

ااعاةاهاقاهاقاء اجاعاهاقةاقاهاقاق 4قة اان ؟عاة 412424444 اهاع ة24742242 4 76 اه اعاهاحا ~~اتاماةه اما اقات 4414244424 24 1421211 124472444 14 اباناةة4 47412244 اسااا17 : ااهاح اماعاساعاه 4 د ا214 ان اا اا تاقاقاة - و 4414482424

اقاهاها اعادا 1141 4 ادا412141 اااتاهافاجاقاة ة ااة 411514141ا 224 1ا ؟ا7 41441916 * اهاةاباتةاقماةاة

اسا*ان اجاهاانقاع 124424444 161-1281ب1_ ة 914 اعاناةة 47414242844 اباحاةاعاة1 : اهاله اخااعاساهاه ادة مئنم ان24 24ا ا3اهااه 1ة24 -2 ااةالاقاقاه 24414422474

191811*12 21ااالهاة

داریوش پادشاه می گوید: شخصی ماگوشی، گمانا نام، بیرون آمد و به مملکت دروغ گفت، همه به طرف او رفتند. او راکشتم(13).

داریوش پادشاه می گوید: شخصی اترینانام، برخاست به مملکت اهواز که من بادشاهم (14). لشکر فرستادم، او را بسته آوردند و او راکشتم.

اریوش پادشاه می گوید: شخصی ننی ننپرا نام که شط فرات بغداد در دست قشون او بود وکشتیها داشتند (15) من لشکر در زورقها نشانده، فرستادم، و در کنار شط فرات جنگ کردیم؛ اورمزد مرا پاری کرده دشمن را در آب ریخت و فتح کردم و او راکشتم: دارپوش پادشاه می گوید: شخصی مارتیانام، بکی از شهرهای پارس را در دست داشت و به مملکت اهواز رفت وگفت من پادشاهم. پس به ممت اهواز رفتم. اهل آنجا ترسیدندا مارتیا راگرفتند و کشتند (16).

داریوش پادشاه می گوید: شخصی فراوارتش نام، به مملکت مادا برخاست (17) و گفت من پادشاهم. لشکر فرستادم و به لشکر گفتم: بخت یار شما باد. رفتند، به فضل ورمزد، یاغی را شکست دادند، بعد خودم آنجا رسیدم. فراوارتش را گرفتند و زدند و دماغ وگوش و لبهایش را بریدم و او را بردار زدم (18).

داریوش [2397) پادشاه می گوید: لشکر به ارمنستان فرستادم و گفتم: به سلامت باشید. رفتند و جنگ کردند. اورمزد، مرا عنایت کرد، یاغیان را شکست دادم.

داریوش پادشاه می گوید: شخصی ستراتخما(19) نام از اهل اسکارتیا، به من یاغی شدا قشون فرستادم! جنگ کردند" او راگرفته، بسته آوردندنگوش و بینی او را بریدم و به دارش زدم.

داریوش پادشاه میگوید: مملکت مارکوش1 (20)، از من یاغی شدند لشکر فرستادم) اورمزدا مرا عنایت فرمودا یاغیان را شکست دادم.

داریوش پادشاه می گوید: شخصی ومیازداد(21) نام، در مملکت پارس یاغی شد و قشون بارسی من که دور از من بودند، هم یاغی شده، اطراف او رفتند؛ من لشکر فرستادم و اورمزد عنایت کرد به تمام، آنها را شکست دادم. و هیازداد گریخت و بازآمد و جنگها نمودیم. آخر شکست خورد.

1 در بعض از نخ، ماگوش نوشته، بعنی حرف سوم راکه راه مهمله است، ندارد.

============================================================

داریوش پادشاه می گوید: تو هرکه هستی، بعد از من پادشاه شوی، سعی کن که دروغ گفتن را دور کنی و هر آدمی که بیدین باشد، او را بکلی خراب کنی؛ اگر چنین رفتار نمایی، ولایت من آباد خواهد ماند.

داریوش پادشاه می گوید: اورمزدگواه من است که هرچه کردم و در این لوح نوشتم، براستی نوشتم.

داریوش پادشاه میگوید: ای که جانشین من هستیاکارهایی که از من ظاهر شده است، تو آن را پنهان مکن و اگر تو این تاریخ را پنهان ننمایی، اورمزد رفیق تو خواهد بود و فرزندان توه زیاد خواهد شد و عمر تو به درازی کشد.

داریوش پادشاه می گوید: از این سبب اورمزد و فرشتگان به من عنایت کردند که بی دین نشدم و دروغگو نبودم و ظلم و ستم روا تداشتم.

داریوش پادشاه می گوید: ای که پس از من پادشاه میشویادروغگو را پرورش مکن [398]] و بیخ او را برکن.

داریوش پادشاه می گوید: ای که این آثار و تصویرها را می بینی! اگر آنها را محافظت کنی، اورمزد یار تو باشد و عمر تو دراز گردد و اگر محافظت نکنی، اورمزد دشمن تو باشد.

ترجمه خیطوطی که در پیش صورتها نوشته شده بالای سر داریوش، چندین سطر است که کلمات و مضمونش همان است که در 5 فقره اوایل ترجمه ما مرقوم شد. و در زیر شخصی که داریوش پا بر سینه اش نهاده، نوشته است این گماتای ماگوشی؟ است و بود یکی حیله باز: و چنین گفت که من هستم پسر 1 آیاکه بوده یا اینکه در این ازمنه بهچه اسم مشهور باشد، بر ما معلوم نیت" ممچنین است بعض نامهای دیگر از آن اسرا و از شهرهاکه ما را مجهول است: در بعض نخ، مارگوش نوشته شده. در حاشیه قبل، اشاره بهاین مطلب نیز شد.

============================================================

بهلوی شخصی که اول ایستاده، نوشته: این اترینای حیله باز است که میگفت من پبادشاه اهوازم و دروغگو بود. (انتهی).

بهلوی شخص دوم نوشته: این نتی تنهرای حیله باز بودکه شهر بابل را در فتنه انداخت وفسادکرد. (انتهی).

بر تن شخص سوم نوشته: این فراوارتش است که حیله بازی می کرد و می گفت من پادشاه مادا1 هتم و آنجا فتنه کرد.

بالای شخص چهارم نوشته: این مارتیش حیله باز ایرانی بود و گفت من هستم پادشاه سوسیا4 و در آنجا فتنه نمود. (انتهی) بهلوی شخص پنجم نوشته: این ستراتخمای بود و گفت من پادشاه اسکارتیا هستم و در آنجا یاغی شده و فتنه کرد. (انتهی) بهلوی شخض ششم نوشته: این دهیازداد حیله باز ایرانی بود و در ایران، رئیس یاغیان شد وفتنه کرد. (انتهی) (2399) پهلوی شخض هفتم نوشته: این حیله باز، از اهل ارمینیا بود، جام اراکس و در شهر بابل، بسی فتنه برپاکرد. (انتهی) بهلوی شخص هشتم نوشته: این فراتیس حیله باز است که می گفت من پادشاه هستم و در مارجیانه فتنهها نمود. (اتتهی) بالای سر شخصی که در آخر همه است و کلاه بر سردارد، ترجمه آن را در کتاب جام جم نوشتهاند. این سارقهاساکان است و در نسخ دیگر از پارسی و انگریزی چیزی ننوشتهاند و چون حرف قاف در کلمات آنها نبود، آن اسم به نظر غلط میآید3؛ الله اعله تبصره: بعض از اهل لفت نوشته که داریوش یکی از اعاظم پادشاهان قدیم کلدانیان بوده و از جانب لهراسب حکومت داشته و صورت خود را در بیستون نقش کرده و نیز گوید: اینکه بعضی او را دارا دانستهاند، نه چنین است. این فقیر مؤلف هم گوید: اینکه مادا بهمیم والف ودال مهمله والف در آخره به معنی عراق عجم است: بعضی هم ترجمه آن را به آذربایجان کردهاند . سوسیا: ظاهرأ خوزستان باشد؛ کمایفهم عن بعض الکتب.

3 غلط شاید از گاتب باشد.

============================================================

1 م 124 س .9،،

3فو ب

ن د ، ،34 مه ماف قه وه 0 تدةه1 . ام

.3 د حو س

ی مرچه ب 72 و ، : مه بنده 224 4 11 هیه 9 4من48 4 4ی جد سس ب4 1 2 ب نف م 9

ته7 2 9

4 27 3 74

....

و بلاة

د 114 ف ف ر ب 1 21 31 .40 4 تب ل

سال قبل از میلاد مسیح، آن شهر بناشده و نوشتهاند: آنجا دارالملک ضحاک [400]] بوده که وی در آنجا، بناهای عالیه نهاده و قلمهای ساخته که آن را گنگ دژ و بهشت گنگ میخواندهاند و اسکندر رومی بر عمارات آن افزوده بوده و آن شهر، یکی از مداین سبعه خوانده میشده؛ دو قلعه توبرتو با برج و بارو داشته که قطردیوار، 15 ذرع و ارتفاعش، از هفتاد ذرع متجاوز بوده و دیوار بیرونی، دویست و پنجاه برج داشته.

دیوارها را با آجرهای مربع ساخته بودند که هر آجری را دوگره قطر و شش گره پهنا بوده و چنان آجرها را به هم متصل نموده بودند که بعضی راگمان میرفته که ملاط آن، آهکن و تخم مرغ بوده و شهر حله، اکثر عماراتش از آن آجرهاست و برج مربع طولانی در آنجا بوده و به برج بابلی (24) معروف است و آن برج و آن قلعه بکلی خراب شده و بایتخت فریدون را هم بابل میدانند و در بابل، چاهی است معروف به چاه دانیال که بهود و نصاری در اعیاد خود بدانجا میروند ومحل هاروت و ماروت ممروف، همین جا است. بالجمله، در بابل، در گودالی، منگی است که یکن ذرع عرض و یکن رع ونیم ارتفاع و دو ذرع طول دارد و بر روی آن سنگ، شکل شیری است مجشم که اتصال به آن سنگ دارد که گویا روی آن خوابیده است.

حرف سوم مکور است و اینکه بعضی بهضم آن حرف استعمال نمودهاندمخلا با وکاگل هم قافیه آوردهاند درست نیست وغلط است به شهری است در عراق عرب" ومعروف است

آثار قدیمه در آسن1(25) آکن از نواحی اهواز است؛ میانه ازجان و رامهر مز واقع شده و مسافتش تا ازجان، دو منزل است. آب و نخل فراوان دارد و در حوالی آن شهر، چشمهای است که آبش خوب نیست و در آنجا ایوانی است عالی و میان ایوان و چشمه مذکوره، گنبدی است که غباد (26)_ پدر انوشیروان_ بنا نموده؛ ارتفاعش بیشتر از صد ذرع است.

برج مقرقوف این برج یکی از بناهای کهنه و در حوالی بنداد است، به مسافت چهار فرسنگ تخمینا. وقتی شخصی بالای آن برج، صعود می نماید، از هزسوکه نظرکند، آثار آبادی قدیم و خرابه بسیار بهنظرش میآید.

اوضع آن برج](27): مربع است؛ با خشت خام ساخته شده؛ قطر خشتها، تقریبا چهار انگشت؛ از هشت الی ده خشت روی هم گذاشتهاند و یک دو انگشت چینه، روی 1. آسکن: بر وزن آدم استعمال میشود.

عقرقوف: بعضی بهجای خرف آخر که فاء باشد نون نوشته، عقرقون خواندهاند و ذر بعض خ، در آخر، میم آورده، عقرقوم نامبدهاند و در این ازمنه، این شهر به کارکوف مشهور است:

آثار قدیمه همدان 402)همدان از شهرهای سردسیر عراق عجم است و شهری است مشهورا در دامنه کوه الوند واقع گردیده و آن کوه بسیار رفیع و بلند است و منبع چشمه سار و عیون متعدده و منبت گل و ریاحین متنوعه است. کوهی به آن منافع و خضرت، در تمام قطعه آسیا نیست. گویند دورش تقریبا سی فرسخ است. [بالجمله]، در شهر حالیه همدان، چندین امامزاده و بسیاری از فضلا و عرفا و حکما و مردمان بزرگ مدفونند که تفصیل آنها، موجب تطویل است. و مخروبه عمارت کیان- مشهور به اکبتان1- تاکوه الوند، سه میل فاصله است و در ایران، بنایی از آن عالیتر نبوده و گویند محیط دایره شهر قدیم، ریب سی وشش میل بوده و نوشتهاند ابتدا جمشید آن را بنیاد نهاده، سپس بهن پسر اسفندیار مرمت کرده و بهرام گور نیز عمارت نموده. در بعض از کتب جغرافی انگریزی نوشته که آن شهر، هفت حصار داشته که هر حصاری از فلزی و به رنگی بوده؛ دارای برجهای بسیار و دروازههای بیشمار و چوبهای عماراتش، از عود و صندل2 بوده است و زینت در و دیوار قصرها، از صنایع طلا و نقره. و در تاریخ مسطور است که چون اسکندر رومی بر ایران استیلا یافت، آنها را خراب نمود. به نقد از آن شهر، جز آثاری باقی نیست و سنگهای شکسته نیز هست و سهلوح خط میخی برکوه الوند مذکور دیده می شود که آن را گنج نامه" گویند. یکی از آن الواح، خطوطش بکلی محو و نابود است که خوانده نمیشود و دو لوح دیگر را خواندهاند که ترجمه آنها نگاشته میشود: ا. اکبتان را اکباتانا گفتهاند و اکباثان نیز نوشتهاند و در الواح بپستون، این شهر را باکاماتانا قرائت نمودهاند صندل، معرب سستدل است؛ درختی است معروف؟ منیت آن، در بلاد هند است:

9.م: برؤنام: خشایث 7-64 42)-14 ا7- 7179-6--72 10. ثییم: اثیوم: پرؤنام 1 ا-4 70 1 7- اء 8 اللء 0 الا-12 11. فرماتارم: آدم 77613 - 2210 27 13 1711 12. داریوؤش: خشایثی 9-14 7 10-14 1161712ا_ا ء1431 13. ی: وزرک: خشایئیی (07213177 1-17 -(0 -27 6 20 1771-17171"- 1761-96(0 -7 14 14. خشاینی یانام: خش 15. آیثیی: دهیونام: پ

============================================================

1. آم: خشای یی یم: ایوم کوا- حاک اله کا ا1 ایء 19 141 f-1 7/ 11. پرونام: فرماتارم 12. آدم: خشیارشا: خشا /1-207 131071-1-62161610220 13. یئی: وزرکن: خشاییی 1. زرگزس: سابقأ در این کاب معنی شد و گذشت.

============================================================

معابد را برج مانند باختهاند. قربت سی با قطر و صدو بیست با ار تفاع دارند: 14. ی: خشای ثی یانام: خش /3 07) 711-)276-] 13102 217 71)231 15. آی ثیی: دهیونام: بر (6220-11461 424412 .14.1721

بند 2. من خشیارشا اهستم]، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهای دارای ملل بسیار، شاه، در این زمین بزرگ دور و دراز، پسرداریوش هخامنشی: خزره بر وزن نظر این دریا را دریای مازندران نیز خوانند، بهواسطه تزدیکت بودن این شهر به آن

اکشف: بعض از اراضی آن شهر، کبریتی است و آتش خیز است؛ چنانکه اگر خواهند آتش مشتعل شود، قدری زمین را حفر کنند: شعلهای از خارج به آن برسانند" فورا مشتعل گردد و چون خواهند خاموش شود، قدری خاک بر آن ریزند؛ فرونشیند و منطفی گردد.

آثار قدیمه تبرستان2 تبرستان در جنوب مازندران است (36)؛ همه سنگلاخ و کوهستان و بعض ساسانیان در آن ولایت سلطنت کردهاند. از جمله شهرهای تبرستان، یکی آمل 3 (37) است که خجمعی فضلا از آنجا برخاستهاند. در نزدیکی آمل، بنایی است مخروبه که سه برج آن هنوز باقی است؛ معروف است که آنها آتشکده بودهاند.

آثار قدیمه در ایروان (38) ایروان وقتی پایتخت ارمنستان بوده و اکنون به دست روسیه است. در آنجا بنایی است برج مانند و خطوطی در خارج آن برج دیده شده که شبیه است به خط ارمنی؛ ولیکن ارمنیهای حالیه آن را نمی فقمند: 1. بادگربه: حرف چهارم، کاف تازی است: ا. تجرستان فارسی است. بعرب آن را طبرستان نویسند: آمل، بههمزه ممدود وضم میم است:

گویند [405]] این شهر را کیخسرو ساخته؛ و آن سرد سیر است و آبش بنهایت گواراست و آن آب از کوه سوالان (40) که نزدیک شهر است، جاری است؛ و مرقد شیخ صفی الذینجد سلاطین صفویه - در آنجاست؛ همچنین قبرشاه اسمعیل در جنب آن.

(بالجمله]، بر سرکوه سوالان مذکور، قلعهای بوده که آن را "بهمن دژ" میگفتهاند، اکنون آثاری از خرابه آن باقی است.

آنار قدیمه در اردستان (42) اردستان شهری است میان اصفهان و کاشان؛ و مسافتش تا اصفهان، هیجده فرسخ است. در طرف بیابانی_ مشهور به مفازه کوه کرکس_ بنایی محکم و بارویی دارد؛ چند قلعه است که در هر قلعهای، آتشکده ای ساختهاند و آن آتشکدهها راگوپند بهمن - بسر اسفندیار_ بانی بوده. و نوشتهاند انوشیروان عادل، در این شهر متولد شده [است].

آثار قدیمه درباب الابواب (42) باب الابواب: آن را دربند نیزگویند. بر ساحل بحر خزر2 واقع شده؛ از بناهای انوشیروان عادل، و در قدیم، آن را "ایران دز" می نامیدهاند. اکنون در تصرف روسیه است و آن دیواری است (43) از سنگن و سرب ساخته که سیصد ذرع طول دارد و ارتفاعش، محاذی رؤس جبال است و بعضی نوشتهاند طول آن، ثلث فرسخ و عرض آن، یک تیر پرتاب است. دیگری نوشته: هفت فرستگ طول آن است و مقصودش منع طایفه لزگی و غیره بوده که به خاکت ایران حمله تیاورند. و در چند جای آن دیوار، دروازهها از آهن تصب کرده، که چون آنها را میبستند، راه آمد وشد مسدود میشده اردبیل: حرف چهارم را به باء سه نقطه خوانند، نیز حیح است: 2 خزر: بهفتح راء معجمتین مفتوحین است و در آخر راء مهمله؛ و آن اسم قدیم ولایتی است که در شال دریاست و آن دریا به اسم آن موسوم گردیده و آن دریا را دریای آبکون و درپای مازندران و دریای حاجی ترخان و دریای گیلان نیز خوانند.

============================================================

آناوقدیعه وعجنبه درمضر مصر، سابقا از سلطنتهای مشهوره ومعموره دنیا بوده و آن را بهسه حصه تقسیم کردهاند: مضر علیا، مضر وسطی اوامضر سفلی: و رودخانه مشهور به نیل، در میان آن ولایت است که از جنوب به شمال جاری است. و مملکت مضررا شهرهای مشهور است که اسامی آنها در کتب جغرافیا مضبوط است و محسنات آنها را نیز مسطور داشتهاند که این کتاب را گنجایش تفصیل نیست. و از جمله شهرهای مصر در کنار نیل، قریهای است که آن راگیزه1 نامند و در آنجا اهرام2 مشهوره اتفاق افتاده. و آن اهرام (44) از بناهای عجیب و غریب دنیاست و اهرام چهار است؛ بعضی کویند بیشتر است و آنها از مسافت بعیده، به نظر میآید و چنان است که گویا کوه پارهای در صحرا باشد؛ و یکی از آن هرام، الآن بیشترآن، در ریگ پنهان است و کله آن با قدری از پشتش پیداست؛ ارتفاع کله آن تخمینا بیست و هفت فوت3 بالای ریگ است و بلندی چانهاش که پیمودهاند، ده فوت وشش اینچ4 است و تمام درازی رویت و صورتش، هیجده فوت است و این غول آساصورت، از کمر به بالا، صورت زنی است که چهار دست و پای آن، مثل حیوان است که بر زمین گسترده شده است؛ از چنگال دست آن، تا بدنش که برزمین پهن گردیده، پنجاه فوت است و این صورت عجیب، از یکن پارچه سنگ است. یکی دیگر از آن اهرام که بزرگتر آنهاست، چهارصد و شصت و یک فوت ارتفاع دارد و در کله آن: سطح مرتعی است که هر ضلع آن، سی و دو فوت است و سنگهای عظیمه، بالای یکدیگر کار کردهاند و چنان وصل نمودهاند که عقل حیران می شود. [407] (مخفی اگیزه به کسر کاف فارسی و سکون پاء حطی و فتح زاء، هوز است و آن را غبزه نجزگوبندا یعنی بجای کاف، غین معجمه استعمال کنند و جیزه نیز گفتهاند که حرف اول، جیم باشد.

3. فوت: معنی آن گذشت.

ا. اهرام، چمع هرم است: اینچ: تفصیلش، در متن عن فربب بیاید.

============================================================

بدان که در تفصیل اهرام مذکوره، آنچه مرقوم شد، اگرچه اکثر آن نقل از کتاب جاماجم مرخوم شاهزاده حاجی معتمدالدوله فرهادمیرزا است (46) که او ترجمه از انگریزی به فارسی فرموده؛ و هم آن مرحوم، در کتاب مستی به هدایة التبیل که در سفر حجاز تألیف نموده و به چشم خویش اهرام را دیده- تفصیلی نوشته. از آن کتاب، خلاصه بعضی از فقرات نوشته میشود: اهرام خیلی است که بعضی از اهرامهای کوچک خراب شده؛ یکی از همه بزرگتر است و هوبناه مربع مخروطی الشکل، علی اربع مثلثات متساوی الاضلاع؛ و طول هریک 408 از اضلاع او، آنچه در جامجم ضبط شده، هفتصد وچهل فوت است وما، فوت انگلیسی را سنجیدهایم؛ هر یود2 ازیارد] انگلیسی که ذرع ایشان است، سهفوت است و هرفوتی، دوازده اینچ است و هر اینچی، مقدار سه شعیر متوسط است که به طول هرمس: بهضم اول، لفظ رومی است و ادریس عربی و به عربی اخنوخ گویند و هرمس سه نفر بودهاند یکی ادریس بیغمبر- علیه التلام- معروف؛ و دو هرمس دبگر، یکی از اهل بابل، و دیگری از اهل مضر، و بر ما معلوم نیست که آن گدام هرمس باشد.

بود: به فتح باء خطی و سکون راء و دال مهملتین؛ بر وزن "مرده است:

. ابوالهول: پیش از اینها، معنیش گذشت.

خطوط طیر، از خطهای سابق است. بعضی گویند قبل از طوفان بوده و آن را خط مرغی نیزگویند.

وضعش اینطور احت که به جای خروف، اشکال مرغ ساختهانده به صورتهای مختلفه) و این خطرا در فرنگتان اشخاصی متندکه می خوانند: چهارده هزار سال، بنابراین است که برجی را دوهزار سال تمام گند چوان]که بیاری از حکما را اعتقاد است گه کراکب ثابته را حرگنی است و در آن هم اختلاف نیردهاندم بعضی گویند دوره را در ه

آثار قدیمه در بختیاری در نزدیکی تنگه سااولک (48) (صعلوک) در کوه سیاه، آنجا اشکالی است؛ از عرض بیت و چهار هزار سال طی کنند، بعضی بیشتر و برخی گمتر گفته اند. این است که قیدگرده که هر برجی، دو هزار سال باشد.

1 مرصوده، گواکبیاندکه به رصد درآمدهاند و گویند هزار و دویست و بیست ودو یا بیست و پنج گوکب مرهودهانف بنابر اختلاف، و آن تفصیلی داردکه در نجوم مطور است.

تکریت (به کر اول) شهری است از بناهای اردشیر بایکان در ی فرسخی بغداد، بر غربی دجله، منسوب به تگریت بنت خواهر بکربن را [در متن چنین است. دیار بگر به او منوب است: 3 استخر: معنی آن گذشت.

============================================================

(ایضأ) در آنجاست اشکال دیگر؛ از جمله یکث نفر سوار مسلح که تیر و کمان و نیزه دارد، با حیوان خرس مانند جنگ میکند.

(ایضا) در آنجا است صورت زنی که در رختخواب خوابیده، گیسوان انبوه دارد، در وست راست او، چیزی است مانند سبحه؛ وسه نفرمرد، مواظب حال او می باشند و گویند آن زن شاید صورت ملکه [ای] باشد و چنین استنباط نمودهاند که آن اشگال را باید اشگانیان ساخته باشند.

آثار قدیمه درکوهکیلویه(49)2 کوهگیلویه (حکوه جیلویه) در سمت غربی شیراز، از جمله محالات وسیعه فارس و اکثرشان کوهستان است. طرف جنوب و مغربش، گرمسیر؛ مشرق و شمالش، فی الجمله سردسیر: معدن نفت سفید و سیاه دارد و دارالحکومه اش، بهبهان است: بهبهان (50) تا شیراز، به مسافت یکصد و پنجاه و سه میل انگلیسی است که هر میلی، هزار و پانصد ذرع باشد. جمعیتش نزدیک به بیست هزار نفره محصولش، غله و خرما و قلیلی مرکبات، شکارگاهش بسیار، مرغزارش بیشمار؛ آبش از رودخانه و چشمه سار.

شهر قدیم آن، ازجان2 است که در سمت شرقی بهبهان واقع شده، به مسافت یکن [4411] فرسنگ تقریبا، ولی آن شهر اکنون بکلی خراب و ویران گردیده، آثاری از شالودهها واحجاری درهم ریخته، دیده میشود. گویند آن شهر را قبادبن فیروز بتیاد نهادهاست.

تنگ تکاو4: از جمله مضافات بهبهان است (5) و آن درهای است که در آن، معدن 1. فغ: بهضم اول، کسی است که پیرو دین زردشت باشد و آنش پرست را نیزگویند.

کومگیلویه: به ضم کاف تازی و کون واو و یاء وکرکاف فارصی و یاه ساکنه ولام مضمومه.

3. اوجان: به یونانی آن را ارکران گویند.

نکاو: حرف آخر، واو است و بهجای آن، باه موخده- یعنی تکاب- نیز صیح امت:

تنگ سووک (52): نیز از جمله سیرگاههای بهبهان است که در سمت شمال آن واقع شده، به مسافت نه فرسخ تقریبا؛ و در آن تنگ است چشمهها و اشجار بسیار و درختان سرو بی حد و شمار؛ و در کوه آن، اشکالی چند از سلاطین و غیرذلک برسنگ نقر نمودهاند(53)؛ و قریب به آن تنگ، قلعهای است از گوه طبیمی؟ آن را قلعه نادری مینامند و بالای آن، آثار ابنیه و عمارات قدیمه است:.

قلعه حل وگلاب: از جمله قلاع، در کوهگیلویه است در سمت جنوب بهبهان به مسافت هشت فرسنگ: و آن دو قلعه نیز، کوه طبیعی است؛ اطراف آنها پپوسته به کوهی نیست و دره مابین آن دو قلعه، خداآفرین است، به طوری که از قله هریکن، به دیگری تیر تفنگ میرسد و آن دو قلعه، بغایت محکم و بنهایت مستحکمند (54) و چشمهها، در آنجاها جاری است و رودخانه [ای] قریب به آن دو قلعه میگذرد که آن در این از منه، موسوم به رود "زهره" است و آن رودخانه بارودی دیگرکه نیز در بهبهان است و مشی به اخیرآباد"_ اسم مابقش "طاب" بوده_ وتا بهبهان سه فرسخ است، می بیوندد و یکی میشود و میگذرد تا بندر "هندیان"3 و از آنجا به دریا، متصل مگردد تذکرة: از جمله علمای بهبهان، مجتهد کامل وعامل، قدوه فضلای چهان وزبده‌ اهل ایمان، [22412) آقا محقد باقر بوده: در سنه یکهزار ودویست و پنج، به بهشت جاویدان خرامیده؛ [دیگر)، السیدالجلیل، حاجی سیداسمعیل فاضلی است مجیل؟ در علوم معقول و منقول، بی نظیر و عدیل؛ در سنه یکهزار و دویست و هشتاد و اند از جهان فانی به دار یاقی رفت (55).

1. رودخانه کارن، بالاتر از شوشتر است وحرف سوم کمه راء مهمله باشده مضیوم است وکارون به گل و گلاب، بهضم گاف بارسی است.

زیادتی و او نیز استعمال شده.

بندر هندیان، قریهای است از فارس و مشهور، گویند در آنجا چاهی است که معدن گیریت است:

از (جمله فضلای عالیمتدار ایج است): قاضی عضد3 عبدالرحمن بن رکن الذین؛ . ایج، به کر حرف اول است: 2. شبانگاره: ملوکی بودند که نسبت آنها، به اردشیر بایگان میرسد. برخی گویند از اولاد مخوچهرند و ابن طایفه در شولستان، افامت داشتند، زمان یزدجرد، به او بیوستند وخود را بسته به او نمودند و در زمان الب ارسلان، فضلویه نامی که یزرگ آنها بود، بدو پتاه برد و امارت فارس را یافت و بعد یاغی شد و کوته گنت، به تفصیلی که سابقأ در حاشیه مرقوم داشتیم.

3. قاضی عضد: سابقأ در این کتاب، نامی از آن برده شده.

============================================================

آثار قدیمه در افغانستان مکانی است مابین بلخ و کابل. در زمین مرتفعی، بر پشتههای کوه هندوکش واقع شده. در حول آن آثار، بنای بسیار و همه خرابه است و آن خرابه ها در قدیم، شهربوده [414؟]که آن را شهر" گلگله، می نامیدهاند و قریب به آنجا، درةای است که در آن، صورتها، حجاری نمودهاندکه بسیار عجیب و غریب می نمایند. (از جمله)، در یکق سنگ عمودی که آن عبارت است از قطعات احجاری که بر روی هم گذاردهاند و ا: آل مظفر: هفت نفر از سلاطین اندکه اول آنها مبارزالذین محتدبن مظفر است که در منه مفتصدوبنجاه و چهار، شیراز را فتح نمود، دوم شاه شجاع که خواجه حافظ او را مدح گفته ذگر آتها در تواریخ مطور هندوکش:گویند در اصل، هندوگه بوده وکه مخفف کره است و آن فاصل است میان هندوستان و ترکتان و قسمتی از افغانستان.

============================================================

صورت تاکله سر او خیلی خراب شده، اماگوشهایش به حال خود باقی است؛ در گردنش، گلوبندی از آجر پخته به طور خیاره ساختهاند؛ سینه آن، عریض است؛ پاهایش از زانو تا به قدم، خیلی خراب گردیده؛ و فرجه مابین دوپای مجشمه، مدخل مناره ای است که آن مغاره، وضعا مدور است؛ و بردیوار اطراف طاقچه، بعض آثار پله دیده می شود که از آنها به سر مجسمه مذکوره میرفتهاند. (از جمله)، در گنبدی که بالای سرآن مجشمه واقع است، بعض اشکال دیده می شود؛ جماعتی از آدم و در بعض جاها، آدمهای منفرد، از هر قبیل صورتهای بعضی، تمام، برخی، نیمتن یعنی از سرتا به زانو_ و غالب آنها که تمام اندامند، مرد و اکثر آنها که تا زانو ساخته شدهانده زن 1. متر: به کر اول. این لفظ فرانوی است و ذرع آنها است و مقابل به سپزده گره و ربع گره از ذرع ایرانی:

2."... شادروان عظیم شوشتر را برای بالا آوردن آب رودخانه ساخته بودند؛ تا آب کارون وارد نهری که حفرکرده بودند، شود و ناحیه خاوری آن شهر را مشروب سازد...(همانجا، ص 254).

در شاهنامه فردوسی آمده است که شاپور پسر اردشیر برانوش را به ساختن د شوشترگماشت: همی برد هرسو برانوش را بدو داشتی در سخن کوش را کی رود بده پهن،در شوشتر که ماهی نگردی براو برگذر برانوش را گفت کزهندسی پلی ساز آنجا، چنان چون رسی

شادروان یا شاذروان یا شادروان شاپوری یا پل شابوری یا شادروان شوشتریا شادروان قیضری است که امروزه در شمال غرب شوشتر قرار دارد. عرض پی پایههای پل، 7 مترو عرض دهانه آب رو پل، 8 مترو ارتفاع از کف رودخانه تا تاج بل حدود10 متراست. (دیار شهریاران، جلد اول، ص 573).

4. درباره این قبور، رجوع شود به دیار شهریاران از آقای احمد اقتداری، جلد اول، 545ت548.

ک کرمانشاهان که نام آن معمولا به صورت کرمانشاه مختضر میشود، نزد اعراب، بهنام قرمیسین اقرماسین وقرماشین) نیز معروف است. ابن حوقل در قرن چهارم، به آن اشاره نموده، گوید: شهری زیباست و در میان اشجار و آبهای روان واقع گردیده... مقدسی- نخستین کسی که اسم ایرانی کرمانشاهان را در کتاب خود آوردهگوید: مسجد جامع شهر در بازار است و عضدالدوله دیلمی در آنجا، قصری نیکو در کنار جاده ساخته است... باقوت به شرح کتیبه ها و خرابه های واقع در کوه مجاور بهستان می پردازد. از آثار حمله مغول در قرن هفتم هجری، ویران شدن کرمانشاهان است که حمدالله مستوفی در یک قرن بعد، به ذکر آن پرداخته و گوید:

اسرزمینهای خلافت شرقی، لسترانج، ص 202).

1. استاد دکتر محمود طاووسی، به استدعای مصحح، ترجمه این دوکتیبه را با آوانگاری آن، چنین مرقوم فرمودهاند: کتیبه شابوردوم در طاق بستان آوانویسی 1.29871 22026r 6 2.280600r3808 258680 10 67620 2.7253193090 606 77r قل abقة 0200310 6.69 72806207028680 6.722319809, 080 166 9.198638060 2 وم این پیکره مزدا پرست بغ شاپور، شاهنشاه ایران و جزایران که چهر ( نژاد) از پزدان دارد]" پسر مزداپرست بغ هرمز، شاهنشاه ایران و جزایران که چهر از یزدان [دارد]؟ نوه‌

کتیبه شابور سوم در طاق بستان 1.69462 26205 269 د2800 ق0ق238 6.6280 10 906 7.62r7638308 6205102303b 16 7280001rf 3818 10.580 687 00 67628 11.6128318080 180 لن000000 ,1219 ق 13.38080 ترجمهکتیبه شاهورسوم این پیکره مزداپرست بغ شاپور، شاهنشاه ایران و جز ایران که چهر (- نیژاد) از یزدان [دارد] پسر مزداپرست بغ شاپور، شاهنشاه ایران و جزایران که چهر از یزدان ادارد]؟ نوه بغ هرمزد شاهنشاه.

" نقش برجسته داریوش در بیستون ابهستان، بغستان) در بلندی 180 متری (5 پایی)کنده شده است و1 متردرازا و اندکی بیش از 3 متر پهنا دارد و در زیر آن ودر دو سویش، نوشتههای داریوش به خط میخی و به زبانهای پارسی باستان، ایلامی و بابلی منقور گشته است. خود داریوش، کمان در دست، ایستاده است و پای بر سینه گثوماته مغ نهاده است... بالای سراو، مردی با تاج ستاره (یا خورشید) دار، استوانهای و ریش مستطیل (همانند ریش پادشاه) با دو بال عقاب، در پرواز است و حلقه ای به گرد او دیده میشود که نشانه خورشیدش میدانند؛ در دست چپ او نیز حلقه ای یعنی چرخ توانایی و قدرت نمایان-است که به داریوش هدیه اش میکند؛ دست راستش به نشان تآیید و توفیق و برکت دادن، باکف باز، دراز شده است. پشت

9 در متن: "نوه‌ ارشامه".

10. ترجمه این بند چنین است: داریوش شاه گوید: پدر من ویشتاسپ است و پدر ویشتاسپ، آرشام و پذر ارشام، آریارمنه بود و پدر آریارمنه، چیش پیش و پدر یش پیش، هخامنش: 11. نام کشورهایی که داریوش در این بند آورده چنین است: ارس، خوزستان، بابل، آشور، عربتان، (اردن و فلسطین)، مصر؛ آنهاکه ور دریای (اژه) اند: لودیه، یونان، ماد، ارمنتان، کاپادوکیه، خراسان، زرنگ ازرنج * سیتان)، هری (هرات)، خوارزم، بلخ، سغد، گندارا، (سرزمین) سکا، ثته گوش (صدگاوء پنجاب)، رخج، مکران؛ بر روی هم 23 کثور: (جهانداری داریوش بزرگ، ص 23 و24) 12. منظور "کمبوجیه" است: 13. در متن چنین است: آنگاه مردی مغ- یعنی از قبیله مغان- بود گثوماته نام. او از اپشیشیاه، و "وادا" به شورش برخاست... او مردم را ایدون دروغ گفت که من بردیهام، پسر کورش، برادر کمبوجیه؛ پس مردم همه مهرگسل - شورشی یا بی وقا شدند: از کمبوجیه بهسوی او رفتند، ه بارس، هم ماد و هم دیگ کشورها. پادشاهی را او برای خودبگرفت ... پس کمبوجیه به مرگ خود برد.

(جهانداری داریوش بزرگ، ص 24 و 25) 1.14 پس مردی بود رآسینهبنام، پور باوپدرمه"؟ در خوزستان بهشورش برخاست... (همانجا، ص 26).

9.15... مردی بود بابلی بنیدین توبل" نام، پسر "ای تثیره؟ او در بابل بهشورش برخاست... (همانجا).

============================================================

او آنجا میزیست. او در خوزستان به شورش برخاست.. خوزیان از من ترسیدند، آن مرتیه را که مهست آنان بود، گرفتند و منش کشتم..* (همانجا).

17. ""فرورتیش در مادبرخاست." (همانجا، ض 27) 18. ترجمه بند 32 کتیبه چنین است: فرورتیش با اندکی سوار گریخت (بهری)، سپاه رادربی او فرستادم. فرورتیش گرفتار نزد من آورده شد. منش، هم بینی، هم دو گوش و زبان ببریدم و همش یک چشم برکندم. بر در کاخ من، در بند داشته شد تا همه مردم او را دیدند. آنگاه او را در همدان به دار کشیدم و مردانی که نزدیکترین یارانش بودند، آنان را در همدان، اندر ارگ، به دار آویختم. (همانجا، ص 29).

19. در کتاب جهانداری داریوش بزرگ (ص 29)، این نام " چیسن تخمه" اسه گرتیه ای، خوانده شده است. اسه گرتیه _ به یونانی ساگارتی -نام ناحیه ای در مرز مادگه قومی بهمان نام در آن میزیتند. (همانجا، ص 131).

2."0.. سرزمینی است (مرو)نامب" (همانجا، ص 30).

7.21.. مردی بود (وه یزداتهانام. شهری است تاروانام (هرتسغلد، * تاروه را با "تارون" کنونی که در محال سبعه در 80 میلی هرموز واقع است، یکی میداند) در بارس، آنجامیزیست. (همانجا، ص 31).

22. داریوش، پسر ویشتاسپ، شاهراده بارسی است که نامش در بارسی باستان، بصورت"11987979703 می باشد که از2 جزء: داریه (به معنی دارنده) و هو(بهی نیکی) تشکیل شده و جمعا به معنی نگهدارنده نیکی یا کسی که بهی را استوار می دارو، می باشد. تاریخ زایش داریوش، 550 پیش از میلاد مسیح می باشد. او در 522، به سلطنت رسید. وی به یاری ران طوایف بارس، سلطنت را از دست گوماتای غاصب، خارج کرد و خود به پادشاهی رسید. در تشکیلات کشوری و شکری، ابتکاراتی کرد و تسلط خود را از سوی شمال شرقی تا شط سیحون، از جنوب شرقی تاکنار رود سند، از مغرب تا شبه جزیره یونان توسعه داد. همه ملگن آسیای غربی و آسیای میانه و مضرو حبشه را در زیر فرمان خود آورد. در زمان او، جنگهای ایران و یونان شروع شد و سپاهیان داریوش، برای سوزاندن شهر سارد، در دو جنگن ترا کیه و ماراتن شرکت کردند؛ ولی نتیجه قطعی بدست نیاوردند و داریوش درصدد تهیه تجهیزات برای حمله مجدد به یونان بودکه اجل مهلتش نداد

2. برج عظیمی که به روایت تورات؟ پسران نوح خواستند برای رسیدن به آسمان بناکنند. (معین) درنزهةالقلوب آمده است که: بابل از اقلیم سیم است و از مداین سبع عراق است و برکنار فرات، به جانب شرقی، افتاده است. قنیان بن آدم ساخت و تهمورت دیوبند، تجدید عمارتش کرد، و دارالملکن نمرود بود و ضحاکن، آنجا قلعهای سساخته بود؛ آن را گنگ دژ گفتندی. اکنون تلی مانده، و در آن شهر، جادوان بسیار بودهاند و هاروت وماروت در آنجا محبوسندبه (ص 37) 25.... دو منزل قبل از ارجان، در مرز فارس، بین ارجان و دورق، شهر کوچکن آسکث وافع بود که در آنجا، به گفته اصطخری، آتشفشان کوچکی و جود داشت...

نزدیکت آسکن، آثاری از دوره ساسانیان دیده میشود که عبارت است از ایوانی به ارتفاع صد ذراع که آن را قباد- پادشاه ساسانی- بر فراز چشمه ای بناکرده بود" السترانج، سرزمینهای خلافت شرقی، ص 263).

29. مقصود قباد ساسانی است.

27."... تل عقرقوف، کیکاوس ساخت. بعضی او را نمرود شمارند. آن را بهسبب آن ساخت که چون ابراهیم را در آتش انداخته بود، آنجا برفت و او را اختیار

".، از بغداد تاتل عقرقوف، سه فرسنگ [است] آن تل، پشتهای سخت بلند است؛ چنانکه در بیابان، از 15 فرسنگ پدید است..." (همانجا، ص 172). خرابه های است واقع در مغرب بغداد که جغرافیدانان عرب آن را یاد گردهاند و آن را "تل نمرود" نیز نامند. مؤسس آن "کیریگزلو"، یکی از پادشاهان بابل است (بین 1500 تا100قبما و آن شهر در قدیم، بهنام خود آن پادشاه موسوم بوده است.

28. ه همدان از اقلیم چهارم است... جمشید پیشدادی ساخت و در او قیلعهای گلین است در میان شهره شهرستان خوانند. دارا بن داراب ساخت. اکثر آن قلعه، اکنون خراب است و همدان، در اول، شهری سخت بزرکن بوده است؟ چنانکه در کتاب طبقات گوید دو فرسنگ طول داشته است و بازار زرگرانش برزمین دیه بوده. چون خرایی به حال آن یافت، جمشید پیشدادی تجدید عمارتش کرده، آن را باروکشید دور آن: 12/000 گام است. هوایش سرد است و آبش گوارنده، از کوه الوند؛ و در اندرون شهره چشمهها بسیار است.0" (نزهة القلوب، ص 71).

29. بهنقل از صنحه 100 فسرمانهای شاهشاهان هخامنشی، نورمن شارپ، دانشگاه شیراز 30. بهنقل از صفحه 101 فرمانهای شاهنشاهان مخامنشی، نورمن شارپ، دانشگاه شیراز 31. زرگزس قرائت یونانی نام خشایارشا است - این کتیبه از خشایارشا است که پسر و جانشین داریوش بزرک بوذ. نام او در بارسی باستان، 9939ق"است که به معنی شاه دلیر میباشد. یونانیان او را 3ت7627 می خوانند که صورت متن، از همین کلمه گرفته شده است. (رک: پورداود، فرهنگن ایران باستان، ص 61) 32. بهنقل از صنحه 115 فرمانهای شامشاهان مخامشی، نورمن شارپ، دانشگاه شیراز 33. نام سابق شهر بابل می باشدکه از شهریور 1314 به بعد، به "بایل" تغییرنام یافت.

7.34... دومین کرسی قدیم طبرستان است که ساریه خوانده میشد و امروز آن را ساری میگویند و در خاور آمل واقع است. مقدسی گوید: ساریه محلی است آباد، دارای چندین بازار و یکت بارو که گرد آن، خندقی حفرشده... در قرن هفتم، فتنه مغول صدمات بسیار به آن وارد کرد و حمدالله مستوفی گوید: ذورش تقریبا

35. این شهرکه به صورتهای باکو، باکویه و بادکوبه نیز ضبط شده است، امروزه جزو جمهوری آذربایجان است و سابقا متعلق به ایران بود. در ساحل بخر خزر و در شبه جزیره آپشرون واقع است. (معین) 36. منطقه کوههای مرتفع که قسمت عمده آن از سلسله جبال البرز تشکیل میشود، در نزد جفرافیانویسان قدیم عرب، به نام طبرستان معروف بود. کلمه "طبر" در زبان بومی به معنی کوه و بنابراین طبرستان به معنی ناحیه کوهستانی است. ظاهرا ازقرن هفتم- تقریبا مصادف است با فتنه مغول_ اسم طبرسنان از استعمال افتاد و کلمه مازندران جای آن راگرفت... در حقیقت طبرستان و مازندران مترادف و به یکک معنیاند: اما در همان حال که اسم طبرستان بر تمام نواحی کوهستانی و اراضی پست ساحلی اطلاق میشد، کلمه مازندران بر منطقه اراضی پست ماحلی که از دلتای سفیدرود تا جنوب خاوری بحر خزر امتداد دارد، اطلاق می گردید.

(سرزمینهای خلافت شرقی، ص 394).

37. آمل: این نام که در پهلوی 80000 می باشد، مأخوذ از نام قبیله غبر ایرانی 49200است که در اواخر دوران خلفای عباسی، کرسی طبرستان بود و به قول مقدسی، از قزوین بزرگتر بود. این شهر در پایان قرن هشتم، به دست امیرتیمور خراب شد. ازجمله دانشمندانی که از این شهر برخاستهاند، محقدبن جریر طبری، فضل بن احمد زهری، میربزرگ و سید حیدر آملی و طالب آملی... را باید نام برد.

38. مرکز ارمتستان که در ارمنی "یروان" خوانده می شود. درحدود 161 میلادی بناشده و قرنها بین ایران و عثمانی دست به دست میشده. شاه عباس آن را از عثمانیها گرفت (1013هق.) ولی در جنگهای ایران و روس، در زمان فتح علی شاه، به دست روسها افتاد و در سال 1218هق، به موجب عهدنامه ترکمن جای، بهروسیه واگذار شد. (دائرة المعارف فارسی).

============================================================

40. همان کوه سبلان یا سولان است که کوهی است نزدیک اردبیل که در شمال شرقی آذربایجان قرار دارد و 4844 متر ار تفاع دارد.

41. اردستان در چند میلی باختری نائین، جزء ایالت جبال بهشمار میرفت: اصطخری درباره اردستان گوید: شهری مستحکم است... مقدسی گوید: چون خاگت اردستان سفیدرنگ یعنی به رنگن آرد- بوده، از این جهت نام آن را اردستان گذاشتهاند... (سرزمینهای خلافت شرقی، ص 224) 42. نامی است که جغرافیون عرب به شهر "دربنده واقع در دامنه جبال قفقاز و ساحل غربی بحر خزر دادهاند. آب دریا به دیوار آن میرسید و در وسط آن، نگرگاه کشتیها بود. در دو طرف ساحل، دو دیوار برآورده و در مدخل آن، زنجیری کشیده بودند تا مانع ورود و خروج کشتیها شود، مگر با اجازه؛ و به همین جهت آن را یاب الابواب نامیدند. (معین).

43. 7...در وسط این بندر... سذی بین دوکوه، مشرف بر لنگرگاه است و در دهانه نگرگاه، زنجیری کشیده شده؛ سدی از ستگ و سرب..." (ابن حوقل، صورة الارص، .(24 یاقوت می نویسد: این مد برای جلوگیری از اقوام و حشی کشیده شده بود و پادگار انوشیروان- پادشاه ایران -است مکه آن را در فرن ششم بعد آز میلاد ساخته است.

اسرزمینهای خلافت شرقی، ص 194).

43. مشهورترین فراعنه مضر، سه پادشاه از سلله چهارمند موسوم به کثوض ابه کسر اول)، کفرن (به کسر اول) و می کرینوس که درحدود قرن 28 ق.م. میزیستهاند. از روی ابنیه عظیم قائم و دائمی که سلاطین سه گانه مزبور به عنوان خوابگاه ابدی خود ساختهاند، میتوان قیاس کردکه قدرتشان تا چه حد بوده است؟ این سه بنا به نام اهرام یااهرام ثلاثه معروف است وبه فاصلة 10/000 ذرع از ممفیس - نزدیک قریه جیزه- بر پای ایستاده. از این سه، آتکه بلندتر است "هرم کثوس" است که

49. رجوع شود به جام جم، فرهادمیرزا، چاپ 1272(1856)، تهران ص 518.

47. الحضر همان "حتراهی رومیان است که هنوز خرابه های قضر بزرگ پارتها در انجا دیده میشود و یا قوت میگوید: بانی آن ساطرون بود و آن را از تخته سنگهای مربع شکل بساخت. در این قصر، خانههای بسیار بود که همه سقفها و درهایی داشتند از سنگ تراشیده. و نقل میکند که آن شهر 60 برج عظیم داشت و بین هریک از آن برجها با برج دیگر، 9 برج کوچک؛ و مقابل هر برجی، قصری وافع بود. (معجم البلدان، جلد اول، ص 466 و 921؛ جلد دوم، ص 4281 جلد سوم، ص 109 و 158، جلد جهارم، ص 962).

48. تنگ سااولک، مکانی است در کوههای بختیاری که به سال 1841، بارون دوبدب در آنجا، حجاریهایی یافته که بعضی از محققان آن را مربوط به عضر اشکانی میدانند. (تاریخ ایران باستان ، جلد سوم، ص 2694).

49. برای اطلاعات بیشتر درموردکوهگیلویه، رجوع شود به فارسنامه نامری، امیرکبیر، ص 1466 به بعد.

50. برای اطلاعات بیشتر درمورد یهبهان، رجوع شود به فارسامه ناصری، امیرکبیر، .1474 51. رجوع شود به صفحات 1494 و 1638 فارسامه ناصری، امیرکبیر: 52. رجوع شود به صفحات 27 و 1497 فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر

55. درباره‌ بزرگان بهبهان، رجوع شود به فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1475

قلعه طوس (1) که آن را قلعه "مورد" نیز خوانند. این قلعه تا قلعه فرامرزح که مرقوم گردید_ چهار فرسخ است و بالای کوهی است که از سه طرف آن، در میان دزه، رودخانه بزرگی جاری است و یکجا بنش اتصال به کوه دارد و در دامنه کوه، قریب صدگام تا قلعه مذکور: چشمهای است و در قدیم الایام، از میان قلعه تا آن چشمه: نقبی بوده است که از راه آن نقب، آب به قلعه میبردهاند و بربالای سرچشمه، برجی ساخته بودهاند: اکنون آن برج و قلعه خراب است که کس را جای صن نیت: منطه: بهضم اول: محوو نابود شده. 2. فلاء: به کسر اول، جمع قلعه است" وگذشت.

3 فهلیان: بهفتح اول و سکون ثانی، معرب بهلیان است:

قلعه آباده: آباده از مضافات فارس و بلوکی است سردسیر؛ جلگهاش، باصفا و دلپذیر، در سمت شمال شیراز [به] مسافت چهل و دو فرسخ1 حاصلش، گندم و جو و پنبه؛ آبش از قنوات و چشمه سار. قلعه مذکوره که در آنجاست، سابقا در نهایت متانت و استحکام بوده و در آن، آبی جاری است که فرود می آید.

قلعه مزایجان(3): این قلعه در لار4 واقع شده. لاراز محالات فارس است (4416] گرمسیر. مافت اصل قصبه لار تا شیراز، پنجاه و اند فرسخ؛ حاصل آنجا خرما و غله و تنباکو است. آبش از باران و قلیلی از قنوات، معدن گوگرد بسیار دارد و حگام آنجا،

. افزر:حرف ستم، زاء معجمه وچهارم، راء مهله است: 3. وقتی که آن مرحمت مآب چاه را انباشته، سنه مزار و دویت و بنجاه وفشت مجری بوده ااست لار: بعضی گویند تام پسرگرگین بوده و به نام او شهرت نعوده و برخی بر ابنند که لار، در اصل لاد بودها یعنی بجای راء دال مهمله داشته، اللةعلیم.

گرگین: نام بهلوانی برده، بسر میلاد، و وفتی، از جانب پادشاه ایران، به حکمرانی اراضی خوارزم مامور شده و در آن حدود شهری ساخته، به گرگان مشهور است که معربش، جرجان است.

============================================================

قلعه بندر1 قلمهای است در سمت شرقی شیراز، به مسافت کمتر از میلی؛ و باغ دلگشا که ذکرش بیاید - در پایه آن قلعه واقع شده و آن قلعه را قلعه قهندز نیز گویند(4)، هضم قاف [4417] وکسر دال؛ و آن: معرب کهندز2 است، به معنی قلمه کهن. در بعض از شیراز نامه مای قدیم، به همین طور تشکیل کرده شده و این اسم عام است برای هر قلمه کهنه و قدیمی که در هرجا باشد؛ چنانکه در بلاد دیگر، هم قلعههایی هست که آنها را قهندز مینامند. (خلاصه)، قلعه مذکوره را فهندز- بفتح فاء- نیز تشکیل کردهاند و گویند فهنکه معرب پهن باشد، نام شخصی بوده که تفصیلش خواهد آمد. به هر صورت" مانعةالجمع نخواهد بودکه هم قهتدز باشد، عوما وهم فهندز، خصوصا اما در این اوقات، به "قلعه بندر" اشتهار دارد و آن، کوهی است طبیعی، ارتفاع چندانی ندارد؛ یک طرف آن، دامنه دار است گه منتهی به صحرا میشود و اطراف دیگرش، اتصال به کوه دیگر دارد؛ ولی جوانب آن را از سنگ و گچ، برج و بارو ساخته بودهاند که از یورش دشمن مصون باشد. اکنون از آن سدهها، جز آثاری باقی نیست و بر سرآن کوه که وسط قلعه باشد، چاهی است بسیار عمیق؟ مربعا حفر شده که چهارده ذرع دور دهن آن است و عمق4 آن را قریب یکصد ذرع یافتم و آب ندارد. نسوان فاحشه مقضره 1. بندر: جایی راگوبند که محل صدور و ورود تجار باشد و بیشتر لب دریا راگویند. و معروف است که قلعه بندر، وقتی اطراف آن تا به مافتی آب بوده که به کشتی عبور می نمودهاند ولی حقیقت آن معلوم فقر نشده [است] اکهن دز: مخففش کندز، به ضم اول است و معرب آن، قتدز مییاشد.

3 فهن: به تحریکن است و در بعض از نخ نوشتهاند نام آن شخص، فهندز بوده" ولی اول، اشح است عمق آن را خود به وسیله ریسانی که شاقول بر سر آن برد، هیمایش کردم و مخفی نسیانادکه قرون بشمار میگذرد که طفلان را عادت براین جاری است که چون از آنجا بگذرند، سنگها در آن چاه می افکننده نقداکرورها سنگ باره در آن ریخته شده، مع هذا به عمقی است که مرقوم شد و اگر چه الحال بی آب ست، ولی معلوم است که آب داشته؛ زیراکه اطراف آن چاه، آثار حوض و منبع که از ساروج وسه

خاتمه و فیها اشعار و آشعار: در چند سال قبل2، این فقیر، در عیدی، بنابر رسمی که داشت، اشعاری به مدح استاد جلیل و مولای نبیل خود سروده، از حضورش گذرانیدم و گذشت. یکی از متشاعران2 بی شعور، نسخه آن را به دست آورده بود، تا این اوقات که به تألیف این کتاب مشغولم، استماع رفت که آن شعردزد بی مزد، در یکی از مضافات فارس رفته و آن اشعار را به اسم خود، در مدح شیخ الاسلام آنجا خوانده؛ نهایت اسم

لیس هذا [الخا: یعنی تیت این اول شیشهای که شکته شد در اسلام. تقهبل این مثل این است که در زمان خلفا، شخصی انکار شربعت بیغمبر راکرد و مخالفت نمود. مردم گفتند هذا اول فارورة کیرت فی الاسلام. یعنی این اولین شیشه ای است که در اسلام شکته شد. مقصودشان این بودکه این اول کسی است که از دین بیغمبر بیرون رفت. بعدها شخصی دیگر مخالفت آن دین را نمود. گفتند: لی هذا االخ] یعنی نیت این شخص اول کسی که خارج از دین بیغبر شد. مراد اینکه قبل از او، دیگری هم خارج از دین شده و این مثل زده میشود از برای کاری که نازگی نداشته باشد و مانند آن، پیش از آن واقع گردیده شده باشد.

============================================================

کایت: در آخر کتاب مطول، مسطور است که عبدالله بن زبیر در مجلس مماوبه داخل شد و خواند این دو شعر را که از ممن بن اوس است به نام خود: إذا آنت لم تنصف آخاکث وجذته علی طرف الهجران إن کان یعقل و یرکب حدالتئف من أن تضیمه إذا لم یکن عن شفرة الشیف مرحل هنوز مجلس برهم نخورده، معن داخل شد و شروع کرد به خواندن قصیدهای که متضتن دو بیت مذکور است. پس معاویه رو به عبدالله آورده، گفت: تو نگفتی این دو بیت از من است؟ جواب دادکه لفظ و معنای آن هر دواز معن است؟ ولی چون او برادر رضاعی1 من است: من سزاوارم که متصرف شوم شعر او را (بالجمله)، قصیده‌ مذکوره فقیر این است: (4419 ازان پیش کاین سمندر4 زرین آفتاب سازد مکان در آتش و بیرون جهد زآب یعنی شب گذشته بههنگام آنکه ماه روشن نمود عرصه گیتی زماهتاب یدار بود دیده من چون ستارگان یکسر جهانیان همه چون بخت من بهخواب یرون شدم زحجره بهنظظاره سبهر یر فوم راهمه دیدم به احتساب ک 1. اذا انت االخا: بعنی هرگاه تو انصاف تکنی با برادر خود -یمنی بهرفیق خوده به عدالت رفتار نایی می بابی او را بر طرف جدایی و دوری، اگر عاقل باشد.

2. وبرکب االخ] یعنی وسوار میشود آن رفیق تو دم ششیر را به دل، از اینکه او را ظلم گنی: هرگاه نبوده باشد غیر از دم شفیر مفرو مقصدی بعنی هرگاه بهاو ظلم کنی، چون چاره نداشته باشد، فرار میکندا اگرچه مفر آن: دم ششیر باشد.

3 برادر رضاعی: دو طفل که از یک دایه شیر خورده باشند، هریکن برادر رضاعی دیگری است.

سندر، جانوری است. بعضی گویند چون طایر است؟ برخی گوینه مانند موش است که در آتش نوزد و جممی را اعتقاد این است گه در آتش متکؤن میشود. به هرحال آفحاب را به آن تشبیه 5 احتاب: شمار کردن: می نایند

مبوط: در لغت به معنی فرودآمدن است و به اصطلاح، تفصیلش خواهد آمدی اقتراب: نزدیکن آمدن.

که وبال: معتیش سختی و گرانی است. به اصطلاح نجوم، ذکرش خواهد آمد.

اغتراب: از دیار خود دورگردیدن. 7ا. خرچنگن: برج سرطان، مقصود است.

ماهی به دم رسیدن: کنایه از رسیدن کار است به آخر 9 انتکاب: در رنج و سختی افتادن.

============================================================

منطق: بروزن مجلس، سخن و سخن گفتن. 4. کاسف: هاره کننده و برنده قشور: بهفستین، قفراستکه هوست یاشد لباب: بروزن غراب، به معنی مغز و خالص از هرچیز

3. به کسر اول وطاء مهمله مفتوحه؛ مراد منطقة البروج است؛ و معنیش گذشت.

. بدان که در علم حاب مقرر است که عددی راکه در نق خود ضرب کنند، آن را جذرگویند و حاصلضرب را مجذور خوانند. بس جذر دو قم است: قمی جذر منطق و دیگری جذر اصم، یعنی جننر را برای اصم: اما جدر منطق آن است که چون عددی را در نفس خود ضرب کتنده حاصل ضرت هددی سالم یاشد، چتانچه عددسه را در سه ضرب تمائیم، حاصل ضرب نه خواهد بود و مکذا اعداد یگری که یراین قیاس است" اتا چذر اصم چنان است که عددی گه آن را مجذور قرض کننده برای آن، جذر سالم بهم نرسد، مگر اینگه کر در آن واقع شود، چنانکه عدد ده که اگر برای آن چذر تجویز نمایند، سه عدد سالم و کسری باشد. بیش از این در اینجاگنجایش تدارد. و معتی شعره به همین تقریر معلوم میشود ه زاده عصفور: ابن عصفور است که از نحات مشهور است: اکتاب: نوشتن است:

درطبایع بروج(6): منجمن سه برج از 12 برج را مثلثه آتشی" و سه [یرج] را مثلثه خاکی2 و سه [برج] را مثلثه بادی4 و سه [یرج] را مثلثە5 آبی نامند. از جمله، حوت را برطبیعت آب و حتل را برطبیعت آتش دانند. این است که در شعر اول، گفته شده: آفتاب پیش از آنگه از آب برجهد، یعنی از حوت برهد و در آتش مگان سازد یعنی در حمل آید.

دوبیان منازل قمر: در میان بروج2 1 گانه، 28 منزل از برای قمر تعیین نمودهاندکه مشلکه آتفی: حمل واسد و قوس.

1. ارتیاب: به شکن افعاون.

مشته خاکی: ثور و سنبله وجدی: 4. مثلثه آبی: سرطان، عقرب، حوت: مثلثه بادی: جوزا، میزان، دلو: منازل فسر: شرطین، یطین، ثریاء دبران، هقعه، هنعه، ذراع، نخره، طرفه، چبهه، زبره، صرفه، عواه سماکک االاعزل] غفر، زبانی، اکلیل، قلب، شوله، نعایم، بلده، إسعد] نابح، إسعد] بلع، أسعد]، سعود، اسمد] الاخییه، مقدم إفرةالاول]، مؤخر إفرغ الثانی]، رشا إحبطن الحوت]

تفصیل دیگر اسمای منازل قیر وشرف و هبوط سایر کواکب، همچنین خانه و وبال تمام آنها، در اینجا لازم نیست؟ زیرا که مانحن فیه نخواهد بودا علاوه بر این، در هزارها ازکتب نجوم، ذکر این مطالب مرقوم است.

الحمدلله تعالی که خاتمه نیز به بایان آمد؛ اللهم اجعل حاتمة امورناء خیرا مقابل آن: منلأشرف زهرهکه در حوث است به بیست ومفتم درجه، مبوطش دو سنبله است نبز به ت و مفتم درجه؟ وشرف شمس که دو نوزدهم درجه حل است، مبوطض در توزفهم درچه میزان) وقس علی هذا.

درجه را قید می کنندا میگویند برج شرف یا مبوط، تمام شرف و تمام مبوط برای کوکب است، الا اینکه آن درجه اقوی می باشد.

یکن وبال مریخ، میزان است و وبال دیگرش، ثور.

یکن خانه مفتری، قوس است و یگن خانه دیگرش، حوت: یکن وبال زحل، سرطان است و وبال دیگرش، اسد:

(خلاصه)، با وجود این همه اطالت که در مقالت کتاب رفته و مؤلف را دیگر حالت نمانده، ناچار مصم شده که به عون الله تعالی، هتت گمارم و مختصری از احوال شیراز بنگارم، فی سنه‌ 1311.

تحریض: حرف آخره مادمعجمه است" به معنی برانگیختن آمده. و به ماد مهمله- چنانگه مشهور

2. رجوع شود به فارسنامه ناصری، ص 1629: کوهی است قرسخی بیشتر، مغربی قریه مکوی بلوک خنج؛ سه جانب آن را رودخانه وباز" فراگرفته و چاهی که قطر آن از 4 ذرع بیشتر است و گودی آن از0ا ذرع متجاوز، از سر این قلعه کنده، تا به آب رودخانه رسیده است: 3. گوه کوچکی است به قریه مزایجان، مضافات شهر لار: پیوسته آبش از آب انبار بارانی: او را یکن پیادهرو بیشتر نباشد و به پنج نفر محفوظ باشد. (فارسامه ناصری، امیرکبیر، ص 1631).

4. رجوع شود به صفحه‌ 1622 فارسامه‌ ناصری، امیرکبیر: 5. نام دوازده برج عبارت است از حمل، ثور، جوزا، سرطان، اسد، سنبله، میزان، عقرب، قوس، جدی، دلو، حوت، (فرهنجن نفائسالفنون).

2. در نجوم احکامی، حمل، آتشی؟ ثور، خاکی؛ جوزا، (هوایی)؛ عقرب؟ آبی، قوس؟ آتشی؟ جدی؛ خاکی: دلو، هوایی؛ حوت، هوایی قلمداد شده به نخوی که چهار مثلثه را تشکیل میدهد به نام مثلثه آبی، مثلثه خاکی، مثلثه هوایی (بادی) و مثلثه آتشی. و به این ترتیب، برجها، خشک و ترهستند: حمل باثور، اسد با ستبله، قوس با جدی، خشکن، جوزا با سرطان، میزان با عقرب، دلو با حوت، تر هستند. برجهای حمل، جوزاء اسد، میزان، قوس، دلو، گرم، و برجهای ثوره سرطان، سنبله، عقرب،

در ترتیب و تقسیم خانه به سیارات، خواجه نصیرالذین طوسی گفته است: اولین از بروج تا هشتم نام این بره و آن دگرکژدم ر دو مریخ راشدند بیوت همچو برجیس راکمان با حوت زهره راخانه ثوروهم میزان شمس را شیر و ماه را رطان یررا خانه خوشه وجوزا مرزحل راست جدی ودلو، عطا (فرهتگ اصطلاحات نجومی، ص 220)

============================================================

بدین تفصیل که در زمان خلیفه مذکوره حجاج بن یوسف تقفی (2) که وزیروی بود و متصدی امور شیرازه برادر خود، محقدبن یوسف، را به نیابت به فارس فرستاد؟ و آن، در سنه 74 هجری بود امحقدبنیوسف: معماران را فرمود تا آن شهررا عمارت کنند(3). و روایات دیگر، در، بانی آن نیز هست؛ صحیح همان است که گفته آمد، و در زمان سلاطین دیالمه، شیراز چنان معمور بود که هیچ شهری از ایران به پایه و رتبه آن نزسیدی. از اطراف و اکناف، بدانجاروی می نهادند. امیر عضدالدوله دیلمی، به آبادی و عمارت آن پرداخت؛ بناهای تازه نمود و بازاری طولانی ساخت [که] اکنون از آنها اثری باقی نیست.

طراز در اینجا به معنی زینت و آرایش است: دارالعلیش: أشاره است به حدیث "انا مدینة العلم وعلی بابها 3 خلافت عبدالملکن درسنة 65 و وفاتش بنه 89 بوده ااست]

مساحت شیراز: دور تا به دور آن، قریب 10/000 قدم متوسط است که در این اوقات پیمایش شده ااست].

عرض و طول شیراز(4): بدان که عرض عبارت است از دوربودن از خط استوا، شمالا یاجنوبا" وطول، دور بودن بلد است از جزایر خالدات به مذهب منجمین ایران، که آن جزایر، اکنون در آب فرورفته و مبداء طول زا نیز، از جاهای دیگر قراردادهاند؛ ولی در این زمان، از گری نیچ لندن رسم نمودهاند. پس از این مقدمه، گوئیم عرض شمالی شیراز، 29 درجه و 37 دقیقه است و طول آن، 52 درجه و 40 دقیقه است؟ بنابراین که طول ازگرینیچ باشد و انحراف فبلهاش از نقطه جنوب به جانب مغرب، 53 درجه و 18 دقیقه(5). اما طول ایام شیراز، از 14 ساعت، چند دقیقه کمتر است.

1 دگر سلاطین مثل شرف الذین محمود شاه انجو و غیره: مزدوجا یعنی در حال جفتبودن.

3. وپران شدن آن فلعه را صبای کاشی، از روی تأشف گفته است: گردون به زمانه خاکن غم بیخت، دریغ باشهد طرب زهر غم آمیخت، دریغ ازکسه دور فلکنجور سرشت شیرازه شیراز یهم ریخت، دریغ . بعضی 88 درجه نوشتهاند، اتا از جزائر خالدات نه از گرینیچ:

خواجه حافظ را[4425) است]: فرقاست زآب خضرکه ظلمات جای اوست تا آب ماکه منبعش، اللهاکبراست ویند آن را رکن الدوله حسن بن بویة الدیلمی2 اخراج نموده؛ چشمهای است که خضر را به تماشای آن، پای در لای حیرانی فرو رفته و از روی تعجب، در آن تتگ، روزی هزار "اللهاکبر" گفته؛ آب کوثرمثالش، عین الحیات3 را در آتش خجلت انداخته؛ صفای زلالش، چشمه آفتاب را غرق عرق ساخته؛ آبی است روح فزا، روح فزایی راحتزا، راحت زایی خوشگوار، خوشگواری سازگار، سازگاری جان پرون، جان پروری چون کوثر وله ایضا ز رکن آباد ما صدلوحش الله که عمر خضر میبخشد زلالش کماه محشنات آب را در6 چیز دانسته و در کتب خود ضبط کردهاند؛ بدین تفصیل: 1ا. باید آب از منبع دور افتاده باشد: 2. در مشری مکشوف بگذرد: 3. بر سنگریزه و زمین صلب، گذار کند: 4. حیوانات - از قبیل مار و خرچنگ و کشف4 و غوکث5 و زالو وکرم و غیرذلکن 1. تنگد را تنگ الله اکبر گویند. وجه تسمیه اش این است که وقتی یگی از عرفای کامل، به عزم زیارت بزرگان و اولیای شیراز آمد، چون به این مقام که تنگی اللهاکبر تامند، رسید، چشمش افتاد بر بقاع و مزارات اولیاه و امامزادگان" بی اختیار چهار بار تگبیر گفت و به خاگ افتاد، پس به شهر درآمد.

3 چشمه آب زندگی است.

9. وفاتش در سنه 366 بوده [است] به فتحتن، به معنی سنن پفت است و معروف است: به ضم اول، وزغ است، نیز معروف است.

============================================================

پس تمام محشنات مذکوره، در آب رکن آباد موجوداست و در بعض فارسنامهها، این مطلب ذگر شده است. و محشنات دیگر نیز در آن آب است که ذکرش موجب تطویل خواهد بود.

آب زنگی آباد(7): آن را اتابک زنگی ملغری احداث نموده. این آب نیز، قریب به ر کن آباد است. از تنگ اللهاکبر، به مسافت دو میدان اسب، ذور، استخر و آبگیری ساختهاند که مصب آب زنگی باشد و به آن زراعت کنند. این آب در نهایت گوارایی و خوبی است؟ الحق نمونهای از سلسبیل است و چشمه تسنیم را نیگو دلیل: عربیة (426اوماء اذا أبضرت منهصفائه حیببت نجوم اللیل فیه سواملا" رایت سیوفا قد سللن علی الثری وصارت لها أیدی الریاح صواقلا بعض از عالی مشربان را اعتقاد این است که این آب، به از رکن آباد است و آن را متصرف است: جناب فخامت نصاب، عزالعل: حاجی میرزا آقاخان، برادر اکبر مسعودالدوله که در این کتاب سابقانامش برده شده_ مشارالیه به حسن کفایت، وکالت دولت روسیه رادارد، با عزی رفیع و قدری منیع، به خدمات دولت هتت می گمارد(8).

آب سعدی (9): که آن را "قنات بندر" نیز گویند، از تنگی که مشهور به تنگ سعدی است، از مجاری قنوات می آید و در جنب تکیه سعدیه_ که ذگرش خواهد آمدیه محوطهای داخل میشود که در جوف زمین، به سنگ و گچ ساختهاند؛ بنیانش متقن، ارکانش مثمن4 او] به وسیله چندین پله در آنجا توان رفت و آنجا را عوام، "حوض ماهی" نامنده زیرا که ماهی بسیار در آن است و آب از آنجاگذشته به جلگه سعدیه، ا. به نشیب فرود آمدن.

2. و آبی است که مرگاه نظر کنی صفای آن را، گمان می کنی ستارههای شب در آن روان است.

میبنی شیشیرهایی که به تحقین کشیده شدهاند برخاگن و گردیده است مرآن شمشیرها را دستهای یعنی هشت گوشه.

ادها، جلادهنده.

============================================================

مخفی نماناد که چشمه سارهای بسیار و آبشارهای بیشمار در اطراف و اکناف شیراز بهمسافت بعید وقریب هست: مانند "چشمه چناره4 و "مرغاب"4 و "کوءبمون" و غیرذل که درصدد ذکر همه آنها نیستم که این نگارش مختصر است و اطالت را مقامی دیگر و رودخانه شیراز، سیلابی است که در بهاران، از کوه دراگ سرازیر میشود و آن رود به قرب شهر می گذرد و داخل در بحیره مهارلو می گردد.

(2427) هوا ونزاهت وبعض خصوصیات شیراز هوای شیراز، سرد سیر قریب به اعتدال است. آبش از رود و قنات و چشمه سار [و] در هیچ فصلی از فصول نیست که صحاری و براریش خالی از خضرت و نضرت باشد. در بهاران، هوایش عنبر بیز و بهتر از تمام روی زمین، خاکش طرب خیز و نمونه ای از بهشت برین؛ طراز جبالش، دیبه ششتری است و فراز تلالش، جامه عبقری: آبش گواراتر از کوثر و تسنیم! نسیمش مشک بوی و عطر شمیم؛ اراضیش مسنبت شجار و منبع انهار؛ فواکه گرمسیری و سردسیری آن، بسیار و مرکباتش از هر نوع، بیشمار، سیبترش و انارش منحضر: انگور وخیارش، وافره سرو را مخصوص در آن نموی به نیکویی است که در کمتر بلادی، بدان زیبایی و دلجویی است.

مردمانش، عیاش و صاحب ذوق؟ اکثردارای فراست و اندیشه، غالب؟ اهل صنعت و هنرپیشه، راغب به خواندن علوم؛ از این است که این بلد را "دارالعلم" خوانند. اگر چه قلیل البضاعةاند، ولی غنی الطبعانده همه درویش نهاه و پاک اعتقاد، بدین سبب آنجارا 1. شیمی: 01112. این کلمه فرانسدی است و آن علمی است که در آن گفتگو می شود از حقایق اشیاء، وبه این علم، ماهیت مرچیز را مییابند: جنمه چنار در کوهی است که در سمت شمال شیراز وافع شده، به مافت یگن فرسگن و نیم تقریا.

3. نزدیگ برم دلک است که سابقا در این کتاب، ذگرش شده.

به فتح باء موخده، در شال شرقی شیراز است، به مافت دو فرسخ تخمیتا.

============================================================

14 [ ...1 و ال 114 447 14 .:: 14

1.40 8 444 626 1، 2 12له 4 (2

21 93 62 امر 9 9 ه 0 12 1 4 ن 4 75

در کتاب سندالابرار است که " قیل لن یخلوا شیراز آبدا فی کل حین عن اربعمائة و اربع و اربعین ولیا خلف الموازین1". و گفتهاند: شیراز شهری است که در مسلمانی بناشد2 و هر گز به سبب بت پرستی، پلید نشده است. یکی از صوفیه، در کتابی که تألیف نموده، از بی انصافی، آن را مذمت فرموده (10). وقتی شخصی از تجار شیروان، این حقیر مؤلف ر اگفت: فلانی را که برآن داشته که از دارالعلم شیراز - حففه الله تعالی بالنصروالاعزاز (11)- آن همه بدنگاشته؟ گفتم: عزیزاا آن جناب به واسطه رأی ناصواب، آن همه اهانت که از اهالی این شهر مینوبهر دید، اگر بیشتر از آنچه گفته است، مینگاشت، انصاف (2428) حق داشت: لمؤلفه (قطعة) برای غارت گل گر درآید نهانی راهزن دزدی به گلشن ودست باغبانش بشکند پای درد خار گلستانش چو دامن به چشمش خوارتر آیدگل از خار نماید گلشنش در دیده گلخن بالجمله، مخلوق شیراز تخمینا 70/000 نفر در این اوفات بهنظر رسید، الله اعلم.

اوصاف شیراز در کتاب گنجینه، مرحوم نشاط اصفهانی، وصفی از شیراز نموده. شرح احوال آن جناب، من غیر اجناب نیست: اسم شریفش، میرزاعبدالوقاب، ملقب به معتمدالدوله؛ یگانه دهر نشاط: و فرزانه عصر بوده؛ حکیمی است دانشمند و ادیبی بی مانند، در نظم و نثر عربی و فارسی و ترکی، ماهر ودر خطوط خاضه شکسته_ قادر؟ در عهد خاقان مغفور، صاحب جاه ودارای دستگاه بود؛ در سنه 1244 وفات نموده. در وصف شیراز گوید(12): 1. یعنی گفته شده است که خالی نیست شبراز هرگز و هیچ ساعت از چهارصد و چهل و چهار ولی، که در س ترازو هستند و اجناس می سنجند. اشاره به این است که کسبه و اهل بازار آنجا، از اولیاءاند و مردان 2 مراد بنای ثانی است که برادر حجاج نموده [است]

مولانا محقد مؤمن شیرازی، ابن الحاج محتدقاسم، ابن الحاج ناصر الجزایری که از علمای شیعی است، در رسالهاای] مستی به "دررالحکم" که آن رساله، جزئی از کتاب الطائف الظرائف" است و آن جلد هفتم از محاسن الاخبار و مجالس الاخیار، وصفی از شیراز صانها الله عن الاعواز(14) -گوید به الفاظی بی نقطه؛ از مولد و سال ولادت خویش، در 1. اللهاکبر... این عبارت، اشاره به تنگن الله اکبر شیراز است که نام مکانی است معروف: 2. به فتح اول، برگزبده وخباره رباحین است. 3. بالقتح) پنهان شدن.

قوههایی هسنندکه جم را در طول و عرض و عمق، بالبدگی بخشند به امر خدا.

ک مصلی: مکانی است در شبراز که ذکرش بیاید.

============================================================

و ایضأ، اعلم دارالعلم شیراز، عالم عامل وگرامی داشتهشده گامل است" محل طلوع ستارههای درخشنده‌ اسلام؛ آسمان جهان کمال و کلام و پیثوای امل سلوک؛ مرجع اکرامها و پادشاهان" حراهل علم و مدرسه و حکمتها! باورع تر اهل صلاح و نیکی و محمدت و همتها، گتراننده فرش اسرار، کاملتر داناترهای آزاده؛ حد قراردهتده رسمهای حلال وحرام؛ محل ورود مرحمتهای خدای؛ ملکن علام: علمی (یعنی شخصی) که اسم او، اسم اسدالله امیرالمؤمنین است (یعنی اسمش علی است که شیخ علی بن محتدالتمامی باشد) واو پسر محتد است1 تحصیل کرده شود مقصودش1 و راست شود کلامش! و این دو نفر، اعلم علمای دارالعلم شیرازند وهردو، معلم مر مصنف. اصلاح کند خداگار مصنف را:

دروصف شیرازگوید (16): تبار الله از فارس، آن خجسته دیار که مینبیند چون آن دیار یک دیار بهزیر بقعه گردون بهروی رقعه خاکن دیده دیده بیناء چنان خجسته دیان کسی ندیده در آفاق، این چنین معمور بههیچ عصری از اعصار، مضری از امصار نسیم او همه دلکش تر از نسیم بهشت هوای او همه خرم تراز هوای بهار زلاله هر دمن اوست، کوهی از یاقوت زسبزه هر چمن اوست، کانی از زنگار دایقش زده بهلوء بههشت باغ بهشت زگونه گونه فواکه1، زگونه گونه ثمار2 زبسکه زمزمهسار خیزد از هامون زبسکه قهقهه کبک آید از کهسار فضای دشت پر از صوتهای موسیقی هوای کوه پراز لحسنهای موسیقار3 زرنگریزی ابر بهاره در هامون زمشکک بیزی باد ربیع، درگلزار هزار طعنه دمن را به دگه صباغ هزار خنده چمن را به کلبه عطار زهرکرانه پری پیکران، گروه گروه زهرکناره قمرطلعتان، قطار قطار 1. فواکه: جمع فاکهه است که میوه باشد. 2. ثمار: به کر اول، جمع ثمر است که میوه است.

3. نام سازی است و نام مرغی معروف گریز است:

اتتکلوش.

خطی است بوهوم که قت میکند زمین را در دو حضه متاوی که نصف آن راکره شمالی می گویند و ه شراب وخمر أصت نصف دیگر راکره‌ جتوبی: خمع صومعه که عبادتگاه باشد.

لا یهقتح قاف، مکان بالارفتن.

فیزبهفتح قاف، بههم رحیدن.

============================================================

دروازه کازرون: به طرف غربی آنجاست.

. دروازه شاه داعی: به سمت جنوب شهر واقع است(19) ک دروازه قصابخانه: در جنوب شرقی آن افتاده ااست] (20) ا. دروازه سعدی: در جانب شرقی واقع شده ااست] محلات شیراز در شیراز نامههای قدیم، 17 محله نوشتهاند به اسمهایی که در این زمان یادکرده نمی شود مگر بعضی. و ما را به اسامی قدیمه کاری نیست و الحال آن را ده محله قرار دادهاند: ا. بحله میدان شاه: آ. محله سنگ سیاه: 3. محله سرباع: . محله درب مسجد: ک محله بازارمرغ: ا. محله اسحاق بیگن: . محله بال کفد:1 1. آن را بال گفت نیزگویند که دال را به تاه، بدل کنند و این تبدیل، درست است.

============================================================

ه س س

و ال اونقامت بانت تریی شیاز واو لاه مه له فاحلات ازکاب بافت قدیمی شیراز، از مرحوم کرامت الله افسر امتولد 1298، متوفی بهن 1372، تهران)

زبون: بهفتح اول، عاجز وخوار وضعیف.

============================================================

(2]. مسجد آدینه خان (24): در محله اسحق بیگ.

(3آ. مسجد آقااحمد(25): در محله میدان شاه.

4). مسجد آقاباباخان (26): در محله درب شاهزاده. امام این مسجد، عالم وفقیه کامل، جناب حاجی شیخ جعفراست. سالها والد غفران مآبش، شیخ جلیل القدروالشأن، مجتهدالعصر والزمان، حجةالاسلام، جناب شیخ مهدی اکجوری- اسکنه الله فی الجنان_ در این مسجد، به امامت مشغول میبود ودر آنجا، تدریس می فرمود.

فتاویش، مطاع علمای اعلام و رسالهاش، شایع بین الانام. ولد مشارالیه آن مرحوم نیزبه و فور تقوی و دینداری و به کثرت دیانت و پرهیز کاری معروف و مشهور است.

دو دیگر [2435) ولدانش، جنابان شیخ عبدالحمید و شیخ عبدالمجید، متخلص به "منظر"؟ این یکث، حکیمی است متاله و آن (یکث]، عالمی متفقه؛ اللهم احفظهم.

اکا. مسجد آقا قاسم: در محله ذرک.

لا. مسجد آقالر3(27) :در محله لب آب.

(7ا مسجد ایلخانی: در میدان شاه.

اطاء مسجد بازار ریسمان: در محله دزک.

(9) مسجد باقرآباد: در محله میدان شاه.

(10)]. مسجد باقرخان: در محله بازار مرغ: (11]. مسجد بال کفد: نزدیک دروازه قصابخانه و در محله مذکور است: (12). مسجد بغدادی: در محله دزک.

1] مسجد پنبهزنان: در محله درب مسجد.

(14. مسجد جامع: در محله بازار مرغ و آن را جامع عتیق خوانند. بنای آن از عمرولیث است که از جمله صفاریان4 بوده و ممالکن فارس، به حیطه تصرفش در سنه 281 هجری بوده؛ طول فضای آن، قریب100 قدم وعرضش به مقدار60 قدم: مشتمل بر شبستانهای متعدده و عمارات فوقانیه، و در میان مسجد نیز عمارتی است مرتع 1 جناب حاجی شیخ مهدی، در سال 1239 وفات فرمود و در تکیه حافظیه دفن گردید.

. به ضم اول، از توابع مازندران است: 3. آقالر: لام آن، مفتوح است: 4. ظهورشان در سنه‌ 251 بوده و آنها چهارتنند: عمرولیث، دومی آنهاست که به حکم الممتمد بالله، حکمرانی کرد.

============================================================

بالجمله، مسجد مذکور، چندین مرتبه، مرمت شده: مرتبهای در زمان اتابگان وقتی زمان سلطان ابراهیم میرزا، ابن شاهرخ گورکانی (4436]؛ همچنین در زمان صفویه. اما اکنون مخروبه است بطوریکه عالیها، مافلها شده؛ خدای تمالی عمر دهاد شاهنشاه اسلام پناه و حکام فارس را که هتت به مرمتش گمارند و نام نیکی از خود به صفحه روزگار گذارند.

بین الجمهور، معروف است که آن مسجد، هیچوفت خالی از ولی نبوده! منبری از چوب دارد] بسیار بزرگ، مشتمل بر14 پله، مشهور به منبر مرتضی علی؛ او] قریب به آن منبر، مزاری است! گویند قبر "عتقه"2 است (28)؛ در یکی از شبستانهای آن است؛ و آنجا، محل استجابت دعاست. نقدا امامت آن مسجده با جناب شیخ مهدی شیرازی ابن مرحوم شیخ جعفراست که در شیوه زهد و تقواء مشتهرااست] اللهم احفظه: 151] مسجد جمازه2: در محله دزگ.

11 مسجد جولایان: که آن را مسجد فقرا نیز خوانند، در محله بال کفد.

:. مصاحف: به فتح اؤل، جبم مصحف، به تثلیث میم امت که قرآن باشد.

زنی است که در سروستان فارس، باغها داشته؛ چوبهای مجد را از او گرفته، بکار بردند. چون عمرولیت خواست وجه آن را بدو دهد، قبول نگرد و گفت: باشد که من هم شریکن در اجرای عمل ی ساخن مچد بافا به همین اسم معروف و مفهور است ولی ذر بعض از شیرازنامه های قدیم ملاحظه نمودم بجنبازه به جیم ونون وباء موخده والف وزای معجمه در آخر نوشته بودند، وجه تسمیه را ندانستم الا اینکفه می توان فت که جناز، مخفف جانباز بوده واشخاصی مشی به این اسم، در بعض قری و طوایف، هیدا میگردند.

============================================================

ف-بن.

ة مةانا نن : مهن 11،484 لننلاا(*لمسنننة لازققلة 405 488

ن مذلالان لون : 1 انا: اا .ه 18 ،4 4ب 4 نمای ضلع شمالی خدایخانه رم بان ة ل ه ~~12 91 168 ل ل ضلع شرقی خدایخانه - دو ملتون مدور برج مانند وکتیبه معروف آن

ت از کتیبه معرق ثلث سردر ورودی غربی مسجد جامع عتیق

181] مسجد حاجی باقرا: در محله دزک.

19] مسجد حاجی عباس: این مسجد، خارج از شهراست، به مسافت 800 قدم، دور از دروازه‌ اصفهان به خط مستقیم: (0ا مسجد حاجی علی: در محله اسحق بیگ؛ مسجدی است با اسلوب؟ به وضعی خوب. مرحوم حاجی علی مذکور که یکی از معترین و معتمدین اهل شیراز بودهح آن را مؤسس آمده و اولاد آن مرحوم، همواره به مرمت آن، هئت می گمارند، خاصه خناب فضائل مآب، حاجی محقد یوسف که کاملی است عالی نسب و عالمی خوش مغرب، به تجارت مشغول است. وامامت آن مسجد، به جناب قدوسی خطاب، حاجی شیخ احمد شیرازی است و هوالعالم الفاضل والتحریرالکامل؛ عمدة الفقهاء و زبدةالحکما ایدهالله بنضره.

21) مسجد حاجی علی رضا:در محله میدان شاه.

221] مسجد حاجی غنی: در محله درب شاهزاده.

231ا مسجد حاجی محتدرحیم: در محله سنگن سیاه.

(124 مسجد حاجی مشیرالملکن: در محله سنگ سیاه. این مسجد را آن مرخوم، به وضعی خوش وطرزی دلکش ساخته. مشتمل است [2437) بر دوشبستان وسیع؟ و در و سط هریک از سه سمت آن، طافی رفیع؛ منازل فوقانیه اش، متعدد که محل و مسکن طلاب علوم دینیه است. عرصه مسجد، قریب 45 قدم طول و30 گام عرض دارد. در وسط، حوضی است بزرگ؛ همواره از آب سلسال، پرومالامال. ساعتی فرانسوی بسیار بزرگ که زنگ آن متجاوز از 90 من است، فراز طاق بزرگ، روبه جنوب قرار دادهاند و نقدا متحقل شکت وبست: ومواطب آن ساعت، جناب سیادت انتساب، حاجی میرزا محقد علی ابن مرخوم حاجی سیید اسماعیل خوشنویس شیرازی است که در کمالات_ خاضه، علم ساعت سازی -گوی سبقت از همگنان ربوده؛ میتوان گفت که صنعت مذکور، دون مرتبه وکمالات آن جناب است؛ اللهم احفظه.

امام آن مسجد، جامع علوم دینی و مستجمع معارف یقینی، جناب مستطاب آقامیرزا محمد علی بن میرزامحب علی شیرازی است؛ مجتهدی است گنجینه سینه اش، 1 عثار(29) بوده" ولی رثوف و آزادمرد بود 2. شهیر بود به بلل:

(25). مسجد حاجی میرزاکریما: در محله اسحق بیگ. این مسجد سابقا معروف به مسجد آصف بوده. حاج مشارالیه از آنجاکه شخصش کریم است و فیضش عمیم و بانی مبانی خیرات کثیره، مسجد مذکور را از شالوده، بنایی تازه نموده؛ خدایش خیر دهاد.(30) [26). مسجد حاجی میرزامحتد(31): در محله سرباغ: حاج مزبور مرحوم، از جمله تجار محترم بوده؛ خلف معظمش، مرخوم حاجی میرزا محمدرضای حکیم شیرازی4 و هومن اجلة حکماء الاسلام وعلماء الاعلام، الورع التقی والمقدس الزکی؛ سالهاست که حکیمی متأله بدان زهد و قدس [4438]، در شیراز دیده نشده؛ روح الله روحه.

ولد آن حکیم مؤید، جناب میرزا محقد نیز صاحب حکمت علمیه و عملیه است؛ اللهم احفظه.

بالجمله، امام مسجد مذکور، جناب معالی ایاب، شیخ عبدالجبار جهرمی است: هومن افاضل العلماء الامامیه و اعاظم الفقهاء الاثنی عشریه؛ طول عمره العالی:.

271ا مسجد حاجی میرزاهادی: در محله میدان شاه.

(28). مسجد حاجی نصیرالمل: در محله اسحق بیگ. از بانی آن، پیش از این، در این کتاب نامی برده شده (است] مسجدی است رفیع البنیان و موثق الارکان؛ بنایش نکو، فضایش دلجو؛ و شبستان رفیع و دوگلدسته منیع دارد. دریاچه وسطش، چون چشمه تسنیم وخوض کوثراست و حجرات فوقانیهاش، غرفات جنان را همسر. امام و بیشوای آن مسجد مینوبهر- بلکه مقتدای اهالی شهر- جناب مستطاب قدسی آداب، آقا میرزا هدایت الله شیرازی است وهو حاوی الممقول، جامع المنقول، مجتهدالزمان، علامةالدوران، متعناالله بطول بقائه ورزقناالله سعادة لقائه؛ الحمدلله که از آن اصل معروف است به راف وخزینه دار . وفاتش درسنه 1295 هجری واقع شده، در تکیه حافظیه، بالای سر مرخوم حاجی شیخ مهدی، مدفون آمد.

============================================================

اه ق مزع ب ب .

ة 2

1 228 نهه2 2ق1 2 7 18

ان الا اذا

اآ مسجد حوض قارچی: در محله میدان شاه.

(1). مسجد دروازه اصفهان: در محله در شاهزاده.

(32]. مسجد دزک: در محله دزک. امامت این مسجد، به جناب شریعت مآب، حاجی سیدعلی اکبر یزدی است؛ هو سیدعالم عامل کامل؛ محقق مدقق؛ نحوی لغوی من مشاهیرالمتفقهین وفحول المحدثین. ولد ارجمندش، آقا [4439) سید جواد، جوانی است باصلاح و سداد؛ اللهم احفظهما.

(33]. مسجد رمضان خان: در محله اسحاق بیگ.

(4] مسجد سپهسالارا: در محله درب شاهزاده.

35]. مسجد سرباع: در محله سرباغ.

31) مسجد سهراب بیکن (32): در محله بازار مرغ. امام آن، جناب سید نورالدین، از سادات مولی است، متخلص به شعشعی؛ حیدی است جلیل القدر، عظیم المنزله! خلف مرحمت مآب آقا سید علی اکبر مولی*، متخلص به مولوی، کان فاضلا عالما عابدا زاهدا، 1. به فتح اول، درخت بزرگ راگویند.

2. در وجه تسمیهاش گویند: بکی از اجداد آنها، با شخصی مشاجره داشت و نفی سیادت از آن سید مینود. دمتی از غیب ظاهر شد و شجرهنامهای به دامان سید اقکند، بعضی دیگر نوشتهاند: آن سید، با و زیری، بر سر ملکن و زراعتی منازعه داشتند. وزیر سید را سقط گفت. دستی از غیب برآمد، بر سینه وزیر خوردومرد 3 از بعضی شنیدم جارچی بوده، جیم آن به مرور تغییر به قاف یافته، الله اعلم: سههسالار، ولد خاقان مغفور فتتعلی شاه است: مرحست مآب آقاسید علی اکبر مولا، در سنه 1300 وفات نموده و در تکیه حافظیه، در جوار مرحوم شخ مهدی- اعلی الله مقامها- مدفرن آمده. جتاب سیدنورالذین - ولد مذکور مفارالیه- قطعهای در تاریخ فوتش سروده شعر آخرش این است: قال ابنه الشمشعی فی عامرحله لهفالموت علیاکبر القان

(37). مسجد سیاوشان: در محله سنگ سیاه. امامت آن، به حاجی ملاآقا بزرگ اردکانی است و او را برادری است کهتر- جناب حکیم نصرالله - و هوالاجل الافضل الاکمل؛ فقیهی است متفقه وحکیمی است متأله؛ حفظهما الله تعالی: (38]. مسجد شکرالله خان (33): در محله درب شاهزاده.

(39). مسجد شیخ علی خان: در محله اسحاق بیگن.

(40). مسجد طاهریه: در محله لب آب. این مسجد به واسطه خرابی، رفته رفته از میان رفته؛ بعض اشخاص طویلهاش کرده بودند. مرخوم نواب حاجی معتمدالدوله، فرهاد میرزا- طاب ثراه- این معنی را یافته، به تجدید عمارتش پرداخت و آبادش ساخت؛ جزاهالله تعالی خیرا.

(41] مسجد طبالان: در محله بازارمرغ. این مسجد و مسجد سابق الذکر، در جوار مسجد جامم عتیقند، بدون فاصله.

(42]. مسجد علمدارا: در محله لب آب.

(43] مسجد علی: در محله لب آب، قریب به دروازه شاه داعی است.

(44]. مسجد علی داد: در محله سنگ سیاه.

45]. مسجد غربالیها: در محله بال کفد. در این مسجد، ماست بندی بدشیر و بدکیش، گاو و میش کرده و خانه خدارا به تصرف درآورده؛ مکان و محل آن را به قرینه مرقوم می دارم. لعل، علمای عالیمقدار یا امرای با اقتدار، غاصبین آن را تهدید نمایند و ارکانش راتجدید. نزدیکیهای دروازه سعدی، مسجدی است (4440 که آن را مجد ر مضان خان گویند که نامی از آن، پیش از این برده شد. بر در آن مسجد، شخص که رو به قبله بایستد و به خط مستقیم، به قدم متوسط، هفده گام زند، بعد از آن، بهسمت جتوب، اندکی منحرف شود و سه گام بردارد، باز رو به قبله نماید و مستقیمأ 110 قدم دیگر بیماید به طرف چپ آن شخص، آن مسجد خواهد بود.

46] مسجد فتح: در محله درب مسجد. امام آن، آقا سید میرزای یزدی، سیدی است، صاحب نفس زکیه و اخلاق مرضیه.

(47]. مسجد قوام العلکن (34): در محله بال کفد. این مسجد را مرحوم حاجی 1. علمدار: از آن گویند که قبر علمدار، در جوار آن است که تفصبلش بعد از این، در کتاب مسطور است:

(48]. مسجد کردان ا: که آن را حسپنیه کردان نیز گویند. در محله سنگ سیاه [است].

امامت این مسجد را جناب قدوسی خطاب، آقامیرزاابراهیم، ابن میرزا جمال الدین، محلاتی3، متکفل است؛ هو عالم ربانی وعالم صمدانی فی اعلی مراتبالوثاقة والزهاده؛ ادامالله تمالی عمره (49). مسجد کل محقد: آن را آقا بابای کل محمد نیزگویند. در محله درب شاهزاده. بسیاری از اراضی این مسجد، در خانه بعض از سادات مولی و غیره به غصب رفته و به ناحق متضرف شدهاند. مگان آن را نیز به قرینه ذکر می نمایم که شاید پس از این، فرمانروایان دین مبین، دست تصرف آن قوم بیدین را کوتاه دارند به عمارت آن مسجد همت گمارند. در محله مذکوره بقعهای است که آن را سید ذوالفقار خوانند؛ برخی، امامزادهاش دانند. به هرحال، بر در آن بقعه، شخص چون رو به قبله آورد، به خط مستقیم 100گام متوسط بردارد، در انتهای آن، صدگام طرف راست، آن مسجد و اقع است و درب آن در دالان تنگ و کوتاهی دیده میشود.

50ا مسجد گنج4: در محله اسحق بیگ.

51ا مسجد کوجکه: در محله بازار مرغ. این مسجد در حقیقت بکن [4441] اطاق است. از در شرقی صحن حضرت شاهچراغ (ع) که شخص بیرون رود، پس روی خود را به جانب جنوب شرقی نموده، 20 گام متوسط طی نماید، طرف راست خود، آن اطاق راکه یک در بیش ندارد، خواهد دید. امروز اگر علافی را در آن هیزم انبار است، فرداست که او را حمالة الحطب، یار است: (52). صجد مدوسها: در محله بازار مرغ. این مسجد به مقدار 12 قدم در طرف شمال بقعه حضرت سید میرمحقد- علیه التلام- واقع کردیده. چون خانه مدزسها در خوار مسجد است، مسمی به این اسم است والا بنیاد آن، از آن طایفه نیست؛ بلکه تاجری ا. به ضم کاف تازی است: میرزاجمال الذین، زبامت معتدیها، در محلات داشته و از تصبفات ایشان است: شرح زیده غیخ بهای فر اصول وکتاب لآلی الاحکام در فقه.

3. محلات در عراق عجم واقع، در میان گلهایگان و کاشان و فم: گج: به فتح کاف بارسی است:

54ا مسجد صولی (35): در محله درب شاهزاده. مسجدی است عالی بنا، خوش وضع و زیبا، سالهای درازه مرحمت ماب، جناب مستطاب، ملامحقد علی مجتهد که عالمی بود وحید و کاملی فرید و فقیهی سدید4 و صاحب فتاوی و رساله، در آن مسجد امامت می فرمود. بعد از فوت وی1، مرخوم غفران بناه، جناب ملامحقد حسین که ارشد اولاد آنجناب بود و خاض و عام را مرجع و مآب، نیز امام و پیشوای انام گردید. پس از وفات او4، ولد دیگرش، عالم مؤید و فقیه معتمد، جناب ملااحمد، در این مسجد امامت می نماید و درس می فرماید. عالمی است راست گفتار و عاملی درست کردار- وفقة الله بتوفیقاته و ایده بتأثیداته.- 55ا مسجد نو:که آن را مسجد اتابکی نیز گویند، در محله درب مسجد. عرصه آن وسیع است و ارکانش، رفیع؟ طول فضایش 200 قدم و عرض آن، 100گام؛ در وسط طاقهای هر یکن از چهار سمت آن، طاقی بزرک و مرتفع برپاست. مسجدی بدین وسعت و صفا، در ایران دیده نمیشود. یکن حوض چهارکوش و دو هشت ضلع، به ردیف، در و سط آن است و در آن حیاض سه گانه، هر از پنج یاشش روز ایام هفته، آب جاری و روان. در اطراف آبشارهای آن، به قطار، درختهای افراخ، سایه گستر است و چنارهایی [442]) پر شاخ قوی پیکر.

اتابکن سعدبن زنگی: در سنه 615 هجری، آن مسجد را بنانهاده، شاه سلطان حسین صفوی، باری آن را مرمت فرموده وصادقخان زند نیز عمارتش نموده. بعد از آن، بهواسطه حادثه زلزله، منهدم شده" مرحوم حاجی میرزاعلی اکبر قوام الملک، باز به مرمتش همت گماشته و بنیانش را برافراشته_ اللهم اغفره._ تنظیم و تنزیه این مسجد، به جناب حقایق مآب، امام جمعه است که شرح احوال و ذکر خصال مشارالیه، در این کتاب، سابقاگذشت و آن جناب، بعض اوقات، امامت آنجا را مینماید و مردم را موعظت می فرماید: 1. معرکه خانه: در جنب آن مسجد است و آن، و سعتگاهی است که سابقأ دراویش، در آن افسانه میگقتند.

سدید: راست ودرست و محکم و استوار: فوت مرحوم ملامحمد علی، در سة 1284و.ق.ست وفات مرخوم ملامحتدحین، در سنه 1309 هجری است:

اسم طریقت آن منور علی شاه بوده [است] 3. تموز لفظی است رومی و ماهی از ماعهای تایستان.

بردالعجوز: هفت روز است که ابندای آن بیت و ششم شباط است و شباط بیت و هفیت روز است. در تمیه اش تفصیلی گویند که آن در کتب نجوم مطور است و بعضی آن را بردالعجوز خوانند زیرا که این ردوزها آخر زمستان است.

============================================================

تلاقی فریقین شد. بنای محاربه را گذاردند. حین جدال، یکی از سپاه قتلغ فریاد کرد که اکر مقصود شاها، رسیدن به خدمت حضرت علی بن موسی است، وفات یافت. به مجرد این خبر، جماعتی که به دور آن حضرت بودند، متفرق شدند، مگر معدودی از اخوان و خویشان؛ پس حضرت چون امگان بازگشتن نداشت، رو به شیراز نهاد. مخالفین تعاقب کرده، در آن محل که الآن مرقد آن بزرگوار است، به درجه شهادت رسید. بعضی چنین نوشتهاند که چون به شیراز آمد، در گوشهای متزوی و مشغول عبادت بود؛ تا آنکه به جوار رحمت حق پیوست و بر مدفن آن حضرت، گسی واقف نبود، تا آنگه امیر مقرب الذین مسعود بن بدرالدین که از وزراء و قرب یافتگان اتابکن ابوبکر بود، خواست در آنجا بنیاد عمارتی کند. قبری ظاهر و در آن، جسدی صحیح بدون تغیر و تبدل و خاتمی در دست آن یافتند که برآن نقش بود "العزة لله، احمدابن موسی". صورت حال را 1. بفعه متبرکه حضرت شاهچراغ، در محله بازار مرغ است: . قتلغ: در ترکی، به معنی بزرگ است.

============================================================

هرهزوه: هنرجواکه پزومش، بهمعنی تفخص وجتجو آمده.

چراغ ایمان: یکن هزار و حپصدوشش میشود.

============================================================

در زیر صفحه آن ساعت، چند شعر مرحوم وقار، به تاریخ انشاء فرموده، برسنگی نقش نموده، نصب کردهاند. شعر آخر آن که متضمن تاریخ است، این است: زد به تاریخ بنای او رقم کلک وقار ساعتی عمر ملک بادا یکی سال دراز واین در رحت رالخ) با یکن عددکه ادخال کرده، بکنهزارودویست وهشعادونه گفاده [الخآ: یکن هزار و سبصد و نه میشود می شوده.

این در [الخ]: نیز یک هزار و سیصد و نه است.

ساعتی [الخاز یکن هزارودوبست و نودودو میشود.

============================================================

صاحب الاخلاق المرضیه است، برادر دیگر ایشان، جناب میرزا هاشم ناظم التؤلیه متخلص به ادیب سیدی است اربب و از علم سلوکت، با بهره و نصیب. این رباعی را ازایشان به خاطر دارم: بگرفته بر اطراف رخت مشک سیاه یعنی در توبه را ببستهاست گناه مات است بهرخساره نیکوی توشاه ماشاءالله ثم ماشاء الله خدام آن آسنانه متبرکه، جماعتی از معمرین بودند که داعی حق را لبیک گفته، رخ در این خاکدان نهفتند، - رحمهم الله: اکنون بازماندگان ایشان، به خدمت خود مشقولند. سیما، جناب میرزا هدایت الله ابن میرزا احمدکه به فن کفایت، میمند را نیابت دارد و اخذ مالیات مینماید، تا وجه آن، صرف مرمت و مخارج آستانه آن ضرت علیه التلام شود بقعه مطهره سیدامیرمحقد: مضجع آن حضرت است. پدر بزرگوارش، حضرت موسی بن جمفر- علیهم التلام_ با برادرش حضرت شاهچراغ - از یکن مادرند 1. بارع: نعت است از گی که در دانش، از اصحاب بگذرد.

2 جناب شیخ عبدالحی، نزد بدر تحصیل کرده و می کند و نیز به اصلاح بین الناس، در تداهی و ترافع و قالهجات شرعیه، بهامر والدماجد خود اشتغال دارق جناب میرزا جلال الذین، سلله ذهبیه را سرسلله است ومرحوم والدش، میرزا ابوالقاسم- شهیر به میرزابابا. نیز ریاست این کار را داشته ااست] بقعه مطفره مبدامر محتد، در محله بازار مرع است:

============================================================

قائم اللیل، صائم النهار، در عهد خلفا، به شیراز آمده (39) و در آنجا منزوی شدهاگویند که از حق الکتابه کلام الله مجید، بسیاری از بندگان [را) آزاد[4449] فرموده. چند سال قبل، شبی آن بزرگوار را در خواب دیدم؛ در حالتی که قرآن مجید کتابت می نمود. فقیر رافرمود: تمثال مرا برکش و اشاره کرد به بردهای که برای تصویر، مهیا داشتم. چون بیدار گردیدم، چراغ افروخته، تا هنوز شبیه مبارکش از نظرم نرفته بود، برآن پرده‌ مذکور، طرحی ریختم و تا دو روز به اتمام رسانیدم و بر آن بقعه، وقفش ساختم، در اینکه آن حضرت را شهید کردهاند یا وفات یافته، مختلف نوشتهاند. به هرحال، بقعه منورهاش، مطاف و زیارتگاه و محل فیض است و بسیاری از سادات و اخیار و صلحا و ابرار، در جوارش مدفونند. در طرف دست چپ آن بزرگوار، مرقد کوچکی است و در آن، لوحی که برروی آن نقش است: ابراهیم بن محتدبن موسی. و میگویند فرزند آن حضرت است و فقیر در بعض از کتب دیدهام که حضرت سیدامیر محقد را فرزندی است معروف به ابراهیم مجاب؛ و در عتبات عالیات نیز مزاری است معروف به ابراهی مجاب، و میگویند آن، ولد دیگر حضرت سیدمیرمحمد است" الله اعلم. بالجمله، بر بقعهاش، گنبدی برپاست که در این ازمنه، آن را مرحوم ظهیرالدوله ساخت، ولی به واسطه عدم اهتمام معماران، بنای خرابی را دارد و معتکفان آن آستانه را همواره بوجود مسعود پادشاه اسلام- خلد الله ملکه- این دعاست که حق تعالی، دولتش را پاینده دارد تا به مرمت آن گنبد همت گمارد. گویند در عهد نادرشاه افشار، به حکم وی، آن بقعه مرمتی شده و ضریح آن را مرخوم شاهزاده معتمدالدوله1، اوپس میرزا حطاب ثراه_ نقره نموده و مرخوم فرهنگن، اشعاری سروده که برنقره نقش شده؛ ماذه تاریخش این است: ازبی تاریخ آن به حلقه احباب لفظی جستم ز بخردان سخنور ناگه فرهنگ سر زحلقه برآورد گفت بجو سالش از "ضریح منوره2 [4450) وجدران ضریح مطهر را نیز، شاهزاده مرحوم مذکور، آیینه کاری کرده جزاهالله خیرا: موقوفات بسیاری آن حضرت داشته؛ از ضیاع خوب و املاکن معدالذوله: بر مرخوم حاجی معتیدالدوله فرهاد میرزاطاب ثراهمااست: ضریح مثور: بکن هزاروسید وچهارده است. چون سرحلقه که مفت باشده از آن اخراج شود کن هزار و سیصد وفش میشود.

============================================================

گاه گردنده..: آشاره است به حرکت شبانه روزی زمین، به اعتقاد ابشان؛ زیراگه قائلند به دو حرکت از برای آن. مچمل از مفقل: فیفاغورس و جیمی از دیگر حکمای یونان و حکمای حالیه یوروپ و قلیلی از حکمای ایران را اعقاد این است که کره زمین چون دیگر گواگب سیاره، دو حرکت دارد: یکی رکت وضعیهکه در خرض بیت و چهار ساعت، بر دور خود حرکته میکند واین برای تفخیص ر وزوشب است. یکی دیگر حرکت ابنیه اانتقالی] که به گرد شمس، در هرض یکال مگردد و این حرکت باعث تیدیل فصول است و این را حرکت سالیانه نیزگویند و این فقیر مؤلف، در گاب دریای کیر، تفقل و مشروح تفصیل آن را نوشتهام و اعتراضات و جوابهای آن را نیز نگاشتهام.

ناهید: سعاره زهره است: تیر: عطارد است

2. خمول: بهضمتین: گمنامیودن وگمتامی 3. بقعه منؤره: در محله بال کفت_ به کسر کاف - واقع است:

به علامات دانستند آن حضرت است. قتلغ حکم کرد برآن قبر، بقعه ساختند، در این قول، اشکالی است و آن این است که شبهه نیست در اینکه ظهور قبر آن بزرگوار، سالها س از شهادتش بوده و قتلغ مذکور، معاصر به آن حضرت و برادرش بوده، چنانکه مذکور شد که محاربه کرد، بلی، مگر اینکه بگوپند این قتلغ خان، غیر از قتلغ خان مذکوره1 است (41). بالجمله، بنابر آنچه فقیر [454)] از تتبع یافتم، این است که آن بزرگوار، در باغ قتلغ تشریف برده، او را شناخته، شهیدش نمودند. پس از مدتهاکه آن باغ خراب شده و جز تلی از آن باقی نمانده، در زمان صفویه، به علامات و آثاری مضجع آن حضرت را یافتند - به هیأتی که ذکر یافت - پس میرزا علی نامی از اهل مدینه که صاحب اموال کثیره بوده، بنایی برآن قبرگذارده و املاکن و بساتین بسیار بر بقعه آن حضرت وقف نموده و خود وفات کرده: در آستانه آن بقعه، مدفون میگردد؛ وتولیت موقوفات، به دست پرش، میرزا نظام الملک که وزیر صفویه بوده- میافتد و از آن پس، به اولاد مشارالیه؛ و بسیاری از آن املاک را از میان برده و متصرف شدهانده مگر قلیلی که آن اکنون به دست جناب میرزا محقدعلی، ابن مرحوم میرزا ابوالحسن است که در ذخبره4، منصب سررشته داری را دارد؛ جوانی است نجیب و از کمالات صوریه و معنویه با نصیب. خلاصه، سلطان خلیل، حاکم از جانب شاهاسمعیل بوده؟ در زمان حکمرانی خود، بقعه را مرمتی درست نموده و بر عمارتش افزوده. تاریخ آن، بالای سردر طرف اول نصب است: این شمر: این بناکز دولت سلطان خلیل آمد پدید سال تاریخش بجو از خیرباقی2 والتلام گنبدش راکه از صدمه زلزله، منهدم شده بود، مرحوم مشیرالملک میرزا ابوالحسن خان برپا داشت. و رواق مطقر را تمام، جناب جلالتمآب قوام الملکن محقدرضا خان، آینه کاری کرده است. اشعاری جناب شوریده سروده؟ تاریخش این 1. غیر از قتلغ خان مذکور: دیگران بودهاند گه به این لقب خوانده میشدند، مثل اینگه یکی از اتابگان آذربایجان را قتلغ لقب بوده" ممچنین ابوبکربن سعد زنگی، ملقب به این لقب بوده امت: ذخیره: جایی است که در آن، اسلحه لشکر و ادوات حرب ضبط گنند.

3 خیرباقی: ظامرا همین دوکلمه، تاریخ باشد. کلمه والتلام جزو آن نیت:

108 ،8 3 نا 8 188 ة ا د

2455) بقعه امامزاده ابراهیم ا: بعضی، او را ولد صلب حضرت امام موسی _ علیهما الشلام_ میدانند و مرحوم حاجی اکبر نواب نیز گوید که ظن من این است که از اولاد آن امام - علیه التلام_ است و می نویسد که بعضی گویند آن بزرگوار، به امر زیدبن علی، به حکومت یمن در عهد مأمون مشفول بود و این قول را نسبت به ارباب رجال میدهنده_ الله اعلم به هرحال، بقعهای دارد و سرایی: آنرا محقد زکی خان سردار2، خراب نموده و بقعه مستحکم ووسیع بنانهاده [است] (42).

بقعه شاه میرعلی بن حمزة بن امام موسی (علیهم السلام): مضجع و مشهد آن بزرگوار است. نوشتهاند که بعد از پدر عالیمقدار، با جمعی از اهل و عیال، فرارا به شیراز آمده4؛ درکوه شمالی خارج شفر، در مغارهای منزل کزیده؛ در ایام هفته، هیزم جمع میفرموده ودرروزی معین، به در دروازه آورده، میفروخت و آذوقه هفته خود و عیال را برداشته، مراجعت مینمود. چون وکلای بنی عباس، در قیلع و قمع اولاد طاهرین امیرالمؤمنین ساعی بودند، روزی یکی از غلامان آنها، آن بزرگوار رادیده، شناخت، به ضرب تیغ، سرش را از بدن جدا ساخت. گویند سیدمظلوم، سرخود را از زمین برداشت؟ تا آن موضع که مدفن شریف اوست، دوید و برزمین افتاد و به خون غلطید، و تا سه روز، از حلقوم مبارکش، ذکر "لاإله الاالله" استماع میشد. بعضی میگویند: سر انورش را برداشته، به بفداد بردند و آنجا دفن کردند. خلاصه، بقعهای است شریف و روضهای منیف5؛ واقع درخارج شهر، نزدیک دروازه اصفهان و اطرافش، قبرستان.

وقتی، سید مرادخان زند، آن را مرمت نموده و بعدها محمدزکی خان؛ و در این ازمنه، مرحوم مؤیدالدوله طهماسب میرزاطاب ثراه- نیز عمارت فرموده. تولیت آن، با خمعی از سادات حمزوی است (43).

1. روی نه افلاک االخ]: یکن هزار و سیصد و شش میشود.

2. بفعه مذکوره، در محله لب آب وافع گردبده [است].

3. محتد زکی خان نوری است و او وزیر سابق فارس بوده [است].

به شیراز آمدن آن حضرت را بعضی در سنه یکن هزار و دویست و بیست نوشتهاند.

منف: بروزن مقبم، به معنی پاکن و بزرگ و بلند است:

بقعه علمدار: یکی از بقاع است و آن، قریب به مسجد جامع، در جوار مسجد علمدار که مرقوم شد_ واقع گردیده. در کتبی چند که فقیر جمع نموده و حاضر دارم، از سه علمدار نام می برند: یکی شیخ ابوسعید محمد بن هیثم4، از اولیاء خدابوده و از امیرانی که در راه خدا جنگ مینموده و در حرمت مزارش، تأکیدات نمودهاند. یکی دیگر، شیخ ابوالعلاء حضرمی3 علمدار. بعضی [4457]، ابوالعلاء قفصی4 نوشته، گویند از اکابر اولیاست و ادرا شیخ کبیره را نموده است. یکی شیخ عبدالله علمدار که در زمان ممد ین یوسف، به شیراز آمده و مدفن او را درب دروازه اصفهان نوشتهاند. این علمدار سومی البته مانحن فیه نیست؟ اما آن دو علمدار دیگر که مرقوم شد، نمیدانبم بقعه حالیه، از کدامیکن آنها باشد ولی احتمال در علمدار اول است که ابوسعید است و اگرچه بقعه به سید علمدار معروف است، منافی نیست که سید باشد، شیخ1 هم باشد و شاید که به غلط سیدش خوانند؛ الله تعالی اعلم بالضواب (45).

حن مثنی:گویند فاطمه دختر امام حسن - علیه اللام- را تزویج کرد و در کربلا، زخم بسپاری خورد. پس از شهادت امام، او را از میان کثتگان برده. زخمهایش را مرهم نهادند، بهبودی حاصل کرد.

هیشم: بر وزن حیدر، به تقدیم باه حطی بر ثام نخذ حضرمی: منسوب به حضرموت که نام شهری و قبیلهای میباشد. میم آن، هم مفتوح استعمال میشود

============================================================

بقعه سید ابوالوفاء شیرازی: در سمت شمال غربی شیراز است، خارج از شهر به مسافت یک میدان اسب؛ بقعه کوچکی دارد، اطرافش قبرستان است. از احوالش چیزی مملوم نشد، جز اینکه سیدی است جلیل القدر، از اولیاء الله و باشاه داعی الی الله، معاصر بوده و ارادت داشته. زمانی که شاه نعمة الله ولی-قدس سره- به شیراز آمده، شرف خدمت آن جناب را نیز دریافته [است] بقعه بیبی دختران: بعضی نوشتهاند که نامش بی بی خدیجه و کنیتش، ام عبدالله، سیدهای است فاضله، از اولاد حسین بن علی بن الحسین (علیهم التلام). در محله میدان شاه واقع شده؛ گریند بنیاد بقعه اش را زنی از سلاطین نهاده و چون به سبب زلزله، انهمیام به ارکانش راه بافته بود، مرخوم محتدقلی خان ایلخانی، به تجدید عمارتش پرداخت و .

ن اب بس لح ت 27777 7 بقعه بیبی دختران، به نقل از کتاب هزارمزار، به تصحیح دکتر نورانی وصال کیا: بفتح و کر اول، به معنی مهتر و بزرگ و خداوند است و سیدرا نبز کیا گفتهاند. و آن بقعه، در محله درب شاهزاده واقع است:

بقعه منصوریه: در محله دزک، در مدرسه منصوریه که تفصیلش بعدها بیاید_ واقع است و در آن بقعه، دو مزار است6 از پدر و پسری: 1. مبارگ: نام هدر عبدالله است.

2. ام کلثوم: بعضی گویند درزمان عمادالدوله، به شبراز آمده و عمادالدوله در سنه میصدوبیت و دو به لطنت نشیست و او از سلاطین دیالمه است: 3. نهب: بالفتح، تاراج و غارت است: شیخ عبدالرحمن: وفاتش در سنه پانصد وشصت ومفت بوده ااست: شیخ ابوسعید: در سنه ششصد وسی و جهار مجری وفات نموده ااست قبر شادروان میرزاحسن فسائی مؤلف فارسنامه ناصری نیز در همین بقعه و در جوار آن پدر و پر

یکی، خاتم الحکماء امیرغیاث الذین منصور شیرازی، وله امیرصدرالذین محقد؟ در خدمت پدر خود، تحصیل علوم دینی و معارف یقینی نموده. از جمله تصنیفات ایشان است: کتاب حیحة الکلام؟ دیگر، شرح هیاکل الانواد2 دیگر، شرح بررساله‌ اثبات واجب پدر خوده دیگر، کتاب تعدیل المیزان3" دیگر، کتاب معیارالافکار دیگر، محاکمات میان والد خود و ملأجلال الذین دوانی، در حواشی ایشان بر شرح تجرید1 دیگر، محاکمات میان آنها، در حواشی شرح مطالع، دیگر، کتاب تجرید در حکمت که الهیات و طبیعیات را به عبارت موجز بیان فرموده: دیگر، رساله در معرفت قبله؛ دیگر، کتاب معالم الشفاء" دیگر، اخلاق منصوری: دیگر، مقالات العارفین: دیکر، رساله قانون الستلطنه؟ دیگره ریاض الرضوانو دیگر، کتاب اساس در علم هندسه. و وفات آن جناب در سنه نهصد و چهل و هشت بوده است](49).

بقعه دارالشضاء: در محله لب آب است و بسیار کوچکن است و چنین اشتهار دارد که قبر میر سیدشریف علامه جرجانی (50)، در آن است. اگرچه فقیر را علم قطع به این مطلب نیست، ولی چون اکثر را اعتقاد همین است، شرح و احوالش پرداخت و سابقادر این کتاب نامی از آن جناب برده شد: و هو علی بن محتدبن علی الحسینی؛ حکیمی است کامل و عالمی فاضل؛ گویند از تربیت بافتگان علامه رازی است و بعضی، او را از اصحاب خواجه علاء الدین نقشبند دانستهاند. در زمان شاء شجاع بن مظفر بوده و با سعدالذین تفتازانی، مباحثاتی نموده و فایق آمده و در عهد امیر تیمور گورکان، به 1. ترگمانیه: ایشان چندین طایفهاند، از استرآباد تا خوارزم و ان آنجا تا بلخ و بخارا و سرقنده صحرانشین بودهانده یلاق و قشلاق می نمودهاند. در این ازمنه، بحمدالله، کالمعدوم اند و دستشان از شرارت کوتاه . دیگر حاشپ برشرح شبه ااست] تعدیل المیزان، در علم منطق احت:

بالجملعه شیخ منکووااز اجله اهل تصوفه بوده ولز اعلظم مشایخ شیرازی الاهل می باشد. نجح احوال و خوارق علهات او را در بسیاری از کتب نوشتهانده که از غایت شتهاره لازم بهناظهار نیست (51) مگویند یکفصد وده یاهیجده سال همرکرده (82) و ین ابن منصور حلاج، به خدمتش رسیده وغبخ ابرالحیین لشعری، نزد او چیزی می خوانده و بسیاری از مشایخ، درکن فیض صحبتش را نمودهانده و تصنیفات بسیار یقاره خانه: بالای خرهری مواقعم شده که یکدطرف آزه میدانی است که در آن اطافهامت و محل لفواج و گان سربازها، و بکن طرف دیگرشه میدکفی مرسرم به مچدان توهخانه که در آن توبهای قولضی و آرامگاه توهچیان است.

============================================================

19هل ع

وفاتش در سنه 377 بوده [است) در حیات پدر، وفات نخوده ااست

مزار شیخ بدل (54): در وسط میدان نقارهخانه مذکوره است و تا قبر شیخ کبیر، قریب :4 گام فاصله دارد و آن مزاره به همین نام معروف است ولی چون دو شیخ را شیخ بدل خواندهاند، ما نمی دانیم که این مزار از کدامیک باشد زیرا که خط لوح آن مزار، محوو نابودشده است: یکی از آن دو، شیخ فخرالدین احمد2 است، معروف به شیخ بدل که با ورع بوده و تصنیفاتی دارد؛ از جمله کتاب مصباح ذوی الالباب وکتاب کتیرالاخبار و کتاب النجاة وکتاب سرالخلافه وغیرها: [واوفاتش، درسنه 174 از هجرت بوده [است) کی، شیخ بهاءالذین نیز معروف به شیخ بدل که در طریقت، رتبتی عالی داشته ودر سنه 739 بدرود جهان را گفته؛ گذشته از اینکه برما مجهول است که آن دو، کدامیگن باشند، بساکه آن مزار از هیچیک آنها نبود و به غلط شهرت یافته باشد، العلم عندالله قعال مزار شیخ روزبهان3: در محلت بال کفت است. بقعهای عالی بوده، از سنگ و گچ: اطرا [462]) آن بقعه، ایوان وسرا و صحنها بوده: الحال، تمام را جماعتی متصرف شده، در آنها ساکن آمده؛ بلکه محل گاو و گوسفند قراردادهاند. بالجمله، روزبهان، کنیتش، ابو محتد است؛ پدرش ابی نصر و خود به شیخ شطاح4 معروف بوده. و سابقا در این کتاب، در ذیل ذکر شهر فساه نامی از آن برده شده. گویند مولدش فساست (55).

مدت 50 سال، در جامع عتیق شیراز، وعظ می فرموده و او را در علوم، رتبه [ای] بلند بوده و پایه [ایاارجمند. تصنیفات دارد: از آن جمله: تفسیر عرایس؛ دیگر، کتاب الانوار ف کشف الاسرار: دیکر، رساله‌ شطحیات ابه عربی وفارسی). ودر حیات خود، سفرها نموده: مدتی در مکه، مجاور شده؛ و در شیراز؛ اتابک سعد زنگی و ابوبکربن سعد که در آن عضره سلطنت و ایالت اختصاصی داشتند- به مجاورت و معاضرت شیخ، مفتخر میبودند. در سنه 606 هجری، به عمر 80 سالگی وفات نمود. این رباعی از اوت . وفاتش درسنة 391 اتفاق افتاده [است أر 2. ولدشیخ شرفالدین عبدالله فارسی است.

. روزیهان متعذد بودهاند و اینکه صاحب بقعه ومزار مذکور است، همان ابومحتد است: شطاح کسی را گویند که شطحیات گوید و آن به اصطلاح صوفیه، کلمانی است که به ظاهر خلاف شرع نمایدا مثلا مثل "اناالحق" گفتن منصور و "لیس فی جبتی سوی الله" گفتن بایزیدا و غیرذلکق.

============================================================

ابه م عشه بشه

خممی، اقتباس معارف از حضرتش می نمودند. قاضی نورالله اشوشتری] نوشته که میرصدرالدین و علامه دوانی [2463) در بعضی از مقامات، رکاب شیخ را از روی تعظیم گرفته، سوارش می ساختند. شرحی بر مثنوی گلشن راز نوشته4، مستی به "مفاتیع الاعجاز"؟ ومثنویابیادر بحررمل، منظوم کرده، مشتعل برتحقیقات، مستی به داسرارالشهود"؛ و دیوانی نیز دارد، قریب 5000 بیت؟ و "اسیری" تخلص داشته وبا ملا عبدالزحمن جامی، معاصر بوده. این بیت از اوست: عالم جونقش موج به بحروجوداوست بود همه جهان به حقیقت نمود اوست و در آن خانقاه نیز، مزار ولدش، احمدبن محمد اللاهیجی است که تاریخ فوقش 921است.

زار شیخ ابوذرعه: در سمت جنوبی بیرون و مثصل به شهر است. بقعه کوچکی دارد و هو عبدالوهاب بن محقدبن ایوب الاردبیلی؛ عالمی بوده زاهد، معاصر شیخ کبیر و سیدمحتد: مریدشیخ علاءالذوله سمنانی است. وفاتش در سنه 899 بوده و قبرش در ری است: 2 شرحی که برگلش داز نوشت، گویند در هرات، نزد ملأعبدالرحمن جامی فرسناد. وی این رباعی را در و واب نوشتب ای فقر تو نوربخش ارباب نیاز خرم زبهار خاطرت گلشن راز ره نظری بر مس قلبم اندانر شایدکه برم ره بهحقیفت زمجاز شرح مذکور را در سه 877 نموده و تاریخ وفاتش را بعضی سه 912 نوشتهاند.

============================================================

3 آثار رسول الله را شعرالنبی نیز می گویند.

============================================================

زار بمحمود راهداو: نیز در دارالتلم است. کنیتش، ابومحتد و تخلصش، وهیانی"" در معلومات غریبه، از جفر و اعداد، مسلط بوده، رساله هادر این مطالب نوشته؛ از جمله منظومهای است مسشی به سجنجل1. بعضی گویند از اهل خفراست.

هزار شاه فنذر: ابن عبدالله، در محلت دزک وافع است؛ بقعه ای دارد و سرایی. گویند از فرزندان پادشاهی است که نرک حکومت و دنیا کرده. بعضی برآنند که از اولاد منذربن قیس2 است. بیش از این، از احوالش چیزی معلوم نشد.

ه زار شیخ جنید: در صحن مسجد حاجی باقر، در محله دزک که مرقوم شددر زاویه ای واقع است و حتامی نزدیکن آن مسجد است که آن هم حمام شیخ جنید است و عوامالناس، شیخ جونی گویند.

مخفی نمانادکه سه شیخ جنید بوده [انداز یکی، بغدادی است که شرح احوالش، در اوایل کتاب مسطور آمد و مدفن او در بغداداست: یکی دیگر، شیخ جنیدبن فضل الله، ملقب به صدرالدین است که شیخ الاسلام بوده و مرشد انام. مذتی در خلوت نشسته بوده، چندی به زیارت مکه معظمه و به بلاد شام مسافرت نموده و به شیراز مراجمت کرده؛ و تصانیف زیاد دارد" از جمله کتابی در شرح احادیث نبوی وکتاب ذیل البعارف فی ترجمة العوارف؟ ووفاتش درسنه 791 بوده ااست) یکی، شیخ جنید ابوالقاسم شیرازی است که از مشایخ کبار و از معارف روزگار بوده، روایات و اجازات در حدیث و تفسیر داشته [2465] و وعظ می کرده و کنابی در ذکر مزارات اولیای شیراز نوشته و تا سنه 800 واند، حیات داشته. پس از این مقدمه گویی که مزار مذکور، معلوم ما نیست که از کدامیکن [از] آن دو جنید باشد، زیراکه لوحش، سجنجل: به کر سین مهمله و قتح هردو جیم که در میان آنها، نون ساکنه است و در آخر، لام به معنی آئینه است و بعضی گویند لفظ رومی است:.

2. از تابعین است. گویند او را شهید کردند. مرقد او را محاذی رباط شیخ ابوذرعه نوشتهاند.

بهضم اول، به صیغه تصغیر است:

فضای کوچکی است که در آن، قبرستان است و یک طرفش، طاق برای نمازه و در آن طاق، دو سه لوح مزار کهنه است؛ معلوم است که از مشایخ انده خطوط آنها، خیلی مخو . اولیاء جمع است" ولی لقب است، شخص واحد را از اینگونه القاب بیار است؛ مثل اینکه شخصی، "انوار" و دیگری "اسرار" و دیگری، " آثار" لقب دارد.

"حضرش بود با رسول" 1119 می شود.

============================================================

:1111 رةء4.421111111100...

المللکا؟ (ةم

بدان که قبور و مزارات دیگر از مشایخ کبار و عرفای عالیمقدار و حکمای این دیار هت که خارج از شهر است؟ یعنی در تکیهها واقع شدهاند. و شرح احوال صاحبان آن قبور، در ضمن ذکر تکایا، باید نگاشته آید و ما بسیاری از ابنیه شهر را از قبیل مدارس و اسواق و حتامات و غیرذلکن آراا هنوز نامی نبرده و تفصیلی ننوشته ایم و سزاوار این بود که پس از فراغت از ذکر آن ابنیه، به خارج شهر بپردازیم؛ ولیکن محض اینکه سلسله تذکرهای که به دست داریم، گسسته نگردد، اکنون از شهر بیرون میرویم و طریق ذکر تکایا می پوییم؛ آنگاه مراجعت کرده، از دیگر ابنیه شهر سخن می گوییم؛ وبالله التوفیق.

تکایای2 شیراز (467ا تکیه سعدیه، در سمت شرقی شیرازااست]، به مسافت کیه سعدیه (90): یکن میل تقریبا، قریب به کوهی که قلعه بندرش گویند" و تفصیلش گذشت. و آن تکیه مشتمل است برچند عمارت تحتانی و فوقانی. بنیادش را مرخوم کریم خان زند نهاده؟ در پاغچهاش، اشجار بسیار با ثمار غرس شده. قبرشیخ در عمارتی است که در زاویهای واقع شده. و در جوار آن تکیه، دهی است که چندین خانوار در آن است و خمعیتی دارد، قناتی که در جنب تکیه است، موسوم است به قنات بندر که سابقا مذکور شد- ملط برزمین تکبه نیت ولی آبی است مخصوص که وقف برآن بقعه . سداد: به فتح اول، به معنی راسنی و درستی است، و گذشت.

. تگایا، جمع تکیه است" در لفت، به معنی تکبه به چیزی دادن و به معنی متکا نیز آمده و مگان بود و بالش فقرا را هم گویند و این عربی است مشتق از وکا بعضی نوشته [اندکه] نگبه، فارسی است:

============================================================

پس از ده سالگی، مذت 12 سال در شیراز، تحصیل مقدمات و علوم ظاهری کرده و مذدت 20 سال، در مدرسه نظامیه بغداد، نزد ابوالغرج بن جوزی و غیره، اکتساب دیگر علوم نموده وبه علم باطن و سلوکت، توجهی کاملانه داشته و مدت سیسال، به مسافرت و سیاحت مشغول و چندین سفرحج کرده و بعضی را به پای پیاده مشرف شده و به اطراف روم و هندوستان و سایر بقاع ربع میکون، گردش فرموده و در سومنات2 رفته، بت بزرگ ایشان را شکسته (63) و مدت سی ال دیگر، در بقعه حالیه که مرقد اوست، سکونت و انزوا داشته؛ و در مذت عمر، به صحبت جمعی از مشایخ کبار رسیده؟ با شیخ عبدالقادر جیلانی، مکالمات کرده (14) و شیخ صفی الذین اردبیلی را در شیراز ملاقات نموده و جلال الذین محقد مولوی رومی را در روم دیدار فرموده و امیر خسرودهلوی، در ملک دهلی، او را پذیرایی کرده؛ و گویند ارادت [468]] شیخ، به شهاب الدین سهروردی بوده و با هم سفرها نمودهاند و اساتید، او را یکی از ارکان اربمه4 ملکن فصاحت و بلاغت دانند و اهل سخن، جنابش را بلبل هزارداستان خوانند و دیوانش را نمکدان شعراگفتهاند؛ و ظهورش در زمان سعدبن زنگی بوده و در نزد سلاطین، سیما اتابگان فارس، معزز و مخترم میزیسته و خطاب بدری به وی می نمودند: همتی یلند داشته، فقرا و مساکین را طعام میداده. وفاتش را در سنه 691 هجری نوشتهاند.

:. مصلح الذین معروف است" ولی در بعض ازکتب، مشرف الذین مصلح بن عبدالله نوشتهاند و برخی شیخ عبدالله سعدی نگاشتهاند.

بهضم اول وواو مجهول ومیم ساکن، نام بتخانهای است" و این لفظ هندی است ودر اصل، فخوم ناتهه" بودهه ماء آخرش راحذف نمودهاند: 3. ارکان اربعه: یکی شیخ سعدی است، دیگر، حکیم فردوسی دیگر، حکیم انوری، دبگرا شیخ تظامی:

نیزدر سمت شرقی شیراز است، ولی چندان مسافتی با شهر تکیه حافظیه (15): ندارد و آن از جمله تکایای معروفه عالم است. بنیادش نیز از . گلتان: کتاب نثر اوست: ا. بوستان، نظظم است به بخر تفارب: طیبات همه غزل است: 3. ملقعات، کتابی دیگر احت.

9 خوانیم، ایضا غزلیات اوست: بدایع نیز غزلیات است: غزلیات قدیم نچز از حرف الف الی آخر مرتب است وهمه ابن دفاتر، در یکن جلد است موسوم به کلیات.

12928 می شود 9 مسافتی که به دروازه اصفهان دارد قریب 1700 قدم متوشط میشود.

============================================================

اما طرف دیگر، باغچهای است که در آن است اشجار بسیار و انواع اثمار. و در میان دو طرف مذکور، حجرانی است که به هر دو طرف مذکور، درها باز میشود ودر وسط حجرهها، تالاری است ملوکانه و اساسی بزرگانه؛ نیز دو طرفش گشاده و در آن، چهارستون از سسنگ برپاست. در جلوی آن تالار، دریاچهای است که از آب رکن آبادش مجری است و آب انباری نیز در زاویه آنجاست. الحق تکیهای بدین نهاد و سرشت، روضهای است از روضههای بهشت. شرح احوال خواجه این است: و هو شمس الدین محمدبن الشیخ کمال الدین (68)؛ پدرش از خواجه حافظ (67): اهل توی وسرکان1 بوده (69)، به شیراز آمده، متوطن گردیده.

تولد خواجه در شیراز شده و در آتجا تحصیل نموده؟ چندی در خدمت شمس الذین عیدالله شیرازی و چندی نزد میرزا سید شریف علامه (470))، استفاده علوم فرموده واغلب از اولیا را ملاقات نموده، مانند شاه نورالذین نعمت الله ولی و سیدمحمود شاه داعی الی الله وسیدابوالوفا (70) و شیخ زین الذین خوافی؟ وکمال خجندی، و قرآن مجید را تمام در حفظ داشته و تخلص آخود را بدینجهت "حافظه قرارداده؛ و سن مبارکش آنچه بر فقیر معلوم گردید، به 46 سال رسیده و در مذت عمر، سفری تا شهر یزدکرده و به وطن باز گردیده ااست]. و میرغلامعلی3 متخلص به "آزاد"، در تذکره مؤلفه خودکه مسقی به "خزانه‌ عامره" است، مینویسدکه محتد قاسم فرشته، در تاریخ خود (71) نوشته که سلطان محمود شاه- والی دکن- در عهدش، شعرای هرب و عجم به دربارش می رفتند و از چشمه سار احسانش شاداب می شدند. خواجه حافظ نیز به بسفر دکن رغبت نموده؛ لیکن به واسطه موانع، از قؤهاش به فعل نمی آمد میرزا فضل الله اینجو-که از تلامذه‌ علامه تفتازانی بود ودر دکن، منصب صدارت ا. توی وسرکان: در جانب شمال نهاوند است و نهاوند، در حدود همدان.

بروزن محاب، ناحهای است به نیشابور میرغلامعلی از نضلااست. او را حتان الهند نامد. بدرش، سیدنوح ابن سیدعبد الجلیل البلگرامی است، ووفات میر مذکوره در حدود 1200 بوده و از تآلیفات اوست: کاب بحة البرجمان.

============================================================

در جوار خواجه علیه الرحمه- بسیاری از فضلاوحکما وعرفا مدفونند؛ از جله مولانا اهلی شیرازی: جزرهای است در فارس1 معروف:

3. وفات او را ملامیرک که یگی از شعراست- قطعهای گفته؛ ماده تاریخ این است: "هادشاه شعرا بود.

اهلی": 942 برسنگن مزارش، آن اشعار منقوش است:

ازجمله، سیدسند، معتمد عامل، فقبه کامل، مبرزامحتد باقرا، وفاتش، سنه 1240 بوده [است] ازجمله، حکیم متأله، الحاج میرزا محتدرضا، بالای سر مرحوم حجة الاسلام مذکوره مدفون است؟ که نیز در ضمن ذگر مساجد، نام و تاریخ فوتش نگاشته شد.

از جمله، مرخوم میرزا عباس حکیم:که در طرف راست خواجه مدفون است. ذگر احوال و تاریخ ارتحالش نیز در این کتاب، در ضمن تفصیل دارابجرد، مرقوم گردید.

ازجمله: مرخوم حکیم زین العابدین جهرمی: مردی بود شوخ طبع و خوش اخلاق: درسنه 1307 وفات یافت: قریب به قبر خواجه، دفن شده [است] از جمله، میرزا نظام الدین دستغیب؛ از اجله فضلای عضر خود بوده و شعر را نیکو میسروده؟ در سنه‌ 1030 به رحمت حق تعالی پیوسته [است] (473) از جمله، آغای خواجه: ظاهرا در اصل خضی بوده و در مسجد نو اعتگاف داشته؛ دارای انفاس قدسیه و صاحب محاسن ملکوتیه گردیده: وفاتش سنه‌ 1222 از جمله، آقا هاشم ذهبی: عارفی است کامل وسالکی واصل؛ در 1199 وفات نموده [استأ از جمله، میرزا عبدالتبی؛ سیدی است جلیل وموخدی نبیل؛ فوتش سنه 1231 (79) 1. سیدمذکور، جد جناب ملاباشی میرزا محمدباقر است گه آن را ملاباشی میدان شاهی نامند، زیرا که در آن محله، خانه دارند و مشارالیه از قضلا واز نجبای شیراز است" والد ماجدش، مرخوم حاچی میرزا سیدمحمد ملاباشی است.

میرزا عبدالنی، بدر مرحوم آقا میرذابابا، والد جناب مجدالاشراف مبرزا جلال الذین (زید مجده العالی).

============================================================

و در طرف شمال شرقی تکیه حافظیه نیز طاق و ایوانی ساختهاند که در آن مدفون است مرحوم قاسم خان والی که در شیراز حکمران بود و در سنه 1289 وفات یافت حاکمی بود درویش منش و نیکوروش (رحمة الله علی سریرته). و در خارج تکیه، نزدیک به درب آن، برروی سکویی، قبر مرخوم میرزا محتد حسین یزدی است. عالمی بود بصیر و فتیهی بی نظیر و متکلمی خوش تقریر، در سنه 1308، از جهان درگذشت. و قریب به آن است مزار کثیر الانوار جناب سیداحمد قزوینی نوربخشی که در سنه‌ 1286 بدرود جهان فانی راکرده ااست] مخفی نماناد: که قلیلی از اراضی اطراف حافظیه هست که از موقوفات آنجاست" تولیتش به حاجی ملاعلی نامی بودکه سرایدار و پرستار تکیه بود و به رحمت ایزدی بیوست. اکنون به دست فرزند سعادنمندش حاجی غلامحسین است! جوانی نجابت قرین و بادانش و دین اوادر تنظیم و تنظیف تکیه، ساعی است:.

درشمال شرقی حافظظیه است، به مسافت 350 قدم متوشط؟ و کیه چهل تنان: آن تکیه کوچکی است که نیز کریم خان زند- رحمة الله علیه- به جهت فقرا ساخته. در سمت روبه قبله تگیه، یکن ارسی بزرگ و چند اطاق و خوضی در پیش آن عمارت است. باغجهای دارد که چمن [2474] چمن، گلهای الوان در آن شکفته و در آغوش هرگیاهی، خرمن خرمن، طراوت خفته؛ چهل لوح مزار، به قطار در آن فضاست. میگویند درویشانی بودهاند، ولی حقیقت حال را، فقیر معلوم ندارد. داخل در آن تکیه میشوند قریب به طرف دست ت، مزاری است؛ معروف است که آن قبرشیخ اطعمه است. شرح احوالش از این قرار است: ابواسحاق؛ اسمش احمد، مشهور به شیخ اطعمه؟ شیخی اشیخاطعمه)2(80): بزرگوار و فاضلی عالیمقدار بوده: به خدمت شاه نعمت الله، تولیتش در سرابق، به دست سلله مبرزا نظام، متولی حضرت سید علاء الذین حسین بوده بعدها واگذار به دست حاجی ملاعلی و ورثهاش نمودهاندر 2. شیخ اطعمه، از آن جهت خوانند که اکثر سخن از طعام و اغذیه گفته و دیوانی ساخته [است).

============================================================

الحال برای رفع ابهام میگوییم که در این اوان، خود این فقیر، همت گماشته، قدری از آن سنگ مزار مذکور را که در زیرگل پنهان بود، ظاهر ساختم و آن را خواندم؛ بر آن نقرشده این کلمات: "المرحوم المغفور، التعید الشهید جمال الذین محمودبن نصیربن محتدبن جمال الذین محمودالافزری أ فی سنة خمسین و سبعمائه2 (انتهی)". پس معلوم می شود که این مزار شیخ اطعمه نیست. اگر مقصود صاحبان تذکره و غیرهم، همین لوح مزار است، اشتباه کردهاند و اگر در جای دیگر از تکیه چهل تنان، مدفون شده، قبرش از میان رفته، معلوم نیست (475)).

و جزئی از اراضی اطراف آن تکیه، وقف برآن تکیه است که کفایت از مرمت آن نمی کند، سابقا موقوفات بسیار داشته، از میان بردهاند به نقد این جزئی از زمین؛ و کفالت امور تکیه، به مشهدی حسنین ولد مروم محقدخان است؟ مرایداری است سخی الطبع و سلیم النفس؟ با عدم بضاعت، ساعی درآبادی تکیه است.

ودر جنب تگیه مذکوره، باغچهای است مستی به عشق آباد؟ آن را غرس نموده؛ رنیس الفترا درویش علی محقد، سامرداستان باستان است و در این عمل بلبل، هزاردستان.

1. افرز، بلوکی است قریب شهریار، در گرسیر، که ذکرش گذشت.

ح خاو أست

هو شرف الدین عبدالله بن فضل الله الشیرازی؛ نیز مزارش میان وصاف (84): تکیه حافظیه و چهل تنان است در شعر، "شرف" تخلص می نموده. کتاب تاریخ وصاف که مشهور و بیرون از اوصاف است، از مصتفات آن جناب است. این رباعی از اوست: رکان که چو شیر در وغا بخروشند در ملح به عشرت ومداراکوشند 472گه درصف رزم هچو خنجر نیشند چه درصف بزم مچو ساغر نوشندره8) آن را نیز پادشاه ارجمند، کریم خان زند، بنا نهاده. فاصله میان کیه هفتتنانن این تکیه و چهل تنان به مقدار 200 قدم متوسط است، و آن بنای باشکوه، در دامنه کوه واقع شده و آن کوه را "چهل مقام" (89) نامندکه ذکرش خواهد آمد- و آن تکیه، دو طرف است: طرفی باغچهمانند است که در آن اشجار بسیار- غالب، آنار غرس شده. در سمت رو به قبلهاش، چند اطاق است مسکن فقرا و مساکین. آب انباری در این طرف نیز هست. طرف دیگر، 1. در جلگه، پعنی 200 قدم از حافظیه که میگذرند، به آن قبر میرسند.

حاجی علی اصفر، از مریدان جناب حاجی محمدحسین زین الدین اصفهانی نعمت اللهی است و از آن جناب، حین علی شاه لقب بافته و اکنون مریدان او را حینعلی شاه ثانی نامند.

مثنوی مذکور، دوازده جلد است" پنج جلد آن مستی به گنج خرور است و هفت جلد دیگره موسوم به خجات وصال

باغچهای دارد از نهالهای نارنج و ترنج، انباشته؛ سرو و کاجش سر به فلک افراشته؟ پر از گلهای رنگین است و نمونهای از بهشت برین. قبور هفت تنان در وسط واقع است؟ شش مزار به قطار و یکی در کنار1(87).

نوشتهاند: آن هفت نفر از ابدال، در آنجاکه هنوز این بنای عالی را نداشته، مشغول به عبادت بودهاند؛ هرکدام که فوتش میرسیده، باقیماندگان او را غسل داده، کفن نموده، به خاک می سپردند؛ چون یکن نغراز آنها باقی ماند و اجل موعودش نزدیکن شد، قبری برای خود حفر نموده، به شهر آمده؛ غشالی را خبر کردکه فقیری فوت شده؛ بیا تا به اتفاق او را تغسیل و تجهیز نماییم: همراه آمده: بر در صومعه که زسیدند، درویش، غشال را گفت: "خارج از در بایست تا من داخل شوم؛ چون صدای تکبیر مرا شنیدی، داخل شو و مشغول امر معهود باش"، غتال ایستاد. درویش داخل رفت. پس از چند دقیته، صدای اللهاکبر بلند شد. غتال بهاندرون صومعه (477])که پانهاد، دید همان درویش وفات یافته و جز او کسی نیست و بر سینه خود کاغذی هشته و بر آن نوشتهکه "من قبر خود را حفر نمودهام؛ الحال غسلم ده وکفن نما و به خاکت بسپار": غتال به وصیت او عمل نمود و مراجعت به شهر کرد.

بعض از قبور عرفا نیز در آن تکیه هست2 و در جنب تکیه گاه، کاروانسرا و باربندی هم مرحوم کریم خان برای نزول قوافل ساخته ااست].

بالجمله، قدری از اراضی، در اطراف آن تکیه است که وقف بر آن است. تولیت آن، سابقا به مرحوم آقا عبدالله مدرس بوده است: آقا عبدالله مدرس شیرازی، ملقب به فخرالعلماء، متخلص به (اقاعبدالله مدرس ا: "کلامی" ابن مرحوم آقا علی اشرف، متخلص به "آگه" است 1. یکی که در کنار واقع شده، همان است که آخر همه وفات بافته [است.

از جمله سیدسلیمان نامی از اهل مصره از جمله عرفا بوده: در منه 1084 وفات یافته. ایضا شبخ عبدالکریم نامی از مشابخ کبار، در سنه 1091 فوت نموده و آن دو قبر، در طرف اول نزدیکن درب مت دست راست واقع شده ااست

4 2 اطمه آرامگاه شاه شجاع. ابه نقل از کتاب بناهای تارینی و آنار هزری جاحه‌ شیرازا از آل مظفرا است) پدرش، امیر مبارزالدین محتدبن مظفر شرح احوال شاه شجاع: کرمان و شیراز را فتح نمودو حکمران شد اوآبه طوری سفاکن مطفر غیاث الذین خراسانی است و این طبقه، 7 نفر بردهانده چنانکه در تواریخ مسطور است::

مکشوف باد. که در این سمت از شهر نیز چند تکیه دبگر هست که در کوه وافع شدهاند لهذا باید نخست از کوههای آنجا مجملی ذکر نحوده سپس از آن تکپهما تفصیلی داد: 479)] بدانکه از تتگ الله اکبر (89) ح که سابفا مرقوم شد - چون شخص داخل میشود، در حالتی که رو به شهر دارد در طرف دست راست آن، کوهی است و در ت دست چپش نیز کوهی؛ و امتداد این دوکوه، از شمال به جنوب است؛ از طرف شمال منتهی میشود به جایی که آن را "مله زرده، مگویند و قریب به شهر است و از طرف جنوب منتهی میشود به تنگن سعدی، نزدیک بقعه شیخ علیه الرحمه.

آن کوهی که در طرف دست راست واقع شده، در آن تکیه مشرقی و باباکوهی و غیرهماکه ذگرش بیاید؟ اماکوهی که درسمت دست چپ است، آن راکوه "چهل مقام نامند. وجه تسمیه اینکه در آن، شکفتها و غارهای بسیار است و در هریکن، فقط محرابی ساختهاند جهت تمیز قبله؛ و در آنها، ایام سابق، مردمانی مرناض، مشغول عبادت و ریاضت بودهاند. هریکی از آن مغارهها را مقامی میخواندهاند و عدد آنها چهل بوده. این فقیر، اکثر آنها را دیدهام، محرابشان هنوز باقی است و از آثار در آن کوه است: 1. این رباعی را که شاه شجاع گفته، دیگری در جوابش نیز انشاء نمرده: ای شاه شجاع ملت ودولت ودین خود را به جهان وارث محود میین بدروی زمین اگرچه متی ذومه روز باللهکه بههم رید در زپر زمین بهاءالذین از فرزندان شیخ سعدالذین حموی است: 3. مله زرده: از آن گویند که رنگ آن زرد است و در پشت این مله، باغات بیار و بسانین بیشمار است و غالب آنها، درخت انگور امت.

============================================================

بعضی گویند در این چهارطاق، قبراست ولی آثاری از لوح در آن دیده نمی شود (90).

برخی برآنند که آن را اتابکان فارس ساخته؛ برای اینکه در آنجا به تفرج آیند و جلگه شیراز را به نظر درآورند و هنگامی که سان لشکر می دیدند، پادشاه آنجا را مقر خویش فرار میداده. اما آنچه به نظراین فقیر رسیده، این است که آن بنا از امیرعضدالدوله باشد از وضع بنایی آن چنین استنباط نمودم) و علت ساختن آن میباید برسر قبرکسی باشد2 و بهجهت آنچه مذکور شد که در حق اتابکان میگویند، بعید می نماید.

و از جمله آثار دیگر در آن کوه است: چون بههمین اسم شهرت داشت، فقیر آن را نگاشت. آن (4480) جاهمرتضی علی (91): تکیهای است بر قله کوه چهل مقام؛ بدین تفصیل: و سعتگاهی است؛ چند طاق از سنگ و گچ، در آن ساخته و دو آب انبار بزرگ نیز پرداختهاند و اطاقی هم، یکن دربی، دارد که اندرونش و سیع است؛ در آن اطاق، روبروی درب، طاقی است، کاشیکاری شده و آبات و احادیثی برآنها نوشته آمده3 و در آن چندین پله است که چون به پائین روند، به صفهای میرسند کوچک و تاریکن؛ که جز به مدد چراغ نتوان رفت" بوریائی، فرش آن صفه است و آن محل نماز و مقام نباز است. مردم می گویند آنجا قدمگاه حضرت مرتضی علی (ع) است. بعضی راگمان این است که آنجادر قدیم دخمه و معبد پارسیها بوده. به هرصورت، شبهای شنبه، جماعتی کثیره در آن مقام رفته، بیتوته می نمایند و حاجتی که دارند، از خدا طلب میدارند؛ بسیار واقع شده که حاجتشان برآورده میشود.

فقیر مؤلف گوید: محقق است که حضرت مرتضی علی (ع)، به عالم ظاهر به شیراز 1. چهارطاق مذکور را عوام الناس، گهواره دبو می نامند.

. می باید یرسر قبری باشد زبراکه از بعض بیرمردهای کهنال، فقیر شنیدم که سابقأ در آن، دو لوح مزار بودهکه ایشان خود دیده بودند: احادیشی که آنجا نوشته شده، از آن جمله است این حدیث: مثل اهل بیتی مثل سفینه نوح من تمتک بهم نجی ومن تخلف عنهم غرق

حکایت: از پدر یاد دارم که مرا فرمود: وفتی، کسی بر سر قبر یکی از مشرکین نشمته بود. شخصی عبور کرد، پرسید: صاحب این قبرکیست؟ آن کس به مزاح گفت: قبر یکی ازاولیاست که به استمداد از آن، حاجت برآورده میشود. روز دیگر، آن شخص آنجا رفته، فاتحه خوانده، حاجتی طلب نموده همان روز برآورده شده که حسن عقیدت داشت و خلوص نیت. از جمله آثار درکوه چهل مقام است: تکیه ای است در کمرکوه، بالای سر تکیه هفت تنان مذکور در (481) تخت ضرابی ا: پائین کوه؛ تابه تخت مزبور، مقدار 170 قدم است: تخمینا.

در آنجا سه اطاق از سنگ وگچ ساختهاند که در پیش آنها، ایوان است و در جلوی ایوان، سکگویی وسیع و باغچه کوچکی دارد (92)؛ نظرانداز خوبی است. و آب انباری هم در زیر سکو ساختهاندکه در زمستان از باران و سیل کوهسار پرشود و در تابستان به کار رود (93).

چون ذکر آثار در کوه چهل مقام به پایان آمد، از آثار کوه دیگر که در طرف دست راست میباشد- و گفتیم در آن، تکیه مشرقی و غیره است- بیان می نمائیم: تکیه مشرقی در آن کوه است؛ یعنی نزدیگ به تنگ الله اکبر از اتکیه مشرقی)(94): دامنه کوه به مقدار 130 قدم که به بالاروند، میرسند به چندین مسطحه که طبته به طبته است و در آن طبقات، باغچههااست ودر طیقه آخرین که فضایی است وسیع و خوضی در وسط دارد که آب آن حوض از رکن آباد است- طاقی است بسیار بزرگ از آجر، و در وسط آن طاق با وسعت، محجری است و آثار قبری: و آن مزار عمادالذین محمود4الحسنی الحسینی است. گویند وزیر شاه شیخ ابواسحق انجوی بوده [است]، الله تعالی اعلم (95).

و چند اطاق دیگر درگوشه و کنار آنجا هست که از کوه طبیعی است(96)؛ یمنی وجه تمیهاش این است که شخصی بود از معاصرین، آقانام، ملقب به "معیر" که در غرابخانه قدیم راز ریاست داشت" آن تخت را ساخت.

عمادالذین محمود، وفاتش درمنه 828 مجری است:

صمم:7 ان 22 9 4

جهات سته است.

3. روح انسانی، روح خیوانی و تباتی است ع. هفت آسمان مراد است.

ک مضمار به معنی میدان است و از نه مضمار، نه گردون را خواسته [است] مفمدر به معنی ششدرشده و محل ششدرشدن است. این لفظ فارضی را به صیغه عربی جاری کردهاندر 7. بنج و جهار، مراد پنج حواس و چار ارکان است.

============================================================

در سمت شمال تکیه مشرقی است، به مسافت بعیده. (تفصیل تکیه باباکوهی: آن): از پایین کوه تا به آن تکیه، قریب 1000 قدم است و آن و سعتگاهی است که در آن، یکن طاق است و چند اطاق؛ مهتابی هایی فقره به فقره و طبقه به طبته ترتیب دادهاند؛ چند درخت سروو چنار و انجیر و انار، غرس نمودهانده خوضی نیز دارد: آب آن از چشمهای است که از کمرکوه جاری است؛ همواره از این آب زلال، آن حوض مالامال و لبریز است؛ و هوای آن فضای جانفزا، بسی نشاطانگیز، تمام شهر، از دور مطمح نظر1 است و ضیاع" آن صحرا، اهل نظر را منظر (100) .

مخفی نمانادکه آن عرصه گاه مذکوره، قریب به فراز کوه است ولی از آنجا به مقدار قدم2 چون شخص بالاتر رود، به بقعه [یی امیرسد که در آن، قبر باباکوهی است و از آن بقعه تا به قله کوه، چندان مسافت ندارد. (شرح احوال بابا کوهی این است:) 1 محل نگریستن است.

بروزن رجال" جمع ضیعه، به فتح اول است، به معنی آب و زمین مزرعه میباشد.

مقدار 60 قدم را پله مانند ساختهاند که به سهولت بتوان بالا رفت:

طاق بزرگی است که در آن، محرابی نمودهاند و دو عمارت فوقانی گوشواره مانند بر دو طرفش ساختهاند.

صلی1(103): دهنه آن طاق، به مقدار6 ذرع و ارتفاعش، 7 ذرع است؛ اطراف آن طاق2، همه محل کشت وزرع است و آن مکان، قبله اهل صفاست ومحل استجابت دعا در ست جنوب، مایل به منرب شیراز، واقع شده، به تکیه شاهداعی (104): مسافت 600 قدم متوسط، دور از دروازه‌ معروف به شاه داعی. آنجا دو طرف است: یک طرف باغجهاست، پر از گلهای گوناگون و کاجهای مردف و موزون سمت رو به قبلهاش، عمارتی است نیکوبنیان و در پیش آنها، سراسر ایوان، یک طرف دیگر، فضایی است محقر و تربتی پاکیزه و معطره حوضی دارد و اطاقی او] آب انباری و رواقی. و این عمارات را مرخوم کریم خان زند ساخته. داعی الی الله که از عرفای آفاق است، مزار پر انوارش در آن رواق و لوح قبرش از یکپارچه 1ا. مصلی: بهضم اول و فتح صاد ولام مشدده است و در آخر، الف به صورت پاء 2. اطراف آن که محل زراعت است، سابقا قبرستانی بوده مشهور به قبرستان مصلی ([که] اکنون اثری از آن قبود، بافی نت

داشتهاندسیدی است فاضل، معتمدی کامل، احب مقامات عالی: سیدابوالوفاکه شرح ف 40 2 2 انله

احوالش گذشت- مرید اوست. گویند خود ارادت (4486] به جناب شاه نورالدیت نعمةالله داشته واز اکابر خلفای لو بوده" و بسیاری از اعاظم عرفا را ملاقات کرده.

تصنیفاتش بسیاراست، عربیا وفارسیا (106)؛ اسامی بعض از آنها، این است: ا. لوح قبرش، دو ذرع ونیم طول و نیم فوع و بکن گره حرض و هفت گره ارتفاع دلرد.

============================================================

ومثنویات سته نیز منظوم فرموده، بدین تفضیل: (1] مثنوی مشاهده [2] مثنوی گنج روان، [3] مثنوی چهل مباح، (4] مثنوی جهارچمن، [5] مثنوی چشیه زندگانی، [6] مثنوی عشق نامه.

تصنیفات و تألیفات دیگر هم دارد که مسطور در تذکره هاست (108)، ذکر همه، موجب طول کلام خواهد بود. دیوان اشعاری از غزلبات و غیرها پرداخته، ولی کمیاب است، ومذت عمرش، نزدیک به 60 سال بوده: در سنه 870 هجری، از دار فنابه عالم بقا توجه کرده؛ این اشعار از اوست بز اعیان جهان مظهر اساء وصفاتند اسماء وصفات آینه حضرت ذاتند مخموع مراتب که به هسنی شده فائم امواج و حبابند که در بخر حیاتند بلبل اگر ناله برآرد رواست خاصه که از طرف گلستان جداست به عربی وفارسی است: ا. نظم وتشراست.

مفتمل برحقایق است: در شرح رباعیات سعدالذین حموی است که از اصحاب شیخ نجم الذین کبری بوده [است]ر به عربی است ه مضتل برده جام است: اشرح مثوی مولوی را به خواهش سیدابوالوفاء مذکور نوشته ااست) (109).

هد این اشعار از دیوان اوست، همچنین فقیر، غزلی در دیوانش دیدم که یگن شعرش این است: چو باد خاکن توخواهد به مر طرف بردن مهل که از تونشیند به خاطری گردی و این شعر [را] بر لوح مزارش نفرکرده بودند و آن لوح چون شکسته، خطوطش ریخته شده بود بعض از سلاطبن، نگ را تبدیل نموده؛ سنگی در نهایت امتیاز که تقصیلش گذشت - بر مضجع آن قرار داد. چند قطعه نگن از مزار قدیمش هنوز باقی است که آن شعر برآن است:

این ابیات از مثنوی مووم به چهمارجمن اوست: این چنه شعر از مفتوی متی به چشمه زندگانی است که آن جتاب راحت.

============================================================

بعدها، محمدعلی خان4 ایلخانی قشتائی ابن جانی خان (112) را مهتی عظیم روی داده و از آن راه میگذشته، به قبر شیخ ملتجی میشود: اتفاقا از آن مهلکه، خلاصی یافته، آنجا را مرمتی کرده؛ وصیت می نماید که چون اجلش رسد، در جوار شیخ، دفنش کنند.

در سنه 1266 مجری که از جهان میگذرد، جسدش را حمل نموده، در آنجا به خاکن می سپارند و بنای تکیه ای می نمایند. تالاری که به واسطه دوستون از سنگ یکپارچه قائم است، بنیاد [490]] میکنند و سنگن بسیار بزرکی برقبرش میافکنند. اشعاری به بحر تقارب، مرحوم داوری ابن وصال گنته (113)، برآن نقش مینمایند؛ و آن قبر در تالار مذکور است، به طرف دست چپ شیخ قدس سره به طوری واقع شده که مزار شیخ در علا و قبر ایلخانی در اسغل است؟ زیرا که مزار مذکور، در بلندی بوده؛ چون جلوی آن را تالار برپا نمودهاند، لهذا فضای تالار، دو طبته مینماید و قبر ایلخانی، در طبقه پایین است و در آن تکیه، چند اطاق دیگر هست و باغچهای هم دارد، و آن تالار و بناها به مرور دهور، روی به خرایی نهاده بود؛ در این از منه، حاجی نصرالله خان ایلخانی مذکور، این چند بیث از مثنوی موسوم به عتق نامه است که به نظم فرموده است . اقطع به معنی بریدهدست: 3. بناب: بهضم اول است، بعنی بیخ و بن آب" چوان آکه در جوار آن بفعه، از بیخ و بن کوه، آب جاری شود وچند چه است 6. محمد علی خان، پدر حاجی نصرالله خان، ایلخانی حالیه است که شرح حالش سابقاگذشت.

============================================================

بعضی گویند ففط شیخ است. برخی نوشتهاند نیز سیادت داشته. این فقیرهم در لوحی که به دیوار آن بقعه نصب شرح حال شیخ مذکور ااقطع از است و تاریخ مرمت اول آنجاست که چهل و چهار سال قبل از فوت ایلخانی مذکور است، دیدم که آن بزرگوار را "سید" خوانده؛ ایضا اختلاف است در اینکه این همان شیخی است که شرح احوالش در مثوی است یا غیر آن است. در حقیق این معنی، آنچه فقیر به تنحص معلوم کردم، این است که سه شیخ اقطع بوده[اند]: (1 آریکی: شیخ ابوالخیر اقطع تبنانی" که نامش حماد است و آن غلامی بوده از مریدان شیخ جنید بغدادی و شغلش زنبیل بافی. تفصیل قطع دست او را مولوی در مشوی بیان فرموده. خلاصه آن این است که شیخ در کوهی مسکن ساخته و به عبادت پرداخته.

به اثماری که باد از درخت افکندی، قناعت کردی و به حق تعالی عهد نمودی که به دست خود اجتناء2 ننماید. از قضا، چندروز بادی نوزید و میوهای نریخت. مجاعتش از پای افکند: ناچار به دست، میوهای چیده، تناول نمود. اتفاقا دزدی (4491) چند در آن کوه در آمده تا مسروقاتی را قسمت ازند. یاران شحنه در قفای ایشان تاخته، دست و ای آنها و دستی از شیخ بریدند: ممنوی غیرت حق گوشمالش داد زود زانکه فرموده است اوفوابالعهودع چون خواستند پایش را نیز ببرند، کسی شیخ را شناخت. یاران شحنه را آگاه ساخت.

دانستند کاری غلط بوده. به معذرتش برخاستند و از وی عذرها خواستند: 1. انواری، لقب طریقت اوست. در اشعار، او "صبورا" تخلص مینماید و شعر را مجذوبانه میگوید، این دو بیت را از وی به باد دارم: در ه هربردهغیخواری دگر ای ترا با هر دلی کاری نگر از جمال خویش رخساری بگر در دل هر ذزهای بنمودهای . تبان: به تاء قرشت و باء ابجد و نون و الف" و در آخر نون، ایضا. دهی است نزدیکن مر: میوهچیدن از درخت: اشاره است به آیه شریفه "و اوفوا بعهدالله اذا عاهدتم ولا تنقضوا الابمان بعدتوکیدهاه.

============================================================

(2] یگی دیکر: شیخ ابویعقوب اقطع که کاتب شیخ جنید بوده و عمری در مگه می گذرانیده و به حق تعالی عهد بسته بوده که بی وضو دست به قرآن نگذارد. وقتی به غفلت عهد را شکست. اتفاقا جممی دزدان را دستگیر کردند؛ به قطع دتشان حکم دادند. شیخ پایی پیش نهاد، گفت: این قوم را من سرکردهام؟ دست مرا ببرید. چنان کردند. مریدانش سبب را پرسیدند. گفت: دست گنهکار، بریدنش اولی است.

3ا یکی دیگر: سیدمحتد اقطع منکور است. در سبب قطع دستش، بعضی همان را گویند که در حق شیخ ابویعقوب، مذکور گردید و برخی برآنند که در دستش، اکله3 پیدا شد؛ آن را قطع نمودند؛ و می گفت: من خرسندم به قطع این دست که وقتی گناهی کرد.

فقیر مؤلف از شخصی ثقه مورخ شنیدم (کهاسیدمذکور، در اوایل حال، درکوه تودج فارس به عبادت می گذرانیده؛ سپس در این گوه که مدفن اوست، آمده؛ و تاریخ فوتش معلوم نشد معروف به دسبزبوشان "(116)2 در سمت جنوب غیرازه در 4921)) شیخ ابواسحق: کوهی به مسافت3 فرسخ دور از شهر؛ واز دامنه کوه تا مزار آن: ربع فرسخ است؛ در دره وسیمی واقع شده؟ مرقدی دارد و در چند جای از آن کوه، آب، تقطیر مینماید، در برکه هاکه ازکوه تراشیدهاند و در سنگابها جمع می شود: آبش گواراست و مهتابی باوسعتی در جلوی آن مرقداست.

بعضی آن را سیدابواسحق خوانند و برخی سیدش ندانند؛ و از شرح احوال شیخ: تاریخ فوتش نیز اطلاعی نیافتم ازیرا که لوحی بر قبرش نیست ین: دت واصقو 1:. بالفتح، یعنی قمها وسوگندها.

به فتح همزه وکسر کاف تازی، بر وزن فرحه مرضی است که عضو از آن خورده می شود.

* گوه تودج: سابقأ در ذکر تنگ کرم فا، سطور گردید.

============================================================

بقعهای است در دهی موسوم به "جرسقان"1، در ست جنوبی شیخ دانیال: شیراز، به مسافت چهار میل تخمینا. این ده متعلق است به جناب آقا سیدمهدی2 تاجر کازرونی که از جمله سادات عالی درجات است. شخصش کریم است و لطفش عمیم؛ بین الامثال، ممزز و محترم است. والد ماجدش، جناب حاجی میرزا ابوالحسن و برادرکهترش، جناب حاجی میرزا احمد، از جمله اهل فضل و علمند. در اوایل حال به مدرسه رفته، تحصیل کرده؛ الحال به تجارت اشتغال دارند: اللهم احفظهم.

بالجمله، بقعه مذکوره، مشهور است به "دانیال" و اهالی آنجا، یقین کردهاند که آن دانیال پیغمبر است: حتی بعضی هم که از اهل دهات، این مطلب را شنیده، در کتاب خود نوشتهاند. در این اوقات، فقیر در خدمت صاحب ده مذکور- سلمه الله تعالی در آنجا رفته، چندانکه تفحص نمودیم و در خاک کاوش کردیم، لوحی که بر آن خطی باشد، نیافتیم (493ل؛ جز آنکه در شالوده دیوار آن بقعه، سنگی طولانی پهنی بود که برآن خطی ثلث و کوفی، بعض از اشعار شیخ سعدی را نقش کردهاند؛ در نهایت امتیاز، حجاری شده ولی اسمش را از سنگ متعمدا محو نمودهاند. گمانم این سنگ، از آن مزار باشد. به هرحال، از شالودهاش برآورده، در بقعه مذکور نهادیم و ما قبر دانیال را پیش از اینها، در ذکر شوشتر نگاشته ایم و اینجا دانیال پیغمبر نیست.

در سمت جنوب شرفی شیراز است، به مسافت کمتراز فرمخی شیخ شهریارن در میان صحرا؛ بقمه کوچکی دارد؛ اطرافش قبرستان است و در آن بقمه. دو مزار است؛ بریکی از آنها نوشته: "صاحب به فتح جیم وکسرراء مهمله وسکون سین وقاف والف ونون است: 2. آقا سیدمهدی، مولدش شیراز است؟ اصلأکازرونی است:

است. بر لوح دیگر نوشته: "الشیخ الصالح المابدالشالکن، جمال الذین حسین"، تاریخش نیزدر سنه‌ مذکوره است و تاریخ مرمت آن1 راسنه‌ 793 نوشته؛ الله هوالعالم بحتایق الامور.

دریک فرسنگی شیراز، در سمت مذکور است. از حالش شیخ علی چوپان: چیزی معلوم نشد و آن بقعه، در دهی است که متعلق به امامزاده‌ واجب التعظیم والتکریم، حضرت سیدمیرمحقده و تولیت آن به جناب سیادت مآب، مجتهدالزمان، آقا میرزا هدایت الله مذکور است.

مکررا گفتهایم که قبور و مزارات، افزون از شمار، در شیراز و خارج شهر به محافات قریبه و بعیده هست که ما نه از عهده ذکر همه آنها می توانیم برآمد و نه حالشان برما معلوم است که آنها کیانند و در چه عهد بودهاند؛ زیرا که الواحشان ناچیز شده. پس رشته این مطلب را قطع می نمائیم و بازگشت به شهر کرده، از دیگر ابنیه شیراز سخن می سرائیم، بعون الله تعالی مدوسههای شیراز" در محله درب شاهزاده، در جنب مسجد وکیل است؛ یعنی ذر مدرسه آقاباباخان: پشت یکی از شبستانهای آن واقع شده. بنای آن مدرسه، از مرحوم کریم خان زند است که شالودههای آن را نهاده و به اتمامش موفق نشده. پس مرخوم حاجی محقدحسین خان صدر اصفهانی، شروع در اتمام آن نمود؛ باز توفیق نیافته، از شیراز رفته؛ آنگاه مرحوم آقاباباخان بارفروش2 مازندرانی فراش باشی مرحوم فرمانغرما حسین علی میرزا، در سال تاریخ مرمت را نیز بر لوح مزار نقش نمودهاندا یعنی در سنه مذکوره، سنگن را عوض نموده، تجدید کردداند.

مدرسههای شیراز راکه نام میبریم، حروف تهجی اول آنها ملحوظ است.

3 بارفروش شهری است از مازندران: در اصل، ببارفروش ده" بوده، به کر دال، یعنی دهی که در آنجا بار به فروش میرسد

بالجمله، مدرسه با رونقی است، دورتا به دور، 22 حجره دارد و چهار گوشواره و یکن ارسی فوقانی برسردر آن ساختهاند، حوضی طولانی، در وسطش قرار دادهاند.

جناب شیخ مرتضی ابن مرحوم شیخ ابوتراب ابن مرحوم ملامحتدعلی محلاتی و جناب سید سلیمان برازجانی، حکیمین متألهین، مدرس آنجا هستند، وفقهما الله تعالی: در محله سرباغ، در جنب بقعه شاه منذر مذکوره است و نام هدرسه بابله: اصلی آن مدرسه، باهلیه بوده. اکنون آن مدرسه خراب است.

در محله سرباغ است و آن در حقیقت مجد و مدرسه است: هدوسه حاجی میرزا ابقا فقط مسجد بوده، مشهوربه مسجد خاجی حسین.

اسم خان: حاجی میرزا قاسم خان2 مذکور، آن را وسعت داده؛ سحت رو به قبلهاش را حجراتی تحتانیه و فوقانیه ساخته، برای طلاب، در زاویه آن، در حجرهای، قریب سی سال است جناب حاجی علی مرشد است که شرح حالش در کازرون گذشت.

در محله بازار مرغ، دروراء بقعه حضرت سید میرمحتد است.

درسه حکیم (117): گویند آن را [495]) میرزا نظام الدین دستغیب بنانهاده و حاجی شجاع الملک، مهر علی خان نوری که از ارکان شیراز بودوبهحسن عقیدت، ممتازدر سنه 1072، مرمتش فرمود مدرسهای است با فسحت و وسعت. مدزس آن، جناب محامدنصاب، میرزا آقای حکیم شیرازی است که در علوم ادبیه، ماهر و در حکمت الهیه، قادر است. جنابش ذوالریاستین است که هم معلم مدرسه حکیم است و هم قوام الملک حالیه را ندیم.

در محله اسحق بیگ است؛ بنای آن را الله وردی خان افشار مدرسه خان (118): نهاده و امامقلی خان پشرش- به اتمام رسانیده. (آنها 1. بلوکی است از فارس) سردسیر میانه مشرق و شمال شیراز، به مسافت 28 فرسخ دور از آن" حاصلش قله ومیوهجات" آبش از چشمه وقتوات: حاجی میرزا قاسم خان، برادر مرحوم حاجی مشیرالملک، میرزا ابوالحن خان مذکور است: امامقلی خان، مدرسه را در سنه 1024 ساخته و او راشاه مفی هرزاده شاه عباس ماضی قر صته 104مقتول ساخت.

============================================================

حوضی بزرگ، هشت گوشه در وسط آن است و برفراز کریاس دالانش، یکن ارسی هفت دهنه بسیار بزرگ است که در آن، صدرالمتألهین شیرازی1، مباحثه می فرموده (119). و این مدرسه را طرفی دیگر نیزهست که باضچه و چامهاب و مبال است. این طرف مم وسبع است بمدزس حالیه آنجاء جنابان (4496] حاجی سیدمحتدعلی کازرونی و حاجی ملامحقد تقی فسائی است که نامشان سابقأبرده شده؛ همچنین جناب سیادت التساب، آقا سیدعلی اکبر کربالی -زید فضله العالی که عالمی است فقیه و صدرالمعالهین، ملأصدرای شیرازی است" فضل وی در حکمت، بیرون از حتز تقریر ماست و شرح حالش، در اکثرکتب متطور و مرقوم است تعنیقات بسیار دارد از جمله شرح بوامود کافی؟ دیگر، شواهد ربوبیه، دیگر، کاب اسفار اربعها دیگر، کحاب العدایه) دیگر، شرح کلمة الاشراق دبگر، حاشیه بر الیات شفاورساله های عدیده. وفائش در بضره حالگرنی که هازم حج بوده، درسنة 1050 هجری.

============================================================

...

د:. : ل: ونف: مد کاشیگاری معرق سق دهلیز ورودی مدرسه‌ خان

بالجمله، جناب صاحب دیوان، در عرض سال، مواجب وجیره، به خادم این مدرحة و علوفه1 به دواب آبکش میرسانیدند؛ تا طلاب بیچاره، اگر که بی نانند، آب داشته باشند. یگن دو سال است آن را موقوف فرموده؛ خداوندش رحمت گناد که بر طلاب دینیه، رحمت آرد و مقرری متروکه را برقرار دارد. بیرون مدرسه، نزدیگ درب آن، آب انباری است متعلق به مدرسه؛ و آبی مخصوص دارد که در آن جاری است: در محله بال کفت: از تمام مدرسهها آبادتر و منظم تراست؛ مدوسه قوام (120): اطرافش حجرات وتالاری باشکوه با چهار گوشواره دارد، کتیبه هایی به خطوط جلیه، دور تا به دور آن، برروی کاشیها نوشتهاند و در فضایش، خوضی بزرگ است. این مدرسه را مرحوم حاجی میرزاعلی اکبر قوام الملکت در سنه 1270 ساخته و موقوفاتی برآن نهاده، تا از آن تعزیه داری کنند و در لیالی مخصوصه، به فقرا و مساکین، طعام دهند.

تولیت آن چون به جناب صاحب دیوان مذکور است، در غیبت خود از شیراز، نظم و نسق آن را به دست هرکس صلاح داند، از اشخاص باکفایت دهد؛ در این اوقات، امر و نهی املاک موقوفه، به جناب بیان الملکث است.

اعتراض: از نام و نسب این مرد بزرگ نخواهم گذشت: خوشتر آن باشد که سر دلبران گفته آید در حدیث دیگران تاب بیان الهلکن (121): میرزا عبدالوهاب، ابن جناب جلالت مآب، میرزا محقدرضای بیان الدوله است که مولد و منشأش، آشتیان2 است. اجدادشان همه از علمای آنجا (497)) بوده ااند] بیان الدوله مذکور، در عهد شباب، در آشتیان و آذربایجان تحصیل فرموده؛ در تفسیر احادیث و اخبار، قدرتی یافته؟ سپس به دارالخلافه طهران آمده، دارای امتیازات دولتی شده و جزء وزرای آنجاگردیده. گاهی از طبع متین و فکررزین، اشعاری شیرین میفرماید و "دانش" تخلص می نماید. این مطلع قصیده را از او به خاطر دارم: 1- علوفه: به فتح اول؟ هرچهکه ستور آن را بخورد: 2- اذ توابع قم است، به مافت 14 فرسنگن دود از آن، واقع در حمت مابین قبله و مغریش) و این بلد،

به ضم اول وفح لام، معروف است و در بعض از لغات، به فتح اؤل و کر لام تفکیل نمودهاند. برخی نوفته: همان بهغم اول درست است وغیر آن غلطه تحقق وتفصیلش، درکب لغت عت" هرکه خواهد، رجوع بناید.

============================================================

هدرسه میرزا علی اکبر: بنای آن را میرزا محث الله انامی، مستوفی، نهاده و مدرسه محبیه اش خوانده بعدها، میرزا علی اکبرنامی مرقت تموده و بدین اسم معروف شده مچس حاجی میرزا قاسمخان برادر حاجی مشیرالملک- در سال 1279، آبادش ساخته [است) (124).

که اکنون به مدرسه سیدعلاءالذین حسین شهرت یافته" در مدرسه نظامیه: محله بال گفت، در صحن آن بزرگوار واقع شده، و بنایش از میرزا نظام الملکن" وزیر فارس- است. چون به مرور و دهور، خرابی در ارکانش راه یافته بود، محمودخان مرودشتی، به حکم مرحوم حاجی ممتمدالدوله فرهادمیرزا، در سال 1294 به تجدید عمارتش پرداخت.ملااحمد اردبیلی، در این مدرسه، تدریس میفرموده ااست].

در محله بال کفت؛ قریب است به مدرسه قوام مذکور. آن را مدرسه هاشمیه من مرخوم حاجی محمود ساخته وبه نام ولد خودهاشم هاشمیهاش خواند[ه است) (125).

حسینیههای شیراز در محله میدان شاه؟ بنای آن را مرحوم مسحقدقلی خان حسینیه ایلخانی: ایلخانیه قشقائی نهاده و به طرزی خوش و وصفی دلکش ساخته: به کاشیهای رنگارنگ، تزلینش داده؛ تالاری (499]] ملوکانه در آن بنیادکرده ااست و] اطرافش حجرات است.

سینیه قواهن همان مدرسه قوام است. به واسطه تعزیه داری در آن، حسینیه اش هم خوانند.

1. مجرزا محب الله مذکور، بنای مدرسه را در سال بکفمزار و اند نهاده [است 2. میرزا نظام الملکک، بنای مدرسه مذکوره را در سنه 1070 گذارده [احت ملااحمداردبیلی آذربایجانی- اعلی الله مقامه- در فضل و زهد و تقواء مکم امل عالم است. شرح احوالش در بیاری از کتب، مطورگردیده. از جمله تصنیفات آن جتاب است: کتاب مجممع الفائدة و الرهان دیگر، زبدة الیان دیگر، حدیقة الشیعه. وفاتش در نجف اشرف. سنه 993 مجری بوده (است] مدرسه ماشیه را موقوفات کلی است، فعلاکفاف طلاب آنجا را میدهد و تولیت (آن]، به جناب میرزا فت علی ماحب دبوان است! ادام الله تعالی عهره: ه محتدقلی خان ایلخانی فارس، در سال 1283 هجری وفات یافت.

============================================================

در محله سنگن سیاه، قریب به مسجد مشیر است. از بناهای سینیه مشیران حاجی میرزا ابوالحسن خان مشیرالملکن است. تالاری شاهانه و منازل وغرف ملوکانه دز آن ساخته؛ در ایام سال، اکثر، تعزیه داری در آن میشود.

حسینیه های دیگر نیز بسیار است؟ از جمله: حسینیه مرحوم حاجی تاجر اصفهانی که بانی آثار خیرات کثیره است، آن را نیز بنا مد صادقان نهاده و در آن حسینیه نیزه فرزند سعادتمندش، جناب میرزا مد شفیم هو صاحب الحسب المنیع روضه خوانی می نماید و مساکین را اطعام میفرماید. دیگر: سینیه مرحوم حاجی که از تجار معروفت بود وبه حسن نیت، موصوف، و ولد متد علی نمازی آن ارجمندش، جنابان حاجی محمدحسین حاجی محمدابراهیم، و به پاکی طینت و حسن طویت، طریقه خیرات و مبرات را همواره مسلوک میدارند.

بازارهای شیراز بازار و بازارچه، در شبراز بسیار است: معروف و مشهور آنها، چند یازار است: از بناهای مرحوم کریم خان وکیل است؛ قریب به مسجد و کیل، چهار بازار از آجر وگچ ساخته؛ شالودههای آن، از بازار وکیل: سنگهای کلان قرار داده و در وسط چهار بازار، چهارسویی است که ستفش بسیار بلند و طرزش دلپسند است. کمتر بازاری در ایران، بدین اسلوب و بنیان دیده میشود. یک بازارش تا برسد به چهارسوی مذکور، چهل ویک طاق است: آن را "بازار بزازان" گویند؛ از هرگونه اقمشه و امتعه دارد؛ سمسار و بلورفروش و خیاط 1ارکک کتاب حسینه مثیر، نوشته صادق همایونی، سروش، 1371.

2. حاجی محمد صادق، فوتش در سنه 1305 بوده ااست حاجی محمدعلی نمازی، وفاتش در سال 1302 هجری واقع شده ااست

بازار دیگر، 46 طاق است؛ آن را بازار کلاه دوزان نامند؛ از کلاه دوز و اصناف دیگر دارد، مع بسیاری از صرافان، و مخصوص در حجرهای چند، کارگزاران جناب حاجی میرزا ابراهیم ضرافت و خزانه دار، مشغول به نقادی اند و حاج مشارالیه، در قیض و بسط امورات دیوانی، قادر و تواناست.

همچنین در این بازار است: دگه جناب آقا محتد حسین صراف فرنگی؟ چون رتی و فتق کار فرنگیها وحوالهجات آنها به جناب مشارالیه است، به این لقب اشتهار یافته؛ گذشته از صرافی، دارای کمالات عدیده و مخترع صنابع بدیعه میباشد؟.

بازار دیگر، 19 طاق است. در آن، همه علاقه بند و یراق بافند. بازار دیگر، 10 طاق است؛ در آن، تمام سراج و ترکش دوزند. و در وسط بازار اول که بازار بزازان باشد_ نیزه بازاری است 11 طاق: در آن، جماعت شمشیرکران اند. درب این بازار منتهی میشود به درب مسجد وکیل: ابتدای آن، انتهای بازار کلاه دوزان مذکور است و انتهایش، بازارنون دروازه اصفهان؛ سقوفش نیز از آجر و گچ است؛ و در آن، اصناف متفرقهاند.

12 طاق است، هم از گچ و آجر؛ قریب به بازار وکیل است؛ بازارمشیرة در آن بزازانند.

حاجی محتدرحیم به واسطه اینکه در صنعت خود استاد است، همچنین از اهل ذوق وکمال است، نامش برده شد صنایع چند در شراز ابراز داد؛ از جمله کارخانه چینی سازی و چرم فرنگی بازی و مخمل بافی و غیر ذلک. چون کی مشوق نیامد و مددکارش نشد، از کار دست کشید، بلکه بیچاره، اموالش را در این کارها مصروف داشت وتلف تمود

2501) بازار مسکران: قرب چهل طاق از آجر وگچ است" در آن، جماعت مسگراناند و حاجی میرزا محقدعلی- (که] در صنعت مذکور، استاد و دارای هنراست در این بازار، دکهای دارد.

نزدیک بازار مسگران است؟ در آن، جماعتی زرگر و غیره بازارمرح (سوق الطیر): می باشد وچند نفراز اهل صنعت دارد، از جمله: میرزا محمود، ابن مرحوم غلامحسین بیگنا، از فنون زرگری، بکمالها باخبر است و در این حرفه، صاحب هنرا گذشته از صنعت مذکوره، از کمالات معنویه نیز بهرهما دارد و به اهل فضل و ادب، روزگاری می گذراند.

برادر کهتروی، آقا محتد جعفر، در دواتگری، از مردمان هنری است، و آقا حبیب الله نیز ایشان را برادر است ودر صنعت مانند پدر: بازارگفاشان: در آن، جماعتی کفش دوزند، و این بازار، قرب مدرسه خان است.

یکن دهنه آن، متصل است به اردوبازار مذکور دهنه بازارحاجی: دیگرش، فریب به بقعه حضرت سیدمیرمحمد. در آن، صنایع وحرف متفرقه است بازار آقا2: یازده طاق دارد و چهارسویی" واقع مابین صحن حضرت شاهچراغ وسیدمیرمحتد (علیهماالشلام).

بازار معروف به چهارراه: 24 طاق است و آن، مابین صحن حضرت شاهچراغ و مسجد نومذکوراست. در این بازار، اکثر خوراکی فروشند.

1 غلامحسین بیگن، در صنعت قلمزنی، کمال قدرت و تلط را داشت! در ایران منحضر بود این کمال به آن مرحوم، در سنه 1309 وفات نمود و فقیر چند بیت در تاریخش سرودم. ماذه تاریخ این است: نوشت خامه وفرصت" به سال تارپخش به ماه قربان در قرب حق رسیدی باز رحوم مذگور را برادری بود غلامرضا بیگنه در صنمت مذکور و مجتکاری، الحق در ایران نظیر نداشت، خط شکته را نیگو می نگاشت، در سنه 1304 وفات نمود.

2. بازار آقاء محل بزازان است، ایضا.

============================================================

کاروانسراهای شیراز در بازار وکبل - یعنی در بازار کلاه دوزان مذکور- از بناهای کاروانسرای مرن مرحوم کریم خان زنداست و حجراتش دو طبقه است و دو طرف دارد، هردو با عرصه وسیع در این سراء مال التجاره راعشور مینمایند.

نیز در بازار مذکور است. عرصهاش از همه سراها بزرگتر است کاروانسرای روغنی: 25021) و از بناهای وکیل: ایضا، و در آن، تجار و جماعتی از پارسیاناند که نیز تجارت دارند، بزرگ ایشان است ملاخسرو شاهجهان، مردی است فرزانه و خردمندی یگانه.

هم در آن بازار است: حجراتش دو طبقه؛ تمام تاجرنشین، و کاروانسرای قوام این سرا در این از منه بنیاد نهاده شده، حسب الحکم رخشنده‌ گوهر درج اصالت وفروزنده اختر برج جلالت، علیاحضرت فرشته خصلت، حاجیه کوکب الدوله_ دامت شوکتها- زوجهجناب قوام الملک حالیه و صبیه مرحوم حاجی نصیرالملک: مشارالیها، مملکت را عاقله ای است و دولت را کافله ای: ربته رأت الحیاة طلاوةالایمان حسناء لم یرظلها القمرانا کاروانسرای فیل: در بازار شمشیرگران مذکوره است؛ از بناهای کریم خان وکیل؛ و در آن است تجار و جمعی پیلهور و غیرذلگن.

که آن را سرای مشیری نیز گویند؛ حاجی مشیرالملکن ساخته، کاروانسرای گلشن ن سرایی است خوش طرز و با روح؛ حجرات فوقانی نیز دارد؛ در آنها، اکثر تجارند: و جناب حاجی میرزا کریم صراف که سابقا یعتی داشت حیاء و شرم را، حسن و خوبی و ایمان، آن زنی که ندیده است سایه اورا آفتاب و ماه 2. کاروانرای گلشن مذکور، در سال 1280 و اند ساخته شده [است].

============================================================

کاروانسرای حاجی دوکاروانسراست؛ هر دو در اردوبازار واقع شده است؛ در آقاجان: آنها، تاجر و خیاط و پیلهور و غیرذلکت ساکنند.

کاروانسرای زال بیگ: در بازار مرغ: مسکن پیله وران و غیرهم است.

کاروانسرای نیز در بازار مرغ است. بنای اولش از امام وردی راع علی خان: بیگ، خلف بگی، والی فارس بوده3 و چراغ علیخان نائی آن را وقتی عمارت نموده؛ و تولیت آن، به دست جناب رکن الملک شیرازی است که شرح احوالش این است: جناب رکن الملک، نام نامیش، میرزا سلیمان خان خلف بیگی است؟ مولدش شیراز؛ در علوم عربیه وادبیه، ماهر است و در اقسام خطوط و انشاء، قادر. مذتهاست که در دارالتلطنه اصفهان، نایب الحکومه وملازم خدمت حضرت والا، ظل الشلطان است و شعر را عربیا و عجمیا، نیکو می فرماید و "خلف، تخلص مینماید. این دو شعر را از او به خاطر دارم: دل غمین به وصال بتی زنو، شاد است که رشکن لعبت فرخار و شوخ نوشاد4 است به کوی خرو شیرین ماه دلا بگذر ببین که تیفه به فرق هزار فرهاد است 1. آقا محمد کاظم، گاه گاه فردی یا دوبیتی می گوید. از او به خاطر دارم: دلبر من گر بدین سان دلبری خسواهد کند هم دل از منهم مرا از دل بری خواهد کند رم نیست امیدی به وفاکردن نو قرسم از دشته خونریز و چفاکردن قو ر به نیغم نکنی عاقبت این میکشدم: خنده زپرلب و رو به قفاگرهن تو . حاجی آقاجان، فراش باشی جناب قوام الملکن حالیه است: 3. بنای آن، در سال 1093 مجری بوده [است].4. نوشاد، نام شهری است حسن خیزه و گذشت.

============================================================

کاروانسرای دقاقها: ایضا در بازار مرغ مذکور، واقع شده که مسکن غرباست.

کاروانسرای شیخ نصرا: در آن اکثر، غربا منزل مینمایند و در بعض حجراتش، یراقباف و پیله ور نیزهست و در حجرهای از آن، جناب حاجی میرزا احمد منجم یاشی ولدمرخوم حاجی محقدجعفرت مسکن دارد: با اینکه جوان است، در مسائل نجوم، با قدرت وتوان است و همه [4504) ساله، استخراج تقویمی مینماید.

در جنب صحن مطهر واقع شده؛ چون اراضیش را بعض مردم کاروانسرای شاهچراع: به غضب برده بودند، در سنه 1304، قدری از آن را به تقویت حکومت بهدست آورده، دو ضلع از آن را ساختند.

هنوز دو ضلع دیگرش مانده [است] مخفی نماناد که کاروانسراها و باربندهای ب یشار در شهر شیراز و خارج آن هست که ذکر همه آنها، موجب اطناب خواهد بود.

سراهای تاجرنشین، آنها بود که مرقوم گردید؛ ولی باقی، اکثر مسحل نزول قوافل و مسافران است؟ از جمله کاروانسرای حاجی عباس4. جناب حاجی عباس تاجرباشی است و هم اگنت3 و وکیل روس است؛ مولدش اردوباد میباشد. مرحوم والدش حاجی جلیل بوده، از مشاهیر تجار؟ و خود مشارالیه چهل سال است در شیراز مکونت دارد! او انتظام امور تجار روسیه: به کف کفایت اوست.

بالجمله، در خارج شهر، کاروانخراهاست، مثل کاروانسرای شاه میرعلی حمزه، بیرون دروازه اصفهان؛ از بناهای مرحوم وکیل کریم خان زند؛ محل نزول قافله است.

و همچنین مثل باربند مشیری، بیرون دروازه کازرون؟ از بناهای حاجی مشیرالملک، نیز محل آمد وشد مسافرین است.

کاروانرای شبخ نصر در سال 1240 ساخته شده. در محله بازار مرغ است" چون قریب یه خانه شیخ نضر بر عبدالرسولخان - حاکم بوشهر- واقع شده، به ابن اسم معروف است والا بنای آن، از شیخ مذکور نیت: کاردانخرای حاجی عباس، قریب به دروازه اصفهان است: اگت: به فتح همزه وکره گاف بارسی و سکون نون و قاء قرشت در آخره در لغت روسیه، به معنی وکیل و عامل است.

============================================================

در محله سرباغ: حمام حسین آباد، حتام سرباغ.

در محله بازار مرغ: حتام میرزا هادی، حقام نواب، حتام صدرآباد، حتام شیخ الاسلام، حمام میدان1.

در محله درب مسجد: حمام گلدسته2؛ چواناکه قریب به گلدسته مسجد نو وافع شده [است] در محله اسحق بیگ: حتام نقشک، حتام سرو، حتام ارگ، حتام نظرعلی خان، حتام حاجی نصیرالملک، حتام تقی خان3، حمام کودک4 و غیرذلکن.

در محله بال کفت: حتام ملاحسین، حتام حاجی هاشم، حتام حاجی زین العابدین، حتام گچینه، حمام آستانه - یعنی آستانه سیدعلاءالذین حین- حتام بال کفت و غیرذلک.

1. این حتام، وقف برآستانه حضرت شامچراغ (ع) است گلدسته در شراز چایی راگویند که بالای آن، مؤذن، اذان گوید، خواه منار باشد یا طاق مرتفع و نحو ذلکک.

تقیخان، وقتی از جانب نادرشاه اقشار، حاکم شبراز بوده ااست] به فتح کاف بارسی و سکون واو:

4 22

مشارالیه؛ در زمان ریاست مرحوم حاجی میرزا علی اکبر قوام الملک، عامل و ضابط بوده ومعزز میزیته. از وی، اولادی چند به عرصه ظهور آمدند وهمه به رحمت حق بیوستند: یکی از آنهاکه باقی مانده، عالیجناب میرزا احمد، مردی است جهاندیده و دانا، محبوب القلوب [4506] پیر و برنا، در علم تاریخ که یکی از علوم ادبیه است_ به علی درجه، کامل است و وقایع از صدر جهان تا این زمان را، لوح سینهاش حامل؛ اللهم احفظه. و او را پسری است میرزا علی اکبر، متخلص به "قابل"4.

بساتین شیرازه باغهای شیراز، معدودی در شهر واقع شده و بسیاری خارج از شهر، به محافات مختلفه. باغهایی که در خود شهر است: آن را باغ شهر و باغ حکومت نیزگویند. این باغ، محل جلوس باع نظر: کومت است. طرح آن را مرحوم وکیل ریخته. در وسطش، 1. زبیده: بهفم اول وفتح ثانی خلف مرخوم حاجی محتدحین است که از سلله هادی خان کلانثر سابق فارس بوده است 3 آقا طاهر درسه 1264 وفات یافته [است).

قابل، غزلرایی را نیکو می نماید. این اشعار را از او به یاد دارم: خلوت دل منزل جانانه ما شه ول آیسنه جلوه انوار خدا شد خواهی که زنی حلقه حاجت به در دوست بایست که چون حلقه در، بی روها شد ی من وزهد قوای فیخ چه تدبی این هردو به دیوان ازل، ثبت قضا شد از هر مفان یافت کی ناز و تنقم کاول یه رکوی خرابات، گمداشد ک بساتین معدودی را استاد سعید، جتاب شیخ مفید، در اشماری اشاره فرموده؟ این است: کبار اگر گفایی آن روی دلگفا را مد شکر از این هنایت، گویم زدل خدارا آن راگه از رخت همت درخانه یک جهان گل کی آورد به خاطر باغ جهاننارا اغ نظر چو دارم زآن عارض چو جنت موی ارم نسخوانید این عافق لقارا ازوعده بهفت است خفرد شیخ وزان حور حاصل بود علی التقد رشکن بمهشت، مارا خوش گلشنی زکیویش دارم که شه ندارد گیو باغ تخت نبودراوز من گدارا : باغ نظره در دو محله واقع شده! قدری از آن، جزو محله میدان شاه است و قدری دیگر، جزومحله سه

مقرب الحضره، میرزا علی خیاط باشی، آنجا کارخانه ای دارد، مشارالیه، ولد جناب میرزا محمد حسین خان - ناظم دفترخانه طهران است؟ خیاطی است که در کارخانه قضا و قدر، جامه این هنر را خیاط صنع به قامت قابلیتش دوخته. درب دیگر، در سمت شمال غربی، که از آن میروند در میدان طویله1 در پشت عمارت خورشید مذکور، خلوتی است و در ورای آن خلوت، ارگ است و ارگ، سرایی است بسیار وسیع کیه در آن، عمارات (4507) متعدده ومنازل متکثره، مرحوم کریم خان وکیل؟ ساخته است و حتامی نیز در آن بنیاد نهاده، در فضایش نیز غرس اشجار بیشمار شده که میتوان آن را نیز باغی خواند و این ارگ، جای محارم حکام است.

معروف به باخ "میرزا نعیم" در سمت شمال شهر، درمحله باح نشاط (126): درب شاهزاده، باغی است خرم و بستانی با نشاط توأم؛ در و سط آن، همارتی است به طریق کلاهفرنگی؛ آن را مرحوم میرزا نعیم نوری که از جمله ارکان فارص بود- بنیاد نهاده ااست].

ورب فاعزاوهر 1. میدان طویله، میدانی است که در آن، اسبهای ایالت را می بندند و انجارهای دیرانی نیز در آنجاست.

مرحوم کریم خان زند، ابتدای جهانگیریش، سنه 1164 و مدت سلطنتش، 30 سال بوده وسنه وفاتش را شاعری نیکو فرموده: کریم زند چو از دار ببقرار گذشت سه از نرده نود از صد، صد از مزار گذشت

دیگری، میرزا علی محمدخان3 لشکرنویس باشی. از مرحوم میرزا عبدالله خان، چند اولاذ به عرصه آمده: یکی فتح الملک است که مذکور گردید؛ دیگری، محمد حسین خان مجیرالملک است که با فقیرش، سابقا مرحمتی خاص بود، اکنون در دارالخلافه است؛ دیگری زین العابدین خان. بحمدالله همه در قید حیاتند و دارای عزت و جاه [و] صاحب مکنت و دستگاه. و از مرخوم میرزاعلی محمدخان نیز چند اولاد است: یکی از آنها لطف علی خان قوام لشکراست [که]جوانی است با درایت ودرامورات [4508) لشکری، صاحب کفایت؟ اللهم احفظهم.

زکی خان مذکور را برادرزادهای بوده بهنام شکرالله خان، و از وی، دو پسر به عرصه‌ ظهور رسیده: یکی، مرحوم مهر علی خان، حاجی شجاع الملکن هکه پیش از این، در ذکر مدرسه حکیم، نامش برده شد: دیگری، مرحوم حاجی محمدهاشم خان، امیر دیوانخانه عدلیه. و آن هردو ولده به رحمت ایزدی پیوستهاند. ولی از مرحوم حاجی شجاع الملک: پسری است نیک اختره میرزا احمد خان که مادرش، دختر مرحوم نواب مؤیدالدوله5 است: واز مرحوم حاجی امیرا، اکنون ولدی است سعادتمند، میرزا متوب است به "نوراکه نام قریهای است از مازندران و از سلله نوری: غیر از آنچه مرقوم شده، در راز نچز هتنده مانند میرزا عدالله و میرزاعلی اکبر و مپرزا آقاخان -اولاد مرحوم مرزا محتدبیگن توری ممززا و محترما در شیراز سکونت دارند و آز عمال محرب میشوند: مرحوم میرزانعیم، وفاتش درسنه 1292 هجری أست.

میرزا علیمحتدخان، وفاتش درسنة 1295 بوده [است] حاجی شجاعالملکن، فوتش در سنه 1292 بوده؛ چند روذی قبل از فوت مرحوم مپرزا نعیم: نواب مویدالذوله، طهماسب میرزا، ابن مرحوم محمد علی میرزا، ابن فتح علی شاه قاجار است:

4 7 1 4 1 [7 4

============================================================

. ه ذهوالد

هم ة مزسل 4 بیدبا ز22 فت 3

============================================================

در محله بال کفت" بنیاد آن را مرحوم میرزا علی محقدخان باخ قوام (129): قوام المل نهاده و جناب قوام الملک حالیه به انمام رسانیده.

این باغ، محل جلوس و حکم معزی الیه است. در سمت شرقی آن، تالاری است شاهانه، در دو جنب آن، دو راهرو و در دو جنب آنها، دو ارسی پنج دهنه ملوکانه و در دو جنب آنها، دو ایوان! تمام عمارات مذکوره، به آثینه مای خرد و کلان، با آثین است و به نقش و نگار الوان، باتزیین؛ و در هریک از سمت جنوب و شمالش، 21 طاقنماست و طرف قبلی آن، دو ایوان و دیگر اطاقهاست. حوضی دریاچه مانند دارد که از آب زلال، مالامال است و باغچههایش از اشجار نارنج و ریاحین، جنت مثال.

هوایش، راحت دل و جان است و فضایش، شادی بخش روان. در خیابانش، چراغانی چون کوکب رخشان فروزان.

در سمت جنوب شهر، در محله بالکفت؛ آنرا جناب باع بیگلربیگی (130): حبیب اللهخان، ولد اکبر جناب قوام المسلکت، در این ازمنه احداث فرموده. اگرچه فضایش کوچک است، ولی صفایش بسیار است. خیابانهای مرتب دارد؛ اشجارش موزون است و ریاحینش گوناگون؛ بر سردر آن، عمارتی چهار فصل بنا نهاده. سابقا در این کتابضمن ذکر[4509) کاروانسرای میان کتل سنامی از معزی الیه و برادر والاگهرش، میرزا محمد علی خان، برده شد. در این اوقات که به تألیف این شیرازنامه مشغولم، حادثه مبارکه ای واقع شد، یعنی به و اسطه حسن خدمات آن دو گوهر گرانبها، نسبت به دیوان اعلی، درجه "امیر تومانی" را دارا شدند و بیگلربیگی، اعتمادالتلطان، لقب یافت و میرزا مسحمد علی خان، "انتظام الممالکت "؟ اللهم احفظهما وانصرهما بتأنیداتکن.

نیز در جنوب شهر، در محله لب آب؟ هوایش لطیف است و باخ کلانتری (113): تربتش نظیف. آن را میرزا محمدخان1 بیگلر بیگی، ابن حاجی میرزا علی اکبر قوام الملکن، ساخته. الحال، ملکن حاجی میرزا محمود تاجر کازرونی است که مرد متدینی است.

9. میرزا محمتدخان، باغ رادر سنه 1290 واند ساخته [است

در محله میدان شاه؛ باغ کوچکی است، همارت تحتانی و فوقانی باخ ایلخانی (133): بسیار دارد. مه منقش به وضعی خوش، در وسطش، سارتی است هارفصل؟ سقغش بهطور شیب بامی، باغچههایش، به گلهای رنگین آراسته و از خار و خس، پیراسته. آن را محمد قلی خان ایلخانی، ساخته و پرداخته، محل حکم آن سلسله میباشد.

باغهایی که در خارج شهر شیرازاست ذکر باغهای خارج شهر را به اینطور می نماییم که ابتدا می کنیم از باغی که در نقطه شمال غربی واقع شده پس می آییم به سمت شمال و مشرق و هکذا به دور شهر، برگارصفت دورانی میزنیم تا به نقطه اول برسیم؛ بعون الله.

که بستان "نظام الدوله"1 نیزگویند. در سمت شمال غربی، به باع صاحب اختیار (134): مسافت میدانی [4510) دور از دروازه‌ باغ شاه است. از بناهای نظام الدوله- حاکم شیراز -است؟ اکنون مالکن است نصف آن را، مؤتمن الوزاره- که نام وی در ذکر گازرون گذشت- و نصف دیگرش، از امیرالامراء العظام، فرج اللهخان عطاء الذوله است. معزی الیه، ولد مرخوم حاجی عبدالحسین خان عطاء الدوله؟ می باشد: م دویست قدم تخمینا، دور از باغ مذکور قبل است. باغی است ب شیخ (135): روح افزا و خرم نشانه ای از گلستان ارم. انواع گلهای الوان که نخم آنها را از فرنگستان آورده، در آن به عمل آوردهاند.

ابقا این باغ، از جناب حاجی شیخ محتدحسین شیخ الاسلام بوده که شرح احوالش بیاید. سپس میرزا حسن علی خان نواب شیرازی ساکن طهران، که 1. نظام الدوله، حسین خان است که حاکم شیراز شده، ورسنه 1290.

مرحوم حاجی عبدالحن خان عطاءالذوله، درسنة 1313 وفات یافت:

اعتراض: بر مطالعه کنندگان این کتاب مخفی نیست که فقیر مؤلف را تفتن در عبارت بسپار است که در ضمن کلام، چون مطلبی به نظر آید، درج می نماید و کس را بدین سیاق تألیف، البته بحثی نخواهد بود. پس از حاجی شیخ الاسلام، مجمل بیانی خواهد شد: جناب شریعتمدار حاجی شیخ الاسلام1 مذکور، ولد مرحمت پناه، حاجی شیخ ابوالقاسم شیخ الاسلام2 است. سالهاست که این منصب، در خانواده ایشان است و مخصوص به آنها. و ایشان اصلا از قبیله تتامی2 احسا و قطیفاند. به نقد جناب شیخ مذکور به قضاوت مشغول است و ولد سعادتمندش، جناب مستطاب حاجی شیخ محمدباقر4 - که در علوم [2511] شرعیه و غیرها، کامل است- به نیابت پدر بزرگوار، گاهی برمسند قضاوت، جلوس می نماید و اصلاح امور مردم را می فرماید. از برای اهالی فارس، این مغاخرت بس است که در محکمه محکمه ایشان، تاکنون به رشوه، اخذ دیناری نشده و کاری به اشتباه نگذشته ااست].

حاجی شیخ الاسلام را، دیوان اشعاری است و "صفاه تخلص می نماید. از اوست: ای یار جفاپیشه وفا نجزگهی کن برجانب دلموختگان هم نگهی کن وای آه به آن ماه به هر حیله رهی کن ای ناله به آن شاه ز حالم خبری ده هه قصد صید دل، تیرش خدنگ است کمانداری که با جانم به جنگن است کی آه مرا در وی اثر نبست دل سختش مگر از روی ومنگن است

به همین اسم معروف است. در جنب باغ حاجی عطاء الدوله باع میرزاآقاخان: واقع شده؛ آن را جناب حاجی عزالملک که پیش از اینها در ذکر انهار شیراز، تامی از ایشان برده شد_ بنانموده، در و سط باغ: عمارتی هشت که چهارفصل است، پنیاد نهاده؛ حیاضی چند، بر دور آن عمارت است؟ آبش خوشگوار؛ هوایش سازگار؛ خاکش رشک عبیر و بساطش غیرت ریر درچوار باغی است که پیش، مذکور شد و این باغ از حیث با ابوالفتح خان (137): آراستگی و پیراستگی، چون باغ بهشت است نه بلکه داغ بهشت. عمارات عالیه و آیشارهای متعدده دارد. به نقد مالکن این باغ است امیرالامراء: خان باباخان، امین دیوانخانه، ابن عبدالرحیم خان، ابن محقد اسمعیل خان، ابن حاجی اسدالله خان4 جناب مشارالیه، درفتوت وجوانمردی، مستغنی از توصیف و تعریف است؛ حنظه الله تعالی: نیز در سمت شمال شهر است و بالاتر از باغ مذکور-یمنی تا باخ ارم (138): شهریکن میل، قدری بیشتر است. بستانی است بی مثال و گلشنی بهشت تمثال؛ فضای جانفزایش، طرب انگیز؛ هوای د لگشایش، نشاطانگیز؛ سروهایش، سربه افلاک کشیده؛ انحاء ریاحینش (4512]، از خاک دمیده. عماراتی دارد شاهانه، مشتمل بر تالاری که به واسطه دو ستون قوی پیگر برپاست و ارسیها و گوشوارها و اطاقهای دیگر را از فوقانی و تحتانی داراست.

آبشارهائی متعدده از هر جانب آن روان است و سبزههای اطراف جویش، چون خط 1. تریاکی از آن جهت گویند که اگثر معامله این جنس را می نماید.

2. حاچی اسداللهخان، برادر مرحوم حاجی میرزا علی اکبر قوام الملکن است. از اشخاص با فضل وکمال بوده، وفاتش در سنة 1280 است.

============================================================

9 ه امبعهن آنن1 یهبه: 24 . له:1 رن

بتای اول آن را محتد قلی خان ایلخانی نهاده؛ سپس مرحوم حاجی نصیرالملکن1 خریده و حکم به بنیاد عمارات مذکوره داده؛ حاجی محقدحسن معمار که در فن بنایی بی نظیر است و به معماری شهیر- آن بنا را برآورده، باغی دیگر برآن افزودهاند؛ آن نیز هوایش معطر است و فضایش معنبر؛ خلوتی دیگر دارد که "نار نجستانش" نام نهادهاند؛ باربند و کوشکی هم برای آن قرار دادهاند. به نقد مالک آن باغ است جناب نصیرالملکن ابوالقاسم خان؛ که در ذکر مرودشت، نامش مسطور و شرح حالش مذکور شد.

گلشنی است مینوسرشت. این باغ در پشت باغ حاجی باخ رشکت بهشت (139): عزالملکن است؛ که مذکور شد. خاکش، غیرت مشک و عنبر است؛ آبش، حسرت سلسال وکوثر؛ ایوانی مرغوب و منزلی مطلوب، در آن ساخته شده. مالکن و صاحب آن، مرحوم میرزا نعیم نوری بوده که شرح احوالش گذشت - پس از آن، به اولادش رسیده، مانند جناب قوام لشکر و غیره که نیز ذکر حالشان، سابقاگذشت - و باغی دیگر در جنب آن است که آن را "رشکن بهشت پائین، گویند.

بوستانی است نیکونهاد. در طرف قبلی باغ ارم مذکور؛ و سابقا باع حبیب آباد (140): عماراتی عالیه داشته؛ اکنون در ارکانش انهدام روی داده، ولی اشجارش، با اثمار و اثمارش بسیار است. مالکن آن، مرحوم حاجی میرزا فتح الله نوری 1 مرحوم حاجی نصیرالملک، میرزا حسن علی خان، در اوان وزارت، وفات یافت" بازماندگانش از این فقر، تاریخش را خواسته؛ عرض نمودم: آه از حاجی نصیرالملک کز دار جهان شد زاین مصیت عرصه گیتی پر از آه و فغان شد زاده حاجی قوامالملک کاندر فارس، عهدی بر سریر عز و اورنگ وزارت کامران شد بقمهما از وی بنی بنیاد شد در هر دیاری روضهما از او بی آباد در دور زمان شد کرد دراین تبره خاکن آن بیرروشندل چو مکن روی گردون تیره از آه دل بیر و جوان شد در غم کلکن و بنان او عطارد را به گردون نامه برهم ریخته، خامه شگته در بنان شد مرغ روحش کاندر این نه تو قفس بودی مفید بال بگفود و برید و بام قدسش آشیان شد نامور ترکیب نامش از حن بود و علی، زآن در بهفت جاودان اندر جوار این و آن شد در دوم عشر صفر یکباره زاین دار سپتجی باربت و خوبش رست و برد دست و از جهان شد رمزاروسصد آفزون یازده بودی زهجرت کن خهان هجرت نمودو در بهفت جاودان شد یز درتاربغ سال فرت اوبنوشت فرصت ومسکن حاجی نصبرالیملکن درکوی جنان شده(ء1311) حاجی میرزا فتحالله شبرازی است. چون منشی و کارگزار حضرات نوری بوده، به نوری مشهور شده؛ وفوتش حنة 1305 است.

============================================================

در سمت شمال است، به مساقت کمتر از میلی تاشهر. بنای آن باع ناری (141): را مرحوم زکی خان نوری مذکور، در سنه 1235 نهاده؛ قدیم عمارتی محکم و بنایی مستحکم داشته؛ در جلوی آن خوضی 7 و. ل ه: : ابسهلهم الستلامقنده وونه

قلم اینجا رسید و سربشکست؛ خامه راگویا از این قصه، باح تخت (142): غضهای است که بی اختیار اشکش روان است و نامه را از این تحریر، تشویرای که چون طومار به خود پیچان.

ذگر معلومات این باغ و خرابیش این است که: در جانب شمال شیراز، به مسافت گمتر از میلی، قریب به کوهی که تکیه بابا کوهی در آن است، قطعه کوهی بوده، اتابک قراچه4 بربالای آن عمارتی ساخته؛ آن را "تخت قراچه" میگفتهاند (143)؛ پس از قرنها، خافان شهید، بنایی تازه نهاده5 و "تخت قاجاربش می خواندند (144): بعدها مرحوم محمد شاه قاجار (145)، مرتبه ها برآن افزود و خوضی در جلوی آن مراتب ساخت، آن را "باغ تخت" می نامیدند و این از جمله باغات دیوانی است.

وضع آن باع: عرصه تمام باغ قریب یکن صد پیمان زمین است. از در آن که داخل میشوند، بوستانی است. دو خیابان وسیع داردکه در خواشی آنها، سروهای دلیسند و چنارهای بلند به قطار است و در ضمن آنها، درختان گل و ریاحین بوده و در سایر متن باخ، هزارگونه (4514) اشجار با اثمار موجود است. در انتهای باغ مذکور، دو رسته پله و درگاه است که بالارفته، میرسند به طرفی دیگر که در آن حوضی است؛ طول آن مقدار90 ذرع وعرضش 14 ذرع است، در سمت شمال و جنوب آن حوض، باضچه هایی براز نارنج و سرواست و سایر اشجار نیز دارد. ایضادر دوسمت مذکوره، دو . یعنی اگر جماعت زنان مانتد این زن باشند، هرآینه افزونی دارند زنها بر مردها.

حاجی میرزا محتده هر حاجی میرزا حن ناظر فرمانفرما می باشد. از حاجی مبرزا محتد مذکوره ولدی بود میرزا باقر و از مبرزا باقر، ولدی سعادتمته مرزا حسین، در زمره اهل تریر است ت و شرماری: . از جسله اقایکان سلغری بوده که در فارس، از جانب سلاجقه، حکومت داشتند. درسنه 480، همارت مذکور را بنا نهاده [است] بنایی تازه که خاقان شهید نهاد، در سال 1208 بوده و تاریخ شهادت این بادشاه، سنه 1211 است1 قبرش در نجف اشرف: 9. بعدهاکه محتد شاه قاجار مرتبهما را برآن افزوده، در سال 1290 و اند بوده و تاریخ فوت این بادشاه، 1294 بوده وجلوس اعلیحضرت هادشاه چم جاه ناصرالدین شاء، در سال مذکور است" وقبر محتدشاه ور قم أت

این بود تعریف باغ تخت برسبیل اجمال و اختصار؛ ولی هزاران افسوس و دریغ که تمام آن بناها و سراها، منهدم شده و درهم ریخته و رشته عمارتشان از هم کگسیخته 4515] دریغا باغی که از بلاد بعیده میآمدند، نقشه یا عکس از آن برداشته، میبردند، اکنون آمده، نگران شده، سرانگشت تحیر به دندان میگزند. در این اوقات، فقیر مؤلف در آنجاگذری داشتم و به خرابههای مذکوره، نظری؛ و آن سرای وبران، گویا به زبان حال، این بیت مرضع را می سرود: بود آیا که به کویم گذری باز کنند شود آیا که به رویم نظری باز کنند خدای تعالی، عمر پادشاه اسلام پناه و وزیر آصف جاه راپاینده دارد که به مرمتش همت گمارند.

1. طول حوض مذکور شد که 90 ذرع است، سابقأ یکن دو قایق و کشتی گوچکن ساخته بودند، برروی آن خوض دریاچه مانند روان بود، هرگس از تماشائیان که آنجا می رفت، اگر مابل بود سوار شده، روی آب گردش میکرد.

============================================================

1 3::9 :...2 فزة: و،:: 1 ..:

11:8 :

:4 4

در شمال شرقی شیراز، دومیدانی دور از شهر، در جنب مصلی باح نو(147): است (148). بوستانی است؟ تربتش چون روی دلداران، د لجوی وهرایش مانند طبله عطاران، خوشبوی؛ حدیقهای است با روح وصغا، روضهای دلکش و دلگشا. خواجه احافظ] شیرازی علیه الرحمه- در صفت آن فرموده: میان جمفر آباد2(149) و مصلی عبیرآمیز میآید شمالش باغ نو مذکور، چند طرف است: اول فضایی است که قلیل اشجاری دارد و از آن گذشته به کریاسی محکم اساس رسیده؛ پس، داخل به طرف دیگر محیشوند؛ در آن تالاری است بسیار مرتفع و دو رویه که در جنبش دو ارسی و دوگوشوار است و در جلوی تالار، دریاچهای است هست که دورتا به دورش 92 ذرع میشود و فضای این باع، مرتبه به مرتبه است، مشتمل بر اشجار نارنج و دیگر فواکه و ریاحین و انواع گلهای ر نگین؛ در وسط باغ، آبشارهاست (4516) که در آنها، فوارهها برپاست؛ آبش از ر کن آباد است. طرفی دیگر درپشت تالار مذکور واقع است (150) و آن خلوتخانه ای است که در آن، بیوتات بسیار ساخته شده؛ و این بناهای مذکوره را، مرحوم حسین علی میرزای فرمانفرما -خلف خاقان مغفور2-در سال 1225 نهاده (151)؛ و آن 1. میرزا محتدوضا، در سنه 1309 وفات نموده است جعفرآباد، باغ جهان نما و اراضی اطراف آن است که ذکرش خواهد آمد. چون این باغ - یعنی باغ نو میان اراضی مذکرره ومضلی واقع شده، خواجه فرموده: میان چعفرآباد و: 3 خاقان مغفور: فتحعلی شاه؛ تاریخ جلوسش، سنه 1217 و تاریخ فوتش، سال 1950 هجری است) مذت سلطنتش، 38 بوده؛ قجرش در قم امت:

در برابر باغ نو مذکور، واقع شده او] بنایش از کریم خان زند بع جهان نماع: است (153). در وسط حقیقی آن گلگشت، عمارتی است هشت؛ در میانش، حوضی است از سنگ مرمر ودر فضای باغ نیر دو حوض و آبشارهای بی مر: چهار خیابان دارد که در آنها سروهای سهی به قطار 9 نادرمیرزا، فوتش در سه 1305است. 2. زیب باخ نو..: 1258 3. میرزانبی خان، در به 1258 به شیراز آمده ااست] جهاننما، در اراضی جمفرآباد واقع شده گه مذکور شد:

بستانی است دلکش او] روضهای مینووش؛ فضایش، دلگشاتر از باغ ارم؛ هوایش، بادم عیسی، توأم. اشجار لیمو و نارنجش، از هزاران افزون، درختان "بتاوی" و "ترنجش" به ردیف و موزون. متن باغچه هایش از ریاحین، غیرت ارزنگ؛ حواشی جداولش، پر از گلهای رنگارنگ؛ در وسطش [4518]، عمارتی است، به طریق کلاه فرنگی که در میانش حوضی است و در آن، آب روان است و تالاری شاهانه، متصل به آن. اطاقها و ایوانهای منقوشه ومنازل مفروشه که نیز الصاقشان به یکدیگر است، ساخته و پرداختهاند؛ حوضی بزرگ در جلوی آن تالار است و در هر سوی و جوانب، آبشارهای بیشمار. عمارات و حیاض دیگر هم، غیر از عمارات مذکوره، به انضام حتامی دارد؛ و آب این باغ، از قنات بندر است که به آب سعدی مشهور است و در آنجا نخل هم به عمل می آید. به نقد مالکن و صاحب باغ، جناب صاحب دیوان، میرزا فتح علی خان است و بسیاری از آن عمارات را معزی الیه، بنا نهاده راست]، و از باغ دلگشا تا تکیه سعدیه، چندان مسافتی نیست (155).

درسمت شرقی، مایل به جنوب است. باغ بزرگی است؛ اقسام و بع بودنکن: انواع اثمار لطیفه در آن به عمل می آید. بر سر درش، تالاری 1. در پایه قلعه چنان واقع شده که چون برفراز قله آن کسی برآید، تمام عرصه و اعیان باغ را به مد نظر.

درآورد و بنگرد. تماشای غریبی دارد.

============================================================

ب .: : ~~وفیة ،3 م ه : ساختمان و خیابان اصلی باغ جهان نما در دوره قاجاریه ااز کتاب پزوهشی در شاخت باغهای ایران) نخة 7 بن 2 ح حمحد اته 2 2 1 ~~همارت باغ جهان نما درحال حاضر

میه نه 8 7

خیابان باغ در زمان مرمت و یازسازی

نیز در جنوب شهره به مسافت بیشتر از میلی؛ عمارتی بر سردر باع قلعه شاهزاده بیگم1 آن است؛ و مالکث بود آن باغ وقلعه و مزارع آن را، مرحوم حاجی شیخ زین العابدین2 - عم بزرگوار جناب امام جمعه حالیه- و اکنون، به حکم ورائت، به اولادش رسیده ااست] از جمله اولاد آن مرحوم است: [4519) جناب حاجی شیخ مخقدعلی که از جمله تجار نامدار و از معززین این دیار است؛ دیگر، جناب آقا شیخ عبدالعزیز که مالک قلعه و باغ مذکور است.

در جانب غربی: مایل به جنوب شیراز اسست، به مسافت کمتر از نیم فرسخ؟ باضی است به انواع فواکه مشحون، قمری و سارش: بع دری از هزار افزون. صاحب است آن را حاجی محقدحسین زارع، ابن مرحرم ابوالحسن بیک: مردی است نیکونهاد و متدینی، باعتقاد، سلیم الطبعی صدیق، زکی النفسی شفیق.

مخفی نیست که باغی دیگر، به میدانی فاصله تا باغ مذکور است [که] آن را "درکی بالااگویند؛ مالکش ورته مرحوم حاجی میرزا ابوالحسن خان مشیرالملکک است.

در سمت غربی شیراز، به مقدار فرسنگی دور است و آن در باح جنت (156): صحرای "کشن،4 واقع شده. گلشنی است با روح و صفا، بستانی طرب افزا؛ میوه اشجارش از هرقبیل، میاه انهارش چون 1. شاهزاده بیگم، دختر نبکن اختر حضرت خاقان فت علی شاه قاجار است که زوجه زکی خان نوری بوده ااست] 2. مرحوم حاجی زین العابدین، فوتش درسنه 1304 بوده [است ] 3. ددکی: به کسر اول و سکون راء مهملتن و کاف تازی مکوره و یاء ساکنه در آخر: کفن: بهضمکاف عربی وفنح ثین معجمه و نون ساکته.

============================================================

. ..1...3

آن را " عفیف آباد" نیز گویند. در سمت غربی است، نیز باع حلشن به مسافت نیم فرسخ! بوستانی است بیشبه و مقال" هوایش در اخیف آباد] (157) ننهایت اعتدالبگل و ریاحینش، آبروی دگه جوهریان راریخته وماء معینش، باکوثر و تسنیم آمیخته، در بهاران، بر هر گلبنش، هزاری نفمهای سازکند و فراز هر ضروش، تذوری، زمزمه ای آغاز. در میان باغ، عمارتی بنیاد شده، به وضعی بی نظیر. و به طرزی دلپذیر، آبشاری از میان آن عمارت، پیوسته جاری و روان است که آبش راحت بخش روح وروان. مرخوم قوام الملکت، میرزا علی محمدخان، اسکنه الله الجنان، آن بناها را نهاده و به دیگر عمارات نیز، باغ را زینت داده، کوشکی قرب آن بوستان برپا نموده و خلوت و باغی دیگر بر آن افزوده" مالکک بالفعل آنهاست: خلف [4520) ارجمندش قوام الملکک حالیه (158) .

در جانب غربی مایل به شمال است، به مسافت میلی تا به شهر به باع سنقریان نزهت، فضایش رشک نگارخانه چین است و بهنکهت، هوایش غیرت خلدبرین. بنیانی محکم و عماراتی مستحکم در میان آن ساخته شده و بنیاد آن باغ و عمارات آن راه جناب مسعودالدوله، حاجی فضل علی خان که نامش سابقا در ذکر "دولت آباد، مرودشت، برده شده - نهاده او]مرز وبومش را از فواکه وکروم4، روتق داده ااست](159).

در شعال غربی، به مافت میلی تا به شهر، ایضاه و آن دو باخ رحمت آباد(160): سه طرفه است: در طرفی عمارات تحتانی و فوقانی دارد، همه مرتب و منظم: حیاضش، حسرت کوثر وزمزم؛ در وصف آن همین بس که جناب مستطاب امام جمعه، حاجی شیخ یحیی - زید فضله العالی، که نام مبارکش پیش از اینها مرقوم گردیده - بانی این بنای موثت الارکان است و مالکث بالفعل آن: حفظه الله عن الحدثان.

سنفری: بهضم سین مهمله وسکون نون وقاف مخمومه وراء مهمله مکورهاد آخر یاء تحتانیه.

گروم: جمع کرم به فتح اول که برزه باشد.

============================================================

باغهای دیگر، در آن حوالی بسیار است مثل باغ جناب میرزا آقای تاجر- که در باغ "ز عفرانی"، نامش برده شد- و غیر ذلک، باغهایی که از دیگران است.

که آن را "باغ نومشیری" نیز گویند. در سمت غربی مایل به با حوض ان شمال؛ و تا شهر مسافتی ندارد. اراضیش قریب یکصد پیمان است؟ خیابانهای بسیار دارد و در سمتی [4521] از آن باغ، عماراتی عالی است که دور تا به دور آنها، دریاچهای حلقه مانند ساخته و تخته پلی بر آن انداختهاند که به وسیله آن، داخل در آن عمارت می شوند (161).

در سمتی دیگر نیز چند دست عمارت دیگر بنا نیهادهاند و در جانبی دیگر، آب انباری و مسجدی برای نماز است. توصیف و تعریف این بستان، از خیز تخریر و عرصه تقریر، بیرون است؟ زیرا که از هرگونه گل و ریاحین در آن موجود است و از هرقسم فواکه، به وجه اکمل در آن به عمل می آید. بنیاد باغ از مرحوم حاجی میرزا ابوالحسن خان مشیرالملک است. اکنون به ورثهاش انتقال یافته [است].

ان را باغ "صاحب دیوان" هم می خوانند؛ در جنب شرقی باغ باخ بهجت آبادن حوض مشیری است (162). جناب میرزا فتح علی خان صاحبدیوان، در سال 1301 بنا نهاده؛ طویله و باربندی بزرگ در جنب آن ساخته و نزدیک به در باغ: چند اطاق دیوانی طولانی، برپا نموده و از هرگونه فواکه، در آن غرس کرده. ولی مالک بالفعل آن، عبدالله خان ایل بیگی - ولد مرحوم داراب خان ایل بیگی است که از خوانین قشقایی است؛ جوانی است به شوکت وشأن، معروف وبهشجاعت ودلیری، موصوف؟ بهواسطه حسن خدماتی که نسبت به دولت علیه ایران از وی به منضه شهود رسیده، ملقب به صولت الدوله گردیده [است] 1. وجه تبه اینکه، حوض دایره مانندی به دور عمارت آن است که در متن مذکور است:

(بانهای مسجد بردی: اباخ چشمهجوشک ونهر اعظم) چون از ذکر باغات دور شهر، فارغ شدیم، اکنون گوییم که در میان شمال و مغرب (4522]، به مسافت میلی، باغهای رعیتی و غیره بسیار است که آنها را باغات وده گرة"2 خوانند" همچنین در سمت مذکور، به مقدار فرسنگی دور از شهر، جایی است که به "مسجد بردیه معروف است و در نوشتجات "قصرالدشت" نوشته می شود.

مسجدی است که در جنب آن، چند بازار است، مشتل بر دکاکین و خانه های رعیتی در حقیقت قصبه مانندی است و در آنجا، باغهای بسیار است و گویند درده کره و قصرالدشت مذکورین، افزون از 400 باغ به شعار آمده (163)؛ اگرچه اکثر آنها باغ رعیتی است، ولی در ضین، بستانهای زیباکه دارای عمارات و سراهاست، دیده میشود، مثلا مانند باغ جناب حاجی میرزا کریم صراف که ممروف است به " گلخانه"؛ در آن مارات شاهانه بساخته ومخضوضص، چند عمارت است که درب آنها را از آثینههای کلان قرار داده و انحای گل و ریاحین در آنها به عمل می آورند.

و مانند باغ سرکار نواب، که و کیل دولت انگلیس است - و پیش از این، در ذکر باغ شیخ، نامش گذشت - و هکذا باغهای منظم دیگر [هم]هست.

اماشرب باغات مذکوره، از نهر اعظم و چشمه جوشکن و غیرذلکن است. مجملی از مفصل ذکر آن نهر و چشمه، این است: 1 محتدمهدی، فوتش در سنه 1307 بوده [امت اسکرو: بهکر ممزه وکون سین مهمله وغمکاف تازی وراء مهله مضمومه وواوه بهمعتی بیکردن. این کلمه انگلیی است: 372697.

ده کره: به گر دال مهمله و ماء وضم کاف تازی وراء مهمله مشدده بهفتح باه موحده وسکون راء مهمله وکردال و یاء در آخر

چون این مطلب دانسته شد، میگویبم که قنوات دیگر نیز هست که آنها داخل جوشک نمی شود، بلکه علی حده از آن است؛ (از جمله): "آب قوامی" است که آن را مرحوم میرزا علی محمدخان قوام الملک احداث نموده و بهاسم خلف نامدار خود، محمدرضا خان قوام الملکت، حالیه، "رضاآباد" نام نهاده؛ زراعات و باغات ایشان را شرب میدهد؛ پس به شهر میآید و مردم را از آن، انتفاعی کلی حاصل میگردد.

از جمله: قناتی دیگر هست که آن را "خیرات بزرگ"3 نامند و آن نیز علی حده از مذکورات است. منبع آن در تنگ "فره پیری، است. تنگ قره پیری، محاذی باجگاه است که سابقا مذکور شد. و این خیرات بزرگ، وقف عام است داخل شهر میشود.

حومه4 شیراز(165) حومه، محالی را گویند که در اطراف و جوانب شهر واقع باشد و حومه شیراز از قصر قمشه: صحرایی است در آن، چندده و بسانین است: 2. فنواتی که هست، اسامیش این است: حین آباد و گود مریم و محتدطاهرخانی و علی مرادخانی و کاظم آیاد و غیرذلک. سابقا متجاوز از 300 رشته قنات بوده؛ اکنون اکثر، خراب شده [است].

3 خیرات بزرگ از آن گویند که خبرات کوچکی نیز هست و آن جدولی است از جمله جداول در مفسم اعلی: حومه: در لغت است که حومة البحر وحومة الرمل وغیرذلکن به فتح حاء مهمله معظم از آن است: از بعضی شنیدم که چون اطراف و جوانب شهر معظم از آن است، لهذا حومهاش خوانند ولی تبزدر لغت آمده که حام فلان حول فلان بعنی گرداگرد گردید. این معنی مناسبتر است که حومه، گرداگرد شهر است:

بعبارةالاخری: طول حومه، 17 فرسخ است وعرضش، 7 فرسنگ. ضابط و مباشر حومه، مرحوم میرزاعباس2، ابن مرحوم میرزاعابد بود؛ پس از آن، به ولد سعادتمندش، میرزازین العابدین است" جوانی است محجوب، جهانی را محبوب القلوب [4524) و برادر کهترش، میرزا سید محمد، نیز از نجبای این شهر است و از تربیت یافتگان دهر.

الحمدلله رب العالمین که از ذکر ابنیه شیراز و متعلقات آن فارغ شدیم وگذشت.

ملماء وفقهای شیراز مخفی نماناد که قبل از شروع در تألیف این شیرازنامه - که از ملحقات آثار عجم است_ مقدمهای مذکور داشتم که خواهش بعضی این است که شرح احوال رجالی که از شیراز برخاستهاند نیز نگاشته آید. اکنون میگویم اولا بسیاری از اولیاء و عرفاء و حکما و علمای شیرازی را در ضمن مطالب نام برده و شرح حالشان را نگاشته ایم. ثانی اینکه، اگر بخواهیم تمام آن اشخاص را میتاام حیا نام ببریم و از احوالشان بنویسیم، کتابها و دفترها باید پرداخت و حال اینکه در بیاری از کتب رجال و تذکرهها نام آنها ثبت و ضبط است؟ لهذا در این کتاب شرح حال تمام، لازم نیست جز معدودی از معاصرین: این مطلب نیز مستور نماند که فتیر مؤلف، شروع به تألیف این شیراز نامه، سهسال قبل نمود و چند ورقی از آن رابه رشته تحریر کشید، سپس چون عوایق روزگارم از کار بازداشت و آلام و اسقام بی دربیم از پای در آورد، دستی که جز به نیروی آن، خامه را یارای تحریر نیست، از کار ماند. مدتی این مثنوی، تآخیر شد ومرحوم حجة الاسلام، الحاج میرزامحتدحسن شیرازی، تاسنه 1312 هجری، در قید حیات در سامرا متوقف بوده الحال که شروع به تألیف تتمه شیراز نامه مینمایم، مرغ روحش، قفس تن را شکسته "خلأره و "خلره و "خولاره بهضم خاء و تشدید لام، قریهای است از فارس دو منزل است تا شیرازه اطرافش فمه کوهتان است ومحصول آنجا، فمه رز است" شراب آن مشهور است که به اطراف عالم برند و حتی فرنگتان.

شول: بهفم اول، قریهای است نیز از فارس" تا خلار مذکور، یکن فرسخ فاصله دارد.

مرحوم مرزا عباس، در سنه 1309، در شیراز به رحمت ایزدی هیوست، بس به نجف اشرفش بردند:

زهی، شاهنشاهی که همواره آسایش عباد را طالب است و آرامش بلاد را غالب، خهی، جهانگشایی که مرگزگرد هوا، گرد دامن رای منیرش نگشته و زنگ هوس، پپرامن آیینه ضمیرش نگشته؛ تا به اورنگ سلطنت و جهانبانی نشست؛ در عدل گشاد و وست ظلم بربست: لمؤلفه: خدایگان معظم مظفرالذین شاه که هست وارث تخت قبادوافسر جم نهاد تاکه بر اورنگ پادشاهی، پای گناد، دست به عدل و ببست پای ستم علی الجمله، برویم بر سر مطلب، یعنی ذکر معدودی از علمای اعلام ذوی المجد والاحترام.

1. بعنی هوناکن.

ه بهم ادفه ومصقه اصت قتل شاء شهبد اعنی ناصرالذین شاه غازی، در عثر دوم ذیقعده سنه 1313 است: جناب آسوده، در تاریخ آن، اشعاری گفته" مادهاش این است: شد شه دوران بهناکامی شهید (13136). و جلوس اعلیحضرت مظفرالدین شاء، در شهر ذیحجه روز عید غدیر سنه منکور است. شاهری در تاریخ آن نیکو گفته: فر فهماه با زیب و فر تهاده مر قفت افر بفضر ه ناریخ این جشن، گمنام گفت شد اکنون بر جانشین پدر

خلفی سعادتمند از وی باقی است، یعنی جناب میرزاعلی آقا؟ آن نیزدر سامرا سکونت دارد و به تحصیل مشغول است و از قبایل و عشایر آن مرخوم در شیراز، معدودی هستند؟ از جمله جناب حاجی میرزاباقرا، ابن مرخوم اجی میرزا سید محقد ملأباشی: از اجله سادات شیراز است و به فضیلت و حسن عقیدت، از اقران محتازه مرحوم حجةالاسلام را پسرخاله است واز حاج مشارالیه، ولدی است: میرزاهبدالباقی در شبراز به تحصیل مشغول است ومحضل معقول ومنقول؟ واز جمله بنی اعام مرحوم حجةالاسلام، جتاب میه آقاست، با آنکه در ریعان شباب احت، بیوسته طالب درس و بته وکتاب است صرف ونوو منقلق رانزد فقیر دیده وخوب فهمیده" صنعت زرگری را نیز داراست.

برادرش میرزا عبدالحسین نیز، از سادات نجیب است.

جنابان حاجی میرزا محتدتقی شیرازی و آقا میرزا ابراهیم شیرازی محلاتی4، هر دودر سامرا تشریف دارند او] صاحبان فتوی و اجتهادند.

علمای دیگر هستند که نامشان در ذکر مساچد و غیرها مسطور آمده [است].

بعفت سین مهمله والف وفتح م وراء والف به قصر است وبه مذهم آمده: سر من رای بهغم سین و راء و بهفح سین و راه اصع و به فتح سین و ضم راء، نام شهری است در کنار دجله مابین شمال و مغرب بغداد و مسافت آن تا بغداد، 75 میل، از بناهای معتصم است و در آن مدفون است حضرت امام علی نقی وامام حن عکری (علیهاالتلام).

سابقا نامش در ذکر حافظیه برده شد و از جدش نیزاسعی مسطور آمد برادر جناب آقا میرزا محتدعلی مجتهد شیرازی است که در ماجده نامض مرقوم شدر ابن مرحوم ملامحند علی مجنهد محلاتی است که در ذکر مجد مولی، نامی از آن برده شد.

============================================================

جناب میرزا خلف حاجی میرزا علی مذکور، دارای علم و عمل است ودر قد حسین ان زهد و تقوی، بی بدل در بی همدمی شعر می سراید و "هدم" تخلص مینماید؛ از اوست: [4528]ای زلف تو به گردن مه کرده سلسله وز آتش رخ توخوررا افروخت مشعله سر مینهم بهخار مغیلان بهجای بای ر وصل تست از پس هفتاد مرحله گر نفی جزه لایتجزی2 حکیم کرد ز آن لب کند تبستت اثبات مسأله جناب حاجی میرزا: ایضاولد مرحوم حاجی میرزاعلی است؛ از ادبیات و دیگر علوم، آگاه است و در خصائل حسنه، صاحب جاه، در شبراز، حسن ممزز و محترم است و وجود شریفش، مفتنم؟ گاهی تفتنا شعری می فرماید و به اسم تخلص می نماید. از اوست: آه که دل طاقت فراق ندارد بیش از این تاب احتراق ندارد بنده روی مه توأمکه به تحقیق همچو مه آسمان، محاق2 ندارد جناب میرزا محتد حین را پسری است نیکناختره میرزا عبدالله، مفقول به تحصیل علم طب است: 2. جزء لایتجزی: تحقیق و ذکر آن، پیش از اینها گذشت و مرقوم گردید.

محاق عبارت است از مذتی در آخر هر ماه؛ و تحقیق آن سابقا مذکور گردید.

============================================================

جناب میوزا قاسم: متخلص به بضیاءه، ولد ارجمند حاجی میرزاحسن سابقی الذکر است. در اکتساب علوم، جهدی وافی دارد و سعیی کافی شعر راهم خوب میگوید، از اوست: گس ندانم که طلبکار چنین روی نباشد که دلش سخت تراز آمن و ازروی نباشد بای برخاکن نهی بهرچه بردیده من نه حیف سرواست که پایش بهلب جوی نباشد این سلسله مذکوره، با جناب میرزا محتد باقر ملاباشی مذکور، بنی اعمامند و میرزا قاسم ضیاء را، خالی است نیکوحال؛ یعنی سرکار میرزا حسین علی خان سرتیپ که از علم ریاضی- خصوص هندسه_ آگاه است و در توپخانه مبارکه، معلم و صاحب جاه؛ [و] در شعر، "فلکی" تخلص می نماید. از اوست: چون باز شود پنجهشاهین محبت درهم شکند شهپر جبریل امین را اگرچه در این شیرازنامه، فقط از علما و فضلایی باید ذکر شود 4529ا قزیین: که شیرازشان مولد باشد یا موطن، ولی از انصاف دور است با وجود بودن جناب حاجی شیخ الرئیس در شیراز، نامی از ایشان برده نشود و زینت افزای این کتاب نگردد.

جناب مستطاب قدوسی خطاب، قدوة العلما والمتفقهین و اجناب حاجی عمدة الحکماء والمتألهین، نواب اشرف اسعد امجد، شیخ الزلیس أن ابوالحسن میرزاء المعروف به حاجی شیخ الرئیس، ابن مرحوم حسام التلطنه1 محتدتقی میرزا، ابن خاقان خلد آشیان فح علی شاه قاجار- طاب الله ثراهما- است. وجود مبارکش، مجمع روحانی و مورد فیوض سبحانی است، گاشف اسرار ملک و ملکوت است و ناظر انوار تقدس وجبروت. در این اوان، شیراز را از قدوم میمنت لزوم خود، غیرت فروردین ورشکن خلد برین فرموده که در آن، نزول اجلال نموده" ماه صیامی را در مسجد نو، حسام التلطنه، محتدتقی میرزا، اگثر در صفحات بروجرد، فرمانروایی داشته ودر اشعار، بشرکت تخلص مینموده" وفاتش در سنه 1278 مجری بوده است

درکتابی که مفضلا و مشروحا، خود نگاشته1 و به طبع شرح احوال رسانیده، مختضری از آن، این است که مولد ایشان، جسته مآلشن دارالشلطنه تبریز است و در دارالخسلافة طهران و خراسان، به سفرهای عدیده، تحصیل علوم عربیه وادبیه و کمت و کلام و فقه واصرل وطب و حساب و هندسه نموده و در سامرا نیخر از کلمات مرحمت پناه حاجی میرزا محقدحسن حجة الاسلام اسکنه الله فی دارالشلام مستفید شده و چند سفربه مکه معظمه مشرف گردیده و در سایر بلاد روم رفته و به عشق آباد و سرقند و بخارا سیاحت نعوده و به هندوستان سیرها فرموده؟ پس از جانب بمبقی، به شیراز تشریف فرما شده (4530)_ که مرقوم افتاد_ و چند کتب تألیف کرده؛ از جمله کتاب اتخادالاسلام برای سلطان روم مرقوم داشته: دیگر کتاب الابرار به عربی دررد احمد قادیانی؟؛ دیگر، متخب نفیس که آن اشمار فارسی و عربی و منشآت آن جناب است؟ و این هرسه کتاب، به حلیه طبع آراسته شده، فقیر آنها را اجمالا دیدم و خود درک فیض حضور آن عالم ربانی و عارف صمدانی را نمودم، اظهار مرحمت و رأفت دیدم [و] پبارهای از تألیفاتم را ملاحظه فرموده، مورد تحسین گردیدم. در شعر، "حبرت" تخلص می فرمایده اشعار درربارش، اگرچه همه منتخب و نفیس است، چند شعری تیمتا و تبرگا در اینجا نگاشته می شود. چون کتاب فارسی است، اشعار فارسی اختیار شد. این است: زان در خم زلف توره شانه گرفتیم کانجامن و دل خانه وکاشانه گرفتیم خورشید وجودیم بگیریم جهان را چون شمع بتالیم که پروانه گرفتیم اسوده بمانید به محراب و به متبر ای مسجدیان ماره مسیخانه گرفتی ازدوش ریا خرقه سالو کشیدیم وز دمت بتی ساغر مستانه گرفتیم گابی که در آن، شرح احوال خود را نگاشته، متخب نفی است که اشعار و منوآت ایشان باشد که بعد ذکر آن میآید.

2. احمد قادیانی کی است کن چند رساله نوشته و ادعای مهدویت مینماید: 3 بر وزن ناموس، چرب زبان و دروغگر و آنکه با زهد وصلاح جلوه دهد و مردم را بفریبد و فریب را نیز گویند.

============================================================

جناب حاجی میرزا محشد باقر اصطهبانانی؟ واعظی است شیرین کلام وفاضلی عالیمقام.

جناب حاجی شیخ علی صدرالواعظینا؟ فصیحی است عذب البیان و بلیفی رطب اللسان.

- جناب آقا شیخ احمد، اعتماد الذاکرین آغولی2 شیرازی! واعظی است عظیم الشأن و محققی شیرین زبان؟ در عربیت صاحب جاه است و از اخبار، آگاه.

جناب سید عطاء الله2 سلطان الذاکرین شیرازی؛ سیدی است نجیب و فاضلی ادیب: صدرالواعظین، نجفی است واصلأ اصفهانین آغولی: به ممزه و ضم غین معجمه، اسم طایفهای است در شپراز، بعضی گویند آغولی در ترکی، به معنی گروی است) چون این طایفه قدیم در اقصی بلاد ایران، شرارت میکردند، چند نفر آنها را گرفته، آوردند به شهرسان تاگرو باشند و سابر طوایف آنها شرارت نثوانند نموده پس موسوم به این اسم شدند.

بعضی دیگر گویند آقا اوغلی صحیح است، یعنی بسر آقا. سرکرده آنها، پسر آقایی بوده) ه سایرین، بهاین اسم خوانده شدند.

3 سیدعطاءالله، خلف مرحوم سیدفضل الله خروستانی است" از روضه خوانهای جلیل القدر عظظیم الشأن عه

_ جناب حاجی ملااستعیل، معروف به بلبل، ادیبی است اریب؛ گلزار مصیبت را هندلیب؛ حافظ مرائی بسیار؛ ناصر اهل بیت اطهار.

خناب حاجی میرزامحتد مذهب، در اخبار، علمش وافی است و به احادیث فضلش کافی جناب شیخ محقد باقر شیرازی1، جوانی است خلیق و ذاکری منطیق: جناب ملاابوالقاسم؛ ذاکرین معتمد را قادم است و حضرت سید میرمحقد را خادم: جناب سید محمدرضای بیرجندی! در مرنیه خوانی بی نفظیراست و در نوخه سرای، هر درویش محمود شیرازی؟ فقیری است پاکدامان و بر منابر مدیحه خوان. از مؤلف اخوشنود" تخلص دارد و نظم مجالس روضه به آقاسید حسین نقیب الشادات است.

(532))اطبای شیراز بسیاری از فحول اطباء را در این کتاب، به تقریبی ذکر نموده ایم؟ در اینجا مکرر نخواهیم کرد. معدودی دیگر را مرقدم میداریم؛ و حرف اول نامشان، به خروف تهجی ملحوظ است.

- جناب حاجی میرزا ابوالقاسم، ناظم الاطباء، از اعاظم ایشان است ودر طبابت، ذیشان و جناب حاجی میرزامحتد حکیم باشی را که سابقا شرح احوالش گذشت؟ برادر کهتر جناب حاجی میرزا سیدحن، رئیس الاطباءفایی؟ طبیبی است حذاقت نصیب و در حکمت الهی نیز دانا و لبیب؛ رآیی صائب دارد و فکری ثاقببگاهی بر سبیل تفنن، شمری می فرماید و سخنی میسراید او] "کثیب" تخلص مینماید؟.

بودا علیه الرحمةالله الودود.

شخ محتدباقر، خلف حاجی صدرا است و آن نیز روفه خوانی بافضل بود) علیه رحمة الله الععبود.

جناب حاجی میرزا سیدحسن را کلمات نثرو نظم عربی و فارسی، بییار است و مفنوی منظومی در ته

خناب حاجی میرزا محتدتقی! نیز حکیم باشی را برادر است و در عام طب، نرور _ جناب حاجی میرزاممعموده ایضا آنها را برادر والاگهر است.

جناب سید محتد علی؟ از اطباء این شهراست و از دیگر علوم، با بهر _ جناب شیخ مرتضی! از اماجد فضلاست و برکزیده اطباء: و خط نستعلیق را خوش می نگارد1.

جناب میرزا ابوالقاسم2؛ در طبابت مسلم است و بر همگان، مقدم.

جناب میرزا احمد3 اشتر4، طبیبی است مشتهر" اکثر اطباء در خدمت او تلمذ نمودهاند و بسیاری، شاکرد او بودهاند" چندی است وفات نموده؟ رحمة الله علیه جناب میرزا احمده دارای فطنت وفراست و صاحب جود وکیاست؟ فرزند سعادتمندش، میرزا جمال الدین* نیز جامع کمالات محموده و خصائل ستوده است: خناب میرزا زین العابدین، حافظ القواء؛ سیدی است حذاقت انتماء؛ در علم طب (4533)، رتبه اش یلند است و در دیگر علوم، بی نظیر و مانند.

خناب میرزامحمود؟ ابن میرزا آقا، ابن حاجی محتدعلی جراحی احت کارآزموده ودارای خصائل ستوده و صاحب اخلاق محموده.

معارف الهیه ومطالب حکمیه، به رشته نظم کشیده، از اوست: ندتی بر بدن یابه کتب قال وقیل باد بیار از وطن، چند بهزندان ذلیل وسوهنف قوه رهزن علم وعمل ختففطبع توه زنده بهبوی زبیل دیو هواهای توه خیمهزن بام آن غول موسهای توهفروت در تیل واهمه را سرببر در ره سلطان عقل عاقله را پار شو، غائله راکن عقیل خلف مرحوم میرزا خلیل، ابن شیخ اسدالله است، خویش و تبارش همه از خاندان علم و فضلنده چوان که باجناب امام جچمعه قرابت دارد دیگر، او را برادری است نیکن اختره جناب شیخ محتدحین که گاملی است نیگونهاد و فاضلی امت باکن اعتقاده علم معقول را نیزچون منقول داراست: دیگره وی را هتی است والاگهر، جناب شخ ابوالقاسم که عالمی است عامل وکاملی فاضل حکبمی ببب وادیجی اریب، اللعم احفظه ابن مرخوم حاجی میرزا محتد طبیب است1 و مرخوم حاجی، در حدود 1270 وفات نمود 3. وفاتش درسنة 1305 بوده [است].

4. اشتر به فتح اول، آنکس است که بلکن چشمش برگه یگی و کفتگی داشته باشد.

میرزا جمال الذین، نضرت الاطباء لقب دارد.

============================================================

خناب میرزا علی محقد، طبیبی است معتمده سیدی است جلیل و در طبابت، بی بدیل خناب میرزا هدایت؟ جراحی است باکفایت و دارای سیادت.

جناب میرزا غلام حسین؛ مسائل طب را مستفید است و معالجاتش مفید.

خناب میرزا محمد، ابن مرخوم آقا محتد باقر طبیب، جوانی است حذاقت پیشه و طبیبی صاحب اندیشه؛ به دیگر علوم نیز پرداخته و خود را جامع کمالات ساخته.

جناب میرزا محقدتقی، ابن مرخوم میرزا آقای طبیب4 است و از هرکمال، با بهره و نصیب؟ و در طبابت، ذوفی سنجیده دارد و رائی پسندیده سرکار میرزا محتد علی خان دکترا معارج کمالات را عارج است و اکثر به خوهریات معالج" باصغر سن، محسود پیر و برناست و در جراحی نیز توانا.

ادارهجات شیراز ادارهجاتی که در شیراز است، هم داخله است و هم خارجه؛ اما اداره جات داخله: هم بر وضع جدید و اسلوب اطریشی است؛ یعنی در آن، توپخانه مبارکه: توپهای ته پردارد و از روی فانون فرنگستان و هم به وضع قدیم توپ دارد؛ و انتظام امورات توپخانه، به کف کفایت امیرالامراءالعظام، عظام الدوله، فرج الله خان است که در باغ صاحب اختیاری، نامش برده رئیس ذخیره توبخانه، امیرالامراء العظام، اسعدالدوله، محتدخان طهرانسی است میرزا علی محمد، ابن مرحوم حاجی میرزا عبدالرحم شبرازی است وحاجی مذکور، در سنه 1288 وفات تموده [است] 2. مرحوم آقا محمدباقر، از نحول اطبای زمان خود بود، در سنة 1285، مرخوم شده، تاریخ فوتش را کلمه‌ "اغفره" بافتم_ غفرهالله تعالی و آن مرحوم را بسری دیگر است، میرزاابوالحسن، در جراحی استاد: 3 مرحوم میرزا آفا، وفاتش ذرسنه 1290 است و از اطبای معروف اشیراز] است:

- امیرپنجه و سرتیپ اول، سلطان علی خان متصرالملک، ولد مطاء الدوله مذکور امت سرتیپ دوم، مصطفی قلی خان ابیوردی است که خدمتهای نمایان به دولت کرده ااست] سرتیپ سوم، امیر حسین خان نصیرنظام است! وی نیز عطاء الدوله را ولداست: کریم خان، پسرزاده مرخوم حاجی امیر، که در ضمن باغ سرهنگهای توبخانه: فتح آباد، نامش مرقوم شد و سرهنگ مذکور، دارای حسب و نب است واز اقران، متتخب: - دیگر، محتدطاهرخان، ولد مکزم قاسم خان، معروف به بیضایی؛ مشارالیهما و سلسله آنها از معززین و محترمین شیرازند.

- دیگر، محتد علی خان، ولد مصطفی خان.

دیگر، محمدحسن خان.

سورشته داران تویخانه: جناب میرزا آقا، ولد جناب میرزا معصوم؛ نور4 حدیقه اصالت است و نور حدقه نبالت.

حاجبالذوله مذکور را برادری بود در طهران، محتدرحیم خان دیوان بیگی، که رئیس اطاق اجرای محاکیات دیوانخانه عدلیه بود و عکرخان افشارکه در کتاب ترسل، نامش مطوراست حچدایشان است: بالجمله ذیوان بیگی را هری عست محتد علی خان امیرهنجه که اکنون در شیراز است" جوانی است بلندهنت، عالی فطرت، حاحب اصالت" و دارای جلالتا سخی الطبع وکریم و آزاده مردو همیم. وقتی خبر فرت والدش را آوردند، از این فقیر ناربخ نوتش را خواست" دو روزی فگر تاریخ می کردم، وفق نداده شبی در خواب دیدم آن مرحوم در گلزاری مشی میکرده بنده را دیده، فرمود: تاریخ خود را میگویم تا تو آسوده گردی، ب این مصراع را بخواند: "شده یار من کردگار رحیم" (ء 1313). چون بیدار شدم، چند بیت در فرت آن گفتم و اشاره به خواب مذکور نمودم (170).

2. نوره بهفتح اول، به معنی شکوفه است.

============================================================

سلطانهای تویخانه: محتدخان و چند نفر دیگ: نایبان توپخانه: نواب مرتضی قلی خان2، از شاهزادگان شیراز است و بین الاکفاء، سرافراز.

دیگر، میرزا محمود، ابن میرزا هدایت الله.

دیگر، فرج الله بیگ.

وکیل باشی: رضاقلی خان، شخصی است باشعور و به کاردانی مشهور.

وکیل: بیست نفر توبچی: یکصد وچهل نفر ورخانةمبارکه: محل ذخاثر و تدارکات لشکری است" رییس آن، معنمدالتلطان، میرزامحمودخان سرتیپ و مترجم است که شرح احوالش بیاید.

سورشتهدار قورخانه: جناب میرزا محقدعلی است که در ذکر بقعه حضرت سیدعلاءالذین حسین، نامش مرقوم شد.

خویلدار: حاجی آقابیک نامی است که رئیس معزی الیه را، خدمتگزار است. نادره اینکه از اهل فضل و سواد واقع شده؛ علم عربیت را داراست.

تلگرافخانه مبارکه: مرکز شیراز، پس کازرون و بوشهر و بهبهان، از طرف دبگر آباده تا 1. میرزا علی اکبر، شعر را خوب و نیکو می گوید و تخلص " ثریاه دارد، از اوست: دل خون دیدهام خونبار شد آهسته آهته چو با اغبار یارم یار شد آهته آهسته نبود اول به بازارش خریداری کسی جزمن درآخر مشتری بسیار شد آهته آهسته 2. مرتضی قلی خان، خلف مرحوم فرخ میرزا است که از شاهزادگان عظام شبراز بوده فوتش در سنه 1297

اشخاصی که از اهل شیرازند و دارای منضب و امتیاز اخواه در شیراز باشند یا تقاط دیگرا: میرزا احمدخان سرتبپ، برادر کهتر جناب حاجی میرزا محقد حکیم باشی است: دیگر، نؤاب عبدالعلی میرزا سرتیپ، خلف ارجمند نوذرمیرزا.

_ دیگر، علی اکبرخان سرتبپ، برادر مهتر کریم خان سرهنگ توپخانه! که مذکور دیگر، میرزا عبدالکریم سرهنگ، برادر میرزا احمدخان مذکور.

- دیگر، میرزا محتد حسین خان سرهنگ.

دیگر، میرزا آقاخان و میرزا محمودخان، سرهنگان، دو برادر نیگ اختر.

- دیگر، میرزا لطف علی خان رهنگ.

دیگر، میرزا کریم خان ا یاور.

- دیگر، میرزا هادی خان یاور، این جناب میرزا احمد" (4536).

مرکز شیراز، خط عبور آن، کازرون، بوشهر، فسا، دارابجرد، بستخانه مبارگهن خهرم، لار، آباده تا اصفهان. رئیس در شیراز، جناب میرزا محتدعلی خان سرتیپ گاشانی، صاحب نشانها و امتیاز است و دارای هرگونه کمالات. در طب جدید، مفامش بلند است و در گفتن شعر، بی شبه و مانند..

"غبار" تخلص می فرمابد. این اشعار را از او به یادگار دارم: تا رسم گیاه است که از خاک برآید حپف است که از خاک بجز تاک برآید مگذار که آهی زدل پا برآید تا آینه روی توصافی است خدارا دل در سرکوی تو چویوسف به چه افتاد دارم غم آنروز که غمناک برآید کز خانه برون آن بت چالاک برآید قومی دل وجان درکف اخلاص نهاده بیم است که دود از دل افلاک برآید این آتش رخساره که افروخته، یاران از مدرسه یکن صاحب ادراک برآید این زهد که ذره مفتی شده، مشکل آلوده چهغم رفت بغبار" ار به خرابات از مرحمت پیر مغان پاکن برآید 1. مبرزاکریم خان، ولد بیگلرآقاست.

جناب علامة العلیاء، میرزا احمد، ابن مرخوم میرزا محتدعلی معلم است" در علوم ادتیه وفنون حکییه، قادر و تواناست و در عداد فضلا و ادباه اشعار عربیه وفارسیه بحیار دارف

به امیرالامراء العظام، اعتمادالتلطان، جناب میرزا بیخلرییگی گری شیراز: حبیب الله خان است و گاهی که به ضرورت مسافرت اختیار کند، برادر کامگارش انتظام الممالک میرزا، امیر تومان، محمد علی خان، مختار در امر مذکور است و پیش از این، نام آن دو برادر والاگهردر ذکر باغ بیگلربیگی، مسطور شد و گذشت؛ و از جمله کارگزاران بیگلربیگی است: میرزاباقر داروغه که از سطوتش، بازار دزدی کاسد است و دکان زن بمزدی2 فاسد، و اصلاح بعض امورات این مجلس با جنابان میرزامخمود ندیم، ملقب بهادیب العلماء و میرزا مهدی شمس العلماست [42537). شکست و بست کارکبه و حساب بنچه و دیوان آنها، به جناب میرزا شکرالله و میرزا محمد جعفر ایقان3 است که نامش سابقا مرقوم شد.

وکلاء در شیرازچندنفرند: اوکلاء در شیرازا: - وکیل قونولخانه دولت انگلیس، معتمدالتلطان، میرزا حیدر علی خان نواب4 است که نیز نامش سابقا مذکور شده [است].

_ وکیل کارگزاری دولت روس، جناب حاجی عزالملک است که اسم آن، هم از یش گذشت.

وکیل شه بندری دولت عثمانی، به جناب میرزا سیدمحقد، ابن مرخوم حاجی سیدابراهیم اصفهانی5است: دیوانخانه بمدلیه: به جناب میرزا محتدخان امیر، خلف مرخوم حاجی هاشم خان امیر استکه نام ایشان نیز مرقوم آمده وبهامیرالامراءالعظام، خان باباخان، امین دیوانخانه 1. میرزا هبدالؤهاب خان و اجزای منکوره دیگر، از اهالی شیرازند.

زنبمزده قرماق راگویند و آن معروف است: میرزا محتد جعفر، نام نامیش در ذکر ارسنجان برده شده و از اشعارش، این سهبیت را به نظر دارم: بررخ ای صنم، سرزلف تو دیدهایم زنار بته، کفر بهایان گزیدهایم مهری چو عارض توبه گردون نیافتیم سروی چوقامت تو به گلفن ندیدهای اندر رهش فتادم و بایم یهسر نهاد در راه عق، خوش به مقامی رسیدهایم نامش در غمن باغ شیخ مرقرم گردید.

حاجی سیدابراهبم، در حیات خود، وکیل دولت مذکور بود و ذر منە1303 وفات پافت.

============================================================

ویاست تجارت: به جناب مؤتمن الوزاره و ولد ارجمند اوست که پیش از اینها در ذکر دریست" کازرون، نامی از آنها مرقوم افتاد.

مهانی اتجارتینکه مرکب است از جمعی تجار معتبر عمده؛ معاملات آنها نقدی است.

رییس ایشان، جناب حاجی عبدالرحمن صاحب است و منشی آنجا، میرزا عبدالرزاق شیرازی منخلص به "مخرم"؟ و در فن ادییه و انشاء مسلم. این دو بیت را از او به خاطر دارم: ن ن یا نگارخانه چین است ساحت بستان و پابهفت برین است اره تجلی نموده در هه عالم بوالعجب است اینکه باز، پردهنشین است مرکخانه شیراز: در کاروانسرای گمرک است - که مذکور شد- و آن محل عبور و مرور مال التجاره داخله و خارجه است که در آن عشور می کنند: (538)ادارهجات خارجه شیراز تلگرافخانه انگلیس: مرکز شیراز است" پس دشت ارزنه و کازرون و کنارتخته و دالکی و برازجان و بوشهر خط دیگر، سیوند، ده بید، آباده و قمشه تا اصفهان.

ونیس گلیه، استین تن1(519194019) صاحب است. فارسی خوب میداند ونیکو می خواند و سیمکش نقاط مذکوره، بلکن من (21962793)3 صاحب است که سابقا در ذکر خطوط پهلوی، نامش مذکور شد و براین فقیرش، در خطوط مزبوره، حقی است.

هنفی، جناب میرزامحمدحسین، مترجم و منشی ایشان آست و در ملکن دانش، کاملی ذیشان.

بانکن4 شاهنشاهی: مرکز کلیه، در شیراز و بوشهر است و تمام معاملات آنها، نقدی است و سبب تأسیس اداره‌ مذکور، در ممالکن محروسه ایران، امتیازی است که دولت علیه، . بهضم کاف تازی وکون میم وباء سه نقطه: 9900918م). در انگلیی به معنی شرکت است.

2- 607ق5 به کسر همزه وسکون سین مهمله وتاء مثناة فوقانیه مفتوحه وباء مثناء تحتانیه ساکنه ونون در آخر: - 32098الد نامش سابقا برده شده وتنکیل پافته است.

399724 این کلمه نیز انگلبی است به باء موحده والف و کون نون وکاف تازی، ولی حرف دوم که الف است، باید در تلقظ چندان اظهار تفود، معنی این لغت، صراقخانه است:

ومترجم مخصوص اداره‌ مذکور است: معتمد الشلطان، میرزامخمودخان که در قورخانه، نامی از آن برده شد، معظم الیه از جوانان تربیت یافته این زمان است و از جمله اشخاصی که به اعلی درجه عوالم انسانیت قدم گذارده؛ و طن اصلی او فارس است و چون در زبان انگلیسی و غیره، دارای علم و اطلاع گافی است، مذت زمانی در ادارات دولتی دارالخلافه طهران، در زمره مترجمین، به ترجمه مکاتبات و روزنامه جات برقرار بوده و در سنه‌ 1298، به صوابدید اولیای دولت جاوید مدت، به سفارت مخصوص ممالکن متخده (اتازونی)2 ینگی دنیا و مترجمی و منشیگری آنجا، مأمور گردیده! چندی متوقف آمده؛ پس برحسب تقدیرات [4539) الهیه، بازگشت به ایران نموده و بهریاست بانکن شاهنشاهی دارالخلافه، همچنین دارالشلطنه اصفهان، اقامت داشته: بعداز آن، به فارس مامور گردیده، نقدا در این بانک، صاحب جاه است و به عموم مردم، نوهی طریق صداقت و دیانت را پیشنهاد خاطر نموده که مورد خشنودی کل گردیده و هم در این اوان، به پارهای مقامات دیگر، مباهی گشته که پیش از اینها اشاره به آن شد4.

منشی بانک، جناب حاجی میرزاآقا، ابن مرخوم حاجی میرزا مسحب علی است که جامع کمالات محموده وخصائل ستوده است: منشی دیگر، میرزا عباس علی، جوانی است به نیکی ذات، از امثال طاق و در سواد انگلیسی، مشهور آفاق.

منشی دیگر، میرزا علی محتد، ابن مرحوم میرزاعبدالکریم، جوانی است ادیب و

- 001 882 09011 . در دولت بلجیکن اء بلزبکننیزا قونسول است.

ا. از بنادر معتبر انگلستان آست، در سمت مغرب آن.

اتازونی، در لغت فراتری: "اتا" به معنی ممالکن است و "زونی" به معنی متحده.

بش از اینها در ذکر قورخانه مرقوم گردید.

============================================================

جهرتخانه خارجه هاتس [ا100): معاملاتش فروش اقمشه وامتعه دیگراست. رئیس این اداره، دنلاب (000100)4 صاحب است؛ از جمله اشخاص نیکن و مهربان است واز صاحبان کافی وکاردان. از این صاحب نیز، فقیررسم خطوط میخی را آموختهام و اورا به سبب این تعلیم، بربنده حقی است ووی مالندی9 است.

مپانی خلیج فارس: پرشن گلف (کانن "62919]6" فروش آنها متحضر است بهاقمشه فقط؟ رئیس ایشان، مایل [ععالا)7 صاحب است: ارباب کلکن وقلم ودلترشیراق ازچند نفر مستوفی و منشی، سابقا در این کتاب، به تفریبی ذکررفت و شرح حالشان مرقوم آمده ممدودی دیگر را در اینجایاد میکنیم، از قبیل مستوفی و منشی و سررشته دار و [4540] غیر ذلک، و اسامی ایشان در طبقاتی چند مرقوم میشود: _ میرزا ابوالفتح خان، شهیر به میرزاخانی؛ از مستوفیان عظام دیوان ملکن انتظام است، ولی از استیفا، استعفا جسته، اکثر به عاملی اشتغال دارد. میرزا عنایت الله و میرزامحمود ولدان معزی الیه نیز صاحبان خط و ربطند.

حاجی میرزا آقا، در استیفا، یدی طولا دارد و شانی والا مشیردهفتر را برادر است: - میرزا داود: به کفایتی مشهود؛ مستوفی دیوان است و محسود اقران؟ آنها را نییز حراف گامی شعر می گوید و نخلض "بریشانه دارد و این را از او به یاد دارم: حنب گر عوض دل شکندگردن من شکنم گردن او را،شکند گرهدن من قافیه مصراع ثانی ودنه است بهبعنی خم می: ا. میرزاخلیل، جوانی است اصیل، در کمالات بی بدیل" هارهای از مقدمات را، قدیم نزد فقیر دیده و بروین" تخلص گرفته از اوست: بس کفیه فعاده بر سبیل است تاهفق تو خلق را دلیل است چون حبزه به گرد صلبیل است برگرد لب تو آن خط سبز دلتنگن بان چهم هل است شاماه زغم رخ توما را هاتز، به سکون حرف دوم سوم وچهارم: (قان4) نام شخص تاجری است که در بوشهر وشیراز و اهفهان، تجارت دارد.

. دنلاب (0009108) بهفتح دال مهله وسکون نون، در آخر باء سهنقطه.

مالنهه ممالکی است مشتل بر شهرها1 محدود است به دریای جرمن در شمال و مغرب: . " هرشن گلف": "برشن" یعنی بارس و "گلف" یعنی خلیج.

. قعالهد این شخص از اهل جلفای اصفهان است:

میرزا جواد، به نیکی نهاد، دارای حساب و سیاق است و از امثال خود، طاق.

حاجی میرزا هاشم خان، مستوفی دفترخانه است و بین الاقران، فرد و یگانه.

حاجی میرزا سعیدخان؟ از سادات رفیع درجات است و صاحب خط وکمالات: میرزا منصور و میرزاخلیل؛ ولدان مشیرد فترند و میرزاعلی سابق الذکر را از برادران کوچکتر طبقه دیگر از ارباب قلم: یرزا سیدرضی: از سادات حمزوی است. آفتاب سبهر ممالی است و تخلصش "بلنداقبال". ولدانش میرزابهایی1و میرزا جمال. این اشعار از "بلنداقبال" است: تا رز آرد غوره و آن غوره تاانگورگردد چشمها باید بهراه انتظارش کورگردد خود گرفتم غوره شد انگور، ناگردیده صهبا ترسم از این کو خوراک مور یا زنبور گردد خود گرفتم باده گردد تلخ و شیرین نشنه گردد لعلگون گردد، به بو، چون عنبر و کافورگردد کو امید اینکه گردد آن نصیب ما به عالم ور شود شاید نه بامه طلعتی چون خورگردد ساقی امشب کربه ماروزی است خمراساز ساغر تاسبوراپرکنی ازخم، زمانی دورگردد (4541اده بلنداقبال رامی هی پیابی هیدمادم تازدل ظلمت برد وزپای تا سر نورگردد میرزا محمدحسین حمزوی؛ دفتر و حساب را نیکو می نگارد و بر اقران خویش مزیت دارد.

میرزا ابوالقاسم؛ ابن مرحوم میرزا هدایت الله حمزوی است و دارای کمالات 1 مرزابهایی دارای ذوق و طبع است و در شعر، "بهایی"، تخلص مینماید؛ این اشعار از اوست: عاشق روی توام باکفر وایمانم چه کار می برستم من ترا، بااین وباآنم چه کار روی تو تارپکن شب را روز روشن می کند بیش رخسارت به شمع وماه تابانم چه کار سرو قدی، لالهخذی، گلعذاری، غنچهلب چون تو را دارم دگر با باغ وبستانم چه کار

میرزا لطف الله حیزوی1 در رسائل و مکاتیب، بی نظیر است و در نقاشی، شهیر میرزاعلی؛ ولد جناب میرزاکرم علی است که در ذکر ارسنجان و غیره، نامش برده شده مشارالیه درزی اصحاب استیفاست و هم در سلکن ارباب انشاء؛ برادر کهترش، میرزا مصطفی، صاحب خط و تخریراست واز نقاشی خبیر طبقه دیکرازاصحاب دفترن میرزا مرتضی لشکرنویس است. در این منصب، به درجه بلند، اعتلا یافته و به مقاع ارجمنده ارتقاء جسته؟ دارای اصالت و صاحب نبالت: میرزا عبدالحسین" ابن مرخوم میرزا لطف الله متوفیا" به منصب استیفاء مفتخر است و در این پیشه، معتبر: میرزا علی نقی- برادر کهثرش - نیر به حلیه کمال آراسته است همچنین میرزا محقدحسن: اجی میرزا محتدتقی" ابن مرخوم حاجی میرزاحسین؟ محاسبی است با تدبیر و مصاحیی صافی ضمیره ولد مکرمش میرزا مهدی؟ جوانی است خوش تریر ف یکوتقریر حاجی میرزا علی محقد، ابن مرخوم حاجی میرزا اسدالله؛ خط را خوب و با اسلوبی مرغوب مینگارد.

میرزا عباس، ابن مرحوم میرزاابوالقاسم سیدی است نجیب، متلفقی ادیب؟ ولد باسمادتش، میرزا حسین علی، جوانی است دانشمند و در انشاه، بی مانند.

- میرزااسمعیل ابناوی؛ محاسبی عدیم النظیر است و مترسلی بصیر و منفی ای خبیر: طبقه دیگری ازاهل انشاء: (2542_ میرزا محتدعلی؛ منشی و خوش نویس: در چرخ انشاء، بدری است 1. میرزا لطف الله گاهی شعر می گوید و "واحده تخلص می نماید" از اوست: هردل که در او عشق رخ پار نباشد مچش خبر از عالم اسرار نباشد ز آشفتگی حال سن آگاه نگردد آنکس که بهموی توگرفتار نباشد هالم ممهمست ازمی خمخانه عثق اصت یکن ذزه در این میکده، ممیار تباشد هرکس که چو وواحدهشوداز عثق بگانه در وحدت ذات تراش، انکار نباشد . مرحوم میرزا لطف الله محتوفیفوتش درروز غدبر ماه ذی الحجة الحرام منة 1400 مجری است: مرزا اسعیل، خلف مرخوم میرزا محقدحین هلوی است ووابناءه ناحیهای است قریب به "شول که از مضافات شیراز است. مشارالیه چون در آنجا ملکی دارد، لهذا به این لقب معروف شده [است]

میرزا رفیعا سیدی است جلیل الشان، مترشلی رفیع المکان. میرزا زین العابدین، ولد ارجمندش، دارای این و آن" علم عربیت را طالب است و به حکمت، راغب: - میرزا اسمعیل؛ شرح حالش در ذکر قلعه مزایجان گذشت.

میرزا علی خان حقایق نگار1 در نگارش انشاء قادر است و در غزلسرایی ماهره در شعر حقایق" تخلص می نماید و غزل را نیکو می سراید، از اوست: جان و دل گفتند، دلبر قیمت یک بوس کرد هر دورا من دادمش، لیکن مرا مأیوس کرد تاکند شاهین صفت مرغ دل ما را شکار هرزمان در پیش چشمم جلوه طاووص کرد دل مگر زنار گیویش به دوش افتاده دید کز سر شب تا سحرگه، ناله چون ناقوس کرد گفتمش دیوانه گشتم، از غمت، خندید وگفت چند وقتی باید ای مجنون ترا محبوس کرد درد عاشق را همی دلدار می سازد دوا این مداواکی توان در نزد جالینوس کرد میرزا خلیل خان، منشی و مترشل است و علم ادبیه را محقل:0 - میرزا نصرالله، ابن مرحوم میرزاآقا، باخط و سواد است او] سخی الطبع وجواد.

- میرزا داود، ابن مرخوم میرزا رحیم؛ ادیبی است کریم و اریبی همیم.

این چند نفر منشی- یعنی این طبقه _ همه کارگزاران جناب جلالتمآب، آقای قوام الملکث اند (2543]. منشیان دیگر نیز دارد که پیش از اینها، نامی از ایشان برده شد.

میرزا علی خان، خلف مرخوم میرزاچعفر حقایق نگار خورموجی است که در علم تاریخ و محاضرات، ابها نوشته و از جمله اهل ادب وفضل بوده ودرسنه 1301 وفات کرده ااست] 2. منفیان دیگر، از قبیل میرزا محتدباقر و میرزا محتدمادق و میرزا علی نقی است و بعض دیگر

میرزا محتد علی خان، شهیر به میرزا آقاخان" ولد جناب میرزا احمد وفایع نگار1، امین وظایف است و در کمالات، محسود قبایل و طوایف: میرزا حسین خان، ولد مرخوم علی رضاخان؟ در خط و سواد، رتبتی منیع داره و در انشای نثرونظم، منزلتی رفیع. وقتی فقیر، الهیات و حکمت را در یک مدرسه باوی استفاده و مذاکره میکردیم و این مسلک را می سهردیم؟ او به منزلها رسید و ما هنوز آوارهایم.

محمد باقرخان، ولد فاسم خان بیضایی؟؛ از اهل دفتراست و جوانی دانشور.

میرزا علی محتدخان؟ سررشته دار است، نه بل دبیری محرنگار: میرزاممدجعفر نشابه؟ از سادات جلیل است و در انشاء، بی بدیل میرزاجواد، ولد ارجندش، به منصب استیفا و انشاء هردو، مفتخر است و در ادبیات مشتهر: میرزا محمد کاظم2، جوانی است متواضع و مؤدب، مترشلی دارای حسب و نسب.

میرزا اسمعیل خان، خلف مرحوم میرزا ابوالحسن خان منشی باشی4؛ جوانی است ترکک زبان، فارسی دان ادیبی، منشی: اریبی مملی، خوش تحریر او] باتقریره در خط نسخ ونستعلیق، فرید ودر انشاء واملاء، وحید.

- میرزا حن علی، خلف میرزا آقابزرگ، جامع کمالات عالیه و حالات متعالیه اصم 1. میرزا احمد وقایع نگاره از اعیان این کشور است و یا مؤتمن الوزاره، برادر.

قاسخان، از رجال وعتال شیراز احت وبین الاقران ممتاز و خرفرازه اجداد ایشان سابقأ کلانتر هارس بودهاند و چون در بلوکن بیضا ملکن دارد، معروف به بیضایی شده [است).

3 میرزا محتدکاظم، ابن مرحوم ابوالقاسم است و مرحوم میرزا کوچکن خوش نویس را برادرزاده. خود، ور و متشی حاچی ضیاء الملن بود. (حاجی غیاء الملکن، برادر زاده مرحوم حاجی میرزا ابوالحن خان مشیرالملکن است که هس از فوت مرحوم مشیر، قلیل مذتی وزارث فارس را داشت و در نة 1309 وفات بافت مرحوم میرزا ابوالحن خان، از اهل تبریز بودها مرخوم جلیش، میرزا هادق منفی نظام است که از جمله فصحا و بلغا و از اشخاض بافضل وسواد آذربایجان بوده و در خطوط، ملم اعل زمان، وفوت مرخوم منفی باشی، در سنه یکن هزار وسیصد ونه مجری، در شیراز واقع شد

_ میرزا فرج الله فسایی، مدتها در علوم رنجی کشیده؛ اکنون به منصب انشاء رسیده.

حاجی میرزا شکرالله، خلف مرحوم میرزا بزرگ، هم خداوند کلکن و دفتراست، م مسلکن سیر وسلوکن را پی سهرا بسیاری از عرفا را دیده و به خدمت جناب ملاسلطان علی رسیده، خواهرزادهاش میرزا حسین علی نیز برسبک و سیاق خال است و و ارای جهانی حال.

میرزا علی رئیس المصدقین، خلف مرحوم حاجی میرزا پوسف نوری، شیخ العصدقین؛ مردی است شوخ و ظریف و باهرکس، الیف" در انشاء، قادر ودر علم رراعت، ماهر خوش نویسان شیراز چند نفراز اساتید خوش نویسان را در این کتاب نام بردهام اکنون از معدودی ادیگر] نیز ذکر مینمایم؛ بعون الله الذی خلق اللوح والقلم والذی علم الانسان، مالایعلم. وحرف اول از نامشان به ترتیب ملحوظ است: مرحوم آقافتح علی شیرازی4، ابن آقا محمدجمفر؟ نستعلیق مینوشته وصیت کمالش در این شیوه، گوشزد جهانیان استبکه حاجت به وضافی این فقیر نیست. و شعر 1 میرزا محشد، برادر مرحوم میرزا احمد نقیب الممالکن است1 مشارالیه دارای کمالات عدیده و اخلاق هندیده اسست: 2. جناب ملألطان علی، از امل قریه بیدخت من محال گناباد است که تا مشهد مقدس: 40 فرسنگی آست، خنا. و جناب مثارالیه سرسلله ام التلاسل است" یعنی طریقه نعمت اللهی را دارد. خود مجاز از مرحوم حاجی محتدکاظم سعادت علی شاه، طاوس العرفاء اصفهانی است و در طریفت، حلطان علی شاهش نامند. جمع کثیری به او گرویده و ارادت ورزیده، پیرش داتند، تفسیری بر فرآن مجید نوشته، فقبر دیدهام. و شرحی بر اصول کافی و تألیفات دیگر هم دارد، و در فقه و اصول و حکمت، کامل و وحید است؛ اگرچه فقیر، درک خدمنش را ننمودهام" از گلماتش آثار بزرگی وکمال در وجودش یافتم.

3 مرحوم حاجی میرزا یوسف، از فضلا و ادبا بود و در انشاه، قدرتی کامل داشت کتابی مقی به مفاتیحالارزاق"، در علم فلاحت نوشته وحتابی در علم خطاطی وترجمه احادیث قدسیه. در سنة 1300.

رگذشته) وحمة الله علیه.

مرحوم آقافت علی درسنه 1299 وفات یافت و در حرم مطهر شامچراغ- علیه التلام -مدفون است، حمة اللهعلیه

مرحوم حاجی محتد حسین ثلث نویس2، از این فن به نهایت آگاهی داشت و بهطریقت، مشرب نعمةاللهی: - مرحوم ملأعبدالله2، در چندین خط- چون ثلث وشکسته ونستعلیق - دست داشت" ولی ثلث را بهتر می نگاشت. اکثر کتیبه ها که در حسینیه مای شیراز است، خما اومت مرحوم میرزابابا4" سیدی بود نجیب، از همه خطوط، بانصیب در جوانی درگذشت.

جناب میرزاحسن؛ در خط نسخ، سریع القلم است و به خوش نویسی مسلم. مثوی مولوی را در این اوقات نوشته، به طبع رسانیدهاند. از سادات جلیل شیراز است و به فضل ممتاز مرحوم میرزاسید علی5، اگرچه در شکسته، شیوهای غیر از درویش عبدالحمید2 را داشته، ولی در این خط، لوای شهرت به عالم افراشته و فضیلتش در علوم خصوص علم طب- چندان بوده که میتوان گفت خوش نویسی، دون مرتبه آن جناب است. در شعر، 1 جناب ادیب، گاه شعر می گوید. این رباهی از اوست: اوصاف هلی است کانتهایش نرد مواح علی بجز خدایش نبود حفر "ادیبگرز وصفش خوانی یگن حرف ز دفتر ننایش نبود مرحوم حاجیمحدحسین، در سنه 1309 وفات نمود ودر خن بیبی دختران، مدفون آمد 3 مرحوم ملأعبدالله، در سنه 1298 وفات کرده، در دارالتلام شیراز [مدفون است: مرحوم میرزابابا، وفاتش در سنه 11279 به عمر 24 سالگی وفات نمود.

مرحوم میرزاسیدعلیفوتش در سنة 1264.

: درویش عبدالحمید، اصلأ طالقانی است. عمری در دارالتلطنه اصفهان سکونت داشته و به لباس کوت بوده. در خدفمه، جنان مشهررروی زمین است که میرعاد در خط نستعلیق" و حاجت به وضافی ت. وفاتش در سنه 1185، در دارالتلطنة اصفهان بوده" دیوان اشعاری دارده دیدهام.

============================================================

جناب میرزا غلامرضای شیرازی؛ نستعلیق را به سبکی خاص مینگارد و "ساکت" تخلص دارد.

مرحوم میرزافضل الله (172)؛ برادر کهتر میرزاعلی نقی مذکور است" در اوایل حال، به شکسته رغبت داشت [4546]؛ سپس به نستعلیق هتت گماشت. کلیات شیخ سعدی رانوشته و به طبع رسانیدهاند.

خناب آقامحتدهاشم! مردی است نیکونهاد و در خط نستعلیق، استاد.

مرحوم میرزاکوچکن1: مردی بزرگ منش بود و در نستعلیق، یدییضا مینمود، حسن خلقش، ضرب المثل صفار و کبار و پاکی ذاتش، از نیکی صفاتش آشکار؛ رحمة الله حلیه وعل خریرته _ جناب میرزامحمد؟؛ ابن میرزامحتد صادق معلم؛ نیز نستعلیق را در کمال اسلوب، به شیوه مطلوب می نگارد. وقتی از فقیر، علم عروض آموخت و "مطلع" تخلص گرفت.

مرحوم میرزا محتدعلی2؛ نیز نستعلیق نویس بود و تاکنون احدی، سنگن الواح و مزار وخیره را به خوبی او تنوشته؛ و آن نیز معروف بود به میرزا محمدعلی منشی! وحمة الله علیه.

مرحوم میرزاکوچکن" وفاتش درسنه: 1296 است و قبرش در عتبات عالیات.

میرزا محتد مطلع. این دو شعر از او دیده میشود: آه که از دست او" زهره‌ یگن آه نیت وای گه از حال من دلبرم آگاه نیت بر در او میکشم جانز بی تحفه، لیکق مدیه این بیتواه لایق درگاه تیت مرحوم میرزامحتدعلی، وقاتش درسنه 1284 است و بدفنش در دارالعلم شیران

ازجمله علم مناظر و مرایا که شته ای از آن را سابقا در این کتاب مرقوم داشتیم که اگر این علم را دارا نباشد، قرب وجوار و مسافت میان اشکال را در نگارش به میزان خوده نخواهد کشید.

بس از این تقریرات، مبرهن شد که علم نقاشی - یعنی آنکه از روی برهان است - از تمام علوم در صنایع [4547) مشکلتر و صعبتر خواهد بود چوان] اگر در یکی از نعتهای معموله، نقصی یا قصوری، عیبی یا فتوری بههم رسد، همه کس ملتفت نشود!

مگر کسی که از روی فطرت سلیم و سلیقه مستقیم دریاید که مثلا پایه فلان سریر را نجار بلند نموده یا دامن فلان لباس را خیاط کوتاه کرده یا بالفرض، فلان حلقه را صیاغ خرد ریخته یا فلان کاسه را نخاس 4کلان ساخته و در صورتی هم که به آن معایب کس برخورد، اشیای مذکوره باز بکار آید و استعمال را میشاید؛ اما در عمل نقاشی و 1. مشک، باقسامها، یعنی اگر مرسه ضلع آن متاوی باشد، آنرا مناوی الاضلاع خوانند و اگر دوضلعش تاوی بود، آن را مناوی التاقین نامند و اگر هیجکدام برابر نبوده مختلف الاضلاع دانند.

: مرتع باقسامها، یعنی قسمی است که اضلاعش متساوی باشد و زوایایش قائمه، قمی اضلاع آن متساوی نباشد و زوایا قائمه باشد و قسمی مشساوی نباشد و زوایا قانمه باشد و قی بمکس منکور و قمی نه اضلاع متاوی باشد و نه زوایا قائمه؛ مرکدام را نامی نهادهاند و افسام دیگر هم دارد. امؤلف در این ت، نامهایی را نوشته و جایی را هم برای توضیح خالی گذاشته، ولی توفیق تکمیل آنها را نیافته 3 صیاغ: زرگر راگویند.

است.

. نخاس: سگراست.

============================================================

آقا محتد حسین آغولیا؛ این فن را بنهایت تکمیل کرده که چون نقاشان فرنگستان کار می کند، در این اوقات به بمبثی اقامت دارد و شعر را خوب میگوید تخلصش ترکی است.

- استاد آقاکوچک؛ از عهد گودکی تاکنون، به آقامحمد حسین [آغولی] مذکور، انباز است و به نقاشی ممتاز 1. مرحوم میرزاآقاه درنه 1313 وفات نمود در طهران.

2. آقا محتد حین نقاش " ترکی" نخلص دبوانی دارد! این اشعار از اوست: و بدین حن که دربرده دل خلق ربایی برده خلق دری گرزهس برده درآیی در بس برده نهانی وجهانی به تو مابل آه بیبرده اگر رخ به خلانق بنمایی در سر زلف گره گیر تو مثکل شده کارم گره ار بازگنی مشگل ما را بگنایی

_ میرزالطف الله مستوفی در ارباب قلم، ذکرش گذشت. در فن نقاشی، به متهای کمال است: _ میرزامصطفی؛ نیز نامش گذشت. جز نقاشی، به تحصیل حکمت الهی و ریاضی مم مشغول است.

اشخاص کل وبتهساز از معاضرین - مرحوم لطف علی خان2، با سلسله مرحوم حاجی مشیرالملک نسبت داشت؛ اگرچه صورتگری هم مینمود، ولی گل و بته سازیش در تمام جهان، انحصار داشت و از سابقین ولاحقین، به استادی او دیده نشده (174).

مرحوم آقامحتدعلی نیز درگل سازی به منتهی درجه کمال بود. ولد ارجمندش، آقا محتد حسین4، امروز در بته سازی، منحضر است و به ندرت شعرهم میگوید.

ا. این اشعار از اوست: خواهد چو برماند زقید نافه چینه فمی عنبراففان آورد زآنزلف هرچین رش ابرو نشینی، تندگویی، تلخ برخیزی به یغما تا بری باشور وغوغا جان شیرینم زبیداد غمت باکس نباید ماجراگفتن که بر روقصه دل مینگارد اشکق خونی وله ایضا برآن سرم که زصیمین بران، کناره گنم نهی است کیهزره غیرازاین چه چاره کنم بهدستم افعد اگر مویی از مر زلفش صدش گرهزنم و باوی استخاره گنم مرا بهمحفل جانان، دلا مجال وصول چونیت به که ترا نایب الزیاره ک 2 مرحوم لطف علی خان" وفاتش درسنة 1288 و در دارالتلم شیراز مدفون آمدم رححة الله علیه. میرزا متدعلی خان سعوداللکن که صاحب خط و انشاء است و بهحن حفات بی همتا آن مرخوم را خلف سعادتمند میباشده حفالله تعال 3 مرحوم آقامحتدعلی، وفاتش در سنه 1285 است. نیزدر دارالتلم مدفون آمده [است) آنا محتد حین نیز شمر میگوید و "نقاش" تخلص میکندا از اوست: نیاید بجز از یاد تو ما را نقی نست در مربجز از ومل قوهمارا وی گفتم از دست فراقت به کی داد برم مرکجا می نگرم نیت به غیر از توکی

همچنین برادر کهتر دیگر ایشان، میرزا اسدالله، مذهب و زرنشان کار است و از نجبای روزگار.

میرزا محقدتقی مذقب باشی، نیز در عمل مذکور، نهایت مهارت را دارد و ازهمه استادتر است: و این معنی نیز مستور نماناد که شخص مذهب را علم هندسه لازم است و لیکن اگر (549]) علم مناظر و مرایا را نداند، باکی نیست و عمل مذقبی و گل سازی، جزیی و فنی از فنون نقاشی است.

تجار شیراز مقصود ما از تجار نه اشخاصی است که دارای دولت و مالند، بلکه مرادمان تجاری است که از اهل سواد یا صاحب حالند. چند نفر از ایشان را در این کتاب، به تقریبی ذکر کرده ایم؛ در اینجا نیز معدودی را، نام میبریم (انشاء الله تعالی): خناب حاجی علیرضا مردی است درست کردار و راست گفتار؟ سالهامعتمد مرحوم حجةالاسلام حاجی میرزا محمدحسن - روح الله روحه -بوده ومسائل فقهیه را خاطرنشان نموده [است] م خناب میرزا محمد حسن، ملقب به "صالح"؛ وی نور چشم فضل و سواد است و قرةالعین اصحاب و سداد؛ سیدی است جلیل و فاضلی نبیل؟ زید قدسه.

جناب حاجی سیدمحتدحسن، ابن آقاسید محتدباقر؛ هم حکمت مآب است، هم فقاهت آداب: جناب میرزا محمد حسین، ابن مرحوم حاجی میرزا زین العابدین؟ فاضلی است سعادت قرین: جناب حاجی محتد صالح شیرازی، معروف به کشمیری؛ اکثر ممالکن یوروپ را دیده و به معارج کمالات رسیده. برادرزادهاش، میرزا محتدصادقا، در خط و سواد میرزا محتدصارق، خلف مرحوم حاجی محمدمهدی کشییری است که در ذکر باغش، نامش برده شده شو

جناب حاجی میرزا زین العابدین و حاجی محتدتقی، خلفان مرحوم حاجی خلیل، از تحصیل گردگان دهرند و از ترییت شدگان هصر.

جناب میرزا آقا، ابن میرزا محتدحسن، ابن حاجی خلیل مذکوراست و به فضیلت مقهور 4550)_ جناب میرزا آقا، ابن حاجی میرزا جواد کشمیری! هم دارای کمال است اب ال.

خناب حاجی میرزا محمودو حاجی محتدتقی وحاجی محقدباقر، ولدان مرخوم حاجی محقدحسن1، منسوب به اسمعیل بیگن، از بدایت عمر تاکنون، به تحصیل علوم، کر هقت بستهاند و تجارت را منافی کسب معارف ندانستهاند. با دو برادر اخیر، وفتی فقره هدرس تفیر بودم.

جناب آقا محتدکاظم وآقامحتدخلیل و آقامحتدجعفر، خلفان مرحوم حاجی محتدابراهیم2 اسمعیل بیگن؛ هریک را از کمال نصیبی است. مرحوم والدشان، در علوم ادتیه و عربیه، سیما علم هیات و حساب، قدیم العدیل بود و در هندسه، بی بدیل: جناب حاجی محتدکریم، خلف آقامحتداستعیل، برادر زاده حاجی محتدابراهیم مذکورا جوانی است دارای کمالات صوریه و ممنویه؛ از هلم عربیه بهرهمند؟ هزارها اشعار عرب و عجم را حافظ است. برادر کهترش، حاجی محتدرحیم نیز صاحب ذوقی است سلیم: جنابان حاجی سید میرزا و آقاسیداحمد و حاجی سیدمحقد و حاجی سیدعلی و آقامیرزا محسن، ولدان مرخوم حاجی میرزا سیدحسن؟ که مذتها در عتبات تحصیل مرحوم حاجی محتدحن، قوتش در سنه 1304 برده و اسمعیل بیگن، جد ایشان می باشدکه در کارهای دیوان بوده اصت مرحوم حاجی محتدابراهیم، بهسال 1296، در عرض راه مکه معظمه، وفات تموده (است آقامحتداسعیل تاجرا فوتش درسنة 1290 بوده ااست]

فنون طبع کتاب را به درجه کمال رسانیدهاند.

جناب حاجی میرزاابوالقاسم، ابن مرحوم حاجی میرزاکوچکن محوره مذتها کسب علوم دبنیه کرده و به مناهج یقینیه رسیده و به ذوق مستقیم، گاهی شعری می گوید.

و دیگر، تجاری هستند که فقط اوقات خود را به اخذ مال مصروف نداشته، بلکه کسب کمالات را پیشنهاد خاطر ساخته، بر سر بازار دانش، متاع هنر را خریدارندا بغیر از مسلکت صدق، راهی نپویند و جز به منهج راستی، ارتقاء نجویند؛ از جمله آنهاست: _ جناب (4551) میرزا داود نمازی1 و آقا محمدرضا2 و میرزا ابوالقاسم گلستانه و آقا محمود دهدشتی؟ حفظهم الله تعالی: خناب حاجی میرزا اسدالله، معروف به دلأل، سیدی است نجیب، معتمدی لبیب؟ با اینکه بی سپار طریق مدرسه نبوده و علم عربیت را تحضیل ننموده، از ممارست کتاب و مجالست با ذوی الالباب، رفته رفته ادببی آمده شیرین بیان، منطقی ای چرب زبان. همواره اوقات خود را به چاره جویی مشکلات اهالی شیراز مضروف میدارد و لمحهای سعی و کوشش را در اصلاح امور مردم فرونمی گذارد؛ خدای عز وجل، عمر او را زیاد کناد.

اهل صنایع شیراز چندنفری معدود را از اهل صنعت، پیش از اینها، در ضمن ذکر بعض از امکنه، نام بردهام، از قبیل نقاش و زرگر و خیاط و غیرذلک؛ اکنون در اینجا، معدودی دبگر راکه هریکت به صنعتی شهیرند و در حرفه خود بی نظیر، یاد مینمایم: جناب میرزاعلی محمد: حکاکی هنرمند است و در این فن، کان: بی نظیر و مانند. مشارالیه، میرزامحمود مذهب باشی را برادر است وبهصنعت خویش، مشتهر: - جناب ملأعلی، ملقب به "بقام؛ در حکاکی مهر اسم و انگشتری و نشان، کمال قدرت و تسلط را دارد؛ هم بر روی عقیق و امثاله نقش میکند، هم بر روی فلزات، و جناب میرزا داود، خلف مرحوم حاجی میرزا ابوالفام است: . آقا محتدرضا، ولد حاجی عباس علی نیازی است و دخترزاده مرخوم حاجی مجاب

_ دواتگر: حاجی عبدالرحیم؛ دواتگری قابل است و در این عمل، کامل: - مرضع کار: آقا محتدعلی، ابن کربلایی محتد شفیع: قلیزن: آقا محمتداسماعیل؛ صانعی است بی بدیل: تفنگسازة در شیراز بسیارند و هر جزیی از تفنگن و نحو آن را، کسی استاد است: لولهسازو چخماخا ماز: میرزا غلامحسین.

قنداق ساز: میرزا غلام علی؟ اینها ولدان حاجی محقداسمعیلند که او نیز در این فن، ماهر بوده ااست] چافوساز استاد عباس علی؟ در ساختن چاقو چنان است که عملشن را باکارهای خوب فرنگستان فرق نتوان نمود.

محصر است بهاستاد محقدجعفر و استاد مقدرخیما مانند نخارن نجارهای ماهر فرنگستان، صنعت نمایی میکنند و مرجع فرنگیهای این ملکند.

1. میرزا احمد، برادر میرزا نصرالله زرگر، " طابره تخلص است که ذکرش می آید.

چخماخ: معروف است و به ترکی آن را چفماق گوبند.

============================================================

مستور نباشدکه انحصار صنایع فارس به چند نفری که در اینجا مرقوم افتاد و ممدودی که پیش از اینها مسطور آمد، نیست؟ بلکه از هر قبیل صنعتگر دارد، مانند حداد و علاقه بند و کفشگر و سراج و خراط و ترمه باف و کارخانه چاپ و هبابافی و چیت زنی و غیرذلکن، و آن اشخاص مخصوص راکه نام بردیم، کسانی هستند که صنعت خودرا به درجه کمال رسانیدهاند. والتلام علی من اتبع الهدی.

25531اشعرای شیواز دانایان رموز حقایق، اگر پرسش فرمایند که سلسله شعرای عالیمقدار را به چه سبب از دیگر سلسلهها مؤخر داشتی؟ جواب گویم: چون بسیاری از شعرای شیراز را که اکثر اساتید این فن مستند، پیش از اینها در این کتاب به تفرفه مرقوم داشته و شعرشان را نگاشته بودم2، میخواستم از دیگران چشم پوشم و به ذکرشان نکوشم، اکنون که شیرازنامه را بدینجا رسانیدهام، می بینم اشخاصی که با فقیر مصاحبند، ذکر مابقی را طالبند. نیز شاید سؤال رودکه آن چشم پوشی را سبب چه بوده؟ میگویم: آنکه جامع اشعار مردم است، ناچار است از اینکه اشخاص را به جمع آوردن ابیات آن جماعت بگمارد تا از ایشان شعری به دست آرد و این خالی از رنج و مشقت نخواهد بود زیراکه باید پای تملق به میان نهاد تا دوبیتی به دست آورد: از هرکس بیتی خواهند، گوید اکنون کسالتی دارم که مانع از تحرپراست یا الحال ملالتی که موجب تاخیره شهدالله که فقیررا نه حال چاپلوسی از ابنای زمان است و نه مجال دست بوسی از این و آن ا لهذا از هرک که دوبینی خواستم، چنانچه آورده، مینگارم و آن را که به مسامحه گذرانیده، وامی گذارم.

و مستور نماناد که فقط از معاصرین اهل شیراز نام می برم! یعنی از اشخاصی که درک . قالی، فرش معروف است که از هشم می بافند و آن لفظی است ترکی" و ظاهرأ صحیح و مربوط آن، قالین یاشده یعنی به زیادتی نون در آخر 2. بسیاری از شعرای شیراز راکه نام بردهام از قبیل جناب آسوده و آشفته و اهلی و ایزدی و بلند اقبال و توحید و حافظ و حکیم و داوری و رحمت و سعدی و شوریده و عالی و فرمنگن و قاآنی و نثار و ومال و وفاروقس علی هذا، متجاوز از 80 شاعر شیرازی تفرقه مسطور است که در فهرست کاب، نام تام نوشته شده ومحلش به دست خواهد آمد:

18 1-1: 9 7411448800،9، 1 101

شت: سانة بف بم ه. ب. ی.

11 ...

اتمالهما..2

سلتتاة بلخ ه ی و طربمه ردیف ایساده، از چپ بهراست: 1. حسن آزادمعدلی" 2. طاعری آبادهای3. حسام الدین پازارگاد، حشت السالکن حکمت" 5. مدیرزاده آزادی، مدیرروزنامه‌ عضر أزادی" 9. شناخته نشد رویف وما ازچب بهراست: 1. مخافر2.حفست لواف"3. فیوضات، رکیس فرعنگق 4: اصرالدین سالار، رئیس انجمن ادب" 5. حرهنگن احمد اخگر، 6. محمد حسین استخرء روزنامه‌ استخره 7. اهنمادالدوله روحی: دیف نشته، از چپ بهراست: احاج جال جال الواف)" آمحمدحسین سروده4.

مادالحاب"3. احد حثت زاده الواف) ه. جوادکانی

ایضا مخفی نباشد که از بعض شعراکه مولدشان بلوکات فارس باشد ولی در شیراز نشوونما یافته ودر اینجا اقامت دارند که در حقیقت شیرازی محسوب میشونده اگر نام ببرم، اشاره به مولدشان خواهم نموده وبالله التوفیق وهوحسبی فی خریق اهاز: میرزا محمودخان 1" مرحوم والدش از اهل ارسنجان است وخود از هقال زمان [4554]: یارم حجاب زلف چواز چهر باز کرد برروی عاشقان درعشرت فراز کرد یفمانمود دین ودل آن ترک سیمتن تا ماز دلربایی عشاق سازکرد آخر دلم فتاد به دام بلای عشق با آنکه سالها ز بتان احتراز گرد اختر: مرحوم محقدعلی بیکت، از طایفه فیلی بود و خوانین قشقایی را خدمت مینعود گر پریشان کنی آن زلف خم اندرخم را ترسم ای دوست که آشفته کنی عالم را چین زلف تو فکنده گرهی در کارم بگشا بهر خدا، این گره محکم را افسرده: آقا محمودا مردی ذیشان است و کدخدایی و ریاست وفتح آباده و همرودشت بدیشان: به چشم سرمه زدود دلم به ناز کشید فدای نرگس مستش که دلنواز کشید و دید کعبهرویش به مجدهشد زاهد ضفی مقابل رویش، بی ناز کشید هکند ولوله وشوردر عراق عجم چو دوش،مطرب دل نغیه حجاز کشید بنازم آنکه مرا طرز عاشقی آموخت مرابه سوی حقیقت خوداز مجاز کشید بدیع ا: مرحوم میرزا فتح الله، از سادات جلیل شیراز است و در فنون شاعری، سخن پرداز: کیم ز لعل لبت بوسه دسترس باشه مدام قند مکرر مرا هوس باشد ممودخان برادرزاده آقامیرزا فرج الله و حاجی حین خان ارسنجانی است که مشارالیها، از بزرگزادگانند و از جمله آزادگان. 2. اختره وفاتش در شیراز در سال 1302 است.

3 افرده، اصلأ فتح آبادی است: بدیع فوتش در سنه 1298 در طهران واقع شده! آن مرحوم، هم میرزا فضل الله "عقاب" تخلص است که بس از این مرقوم میگردد.

============================================================

ون شیرخدا، تراست فریادرسی خوش باش ومکن زحشرهاندیشه بسی البته به ورطه هلاکش نبنهد آنکس که بود باعث ایجادکسی جناب: نامش میرزا حام الذین، خلف مرخوم شیخ مهدی جناب و ایاهن جد در جامع عتیق شیراز، امام و بین الانام با احترام بوده" مشارالیه، گذشته از اینکه در فنون ادیته قادر است [4555)، به علم نجوم ماهر چندی است که به سبب امراض مزمنه، از پای درآمده! لهذا از اشعارش چیزی به دست نیامد جز این دو شعرکه از آن جناب به خاطر دارم: گفت پیغمبر به آواز جلی که زنور واحدم من با علی این معما یافت برهانش جناب شدز ابجد اسم هردو منجلیا اب: مرخوم حاجی محمد مهدی تاجرا در علوم متبخرا در خط نستعلیق قادر و ماهر. از اوست: آهنین دل بین که سختی سنگن ازوی وام خواهد سخت ترزان دل، دل من کز چنان دل کام خواهد ان بت جادوکه صد وحشی به موی رام مازه سادگی بین از دلم،کورا به افسون رام خواهد .

اعدش در بروه دیدم، آتشم سرتا به پازد خرات دل بین کزاین ماعدبه عشرت جام خواهد دام اگرآن زلف پرچین، دانه گرآن خال مشکین رع دلهای مکرم دانه جویده دام خواهد سربه میل دل دلم سوزی، بسوزآن سان که خواهی هرچه سوزی بیش بیش او خویشتن را خام خواهد(176) . چون کی از اصطلاح و بینات اعداد آگاه باشد، حل این ممتا را زود تماید و آن این است که ون هدد خروف کلمه ابجد راکه الف وباء وجیم ودال است، حاب کنند، عدد202 می شود و عدو محتدکه 92 است، با عدد علی که 110 است، چون باهم جمع شود نیز202 خواهد بود. فقر مؤلف گرید: 202 هم عدد هرب" است: حجاب: فوتش در سال 1304 است آوا در دارالتلم، مدفون شده [است]

============================================================

ردیف نشته، از چپ بهراصت:1. ممدحسین سرود حسرت زاده"2. مظفرا2. جوادکپانی:

. وقتیکه این شعررا انشاه فرموده بودند، شب در خواب، شیخ سعدی را دیده، شعر مذکور را به جهت آن می خوانند. شیخ شعر را تگرار می نماید و هنگام خواندن " کافی" در اول مصراع ثانی زیاد می کندا یعنی کاشفته" می خواند. فردای آن، به جهت این فقیر مؤلف، خواب مذکور را نقل نموده و فرمود: این قضیه رابه نظم در آور فقیر، قصیدهای مقتل براین مطلب به رشته نظم کثیده، به بخر همین شعره و به عرف رسانیدم

4557) ازچه ای ماءنمی پری از آه دل من تم ازحدچعبری، چیست گناهول من ناله وآه وفغانداردوفریادو خروش ایشه حسن، حذر کن ز سپاه دل من زلف بر باد دهی دمبدم و غافل از آن که جز آن جای دگر نیست پناهدل من روشن ازروی سفید توبود ورنه جهان تیره گشنی چوشب از دودمیاهدل من از خر مهردل ذزههبه دست آره دمی ای که خورشیدجهان استی وماهدل من اهب4: مرحوم میرزا غلامحسین منشی بود و اکثر تخریر حگام بنادرات را می نمود: به از عمری است اندر گلستانی دمی در خلوتی با دلستانی که بنشانی در آن سروروانی خواص جویبار چشم، آن است نا از مویه شد چون موی باریکن زقاب طره لاغر میانی که دارد هر شرمو داستانی کایت از ر زلفش نشاید چو کامم از حرم حاصل نگردد یاز آرم سوی دیرمنانی به سرمستی، سبک، رطل گرانی مکر پیر خراباتم ببخشد خوشا حال دل آنکس که دارد به ر شور غا شیرین زبانی وصت: میرزامقدحین، برادر ک هتر فقیر است، در سفرها خدمتم می نعوده ف زحماتم را متحقل بوده: کیست آن دلبر طناز که تنهاگذرد زاین همه ناز ندانم چه به تن ماگذرد هرآینه به تحقیق رسیدی از حسن و جمال به منتهای درجات" یعنی بالانر از این، حتی نیت: 2. به نور رخار خود میرهانی آفریدگان را از تاریکیها.

ذره وفاتش درال 1290 است تقریجا وفاتش در سال 1303 مجری، در قصبه جهرم که یکی از مضافات فارس احت واقع شدا وحمة افله

============================================================

شعری: میرزا ابوالقاسم؟ نه شامی است و نه یمانی، بلکه شیرازی و کارش سهل، اصلش نسایی است: 1. سالک، اصلأکازرونی است: مرحوم میرزا امین، سیدی بود نجیب، از حکت و میأت، با تصیب" از ارض اقدس و مفهد مقدس، مدتها در شیراز اقامت داشت و آخر وداع جهان راگفت [و] بیرون درب حافظیه مدفون شد سال لوتش، 1312. شعر را نیکو می فرموده از اوست: نه کی بودکه در هجر تو هروانه تبود یاکجا دل، که به سودای تو دیوانه نجود جای در حلقه خاصان تگزید آنکه مدام از ازل حلقه به گوش در میخانه نود

شی از عداد فضلا وعلما محوب میشود در سفر مشهد مقدس، به خدمت مرخوم حاجی ملأهادی سبزواری رسیده) چون پاب فضیلت او را دیده وشتاخته، معتش ساخته. وفاتش در سنه 1271 است، و اکنون آن مرحوم راخلفی است ارجمند، میرزا علی محقد، چون صاحب طبعش دیدم، بانیمش" تخلص دادم، از او بهخاطر دارم: لم از کوچه عثق توبه در مینرود عمرما رفته و این راه به سرمی ترود خود گرفتم نظر از روی نو برقابم من چکنم دوی تواز پش نظر مینرود ه شهاب ار سنجانی آست: فوتش در سنه 1270 و انده در صحن سیدعلاءالدین حسین مدفون است.

خلف مرحوم میرزا محتدرحیم متخلص به "زلاله است. چون از اشعار آن مرحوم بهدمت نیامد، سو

صابرا فوتش در سنه 1280 و اند اتفاق افغاده ااست] حاجی میرزا ابوالقاسم شریف الحکما، از اطبای حذاقت انتما بود. وفاتش درسنه 1309، در برابر ذرب افغله مدقون ات سلله ایثان، تمام به این لقب معروفند. از قرار مذکور، جد اعلای ابشان، ممیع خان نامی بوده، ملقب به اولیاء، از اولیاء واهل الله بوده. بالجمله وفات مرحوم حاجی آقا، در سنة 1301 در شراز بود وبه ماتش بردند

============================================================

مرحوم میرزا ابوالقاسم مذت چهل سال با مرحوم والد فقیر، بکنجان در دو جد بودنده ممکن نبودگه دو روز بگذروکه بگدیگر را ملاقات ننمایند. در سته 1294 درگذشت و در دارالتلم، در جنب مزار والدم، مدفون شد. در تاریخش، فقیرگفتهام: به خوابگاه عدم چهم متیش درخواب دریخ و دردکه شد میرزاابوالقاسم بهجان ماهمه آتش زچشم ماهمه آب زمانه خاکن وجودش بهباد داد و فشاند هر گفت به حسرت که لیت کنت تراب وو روی و در این تراب ترهنهان رفت دست فضا از بان او چو قلم فت خامه عطارد زدت داد کتاب ر نمود یه تاریخ سال او فرحت (179) شفیع باد ابوالقاسیش بهروز حابه میرزاهنایت الله، ولد سعادتمندابوالحن ذستغیب است. اکنون به تحصیل علوم اشتغال دارد و سابقی، هروض را از فقیر آموخته.

============================================================

این است تاریخش: اس از وار وفا دا را بنده بوفو مفی را شهادت گفت و رفت از این جهان در گواه او ملائگن هت یگنجا ی فاریخ خود این فرد راگفت "گم آمد دو الف از نام غزاه اباین قرجیع بندی استه مشتمل برده بیندکه تمام آن تجنیس است در مذح حضرت امچرالمؤمنین (علیهالتلام).

3 فتوحی وفاتش درسنه 1300 بوده ودر دارالتلام مدفون آمد

ازاوست: آفتابی است جمالت که جهان سایه اوست همه ذرات جهان زیور وپیرایه اوست هست عالم چویکی طفل ولی از ره مهر فیض عام توشب وروزبهجان دایه اوست هیچ شک نیست که برترزفلک پایه اوست آدمی گر نشود بسته به دام خور و خواب دل ز هر خانه طلبکار جمالش همه عمر لیکن بیچاره ندانست که همسایه اوست گرکه "فخاره تهیدست بود نیست غمش که به بازار جهان عشق تو سرمایه اوست قدالی: میرزا نصرالله؛ در گوشهای از مسجد نو مسکن کرده و بساط رمالی گسترده؛ ازاوست: با آنکه به وصل تو مرا دسترسی نسیست ول داده به عشقت چومن امروز کسی نیست ابنای زمان را هوس باغ و بهار است ما را بجز از باغ جمالت هوسی نیست از مستی چشم تو ببایست حذرکرد کورا حذراز شحنه وبیم از عسسی نیست زخ: ملامحتدعلی؛ در شعر، طبعش بلند است و دارای صنایع دلپسند2؛ از اوست: تابهدل مهر توای دلبرمهروست مرا کی نظر بررخ خورشیدوبه مه،روست مرا (4566)ا باوجودقدرعنای توکوته نظری است نظری گربه قد سرولب جوست، مرا خشت تابه، گوره آجرهزی است: 2. در لغت به معنی کوزه است. اکثر اشتباه گرده، به خیال اینکه به معنی گوزه گر است و حال آنکه چنین تته هنای ملامحتدعلی بسیار است؛ از جمله خطوط نستعلین ونسخ وغیرهما را به مقراض چنان می یند مانند خوشنویان مشهوره وگلهای مجشمه نیز میسازد و سالهاست که به خدمت مرخوم مرزالطف الله مستوفی وولدان وی مفغول بوده وهت:

2. نگارا فونش در سنه 1288 اتفاق افتاد مرحوم آقا محتد والدش لله، یکی از پران مرحوم ین علی میرزای فرمانفرما بوده ااست

با قامت قو سرولب ویبار چیست هرکس که مست نرگس مستانه تو شد دیگر به روزگار نداند خمار چیست قصیرشیخ وزاهد پرهیزکار چیست جایی که حسن توه ره تقوی وزهد زد بابی که ذوق جام می خوشگوار چیست زاهدگرت به کوی خرابات ره دهند ساقی زتوبه توبه دهد، شیخم از شراب تکلیف من میانه این گپرودار چیست همنظر: جناب شیخ عبدالمجید سراج الشعرا، خلف مرحوم حاجی شیخ مهدی؟ نامش در مساجد مرقوم شدا: گر اندر برم آن شاهد طناز آبد جان از تن شدهام باز به تن بازآید تاشود بسنه دام توچو من طایر قدس با دو صد شوق زفردوس به برواز آید هر که در راه تو اول قدم از جان گذرد می توان گفت که در عشق تو ممتاز آید ر از عشق تو ندانم به که اظهار کنم هم مگر عشق تو خودمحرم این راز آید منا: مرحوم میرزامحتدابراهیم؛ پیری بود صافی نهاد و مجردی از علاثق آزاد و نامش در ذکر مجد آقا باباخان گذشت.

* دبوان مظفر شیرازی به سعی ومتت شادروان علی نقی بهروزی از رجال بزرگ علم وادب مماعر فارس، درمهر ماه 1237 فراهم آمد و به چاب رسید و چاب دوم عمان دیوان در سال 1372 با مقدمهای ازهمین محح بوسیله انتشارات کویر، منتشر شد که اگر چه برپفت جلد آمده است: با مقدمه و بازنگری ر منصور رستگار فائی، اما مراجز نوشتن مفدمه جدبد دیوان، سهمی در آن نیت و همه زحمات از مروم بهروزی احت منعمه در سنه 1297، این فقیر، در صحن بیبی دختران عبور مینموده وی را دیدم بر خرقبری نشته، در حالتی گه حفار، آن قبررا حفر می کردا هس از اظهار مهربانی، فرمود: این فبررا به چهت خود آماده می نسایم و ناریخ فوت خود را " یاغفوره دیدهام. هس از این مطلب، چند روز دیگر، از جهان فانی بهسوی دار باقی رخث برکهید و در آن قبر مزبور، مدفون شده رحمة الله الملکن الففور علی سریرله.

============================================================

برعارض خود ریختهای مشکن تره از مو رسم که کنی روز مرا تیرهتراز مو خط است که برگردخدت سرزده،ای شوخ یا هاله کشیده است به گرد قمر از موه تاخط تو سرزددل من خورده دو صدنیش کی ساخته غیر از توکسی نیشتراز مو دلهاکه گرفتار خم زلف توگشتند عمریاست که یگن لحظه نپیچند سراز مو امونس" اگرت دست فتد در خم زلفش بیوسته زدلها شنوی الحذر از مو مهدی: میرزامهدی خان2؛ از خوانین فتح آباد است و از عارفان نیکونهاد: گر طالب عرفانی، ای دل زصفا دم زن هستی به کناری نه لاف من وماکم زن گر صعوه نیی چنگال درچنگل شاهین بر وررویه نفی پنجه، در پنجه ضیغم زن 1. بدر بزرگوارش جناب آقا علی آقاست که شرح احوالش در ذگر مجد نو به تقریی مطور مردید.

2. میراز مهدی خان، اصلأ از نتح آباد مرودشت میباشد که بلوکی است از فارس.

============================================================

الایا ایهاالشاقی بکن رحمی براین دلها که دارند اشتیاق می، ادرکأا و ناولها بسیمشکل شدم حاصل به روز فرقتتام ردیدم روی خوبت، شدمرالی،جمله مشاها چراغ روی خوبان کی ببخشد روشنی آنگه که مهر طلعت او پرتو اندازد به محفلها واصلی!: مرحوم آقاخان مافی طبعش روان و صافی در خط نستعلیق، طاق و یگانه آفاق: خشمگین رفت و بیامد بهسرم از سرناز عمر بگذشته که گوید که به سرتاید باز کی توانم که دل از مهر رخت برگیرم که توبی دز همه آفاق به خویی ممتاز میل آزادیم از کنج قفس نیست که نیست روبالی که کنم سوی گلستان پرواز س وجدی: مرخوم میرزامحمدعلی منشی؛ در سرودن شعر قادر بود و به نگاشتن خط نستعلیق، ماهر: 1. واصلی، بر اوراق معفرقه، قریب بنج شش هزار بیت دارد به دست خلف ناافلش افتاده، چندانگه تخابی از آنها خواستم بنمایم، به مماطله و مامحه گذرانید، ناچار این چند شعر را که از او به یاد داشتم، نگاشتم و از هجایب امور اینکه چند شب بعد از فوت وی، به خوابش دیدم در حالتی که مگرر این بیت را می خواند: واصلی نندیشد از روز حاب لطف پزدان گر به حالش شامل است این شعر از غزلی بودکه در حبات خود، وفتی گفته و برای فقیر خوانده بود. [خلاصه] در خواب فقیر را گفت: تاریخی یرای فوت من برای و وافعه این بیت مرا بر آن ملحق نمای، از این بیار عجب تمودم.

به مرحال تاریخ فونش را سرودم و شعرش را تضین کردم. ماده تاریخ این است: کلکن فرصت بهر ثاریخش نوشت وواصلی در قرب یزدان واصل است" اسال 1302) وجدی) مرحوم والدش، میرحین خان است که در لارتان وسبعه حکومت داشته وخود آن مرحوم از معززین شیراز بود، در سنه 1291 وقات نود

[4572] نیست عاشق ور بود صادق مخوانش آنکه بینی ی دلارامی زمانی طاقت و آرام دارد ای خوشا حال دل آن عاشق بیدل که هرشب در بدسقی زلف بار ودر بدمتی جام دارد ومنه برخویش تهمت ای که ترسی از ملامت عاشقی دارد ملامت عاشقی دشنام دارد وحدتا: مرحوم میرزاآقا، ابن مرحوم میرزاغلامحسین راغب؟ در بوشهر وفات نود دل شد زغم آزاد و رواشد همه کامم تاشد به سرکوی خرابات مقامم بر خلق تکبر بود از مبحه خامم آن زاهد سالوس نیم خودکه زخامی به مثل طایری از عالم قدسم که دراینجا افکنده هواوهوس دانه به دام مقبول چو در حلقه خاصم چه تفاوت مردود اگر در نظر فرفه عامم اوحدت به رضایش چونهادم سرتسلیم دشنام سزا بود به باداش خلام ولی: محتدولی میرزا، ملقب به آقاشاهزاده، خلف مرحوم صدر؟ درضمن ذکر ارسنجان، نامش گذشت: چند برطره‌ آشفته خود شانه کشی د هزاران دل آشفته سرشانه کشی و مویی شوم ازغم چوکشی شانه به زلف که مبادا دلم از شانه دندانه گشی آشنایان ترا جام صفت، دل شده پرخون که چسرا باده ز پیمانه بیگانه کشی دل سیه! چشم توبی سرمه چوزلفت سیهاست سرمه دیگر چه بر آن نرگس مستانه کشی هشیار: مرحوم ملامحمدحسین؛ واقعهخوان بود و گلزار ترانه را هزار دستان، در حال نزع گفت: در حضرت توروی سیاه آوردم طاعت نبدم، بارگناه آوردم نومیدم از آن درگه امید مساز زیرا که زتو به تو پناه آوردم 1. وحدت فوتش در سنه 1308 اتفاق افتاده (است).

هفیار در سنه 1292 وفات نموده" در تکیه حافظیه، بهسمت شرقی آن، مدفون آمده [است).

============================================================

18 م 1- ~~فرمت وچندتن از شعراء معاضر وی (به نقل از انجمن مای ادبی شیراز، از استاد حسن امداد)

محتدبن یوسف در نه فرسخ بیشتر جنوبی شهر استخره در وقت طلوع برج سنبله، بنای شهر شیراز راگذاشت. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 901) . در فارسنامه ناصری آمده است که: عرض شیراز از خط استوا، 29 درجه و36 دقیقه وطول آن ازگرینیچ، 52 درجه و 43 دقیقه است. (ص 887، چاپ امیرکبیر).

5 در فارسامه ناصری آمده است که: انحراف قبله شیراز از نقطه‌ جنوب، 56 درجه و49 دقیقه میباشد. (ص 889، چاپ امیرکبیر) 7.1...و قنات رکنی را در سال 338 (هق) در فرسخ و نیمی از جانب صبوی که در میانه شمال و مشرق شیراز است، رکن الذوله حسن دیلمی احداث فرمود و آبش از تنگ اللهاکبر، به اندازه یک میل از صبوی شیراز درآمده و صحرای مصلی و باغ چهان نما و باغ نو و تکیه هفت تنان و چهل تنان و تکیه خواجه حافظ را آب دهدیه فارسامه ناصری، امیرکبیر، ص 903) 7."... و قنات زنگی را در نیم فرسخ صبوی شیراز، در سال 560 (ه. ق.) اتابکن مظفرالدین زنگی، ابن اتابکن مودود سلغری احداث نمود و به اصطلاح رعیتی، یکن ببل آب بیشتر ندارد... (فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیره ص 903) 8 به نظر میرسد که این اشاره به عزالملک، در این بخش نابجا افتاده باشد، مگر

12. برای اطلاع از متن کامل نوشته نشاط در تعریف شیراز، به صفحه‌ 236 ببعد کیات دیوان نشاط اصفهانی، انتشارات کتابخانه محمودی مراجعه فرمائید.

13. شاید در جواب شیروانی، ذکرادامه سخن نشاط مناسب باشد که دریاره شیراز ی نویسد - مردمش بدانان لطیف و خوش زبان و الیف و مهربانند که نکورویان آنجا نیزعادت معشوفان از دمت داده ورم جور و جفاندانند، گفتی طبع برجیس و ناهید به هم سرشته، طبیعت ساکنانش گشته؛ زیرا که ارباب فضل وادبش، در ین تمگین، در طربند و ظرفا واصحاب طربش، ورحالت اطراب، بااوب بیه مانجاء ص 237) 14. خداوند او را از درویشی و نیاز نگهداراد.

============================================================

7.20...تا اوایل سلطنت کریم خان زند، آن را دروازه فسا می گفتند..به (فارمنامه ناصری، میرکبیر، ص 908) 21. دیوان آشفته، در اسفند ماه 1349، از روی نسخهای که متعلق به آقای مهندس کریم نادری نواده آشفته- می باشد (کریم نادری، فرزند محتد کاظم،

درباره‌ شرح حال آشفته، رجوع شود به صفحه‌ 972 فارسنامه ناصری، امیرکبیر.

22. وفات او در نارسنامه ناصری، به سال 1288 می باشد. (امیرکبیر، ص 973) 23. در دیوان چاپشده آشفته نیز چنین است. (رک، ص 238 دیوان) 92 حاجی میرزاکریم صراف، آن را تعمیر لایق تموده؟ مشهور به مسجد حاجی میرزاکریم شده است." (فارسنامه ناصری، ص 1219) 9.25... نزدیک باروی شهراستب (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1219) 7.2... در سال 1287 به انجام رسید.. (همانجا، ص 1218) 9.2. در مله سردزکه،، نزدیگن مدرسه منصوریه است" (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1219) 28. داسنان او، در صفحه 1206 فارسنامه ناصریامیرکبیر آمده است.

29. ده یکت گیرنده، راهبان، بازبان، مکاس.

3. رجوع شود به توضیح مربوط به مسجد: آدینه خان.

9.31... در سال 1240 واند بناشد و آب انباری بزرگ در زیر صفه رو به قبله آن، شستان در جانب قبله ودریاچهیی از وجه خلال تجارتی ساخته و پرداخته است..(فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1219).

32. در کتاب بناهای تاریخی و آنار هنری جله شیراز، بنابرمعروف، نام این مسجد، "دظهراب بیگ" ثبت شده که امروزه در کنار خیابان لطف علی خان زند قرار دارد.

33. در فارسنامه‌ ناصری ص 1219: مسجد شکرالله خان نوری: 34. در فارستامه ناصری است که بانی و واقف آن، حاجی محمود تاجر شیرازی جد اعلای حاجی میرزا علی اکبر قوام الملک- است (رک ص 1218).

35. در فارسامه ناصری صفحه 1219، جاپ امیرکبیر آمده احت: امسسجد مولاها: حاجی محقدصادق تاجر اصفهانی، آن را تعمیر نموده و در محله درب شاهزاده اتمه 3. برای اطلاع بیشتر رجیوع شود به کتاب تاریخچه و شرح آشار معماری و هنری مسجد جامع سلطانی و کیل، نگارش شادروان علی نقی بهروزی، از انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر فارس، آبان 1350.

============================================================

39. برای اطلاع بیشتره رجوع شود به ص 10 شدالازار؟ ص 337 هزارمزاره به نصحیح دکترنورانی وصال!ص 448 شیراز در گذشته و حال! ص 143 بناهای تاریخی و آنار هنری جلگه‌ شراذ از مرحوم علی نشی بفروزی وض 1187 فارسنامه ناصری، چاپ امیرکبیر ع. رجوع شود به دیوان فرصت شیرازی، از انتشارات کتابفروشی محمودی، ضص 303،302 و304.

41. برای اطلاع بیشتر رجوع شود به صفحه 126 هزار مزارا فارستامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 1189؛ شیراز درگذشته و حال، ص 455؟ بناهای تاریخی و آثار هزی جلگه شراز، ص 179.

42. در فارسنامه‌ ناصری آمده امست که: مرحوم زکی خان نوری، وزیر فارس، در سال 1240 و اند، بقعهای رفیع و عمارتی وسیع برقبر آن بزرگوار باخت و بعداز زلزله سال 1299، مرحوم میرزا نعیم لهکرنویس باشی، پرزکی خان نوری، تجدید عمارتش نمود... این مزار در نزدیکی حصار شیراز، قریب به دروازه درب سلم است... (امیرکبیر، ص 1192) 43. برای اطلاع بیشتر، رجوع شود به صفحه‌ 126 مزارمزار؟ ص 1189 فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر؛ صفحه‌ 179 بناهای تاریخی و آنار هنری جلگه‌ شیراز؛ وص 455 شیراز در گذشته و حال.

44. در فارسنامه‌ ناصری، او را امامزاده سیدحاجی غریب میخواند. (ص 1203)

============================================================

50. میرسیدعلی بن محمد جرجانی، در سال 740ه. در گرگان متولد شد و در سال 816، در شیراز در گذشت. مقبره او اکنون در سردزک زیارنگاه است. از آثار اوست: رسالة الکبری فی المنطق، حاشیه برشرح مطالع، شرح مواقف عضدالذین ایجی ن (معین) 51 رجوع شود به کتاب هزارمزار، تصحیح دکتر نورانی وصال، ص 79ت 87.

52. در کتاب هزارمزار که ترجمه شد الازار است، آمده است که صدوده سال عمر کرد و بیشتر هم گفتهاند. (رک: ص86) 53. مأخوذ از کتاب شدالازار است. (رک: ص 84 کتاب هزارمزار، به تصحیح و تحشیه دکتر نورانی وصال، کتابخانه احمدی شیراز، 1364) 5. در کتاب مزارات شیراز، دو شیخ بدل آمده است که نخستین، همان شیخ

5. رجوع شود به شدالازار، ص 1223 هزارمزاره ص 272 فارسنامه ناصری، ص 1196.

57. برای اطلاعات بیشتر، رجوع شود به ص 178 هزارمزار، تصحیح دکتر نورانی وصال وشیرازنامه، ص 155.

58. مأخذ این تاریخ وفات معلوم نیست. حاشیه علامه قزوینی، به نقل از ص 178 هزارمزار 59. برای اطلاعات بیشتر، رجوع شود به فارسنامه‌ ناصری، ص 1271 وج 1، همان صفحه. مجموعه مقالات فارسی کنگره سیبویه، به وسیله دانشگاه شیراز، به اهتمام شادروان، اسناد دکتر محتدحسین اسکندری و مجموعه مقالات عربی آن کنگره، به وسیله استاد فقید، شادروان احمدافشار شیرازی، دانشگاه شیراز به طبع رسیده ام 1. رجوع شودبه شدالازاره ص 2157 هزارمزار، ص 477؛ مجموعه مقالات درباره‌ شعرو زندگی سعدی، به اهتمام دکتر منصور رستگار فسایی؛ ذکرجمیل سعدی، از انتشارات یونسکو، 3 جلد" شراز در گذشته و حال، ص 467 و 468؛ بناهای تاریخی و آنار هزی جلگه شراز، ص 165.

61. ابن الفوطی (م. 732)_ معاصر سعدی- او را مصلح الذین ابومحقد عبدالله بن مشرف بن مصلح بن مشرف، معروف به سعدی میخواند که اشتباهی داردکه نام سعدی را بالقب او اشتباه کرده و در نتیجه لقب اویعنی مشرف الدین را حذف نموده است" در صورتیکه مماصر دیگر سعدی و ابن الفوطی، یعنی علی بن احمدبن ابی بگر معروف به بیستونکه اولین نسخه دیوان سعدی را 35 سال پس از مرگ آن استاد، در 726 جمع آوری و تنظیم کرده و در شیراز می زیسته، لقب و اسم او را چنین آورده است: مشرف (شرف) الملة والحق والذین مصلح الاسلام..

مشرف (شرف)الذین، مصلح سعدی شیرازی. اتاریخ ادبیات مفا، ج وم، بخش

64. ملافات شیخ با عبدالقادر گیلانی، مبنای تاریخی ندارد، زیرا بنابه تحفیفات مرحوم علامه قزوینی (سعدی نامه، ص 170)، آنچه دولتشاه سمرقندی و به تبع او، رضاقلی خان هدایت، در مجمع الفصحانوشتهاند. از جمله محالات و ممتنعات است، زیرا عبدالقادر گیلانی، در ماه ربیع الثانی سنه 561 وفات یافته است که اگر هم شیخ سعدی 120 سال عمر کرده بود، ولادتش پس از مرگ عبدالقادر گیلانی میشد.

65. رکت: فارسنامه‌ ناصری، ص 1201، چاپ امیرکبیر: 7.1..در حدود 1180 و اند کریم خان زند، عمارتی ملوکانه در جوار قبر خواجه ساخته، سقف ایوان را برچهار ستون سنگ یکپارچه به ارتفاع پنج ذرع گذاشته و از دو جانب ایوان، هشت حجره وسیع از آجر وگچ ساخته، صحنی بزرگ به سه دیوار حصار و طاقنمای آجری برای آن عمارت گرفته و بر قبر و مزار خواجه، نن مرمری به دو ذرع وچارکی درازا و سه چهاریک پهنا انداخته است... به فرموده حاجی معتمدالدوله شاهزاده فرهاد میرزا، در سال 1295، معجری از

98. استاد دکتر صفا، باتوجه به روایت محتد گلندام، نخستین جامع دیوان حافظ، او را مس الملةوالذین محتدالحافظ الشیرازی مینامد. (ص 1065، همانجا) 19. تذکره نویسان، اجداد او را اصلا از کوپای (کرهپایه) اصفهان دانسته اند و مادرش را از اهل کازرون. (همانجا، ص 1066) ل. محمد گلندام خود، او را چندین بار در مجلس درس قوام الذین ابوالبقا عبدالله بن ودبن حن اصفهانی شیرازی (م 772) مشهور به بابن الفقیه نجهه دیده (همانجاء ص 1066) 71. تاریخ فرشته، جلد اول، ص 576.

72. در قدیمترین ماخذی که درباره احوال او در دست داری یعنی در مقدمه محمد گلندام- تاریخ مرگ حافظ، 8792.. ق. می باشد.

73. آیة 21 سوره‌ 83.

74. رجوع شود به دیوان اهلی، به کوشش حامد ربانی و تاریخ ادبیات منا، جلد هارم، ص 447.

75. از سه قصیده مصنوعه اهلی، نخستین در مدح امیر علی شیر نوایی است؟ قصیده دوم در مدح سلطان یعقوب و قصیده سوم در مدح شاه اسماعیل صفوی است: 7 مثنوی محرحلال، دارای 520 بیت است.

77 در فارسامه ناصری آمده است: ال فوتش ز خرد پرسیدم گفت شاه شعرا بود اهلی (یعنی935) فارسامه‌ ناصری، ص 1187 که باتوجه به ماده تاریخ "پادشاه شعرا بود اهلی" همان 942 صحیح است. تاریخ تولدوی را نیز 858 نوشتهاند (تاریخ ادبیات صاهج 4، ص 448) 78. فرصت خود نیز یکی از کسانی است که در جوار حافظ آرمیده است. نوشتهاندکه: ممه فرصت، ستگ مزار خویش را به دست خود و تحت نظر خود آماده کرد و خط آن را با خوصلهای عجیب نوشت و روزی چند نظارت نمود تا حجار، آن را

80. برای اطلاع بیشتر، رجوع شود به کتاب ابواسحق نوشته عبد الغنی میرزایف، از انتشارات نشریات دانش، دوشنبه، تاجیکستان، سال 11971 که در آنجا، نامش شیخ ابواسحاق فخرالذین"، یا "جمال الذین حلاج اطعمه شیرازی متخلص به بسحاق" آمدهاست (ص3) 81. دیوان بسحق اطعمه، به قول براون، درکتاب از سعدی تا جامی (ص 463) مشتمل بر آثار زیر امت:

ه ش

مم

دیوان او مجموعا 1603 بیت دارد: 82 میرزایف، وفاتش را 827ه. /1423م. با 840م. مینوید. لص 5) و رجوع شودبه تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی، چاپ براون، ص 408 تا 417، تهران، 1339، و مجمع الفصحاء هدایت، مظاهر مصفا، جلد 4، ص 18.

83. برای اطلاع از شرح حال سیاف، رجوع شود به صفحه 208 جلد صوم کتاب انشمندان و سخن سرایان فارس از رکن زاده آدمیت. توضیح آنکه بر قبر سیاف، اطاقی اخته شده است: 84 ادیب شهاب الذین (یا شرف الذین) عبدالله بن عزالذین فضل الله شیرازی، ملقب به وصاف الحضره" ومتخلص به اشرف" و مشهور به "وضاف؛ در ححدود 663، در شیراز ولادت یافت و تحصیلات خود رادر همان مرکز بزرگ ادبی به پایان برد و از سال 699 هجری - یعنی از حدود 36 سالگی- به قصد تتمیمم تاریخ جهانچنای جوینی، شروع به نوشتن کتاب ممروفش - تجزیه الامصار و تزجیه الاعصارح کرد که مشهور به تاریخ وصاف است که دارای سبکی بسیار مصنوع و همراه با مبالفات شگفت انگیز در استفاده از مفردات و ترکیبات و امثال و اشمار عربی و ایراد لغات مهجور دشوار و ذکر اخبار و احادیث و آیات و به کاربردن صنایع در کلام است و مبالغه وصاف در این کارها، به درجهای است که گاه عنان اختیار از دست او به در رفته و ناگهان از پارسی گویی به تازی نویسی در افتاده است... او در انشای مصنوع، خاتم استادان قدیم است. (تاریخ ادبیات صفا، ج 3، ص 1259) 85 رجوغ شود به تاریخ وصاف، چاپ بمبثی، 1269 هجری: 86. این قسمت از کوه که میان تنگ سعدی و تنگ قرآن (تنگ الله اکبر) واقع شده است، به نام کوه رحمت یا چهل متام معروف است: 87. هفت تنان در ریشه کوه چهل مقام (رحمت)، درست در زیر تخت ضرابی واقع شده است. تالار هفت تنان، علاوه بر دو ستون بکپارچه، دارای پنج مجلس نقاشی در داخل تالار است که از کارهای آقا صادق - نقاش مشهور دوره زندیه-

برای اطلاع بیشتر، رجوع شود به تذکره "لگشا از حاج علی اکبر نواب شیرازی، که مصحح این کتاب، آن را تصحیح کرده و انتشارات نوید، آن را متتشر ساخته است:.

88. آقا علی اشرف، برادر مرخوم حاج علی اکبر نواب شیرازی، مشهور به بسل است ارجوع شود به تذکره دلگشا، تصحیح نگارنده این سطور) که در خدمت میرزای سکوت، به ریاضت برداخته و در سال 1244 در گذشته است. ارک: حدیقة الشعراء، ص 62) مرحوم حاج علی اکیر نواب شیرازی، در تذکره دلگشا، در مورد او نوشته است: و...از دفاتر عرفا، باخبر و از قواعد ارباب تصوف، مستحضر..، او را از هلوم ظاهری، نصیبی است و مونس هربی کس و غریبی، خط شکسته را خوب نوید..*(بوستان دوم تذکره دلگشا) 89. طاق قرآن: گویا از دوره‌ دیلمیان، در مدخل تنگ اللهاکبر-روبه سمت شیرازطاق مرتفعی ساخته شده بودکه در زمان کریم خان زند مرمت شد و طاقهایی در دو طرف آن ساخته شد و بربالای طاق مذکور، اطاقی بناگردید که در آن، یک قرآن خطی بزرگی قرارداده شد تا مسافران از برکت عبور از زیر قرآن مجید، از حوادث مضون باشند، از این رو آن را طاق قرآن نامیدند... در مال 131 شسی برای توسعه جاده، طاق را خراب کردند و در سال 1327 شسی، مرحوم حسین ایگار (اعتمادالتجار) طاق کنونی را ساخت و قرآنی را بربالای آن قرارداد و چون خود در سال 1331 شمسی درگذشت، طبق وصییش، او را در طاقی در وسط جرز شرقی طاق قرآن به خاک سپردند: 9 گهواره دیو بربالای نوک غربی کوه رحمت، مشرف بر تنگ الله اکبر قرار دارد. در بعضی از کتب، آن را "گنبد عضده نامند. از قرار معلوم، گهواره دیو، تحریف اگهواره دید، بوده است؛ زیرا که محل دیده بانان و قراولانی بوده که برای حفظ و حراست راهی که از تنگ الله اکبر میگذشته، در آن مستقر بودهاند... گویا

96. در مشرقین، برروی سنگی که از بدنه کوه تراشیدهانده دونقش حجاری شده است: یکی رستم را در نبرد با شیر نشان می دهده که به دستور حسین علی میرزا - فرمانفرمای فارس- در 1228 هجری قمری نقرشده؛ و دیگری فتح علی شاه را بادو نفراز پسرانش نشان میدهد. (همانجاه ص 119) 99 مرخوم میرزا حن فسائی درباره او سکه از سلسله سادات مستوفی موموی است و پسر حاجی میرزا فتح الله لشکرنویس موسوی می باشد چنین مینویسد: . میرزا عبدالله مقزالملک موسوی کفیل مملکت فارس - در سال 1253 متولد گشته... تحصیل کمالات لایقه نموده... و در تکمیل خطوط و تخریر سیاق کوشیده و در فنون محاسبات دیوانی، بیه اعلی درجه رسید، و در سال 1299، به منصب جلیل لستیفای دیوانی ودر حال 1301، مباشر امور دفترخانه مبارکه و محاسبات مملکت فارس گردید و در سال 1202، کفیل وجوه دیوانی ودر سال 1330، به لقب معزالملکی قرین افتخار گردید. (فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 1086) او در سال 1284، از طرف میرزا علی محمدخان قوام الملکت، ضابط بلوکک فسابود. (همانجا، ص 1395) 98. کمال الذین ابوالعطا محمودبن علی بن محمود مرشدی کرمانی، عارف بزرگن و شاعر استاد ایران در قرن هشتم هجری است که او را نخلبند شعرا، ملکن الفضلا، خلاق المعانی خواندهاند. تخلص او "خواجو" است و این کلمه "خواجو" باید مصر "خواجه" باشد؛ ولی "واو تصغیر" در اینجاه برای بیان حب و علاقه است.

ولادت او، در بیستم ذی الحجه سال 689 قمری است. از بزرگزادگان کرمان بود که به سفرهای طولانی به حجاز و شام و بیت المقدس و عراق عرب و مضر و بنادر خلیج فارس پرداخت و سرانجام به شیراز آمد و شاه شیخ ابواسحق وامیرمبارز

موجه تر می نماید. خواجو در شیراز در گذشت. آثار او عبارتندازدیوان قصاید و غزلیات وشش مثنوی: سام نامه، همای و همایون، گل ونوروزه روضة الانوار، کمال نامه، گوهرنامه. (رگ: تاریخ ادبیات صفاءج سوم، بخش دوم، ص 886 به بعد) 99. در سال 1315 شمی، با استفاده از میلههای آهنی، اطراف مقبره حافظ، دیواری و نردهای برای آرامگاه خواجو ساخته شد و در سال 1337، به کوشش استاد مرخوم علی سامی، بناهایی به آرامگاه افزوده شد و دو غزل از خواجو، برروی کاشی نگاشته و در آنجا نصب گردید.

100. مرحوم حاج زین العابدین شیروانی، در ص 561 کتاب ریاض النتیاحه می نویسد: ... چون مزار فیض آثار شیخ علی بابا کوهی، جای خوش و معل دلکفی است، آبش بغایت گوارا و مکانش تنگ بود. فقیر به جهت آسایش عبادالله، برکه و صفه وباغچه محقری در آن بنا نمود...

این صفه و برکه هنوز باقی است و در مخرم سال 1235 ساخته شده است. در فارسنامه ناصری نیز می خوانیم: .در بلندی این مغاره، چشیه آبی است، و چندین حجره و ایوانی برسر آن ممه ساختهانده ودر بلندی آز چشمه وعمارت، قبری آست مفهور به باباکوهی وحضرت شاهزاده مؤیدالدوله طهماسب میرزا قاجار-والی

103. خاک مصلی، دشت وسیعی است که در دامنه کوه چهل مقام و جلوی ننگ الله اکبر واقع است و بین هفت تنان و آن دشت، رودخانه خشکی قرار دارد که ابقا به وسیله آب رکن آباد مشروب میشده است. وجه تسمیه این سرزمین به مصلی این است که هنگام ورود مسلمانان به این شهر، محلی را در اینجا تسطیح کردند و به نماز ایستادند. در خاکن مصلی، پنج بنای تاریخی چهل تنان، مقبره‌ وصاف، آرامگاه حافظ، باغ جهان نما و قربانگاه قراردارد. حافظ راست: بده سافی می باقی که در جنت نخواهی یافت کنار آب رکن آباد وگلگشت مصلا را ابناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیرازه ص 63 به بعد).

10. در ضلع جنوب شرقی گورستان- معروف به "دارالشلم"_ آرامگاه محمود، ملقب به نظام الذین و مشهور به شاه داعی الی الله قراردارد... آرامگاه او به وسیله کریم خان زند مرمت شده. آرامگاه او شامل دو قسمت است: یکی طرف خلوت گه آرامگاه شاه داعی و فرزندش و چند نفردیگر است و طرف وسیعتر،

ارکک: ص 11 تا 40 نائم گلشن) 107. کتاب نائم گلش، به وسیله مرکز تحقیفات فارسی ایران و پاکستان، به تصحیح و یشگفتار محتدنذیر رانجها، در 428 صفحه، در فروردین 1362- برایر 1983 میلادی- در پاکستان به چاپ رسیده است. در این هنگام، دانشمند محترم، آقای دکتر عطاءالله مهاجرانی، رایزن فرهنگی ایران در پاکستان بودند.

108. دانشمند مرخوم استاده محقدجمفر واجد که از علمای کم مانند فارض در دوره‌ معاصر بودند در کتابی به نام نوید دیدار، به شرح کتاب کان ملاحت و مثنوی سه گفتار شاه داعی شیرازی پرداختهاند. این کتاب نفیس، در آبانماه سال 1352 به و سیله اداره کل فرهنگ و هنر فارس -که در آن زمان، آقای ناصر کجوری ( ازرجال فرهنگ پرور فارس)، مدیر کل آن اداره بودند - چاپ و متتشر گردید.

ناگفته نماند که یکی از کارهای مهم شاه داعی شیرازی، مثلثات اوست که به عربی وفارسی ولهجه شیرازی سروده شده است.

109. شرح منوی معنوی از شاه داعی الی الله شیرازی، به تسصحیح محقدنذیر رانجها، نیز به وسیله مرکز تحقیقات فارسی ایران در پاکستان، به سال 1364 جری، در فا کصفه متتشرشیده است: 110. جهل صباح: سته داعی بروزن لیلی ومجنون نظامی" دارای 763 بیت؛ و به سال 843 اتمام یافته، به زبان فارسی ارکن: نسایم حلشن، به تصحیح محقدنذیر

113. ابیات داوری چنین آغاز میشود: که بگرفت نامش به مردی جهان دریغ از جهان کرم ایلخان فروزنده‌ روی ایران هاه برآرنده نام مردی به ماه و چنین بایان مییابد: به تساریخ او خسته دل داوری ت رفته جست از رد یاوری بمرد ایلخانی، جهان کرم" -1266 یکی سربرآورد و کرد این رفم 113. رجوع شود به مثوی ممنوی، چاپ نیکلسون، دفتر سوم، ص 94، از بیت 13ا بهبحد.

115. مولوی در این باره سروده است: شیخ اقطع گشت نامش پیش خلق کرد معروفش بدین آفات حلق در عریش او را یکی زاثر بیافت که به هردو دست می زنبیل بافت 11 کوه سبز پوشان در سه فرسخی جنوب شرقی شیراز و در امتداد و متصل به کوه پیر بناب است و از طریق جاده کوار و کنار خنب باباحاجی و طی حدود 13 کیلومتر، بدان میرسند. مرخوم بقروزی او را بسید اسحق بن موسی بن جعفر" میداند (ص 137 بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه‌ شیراز)؛ و رجوع شود به فارسامه‌ ناصری: امیرکبیر، ص 1204. در کتاب اقلیم پارس از سید محمدتقی مصطفوی آمده است که در کنار صفهای که در سنگ کوه کنده شده، در سال 1306 قمری، ابیاتی کنده شده و در مدح سلطان اویس میرزا فرمانفرما و گزارش سفر جماعتی است به نثرکه در تاریخ ربیع الاول سیچقان ثیل 1306، سلطان اویس میرزا و جممی شاهزادگان و امیرزادگان... و حاج میرزا حسن حکیم باشی (مؤلف فارسنامه ناصری) و فرهنگ و میرزای یزدانی (فرزندان وصال)... به آنجا آمده بودند... (اقلیم بارس، ص 387 بهبعد) 117. رجوع شود به فارسنامه‌ ناصری، امیرکبیر، ص 1223.

============================================================

7.119... از تمام نقاط ایران، برای استفاده از درس ملاصدرا، به شیراز می آمدند و آن استاد، شاگرد را نمی پذیرفت مگر اینکه شاگرد، چهار شرط را بپذیرد و بدان عمل نماید: اول اینکه درصدد تحصیل مال نباشد مگر به اندازه تحصیل معاش، دوم اینکه در صدد تحصیل مقام نباشد" سوم اینکه معصیت نکنده چهارم اینکه تقلیدنکند." (بزرگان شراز، رححمت مهراز 120. رجوع شود به صفحه‌ 1222 هارسنامه ناصری، امیرکبیر 121. رکث: حدیقة الشمرا، احمد دیوان بیگی شبرازی، دکتر عبدالحسین نوابی مص 595.

122. رکن: فارسنامه‌ ناصری ص 1224.

12. همانجاء ص 1220.

124. در فارسنامه‌ ناصری، آمده است که: میرزا محت الله حسنی حسینی دستغیب، در سال 1001، در جنب قبلف بقعه حضرت سید میرمحمد بساخت و بعد از چند مال، میرزا علی اکبر آن را تعیر نموده، به نام او شهرت یافت و بعد از خرابی از زلزله، مرخوم میرزا حاجی قاسم خان_ولد میرزا محتدعلی مشیرالملک آن را در 1279 تعیر نمود...

ص 122 فارسنامه ناصری، امیرکبیر) 125. آن را حاجی محمود تاجر شیرازی، در سال 1039 بساخت و به مناسبت والد اکبر خود حاجی ماشم-جذ سلسله ماشمیه- آن را مدرسه هاشمیه بگفت و ندین ملک را وقف برآن نموده و از جمله نصف بازارچه حاجی هاشی و جمال آباد و عمرو آباد کربال و نصف دولت آباد کوار و نصف مراد آباد خفرک و قصرخواجه بیضاه باقی مانده است و مداخل آنها را بعد از مصارف دیگر، به طلاب این مدرسه میرسانند. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1223) 12. این باغ در محله موردستان - یعنی در پشت ارگ کریم خانی- واقع بوده است. مله موردستان را در دوره‌ قاجاریه، محله درب شاهزاده ه می خواندند... این باغ بعدها از میان رفته است. (یزوهش در باغهای ایران، علیرضا آریان پور، ص 160) 127. این باغ هم در محله موردستان و در جنب باغ نشاط قرار داشته است (مأخذ قبلی، ص 148)

انواع درختهای میوهدار و گلهای رنگین را دارد و در سال 1260 و اند، در اخل حصار و باروی شیراز، در جانب جنوبی محلات معموره شیراز بناشده و تمام گشته ااست]. (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1227) 131. در کتاب پزوهشی در شناخت باغهای ایران آمده است که: "(...باغ کلانتری که به نام باغ بیگلر بیگی هم نامیده می شده، از باغهای دوره‌

ابروهثی در شاخت باغهای ایران، ص 146) 133. از باغهای موجرد و باستانی شیراز است که در محله میدان شاه انزدیکن قلعه‌ یبیدختران) واقع شده است. (همانجا، ص 212ت214) 7.134... این باغ، سالهای زباد به عنوان قنسولخانه انگلیس مورد استفاده قرار گرفته بود. در این روزگار، قسمتی از این باغ باقی مانده و بخش عمده آن، تبدیل به خانههای مسکونی و ساختمانهای اداری و تجاری شده است. خیابان اصلی باغ فعلی، از در ورودی اصلی که در ضلع جنوبی آن و به طرف خیابان زند است، شروع و به سمت شمال باغ ادامه مییابد.." (پزوهثی در شناخت باغهای ایران، ض (189-187 135. ادوار بروان مینویسد: در بین باغهای واقع در مغرب شیراز، دوباغ به نواب تعلق دارد: یکی نزدیکن شهر موسوم به باغ شیخ که باغی مصفا و وننگن می باشد، و باغی که دورتر میباشد، موسوم به رشکن بهشت است. (یکسال در میان ایرانیان، ص 353؟ به نقل ازصفحة 185 پزوهشی در شاخت باغهای ایران) .. درحال حاضر، فسمتهایی از باغ شیخ هنوز باقی مانده است که ور جانب شمال شرقی فلکه استانه اری و ضلع شمالی خیابان زند یعنی بین فلکه استانداری و باغ صاحب اختیار (قشولخانه انگلیس) - واقیع شده است...

(همانجاء ص 185) 136... ضلع شرقی این باغ، به جانب خیابان رودکی وضلع شمالی آن، به جانب خیابان فردوسی بوده است. اراضی باغ زعفرانی به قطعات کوچکن تقسیم و مبذل

ن جو ه خت ب: ل4 ز1 فتم هرج

0 مه

و 2م :8 ون

138. در فارسنامه ناصری آمده است که: میانه مغرب وشمال شیراز، مسافت یکن میل بیشتر، مبذر دویست ونودمن بذرگندم است. (ص 1227، امیرکبیر) .. امروزه این باغ در سمت شمال غربی شیراز و در محل تقاطع بلوار شرقی- غربی باغ ارم و بلوار شمالی- جنوبی آسیا سه تائی و جام جم، یعنی در دامنه کوه آسیا سه تاثی واقع شده و مسافت آن باکوههای شمالی شیراز اباباکوهی)، زیاد نیست... (پوهشی در شناخت باغهای ایران، ص (308 در همین کتاب با ارزش، اطلاعات و سیعی درباره این باغ آمده است.

رک: ص 307ت384) 139. این باغ، در سمت شمال غربی شیراز و در نزدیکی باغ ابوالفتح خانی، مجاور خیابان ساحلی رودخانه خشکن بوده است. (بژدهشی در شاخت باغهای ایران، ص (146 داز بناهای مرحوم میرزا نعیم لشکرنویس باشی نوری است." (فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1235) 10140... باغ حبیب آباد در سمت شمال غربی شیراز واقع بوده است؟ یکن ضلع این باغ، به جاتب قبلی باغ ارم و ابوالفتح خانی و یک ضلع آن، تقریبا به جانب بلوار مشهور به آسیاب سهتایی و ضلعی دیگر، به جانب خیابان ساحلی رودخانه خشکت یاخرم دره بوده است." (بزوهشی در شناخت باغهای ایرانه ص 144) 7.141... باغ ناری، در میان، باغ تخت و باغ ارم افتاده است: مبذر 200 من بذرگندم

142. در فارسنامه ناصری: باغ تخت قاجاریه. در جانب شمال شیراز، به مسافت یکن میل کمتر، حصاری از چینهگل بر مبذر 1000 من بذرگندم کشیده؛ انواع درختهادر آن گاشتهاندو اکنون بیشتر آنها خشکیده، قطع شده" در جای آنها، زراعت کنتد.

ص1230) 9.143.. در سال 480، اتابن قراچه آن را ساخته، نامش را نخت قراچه گذاشت و جدولی از نهر اعظم شیراز، جداکرده، از دامنه کوه شمالی شیراز در برابر این پشته رسانیده؛ شترگلویی را از زیرزمین گذرانیده، داخل این عمارت نموده؛ حوض و باغچه آن را آب داد؛ و بعد از سالها، خراب گشته، جز نامی از آن باقی نبودبه (فرسامه ناصری، ص 1230) 09.144.در سال 1208، به فرمان بر آقا محتدخان قاجاره اساسی مکم و بنایی مستحکم در جای همارت تخت قراچه گذاشته، وتخت قاجارهش فرمود.

همانجاء ص 1230 و1231) 9.145 در سال 1261، به فرموده‌.. محتد شاه قاجار، دامنه قبلی این عمارت را به ند مرتبه پرداخته، طاقینماها ساخته، صحن مرتبه را درختان به کاشته؟ مرتبه‌ یگر، حوضهای کشکولی مرتب نموده، به این ترتیب به آخر رسانیدند.. در برابر هصارت، درخت کاج تینومندی است که. فتح علی شاه قاجار به دست خود کاشته (فارسنامه ناصری ص 1231) 9.146... باغ تخت شیراز، یکی از چهارباغ مشهوری است که بنا به نوشته ابن عربشاه، در عجایب المقدور و شرف الدین علی یزدی در ظفرنامه، پیش از دوره گورکانیان وجودداشته است به در سالهای اخیر، تعمیرات مفضلی در ساختمانهای باغ تخت قراچه به عمل آمده است... ولی هیات و طرح اصلی و قدیمی آنها محفوظ مانده است... در چند دهه پیش، عمده زمینهای باغ تسطیح و به پادگان نظامی اختصاص داده شده است ه ابوعشی در شاخت باغهای ایران، صفه 180) 147.هدر جنب مغربی باغ جهان نماستب (فارسنامه ناصری، ص 1236)

(همانجا، ص 1234) 15. هاز بناهای مرحوم حاجی میرزاابوالحسن خان مشیرالملکن است در مال 1260واند" (فارسامه ناصری، ص 1231) 157. "درازای آن، از مشرق به مفرب نزدیک به 500 ذرع" پهنای آن نزدیک به 250 ذرع شاه. این بنده را در خاطر است که این باغ، صحرایی بود مسطح،

درازای باغ، بیش از 500 مترو پهنای آن، 250 مترمی باشد و مساحت باغ لشن در حدود 127 هزار مترمربع است به (یزوهشی در شناخت باغهای ایران، ض (282 159.هاحداث این باغ... به اتابک سنقر منسوب است و قدمت آن به هشت و نیم سده میرسد... خیابان مجاور ضلع شرقی باغ سنقری در حال حاضربه نام پوزه سنقری شهرت دارد... مساحت باغ منقری 6/5 هگتار است. ه (یووهشی در شناخت باغهای ایرانه ص 262) 160. وباغ رحمت آباده در خیابان قصرالدشت شیراز، در نزدیکن باغ خلیلی، در ناحیهای که هم اکنون به رحمت آباد شهرت دارده واقع بوده است درحال حاضر زمینهای این باغ، تفکیک شده و فقط قسمتهای کوچکی از آن که چندان اهمیتی ندارد، بهصورت باغچه باقی مانده است.، (بوهشی در شاخت باغهای ایران، ص 181) 111. "در پشت باروی شهر شیراز، از میانه دروازه کازرون و باغ بهجت آباد، حصاری ازچینه گل برمبذر 800من بذر گندم.." (فارسامه‌ ناصری، ص 1231) 162. "در پشت باروی شیرازه در میانه دروازه کازرون و دروازه باغشاه است به فارسنامه ناصری، ص 1227) 163.ه باغهای دیگر شیراز در ناحیه فریه مسجد بردی، آنچه در سال 1301 شمردهاند، 440 و اند درب باغ به شماره درآمد، بعلاوه باغهای دیمی شیرازکه ازسال 1250، در دامنه کوه دراک مفربی شیراز کاشتهاندیه (غارسنامه ناصری، ض (1237 164. رجوع شود به صفحه‌ 1594 نارسنامه ناصری: امیرکبیر: 115. "حومه شیراز، نام محالی است که پیرامون شهر شیراز را فراگرفته است: درازای

============================================================

176. رکت: فارسنامه ناصری، امیرکبیر، ص 1164.

177. رکک: فارسامه ناصری، امیرکبیر، ص 1167.

178. رکن: فارسنامه ناصری، ص 1173.

179. رجوع شود به دیوان فرصت، انتشارات کتابفروشی سیروس، ص 470.

============================================================

:08

در این اوان که شیراز نامه به انتها رسید، کتابی به دست آمد در ذکر سلاطین و حگام شیراز. چون ترقیمش در اینجا خالی از نفعی نخواهد بود؛ لهذا آن را ترجمه نموده، ملحق به شیراز نامه مینمایم. تفصیل آن کتاب: یکی از معارف حکمای فرانسه، کنت گبینو1 ["0011069ق.303607]، وقتی در دارالخلافه طهران به وزیرمختاری آمده و کتابها تألیف نموده(1)؛ از جمله تاریخ ایران است که به طبع رسیده و در اواخر آن، نام حکامی که از جانب سلاطین در بلاد ایران ایالت داشتهاند یا سلاطینی که خود بنفسه آنجاها را مقر سلطنت نمودهاند، فهرست مانندی نوشته؛ از جمله حکام2 و سلاطین شیراز را نیز نگاشته و ابتدای آن را از زمان عبدالملک مروان که بنای دوباره شیراز شده - قرار داده تا اوایل سلطنت اعلیحضرت ناصرالدین شاه قاجار- اسکنه الله فی دارالقرار- و تاریخ زمان را نیز مرقوم داشته [است] مخفی نیست که در هر یک سطر، اولا نام حاکمی است که در زمان سلطانی، در شیراز ایالت داشته یا از جانب آن بوده: بعد از آن، نام پادشاهی است که در آن عصر بوده؛ و در آخر سطر، تاریخ آن سال است و اتفاقا هرگاه پادشاهی، شیراز را پایتخت 1. کنت به ضم کاف تازی و سکون نون و تاء قرشت درآخر. گبینو بهضم کاف بارسی و کر باء ابجد و سکون باء حطی ونون مغمومه ودر آخر واو: حکام که مذت حکومتفان و اصل نبتفان نوشته تشده، به واسطه ابن است که در بسیاری از کتب تواریخ، مفصلة ومشروحا ذگر شده؛ هرکس خواهد، رجوع به آنها بنماید.

============================================================

1مستدبن یوسف ثقفی1 عبدالملکن بن مروان2 ولیدبن عبدالملکن 889.ق.

محتدبن یوسف (ایضأ) 596.ق.

یزیدبن مهلب بن ابی صفره سلیمان بن عبدالملکن 599.ق.

4عدیبنارطاة فزاری عمربن عبدالعزیز 1021ه.ق.

8امسلمة بنعبدالملکک یزیدبن هبدالملکن" مشام بن عبدالملکن" 8105.ق.

6 ابان بنولید 120ه. ق.

مشام (ایضا) 7یوسفبنعمر ثقفی 8125.ق.

8یوسف بنعراایضا) ولیدبن یزیدم یوسف (ایفأ) و منصوربن جمهور ایزیدبن ولیدبن عبدالملکک126/9ه.ق.

129م. ق.

یزیدبن ولیداایضا) عبدالله بن عمربن عبدالعزیز 5127.ق.

11مبدالله (ایضا) مروان حمار10 8129.ق.

1عبد الله بن معاویة بن عبد الله بن جعفرطیار ابنفه) 129ه.ق.

امروان حماراایفا) 1معن بن زائدة بن عبدالله ابوالعباس سفاح عبدالله بن محمد11 132ه.ق.

14محتدبناشعث 134ه.ق.

18یحیی بن محمد عم سقاح (یا برادران آن) (ابوالعباس (ایفا) 156ه.ق.

16عمارةبن حمزه وعیروبن شداد امنصور دوانیقی2 بحتدبن یوسف، برادر حجاج است و تقفی (محرکه)، نام قبیله آنهاست:م 2 خلافتش را از سنه 73 نوشتهاندا بعضی دیگره از 65 دانتهاند. چنانچه سابقا در این کحاب مرقوم آمده، مدت خلافتش را 13 سال و4 ماه میگویند.

ولیدبن عبدالملکن" خلافش از سنه 86 مذت آن، 9 سال و ماه سلیان بن عبدالیلکن" خلافت وی، از سال 149 مدت، دوسال وهماه خلافت از سال 199 مدت، دوسال و پنج ماه از سال 4101 مدت، چهارسال ویکدماه از سال 125مذت1 سال و3 ماه (کتته شد) از سال 2105 مدت، 20 سال.

معروف به وناقض بودا زبراکه عشر مراجب مردم راکم نمود وخلاقتش از سال 126، مذت 9 ماه بود: 10. در معنیش گفتهاند که عرب، هر از100 سال را سنة الحمار گوید وچون از استیلای معاویه تا زمان حکومت او،100 باقرب 100 سال بود، او را حمارگفتندی، وجه دیگرهم دارد. سال خلافتش، 1128.

مدت وسال و دومامولتد (کتته شدهب) 11. از 1132 مدت: چهارسال: 12- از 2136 مدت، 22 سال تقریبا، ووجه تییه اش "دوانیقی" سابقا در حاشبه مرقوم شده ااست)

1متارة بن حمزه (ایضا) 159م.ق.

مهدیبن منعور 1محتدبن سلیمان 190م.ق.

امهدی اایضا) 2نعمان، غلام مهدی 105ه.ق.

مهدی (ایضا) 21معلی، غلام مهدی 169ه.ق.

مهدی (ایضا) 2یحیی بن خالدبن برمکن" 167ه.ق.

مهدی (ایضا) 23یحیی بن خالد (ایفا) هادی موسی بن مهدی4 169م.ق.

24محتدبن سلیمان بن علی 170ه.ق.

هارون الرشید امین ابوعبدالله محتده 193ه.ق.

2محتدبن سلیمان (ایضا) 26افضلبن سهل 198ه.ق.

مأمونالرشید 27 اقتلغ خان ترکث 210ه. ق.

مأمون1 (ایضام

24طاهربن عبدالله 5227.ق.

الوائق بالله هارون المتوگل علی الله جعفره 232ه. ق.

40محتدبن ابراهیم بن مصعب 31حسین بن اسمعیل بن ابراهیم بن مصعبالمتوگل (ایضأ) 8236.ق.

3حسین بن اسمعیل (ایضا) 247ه.ق.

المنتصربالله محمد10 32عبدالله بن اسحق بن ابراهیم بن مصعب)المستعین بالله احمد1 1 248ه.ق.

المعتزبالله محتدبن متوکل 12 252ه. ق.

3علی بن حسین بن شبل 35یعقوببن لیث صفار 255ه.ق.

المعتز بالله (ایضا) برمکن، لقب جعفره وزبر خلیفه است 1. از 1158 مدت، دهسال و یکن ماه.

3 از 1199 مدت بگن سال واند.

* ذگرش سابقا مرقوم افتاده [است) ک امین از 193؛ مدت،4 سالواند 9 از144 (بعضی 1ه نوشتهاند، چنانچه سابقا مطور آمده)، مذت، هثت سال و چند ماه از 1218 خلافت وی، مذت هسال ومشت باء وعمرش، 48 سال بوده از این جهت خوانده میشود به ممتن و ثمانینی: از اقفاقات مگویند بس از فوتش، 800 یا 80 دینار در خزینه داشت.

از 4227 مدت، فسال واماه.

9. از 4232 مدت141سال و اماه (کشته شد.) 10- از 247 تا به قولی40، ومذت6 مام 11. از 1248 مدت، حمسال واماه.(کشته شد).

12. از 1252 مدت، عال و9 ماه و نیم. (کشته شد). وپس از این، خلیفه المهتدی بالله محتدبن واثق، 19ماه خلافت کردم نیز گشته شد

36حرثبن سیما 37حتدبن واصل بن ابراهیم تمیمی اخرد سربوده) در زمان المعتید علی الله/259ه.ق.

المعتمد علی الله (ایفأ /265ه.ق.

34عمروبن لیث صفار 39موفق ابواحمد، برادر ابو العباس وعمروبن لیث المعتمد علی الله(ایضا272ه.ق.

طاهربن محتدبن عمروبن لیث اخود مربوده)در زمان المعتضد بالله احمد"/ 282ه.ق.

4غلامی از معتضد خلیفه 289ه.ق.

المعتضد بالله (ایضا) المکتفی بالله علی بن المعتفد292/3ه. ق.

2طاهربن محتداایفا) سکری، غلام عمرولیث اخود سری بی نمود) درزمان المفتدر بالله جعفر بن المعتفد 299ه. ق.

44 الیث بن علی بن لیث اخود سری داشته) درزمان المقتدر بالله (ایضأ)/ 8297.ق.

297م.ق.

45قنبنج(2)، خادم محتدبن جعفر المقتدربالله (ایضأ) المقتدر بالله (ایفأ) 46)عبداللهبن ابراهیم سمعی 298م.ق.

300ه.ق.

47بدربن عبدالله حتامی المقتدر بالله (ایضأ) 8205.ق.

المقتدر بالله (ایضأ) 48محتدبن بدربن عبدالله 49یاقوت، ندیم خلیفه 311ه.ق.

المقتدر بالله (ایضأ) 312 م.ق.

المقتدر بالله (ایضأ) 50 امظفربن یاقوت 51)عمادالدوله ابوالحن علی بن بویه5) القاهر بالله محمدبن معتضده/8320.ق.

الراضی بالله احمد7 53221.ق.

52عمادالدوله (ایضأا المتقی لله ابراهیم بن المقتدر329/4 ه. ق.

53عمادالدوله (ایضأا المستکفی بالله عبدالله /334م.ق.

54عمادالدوله(ایضا) 55عضدالدوله10 المطیع لله ابوالفضل بن المقتدر81 338ه.ق.

3631مق.

59 عضدالدوله(ایضا) الطائع لله عبدالکریم 2. از 272، به مدت9 سال واماه.

1. از 1256 مدت، 23 سال.

ذکرش سابقاگذشت.

3. از 1289 مذت، اسال و9ماة 5 از سنه 321 الی 338 حکمران بوده.

9: از 1320 مدت، یکن سال و شش ماه. چشمش راکورگردند.

از1329 مدت"3 بال وقربشش ماه 7. از 1322 مدتشش سال و10روز 9 از 33، مذت یکن سال و چهارماء: چفمش را میل کشیدند.

11. از 324 مدت، 29 سال وپنج ماه 10. شرح احوالش، مفقلا مرقوم افتاد.

12. اسمش را ابوبگر نوشتهاند. خلافتش از سنه 393" مدتش سابقا مرقوم افتاده که هفد. سال وانداست:

االطائع لله (ایضأ 57شرف الدولة بن عضدالدوله1 1 379ه.ق.

58صمصام الدولة بن عضدالدولهالطائع لله (ایضا 59 ابوالقاسم وابونصر، ولدان عزالدوله)الطائع لله (ایضأ) 381 ه.ق.

القادربالله2 ابوالعباس احمد388 ه.ق.

ابوالقاسم (ایضا) القادر بالله (ایفأ) 21ابهاءالدولهبن عضدالدوله 389 ه.ق.

5403.ق.

القادر بالله (ایضأ) سلطان الدوله بن بهاء الدوله 3قوام الدوله ابوالفوارس بن بهاء الدوله القادربالله (ایضأ) 5415.ق.

94حام التوله ابو کالنجاربن سلطان الدولهالقادربالله (ایضأ) 5415.ق.

القادربالله (ایضأ 65قوامالدوله (ایضأ) 415ه. ق.

حسام الدوله ابوکالنجار (ایضأاالقائم بامرالله (ایضأ) 415م.ق.

5240.ق.

ابو منصور قولادستون بن ابوکالنجارالقادر بالله (ایضا) القائم بامرالله ابوجعفرعبدالله443/3ه. ق.

ابوسعیدبن ابوکالنجار القائم بامرالله(ایضأ) ابومنصور (ایفا) 8445.ق.

پولاد قلعه دار استخر 447. ق.

القائم بامرالله (ایضا) ابومنصور (ایفأ) 5248.ق.

القائم بامرالله (ایضا) القائم بامرالله (ایضا) 72فضلویه شبانکاره 448ه.ق.

قاورد، برادرزاده‌ طغرل بیک سلجوقیالقائم بامرالله (ایضا) 448م.ق.

القائم بامرالله (ایضا) 7فضلویه (ایضأ) 5448.ق.

75ارکنالدوله خمارتکین جلال الدین ملکشاه زمان القائم4ه.ق.

المقتدی بامرالله، عبدالله4724 ه. ق.

7توران شاه بن قاورد 77 امیرانز برکیارق5، زمان المستظهر بالله487ه.ق.

المستظهر بالله احمدبن المقتدی2 502ه. ق.

78چقریبن سلطان محتد 79ااتابکن چاولی سقاوه سلطان محتد، درزمان المستظهر504ه.ق.

80)سلطان سلجوق بن سلطان محتدواتابکن قراچه المستظهر بالله (ایضأ) 510مق.

1 سلطنتش دوسال وهشت ماه؛ وفاتش درسنة 379.

از 22 مدت، عسال وقرب ماه 2. از 381، مدت، چهلویکن سال.

المقتدی، هر القائم است بانجیره اوست، بنابه اختلاف خلافتش: از 487 مدت" بت وچهار سال وحه ماه ه هر ملکناه است.

============================================================

8اتابکن قراچه (ایضأ) المقتفی2 لامرالله(ایضا)/530ه.ق.

82اتابکن منکوبرس بن داود.

المقتفی لامرالله (ایضأا532ه.ق.

83امیر بوزابه 84ملکثاه، پرسلطان محمود سلجوقیالمقتفی لامرالله (ایضأا /542 ه.ق.

8اتابکک مظفر الذین سنقربن بودود سلغری) المفتفی لامرالله (ایضأا543ه.ق.

المقتفی لامرالله (ایقأ)/8552.ق.

86انورالدین زنگی 8ملکشاء بن سلطان محمود(ایضأ) االمقتفی لامرالله (ایضأا /554م. ق.

8اتابکن زنگی بن مودود المستنجد بالله یوسف بن المقتفی555/4ه. ق.

4557.ق.

89 اتابکث مظفرالدین سنقربن مودودع االمستنجدبالله (ایضا) 6557. ق.

اتابکث مظفرالدین زنگی بن مودود المستنجدبالله (ایضأ) 5564.ق.

91 اتابکن شملة یعقوب بنارسلان المستنجدبالله (ایضأ 2اتابکذ مظفرالدین زنگی (ایضأ )المستنجد بالله (ایفأا /564ه.ق.

المتضئی بنورالله حن ابومحتد5 571ه.ق.

93 تکله ابن اتابکک زنگی 9اتابکک مظقر الذین ابوشجاع سعد بن زنگی) الناضر لدین الله، احمد 591م.ق.

سلطان غیاث الذین بن سلطان محتد خوارزمثاء الناصرلدین الله (ایضأ) 621ه. ق.

الظاهر بالله ابونصر محمد" /622ه.ق.

1اتابکث سعد (ایضأ) اتابکن قتلغ خان ابوبکربن سدالمستنصر بالله4 والمستعصم بالله9 623ه. ق.

98 اتابکث محتدبن سعدبن ابوبگر املاکوخان بن تولیخان بن چنگیز0 1 8659. ق.

990م.ق.

99) محتدشاهبن سلغرشاه بن اتابکن سعدهلاکوخان (ایضا) 1. ابن المتظهر" از 1812 مدت 17 سال وقرب 7 ماه (کثته شد). بس از المسترشد، الراشد- برش -تا سال خلیفه بود (نیزکثته شد).

برادر مترشدا از 1820 مدت، 24 سال وماه ونیم: المستنجدا از1555 مدت، ااصال.

. برروی هم 13 سال بادشاهی کرد. ما پیش از اینها، متفرقه در این کاب، تاریخ بعض اتابکان رامرقوم ر المتنجدا از566 مذت، صال ومفت ماقن داشتهایه 6. از 1575 ذکر احوالش، سابفاگذشت. لااز 1622 خلافتش نهماه.

ابوجعفر المنصورا از 1922 مدت،19 سال ویازده ماه: 9. عبدالله ابواحمده از 940 مدت خلافش، 19 سال. این خلیفهه آخرین خلفای عباسی بود. به حکم هلاکوخان، او را در نمد یچیده، مالیدند تامرد واین وافعه، در سال 6ه6 وافع شد مدت سلطنتش، نزدیکن 10 سال وفوتش در مراغه، درسنه 164 بوده. ممومش ساختند.

============================================================

ملاکوخان (ایضا) 1ملجوق شاهبن سلغرشاه 662ه.ق.

1آبش خاتون، دختر اتابکگ سعداملاکوخان (ایضأ) 102امیرانکبانو اباقاخان بن هلاکوخان6671ه. ق.

103 امیر سوغونجاق نوئین2 970ه.ق.

اباقاخان (ایضأ) 972ه.ق.

10ملکث شمس الدین محتدبن مالککاباقاخان (ایضأ) اباقاخان (ایضا) 8980.ق.

105بولوخان 8981.ق.

10امیرطاشنکو نکودار سلطان احمد 982ه.ق.

107آبش خاتون (ایضأ نکودار (ایضأا ارغون خان بن اباقاخان4/ 8983.ق.

108سید عمادالدین شیرازی 10خواجه قوام الدین 5985.ق.

ارغون خان (ایفا) 5687.ق.

ارفون خان (ایضا) 110اشمس الدین یهودی 1جمال الدین ابراهیم ملکث الاسلام عربکی خاتوخان بن اباقاخان9925ه.ق.

112شرف الدین مخلص 9998.ق.

غازان خان سلطان2 113نمس الدین محتد 8700.ق.

غازان خان (ایضا) الجایتوسلطان محتدخدابنده7/ 703ه. ق.

114 جمال الذین ابراهیم (ایضأ) سلطان محتد خدابنده (ایضام /706ه.ق.

115 اشیخ عزالدین 713.ق.

119امیراشتو سلطان محقد (ایضا) سلطان ابوسعید بهادرخان8 87161.ق.

117اشیخ عزالدین (ابضأ 720ه.ق.

سلطان ابوسعید (ایضا) 118ملکن طغای سلطان ابوسعید (ایضأ 722ه.ق.

119اشیخ عزالدین (ایضا) 120ملکک شرف الدین محمود اینجو اسلطان ابوسعید (ایضأ)/725ه.ق.

121امیر مسافرایناق سلطان ابوسعید (ایضأا 5735.ق.

سلعض 17 مال ودر سال 980، در همدان وفات نمود 3 سلطنتش دوسال و او راکشتند.

2. بروزن موثین؟ از القاب ترکان است: سلطنتش، هسال؟ فوتش در 190.

سلطنتش، 3سال وچندماه فتلش در994.

غازان خانبن ارغون خان" سلطنتش، همال؛ فوت در 703، در همدان.

: ابن ارغونخان، سلطنتش، 13سال فوتش در شهرسلطانیه، سنه 719.

سلطش20 سال، تقریبا وفانش در736.

============================================================

122غیاث الدین کیخرو 123امیر پیر حسین، ابن امیرشیخ محمود) سلیمان خان، از تژاد هلاکو739.ق.

740م.ق.

124 ملکن جلال الدین مسعودبن محقد اینجوسلیمان خان (ایغا) 741ه.ق.

سلیمان خان (ایضا 125امیر پیرحسین اایضأ 5723.ق.

126شاء ابواسحق2 (بنفه) 754ه.ق.

127) امیر مبارزالدین 3آل مظفر (بنفه) 12شاه سلطان، خواهرزاده امیر مبارزالدین امیر مبارزالذین محمد755م. ق.

8758.ق.

129امیرمبارزالدین (ایضا) (بنفسه) 790ه.ق.

130اناه شجاع (بنفسه) 765ه.ق.

131شاهمحمود، برادر شاهشجاع ابنفسه) 5767.ق.

122 شاءشجاع (ایضأ) ابنفسه) 133 سطان زین العایدین ابن شاه شجاع5 [ابنفه) 789ه.ق.

8789.ق.

134امیرتیمور ابنفه) 789ه.ق.

135انعرت الذین یحیی ابنفه) 139شاممنصور 790ه.ق.

امیر تیمور گورکان 137امیرزاده عمر شیخ سیورغال، ولد امیرتیمور) امیر تیمور (ایضا) 795م.ق 796هق.

13امیرزاده اسکندربن عمرشیخ امیرتیمور (ایضا) 797ه.ق.

139امیرزاده پیرمحتد امیرتیمور (ایضا) 14امرزاده محتد سلطان بن میرزا جهانگیربنامیر تیموراایضا 798ه.ق.

امیر تیمور 1. ارهاخان و سلیمان خان و چند نفر دیگر از مغول، چندروزی مدهی سلطنت شدند ولی استقلال کلی به هم رسانیدند ولی دونقر مذکور چیره تربودند. ؟. شرح حالش در ذیل ذکر میمند مگذشت.

3. در 754، هس از فتح کرمان، به شیراز آمده و آن را متصرف گردید و در نه‌ ،79، چشمش را پرانش میل کقیدند وخود متحتل امور سلطنت شدند.

مذت سلطنش 25 سال! و جنگ با برادرش در هین سنوات بود شرح حالش و وفاتش، سابقا و مزارات گذشت.

جلوسش در شیراز، سنه 2786 سلطتف، مذت و سال تقریبا: جلوسش ذر بلخ، در سنه 771 بوده وآمدنش در شیراز، قرب 1790 بعضی م 795 توشتهاند. مذت سلطنتش، 36 سال وفوتش، در سال 807.

============================================================

14امیرزاده پیرمحتد (ایضأ) امیرتیمور (ایضا) 142امیر سعید برلاس 802ه.ق.

امیرتیمور (ایفا) 143علی بیکن عیی 802هق.

امیرتیمور (ایضأ) 144امیرزاده رستم بن عمرشیغ 802ه.ق.

امیرتیمور (ایضا) امیرتیمور (ایضا) 145امیرزاده بیرمحتد (ایضا) 805ه.ق.

146امیرزاده بیرمحتد (ایضا) شاهرخ شاه، این امیرتیمورا807ه.ق.

812ه.ق.

147 تیمور خواجهنایب پیرمحتد شاهرخ (ایضا 812ه.ق.

18امیرزاده اسکندر شاهرخ (ایضا) 5814.ق.

149میرزابایقرا، ابن عمرشیخ امیرزاده اسکندر 817ه.ق 150امیرلطف الله شاهرخ (ایضا) 817ه.ق.

شاهرخ (ایضا) 151امیرسید علی ترخان 152نامرخ شاه 817ه.ق.

ابنفه) 15ابراهیم سلطان بن شاهرخ 817 ه.ق.

اشاهرخشاه (ایضا) 15 میرزا بایقرا (ایضا اشاهرخ (ایضا) 818ه.ق.

155 شامرخ شاه 818ه.ق.

(بنفه) 15ابراهیم سلطان ابوالفتح بن شاهرخ آشاهرخ (ایضا) 5818.ق.

157 میرزاعبد الله بن ابراهیم سلطان 838ه.ق.

اشاهرخ (ایضا) 158سلطان محتدبن میرزاباینقربن شاهرخ اابنفه) 851ه.ق.

159) میرزاعلاء الدوله3، ابن میرزا بایسنقرابنفه) 855ه.ق.

1میرزا ابو القاسم بابر بن میرزا با یسنقرع(بنفه) 859ه.ق.

1میرزا معزالدین سنجره، نبیره امیرتیمورامیرزابابر 856ه.ق.

192 امیرجهانشاه ترکمان6، ولدقرایوسف ابنفه 857ه.ق.

193میرزا پربداق بن امیرجهان شاه 857ه.ق.

امیرجهان شاه ترکمان جلوسش در 808 در مرات: بادشاعی وی، 43 سال: وفات او درسنة850 بادشامیش، قرب وسال، قتلش در سنة 855م 3. مذت سلطنعش، به سال نرسید و اگفر مخذول بود سلطتتش، 7 سال) فوتش در861 معزالذین را در یعض از نخ، میرزامظفرالذبن نوشتهاند.

قرب 15سال قتلش درسنة 77ه

امیرجهان شاء (ایضا) 14امیریوسف بن امیرجهان شاه 869مق.

15امیرنظام الدین احمد امرجهان شاه (ایضأ) 870مق.

امیرجهان شاه (ایضا) 16امیرید علی امیرحن بیک ترکمان1 873مق.

17صربیکن موصلو 5874.ق.

ابرخن بیکن (ایضأ 18سلطان خلیل 882مق.

19امیر منصور بیکن ترکمان سلطان یعقوب، میرزارستم بیکث بن میرزا مفصودییکن897ه.ق.

1اسر منصوریک (ایضأا 171 اقاسم بیکث برناکت3 ترکمان 900مق.

امیرزارستم بیکن (ایضأ) میرزا سلطان مراد، ابن صلطان یعقوب904ه. ق.

172قسم یکن اایفا) 903م.ق.

173میرزاصلطان مرادبن یعقوب بیکن ابنفه میرزاسلطان مراده (ایضأ)8909.ق.

174قسم بیکن (ایضا میرزا سلطان مراد (ایضأا/908ه.ق.

175امیر یعقوب بیکن بایندری 909م.ق.

17شاه اسمعیل صفوی ابنفه 909م.ق.

اشاهاسمعیل صفوی 177الیاس بیکث ذوالقدر" اشاه اسمعیل صفوی (ایضأ)/910ه.ق.

17منصوربیکن افشار 911م.ق.

179خلیل سلطان ذوالقدر شاءاسمعیل (ایفا) 926..ق.

140علی سلطان چنچکن لوذوالقدر أشاهاسمعیل (ایضا) 929مق.

شاه اسمعیل (ایفا) 181اوغلی سلطان 929م.ق.

شاه اسمعیل (ایفأ) 182علی سلطان ذوالقدر شاه طهماسب صفوی9318ه.ق.

183مرادسلطان شاه طهماسب صفوی (ایضأم931ه.ق.

184حمزه بیکن ذوالقدر 2. تیر ذکرش گذشت.

1. شرح حالش گذشت.

بهضم اؤل، نام طایفهای از ترکان استب .هسال و تیم سلطنت نمود: سلطنش، قسال وچندیاه وبهقرلی سهال انقراض فرمانروابی وی، در شیرازه درسنة 909 بوف که از آنجاگریزان گردید.

امذت سلطتش، 24سال وفاتش در سنة ،93 اتفاق الفتاد.

7 ذوالقدر، طایفعای بودنده در مرغش و آملتان حکرمت داشتهاند. بعد از آن، احفاد آتها متفرق شده: ی بهعراق عجم و برشی بهمضرروانه شدنف مدت سلطنتش، 54 سال، تقرییا وفاتش در سال 984 بوده ااست]

شاهطهماسب (ایغا) 1غازی خان ذوالقدر 5947.ق.

18ابراهیم خان ذوالقدر، ولدکجل بیکن أشاه طهماسب (ایضا) 5960.ق.

187سلیمان میرزاو ابراهیم خان ثاه طهماسب (ایضا) 8962ق.

18 سلیمان میرزا و علی سلطان تانی اوغلی اشاه طهماسب (ایضا) 966مق.

189ولی سلطان بن علی سلطان شاه طهماسب (ایضأ 5973ق.

شاهطهماسب (ایضأ) 190محتدخان بیکن ذوالقدر 1ولی سلطان قلخانچی 5978.ق.

اشاهطهاسب صفوی (ایضا) 1سلطان محتدمیرزا و ولی سلطان اشاه طهماسب (ایضأا 979م.ق.

13ولی سلطان ذوالقدر شاه اسمعیل ثانی صفوی9841ه.ق.

1سلطان محتد صفوی2 985م.ق.

ابنفه) 195 علی خان ذوالقدر، ولد محتدخان اسلطان محتدصفوی /985ه.ق.

199امت خان ذوالقدر سلطان محتد (ایضا989ه.ق.

197مهدی قلی خان ذوالقدر سلطان محتد (ایضأ /8995. ف.

8996ق.

شاه عباس صفوی 198یعقوب خان ذوالقدر 199شاهعباس صفوی 8998.ق.

(بنفه) 2بنیادخان ذوالقدر 998م.ق.

شاه عباس (ایضأ) 2یادگار علی سلطان ذوالقدر 1001ه.ق..

شاه عباس (ایضا) 1003ه.ق.

202الله ویردی خان زرگرباشی قلرآقاسیاشاه عباس (ایضأ 203اما مقلی خان، ولدالله ویردی خان) شاء عباس (ایضأ) 1021ه.ق.

1043ه.ق.

2میرزا معین الذین شیرازی شاهصفی صفوی 205میرزا محتدهادی ابن میرزا معین الدین شاه عباس ثانی صفوی5 81052.ق.

شاه عباس ثانی (ایضأ) 1092ه.ق.

206محتدقاسم بیکنذوالقدر شاه عباس ثانی اایضأم 1068ه.ق.

207الله ویردی سلطان 1. قرب؟ سال پادشاهی کردا فوتش در 985 بود.

سلطان محتد خدابنده نیز لقب داشته؟ چانگه سلطان محمد که از سلاطین مقول بودهه همین لقب را واشته وجلوس آن در سنه 485 وتفویض تمودن سلطنت خود را به شاهعباس، در سنه 996.

بادشاهیش، 43 سال، فوتش در 1038. 4. بادشاهیش13سال و اماه، فرتش در 1052 است.

سلطنش، 25 سال1 فوتش در 9077.

============================================================

شاهسلیمان صفوی!

208امام ویردی بیکت خلف بیگی 1100ه.ق.

شاءسلیمان (ایضا) 209اسسانی بیکن 1113ه.ق.

210محتدباقریکن شاه سلطان حسین مفوی 1123ه.ق.

211کلبعلی خان شاهسلطان حسین (ایضا) 1125ه.ق.

شاه سلطان حسین (ایضا) 212الطف علی خان داغتانی 1125ه.ق.

213زبردست خان شاه محمود افغان2 1127ه.ق.

214زبردست خان اشرف سلطان افغان2 51140.ق.

215جمعی از امرای اففان اشرف سلطان (ایضا) 81142.ق.

219محتد علی خان، پسر اصلان خان قولر آقاسی [شاه طهماسب ثانی صفوی 5 1140هق.

21امیرخان بیکن قرقلوی افشار شاه عباس ثالث صفوی 1146ه.ق.

شاهعباس ثالث (ایضا) 218احمد سلطان 1146ه.ق.

219محتدخان بلوج" (بنفسه) شاه عباس ثالث (ایضأ /1146ه.ق.

220نادرشاه نایب التلطنة شاه عباس ثالث (ایضأ) 1146 ه.ق.

221میرزاتقی مستوفی 222میرزا تقیخان مستوفی اایض نادرشاه افشار 1148ه.ق.

223میرحسن بیکن 1157ه.ق.

نادرشاه افشار (ایضا) 224حاتم خان کردبادلو 1158ه.ق.

نادرشاه (ایضأ) 1160ه.ق.

225قبا قلی آقاقورت نادرشاه (ایضأ) 229صالح خان بیات علی عادل شاه3، برادرزاده نادر 1160ه.ق.

1160ه.ق.

2ابوالحسن خان شیرازی علی عادل شاه (ایضا) 1. هادشاهیش، 28 سال، وفاتش درسنة 1105 بوده ااست] 2 جلوسش در11109 سلطش، 19سال. در سنه 1125، خود را خلع کرد و شهادتش در سال 1130 بود.

خلوسش در 1125، در اصفبان" پادشاعیش، دوسال سهس دیوانه شد ابن عم محمود یا پسر برادر او. خروجش در 11127 کنته شدنش در سنه 1142.

سلطنتش، قریب 14 سال وبعضی 10 سال گفتهاند ولی تمام با مخذول افغانان بود یا دست نشانده‌ نادرشاه ودر سنه 1145، از شاهی خلع شدر 9. عباس ثاک را در سنه 1145 که رضیع بود، سلطان کردند و نادرشاهش نایب شد تا در سنه 1148، نادر سلطنت را در حق خود برفرار تمود تا بازده سال و9 ماه بعد- در سال 1190_ مقتول گردید.

وفتی حاکم کهگلوبه بود. چند روزی لوای خودسری افراشت و ادعای سلطنت داشت.

سلطنتش، قریب یکن سال، و در 1161، چشمش راکور گردند.

============================================================

2صالح خان بیات (ایضا) 22فتح علی خان افشار 1161ه.ق.

ابراهیم خان افشار، 1164ه.ق.

230صالح خان (ایضا) اشاهرخشاه (ایضا) اشاه اسماعیل ثالث3 231علی مرادخان بختیاری 51165.ق.

232معصوم علی خان افشار 1165ه.ق.

اشاهاسماعیل ثالث (ایخا 2ابو الحسن خان شیرازی (ایفیأ) شاه اسماعیل ثالث (ایضا) 1165ه.ق.

234ماشم خان بیات 1165ه.ق.

اکریم خان وکیل زند 1166ه.ق.

235صالح خان بیات (ایضا) کریم خان وکیل (ایضا) 239صالح خان (ایضا) 1167ه.ق.

آزادخان افغان 237ندرخان زند 1168ه.ق.

کریم خان وکیل (ایضا) 238صادق خان زند 1170ه.ق.

کریم خان وکیل (ایضا) 239کریم خان وکیل 1180ه.ق.

(ابنفسه) 240زکی خان زنده ابوالفتح خان و محتد علی خان 3 1193ه. ق.

1193ه.ق.

241صادق خان زند7 (ایفا) (بنفه) 1196ه.ق.

242صید مرادخان علی مرادخان3 23جعفرخان زند 1199ه.ق.

(بنفه) 244صیدمرادخان (ایضا) 1200ه.ق.

جعفرخان زنده 1202ه.ق.

249جعفرخان زند (ایضا (بنفسه) 51203.ق.

2میدمرادخان (ایضأ) (بتفه) 1. جلوسش در سال 1191. هس از دو سال و اند خلع وکورش کردند.

2. قریب؟ سال شاهی کردا سه آنهم گورگردید.

3 شاه اسمعیل ثالک" اول نامش میرزا ابوتراب بود در ابتدا همراهی یه علی مرادخان بختیاری داشت" بعد به کریمخان بیدست سچس به نواب محتد حسین خان رو آورد.م مذت حکرانیش 30 سال وچند ماه، فوتش در سنة 1103"گه سابقا مرقوم شدر برادر اقی کریم خان بوده.

محتد علی خان و ابوالفتح خان، هران کریم خان وکیل بودهاند.

برادر وکیل بوده.

خواهرزاده زکی خان مذکور است و صبدمرادخان ابن عم اوست: هر صادق خان مذکور است

247لطف علی خان زنده ابنفسه) 1204ه.ق.

248خروخان، برادر لطف علی خان الطف علیخان زند آقا محتدشاه قاجار 81206.ق.

249حاجی ابراهیم خان شیرازی 1206ه.ق.

250آقا محتدشاه قاجار" (بنفسه) 251 حاجی ابراهیم خان اعتمادالدوله4 آقا محتدشاه قاجار (ایضا 1207ه.ق.

آقامحتدشاه قاجار (ایضا1209ه.ق.

252فتح علی خان جهانبانی خاقان فتح علی شاه قاجار12124ه.ق.

253مستدعلی میرزا 51212.ق.

254حسین قلی خان قاجار، برادر فتح علی شاه خاقان فتح علی شاه قاجار (ابفام 1213ه.ق.

255ارستم خان بیات خاقان فتح علی شاه (ایضا) 1213ه.ق.

259محتد علی خان قاجار قوانلو خاقان فتح علی شاه (ایضأ) 1214ه.ق.

257حسین علی میرزا فرمانفرما خاقان فتح علی شاه (ایضا) 51245.ق.

258خاقان فتح علی شاه قاجار (بنفه) 259حسین علی میرزا فرمانفرما (ایضأ) خاقان فتح علی شاه (ایضأ)1245 ه.ق.

260حسین علی میرزاه (ایضا) 1250ه.ق.

ابنفته) 261نصرة الدوله فیروزمیرزا 1250ه.ق.

محتدشاه غازی1 262شاهزاده فریدون میرزا 81252.ق.

محتدشاه (ایضا) 23میرزانبی خان قزوینی 1255.ق.

محتدشاه (ایضا) 264صاحب اختیار نصرالله خان قاجار امحتدشاه (ایضا) 1256هق.

هر جمفرخان منکور است: مخفی نماند گه حکمرانی سلطه زندیه، پس از کریم خان وکبل، 13 سال است" ولی حکومتی متزلزل واشتهاند امدت سلطنت وی در ظرف 18 سال که یازده مالش مقل بوده. شهادتش در سال 1211، گه سابقا قوتش در مال 1215است.

مرقوم گردید.

جلوحش در سنه 1217، گه مذکور گردیده. مرحوم فتح علی خان صبا ملکن الشعراء، صجب نیکو فرموده: هزتخت آقایحتدخان شد و ینشست باباخانه.

تبین: از عدد تخت که 1400 می شود، عدد آقا محتدخان که 845 است، اخراج می گردد و حدد باباخان که 157 باشده ادخال میشوده بس سنه جلوس مذگور، نتیجه آن است و وفات خاقان مغفور، در سال 1950 است، که نیز سابقأ بسطور گردید.

این سلطنت متزلزل را چند روزی در شیراز فقط داراگردیه.ه مدت سلطنتش که 14 سال و چند ماه است و تاریخ فوتش نیز سابقا مطور شد.

============================================================

محتدشاه (ایضأ) 2میرزانبی خان قزوینی 1259ه.ق.

محتدشاهغازی (ایضا 297صاحب اختیار حسین خان 1260ه.ق.

محتدشاه (ایضا) 91262.ق.

298سید حسن فیروز کوهی سرتبپ نایب صاحب اختیار محتدشاه (ایضا) 299نظام الدوله حین خان صاحب اختیار اایفأ)امحتدشاه (ایضا) 1263ه.ق.

ناصرالدین، پادشاه قاجار 270 انظام الدوله (ایضا) 51264.ق.

271معزالدوله بهرام میرزا 51264.ق.

ناصرالدین پادشاه (ایضا 272نصرة الدوله فیروز میرزا (ایضأ اناصرالدین پادشاه (ایضا) 51266.ق.

273مؤیدالدوله طهماسب میرزا 1269ه.ق.

اناصرالدین پادشاه (ایضا) 274حسام الشلطنة سلطان مرادمیرزا 1275ه.ق.

ناصرالدین پادشاه (ایضا) 1277ه.ق.

275امؤیدالدوله (ایضأ) ناصرالدین پادشاه (ایضا) 279یمین الدوله مسعودمیرزا (ظل التلطان))ناصرالدین پادشاه (ایضأ 51279.ق.

277)حسام التلطنته (ایضا) 1282ه.ق.

ناصرالدین پادشاه (ایضا) 278ظل التلطان مسعودمیرزا (ایضأ) أناصرالدین پادشاه (ایضا) 1286ه.ق.

279والی محتدقاسمخان 1288ه.ق.

ناصرالدین پادشاه (ایضا) 28اظل التلطان (ایضا) 1289ه.ق.

ناصرالدین پادشاه (ایضا) 281حسام التلطنة (ایضأ 51291.ق.

ناصرالدین پادشاه (ایضا) 282 معتمدالملکک یحیی خان 1292ه.ق.

ناصرالدین پادشاه (ایضا) 283حاجی معتمدالدوله فرهادمیرزا 1293ه.ق.

ناصرالدین پادشاه (ایضا) 284جلال الدوله سلطان حسین میرزاوصاحب دیوان اناصرالدین پادشاه (ایفا) 81298.ق.

285 معتمدالدوله اویس میرزا 51305.ق.

تاصرالدین پادشاه قاجار (ایضا) 28رکن الدوله نواب محتد تقی میرزا4ناصرالدین پادشاه (ایضاا 81309.ق.

287نظام الشلطنة حسین قلی خان 51310.ق.

ناصرالدین پادشاه (ایضا) 1. ناصرالدین، هادشاه قاجار- نورالله تعالی مضجعه- تاریخ جلوس و شهادتش، سابقأ مرقرم گردیده.

مدت سلطنتش، قرب 0هسال است.

نواب متطاب ارفع امجد والاه رکن الدوله، خلف نامدار سلطان تاجدار، محتدشاه غازی طاب ثراه ~~نظام التلطنة العلیه العالیه، در این اوان که اواخرنة 1314 است، در داراالخلافة طهران مکونت دارد و هم در ابن اوان شنیده شدکه برادر والاگهرش، حبدرقلی خان امیر بنجه که سابقأ نام نامیش مرقوم ه

288رکن الدوله (ایضا) اعلیحضرت مظفرالدین پادشاه1313ه.ق.

289رکن الدوله (ایضأا خلدالله تعالی ملکه وسلطانه خلوس میمتت مأنوس این شاهنشاه جم جاه گیتی پناه، شهریار بی همال ستوده افعال امظفرالدین شاه] را بیش از این نگاشتم و شرذمهای از خصال مرضیهاش [را] عرضه داشتم. اکنون هم به مقتضای حق گزاری، برزبان خامه صداقت ختامه، یکن دو از اشفاق و مرحمت ملوکانه اش که نسبت به عموم خلایق مسلوک فرمودهاست، می کذرد: از آن جمله: چون اعلیحضرت، شاهنشاه شهید سعیده در حیات خود، مالیات خبازی وقصابی دارالخلافه را، طلبا لمرضات الله، معاف فرموده بودنده مپس این اعلیحضرت قدر قدرت، شاهنشاه عالمیان پناه که سریر سلطنت و جهانداری مورونی آباء نامدار کامکار خودرا به فرمقدم مبارکت زینت داد، از هتت بلند نهمت، برای رفاه حال رعایا، مالیات آن دو صنف را از جمیع ایران، مرفوع داشت. خلاصه و منتخبی از فرمان آفتاب لممان که در این معنی شرف صدور یافته، این است: امروزکه به میامن الطاف شامله خداوند متعال و مثیت کامله قادر ذوالجلال، تخت و تاج کیان را به وجود معود همایون ما، مزین و باج و خراج مملکت ایران را در گف کفایت ما، معین فرموده سال اول جلوس میمنت مانوس به تخت سلطنت موروثی است. به شکر [2590] این نعمت عظمی، به رعایت بندگان خدا که ودایع کردگار قدیرند، می پردازیم و تسهیل امر معیشت آنها را که اولین درجه آبودگی و جمعیت خاطر است، وجهه1 هقت ملوکانه میسازیم. عمده معاش بنی نوع انان، به گوشت و نان است و به این ملاحظه، اعلیحضرت شاهنشاه شهید مبرور- البسه الله تعالی حلل الثور محض مثوبات4 اخرویه، امرو مقور فرموده بودندکه عوارض ومالیات دیوانی وقضابی وخبازی دارالخلافة طهران، من جمیع الجهات، معاف بوده، افناده- ملقب به لقب "برمان الدوله" گردیده ااست] 1- وجهه، به کر اول و بهضم آن نیز صحیح است" به معنی سوی وکرانه و طرف آمده [است] شوبات، جمع " شوبه" است، به معنی باداش و نیکی:

اتهی: بحبوحه، بهضم اول، اصل ومیان ووسعط چجز است

ممت خدای جهان را که اهالی ایران - از ادانی و اعالی و والی و موالی- به میامن این الطاف نامتناهی: مفتخر و مباهی اندا حقجل وعلا- خورشید رایتش را تابنده و سایه معدلتش را بر مفارق اهل اسلام پاینده دارد؟ بمحقدوآنه الاطهار.

خاتمه: پس از اهتمام اهم این تألیف شایان و انتظام اتم آن از فضل قادر منان به ختمش موفق گردیدم و اوراقش را ملفق ساختم به محضر انور استاد بزرگوار خود، اعنی عالم ربانی و عارف صمدانی، استادناالشعید، جناب شیخ مفید- طؤل الله تعالی عمره برده تا از نظر کیمیا اثرش بگذرانم؟ از حسن اثفاق، عالم عامل و نحریر کامل، کشاف علوم شریعت و وضاف فنون حکمت، محقق حقایق دین و مدقق دقایق شرع مبین، مظهر فض الهی و(4592) مصدر فضایل نامتناهی، جناب مستطاب حاجی میرزاابوالحسن اصطهباناتی_ادام الله ایام افاداته_ به ملاقات شیخ بزرگوار و استاد عالیمقدار مذکور آمده، شرف حضور داشتند: پارهای از تخریرات این تألیف را به دیده مرحمت دیده، از خطا و زلل چشم پوشیده، از جهت تشویقم زبان به آفرین گشودند و موره تحسینم قرمودند.

تتمیم: مولد و منشاء معظم الیه، اصطهبانات است که مذکور شد. اوایل همر، علوم عربیه و ادبیه را در دار العبادیزد، تحضیل نموده و فنون ریاضی را در مشهد مقدس و فقه واصول را نیز در یزده خدمت استادان الاعظمان آفامحتدجعفر1 ومیرزامحتدرضا" و . بهام، بالکر، جمع وبهمهه بهفتح اول است، به معنی بره کوچکن و خردسال.

جلام، به کر جیم، نیز مغل بهام است و به معتی بزغاله حلان، به ضم حاء مهمله وتشدید لام بچهگوسفند وبز به ضم حاء مهمله و تشدید لام، نیز بزغاله وبجه گوسفند است: اعلاف:علف خوردن متور وچارهایان است: آقامحتد جعفر، از اعظم تلامده مرحوم حاجی شیخ مرتفی واستاد تلامذه‌ آن بزرگوار است و اصل وی، کرمانی است: میرزامحتدرضا، از اجل تلامذه‌ مرحوم حاجی شیخ محتدحن، صاحب جواهرالکلاما واصل وی، شر

خدای جهان را شاکرم که آخر این نامه، به نام مبارک این دو بزرگوار ختم به خیر گردید: تاریخ ختم نألیف آناد عجم و شیراذ نامه، در اواخر شهر ذی الحجة الحرام منه 1313 مجری است والسلام علی من اقبع الهدی." یزوی اصته 1ا. بلدالامین: در علم کلام است.

2، در بایان چاب اؤل کتاب آمده است که بعون اللیه تبارکن و تعالی در روز سهشنبه مفتم شهر ذی الحجة الحرام سنه 1314 هجری، از تحربرش فراغت حاصل گردید بر لقدکب فی دارالعلم شیرازه وا ببندر ببی فی المطبع التاصری، سنه 1314.

============================================================

کتبه العبدالمذنب المحناج. ابن الحاج میرزاسلطان علی الحسینی الدارابی الملقب بالشاهد محتدالقدسی الحسینی الشیرازی، المکنی بابوعلی- غفرلهما-سنه 1314. .

(2594 اشرح احوال جناب مصنف دام شرفه مرر این کتاب مستطاب و خطنگار این نامه باصواب، حقیر فقیر1 ذره بیمقدار، محمدقدسی الحسینی- غفره الله العزیز الغفار سگوید: که مجملی از شرح احوال مصنف حفطه الله تعالی-این است: رصتالشیرازی: وهوالمیرزامحتدنصیرالحسینی، الملقب به میرزاآقا - ادام الله ایام حیاته و برکاته - ابن میرزا جمفر، المتخلص به "بهجت" ابن میرزاکاظم، الملقب به "شرفاه ابن الحکیم البصیر مرحوم میرزا نصیر- علیهم رحمة الله الملکث القدیر: خناب مصنف، در این کتاب، شرح احوال مرحوم میرزا نصیر را در ضمن ذکر جهرم نگاشته و تاریخ فوت میرزا کاظم و میرزا جعفر را در حاشیه مرقوم داشته. اکنون تبینا لنبالمصنف، معروض میدارمکه: مرحوم میرزاکاظم، مولدش دارالشلطنه اصفهان بوده و از باریافتگان درگاه سلطان زمان. وقتی او را به سفارت خیدرآباد دکن مأمور ساخته، بدان جانبش می فرستند" رفته و مراجعت کرده، به عمل استیفایی که داشته، مستقل بوده؛ تا در اواخر عمر، از نمامی زمره بلفضول، خاطر شریفش از توقف در ایران ملول، به خیال بازگشت به حیدرآباد می اقتد، در آن حال، اعیان آنجا هم مکانیبی می فرستند و بدان ملکش طلب می نمایند؛ لهذا از شدمؤلف چون زفکرفرصت آن دارای حکمت طرفه آثار عجم کامد به شیوایی مرضیف دوش با بیرخرد گفتم که تاریخی بیان کن ازیی اتمام این تألیف و این زیبا، مؤلف فت آثار عجم تاریخ سال اوست لیکن گر الفها راکنی کم، حرف ثانی را مضاهف حقیر ففیر را مصنف، در اوابل این کتاب نامی برده و شرح احوالم را نگاشته و برخی از اشعارم را مرقوم داشتهااست)

بس، خلف ارجمندش -یعنی والد ماجد مصنف که تازه به حد بلوغ رسیده [بود از اصفهان به جانب شیراز آمده، تا از راه بوشهر به خیدرآباد رود و اموال پدر را مأخوذ داردا حین توقف در شیراز، به مصلحتی، تاجری- نه بل فاجری -را وکیل و مأذون در توکیل غیر کرده، به حیدرآباد می فرستد. وکیل مذکور رفته و ترکه آن مرحوم راگرفته، بی سپار بلاد هندوستان میشود و از آنجا به دار حساب [4595] و میزان میرودا پس والد مصنف، از رسیدن این خبرو یأس از مالیه پدر، متأقل شده، والده ماجده مصتف، صبیه رجب علی خان2 مذقب، متخلص به "تسلی" را به زوجیت گرفته، شیراز را مسکن مالوف مینماید. همچنین ببود تا درگذشت.

بالجمله: جناب مصنف، در سال 1271 در شیراز متولد شده، از آغاز عهد بلوغ تا دیری، عارج معارج تعلیم و تعلم آمده، گاه در نحو و اشتقاق، اوقاتی صرف داشته، گاه از منطق و حکمت به مزرعه تصور، دانه تصدیق کاشته، گاه در اندیشه هیأت و حساب و گاه در فکر هندسه و اصطرلاب، همچنین هرچه بیشتر رسیده، و بیشتردیده، میلش زیاده گشته و شوقش از حدگذشته: منهومان لایشبعان طالب دنیا و طالب علم3. اکنون ادیبی است فاضل و اریبی کامل، علیمی بی مانند و حکیمی خردمند: چنانکه استادنا الوحید و مولانا الفرید، الحکیم الصمدانی والعارف الربانی: الشیخ مفید -ادام الله لنا ایام بقائه - در تعریف وی می فرماید: که ندارد قرین زنوع بشر فرصت آن شمع جمع اهل هتر فیلسوفان دهر راشاید که زفضل وهنر شود رهبر و اکثر تحصیل آن جناب، به خدمت حضرت شیخ بزرکوار بوده و اغلب به ملاقات و استفادت از ایشان، خاطر خویش را مسرور نموده؛ الحق شخصی بدین مابه وکمال و بدین پایه استعداد، از رجال چرخ کهنسال، در صفحه روزگار و صفحه لیل و نهار، کم شنیده وکمتردیده.

چندوال: به فتح جیمرسه نقطه و سکون نون وضم دال مهمله وواو ساکنه ولام والف ولام دیگردر آخر رجب علی خان، " تسلی") شرح احوالش در تذکرهها مسطور است: 3. بعنی دو حریصند که سیر نمی شوند: یکی آنکه طالب دنیاست و دیگر آنکه طالب علم است.

============================================================

نام برخی از تصنیفات و تألیفات آن جناب، این است: [(1] کتاب دریای کبیر، مشتمل بر علوم کثیر؛ دیگر: [2]. شطرنجیه؛ دیگر: (3]. اشکال المیزان2؛ دیگر: (4). بحورالالحان3، دیگر: (5]. منشآت نشره دیگر: (1)] مثنوی منظوم مستی به هجرنامه: دیگ: (7ا دیوان اشعار، قرب 10/000 بیت از قصائد و غزلیات و ترجیعات و مستطات و رباعیات؛ دیگر: (8) این کتاب آثار عجم که مطبوع طبع اولوالالباب و فحول است و مقبول نظرارباب افکار وعقول؟ چنانکه جمعی از بزرگان فخام و حکماء و ادبای عالیمقام- ابقاهم الله اگر نمی بود شگفتیهای صنع خدای تعالی، نمی رونید این فصیلنها درگوشت و نه در عصب و بی: اشکال البیزان دو علم منطق است: بورالالحان کمابی است در موسیقی و نسبشی که میان آن و علم عروض است:

در هایان این قت در چاپ دوم چنین آمده است: در عهد دولت اعلبحضرت شاهنقاه معظم رضاشاه بهلوی_ خلدالله ملکه بعون الله تبارک و تعالیطبع شد این کتاب آنار عبم، در بیفی، مطبع نادری، به اهتمام اقل: عبدالله طهرانی مالکن مطبع نادری دفعه دوم است که چاپ شده است کبه میرزامحتد ناهیدشیرازی، تاریخ اول جمادی الاول 1352 مجری.

============================================================

گنجینه ای است محتوی به جواهر زواهر گوناگون و سفینه ای ممتلی از امتعه نفیسه علوم و فنون. یک عالم متعالی در قوالب الفاظ آن گنجیده و یکت جهان نکات، در هر سطر آن احت عربیه ففی کل لفظرمنه روض منالمننی وفی کل سطر منه عقذ من الدرر و این، کاشف است از کمال فضل و دانش و فرط ادراک و بینش مؤلف و مصنف بس است حجت قاطع کمال و فضل ترا همین کتاب که هرحرف اوست درنسمین انصاف میدهم که جنابش با بصیرت و اطلاع از علوم و فنون1 در انشای نظم ونثرو 1ا. تقریظ: مدح گردن انسان را که او زنده باشده و در صراح گفته که به ضاد هم، به همین معنی است:

بهاری عالم حسنش دل و جان زتده میدار به رنگن اصناب صورت را، به بوارباب معنی را از خدای عالم درخواست می نمایم که آن عزیز را توفیق سازدکه به تألیف کتب نفیسه دیگر هم بهردازد.

رره مفیدین محقدنبی الشیرازی ی شعرذی العقده سنه 1214

از پویندگان این طریقه انیقه و جویندگان آثار عتیقه است: جناب ممارف نصاب، لطایف اکتساب، ادیب ماهر واربب قادر وشاعر ساحر، الذی سحره حلال وثیعره اعذب من العذب الزلال، میرزا آقای فرصت شیرازی که فرصت عمر غنیمت شمرده و در تکمیل اطلاعات، رنجها برده وبهشوق جبلت وبه شوق فطرت و استدامت و استقامت فکرت، کتابی جامع و نافع، مشتمل بر همه طرائف و بدایع نگاشته و یادگاری نفیس از عمر جم فرضه (به ضم اول) دهانه جوی و جای درآمدن به کنتی: غصص: (بهضم اول) جم غفه به معنی غم و اندوه: مختلات: پعنی ربودهشدهها" مراد نقفهمایی است که اخذ شیده.

مقتبات: چیزهایی که فراگرفته و دریافت شدهاست.

============================================================

قویمه فارس و غیره را در کمال اعتنا و دقت و باکمال لطف و رقت، مرسوم و معلوم کرده و چنانکه هست، در جای خود نموده! سزاوار است که قاطبه دانایان و ارباب بضیرت و بینایان نیکوسبرت، این مرآت جهان نمارا به چشم خریداری و اعتنا، ملاحظه آرند و حقوق زحمتهای این فاضل دانشمند رالازم المحافظه دارند.

حتبه حادم الشریعة الطاهرة والداعی للدولة القاهرة ابوالحسن القاجار، الععروف باشیخ الزلیس م 49 11168 1 218 198 شیخ الرئیس ابوالحسن میرزا قاجار، از آرشیو مکس منوچهر چهره نگار شیرازی أمارات: بهفتح اول جمع آماره، به معنی نشان وعلامت.

============================================================

[4599) انی لما دخلت شیراز و هی بلدة یجبنی الیها1 ثمرات کل شیء و یحیی بها حیوة طیبة کل قبیلة وحی: تشرفت بخدمة العالم العامل الوحید و تلذذث بصحبة الفاضل الکامل الضرید، مولانا الشیخ المفید، البالغ فی العلوم، المبلغ الاقصی والجامع من الفنون الخط الاوفی، فاذابکتاب آثارالعجم، فقلت یاایهاالملاء، انی القی التی کتاب کریم، فیه ماتشتهی الانفس و تلذالاعین من جدید و قدیم، بنفسی کتاب اراک عیانا اجل واشرف نوع المقول بتعبیره وتصویره جمیما مرائی العیون، مراعی العقول وقد جممه و الفه وصوره ورصفه مقصودالافاضل، مطلوب الامائل، مفقودالمائل، شاعو لطافة خیاله کانفای النسیم و وقادة ذهنه یضاهی نارالکلیم، له طبع سلیم و ذوق قویم و درک حکیم و فهم مستقیم، ادیب اصیل، حسیب جمیل، نسیب جلیل، من سلالة النبی و نسله و الفرع مطابق لاصله، اعنی السید البصیر المیرزا محقد نصیر الملقب بمیرزاآقا، المتخلص بفرصت مدالله غمره مذا و جعل بینه وبین البلاء ذاب وانا الاقل الاحقرالحاج میرزا ایوالحسن الاصحلهباناتی 1 یجبی الیها: یعتی جمع کرده میشود به سوی آن.

============================================================

آنارعجم که جام جم و مقیاس دانش پیشدادیان و میزان بینش کیان و دوربین اشکانیان و جهان نمای اساس ساسانیان است، حاصل سیر و سیاحت فاضل بی مانند و حکیم دانشمند، شاعر ماهر، مضور قادر، مانی عضره جناب رفعت و معالی نصاب، میرزا آقای فرصت_ سلمه الله تعالی- الحق گنجی است شایگان [100]) و دسترنجی رایگان؛ زنده کننده زند و پازند است و تازه نماینده چهارچمن ارجمند، سیاحان ملک امانی را جریدە1 بصیرت است و سباحان بخر معانی را فریده4 تجربت: متقدمین و معاصرین را این رتبه دست نداده که چنین تاریخ نگارند و بدین مضامین، تحقیق آرند. میتوان اول نسخهاش شمرد و چون گنج باد آوردش برد که جامع دقایق است و برکتب دیگران فایق.

امید که بر توفیق جناب معزی الیه بیفزاید و مارا از تحقیقاتش روزی فرماید. ایده الله تعالی بتوفیقاته و متعتاالله بطول حیاته.

العبد الاقل الجانی، عبدالوقاب الأشتیانی 1. جناب بیان الملکگ را نیز در غمن ذکر مدرسهها نام برده و شرح حالش را نگاشته (ایم] 3. فریده، مروارید وگوهر نفیس است.

اینجا به معنی دقتر است:

انارعجم المزری4 بالمعجم، جام جهان نماست وکواکب فضائل را سماء مثله کمشکوة فیها مصباح! پارسیان را پایه فخر و مایه ارتیاح3؛ کتابی است بسیط، بل بخری است محیط، کانه عدن جمان4 او معدن یاقوت و مرجان؛ یا روضه ناضره است که 1 میرزامهدی خان - زیدقضله العالی را، مصنف، سابقأ در این کاب ستوده! با وجود اینگه در اول شباب است، به انشاء نظم وشرء محود شیخ و شاب [است] این چند بیت را در ملح حضرت اجل اکرم نظامالتلطنة داماقباله سروده: وقیت الردی یا من سجایاکن کلها محتنة شهورة فی العثائر م عالبکک نحکی فی المجامع کلها عطایاک کانت ققة فی الممابر ذا خلقتالمطبوع خجل عنبرا و نطقکن اعلی قیمة من چواه و فارس بعدالهرج قدصار آینا و دمرت یا فخرالوری کل جائر خذلت بعزم ثابت گل مفقر وفعت بنظم محکم کل فاهر صوارمکن البیض البواتر غادرت خوم العدی مطروحة فی الهواجر و خقکن ظلالله بالعز والعلی بسخلعته العلیاء بین الاکابر خلفت ان التلطان اعطان خلعة لزینت حجری باللقالی الزواه مدیحکن با مولی الاجل اجل ان بحاط بفهم مثل فهمی قاصر لطول بقاکم فی العفبة والضحی دعا خبطباءالارض فوق البابر 2. المزری: به تقدیم زاء معجمه، اسم فاعل احت از "ازراء" بهمعنی عیب کننده شادمانی جمان: بروزن غراب، مروارید است:

عربته حدیقه ازهار اذا مانظرتها تری النور فیها کله بتکلم" هر سطرش بحری است مشحون به لالی شاهوار و هر سطرش ذرجی است مخزون به درر آبدار؛ فیه ما تشتهیه الانفس و تلذالاعین، کلت عن توصیفه الخواطر والالسن؛ امثال و اخبار را مجمع است و تواریخ و آثار را منبع؛ حاوی فنون از علوم است و نقایصش محوی و نامعلوم؛ خط استواء محاسنش، محیط فضائل و سطح عباراتش، مرکزی است خالی از نقطه رذائل و میل کلی طباع، به ممارستش مایل؛ خطه پارس را آثاری است بدیع و بنائی بس سدید و رفیع و بنیانی است مرصوص2 و به متانت و رصانت4، مخصوص که هیچگاه بالی5 و مندرس نگردد. هرکه در آثار نگرد، به مؤثر پیبرد و بداندکه پایه دانشوری و تکامل مصتف و مایه علم و افضال مؤلف، اعنی جناب سیادت و شرافت انتساب، معارف و عوارف اکتساب، الکامل الفارع2 و المصورالفاضل البارع" الذی یتحلی برداء8 وروایة ومداراة ودرایة وبلاغة رائعة و بدیهة مطاوعة، المستی بمیرزا محقد نصیر و بمیرزا آقا مدغو وشهیر والمتخلص بالفرصة- لاجرعه الله کربة و صة- به چه درجه از علو و ستواست" در نظم طود شامخ10 است. و در نثر جبل، باذخ 11. مؤلفین دیگر، آنچه را شنیده، نوشتهاند و جناب مؤلف، آنچه را دیده،، نبشته.

تألیفش با تألیف دیکران، مصداق این الخبر من العیان است. اغلب بقاع وقلاع وطرق و شعب را خود به قدم تعب پیموده، پرگاروارگرد صحاری و براری گردیده و بدون تغییر نقطهای، نقشه فرموده، آن عمارات و آثار که از بزرگان کبار و خوافین تاجدار که مخاطب به خطاب الاغم صباحا ایهاالطلل البالی12 بودند، از یمن همت این دانشمند یگانه 1. تدفق: از باب تفقل، به معنی ریختن آب و غیره است: 2. یعنی آن کتاب، بستان شکوفابی است که مرگاه نگاه کنی آن را، میبینی شکوفه در آن گه تمام سخن مرصوص: استوار کرده شده میگویند.

به فتح اول، استواری و محکی: کهنه 7. البارع: آنکه به فضل و دانش، از اصحاب درگذرد.

9. الفارع: آنکه برتری از قوم دارد.

رائعه: بالنده وفزاینده: ه رداء: بالضم دال، منظر، دیدار 10. طود شامخ، یعتی کوه بلند.

11. جبل باذخ: نیزکوه بلند است: 12. از امرؤالقیس است. مصراع دیگرش این است: ومل بعمن من کان فی العصر و الخالی: الا حرف تنبیه است" عم از دعم، از باب ضرب وحسب، به معنی انعم است، یعنی خوش باش: معنی شعر: خوش باش از جهت صبح ای آناردار کهنه و آیا البته خرش می شودکی که بوده است در کر

رته جمیع الکتب یدرکث من قراها هلال اوفتور او سثامة سوی هذاالکتاب فان فیه معان لاثمل الی القیامة الاحترالافقرممدی بن محتدعلی، وکیل الذویة الشیرازی فی شهرذیالقعده، سنه 1314 (907) هوالاول والآخر: الحمدلله والمنه که این کتاب مستطاب، به سعی واهتمام جناب سیادت انتساب، زبده ارباب حال و دوستدار اصحاب کمال، حاجی میرزااصدالله اجر شیرازی معروف به دلال، از خامه ذره بی مقدار و بنده گنهکار، المرتجی الی الله الغفار والملتجی بالرسول و آله الاخیار - صلوات الله علیهم ماکراللیل والنهار کمترین بنده‌ حضرت حجة الله صاحب الزمان- خاتم الاثته خلیفة الرحمن (عجل الله تعالی فی ظهوره ونؤر الارض بنوره)- ابوعلی محقدقدشی الحسینی الشیرازی- غفره الله الملکن المنان-به اتمام رسید و آغازش باانجام کشید للفقیرالحقیر فی تاریخ اتمام التحریر: وزخدا میجوتوان جسم وجان سوی حقی روی دل آور از چهان داد انسجام زمین و آمان آن خداوندی که بییار و ممین آنکه نیروی شهان ازجود اوست م زدادش عدل وداد خسروان هرکه را خواهد کند گیتی ستان هرکه را خواهد ستاند ملک از او گرنخواهد او: نکاهد پهلویی ناچخ 1و جوهر زدست پهلوان غیر ذات او نماند کس به ملکن شاهی او بی زوال است و زیان گر نهان باشد زتو احوال جم بر تر آفارعجم مازد عیان فرصت ما، آن که حق بادش نصیر ای عبرت بهتصوبر و بیان ساخت این نامه که ماند یادگار در جهان از وی بهدوران زمان باشد اندر هر مضامینش توان حتذا، دانشوری کزلطف طبع زمان گذشته؟ حاصل اینکه کسی که در زمان سایق در این منزل با محبوبه بوده، جگونه اکنون بی او خوش باشد؟

ناچخ: حرف ستم جم سه نقطه مقتوحه و در آخرش، خاء معجمه؟ نیزه‌ کوچگن است:

اللهم احفظ مصنفه وبانی طبعه واحفظنی ووفقنی لماتحب وترضی، بخاتم ائمةالهدی: لقدکتب فی دارالعلم شیراز صانهاالله عن الاعواز وطبع ببندرة بمبثی فی المطبع الناصری، سنة 1314.

(604)) بسمه تبارن و تعالی شأنه وتقدست اسماء اما بعد: این دو جزء کتاب آنار عجم که در یک جلد است و یکی از مؤلفات عبد حقیر وبنده‌ فقیراست، تخمینا 120600 بیت متن و 4.220 بیت حواشی آن است؛ مشتمل است بر تفصیل و تحقیق اما کن قدیمه و عمارات عتیقه سلاطین ایران و غیره و دیگر آثار ا. بمان: منوب است به پمن که ملکی است معروف:

س از اتمام تألیف آن، جناب سبادت انتساب، اشرف الحاج و العمار، حاجی میرزا اسدالله، هتت به طبع آن گماشت و جناب مستطاب قدوسی خطاب، سیادت مآب، میرزامحمدقدسی - زید فضله- به خامه عنبر شمامه اش، به احسن خطی نگاشت، فقیر مؤلف حتیالمقدور به مقابله و تصحیح و ملاحظه و تنقیح آن پرداخت و از اغلاطش مبرا ساخت تابعون الله تعالی، در مطبع خورشید مطلع ناصری، به طبع رسد. اکنون فقیر را از دارندگان این نسخه استدعا است که چون به مطالعه آن رغبت نمایند و به کلماتش دیده گشایند، به همت والای خود، چشم از خطاهایش بپوشند و به معایبش نکوشند؛ چوان] که البته هر راهسپاری را، زلاتی در قدم است و ناچار هرنامه نگاری را عثراتی در قلم: مقرر آنکه به موجب قانون بیست و پنجم سنه‌ 1867 مسیحی، در دفتر کورنمنت سرکار هندوستان - ثیت گردیده و بدون اذن و اجازه مطبع ناصری، احدی را حق طبع این کتاب نیست و تخلف کننده از این قانون، مورد مؤاخذه دولت خواهد بود. والشلام.

حرره العبدالاحقر والمؤلف الافقرن رصتالحسینی الشیرازی ففرله، 1314

============================================================

بلد می تیرهر مبرنما م وتورورضاک

ن ف ه و

و 19 1118 اولیاب پررند کور س شهراریی زویوزلازا له 41 اولساة نونیش ارانان بت ایق

وةل مروالنجتوهامه اغاز 94

1 4 ابان جلکره وثول 2 هنا1 .

نزار لاب ازا کر بشاسپ بازانغوی نرش مری راث ن روازده سال فرازوای کرو .: شل 801 01 2

ازر بانه گنه یشهشجلومهم کن ت 118 بودوشهرهانااوب و نل. کیگاوس پرزادم 4

سخده رچر غش ابارٹری شوان فرت هزوزمن ش ن هره بروراااه سوه سافی ازپرور فرات رههم ارش ی نن کشتاب ارشنن ایک ان 1 ف

187

2 ات هکنر باکفت 1

سمین) اشکان بادرا ور ا کرازراو بردر کیکاوس بوزبال جای فاه راد منشت (چفارین اجن اشک پرباخان بفت سال وان ررابود

نون امدوان پررنسی سی الجه نای کر. چنارمین شاضانان یت بیتت نیالکشر دارشیان ایضه د هال رهنت اه بو (ابه ثیر شا پر هریر بهکم بهکما

ادهانی چرد مظار کددرروزکار 2

انت اصوکنهن بر ت واشت ازسمان ارستها اق بوعبان دل شوومشرویت 1 ف کیر وکانش نی امومتا ~~اله وار اوم فران لا 714 1111:یه1

14 کر وسد وامره ویودجد ادمی اب لو

رازوهال هنبای کرذ مروکر ننابوری ف

ش2] و ذبر نتا م زانزهی کرهزدرم مک خلهش کروهها 9 وپوتاهاکت پ ازمیی روسین براوشاه غورشورهیدولها هنوس پرش النبتنه ویکرهن 1

============================================================

3 رار پر خرو سبری بروکی 49 288 ومسرنهانی ازخرن یاوجترم زنی ازب نایکان ارسر اها برمر انز وسش ج نزوت رور ورستاو ازنزویکی ان زن ه ب ب

ه حلامت به کار رفتن نام دومقدمه ومعه خواشی فوت برمتن است

ابوعلی فارسی نحوی 411،138 ابوالعلاء 427 ابوفراس 80،47وح 81،3 ابوالفتوح109 ابومد128،116 ابوالفضل 103 ابونصر47،20 ابوالقاسم.. سروستانی اشیخ 134 ابونصردیلمی 293 ابوالمظفر سلطان ناصرالدین3 ابونصر فارابیم 73-21 ابوالولید79 ابونواس 219،102،47ح1 ابوبصیر78 وح3 ابوبگر [بن سعد] 1116،106،104،79 ابوهریره کذاب 348 ابویزید... بطامی 131 33411،375،374،118 ابوبکر سعدبن زنگیااتابکن 164،134، ابویعقوب ابواسحق اشیخ200 ابو یقظان115 383،382

ریری 128،47 جلال الدین رومی امولوی 112،34،33 حام الدین میرزا 187 ح424،4 جلال الدین سیوطی سیوطی اماللطتةم44،،59،م1304،122 حام الملکن 33، 34، ح35،1 جلال طوفان 212 جمال الدین اسدآبادی اسیدم 17،م22، حان 79،47،،8 حن اسلطان 286،ح2 59،م994،65،م118 ن ین بویه 211 جمال الدین بن محمد اینجو213 حسن خان سرمنگی(میرزام30 جمال الدین جمالی م76ح2

225،91 زرادشتنامه56 دیوان نیمی 228 زندم/105 - 168،8،7ح396،237،4 دیوان نعمت211 بعه معلقهم57-18 سکن شناسی بهارم105ح3 سترالاسرار رسالة العفق109 محدی نامه131 سیدالکتب46 رسالة المعراج109 رسالة النوامیس 127 رساله در علم هیثت جدیدم91،م132 ش رساله در یشکلات کتاب قانون ابوعلی شاهنامه (حکیم ابوالقاسم لردوسیام18، سینا م/174-16 329،198،122،126،90 -122 رساله در موسیقی م174-16 رساله دلگشای 435 شترنامه 132 شجرة الهید10 رساله قبله403 شرایعم18 رثحات الفنون 187 شرح اشارات109 رشف النصایح111 رمز الوحی109 شرح ببستباب ملامظفر18 روزنامه صوراسرافیل م29 شرح قطر18 شرح کبیر30 روزتامه فارس م57،م58،م59 شرح هدایه میبدیم22 وضةالشهدا13195 ووضةالصفا239 شطرتجیه م/91،م130-75،70 وح5 روضة الصفای میرخواند60 شماع السلطنهم74 شکرستان پارسم3 روضة الصفای ناصری10 شهر باستانی فسالمقاله 212 ریاض العارفین0 ریحانة الادب م/53،م10ح 4،م13ح2 شهرستان جهرم 212 شیرازنامه ه آثار هجم

ابوبکر 745،746،969 ابراهیم بن شهریار کازرونی 526 ابوبکربن سعد 770 ابراهیمبن محقدبن موسی 752 اراهیمخان اعتمادالدوله 979، 958، ابوبکرین سعد زنگی 758.

.42،458،725،913 ابوتراب 534،544،816،978 ابراهیم خان افشار978 ابوالحن 537 ابراهیمخان ذوالقدر976 ابوالحن (میرزا) 85، 758،778، ابراهیمخان کلانتر (حاج) 459، 458 47، 439، 814،73،878،890 ابراهیم سلطان بن شاهرخ 974 او الحسن ابن مرحوم میرزا أحمد

ابوالحسن دستغیب 914 ابوالعلاء قفصی 764 ابوالحسن قاجارالمعروف بالشیخ الرئیس ابوعلی دقاق 2ح و525.

92،99 ابوعلی محمد قدسی الحسینی الشیرازی ابوالخیر اقطع تنبانی (شیخ) 812.

ابوعمرالجماعیلی المقدسی494 ابوداود904ح ابودردا604 ابوالفتح خان 885،978 ابوذرعه (شیخ) 772 ابوالفرج بن جوزی 781 ابوزکریا 773 ابوالقاسم 916،970 ابوالقاسم (شیخ) 526،840،877 ابوسائب (شیخ) 773 ابوالقاسم (ملا) 876 ابوسعد504 ابوسعیدابوالخیر526،805 ابوالقاسم (میرزا) 899،909،561، ابوسعیدبن ابوکالبخر970 8ح، 898، 877،886،87

احمد اعتمادالذاکرین آغولی شیرازی ابوالمعالی967،796 875 ابومحتدبن اسماعیل بن نیکروزبن فضل الله احمد افشار شیرازی 837 احمد اقتداری176 بن ربیع الناظم 445 ابومنصور فولادستونبن ابوکالنجار 970 احمد پیشاوری (سید) 930 اد شمت زاده901،931 ابوموسی مدینی 545 احمد عموی (حاجی شیخ) 596 ابونصر970 احمدخان سرتیی 5984881 ابونواس 104 ابوالوفا (سید) 807(ح)، 786،808 احمدخان گرجی 912 احمد دیوان بیگی شیرازی 951،951.

ابولهول 167،668 احمد زرگر (میرزا) 899،899 ابویعقوب اقطع (شیخ) 813 احمد سلطان 977 ابیبکربن ابن قحافه 513 احمد شیرازی (حاجی شیخ) 728 ابینصر770 احمدعلی مستوفی (میرزا) 486 ابی نصرکازرونی (شیخ) 526 اتابکن (حضرت) 746 احمد قادیانی 874 اتابکان 721 احمد قزوینی نوربخشی (سید) 791 اتابکان فارس 781،799 احمدگلچین معانی930 احمد مختار 717 اترینا 150،652 احمد منجم باشی (حاجی میرزا) 727 اثرا145 احمد نقیب (مرحوم حاجمیرزا) 950 اححد (الحاج شیخ) 534 احمد نقیب السمالکن (میرزا) 890ح احمد (حضرت سیدامیر) 748 احمد وصال (دکتر) 589 احمد (میرزاسید) 889 احمد (میرزا) 830، 814، 921،753، احمد وقایع نگار (میرزا) 889.

احمدی 618 877،88 اختر902 احمد (ملا) 736 اختر، محتدعلی بیکن 902 احمد اخگر901

حام الذین (میرزا) 486،903 امالدوله ابوکالنجاربن سلطان الدوله حسن علی خان نواب شیرازی (میرزا) 838.

90 حسن علی صدوالشعراء (میرزا) 838 حسن علی قضاب 918 حسام الدین پازارگاد 901،905 حام الشلطنه،98 حسن علی میرزای فرمانفرما854 حن فسایی (میرزا) 935، 766،854، حسام الشلطنه محتد تقی میرزا873 9468 حان العجم710،930 حسن فیروزکوهی (سید) 980 حشان الهند 784ح حسن کبکانی (ملا) 599،619 رت 89 ن ناظرفرمانفرما (حاجی میرزا) ن 843 حسن (امام) 764ح، 513،514،720 845ح حسن (حاجی میرزا) 872،873،961 حسین (امام) 514ح، 497،513 ح ن (حاجی میرزاصید) 876،897 حین (حاجی میرزا) 887 حسین (مشهدی) 792 حسن (میرزا) 891 حسین (میرزا) 961-766 حسن آزاد معدلی 891 ن امداد701 حسین ایگار 845ح سمین بن احمد 944 ن بضری 104 محنبن علیبن ابیطالب764 حسینین اسماعیل بن ابراهیمبن مصعب 928 حسن بن علی شیرازی 769 حسن بیگن (امیر) 499ح 499 ن بن علیبن الحسین 765 حن بیگن ترکمان (امیر) 975 حسین بن محمد بازیار770 سن حسینی فسایی (میرزا) 932 ین بن منصور حلاج 539،768 حسین بیکن (میر) 977 حسن حکیم باشی (حاجی میرزا) 950 ن خان سرهنگن (میرزا) 986 ح، حسین خان (میرزا) 923ح،889 98 حین خان ارسنجانی (جامی) 902ح حسین خان معتمد دیوان (میرزا) 988 ن طبیب (حاجیمیرزا)820 حن عسگری (ح) 514،870ح ین خان نصیرنظام (امیر) 879

حیدرعلی خان (حاجی) 928 851،912،912،979،83 حسین کلی خان قاجار 979 حیدرعلیخان نواب (میرزا) 840 حسین قلی خان نظام السلطته 455 حیدرقلیخان امیرپنجه 980ح حسین تقیب التادات (آقاسید) 876 حیدرکرار703 حسینیه (سیده) 135 رت 31234874

رکن الذین علاءالدوله سمنانی 803.

زریاب خویی463 زکی خان 832 رکنزاده‌ آدمیت 943 زکی خان زند 978 رکن الملکن شیرازی 826 زکی خان نوری 844،859،934 رمضان خان 734 زلال910ح روان فرهادی (دکتر) 545 زلیخا820 روحانی583،590 زمخشری 567 روحانی وصال 589،930 زند 913-921،953 روح قدس 719 زنذیه 459 روزبهان 770،937 زنگنه 930 روشن908 زنگی بن مردود (اتابکن) 971 رونق880 زنگی ساغری (اتابکن) 706 رریان949 رهی معتری141 زهره 755ح زیدبن حسن (ع) 766 رئس الاطباء فسایی 876 زیدبن علی 762 رنیس مغزی الله 880 زین الذین خوافی 784 زین العابدین (حاجی میرزا) 806،897 زین العابدین (میرزا) 877،888 زین العابدین526،830 زاره473-501 زال519 زین العابدین (حاجی شیخ) 859.

زین العابدین ابن شاه شجاع (سلطان) 973 زاهد گیلانی (شیخ) 525 ح، 525 زین العابدین جهرمی (حکیم) 790 زاهده خاتون936 زنوس 462 زین العابدین خان 832 زین العابدین شیروانی 928،929،947 زنوس 462،985

شرف الدین عبداللهبن فضلالله شیرازی شمشیرگر793.

شملة یعقوببن ارسلان (اتابکق) 971 9 شرفالذین علیبن حجةاللهبن شرفالذین شمیم910.

لیبن عبداللهبن الحسین محتدبن شوریده 100ح، 748،758،762 عبدالملک الطباطبایی496 شوکت 873ح شرفالدین علی شولتانی (السیدالامیر) شهاب 910.

4 شهابالذین سهروردی (شیخ) 781 نضل الله شیرازی 943 شرفالذین علی یزدی 956 شرفالدین محمود اینجو (ملکن) 972 شهرویه اردشیر619 شهریار 931ح، 792ح شرفالدین محمودشاه انجو704ح شرف الدین مخلص 972 شهریار (شیخ) 814 شریف (میرزا) 817 شهریاربن احمدبن علی الفسایی 815.

شهید910 شریف جرجانی (میرزاسید) 767 شیبان بن فروخ ابلی 495 ح،495 ششتری 707

صفی صفوی (شاه) 976 صالح896 صالحخان بیات 977،978 صفی الذین محمدکرمانی 545 صبا911 صفی الذین نیشابوری 594 صصام الذولةبن عضدالدوله 704،970 صبورا 812ح صورتگر941.

صدارت (نسیم) (دکتر) 931 صورتگر (دکتر) 962 صدر (مرحوم) 924 صولتالدوله 864 صدرا (حاجی) 879ح

عباس علی دواتگر (میرزا) 823 عبدالرسولخان 544،3827 عباس علی نمازی (حاجی) 898ح.

عبدالرضا (میرزا) 961 عباس ماضی (شاه) 188 عباس مجتهد کازرونی (سید) 543 عبدالشلام (شیخ 769 عباس مزدا (مهندس) 964 عبدالعزیز (شیخ) 859 عبدالعلی وصال90 عباس میرزا585 عبدالغنی میرزادف940 عبدالباقی (میرزا) 870 عبدالقادر جیلانی (شیخ) 781.

عبدالجبار جهرمی (شیخ) 735 عبدالحسین (میرزا) 528،874،891، عبدالقادر گبلانی 938 13 عبدالکریم (میرزا)884 عبدالحسین خان عطاءالدوله (حاجی) عبدالکریم سرهنگن (میرزا) 881.

838 عبداللطیف (شیخ) 534 عبدالحسین نوایی (دکتر) 951 عبدالله 497،900،935ح عبدالحمید725،891 عبدالله (شیخ) 525 عبدالحی 745 عبدالله (ملا) 875،891 عبدالرحمن ابوبکر 537 عبدالله(میرزا) 872 ح، 832 ح، 559 عبدالرحمنبن رکن الدین ایجی (قاضی) عبدالله انصاری 612 عبدالله بلیانی 487 عبدالرحمنبن محمد اقلیدی (شیخ) 766 عبدالله بلیانی (سید) 541 عبدالزحمن جامی 772 عبدالله بلیانی (شیخ) 529 عبداللهبن ابراهیم سلطان 974 عبدالرحمن صاحب (حاجی) 883 عبداللهبن ابراهیم مسمعی 999 عبدالرحیم (آقا) 904،918 عبدالرحیم (حاجی) 899 بداللهبن اسحاق بن ابراهیمبن مصعب عبدالزحیم خان841

ضدالدولة دیلمی 948، 676،703 عبدالملکقبن مروان 967 عبدالملکن طباطبایی 497 ح عضدعبدالرحمنبن رکن الذین (قاضی) 172 عبدالملکن مروان 968، 713 عطاءالدوله 879 عبدالنبی (شیخ) 534 عطار590،8،8 عبدالنبی (میرزا) 790 عطارد 913، 843ح، 755ح عبدالنبی (میرزا) 577،710،819 عطاءالله سلطان الذاکرین شیرازی 875 عبدالوهاب آشتیانی 997 عبدالوهاب بن محمدبن ایوب الاردبیلی عطاءالله مهاجرانی (دکتر) 949.

عظمة الله 605،606 773

علاهالدولة سمنانی (شیخ الذین) 947 علیاکبر (میرزا) ()ح 832، 821،830، 892،5 لاءالذین حسین (سید) 791 علاءالذین نقشبند (خواجه) 767 علی اکبرخان سرتیب 881 علی اکبر شیرازی 958 علامةالعلماء 895 علی اکبرطبیب (حاجی میرزا) 486 علوی949 علی 843ح، 565ح، 505،513 علی اکبر فالی (حاجی میرزا) 744 علی اکبر قوام الملکک (حاجی میرزا) 933، علی آقا (میرزا) 870 ،726،764 817 ،819،830 ،84 علی (امیرالمؤمنین) 513 441،59 علی (امیرسید) 29919741978 علیاکبرکربالی (آقا) 817 علی (حاجی) 529 علی (حاجیسید) 897 علیاکبر متوفی (میرزا) 880.

علی (حاجی ملا) 791 علیاکبر منشی فسایی (میرزا) 888 علیاکبر مولی متخلص به مولوی (آقا) لی (حسضرت) 290319141962 833 891ح علی اکبرنواب شیرازی (حاج) 930،944.

علی (شیخ) 823 علیاکبر نواب (حاج) 762 علی (ملا) 529،542،898 علی اکبر یزدی (حاجیسید) 733 علی شیرازی (ملا) 876 علی انصاری (میرزا) 783 علی کازرونی (ملا آخوند) 542 علی بابا جاهی 119 لی (میرزا) 887،535،758،878، علی باباکوهی (شیخ) 947 88 علی خان (میرزا) 958 علیابن ابیطالب 513،514 علیبن احمدبن ابی بکر937 علی (میرزاسید) 877،891،912 علیبن حسین شیل 968 علی اشرف (آقا) 1795،796،944 علیبن محتدبن علی الحسینی 767.

791،792،94 علیاصغرخان امین السلطان 478، 917، علی بن محتد التحامی 712

علیبن مسعود526 علی قطب (ملا) 783 علی بیکن عیی974 علی قلی خان (حاج) 461 علی چوپان (شیخ) 815 علی قلی (میرزا) 713 علی الحسین الدارابی 987 علی کازرونی (ملا) 529 علی خان (سلطان) 921 علی مجتهد کازرونی (آقاسید) 542 علی خان (میرزا) 864 علیمحتد (میرزا) 447،548،859، علی خان بواناتی (میرزا) 812.

889،898832،874،88 علی خان حقایق نگار (میرزا) 888.

علیمصتدآقا719،914 علی خان ذوالقدر976 علی محمد (درویش) 892 علی خان کازرونی (کلب) 564 علی خان منقسرالملکن (سلطان) 879 علی محتد (حاجی میرزا) 887.

علیمحتدخان قوامالملکن (میرزا) 959، علی خیاطباشی (میرزا) 831 ،787 ،832،797836 ،816،94 علیرضا (امیر) 499ح 241،58 علیرضا (حاجی) 899 علی محتد شیرازی (حاجی ملا) 879 علیرضا (سیدالامیر) 896 علیرضا آریان پور 951،952 علیمحمدخان مستوفی (میرزا) 851 علیمحتد مژده (دکتر) 931،962 علیرضاخان889 علی مرادخان بختیاری 978 علی رئیس المصدقین (میرزا) 890.

علی مرادخانی 861ح علی زرین قلم 457 علی مردانخان978 علی سامی 701،930،947 علی سلطان (ملا) 890 علی مرشد (حاجی) 816 علی مزارعی (سید) 962 علی سلطان تانی اوغلی 976.

علی سلطان چنچکن لوذوالقدر975 علی نقی (میرزا) 892، 888 ح، 887 لینقی بسهروزی 17011919،933 علی سیدی (میرزا) 733 9244441460،84 علی شیر (امیر) 789 علی نقی خوش نویس (میرزا) 896 علیشیر نوایی (امیر) 939 علی صدرالواعظین (حاجی شیخ) 875 عمادالدوله 766ح

غلامعلی (میر) 784 عرولیت720.

عنایت 914 فلامعلی (میرزا) 899 فیاث الدین (میرزا) 878 عنایت الله (میرزا) 885 عنایت الله اعتمادالتولیه914 غیاثالذین بن سلطان محتد خوارزمشاه (سلطان) 971 ویمربن عار604ح غیاث الدین کیخسرو973 عیانی 774ح عیوی 786 غیاث الذین منصور (میر) 820 ی 574،717،855،914 فیاث الذین منصور شیرازی (خاتم الحکما امیر) 767 ی (حضرت) 809ح فازانخان سلطان 972 فارسی710 فاضل خضری549،886 فازی (شیخ) 526

قطب الذین محمود علأمه (ابوالثناء) 541 کاظم (میرز1) 987.

کاماپا145 قطرزس140 کاوس 564 قفصه714 کاووس (وصال) 589 قر 755 کثوس 684 قنیانبن آدم 681 کثیب کثیب 876 قوام442 قوامالدوله ابوالفوارس بن بهاالدوله 970 کچل بیکن 976.

کشتی 605 قوام الدین (خواجه) 972 قوامالدین ابوالبقا عبداللهبن محمودبن کشمیری 899 کشواد 560ح حسن اصفهانی شیرازی 939

کریمخان وکیل 979 ح، 978، 855، قیس عامری518 822،831 قیصرروم 124،629،975

محتدجعفر اتیان (میرزا) 882 ممدجعضر نشابه889 محمدبن جریر طبری 983 محمدبن جعفر919 مدجعفر مدرس548 ممدجحفر واجد949 مدبن حن بن ذریدبصری 904 مسد جواد 247 محتدبن موسی الکاظم 561ح محمدبن میرزا بایستقربن شاهرخ 974 محتدجواد شریعت 919 محمدبن واصل بن ابراهیم تمیمی969 محمد حکیم باشی (میرزاسید) 881،960 مدبن یحییبن علی الجیلانی ایلاهجی محتدحسن 830،887،897 النوربخش770 محمدحسن (حاجی) 897 ممدحن (حاجی میرزا) 874،896 ممدبن بوسف927 محتدبن یوسف نقفی 935،967 محمدحسن (حاجی شیخ) 883 ممدحن (میرزا) 899 محتدتقی820 ممدحن بن ملامحمدحین 764 محمدتقی (حاجی) 887،897 محتدتقی (آقا) 909 ممدحن خان850،879 محمدحسن خان فتم الملکن 832 محمدتقی (حاجی میرزا) 877 مدحن مجتهد شیرازی 870 محتدتقی (میرزا) 878 ممدحن معمار823 محمدتقیخان 174ح

مذقبباشی899 معاویه 191،3967 مرتضی (شیخ) 816،877 معتصم870ح معتصم الاکن446 مرتضی (میرزا) 887 مفده1 مرتضی علی (ع) 799 مروان حمار 967 محتفدبالله احمد6 مسافرایناق (امیر) 972 معتمدالدوله اویس میرزا 752،980 مستور918 معتمدالدوله فرهادمیرزاع 821-623، مستظهر بالله احمدبن القتدی970 116 ، مستعین بالله احمدبن المقتدی 998 معتمدالدوله منوجهرخان930 مستلقی بالله عبدالله 969 معتمدالسلطان میرزاحیدر علی خان تواب مستوفی موسوی946 882 مسلمةبن عبدالملکن 967 معتمد السلطان میرزامحمودخان 880 مسح الملکن486 معتمدعلی الله احمدبن متوکل 969 م914 معتمدالملکن یحیی خان 980 مشرقی 945 معزالدوله بهرام میرزا971 معصوم (میرزا)879 مشیرالملکن 825،957 مشیرالملکن میرزا ابوالحن خان 816ح معصوم علی خان افشار 978.

ممنبن زائدةبن عبدالله 967 مصالحی بیضاوی 545

نورالذین (سید) 733 نظام الدین محتد (میرزا) 911.

نورالدین زنگی 971 نظامالدین محمود (سید) 907 نظام التلطنة 438،959،980 نورالذین محتد (شیخ) 497ح

مخامنشی 177 هیازداد150 خامنشیان 689ح فخیا145 هدایت 143 هدایت (بیرزا) 878 یادگار علی سلطان ذوالقدر976 هدایتاللهمهم هدایتالله (آقامیرزا) 815، 753 یاقوت 969 هدایت اللهین میرزااحمد (میرزا) 849 یحیی (حاجی شیخ) 863.

حیبن خالدین برمکن 918 هدایت الله حمزوی (میرزا) 886 یبن محتدعم سفاح967 هدایت الله شیرازی (آقامیرزا) 731 یردان 683 هدایت الله مدرس526 یزدانی 578،579،589 هدایت الله مدرس (حاجی) 816 هرتسفلد 180- 473،501،619،933 یزدی (آفاسیدمیرزا) 734 یزیدبن عبدالملکن 917 هرمان 167،688 یزیدبن ملهببن ابی جعفره967 هرمز 251،484،613 یزیدبن ولید 967 رمزد788 هرمس 185 یعقوب 532ح یعقوب (سلطان) 937،975 هرم کفرن 185 یعقوببن لیث صفار968 هرم میکرینوس 985 یعقویبیکن 499 299،3 هرمین 188

ببروت 898 ستون 78،937، 652،68،677، بلیان 287،525،526،541 137،244 74،848894 یضاء 543،816، 535،536،37 588623753،7 24 بنادر 497 بین النهرین680 بندر بوشهر44148 بتدر ریگ 599 بندر عباس598 بن ذزه172

241 کمت بقراط286 جهاننما923 کمة العین500 حواشی شرح مطالع 767 حواشی شریفة شریفیه 767 خمینی800ح هل صباح 527،542 خزائن نراقی 493 خزانه عامره788 حاشیه بر اوایل شرح تجرید580 حاشیه بر الهیات شفا 817 حاشیه بر تجرید 767 حاشیه برحکمة العین550 وانشندان و سخن سرایان فیأوسی

رساله فی معنی المحیة 808 رساله قانون السلطنة 767 رساله قلب وروح 808 رساله اشارةالثقال 808 رساله قلییه500 رسالهای مشتمل بر چهل حدیث 549 رساله الکبری فی المنطق939 رسالة کمیلیه 808 وساله بیان عیان 808 رسالة لمعه808 رسالة تحفة المشتاق808

1339FursatDawlaShirazi.AtharCajam

كتاب 1339FursatDawlaShirazi.AtharCajam

نبذة عن الكتاب

الفهرس