![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_24.png)

~~سئم الله الرخمن الرحیم

~~اجناس سپاس بیقیاس خالقی را سزاست که به اقتضای حکمت

~~ظاهرهآ کامله و قدرت زاهرهآ شامله، صحیفهآ امتزاج موالید و ارکان را

~~در دایرهآ شهود، رقم وجود ارزانی فرموده به زیور ظهور آراست، و

~~هر فردی از افراد ممکنات را به قدر قابلیت و استعداد، به مزاجی

~~موافق و صورتی لایق مخصوص ساخت چناچه پرتو نور این معنی

~~و جلوهآ ظهور این مقصد از وادی کریمهآ انا کل شیء خلقناه بقدر

~~مشاهد عارفان خبیر و معاین ناقدان بصیر است، و از جملهآ مکونات،

~~نوع انسان را که زبدهآ مصنوعات و خلاصهآ موجودات و افصل نتایج

~~قدرت و اکمل بدایع فطرت است به تعدیل مزاج و تقویم امتزاج

~~ممتاز ساخته خلعت تکریم لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم در

~~او پوشانید و به تاج وهاج و افسر گرانبهای و فضلناهم علی کثیر

~~ممن خلقنا تفضیلا2 سرافراز گردانید، و پادشاه نفس ناقطه را در

~~سواد سویدای قلب صنوبری، منصب سلطانی داد، و زمام مصالح

~~شکقتار مؤلق

~~1. سورهآ مبارکهآ قمر ، آیهآ 49.

~~2. سورهآ مبارکهآ تین، آیهآ 4.

~~3. سورهآ مبارکهآ اسری، آیةآ 70.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_25.png)

~~درع الصحة

~~مملکت نشأت انسانی را در کف کفایت و قبضهآ درایت او نهاد تا

~~به دستیاری امور طبیعیهآ سبعه از ارکان مزاج و اخلاط و اعضا و

~~ارواح و قوا و این کارکنان، و افاده و افاضهآ ارواح و قوا و اسالت

~~خون در مجاری عصب و ورید و شریان، و به راهنمائی و اوامر و

~~نواهی اطبای کامل و حکمای فاضل، و تدبیر و تعدیل ستهآ ضروریه

~~از اهویهآ مستنشقه و اغذیه و اشربهآ موافقه و نوم و یقظهآ معتدله و

~~حرکات و سکنات بدنیه و نفسیهآ غیرمفرطه و استفراغ و احتباس

~~ضروریهآ لازمه در تقویم ابدان و حفظ صحت و تبدیل مزاج و

~~استرداد علت و حمایت رطوبت غریزی از عفونت و تحلیل زاید از

~~قدر ضرورت و اقتضای طبیعت حرارت، سعی شامل ms001 نموده هر

~~فردی را از افراد موافق مزاج و استعداد و ضعف و قوت و قلت و

~~کثرت حرارت و رطوبت اصل بنیه و خلقت اگر مفسد خارجی و

~~تدبیر منافی از ضربه و سقطه و غموم و هموم طاری نگردد به

~~منتهای اجل طبیعی که در اشخصاص مختلف است و عبارت از

~~تحلیل و فنای طبیعی تدریجی رطوبت ماده حرارت غریزی که در او

~~مرکوز است و عامل در تجفیف رطوبات و افنای خون و ضعف

~~هاضمه و قلت بدل مایتحلل است رساند. فحمدا له ثم حمدا له.

~~و درود نامعدود نثار روضهآ مقدسهآ طبیبی که طب حقیقتش

~~شفای امراض سینهآ دردمندان و حکمت شریعت و طریقتش

~~فرح افزای خاطر مستمندان است، و فاخر شرعش ترویحی است

~~1. اسالت : روان کردن آب و آنچه بدان ماند.

~~2. تجفیف : خشک کردن

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_26.png)

~~حاوی زبدهآ کلیات قانون شفا و مختار عمدهآ معالجات، و موجز

~~تقویمش ذخیرهآ آمادهای است مغنی از اسباب و علامات1، آفتاب

~~فلک رسالت، مرکز دایرهآ نبوت، خاتمهآ کتاب هدایت، مقدمة الجیش

~~رحمت بینهایت، مهتر کونین، رسول تقلین، پیشوای زمرهآ انبیا،

~~راهنمای فرقهآ اصفیا، واسطهآ آفرینش ارض و سما، محمدالمصطفی،

~~ان الله و ملائکته یصلون علی النبی یا ایهاالذین آمنوا صلوا علیه و

~~سلموا تسلیما.2

~~و تحیات زاکیات هدیهآ مشاهد معطرهآ آل اطهار و عشیرت اخیار

~~آن حضرت که هادیان راه دین و حافظان طریق یقیناند، و قصر

~~ملت زهرا به زیب وجود و نور شهود ایشان مزین و آراسته گشته، و

~~ساحت دین مبین از شوک شرک و ضلالت و خاشاک بدعت و

~~جهالت به میامن مساعی جمیلهآ ایشان پاک و پیراسته شده خصوصا

~~روضهآ عرش درجهآ وصی به حق و ولی مطلق، گوهر یکتای دیهیم

~~امامت، و مطلع غرای دیوان ولایت، امیر کل امیر و جانشین روز

~~غدیر، سید مختار قسیم الجنة و النار، امام المشارق و المغارب علی

~~بن ابی طالب صلوات الله علیه و علی اولاده ms002 و اصحابه و جنوده و

~~[پیشگفتار مؤلف]

~~3

~~1. فاخر و ترویح وحاوی و زبده و قانون و شفا و مختار و عمده و موجز و تقویم و

~~ذخیره و مغنی و اسباب و علامات تمامی از اسامی کتب طبیه است (حاشیهآ نسخهآ

~~الف).

~~2. سورهآ مبارکهآ احزاب آیهآ 56.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_27.png)

~~درع الصحة

~~الموفون1 بعهوده ماعلق علق فی الشفا و التداوی و علق علق

~~الممنوالمتداوی.

~~اما بعد

~~چنین گوید فقیر حقیر جانی غریب، المستعین بالله العالم القادر

~~الحسیب، محمدهاشم بن محمد طاهر طهرانی الشهیر بالطبیب که

~~باعث بر تألیف این رساله آن بود که چون منابع و مضار خون در

~~بدن چنانچه بیان خواهد شد بسیار است، و استفراغ خون از

~~معالجات قویه و تصرفات عظیمه، وبا وجود اعتدال و عدم

~~ضرورت از دفع او ضرر کلی عاید میشود، و گاه باشد که در حالت

~~صحت سبب علت و در حین مرض موجب شدت و طول علت

~~گردد و اتفاق افتاده که در این دو حالت منجر به هلاکت گردیده، و

~~حالت فساد و زیادتی کمیت که وبالی است تن را برعکس است،

~~بسا باشد از مسامحه و مساهله و تاخیر و تعویق در کم کردن به

~~تدابیر دیگر به اصلاح نیاید و موجب فوت و موت شود، و مسالک

~~و مذاهب و دستور و طریق اکثری از اطبای زمان و مردم این عصر

~~و اوان را در امر خون مختلف یافت. بعضی در هر امر جزئی و

~~عارضهآ سهلی خون بسیار کم میکنند، و بعضی دیگر در امراض

~~1. الف: "والموفین"

~~2. اول علق از تعلیق به معنی آویختن است و علق ثانی به معنی شی نفیس و علق

~~سیم به معنی چبانیدن و علق چهارم به معنی زلو است. پس حاصل معنی این

~~است که مادام که آویخته شود شیء نفیس از دعا و جواهر و غیره در شفا و مداوا

~~چسبانده شود زلو بر بیمار مبتلا. صلوات بر آل و اصحاب ms003 باد و این کنایه از دوام

~~صلوات است. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_28.png)

~~دمویهآ صعبه مثل ذات الجنب و خناق و سکته تجویز کم کردن اندکی

~~نمینمایند، و برخی دیگر شروط و موانع را به هیچ وجه رعایت

~~نمی کنند و در تخمه و هیضه وحمی محرقهآ حاده و امراض بلغمیه

~~وحمی مواظبهآ باردهآ مزمنه فصد میکنند، و طایفهای دیگردر

~~حجامت و زلو مواضع و مواقع و اوقات و حالات را اصلا منظور

~~نمیدارند.

~~بنابراین با وجود قصور بضاعت و قلت صناعت به خاطر قاصر

~~رسید که رسالهای در باب این مطلب که به غایت ضرور و واجب

~~است مشتمل بر تمامی آنچه در این ابواب به کار میآید از شروط و

~~موانع و مواضع و مواقع و مضار و منافع هر یک از فصد و حجامت

~~و زلو و علامات فساد و زیادتی خون و طریق جذب و اماله1 و

~~تکرار و تشید فصد و عدد اورده و شرائین مفصوده و کیفیت فصد و

~~بتر و سل و داغ هر یک و تدبیر جمعی که ایشان را غشی و ضعف

~~عارض میگردد و جمعی که به جهت استظهار و حفظ صحت فصد

~~میکنند، و آنچه به فصاد تعلق دارد و تدارک خطائی که واقع

~~می گردد و مسائل نجومیهآ متعلقه به اوقات و ساعات فصد و

~~حجامت به فارسی که فایدهآ او اتم و اعم بوده همگی طبقات انام از

~~اپیشگفتار مؤلف]

~~5

~~1. حمی محرقه تب دایمی است که از عفونت اخلاط صفراویه داخل عروق حوالی و

~~نواحی قلب حادث میشود و حمی مواظبه حمی بلغمیهآ دایره است که هر روزه

~~نوبه کند. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. اماله عبارت از میل فرمودن خون است از عضوی به عضوی - منه (حاشیهآ نسخهآ

~~الف)

~~3. بتر به معنی بریدن شریان و سل به معنی کشیدن است که به تفصیل در باب

~~شرائین مذکور خواهد شد. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_29.png)

~~درع الصحة ms004

~~خواص و عوام از او منتفع گردیده ثواب آن به روزگار فرخنده آثار

~~نواب اشرف اقدس ارفع همایون اعلی عاید گردد تألیف نموده و

~~اختتام کلام به روایات و احادیث منقوله از ائمه - علیهم السلام - که

~~متعلق است به این مهام از فضایل و منافع و اوقات و مواضع فصد و

~~حجامت و غذای محتجم و ادعیهآ مخصوصه به وقت احتجام نماید

~~تا ناظر در این رساله به هیچ وجه محتاج به سایر کتب و علوم نبوده

~~آنچه خواهد یابد و به درر فواید و غرر فواید که در جمع آن از

~~کتب متفرقه و ابواب متنوعهآ عظمای اطبای متقدمین و متآخرین و

~~ارباب حدیث و مجتهدین و منجمین به قدر مرتبه و استعداد سعی و

~~اجتهاد نموده ممتاز ساخته به نظر حجاب درگاه عرش اشتباه سکندر

~~درایت آینه ضمیر سلیمان رتبت گردون سریر جشمید حشمت

~~فریدون سیرت خاقان نشان دارادربان، مجموعهآ قضا و قدر، مقدمهآ

~~جنود فتح و ظفر، مرکز دایرهآ گیتیستانی، مدار نقطهآ صاحبقرانی،

~~قاصم ظهور قیاصره، کاسر اعناق اکاسره، زبدهآ فواید تکوین و ابداع،

~~خلاصهآ نتایج اجناس و انواع، منبع زلال لطف لایزالی، مطلع هلال

~~فیض ذوالجلالی، مظهر امر الهی، مصدر رحمت نامتناهی، واسطةآ

~~طلوع انوار امن و امان، وسیلهآ وفور آثار عدل و احسان، بانی مبانی

~~مروت و انصاف، ماحی مراسم جور و اعتساف، چراغ دودمان نبوی،

~~فروغ خاندان مرتضوی، نهال بوستان صفوی، گلدستهآ گلستان

~~مصطفوی، حامی بیضهآ ایمان و اسلام، حافظ حوزهآ مذهب حق ائمه

~~علیهم السلام، رای منیرش ثالث نیرین و محل سریرش کاهل

~~فرقدین، فروغ صدقش جهان را چون صبح صادق روشن

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_30.png)

~~ساخته و آفتاب عدل عالم افروزش ظلمت ظلم از عرصهآ جهان

~~برانداخته، نور آفتاب عالم تاب پرتوی از اشعهآ ضمیر [منیر]1 او است

~~و تدبیر دبیر فلک، رشحهای از رشحات خاطر خطیر او، لطفش

~~بهاری است عالم افروز و غضبش شعلهای است جهان سوز. از کف

~~سحابش دامن صحرا ms005 پردر و در پیش همتش آب دریا کم از کر،

~~آسمان به منطقهآ بروج، کمر اطاعتش بسته و عقل کل دهان به مدح

~~و تنای وی گشوده:

~~آسمان جلوه و زمین تمکین

~~صاحب عقل کل مروج دین

~~السطان بن السلطان بن السلطان و خاقان بن خاقان بن خاقان شاه

~~سلیمان الصفوی الموسوی بهادرخان - خلد الله ملکه و اجری فی

~~بحار الظفر و النصر فلکه و لازال ظلال وجوده و جوده علی رئوس

~~العالمین ممدودة و اطناب خیام دولته باوتاد الخلود مسدودة، و هذا

~~دعاء لا یرد لانه صلاح الاصناف البریة شامل - رسانیده وسیلهآ بساط

~~بوسی مجلس بهشت آئین و محفل ارم تزئین و ذریعهآ عرض احوال

~~ککثیر الاختلال خود گرداند. رجاء واثق و امل صادق است که این نقد

~~مغشوش از نظر کیمیا آثار، تمام عیار گردیده آنچه را به محک دانش

~~رسانند خالص برآمده خدمت این بیچارهآ بیسرمایه نزد آن اعلی

~~حضرت دین پناه سایهآ اله پایهآ قبول یابد و به وسیلهآ انتساب به این

~~القاب مستطاب مقبول قلوب ارباب الباب و منظور نظر اصحاب و

~~احباب گردد. مأمول از اصحاب فضل و کمال آن که چون در غایت

~~پیشگفتار مؤلف]7

~~1. الف ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_31.png)

~~درع الصحة

~~تشتت بال و تفرق حال و هجوم هموم متراکمه و غموم متزاحمه

~~مسوده شده و سهو و غلط و نسیان نیز لازم انسان است به عین

~~مردمی ملحوظ و از مکابره و عناد محفوظ و به پوشانیدن تشریف

~~عفو و اصلاح محفوظ باشد. فمن عفی واصلح فاجره علی الله.

~~و این رساله را موسوم و مسمی به درع الصحه نمود زیرا که

~~چنانچه از درع [که به فارسی زره را گویند] حفظ و حراست بدن و

~~تن از آفات و مصادمات میشود از معرفت و دانستن این رساله نیز

~~در دفع خون ضروری تاخیری نمیشود و غیرضروری واقع

~~نمیگردد، و این موجب حفظ و حراست بدن میگردد، پس به منزلهآ

~~درعی است ms006 صحت را از عروض امراض، و مرتب بر [مقدمه و]

~~چهار مقاله و خاتمه ای گردانید.

~~[مقدمه: در بیان آنچه دانستن آن قبل از شروع ضرور است مشتمل

~~بر سه باب:

~~باب اول: در بیان مجملی از اعمال ید که فصد و حجامت و

~~زلو2 از آن جمله است.

~~باب دوم: در تشریح کبد و اورده مشتمل بر پنج فصل.

~~فصل اول: در تشریح کبد و بیان مجملی از دو رگ مسمی به

~~باب و اجوف که اصل تمامی رگهای بدناند.

~~فصل دوم: در تشریح باب.

~~1. فقط درب.

~~2. الف ندارد .

~~3. ج: "زلوراه، ب: "زلو و از آن".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_32.png)

~~فصل سیم: در تشریح اجوف و آنچه از او صاعد است.

~~فصل چهارم: در تشریح رگهای دست.

~~فصل پنجم: در تشریح اجوف نازل.

~~باب سیم: در تشریح قلب و شرائین و بیان مذاهب قوم در

~~حرکت قلب و شریان و سینه و شش و آنچه به این متعلق است

~~مشتمل بر پنج فصل:

~~فصل اول: در تشریح قلب و آنچه به او متعلق [است]

~~فصل دوم: در صفت و منفعت شرائین و حرکت قلب و

~~شریان و شش و سینه و سبب دو طبقه خلق شدن شرائین.

~~فصل سیم: در تشریح شریان وریدی و سبب یک طبقه بودن

~~آن.

~~فصل چهارم: در تشریح شریان صاعد از شریان بزرگ مسمی

~~به اورطی [= آثآورت] و تشریح دو شریان پیشانی و شبکهآ دماغ.

~~فصل پنجم: در تشریح شریان نازل از اورطی [= آثورت] و

~~بیان بعضی از شرائین که به اورده رفیقاند و بعضی دیگر که

~~نیستند]

~~اپیشگفتار مؤلف]9

~~مقالهآ اولی: در بیان فصد و آنچه به او متعلق است مشتمل بر بیست

~~باب:

~~باب اول: در تعریف فصد.

~~1. الف کل مقدمه را ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_33.png)

~~درغ الصحة

~~باب دویم: در بیان منافع و فضایل خون در بدن، و احتیاج به

~~فصد و بیرون کردن او از تن.

~~باب سیم: در علامات مطلق امتلا

~~باب ms007 چهارم: در بیان علامات زیادتی خون.

~~باب پنجم: در بیان وجوب اعتبار نضج در فصد.

~~باب ششم: در مسائل متفرقهآ متعلقه در فصد.

~~باب هفتم: در بیان حالات و علامات خون بعد از دفع، و وقت

~~حبس خون، وخون مزاجها و سنها و فصلها.

~~باب هشتم: در تدابیر جمعی که ایشان را از فصد غشی عارض

~~میشود.

~~باب نهم: در بیان اموری که رعایت آن پیش از فصد ضرور

~~است.

~~باب دهم: در بیان منع و ضرورت فصد در تبها.

~~باب یازدهم: در شروط و موانع فصد.

~~باب دوازدهم: در بیان فصد طولی و عرضی و ورابی.

~~باب سیزدهم: در بیان فصد ضیق و واسع و معتدل.

~~باب چهاردهم: در بیان تکرار فصد و منافع و اوقات او.

~~باب پانزدهم: در بیان جذب و میل خون.

~~1. یکی از معانی نضج، لایق خروج شدن خلط به غلیط شدن رقیق یا به رقیق شدن

~~غلیظ است (غیاث اللغات).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_34.png)

~~باب شانزدهم: در بیان جمعی که فصد در حالت صحت به

~~جهت استظهار و بیم این که مبادا مرضی عارض گردد میکنند.

~~باب هفدهم: در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد و منافع هر

~~یک.

~~باب هیجدهم: در بیان فصد شرائین و منافع و کیفیت فصد هر

~~یک و قطع و سل و داغ شریان.

~~باب نوزدهم: در بیان آنچه از شرایط فصد متعلق به فصاد است.

~~باب بیستم: در بیان تدارک و علاج خطائی که در فصد واقع

~~میشود.

~~مقالهآ ثانیه: در بیان انواع حجامت مشتمل بر سه باب:

~~باب اول: در حجامت به شرط دون آتش مشتمل بر هشت

~~فصل:

~~فصل اول: در بیان ضرورت حجامت.

~~فصل دویم: در منافع و فضیلت حجامت.

~~فصل سیم: در شرایط و موانع حجامت.

~~فصل چهارم: در تدبیر و غذای کسی که حجامت میکند.

~~فصل پنجم: در گذاشتن و برداشتن محجمه.

~~فصل ششم: در بیان باقی احکام متعلقه به حجامت.

~~فصل هفتم: در بیان ms008 اوقات حجامت.

~~فصل هشتم: در بیان مواضع حجامت و منفعت و مضرت هر

~~یک.

~~[پیشگفتار مؤلف] 11

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_35.png)

~~1 درع الصحة

~~باب دویم: در بیان حجامت بدون شرط و آتش.

~~باب سیم: در بیان حجامت به آتش

~~مقالهآ ثالثه: در بیان زلو و آنچه بدو متعلق است مشتمل بر سه باب:

~~باب اول: در نیک و بد زلو.

~~باب دویم: در منافع و استعمال زلو

~~باب سیم: در بیان آنچه علامه از روفس در باب زلو نقل کرده.

~~مقالهآ رابعه: در بیان بعضی از اقوال منجمین که به فصد و حجامت

~~تعلق دارد مشتمل بر چهار باب:

~~باب اول: در بیان آن که حجامت در وسط ماه بهتر است و فصد

~~در نیمهآ آخر ماه.

~~باب دویم: در بیان ساعات فصد.

~~باب سیم: در بیان ساعات حجامت.

~~باب چهارم: در منسوبات بروج و کواکب مشتمل بر دو فصل:

~~فصل اول: در بیان منسوباب بروج.

~~فصل دویم: در بیان منسوبات کواکب.

~~خاتمه: در بیان احادیثی که در باب فضیلت و منافع حجامت و فصد

~~و اوقات حجامت و غذای محتجم و ادعیهآ مخصوصه به وقت

~~حجامت وارد شده مشتمل بر هفت باب:

~~باب اول: در بیان احادیث وارده در فضیلت حجامت.

~~باب دویم: در بیان احادیث منقوله در مواضع حجامت.

~~باب سیم: در بیان احادیث داله بر اوقات حجامت.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_36.png)

~~باب چهارم: در بیان احادیثی که در باب فصد واقع شده.

~~باب پنجم: در بیان دعاهایی که حین حجامت باید خواند.

~~باب ششم: در بیان غذا و تدبیر شخصی که حجامت مینماید.

~~هقتم: در بیان آنچه در رالهآ دهبیه در باب حجاهت و

~~فصد مذکور است

~~پیشگفتار مؤلف

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_37.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_38.png)

~~قدمه

~~در بیاد

~~نیه دانستن آن قبل از شرو

~~موجب

~~یادتی بصیرت می گردد

~~شتمل بر سه باب

~~. نسخهآ الف این مقدمهآ مفصل را ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_39.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_40.png)

~~در بیان مجملی از اعمال ید

~~که فصد ms009 و حجامت و زلو از آن جمله است

~~بدان که علاج بر دو قسم است:

~~اول: تدبیر اغذیه و اشربه،

~~دویم: اعمال ید، یعنی عملی چند که به دستیاری دست میشود.

~~باب اول

~~و این بر سه قسم است: یکی متعلق است به عروق، و دیگری به

~~گوشت، و سیم به استخوان.

~~و آنچه متعلق به عروق است که علم فصد باشد بر دو قسم

~~است:

~~اول آن که متعلق به عروق ضوارب است یعنی رگهای متحرک

~~که از دل رسته و نبض از آن جمله است.

~~دویم آن که متعلق به عروق غیرضوارب است یعنی رگهای

~~ساکن که از جگر رسته و ری بدن و قیفال از آن جمله است:

~~و آنچه متعلق به گوشت است بر چهار قسم است:

~~اول: حجامت.

~~دویم: زلو.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_41.png)

~~سیم: بریدن و شکافتن و بخیه زدن.

~~چهارم: داغ کردن.

~~و آنچه متعلق است به استخوان، بر دو قسم است:

~~اول: جبر استخوان شکسته.

~~دویم: رد نمودن و به جای خود آوردن استخوان که از مکان

~~خود حرکت کرده باشد.

~~و چون علم فصد و حجامت و زلو از باقی اعمال ید بهتر و

~~شریفتر و احتیاج بدانها در حفظ صحت تندرستان و رد مرض

~~بیماران بیشتر است لهذا در این رساله آنچه متعلق به اینها است بیان

~~میشود.

~~1 درغ الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_42.png)

~~در تشریح جگر و اورده

~~مشتمل بر پنج فصل

~~فصل اول

~~در تشریح جگر و منفعت آن

~~و مجملی از حال دو رگ مسمی به باب و اجوف

~~که اصل تمامی رگهای بدناند

~~بدان که جگر از اعضای رئیسه و جوهر او گوشت مانند خون

~~بسته است و از لیف و عصب خالی و عاری است لهذا از حس بری

~~است، و شکل او هلالی است، و در طرف راست بدن است و اکثری

~~از او در زیر اضلاع، و طرف مقعر او بر محدب معده قرار گرفته و ms010

~~متمکن شده، و محدب او به طرف اضلاع و حجاب به نقطهای

~~اتصال دارد تا مکان بر ایشان تنگی ننماید، و پردهآ عصبی از عصبهآ

~~صغیره که به ایشان آمده حاصل شده و بر روی او کشیده گشته تا به

~~وساطت پرده احساس به الم و وجع نماید که اگر به این پرده

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_43.png)

~~درع الصحة

~~پوشیده نمیگشت احساس به درد و آزار نمیشد و به اصلاح و

~~علاج آن مشغول نمیگردیدند و به فساد و هلاک منجر میگردید.

~~منفعت دیگر این پرده آن که جگر را بر وضع خود نگاه دارد تا

~~تعییری به وضع و شکل او راه نیابد. و منفعت سیم آن که به این

~~پرده از جانب مقعر به پردهآ ثوب که بر روی معده است مربوط و

~~محکم گردد چنانچه از جانب محدب به رباط بزرگی به حجاب و

~~به رباط دیگر کوچک به اضلاع خلف مربوط گشته و زیادتی ها دارد

~~مانند انگشتان که بدین زواید معده را فرو گرفته چنانچه چیزی را

~~کسی به انگشتان بگیرد. و زهره به زیادی بزرگتر پیوسته. و جرم کبد

~~در اکثر مردم متصل به اضلاع خلف است و حجاب و در بعضی

~~متصل نیست.

~~و جگر مردم در بزرگی و کوچکی و عدد زواید مختلف است:

~~در بعضی بزرگتر و در بعضی کوچکتر، لیکن در انسان بزرگتر از

~~حیوان است که در جثه مساوی او باشد. و در بعضی چهار زایده

~~دارد و در بعضی پنج و سه زایده نیز ملاحظه شده، و هر چند زایده

~~بیشتر است جگر بزرگتر است.

~~و منفعت جگر آن است که صاف کیلوس2 که از معده و رودهها

~~به او میرسد در او طبخ و نضج یافته خون و باقی اخلاط به جهت

~~ضرورت بدن و اعضا حاصل میشود و چون فضای واسعی در او

~~1. ثوب - ثرب. پیه رقیقی است که معده و امعا را فرا گرفته.

~~2. طعامها که خورده ms011 شود چون به معده اندر آید حرارت معده آن را بگوارد و آب که

~~از پس طعام خورده شود به آن بیامیزد تا حرارت معده تمام آن را بپزد و بگوارد و

~~چون کشکابی کند آن را کیلوس گویند (ذخیرهآ خوارزمشاهی).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_44.png)

~~فصل اول ادر تشریح جگر و منفعت آن و مجملی.. 21

~~نیست از مقعر جگر رگی رسته که باب گویند اولا در جرم کبد

~~پراکنده شده آنگاه بیرون آمده و شعبههای بسیار از او ناشی شده و

~~به معده و رودهها پیوسته تا خلاصهآ کیلوس را از آنها جذب نمایند

~~و به شعبههای باب که در تمامی کبد پراکنده است رسانند تا بر

~~کیلوس احاطهآ تمام نموده به زودی او را مستحیل به خون و اخلاط

~~گرداند. و این عروق را که از شعبههای باب به معده و رودهها

~~پیوسته اند ماساریقا گویند.

~~و جهت نامیدن این رگ به باب آن است که آنچه به کبد رود از

~~این رگ میرود پس به منزلهآ دری است که از آن در، صاف کیلوس

~~به جگر رود.

~~از محدب جگر نیز رگی رسته که آن را اجوف گویند زیرا که

~~تجویف او زیاده است و شعبههای بسیار از او نیز در کبد متفرق

~~گشته و دهنههای این شعبهها به دهنههای شعبههای باب متصل شده

~~که آنچه به کار غذای محدب و سایر اعضا میآید جذب نمایند و

~~کف خون را که صفرا است از جانب مقعر به زهره و درد او را که

~~سوداست هم از جانب مقعر به سپرز فرستند و به وساطت رگهای

~~ساککن که از شعبههای اجوف ناشی شده به اعضا قسمت نمایند تا

~~بدن مدتی باقی ماند چه بدن دائما در تحلیل است اگر بدل آنچه به

~~تحلیل صرف و خرج شود به او نرسد در اندک زمانی فانی میشود.

~~1. ب: لامعقرلا.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_45.png)

~~22 درغ الصحة

~~س عمدهآ منافع اورده جذب کیلوس است از ms012 معده و امعا و

~~رسانیدن غذا و روح طبیعی و قوت طبیعیه به اعضا.

~~و این رگهای ساکن را که تمامی از جگر رستهاند اورده گویند و

~~مفرد او ورید است.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_46.png)

~~بدان که طرف غایر1 در اندرون جگر پنج قسم است. و گفتهاند

~~که چون در اکثری از مردم جگر پنج زایده دارد هر قسمی از این

~~پنج قسم به زایدهای رفته و اگر این زواید کمتر باشد این انقسام نیز

~~به قدر زواید خواهد بود. و از این اقسام شعبههای بسیار ناشی و در

~~تمامی کبد متفرق شده تا به اطراف محدب کبد رسیده و شعبهای از

~~این شعبهها به زهره پیوسته. و در جوامع اسکندرانی مذکور است

~~که هریک از این پنج شعبه نیز پنج شعبه شده و از این شعبهها

~~شعبههای بسیار ناشی شده و در تمامی کبد پراکنده شده.

~~اما طرف دیگر باب که در ظاهر مقعر است چون از سطح کبد

~~بیرون آمده به هشت شعبه منقسم شده: دو کوچکتر و شش بزرگتر،

~~و بیشتر منفعت این جذب کیلوس است. اگرچه بعضی از شعبههای

~~او به جهت رسانیدن غذای بعضی از اعضا است چنانچه ظاهر

~~خواهد شد.

~~فصل د

~~در تشریح باب

~~1. غایر - گود.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_47.png)

~~2 درع الصحة

~~اما یک شعبه از دو شعبهآ کوچک به رودهآ بالا که او را اثنی عشری

~~گویند - چه درازی او به قدر دوازه انگشت به هم چسبیدهآ صاحب

~~او است - پیوسته به جهت جذب کیلوس از او، و بسا باشد که

~~شعبههای باریک از او جدا گشته به گوشت سستی که خون کمی در

~~او است و در میان پرده هائی است که در حوالی رودهها است، و آن

~~گوشت سست را انقراس و پردهها را جداول و مرابض گویند

~~پیوسته به جهت جذب کیلوس، و دیگری در اسافل معده و بواب

~~که دهن یائین معده متصل به روده است یا دهن بالای رودهآ

~~اثنی ms013 عشری -پراکنده شده تا جذب غذا نمایند. و تسمیهآ این موضع

~~به بواب آن است که کیلوس تا از او نگذرد به باب نمیرسد، گویا

~~دربان است.

~~اما آن شش شعبهآ دیگر:

~~یکی از نزدیکی باب به طرف راست سطح معده که متصل به

~~پشت و مستوی است - نه آنچه در پیش است و مستدیر - رفته و

~~در جانب راست پراکنده شده تا غذا به ظاهر معده رساند. جد(؟)

~~باطن معده از کیلوس که در او نضج تامی یافته بر قول مشهور غذا

~~می نماید و در گرسنگی شدید گاه باشد که از جگر خون صاف پاکی

~~به او ریخته شود و غذای او گردد.

~~[شعبهآ] دوم به جانب سپرز رفته تا جذب دردی خون از جگر به

~~سپرز نماید. و پیش از رسیدن به سپرز شعبهای از او جداشده به

~~طرف چپ انقراس که موافق قول آملی در هر دو موضع به یونانی

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_48.png)

~~رب را گویند و ان پردهای است رقیق شحمی که بر روی معده و

~~رودهها به جهت گرم ساختن آنها و نیکوئی هضم کشیده شده

~~پیوسته تا به صافی آنچه در او است غذای او گردیده غلیظ او به

~~سپرز رود زیرا که غذای سپرز باید غلیظ و سوداوی و غذای ترب

~~رقیق و مائی باشد. پس به هر یک آنچه مناسب و مشاکل است

~~برسد و الا آنچه از کلام شیخ و مشروحین ظاهر میگردد آن است

~~که انقراس همان گوشت است که در میان مرابض و جداول امعا

~~است تا مربض و جدول به اعتبار آن گوشت. و بعد از رسیدن به

~~سپرز شعبهای از او جدا شده به جانب چی سطح معده آمده به

~~جهت غذا رسانیدن. و باقی خون به وسط سپرز رسیده به دو شعبه

~~شده یکی به طرف بالای سپرز و دیگری به طرف زیر او رفته شعبهآ

~~بالا باز به دو شعبه شده: یکی در نصف بالا ms014 پراکنده شده و دیگری

~~بیرون امده به محدب معده رسیده به دو شعبه شده: یکی در ظاهر

~~طرف چپ به جهت رسانیدن غذا متفرق گشته، و دیگری داخل فم

~~معده گردیده تا از سپرز سودا به معده ریخته او را به خواهش غذا

~~تحریک و تنبیه نماید. و آن شعبهآ دیگر که به طرف پائین سپرز رفته

~~باز دو شعبه شده: یکی در نصف پائین متفرق شده و شعبهآ دیگر از

~~سپرز بیرون آمده و در پردهآ ثرب به جهت رسانیدن غذا پراکنده

~~شده.

~~و شعبهآ سیم از شش شعبه از جانب چپ باب به رگهای باریکی

~~که در اطراف و حوالی رودهآ ششم - که آخر رودهها است و بنابر

~~استقامت و عدم اعوجاج او را رودهآ مستقیم گویند - پیوسته تا آنچه

~~فصل دوم1 در تشریح باب

~~25

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_49.png)

~~2 درغ الصحة

~~از بقیهآ صاف کیلوس در او باقی مانده باشد جذب نماید و به جگر

~~ریساند.

~~و قسم چهارم منقسم به شعبههای باریک مثل موی گردیده

~~بعضی از او در ظاهر طرف راست معده مقابل جزئی که از طرف

~~طحال به طرف چپ آمده پراکنده شده بعضی به جانب راست توب

~~رفته و پراکنده شده مقابل جزئی که از جانب شعبهآ سپرز به او

~~رسیده.

~~نجم: در رگهای باریک حوالی رودهآ قولون که رودهآ پنجم

~~است و اکثر اوقات قولنج در این روده واقع میشود - متفرق گشته

~~تا آنجا از بقایای غذا که در او باشد جذب نماید.

~~ششم نیز به دستور پنجم منقسم میشود به شعبهها و اکثری از او

~~در حوالی رودهآ صائم که رودهآ دوم است به جهت آن که اکثر

~~اوقات خالی است، چه عروق ماساریقا به جهت جذب غذا به او

~~بیشتر پیوسته او را صائم گفتهاند - متفرق میگردد باقی او در

~~لیفهای باریک متصل به رودهآ چهارم که برخلاف پنج رودهآ دیگر

~~یک راه دارد و به این سبب او را اعور ms015 گویند که به معنی یک چشم

~~است، و رودهآ سیم که دقیق و دقاق گویند به جهت آن که از جملهآ

~~سه رودهآ بالا است که هر سه را به جهت باریکی و تنگی "دقاق"

~~گویند، چنانچه سه رودهآ پائین را که از این سه بالا غلیظ ترند و

~~گشاده تر غلاظ میگویند، و چون هر یک از آن دو رودهآ بالا اسم

~~خاصی دارند اسم عام را بر این اطلاق کردهاند پیوسته و در اجزاء

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_50.png)

~~27

~~اینها متفرق گشته تا هر غذایی که یابند جذب نموده و به جگر

~~رسانند.

~~ین بود طریق قسمت باب که بیان شد.

~~فصل دوم! در تشریح باب

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_51.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_52.png)

~~اما اجوف که از محدب کبد رسته اولا در کبد متفرق شده به

~~شعبه های بسیار باریک مثل موی تا جذب غذا نماید از شعبههای

~~باب که او نیز به همین طریق در کبد پراکنده شده. لیکن اجوف از

~~محدب به میان کبد رفته و باب از مقعر ثانی به جهت رسانیدن

~~کیلوس به تمامی اجزای جگر تا جمیع اجزا بر کیلوس احاطه نموده

~~و به زودی تولید خون و باقی اخلاط نماید. اول: به واسطهآ جذب

~~آنچه صلاحیت غذائیت داشته باشد از شعبههای باب و رسانیدن به

~~اجوف - چنانچه قبل از این نیز ایمائی رفته - تا اجوف از شعبههای

~~محدب بر تمامی اعضا توزیع و تقسیم نماید. و ثانیا که اجوف از

~~محدب کبد بیرون آمده به دو قسم منقسم شده قسمی به طرف بالا

~~رفته به جهت رسانیدن غذا به اعضای عالیه، و این را اجوف صاعد

~~گویند. و قسمی به طرف پائین میل کرده به جهت رسانیدن غذا به

~~اعضای سافله، و این را اجوف نازل گویند.

~~و اما اجوف صاعد حین بالا رفتن چون به پردهای که فاصله

~~است میانهآ قلب و شش و میانهآ معده و جگر و سپرز، یعنی حجابی

~~در تشریح اجوف و ms016 انچه از او صاعد است

~~فصل سی

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_53.png)

~~درع الصحة

~~که واسطه است میانهآ اعضای تنفس و اعضای غذا رسیده حجاب را

~~پاره ساخته به جهت نفوذ در او، و دو شعبه حین نفوذ از او جدا

~~شده و در طرف راست و چی حجاب متفرق گشته به جهت غذا

~~رسانیدن به حجاب و التیام و التحام این تقبه تا منفذی و راهی نباشد

~~که از اعضای غذا بخارات به اعضای تنفس صعود نماید و از

~~اعضای تنفس هوا و فضلات به اعضای غذا1 رود و سبب اذیت و

~~مضرت جانبین گردد.

~~و چون آن شعبه از حجاب گذشته و به محاذی و برابر غلاف دل

~~رسد از او شعبههای باریک بسیار مثل موی جدا شده و به غلاف

~~قلب به جهت رسانیدن غذا متفرق گشته و موافق قول حنین راونین

~~گویند باقی از او منقسم به دو قسم گردیده قسمی از این یک قسم

~~از طرف راست گوش دل به تجویف1 ایمن یعنی فضایی و مکانی

~~که در طرف راست دل است نفوذ کرده به جهت غذا

~~و این رگ بزرگترین رگهای دل است زیرا که سایر رگها به

~~جهت استنشاق نسیم و هوا است و این به جهت رسانیدن غذا، و

~~چون غذا غلیظ تر از نسیم است باید این رگ بزرگتر باشد تا

~~تجویف او واسع باشد اگرچه احتیاج به هوا بیشتر از غذا است اما

~~هوا چون در غایت لطافت است بسیاری از او در اندک جائی نفوذ

~~کند به خلاف غذا که جوهر او کثیف است و محل واسع میخواهد.

~~1. ب و ج: "قضاء

~~2. تجویف نزد اطبا فضایی است که در باطن عضو باشد (کشاف اصطلاحات

~~الفنون).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_54.png)

~~و این رگ را نیاط گویند زیرا که ربط داده دل را به جگر تا بعضی

~~از خون او غذای دل شود و بعضی مادهآ روح و بعضی به شرائین

~~ساری و بعضی دیگر به ms017 عرق اجوف عود نموده مخلوط به خون

~~سایر اورده گردیده افادهآ زیادتی حرارت که در دل کسب نموده

~~نماید. و بعد از نفوذ در دل سه شعبه شده:

~~شعبهآ اول: از تجویف راست دل پیچیده شده به طرف تجویف

~~چپ و از نزدیکی بطن ایسر به شش رفته و سبب آن که از داخل

~~تجویف ایمن پیچیده شده و به طرف ایسر رفته و از حوالی او به

~~شش رفته آن است که کسب حرارت زائدی نموده استعداد تولید

~~روح در قلب از او از هوائی که به آن مخلوط میگردد حاصل گردد.

~~چه منفعت این ورید همین رسانیدن غذای شش نیست بلکه تولید

~~روح نیز هست. و این وریدی است که دو طبقه ایست یعنی دو پرده

~~دارد به دستور شرائین و برخلاف سایر اورده که یک طبقه است، و

~~چون به طریق شرائین دو طبقه است و مثل سایر اورده از جگر

~~رسته و ساکن است و از خواص شریان آن است که متحرک و از

~~خواص ورید آن است که ساکن باشد آن را ورید شریانی نامیدهاند

~~نه شریان وریدی. و جهت این که اورده یک طبقه خلق شدهاند

~~آن است که غرض از اورده یا جذب غذا است از معده و روده و

~~رسانیدن به کبد یا جذب خون از جگر و رسانیدن به اعضا، و در

~~هیچ یک محتاج به دو طبقه بودن نیستند، عدم احتیاج در اول ظاهر

~~است و در ثانی به جهت آن که خون اورده به آسانی از قبیل ترشح

~~فصل سیم در تشریح اجوف و... 31

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_55.png)

~~2 درع الصحة

~~از مسامات به اعضا رسد بهتر است برخلاف شریان که خون که از

~~او به اعضا میرسد باید در غایت لطافت و رقت و قریب به مزاج

~~روح باشد، لهذا شریان دو طبقه و ورید یک طبقه خلق شده.

~~و اما سبب و جهت آن که این یک ورید ms018 که از تجویف دل به

~~شش رفته مثل شریان دو طبقه خلق شده و برخلاف سایر اورده

~~است دو چیز است:

~~یکی آن که به دو طبقه بودن، مجرا بسیار تنگ گردد تا خونی که

~~از او ترشح مینماید در غایت لطافت و رقت و شبنیه به جوهر و

~~مزاج شش باشد تا مرتبهآ دیگر در شش نضج تامی یافته صلاحیت

~~غذائیت او داشته باشد، چه این خون در دل چندان توقف نمینماید

~~که به دستور، خون شریان نضج تام یابد، دیگر آن که خون در این

~~رگ از زیادتی طبقه که موجب زیادتی حرارت است بهتر نضج و

~~طبخ یابد.

~~و اما شعبهآ دوم در داخل دل دور او گشته و پراکنده شده.

~~و شعبهآ سیم میل به طرف چپ کرده و رفته به طرف فقره یعنی

~~مهرهآ پنجم از فقرات سینه، و بر فقره اعتماد نکرده و تکیه کرده و در

~~هشت ضلع پائین و حوالی اینها از عضلات و اعضا پراکنده شده به

~~جهت رسانیدن غذا به اینها. و باقی قسم اول که شعبهای از او در دل

~~نفوذ کرده و به سه شعبه شده چون از نواحی قلب گذشته شعبههای

~~باریک مثل موی از او جدا شده و در اعالی پرده - که صدر را به دو

~~قسمت کرده اعالی غلاف قلب و در گوشت رخوی که او را توثه

~~گویند چه از راه سستی شبیه به توت است و در بالای استخوانهای

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_56.png)

~~سینه است - پراکنده شدهاند و باقی او چون نزدیک چنبرگردن

~~رسیده دو شعبه شده و هر یک بوارب به جانب چنبرگردن رفته هر

~~چند بالاتر میروند از یکدیگر دورتر میگردند. و در چنبرگردن هر

~~شعبه باز دو شعبهآ مختلف گشته، یکی بزرگتر و دیگری کوچکتر، از

~~هر طرف میل به پائین کرده به طرف استخوانهای سینه یکی از

~~جانب راست و یکی از چپ، و رسیده به غضروف خنجری که بر

~~فم ms019 معده است، و حین رفتن به طرف غضروف از هر یک شعبهها

~~جدا شده و در عضلاتی که میانهآ اضلاع بسینه است پراکنده شده، و

~~دهنهای اینها متصل شده به دهنهای رگهائی که در این عضلات

~~یهن شده، و از این شعبهها بعضی به عضلات بیرون استخوان سینه

~~رفته و پراکنده [شده] و آنچه به غضروف خنجری رسیده شعبهها

~~شده بعضی در او متفرق گشته و بعضی برگشته به بالا رفته و از هر

~~دو جانب در عضلاتی که حرکت دوش ها به آنها است یراکنده شده

~~بعضی به پائین رفته در عضلهآ مستقیمه و پردهآ ثرب که بر روی شکم

~~است یراکنده شده و آخرهای این شعبهها متصل شده به رگهائی از

~~ورید خنجری - که بعد از این در موضع اجوف نازل بیان مینماید -

~~و به بالا آمده.

~~و سبب و جهت فرود آمدن این دو رگ از اجوف صاعد و در

~~این اعضا که مذکور شد متفرق گشتن آن است که تمامی اعضا

~~س

~~1. چنبرگردن که به تازی آن را "الترقوه" گویند دو پاره استخوان ناهموار و خمیده

~~است یکی از سوی راست و دیگری از سوی چپ بر استخوان سینه نهاده است

~~(ذخیره خوارزمشاهی) استخوان گردن است که آن را ترقوه گویند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_57.png)

~~2 درع الصحة

~~محتاجاند به این که غذای ایشان در غایت حرارت باشد. اما پردهآ

~~شکم و عضلهآ مستقیمه به جهت آن که به حرارت زائد سبب گرمی

~~معده گردند و اعانت نمایند معده را بر طبخ و هضم غذا. و اما

~~عضلات صدر به جهت آن که مزاج اکثر اجزای صدر مثل استخوان

~~و حجاب و پرده سرد است پس محتاجاند به این که عضلاتی که بر

~~روی ایشان است گرم باشد تا تعدیل برودت اعضا نمایند. و خون

~~این عروق که به مجاورت قلب و صعود و نزول، کسب حرارت

~~زیادی کرده باید غذای این اعضا شود تا اعانت هضم معده ms020 و تعدیل

~~برودت اجزای سینه نماید.

~~پس اکثر اعضای سافله محتاج به این [هستند] که غذای ایشان از

~~عرق اجوف صاعد باشد اما به اعضای عالیه چیزی از اجوف نازل

~~متصل نشده مگر یستانهای زنان که رگی از رگهای اجوف نازل از

~~رحم به پستانها پیوسته تا مشارکت میان ایشان حاصل گردد تا حین

~~حمل آنچه از غذای جنین اضافه آید از رحم به پستانها رفته در

~~پستانها مستحیل به شیر گردد تا بعد از تولد غذای او حاضر و مهیا

~~بوده و به آن شیر اغتذا نماید.

~~اما آن دو شعبهآ بزرگتر هر یک پنج شعبه شده یکی در سینه

~~متفرق شده به جهت رسانیدن غذا به چهار ضلع بالا، و دویم در

~~موضع هردو کتف پراکنده شده، و سیم در عضلات داخلهآ گردن

~~پیهن شده، و چهارم: در تقبههای شش مهرهآ بالای گردن رفته و از

~~آنجا به سر پیوسته، و شعبهای که از همه بزرگتر است از هر طرف

~~به بغل دست رفته و هر یک در بغل [هر] دست به چهار شعبه شده

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_58.png)

~~اولی در عضلی که بر استخوان سینه و محرک مفصل شانه است

~~پراکنده گردیده، و دوم در گوشت رخو و پردهای که بغل است

~~پراکنده شده و [به] سینه رفته و به پردهآ شکم که مراق باشد پیوسته

~~و متفرق گشته، و چهارم1 که بزرگتر است سه شعبه گردیده: یکی

~~در عضلهآ مقعر شانه متفرق گشته، و دیگری در عضلهآ بزرگی که در

~~بغل است پهن شده، و سیم که بزرگتر از این دو شعبه است به بازو

~~رفته و او را ورید ابطی گویند.

~~اما آن یک قسم دیگر از اجوف صاعد که گفته شد که این اجوف

~~در برابر غلاف قلب به دو قسم شده قسمی از آن یک قسم اول به

~~دل رفته و در دل سه شعبه شده و از باقی آن قسم این شعبهها بسیار

~~مذکور ms021 شد حاصل شده چون به طرف گردن میرود پیش از رسیدن

~~به گردن منقسم به دو قسم شده یکی را که میل به ظاهر کرده وداج

~~ظاهر و دیگری که به باطن میل کرده وداج غایر گویند، به اعتبار آن

~~که اصل این دو وداج این دو رگ است. و هر یک چنانچه مذکور

~~میشود که بعد از آن که از ایشان شعبهها جدا شود وداجی میشود.

~~و این وداج ظاهر از چنبر گردن که بالا رفته به دو شعبه شده: یکی

~~از دیگری که جدا شده میل به طرفر پیش بدن کرده آنگاه به جانبی

~~منحرف گشته. و آن دیگر اولأ به طرف پیش رفته پس اندکی به

~~پائین میل کرده و باز به بالا میل کرده به طرف ظاهر آمده و بر دور

~~چنبر گردن گردیده و از ظاهر گردن میل به بالا کرده تا شعبهآ او

~~1. متأسفانه در هیچ کدام از نسخهها از شعبهآ سوم ذکری به میان نیامده است.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_59.png)

~~2 درع الصحة

~~متصل گردیده. و از این هر دو در این وقت وداج ظاهر معروف و

~~مشهور حاصل گردیده. و فایدهآ انقسام به دو قسم و باز مخلوط

~~شدن و یکی گشتن آن است که یکی از این دو شعبه به باطن چنبر

~~گردن و دیگری به ظاهر او مرور کرده به ظاهر و باطن هر دو غذا

~~برسانند.

~~اما آنچه به ظاهر رسیده به دور ترقوه محیط شده تا غذا به تمامی

~~اجزای ترقوه برسد و چون باطن بسیاری از رگهائی که در او است

~~از این معنی مستغنی بود این شعبه به دور ترقوه نگردیده و قبل از

~~اختلاط و اتصال این دو شعبه دو زوج از این دو شعبه جدا شده از

~~هر یک زوجی یک زوج به طرف عرض میل کرده فردی به جانبی و

~~فردی دیگر به جانبی تا در موضع غایری که میانهآ چنبرگردن است و

~~هر دو ms022 استخوان چنبر گردن در آن موضع به یکدیگر متصل شدهاند

~~این دو فرد با هم ملاقات میکنند، و زوج دیگر هر یک از دو فرد او

~~در ظاهر گردن بوارب بالا رفتهاند و به یکدیگر متصل نمیشوند

~~چنانچه دو فرد زوج اول شده و از این زوج شعبههای باریک تنگ

~~مثل تار عنکبوت که به دشواری احساس میشوند جدا شده به

~~جهت غذای اعضائی که به ایشان مرور کردهاند.

~~اما از زوجهآ ثانی شعبهآ محسوسهای جدا گردیده و باقی شعبههای

~~او غیرمحسوس است. یکی که بزرگتر است به روی شانه رفته و او

~~را ورید کتفی گویند که قیفال از او است. و دو شعبهآ دیگر از دو

~~جانب این کتفی تا سرشانه آمده یکی در آنجا مانده و تجاوز نکرده

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_60.png)

~~و در آن موضع پراکنده شده و وسطی کتفی از هر دو گذشته به آخر

~~دست رسیده.

~~این است حال شعبههای وداج قبل از اختلاط دو فرد با یکدیگر.

~~اما بعد از اختلاط دو فرد، وداج ظاهر منقسم به دو قسم شده

~~یکی میل به باطن کرده و شعبههای بیار باریک از او جدا شده و

~~در فک اعلی پراکنده شده. شعبههای بزرگتر نیز از او جدا شده و در

~~فک اسفل متفرق گردیده و از هر دو شعبهآ فکین شعبهها به حوالی

~~زبان و عضلات ظاهر این مکان رسیده و پراکنده شده. و قسم دیگر

~~میل به ظاهر کرده و در حوالی سر و گوشها متفرق شده.

~~اما وداج غایر که همراه مری است و به استقامت به او به بالا رفته

~~حین رفتن از او شعبهها جدا شده و به شعبههائی که از وداج ظاهر

~~شده مخلوط و متصل شده و در مری و حنجره و عضلات غایره در

~~این موضع پراکنده گردیده و باقی و آخر او به اینها در زلاهی منتهی

~~شده و در آنجا نیز شعبهها از او جدا گردیده و در ms023 عضلاتی که میانهآ

~~فقرهآ اول و دوم از فقرات گردن است متفرق گشته و شعبههای

~~باریک مثل موی نیز از او جدا گردیده و به مفصل سر و گردن رفته

~~و شعبههای دیگر از او به پردهای که بر روی استخوان سر است و

~~آن پرده را غشاء مجلل قحف نامند رفته و از موضع ملاقات این دو

~~استخوان داخل کاسهآ سر گردیده و باقی بعد از این انقسام به این

~~شعبهها از منتهای در زلامی نفوذ به داخل کاسهآ سر نموده و شعبهها

~~از او ناشی شده و وارد دو غشای غلیظ و رقیق دماغ گردیده تا

~~ایشان را غذا دهند و غشای غلیظ و صلب را ربط و استحکام دهند

~~فصل سیم1 در تشریح اجوف و.. 37

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_61.png)

~~2 درغ الصحة

~~به آنچه به اطراف و بالای او است تا از حرکات ضرری به او نرسد.

~~آنگاه باز بیرون آمده به جهت غذای پردهآ مجلل قحف در او نفوذ

~~کرده و به آن داخل سر شده و از غشای رقیق نفوذ کرده به دماغ

~~صانجه (2) شرائین نفوذ کردهاند و میرسند به پردهای از غشاء

~~غلیظه که دو ته شده و میانهآ جزء مقدم دماغ و میانهآ مؤخر فاصله

~~شده که واسطهآ میان این جزء که یکی نرم تر از دیگری است باشد، و

~~رگها که به دماغ آمدهاند اعتماد بر این پرده کنند. و این پرده را طی

~~الصناق التحیز گویند و این پرده میرساند اینها را به موضعی که در

~~زیر این پرده است و آن فضائی است واسع میانهام رقیق و غلیظ که

~~از میل به پرده غلیظ به پائین حاصل شده تا از دهنههای رگها خون

~~به آن فضا ریخته و جمع شود و مزاج او شبیه به مزاج دماغ گردد. و

~~این موضع را معصره گویند چه معصره مکانی را گویند که آب

~~انگور به جهت فشردن در آنجا جمع شود.1 و دهن ms024 این فضا بسیار

~~گشاد است و مرتبه مرتبه که به ته رفت تنگ شده مثل قالب کله قند

~~که دهنش بالا باشد.

~~و این شعبهها چون به نزدیک بطن اوسط دماغ رسیدهاند رگها

~~بزرگ گشتهاند که هر وقت ضرور شود جذب خون از معصره به

~~قدر کفایت غذای دماغ نمایند زیرا که خون غذای دماغ باید که سرد

~~و غلیظ باشد اگر رگها باریک باشد نفوذ خون دشوار خواهد بود

~~1. معصره در طب عبارت است از تجویفی که در زیر جزو آخرین دماغ است مانند

~~رکه که چون خون از اورده به دماغ درآید اولا در وی جمع شود تا مزاج دماغ

~~گیرد بعد از آن غذای دماغ شود (بحر الجواهر) (لغت نامه دهخدا).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_62.png)

~~بدین سبب رگهای بزرگ حاصل شده و بعد از بزرگ شدن کشیده

~~شده از بطن اوسط به دو بطن مقدم دماغ، و با شرائین مخلوط

~~گشتهاند و غشای رقیق حاصل شده که مشهور به شبکهآ مشیمه است

~~زیرا که چنانچه پردهآ مشیمه در رحم به طفل احاطه کرده و حفظ

~~تمامی رگهائی که غذا به طفل میرساند میکنند این پرده نیز احاطهآ

~~دماغ نموده و حفظ همهآ این رگها را که در هم بافته شده کرده.

~~صاحب کامل الصناعه گفته که اجوف صاعد از حجاب گذشته و

~~دو شبعه از او در حجاب متفرق شده و بعد از آن از او رگهای

~~باریک متصل به پردهآ صدر شده و در غلاف قلب و غدهآ توتیه پهن

~~گشته آنگاه شعبهای از او به قلب رفته و در قلب به سه قسم شده و

~~به طریقی که بیان شد قسمت شده، و از محاذی دل که گذشته

~~شعبه های باریک بسیار از او جدا شده و در اجزای عالیهآ غشای

~~صدر متفرق گشته و چون به نزدیک چنبرگردن رسیده به دو قسم

~~شده و هر یک بوارب به طریق چنبرگردن بالا رفته و هر چند بالاتر ms025

~~رفته اند از یکدیگر دورتر گشتهاند. آنگاه از هریک دو شعبه جدا

~~شده به طرف زیر رفته و به عظم خنجری رسیده. و دو شعبهآ دیگر

~~هر یک پنج شعبه شده و به طریقی که بیان شد به اعضا پیوستهاند.

~~و آنچه از این دو رگ که در چنبرگردن به دو قسم گشته و از او

~~شعبه ها ناشی شده چنانچه بیان شد باقیماندهآ هر یک دو قسم گشته

~~یکی میل به درون کرده [که وداج غایر گویند و دیگری میل به

~~فصل سیم/ در تشریح اجوف و ... 39

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_63.png)

~~ظاهر کرده]1 که وداج ظاهر [گفته میشود]. و وداج ظاهر از

~~چنبرگردن بالا رفته منقسم به دو قسم شده و به طریق مذکور

~~قسمت شده. و پیش از اختلاط دو فرد وداج به یکدیگر رگهای

~~بسیار از او جدا شده و به بالا رفته. بعضی از آن شعبهها محسوس

~~نمیشود و بعضی میشود. از آنچه محسوس نمیشود دو زوج

~~حاصل شده که هر فردی از زوجی به عرض رفتهاند و به یکدیگر

~~در گوگردن ملاقات نمودهاند. و دو فرد زوج دیگر با هم مخلوط

~~نشدهاند و بوارب از ظاهر چنبر گردن بالا رفتهاند. و آنچه محسوس

~~میشود عرق کتفی از از او به هم رسیده که دو رگ دیگر از دو

~~طرف به او رفیقاند و به طریق مذکور به بازو و دست رفتهاند.

~~4 درع الصحة

~~1. ج ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_64.png)

~~اما تشریح رگهای دست چنان است که ورید کتفی که از قسم

~~دوم اجوف صاعد است که وداجین از او به هم رسیدهاند و از شعبهآ

~~وداج ناشی گشته پیش از آن که دو فرد او با هم مخلوط شوند

~~چنانچه مذکور شد که قبل از اختلاط هر فردی زوجی حاصل شده

~~و از این دو زوج شعبههای باریک جدا شده و از زوج ثانی سه

~~شعبهآ محسوسه تایی گشته که بزرگتر او را کتفی گویند و ورید ms026 ابطی

~~که از قسم اول صاعد که شعبهای از او به قلب رفته و سه شعبه شده

~~و باقی او در نزدیکی چنبر گردن به دو شعبه و در چنبر گردن هر

~~شعبه باز دو شعبه شده و دو شعبهآ بزرگتر هر یک پنج شعبه، و پنجم

~~که بزرگتر است از هر جانب به بغل دستها آمده و هر یک چهار

~~شعبه شده، و شعبهآ جهارم که بزرگتر است [سه شعبه و سیم از شعبه

~~که بزرگتر است]1 و به بازو رفته حاصل شده.

~~در تشریح رگهای دست

~~فل باار

~~1.ج ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_65.png)

~~4 درع الصحة

~~و هر یک از این کتفی و ابطی چون به بازو رسیدهاند شعبهها از

~~آنها جدا شده و در عضلات ظاهر و باطن بازو متفرق گشته و باقی

~~هر یکی که از دو جانب به دستها رسیدهاند قیفال و باسلیق است

~~که تمامی رگهای دست از ایشان حاصل شده.

~~اما قیفال که رگی است نزدیک مابض مرفق میانهآ بالا ساعد و

~~انسی او، و مابض موضع مشترک میانهآ بازو و ساعد است - و انسی

~~طرف داخل را گویند یعنی جانبی که به طرف ید است چنانچه

~~وحشی طرف خارج را میگویند - به سه شعبه منقسم شده: شعبهآ

~~اول که ظاهر و کشیده است از انسی ساعد تا بالای ساعد و از آنجا

~~به سمت پائین به طرف وحشی میل کرده و رسیده به رسغ - که

~~خردهآ دست است - و در اجزای وحشیهآ رسغ پراکنده شده و [و آن

~~را] حبل الذراع گویند. و شعبهآ دوم را که به میان ساعد رفته و با

~~شعبهای از باسلیق پیوسته اکحل گویند، و آن رگی است واقع میانهآ

~~قیفال و باسلیق اعلی و مایل است از وسط انسی ساعد به طرف بالا.

~~و شعبهآ سیم که در گوشت پنهان است به طرف پائین آمده و با

~~شعبهای از باسلیق که او نیز در گوشت پنهان است ms027 مخلوط شده و از

~~هر دو رگی به هم رسیده که تائی ندارد و فصدش ممکن نیست.

~~1. انسی در پزشکی آن سوی چیزی را گویند که روی به درون دارد مثلا جانب انسی

~~دست یا پای آن سوی است که ابهام در آن است (لغت نامهآ دهخدا).

~~2. باسلیق - در لغت یونانی باسلیق پادشاه بزرگ را گویند و این رگ را باسلیق از بهر

~~آن گویند که اصل او که از جگر برآمده است رگی سخت بزرگ است و به

~~اندامهای شریف پیوسته است چون دل و دماغ و شش و حجاب (ذخیرهآ

~~خوارزمشاهی) .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_66.png)

~~اما باسلیق در حوالی مابض مرفق دو شعبه شده: یکی کوچکتر

~~که همان شعبه در گوشت ینهان است که بیان شد که با شعبهآ قیفال

~~متصل شده و این شعبه بعد از اتصال با شعبهآ قیفال باز جدا شده،

~~چه اتصال بر سبیل مجاورت است نه اتحاد که هر دو یکی شده

~~باشند. شعبهآ باسلیق به طرف انسی میل کرده تا رسیده به میانهآ

~~خنصر و بنصر و نصف وسطی که بنا بر قول مشهور و محمدبن

~~زکریا و صاحب کامل الصناعه اسیلم است. و شعبهآ قیفال در اجزای

~~خارج دست یعنی در پوست و گوشت که بر روی استخوان است

~~متفرق گشته.

~~شعبهآ دوم باسلیق که بزرگتر است در ساعد به چهار شعبه شده:

~~اول در اسافل ساعد تا خردهآ دست یراکنده شده. شعبهآ دوم به همان

~~دستور از بالای شعبهآ اول پراکنده شده و به خردهآ دست رسیده سیم

~~در وسط ساعد به همان طریق متفرق گشته. و شعبهآ چهارم که

~~بزرگتر است به ظاهر آمده و شعبهای از او با شعبهآ قیفال ضم شده و

~~چنانچه بیان شد اکحل حاصل شده و باقی او باسلیق است که باز به

~~عمیق تر رفته و غایر گشته.

~~اما اکحل که ابتدا از انسی ساعد کرده و آنگاه میل به بالا نموده و

~~به طرف ms028 وحشی مایل گشته به دو شعبه شده: بالا به طرف بالای

~~ساعد رفته و تا به رسغ که خوردهآ دست است رسیده و در پس

~~ابهام و میانهآ ابهام و سبابه، و در سبابه پراکنده شده. و شعبهآ پائین به

~~م

~~1. رسغ = خرده = مچ.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_67.png)

~~4 درع الصحة

~~سمت یائین رفته و سه شعبه شده: شعبهای به میان انگشت وسطی و

~~سبابه رفته و متصل به شعبهای شده که از طرف بالا به سبابه رسیده

~~و هر دو یکی شده، و شعبهآ ثانیه به میانهآ انگشت وسطی و بنصر

~~رفته که جمعی آن را اسیلم میدانند و شیخ نیز در قانون در همین

~~مبحت چنین تصریح نمودهاند.

~~و شعبهآ تالثه به میانهآ خنصر و بنصر رفته و آخر همهآ شعبهها در

~~انگشتان یراکنده شده. نه آن که تمامی آنچه در باب تشریح رگهای

~~دست بیان نموده موافق قول شیخ است که در قانون ذکر کرده اما

~~صاحب کامل الصناعه در ورید ابطی گفته که شعبهای از او با شعبهآ

~~قیفال پیوسته و اکحل حاصل شده.

~~و شعبهآ دیگر در عمق با شعبهآ قیفال مخلوط شده و باقی منقسم

~~به دو قسم شده: یکی که کوچکتر است باز منقسم به دو قسم شده:

~~یکی از انسی ساعد رفته تا رسیده به میانهآ خنصر و بنصر که اسیلم

~~گویند. و دیگر از ظاهر و بالای ساعد رفته و در اجزای خارجهآ

~~دست یراکنده شده. و قسم ثانی که بزرگتر است سه شعبه شده: یکی

~~از اسفل ساعد به رسغ رسیده و پراکنده شده، و دوم منقسم شده

~~بالای اول و به دستور در رسغ متفرق گشته، و سیم در وسط ساعد.

~~و صاحب ذخیره تمامی را به طریق شیخ تشریح و تقسیم نموده

~~سوای شعبه های قیفال که خلاف کرده و گفته که قیفال به سه شعبه

~~شده: یکی حیل الذراع است، دویم به شعبهآ ابطی متصل شده و

~~اکحل حاصل ms029 شده، سیم به شعبهای از ابطی مخلوط گشته و باسلیق

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_68.png)

~~حاصل گردیده. و در شعبههای ابطی گفته: دو شعبه شده: شعبهای

~~فرورفته و به شعبههای قیفال که او نیز فرو رفته متصل شده و باز از

~~هم جدا شدهاند و به طریقی که بیان شد تقسیم نموده. و شعبهآ دویم

~~چهار شعبه گشته: سه شعبه چنان که بیان شد در خوردهآ دست

~~متفرق گشته و چهارم که بزرگتر است به شعبهای از قیفال متصل و

~~کحل حاصل شده و باقی او باسلیق است. پس مخالفت او در

~~شعبه های قیفال است که چهار شعبه میداند که باسلیق از شعبهآ او

~~و ابطی حاصل شده. و از کلام شیخ ظاهر میشود که سه شعبه

~~است.

~~این بود تشریح اجوف صاعد به طریقی که شیخ [الرئیس]1 در

~~قانون ذکر کرده و خلافی که در بعضی صاحب کامل الصناعه و

~~صاحب ذخیره که فی الحقیقه مترجم قانون است نمودهاند.

~~1. ب: "که یک باسلیق" .

~~2. فقط درج.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_69.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_70.png)

~~اما تشریح اجوف نازل که به طرف پائین رفته چنان است که

~~چون میل به پائین کرده پیش از آن که به مهرهآ پشت برسد و بر او

~~تکیه نماید و متمکن شود شعبههای شعریه1 - یعنی رگهای باریک

~~مثل موی - از او جدا شده و در لیفهای کردهآ راست نفوذ کرده پهن

~~شده و یک شعبهآ بزرگ دیگر از او جدا شده و به کردهآ چپ رفته و

~~به عروق شعریه منقسم و در لیفها و اعضای قریبه به او پراکنده

~~گشته. جهت آن که آنچه به کردهآ راست پیوسته اولا عروق شعریه

~~است و آنچه به چی رفته یک رگ است که بعد از رسیدن به کردهآ

~~چپ به عروق شعریه منقسم شده آن است که محدب کردهآ راست

~~به جگر بسیار نزدیک است اگر رگها بسیار باریک باشند احتمال

~~در تشریح اجوف نازل

~~فصل پنجه

~~ا. ب و ج ندارند. ms030

~~2. شعبه های شعریه - مویرگها.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_71.png)

~~48 درع الصحة

~~قطع نیست به خلاف کرده که برخلاف جهت کبد است و به طرف

~~پائین بسیار میل کرده، اگر رگها باریک باشند احتمال قطع دارد.

~~آنگاه بعد از جدا شدن این شعبهها دو رگ بزرگ نیز از او جدا

~~شده که طالعین و برلحعن (2) گویند، و به دو کرده آمده و در نفس

~~کرده یراکنده شده به جهت صاف و خالص ساختن خون از مائیت

~~زیرا که خون مائی از این دو رگ منجذب به کردهها میشوند، و

~~اختصاص ورید نازل به تصفیهآ دم به جهت آن است که اعضای

~~سافله اغتذا به دم منتن1 مینماید و از اعضای عالیهآ دل کمال احتیاج

~~به خون مائی دارد به جهت تولید شحم و تولید روح از این خون

~~مائی و هوای نافذ در دل چنانچه قریشی میگوید. و قریشی شارح

~~قانون گفته که در این موضع دو سؤال است: یکی آن که سبب

~~چیست که تصفیهآ دم به عروق نازل تنها میشود و از صاعد

~~نمیشود و چرا قبل از انقسام به این دو شعبه جذب ما سه نشده که

~~تصفیهآ خون در هر دو عام باشد؟ و سؤال دوم آن است که عضوی

~~جذب مادهآ غذای مشابههآ جوهر خود میکند و چون جوهر کرده

~~غلیظ و اجزای ارضی بر او غالب است باید که خون منتن غلیظ را

~~جذب نماید نه خون رقیق مائی را.

~~اما جواب اول آن که اجوف صاعد از تصفیهآ خون مستغنی است

~~و همین نازل به این محتاج است و صعود او نیز ممکن نیست زیرا

~~که صعود مائیت در صاعد بالطبع محال است چه از شان و طبع

~~1. منتن - بدبو، متعفن، گنده.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_72.png)

~~مائیت سیلان به اسفل است نه فوق، و جذب اعضا به جهت تغذیه

~~یا اعانت بر تغذیه است و این مائیت صلاحیت هیچ یک را ندارد

~~زیرا که زیاده بر آن قدری ms031 است که باید با خون غذای اعضا باشد،

~~پس اعضا نیز جذب نمینمایند و نفوذ به عرق نازل مینماید چه از

~~شأن او چنانچه گفته شد سیلان به اسفل است و چون زیاده بر

~~مقداری است که به کار خون غاذی آید محتاج به تصفیهآ خون است

~~از مائیت، و تصفیه به این طریق میشود که کردهها جذب نمایند و

~~جذب کردهها نیز به جهت حاجت نیست بلکه مخالط خونی است

~~که محتاج به غذای او است که بعد از جذب، خونی را که صلاحیت

~~غذائیت دارد غذای خود نموده مائیت را به مثانه دفع نمایند. پ

~~جواب سؤال ثانی نیز ظاهر گردید.

~~و از طرف چب طالعین از رگی که به طرف کردهآ چی رفته

~~شعبهای جدا شده و به بیضهآ چپ رسیده از مردان و زنان زیرا که

~~بیضهآ چپ سردتر از راست است، چه حرارت طرف چی از راست

~~کمتر است. اگر عروق به این طرف بیشتر از طرف راست نیاید مزاج

~~خصیتین معتدل نخواهد بود و اجزای منی متشابه نمی گردد. چون

~~شعبهآ راست از طالعین به کردهآ راست رفته و احتیاج او به خون

~~بیشتر است این شعبه از چی جدا شده از راست نشده. و دو شعبهآ

~~دیگر بعد [از] طالعین جدا شده و به سوی انثیین رفته. یکی به

~~راست و دیگری به چپ تا قدر کمی که از مائیت باقی مانده باشد

~~با خون از این دو رگ به انثیین که در غذائیت احتیاج به رطوبت

~~زایدی دارند نفوذ نماید زیرا که مائیت خون نافذ در طالعین زیاده بر

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_73.png)

~~5

~~درع الصحة

~~آن است که در انجا تصفیهآ تام یابد. و آنچه به چپ رفته شعبهای از

~~چی طالع به او مخلوط شده و آنچه به طرف راست آمده اکثر چنین

~~است که از شعبهآ راست چیزی به او مخلوط نیست و بر سبیل

~~ندرت در بعضی مخلوط گشته به ms032 نحوی که در شرائین مذکور

~~خواهد شد که سه شریان جدا میشود و کوچکتر مختص به کردهآ

~~راست است که از چپ طالعین ناشی شده و تفاوتی در این باب

~~میانهآ شرائین و اورده که به انثیین رفته نیست. و این دو رگ که به

~~انثیین آمده به جهت غذای تنهای ایشان نیست بلکه بعضی از این

~~خون که به علت کثرت رطوبت استعدادی از برای مستحیل شدن به

~~منویت دارد در این مجاری و پیچیدگیها نضج یافته مستحیل به

~~منی شود و چون به انثیین برسد این استحاله کامل گردد، خصوص

~~هرگاه به او مخلوط شود چیزی که او را به طبیعت منویت مستحیل

~~سازد زیرا که اصل و خمیرهآ منی از دماغ از دو رگ پشت گوش به

~~استخوانهای پشت نزول میکند و به مصاحبت نخاع میآید به اسفل

~~تا بر مزاج خود که در دماغ بوده باقی ماند و خون منهی به این دو

~~رگ میشود نفوذ میکند و مستحیل میسازد خونی را که در اینها

~~است به طبیعت منی.

~~پس این دو رگ تنها به جهت تغذیه نیستند بلکه اکثری از خون

~~اینها باید مستحیل شود به منویت و کامل گردد این استحاله در

~~انثیین و اکثر اطراف این دو رگ که به انثیین آمده در قضیب و فم

~~رحم متفرق و پنهان میگردد وبعد از انشعاب طالعین و این شعبهها

~~از اجوف نازل باقی از او چون به استخوان پشت رسیده بر او اعتماد

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_74.png)

~~و تکیه کرده تا به سبب ربط به این استخوانها اوضاع شعبههای او

~~محفوظ ماند. آنگاه شروع در انحدار و پائین رفتن کرده و در هر

~~فقره و مهره از او شعبهای جدا شده و در فقره نفوذ و در عضله

~~پراکنده گشته و شعبههای دیگر نیز از او جدا شده و به تهیگاه رفته

~~و منتهی به عضلهآ شکم گشته و متفرق گردیده. پس شعبههای دیگر

~~از او ms033 به ثقبههای فقرات نفوذ کرده و به نخاع رسیده و چون به آخر

~~مهرههای پشت یا آخر مهرههای حنجر - بنا بر خلاف که شده -

~~رسیده به دو قم منقسم گردیده قسمی به طرف راست ران و

~~دیگری به طرف چپ ران رفته و پیش از رسیدن به رانها از هر یک

~~ده شعبه ناشی شده که طوایف عشره گویند و طبقات عشره نیز

~~نامیدهاند به جهت اختلاف این ده شعبه در جرم و جوهر، و بعضی

~~ازواج عشره نیز گفتهاند.

~~شعبهآ اول به طرف دو متن پشت که طرف راست و چپ او

~~باشد رفته و در عضلات این دو طرف پراکنده شده. شعبهآ دوم که

~~به طریق باریک است در پائین صفاق نزدیک به پشت متفرق گشته.

~~شعبهآ سیم در عضلهای که بر استخوان عجز است پراکنده شده.

~~چهارم در عضل مقعده و عضل ظاهر استخوان عجزء پنجم در مردان

~~در قضیب و مثانه و حوالی آن، و در زنان در فم رحم و مثانه و آنچه

~~به مثانه رفته. دو قسم شده: شعبهای در مثانه متفرق شده و شعبهآ

~~دیگر به مثانه به گردن(؟) رفته. و این شعبه در مردان بزرگتر است

~~فصل پنجم ادر تشریح اجوف نازل 51

~~. متن - پشت (غیاث اللغات و آنندراج) تندی رگ پشت از هر طرف (ناظم الاطبا).

~~2. عجز - سرین

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_75.png)

~~درع الصحة

~~چه به زیادتی قوت و روح و خون محتاجترند و در زنان

~~کوچکتراست. و عروقی که از جوانب به رحم رسیده از رانها

~~شعبهها جدا شده و به یستان ایشان صعود کرده تا به این رگها

~~مشارکت میانهآ این دو عضو بوده تا آنچه از غذای طفل در رحم

~~حین حمل از خون طمث1 باقی بماند از راه این عروق به پستانها

~~نفوذ نموده مستحیل به شیر گردیده بعد از ولادت غذای طفل گردد

~~چنانچه سابقا بیان شد.

~~و شعبهآ ششم به عضلهآ پشت زهار رفته. و هفتم میل ms034 به بالا کرده

~~و به عضلهآ مستقیمه که بر شکم است رسیده و متصل گردیده به

~~اطراف عروقی که گفته شد که فرود آمده و به استخوان خنجری که

~~بر دهن معده است رسیده و شعبهها از او به سینه رفته و به پوست

~~شکم رسیده. و بعضی گفتهاند که از اصل این رگها شعبهها در زنان

~~به رحم رفته و عروقی که از جوانب به رحم رفته از آنها شعبهها به

~~پستانهای ایشان رفته و مشارکت به این شعبهآ هفتم حاصل شده.

~~هشتم در مردان در قضیب و در زنان در رحم پراکنده شده. نهم

~~به عضلهآ باطن ران رفته و دهم از بیغولهآ ران به تهیگاه رفته و

~~متصل شده به اطراف عروقی که اینجا نازل شده خصوص به

~~رگهائی که از دو طرف پستانها به زیر آمدهاند و از این جمله شعبهآ

~~1. طمث - حیض.

~~2. اندرین استخوانهای سینه غضروفی پیوسته است پهن، آن را خنجری گویند از بهر

~~آن که با سرخنجر ماند و این غضروف چون سپری است معده را (ذخیرهآ

~~خوارزمشاهی).

~~3. بیغولهآ ران - کشالهآ ران .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_76.png)

~~بزرگی به عضلات سرین رفته و آنچه از این طایفهآ عاشره باقی مانده

~~بر آن آمده و شعبهها شده. شعبهای در عضلهای که بر مقدم ران

~~است و شعبهای دیگر بر عضلهآ اسفل ران و انسی او و شعبههای

~~دیگر در درون ران متفرق و پراکنده شدهاند.

~~و باقی از این دو رگی که به ران آمده و به این طوایف عشره و

~~شعبهها منقسم شده چون به مفصل زانو رسیده سه شعبه شده: شعبهآ

~~طرف وحشی بر طرف وحشی ساق بر قصبهآ صغری1 کشیده شده و

~~به مفصل کعب رسیده و این را عرق النسا گویند. و شعبهآ طرف

~~انسی - که سیم باشد - میل کرده به موضعی از ساق که گوشت او

~~کمتر است که نزدیک کعب باشد و تا کعب کشیده گشته و به

~~محدب قصبهآ عظمی1 ms035 رسیده و تا به انسی قدم رفته، و این را صافن

~~گویند.

~~اما شعبهآ وسط که دوم باشد و او را مابض الرکبه نامند شعبهها از

~~او در جمیع عضلات باطن ساق پراکنده شده آنگاه باقی به دو شعبه

~~شده: شعبهای در اجزای داخلهآ ساق پنهان گشته، و دوم آمده تا میانهآ

~~دو قصبهآ ساق و کشیده شده تا مقدم به او مخلوط به شعبهآ وحشیه

~~که عرق النسا باشد گردیده.

~~. قصبهآ صغری استخوانی است باریک و بلند واقع بر جانب و حشی ساق که آن را

~~وسطی و دوسر است. جسم آن نازک و قابل انعطاف مثلث و منشوری و غیر منظم

~~است و آن را سه سطح و سه کنار است (تشریح میرزاعلی، ص 48).

~~2. قصبهآ کبری یا قصبهآ عظمی در طرف انسی ساق واقع و آن را جسمی و دو سر

~~است. جسم آن سه سطح و سه کنار دارد که در اسم با سطوح و کنارهای عظم و

~~عضد و قصبهآ صغری مشابهاند (تشریح میرزاعلی، ص 145 و 149).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_77.png)

~~درع الصحة

~~و صاحب کامل الصناعه گفته که هریک از آن دو رگ که

~~منقسم به طوایف گشته بودند چون به بالای مفصل زانو رسیدهاند

~~سه شعبه شده: یکی به وسط رفته و در جمیع عضلات داخله و

~~خارجهآ ساق پراکنده شده، و یکی از وحشی به مفصل کعب رفته که

~~عرق النساء است و دیگری از انسی به مفصل کعب رسیده که صافن

~~است. و هر یک از عرق النساء و صافن که به قدم رسیده دو شحبه

~~شده که چهار قسم شده: دو قسم احاطه بر طرف قصبهآ صغری

~~کردهاند: یکی از طرف وحشی و دیگری از جانب انسی و در اجزای

~~بالا و پائین پا متفرق گشتهاند، و این دو قسم از رگ معروف به نسا

~~است. و دو قسم دیگر پراکنده شده در اطراف قصبهآ عظمی: یکی در

~~طرف پیش و یکی در ms036 پس. و صاحب ذخیرهآ خوارزمشاهیه

~~می گوید که این هر سه رگ وحشی و انسی و وسط یکی شده و به

~~چهار شعبه شده دو شعبه از طرف بیرون به قدم رفته و دو شعبه از

~~طرف اندرون، و در قدم پراکنده شده. و دیگری با شعبهآ اندرونی

~~مخلوط گشته و در اسفل قدم پراکنده شده. و شیخالرئیس بعد از

~~تشریح این سه رگ صافن و عرق النساء و مابض الرکبه گوید که: و

~~قد صارت هذه الثلاثة اربعة اثنان وحشیان یاخذان الی القدم من

~~ناحیة القصبة الصغری و اثنان اللتیان فالوحشیان احدهما یعلواالقدم و

~~تتفرق فی اعالی ناحیة الخنصر و الثانی هو الذی یخالطه الشعبة

~~الوحشیة من القسم الانسی المذکور و یتفرقان فی الاجزا السفلیة

~~حسب ظاهر و فهم قاصر

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_78.png)

~~معنی این کلام آن است که این سه رگ که مابض و عرقالنسا و

~~صافن باشد که مابض نیز مخلوط به عرق النساء و یکی شده که دو

~~رگ باشد در مفصل کعب چهار گردیده زیرا که صافن و عرق النساء

~~منقسم به دو قسم گشته: دو شعبه وحشی است که از ناحیهآ قصبهآ

~~صغری که در طرف وحشی است به قدم رفته است. و دو شعیه

~~وحشی است. یکی از این دو وحشی از بالای قدم به اعالی ناحیهآ

~~خنصر رفته و پراکنده شده. و قسم دوم وحشی که آن آن است که

~~مخلوط شده [با] شعبهآ وحشیه از قسم انسی مذکور و متفرق شدهاند

~~در اجزای سافلهآ قدم یعنی قسم دوم از دو شعبهآ وحشیه که از

~~عرق النساء ناشی شده مخلوط گشته با یک شعبه از دو شعبهآ انسی

~~که از صافن منشعب شده و چون در جانب وحشی است به این

~~نسبت او را شعبهآ وحشیه از قسم انسی گویند و ممکن است که مراد

~~معنیای باشد که صاحب ذخیره فهمیده و آنچه از ذخیره و

~~کامل الصناعه نقل کرده دلالتی بر این ms037 معنی دارند.

~~و آملی شارح قانون میگوید که این به جهت آن است که وسط

~~به دو شعبه گشته، پس شعبهآ انسی که صافن باشد با وحشی که

~~عرق النساء است و دو شعبهآ وسط که حین آمدن به قدم و پیش از

~~رسیدن اطراف آنها به مواضعی که بیان شد که به آن مواضع میرسند

~~چهار است: دو شعبه وحشی است به واسطهآ آن که شعبهآ وسطی که

~~مایل به جانب وحشی است او نیز وحشی است. و یکی از این دو

~~وحشی آن است که اولا مذکور است که تا مفصل کعب کشیده شده

~~و از بالای قدم رفته و در بالای نواحی خنصر متفرق شده. و ثانی آن

~~س سه دد

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_79.png)

~~56 درع الصحة

~~است که مخلوط گشته شعبهآ واقع در طرف از انسی را و پراکنده

~~شدهاند در اجزای سافلهآ قدم. و مراد به شعبهآ وحشیه آن است که در

~~طرف باشد از دو انسی و در مرتبهآ چهارم. و از قسم انسی مذکور ان

~~که گفت که دو شعبه انسی است. و شیخ حال انسی را که در طرف

~~نیست مذکور نساخت زیرا که یکی از دو شعبه وسط است و سابقا

~~مذکور ساخت که مخلوط به شعبهآ وحشیه گشته، و در اینجا گفت

~~که شعبهآ وحشیه در اعالی ناحیهآ خنصر پراکنده شده و از این ظاهر

~~میشود که او نیز در آنجا پراکنده گشته.

~~این بود حل آملی کلام شیخ را و فیه و مافیه و لا یخفی علی

~~المتأمل فیه.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_80.png)

~~باب سیم

~~ر تشریح قلب و شرائین

~~بیان مذاهب قوم در حرکت قلب و شریان و سینه و شش

~~و آنچه به اینها متعلق است.

~~مشتمل بر پنج فصل

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_81.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_82.png)

~~بدان که دل اشرف اعضا و رئیس مطلق و معدن روح و حرارت

~~غریزی است و مرکب است از گوشت صلب و لیفهای عصب

~~مختلف الوضع ms038 و رگها و شریانها و غضروف، و پردهآ غلیظی بر او

~~کشیده [شده] و شش از اطراف او را احاطه کرده چنانچه چیزی را

~~بر کف دست نهند و نگاه دارند، و شکل او شبیه به حب الصنوبر

~~است و طرف بزرگتر او که اصل و قاعدهآ او است به طرف بالای

~~بدن است و طرف باریک مخروط مایل به جانب چپ، و در میان

~~فضای سینه است. اما صلابت گوشت به جهت آن است که از قبول

~~آفات دور باشد، و لیفهای طولی و عرضی و وراپی تا انواع حرکات

~~از جذب و دفع و امساک او را حاصل گردد، و رگها به جهت غذای

~~شریانها به جهت رسانیدن روح حیوانی به اعضا. و غضروفی که در

~~قاعدهآ او است به جهت آن است که اصل او محکم و استوار بوده

~~الیفها از او ناشی گردند. و اما پردهای که احاطهآ او کرده غلاف قلب

~~می گویند، اتصال به قلب ندارد مگر در قاعده که به عروق و شرائین

~~ملتئم و ملتحم است و در سر باریک پردهآ صدر التیام دارد. و در غیر

~~در تشریح قلب و انچه بدو متعلق است

~~فصل اول

~~1. حب الصنوبر - چلغوزه - فندق.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_83.png)

~~6 درغ الصحة

~~این دو موضع فضائی میان دل و این پرده به جهت حفظ و حراست

~~دل است از آفات چه به منزلهآ سیری است او را لهذا در غایت

~~صلابت خلق شده و پردهای دیگر در بدن به این استحکام خلق

~~نشده. و متصل نبودن پرده را به قلب دو منفعت است: یکی آن که

~~قلب حین انبساط فشرده نگردد و مکان تنگی ننماید، و دیگر آن که

~~اگر آفتی به این غشا رسد دل از آن محفوظ باشد. و چون فضای

~~سینه محفوظ ترین جایهای بدن است در وسط او مکان گرفته تا

~~محفوظ بوده حرارت غریزی از او به همهآ اعضا برسد.

~~و منفعت سرباریک ms039 بودن آن به آن جانب آن است که چون جگر

~~که معدن حرارت طبیعی وخون است گرم است و در طرف راست،

~~بنا بر اقتضای حکمت و مصلحت، میل قلب به جانب چپ واقع

~~شده تا حرارت بر طرف راست استیلا نیابد و طرف چپ را نیز

~~نصیبی از حرارت باشد تا از برودت سپرز برودت بر این طرف

~~مستولی نگردد، و چون دل به غایت از جگر گرم تر است به زیادتی

~~حرارت بعد از تعدیل برودت سپرز طرفین در حرارت به هم نزدیک

~~گردند.

~~و در قاعدهآ دل دو تجویف است: یکی در طرف چی، قاعدهآ

~~تجویف چپ بالاتر از راست است و قاعدهآ تجویف راست پائین تر

~~است به کبد که جذب خون مینماید، و چپ به شش - که غذا

~~1. ب و ج: "غذای" .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_84.png)

~~میرساند و هوا بازیافت مینماید - نزدیک باشد و بدین جهت

~~سرپهن به بالای بدن مایل شده.

~~اما تجویف چپ به سر مخروط قلب نزدیک شده و راست

~~پائین تر است و از او منتهی شده و از تجویف ایمن به ایسر متقدم

~~است که بقراط او را "تجویف سیم" و جالینوس "دهلیز" نامیده.

~~و تجویف ایمن مکان خون غلیظ کبد است تا غذای مشابههآ

~~جوهر دل در او آماده و تجویف ایسر محل و معدن روحی است که

~~از خون لطیف تولید میشود، بدین جهت موافق مصلحت در خلقت

~~تعدیل جانبین به رقت و غلظت و ضیق و سعه نمودهاند. گوشت

~~بطنی که مکان خون غلیظی است که از تحلل و ترشح محفوظ است

~~رقیق خلق شده تا مکان او واسع باشد و گوشت تجویفی که معدن

~~روح خون لطیفی است غلیظ تا از آن خون ترشح و تحلل و

~~پراکندگی ایمن بوده و تجویف سر که معدن جسم لطیف است

~~تنگ تر گردد.

~~و شرائین از تجویف ایسر ناشی شدهاند زیرا که ایمن که به جگر

~~نزدیکتر است مشغول به ms040 جذب و استعمال غذا است.

~~اما منفذ سیم از جانب راست گشاده تر است و مرتبه به مرتبه

~~تنگتر میشود تا به جانب چپ منتهی شود و مصلحت در تنگی

~~طرف متصل به تجویف چپ آن است که آنچه از این خون، رقیق و

~~لطیف و استعداد تولید روح داشته باشد از ایمن به ایسر نفوذ نماید.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_85.png)

~~6 درع الصحة

~~و در تجویف ایمن دو منفذ است: یکی که عرق اجوف داخل

~~شده تا خون کبدی را به او رساند، و یکی که ورید شریانی که به

~~شش برود بیرون آید.

~~در تجویف ایسر نیز دو منفذ است: یکی که شریان وریدی بیرون

~~آمده تا از شش هوا به دل و از دل غذا به شش رساند، و دیگری که

~~شریان بزرگ که اصل هنمهآ شرائین است بیرون آید.

~~و نزدیک هر یک از دو تجویف ایمن و ایسر از خارج دو زایدهآ

~~عصبی است برمثال دو گوش بر مواضع داخل شدن خون و هوا از

~~جانب راست و چپ که اینها را گوشهای دل گویند و به منزلهآ دو

~~خزانهاند که اخذ و جمع مینمایند و به دل میفرستند.

~~اما آنچه بر تجویف ایمن است نزد التحام ورید شریانی است به

~~این تجویف، و آنچه بر ایسر است نزد التحام شریان وریدی به این

~~تجویف. و صاحب کامل الصناعه گفته که بر دهن عرق اجوف سه

~~پرده است از داخل به خارج تا به دخول خون به قلب، واشود و بعد

~~از دخول بسته گردد که حین انبساط قلب امکان بیرون رفتن نداشته

~~باشد. و بر دهن ورید شریانی نیز سه غشا است به دستور. و بر دهن

~~منفذ شریان وریدی دو پرده است از خارج به داخل تا نزد دخول

~~هوا از شش به دل رسیده و گشوده شده. و بردهن منفذ شریان

~~بزرگ سه پرده است از داخل به خارج که هرگاه خون و روح ms041 از دل

~~بیرون آید گشوده شود و بعد از بیرون آمدن نگذارد که داخل گردد.

~~و گفته که منفعت این سه پردهآ اوربطی آن است که دهن شریان را

~~ببندند و مسدود سازند حال انبساط قلب بر رأیی و حال انقباض بنا

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_86.png)

~~بر رأیی دیگر و شیخ الرئیس گفته که بر دهن و محل خروج شریان

~~بزرگ سه پردهآ مستحکم است از داخل به خارج زیرا که کمتر از سه

~~پرده عرض و مطلب که استحکام سکر است که در لغت به معنی

~~ستن دهن نهر آب است و در اینجا مراد بستن دهن این شریان

~~است حاصل نمیگردد مگر آن که جوهر و مقدار او را بزرگ

~~می ساختند و این موجب دشواری حرکت میگردید، و اگر زیاده از

~~سه پرده میبود اگر تنگ و رقیق مخلوق میگردیدند منفعت باطل

~~میشد و اگر بزرگ خلق میگردیدند مسلک و مجرا را تنگ

~~می ساختند پس سه پرده بدین جهت خلق شده.

~~اما بر دهن شریان وریدی دو پرده است که متوجه شده از خارج

~~به داخل و اقتصار پرده به جهت آن است که احتیاج به زیادتی

~~استحکام مثل اول ندارد زیرا که احتیاج اول به زیادتی استکام به

~~واسطهآ کثرت روح نافذ به جمیع اعضا و بزرگی او است و حاجت

~~این شریان وریدی به سلاست1 و تری بیشتر است تا دفع بخار

~~دخانی و رسانیدن خون به شش بر او آسان باشد، و چون کوچکتر

~~است و غرض از او همین منفعت است این دو پرده او را به جهت

~~استحکام کافی است. و در بیان تشریح ورید اجوف صاعد گفته که:

~~و هذا کما یدخل القلب تتخلق له اغشیة ثلاثة مسفقها من خارج الی

~~داخل. یعنی این رگ اجوف چون داخل قلب میشود خلق میشود

~~از برای او سه پرده که مسفق یعنی موضع رد و محل مرور این

~~فصل اول! در تشریح قلب و ms042 انچه بدو متعلق است 63

~~. ج: "سلامت".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_87.png)

~~6 درع الصحة

~~ردهها که به منزلهآ در تدبیر منفذ عرق اجوف از خارج است به

~~داخل، چه میگویند: منفعة الباب ای رددته و المسفق منه و هو حیث

~~یمرالباب علیه. اما جهت و علت این که مسفق از خارج است به

~~داخل چنانچه شیخ گفته: لینجذب القلب عند تمدده منها الغذا ثم

~~لایعود عندالانبساط آن است که تا جذب نماید قلب نزد تمدد رگ

~~یا تمدد قلب از پردهها غذا را پس عود نکند غذا نزد انبساط قلب یا

~~انبساط رگ که تابع انبساط قلب است زیرا که پرده نزد انبساط مانع

~~عود غذا است که خون باشد به رگ یا به کبد و اگر مرور مسفق از

~~داخل به خارج میبود از تمدد رگ یا دل پردهها گشوده نمیگردید

~~تا خون به دل منجذب شود.

~~خلاصهآ مدعی آن که شیخ از این کلام که مسفق این سه پرده از

~~خارج به طرف داخل است به جهت بستن از جانب داخل است به

~~طرف خارج به جهت عود نکردن غذا چنانچه سردهن شریان بزرگ

~~پردهای است از داخل به خارج تا بیرون آمدن خون و روح از داخل

~~گشوده و بعد از بیرون آمدن از خارج بسته گردد و نگذارد که عود

~~کند. و در بعضی از نسخههای قانون که که مصفقها به صاد است باز

~~همین معنی است چنانچه جوهری گوید که: الصفق بمعنی الرد و

~~الهرف و صفقت الباب ای رددته و کذا اصفقت الباب. و در بعضی

~~از نسخهها که مشققها - به شین معجمه و دو قاف - واقع شده به

~~حسب ظاهر صورتی ندارد و الا بایست مشقها به ادغام میآمد زیرا

~~که تقلب ادغام به ندرت در چند اسم واقع شده و بر تقدیر وقوع و

~~صحت شاید مراد این باشد که موضع شق و محل خرق و شکافتن

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_88.png)

~~این پردهها از خارج است ms043 به داخل تا در حال انقباض قلب و تمدد

~~رگ گشوده و خون به قلب منجذب شود و حالت انباط بسته

~~گردد تا عود نگردد. یا مراد این باشد که مطلع و نسبت این پردهها

~~از خارج است چه گفتهاند: شق ناب البعیر ای اطلع که باز حاصل

~~معنی این نسخه و نسخهآ مسفقها و مشققها هر سه یکی باشد.

~~آملی در حل و شرح این کلام در این مقام گفته که مسفق این

~~سه پرده - یعنی چیزی که بافته میشود این سه پرده از ان چیز - از

~~خارج رفته به داخل، چه میگویند: سفق الثوب یعنی بافته شده جامه

~~سفیق و محکم

~~اما جهت این که مسفق از خارج به داخل است شیخ گفته است:

~~لیجذب القلب الی آخره و آنچه از این کلام و تعلیل شیخ فهم

~~می کنم این است که جذب قلب غذا را دائمی باشد زیرا که هرگاه

~~قلب منبسط شود تمدد رگ عود نمیکند چه مبدأ اغشیه از خارج

~~است و این اغشیه از انبساط قلب منبسط نمیگردند بلکه منقبض

~~میگردند و انقباض اغشیه مقتضی انبساط رگ نیست بلکه موجب

~~انقباض او نیز میشود. پس جذب قلب غذا را دائمی خواهد بود و

~~اگر پردهها از داخل باشد چنین نخواهد بود بلکه هرگاه قلب منبسط

~~گردد رگ نیز منبسط میشود به جهت انبساط پردهها که از اجزای

~~قلباند. این بود حل شرح آملی کلام شیخ را.

~~خلق پرده عبث خواهد بود چه هرگاه منظور دائمی بودن جذب

~~غذا میبود پرده خلق نمیگردید زیرا که منفعت این پردهآ دهن این

~~فصل اول1 در تشریح قلب و آنچه بدو متعلق است 15

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_89.png)

~~6 درع الصحة

~~رگ و ورید شریان وریدی و شریان بزرگ چنانچه قوم و مشرحین

~~بیان نمودهاند آن است که وقت حاجت گشوده شوند و در غیروقت

~~حاجت به این پردهها بسته شوند و تعلیل شیخ نیز مشعر بر این

~~معنی است ms044

~~و دیگر آنچه گفته که هرگاه قلب منبسط گردد تمدد رگ عود

~~نکند، با وجود آن که خلاف واقع است و خلاف ظاهر عبارت است

~~که ضمیر لایعود راجع به تمدد رگ ساخته و خلاف صریح است با

~~آنچه تمامی قدمای اطبا در مصنفات خود در این مبحث در باب

~~منافع این پرده گفتهاند که از آن جمله عود نکردن غذا است به کبد

~~یا رگ بعد از جذب به تجویف ایمن چنانچه کلام صاحب

~~کامل الصناعه که قبل از این در همین مبحث مذکور است صریح در

~~این معنی است. این بود آنچه در این مقام در باب حل کلام شیخ و

~~رد قول آملی به حسب ظاهر به فهم قاصر رسیده بود که نقل نمود.

~~پس رجوع به ذکر بقیهآ مسائل متعلقه به این مطلب مینماید.

~~بدان که هر حیوانی که دل او بزرگ باشد و خائف و ترسناک

~~میل روباه الیه (2) حرارت مزاج او کم است و در بدن او پراکنده و

~~به قدری نیت که موجب گرمی تمام و جرات او شود، و هر

~~حیوانی که دل او کوچک و صاحب جرآت باشد حرارت او بسیار

~~است. اما دل در اکثر حیوانات صاحب جرات بزرگ میباشد و چون

~~دل به شرافت و ریاست تاب درد ورم و الم ندارد به این سبب است

~~که هر حیوانی را که ذبح می نمایند در سایر اعضای او آفات

~~ملاحظه مینمایند و در دل کمتر آفت یابند. و اشرف اجزای قلب،

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_90.png)

~~تجویف چپ او است که معدن روح و حرارت است و قوت حیات

~~در دل به غایت قوی است، لهذا اگر دل حیوانی را جدا سازند مدتی

~~حرکت میکند، و بعضی اوقات در دل حیوان بزرگ جثه استخوان

~~افت میشود مایل به غضروف، خصوص در دل گاو، و استخوان

~~بزرگ با زیادتی صلابت اکثر اوقات در دل فیل یافت میشود.

~~فصل اول1 در تشریح قلب و ms045 آنچه بدو متعلق است 67

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_91.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_92.png)

~~در صفت و منفعت شرائین

~~و حرکت قلب و شریان و سینه و شش

~~و جهت دو طبقه بودن شرائین

~~بدان که شرائین رگهای میان تهی متحرکاند که از تجویف چپ

~~دل رستهاند به جهت تدبیر قلب و روحی که در اوست به جذب

~~هوای بارد انانا از خارج به حرکت انبساطی که عبارت از حرکت از

~~داخل که مرکز است به خارج که محیط است تا حرارت او زیاده

~~نگردد و موجب زیادتی احتراق و تحلیل گردد و نقص و دفع که در

~~دل سوخته و بخار دخانی شده به حرکت انقباضی که عبارت از

~~حرکت محیط به داخل است و رسانیدن روح و حیات به جمیع

~~اعضای انسان که محتاج به حیات و روحاند.

~~اما اولی که جمعی گفتهاند که به جهت تدبیر روح است خطا

~~است زیرا که غرض از دخول هوا تبرید روح نیست بلکه این است

~~که حرارت او زیاده از آنچه هست نشود و میانهآ این دو غرض فرق

~~است زیرا که اول افادهآ تبرید میکند و ثانی منع از زیادتی حرارت.

~~فصل دو

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_93.png)

~~درع الصحة

~~پس ظاهر شد که غرض از انبساط نیز بدین است. اما غرض از

~~انقباض دو چیز است: یکی دفع بخار دخانی، و این تبرید نیست

~~بلکه دفع فضل است و دیگر توزیع روح بر اعضا، و این نیز ظاهر

~~است که تبرید نیست. اما تدبیر شامل این هر سه معنی است.

~~و بباید دانست که شرائین در وقت انباط آنچه به قلب

~~نزدیکاند جذب هوا و خون لطیف از دل میکنند و آنچه دورند از

~~خارج و مسامات بدن، و آنچه واسطهاند از منافذی که میانهآ ایشان

~~است. زیرا که شرائین اگرچه دو طبقهاند و بسیار سخت و هوا در

~~ایشان نفوذ نمیکند اما به اجزای صغار لیفه پراکنده شدهاند و

~~دهنههای آنها در زیر پوست است ms046 چنانچه از پوست، بخارات به

~~عرق و غیر عرق دفع میشوند. هوا و آنچه غلیظ تر از هوا است

~~- مثل آب - از زیر مسامات نفوذ می کند. پس رسیدن نسیم به شریان

~~از نسیم دل که از شش به او میرسد به تنهائی نیست بلکه از

~~مسامات نیز میرسد و آنچه دلالت بر صحت این معنی مینماید آن

~~است که هرگاه به سبب ورم یا غیرورم حرارتی بر عضوی غالب

~~گردد حرکات شرائین مجاور آن عضو سریع تر و بیشتر از سایر

~~شرائین می گردند، چه به جذب هوای بارد و دفع بخار دخانی

~~بیشتر محتاجاند.

~~و در حرکت قلب و شرائین میانهآ قوم خلاف است. طایفهای را

~~اعتقاد آن است که در قلب و شریان هیچیک قوت محرکه نیست

~~بلکه حرکت اینها به سبب امتلای از روح است و حرکت روح به

~~جهت جذب غذا و دفع فضله است زیرا که غذای روح هوای

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_94.png)

~~مستنشق است، هرگاه به قوتی که در او است جذب نمایند منبسط

~~میشود و در دفع فضل منقبض. پس روح بالطبع حرکت میکند، و

~~حرکت قلب و شریان به جبر. و باقی قوم را اعتقاد آن است که

~~محرک قلب قوت حیوانی است مگر قرشی که او را اعتقاد آن است

~~که محرک قلب قوت ارادی است. اما در حرکت شریان خلاف

~~کردهاند که به استقلال است یا به تبعیت حرکت قلب؟

~~بعضی از قائلین به استقلال گفتهاند که قوت حیوانیه چنانچه

~~محرک قلب است محرک شریان است و در هر دو یکی است و

~~مخالف ندارد. و بعضی میگویند قوت حیوانی قلب مغایرت دارد با

~~قوت حیوانی محرک شریان به حسب شخصیت، و این مختار

~~جالینوس است. و بنابراین دو مذهب بسط و قبض شرائین با بسط و

~~قبض قلب است نه از انبساط و انقباض قلب و بعضی از جماعت

~~مستقلین میگویند که محرک شرائین قوت طبیعیهآ شریان است.

~~و اما ms047 قائلین به تبعیت قلب نیز اختلاف نمودهاند. بعضی گفتهاند

~~که بر سبیل مد و جر است، هرگاه قلب منبسط شود روح از شرائین

~~متوجه قلب میگردد و شرائین منقبض میشوند و هرگاه قلب

~~منقبض شود روح به شرائین میرود و شرائین منبسط میگردند.

~~قرشی را نیز این اعتقاد است با وجود آن که حرکت قلب را ارادی

~~میداند و انبساط شرائین را طبیعی و انقباض او را قشری و قاسر

~~عود روح را تجویف قلب که این عود انقباض را لازم دارد تا خلاف

~~الازم نیاید و حرکت انقباض شریان را بیش از انبساط میداند و

~~می گوید که انبساط قلب به جهت جذب هوای باردی که تعدیل

~~فصل دوم/ در صفت و منفعت شرائین و... 71

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_95.png)

~~7 درع الصحة

~~روح نماید مقدم بر انقباض او است که اخراج هوای گرم نماید، چه

~~اخراج بعد از ادخال است و انبساط قلب مستلزم انقباض شریان،

~~پس انقباض شریان لازم انبساط قلب باشد که مقدم بر انقباض او

~~است. و بعضی گفتهاند مثل حرکت شعبهها و شاخههای درخت

~~است به حرکت درخت. پس انباط شریان به انباط قلب و

~~انقباض شریان به انقباض قلب است. و جمعی دیگر میگویند که

~~مجرد انقباض انخفاض و ارتفاع است بر سبیل لوتیر (2) بدون اتساع

~~و ضیق.

~~پس بنابراین در حرکت شریان شش مذهب است و مسیحی

~~شارح قانون اختیار مذهب جالینوس کرده و فرق میانهآ حرکت

~~تنفس و نبض کرده. خلاصهآ کلام او این است که حرکت نبض

~~ارادی نیست و حرکت تنفس ارادی است چنانچه رای جالینوس و

~~صاحب کامل و ابیسهل بنا بر آن که آدمی را قدرت بر حبس نفس

~~زمان طویلی میباشد یا حرکت تنفس مرکب از ارادی و طبیعی

~~است چنانچه شیخ تصریح کرده که حرکت ارادیه نزد خواب باطل

~~میگردد به خلاف تنفس و حرکت تنفس مخصوص سینه و شش

~~بنا بر شش قول:

~~اول آن که ms048 سینه متحرک و شش ساکن است، دویم: عکس این،

~~سیم آن که هر دو بر سبیل مد و جر حرکت میکنند که در وقت

~~انبساط صدر شش میگردد و برعکس، چهارم آن که حرکت هر دو

~~ج: "انبساط"

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_96.png)

~~فیذاته است و انبساط و انقباض هر یک با انبساط و انقباض

~~دیگری است و علامه می گوید که ظن غالب این است که این

~~مذهب حق باشد، ینجم آن که هر دو حرکت انبساطی و انقباضی

~~می کنند لیکن حرکت صدر از شش است، ششم: عکس که مختار

~~جالینوس است و قدما گفتهاند که هرگاه تنفس انسان بر حالت

~~طبیعی باشد در یک حرکت صدر و ریه، قلب پنج مرتبه حرکت

~~می کند.

~~چون از نقل مذاهب قوم در حرکت قلب و شریان و سینه و شش

~~فارغ شد پس رجوع به اصل مطلب مینماید.

~~بدان که تمامی شرائین دو طبقه خلق شدهاند یعنی دو پرده بر

~~روی یکدیگر پوشیده مگر یک شریان که او را "اشریان وریدی"

~~گویند که به شش رفته که او یک طبقه خلق شده و سبب و جهت

~~این معنی در بحث این شریان مذکور میشود.

~~اما سبب دو طبقه بودن شرائین چند چیز است: یکی آن که

~~پیوسته شریان در حرکت است و آنچه در او است از خون لطیف و

~~روح و حرارت غریزی تمامی در غایت جذب و حرارت اگر دو

~~طبقه نباشد از حرکات قویه و حدت خون و روح ممکن است ضرر

~~و آسیبی به او برسد. دیگر آن که آنچه از شریان به اعضا برسد باید

~~لطیف و رقیق و قریب به طبع روح باشد پس دو طبقه خلق شده

~~که آنچه لطیف است بر سبیل ترشح به اعضا برسد. و طبقهآ داخل

~~صلبتر و محکمتر خلق شده و گفتهاند که در صلابت ... مثل

~~خارج است. و سبب آن است که باطن ملاقی حرکت شریان و

~~فصل دوم/ ms049 در صفت و منفعت شرائین و... 73

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_97.png)

~~حرکت قویه جوهر روح است که غرض اصلی حفظ و حراست او

~~است. پس باید مکان او قوی و محکم باشد تا آفتی به اندک سببب

~~به او نرسد.

~~در شرح منافع مذکور است که غلظت و گندگی شرائین شش

~~مثل اورده است چه گندگی طبقهآ ظاهر شریان مساوی ورید است و

~~رده باطن شریان... مثل ورید و در میان دو طبقهآ شریان طبقهای

~~دیگر هست که لیفهای او موری است و امساک به او واقع

~~میشود.

~~و در سطح داخل شریان پردهای دیگر هست شبیه به پردهآ

~~عنکبوت که در شریانهای بزرگ ظاهر میشود که بعضی از

~~مشرحین او را طبقهای دیگر نامیدهاند. پس بنابراین شریان چهار

~~طبقه است.

~~و دیگر مذکور است که به اورده از خارج پردهای دیگر پوشیده

~~شده که هرگاه محتاج به این باشند که به اعضای قریبه مربوط شوند

~~به این پرده ربط به هم رسانند.

~~17 درع الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_98.png)

~~در تشریح شریان وریدی

~~و جهت یک طبقه بودن او

~~اولا از تجویف چی دل دو شریان روئیده: یکی بزرگتر و دیگری

~~کوچکتر. بدان که مراد از روئیدن آن که به این موضع اتصال دارند

~~مثل روئیدن نبات از زمین و همچنین در عصب و ورید نیز که از

~~دماغ و جگر رستهاند این معنی مراد است.

~~اما کوچکتر یک طبقه است و او را "شریان وریدی" گویند، به

~~شش رفته و در او پراکنده شده تا هوای تازه از این شریان به دل

~~رسانیده تعدیل و ترویح او و دفع فضول بخاری نماید و خون

~~الطیفی که در دل کمال نضج یافته و صلاحیت غذای شش داشته

~~باشد به شش رساند تا غذای او شود، چه جوهر و جرم شش در

~~غایت سخافت و سستی خلق شده تا حرکت انبساطی انقباضی به

~~آسانی از او صادر گردد و این معنی مقتضی آن است ms050 که غذای او در

~~غایت رقت و لطافت باشد تا ملایم و مشاکل جوهر او باشد و به

~~همین جهت از موضعی از دل که از سایر اجزای قلب تنگتر است

~~روئیده تا مثل جوهر شش، تنگ و سست باشد و بدین سبب نیز

~~یک طبقه خلق شده تا به نرمی و سستی، حرکت انبساط و انقباض

~~فصل سی

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_99.png)

~~7 درع الصحة

~~بر او آسان باشد و آنچه او بر سبیل رشح از...1 یا از راه کمی گویا

~~خروج او مثل رشح است به شش [برسد از خون لطیف بخاری

~~باشد که در دل کمال طبخ و نضج یافته که بعد از رسیدن به شش]

~~محتاج به زیادتی نضج نباشد که او را از شغل رسانیدن هوا به دل

~~باز دارد زیرا که شش همیشه در حرکت است و دو کار بزرگ به او

~~مرجوع است: یکی آن که به حرکت انبساطی، نسیم هوا را از خارج

~~جذب نموده معتدل سازد و به دل رساند تا موجب راحت و

~~افروختگی حرارت گردد. دیگر آن که به حرکت انقباضی، نسیمی

~~ررا] که در دل سوخته و دردناک شده باشد بیرون کند. پس چون

~~مشغول این دو کار بزرگ است باید غذای او پخته به او برسد تا از

~~این دو کار نماند. و باز این دو منفعت از دل به شش میرسد: یکی

~~غذای یخته چنانچه گفته شد، دیگر حرارت فزونی که سبب این

~~می گردد که این خون زود غذای او شود تا در معاملهآ اعضا عدالت

~~به عمل آمده باشد.

~~جهت دیگر یک طبقه بودن این شریان آن است که چون جوهر

~~شش سسست است نزد حرکت شریان در آن خوف این نیست که

~~از مقاومت و مصادمت ضرری به او رسد چنانچه در شریان سایر

~~اعضا این خوف است. پس به این جهت نیز مستغنی از صلابت و

~~غلظت است و یک طبقه خلق شده.

~~1. هر ms051 دو نسخه یک لغت سفید است.

~~2. ج ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_100.png)

~~اگر گویند که بنابراین ورید شریانی که او نیز به شش آمده و

~~مجاور است بایست یک طبقه باشد، میگوید که این ورید مجاور

~~مؤخر شش است که صلابت دارد. شریان وریدی مجاور مقدم که

~~سخافت دارد و با وجود این به شعبهها و اجزای صغار شده و در

~~داخل شش متفرق گشته، پس بدین جهت یکی دو طبقه و دیگری

~~یک طبقه خلق شده. و چون خون هوائی که از این شریان نفوذ

~~می کند غذای یک عضو است که شش باشد پس باید از شریان دیگر

~~که به همهآ اعضا روح میرساند بسیار کوچکتر باشد.

~~خلاصهآ کلام آن که این شریان را که کوچکتر است و به شش

~~رفته و یک طبقه است شریان وریدی گویند. شریان به اعتبار آن که

~~از دل رسته و مثل سایر شرائین متحرک است و ورید به این جهت

~~که مانند اورده یک طبقه است و چون حرکت از خواص شریان

~~است او را شریان وریدی گویند نه ورید شریانی چنانچه وریدی که

~~دو طبقه است و ساکن و به شش رفته ورید شریانی [است] چه

~~سکون از خواص ورید است. پس ظاهر میگردد که عروقی که به

~~شش رفته از شریان و ورید برخلاف عروق سایر اعضا است. و

~~آنچه در باب رسیدن غذای شش از قلب به وساطت شریان وریدی

~~بیان شد بنا بر قول مشهور است اما قرشی میگوید که چون کار

~~قلب تولید روح است و مادهآ او خون رقیق مخلوط به هوا پس ناچار

~~است که در دل خون بسیار رقیق یا هوائی حاصل شود تا روح از

~~این هر دو تولد نماید. و چون روح در تجویف ایسر تولد مینماید

~~پس تجویف دیگر که خون در او لطیف شود و صلاحیت مخالطت

~~فصل سیم1 در تشریح شریان وریدی و... 77

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_101.png)

~~7 درغ الصحة

~~با ms052 هوا داشته باشد ضرور است، چه اگر هوا مخلوط به خون گردد و

~~او بر غلظت خود باقی باشد جسم متشابه الاجزا از آنها به هم

~~نمیرسد و این تجویف ایمن است که هرگاه خون در او لطیف

~~گردد به تجویف ایسر نفوذ نماید. لیکن چون جرم قلب مصمت و

~~سخت است و منفذ ظاهری ندارد پس باید که در ورید شریان نفوذ

~~نموده به شش رود و در جرم شش پراکنده و مخلوط به هوا گردیده

~~الطیف او از راه شریان وریدی به تجویف ایسر قلب نفوذ نماید و

~~چون به هوائیت مخلوط شده روح متولد شود و آنچه لطافت او

~~کمتر باشد در شش به جهت غذای او بماند. پس به این جهت ورید

~~شریانی دو طبقه و در غایت رقت باشد و شریان وریدی یک طبقه و

~~سست تا رسانیدن خون هوائی از شش به دل بر او آسان گردد لهذا

~~میانهآ این دو رگ مسامات محسوسه است.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_102.png)

~~در تشریح شریان صاعد از شریان بزرگ

~~و شریان سباتی و تولید شبکهآ دماغ از آنها

~~اما شریان دیگر بزرگتر که ارسطاطالیس به لغت خود او را

~~"اورطی" و "اوریطی" گفته به عربی ابهر گویند که افادهآ حیات و

~~رسانیدن روح حیوانی به اعضا و مادهآ روح نفسانی به دماغ به این

~~شریان و شعبههای او حاصل میشود. پیش از آن که از جرم قلب

~~جدا شود شعبهای مخلف از او جدا گردیده بزرگتر دور قلب گشته

~~و محیط ظاهر او شده و متفرق گشته زیرا که عضو رئیس و به

~~غایت شریف است و حفظ حیات و روح بسیار در او به جهت

~~سرمایهآ حیات و زندگی ضرور است. و کوچکتر در باطن گردیده و

~~در تجویف ایمن متفرق گشته به جهت طبخ و نضج خون و استعداد

~~تولید روح. و آنچه از این شریان به بعد از این دو شعبه باقی مانده

~~از قلب که ms053 جدا شده به دو قسم مختلف منقسم گشته بزرگتر به

~~اعضای سافله که بزرگتر است و بیشترند رفته، و کوچکتر به اعضای

~~عالیه که کوچکتر و کمترند رفته.

~~اما قسمی که بالا رفته باز منقسم به دو قسم شده: بزرگتر به

~~جانب لیه که بالای سینه است - مثل کردهآ بوارب - به جانب راست

~~لصل چهارم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_103.png)

~~8 درع الصحة

~~رفته تا رسیده به گوشتی که سست است و در سمت راست بالای

~~استخوان سینه است و به جهت ستی جرم به توث و معروف به

~~توثه است، بر این توثه تکیه کرده است میل به جانب دو وداج غایر

~~کرده یکی از جانب راست به وداج راست رفته و دیگری از چپ به

~~وداج چپ رفته. این دو شریان را شریانین سباتیین گویند که از دو

~~جانب گردن حرکت اینها نزد وداجین محسوس میشود و با

~~وداجین در شعبهها و قسمها رفیقاند، و آنچه باقی ماند داخل

~~قحف1 شده و شبکهای از او به هم رسیده چنانچه بیان میشود.

~~و وجه تسمیهآ سباتی آن است که سبات به معنی خواب گران و

~~بیهوشی است و چون دست بر این دو رگ گذارند و قائم نگاه دارند

~~آن کس بیهوش میگردد به منزلهآ کسی که در خواب باشد بدین

~~جهت سباتی گفتهاند و به فارسی رگ خواب و شاهرگ گویند. و

~~قسم سیم متفرق میگردد در استخوانهای سینه و ضلعهای بالا و

~~شش مهرهآ بالای گردن و حوالی چنبر گردن و میرسد به شانه و از

~~شانه میگذرد و در دستها پراکنده میشود.

~~اما قسم کوچکتر بوارب به طرف بغل چپ میرود و به دستور

~~قسم سیم در اعضای مذکوره متفرق میگردد.

~~و صاحب کامل الصناعه گفته که قسم سیم از قسم اول به سه

~~شعبه شده بعضی به استخوان سینه و ضلعهای بالای سینه و بعضی

~~به مهرههای بالای گردن و حوالی چنبرگردن رفته و به سر دوش

~~1. قحف ms054 واقع است در طاق و طرفین جمجمه (جواهر التشریح میرزاعلی، ص 64)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_104.png)

~~رسیده و به ناحیهآ بغل دست نزول کرده و شعبهای از او با عرق

~~ابطی رفته و در دست مثل ابطی منقسم گشته و شعبهها از او منقسم

~~و پراکنده گشته و در عضلهآ ظاهر و باطن بازو و در باطن غایر رفته

~~تا در مرفق در موضع باسلیق ظاهر گشته آنگاه باز غایر شده و از او

~~شعبه های کوچک جدا شده و در عضل ساعد متفرق شده. و شعبهآ

~~دیگر به دو قسم منقسم گشته یکی که بزرگتر است از زند اعلی به

~~خوردهآ دست رفته و همین رگ است که او را نبض گویند. و

~~دیگری از زند اسفل به خوردهآ اسفل دست رفته و هر دو متفرق

~~گشتهاند در عضل کف دست، و گاهی حرکت اینها در کف دست

~~محسوس میشود. اما جزء دوم کوچکتر از شریان صاعد بوارب به

~~ناحیهآ بغل چپ آمده و منقسم گشته در اعضای طرف چپ چنانچه

~~عرق سیم شریان اول منقسم شده.

~~اما دو شریان سباتی هر یک در گردن به دو قم منقسم میشود:

~~قسمی به پیش گردن و قسمی به پس گردن میرود. آنچه به پیش

~~رفته به دو شعبه شده: شعبهای به اندرون میل کرده و به طرف زبان

~~و عضل داخل فک اسفل رفته و شعبهای به ظاهر و بالا میل کرده تا

~~رسیده به حوالی پیش گوشها و عضلات صدغین، و از آنجا نیز

~~بعد از آن که شعبههای بسیار گذاشته رسیده به میان سر. و اطراف

~~شعبههای طرف راست با اطراف شعبههائی از طرفین آن است که

~~اگر روح حیوانی در طرفی کم باشد تدارک او به آنچه در طرف

~~دیگر است نموده تا طرفین در روح مساوی باشند زیرا که غرض از

~~خلفت این دو شریان، اتصال روح حیوانی است به دماغ و به

~~فصل چهارم ادر تشریح شریان صاعد ms055 از شریان بزرگ و... 81

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_105.png)

~~8 درع الصحة

~~اعضای ظاهره و باطنهآ سر و به آنچه از این اعضا در پیش و پس

~~است، چه احتیاج این اعضا به روح حیوانی مثل احتیاج سایر اعضا

~~است. دماغ احتیاج بیشتر دارد تا مستحیل سازد قداز (2) او را به

~~مزاجی که صلاحیت صدور افعال نفسانی داشته باشد، و قدری دیگر

~~به جهت افادهآ حیات باشد. پس به این جهت باید که این دو شریان،

~~در جمیع اعضای سر از ظاهر و باطن و قدام و خلف پراکنده گردند.

~~با وجود این باید که آنچه از این دو شریان داخل دماغ میشود قدر

~~بسیاری باشد تا روح حیوانی که نفوذ به دماغ میکند بسیار باشد.

~~اما قسم مؤخر نیز به دو قسم مختلف منقسم شده اکثری از

~~کوچکتر به طرف پس سر به بالا رفته و در عضلهای که محیط به

~~مفصل سر و گردن است متفرق شده و کمتر از این قسم متوجه

~~قاعدهآ مؤخر دماغ شده، و از بقیهآ بزرگ در زلامی داخل گشته و

~~قسم بزرگتر پیش از این ثقبه از ثقبهای که در استخوان خنجری

~~است داخل شده و شبکهای از ایشان حاصل شده چون به شکل دام

~~است به این مناسبت او را لاشبکه" گفتهاند زیرا که از اتصال رگها به

~~یکدیگر و طبقه بر طبقه پیوستن، اشتباک قوی به هم میرسد که از

~~یکدیگر جدا نمیتوان ساخت و تمامی به هم مربوط و محکماند

~~مثل دام.

~~و شبکه از شرائین تنها تنها خلق شده و به اورده مخلوط و

~~ممزوج نگشته تا خون مخلوط به روح نشود و قوام او را غلیظ

~~سازد و استعداد سرعت انفعال از او کم شود. و بعد از آن که این

~~شعبهها در جهات قدام و خلف و راست و چپ متفرق و در شبکه

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_106.png)

~~پراکنده شدهاند باز جمع بمیگردند و چنانچه پیشتر بود [ند] یک

~~زوج ms056 میشوند تا هر فردی از جانبی به بالا روند. و از دو سوراخ که

~~در غشاء غلیظ شده نفوذ مینمایند تا داخل دماغ گردند. اولا در

~~غشاء رقیق که ملاصق دماغ است متفرق میشوند آنگاه داخل جرم

~~دماغ میگردند و به بطون و پردهها نفوذ مینمایند و دهنههای این

~~شعبهها که در اینجا بسیار باریک شده به دهنههای شعبههای رگهای

~~ساکن که از دماغ به پائین آمده متصل میگردد تا ورید، خون به این

~~شریانها رساند و روح اخذ نماید. و شیخ الرئیس گفته که حکمت

~~در آنها که رگهای شریانی از شبکهآ زیر دماغ به بالا آمده و رگهای

~~وریدی از بالای دماغ به پائین آمده آن است که رگهای ساکن به

~~جهت رسانیدن و ریختن خوناند وخون وریدی از کثافت و غلظت

~~به دشواری به طرف بالا میل مینماید. پس بهترین وضع اینها به

~~جهت این معنی آن است که از بالای دماغ نزول نمایند تا ریختن

~~خون از آنها به آسانی به حصول بپیوندد. خون رگهای متحرک که

~~به جهت افاده و افاضهآ روحاند و روح در غایت لطافت و ناریه و

~~هوائیت بر او غالب و مایل بالا است مناسب آن است که شریان که

~~محل و مکان او است صاعد باشد نه نازل بلکه اگر چنین نباشد گاه

~~باشد که موجب افراط استفراغ خون لطیفی شود که مصاحب روح

~~است و حرکت روح نیز دشوار گردد زیرا که به سبب غالب بودن

~~اجزاء هوائی و ناری بر او مایل به فوق است. و این که دو شریان

~~فصل چهارم ادر تشریح شریان صاعد از شریان بزرگ و... 83

~~. ب و ج: "دماغ خون".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_107.png)

~~84 درع الصحة

~~بعد از پراکندگی باز جمع و یک زوج جاصل شده به جهت آن

~~است که اگر به همان وضع نفوذ میکردند موجب سوراخهای بسیار

~~در ام جافیه1 و سستی جوهر او میگردید[ند].

~~و منفعت شبکه آن است ms057 که تعدیل حرارت زایدهآ روح حیوانی

~~نموده استعداد صدور افعال نفسانیه به هم رساند زیرا که هر چیزی

~~که طبیعت محتاج به انضاج و اصلاح او است از برای او موضعی

~~مهیا میسازد تا در آنجا مدتی توقف نموده او را تعدیل نماید و

~~چون روح نفسانی لطیف ترین اجسام بدنی است و تولد او از روح

~~حیوانی محتاج به نضج بسیار است و لطافت تمامی طبیعت این

~~شبکه را از برای او گردانیده که به زودی از او بیرون نرفته مدتی در

~~آن مکان تردد و جولان نماید تا غایت لطافت به هم رسانیده آنگاه

~~از این دو رگ به بطون دماغ نفوذ نموده در آنجا نیز نضج و لطافت

~~او زیاده شده به سایر اجزای دماغ نفوذ نماید و به این جهت در زیر

~~دماغ میانهآ استخوان و میانهآ غشاء صلب دماغ که ام جافیه باشد

~~موضعی2 است که اگر بر بالای ام جافیه میبود نزدیک به خونی

~~می گردید که در معصره و بالای ام غلیظ است و از دو جهت مضرت

~~می رسید: اول آن که باعث گرمی و سخونت شبکه میگردید زیرا که

~~از شان حامل حرارت صعود است چنانچه از شان حامل برودت،

~~نزول، لهذا سردی چیزی که در زیر جسم سرد نهند بسیار از سردی

~~چیزی است که بالای او یا یکی از جانبین او نهند، و گرمی آنچه بر

~~1. ام جافیه غشای صلبی است در دماغ (لغت نامه دهخدا)

~~2. ب: "موضوع"

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_108.png)

~~بالای حسم کرع کدارن زیاده بر اچه در زیر او یا طرقین او

~~گذارند. دیگر آن که ابخرهآ متصاعده از این خون مخلوط به ارواح

~~می گردید و موجب غلظت ارواح و دیر منفعل شدن میشد.

~~فصل چهارم ادر تشریح شریان صاعد از شریان بزرگ و... 85

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_109.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_110.png)

~~در تشریح شریان نازل از اورطی

~~و بیان بعضی از شرائین که به اورده رفیق اند

~~و بعضی ms058 دیگر که رفیق نیستند

~~اما قسم بزرگتر از شریان اوریطی که به طرف اسفل رفته اولا به

~~استقامت رفته تا به فقرهآ ینجم از فقرات پشت که غدهآ توثیه بر او

~~هست و محاذی و مقابل سردل است رسیده بر او اعتماد و تکیه

~~کرده. صاحب ذخیره توثه را ریه خوانده. آنگاه از استقامت میل به

~~انحراف و کجی کرده میل به پائین کشیده بر پشت تا به استخوان

~~عجز رسیده، و وقت پائین رفتن در برابر هر فقره شعبهای از او جدا

~~شده و به دو قسم شده: یکی به راست رفته و دیگری به چپ و در

~~عضلات اضلاع و در نخاع نفوذ کرده و در منافع اعضا مذکور است

~~که شعبههای شریان و ورید داخل به ثقبههائی میشوند از فقرات که

~~اعصاب از آن ثقبهها بیرون آمدهاند و در فقراتی که اضلاع به ایشان

~~پیوسته نشده در آنجا به نخاع نفوذ کرده متفرق و پراکنده میگردند.

~~و حین نزول از محاذی سینه نگذشته شعبهای باریک از او جدا شده

~~و در سینه متفرق گشته و اطراف این شعبه به قصبهآ ریه رفته و چون

~~فصل پنجم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_111.png)

~~88 درع الصحة

~~از برابر سینه تجاوز کرده دو شعبه از راست و چپ از او جدا شده

~~و به حجاب حاجز رفته و در راست و چپ حجاب متفرق گشته. و

~~اطراف این شعبه به قصبهآ ریه رفته و چون از برابر سینه تجاوز کرده

~~دو شعبه از راست و چی از او جدا شده و به حجاب حاجز رفته و

~~در راست و بعد این دو شعبه شعبهای دیگر از او جدا شده و

~~شعبهها گشته و در معده و جگر و سپرز متفرق گشته و از کبد

~~شعبهای به مثانه رفته.

~~و بعد از این یک شعبه شعبهای دیگر جدا شده و در جداولی که

~~در حوالی رودهآ دقاق و قولون است پراکنده شده آنگاه سه ms059 شعبهآ

~~دیگر مختلف جدا شده، کوچکتر از این شعبه به کردهآ چپ رفته و

~~در لفافهآ کرده - یعنی پردهای که بر روی کرده است - و حوالی او

~~متفرق گشته. جهت اختصاص به کردهآ چپ آن است که چون سپرز

~~که در جانب چپ است به کردهآ چپ نزدیک است اگر کردهآ چپ

~~به این شریان مخصوص نگردد هر آینه مزاج او مخالف مزاج کردهآ

~~راست خواهد بود که به جگر نزدیک است و فعل این دو کرده

~~مختلف خواهد بود.

~~و دو شریان دیگر از این سه شریان به هر دو کرده رفته تا افادهآ

~~حیات حرارت غریزی نموده اگر مائیتی در این دو شریان باشد

~~کردهها جذب نمایند. چه بسیار اتفاق افتاده که این دو شریان جذب

~~خون مائی از معده و رودهها کردهاند که [اگر] آن مائیت جذب

~~نشود موجب امراض شود.

~~1. نسخه ها چنین است

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_112.png)

~~یس از باقی دو شریان دیگر جدا شده و به انثیین آمده لیکن آنچه

~~به چپ آمده همیشه شعبهای از شریان کردهآ چپ با او رفیق است. و

~~سا باشد که آنچه به خصیهآ چپ آمده منشاء او همیشه از شریان

~~است که این دو شعبه از او ناشی شده نه از بالای او، و الا آنچه به

~~کردهآ چپ نیز آمده از اوست، و گاه باشد که بر سبیل ندرت رقیق

~~شود چیزی از آن به کردهآ راست رفته به آنچه به خصیهآ راست

~~رسیده.

~~و سبب این که انثیین در این معنی مساوی نیستند آن است که

~~جانب چپ سردتر از راست است. اگر شریان خصیهآ چپ زیاده

~~نباشد تولید منی در اینها متشابه و مساوی نخواهد بود و فعل قوهآ

~~مصوره مختلف خواهد شد و به جهت کثرت شرائین مشارکت

~~خصیهآ چپ با دل بیشتر از راست است.

~~و بعد از جدا شدن این شعبهها از باقی شریان اصل کبیر شعبهها

~~جدا شده و در جداول حوالی ms060 رودهآ مستقیم متفرق شده و در

~~شعبهای در نخاع پراکنده گشته و داخل تقبههای فقرات شده و چند

~~شعبه به تهیگاه رفته و چند شریان دیگر به انثیین آمده. و از جملهآ

~~این شعبهها زوج کوچکی منتهی به قبل گشته. و این غیر شریانی

~~است که مذکور میشود. و این در مردان و زنان هر دو میباشد و

~~با رگهائی که در آنجا است مخلوط وممزوج شده آنگاه بعد از این

~~فروع و شعبهها و انقسامات این شریان اصل بزرگ چون به اخر

~~مهرهها رسد با وریدی که رفیق و مصاحب او میشود منقسم به دو

~~فصل پنجم/ در تشریح شریان نازل از اورطی و... 89

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_113.png)

~~*

~~درع الصحة

~~قسم گشته و از یکدیگر جدا شده هر یک از طرفی و جانبی از

~~استخوان سرین به رانها رفته.

~~و جالینوس گفته که هرگاه شریان به آخر مهرهها رسد بر رگی

~~در این موضع بر فقره تکیه کرده شریان تکیه و اعتماد بر این رگ

~~می نماید و منقسم میشود به دو قسم مثل رگ، و هر یک از دو قسم

~~میرود به سمت پای برابر خود، و پیش از رسیدن بر آنها از هر یک

~~شعبهای جدا شده یکی به مثانه رفته و دیگری به ناف، و در ناف هر

~~دو با هم ملاقات کردهاند تا افادهآ حیات نمایند غرابی1 را که میانهآ

~~کبد جنین و ناف او است. مراد از این کلام آن است که این دو رگ

~~که از هر دو جانب به ناف آمده بر مثانه تکیه کرده و به ناف رسیده

~~نه آن که شعبتین منقسم گشته و یکی به مثانه و یکی به ناف رفته. و

~~این دو شریان در جنین که غذای خود را در رحم از ناف میگیرند

~~ظهور تمامی دارد. اما در مردم کامل اطراف آنها خشک گشته

~~ظهوری ندارد. و همین اصول باقی مانده که شعبههای بزرگ از این

~~اصول ms061 ناشی شده و در عضل استخوان سرین پراکنده شده و آنچه به

~~مثانه رفته در او و حوالی او پراکنده شده و اطراف همه در رجال به

~~قضیب رفته که به زیادتی قوت حیات و حرارت احتیاج بیشتر دارد.

~~و در زنان اکثر این شعبهها در مثانه متفرق گشته و باقی که زوج

~~صغیری است به رحم رفته.

~~1. یکی از معانی غراب، تندی پائین سرین متصل بالای ران است.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_114.png)

~~اما آن دو شریان که به طرف رانها رفته و از هر یک این شعبه ها

~~جدا شده چون به رانها رسیده هر یک به دو شعبه شده: یکی به

~~طرف وحشی ران که طرف بیرون باشد و دیگری به طرف انسی که

~~اندرون ران است. آنچه به وحشی رفته باز میل به انسی کرده، چه

~~طرف انسی از آفات محفوظ تر است، و از هریک شعبهها جدا

~~گشته و به فضلات هر دو جانب ران رفته و بعد از جدا شدن

~~شعبهها رفتهاند تا مقدم پاها که وسط وحشی و انسی است و کشیده

~~شدهاند به میانهآ انگشت ابهام و سبابه، و از آنجا پیچیده میشوند و

~~به باطن قدم میروند.

~~شبعه های رگهائی که به پا آمدهاند:

~~بدان که بعضی از شرائین در رسیدن به اعضا با ورید رفیق نیستند

~~بعضی دیگر رفیق و همراهاند.

~~اما آنچه رفیق نیستند از شریان صاعد مثل شعبههای شریان

~~وریدی و مثل شریان صاعد به گو گردن و مایل به بغل دست از

~~شعبهآ قسم اصغر از دو قسم صاعد، و دو شریان سباتی در مکانی که

~~در شبکه متفرق میشوند، و مثل شرائینی که در حجاب نفوذ

~~کردهاند از قسم سیم شریان صاعدی است که در استخوان سینه و

~~اضلاع گردن پراکنده شده و شعبهای از آن به حجاب رسیده مثل

~~شعبهای که به دوشها رسیده.

~~فصل پنجم! در تشریح شریان نازل از اورطی و... 91

~~1. گو: گودی، فرورفتگی، چاله ms062 (لغت نامهآ دهخدا).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_115.png)

~~9 درع الصحة

~~و اما آنچه از شریان نازل رفیق نیستند مثل دو شریان که از جگر

~~به ناف آمده در جنین، و شریان نافذ به فقرهآ پنجم، و آنچه به معده و

~~جگر و سپرز و رودهها رفته، و آنچه از مراق بطن منحدر شده، و

~~شریانهائی که بر عضل استخوان سرین است نه آنچه به شانه رفته.

~~اما آنچه رفیقاند از شعبههای دو شعبهآ بزرگی که به پاها رفتهاند

~~و در اکثر اجزای پایها رفیقاند چنانچه مذکور شد و رفاقت باقی

~~شرائین از دانستن رفیق نیستند و بیان شد معلوم میگردد و محتاج

~~به اظهار و تکرار نیست. و هرگاه شریان با ورید رفیق باشد در

~~داخل و مرور او بر محاذات فقرات باشد، شریان بر ورید تکیه

~~می کند تا اخص رفیقین حامل و اشرف محمول باشد اما در اعضای

~~ظاهر شریان غایر است و ورید ظاهر، تا ورید به منزلهآ سپری باشد

~~مر شریان را از مصادمات و آفات.

~~و سبب رفاقت بعضی شرائین با بعضی از اورده دو چیز است:

~~کی آن که اورده به اغشیهآ شرائین مربوط و محکم شوند، و دیگر

~~آن که هر یک از دیگری اخذ رطوبت نماید. اما شریان به جهت

~~کثرت حرکات و اورده به جهت آن که گاه هست که از سخونت

~~خون خشکی بر او غلبه میکند و اما بعضی دیگر که در مواضع واقع

~~شدهاند که احتمال تغییر از وضع خود ندارند و یا به جهت کثرت

~~مائیت در اعضای مجاور محتاج به سقی و جذب رطوبت نیستند و

~~با ورید رفیق نیستند.2

~~1. سخونت: گرم بودن.

~~2. نسخه الف از اول کتاب تا اینجا را ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_116.png)

~~در بیان فصد و آنچه بدو متعلق است

~~و این مقاله مشتمل بر بیست باب است

~~باب اول

~~در تعریف فصد

~~بدان که تفرق اتصال بر سه نوع است: طبیعی و قسری و ارادی. ms063

~~اما طبیعی آن است که از راه قوت طبیعت باشد از قبیل گشودن

~~طبیعت و دهن رگ را حین رعاف در حمیات، و دفع خون حیض

~~در ایام عادات.

~~و قسری آن که به اراده نباشد و به قسر و جبر آن تفرق در رگ

~~حادث شود مثل آن که از افتادن یا چیزی بر بدن زدن یا غیر اینها از

~~متفرقات قسری دهن رگی گشوده و از او خون دفع شود.

~~اما ارادی گشودن رگ است به نیشتر و این مخصوص به فصد

~~است که در عرف اطبا عبارت از تفرق اتصال ارادی مخصوص به

~~مقالهآ اول

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_117.png)

~~درع الصحة

~~عرق به آلت مخصوصی. و این که گفتهاند که فصد استفراغ کلی

~~است یعنی تابع تفرق اتصال مذکور است که حقیقت و ماهیت و

~~معنی فصد همین است و از این تفرغ اتصال، استفراغ کلی از رگ

~~خاصه و به واسطهآ رگ از جمیع بدن حاصل میشود و یا حکمی

~~است از احکام فصد، نه این که معنی فصد استفراغ مذکور است و

~~به قید مخصوص به عرق تفرق اتصال ارادی که به آلت در شکافتن

~~جراحت واقع میشود از این تعریف بیرون میرود زیرا که تعرق در

~~عرق نیست و همچنین حجامت، چه مخصوص به عرق نیست بلکه

~~به پوست و سطح بدن است و به قید به آلت تفرق اتصالی که بدو

~~حادث شود چنانچه از دواهائی که رعاف1 میآورند بیرون میرود

~~چه به آلت نشده، پس این تعریف جامع همهآ افراد فصد است و

~~مانع چیزهائی که داخل فصد نیستند و بهترین تعریفهایی که کردهاند.

~~بدان که گاهی از استفراغ کلی مراد آن است که استفراغ از همهآ

~~بدن باشد و در این وقت استفراغ جزئی آن است که استفراغ از

~~عضو مخصوصی باشد چنانچه گاهی استفراغ ماده از سر به دواهائی

~~که عطسه آرد میکنند و این معنی در اینجا مراد نیست زیرا که ms064 در

~~بعضی از فصدها استفراغ در بعضی اعضا میشود و از بعضی دیگر

~~نمیشود مثل فصد پیشانی و فصد کنجهای چشم و چهار رگ لبها.

~~و گاهی مراد از استفراغ کلی استفراغ هر چهار خلط است و این

~~مراد است. چه در هر فصدی این چهار خلط بیرون میآیند و در این

~~وقت استفراغ جزئی استفراغ خلط خاصی خواهد بود مثل صفرا یا

~~1. رعاف آمدن خون است از بینی (حاشیه نسخه الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_118.png)

~~سودا یا بلغم که به قی و مسهل و حقنه استفراغ میشود و هر چهار

~~خلط به اینها دفع نمیشوند.

~~پس استفراغ کلی تابع فصد است و جزئی تابع غیر او از باقی

~~استفراغات.

~~باب اول1 در تعریف فصد 95

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_119.png)

~~در بیان منافع و فضیلت خون در بدن

~~بدان که خون را در بدن شش منفعت عظیم است که اخلاط

~~دیگر را نیست:

~~اول آن که غذای بدن و پرورش تن و بدل آنچه پیوسته به

~~تحلیل خرج میشود از خون است به تنهائی یا بیشتر آن خون با غیر

~~او اندک از اخلاف دیگر بنا بر خلافی که در این باب واقع شده.

~~دویم آن که حرارت طبیعی از خون به همهآ تن میرسد.

~~سیم آن که خون مدد دل مینماید در تولید روح حیوانی و

~~مرکب او است در رسانیدن او و حرارت غریزی و قوت حیوانی به

~~تمامی اعضا و بدین جهت است که هرگاه قدر بسیاری از خون دفع

~~شود نبض ضعیف و ساقط و غشی عارض میگردد.

~~چهارم آن که دل معدن حرارت غریزی است و به سبب دوام

~~حرکت، تحلیل بسیاری در او واقع میگردد و احتیاج به بدل

~~مایتحلل بسیار دارد بیشتر از آنچه حاجت سایر اعضا است و بدین

~~سبب رگ بزرگی از جگر به او پیوسته تا طبیعت نصیبی وافر از آن

~~و احتیاج به فصد و بیرون کردن او از تن

~~باب دویم

![page ms065 image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_120.png)

~~رگ زودتر از سایر اعضا به او رساند تا آن خون غذا و بدل او و

~~مرکب روح و قوت حیوانی گردیده از دل به وساطت [شرائین] به

~~همهآ اعضا رسیده افعال قوت حیوانی از او تمام گردد. لهذا هر گاه

~~خون از شرائین بیرون رود قوت حیوانی باطل و حیوان هلاک گردد.

~~پنجم آن که خون موجب گرمی تمامی اعضای بدن میگردد تا

~~از سرمای خارجی ضرری به او نرسد و اعضای بدن را رطوبت

~~می بخشد و نرم میدارد که حرکتهای اعضای بدن به آسانی

~~حاصل شود و سبب جفاف1 و خشکی تن نشود

~~ششم آن که رنگ و بشره را رنگین و تازه و با رونق دارد و

~~بدین جهت ایست که جمعی که در بدن ایشان خون کم است یا به

~~سبب زیادتی فصد یا امراض کم شده بشره و رنگ ایشان بیصفا و

~~بیرونق و متغیر است.

~~پس معلوم شد که خون سببی است به غایت عظیم در قوام و

~~صحت بدن و بهترین اخلاط است در تن و منافع او بیشتر است از

~~منافع سایر اخلاط.

~~اما جهت احتیاج به فصد و ضرورت او آن است که حصول این

~~فواید و منافع از خون مشروط به آن است که در مقدار، معتدل و در

~~کیفیت صالح باشد که اگر از قدر حاجت بدن زیاده باشد

~~حرارت غریزی و قوت حیوانی را فشرده و مغمور میسازد. اگرچه

~~باب دویم! در بیان منافع و فضیلت خون در... 97

~~1. فقط در الف

~~2. جفاف: خشکی، خشک شدن

~~3. مغمور از غمر است و غمر آب بسیار. منه (حاشیه نسخه الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_121.png)

~~9 درع الصحة

~~مادهآ روح و حرارت و قوت است مثل هیمهآ بسیاری که مادهآ [آتش]

~~است و قوت آتش به او است هرگاه بر آتش کمی نهند از راه

~~احتباس و منع تحلل بخارات سبب خاموشی آتش میشود، و از

~~قبیل روغن بسیاری که چراغ ms066 را خاموش میسازد. و همچنین هرگاه

~~از مقداری که بدن به آن محتاج است کمتر باشد وفا به ضرورت

~~نمیکند و حرارت غریزی فانی میگردد مثل کمی هیمهآ آتش و

~~کمی روغن چراغ که هر دو از کمی هیمه و روغن خاموش

~~میشوند. و همچنین اگر در کیفیت حرارت و رطوبت، زیادتی و

~~نقصانی واقع شود یا در حال قوام صالح تغییری واقع گردد موجب

~~خلل و ضرر میگردد. پس هرگاه مقدار او زیاده شود از آنچه بدن را

~~باید که این زیادتی را در عرف اطبا امتلا به حسب اوعیه گویند، یا

~~آن که خون با وجود قدر ضرورت یا کمتر از آن در بدن، مزاج بدی

~~هبه هم رساند و از اعتدال انحراف یابد که این در عرف اطبا امتلا به

~~حسب قوت گویند، یا آن که زیادتی در مقدار و [کیفیت هر دو به

~~هم رساند.

~~الحاصل که هرگاه خون در بدن به حسب مقدار یا کیفیت] یا

~~هر دو چنان نباشد که باید، تدبیر و علاج منحصر در یکی از این دو

~~چیز است: اول تقلیل و تلطیف در غذا که مادهآ خون است و اصلاح

~~1. فقط در الف

~~2. ج ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_122.png)

~~به غذاهای دوائی که ضد آن کیفیت عارض خون باشد، دویم

~~اخراج او از بدن.

~~اما در صورت زیادتی مقدار به جهت آن که کم شود و اما در

~~حالت کمی مقدار و زیادتی قوت به سبب آن که قدری کم گردد تا

~~طبعیت را قدرت و قوت براصلاح باقی حاصل شود و هرگاه در

~~وقت، وسعت و مهلت باشد و داند که به تدریج از راه تقلیل و

~~اصلاح خون کم و به اعتدال مایل میگردد طریقهآ اول را اختیار باید

~~کرد و اگر مهلتی نباشد - چنانچه در خناق و ذات الجنب و امراض

~~صعبه است - طریقهآ ثانیه را مسلوک باید داشت و رگ گشود و

~~خون کم کرد.

~~پس بنابراین مقدمات ms067 فصد ضرور و لازم و واجب میشود و

~~شیخ الرئیس در قانون میگوید که فصد همه کس را واجب نیست

~~بلکه یکی از این دو شخص فصد میکنند: یکی آن که در حالت

~~باب دویم! در بیان منافع و فضیلت خون در... 99

~~1. بدان که آنچه وارد بدن میگردد اگر تأثیر او به کیفیت است یعنی اثر گرمی یا

~~سردی و خشکی یا تری از او ظاهر میشود و خلطی از او حاصل نمیگردد این را

~~"دوای مطلق" گویند مثل فلفل و زنجبیل، و اگر به ماده است که خلطی از او حاصل

~~و غذای اعضا میگردد مثل گوشت و نان، این را "غذای مطلق" و اگر تأثیر

~~به صورت نوعی یعنی به چیزی که به آنچه از سایر انواع تمیز یافته این را

~~"ذوالخاصیه" نامند، و اگر این خاصیت موافق بدن و مزیل مرض باشد " ذوالخاصیة

~~موافقه" نامند مثل فادزهر و تریاق فاروق. و اگر ضد مزاج باشد "ذوالخاصیة مخالفه"

~~مثل سم افعی، و اگر تأثیر به ماده و کیفیت هر دو باشد "غذای دوایی" مثل کاهو و

~~سیب، و اگر به کیفیت و صورت باشد "دوای ذوالخاصیة" مثل سقمونیا، واگر به ماده

~~و صورت باشد "اغذای ذوالخاصیة" مثل شراب که با "تغذیه بالخاصیة" نیز موجب

~~سرور است و اگر به هر سه باشد "غذای دوایی ذوالخاصیة" مثل مغز جوز یا سیر که

~~تریاق سموم است و غذائیت دارد و بدن را گرم میکند. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_123.png)

~~10

~~درع الصحة

~~صحت مستعد مرض دموی باشد به جهت آن که آن مرض عارض

~~نشود فصد میکنند. و دیگری آن که مرض دموی عارض او شده

~~باشد به جهت رفع یا تخفیف آن مرض فصد مینمایند. و مستعدین

~~مرضهای دموی مثل جمعی که مستعد عرق النسا و نقرس و

~~اوجاع مفاصل1 وصرع و مالیخولیا2 باشند از بسیاری خون، و مثل

~~جماعتی که مستعد خناق و اورام احشا ms068 و ذات الجنب و ذات الریه و

~~ذات الصدر4 و درد چشم و نفث الدم - که آمدن خون از حلق است

~~-باشند، و یا کسی که از جائی افتاده باشد یا بر عضوی از اعضاء او

~~چیزی زده باشند و خوف حدوث ورم داشته یا در عضوی ورمی

~~باشد و ترسد که پیش از پخته شدن به سبب زیادتی خون و حدت

~~1. اوجاع مفاصل دردهائی است که در بندهای اعضا حادث میگردد و اگردر

~~مفصل های قدمین مثل مفصل کعب و انگشتان خصوص انگشت ابهام حادث شود

~~نقرس گویند زیرا که نقرس در لغت به معنی حاذق است که به معنی قاطع نیز آمده

~~چنانچه کارد را حاذق میگویند و سرکهآ تند را نیز حاذق میگویند، و چون درد این

~~مفصل شدید میشود زیاده از درد سایر مفاصل و گویا قطع عضو مفصل مینماید

~~به این مناسبت نقرس مینامند. و اگر در مفصل ران باشد که اکثر اوقات منتهی به

~~مفصل زانو میشود و بسا باشد که به کعب پاها برسد و چون این درد عارض

~~طرف وحشی پا میشود آن را عرقالنسا گویند به سبب امتلای رگ نسا که از

~~مفصل ران تا قدم و انگشت خنصر از جانب وحشی کشیده شده. منه (حاشیهآ نسخهآ

~~الف)

~~2. صرع مرضی دماغی است که دفعة آدمی بیفتد و بیهوش شود و کف به دهان آورد

~~و باز زود به هوش آید و چون صرع در لغت به معنی افتادن است که لازم این

~~مرض است بدین سبب او را صرع نامیدهاند. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3. مالیخولیا مرضی سودایی است که خوف و وهم و غم و افکار ردیه لازم او است.

~~منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~4. معنی خناق و ذات الجنب در حواشی سابق مذکور شد و اورام احشا ورمهای باطنی

~~را گویند و ذاتالریه ورمی است که عارض شش گردد و ذاتالصدر ورمی است

~~که در سینه به هم رسد. منه (حاشیهآ ms069 نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_124.png)

~~ماده گشوده گردد. احتیاطا به جهت امن از حدوث ورم و انفجار،

~~قبل از نضج فصد می کنند. و از جملهآ مستعدین شخصی است که

~~خون بواسیر معتاد او حبس، وزنی که خون حیض او بسته شده

~~باشد اگرچه رنگ این دو طایفه دلالت بر فصد ندارد چنانچه رنگ

~~سایر مستعدین زیرا که رنگ اینها تیره و سبز و سفید میگردد، و

~~دیگر شخصی که با حرارت مزاج، ضعفی در اعضای باطنی داشته

~~باشد. صواب آن است که این سه طایفه در فصل بهار فصد نمایند.

~~جهت فصد دو صنف اول ظاهر است اما در صنف سیم که با

~~حرارت مزاج یعنی سوء مزاج حار مادی ضعفی در اعضای باطنه

~~داشته باشد آن است که چون به سبب ضعف، تاب کثرت مواد

~~ندارند پس باید فصد نمایند تا مواد بر اعضای ضعیفه غالب نگردند.

~~و هر یک از این دو طایفه مستعدین و واقعین یا به جهت زیادتی

~~مقدار یا زیادتی کیفیت خون یا زیادتی مقدار و کیفیت با هم فصد

~~می نمایند. پس اقسام شش است: سه قسم آن که در این سه قسم

~~چون استعداد مرضی دارند به جهت خوف از عروض آن مرض

~~فصد میکنند، و سه قسم دیگر آن که دراین سه قسم به جهت

~~تخفیف و رفع مرضی که عارض شده فصد میکنند. تمام شد کلام

~~شیخ الرئیس.

~~1. بواسیر دانههایی است که در مقعده حادث شود و بر سه قسم است: اگر آن دانه

~~شبیه به دانهآ انگور است "عنبی" گویند و اگر به دانهآ توت "توثی" و اگر به زگیل

~~"توپولی" و هر یک از این سه قسم یا خونی است یا غیر خونی که شش قسم شود

~~و هر یک از این شش قسم یا داخل مقعده است یا خارج آن که دوازده قسم

~~شود. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_125.png)

~~101 درغ الصحة

~~بدان که ضرورت فصد در ms070 این اقسام بنابر رای اکثری از اطبا

~~است و جمعی از قدما را مثل ارسطاطالیس و تابعین او چنانچه

~~ابوسهل مسیحی در کتاب بیست و هفتم از مائه از مقالهآ

~~قسطا ابن لوقا در مقالهآ فصد نقل کرده اعتقاد آن است که چون

~~خون، مادهآ اعضا و ارواح و سبب قوت و صحت است و منافع

~~بسیار در بدن دارد چنانچه مذکور شد او را نباید دفع کرد و اگر دفع

~~او ضرور میبود طبیعت از برای زیادتی او عضوی مهیا میساخت

~~چنانچه از برای زیادتی صفرا، زهره را و از برای زیادتی سودا، سپرز

~~را. و دیگر [اخراج خون یا به جهت زیادتی مقدار است یا بدی

~~مزاج]1 هرگاه به حسب مقدار زیاد شود مزاج او گرم تر و حرارتش

~~بیشتر میگردد و این زیادتی مستحیل به صفرا میشود. پس دفع

~~صفرا لازم است نه خون. و همچنین هرگاه کیفیت او از قدر لایق

~~متغیر شود این تغییر اگر به جانب برودت است موجب تکاتف دم

~~و قلت حجم است که مانع استفراغ است، و اگر این تغییر به جانب

~~حرارت است لطیف او مستحیل به صفرا شود، پس استفراغ صفرا

~~واجب می گردد نه خون.

~~و دیگر آن که زیادتی مقدار و تغیر مزاج خون را چون از تلطیف

~~و تقلیل غذا و تدبیرات موافقه و دوا به اعتدال میتوان آورد و

~~اصلاح حال او کرد پس چه احتیاج به کم کردن خون است؟ پس بر

~~1. ج ندارد.

~~2. تکائف دم: کثیف شدن خون، غلیظ شدن خون

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_126.png)

~~هر تقدیر خون را کم نباید کرد و تمامی این سخنان چنانچه علامه

~~گفته بسیار ضعیف است.

~~اما ضعف اول: به جهت آن که در فضیلت و شرافت خون

~~سخنی نیست اما این درحالتی است که در مقدار به قدر لایق و در

~~کیفیت و مزاج موافق باشد، هرگاه چنین نباشد وبالی خواهد بود

~~بدن را و باعث انغمار1 و ms071 انقهار و فنای حرارت خواهد بود چنانچه

~~معلوم شد لهذا بعضی از حکما در جواب شخصی که از او سؤال

~~کرده بود از حقیقت خون، گفته که خون بندهآ تو است و بسا باشد

~~که بنده مولای خود را بکشدا

~~اما ضعف ثانی: به جهت آن است که زهره و سپرز مکان زیادتی

~~و فضلهآ صفرا و سودا نیستند بلکه خزانهاند از برای قدری که به

~~جهت دفع فضله و جذب غذا ضرور است زیرا که اگر هر روز

~~قدری از صفرا از زهره به رودهها نریزد و رودهها را پاک نسازد

~~فضلات در رودهها میماند و سبب قولنج و آزارهای بسیار میگردد

~~و اگر هر روز قدری از سودا به معده نریزد و او را بر خواستن غذا

~~آگاه نسازد خواهش و جذب غذا معده را نخواهد بود. و دیگر چه

~~میگویند در مادهآ بلغم که تجویز استفراغ او کردهاند و مکانی در

~~بدن به جهت زیادتی ندارد.

~~اما ضعف سیم آن است که کثرت خون و حرارت هرگاه به

~~مرتبهآ افراط برسد موجب استحاله به صفرا است و هرگاه صفرا

~~1. انغمار مجازا به معنی رقیق شدن است

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_127.png)

~~10 درغ الصحة

~~حادث شود سوءمزاج نیز به حد افراط میرسد و این باعث بر این

~~میشود که قبل از عروض تقدیم فصد شود به جهت خوف حدوث

~~چه فصد مانع عروض سوء مزاج مفرط میگردد. و دیگر آن که

~~زیادتی مقدار خون لازم ندارد حدوث صفرا را. گاه باشد که کثرت

~~مقدار خون موجب انغمار حار غریزی گردد بدون آن که مستحیل

~~به صفرا گردد.

~~اما ضعف چهارم: ظاهر است زیرا که زیادتی خون و تغییر

~~کیفیت او بسا باشد به مرتبهای باشد که مهلت نباشد و وقت یاری

~~ننماید که در عرض مدتی به تقلیل و تلطیف غذا یا به اصلاح اغذیهآ

~~دوائیه و دوا او را کم و اصلاح نمایند چنانچه قبل از این نیز مذکور ms072

~~شد، و بر تقدیری که قابل اصلاح باشد و وقت مهلت دهد محتاج

~~به زمان پسیاری است و در آن زمان ممکن است که موجب

~~مرض های بد گردد.

~~بدان که اگرچه از ظاهر کلام مانعین فصد منع فصد مطلقا مفهوم

~~میشود اما چون نسبت این رأی به ایشان دور است ممکن است

~~گفته شود که غرض از این منع آن است که بنا بر شرافت و فضیلت

~~اخون مادام که ضرورت عظیمی داعی نباشد اخراج او نباید کرد. پس

~~بنابراین دلایل تدبیر صواب آن است که هرگاه خون در مزاج و

~~مقدار معتدل باشد او را به هیچوجه از بدن کم نباید کرد اما هرگاه

~~در مقدار یا مزاج یا هر دو خارج از اعتدال باشد اگر وقت یاری

~~میکند و از حدوث امراض و عروض اعراض ایمن است و به تقلیل

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_128.png)

~~و تلطیف و تبدیل مزاج او را به اعتدال توان مایل ساخت بدین امور

~~مشغول گردد والا قدر زاید را دفع و باقی را اصلاح نماید.

~~و گاه باشد که زیادتی مقدار و فساد خود به مثابهی باشد که

~~محتاج به این هر سه تدبیر که فصد و تقلیل غذا و تبدیل مزاج به

~~دوا باشد. پس تدبیر درست و رأی صائب همین است که مکرر

~~مذکور شد و غیر این خطا و فاسد است. هر کس مراعات این امور

~~در باب فصد که به غایت عظیم است...

~~و گاه باشد که دفع او لازم و ضرور شود و اگر تآخیری واقع

~~گردد سبب هلاک یا طول مرض گردد یا موجب تولد دملها و

~~زخمها و ورمها و تبهای لازم و گاه باشد که سبب سرسام و

~~حصبه وخون آمدن از گلو و خناق و سکتهآ دموی شود. و گاه

~~برعکس است که دفع او سبب هلاک یا طول مرض یا بدی مزاج

~~دل و کبد و تولد استسقا گردیده دل و جگر و قوتها ms073 را ضعیف

~~باب دویم در بیان منافع و قضیلت خون در... 105

~~1. به نظر می آید جمله ناقص است. در هر سه نسخه چنین است.

~~. سرسام ورمی است که در یکی از دو پردهآ دماغ یا در هر دو یا در جوهر دماغ

~~بنابر رأی اکثر حادث شود.

~~3 حصبه را که به فارسی سرخجه گویند از غلیان و عفونت دم عارض اطفال میشود

~~به جهت دفع طبیعت فضول رطبه را که در بدن ایشان از خون حیض و شیر متولد

~~شده و گاه میشود که از زیادتی و فساد خون، غیراطفال را نیز عارض شود چنانچه

~~اکثر اوقات میشود و خطیر است.

~~استسقا مرضی مادی است که مادهآ غریبهآ بارده در خلل اعضا نفوذ نماید و برسه

~~قسم است: اول لحمی که مائیت مخلوط به خون شود و اعضای ظاهره برآمده مثل

~~خمیر گردد. دویم زقی که آب و رطوبت در احشا در میانهآ پردهآ ثرب و صفاق جمع

~~شود. و سیم طبلی که ریاح غلیظه در مواضعی که آب جمع میشود جمع گردد.

~~نوعی دیگر از استسقا که از احتباس خون حیض عادت زنان عارض زنان میشود

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_129.png)

~~گرداند و رطوبات خام در بدن بماند، و اثر پیری زود پدید آید، و

~~مردم را ضعیف و شکسته سازد و بیم حدوث فالج و رعشه2 باشد

~~ننماید باعث هلاک و زیادتی آزار مسلمانان خواهد بود نه حافظ

~~صحت و رافع مرض ایشان که وظیفه و شغل و کار طبیب، همین

~~حفظ صحت تندرستان و رد مرض و علت بیماران است.

~~یس حضرت حکیم علی الاطلاق این فقیر حقیر بیبضاعت در

~~این صناعت را که از روی ضرورت اشتغال به این صنعت دارد از

~~سهو و نسیان و زلل و خطا و خلل نگاه دارد. انه سمیع قدیر و بآمال

~~العباد خبیر بصیر.

~~106 درع الصحة

~~که شکم ایشان مثل زنان آبستن بزرگ میشود که آن را حبن گویند ms074 (حاشیهآ

~~1. فالج استرخا و سستیای است که در یکی از دو شق بدن از سرتاپای حادث شود

~~و بعضی استرخای شقی را سوای فالج گویند. اما قدما استرخای هر عضوی از اعضا

~~2. و رعشه علتی است که قوت محرکه عاجز باشد از تحریک عضل دانما و حرکت

~~ ه

~~نسخهآ الف).

~~را فالج نامیدهاند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_130.png)

~~که خواه از زیادتی مقدار و خواه از تغییر کیفیت و خواه از خون

~~و خواه از اخلاط دیگر باشد.

~~بدان که اگرچه ذکر علامات امتلاء سایر اخلاط در این رساله

~~مناسب نمی نماید اما به جهت آن بیان مینماید که گاهی علامات

~~امتلا به حسب اوعیه ظاهر میگردد و سبب او ممکن است که

~~اخلاط خام بلغمی باشد که در این وقت فصد غایت مضرت دارد و

~~بیم هلاک است زیرا که خون حامل حرارت غریزی است که آلت

~~جمعی قوتها است و دفع او موجب ضعف قوت است از نضج و

~~مادهآ غلیظ و تحلیل و دفع او. پس باید که علامات امتلا مطلق و

~~علامات زیادتی و تغییر مزاج خود را بداند که اشتباهی واقع نشود و

~~به همین نیر اکتفا نکرده رعایت سایر شروط نیز نماید.

~~اما علامات مشترک میانهآ این دو امتلا چند چیز است:

~~اول گرانی بدن و اعضا. اما در اول که از زیادتی مقدار باشد به

~~جهت کثرت ماده و تمدد او اعضا را، و در ثانی که از تغییر کیفیت

~~در علامات مطلق امتلا

~~باب سیه

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_131.png)

~~19

~~درع الصحة

~~باشد به سبب آن که هرگاه مزاج خلط متغیر باشد و اعضا و قوتها

~~را از او انتفاعی زیاده نباشد بر بدن و اعضا باروگران خواهد بود.

~~دویم: کسالت و کاهلی نمودن در حرکات در هر دو قسم به

~~جهتی که مذکور شد

~~سیم: سرخی رنگ بدن در اول به جهت کثرت و زیادتی و غلیان

~~و میل به ظاهر پوست بدن کردن مادهها، و ms075 در تانی به سبب حرارت

~~معتدلی که موجب غلیان خون و میل او به ظاهر است. و اگر

~~حرارت به حد افراط رسد اولا باعت زردی رنگ و ثانیا به احتراق

~~ماده موجب سیاهی او گردد و اگر تغییر از برودت باشد سبب

~~سفیدی یا تیرگی رنگ میگردد و سرخی کم میشود.

~~چهارم: انتفاخ و برآمدگی و پری رگها است در اول به جهت

~~زیادتی مقدار و در ثانی به جهتی که در رنگ بدن مذکور شد که

~~خلخل باشد که سبب او حرارت است. و اما اگر تغییر از جهت

~~برودت باشد انتفاخ را لازم ندارد زیرا که اخلاط به سبب برودت در

~~غور بدناند.

~~نجم: تمدد و کشیدگی پوست بدن است در هر دو قسم به

~~همان علت انتفاخ.

~~ششم: امتلا و پری نبض است در هر دو قسم به جهتی که در

~~انتفاخ و تمدد مذکور شد که سبب اول کثرت ماده و سبب دویم

~~غلیان و تخلخل که موجب زیادتی حجم خون میشود.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_132.png)

~~هفتم: رنگینی بول است در اول به جهت کثرت اجزائی که داخل

~~بول و موجب رنگ او میگردد و دیگر آن که قوت ممیزه به جهت

~~کثرت ضعیف میشود و تمیز ماده از سایر اجزا خوب نمیتواند

~~نمود. پس با بول مخلوط و سبب رنگ میگردد. و در تانی به جهت

~~آن که هرگاه رطوبات بد باشند و به کار بدن نیایند از جنس فضله و

~~زیادتی خواهند بود. پس طبیعت از ممر بول و سایر مجاری،

~~فضلات دفع میکند و رنگ آن به زردی مایل است اگر تغییر به

~~حرارت بسیاری باشد، و به سفیدی میل مینماید اگر تغییر کیفیت به

~~جانب برودت باشد.

~~هشتم: غلظت بول است در اول به جهت آن که در بسیاری

~~اخلاط فضول بیشتر داخل بول میشوند و در ثانی اکثر اوقات که

~~تخییر به جانب برودت باشد موجب کدورت و غلظ میشود به

~~خلاف ms076 حرارت.

~~نهم: کمی اشتها در اول به سبب دو چیز یکی آن که احتیاج

~~ندارد. دویم آن که به سبب اشتغال به دفع زیادتی و تدبیر کم کردن

~~از شغل جذب و خواهش غذا بازمیماند، و در ثانی به جهت وجه

~~ثانی.

~~دهم: کندی قوت باصره، در اول به سبب کثرت بخارات که از

~~مادههای بسیار به بالا می رود و به روح باصره خلل و ضرر

~~میرساند، و در ثانی به جهت بخاری که به سبب حرارت به بالا

~~میرود و روح را تیره میسازد اگر تغییر به جانب حرارت باشد، و

~~باب سیم! در علامات مطلق امتلا 109

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_133.png)

~~11 درغ الصحة

~~اگر به جانب برودت باشد به سبب جمود مادهها و غلظ قوام

~~موجب کدورت روح باصره می گردد. و جهت تخصیص به باصره

~~نرمی عصب الت قوهآ باصره است که می گویند نرم تر از اعصاب

~~آلات سایر حواس است اما حق آن است که سبب کلال و کدورت

~~تمامی حواس میگردد. و این دلیل تمام نیست زیرا که قوت شامه

~~چون به دماغ نزدیکتر است عصب آلت قوت او نرم تر است مگر

~~آن که گویند که چون روح باصره لطیف تر است حصول و ظهور

~~تکدر در او زودتر میشود.

~~گاهی خوابها نیز دلالت بر این دو امتلا دارند. در اول چیزهائی

~~که دلالت بر ثقل و گرانی کند، و در ثانی آنچه بر خفت و سبکی

~~نماید در خواب میبیند زیرا که روح و قوت از ثقل ماده و کیفیت

~~غیر موافق ضرر یافتهاند و در حالت خواب آنچه در بیداری دیدهاند

~~خیال مینمایند.

~~بدان که مراد از اشتراک این دو امتلا در این علامات که مذکور

~~شد این است2 که هر چه علامت یکی باشد علامت دیگری هم

~~هست بلکه مراد این است که علامات امتلا به حسب قوت مشارکت

~~دارند با علامات امتلا به حسب اوعیه در تقل و کسالت ms077 و کمی

~~شهوت زیرا که آنها بدون ماده نمیشود. و دانسته شد که امتلا به

~~حسب قوت جهت موجب ایجاد اینها میگردد، اما در غیر این سه

~~چیز لازم نیست.

~~1. دوباره نسخهآ الف از اینجا تا شروع باب چهارم را ندارد

~~2. باید "نیست" باشد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_134.png)

~~و حاصل کلام این است که [اگر] علامات امتلا به حسب قوت

~~به آن دیگری باشد شدید خواهد بود زیرا که هرگاه امتلا به حسب

~~قوت تنها و به آن دیگر نباشد در عروق شدت انتفاخ نمیباشد.

~~همچنین در جلد شدت تمدد در نبض شدت امتلا در قاروره کثرت

~~رنگ و شدت و غلظت نخواهد بود، چه تمامی اینها از لوازم امتلای

~~دیگر است. و دیگر کسل و ماندگی در ثانی بعد از حرکت مکان یا

~~حرکت ارباب صنایع عارض میگردد زیرا که حرکت موجب سیلان

~~خلط ردی به عضل و مفصل میشود و در اول قبل از حرکت نیز به

~~جهت زیادتی مقدار خون و اخلاط، ماندگی حاصل است و دیگر

~~خوابهای صاحب امتلا به حسب قوت که به سبب بدی کیفیت

~~غریب غالب بر مزاج او است چیزهائی است که دلالت بر لذع و

~~سوزش و خارش میکند در صورتی که تغییر به جانب حرارت

~~باشد، و اگر به جانب برودت باشد برخلاف این است.

~~و دیگر در اکثر اوقات از امتلا به حسب قوت قبل از ظهور و

~~استحکام علامات تولد مینماید زیرا که وقتی مستحکم میشوند که

~~کیفیات قوی باشند و به افعال ضرر ظاهری برسد و قبل از استحکام

~~ضرر افعال ضرری ندارد به خلاف امتلاء دیگر]

~~باب سیم در علامات مطلق امتلا 111

~~. این یک صفحه را نسخهآ الف ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_135.png)

~~بدان که امتلا چنان که گفته شد بر سه قسم است:

~~اول آن که مقدار خون زیاد شود و به سبب این زیادتی رگها و

~~مکان خون پر شود و این را در عرف اطبا امتلا ms078 به حسب اوعیه

~~گویند.

~~قسم دوم آن که تغییر همین در مزاج خون واقع شود که به این

~~ردائت کیفیت سبب اذیت گردد به کار بدن و غذا و روح [و قوت]

~~نیاید و این را امتلا به حسب قوت گویند.

~~سیم آن که مقدار خون زاید و کیفیت او نیز متغیر و بد باشد که

~~این را امتلا به حسب [اوعیه و] قوت گویند.

~~اما آن که اول مسمی به آن اسم و دوم به این اسم شده به جهت

~~آن است که نسبت زیادتی مقدار به مکان و ظرف مناسب است و

~~معنی حقیقی زیرا که [ظرف به سبب کثرت مقدار پرمیگردد و

~~در بیان علامات زیادتی خون و تغییر مزاج او

~~باب چهارم

~~1. ج ندارد.

~~2. فقط در الف

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_136.png)

~~نسبت دوم به تغییر کیفیت انسب و مجازی است زیرا که] کنایه از

~~این است که قوت تاب حمل او ندارد زیرا که به سبب ردائت

~~کیفیت قوت را مقهور میگرداند و اطاعت او نمینماید. در امتلاء

~~اول باید که نسبت بعضی به بعض در عروق همان نسبت مقدار

~~معلوم در بدن صحیح باشد که مقدار جمیع با هم به همان نسبت

~~زیاد شده باشد که مجاری عروق گنجایش او نداشته باشد و موجب

~~تمدد گردد و طبیعت قادر بر حفظ آن نباشد. و هرگاه زیادتی بر

~~نسبت معلوم، طبیعی نباشد بلکه بعضی بیشتر و بعضی کمتر باشد که

~~این را غلبهآ خلط گویند. و همچنین در امتلاء ثانی باید که این تغییر

~~به جانب حرارت باشد نه برودت که موجب تکائف و قلت حجم

~~خون میشود. و این را امتلا گفتن نیکو نیست و بدین جهت است

~~که شیخ در علامات امتلا به حسب قوت چیزی را که تابع برودت

~~باشد [ذکر نکرده].

~~و از علامات زیادتی خون، گرانی و تقل بدن است عموما و

~~تقل سر و درون چشم و صدغین) خصوصا.

~~اما تقل بدن ms079 به چند وجه [است]:

~~اول به سبب تمدید اعضاء

~~و دویم آن که مفاصل را پر میکند و از حرکت، احساس به ثقل

~~میشود.

~~باب چهارم! در بیان علامات زیادتی خون و.. 113

~~1. فقط در الف

~~2. فقط در الف.

~~3. صدغین هر دو شقیقه را گویند (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_137.png)

~~11 درع الصتحة

~~سیم آن که اعضای مجاور عروق و رگها را به سبب پری

~~مزاحمت میرساند.

~~چهارم آن که قوت و حرارت غریزی را مغمور و فشرده میسازد

~~و از حمل بدن عاجز میگردند.

~~اما تقل رأس به جهتی[است] که در بدن گفته شد و به سبب

~~زیادتی بخاراتی است که به سر صعود می کند.

~~و ثقل صدغین به جهت آن [است] که اکثر عروق که به سر رفته

~~از این دو جهت به بالا رفتهاند.

~~اما تقل عین از برای آن [است] که عصبهایی که به چشم

~~آمدهاند در نهایت رطوبت و نرمیاند و میانتهی، و در آن جوف

~~روح بسیاری هست. هرگاه این ارواح از زیادتی خون رطوبت

~~زایدی کسب نمایند در ایشان ثقل حادث می شود که بر اعصاب

~~گران میگردند.

~~دیگر از علامات زیادتی خون تمطی1 و تثاوب است، اول از

~~سیاری فضلات بخاریهآ محتبسه در عضلات که طبیعت آنها حرکت

~~مینمایند. دوم به جهت بسیاری فضول بخاریهآ محتبسه در عضلات

~~فکین2 و شفتین است که طبیعت به این حرکت آنها را دفع میکند.

~~1. تمطی حالتی است که در اکثر اوقات وقت خواب و بعد از خواب عارض میشود

~~و آدمی با آن حال خود را کشیده میسازد خصوص شانهها و دوشها را که به

~~فارسی "یازیدن" نامند (حاشیةآ نسخه الف).

~~2. تناوب حالتی است که مضطر میشود آدمی به آن حالت به گشودن دهن و به

~~فارسی خمیازه گویند (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3. فکین عبارت از فک اعلی و اسفل است که فک را به فارسی چانه گویند (حاشیهآ

~~نخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_138.png)

~~دیگر از ms080 جملهآ علامات، نعاس1 لازم است به چند وجه.

~~اول به جهت زیادتی رطوبت.

~~و ثانی به جهت غلظت ماده و بستن مسالک اعصاب و منع روح

~~از میل به ظاهر.

~~و ثالث به جهت غلظت قوام روح و منع او از مسلک و مجرای

~~طبیعی در اعصاب.

~~و چهارم به جهت غمر حرارت غریزی به کثرت مقدار و عجز از

~~ظهور و بروز به ظاهر.

~~و از جملهآ علامات، کدورت حواس و کندی فکر است به جهت

~~کثرت رطوبات و ابخرهآ غلیظه که از خون به بالا میروند و به ارواح

~~نفسانی مخلوط میگردند. و دیگر ماندگی و اعیاء بدون تعب و

~~حرکت سابق است و این به جهت کثرت مادهای است که در

~~عضلات است. ابقراط میگوید که ماندگی که سبب آن معلوم

~~نباشد خبر میهد به مرض و مراد از این که سبب او معلوم نباشد آن

~~است که از حرکت بدنی حادث نشده باشد زیرا که سبب اعیا به

~~حسب مشهور حرکت است و هرگاه ماندگی حادث شود و حرکت

~~سابقی نکرده باشد پ سبب او مادههای محتبسه در اعضا خواهد

~~بود که اگر استفراغ یا اصلاح نکند سبب مرض خواهد شد و این

~~اعیا بر سه قسم است:

~~. نعاس خواب غیر غرق را گویند و به فارسی پینگی (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. اعیاء : انواع ماندگی (لغت نامهآ دهخدا به نقل از ذخیرهآ خوارزمشاهی).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_139.png)

~~11 درع الصحة

~~اول: اعیاء قروحی که آدمی در بدن درد و المی مشابه به الم

~~جراحت و قرحه احساس نماید و خیال نماید که سوزنی یا خاری

~~به بدن او فرو میبرند.

~~دویم: اعیاء تمددی که صاحب آن احساس تمدد و کشیدگی در

~~اعضا نماید و این از مادهآ مستولی بر بدن عارض میگردد و از ریاح

~~نیز حادث میشود و فرق به تقل و عدم ثقل است زیرا در اول تقل

~~میباشد و در دوم نمیباشد.

~~سیم: اعیاء ورمی که ms081 با او احساس المی میشود شبیه به الم ورم.

~~و از جملهآ علامات، شیرینی دهان است و سرخی زبان. اول به

~~جهت کثرت خلط شیرین و ثانی به جهت کثرت خون سرخ و

~~اختصاص لسان به حمرت به جهت سخافت و سستی جوهر و

~~کثرت رگهای او است.

~~و بسا باشد که از این زیادتی خون در بدن دملها و در دهن

~~جوششها به هم رسد به جهت دفع طبیعت بعضی از خون را به

~~خارج و از مواضعی که گشودن رگ ایشان به آسانی میشود مثل

~~سوراخهای بینی و بن دندان و مقعده، خون روان شود به سبب

~~تمدید و دفع طبیعت مادهها را به این جهات، و گاهی دلالت بر

~~زیادتی خون مزاج دموی که کثرت خون را لازم دارد مینماید. و

~~گاهی نیز تدبیرات و غذاهای سابق دلالت دارند چنانچه مولدات دم

~~بیشتر میل نموده باشند مثل شراب و گوشت و خرما، و همچنین

~~شهرها که هوای آنها گرم و تر باشد و خون بیشتر به هم رسد، و

~~همچنین فصل نیز دلالت بر زیادتی خون مینماید مثل فصل بهار، و

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_140.png)

~~همچنین سن و سال و عادات و بعد عهد به فصد [نیز دلالت

~~مینمایند زیرا که سن جوانی دلالت دارد و پیری ندارد، و عادت به

~~فصد]1 و مدتی فصد نکردن خصوص کسی را که خون در بدن او

~~بسیار باشد دلالت بر زیادتی مینماید. مراد از این کلام آن است که

~~اگر اتفاق افتد امتلایی در مزاج دموی با تدبیر سابق و بلد و فصل و

~~سن و عادت و بعد عهد به فصد علم یقینی به امتلاء دموی حاصل

~~میشود. و بعضی اوقات خوابها را نیز دلالتی بر زیادتی خون

~~میباشد مثل دیدن چیزهای سرخ و روان شدن خون و فرو رفتن به

~~خون در خواب. جالینوس می گوید که مردی را خون بر مزاج او

~~استیلا یافته بود. در خواب دید ms082 که در کنار برکهای پر از خون

~~ایستاده است. پس من گفتم که خون غلبه کرده و حدس صائب بود.

~~اما علامات تغییر خون و امتلا به حسب قوت و بدی کیفیت

~~اکثر علامات مذکوره است در حالتی که بسیار سبک و خفیف باشند

~~یعنی ثقل و گرانی و تمدد اعضا و ماندگی شدید نباشد چنانچه در

~~علامات مطلق امتلا معلوم شد.

~~عمدهآ علامات در این تغییر مزاج خون سه چیز است: اول تغییر

~~رنگ روی از حالت طبیعی و اکثر اوقات مایل به سرخی باشد دویم

~~سرعت حرکت نبض. سیم احساس به الم. چه هرگاه خون فاسد

~~شود احداث المی نماید مثل الم موضع جراحت یا جائی که سوزنی

~~یا خاری فرو برده باشند. لیکن این تغییر اگر از جهت بلغم باشد

~~باب چهارم1 در بیان علامات زیادتی خون و... 117

~~1. فقط در الف.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_141.png)

~~11

~~درع الصحة

~~رنگ روی مایل به سفیدی گردد، و اگر از صفرا باشد به زردی، و

~~اگر از سودا باشد به تیرگی یا سیاهی، و اگر از حدت و حرارت

~~صفرا باشد در تن المی یابد مثل الم شدید زخمها و جراحتها.

~~و از احکام و توابع امتلا به حسب اوعیه آن است که صاحب این

~~امتلا خطر از حرکت دارد زیرا که حرکت سبب گرمی است که لازم

~~او است تخلخل هرگاه عروق پر باشند و گنجایش زیاده نداشته

~~باشند به سبب تخلخل و تمدد و زیادتی، بسا باشد که دهن رگی

~~گشوده شود و رعاف1 یا بول الدم2 یا نفثالدم2 یا خراش روده و مثل

~~اینها از امراض حادث شود، و اگر طبیعت قادر بر گشودن دهن رگ

~~نباشد ممکن است که خون سیلان به مواضع خالی یا به تجاویف

~~دل و دماغ نماید و سبب صرع و سکته و خناق قلبی گردد. پس

~~علاج این امتلاء مبادرت به فصد است.

~~و از احکام و توابع امتلاء به حسب قوت ms083 آن است که قوت را به

~~ردائت کیفیت مقهور سازد و اطاعت هضم و نضج نکند. و اگر

~~مدتی بر این حالت بگذرد و استفراغ و اصلاح نکند تب لازم پدید

~~. رعاف آمدن خون است از بینی (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. بول الدم آمدن خون است از مجرای بول (حاشیة نسخه الف).

~~3. نفث الدم آمدن خون است از گلو (حاشیةآ نسخهآ الف).

~~4. مراد از تجاویف دل بطون دل است که معدن روح حیوانی است. و مراد از

~~تجاویف دماغ بطون دماغ است که معدن روح نفسانی است که از امتلا و سدهآ

~~بطون دل، خناق قلبی، و از امتلا بطون دماغ، صرع و سکته عارض میگردد.

~~(حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_142.png)

~~آید و باشد که جوششها و ورمها و طاعون1 حادث گردد و قوت

~~ساقط شود.

~~و گاه باشد که بخار فاسد به دل رسد و سبب هلاک گردد و

~~علاج این اکثر اوقات فصد و گاهی نیز مسهل، و دوا از فصد بهتر

~~است.

~~باب چهارم! در بیان علامات زیادتی خون و.. 119

~~1. طاعون لفظ یونانی است موضوع از برای ورم حاد حادث که ازمادهآ سمی عارض

~~شود که اطراف آن ورم سیاه و سبز و با او قی و خفقان و غشی باشد و اکثر اوقات

~~در پس گوش و بغل دست و کش ران حادث میشود و اغلب آن است که تا چهار

~~روز مهلت نمیدهد و از راه سمیت ماده و نزدیکی این سه عضو به اعضا رئیه که

~~قلب و دماغ و جگر است سبب هلاک میشود. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_143.png)

~~شیخ الرئیس میگوید که مستعدین امراض دمویه را قبل از

~~عروض مرض و حرکت نوبت هر چند وقت بر سبیل احتیاط، فصد

~~ضرور است و نضج1 در او شرط و معتبر نیست زیرا که هرگاه خون

~~موجب مرضی نشده باشد تغیر و بدی او زیاده نخواهد بود، و به

~~اعتدال نزدیک خواهد بود ms084 و دفع او به فصد مانعی ندارد، و اگر

~~بقیهای از فساد بماند طبیعت قادر بر اصلاح او به زودی میشود زیرا

~~که بدن مریض نیست اما حین عروض مرض، فصد نباید کرد زیرا

~~که فصد، خلطهای خام را حرکت میدهد و در بدن روان میسازد

~~و فاسد و صالح با یکدگر ممزوج و مخلوط میشوند و موجب

~~زیادتی اسباب این امراض و مضرت های بسیار میگردد، و بسا باشد

~~که چیزی از آنچه دفع او ضرور است دفع نشود یا قدر

~~غیرمحسوسی دفع شود به جهت استفراغ ماده در عضو، چه خارج

~~در بیان وجوب اعتبار نضج در فصد

~~باب پنجم

~~1. نضج عبارت از استیلای طبیعت است بر ماده و رقیق نمودن او اگر غلیظ باشد و

~~غلیظ گردانیدن او اگر رقیق باشد تا استعداد دفع به هم رساند. منه (حاشیهآ نسخهآ

~~الف).

~~2. الف وج: "استقرار ماده"

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_144.png)

~~به فصد اکثر خون عروقی است که احتیاج به دفع او نیست یا آن که

~~ان چیز که دفع او لازم است در بواقی اخلاط مغمور است، دفع

~~بواقی بیشتر میشود و احتیاج به فصد دیگرمیشود و در این فصد

~~نیز به همین اسباب ممکن است که آن چیز دفع نشود، پس قوت

~~ضعیف شده و خلط محتبس در عضو دفع نشده پس در این وقت

~~که معلوم شودکه مادهآ محتبسه به فصد دفع نمیشود علاج در

~~نطولات1 و دواهای محلل است یا ماده را از نفس عضو به شکافتن

~~و تیغ زدن و زلو انداختن و استفراغ فرمودن چنانچه در مادههای

~~ردیهآ خبیثه می کنند. بلکه در این و قت در اوایل عروض و تزاید

~~مرض، ترک فصد نماید و هرگاه علامات نضج ظاهر گردد و زمان

~~ابتدا و انتها منقضی شود آگاه اگر مانعی از فصد نباشد وقوت وفا و

~~جزم نماید که امتلا از خون است فصد کند، زیرا که بسیار اتفاق افتد

~~که امتلا از خلط ms085 دیگر و هنوز خام باشد و از فصد قوت ضعیف یا

~~ساقط گردد و ماده بر خامی باقی و بیماری به طول انجامد و قوت

~~تا آخر علت2 وفا نکند و بیمار هلاک گردد.

~~علامه شارح قانون گفته که مراد شیخ آن نیست که شرط فصد

~~انقضای مرض است از زمان ابتدا و انتها، بلکه مراد این است که

~~هرگاه فصد واجب و نضج ظاهر گردد و مانعی از فصد نباشد فصد

~~کند اگرچه مرض از وقت ابتدا و انتها تجاوز کرده باشد.

~~اب پنجم1 در بیان وجوب اعتبار نضج در فصد 121

~~1. نطولات آبهای نیم گرمی باشند که در او دواها پخته باشند و بیماران بر بدن خود

~~ریزند و در میان آن نشینند و خود را به بخار آن دارند. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. ب و ج: "غلظت"

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_145.png)

~~س غرض آن است که فصد واجب است اما این که بعد از وقت

~~انتها چون میتواند که واجب شود به دو طریق امکان دارد:

~~اول آن که مادهآ مرض غیرخون و خون نیز با آن بسیار و غالب

~~باشد و از غلبهآ خون بیم ضرر باشد که در این وقت در انتها فصد

~~می کنند. چنانچه با تب صفراوی خون غالب باشد: اولا به جهت آن

~~که صفرا حدت به هم نرساند علاج صفرا و تب صفراوی میکنند

~~تا زمان انتها منقضی و حمی شروع در کم شدن کند، و در این وقت

~~چون از غلبهآ خون ایمن نیستند که مستحیل به صفرا شود و تب عود

~~نماید فصد مینمایند اگر مانعی نباشد.

~~دویم آن که مادهآ مرض خون باشد لیکن به سبب مبردات1 [و

~~مطفیات]2 شروع در انحطاط نموده باشد و از خوف آن که از کثرت

~~و بسیاری و غلبهآ خون مبادا مرض عود نماید فصد میکنند چنانچه

~~در حمی سونوخس که از غلبهآ خون عارض می گردد و به مبردات

~~و مسکنات خون شروع ms086 به انحطاط نماید به جهت ایمن بودن از

~~معاودت حمی چون خون غالب است و استفراغ نکردهاند فصد

~~میکنند. و چون تصور وجوب فصد بعد از زمان انتها دشوار بوده

~~جمعی از شراح و اطبا گفتهاند که صواب آن بود که شیخ بگوید که

~~12 درغ الصحة

~~1. مبردات غذاها و دواهائی هستند که طبع و مزاج را سردی بخشند و حرارت را

~~بنشانند.

~~2. فقط در الف. مطفیات داروهای فرونشاننده حرارت و التهاب هستند

~~3. سونوخس هندبای بری است (فهرست مخزن الادویه). حمی مطبقه تب دایمی را

~~گویند که از گرمی و غلیان خون عارض شود و اگر با عفونت همراه نباشد آن را

~~سونوخس گویند (حاشیهآ نسخهآ الف ص 32).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_146.png)

~~مرض از زمان ابتدا تجاوز کرده به انتها رسید باشد. و بعضی دیگر

~~چنین توجیه کردهاند که از ابتدا گذشته باشد و سالک طریق انتها

~~باشد.

~~و دیگر بباید دانست که مراد شیخ از این کلام که در مستعدین

~~بعد از عروض این امراض نضج معتبر است این نیست که در تمامی

~~امراض مذکوره نضج معتبر است بلکه مراد آن است که انتظار نضج

~~در اکثری از این امراض ضرور است زیرا که در نفث الدم و رعاف

~~مفرط و انقطاع خون بواسیر و حیض، نضج اصلا شرط و معتبر

~~نیست. وجوب و اعتبار نضج در عرق النساء و نقرس و اوجاع

~~مفاصل و صرع و سکته و مالیخولیا و اورام احشا است.

~~اما در عرق النساء و اوجاع مفاصل به دو جهت نضج معتبر است:

~~اول آن که اگر مادهآ این دو علت خلط حار باشد البته باید صفرائی

~~با او مخلوط باشد چه نادر است که خون محض سبب این دو

~~مرض گردد و استفراغ صفرا بدون نضج نمیشود. و اگر بارد باشد

~~انتظار نضج به طریق اولی باید کشید و آنگاه استفراغ آن ماده به

~~مسهل کردنه به فصد. دویم ان که ماده محصور در عضو است ms087

~~بدون نضج دفع نمیشود.

~~اما صرع و سکته نیز به دو جهت: یکی انحصار ماده در عضو

~~خاص که دماغ است، و دیگر آن که خونی که سبب این دو مرض

~~است اکثر اوقات خالی از بلغم یا سودا نیست و این دو خلط را

~~بدون نضج استفراغ نمیتوان نمود.

~~باب پتم در بیان وجوب اعتبار نضج در فصد 123

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_147.png)

~~12 درغ الصحة

~~اما مالیخولیا به جهت آن که مادهآ سبب او غلیظ است و قبل از

~~نضج تنقیه بدن از او حسب الواقع نمیشود.

~~اما اورام احشا به جهت انحصار ماده در عضو مخصوص و در

~~غیر اینها معتبر نیست. هر وقت باشد باید فصد کرد چنانچه در

~~بیماریهای دموی که ایمن نباشد و وقت مهلت نضج و تکرار فصد

~~ندهد چون خناق و ذات الجنب و ذات الصدر و دردهای بغایت عظیم

~~واجب میشود که چندان خون کم نماید که نزدیک به غشی باشد و

~~در این باب اعتماد بر قوت است. و قرشی می گوید که حق آن

~~است که مراد از فصد یا کم کردن ماده است یا دفع او بالکلیه.

~~بنابراین در اول انتظار نضج اصلا نباید کشید. و بنا بر ثانی خونی را

~~که محتاج به دفع او شده غلیظ است یا لزج، یا چنین نیست. در اول

~~بدون نضج فصد نکند زیرا که خون غلیظ بدون فصد وسیع بیرون

~~نمیاید و این سبب ضعف و سقوط قوت است زیرا که ارواح بسیار

~~دفع میشود و خون لزج به عروق چسبیده میشود و به اسانی

~~کنده نمی گردد خصوص که در اینجا قوت جاذبه که جذب نماید

~~نیست چنانچه در اسهال به قوت جاذبه دوا جذب میشود. پس

~~فصد در این حالت بد باشد و خون صالحی را که بدن از او منتفع

~~میشود دفع میکند و موجب ضعف قوت میگردد به سبب دفع

~~روح بسیار، و مزاج را سرد میسازد و ms088 قصور در فعل نضج و هضم

~~واقع میشود.

~~1. ب و الف: "بسته"

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_148.png)

~~و در ثانی که خون غلیظ و لزج نباشد یا معتدل القوام است یا

~~رقیق. بنابر اول نضج یافته است چه نضج عبارت از اعتدال قوام

~~است. پس دیگر نضج معتبر نباشد. و بنابر ثانی یا در عروق منتشر و

~~پراکنده است یا چنین نیست بلکه محصور در رگ مخصوص است.

~~در اول انتظار نضج واجب نیست زیرا که هرگاه فصد شود طبیعت

~~حفظ خون خوب مینماید و از برای دفع خون بد مانعی نیست در

~~بیرون آمدن. پس بیشتر آنچه به فصد دفع میشود خون بد خواهد

~~بود. و در ثانی مثل نقرس و عرق النسا و اوجاع مفاصل و خراجات

~~که خون رقیق در اعضا محصور است انتظار نضج واجب است زیر

~~که قبل از اعتدال قوام به جهت رقتی که دارد در میانهآ اعضا و

~~جوفهای او منتشر میگردد و جدا شدن او دشوار است و به فصد

~~غیر او از خون صالح بیشتر دفع شود.

~~پس اعتبار نضج در فصد وقتی است که مراد از فصد دفع بالکلیه

~~و استیصال خون محتاج به دفع باشد و این خون غلیظ یا لزج یا

~~رقیق متشبت به عضو باشد.

~~باب پنجم1 در بیان وجوب اعتبار نضج در فصد 125

~~1. خراج ورم حاری است که چرک در باطن آن جمع شود. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_149.png)

~~از آن جمله آن است که فصد و استفراغ در روز حرکت مرض

~~نباید کرد زیرا که در این روز مادهآ مرض در حرکت است و طالب

~~انصباب به موضع عفونت و در چنین وقت طلب راحت بهتر از

~~حرکت است زیرا که حرکت مشغول میسازد طبیعت را از تدبیر

~~بدن و دفع ضرر موذی، و اخلاط را حرکت میدهد. پس هرگاه

~~حرکت جایز نباشد فصد و استفراغ نیز جایز نخواهد بود از برای آن

~~که لازم دارند ms089 حرکت ارواح و اخلاط را. و مراد از روز حرکت

~~مرض، وقت نوبه یا بحران است.

~~و از جملهآ آن مسائل آن است که هرگاه در مرضی احتمال

~~چند بحران باشد و داند که مدت بیماری به طول انجامد در آن

~~بیماری خون بسیار در یک دفعه کم نباید کرد، اگر ممکن باشد به

~~در بیان مسائل متفرقه متعقله به فصد

~~باب ششم

~~1. بحران به لغت یونان فصل قول و قطع میانهآ رد خصم است و به لغت عرب به

~~معنی شدت حرارت است چنه می گویند یوم باحوری و مراد آن است که روزی

~~است در شدت گرمی و به اصطلاح اطبا تغییر بدنی است که تابع او است

~~خصومت میانهآ مادهآ مرض و طبیعت. پس فصل به غلبه طبیعت است بر مرض آن

~~را "بحران خوبه گویند، و اگر به غلبه ماده مرض است بر طبیعت، آن را "بحران

~~ردی و بده گویند. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_150.png)

~~اشربه و ادویه تسکین نماید و اصلا فصد نکند والا اندک خونی

~~بگیرد و باقی را نگاه دارد تا قوت ضعیف نشود و تاب مقاومت

~~بحرانات داشته باشد.

~~دیگر از آن مسائل آن است که اگر شخصی بعید العهد به فصد

~~در زمستان اظهار تکسر و ماندگی در اعضا نماید که دلالت بر

~~زیادتی خون میکند خون اندکی کم کند و باقی را به جهت قوت

~~نگاه دارد زیرا که در زمستان خون باید در بدن بسیار باشد تا

~~مقاومت با هوای سرد نموده اگر او را بستگی و تکاتفی از سردی

~~هوا به هم رسد بسیار کم نشود.

~~دیگر از آن جمله آن است که فصد به جهت جذب ماده به

~~خلاف طبیعت را قبض میکند که دلیل بر این چند چیز است:

~~اول آن که رطوبت براز را که سبب روانی و زیادتی او است

~~جذب میکند به سبب اضطرار خلا.

~~دیگر آن که قوت و حرارت ms090 غریزی از فصد ضعیف میشود و

~~مادهآ غذا کم میشود. در این حالت که مادهآ غذا و حرارت غریزی

~~که آلت قوت است و قوت کم و ضعیف شود قادر بر دفع فضلات

~~نمیگردد1 پس در حالت قبض طبعیت فصد اختیاری نباید کرد اما

~~اگر ضرورت داعی باشد چنانچه در حالت خناق و حمی مطبقه2

~~1 . براز * مدفوع.

~~2. ج و ب : "می گردده.

~~3. حمی مطبقه تب دائمی را گویند که از گرمی و غلیان خون عارض شود اگر با

~~عفونت نباشد سونوخس گویند و اگر با عفونت باشد بر سه قسم است: متزایده و

~~متناقصه و متساویه. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_151.png)

~~12 درغ الصحة

~~ة الصافد النفات باید نمود وبه قدر ضرورت و حصود

~~غشی خون کم کند و بعد از آن تقل محتبس را به حقنههای نرم

~~دفع کند.

~~و دیگر آن است که هرگاه قوت از فصد بسیار ضعیف شود

~~اخلاط فاسد بسیار در بدن حادث میگردد زیرا که معلوم شد که

~~خون مادهآ حرارت غریزی [و غذای اعضا است و مادهآ قوت و از

~~دفع بسیار او حرارت غریزی] و قوت ضعیف شود و از تولید

~~اخلاط صالح عاجز میگردد. پس اخلاط فاسد به جهت نقصان

~~هضم بسیار میشود.

~~دیگر از جملهآ مسائل و احکام فصد این است که زنان

~~آبستن و حایض را کمتر اتفاق میافتد که فصد نمایند مگر به جهت

~~امر مخوفی مثل رعاف یا نفت الدم مفرط که به جهت میل ماده از ان

~~جهت فصد ضرور میشود و این فصد، منع و حبس خونی که غذای

~~طفل است میکند. یا آن که در زن آبستن ضرورتی داعی بر فصد

~~باشد که بیم هلاک مادر باشد، در این وقت حیات مادر را بر طفل

~~ترجیح میدهند.

~~اما زنان آبستن را از برای آن که [فصد] موجب اسقاط است به

~~جهت کمی غذای طفل و ضعف قوت مادر زیرا که زنان آبستن ms091

~~احتیاج به خون بسیاری دارند به جهت غذای خود و طفل و هر دو

~~به قوت بسیاری محتاجند به واسطهآ حفظ جنین، و فصد اخراج

~~2. ج ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_152.png)

~~خون غذای هردو میکند و موجب ضعف نیز میشود خصوص

~~هرگاه طفل بزرگ باشد و حکم فصد دارد استفراغ و تقلیل غذا، و

~~غذا نمودن به چیزهائی که قلیل التغذیه باشند. و علامه میگوید که

~~استفراغ به دوا قبل از ماه چهارم و بعد از هضم بیشتر از فصد سبب

~~اسقاط میگردد و فصد در حالت بزرگی طفل زیاده از مسهل

~~موجب اسقاط میشود، چه فصد خونی را که غذای طفل است و

~~حاجت او در بزرگی بسیار است کم مینماید، پس به جهت کمی

~~غذا ساقط می گردد ولی مسهل چنین نیست زیرا که اکثر اسقاط او

~~به سبب حدوث اضطراب بدن و حرکات رطوبات و اخلاط است به

~~جهت جذب دوای مسهل، و علاقه و تشبث طفل قبل از رابع و بعد

~~از سابع به رحم ضعیف است اما قبل از چهار ماه به جهت آن که

~~هنوز خوب متمکن و مستقر در رحم نشده و اما بعد از ماه هفتم به

~~جهت آن که تقیل وگران است، وجالینوس حال طفل را قبل از

~~چهار ماه تشبیه به میوهآ نارسیده اول ظهور و بعد از هفتم به میوهآ

~~رسیده کرده که در این دو حالت چنانچه میوه به اندک حرکت هوا و

~~نسیمی که بر او وزد میافتد همچنین طفل از اندک سبب و حرکتی

~~ساقط میشود.

~~و گاهی قی زیاده بر اسهال موجب اسقاط میگردد به جهت

~~حرکت عنیف شدیدی که بعضی اوقات در قی کردن واقع میشود.

~~و گاهی دیگر اسهال زیاده بر قی سبب سقوط میشود زیرا که

~~حرکت مادهها در مسهل به جهتی است که رحم در آن جهت است

~~که جهت سفل باشد. هرگاه ماده بسیار باشد طبیعت بدنی حین

~~باب ششم! در بیان ms092 مسائل متفرقه متعقله به فصد 129

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_153.png)

~~13 درع الصحة

~~جذب دوا مشغول به تدبیر و دفع ماده میگردد و از تدبیر طفل و

~~حفظ جنین باز میماند. و ابقراط در فصول گفته که اگر زن آبستن

~~را فصد کنند جنین ساقط میشود خصوص که بزرگ باشد و دوا به

~~حامل در حالت هیجان اخلاط وقتی میتوان داد که چهار ماه

~~گذشیته باشید تا ماه هفتم، اما هرگاه طفل کوچکتر یا بزرگتر از این

~~باشد باید حذر کنند. و مسیحی گفته که در حالت کوچکی طفل

~~استفراغ به دوا بیشتر سبب اسقاط میگردد تا حالت بزرگی، و فصد

~~برعکس است زیرا که فصد، اخراج خونی میکند که غذای جنین

~~است که در حالت بزرگی غایت احتیاج به آن دارد و در کوچکی

~~اکتفا به غذای قلیلی میتواند کرد و بدین جهت ابقراط گفته که

~~خصوص هرگاه طفل بزرگ باشد. اما استفراغ به دوا به سبب

~~اضطراب بدن و حرکت رطوبات موجب اسقاط میشود و تاثیر این

~~در جنین در سه ماه اول که علاقهآ او به رحم ضعیف تر است بیشتر

~~است.

~~در این قول مسیحی بحث است زیرا که چنانچه در سه ماه اول

~~علاقه ضعیف تر است در سه ماه آخر ضعیف است. پس تخصیص

~~به سه ماه اول صورتی ندارد مگر آن که ادعا نماید که ضعف علاقه

~~در سه ماه اول بیشتر از سه ماه آخر است.

~~اما منع فصد زن حایض به سبب آن است که جمع میانهآ این دو

~~استفراغ موجب ضعف بسیاری میشود و بسا باشد که فصد -و

~~خصوصا که باسلیق باشد -خونی را که از فضلات بدن او است و

~~باید دفع شود حبس نماید.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_154.png)

~~همچنین کمتر اتفاق میافتد که در قولنج فصد کنند زیرا که قولنج

~~یا از ثقلهای غلیظ یا بلغمهای لزج یا ریاح محتبسه در رودهها که

~~مانع اثقال از خروج باشد یا از ورمی ms093 که در رودهها به هم رسد و

~~مانع خروج ثقل باشد عارض میگردد. و فصد به همهآ اینها مضر

~~است مگر آن که آن ورم از مادهای حاره باشد که تجویز کردهاند

~~زیرا که سب او را دفع میکند. اما اگر از اثقال غلیظه باشد فصد

~~غلظت او را زیاده مینماید و اگر از بلغم باشد به دفع ضد که خون

~~است زیاد میشود. و اگر از ریاح باشد مادهای که سبب تلطیف و

~~تسخین و تحلیل او است کم میگردد. و اگر از ورم بارد باشد باعث

~~زیادتی مادهآ ورم و برودت میشود.

~~دیگر آن که هر وقت علامات امتلا به حسب اوعیه ظاهر شود

~~فصد واجب نمیشود و جرأت بر تجویز فصد نباید کرد تا ملاحظهآ

~~رنگ و ظهور تمدد نموده هرگاه رنگ مایل به حمرت باشد و تمدد

~~نیز در اعضا باشد ظاهر میگردد که امتلا از خون است و فصد

~~می باید کرد والا ممکن است که امتلا از اخلاط خام باشد و فصد

~~بسیار ضرر کند چنانچه بلغم زاید باشد و فصد کنند زیرا که خون

~~چنانچه معلوم است و مکرر مذکور شد حامل حرارت غریزی است

~~که این حرارت آلت جمیع قوتها است در افعال و اعمال، هرگاه

~~خون کم شود قوت ضعیف و از نضج مادهآ خام بلغم عاجز خواهد

~~بود و بعد از فصد مادهآ خام نضج نیافته غالب میگردد و بیم هلاک

~~نیز هست.

~~باب ششم1 در بیان مسائل متفرقه متعقله به فصد 131

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_155.png)

~~درع الصحة

~~حاصل کلام آن است که چنانچه مذکور شد امتلا به حسب اوعیه

~~گاه در هر چهار خلط باشد خواه نسبت میانهآ ایشان محفوظ باشد و

~~خواه نباشد، و گاهی نیز مخصوص به یکی از این چهار میباشد. در

~~صورت اول اگرخون غالب باشد فصد واجب است و اگر زاید غیر

~~خون باشد چنانچه گفته شد که بلغم باشد جایز نیست به جهتی که ms094

~~مذکور شد و این گفته شد که با مایل بودن رنگ به سرخی تمدد نیز

~~باید، از برای آن است که ممکن است سبب مرض بارد باشد و رنگ

~~موضع به جهت میل روح و خون و حرارت غریزی به واسطهآ دفع و

~~اصلاح و مقاومت با مرض سرخ شده باشد، یا آن که سبب مرض

~~حار باشد و موضع او باطن و به جهت توجه طبیعت و روح و خون

~~به باطن ظاهر سفید باشد. پس چون رنگ سرخ دلالت بر خون

~~وقتی میکند که در ظاهر ورمی یا چیزی که باعث توجه و میل و

~~حرارت و روح و خون باشد نباشد. و همچنین رنگ سفید دلالت بر

~~عدم غلبهآ خون نمیکند مگر آن که باطن خالی باشد از آنچه گفته

~~شد لهذا اکتفا به رنگ تنها نمیتوان کرد بلکه ظهور تمدد را نیز

~~رعایت باید کرد زیرا که هرگاه با وجود امتلا رنگ مایل به سرخی و

~~تمدد قوا [باشد دلالت بر غلبهآ خون مینماید چه سرخی رنگ

~~بدون تمدد قوا]1 چنانچه دانسته شد یافت میشود. و شیخ الرئیس

~~گفته که اگر بر شخصی سودا غالب باشد باکی نیست که اول فصد

~~کند بعد از آن استفراغ به اسهال. و علامه میگوید مراد شیخ از این

~~1. فقط در الف

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_156.png)

~~کلام آن است که اگرچه فصد نزد غلبهآ سودا نیز مضر است به سبب

~~دفع خون مادهآ قوت و حرارت غریزی و غلبهآ سودا اما ضرر او وقت

~~زیادتی بلغم بیشتر است زیرا که سودا مثل بلغم متشبت به چیزی

~~نیست که در او است.

~~و دیگر آن که سودا به خون شبیه تر از بلغم است زیرا که اندک

~~سرخی در رنگ و اندک شیرینی در طعم سودا هست و برودت او

~~نیز کمتر از برودت بلغم است، هرگاه چنین باشد اطاعت او در دفع

~~با خون زیاده از اطاعت بلغم است و بدین جهت ms095 گفته باکی نیست

~~و جایز است. و این جواز نیز مشروط به دو شرط است: یکی ظهور

~~زیادتی سودا، و دیگر فصد از رگهای بزرگ که رگ را توان گشاد

~~زد که خون غلیظ دفع شود با این دو شرط باید اول به حمام رود تا

~~قوام خلط اندکی رقیق گردیده به آسانی بیرون آید.

~~فقیر می گوید که شاید مراد شیخ از این سودا سودای محرق از

~~خون باشد که فصد نیز در او جایز است و قطع مدد او مینماید و

~~تقدیم فصد بر مسهل به جهت آن است که از فصد آنچه لطیف او

~~است و اطاعت در بیرون آمدن میکند ماده کم میشود و مسهل

~~غلیظ او را دفع مینماید به شرط آن که قبل از مسهل به استعمال

~~منضجات ماده داده آنگاه به مسهل دفع کند.

~~دیگر از احکام و مسائل متعلقه به فصد که شیخ الرئیس در

~~قانون ذکر کرده آن است که اگر خون صالح در بدنی کم باشد و

~~خلطهای دیگر فاسد یا غلیط یا رقیق یا لزج یا متشرب بسیار باشند

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_157.png)

~~13

~~درع الصحة

~~فصد، دفع خون صالح می کند و خلطهای بد در او میماند و سبب

~~ضرر و مرض میشود چه اگر آن خلطهای دیگر لزج یا غلیظ یا

~~متشرب نباشند خلط صالح بیشتر از ردی دفع نمیشود به سبب آن

~~که طبیعت و اعضا، صالح را نگاه میدارند و فاسد را دفع میکنند.

~~اما هرگاه آن اخلاط غلیظ یا لزج باشند اطاعت طبیعت در دفع

~~نمی کنند و صالح در دفع سبقت مینماید.

~~و دیگر اگر در بدنی خون کمی باشد و آن نیز بد و فاسد و یا

~~میل به عضوی داشته باشد که ضرر آن میل به جهت شرافت یا

~~ریاست آن عضو عظیم باشد و به جهت ردائت کیفیت خون چاره و

~~علاجی جز فصد نباشد واجب آن است که اندک خون کم ms096 کند آنگاه

~~به غذاهای خوب تقویت نمایند، بعد از آن مرتبهآ دیگر قدری کم

~~کنند تا خون بد دفع شود و خون صالح که به تدریج از غذاهای

~~سندیده حاصل شده بدل او گردد. اما در صورت اولی به جهت آن

~~که بدی خون موجب فصد و کمی او مانع از این که در یک دفعه

~~قدر بسیاری بیرون کند پس بهتر آن است که هر مرتبه مقدار کمی

~~دفع کنند و به غذاهای خوب تحصیل بدل آن نمایند.

~~اگر گویند غذای مستعمل مستحیل به خون فاسد میشود در

~~جواب میگوید که مستعمل از غذا در این وقت غذا دوائی است که

~~اصلاح آنچه از خون بد باقی مانده به دوائیت میکند و به اجزا

~~غذائی بدل آنچه بیرون رفته میگردد. اما در صورت ثانیه به سبب

~~آن که آنچه در هر فصد از خون مایل به عضو بیرون میرود بسیار

~~کمتر از آن است که به این فصد از غیر این خون بیرون میرود. پس

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_158.png)

~~واجب آن است که فصد را مکرر نموده بعد از هر فصد به غذاهای

~~خوب تحصیل بدل نماید. و اگر با وجود کمی خون بد، اخلاط ردیهآ

~~صفراویه نیز در بدن باشد و به فصد و حجامت محتاج اول به

~~اسهال لطیف یا قی یا تسکین حدت صفرا و سکون و راحت

~~فرمودن، دفع صفرا نموده آنگاه فصد نماید زیرا که فصد موجب

~~حدت مزاج و صفرا میگردد، چه خون، تندی صفرا را کم مینماید،

~~و دیگر از فصد مواد به حرکت میآید و موجب زیادتی صفرا

~~می گردد. اما این که کدامیک بهتر است؟ این معنی به اختلاف حال

~~ماده مختلف است. اگر اذیت و ضرر از کثرت باشد ابتدا به استفراغ

~~بهتر است، و اگر اذیت از حدت ماده باشد تسکین ماده بهتر، و در

~~ستفراغ میانهآ قی و اسهال اگر ماده در حوالی معده باشد، قی و الا

~~اسهال ms097 و آن هم لطیف باشد که از قوی تحریک مادهآ خون ردی

~~میشود و ضرر میرساند. و اما راحت و سکون به جهت کسر

~~حدت اخلاط صفراویه است که از حرکت هیجان می نمایند و

~~سکون موجب تولید رطوبات بلغمیه کاسر حدت صفرا است و اگر

~~با این حالت اخلاط غلیظ باشند و فصد واجب پس تدبیر آن است

~~که قبل از فصد استعمال چیزهائی کنند که موجب تلطیف غلیظ

~~گردیده او را مستعد دفع سازد آنگاه فصد کنند و این معنی از

~~استعمال حمام و حرکات معتدل که ماده را رقیق و لطیف میسازد

~~حاصل میشود و از استعمال آنچه تقطیع و تلطیف و ترقیق ماده کند

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_159.png)

~~13 درغ الصحة

~~نیز به عمل آید مثل سکنجبین که به زوفا1 و حاشا2 ساخته شده

~~باشد.

~~و از جملهآ مسائل متعلقه به فصد آن است که هرگاه شخصی

~~عرق بسیاری به سبب امتلا از خون نماید محتاج به فصد است زیرا

~~که ممکن است اخلاط به سبب کثرتی که دارند مانع حرارت غریزی

~~از تصرف گردند و حرارت غریبه غالب و موجب عفونت اخلاط و

~~تب شود.

~~و این که گفته شد که کثرت عرق به سبب امتلا باشد به جهت

~~آن است که گاه کثرت عرق از ضعف بنیه یا ضعف قوت ماسکه از

~~امساک ماده عاجز باشد یا به جهت کثرت حرکت و ریاضت یا به

~~سبب جذب ماده به خارج بدن چنانچه از حرارت هوای حمام، یا به

~~جهت کثرت دثار و پوشش بر بدن حادث میشود که هیچ یک از

~~اینها موجب فصد نیستند، و دیگر اگر بابت صداعی باشد و تدبیر او

~~فصد باشد و به قوت طبیعت اسهالی واقع شود از فصد به این

~~اسهال مستغنی میشود زیرا که به این غرضی که تنقیهآ بدن بود از

~~مادههائی که موجب امتلا بودند حاصل میشود، ظاهرا مراد این

~~باشد که با زیادتی خون غلبهآ ms098 بعضی از اخلاط نیز بوده که از دفع آن

~~ماده و تقلیل کثرت طبیعت را قوتی حاصل شده که اصلاح خون

~~نموده زیرا که منفعل که ماده است هرگاه کم شود فاعل قوی

~~1 . زوفا : گیاهی است از تیرهآ نعناعیان.

~~2. حاشا: پودنهآ کوهی.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_160.png)

~~میکردد، و دیگر آن که از میل ماده به اسافل از فصد مستغنی

~~می گردد.

~~و دیگر هرگاه بر بدنی اخلاط غالب باشند فصد علت سیلان و

~~ثوران و اختلاط بعضی اخلاط به بعضی میشود زیرا که اخلاط

~~ساکن بودند و از تحریک فصد ثوران و سیلان ایشان را عارض

~~می گردد. و دیگر آن که به کثرت خون که حدت و مضرت و نکایت

~~اخلاط شکسته شده بود از دفع خون حدت به هم میرسانند و

~~سبب سیلان میشوند. پس در این صورت محتاج به فصدهای

~~متواتر است. چه هرگاه امتلا از اخلاط بسیار باشد از یک فصد کم

~~نمی شود و موجب تحریک اخلاط و فصدهای متواتر میشود. و

~~علامه می گوید که بر این کلام بحث است چه هرگاه غالب بر بدن

~~اخلاط باشند فصد جایز نیست مگر آن که خون نیز غالب باشد و

~~بعد از فصد و کم کردن خون دیگر فصد بعد از تحریک اخلاط

~~جایز نیست به جهت آن که استفراغ این اخلاط به فصد نمیشود

~~مگر آن که زیادتی خون بر اخلاط بسیار و قوی باشد که از فصد

~~اول دفع نشده باشد و محتاج به فصد دیگر باشد اما اگر زیادتی

~~خون چنین نباشد بلکه به قدری باشد که از فصد اول کم شده باشد

~~محتاج به فصد دیگر اصلا نمیشود چه جای فصدهای متواتر.

~~و دیگر از جملهآ مسائل آن که خون سوداوی محتاج به فصد

~~متواتر است در زمان متقارب زیرا که قطع نظر از کراهت او بر اعضا

~~به سبب خشکی بر بدن گران است، پس قدر کم او از امتلا محتاج

~~به ms099 فصد است به خلاف خونی که غالب بر او خلط دیگر باشد. پس

~~باب ششم! در بیان مسائل متفرقه متعقله به فصد 137

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_161.png)

~~13 درع الصحة

~~هرگاه فصد کنند فی الحال بدن سبک میشود. و تواتر فصد به جهت

~~آن است که آنچه بعد از فصد سابق باقی مانده باشد بعضی با بعضی

~~مخلوط گردد و حالتی مثل نضج او را حاصل شود و استعداد دفع به

~~فصد لاحق با خون به هم رساند. لیکن در حالت پیری موجب

~~امراض مزمنه مثل سکته میشود زیرا که در اکثر اوقات قدری از

~~خون که در هر مرتبهآ فصد دفع میشود از قدر ضرور و واجب

~~بیشتر بوده چه مثل این خون سیاه و غلیط میباشد و تغییر حال او

~~به حالتی که استدلال بر اعتدال او نمایند زود نمیشود و این موجب

~~زیادتی سودائی است که موجب سردی مزاج و ضعف هضم

~~میگردد. پس هرگاه به سن پیری برسد برودت و بلغم غلبه مینماید

~~و این امراض عارض میشود. اما هرگاه در هر فصد چنین نشود

~~بلکه در هر مرتبهآ فصد زیاده از قدر واجب خون دفع نشود و

~~سودای غالب بعد از فصد به ادویهآ مسهله استفراغ شود این امراض

~~در سن پیری عارض نمیگردد.

~~دیگر آن که اکثر اوقات فصد تهییج حمیات مینماید و آن

~~حمیات تحلیل عفونات به جهت آن که بسیار اتفاق میافتد که در

~~بدن خلط عفن ساکنی باشد و شر او ظاهر نشود و از فصد سیلان و

~~حرکت نماید و موحب تب شود، و چون در اصل کم بوده و به

~~فصد کمتر شده ممکن است به حرارت تب به تحلیل رود و محتاج

~~به استفراغ نشود.

~~دیگر هرگاه خون به حسب مقدار و کیفیت هر دو معتدل و

~~احتیاج به دفع او نباشد و فصد واقع شود موجب هیجان صفرا و

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_162.png)

~~خشکی زبان و کام و دماغ میشود زیرا ms100 که خون حالت اعتدال به

~~رطوبت بدن را رطوبت میدهد و حدت صفرا را شکسته میسازد

~~و بعد از کم شدن صفرا حدت به هم میرساند و از حرکت فصد

~~سخونت و گرمی نیز عارض اخلاط و سبب این اعراض میگردد،

~~علاج و تدارک به شیرهآ جو و شکر نمایند که به تبرید و ترطیب،

~~حدت صفرا را کم میسازد. و همچنین تدارک نقصان خون به

~~غذاهای لطیف مثل گوشت مرغ بچه و خروس بچه و شورباهائی که

~~در او گوشت یخته باشد نمایند اما به شرط تقلیل و قدر هضم و

~~قوت معده، چه معده از فصد ضعیف گشته.

~~باب ششم در بیان مسائل متفرقه متعقله به فصد 139

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_163.png)

~~در بیان حالات و علامات خون

~~حال دفع و بعد از دفع، و وقت حبس خون،

~~و خون مزاجها و سنها و فصلها

~~بدان که چون اشخاص مختلفاند در کم کردن خون به جهت

~~آن که جمعی هستند که اگرچه حین عروض تب باشد خون بسیار

~~از ایشان کم میتوان کرد و بعضی دیگر چنین نیستند بلکه در حالت

~~صحت نیز قوت ایشان احتمال دفع ثلث و ربع خونی را که از آن

~~جماعت میتوان کم کرد ندارند. اطبا ضابطه و قاعدهای قرار دادهاند

~~که به آن ضابطه معلوم شود کم کردن خون در جمیع اشخاص، و آن

~~مستنبط از چند چیز است:

~~کی قوت بیرون آمدن خون و ضعف و سستی آنچه تا قوت دفع

~~خون مستمر و برقرار است حاجت به کم کردن باقی است زیرا که

~~دلالت بر زیادتی مقدار و مزاحمت بعضی از اجزا در دفع بعضی ر

~~می کند. و هرگاه خون در بیرون آمدن سست و ضعیف گردد قطع و

~~حبس او واجب میشود.

~~باب هفتم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_164.png)

~~دیگر رنگ خون است. تا مایل به سیاهی است دفع او لازم است

~~زیرا که دلالت بر زیادتی مقدار مینماید و سیاهی به جهت ms101 آن است

~~که از زیادتی حرارتی را که سبب اشراق او بود مغمور و فشرده

~~ساخته برودت که موجب کمودت1 است غلبه کرده. یا از تراکم و

~~تکاتف اجزا موجب سیاهی شده و هرگاه مایل به شقر یا احمرقانی

~~شود قطع او واجب میشود. و گاه باشد که خون در مبدا دفع به این

~~رنک باشد و دفع او واجب باشد. و این به جهت دو چیز میتواند

~~بود: یکی آن که چون نزدیک به دهن رگ [است] چنین و آنچه دور

~~باشد سیاه، و دیگر آن که در باطن ورمی مثل ذاتالجنب و یا

~~ذات الریه باشد که جذب خون بسیاری به موضع ورم شده باشد و

~~سیاه گشته و در موضع قریب به فصد رنگ خون اشراقی داشته

~~باشد. پس باید در این صورت اشتباه و غلطی واقع نشود و خون را

~~حبس کند مادام که در قوت احتمال کم کردن باشد قطع نکند. و

~~دیگر قوام خون است هرگاه غلیظ باشد و سبب غلظت، بلغم و

~~سودا نباشد بیرون کردن او ضرور است تا وقتی که مایل به رقت

~~شود که حبس واجب است، و در قوام نیز به غلظ نیفتد زیرا که

~~چنانچه خون در ورم باطنی در اول دفع سیاه نمی باشد گاه هست که

~~به سبب آن که غلیط به موضع ورم منجذب شده اولا خون رقیق

~~1. کمودت - سیاهی کم، بر گشتگی رنگ و تیرگی.

~~2. اشقر رنگی است میانهآ ترنجی و نارنجی که به فارسی سرخمیگون نامند یعنی به

~~رنگ می (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3. احمرقانی سرخ به غایت سرخ را گویند که به فارسی سرخ آتشی نامند (حاشیهآ

~~نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_165.png)

~~141 درع الصحة

~~دفع میشود و جالینوس گفته که هرگاه فصد به سبب ورم

~~کرمی(؟) در عضو باشد و آن رگ به آن عضو پیوسته باشد بهتر آن

~~است که تا رنگ و قوام خون تغییر نیابد نبندد زیرا که آن خون ms102 که

~~در موقع ورم است غیرطبیعی است و بدین جهت بقراط میگوید

~~که در ذات الجنب فصد باسلیق نمایند و تا خون رنگ نگرداند نبندد

~~مگر به دو سبب: یکی عروض ضعف، و دیگر آن که هرگاه ورم

~~عظیم باشد رنگ خون دیر تغییر یابد و بیم ضعف باشد.

~~و جالینوس میگوید که از برای مقدار کم کردن خون در هیچ

~~بیماری ای حدی نمی توان قرار داد. طبیب باید از روی حدس و

~~مشاهده و حال و قوت بیمار و شدت و صعوبت ازار حدی تعیین

~~نماید. و گفته که من بسیار کس را مقدار شش رطل خون از او کم

~~کردم و اصلا ضعف عارض نگردید و همان دم تب زایل شد و از

~~جمعی مقدار یک رطل خون کم کردم و بیم ضعف و غشی بود.

~~دیگر نبض است که وقت کم کردن خون، طبیب دست از نبض

~~برندارد، اگر نبض شروع در قوت و جودت حرکت کرد بگذارد که

~~خون دفع شود زیرا که گاهی قوت از زیادتی خون مغمور و فشرده

~~و ضعیف میشود هرگاه غامر کم شود قوت قوی میگردد، و اگر

~~شروع در ضعف کرد ببندد، اگرچه تغییر رنگ و قوام نشده باشد. و

~~اگر باز احتیاج باقی باشد تقویت نموده و آنگاه تثنیهآ فصد کند و

~~هرگاه رنگ خون یاقوت بیرون آمدن و یا هر دو به زودی تغییر

~~1. رطل طبی بنا بر قول علامه شخصت مثقال صیرفی است. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_166.png)

~~یابند در این حالت اعتماد بر نبض است در دفع و حبس. و

~~شیخ الرئیس میگوید از علامات وقت حبس خون است هرگاه

~~حالت فصد عارضی عارض شود مثل تثاوب و تمطی و فواق و

~~غثیان4 زیرا که تثاوب دلالت بر طلب طبیعت خواب و راحت را

~~می نماید به سبب دفع موذی، هرگاه این معنی طبیعت را حاصل شود

~~قطع لازم است و بیم آن نیز ms103 هست که آن خون دفع شده از خونی

~~باشد که طبیعت به آن محتاج بوده. و همچنین است حال در تمطی

~~به آن که خون قبل از فصد در ظاهر و باطن بدن منتشر و پراکنده

~~بوده و بعد از کم کردن در ظاهر کم است، و به جهت کمی در

~~ظاهر برودت بر عضل فکین و غیرفکین غالب میگردد و موجب

~~تثاوب میشود. و حین غلبهآ برودت، قطع خون واجب است. اما

~~فواق و غثیان به سبب خلا معده است از بیرون رفتن خون و ریختن

~~سودا به فم معده و صفرا به قعر معده به جهت ضرورت خلا و در

~~این حالت قطع خون واجب است، چه در این صورت به جهت آن

~~که مادههای مذکور در معده محتبس نشوند و موجب غشی شوند

~~قی ضرور است.

~~باب هفتم در بیان حالات و علامات خون... 143

~~1. تثاوب = خمیازه، دهن دره.

~~2. تمطی = خمیازه.

~~3. فواق حرکتی باشد که از طبقه داخل معده برای دفع موذی که با فارسی آروغ

~~گویند که از راه دهن دفع شود. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~غثیان حرکت قوت دافعه است به جهت دفع خلط به خارج که خلطت نیز

~~تقاضای دفع نماید اما دفع نشود و تهوع حرکت قوت دافعه معده است از برای دفع

~~بدون تقاضای ماده دفع را (حاشیةآ نسخهآ الف).

~~5. قی خروج چیزی است از معده از ممر دهان. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_167.png)

~~14 درع الصتحة

~~این بود بیان ملاحظهآ حالات خون حین دفع. اما بعد از دفع آن

~~است که خون را یک ساعت بیوشند و بعد از آن بنگرند تا حال او

~~چگونه است. اگر رنگ و قوام و رایحهآ آن به اعتدال مایل باشد آن

~~خون معتدل است و خلطی بر او غالب نیست زیرا که خونی را که

~~بر او صفرا غالب باشد رقیق تر از معتدل و مایل به زردی است و

~~کف بسیاری بر ms104 روی او باشد و بسیار گرم و بوی او تند باشد و دیر

~~بسته شود. و خونی که بلغم بر او غالب باشد وقت بیرون امدن

~~چندان غلیظ نباشد اما زود غلیط و بسته شود، و بسیار گرم نباشد و

~~بوی او ضعیف باشد اگر عفونت به او راه نیافته باشد و الا بوی او

~~بد بود و بعد از ساعتی آبی رقیق بر روی او بایستد و به آن ماند که

~~نشاسته را به آب گل گاویشه ممزوج ساخته باشند.

~~اما خونی که سودا بر او غالب باشد سیاه و تیره و غلیظ باشد و

~~بوی ترشی دهد و اگر داخل آب سازند چون لیف خرما چیزی در

~~او ظاهر گردد و آبی کبود بر روی او بایستد و چون خون سوخته

~~شود غلیط و بدبو گردد.

~~اما خون مزاجهای صفرائی گرم و خشک و رقیق و سیاه، و خون

~~مزاجهای دموی گرم و تر و غلیظ و بسیار سرخ، و خون مزاجهای

~~سوداوی سرد و خشک و سیاه و تیره، و خون مزاجهای بلغمی و

~~مرطوب، سرد و تر و سرخی او کمتر و قوام او غلیظ تر از دموی

~~است، چه رطوبت خون را غلیظ می گرداند.

~~و خون اطفال و کودکان رقیق و رنگش ضعیف باشد زیرا که

~~غلیظی خون در بدن ایشان به سبب استعدادی که دارد از راه بسیاری

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_168.png)

~~احتیاج به نمو زود بسته میشود و رقیق میماند. و خون جوانان

~~غلیظ و بسیار سرخ است زیرا که به سبب کثرت مقدار و تراکم

~~بعض بر بعض و کثرت حرکت جوانان نسبت به کودکان که سبب

~~زیادتی تحلیل لطیف خون است خون را غلیظ و بسیار سرخ

~~می سازد.

~~و خون مردم کهل و پیر غلیظ و کمرنگ است زیرا به سبب

~~استیلای برودت و یبوست غلیظ و به جهت ضعف حرارت و

~~استیلای رطوبات بورقیه کمرنگ میشود و غلظت و کمرنگی ms105 در

~~مردم پیر زیاده از کهل است، چه علت و سبب غلظت و کمرنگی در

~~پیران قوی تر است.1

~~اما به حسب فصول خون در بهار در رنگ و قوام معتدل است

~~و در تابستان رقیق و رنگ او در خشنده است و در پائیز غلیظ مایل

~~به سرخی سیر و در زمستان غلیظ مایل به سیاهی. پس بنابراین

~~ ود 2

~~1. سنهای آدمی بر چهار قسم منقسم است: سن نمو که آن را سن حداثت نیز گویند

~~که رطوبت غریزی در بدن وفا به حفظ حرارت غریزی نماید و قدرت نیز زیاده آید

~~که صرف نمو گردد و این سن قریب به سیسال است. دویم سن وقوف است که

~~رطوبت همین وفا به حفظ حرارت کند و این را سن شباب گویند و تا سی و پنج

~~یا چهل سالگی است به حسب اختلاف مزاجها. سیم سن کهولت است که رطوبت

~~وفا به حفظ حرارت نکند اما نقصان رطوبت بسیار کم نباشد و این از آخر سن

~~وقوف است تا شصت سالگی. چهارم سن انحطاط است که نقصان رطوبت بسیار

~~گردد و اثر ضعف ظاهر شود و این از شصت سالگی تا آخر عمر است و آن را سن

~~شیخوخت گویند. و اما سن حداثت بر پنج قسم منقسم میگردد: از ولادت تا حین

~~استعداد حرکت که آن را سن طفولیت گویند، و بعد از استعداد حرکت و پیش از

~~صلابت و سختی اعضا است که سن صبیان، و بعد از صلابت و پیش از بلوغ که آن

~~را سن ترعرع گویند، و بعد از بلوغ و پیش از دمیدن خط که آن را سن غلامیه

~~گویند، و بعد از دمیدن خط تا اول سن وقوف را فتوت گویند (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_169.png)

~~14 درع الصحة

~~کودکی غلیظ باشد و در سن جوانی از سرخی مشبع1 منتقل و

~~همچنین در باقی حالات بلکه باید که اعتبار و ملاحظهآ تمامی ms106 اینها

~~نموده تا از روی تأمل و قیاس موافق واقع حکم صائب تواند نمود.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_170.png)

~~در بیان تدابیر جمعی که ایشان را از فصد غشی عارض میشود

~~بدان که بعضی را در اول فصد غشی عارض می گردد و این به

~~چند وجه میشود:

~~اول به جهت ضعف نفس وخوف از نیشتر و الم فصد و جریان

~~خون و عدم عادت به فصد.

~~دیگر به سبب زیادتی حس فم معده یا ضعف او.

~~دیگر کسی که خلط صفرا در بدن او بسیار تولد نماید زیرا که

~~فصد مادهها را حرکت میدهد و حین حرکت بسا باشد که چیزی از

~~او به معده ریخته شود و باعت سوزش و الم شدید شود و غشی

~~عارض شود.

~~اما در قوت حس فم معده به جهت زیادتی ادارک الم و سوزش

~~و در ضعف فم معده و تولد مرار1 به جهت قبول آن ماده، و علامت

~~قوت حس فم معده آن است که از خوردن چیزهای تند گزنده و

~~باب هشتم

~~1. مراد از مرار در اینجا صفرا است (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_171.png)

~~درع الصحة

~~ترشیهای تند به زودی متاثر و متضرر گردد، و صاحب ضعف فم

~~معده را اشتها کم باشد و از درد خالی نباشد.

~~و علامت تولد صفرا آن است که اکثر اوقات تهوع و غثیان او را

~~عارض شود و دهن او تلخ باشد. پس باید که این جماعت را به

~~احتیاط فصد نمایند و سه صنف آخر [را] ناشتا فصد نمایند1 و مادام

~~که اولا اصلاح و تقویت به مقویات نکنند فصد نکنند که خطر

~~عظیمی از حدوث غشی و سقوط قوت دارند و بسا باشد که بعضی

~~از ایشان هلاک گردند.

~~اما تدبیر اول آن است که اولا جمع کثیری را در حضور او فصد

~~کنند تا نفس او قوی و خوف او ضعیف شود. و تدبیر ثانی و ثالث

~~آن که اولا چند لقمه نان ms107 با شربتهای ترش مثل شربت انار یا

~~شربت به یا شربت فواکه یا رب به داده که بخورد و اگر مزاج او

~~بارد باشد شربت نعناع و پودنه یا دواءالمسک حار یا پارچه نانی را

~~با یکی از شربتهای شیرین داده که میل نماید. و تدبیر چهارم آن

~~است که او را قبل از فصد به آب گرم و سکنجبین قی فرمایند تا

~~اخلاط فاسد قدری کم شود. همچنین قی بعد از غشی نیز نافع

~~است. آنگاه اندک نانی با یکی از شربتهای ترش داده که بخورد. و

~~در این سه صنف بعد از این تدابیر زمانی استراحت نمایند آنگاه

~~فصد کنند. و صبر و استراحت در چهارم بیشتر ضرور و لازم است

~~تا معده از حرکت و تعب قی فارغ گردد و حرکات اخلاط نیز ساکن

~~1. الف: "ننماینده .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_172.png)

~~شود و فاصله میانهآ حرکت قی و حرکت فصد که هر دو سبب

~~ضعف قوت است واقع شود. و یک ساعت بعد از فصد به غذای کم

~~مقوی مثل کباب مرغ جوان1 که آب آن را بخورد و تقلش را بیندازد،

~~یا زردهآ تخم مرغ نیم برشت یا شوربا با گوشت فربهی تقویت نمایند

~~تا بدل خون صالحی که به تبعیت خون فاسد دفع شده گردد. و این

~~که گفته شد که "قدر کمی بایده زیرا که معده از فصد ضعیف شده و

~~تاب هضم غذای بسیار ندارد.

~~بباید دانست که غشی از ضعف قوت حس فم معده اکثر اوقات

~~بعد از فصد و بستن عارض میشود خصوص که خون بیشتر دفع

~~شده باشد. و جهت این آن است که نزد دفع خون طبیعت و روح به

~~جهت دفع الم نیشتر و اصلاح جراحت حرکت به جانب موضع

~~فصد میکند و در این وقت در بدن و ظاهر روح پراکنده است. و

~~این مانع غشی است. هرگاه خون قطع شود و به جانب دل که معدن

~~است میل نماید ms108 به جهت ضعفی که او را از انتشار و دفع قدری از

~~آن با خون عارض شده غشی عارض میگردد مگر آن که خون به

~~افراطی دفع شده باشد و قوت به سبب کمی حامل ضعیف گشته

~~باشد که غشی حین خروج دم عارض میشود.

~~و دیگر از تدبیرات دفع غشی آن است که نزد فصد بر یشت

~~بخوابد و فصد کند زیرا که حفظ قوت میکند و غشی در این

~~صورت کمتر عارض میشود به جهت آن که در حالت ایستادن و

~~. الف: "کباب جوان مرغ".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_173.png)

~~درع الصحة

~~نشستن البته بعض اعضا بعض دیگر را باید حامل باشد و این حمل

~~به فعل و قوت محرکه میشود که در وقت فصد از حمل عاجز و

~~غشی حاصل میشود.

~~و هرگاه شخصی را عادت چنین باشد که در هر مرتبهآ فصد

~~غشی کند او را ترک فصد بهتر است.

~~و شیخ الرئیس میگوید که جمعی را که مزاج ایشان گرم و بنیه

~~و بدن لاغر و سست باشد غشی بیشتر عارض گردد و بدنهایی که

~~گوشت بدن ایشان معتدل و در هم نشته و سخت باشد غشی

~~کمتر عارض میگردد زیرا که هرگاه مزاج حار حاد باشد صفرا زود

~~به معده میریزد و سبب غشی میشود، یا آن که جمعی که لاغرند

~~قوت ایشان ضعیف است و تاب کثرت استفراغ و کم کردن خون

~~ندارند و معتدل اللحم بر عکس ایشان است که صفرا کمتر است و

~~قوت قویتر

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_174.png)

~~در بیان اموری که رعایت آن امور پیش از فصد ضرور است

~~بدان که چیزهائی که دلالت بر صواب حکم به فصد و سایر

~~استفراغات دارند ده است که اگر این ده برخلاف جهت دلالت بر

~~استفراغ باشند مانع از استفراغاند و آن: امتلا، و قوت، و مزاج، و

~~سحنه،1 و اعراض ملایمه، وسن، و فصل، و هوای بلد، و عادت، و

~~صناعت است و تدبیر سابق ms109 داخل عادت است.

~~اما امتلا زیرا که اگر به حسب کمیت یا کیفیت امتلا نباشد خلا

~~خواهد بود که مانع فصد است زیرا که نزد خالی بودن بدن از مادهآ

~~موذی به جهت کمیت یا کیفیت خون صالحی که بدن به آن محتاج

~~است دفع میشود، و همچنین ضعف هریک از این سه قوت

~~حیوانی و طبیعی و نفسانی مانع فصد است. اگر ضرر ترک زیاده از

~~ضرر فصد نباشد و امید تدارک خطر نیز بعد از فصد نباشد = چه

~~هرگاه ضرر ترک زیاده باشد - بسا بود که اختیار نماید ضعف قوت

~~نفسانی را بر ضرر ترک، و اگر امید تدارک خطر داشته باشد اختیار

~~ضعف همه قوتها را بر ضرر ترک کنند چنانچه خوف ضعف همهآ

~~اب نهم

~~. سحنه حال بدن است در رنگ و فربهی و لاغری. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_175.png)

~~15 درع الصحة

~~قوتها از فصد باشد اما چون خون در هیجان و ثوران و اعراض

~~به غایت صعب و شدیدند در این صورت اختیار فصد نمایند و

~~تدارک ضعف قوتها کنند.

~~و آملی گوید که این که قرشی گفته که در اختیار ضعف قوت

~~نفسانی بر ضرر ترک فصد دون قوت حیوانی و طبیعی اشکال است

~~زیرا که استفراغ خون تا به مرتبهای نباشد که سبب نقصان بسیاری

~~در جرم روح واقع شود و قوت نفسانی از فصد ضعیف نمیشود و

~~این البته مانع است بلکه در این وقت منع زیاده از منع ضعف قوت

~~حیوانی است که از اندک خون ضعیف میشود و به سهولت تدارک

~~میشود صورتی و اصلی ندارد زیرا که مراد از این قول آن است که

~~اگر قوت نفسانی ضعیف باشد چنانچه گاهی در بعضی از مردم

~~می باشد فصد را اختیار بر ترک می کنند که ضرر ترک بیشتر است و

~~در سایر قوتها چنین نیست زیرا که اگر قوت حیوانی و طبیعی

~~1. بدان که قوتها مثل ارواح ms110 سه صنفاند: حیوانی و نفسانی و طبیعی. زیرا که فعل

~~قوت یا با شعور است یا بیشعور. اولا قوت نفسانی حامل ارواح نفسانی است که

~~تولد او در دماغ است. و حس و حرکت و تدبر و تفکر و فرق میانهآ لذیذ و بشع [=

~~غذای بدمزه] و نافع و ضار و خیر و شر به این قوت است. و ثانی یا مخصوص

~~حیوان است یا آنکه در غیر حیوان نیز یافت میشود. اول را قوت حیوانی نامند که

~~حیات و زندگی به او است و حامل این قوت روح حیوانی است که مبداء تولد

~~اوول است. و ثانی را قوت طبیعی گویند که حامل او روح طبیعی است که منشاء

~~تولد او جگراست و تغذیه و تنمیه و بقای شخص و نوع به این قوت است و در

~~نباتات نیز یافت میشود. پس ارواح و قوا هر یک سه صنفاند از سه عضو رئیس

~~که قلب و دماغ و جگر باشد که بقای شخص بدون اینها نمیتواند بود ناشی

~~می گردند. اما در بقای نوع با وجود این سه عضو وجود ایشان(؟) نیز ضرور است

~~(حاشیةآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_176.png)

~~ضعیف باشد اختیار فصد بر ترک نمینمایند به جهت آن که ضعف

~~قوت حیوانی به سبب ضعف قلب است و زیادتی ضعف قلب بسیار

~~خطیر است. و همچنین ضعف قوت طبیعی موجب عدم تصرف در

~~دوا و غذا و استیلای مرض میشود

~~اما مزاج اگر گرم و خشک باشد یا تر ضعیف الحراره، فصد منع

~~است زیرا که خون غذای اعضا در این دو مزاج کم است و فصد

~~موجب زیادتی نقصان غذا میشود. و اگر مزاج گرم و تر باشد

~~تجویز کم کردن خون بسیاری نمودهاند چه تولد خون در این بسیار

~~[میشود و به زودی بدل تحصیل میگردد.

~~اما سحنه و بشره اگر بسیار] لاغر یا بسیار فربه باشد فصد منع

~~است به جهتی که درباب موانع فصد ms111 بیان مینماید.

~~اما اعراض ملایمه باید که اگر ملایم نباشند چنانچه تشنجی

~~عارض شده باشد فصد منع است چنانچه در باب حمیات مذکور

~~میشود.

~~اما سن در کودکی و پیری.

~~و اما فصل و بلد در هواها و فصلهای بسیار سرد و بسیار گرم

~~منع است به جهاتی که بیان میشود.

~~اما عادت به فصد، چه اگرعادت به فصد نباشد منع است زیرا

~~که طبیعت عادت کرده که فضول را به طریق دیگر به تحلیل دهد و

~~همیشه سعی و جهد به این طریق میکند. و دیگر آن که چون

~~در با اموری ه رعایت ان امور151

~~1. ج ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_177.png)

~~خلاف عادت است ممکن است به زودی او را از فصد غشی

~~عارض گردد.

~~اما صناعت، اگر صنعتی باشد که در او تعب و ریاضت و تحلیل

~~بسیاری واقع شود مثل حمالی و خدمت حمام، فصد منع است زیرا

~~که مقتضی آن است که خون و اخلاط و رطوبات به سب کثرت

~~ریاضات در بدن ایشان کم باشد. و بعضی اعتبار تدبیر سابق نیز

~~نمودهاند زیرا که مداومت بر غذاهای قلیل التغذیه مانع از فصد است

~~و مداومت به غذاهای کثیر التغذیه مثل گوشت و شیرینیها و شراب

~~موجب فصد، و چون این فی الحقیقه داخل عادت است جمعی او را

~~علی حده بیان نمینمایند چنانچه در صدر باب ایمائی شد.

~~این بود تمامی این ده چیز که رعایت اینها در تمامی استفراغات

~~لازم است و سبب و جهت بعضی را که ذکر نکرده در باب موانع

~~فصد بیان مینماید.

~~الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_178.png)

~~در بیان منع و ضرورت فصد در حمیات1

~~بدان که تب اولا به سه قسم منقسم میشود تب یوم، و تب دق،

~~و تب خلط که در اول حرارت غریب به روح تعلق می گیرد، و در

~~ثانی به اعضا، و در تالث به اخلاط. و رطوبات اول را یومی و دویم

~~را دقی و سیم ms112 را خلطی گویند. خلطی باز بر دو قسم است: یکی آن

~~که از زیادتی و غلیان خون عارض میشود که او را تب سونوخس

~~گویند. و دویم آن که از عفونت اخلاط حادث شود که تب عفنی

~~گویند. در دقی فصد به هیچوجه جایز نیست و همچنین در یومی

~~مگر به ندرت که از سدهآ استحصافی عارض شده باشد که بعضی

~~در وقت شدت این تب یومی خصوص به امتلا از خون تجویز

~~باب دهم

~~ا. حمی حرارت غریبی است که در قلب مشتعل میشود وریدی از آنجا به وساطت

~~شرائین به همهآ بدن پراکنده میگردد و ضرر آن به افعال طبیعی لاحق میشود و

~~اجناس آن به نوعی که در متن مذکور است پیدا است زیرا که بدن از این سه چیز

~~که اعضا و ارواح و رطوبات باشد مرکب است و تشبت آن حرارت به یکی از این

~~سه چیز خواهد بود. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. سدهآ استحصافی آن است که مسامات ظاهر از سرما یا فرو رفتن به آب سرد یا

~~آبهای قابض مثل آب زاج مسدود شوند و بخار و حرارت در باطن جمع گردد. منه

~~(حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_179.png)

~~15 درع الصحة

~~کردهاند پس فصد در تب خلطی است عفنی یا غیرعفنی، و حمی

~~عفنی یا با التهاب و اضطراب بسیار است یا چنین نیست. و این قسم

~~دویم که اضطراب و التهاب ندارد یا تشنج با او هست یا نیست، و

~~این که با او تشنج نیست از تبهائی است که به چند بحران قطع و

~~فصل میانهآ طبیعت و مرض میشود یعنی مدت تب طولی دارد یا

~~چنین نیست که به زودی و با یک بحران قطع و فصل میشود. و

~~این قسم نیز بر دو قسم است: یا آن است که در این تب لاغری و

~~هزال و گداختگی به بشرهآ بیمار زود اثر مینماید یا چنین نیست.

~~س فصد در ms113 این قسم که در او شدت التهاب و اضطراب و تشنج و

~~بحرانات و گداختگی بدن و رطوبات نیست واجب است به شرطی

~~که آن ده چیزی که رعایت او لازم و در فصل سابق بیان شد اقتضا

~~نماید و در باقی اقسام یا اجتناب از فصد ضرور است یا اگر

~~ضرورتی داعی باشد مقدار کمی.

~~اما جهت منع فصد در تبهای بسیار حار حاد که غایت التهاب

~~و اضطراب با او باشد مثل حمی محرقه و صفراوی لازم غیرمحرقه

~~پنج چیز است:

~~اول آن که در امثال این تبها خون غالب نمیباشد و این

~~حالات از غلبهآ صفرا عارض میگردد و استفراغ صفرا لازم است نه

~~خون.

~~دویم آن که چون خون به رطوبت حدت صفرا را کم مینماید

~~اگر دفع شود حدت صفرا زیاده میشود.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_180.png)

~~سیم آن که چون حرارت بسیاری در این تبها حادث میشود

~~تحلیل به افراطی در بدن و رطوبات واقع خواهد شد و این مانع از

~~فصد است.

~~چهارم آن که در این تبها اضطراب و قلق و بیخوابی بسیار

~~است و این مانع از بسیار کم کردن او است .

~~پینجم آن که در این قسم تبها به جهت [آن که مبادا] طبیعت

~~مشغول به هضم غذا شود و از مجاهده و مقاومت با مرض باز ماند

~~تلطیف و تقلیل غذا ضرور است و این مانع از کم کردن خونی است

~~که غذای اعضا است و به او مستغنی است از غذا

~~و اما در حمیات غیرحاده نیز در ابتدا فصد منع است اگر ضرور

~~باشد بعد از نضج ماده باید فصد کرد و این منع فصد در ابتدا و در

~~صورتی است که خون غالب باشد و ماده غلیظ و مقصود از فصد

~~استیصال ماده و دفع او بالکلیه باشد و الاکه خون غالب و قوام او

~~غلیظ نباشد اگر قدری خون به جهت استحضار و کمی ماده در ابتدا

~~کم ms114 کند منعی نیست چنانچه مسیحی شارح قانون گفته که مادهآ

~~حمیات غیرحاده اگر بلغم باشد البته در ابتدا فصد نباید کرد که

~~برودت مستولی و ضعف غالب میگردد و ماده نضج نیافته خام

~~می ماند. و اگر سودا باشد فصد به جهت تخفیف ماده قصوری ندارد

~~و ممکن است نافع باشد، و اگر غیر این باشد فصد واجب است به

~~جهت کم کردن ماده زیرا که هرگاه مقدار مادهآ منفعل کم شود فاعل

~~1. ج ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_181.png)

~~15

~~درع الصحة

~~که حرارت و قوت طبیعت باشد بر او مستولی میگردند و هضم

~~می کنند. پس منع فصد در ابتدای حمیات غیرحاده مطلقا درست

~~نباشد.

~~اما در حمیات صاحب نوایب اگر ضرور باشد و مانعی نباشد در

~~نوبت فصد نباید کرد به جهتی که قبل از این نیز مذکور شد که در

~~روز حرکت مرض و بحران، فصد و استفراغ نباید کرد، این روز روز

~~راحت و سکون است.

~~و اما در تبهای تشنجی به جهت آن که تشنج1 بر دو قسم است:

~~اول تشنج یابس که در حمیات محرقه از زیادتی خشکی اعصاب

~~عارض میشود و وجه منع فصد در این قسم ظاهر است. دویم

~~تشنج رطب که گاهی در تبها به جهت غلبهآ بلغم و ضعف عصب

~~حادث میگردد، و این نیز مانع فصد است. و اگر اتفاق افتد که در

~~این قسم خون غالب و احتیاج به دفع باشد خون کمی به احتیاط

~~بگیرند زیرا که تشنج، بیداری بسیار را به سبب تضرر دماغ به

~~مشارکت عصب و به سبب دردهائی که لازم تشنج است لازم دارد.

~~و این بیداری و درد زیادتی تحلیل را ، و فصد موجب ضعف است.

~~دیگر آن که تشنج به سبب کثرت حرکتی که به او واقع میشود

~~گرمی بدن و حبس نفس را لازم دارد، و این هر دو موجب کثرت

~~عرق محلل ضعف و فصد باعث زیادتی تحلیل و ضعف است. ms115

~~1. تشنج آن است که عصب میل به مبدأ کند که دماغ باشد و میل عضو نیز تابع او

~~است و به این جهت از حرکت انقباضی بازماند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_182.png)

~~و دیگر از شان تشنج اسقاط قوت است، پس خون به جهت

~~حفظ قوت در کار است. بدان که تشنج در حمی محرقه و مثل او

~~خصوص در تابستان و سن جوانی و مزاجهای حار همین تشنج

~~استفراغی است که به سبب تخفیف حرارت حمی عارض میگردد

~~و بسا باشد که تشنج لذعی از حدت و لذع ماده حادث شود زیرا که

~~اعضا به سبب عموم آفت ضعیف و مادهآ حاد حار پس از لذع ماده

~~ضرر به افعال ممکن است راه یابد.

~~و اما عروض تشنج امتلاثی در حمیات دیگری است خصوص

~~بلغمی به جهت ضعف اعضای مذکوره قبول ماده را چنانچه گفته

~~شد یا به سبب دفع طبیعت ماده را به این اعضا بر سبیل بحران.

~~و اما هرگاه حمی از عفونت نباشد و از غلیان دم باشد که

~~سونوخس گویند، یا حمی یوم سدی استحصافی باشد که امتلاء دم

~~با او اتفاق افتاده باشد چنآن که بیان شد باید قدری از خون به قدر

~~قوت دفع نماید و باقی را که معین بر تحلیل طبیعت ماده را باشد در

~~بدن بگذارد تا موجب ضعف قوت نشود زیرا که در علاج حمی به

~~جهت آن که کرب و قلق به حرارت طبخ غذا بسیار شدید نشود

~~محتاج به تقلیل و تلطیف غذایاند اگر قدر بسیاری از خون کم

~~شود خون از راه کمی غذا و تحلیل حرارت حمی بسیار کم میگردد

~~و سبب ضعف بلکه سقوط قوت میشود.

~~1. کرب و قلق به معنی اضطراب باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_183.png)

~~16 درع الصحة

~~و دیگر آن که هرگاه قدری زیاده خون در بدن باشد غذای

~~آمادهای است غایت تقلیل و تلطیف میتوان نمود که ms116 از راه نضج و

~~هضم غذا حرارت و بخار بسیار نشود.

~~و دیگر آن که در حمی غیر عفنی حرارت قوی باشد و هر

~~حرارتی محلل است، هر چند اقوی باشد تحلیل او بیشتر است، پس

~~تحلیل در این تب زیاده از ایام صحت خواهد بود. و اگر در بدن

~~قدری زاید خون که غذا تواند شد نباشد احتیاج به غذا بیشتر از ایام

~~صحت میشود و این جایز نیست زیرا که قوتهای صاحب تب

~~مثل او ضیفتر از ایام صحت است و این موجب ضعف هضم و

~~فساد میشود. اگر گویند که هرگاه تحلیل در این تب از ایام صحت

~~بیشتر باشد باید که در حمی عفنی نیز تحلیل مثل او واقع شود بلکه

~~زیادتر، چه حرارت حمی عفنی بیشتر است، پس احتیاج به غذا از

~~ایام صحت بیشتر دارد و این موجب تقلیل خون است به طریق

~~اولی. در جواب میگوید که اگرچه حرارت حمی عفنیه بیشتر است

~~اما تحلیل بیشتر نیست زیرا که طبیعت در او مشغول به اصلاح ماده

~~است و از تحلیل بازمانده و بدین سبب است که در حمی عفنیهآ

~~دمویه در فصد و دفع خون غایت مبالغه کردهاند تا مقدار خون به

~~اعتدال آید مگر آن که تب در غایت حدت باشد چنانچه بیان شد.

~~و دیگر آن که خروج دم از اعتدال در این تب از راه کیفیت است

~~نه کمیت، پس در این حالت دفع کلی و استیصال غرض نباشد لهذا

~~شیخ الرئیس در قانون میگوید که اگر تب در غایت التهاب و

~~حرارت نباشد و تب یومی و تب سونوخس و تب دقی نیز نباشد و

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_184.png)

~~تب عفنی باشد، پس اول رعایت امور عشره که بیان شد بکن آنگاه

~~در حال قاروره1 نظر کن، اگر بول غلیظ مایل به سرخی باشد و

~~نبض عظیم و بشره برآمده و حرارت حمی به زودی او را لاغر و

~~ضعیف و ms117 گداخته نساخته باشد فصد واجب است اما به شرط آن که

~~قوت قوی باشد و احتمال این فصد داشته باشد و معده از طعام

~~خالی باشد زیرا که پری معده از طعام موجب ضعف هضم و جذب

~~طعام نامنهضم است به عروق و به شربتهای مقوی موافق تقویت

~~معده باشد تا به معده خلطی نریزد، خصوص آن که معده ضعیف

~~باشد. و هرگاه بول رقیق یا ناری باشد یا آن که بشره زود گداخته

~~باشد از فصد حذر و اجتناب باید کرد زیرا که بول رقیق یا ناری در

~~حالت کمی دم است. و ابن تلمیذ گفته که با وجود سرعت

~~گداختگی بدن، فصد منع است اگرچه قاروره غلیظ و مایل به

~~سرخی باشد.

~~و هرگاه در صورتهائی که فصد ضرور است فتور و سکونی از

~~برای تب باشد فصد در آن وقت باید کرده شود یعنی وقت راحت

~~در غیر دائم و وقت سکون و تخفیف حرارت در دائم به جهتی که

~~مکرر مذکور شد.

~~و دیگر هرگاه در تبها لرز قوی و شدید باشد از فصد اچتناب

~~باید کرد زیرا که عفونت در خلط بارد است که بلغم است یا سودا،

~~باب دهم / در بیان منع و ضرورت فصد در حمیات61

~~. قاروره شیشهای را گویند که در او بول کنند و نامیدن بول به قاروره تسمیهآ

~~مظروف است که بول باشد به اسم ظرف که محل قاروره است. منه. (حاشیهآ نسخهآ

~~لف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_185.png)

~~16 درعغ الصحة

~~چه از صفرا قشعریره حادث میشود. اگرچه در این نیز میانهآ قوم

~~خلاف است، چه جمهور اطبا را اعتقاد این است که لرز در تبهای

~~صفراوی شدیدتر است و شیخ را اعتقاد این که در بلغمی قویتر

~~است و بنای این قول بر رأی شیخ است.

~~و دیگر آن که از نافض1 قوی تحلیل بسیاری میشود و در این

~~هر دو فصد منع است:

~~اما در اول از برای آن که ms118 مادهآ گرم دافع ضرر سردی بلغم و سودا

~~از بدن کم میشود و حرارت غریزی نیز که حامل او خون است

~~ضعیف و خلط بارد خام باقی میماند.

~~و اما در ثانی به جهت آن که موجب زیادتی ضعف و تحلیل و

~~کمی غذای اعضا میشود اگر نافض و لرز قوی از حدت و حرارت

~~ماده باشد چنانچه جمهور گفتهاند منع فصد به دلیل ثانی.

~~پس حاصل کلام در باب منع فصد در اینها آن است که در هر

~~باب احتیاط را مرعی دارد که مریض را به یکی از این دو بلا مبتلا

~~نسازد: یکی هیجان و حدت و ثوران اخلاط صفراویه، و دیگر خام

~~شدن اخلاط بارده. و شیخ الرئیس میگوید که هرگاه در تب فصد

~~واجب باشد التفات به قول جمعی که گفتهاند که بعد از چهارم

~~راهی به فصد نیست نباید کرد زیرا که راه به فصد هست اگرچه بعد

~~از چهل روز باشد و این رأی جالینوس است. اگرچه هرگاه دلایل

~~1. قشعریره حالتی است که با او در بدن احساس سردی نماید و گمان کند که به

~~پوست و عضل سوزنی فرو برند اما نافض که لرز باشد مرکب است از قشعریره و

~~سرما و لرزیدن که قشعریره نافض ضعیف باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. نافض - تب و لرز.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_186.png)

~~فصد صحیح باشد تقدیم و تعجیل بهتر است. پس اگر با صحت

~~دلایل تقصیری در تقدیم و تعجیل شده باشد هر وقت که ادراک

~~مریض حاصل شود و دلایل حاصل باشد فصد باید کرد.

~~بدان که بعضی از اطبا را اعتقاد آن است که در سونوخس هرگاه

~~فصد واجب باشد در ابتدا بهتر از تأخیر است زیرا که قوت بیشتر و

~~بر مریض آسان تر است. هرگاه از چهار بگذرد آیا فصد جایز است

~~یا نه؟ و در این اختلاف کردهاند. بعضی میگویند جایز نیست زیرا

~~به منتهی مریض نزدیک است. و تجربه دلالت ms119 دارد که فصد در انتها

~~ضرر دارد و اعتقاد جالینوس آن است که جایز است و مراعات ایام

~~در کار نیست بلکه در ششم و هفتم و مابعد بعد از رعایت دلایل ده

~~چیز فصد میتوان کرد. و شیخ ابوعلی نیز این مذهب را که حق

~~است اختیار کرده. چه اگر فصد مانعی دارد و قوت یاری نمینماید

~~در روز اول نیز جایز نیست و اگر فصد لازم است و مانعی ندارد هر

~~وقت باشد باید کرد زیرا که خون جمع شده در عروق را که سبب

~~تب است اگر کم ننمایند تب چون برطرف میشود؟ و این مشروط

~~به قوت و سایر شروط است. و قول شیخ که اگرچه بعد از چهل

~~روز باشد رد قول مانعین بعد از چهارده روز است. یعنی اگر بعد از

~~چهل روز نیز واجب باشد باید کرد.

~~و دیگرشیخ میگوید که بسیار میشود که در تب ضرورتی به

~~فصد نیست و تقلیل خون با عدم موانع نافع است زیرا که اعانت

~~طبیعت میکند و ماده را که منفعل است کم میسازد تا فاعل بر او

~~مستولی گردد.

~~مدس

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_187.png)

~~164 درع الصحة

~~و اما تب دموی را ناچار است از استفراغ غیر مفرطی از خون در

~~ابتدای تب و استفراغ مفرطی بعد از نضج. چه بسیار اتفاق افتاده که

~~تب حالت فصد رفع شده به جهت زوال سبب او که خون است. اما

~~دلیل اول بقای قوت بر نضج و تحلیل، اما دلیل ثانی آن که مادهآ

~~مرض قلع شود.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_188.png)

~~در بیان شروط و موانع فصد

~~حالاتی که فصد با آن حالات منع است

~~بدان که فصد بر دو نوع است: اختیاری و ضروری. ضروری را

~~هر وقت احتیاج باشد از روز و شب میکنند چنانچه [اگر] شخصی

~~را خناق یا حمی دموی عارض شود تأخیر نباید کرد و به قدر کثرت

~~خون و قوت خون را کم کرد و ms120 اگر طفل باشد بدل فصد حجامت

~~نماید، و اگر قوت ضعیف باشد خون را در چند دفعه اخراح کند اما

~~به احتیاط و تأمل تمام و اگر ضعف قوت از کثرت ماده و انغمار او

~~تحت ماده باشد بدون تأمل و توقف به قدر حاجت کم کند.

~~و اما در فصد اختیاری رعایت شروط باید کرد:

~~اول آن که مزاج بسیار سرد نباشد زیرا که خون در مزاج بارد کم

~~است و از فصد حرارت ضعیف و برودت غالب میشود.

~~دویم برودت و حرارت هوای شهر و فصل و بلد است. چه خون

~~در هواهای سرد و فصل زمستان متکایف و غلیظ و کم حجم

~~باب یازدهم

~~1. ب و ج: "انفراره .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_189.png)

~~16 درع الصحة

~~میباشد و اطاعت در دفع خوب نمیکند و از فصد حرارت نیز

~~ضعیف و برودت غالب میگردد. اما در فصل و شهرهای گرم به

~~جهت آن که از زیادتی تحلیل قوت ضعیف و اخلاط کماند و از

~~فصد ضعیف تر و کمتر میشوند.

~~سیم دردهای شدید زیرا که از دردهای سخت، روح بسیار به

~~تحلیل میرود و قوت ضعیف میگردد و فصد موجب زیادتی

~~تحلیل و ضعف میشود.

~~دیگر آن که در این حالت ترک غذا واجب است تا طبیعت به

~~هضم غذا از مقاومت یا درد بازنماند، هرگاه خون را کم کند دیگر

~~تقویت قوت به چیز خواهد بود؟

~~و دیگر آن که خون مادهآ حرارتی است که آلت جمیع قوتها

~~است. هرگاه آلت ضعیف شود فعل فاعل ضعیف میگردد و قادر بر

~~دفع الم خوب نخواهد بود.

~~و دیگر از موانع فصد مندفع شدن مادهها است به ظاهر بدن

~~چنانچه در آبله زیرا که ماده را به داخل میل و جذب میکند، و اگر

~~ضرور باشد حجامت از فصد بهتر است و اگر ماده واسطه باشد

~~عنی میانهآ ظاهر و باطن باشد زلو بهتر است.

~~و دیگر حمام محلل است زیرا که ms121 حمام گرم که توقف بسیاری

~~در او نمایند اخلاط را سیلان می فرماید و مسامات را گشوده

~~میسازد و عرق و تحلیل بسیار واقع میگردد و فصد سبب زیادتی

~~تحلیل و ضعف قوت است. و اگر حمام غیرمحلل باشد مانع فصد

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_190.png)

~~نیست خصوص هرگاه ماده غلیظ باشد میتواند به حمام رفته اندک

~~توقف نموده که خون روان شود و پیش از آن که مسامات گشوده و

~~عرق واقع شود بیرون آمده و بعد از اندک زمانی فصد کرد.

~~و دیگر بعد از جماع است یعنی قریب العهد به جماع زیرا که به

~~سبب حرکات بدنی و نفسانی و دفع منی، روح بسیاری از جماع به

~~تحلیل میرود.

~~و جمع میانهآ او استفراغ بد است و در حکم حمام محلل و جماع

~~است. ریاضت و حرکت بسیار و سایر استفراغات تمامی از موانع

~~فصدند. و همچنین بعد از فصد نیز باید از اینها دو سه روزی

~~اجتناب نمایند. و حمام معتدل مرطب بعد از فصد به جهت ترطیب

~~بدن و تحلیل بقیهآ ماده نافع است اگر موضع جراحت نیشتر به

~~اصلاح آمده باشد و الا صبر نماید تا جراحت به شود.

~~دیگر فصد قبل از چهارده سالگی است زیرا که رطوبات بر بدن

~~ایشان غالب و خون بسیار نیست و به جهت نمو و بدل مایتحلل

~~احتیاج تمامی به خون دارند و فصد مانع نشو و نما میشود. و بسا

~~باشد که از فصد لاغری و هزال عارض گردد و به همان وضع

~~لاغری بمانند و دیگر نموی نکنند. پس تا ممکن باشد فصد نکنند و

~~هرگاه ضرور شود و شروع در فصد کنند به تدریج و فصد اندک

~~اندک ایشان را عادت فرمایند. و همچنین پیران را بعد از

~~هفتادسالگی به سبب کمی خون و ضعف قوت از تحصیل بدل آنچه

~~کم میشود و ضعف حرارت غریزی که مستلزم زیادتی ضعف قوت

~~است.

~~باب یازدهم! در بیان شروط ms122 و موانع فصد و...

~~167

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_191.png)

~~12 ورع الصحة

~~و دیگر آن که از فصد خوف عروض خشکی بسیار بر مزاج

~~ایشان [هست زیرا که به حسب سن خشکی و رطوبات غریب

~~بورقیه بر مزاج ایشان] غالب است و فصد اضافهآ علت میشود مگر

~~آن که بشره و مزاج و بنیه در صبیان و پیران قوی و رنگ سرخ و

~~رگهای گشاده و پر باشند که در این وقت اعتماد بر قوت و مزاج

~~است نه سن، و فصد جایز است.

~~دیگر لاغری به افراط است زیرا که لاغری اکثر اوقات از کمی

~~خون و روح است و از فصد کمتر و سبب تحلیل قوت میشود لهذا

~~در تدبیر مردم ضعیف نحیف که صفرای بسیاری در بدن ایشان تولد

~~کند ترک فصد و سایر استفراغات مینمایند و غذای او را غذاهای

~~مولد خون مایل به برودت و رطوبت مینمایند که شاید اصلاح

~~خلط و مزاج به اینها کرده شود و اگر اصلاح نشود قوتی در مزاج به

~~هم رسد که احتمال استفراغ ضروری داشته باشد. و همچنین

~~شخصی که به حسب عادت چیزی کم خورد او را نیز فصد به

~~همین جهت منع است مگر آن که لاغری از بدی مزاج خون و

~~کراهت او بر طبیعت باشد که به کار غذای بدن نیاید و باری

~~باشد(2) که در این وقت فصد واجب است.

~~و دیگر فربهی بسیار است زیرا که فربهی دو نوع است: لحمی و

~~شحمی. لحمی را هر وقت احتیاج شود فصد واجب است و شحمی

~~1. ب و ج ندارند

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_192.png)

~~را جرآت بر فصد نمیتوان کرد به سبب استیلای برودت و بلغم از

~~قلت دم، چه اکثر مردم شحمی، بلغمی مزاجاند.

~~دیگر آن که هرگاه خون از عروق کم شود بیم آن هست که

~~جربی و گوشت حار غریزی را فشرده سازد و خون مانده به بعضی

~~از فضاهای قلب و دماغ ریخته شود ms123 و سبب هلاک گردد چنانچه از

~~دواهای مسهل، مردم فربه را عارض میگردد. پس منع فصد در

~~مردم بسیار فربه شحمی است.

~~دیگر جمعی که بدن ایشان متخلخل و سست باشد زیرا که

~~تحلیل در بدن ایشان بسیار واقع میشود و خون اینها کم است و از

~~فصد قوت زود ضعیف می گردد.

~~و دیگر مردم سفیدیوست سفید رنگ که گوشت بدن ایشان

~~سست و رخو باشد و مردم زرد رنگ. منع اول به سبب ضعف

~~حرارت و استیلای برد، چه حرارت ایشان از اصل ضعیف است. و

~~منع ثانی به جهت زیادتی حدت صفرا است که از خونی که به

~~رطوبت صفرا را شکسته میدارد دفع میشود، چه زردی رنگ از

~~استیلای صفرا است.

~~و دیگر در بیماری هائی که به طول انجامیده باشد و پرهیز و

~~استفراغ بسیار واقع شده باشد زیرا که در این حالت به سبب کمی

~~غذا و ضعف هضم، خون کمتر تولد میکند با وجود کمی خون،

~~فصد موجب زیادتی ضعف قوت است مگر آن که خون فاسدی در

~~بدن ایشان از فساد تدبیر بیماران یا طبیب (طبیعت؟) باشد که در این

~~باب یازدهم] در بیان شروط و موانع فصد و.. 169

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_193.png)

~~17

~~درع الصحة

~~صورت فصد واجب است، لکن تأمل تمام در خون باید نمود. اگر

~~سیاه و غلیظ باشد چندان بگیرد که تغییر لون نماید مگر آن که غشی

~~عارض شود، و اگر تغییری در رنگ و قوام خون نیامد همان دم

~~ببندد که موجب ضرر عظیم میشود.

~~و دیگر واجب است اجتناب از فصد در پری معده از غذا، تا

~~مادهآ خام غیرمنهضم به عروق بدل خون کم شده منجذب نشود، چه

~~هرگاه عروق از خون خالی شوند به جهت استحالهآ خلا از مجاور

~~جذب میکنند و مجاور از جگر، و جگر از عروق ماساریقا و عروق

~~ماساریقا از رودهها، و رودهها از معده، پس غذای خام از معده ms124

~~جذب میشود و سده در ماساریقا و عروق احداث میکند.

~~و همچنین فصد منع است درحالی که معده از بقایای کیلوس و

~~یا رطوبات، و رودهها از تقل و براز پر باشند زیرا که ممکن است که

~~قدری به اعضا بر وجهی که مذکور شد منجذب شود و سبب سده و

~~ازار گردد. و دیگر موجب صلابت و تحجر براز و عجز قوت دافعه

~~است از دفع و اگر ضرورتی داعی بر فصد باشد اولا به قی یا به

~~حقنههای نرم دفع نمایند آنگاه فصد کنند.

~~و دیگر از آن جمله فصد در تخمه و فساد غذا است تا غذای

~~فاسد به جهت اعضا به جهتی که مذکور شد نفوذ ننماید وسبب

~~مرض و سده و آزارهای صعب گردد. گاهی که فساد و سمیت ماده

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_194.png)

~~بسیار باشد به اعضای رئیسه1 یا اعضای شریفه ضرر کلی میرسد و

~~بیم هلاک است و اگر ضرور شود باید تأخیر نماید تا مادهآ فاسد را

~~به چند دفعه به قی کرن یا آب گرم دفع کند یا آن که طبیعت او را

~~اصلاح نموده و فضلات او را به براز دفع نماید.

~~باب یازدهم1 در بیان شروط و موانع فصد و..

~~7

~~1. اعضای رئیسه مبدأ و اصل قوتهای ضروریه است که قوت نفسانی و حیوانی و

~~طبیعی باشد و تولد این قوتها در این اعضا میشود و اعضای شریفه مثل شش و

~~سینه و حجاب (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_195.png)

~~در بیان فصد طولی، فصد عرضی و فصد ورابی

~~طولی آن است که نیشتر را به درازای رگ فرو برند و عرضی آن

~~که به پهنای رگ و ورابی آن که به انحراف از جانب طول و مایل به

~~عرض فرو برند و این اختلاف به حسب غرض از فصد و موضع

~~فصد رگ و شریان است که گاهی غرض خون از شریان و بعضی

~~اوقات از ورید کم کردن است. و ms125 گاه موضع فصد در برابر مفصل

~~واقع میشود و گاه غیر این است و بعضی اوقات غرض تکرار و

~~تثنیهآ فصد است. و گاه مراد همان یک دفعه است و گاهی تکرار در

~~دو سه ساعت و همان وقت و روز میشود و بعضی اوقات در غیر

~~آن روز. و این شانزده قسم میشود.

~~فصد عرضی همیشه دیر به می شود بعد از او در دیر به شدن

~~ورابی است و طولی از آن دو زودتر به میگردد. اما به حسب

~~عوارض در فصد شریان و فصد رگی که برابر مفصل باشد خلاف

~~این است. اما در فصد شریان به جهت آن که اکثر لیف عصب بزرگ

~~شریان به عرض واقع شده از نیشتر طولی اکثر لیفهای عصب منقطع

~~باب دوازدهم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_196.png)

~~و موجب دیر به شدن جراحت فصد میگردد و در عرضی لازم

~~نیست که به سبب فصد لیف عصب قطع شود مگر آنچه در طول

~~شریان باشد یا بوارب زیرا که آنچه در عرض واقع است بعضی از

~~بعضی جدا میشود اما منقطع نمی گردد بدین سبب زودتر به

~~میشود.

~~و دیگر حرکت انبساطی و انقباضی شریان موجب دیر به شدن

~~است زیرا که از انبساط شریان تجویف شریان وسیع میگردد و لازم

~~او است گشودن دهن فصد، و عرضی چنین نیست. پس هرگاه فصد

~~شریان به طول دیرتر به شود به عرض زودتر پس فصد ورابی

~~متوسط الحال خواهد بود.

~~و اما در فصد رگی که در برابر مفصل باشد مثل فصد بدن و

~~قیفال و باسلیق، طولی دیرتر به میشود بعد از آن ورابی، و عرضی

~~از هر دو زوتر به میشود.

~~اما دیر به شدن فصد طولی برابر مفصل به چند جهت است زیرا

~~که دهن رگ به حرکت ساعد در وقت انقباض و دوته شدن و

~~میشود و این مانع زود به شدن است. و دیگر زود به شدن محتاج

~~به سکون و ms126 آرام عضو است تا دهن جراحت به هم اید و بچسبد و

~~ملتئم شود و حرکت مانع است. دیگر رگ به انبساط و انقباض

~~عضل مفصل حرکت میکند و حرکت خون را رقیق و رقت مانع

~~زود به شدن است. دیگر حرکت اعانت بر جذب ماده مینماید و

~~این نیز مانع زود به شدن. بنابراین فصد طولی شریانی که در برابر

~~مفصل باشد به شدن او دیرتر و دشوارتر است.

~~باب دوازدهم1 در بیان فصد طولی ، فصد عرضی و...

~~173

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_197.png)

~~17

~~رع الصحة

~~و بباید دانست که فصد عرضی رگی که در برابر مفصل باشد

~~گرچه زودتر به میشود از مورب برابر مفصل اما از فصد معرض

~~که برابر مفصل نباشد دیرتر به میشود چه حرکت مفصل قدری

~~باعت دیر به شدن او نیز میشود. و اما جراحت طولی و ورابی فصد

~~شرائین که برابر مفصل نباشد دیرتر به میشود از فصد معرض برابر

~~مفصل زیرا که تأثیر گشودن حرکت شریان دهن فصد طولی و

~~ورابی بیشتر از تأثیر گشودن حرکت مفصل است دهن فصد عرضی

~~را. و دیگر آن که از فصد طولی و ورابی لیف عصب شریان بیشتر

~~منقطع میگردد چنانچه بیان شد. و فصد طولی رگی که در برابر

~~مفصل نباشد زودتر از همهآ اقسام فصد به میشود، بعد از او در زود

~~به شدن مورب بعد از آن معرض، و فصد عرضی رگی که در برابر

~~مفصل باشد زودتر به میشود و بعد از او مورب و بعد از آن طولی.

~~و در فصد شرائین که برابر مفصل نباشد معرض زودتر به میشود

~~بعد از او مورب و بعد از او مطاول، و اگر در برابر مفصل باشد بار

~~اول معرض زودتر به میشود پس مورب.

~~اما هرگاه غرض تثنیه و تکرار فصد باشد هر چند زمان تثنیه

~~بیشتر است یعنی فاصلهآ میانهآ فصد اول و دویم و همچنین میانهآ

~~دویم و سیم زیاده ms127 باشد باید که فصدی نمایند که دیرتر از همه به

~~شود و هرگاه زمان تثنیه کمتر است باید فصدی کنند که زودتر به

~~شود. هرگاه زمان تثنیه واسطهآ میانهآ کمی و زیادتی باشد یعنی قدر

~~اعتدال فاصله باشد باید که فصدی کنند که متوسط میانهآ دیر به شدن

~~و زود به شدن باشد. و هرگاه ارادهآ تثنیه نداشته باشند باید فصدی

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_198.png)

~~کنند که زودتر از همهآ اقسام فصد به شود. و هرگاه در تثنیهآ فصد

~~فاصلهآ بسیاری در خاطر داشته باشد و ترسد که تا آن وقت دهن

~~رگ بسته شود پارچهای را به روغن زیتون و اندک نمکی آلوده

~~ساخته بر بالای رگ گذارد زیرا که روغن زیتون و سایر روغنها به

~~جهت سست و نرم ساختن موضع موجب دیر به شدن موضع فصد

~~میگردد. و هرگاه پارچهای چرب کرده گذارد بقا و دوام او بر

~~موضع فصد سبب زیادتی تأثیر است. و منفعت اندک نمک آن است

~~که تدارک ستیای که از روغن عارض میشود نموده از فساد

~~موضع فصد و عفونت او ایمن گرداند و اگر نیشتر را چرب سازد

~~دیرتر به میگردد و الم فصد نیز کمتر میشود، چه به آسانی در

~~پوست بدن نفوذ میکند و موضع فصد را نیز سست و نرم مینماید

~~و این موجب دیر به شدن می گردد.

~~و بعضی اوقات نیز این فصدها به حسب اختلاف رگها مختلف

~~می شود، چه هرگاه عصب یا عضلی در زیر رگ باشد و بر تقدیر

~~خطای فصاد، بیم ضرر به آن عصب و عضل باشد طولا فصد نمایند.

~~و همچنین در رگهای باریک که از فصد عرضی و فصد ورابی بیم

~~قطع شدن رگ است.

~~باب دوازدهم/ در بیان فصد طولی، فصد عرضی و..

~~175

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_199.png)

~~در بیان فصد ضیق و فصد واسع و فصد معتدل

~~بدان که دهن رگی که به نیشتر گشوده میشود تنگ است یا

~~گشاد یا ms128 واسطهآ میان این هر دو اول را فصد ضیق و دویم را واسع

~~و سیم را معتدل گویند.

~~از فصد واسع اگرچه تثنیهآ اخلاط فاسدهآ غلیظه بیشتر میشود اما

~~موجب ضعف و بیم غشی است و جراحت او نیز دیرتر به میشود.

~~و فصد ضیق اگرچه حفظ قوت میکند و خوف از غشی نیست و

~~زودتر به میشود اما مواد غلیظه کمتر دفع میشود و مادههای رقیق

~~بیشتر. پس معتدل بهتر باشد مگر آن که ماده غلیظ و محترق باشد یا

~~ارادهآ تثنیه داشته باشد که واسع بهتر است، یا ماده رقیق باشد یا

~~غرض جذب و امالهآ ماده [باشد] که ضیق بهتر است و الادر غیر

~~این حالات معتدل بهتر است. و در فصد استظهاری حالت صحت

~~نیز اگر مانعی نباشد واسع بهتر است. و گاهی این معنی نیز به

~~حسب اشخاص و فصول و حال هوا مختلف میگردد زیرا که مردم

~~لاغر را که اکثر اوقات حرارت و یبوست بر مزاج ایشان غالب است

~~و این دو کیفیت موجب دقت و لطافت خون است. و همچنین در

~~باب سیزدهم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_200.png)

~~فصل تابستان و هواهای گرم که مادهها در سیلان[اند] و رقتی

~~دارند، چه مزاج تابستان نیز گرم و خشک است، فصد ضیق انسب

~~است و مردم فربه را که خون ایشان غلیظ است، و در فصل زمستان

~~و هواهای سرد که مادهها به سردی هوا و غذاهای غلیظ غلیط

~~میگردند فصد واسع اولی است.

~~بدان که شیخ در قانون میگوید که فصد جمعی که جنون و

~~وسواس و مالیخولیا دارند، و جمعی که محتاج به فصدند در شب و

~~وقت خواب باید ضیق باشد تا موجب خون آمدن بسیار نشود. و

~~علامه گفته که ما در اصحاب جنون و وسواس به جهت آن که مبادا

~~از خیالات فاسد و از این جهت که از نقصان عقل از ایشان ایمن

~~نیستند [دهن فصد را بگشایند]1 تا خون بسیاری ms129 دفع گردیده قوت

~~ساقط گردد. پس فصد ضیق باید تا زودتر به شود و این نظر به

~~خوف از گشودن دهن رگ است. اگرچه نظر به مادهآ بسودای موجب

~~جنون و وسواس فصد واسع بهتر است به جهت غلظت خون و به

~~آسانی دفع شدن، بدین جهت است که اطبا امر مینمایند که جمعی

~~از ایشان خبردار باشند تا جراحت فصد به شود و در این وقت که

~~حافظی دارند حکم ایشان مثل حکم غیر است که فصد ایشان واقع

~~یابد.

~~و اما در جمعی که محتاج به فصد شب وقت خواباند به جهت

~~آن که مراد جمعیاند که ایشان را غشی از شدت ترس و وهم از

~~باب سیزدهم1 در بیان فصد ضیق و فصد واسع و...

~~177

~~الف ندارد

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_201.png)

~~17 درع الصحة

~~جراحت فصد و نیشتر و دفع خون عارض میشود و در این حالت

~~فصد ضیق ممکن است متفطن و مطلع نشوند و اگر شوند بعد از

~~فصد چندان وهم و ترس حادث نشود، یا آن که خون ایشان بسیار

~~رقیق باشد و از گرمی روز رقیق تر شود که در این وقت در شب که

~~رقت خون کمتر است فصد ضیق مینمایند.

~~این بود حل علامه کلام شیخ را. و فقیر گوید که شاید مراد شیخ

~~این باشد که فصد اصحاب وسواس و مالیخولیا به جهتی که بیان شد

~~باید ضیق باشد و همچنین جمعی که محتاج به فصد در شب و

~~وقت خواباند مثل جمعی که ایشان را در فصد از رقت خون یا

~~ضعف قوا غشی عارض گردد باید فصد را در شب وقت خواب

~~ضیق نمایند زیرا که عادت جاری شده که روح و خون در شب و

~~وقت عادت خواب میل به باطن نمایند و قوتها و ارواح در باطن

~~جمع و قوی گردند و به جهت برودت شب رقت خون کمتر شود.

~~پس در این صورت از فصد ضیق ms130 غشی عارض نمیگردد و اگر

~~شود شدید و قوی نخواهد بود. یا مراد آن باشد که فصد اصحاب

~~مالیخولیا و جمعی دیگر که مثل ایشان محتاج به فصد در شب و

~~وقت خواب باشند باید ضیق باشد.

~~اما اصحاب سودا را به جهت آن که به سبب هیجان مواد لحظهای

~~از حرکت ساکن نمیگردند و در روز به جهت احساس محسوسات

~~و حرارت نهار کمتر ساکن میباشند و در شب به سبب برودت هوا

~~و عدم احساس به محسوسات سکون بیشتر است پس فصد ایشان

~~در حالت سکون و توجه مواد به باطن بهتر باشد و التیام و التحام

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_202.png)

~~جراحت فصد نیز زودتر میشود. اما سایر جماعت را به جهتی که

~~بیان نمود که ارواح و قوتها و خون در شب و وقت عادت خواب

~~میل به باطن مینمایند و از جمع در باطن قوی میشوند و رقت

~~خون نیز کم میشود و غشی عارض نمیشود، و مراد از وقت

~~خواب زمان معین و وقت عادت خواب است نه آن که آن شخصی

~~که فصد مینماید در خواب باشد چه این جماعت را اگر وقت

~~خواب فصد نمایند خوف و وهم و غشی و ضعف ایشان بیشتر

~~خواهد بود نه کمتر. و هم چنین جمعی که محتاج به فصد مثنی

~~نباشند باید فصد را ضیق نمایند. مراد از ضیق در اینجا آن است که

~~بسیار واسع نباشد مثل فصد جمعی که ارادهآ تکرار فصد دارند.

~~باب سیزدهم1 در بیان فصد ضیق و فصد واسع و...

~~179

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_203.png)

~~در بیان آن که تکرار فصد چه فایده دارد

~~و چه وقت محتاج به تکرار میگردند

~~بدان که تکرار فصد در چند صورت ضرور است:

~~اول آن که خون در کیفیت تنها فاسد باشد و مقدار او بسیار

~~نباشد که در یک مرتبه باید دفع گردد. در این صورت قدری از

~~خون فاسد دفع باید کرد تا طبیعت بر باقی ms131 مستولی گردد.

~~دویم آن که خون فاسد بسیار باشد اما قوت ضعیف که احتمال

~~دفع به یک مرتبه را نداشته باشد و به جهت فساد خون یا عروض

~~تبی چارهای جز فصد نباشد. در هر مرتبه به قدر احتمال قوت دفع

~~باید کرد.

~~سیم به جهت جذب و میل ماده است از عضوی هرگاه مراد

~~جذب تام باشد.

~~که در این چند صورت دفع خون به چند مرتبه بهتر است. و گاه

~~میانهآ مرات زمانی معتد به فاصله میباشد که در آن زمان به اغذیهآ

~~صالحهآ موافقه که کیفیت او ضد کیفیت مرض باشد تقویت میکند.

~~باب چهاردهم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_204.png)

~~و گاه این مرات متواتر و متوالی میباشند که این را اطبا تثنیه و

~~تثلیت مینامند که در صور مذکورهآ ثلاثه استعمال میکنند. چنان که

~~قبل از این مذکور شد که هرگاه قوت ضعیف باشد و خون فاسد

~~تقویت مینمایند و بعد از آن باز فصد.

~~خلاصهآ کلام در باب تکرار و تثنیه و تثلیث آن است که غرض از

~~فصد یا آن است که مقداری از خون از همهآ اعضا یا عضوی کم

~~کنند یا آن که خون به تنهائی یا با ماده به عضوی میل کرده باشند و

~~خواهند که از آن جانب به جانب خلاف میل دهند در این دو

~~غرض به چند مرتبه دفع کردن بهتر است: اگر وقت یاری کند و

~~مهلتی باشد و مانعی نباشد زیرا که قوت ضعیف نمیشود و استفراغ

~~و جذب هر دو کامل حاصل میگردد. و دیگر آن که کار طبیعت آن

~~است که به قدر و قوت و قدرت اصلاح خون و خلط بد نماید و

~~اگر نتواند به طریقی که باید و تواند دفع کند.

~~هرگاه خون در بدن یا در عضوی بماند و بر طبیعت بار و گران

~~باشد باید طبیب اعانت طبیعت نماید و به صناعت از طریق صواب

~~و راه نزدیک یا ممر رگی که ms132 بدان عضو پیوسته باشد و خون از آن

~~ممر و رگ زودتر و آسانتر بیرون آید بگشاید تا طبیعت آن خلط را

~~دفع کند. پس هرگاه خون قدری دفع شود طبیب آن رگ بگیرد و

~~یک ساعت بدارد تا طبیعت سعی خود را در باقی به جای اورده

~~خون فاسد را از بدن و آن موضع به موضع فصد آورد تا بار دویم

~~که رگ بگشایند خلط ردی بیشتر دفع شود و منفعت فصد و جذب

~~تمام تر گردد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_205.png)

~~درع الصحة

~~و جالینوس میگوید که هرگاه مقصود از فصد، جذب و میل

~~ماده باشد به دفعات دفع خون بهتر است و غرض تمام تر حاصل

~~میشود و بهتر آن است که در مرتبهآ اول خون بیشتر بگیرد و دویم

~~کمتر. چه بسیار باشد که در دفعهآ دویم غشی عارض شود و صواب

~~آن است که شربت مقوی موافق مزاج آن شخص داده احتیاط غشی

~~نمایند. و فاصله میان دفعهآ اول وثانی با ضعف قوت به قدر ضعف

~~است، اگر ضعف بسیار باشد فاصله بیشتر و اگر کم باشد کمتر، و با

~~قوی بودن قوت نهایت تأخیر یک ساعت است درحالی که خون

~~فاسد بسیار نباشد و صالح کم و الا تأخیر بیشتر باید تا غذا بدل

~~آنچه که کم شده تحصیل شود.

~~و جالینوس گفته که در جذب بهتر آن است که فاصله کمتر از

~~یک روز نباشد.

~~بدان که خواب مابین فصد و تثنیه موجب سرعت التیام جراحت

~~نیشتر است زیرا که طبیعت در وقت خواب در فعل التیام اقوی تر

~~است.1 و دیگر آن که مواد متوجه باطناند و تمدد رگ کمتر است و

~~این کمی تمدد معین بر سرعت التحام است. و دیگر آن که مفاصل

~~از حرکت ساکناند و سکون مفصل موجب زود به شدن جراحت

~~است.

~~. الف "اقوی است"، ج: "قوی است".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_206.png)

~~بدان که به جهت آمدن خون بسیار و حبس ms133 او به جهت میل و

~~جذب او از آن طرف فصد میکنند همچنان که در رعاف و خون

~~حیض و بواسیر یا خونی که از گلو یا از بعضی جراحات آید زیرا

~~که جذب خون به خلاف آن جهت مینماید چنانچه گاهی به اسهال

~~اسهال را دفع می کنند مثل زحیر کاذب1 که سبب اسهال میشود و

~~باعث او فضلات متحجرهآ یابسه است و از دفع او اسهال برطرف

~~میشود، و مثل قی که گاهی به قی دفع میشود چنانچه در هیضه. و

~~این جذب خون علاجی است بغایت قوی و نافع. بسا باشد که به

~~مجرد حذر و دفع علت زایل شود اما به این شروط:

~~یکی آن که فصد بسیار باریک باشد تا جذب زیاده از استفراغ

~~باشد.

~~باب پانزدهم

~~در بیال دب و قیل خول

~~1. زحیر مرضی است که با او آدمی لحظه به لحظه محتاج به بیرون رفتن میگردد اما

~~به غیر از اندک بلغمی که با خون مخلوط است دیگر چیزی دفع نمیشود. و بر دو

~~قسم است: کاذب و صادق، که علاج یکی به مسهل و ملین است و علاج دیگری به

~~حابس و قابض. منه. (حاشیةآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_207.png)

~~درغ الصحة

~~دویم آن که در چند دفعه باشد تا طبیعت استراحت نماید و

~~ضعیف نشود. و گاه باشد که از راه اضطرار خون بسیاری در یک

~~دفعه کم نمایند چنانچه خون بسیاری از موضعی از بدن آید و خطر

~~او عظیم باشد مثل آن که خون بسیاری از گلو و شش آید در این

~~صورت بسا باشد که چندان خون بگیرند که غشی عارض شود و از

~~غلظت خون به سبب سردی مزاج خون، قطع گردد.

~~و دیگر آن که این چند دفعه در یک روز نباشد بلکه یک روز

~~درمیان باشد مگر ضرورتی داعی باشد.

~~دیگر آن که هر مرتبه از مرتبهآ سابق کمتر خون دفع شود.

~~حاصل کلام آن که ms134 در جذب کثرت مرات فصد بهتر از کثرت

~~مقدار خون است در قطع خون و میل ماده به جهت دیگر زیرا که

~~مقصود از این فصد میل ماده است نه استفراغ او و میل ماده از

~~جانبی به جانبی به دو طریق حاصل میشود: یکی آن که به جانبی

~~جذب کنند که برابر جانب او باشد یا به عضوی که برابر آن عضو،

~~چنانچه ماده به جانب پس سر میل کرده رگ پیشانی زنند و اگر به

~~پیش سر میل کرده بر قفا و پس سر حجامت کنند. و آن که از

~~عضوی به عضو برابر میل نمایند چنانچه اگر به دست راست میل

~~کرده از دست چپ رگ زنند و اگر عکس است عکس.

~~و طریق دویم آن است که به عضوی جذب نمایند که در زیر او

~~یا در بالا یا در سمت و محاذی او باشد چنانچه در رعاف مفرط

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_208.png)

~~حجامت بر زیر شراسیف1 و در زیادتی خون حیض بر زیر پستانها

~~گذارند، و در رعاف از سوراخ راست بینی حجامت بر جانب راست

~~و از سوراخ بینی چپ بر چپ، و به جهت درد چشم و خناق و

~~ورم هائی که در حلق و گلو به هم رسد بر جنبین که اگر چشم

~~راست درد کند یا خناق در طرف راست باشد محجمه بر زیر

~~شراسیف جانب راست نهند و اگر رگ زنند از دست راست، و اگر

~~مثلا الم در کردهآ چپ حادث شود از دست چپ رگ زنند و اگر در

~~راست پدید آید از راست، و از برای علتهای جگر، باسلیق راست

~~و از برای دردهای سیرز، باسلیق چپ.

~~و بباید دانست که میل خون در ابتدا و وقت ریختن به عضو

~~باید، چه اگر قرار گرفته باشد و مدتی گذشته باشد استفراغ خون از

~~همان موضع نمایند زیرا که در این حالت نقل دشوار است چنانچه

~~در خناق و ورم ms135 لوزتین2 رگ زیر زبان زنند و اگر مادهای قریبالعهد

~~به انصباب باشد جذب به قریب جایز است چنانچه فصد صافن

~~کنند از برای امراض رحم.

~~و شیخ الرئیس میگوید جذب و میل ماده که هنوز به تمامی

~~نریخته باشد بعد از رعایت چند چیز جایز است:

~~باب پانزدهم) در بیان جذب و میل خون

~~185

~~1. شراسیف اضلاع خلف را گویند. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. لوزتین دو پارچه گوشتی را نامند که طرف بالای حلق و زیر زبان واقع شده و

~~چون به شکل بادام است لوزتین نامیده شده. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_209.png)

~~18 درع الصحة

~~اول: رعایت مخالفت در جهت، هرگاه ماده در جهت راست باشد

~~به جانب چپ جذب نماید و برعکس، اگر در اعالی باشد به اسافل،

~~و اگر در قدام باشد به خلف.

~~دیگر رعایت مشارکت نمودن است یعنی میانهآ عضوی که از او

~~جذب واقع میشود و عضوی که به سوی او جذب ماده میشود

~~مشارکت باشد چنانچه در حبس خون حیض، محجمه را زیر پستانها

~~می گذارند، چه رحم و پستانها به عروق و شرائین که از دیگری به

~~دیگری پیوسته شریکاند و از یک رگ غذا به هر دو می رسد.

~~دیگر رعایت محاذات در جهت چنانچه در امراض جگر فصد

~~باسلیق دست راست و امراض سپرز باسلیق چپ میکنند.

~~و دیگر دوری این دو عضو از یکدیگر که اگر به هم بسیار

~~نزدیک باشند فی الحقیقه این جذب یاری ماده میکند در ریختن به

~~عضو نه جذب از او و اگر ماده بتمامی منصب شده و در عضو

~~متمکن و مستقر گشته و از حرکت ساکن شده از همان عضو دفع

~~میتوان کرد و نقل او به عضو دیگر مشارک میتوان نمود.

~~اما اول مثل فصد زیر زبان در ورم لوزتین.

~~و ثانی مثل فصد صافن در امراض رحم.

~~و این جذب گاهی به خلاف قریب است و گاهی به خلاف بعید. ms136

~~چنانچه شخصی ر از اعالی دهن او خون بسیاری سیلان نماید یا

~~زنی را خون بواسیر بسیار آید. میل خون در اول به امالهآ ماده به

~~رعایت باید کرد و در ثانی به ادرار طمت که هر دو خلاف قریب

~~است و اگرارادهآ جذب به خلاف بعید باشد در اول از عروق و

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_210.png)

~~مواضعی که در اسافل بدن است و در ثانی از عروق و مواضعی که

~~در اعالی بدن است جذب خون باید کرد که این هردو خلاف بعید

~~است، و جذب خلاف بعید باید که بعید در دو قطر نباشد بلکه در

~~قطر واحد باشد که قطر ابعد است چنانچه ماده در اعالی از طرف

~~راست باشد جذب به اسافل طرف چی ننماید بلکه به همان اسافل

~~طرف راست نماید و این بهتر است. یا به جانب چپ طرف بالا به

~~شرط آن که دوری آن عضو از عضوی که از او جذب میکند به قدر

~~دوری دوشی از دوشی باشد زیرا که هرگاه چنین نباشد و ماده مثلا

~~طرف راست سر باشد باید میل به اسافل کرد نه به جانب چپ سر

~~اما عدم جواز اختلاف در دو قطر به جهت آن که مشارکت میانهآ

~~اعضائی که در یک قطر نیستند و با یکدیگر محاذات ندارند کمتر

~~است.

~~و اما جهت بهتر بودن جذب از اعالی به اسافل همان طرف آن

~~است که میل ماده به طرف پائین است و جذب بهتر واقع میشود.

~~اما این که هرگاه به طرف دیگر از اعالی باشد باید که دوری به قدر

~~دوشی از دوشی باشد1 که اقل مرتبه بعد خلاف بعید است و کمتر از

~~این داخل خلاف قریب و حال او مثل حال دو طرف سر در نزدیکی

~~نباشد به جهت آن که در این صورت جذب به خلاف بعید نخواهد

~~بود. اگر گویند که گاهی از مقدم سر به جانب مؤخر جذب میکند

~~چنانچه در ms137 حجامت پس سر در حالتی که ماده متوجه چشم باشد، و

~~شک نیست که دوری کمتر از دوری میانهآ هر دو دوش است

~~باب پانزدهم 1 در بیان جذب و میل خون 187

~~1. ب و ج: "دوشبر" .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_211.png)

~~18

~~درع الصحة

~~می گوید که این در صورتی جایز است که مراد جذب به خلاف

~~قریب باشد نه به خلاف بعید که بعد میانهآ هر دو دوش در او شرط

~~است. لهذا این حجامت را در امراض بعد از انصباب و استقرار ماده

~~می کنند.

~~بدان که بعد از مراعات این شروط رعایت چند چیز دیگر ضرور

~~است:

~~یکی آن که هرگاه ارادهآ جذب و در آن عضوی که ماده باشد

~~دردی حادث شده باشد اولا تسکین درد و وجع باید کرد آنگاه

~~جذب نمود زیرا که درد جذاب است و جذب مینماید و این دو

~~جذب خلاف موجب حیرت و قلق طبیعت میشود.

~~و دیگر در جذب رعایت این معنی باید کرد که در ممر آن ماده

~~عضو رئیس و شریف نباشد که در حین مرور به او منصب گردد و

~~سبب هلاک یا ضرر عظیمی شود چنانچه قبل از این نیز مذکور شد.

~~و دیگر هرگاه ماده عاصی از جذب باشد به قوت و عنف نباید

~~جذب کرد، چه بسا باشد که به حرکت عنیف، جذب ماده رقیق شود

~~و منجذب نشود و زودتر به آن موضع میل نماید.

~~و دیگر از شروط جذب آن است که در بدن امتلائی نباشد و

~~مواد میل به عضوی که به او جذب مینماید نداشته باشند چه از

~~میل ماده و میل جذب، مواد بسیار منجذب میگردند و ضرر در این

~~عضو بیشتر حادث میگردد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_212.png)

~~و بدان که گاهی از مالیدن و بستن عضو و حجامت به آتش و

~~حجامت بدون آتش و دواهای گرم و تند گذاشتن بر عضو و المی

~~به آن عضو که برابر عضو علیل ms138 باشد نرسانیدن، ماده از عضو علیل

~~به آن طرف منجذب میشود چنانچه از فصد [میشود لیکن از

~~فصد]1 جذب و دفع هر دو و از اینها جذب تنها حاصل میشود.

~~باب پانزدهم1 در بیان جذب و میل خون

~~189

~~1. ج ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_213.png)

~~در بیان تدبیر کسانی که فصد می کنند

~~به جهت استظهار و خوف وقوع در امراض

~~و بعضی از امور متعلقه به فصد

~~محرور در تابستان در روزی رگ زند که هوا خوب باشد در

~~اول روز یا ساعت دویم، و در زمستان روز جنوبی،1 و پیش از فصد

~~و بعد از فصد آسایش نموده و تعبی و رنجی نکشد، و قبل از فصد

~~و بعد از یک روز یا دو روز تقلیل و تلطیف در غذا نماید، و

~~اغذیهای که صفرا فرو نشاند مثل آش غوره و انار و مانند اینها و

~~گوشتهای زود هضم میل نماید مگر نزله یا سرفه او را عارض

~~شده باشد که از ترشیها احتراز لازم است، و زردهآ تخم نیم برشت

~~میل نماید. و بعد از قی و اسهال و بیخوابی و رنج و تعب و

~~ناگواری طعام و کاری که بدن را گرم و سبب تحلیل بسیار شود

~~باب شانزدهم

~~1. محرور: گرم مزاج، آن که مزاج گرم دارد .

~~2. روز جنوبی - روز گرم و تابناک .

~~3 . ب و ج: "تعبها".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_214.png)

~~فصد نشاید کردن چنانچه در موانع1 فصد دانسته شد. و اگر

~~ضرورتی باشد میانهآ این حالات و فصد دو سه روز فاصله باید، و

~~رعایت این معنی بعد از فصد نیز لازم است. و از این جهت است

~~که بعد از فصد، ریاضت و حمام محلل نشاید، چه از فصد استفراغ

~~و تحلیل در بدن شده و ریاضت و حمام باعث زیادتی تحلیل

~~می گردد. اما اگر به حد تحلیل نرسید جایز است. و از پس فصد اگر

~~یک ساعت بر پشت افتاده آسایش نماید بهتر است، اما ms139 خواب به

~~زودی نشاید که کسالت و شکستگی تن و اعضا آرد زیرا که اگر

~~بقیه ای از خلط واجبالدفع بعد از فصد مانده باشد یا ابخرهای که از

~~حرکت مواد حرکت کرده باشند در بدن محتبس میشوند و احداث

~~کسالت مینمایند و حین بیداری بسا باشد که طبیعت از طریق دیگر

~~دفع نماید و باشد که محتلم شود و ضعف آورد. و اگر به جهت کار

~~ضروری بعد از فصد حرکتی و ریاضتی واقع و موجب ضعف شود

~~فی الحال به ماءاللحم و به بویهای خوش تدارک نماید و مرغ بریان

~~کرده در پیش روی او بشکافند تا بوی آن به او رسد، و مرغی را

~~یاک کنند و او را با استخوان و مقداری گوشت بره یا گوشت بزغاله

~~بکوبند و به آب سیب و به شیرین و ترش بپزند و به دارچینی و

~~هیل [=هل] و قرنفل خوشبو ساخته آب آن را میل نماید و در

~~حوالی او ریحان و گلاب و صندل و به و سیب و میوههای خوشبو

~~بنهند، و گفتهاند که اگر مرد پیری باشد و حرارت او ضعیف،

~~باب شانزدهم! در بیان تدبیر کانی که ... 191

~~1. ب وج: "مواضع" .

~~آ. ج: "حرارت او نزدیک".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_215.png)

~~کنیزکی که به حد بلوغ نزدیک باشد او را کنار گیرد تا حرارت او

~~افراخته شود و قوت باز آید. و میگویند که بوی بنفشه حالت غشی

~~و ضعف قوت را زیان دارد. و رگ را زود نباید گشود. و بر روی

~~رگ پارچهای بزرگ ببندند و از بویهای خوش احتراز نمایند. و

~~اگر موضع رگ گرم باشد نباید گذاشت که پارچه بر روی او خشک

~~شود بلکه هر ساعت گشوده به گلاب و سرکه تر کرده باز بسته تا

~~جراحت سخت نشود. و زود به گرمابه نرود و شراب بسیار نخورد

~~و کارهای سخت نکند.

~~اما مردم مرطوب اگر پیش از فصد به یک ساعت یا ms140 دو ساعت

~~اندکی ریاضت کشند تا حرارت افروخته و رطوبات سیلانی به هم

~~رسانند بهتر باشد.

~~و بهترین ساعات روز ساعت دویم یا سیم روز است بعد از

~~اتمام هضم و نفض معده و امعاء از ثقل محتبس، و بهترین

~~فصلها فصل بهار است خصوص جمعی را که بیماریهای

~~دموی بسیار عارض گردد. و در اوایل بهار و میان فصل خزان

~~رگ زدن واجب باشد به جهت حفظ صحت، اما مرطوب را آخر

~~بهار بهتر است و معتدل مزاج را میان بهار و محرور را اول بهار

~~و صاحب عرق النسا رگ پای را در اول سرطان بگشاید.

~~19 درغ الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_216.png)

~~بدان که چنانچه در این باب و سابقا مذکور شد اختیار وقت در

~~صدن حع ی هدر ان اد و کقا مد یو خد اخه او وت ر

~~اسباب مانع او نمیتواند بود.

~~باب شانزدهم1 در بیان تدبیر کسانی که ..

~~193

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_217.png)

~~در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد

~~و منافع هر یک که اکثر اوقات به فصد آنها احتیاج میشود

~~و آنچه بدین متعلق است

~~بباید دانست که رگهای ساکن در بدن که از جگر رستهاند و

~~فصد اکثری از آنها متعارف و مشهور و تمامی در قانون و کتابهای

~~معتبر مسطور است چهل و دو یا چهل و شش رگ است چنانچه به

~~تفصیل هر یک را بیان مینماید. از آن جمله دوازده رگ در هر دو

~~دست است در هر دستی شش رگ. اول قیفال و دویم باسلیق

~~است که اصل این رگهای دستاند و ده رگ دیگر از فروع و

~~شعبههای این دو رگاند. و در هر دستی دو باسلیق است: یکی را

~~باسلیق اعلی گویند و دیگری را که پائین تر است باسلیق ابطی. و

~~فصد باسلیق در امراض سینه و پهلو و ذات الجنب و ذات الصدر و

~~ذات الریه و امراض دل و جگر و سپرز و دردهایی که ms141 در اسافل

~~اعضا به هم رسد تا قدم نافع است. و گفتهاند که فصد باسلیق

~~باب هقدم

~~1. و اما عروق الیدین فستة : القیفال، و الاکحل، و الباسلیق، وحبل الذراع الوحشی، و الاسیلم، و

~~الابطی (معالم القربه، ص 104و 162).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_218.png)

~~استفراغ از نواحی تنوربدن1 تا پائین تنور میکند زیرا که وضع او

~~مایل به اسفل است و به همهآ این اعضا پیوسته، و تنور بدن آن است

~~که مشتمل بر احشا است.

~~و فصد باسلیق راست از سده و ورم جگر و ورم حجاب و درد

~~معده و ذات الجنب نافع است، و چپ از دردهای سپرز و امراضی

~~که از زیادتی خون و سودا باشد. و باسلیق از بهر آن گویند که به

~~الغت یونان "باسلیق" پادشاه بزرگ را گویند و چون این رگ که بر

~~جانب انسی مفصل واقع شده شعبهآ بزرگی است از ابطی و اشرف

~~رگهائی که از جگر رستهاند، چه به اعضای شریفه و رئیسه مثل قلب

~~و دماغ و حجاب و شش و سینه پیوسته و در تن به منزلهآ پادشاه

~~بزرگ است بدین جهت او را باسلیق گویند و باسلیق زیرین را ابطی

~~به جهت آن گویند که "ابطه به لغت عرب بغل را گویند و چون

~~این رگ از نزدیک بغل ظاهر شده و به بغل نزدیکتر است آن را

~~ابطی" گویند.

~~اما قیفال که آن رگی است نزدیک مابض مرفق، میانهآ اعلای

~~ساعد و انسی، و استفراغ خون از تمامی اعضای سر و گردن بیشتر

~~و از پائین گردن کمتر میکند و تنقیهآ او از نواحی کبد و پهلوها

~~نمی گذرد زیرا که به غیر این اعضا سایر اعضا از سمت و محاذات

~~او دورند و شعبههای این رگ نیز به آنها پیوسته نشده، و از نواحی

~~کبد و پهلوها نیز تنقیه تامی نمیکند لهذا در علتهای سر و چشم و

~~95

~~باب هفدهم! در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد ms142 و...

~~1. تنور بدن: کاواکی درون تن که ریتین و کبد و سپرز و کلیتین و معده و امعاء در آن

~~جای دارد (لغت نامه دهخدا) و رجوع شود به تشریح میرزا علی، ص 233.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_219.png)

~~1

~~بینی و کام و دهان و دندان و لب و آزارهائی که در گلو و گردن

~~باشد و مجملا در جمیع امراض اعالی بغایت نافع است.

~~اما وجه تسمیه به قیفال چنانچه طبری گفته آن است که معرب

~~کیفالس است که به سریانی طرف و ناحیه را گویند و چون در

~~طرف بازو واقع شده او را قیفال نامیدهاند. و بعضی گفتهاند که

~~مشتق از کیفالس است که سر را گویند و چون فصد این رگ تنقیهآ

~~سر مینماید به قیفال مسمی شده.

~~و دیگر از رگهای دست رگ اکحل است که به "رگ بدن"

~~مشهور است و در پائین قیفال و بالای باسلیق اعلی واقع است و

~~مایل است از وسط انسی ساعد به طرف بالا و مرکب از شعبهآ قیفال

~~و باسلیق است. و چون به لغت یونان چیزهای با یکدیگر آمیخته را

~~"اکحلاوش" گویند و این رگ از شعبهآ آن دو رگ آمیخته شده او را

~~اکحل گویند که از کحلاوش اشتقاق کردهاند. و بعضی گفتهاند که از

~~بسیاری خونی که در او است زیرا که از دو رگ به او خون میرسد.

~~کحلی رنگ است و واسطهآ میانهآ قیفال و باسلیق اعلی است، چه

~~میانهآ هر دو واقع شده و فصد او تمامی امراض بدن را از سرتاپا

~~نافع است. و فصد راست از درد جگر و فصد چپ از درد سپرز

~~نافع است.

~~و دیگر از رگهای دست، باسلیق ابطی است که شعبهای است از

~~باسلیق اعلی و رگی است که ظاهر است در میانهآ اسفل ساعد و

~~درع الصحة

~~1. یکی از معانی "از"، "برای" میباشد که در این کتاب زیاد استفاده شده است.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_220.png)

~~انسی او در ms143 پائین باسلیق اعلی چنانچه باسلیق اعلی در پائین اکحل

~~است و از وسط انسی ساعد مایل به طرف پائین است. و حکم فصد

~~او حکم فصد باسلیق است. و او را باسلیق اسلم نیز گویند یعنی

~~سالم تر از خوف و خطر زیرا که در زیر او شریان نیست چنانچه در

~~زیر باسلیق اعلی است و اگرچه در اکثری در زیر او عصبهای هست

~~که خالی از خطری نیست اما خطر او از خطر باسلیق کمتر است.

~~و دیگر حبل الذراع است و آن رگی است ظاهر و کشیده از

~~انسی ساعد یعنی جانب اندرون ساعد تا بالای ساعد و از آنجا به

~~طرف وحشی ساعد یعنی طرف بیرون میل کرده و فصد او قائم مقام

~~قیفال است اما منافع فصد او از قیفال کمتر است.

~~اما رگ ششم دست اسیلم است که در پشت دست، میانهآ انگشت

~~کوچک و انگشت دیگر پهلوی او یعنی میانهآ خنصر و بنصر ظاهر

~~است. جالینوس گفته که دنبالهآ باسلیق اعلی است و گروهی گفتهاند

~~که دنبالهآ باسلیق ابطی است، و بعضی از قدما گفتهاند که شعبهای از

~~باسلیق با شعبهای از اکحل آمیخته است. و گروهی گفتهاند که

~~باسلیق در دست به سه شعبه میشود یکی در کف دست ظاهر

~~میشود، و دویم یشت دست میانهآ خنصر و بنصر. و فصد او از

~~دست راست دردهای جگر را و از دست چپ امراض سپرز را نافع

~~است. و بعضی گفتهاند که در ذات الجنب و ذاتالریه و دردهای

~~مقعده و بواسیر نفع تمام میکند. و چون به حسب مشهور و قول

~~97

~~باب هفدهم! در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد و...

~~1. خنصر انگشت کوچک را گویند و بنصر بعد از او را و سیم را که در وسط است

~~وسطی و بعد از او چهارم را سبابه و پنجم را ابهام. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_221.png)

~~درع الصحة

~~اکثری از اطبا ms144 این رگ دنبالهآ باسلیق ابطی است که او را اسیلم نیز

~~گویند چنانچه مذکور شد، این را نیز اسیلم به تصغیر نامیدهاند یعنی

~~سالمترک! زیرا که از باسلیق ابطی کوچکتر است و در موضع فصد،

~~شریان و عصبی با او نیست.

~~اما کیفیت فصد رگهای دست چنان است که در اکحل و هر دو

~~باسلیق و قیفال چهار انگشت بالای مابض مرفق را ببندند و فصد را

~~از بالای مابض کنند نه از برابر او و نه پائین تر از او، زیرا که اگر از

~~برابر و محاذی مابض فصد کنند خون خوب دفع نمیشود و جستن

~~نمی کند از بهر آن که از حرکت دست، پوست موضع فصد متکائف

~~و درهم نشسته میشود و از پائین مابض به جهت بسیاری عضلی

~~که در این موضع است ایمن از رسیدن نیشتر به بعضی از شطایای

~~عصب نمیتوان بود. و مراد از فصد بالای مابض آن است که فصد

~~مایل به بازو واقع شود نه ساعد چنانچه حال عادت چنین جاری

~~شده که از یائین مابض فصد می کنند و این خطا است. و شیخ

~~میگوید که این چهار رگ را فصد عرضی نمایند اگر ارادهآ تکرار

~~فصد نباشد، و اگر فصد طولی نمایند دیرتر به میشود زیرا که قریب

~~به مفصل است. اما در غیرمواضع مفصلی امر بر خلاف این است که

~~فصد طولی سبب زود به شدن است چنانچه بیان شد.

~~اما فصد در باسلیق اعلی هر چند به ساعد مایل باشد اسلم است

~~زیرا که از شریان دورتر میشود، چه شریان در زیر او واقع است. و

~~در بعضی مردم شریان در دو طرف او واقع است، باید احتیاط نموده

~~به دست حرکت شریان را از هر دو جانب احساس نموده بر ان دو

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_222.png)

~~موضع شریان نشانی کرده آنگاه فصد کند. و بهتر آن است که دست

~~از فصد باسلیقی که چنین باشد بردارد و فصد ms145 باسلیق ابطی را که

~~اسلم است به جای او نماید. و این باسلیق به غیر خطر شریان

~~خطرهای دیگر دارد از رسیدن نیشتر به پرده و عصب و عضله که

~~در زیر او است پس احتیاط تمام باید در فصد او نمود که نیشتر به

~~آنها نرسد و مسلک1 نیشتر برخلاف جهت اینها باشد. و در اکحل

~~نیز احتیاط نماید که آفت به عصب نرسد زیرا که در بعضی اشخاص

~~عصب در زیر او و در بعضی بر بالای او و در جمعی دو عصب در

~~دو طرف او است. طولا فصد کند و فصد را عمیق نکند تا ایمن

~~باشد. و اگر عصب بر بالای رگ باشد به انگشت دور نماید و فصد

~~کند، و اگر دور کردن ممکن نباشد ترک فصد او نماید [و

~~حبل الذراع را فصد نماید]2 زیرا که حرکت شانه در قبض و بسط

~~ساعد مانع فصد مستقیم است از زود به شدن. و همچنین عریض و

~~مورب از این محذور ایمن است مگر آن که از هر دو جانب پیچیده

~~باشد که در این وقت به احتیاط فصد طولی نمایند.

~~و سالم ترین رگها در فصد قیفال است چه در اکثر مردم ظاهر

~~است و از عصب و عضل دورتر زیرا که از مفصل که عضلات و

~~اوتار2 بسیار بر او محیط است دور است. و چون از رگهای بزرگ

~~99

~~باب هفدهم! در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد و...

~~1. یکی از معانی مسلک، محل عبور است.

~~2. ج ندارد.

~~3. اوتار جمع وتر است و آن جسمی است مشابه عصب و به اطراف عضل و اعضا

~~متصل است به جهت حرکت. منه. (حاشیةآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_223.png)

~~20 درع الصحة

~~بدن است و از باریک زدن فصد خون به دشواری بیرون میآید هر

~~چند ارادهآ تثنیهآ فصد نباشد جایز است فصد او را گشاد زدن، چه در

~~وقت تثنیه واجب است، و به نیشتر ms146 مکرر گشاد کردن سبب ورم

~~میشود بلکه به یک نیشتر فصد گشاد نمایند. و اکثر اوقات ضرر به

~~موقع فصد قیفال از تکرار نیشتر عاید میگردد و از یک مرتبه هر

~~چند آن زدن عظیم باشد ضرری نمیرسد. و هرگاه قیفال در موضع

~~خود ظاهر نباشد از شعبههای او که در وحشی ساعد ظاهر باشد

~~فصد کند.

~~اما اسیلم را که موضع او بنا بر مشهور و قول محمدبن زکریا میانهآ

~~خنصر و بنصر است طولا فصد نمایند چه رگ باریکی است و از

~~فصد عرضی و ورابی بیم قطع شدن هست، وخون او چون غلیظ

~~است دست را در آب گرم گذارند تا خون به آسانی بیرون آید و

~~محتاج به بستن دست نیست، چه ظاهر است، و اگر خوب ظاهر

~~نباشد چهار انگشت بالای بند دست را ببندند و اگر خون رقیق باشد

~~به آب گرم نیز محتاج نمیشود.

~~و دیگر از جملهآ چهل و دو رگ هشت رگ است که در هر دو

~~پا واقع است در هر پائی چهار رگ:

~~اول رگ عرق النسا است و آن رگی است که از بالای ران از

~~طرف وحشی کشیده شده تا کعب پا و منفعت فصد او در درد

~~عرق النسا بیشتر است چه دفع ماده از نفس عضو میکند و در نقرس

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_224.png)

~~و دوالی1 و داء الفیل2 نیز نافع است زیرا که ماده که سبب این

~~امراض است به زودی دفع میکند به سبب نزدیکی. [بدان که نسا

~~به فتح و قصر نام همین رگ است و اضافهآ عرق به نسا چنانچه

~~عرق النسا میگویند بیانی است یعنی رگی که آن نسا است مثل

~~شجرالاراک، چه اراک شجر مسواک است یعنی درختی که آن

~~مسواک است و این که الحال عادت جاری شده که درد این رگ را

~~عرق النسا میگویند بر سبیل حذف مضاف است زیرا که تقدیر کلام

~~آن است که وجع عرقالنسا ms147 یعنی وجع رگی که آن نسا است. و

~~بعضی گفتهاند این رگ را به جهت آن نسا گویند که نسا به معنی

~~طرف و ناحیه است و چون این رگ در طرف و ناحیهآ بیرونی پا که

~~طرف وحشی باشد واقع است نسا گفتهاند].

~~دویم صافن است و آن رگی است که کشیده شده بر ساق از

~~جانب انسی تا کعب، و ظهور او بیشتر از عرق النسا است، و فصد او

~~استفراغ خون از عضوهائی که در پائین جگرند میکند چه به این

~~اعضا نزدیکتر است و محاذات بیشتر دارد و میل میدهد خون را از

~~اعالی به اسافل، بدین سب ادرار خون حیض و بواسیر میکند و در

~~زخمها و جوششهای ران و خارش قضیب و انثیین نافع است.

~~اما سبب نامیدن این رگ به صافن آن است که صافن چیزی را

~~گویند که به سلامت و بی آفت باشد و او را اصلی محکم بود، چون

~~(01

~~باب هفدهم! در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد و...

~~1. دوالی اتساع عروق ساق و قدم و امتلاء رگها از خون سوداوی است.

~~2. داء الفیل مرضی است که ساق و قدم از زیادتی ورم بسیار بزرگ و شبیه پای فیل

~~گردد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3 الف ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_225.png)

~~2

~~درع الصحة

~~در زیر و حوالی او شریانی نیست و فصد او سهل و آسان و از

~~خوف ایمن است و اصل او از باسلیق است او را صافن گویند. و

~~این که گفتهاند که قیاس اقتضای آن مینماید که این دو رگ در نفع

~~مساوی باشند اما تجربه ترجیح تأثیر عرق النسا [در درد عرق النسا]

~~و منفعت صافن در امراض دیگر میدهد ممنوع است زیرا که

~~استفراغ از عضو مجاور نیست.

~~سیم مابض الرکبه است و آن رگی است در باطن زانو و منفعت

~~فصد او مثل صافن است اما در ادرار خون حیض و بواسیر و ms148

~~اوجاع مقعده و درد کرده و رحم و مثانه از او قوی تر است چه به

~~مواضع این امراض نزدیکتر است. اصل این رگ نزد بقراط از

~~باسلیق است اما اعتقاد جالینوس و جمعی دیگر آن است که شعبهها

~~از دنبالهآ رگها آمیخته و این رگ حاصل شده بدین سبب فصد او در

~~درد پشت و درد احشا بغایت نافع است.

~~چهارم رگی است که در خلف عرقوب است و ظاهرا شعبهای از

~~صافن باشد و در منافع به صافن نزدیک است و عرقوب عصب

~~غلیظی است که بر بالای عقب1 و زیر کعب واقع است.

~~خلاصهآ کلام در منافع فصد رگهای پا آن است که در امراضی که

~~مادهآ آنها مایل به طرف بالا باشد نافع است زیرا که جذب ماده به

~~محاذی بعید میکند و در امراض سوداویه نیر بغایت نافعاند، چه

~~1. ب و ج ندارد.

~~2. عقب عبارت از پاشنهآ پا است و کعب موضوع است میانهآ دو استخوان برآمده از

~~دو قصبهآ ساق و دو طرف کعب داخل استخوان عقب که در زیر او است شده، و

~~کعب واسطه است میانهآ بساق و عقب. منه. (حاشیةآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_226.png)

~~استفراغ ماده از جهت میل ماده است به آن جهت زیرا که سودا به

~~سبب غلبهآ اجزای ارضیت بر او مایل به جهت سفل است.

~~اما ضعف از فصد یا زیاده از فصد دست عارض میگردد از برای

~~آن که فصد پا روح و خون را از دل بیشتر دور میکند. و دیگر آن

~~که مسافت میانهآ رگ پا و مبدا که قلب است بیشتر از مسافت میانهآ

~~قلب و رگ دست است و ظهور ضعف به سبب مسافت بعیده بیشتر

~~است چه محتاج به زمان طویلی است که بدل آنچه از قلب کم شده

~~به او برسد.

~~و دیگر آن که در فصد یا به جهت ظاهر شدن رگ، ایستادن و

~~اعتماد بر جسم صلب کردن ms149 ضرور است و این نیز موجب زیادتی

~~ضعف است.

~~و دیگر آن که میل ماده در فصد رگ پا از دل و سایر اعضای

~~شریفه و رئیسه بیشتر از میل ماده است از اعضای رئیسه در فصد

~~دست و این وجه قریب به وجه اول است.

~~اما کیفیت فصد رگهای یا آن است که در فصد عرق النسا از ران

~~تا چهار انگشت بالای کعب را به نوار پنبهای پهنی مستحکم بپیچند

~~و بر بالای سنگی یا چیز صلبی بایستد تا رگ خوب ظاهر شود زیرا

~~که در میان گوشت پنهان است و تا چنین نکنند ظاهر نمیشود، بلکه

~~بهتر آن است که قبل از فصد به حمام رود به جهت آن که خونی که

~~از این رگ دفع میشود خون بلغمی غلیظ است و بیرون آمدن آن

~~دشوار، و حمام قوام او را لطیف میسازد. آنگاه از طرف وحشی که

~~طرف بیرون باشد از نزدیک کعب که گوشت این موضع کمتر و

~~203

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_227.png)

~~2

~~درع الصحة

~~رگ ظاهرتر است فصد کند خواه بالای کعب باشد و خواه پائین. و

~~از پائین بهتر است چه از عصب و وتر دورتر است، و از برابر کعب

~~فصد نکنند، و اگر در اینجا خوب ظاهر نباشد از شعبهآ او که میانهآ

~~خنصر و بنصر یا است فصد کنند. و تثنیهآ فصد این رگ صعب و

~~دشوار است چه در زیر گوشت پنهان و خون او غلیظ و در موضع

~~فصد زود بسته میگردد. و دیگر چون عصب و عضل و وتر به او

~~بسیار محیط است از تکرار بیشتر ایمن نمیتوان بود و بدین سبب

~~است که گفتهاند فصد او را طولا نمایند.

~~اما کیفیت فصد صافن نیز به دستور عرق النسا است در بسستن

~~و پیچیدن و از حوالی کعب فصد کردن. اما موضع فصد او از طرف

~~انسی است و ظهور او در این موضع بیشتر از عرق ms150 النسا است در

~~طرف وحشی. و فصد او را چنانچه علامه و صاحب کامل الصناعه

~~گفتهاند طولا نمایند که نیشتر به عصب و وتری که در حوالی او

~~است نرسد. و بعضی میگویند که وراب مایل به عرض فصد کنند

~~تا خون خوب دفع شود و جراحت فصد زود به شود. و قول اول

~~به صواب اقرب است.

~~اما کیفیت فصد مابض الرکبه آن است که از ران به دستور تا

~~چهار انگشت بالای زانو ببندند و بر پشت بخوابد و پای او را نگاه

~~داشته که از طرف اندرون و زیر زانو که موضع ظهور این رگ است

~~فصد کنند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_228.png)

~~و دیگر رگ چهارم رگ عرقوب است که شعبهای است از صافن

~~و طریق فصد او نیز به دستور صافن است و بهتر آن است که این

~~دو رگ را نیز طولا فصد نمایند.

~~و دیگر از جملهآ چهل و دو رگ بیست رگ است که در سر و

~~گردن واقعاند:

~~اول رگ پیشانی است که در بعضی میانهآ دو ابرو ظاهر است، و

~~در جمعی به یک طرف میل دارد، و در گروهی به سه شعبه میشود:

~~یکی در میانهآ دو ابرو و دو دیگر در دو طرف، و میان را فصد

~~می کنند و از گرانی سر - خصوص پس سر- و گرانی و درد چشمها

~~و گردن و درد سر کهنه نافع است و در سرسام بغایت مفید است.

~~بقراط گفته که اگر کسی را در پس سر دردی باشد فصد این رگ

~~نافع است. و جالینوس میگوید که سبب این آن است که جذب از

~~خلاف میکند. چنانچه هرگاه درد در پیش سر باشد حجامت بر

~~گو پسسر نافع است و کیفیت فصد او آن است که به پارچه یا

~~دستمال پهنی گردن را بپیچند و اندک تاب داده تا رگ ظاهر شود اما

~~به نوعی که ضرری چندان به نفس نرسد. آنگاه دهن تیغ ms151 را به طول

~~رگ گذاشته پشت تیغ را به پشت انگشت زده تا رگ گشوده شود.

~~دویم رگ میان سر است که رگ هامه و یافوخ گویند. فصد او

~~از برای درد نیم سر که شقیقه گویند و زخمها و جوششهای کهنهآ

~~سر نافع است زیرا که دفع ماده از مجاور قریب میکند و شعبهای از

~~205

~~باب هفدهم در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد و...

~~1. گو - گودی، فرو رفتگی، چاله (لغت نامهآ دهخدا)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_229.png)

~~درع الصحة

~~2

~~قیفال است. و کیفیت فصد او نیز به دستور رگ پیشانی است. اما

~~اگر موی سر مانع ظهور باشد سر را بتراشند و فصد کنند.

~~و دیگر دو رگ پیچیده بر صدغین است از هر جانب یکی، و از

~~شعبهآ قیفال است و فصد او از صداع کهنه و شقیقه و درد چشم

~~کهنه و منع بادها و مادهها از چشم نافع است و کیفیت فصد او نیز

~~به دستور است اما به نیشتر فصد کنند نه به تیغ زیرا که تمامی

~~رگهای سر را به غیر از پیشانی و هامه به نیشتر فصد باید کرد و در

~~همه پیچیدن گردن به جهت ظهور رگ لازم است. و این نیز مختلف

~~است چه در بعضی که به دشواری ظاهر میشود پیچیدن

~~مستحکم تر باید و در بعضی سستتر، و بعد از فصد رگ صدغین و

~~کم کردن خون باید که رگ را مستحکم ببندند و اگر خون بند نشود

~~به طریقی که در شریان مذکور میشود عمل نمایند.

~~و دیگر دو رگ دو کنج چشم است بر دو طرف بینی که ماقین

~~گویند و فصد ماقین از درد سر و نیم سر و درد چشم و

~~آب آمدن ازچشم و غشاوه و جرب پلکها و جوششها و شبکوری و

~~مادهآ ناصور1 که در کنج چشم باشد نافع است زیرا که دفع ماده از

~~مجاور قریب میکند. و چون این دو ms152 رگ در گوشت پنهاناند آنچه

~~را بر گردن پیچیدهاند مستحکم ببندند تا رنگ روی سرخ شود و

~~رگ ظاهر اما به شرطی که چندان ضرری به نفس نرسد چنان که

~~مذکور شد. و گفتهاند که اگر حین فصد، دهن را بگشاید رگ بهتر

~~1. ناصور قرحهای را گویند که چهل روز از وقت سرگشودن او گذشته باشد و به

~~دشواری آن جراحت به شود (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_230.png)

~~ظاهر میشود. و دیگر در این دو رگ نیشتر را بسیار فرو نبرند که

~~خوف عروض یکی از این دو چیز است: احولی، اگر نیشتر به طرف

~~عضله که حرکت چشم به او است رسد، یا ناصور گشتن جراحت

~~فصد.

~~و دیگر رگ سر بینی است میانهآ دو غضروف بینی که این موضع

~~را ارنبه و این رگ را رگ ارنبه گویند. فصد او از برای کلف1 و

~~تیرگی رنگ روی و بواسیر1 و جوششها و خارشها که در بینی باشد

~~نافع است چه دفع ماده از نفس عضو علیل یا مجاور قریب میکند.

~~اما گاه باشد که از فصد او جوششها و سرخی بر روی و بینی ظاهر

~~شود و بماند که این مرض را بادشنام گویند زیرا که چون عضو

~~غضروفی و رگ باریک است خون کمی دفع میشود و باقی که

~~جذب شده و دفع نشده محتبس میگردد و طبیعت از تحلیل و

~~اخراج او عاجز میماند و موجب جوشش و سرخی رنگ روی

~~میگردد و ضرر بیش از نفع میشود. و موضع فصد او اندکی بالای

~~جائی است که چون انگشت بر بالای دو غضروف بینی نهند به دو

~~حصه شود و در فصد او نیشتر را فرو برند تا شعیرهآ نیشتر غایب

~~شود.

~~07

~~باب هفدهم! در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد و...

~~1. کلف تغییر رنگ رو به سیاهی است (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. بواسیر بینی عبارت از پارچه گوشت زایدی است که در سوراخ بینی روییده ms153 باشد.

~~گاه این گوشت سست و سفید است و با او وجعی نیست و این سهل العلاج است

~~و گاه سرخ و تیره با درد شدیدی است و علاج این دشوار است. منه. (حاشیهآ

~~نسخهآ الف).

~~3. بادشنام سرخی منکری است که در روی حادث شود و گاه باشد که مقدمهآ جذام

~~باشد. منه. (حاشیةآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_231.png)

~~20 درغ الصحة

~~و دیگر دو رگ باریک داخل منخرین1 است که دو سوراخ بینی

~~باشد که فصد این دو رگ به جهت جوشش و زخمهای منخرین و

~~بواسیر بینی نافع است. و طریق فصد این دو رگ آن است که

~~پارچهای درگردن پیچیده رو به آفتاب ایستاده تا خوب ظاهر شوند

~~آنگاه فصد نمایند.

~~دیگر چهار رگ است که در هر لبی دو رگ باشد و ابن تلمیذ در

~~مقالهآ فصد گفته که چهار رگ لفظ فارسی است و معرب شده و

~~معنی او به عربی اربعة عروق است. و فصد او از جوششهای دهن و

~~قلاع2 و آزارهای گوشت بن دندان از جوشش و ورم و سستی و

~~شقاق لبها بغایت نافع است زیرا که دفع ماده از اعضای نزدیک

~~می کند. و کیفیت فصد او به طریق سایر رگهای سر است اما سر

~~نیشتر او مدور باید و این نیشتر را "ورده" گویند و فصد او به وراب

~~زیرا که از باریکی احتمال فصد عرضی ندارد و طولی از قبض و

~~1. منخرین چون به بالای بینی منتهی شوند به دو تجویف منقسم گردند: یکی به

~~انتهای دهان منتهی شود به جهت تنفس و استنشاق هوا و قسم دیگر به استخوانی

~~که در او سوراخهایی بسیار باشد به طریق کفگیر و عظم مصفاهآ نامند به جهت دفع

~~فضلات از دماغ و رسیدن بوها به او. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. قلاع در اصطلاح پزشکی بثوراتی باشد که بر پوست دهان و زبان احداث شود و اگر آن

~~بثورات در زیر پوست ms154 متورم گردد و جراحت کند آن را "آکله" و "قروح خبیثه" نام کنند و

~~به اقلاع جمع بسته شود. و قلاع گوش، شقاقی را نامند که در بیخ گوش احداث شود و

~~ایجاد مادهای کند که آب زرد از آن بیرون آید و این بیماری بیشتر در کودکان بروز کند.

~~(کشاف اصطلاحات الفنون).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_232.png)

~~بسط لبها گشوده میشود. و موضع فصد او مابین منبت پنجم و

~~ششم از دندانها است هرگاه ابتدای شمردن از ثنایا شود.

~~و دیگر دو رگ زیر زبان است که بر اصل زبان واقع است1 و این

~~دو رگ ظاهر و غلیظ است و فصد آن گرانی زبان را که از خون

~~باشد و زخمهای دهان و زبان و درد گلو و خنازیر را که در سر و

~~گردن باشند، و غرب4 را سودمند است لیکن بعد از فصد قیفال و

~~تنقیه بدن که در اکثری از عروق سر معتبر است. و فصد او را طولا

~~کنند زیرا که از فصد عرضی ممکن است خون نایستد.

~~دیگر رگ مابین لب پائین و ذقن است که این موضع را عنفقه

~~گویند به عین مهمله بعد از او نون آنگاه فا پس قاف، چه [عنفقه]

~~باب هفدهم در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد و...

~~1. بدان که عدد دندانها سی و دو است: شانزده در طرف بالا که فک اعلی باشد و

~~شانزده در طرف پایین که فک اسفل است. چهار عدد در پیش فک اعلی است که

~~دو عدد را ثنایا و دو عدد دیگر را انیاب نامند و دو عدد دیگر که از دو طرف...

~~نابان و هشت عدد دیگر که از هر طرف نابان چهار باشد طواحن و اضراس و

~~دندان آسیا و دو عدد دیگر را بعد از طواحن، اسنان حلم که در بعضی یافت

~~میشود و در بعضی یافت نمیشود و بعد از بلوغ و کمال عقل میروید بدین جهت

~~به حلم ms155 به کسر حاء مهلمه که به معنی عقل است مسمی شده یا از حلم به ضم حاء

~~مهمله که به معنی احتلام است. و این دو دندان را "نواجده نیز نامند چه ناجد در

~~لغت آخر اضراس را گویند و چون اینها در اواخر اضراس واقع شدهاند بدین جهت

~~نواجد نامند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. و این دو رگ زیر زبان مایل به سبزی ست و صرران و عرقان اخضران نیز گویند.

~~منه. (حاشیةآ نسخهآ الف).

~~3. خنازیر ورمهای صلب را گویند که در گوشتهای سست حادث شود خصوص در

~~گردن و اکثر اوقات متعدد است و به این جهت خنازیر نامیدهاند چه خنازیر

~~کثیرالاولاد میباشد، یا آن که این مرض چون اکثر اوقات عارض خنزیر که خوک

~~باشد میشود بدین سبب خنازیر نامیدهاند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~غرب به غین معجمه و سکون رای مهمله ناصوری است که در کنج چشم طرف

~~بنی حادث شود و به دشواری علاج پذیر باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~109

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_233.png)

~~21 درع الصحة

~~مویهائی را گویند که میانهآ لب پائین و فک زیرین است و موضع

~~فصد او باطن شفه است. فصد او از برای بوی بد دهان که به علت

~~فساد لثه باشد نه از بخار معده، بعد از فصد قیفال و تنقیه بدن نافع

~~است.

~~و دیگر رگی است که در باطن ذقن واقع است و فصد او در

~~خناقها و ورمهای لوزتین1 به غایت نافع است. و موضع فصد او

~~فصل مشترک میانهآ زیر زبان و باطن ذقن است مایل به ذقن.

~~و دیگر رگی است که در گوگردن و بالای سینه و موضعی که

~~قلاده میبندند واقع است و این موضع را "البه" گویند. فصد او در

~~آزارهای فم معده بغایت نافع است.

~~و دیگر از رگهای سر، دو رگ پس سر است نزدیک به مغاک و

~~گویس سر در زیر استخوان برآمدهآ خالی از موی که در ms156 پس گوش و

~~در پهلوی گوپس گردن است و این استخوان را خشاء به ضم خای

~~معجمه و تشدید شین و الف ممدوده گویند و اصل او خششا بر

~~وزن فعلا بوده شین را در شین ادغام کردهاند و خشا گفتهاند و

~~استخوان دو طرف را خشاوان و خششاوان گویند. فصد او در سدر

~~و درد سر کهنه نافع است. و سدر علتی است که هرگاه آدمی بر پای

~~ایستد چشم تاریک و سرگشتن ظاهر میشود و زود برطرف شود. و

~~موضع فصد او زیر آن استخوان است و فصد او را نیز به دستور

~~نمایند.

~~1. لوزتین دو پارچهآ گوشتی است که در حلق و زیر زبان واقع شده و چون به شکل

~~بادام است بدین جهت لوزتین نامیدهاند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_234.png)

~~و دیگر دو رگ پشت گوش است، هر یکی در جانبی، و از

~~شعبههای قیفال است، و در بعضی مردم از هر طرف دو شاخ شده و

~~ان را ناشطان گویند زیرا که در اکثر مردم از این دو شعبه گرهی در

~~یشت گوش ظاهر میشود بر روش انشوطه که به عربی گرهی را

~~گویند که به زودی و آسانی گشوده شود، و از بیرون گره حلقهای

~~باشد چون گرهآ دویم بند زیر جامه، و این گرهها در مردم پیر ظهور

~~تمامی دارد. و در بعضی مردم از هر طرف سه شعبه میشود، و یکی

~~را که ظاهرتر است فصد میکنند. و منفعت فصد او آن است که

~~منع نزول آب از چشم مینماید و بخاری را که از معده به سر

~~می آید بازمی دارد و زخم های گوش و پس سر را زایل میسازد زیر

~~که جذب مادهها از مواضع نزدیک میکند. و موضع فصد او اندکی

~~بالاتر از موضعی است که اگر گوش را بجنباند به طرف سر به موی

~~رسد، موی را تراشیده تا مانع ظهور نشود و به دستور گردن ms157 را

~~پیچیده سر را به خلاف جهتی که فصد می کنند میل نموده تا خوب

~~ظاهر شود و از موضع خود حرکت نکند، آنگاه فصد کنند. و باید که

~~فصد از جانب علت باشد و اگر علت در هر دو طرف باشد از هر

~~دو جانب فصد کنند.

~~بدان که افلاطون در بعضی کتابهای خود ذکر کرده که زاهدان

~~و جماعتی که قطع تعلق از لذات دنیا نمودهاند این رگ را که

~~فصدش باعث بطلان نسل است میگشایند. و ظاهرا مراد بتر و قطع

~~این رگ باشد چنانچه از کلام علامه مفهوم میشود. و ابقراط در

~~211

~~باب هفدهم1 در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد و...

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_235.png)

~~درع الصحة

~~21

~~بع الشاب منی کف یه بنی از دسأ به بانی ازراه این دو

~~رگ میاید بدین جهت فصد این دو رگ سبب بطلان نسل است و

~~شیخ الرئیس گفته که جالینوس منکر این معنی است و ظاهر انکار

~~بنابر آن است که تولید منی در دماغ نمیشود و تجربه دلالت بر

~~خلاف این معنی میکند زیرا که از قطع این دو رگ نه قطع منی

~~میشود ونه قطع نسل. و علامه شارح قانون میگوید که قول

~~جالینوس حق است زیرا که قطع این دو رگ یا سبب قطع منی

~~بالکیه میگردد یا قطع نسل، یعنی منی همیشه از این دو رگ به

~~انثیین میآید و از آنجا به قضیب و از قضیب وقت جماع به رحم

~~می رود اما چون قوت عاقده در او نیست نسل به هم نمیرسد. یا آن

~~که قطع نسل از این جهت میشود که تا با منی چیزی از خون به

~~این دو رگ ممزوج نشود موجب نسل نمیگردد. اول باطل است از

~~برای آن که از قطع این دو رگ قطع منی بالکلیه نمیشود. و

~~همچنین ثانی، چه از این لازم میآید که هرگاه انثیین را قطع نمایند

~~و این دو رگ ms158 به حال خود باشند نسل باطل نشود، و این فاسد

~~استا.

~~و دیگر از رگهای گردن دو وداج است: یکی از طرف راست

~~گردن و دیگری از طرف چپ، و این هر دو از شعبههای باسلیق

~~است که به سر میرود. و بعضی از ارباب تشریح آن دو شعبهآ قیفال

~~را نیز که به سر رفته و از سر فرود امده و در بعضی مردم در زیر

~~عضله پنهان، و در بعضی بالای عضله ظاهر شده "وداجان" گویند که

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_236.png)

~~باب هفدهم در بیان رگهای ساکن و کیفیت فصد و...

~~وداج غلیظ که فصد میکنند از شعبهآ باسلیق و وداج رقیق که فصد

~~او جایز نیست شعبهآ قیفال باشد.

~~الحاصل فصد وداج غلیظ در خناق صعب و تنگی نفس و

~~گرفتگی آواز و ربوا و ذات الریه1 و علت سپرز و پهلوها و ابتدای

~~جذام2 نافع است به سبب جذب ماده به خلاف قریب یا دفع از

~~نفس عضو یا مجاور قریب و به جهت دفع مواد سوداوی به جهت

~~گشادگی این رگ.

~~و گفتهاند که شخصی را که در اول جذام، آواز او گرفته و بینی

~~پهن شده و فرونشته بود این دو رگ را زدند خونی به رنگ

~~سوسن کبود بیرون آمد و با خون چیزی مثل ریگ درشت دفع

~~میگردید. خون بسیاری دفع شد و او را غشی عارض گردید و تا

~~هفتاد و دو ساعت بیهوش بود. از بینی او چند قطره خون زرد بیرون

~~آمد بغایت بدبو و متعفن، آنگاه غشی زایل شد و مدتی از مردم

~~غایب بود. چون باز آمد آواز او گشوده و بینی او راست گشته بود.

~~13

~~1. ربو علتی است در شش که لازم او است نوایر نفس، و ضیق نفس نیز گویند. منه.

~~(حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. ذات الریه ورم حاری است در شش. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3. جذام علتی است که با او گرفتگی آواز و تنگی نفس ms159 و پهنی بینی و گردی حدقه

~~و تیرگی سفیدی چشم و سرخی مایل به سیاهی روی و ریختن موی به خصوص

~~موی ابروها میباشد و اکثر اوقات علاج پذیر نمیباشد خصوص که اعضا متقرح و

~~زخم شوند. منه. (حاشیةآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_237.png)

~~21 درغ الصحة

~~اما کیفیت فصد او چنان است که بر پای نشسته اعتماد و تکیه بر

~~پای نموده و ازاری گرد خود انداخته و از عالم کمند وحدت1 تا به

~~همان وضع بماند آنگاه پارچهآ نرمی بر گردن پیچیده به همواری

~~تاب داده چهار رگ در گردن ظاهر میشود در هر طرفی دو رگ:

~~یکی بزرگتر و غلیظ تر و دیگری باریکتر و کوچکتر. بزرگ را وداج

~~گویند و کوچک را نیاط. جز وداج را فصد نتوان کرد زیرا که فرق

~~میانهآ آن که حلق ببرند یا این رگ را بگشایند نیست. و بعضی

~~صواب چنان دیدهاند که اول وداج چپ را بزنند و بعد از هفت روز

~~راست را تا حفظ قوت کرده باشند. و جمعی که اعتماد بر قوت

~~دارند هر دو را یکبار زنند و به قدر حاجت خون بگیرند و پارچه

~~را بگشایند تا خون بایستد و اگر نایستد محکم ببندند، و چند

~~گامی برود آنگاه بنشیند، و اگر غشی عارض شود باکی ندارد، گلاب

~~بسیار بر سر و روی او بپاشند و ساقها را ببندند و حوالی وداجین را

~~به گلاب و صندل خنک دارند، اما کافور نمالند و به غذاهای لطیف

~~مناسب تقویت نمایند.

~~بدان که شیخ الرئیس میگوید که بهتر آن است که تمامی رگهای

~~سر را سوای وداجین بوارب فصد کنند تا خون خوب بیرون آید. و

~~ابوسهل مسیحی گفته که رگ پس گوش را عرضا فصد نمایند. و

~~علامه میگوید که گویا حق با غیر این دو قول است و واجب در

~~رگهای سر تمامی سوای چهار رگ آن است که طولا فصد نمایند.

~~1. کمند وحدت ریسمانی ms160 از ابریشم و جز آن است که صوفیان هنگام مراقبه گرد کمر

~~و زانو بپیچند (ناظم الاطبا).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_238.png)

~~اما وداجین را به جهت آن که در نزدیکی او است چنانچه صاحب

~~کامل گفته عصب و عضل است هر گاه عرضا فصد نمایند بسا باشد

~~که ضرر به آنها رسد. دیگر آن که در نزدیکی این دو رگ از پیش

~~گردن دو رگ دیگر هست که وداجین غایرین و نیاطین گویند

~~چنانچه گفته شد. و در فصد عرضی ممکن است که سر نیشتر به آن

~~رگ رسد که موجب ذبح و هلاک علیل است اما در باقی عروق سر

~~به جهت آن که بسیار باریکاند و احتمال فصد مورب و عرضی

~~هیچ یک ندارند [صلاح نیست]، چه بیم قطع رگ است .

~~و دیگر دو رگ است که بر شکم واقع است: یکی بر بالای جگر

~~که فصد او در استسقا به جهت تقویت کبد و جذب ماده و ازالهآ

~~علت نافع است، و دیگری بر روی سپرز که از برای علتهای سپرز

~~نافع است.

~~این بود تمامی چهل و دو رگ بدن که مفصلا بیان نمود. اما بر

~~سبیل اجمال این است: دوازده رگ در هر دو دست، دو قیفال، و دو

~~اکحل، و چهار باسلیق، و دو حبل الذراع، و دو اسیلم، و بیست رگ

~~در سر و گردن، رگ پیشانی، رگ میان سر، دو رگ صدغین، دو

~~ماقین، دو رگ پشت گوش، دو رگ پس سر، دو وداج گردن، رگ

~~سربینی، دو منخرین، چهار رگ لبها، رگ زیرزبان، رگ ذقن، رگ

~~باطن ذقن، رگ گوگردن. و این قوم که بیست گفتهاند چهار رگ را

~~دو رگ حساب کردهاند: دو رگ زیر زبان را و دو رگ منخرین را

~~ک رگ، و الا بیست و چهار رگ میشود، و هشت رگ هر دو پا

~~در هر پایی چهار رگ: دو عرقالنسا، دو صافن، دو مابضالرکبه، دو

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_239.png)

~~21 ms161 درغ الصحة

~~رگ پی قدم، و دو رگ دیگر که یکی بر روی جگر و یکی بر روی

~~سپرز است که مجموع چهل رگ باشد یا چهل و شش رگ. اگر

~~چهار رگ لبها چهار و رگ زیر زبان و منخرین هر یک دو حساب

~~شود و به غیر اینها دیگر رگی که فصد او معمول و مشهور و جایز

~~باشد در کتب معتبره ندیده و به نظر قاصر نرسیده.

~~و بباید دانست که این که در منافع فصد رگها بیان شد که بعضی

~~را در بعض امراض منفعت و خاصیتی هست و بعض دیگر را نیست

~~مراد آن است که در فصد رگهای مخصوص بنا بر نسبت محاذات و

~~یوستگی آن رگها به آن اعضا اثر نفع زودتر ظاهر میگردد، چه

~~خون زاید و فاسد به زودی دفع میشود و در غیر فصد رگهای

~~مخصوص اثر فصد و نفع او به زودی ظاهر نمیگردد زیرا که مدتی

~~باید تا طبیعت خون را در بدن تقسیم و تعدیل نماید و از آن عضو

~~خون بدین رگ رساند که فصد کردهاند والا هر رگی را که از این

~~رگها در وقت حاجت بگشایند و از او خون کم نمایند در بدن

~~خفت و راحت ظاهر میشود، چه اصل تمامی رگهای بدن از دو

~~رگ بزرگ است که از جگر رسته.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_240.png)

~~در بیان شرائینی که در بدن فصد می نمایند

~~و منافع وکیفیت فصد هر یک

~~و طرق قطع و سل1 و داغ شریان

~~بدان که چون فصد شرائین خطیر است کمتر فصد میکنند

~~خصوص شریانهای بزرگ را، و این خطر به چند جهت است:

~~یکی آن که خون شریان بغایت لطیف و غالب بر او جوهر روح

~~است نه مادهآ مرض و از فصد او روح بسیاری دفع میشود و ضعف

~~غالب می گردد.

~~دیگر به جهت دو طبقه بودن و دوام حرکت و رقت خون، خوف

~~از حبس ms162 نشدن خون او نیز هست و ضرر و خطر کم شریان حدوث

~~مرضی است که به یونانی ابورسما و در عرف اطبا ام الدم گویند که

~~سبب حدوث او آن است که جراحت فصد شریان دیر به میشود و

~~پوست که از فصد شکافته شده زودتر ملتحم میگردد و خون به

~~باب هیجدهم

~~1. سل - بریدن، داغ کردن شریان.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_241.png)

~~درع الصحة

~~فضائی که میانهآ شریان و پوست است روان میشود و چون راه

~~بیرون آمدن ندارد در همان مکان محتبس و آن موضع را کبود و

~~سیاه میسازد. و حدوث این مرض نیز در صورتی است که از

~~خوف حبس نشدن خون دهن فصد گشاد نباشد خون کمی که آید

~~بماند. اما اگر دهن فصد گشاد باشد و خون بسیاری بیرون آید مانع

~~به شدن جراحت پوست نیز میشود و این علت عارض نمیگردد

~~اما هرگاه ایمن از این خوف و خطر باشند و این ایمن بودن در

~~صورتی است که فصد از شریانهای بزرگ نباشد و مزاج بدن و دل

~~قوی باشند منفعت عظیمی در مرضهائی که از مادههای تند لطیف

~~عارض میگردد دارد. و بیشتر نفع فصد شریان در عضوی است که

~~مرضهای ناخوش به سبب خون لطیف تند عارض آن عضو شده

~~باشد و فصد ورید وفا به معالجهآ او نکند به فصد شریان نزدیک به

~~آن عضو آن علتها به زودی زایل میشود. و همچنین اگر در غشا و

~~پرده درد سوزانی باشد فصد شریان متصل به آن عضو آن درد را

~~ساکن میکند.

~~این بود مضار و منافع فصد شرائین که بر سبیل اجمال بیان نمود.

~~اما عدد شرائین مفصوده و طریق فصد و منافع هر یک به

~~طریق تفصیل این است:

~~از جملهآ آن شرائین دو شریان هر دو صدغ است که در دو

~~شقیقهآ جانب راست و چپ واقع است که گاهی فصد و گاهی

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_242.png)

~~بتر و بعضی وقت سل ms163 و گاهی کی میکنند از برای آن که مادههای

~~گرم لطیف را از چشم بازدارد و نگذارد که به چشم نزول نمایند. و

~~همچنین از برای ابتدای انتشار2 و صداع کهنه و درد شقیقه و ورم

~~عضلات صدغین نافع است. و این که این منافع مذکوره از یکی از

~~این امور مستعمله در شریان به حصول میپیوندد و از انواع

~~استفراغات دیگر علاج نمیشود این است که فضلاتی که در شریان

~~به مرور زمان جمع میشود بعضی از فضلهآ غذای او و بعضی دیگر

~~از فضله غذای اورده است که از راه شعبههائی که به راه شعبههای

~~شریان پیوسته به شریان می آید، چه از شعبههای ورید غذا به شریان

~~و از شعبههای شریان هوای تازه و حرارت غریزی و روح به

~~شعبههای ورید میرسد تا به زودی خون اورده فاسد نگردد، و چون

~~این شعبهها باریک و راهها تنگ است فضله از اورده کمتر به شریان

~~میرسد، اما هرگاه به مرور ایام جمع شود تحلیل آن در شریان

~~دشوار باشد و در او باقی ماند و از حرارت روح و شریان، بخار آن

~~فضلهها به دماغ آید وآنجا بماند و شریانهائی که به چشم پیوسته از

~~شعبههای شریان صدغ است که آنها نیز از آن بخارها سست و زبون

~~می گردند و راههای ایشان نیز به علت سستی و تری گشادتر و قبول

~~219

~~باب هیجدهم1 در بیان شرائینی که در بدن..

~~1. بتر - نزد اطباء بریدن عروق و اعصاب از طریق پهنا باشد. و نیز اطلاق شود بر

~~برداشتن پوست بدن از روی شریان و آویختن شریان به وسیلهآ قلابی چند و بستن

~~هر یک از طرفین شریان را با رشتهای از ابریشم (لغت نامه دهخدا به نقل از

~~بحرالجواهر).

~~2. کی - داغ کردن.

~~3. انتشار آن است که ثقبهآ عنبیهآ چشم وسیع گردد و نور باصره پراکنده شود و در

~~دیدن خلل و ضرر به هم برسد. منه. (حاشیهآ نسخهآ ms164 الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_243.png)

~~22 درغ الصحة

~~مادهها زودتر و بیشتر میکند و در این وقت فضلهآ غلیظ به این

~~شرائین نفود نموده به چشم نازل میگردد و تنقیهآ شریان از این

~~فضله ها به فصد شریان میشود. و گاه باشد که بعد از فصد نیز به

~~سبب گشادی آن راهها باز فضلات جمع و ریخته گردد. لهذا

~~استعمال امور دیگر که راه آن فضلهها بسته میگردد و به چشم

~~نمیریزد بهتر از فصد تنها است.

~~اما کیفیت فصد او به دستور فصد سایر رگهای سر است، فصد

~~نموده به قدر حاجت خون کم نمایند و دواهای ملحمه مثل کندر و

~~خون سیاوشون و انزروت و مرمکی و اقاقیا و غیر اینها پاشیده

~~محکم ببندند و تا سه روز نگشایند.

~~اما بتر که در لغت به معنی قطع و در عرف اطبا آن است که

~~وست را اولا بشکافند و از روی شریان به آلتی از فولاد که سر او

~~باریک و کج است و به عربی صناره و به فارسی چنگک گویند

~~بردارند و سایر اجسامی را که در حوالی شریان باشد دور کنند تا

~~شریان ظاهر شود. آنگاه به صناره شریان را بردارند و دو طرف او را

~~به خیاطهای از ابریشم ببندند و مابین دو خیاطه را ببرند و به قدر

~~حاجت خون کم نمایند، و دوائی چند که قطع خون کند بپاشند و

~~ببندند. و بعضی گفتهاند که بعد از بریدن ببندند. دفع خون لازم

~~نیست و این خلاف از شدت و صعوبت علت و فساد و فضلات

~~[خون شریان ناشی شده زیرا اگر غرض همین بستن راه نزول

~~1. دوای ملحمه دوائی را گویند که گوشت برویاند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. ج: "برآورند".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_244.png)

~~فضلات]1 باشد بریدن تنها کافی است و اگر دفع فضلات نیز منظور

~~باشد هر دو باید. و ممکن است که این خلاف از بزرگی و کوچکی

~~شریان ناشی شده باشد چنانچه در ms165 سل.

~~اما سل2 که در لغت به معنی کشیدن و به اصطلاح اطبا آن است

~~که به قدر سه انگشت از شریان را بریده و کشیده بیرون اورند. و

~~طریق این عمل سل چنان است که اگر موئی در صدغین باشد اولا

~~بتراشند و به قوت حس لمس انگشتان شریان را بجویند و اگر ظاهر

~~نباشد مکرر آب گرم به آن موضع بریزند. آنگاه که در زیر انگشت

~~حرکت کند و موضع شریان ظاهر شود پارچهای در گردن انداخته

~~تاب داده تا خوب ظاهر گردد، پس به سرخی یا سیاهی نشان کند.

~~آنگاه امر کند بعضی از خدمتکاران را که پوستی [را] که بر بالای او

~~است بردارند و به انگشت نگاه دارند. پس پوست را به [طول

~~شریان] بشکافند به قدر سه انگشت و از سر شریان دور کنند و

~~آنچه در حوالی شریان باشد نیز دور نمایند تا شریان خوب ظاهر

~~شود و از آنها خلاص شود. اگر شریان باریک باشد به آلات و

~~صناره او را بردارند و از دو جانب به خیاطه ببندند، آنگاه قطع نموده

~~به قدر سه انگشت به هم چسبیده بردارند تا شریان کوتاه و کشیده

~~گردیده پوست بر بالای او افتاده خون کم شود، آنگاه دواهائی که

~~1. ج ندارد.

~~2. در لغتنامهآ دهخدا سل را به تخفیف لام آورده اما در هر سه نسخهآ خطی این

~~کتاب به تشدید لام آورده است.

~~ا. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_245.png)

~~درع الصحة

~~2

~~قطع خون نماید بپاشند. و اگر بزرگ باشد بعد از برداشتن اولا فصد

~~کنند و به قدر حاجت خون کم نمایند، پس دو طرف او را که فاصلهآ

~~سه انگشت به هم چسبیده باشد به خیاطه ببندند و مابین ان دو

~~موضع را ببرند و به داروها و مرهمها و ذرور اصفر و انزروت و

~~صبر و کندر و خون سیاوشان و غیر اینها از دواهائی که در قطع

~~خون نافع ms166 است علاج نمایند.

~~و بعضی گفتهاند که سل شریان چنان است که پوست را بشکافند

~~تا شریان ظاهر گردد و آلتی که آن را به عربی سلاله گویند - و آن

~~میلی است از آهن، سر او گرد و مالیده و بر میان آن میل چند خط

~~باشد شبیه به دوایر - سر آن را در زیر رگ افکنده رگ را به میان دو

~~خط از خطهای میل انداخته از جانب روی به طرف گوش بپیچند تا

~~شریان گسیخته شود.

~~بر هر تقدیر سل شریان جرات و پرخطر است، چه بیم بسته

~~نشدن خون دارد و ممکن است که از شدت درد و آزار سبب غشی

~~و تشنج شود.

~~صاحب معالجات بقراطی میگوید که من جمعی را دیدم که از

~~سل شریان نور چشم ایشان بغایت ضعیف شد و خلل در حرکت

~~چشم به هم رسید زیرا که شعبهای از این شریان به چشم پیوسته

~~1. ذرور - داود انطاکی در تذکره گوید هر دارو که سحق کنند برای قطع رطوبات و

~~خون و اصلاح خستگیها به شرط آن که با مایع و روانی نیامیزد. و در داروهای

~~چشم علاوه بر شروط مذکوره باید مبرد باشد تا اکثار آن زیان نکند (لغت نامهآ

~~دهخدا)

~~2. انزروت صمغی باشد تلخ که بیشتر در مرهمها به کار برند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_246.png)

~~است. و مردی دیگر را دیدم ک از سل شریان همان روز احول شد.

~~و شخص دیگری را دیدم که از سل شریان، سیلان لعاب از کام و

~~دهان او را عارض شد. پس بهتر و به صواب نزدیکتر آن است که

~~اگر ضرورتی باشد بعد از تنقیه ببرند و به میل طلایی1 - چنانچه

~~عن قریب بیان میشود - داغ کنند.

~~اما بریدن: تا راه رفتن بخارات به بالا و ریختن و نازل گشتن به

~~چشم مسدود شود و درد سر و شقیقه و علت انتشار زایل گردد.

~~اما داغ: به جهت آن که خون قطع شود.

~~اما ms167 کی: که به معنی داغ کردن است بر دو نوع است: یکی آن که

~~به میل آهنی یا طلائی که سر او گرد و به قدر شریان باشد و در

~~آتش خوب سرخ شده باشد بعد از معلوم نمودن موضع شریان داغ

~~می نمایند که اثر داغی به جرم شریان رسیده سوخته شود و راه بخار

~~بسته گردد. و دیگر آن که پوست روی شریان را شکافته بردارند تا

~~شریان ظاهر شود. آنگاه به طریق مذکور داغ نمایند. و در هر دو نوع

~~بعد از داغ، دواهائی که قطع خون نماید و گوشت برویاند بپاشند.

~~و دیگر از جملهآ شرائین سر دو شریان پشت گوش است از

~~راست و چی که همیشه متحرک است و فصد اینها از برای منع

~~نزول آب و تاریکی چشم و شبکوری و انواع درد چشم و

~~باب هیجدهم! در بیان شرائینی که در بدن.

~~223

~~. ب و ج: "عسل"

~~2. نزول آب عبارت از آن است که رطوبتی به ثقبهآ عنبیه که نور باصره از آن ثقبه

~~بیرون میآید نزول نموده مسدود سازد و علاج آن میل زدن و آن آب و رطوبت را

~~یس نشاندن است. (حاشیةآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_247.png)

~~درع الصحة

~~دردسرکهنه و شقیقه و دوار1 و سدر2 که از بخارهای گرم عارض

~~شود بغایت نافع است. اما فصد ایشان خالی از خوف و خطر نیست

~~زیرا که ممکن است که خون حبس نشود و جراحت دیر به شود. و

~~اگر واجب باشد بهتر آن است که ببرند و داغ نمانید.

~~و شیخ الرئیس میگوید که جالینوس گفته که از جراحتی که به

~~حلق شخصی رسیده بود و به شریان سرایت کرده بود و خون از

~~شریان سیلان مینمود، تدارک سیلان خود را من به کندر و صبر و

~~انزروت و خون سیاوشان نمودم و خون حبس شد و درد قدیمی که

~~در ناحیه ورک داشت زایل شد و این عجب نیست ms168 چه جایز است

~~که به سبب مشارکتی که میانهآ شریان موضع جراحت و شریان ورک

~~بوده این نفع از او حاصل گردیده، یا وجع ورک از مواد نزلی و

~~مزاج دماغ گرم که مادهها به سوی دماغ صعود میکردند و به

~~اعضای ضعیفهآ مستعده میریختند و از دفع خون بسیار از شریان،

~~حرارت دماغ کم شد و علت زایل گردید.

~~1. دوار علتی است که صاحبش خیال نماید که همهآ چیزها بر او میگردد و بدنش نیز

~~می گردد و قدرت بر ایستادن نداشته باشد بلکه بیفتد (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. معنی سدر در فصد پس سر در متن مذکور است (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3. نزد عجز که استخوان سرین باشد که این عجز از مهرهها و فقرات است دو

~~استخوان است از طرف راست و چپ که در وسط به هم چسبیدهاند و هر یک به

~~چهار جزء منقسم شده، آنچه را که حوالی وحشی است استخوان خاصره گویند که

~~تهیگاه باشد و آنچه حوالی پیش است عظم عانه که زهار باشد، و آنچه حوالی

~~خلف است ورک و آنچه حوالی اسفل انسی است خق فخذ که در این استخوان

~~گوی است عمیق که زایدهآ استخوان ران داخل او شده و چون عمیق است و گویا

~~حقهای است خق ورک نامند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_248.png)

~~بدان که نسبت انکار قطع نسل و منی را که از فصد دو رگ پشت

~~گوش عارض میشود شیخ الرئیس به جالینوس داده بود و حقیقت

~~آن به تفصیل در آن مبحث بیان شده، اما صاحب ذخیره میگوید که

~~گفتهاند که این شریانها به اوعیهآ منی پیوسته و حرارت و روح

~~نفسانی بدو میرساند هرگاه ببرند نقصان در مردی ظاهر میگردد. و

~~بقراط گفته که مردم صقلاب که به خدای بازگردند و فرزند را بر

~~جایگاه عبادت وقف نمایند این شریانها را از آن فرزند ببرند تا قوت

~~خواهش جماع از او قطع گردد و ms169 گویند دعای او مستجاب شود.

~~دیگر دو شریان یافوخ است که میان سر باشد که این را نیز ببرند

~~و داغ کنند و بریدن او به سبب سختی و صلابت پوست سر دشوار

~~است اما از برای منع نزول آب از چشم و سبل1 و جرب2 و شقیقهآ

~~کهنه نافع است و نور چشم را صاف نماید.

~~و دیگر دو شریان زیر زبان است پهلوی آن دو رگ که مذکور

~~شد. این دو را نیز ببرند و داغ کنند از برای علتی که در زیر زبان

~~حادث میشود و او را ضفدع گویند نافع است و همچنین در

~~دردهای زیر زبان.

~~25

~~باب هیجدهم] در بیان شرائینی که در بدن...

~~1. سبل علتی است که رگهای چشم سرخ و ممتلی گردد از خون غلیظ و اندر چشم

~~خارش پدید آید (ذخیرهآ خوارزمشاهی) یا آن مویی است که در درون پلک چشم

~~درمی آید (برهان قاطع).

~~2. جرب خشونتی است که داخل پلک عارض شود و بدان آب از چشم روان باشد

~~(ناظم الاطبا).

~~3. ضفدع غدهای صلبه چون چغزی که بر زیر زبان پیدا آید .... و این علت بدین نام

~~از بهر آن خوانند که لون او لونی است آمیخته از لون زفان و سبزی رگهای او

~~همچون رنگ وزق و مادهآ او رطوبتی باشد غلیظ (ذخیرهآ خوارزمشاهی) و صاحب

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_249.png)

~~2 درع الصحة

~~و دیگر دو شریان دو لب است که حرکت ایشان در زیر انگشتان

~~محسوس میشود. فصد این دو شریان از آزارهای لثه و جوشش و

~~زخم لبها نافع است.

~~و دیگر چهار شریان دستها است در هر دستی دو شریان: یکی

~~یشت دست، میانهآ انگشت مسبحه1 و ابهام، و بریدن او دردهای کهنهآ

~~جگر و حجاب را زایل کند، و گفتهاند که جالینوس را در جگر

~~دردی بود که انواع علاج کرده بود و رفع نشده بود. در خواب به او

~~گفتند که این شریان را از دست ms170 راست ببر بعد از بیداری برید و

~~شفا یافت. و یکی دیگر در کف دست میانهآ انگشت مسبحه و ابهام،

~~آنجا که اصل ابهام است. و منفعت او نیز مثل منفعت شریان دیگر

~~است. و جمعی گویند که به خواب جالینوس بریدن این شریان آمده

~~بود.

~~و بباید دانست که بتر شریان را وقتی میکنند که خون شریان

~~بسیار آمده باشد و از دواهائی که قطع خون میکند حبس نشود. و

~~سل را در صورتی مینمایند که علت بسیار کهنه شده باشد و به

~~هیچ وجه از دواهای دیگر و فصد و تنقیه تخفیف نیابد. اما داغ را

~~بدل سل جائی استعمال مینمایند که علیل اطاعت سل نکند یا بر او

~~دشوار باشد و تاب درد و آزار سل نداشته باشد.

~~کشاف اصطلاحات الفنون میگوید: ضفدع غدهای است سخت که زیر زبان

~~بیرون آید و مانند وزغ باشد و چاره و علاجی جز شکافتن و بیرون آوردن غده

~~ندارند و پس از شکافتن سنگی سخت زبر و خشن از آن غده بیرون آید (لغت نامهآ

~~دهخدا)

~~1. انگشت مسبحه: انگشت شهادت، انگشت سبابه.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_250.png)

~~این بود تفصیل تمامی شرائین بدن که فصد و بتر و سل و کی در

~~آنها واقع میشود و بر سبیل اجمال این است: دو شریان صدغ، دو

~~شریان پشت گوش، دو شریان یافوخ، دو شریان زیر زبان، دو شریان

~~الب چهار شریان دستها که چهارده شریان باشد که با عدد رگهائی

~~که فصد می کنند پنجاه و شش باشد که چهار رگ لبها [را] دو رگ و

~~دو رگ زیر زبان را یک رگ حساب میکنند و الا پنجاه و نه خواهد

~~بود.

~~باب هیجدهم! در بیان شرائینی که در بدن...

~~227

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_251.png)

~~در بیان آنچه از شرایط فصد متعلق به فصاد است

~~از پیدا کردن رگ و بستن قبل از فصد و بعد از فصد

~~و کیفیت نیشتر و نیشتر زدن و غیر ms171 اینها

~~از چیزهائی که به فصاد نسبت دارد

~~و تعلیم فصد

~~بدان که پیش از بستن باید که تفحص و تجسس تمامی در باب

~~تشخیص و تحقیق رگ نماید و به انگشت جوهر رگ را معلوم کند

~~و حال شریان و عصب و عضل را در این موضع با رگ مشخص

~~نماید که در زیر یا حوالی یا اطراف او یکی از اینها هست یا نیست.

~~و بدین جهت است که گفتهاند از شروط فصتاد آن است که عارف

~~به تشریح باشد تا مسالک عروق و شریان و وضع هر یک را با

~~دیگری و بودن و نبودن عضل و عصب در نزدیکی آنها را بداند تا

~~خطائی نکند و ضرر از فصد عاید نشود، و گاه باشد که موجب

~~هلاک گردد. چنانچه نقل کردهاند که در بغداد مردی را فصادی رگ

~~اکحل گشود و خون بند نشد تا هلاک گردید و سبب آن بود که

~~باب نوزدهم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_252.png)

~~آنچه را فصتاد اکحل دانسته بود شریان بوده که پوشیده تر افتاده بود.

~~والی بغداد حکم به قصاص فصتاد نمود. قاضی گفت: بر وی قصاص

~~نباشد زیرا که این نیز مثل کشتن خطا است از بهر آن که اوایل

~~نگفته اند و عادت نبوده که این موضع شریان باشد، دست از قصاص

~~او برداشتند.

~~الحاصل که تا فصاد جوهر رگ را یقین نداند فصد نکند. بسا

~~باشد جوهر رگ عصبانی یا غشائی یا آن که شریان یا عصبی در زیر

~~یا پهلوی او باشد. و علامت آن که رگ عصبانی است آن است که

~~در زیر انگشت چون پوست دو طبقه باشد بر روی یکدیگر پوشیده،

~~باید که رگ را به بخار یا به ریختن آب گرم نرم گرداند. اما علامت

~~غشائی آن است که در زیر انگشت صلابت تمامی داشته باشد، به

~~انگشت مسبحه و وسطی بسیار بمالد تا نرم شود، و شریان از

~~حرکت شریان ظاهر میگردد، باید ms172 دورتر از شریان فصد نماید یا

~~فصد را طولا نماید. و گاه باشد که رگ غایر و یا در گوشت پنهان

~~باشد، و این یا به سبب فربهی بدن است یا باریکی رگ یا به جهت

~~طبیعت آن عضو مثل ساعد که بعضی از مردم را رگ ایشان غایر

~~است هر چند لاغر باشند. پس در جمیع این صورتها باید سعی در

~~ظهور رگ نماید و در رگهای غایر که پنهان باشند مکرر ببندد و

~~بگشاید و بمالد و به طرف پائین و بالا بیفشرد تا ظاهر گردد، و اگر

~~نشود امر نماید که دست راست را به دست دیگر و ساعد را به کف

~~دست بمالد و چیزی گرد در دست نگاه دارد1 یا چیز سنگینی از

~~باب نوزدهم در بیان انجه از شرایط. 29)

~~1. ب و ج: "و چیزی در دست گیرد".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_253.png)

~~درع الصحة

~~دست بیاویزد و لمحهای صبر کند که از سنگینی دست ماده به رگ

~~ریخته ظاهر شود. و هرگاه با وجود این تدبیرات رگ ظاهر نگردد

~~دست از فصد این رگ مخصوص بردارد و از رگ دیگر هرجا ظاهر

~~باشد پائین تر یا بالاتر فصد نماید، و اگر شعبهای از آن رگ ظاهر

~~باشد فصد او بهتر است. پس بعد از ظهور رگ هرگاه فصد دست

~~باشد بازو را به قدر چهار انگشت به هم چسبیده از بالای مرفق

~~ببندد، چه اگر نزدیک به مفصل ببندد مانع امتلا و پری و ظهور رگ

~~میشود از بهر آن که به سبب نزدیکی اجزا رگ کشیده میگردد و

~~ظهور به هم نمیرساند، و آن چیزی را که وقت فصد میبندند و در

~~عرف اطبا رباط مینامند - اگرچه آن چیزی را که بعد از فصد

~~میبندند باز رباط میگویند - و رباط قبل از فصد باید که نه بسیار

~~باریک باشد که سبب آزار گردد و نه بسیار پهن و غلیظ که مانع

~~ظهور رگ بلکه در حد ms173 اعتدال و نرم باشد، و موضعی را که میبندد

~~به موضع فصد نزدیک باشد، و بسا باشد که اگر دور باشد رگ را

~~ظاهر نسازد. و گاه باشد که نزدیک بستن در جمعی که بسیار لاغر

~~باشند رگ را پوشیده دارد و ننماید. در این حالت پیش از بستن،

~~رگ را نشان نمایند و بعد از بستن نیز احتیاط کنند که مبادا به سبب

~~بستن علامت از محاذات رگ میل نمایند، و در مردم لاغر بسیار

~~سخت نبندند که بسا باشد سبب ظاهر نشدن شود زیرا که موجب

~~خلا عروق و احتباس خون میشود، چه فاصله میانهآ پوست و رگ

~~ایشان چندان نیست، و مردم فربه را سخت ببندند تا رگ ظاهر شود،

~~چه فاصله به سبب گوشت قدری هست. و گاه باشد که از غایت

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_254.png)

~~بستن سخت، احداث ورم نماید. و بعضی اوقات به جهت آن که

~~احساس به درد نیشتر [کمتر] نمایند بغایت سخت میبندند و

~~ساعتی صبر میکنند تا بیحس شود [آنگاه فصد میکنند. چنانچه

~~گاهی به جهت این معنی نیشتر را چرب میسازند اگر چه درد کمتر

~~میشود] اما جراحت فصد دیرتر به میشود. و مردم معتدل را به

~~حد اعتدال ببندند. و دیگر رباط را به نوعی ببندند که پوست را از

~~موضع فصد به طرفی میل ندهد که اگر پوست در وقت بستن به

~~طرفی میل کرده باشد زمانی که خون بخواهد خوب روان شود و

~~رباط را سست کند جائی را که شکافته میل کند و خون به اسانی

~~دفع نمیشود و گاه باشد که بسته شود.

~~اما منافع بستن قبل از فصد چند چیز است:

~~اول آن که چنانچه بیان شد اکثر اوقات سبب ظهور رگ میشود.

~~و دیگر آن که آگاه میسازد طبعیت را بر دفع ماده به موضع

~~فصد زیرا که از بستن الم عارض میگردد و الم طبعیت را آگاه

~~میسازد بر فرستادن خون به موضع الم. ms174

~~و دیگر آن که مانع حرکت رگ میگردد از موضعش.

~~و دیگر آن که به سبب ضغط عصب بازو را کم حس میکند و

~~الم فصد کمتر میشود.

~~1. ج ندارد.

~~2. ب و ج ندارند.

~~3. ضغط - فشار، فشردن

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_255.png)

~~22

~~درع الصحة

~~و بباید دانست که اکثر اوقات در فصد باسلیق اعلی که بازو را

~~می بندند بادی در موضع باسلیق ظاهر میگردد که ممکن است از

~~باسلیق و ممکن است از شریان باشد که در زیر او است. بر هر

~~تقدیر رباط را بگشایند و آن باد را به هموار مالیدن هموار سازند و

~~دیگر باره ببندند [اگر باز به هم رسد بگشایند و هموار نمایند و باز

~~ببندند، اگر باز به هم رسد بهتر آن است که دست از فصد او

~~برداشته باسلیق زیرین را فصد نمایند و همچنین هر رگی را که

~~بندند و در رگ مانند عدس و نخود گرهی به هم رسد بگشایند و

~~آن گره را هموار ساخته باز ببندند]1 چنانچه مذکور شد و با وجود

~~این گره هیچ رگی را نباید زد. و بسا باشد که بستن و باد کردن،

~~حرکت شریان را ساکن نماید و شریان بلند گردیده گمان رگ

~~نمایند و فصد کرده موجب ضرر و خطر عظیم گردد. بعد از این

~~مراتب و بستن بازو یک بار دیگر به انگشت سبابه تفحص رگ

~~نموده به انگشت ابهام به همواری بمالد تا رگ پر شود و صعود

~~خون ظاهر گردد خصوص در جائی که رگ غایر باشد تا مشتبه به

~~وتر پنهان در گوشت نشود زیرا که رگ غایر هر چند خفی باشد از

~~دست گذاشتن احساس به صعود خون میشود برخلاف وتر.

~~پس هرگاه وجود رگ به یقین حاصل شود باید که فصاد به

~~انگشت ابهام چپ، پوست را به طرف پائین کشیده نگاه دارد تا در

~~زیر نیشتر حرکت نکند و نیشتر را به انگشت ابهام و انگشت وسطی ms175

~~بگیرد و سبابه را به جهت تفحص رگ بگذارد و گرفتن نیشتر بر

~~1. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_256.png)

~~نصف آهن او باشد که اگر بالاتر از نصف بگیرد در رگ خوب فرو

~~نرود و اگر پائین تر بگیرد انگشتان مانع از فرو رفتن در رگ خواهد

~~بود. و شعیرهآ نیشتر - یعنی سر باریک او - را به قدر متوسط معین

~~فرو برد و زیاده فرو نبرد که به شریان و عصب رسد و برخلاف

~~جهت شریان به همواری و آهستگی فرو برد تا به میان رگ رسد و

~~به عنف و تعدی و قوت و شدت فرو نبرد که بسا باشد که به این

~~حرکت عنیف، سر نیشتر شکسته شود و فصاد مطلع نگردد و نیشتر

~~خوب فرو نرود و گمان کند که بدین سبب است که بایست دیگری

~~قوی تر فرو برد، قوی تر سازد و موجب زیادتی شکافتن پوست و

~~گوشت و درد و ورم گردد.

~~و باید که بعد از فصد، رباط را سست نمایند تا خون به آسانی

~~دفع شود و اگر نیشتر فرو برد و خون بیرون نیاید باید یک روز

~~تأخیر نماید آنگاه اگر ضرور شود بالای نیشتر سابق نیشتر فرو برد و

~~پائین نیشتر فرو نبرد زیرا که از خون نیشتر ثانی که مرور به موضع

~~نیشتر اول مینماید چون آن موضع ضعیف گشته ممکن است قدری

~~ریخته و سبب ورم شود.

~~و بباید دانست که هر چند درد و وجع فصد بیشتر باشد دیرتر به

~~میشود زیرا که قوت درد، موجب زیادتی ضعف قوتی است که

~~التیام و التحام به فعل او میشود، و اگر درد کمتر باشد زودتر به

~~میشود برعکس اول اگر کمی درد از چرب کردن نیشتر نباشد که

~~اگر بدین جهت باشد دیرتر به میشود چنانچه بیان شد.

~~باب نوزدهم در بیان آنچه از شرایط ...

~~33

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_257.png)

~~درع الصحة

~~و دیگر آن که فصد رگهای مفصلی را ms176 طولا نمایند اگر غرض دیر

~~به شدن باشد و عرضا یا ورابا اگر ارادهآ تثنیه به زودی باشد، و غیر

~~مفصلی را اگر مراد سرعت التحام باشد طولا و الا عرضا ویا ورابا

~~اگر مراد تأخیر التحام باشد.

~~و نیشتر باید که از فولاد نرم و آبدار باشد و آب آن را نیز خوب

~~داده باشند. پشت نیشتر بلند و سر او خم و مایل به بالا باید که اگر

~~زیاده فرو برند از بالا بیرون آید نه از زیر که دغدغهآ رسیدن به

~~شریان باشد، و زبانهآ او بسیار دراز نباشد چه دراز چند عیب دارد،

~~دهن رگ تنگ میشود و اگر خواهد که گشاد زند نیشتر را بیشتر

~~باید فرو برد. در این وقت ممکن است از روی دیگر بگذرد و به

~~شریان یا عصب رسد. و دیگر بیم شکستن نیشتر هم هست. و نیشتر

~~رگ پیشانی به شکل فاس باید یعنی تبر. اندرو ماخس دختر پادشاه

~~یونان را به نیشتر غیرفاس، فصد پیشانی کرد و وتر عضله را که یلک

~~چشم را به جهت گشودن برمیدارد برید و او دیگر قادر بر گشودن

~~چشم نبود. بدین سبب فرمود که دست اندروماخس را بریدند.

~~و شعیرهآ او بسیار باریک نباشد و مدور نیز خوب نیست تا تفرق

~~اتصال پوست و رگ به آسانی حاصل شود. و همیشه نیشتر را

~~خشک داشته باشد تا زنگ نگیرد. و در زمستان به روغن زیتون

~~چرپ کرده در میان نمد گذاشته از هوای سرد محافظت نماید تا

~~درشت نشود. و هر وقت استعمال نماید به نفس گرم کند تا نرم

~~شود. و دستهآ او نیز باید سبک باشد. و باید که نیشتر کند نباشد و

~~زنگ نگرفته باشد که سبب خطای فصاد و ورم و درد میگردد و

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_258.png)

~~بدین سبب گفتهاند که پیش از فصد و بعد از فصد اگر ارادهآ تکرار

~~باشد امتحان نماید و سر او را به ms177 روی پوست بدن بکشد اگر به

~~پوست بند شود تند و خوب و الاکند و بد است به سنگ کارد

~~مکرر مالیده تا تند گردیده اگر زنگ گرفته باشد جلا یابد.

~~و با فصتاد نیشترهای متعدد باید که باشد ذات شعیره یعنی سر

~~باریک و غیر ذات شعیره که مدور باشد و به شکل تبر نیز با او به

~~جهت بعضی از رگها نیشتری ضرور است. و گاه باشد که بر نیشتر

~~در وقت فصد پیهی بچسبد چنانچه در مردم فربه گاهی این حالت

~~روی میدهد به مدارا و همواری جدا بازد که تعدی و عنف سبب

~~جراحت و ورم میشود. و همچنین تکرار در فرو بردن نیشتر در

~~ک موضع نکنند که موجب ورم میشود.

~~اما طریق بستن بعد از فصد آن است که بعد از کم کردن خون

~~به قدر حاجت به همواری رگ را بمالد و بیفشرد تا خونی که در

~~حوالی دم رگ باشد دفع شود. و اگر خواهد که موضع فصد را

~~بشوید به انگشت ابهام پوست را بکشد تا موضع فصد را بپوشد و

~~آب به دهن رگ نرسد و به ابرمرده1 تر کرده بمالد تا خوب پاک

~~گردد و شسته و خشک ساخته دست بردارد تا یوست به مکان خود

~~آید. آنگاه رفاده، که در عرف اطبا چیزی را گویند که بر روی رگ

~~گذارند مثل پنبه یا پارچه - گذاشته و ببندد و احتیاط نماید که وقت

~~بستن، پوست از مکان خود حرکت و به طرفی میل نکرده باشد که

~~باب نوزدهم1 در بیان آنچه از شرایط .. 235

~~1. ابرمرده - اسفنج.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_259.png)

~~23 درع الصحة

~~اگر میل کرده باشد رفاده را که بر روی پوست گذاشته بر روی

~~شکاف رگ نخواهد بود و این سبب دیر به شدن است. هرگاه ارادهآ

~~تثنیهآ فصد نباشد رفاده به شکل مثلث یا مربع باید تا بر جمیع اجزای

~~جلد تا موضع فصد احاطه کند تا زود ms178 ملتحم شود، و اگر پارچه کتان

~~باشد اعانت بر تجفیف و زودبه شدن میکند و اگر ارادهآ تثنیه دارد

~~رفاده باید گرد و به شکل کره باشد تا برآمدگی او داخل دهن رگ

~~گردیده مانع زود به شدن گردد. در این وقت اگر رفاده را چرب

~~سازند دیرتر به میشود.

~~اما باقی چیزهائی که به فصتاد تعلق دارد آن است که فصتاد باید

~~دیندار و پاکدامن باشد، اگر فصد زنی کند نظریه روی او ننماید و

~~بند دست و بازوی او را بسیار نگاه ندارد بلکه همین رگ را بگیرد و

~~س. و در جای تاریک فصد نکند و امر نماید مفصود را تا نگاه به

~~خون نکند زیرا که در بعضی مردم ضعیف النفس ضعیف القوه سبب

~~غشی میگردد. و پیوسته در تنقیه دماغ و تقویت قوهآ باصره به

~~داروهای مقوی اگر محتاج باشند بکوشد. و انگشتان خود را همیشه

~~پاکیزه و نرم داشته کارهائی که موجب درشتی دست و انگشت باشد

~~نکند تا ادراک رگ و امساک نیشتر نیکو حاصل گردد. و اقدام و

~~جرآت بر فصد کودک و بر مرد پیر و زن حایض و زن آبستن نکند

~~مگر به اذن خویشان و طبیب مباشر علاج ایشان و همچنین فصد

~~مملوک بدون اذن مولی و فصد محبوس بغیر اذن ولی امر او نکند. و

~~دیگر باید که با فصاد همیشه دواهائی که قطع خون میکند باشد که

~~اگر در خون اسراف واقع شود و نایستد استعمال نماید.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_260.png)

~~و شیخ الرئیس می گوید که واجب است که با فصاد نیشترهای

~~مختلف باشد: نیشتر ذات شعیره و غیر ذات شعیره. ذات شعیره آن

~~است که سر نیشتر تند و باریک باشد، و غیر ذات شعیره غیر این

~~است زیرا که رگهائی که از جای خود حرکت میکند فصد او به

~~ذات الشعیر که سریع النفوذ است و رگ را که گرفت نمیگذارد که از

~~موضع خود حرکت ms179 نماید بهتر است.

~~و با فصاد کبه اای از خز و حریر و پری و وبر خرگوش و

~~دواءالصبر و دواءالکندر و نافهآ مشک و دواءالمشک و اقراص مشک

~~باشد که اگر غشی عارض شود القام کبه نماید و به پر، قی فرماید

~~و نافهآ مشک به دماغ او دارد و از دواءالمشک و اقراص به گلوی او

~~ریزد و اگر خون نایستد وبر ارنب و دواءالکندر و دواء الصبر بپاشد.

~~بدان که چون بعضی از مردم را حال فصد غشی و بعضی را

~~غثیان و گروهی را آمدن خون بسیار از رسیدن نیشتر به شریان

~~حادث میگردد شیخ امر کرده که این مذکورات با فصاد باشد که

~~اگر غثیان عارض شود به پر قی فرماید و نافه ببویاند تا حین

~~حصول غشی انتعاش در قوت به هم رسد و دواءالمشک و اقراص

~~مشک به گلوی او ریزد تا از راه تفریح و تقویت قلب، ازالهآ غشی

~~نماید و به دواهای قاطع دم، حبس خون نماید. و علامه گفته که در

~~باب نوزدهم ا در بیان آنچه از شرایط ..

~~237

~~. کبه مثل قبه چیزی است که جمع شود از ریسمان بر مغزل یعنی دوک و شکل او

~~نزدیک به شکل تخم مرغ است. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف). معنی اصلی کبه شاخ و

~~کدوی حجامان است.

~~2. القام - به کسی لقمه خوراندن.

~~3. وبر ارنب - پشم خرگوش.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_261.png)

~~23

~~درغ الصحة

~~این قول شیخ که کبه لقمهآ او سازد بحث است از برای آن که اگر

~~مراد به کبه رفاده است که بر موضع فصد میگذارند تا خون حبس

~~شود این صحیح، اما عبارت غیرفصیح است زیرا که القام کبه

~~میگویند و مراد آن است که در دهن او گذارند و قطع نظر از

~~فصاحت، رفاده از کتان باید نه حریر و خز خصوص در حال

~~تعجیل در قطع خون و قوت حصول غشی. و دیگر رفاده در این

~~وقت مثلث یا ms180 مربع باید نه کبه، و اگر مراد به کبه کبهای است که در

~~دهن مفصود گذارند نزد غشی چنانچه در فم مصروع کیه میگذارند

~~تا دهن او گشوده بماند و زبان را به دندان نگیرد و دندان را به

~~دندان نساید این معنی در غشی حادث نمیشود، و اگر چنین باشد

~~باید کبه به مثل مو چیزی باشد که از فرجههای او هوا داخل شود نه

~~خز و حریر، و میتوان گفت که مراد شیخ رفادهای است که بر دهن

~~فصد میگذارند و این لفظ شایع و متعارف است و فصیح، و کبه از

~~خز یا حریر باشد یعنی قدر بندقهای از ایشان که به سبب نرمی که

~~دارند بهتر از کتان و سایر چیزها دهن رگ را میگیرند نه آن که مراد

~~از کبه آن باشد که آن رفاده کروی باشد یا مراد آن باشد که چون در

~~وقت غشی، دندانها بر روی هم افتاده میشوند و دهن وا نمیشود،

~~و ادخال پر به جهت قی و دواءالمسک به جهت تدارک ضعف

~~دشوار است. پس باید که کبه در مابین دندانها از طرفی القام نماید

~~تا داخل ساختن پر و دواءالمسک آسان گردد. و این کبه که در همان

~~ساعت و لحظهآ حاجت القام میشود و برداشته میگردد اگر از حریر

~~و خز که نرم تر از مویاند باشد بهتر خواهد بود.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_262.png)

~~و همچنین آلت داغ نیز باید با فصاد باشد که اگر خون از دواها

~~قطع نشود و محتاج به داغ شود داغ نماید.

~~اما تعلیم فصد چنان است که جمعی که خواهند که فصد کردن

~~بیاموزند اولا باید که بر برگ کلم نیشتر فرو برند. برگ را یک شب

~~بگذارند که پژمرده شود آنگاه نیشتر بردارند و بر رگهای برگها فرو

~~برند و به طریقی که فصاد فصد میکند تا دست عادت کند. بعد از

~~آن چند وقت دیگر نیشتر بر رگ مرغان که در ms181 زیر بالها و رانهای

~~ایشان ظاهر باشد فرو برند تا طریق رگ زدن و گشودن و فصد

~~کردن بیاموزند. آنگاه نیشتر بر رگ بره و بزغاله که در گوشهای آنها

~~ظاهر باشد فرو برند تا مقدار گشودن رگ و فرو بردن نیشتر

~~بیاموزند و دلیر گردند. پس مدتی دیگر استاد، ایشان را تعلیم دهد و

~~در حضور او رگ مردم را زنند تا بدانند که در مردم فربه شعیرهآ

~~نیشتر را تمام باید فرو برند و لاغر را نیمی و معتدل را دو حصه. و

~~همچنین آنچه متعلق به شناختن رگها و شریانها و کیفیت فصد هر

~~یک باشد تعلیم دهند تا تمامی را بیاموزند. پس در این وقت که

~~وقوف او بر استاد در علم فصد ظاهر گردد رخصت دهد که به

~~تنهائی فصادی نماید.

~~باب نوزدهم! در بیان آنچه از شرایط ... 239

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_263.png)

~~بدان که هرگاه نیشتر به عصب رسد چنانچه در فصد باسلیق که

~~عضل و عصب در زیر او است خطائی واقع شود و به عصب رسد

~~کزاز عارض شود و موضع فصد ورم کند زیرا که بر هر عصبی دو

~~غشا پوشیده است و مبدا غشا و عصب دماغ است و علاج او این

~~است که تمام بدن را به روغن مغز تخم کدو یا بنفشهآ بادام چرب

~~در بیان تدارک خطای فصد

~~باب بیستم

~~1کزاز علتی است که با او عضو به هیچ طرف حرکت نتواند کرد و اکثر اوقات در

~~گردن حادث میشود و چون مرکب از دو تشنج است نه حرکت انبساطی میتواند

~~کرد و نه حرکت انقباضی و تشنج علتی است که عضو با آن علت منبسط نشود و

~~تمدد آن که منقبض نشود. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. بدان که عدد اعصاب بنا بر قول مشهور سی و هشت زوج و فردی است، هفت

~~ازوج ازکماغخ رد اعهراب بذوا یکه ددج و فهودی از نحماع کت در جمید انردی اصدت ms182 فصفرات

~~رمرهما اسن از کردن تا نشسهگاه شت زوج از هف مهرهآ گردن که یک زوج او

~~از حد مشترک میان دماغ و نخاع رسته و دوازده زوج از دوازده مهره پشت و پنج

~~زوج از پنج فقرهآ قطن که آن موضع مستوی از پشت است و سه زوج از مهرههای

~~دز سه زوج و فردی از فقرات عصعصککه یک فرد از انتهای عصفص رسته کو

~~مجوساطن داین اعدلاز وقشرامبه هانی ص از او جدا شدن (وح نفعانی ص حس و

~~حرکت به او است به اعضا نفوذ می نمایند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_264.png)

~~سازند و بر ورم، صندلین و شیاف مامیثا1 و آب گشنیز بمالند و

~~علامت آن که روی به خوبی دارد آن است که ورم تخفیف یابد، و

~~نشان بدی آن که سخت تر و سرخ تر گردد. در این حالت اگر اعتماد

~~بر قوت دارد و بیمار هذیان گوید رگ صافن از پای یا رگ دیگر از

~~دست بگشایند و قدری خون کم نمایند، و اگر جراحت فصد به

~~چرک آمده باشد و ممر او تنگ باشد به نیشتر گشاد سازند و فتیله

~~گذاشته تا چرک را دفع کند.

~~و شیخ الرئیس میگوید که گاه باشد که بر عصبهای که در بعضی

~~از مردم بر روی اکحل واقع است نیشتر رسد و موجب بیحسی

~~مزمنی گردد زیرا که به جهت ظهور این عصب ضرر به او از سردی

~~هوا بیشتر میرسد، چه هرگاه در میان گوشت باشد از ضرر هوای

~~سرد محفوظ است و فعل حرارت غریزی نیز در او بیشتر است، و

~~هرگاه خطائی واقع شود و نیشتر به این عصب رسد چند چیز را

~~رعایت باید کرد:

~~اول آن که جراحت فصد را نگذارد که به شود تا راهی به جهت

~~رسیدن دوا به عصب باشد و روغنها و مرهمها که مانع التیام باشد

~~استعمال نماید و به علاج جراحت عصب مشغول ms183 شود.

~~و دیگر آن که چیزهای سرد مثل صندل و عنب الثعلب بر او

~~نگذارد، مبادا عصب را بی حس و حرارت غریزی را کم نماید.

~~باب بیستم1 در بیان تدارک خطای فصد

~~241

~~1. مامیثا رستنیای باشد به غایت بیمزه و در آب به هم رسد و در قابضات به کار

~~برند و عصارهآ آن را شیاف مامیثا خوانند. (آنندراج)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_265.png)

~~24 درع الصحة

~~و دیگر آن که بر حوالی او بلکه بر تمام دست و بدن روغنهای

~~گرم بمالد.

~~و دیگر آن که چیزهائی که حرارت بالفعلی داشته به او نزدیک

~~نسازد که سبب لذع و سوزش او گردد.

~~و هرگاه نیشتر به شریان رسد چنانچه گاهی از خطای فصاد

~~نیشتر در فصد باسلیق به شریان میرسد و علامت او آن باشد که

~~حرکت جستن خون مثل حرکت نبض منتظم باشد و به زودی نبض

~~نرم و ضعیف شود و خون رقیق و سرخ میگون باشد. باید که در

~~دم دهن رگ بگیرند و دواهائی که قطع خون میکند بپاشند و محکم

~~بندند و دست را بر روی بالشی بلند نهند تا به دهن رگ میل نکند،

~~و بالای موضع فصد را محکم ببندند و تا سه روز نگشایند و بر

~~حوالی او ادویهآ قابضه طلا کنند و بعد از سه روز نیز به احتیاط

~~بگشایند تا رگ کشیده گردد و پوست بر روی او افتاده خون حبس

~~شود. و بسیاری از مردم به سبب دفع خون بسیار هلاک شدند و

~~بعضی را از سخت بستن به جهت منع خون، روح از نفوذ به ان

~~عضو بازماند و آن عضو مرده گردد. و پائی را که برابر این دست

~~باشد محکم ببندند و اگر از بستن پا آزار یابد بگشایند و بعد از

~~اندک زمان آسایش باز ببندند. و پاشیدن دوا را قطع نکنند تا خشک

~~شود. و اگر به این تدبیر خون قطع نشود از دست دیگر، ms184 رگ باسلیق

~~اکحل بگشایند و اگر به این هم ساکن نگردد علاج، بریدن شریان

~~و داغ کردن است.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_266.png)

~~اما دواهائی که قطع خون مینماید اگرچه مذکور شده در اینجا

~~نیز ذکرش مناسب است: دم الاخوین، انزروت شب یمانی، قلقطا

~~اقاقیا، گلنار کتیرا از هر یک یک جزء، و صمغ عربی دو جزء کوفته

~~و بیخته با سفیدهآ تخم مرغ سرشته با تار عنکبوت یا وبر خرگوش بر

~~موضع گذاشته محکم ببندند. و جالینوس گوید که هیچ داروثی

~~بهتر از دواءالکندر نیست و این این است که کندر صاف را نرم

~~کوفته با سفیدهآ تخم مرغ سرشته با وبر خرگوش بر جراحت نهند و

~~حوالی و حواشی جراحت را به این دارو پر کنند، و داروهای دیگر

~~که جراحت را بسوزاند و داغ کند مثل آهک و زرنیخ و زنگار و

~~گوگرد و شخار2 اگرچه زود به کند اما عاقبت او محمود نباشد زیرا

~~که این دواها بر روی جراحت پوست خشکی پدید ارند و ایمن

~~نتوان بود از افتادن پوست و گشاد شدن دهن جراحت و روان

~~گشتن خون.

~~و این دواهای سوزاننده [در جراحیای که متعفن و گوشت مرده

~~داشته باشد موافق است و در اینجا نیز باید با دواهای قابض مثل

~~مازو و اقاقیا ترکیب کرد با دواهای سوزانندهآ]2 قابض اختیار نمود

~~مثل شب یمانی و قلقطار. و گفتهاند که به شکل پوست پسته یا

~~گردو چیزی از سرب یا قلع بسازند و بر بالای دارو گذاشته محکم

~~ببندند و بعد از ده روز به همواری بگشایند و اگر جراحت به نشده

~~باب بیستم1 در بیان تدارک خطای فصد

~~243

~~1. شب یمانی زاج سفید و قلقطار زاج زرد باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. شخار - نوشادر

~~3. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_267.png)

~~24 درع الصحة

~~باشد باز ببندند و هر چند روز بگشایند و ببندند تا جراحت به شود.

~~و در این اوقات باید طبع بیمار را ms185 به اعتدال و نرم نگاه دارند. و

~~چنانچه از شریان، خون نمیایستد گاهی نیز از فصد رگهای دیگر

~~نیز این حالت عارض میشود زیرا که هرگاه خون ورید مثل خون

~~شریان رقیق و تند و لطیف باشد چنین میشود، و گاه از بدی مزاج

~~گوشت آن عضو است که مانع التیام و التحام است که اگر تدارک

~~نشود هلاک میسازد. و مسیحی می گوید که کودکی را من

~~می شناختم، هرگاه او را حجامت ساق میکردند یا تیغ به گوشهای

~~او میزدند چند روز خون از این مواضع قطره قطره تا گذاشتن

~~قوابض دفع میگردید.

~~و تدارک حبس خون رگ نیز سوای بریدن و داغ کردن به دستور

~~شریان است. و شیخ الرئیس گفته که هرگاه شخصی فصد نماید و از

~~آن فصد در دست ورم حادث شود باید از دست دیگر به قدر

~~احتمال قوت فصد کند و مرهم سفیداب بر ورم گذارد و حوالی

~~ورم را به مبردات قویه طلا نماید. و ذکر دست بر سبیل مثال است،

~~چه اکثر اوقات از دست فصد میشود.

~~بدان که این درصورتی است که ماده هنوز در ریختن باشد و

~~کامل و مستقر نشده باشد تا جذب ماده که مایل به ریختن است به

~~خلاف بعید واقع شود. و دیگر آن ماده ردیه و فاسده نباشد که اگر

~~ردی باشد از دست دیگر فصد منع است زیرا که فصد تحریک این

~~ماده مینماید و در حین جذب ممکن است که به قلب و اعضای

~~شریفه میل کند و سبب ضرر عظیم گردد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_268.png)

~~فرشی میگوید که سالی در دمشق چنین اتفاق افتاد که هر کس

~~فصد کرد دست او ورم کرد، ورم گرمی که رنگ او سرخ بود و اطبا

~~امر به فصد دست دیگر مینمودند، و هر کس چنین کرد مرد!

~~اکثری پیش از هفتم و قلیلی از ایشان به بیست روز رسیدند، سبب

~~همین ردائت ماده بوده که ms186 حین مرور و جذب میل به قلب کرده

~~بوده. پس در این وقت تدبیر آن است که تثنیهآ همان فصد نمایند اگر

~~ممکن باشد و الا از همان دست که فصد کرده رگ دیگر بگشایند.

~~همچنین حوالی عضو را به مبردات قویه در حالتی طلا نمایند که

~~مادهآ ورم، ردی و فاسد نباشد چه هرگاه ردی باشد از استعمال

~~مبردات بیم عود این مواد به احشا و اعضا شریفه است.

~~دیگر آنچه بعضی اوقات از گشودن دهن شریان عارض میشود

~~ابورسما است که ترجمهآ او به عربی سیلانالدم است و ام الدم و

~~بتالدم نیز گویند که سابقا نیز ایمائی به آن شد، و این ورمی است

~~که از خون و ریح عارض میشود و حدوث او یا از شکافتن شریان

~~است در زیر پوست از ضربه یا سقطه که بر بعضی از اعضا واقع

~~میشود و خون شریان به حرکت انقباضی بریزد به فضائی که میانهآ

~~او و پوست است به قدری که آن موضع گنجایش داشته باشد، و

~~چون راهی نیابد در همان موضع بماند و سبب ورم گردد. یا آن که

~~به سبب نیشتر یا اسباب دیگر جراحتی به شریان رسد و پوست زود

~~به شود و جراحت شریان به نشود. و علامتش آن است که آن

~~موضع به تبعیت شریان حرکت انبساطی و انقباضی نماید زیرا که آن

~~خون نزد انبساط شریان میل به داخل مینماید و کم میگردد و

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_269.png)

~~وقت انقباض شریان و تنگی مکان خون در شریان به بیرون میل

~~میکند و بسیار میشود. پس در موضع احساس به ارتفاع و انخفاض

~~میشود و رنگ ورم مایل به بادنجانی و بنفسجی است. و بعضی

~~اوقات از حرکت دم صدائی شنیده میشود. و علاج این مرض

~~ضماد کردن عضو است به چیزهای قابض تا موضع را سخت نماید

~~و آن فضا را تنگ گرداند تا ریختن خون کم شود و ایمن از شکافتن ms187

~~دهن شریان گردد. اما باید حذر کنند از آن که چیزی به آن موضع

~~برسد و باز دهن شریان شکافته شود و خون روان گردد.

~~246 درع الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_270.png)

~~مشتمل بر سه باب

~~بدان که حجامت عبارت از گذاشتن محجمه است - یعنی آلت

~~حجامت - بر عضوی از اعضا زمانی معتدبه ، و این بر دو قسم است:

~~اول: حجامت به شرط، یعنی به تیغ زدن، که خون دفع شود. و این نیز بر

~~دو قسم است : به آتش و بدون آتش [ و اکثر اوقات استعمال این حجامت

~~بدون آتش است]

~~دویم: حجامت بدون شرط، و این نیز بر دو قسم است: [ حجامت به

~~آتش که در باطن محجمه فتیلهای روشن سازند تا به حرارت آن آتش، مادهآ

~~منجذب شده به تحلیل رود، و دیگر بدون آتش

~~مقالهآ ثانی

~~در بیان انواع حجامت

~~1. ب و ج ندارند.

~~2 . ب و ج : " و این نیز بر دو قسم است: به آتش و بدون آتش" .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_271.png)

~~248 درع الصحة

~~ره الت چهار قسماست که دوقسم آن به بص محجبه بعنم

~~مکیدن واقع میشود، و دو قسم دیگر به افروختن آتش چنانچه به تفصیل

~~در سه باب بیان میشود.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_272.png)

~~در حجامت به شرط بدون آتش

~~که قوی ترین اقسام و منافع او بسیار و احتیاج به او بیشتر است

~~مشتمل بر هشت فصل

~~فصل اول

~~در بیان ضرورت حجامت

~~بدان که خونی که محتاج به دفع است از چند حالت بیرون

~~نیست: یا آن است که آن خون استیلا بر باطن و ظاهر هر دو دارد، یا

~~بر باطن تنها، یا بر ظاهر تنها، یا بر مابین ظاهر و باطن که نه در قعر

~~بدن است و نه در ظاهر در قسم اول و دویم فصد باید و در قسم

~~سیم حجامت و در چهارم زلو که به عربی علق گویند. پس فصد از

~~زلو و حجامت اقوی است در ms188 دفع خون، و زلو از حجامت قوی تر

~~است در استفراغ خون.

~~باب اول

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_273.png)

~~درع الصحة

~~اما جهت ضرورت حجامت آن است که ماده هائی که در بدناند

~~تمامی سیال و رواناند و به خودی خود از موضعی به موضع دیگر

~~حرکت نمیتوانند نمود زیرا که هر متحرکی را محرکی باید و آن

~~محرک و دافع، طبیعت مدبرهآ بدن است مگر آن که کثرت ماده و

~~ضعف قوت به مرتبهای باشد که مواد به اعضاء ضعیفه ریخته شود و

~~محرک او در این حال طبیعت میل دهنده در خلط است که اول را

~~حرکت قسری و ثانی را حرکت طبیعی گویند. پس هرگاه خون در

~~بدن به حسب مقدار بسیار شود یا کیفیت بدی به هم رساند که

~~صلاحیت غذائیت نداشه باشد و موجب ضرر یا خوف ضرر باشد و

~~اصلاح آن طبیعت را مقدور نباشد او را به عضو ضعیف میل فرماید،

~~در این صورت اعانت طبیعت بر دفع او از آن جهت لازم است زیرا

~~که علاج و کار طبیب آن است که اعانت طبیعت بر وفق افعال

~~طبیعت نماید چنانچه اگر طبیعت خواهد ماده را به قی دفع نماید او

~~را اعانت به قی کردن کند و اگر به اسهال خواهد دفع نماید بر

~~اسهال و اگر به عرق یا ادرار بر عرق و ادرار، و همچنین در سایر

~~افعال. بنابراین بر طبیب لازم است که در این صورت امر به

~~حجامت به شرط نماید تا خون را از آن جانب که طبیعت میل

~~فرموده دفع کند تا طبیعت از اصلاح حال بدن عاجز نگردد. اگر

~~گویند که به فصد نیز خون از ظاهر دفع میشود میگوید که بعد از

~~رد از خارج به باطن که طبیعت از آنجا دفع کرده پس ضد فعل

~~طبیعت و خلاف مقتضای معالجهآ طبیه است.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_274.png)

~~بدان که منافع حجامت بسیار است:

~~اول آن که حجامت آن عضو ms189 و پوست و حوالی آن را از فصد

~~بهتر و بیشتر و زودتر از خلط بد پاک میگرداند اگر چه به فصد

~~تنقیه از سایر پوست بدن و حوالی آنها بیشتر حاصل میگردد.

~~و دیگر آن که ضعف قوت در حجامت کمتر از فصد است از

~~بهر آن که در حجامت دفع خون از حوالی و نواحی عضو میشود از

~~رگهای باریک پراکنده در گوشت و پوست، و متعرض استفراغ از

~~اعضاء رئیسه1 نمیگردد، چه اثر جذب حجامت به این اعضا

~~نمیرسد و اگر برسد قدر قلیلی از خون استفراغ میشود بر خلاف

~~فصد که از رگهای بزرگ و اعضاء رئیسه و غیر رئیسه تمامی دفع

~~میشود. پس اکثر استفراغ حجامت از ظاهر عضو است و استفراغ

~~در منافع و فضیلت حجامت

~~. اعضای رئیسه مبدأ و اصل قوتهای ضروریهاند که قوهآ نفسانی و حیوانی و طبیعی

~~باشد و تولد این قوتها در این اعضا میشود. اعضای رنیه به حسب بقای

~~شخص، دل و دماغ و جگر است اما به حسب نوع با این سه عضو انثیان نیز از

~~راعضای رئیسه است. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_275.png)

~~درع الصحة

~~فصد از ظاهر و باطن هر دو و به همین جهت ضعف از فصد زیاده

~~عارض میگردد و باعث بر این آن است که در فصد، جوهر روح

~~که محل قوت و قائم به خون است به متابعت خون از بدن بیشتر

~~دفع میشود و در حجامت کمتر. مراد از این کلام آن است که در

~~حجامت جوهر روح از غیر موضع حجامت از سایر اعضا کمتر

~~بیرون میرود و در فصد از سایر اعضا جوهر روح بیشتر دفع

~~میشود نه آن که جوهر روح از آن عضوی که حجامت میکنند

~~کمتر از فصد دفع میشود. چه در این معنی شکی نیست که روح از

~~ان عضو که بر او حجامت واقع می شود بیشتر از آنچه به فصد از

~~آن ms190 عضو دفع شود دفع میشود هرگاه مقدار خون خارج از هر دو

~~مساوی باشد. زیرا که خون حجامت که از رگهای باریک دفع

~~میشود رقیق و ماده و غذای روح با اعضا آمیخته و به هضم چهارم

~~نزدیکتر است از خون فصد و تصرف طبیعت و قوتها و تعلق

~~ارواح در او بیشتر است. پس اگر گویند که نزدیکی به هضم چهارم

~~اقتضای آن میکند که خون غلیظ تر باشد چه غذای اعضا صلب و

~~کثیف است و مشابه او غلیط است نه رقیق، میگوید که رقت به

~~جهت امکان نفوذ در رگهای باریک حوالی جلد است و این معنی به

~~1. بنابر مذهب شیخ هضمهای غذائیهآ بدن چهار است: اول هضم معدی که کیلوس

~~حاصل میشود، دویم کبدی که از این هضم چهار خلط تولد میشود، سیم هضم

~~عروقی که در رگها رطوبات ثانیه حاصل میشود، چهارم هضمی که در اعضا

~~میشود و در این وقت به حسب مزاج ورنگ و قوام شبیه به اعضا و غذای اعضا

~~می گردد. در هضم اول صورت غذایی باقی است و در سه هضم دیگر خلع

~~میشود و ابوسهل مسیحی هضم عضوی را اعتبار نکرده و بعضی که عروقی را

~~داخل هضوم نگرفتهاند سه شمردهاند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_276.png)

~~امتزاج اعضاء مائی میشود و این خون مشابه آن چیزی است که

~~غذای او میگردد. و آنچه از خون هضم چهارم غذای سایر اعضاء

~~صلبه میشود چنان است که میگوئی و مجاری آن مثل منافذ این

~~عروق باریک حوالی جلد نیست.

~~دیگر آن که درد و الم حجامت از فصد بیشتر است و درد محلل

~~روح.

~~دیگر آن که مقرر است که در هر عضوی که المی باشد طبعیت

~~وخون و روح به موضع الم به جهت اصلاح میل مینمایند وچون

~~الم حجامت بیشتر است توجه و میل ایشان به موضع حجامت زیاده

~~خواهد بود از میل به موضع فصد. پس از ms191 موضع حجامت که بر او

~~چند جراحت و تفرق اتصال واقع شده ارواح بیشتر به تحلیل

~~میروند تا از موضع فصد که یک تفرق اتصال بر او واقع شده.

~~ماحصل این کلام آن است که چون در فصد خون بیشتر از

~~حجامت دفع میشود روح نیز به متابعت او بیشتر به تحلیل میرود

~~و باعث زیادتی ضعف میگردد و اگر خون حجامت مساوی خون

~~فصد باشد روح در حجامت بیشتر دفع میشود و سبب ضعف

~~بیشتری میگردد مگر آن که گویند که چون در حجامت خون از

~~اعضای رئیسه کمتر میشود ضعف حجامت کمتر خواهد بود، و این

~~نیز تمام نیست زیرا که از دفع جوهر روح بسیار ضرر بالاخره به

~~اعضای رئیسه نیز عاید میشود.

~~فصل دویم/ در منافع و فضیلت حجامت

~~253

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_277.png)

~~درع الصحة

~~و دیگر از منافع و فضیلت حجامت آن است که در اکثری از

~~اوقات سال و در اکثری از اسنان و امزجه و بلاد میتوان کرد به

~~خلاف فصد که چنین نیست. پس حجامت که منافع او بیشتر و

~~ضرر او کمتر است بهتر باشد اگر ضرورتی داعی بر فصد نباشد.

~~اگر گویند که در حجامت خلط غلیط دفع نمیشود چنان که در

~~فصد میشود زیرا که تأثیر او در ظاهر عضو است و خون را از

~~رگهای باریک جذب میکند پس فصد بهتر باشد، در جواب

~~میگوید که گاهی که مراد از حجامت دفع خلط غلیط باشد شرط

~~را غایر میزنند که به گوشت برسد و به قوت مص یعنی مکیدن

~~محجمه و حرکت خلط غلیظ را از موضع خود حرکت میدهند و

~~به قدر رقیق و لطیف ساخته از راههای باریک عروق میآورند و در

~~این وقت کار فصد می کند بلکه بهتر از فصد است خصوص در

~~هواهای گرم و بلاد گرمسیر که خون مردم آن بلاد به جهت زیادتی

~~حرارت رقیق شده و به آسانی به حوالی موضع ms192 ححاجت منجذب و

~~دفع میشود. و از این جهت است که در بلاد حاره تجویز فصد

~~کمتر نمودهاند و تجویز حجامت بیشتر.

~~01 یی از حای ایتال ربه کر الف) ییر شدلن است

~~2. شرط - نیشتر زدن.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_278.png)

~~اطفال را قبل از دو سال حجامت منع است زیرا که غذای

~~کودکان شیر است و از شیر چندان مدد نمیرسد که گنجایش کم

~~کردن خون داشته باشد، چه حجامت سبب ضعف ایشان میگردد و

~~بر همان ضعیفی باقی میمانند. و نسبت حجامت به کودک قبل از

~~دو سال مثل نسبت فصد است به بدنی که به حد بلوغ نرسیده باشد

~~جه موجب همان ضرر گردد مگر آن که در اثنای شیر غذاهای دیگر

~~داده شود و ضرورتی داعی باشد همچنین پیران را بعد از سن

~~شصت سالگی حجامت نباید کرد از بهر آن که به حجامت خون

~~[رقیق که مادهآ روح است دفع میشود و در مزاج ایشان خون]

~~رقیق کم است و به جهت مادهآ روح و قوت، به خون رقیق غایت

~~احتیاج دارند به خلاف فصد که خون غلیظ را دفع میکند که در

~~بدن ایشان بسیار است. از این جهت تجویز فصد و منع حجامت

~~کردهاند مگر آن که ضرور شود یا مزاج و قوت و بنیهآ ایشان قوی و

~~خون رقیق بسیار باشد که اعتماد در این حالت بر مزاج و قوت

~~را و موانم اه

~~ا. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_279.png)

~~25 درع الصتحة

~~است نه بر سن و سال چنانچه در مردم هفتاد ساله در باب فصد بیان

~~نمود.

~~و دیگر اگر شخصی را ورمی عارض شود و داند که مادهآ آن

~~پخته و منفجر میگردد او را نیز حجامت منع است زیرا که خون

~~لطیف که مادهآ ورم به آن پخته میشود و سر وا میکند به حجامت

~~دفع میشود و ورم خام مثل خنازیر1 و اورام صلبه میگردد، و اگر

~~رنگ ورم ms193 سرخ و علامات زیادتی خون ظاهر باشد و طبیب داند که

~~او را نضج نباید داد بلکه ماده را به کم کردن خون و رادعات1 و

~~محللات2 کم کرد، در این وقت حجامت تجویز کردهاند.

~~و دیگر حجامت در حمام و بعد از حمام منع است زیرا که در

~~حمام تحلیل بسیاری واقع میشود و حجامت موجب زیادتی تحلیل

~~و ضعف است. و دیگر آن که حمام پوست را نرم و برآمده

~~میگرداند و محتاج به شرط قوی میسازد که موجب زیادتی الم

~~مضاعف است. و در حمام مضرت دیگر نیز دارد که به سبب

~~رطوبت حمام جراحت حجامت دیر به میشود مگر آن که در حمام

~~1. خنازیر ورم های صلب را گویند که در گوشتهای سست حادث شود خصوص

~~در گردن و اکثر اوقات متعدد میباشند و چون عارض خنزیر که خوک است بیشتر

~~میشود به این سب خنازیر نامیدهاند، یا به سب تعدد این ورم و بسیاری او

~~خنازیر میگویند. خنازیر کثیرالاولاد است. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. رادع دوائی را گویند که مسامات بدن را متکائف و برهم نشسته سازد تا ماده به او

~~ریخته نشود و این جمع و تکائف مسام از برودت و یبوست آن دوا حاصل میشود

~~و چون بدین سبب ماده برمیگردد و به عضو ریخته میشود این دوا را رادع

~~نامیدهاند، چه ردع به معنی برگردانیدن است. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3 محلل دوائی را گویند که از راه تبخیر و تلطیف، ماده را به تحلیل برد. منه. (حاشیهآ

~~نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_280.png)

~~چندان توقف ننمایند که تحلیل بسیاری واقع شود که در این وقت

~~چندان مضرتی ندارد. و جمعی را که خون ایشان غلیظ باشد اگر به

~~حمام روند و به زودی بیرون آیند و یک ساعت آسایش نمایند

~~تجویز کردهاند و آنچه الحال متعارف است که در حمام حجامت

~~مینمایند اگر بدنی باشد که خون او غلیظ باشد و خواهد که ms194 به

~~حرارت حمام رقیق [شود] و به حوالی پوست به آسانی میل نماید

~~خالی از نفعی نیست چه آنچه از هوای گرم و تابستان میآید از

~~حمام نیز میآید. و همچنین در حکم حمام محلل است سایر

~~محللات مثل جماع و حرکتهای صعب و ریاضت و قی و اسهال

~~و رعاف و غیر اینها از چیزهائی که تحلیل ایشان قوی باشد. پس

~~باید که قبل از حجامت و بعد از حجامت از تمامی محللات اجتناب

~~نمایند.

~~و دیگر از شروط حجامت [آن است که شخصی را که بسیار

~~فربه باشد حجامت]1 نکنند زیرا که منفعت حجامت در بدنهای فربه

~~کمتر است از لاغر و معتدل به چند جهت:

~~یکی آن که چون مسامات بدنهای مردم فربه به سبب مزاحمت

~~لحم و شحم، متکائف و در هم نشسته است دفع مادههای بدن

~~ایشان از چنین منافذ و مسالک متکائفه دشوار است.

~~جهت دیگر آن است که خون ایشان بغایت غلیظ است و در

~~جذب و دفع، خوب اطاعت نمیکند و رقیق به زحمت و مشقت

~~1. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_281.png)

~~25

~~درع الصحة

~~بیرون میآید و بدین سبب است که در بدنی که خون او غلیظ باشد

~~حجامت کمتر میکنند و در بدنی که خون او رقیق باشد بیشتر.

~~و دیگر آن که برودت بر مزاج ایشان غالب است زیرا که فربهی

~~از شحم است که مزاج او سرد است و اگر لحمی باشند حرارت

~~ایشان مغمور و فشرده خواهد بود، چه گوشت بسیار مسالک

~~حرارت و روح را مغمور میسازد و آنچه به حجامت دفع میشود

~~خون رقیق خواهد بود که به متابعت او حرارت و روح بسیار دفع

~~میگردد و موجب مضرت و زیادتی ضعف میشود.

~~و دیگر مردم فربه اکثر اوقات ساکن و کم حرکت میباشند و

~~سکون موجب اجتماع اکثر مواد در باطن است و حجامت از

~~ظاهر، دفع بیشتر میکند و از باطن کمتر. اما ms195 منع و مضرت حجامت

~~در شحمی زیاده از لحمی است و اگر ضرورتی باعث بر حجامت

~~این جماعت باشد قبل از حجامت قدری تریاق فاروق یا

~~مترودیطوس یا دواءالمشک حار به خورد ایشان باید داد تا خون را

~~رقیق نموده جذب و دفع آسان شود یا چنان که سابقا مذکور شد به

~~حمام رفته بعد از حمام حجامت نمایند.

~~اما سبب آن که گفته شد که خون اکثری از مردم فربه غلیظ است

~~آن است که خون بعضی از مردم فربه رقیق میتواند بود و این وقتی

~~است که قوت غاذیهآ ایشان در غایت قوت [بوده] و سبب فربهی

~~همین شده باشد که به تمامی آنچه در بدن است از اجزاء ارضیهآ

~~غلیظه که صلاحیت [غذائیت دارند اغتذا نماید وخون رقیق که

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_282.png)

~~صلاحیت]1ندارد و فضله و زیادتی غذای او باشد در عروق باقی

~~بماند. هرگاه بدن فربهی متصف به این وصف باشد تجویز حجامت

~~او کردهاند. و این صنف از مردم فربه صاحب شعور و افکار جیدهاند

~~و غیر این صنف به جهت غلظت خون، بیشعور و کودن میباشند.

~~فصل سیم1 در شرایط و موانع حجامت

~~1. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_283.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_284.png)

~~در حین حجامت معده خالی محض نباشد بلکه اندکی بیشتر

~~معده را با شربتهای موافق مزاج تقویت نماید تا ماده به معده نریزد

~~و به سبب نزدیکی فم معده به قلب غشی عارض نشود. همچنین

~~پری معده نیز بد است زیرا که غذا هضم نشده و خام بنابر استحالهآ

~~خلأ بدل خون به عروق منجذب و موجب سده و آزار میگردد. و

~~شیخ الرئیس در قانون میگوید که باید بعد از یک ساعت از فراغ

~~حجامت غذا میل نماید زیرا که طبیعت با ارواح و قوا به جهت الم

~~و دفع ضرر و اصلاح میل به موضع حجامت کردهاند و حین فراغ و

~~اندکی بعد از آن قریب به مواضع حوالی حجامتاند. اگر در ms196 این

~~وقت غذا خورده شود تصرف آنها در غذا تام نخواهد بود به خلاف

~~آن که بعد از یک ساعت خورده شود که تمامی میل به باطن کرده و

~~از الم آسودهاند و تصرف ایشان در غذا و هضم خوب خواهد بود.

~~و غذا موافق مزاج و حال آن شخص باید باشد مثلا اگر صفراوی

~~باشد غذا را به انار دانه یا آب انار ترش سازد و قبل از غذا کاهو با

~~برسیر غاه فضلعجهار مجات مرحد

~~فصل چهارم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_285.png)

~~به جهت تسکین مادهآ صفرا میل نماید.

~~و گفتهاند که خوردن تخم مرغ قبل از حجامت و بعد از حجامت

~~مورت لقوه1 است که از تجربه ناشی شده.

~~26 درغ الصحة

~~سر که یا سکنجبین ساده یا سفرجلی با یکی از ربها یا شربتهای ترش

~~. لقوه علتی است که یک شق از روی به طرفی میل نماید و لبها را خوب به هم

~~نتواند آورد و یک چشم را نتواند پوشانید منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_286.png)

~~در بیان وضع و نزع محجمه

~~یعنی گذاشتن و کندن و کیفیت شرط

~~و آنچه بدین متعلق است

~~بدان که محجمه در جمیع انواع حجامت به قدر آن عضو باید،

~~اگر آن عضو بزرگ و وسیع است محجمه بزرگ و اگر کوچک

~~است کوچک باید. و گاهی محجمه بر موضع حجامت احداث

~~ورمی میکند که نزع او دشوار میشود. تدبیر آن است که

~~اسفنجه - یعنی ابر مرده -یا پارچه را به آب گرم، تر ساخته بر

~~حوالی محجمه بمالند تا نرم و کنده شود. و شیخ الرئیس میگوید که

~~این اکثر اوقات در حجامت است که بر حوالی و حواشی پستان

~~گذارند از برای بازداشتن خون حیض یا رعاف که به سب نرمی ان

~~موضع و زود قبول جذب و مکیدن کردن و به آسانی ماده به آن

~~موضع ریختن ورم زودتر عارض میگردد. بنابراین بر اصل پستان

~~که لطیف تر و ms197 نرم تر است و قبول ماده زودتر و بیشتر میکند

~~محجمه نگذارند که موجب ضرر کلی میشود.

~~فصل پنجم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_287.png)

~~درع الصحة

~~و باز گفته که هرگاه موضع حجامت را چرب سازند باید که

~~مدافعه ننموده محجمه را زود بگذارند، و در شرط نیز تعجیل نمایند.

~~مرتبهآ اول محجمه را سبک گذاشته زود بردارند آنگاه در برداشن به

~~طریق تدریج عمل نمایند یعنی هر مرتبه را از سابق اندکی دیرتر

~~بردارند. اما سبب تعجیل در وضع محجمه آن است که مبادا روغن،

~~مسامات را مسدود سازد و خون به دشواری دفع شود.

~~اما تعجیل شرط را دو فایده است: یکی آن که چون خون نزد

~~چسبانیدن محجمه زود به ظاهر منجذب میشود اگر تعجیل در

~~شرط نکنند ممکن است که پارهای از او باز عود نماید. دیگر آن که

~~درد و الم در صورت تعجیل شرط کمتر است.

~~اما وجه برداشتن اول به تعجیل و به تدریج هر دفعه را از دفعهآ

~~سابق دیرتر برداشتن آن است که طبیعت عادت نماید و زیاده متالم

~~نگردد. و بعضی گفتهاند که رعایت این معنی به جهت زود جمع

~~شدن و دیر جمع شدن خون است و این وجه بهتر است زیرا که

~~خون در بار اول که بیشتر است زودتر جمع می گردد و در دفعات

~~دیگر دیرتر، و هرچند کمتر میشود دیرتر جمع میگردد. پس باید

~~که هر دفعه را از دفعهآ سابق دیرتر بردارد که خون خوب جمع شود.

~~مخفی نماند که مراد شیخ از تعجیل شرط و برداشتن محجمه به

~~طریق تدریج در حجامتی نیست که موضع او را چرب نموده

~~باشند، چه بر تقدیر چرب نساختن نیز این احکام جاری است بلکه

~~مراد بیان مطلق حجامت است.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_288.png)

~~اما کیفیت شرط چنان است که اگر حاجت به کم کردن خون

~~بسیار باشد شرط را غایر و عمیق زده به گوشت برسانند و مکیدن

~~را نیز قوی ms198 کنند و اگر احتیاج به کم کردن بسیار نباشد شرط را غایر

~~نزنند و همین پوست را بریده به گوشت برسانند و به آهستگی

~~بمکند. و دیگر هر گاه خون غلیظ باشد شرط را غایر زنند تا رگهای

~~غلیظ بریده شود. و موضع شرط نیز باید وسیع باشد و خوب

~~بمکند تا خون غلیظ دفع شود و اگر خون رقیق باشد همین پوست

~~بدن را تیغ زنند و به گوشت نرسانند و به همواری بمکند. و در

~~حالت اعتدال تمامی اینها باید به اعتدال باشد.

~~فصل پنجم/ در بیان وضع و نزع محجمه یعنی... 265

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_289.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_290.png)

~~بدان که در حجامت به قدر قوت و زیادتی و فساد و احتیاج،

~~خون کم نمایند و اسراف در دفع خون نکنند که موجب ضعف

~~معده و جگر و زردی رنگ و استسقا و ضعف قلب و خفقان و

~~ضعف باه و فالج و رعشه و برص و بهق میشود.

~~و باید دانست که حجامت در عضو احداث ضعف میکند زیرا

~~که خون رقیق صافی که غذای روح تواند شد کم میگردد و غلیظ

~~که باقی مانده صلاحیت غذائیت ندارد و از راه کمی غذای روح، آن

~~عضو ضعیف میگردد مثل عضو مبروص که از ضعف قوت مشهیه

~~در باقی احکام متعلقه به حجامت

~~فصل ششه

~~1. خفقان حرکت اختلاجی است که به سبب موذی عارض قلب شود. و اختلاج

~~حرکت باشد بدون اختیار که در عضل واقع شود. منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. برص سفیدی است که در ظاهر بدن حادث شود و رنگ او براق و پوست موضع

~~برص از سایر پوست بدن گوتر باشد و اگر سوزن فرو برند خون بیرون نیاید بلکه

~~رطوبت سفیدی ظاهر شود و موی آن عضو نیز سفید باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ

~~الف)

~~3. بهق بر دو قسم است: سفید و سیاه. سفید را سفیدیش مثل برص نباشد بلکه رنگ

~~او به رنگ بدن نزدیکتر باشد ms199 و پوست بدن گوی نداشته باشد و موی آن عضو نیز

~~سفید نباشد و سوزن اگر فرو برند خون بیرون آید. اما بهق اسود به رنگ جلد به

~~سیاهی مایل باشد و به دست مالیدن چیزی شبیه به سبوس ریخته شود. منه. (حاشیهآ

~~نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_291.png)

~~2

~~درع الصحة

~~سفید میشود و احداث ضعف عضو در بدن مردم فربه زودتر و

~~بیشتر مینماید به جهت کثرت درد و الم و به سبب زیادتی غلظت

~~خون ایشان و کمی غذای روح.

~~بدان که شیخ الرئیس میگوید که: و اکثر الناس یکرهون

~~الحجامهآ فی مقدم البدن ویحذرون منها الضرر بالحس و الذهن.

~~یعنی بیشتر مردمان اکراه دارند از حجامت کردن در پیش بدن

~~گویا مراد پیش سر باشد - و حذر میکنند از این حجامت ضرر

~~رسیدن به حس و ذهن را. بعضی گفتهاند که این معنی به تجربه

~~معلوم گشته و دلیل اقتضای این نمیکند. علامهآ شارح قانون

~~می گوید که در این قول بحث است زیرا ممکن است که گفته شود

~~که چون مبدأ حواس در پیش بدن است و حجامت، عضو را ضعیف

~~و خون رقیق را که ماده و غذای روح است کم میکند موجب ضرر

~~به حواس میشود چنانچه حجامت نقره - که گو پس گردن باشد -

~~موجب نسیان و فراموشی، و حجامت یافوخ که میان سراست، و

~~حجامت قمحدوه - که بلندی پس سر است - موجب ضحف فکر

~~است زیرا که قوت حافظه در مؤخر دماغ و قوت فکر در وسط دماغ

~~است و اختصاص این حکم به حجامت بیشتر است از فصد که دفع

~~خون از همهآ بدن میکند.

~~و اما ضعف ذهن به سبب رسیدن اثر ضعف است به مبدا ذهن

~~که دماغ است. و شیخ الرئیس گفته که: و فی الحجامة علی الاعالی

~~امن من انصباب المواد الی اسفل. یعنی در حجامت کردن بر نیمهآ

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_292.png)

~~بالای بدن ایمن است از ریختن مادهها به ms200 نیمهآ پائین. و در بعضی از

~~نسخههای قانون لفظ "علی الاعالی" نیست و معنی آن میشود که

~~حجامت ایمن میسازد از ریختن مادهها به پائین و علامه گفته که

~~عبارت ثانی صحیح و بهتر است زیرا که امن از انصباب ماده به

~~اسفل به سبب استفراغ ماده از نفس اعضا است و این مختلف

~~نمیشود به سبب حجامت در اعالی و اسافل. و ممکن است که گفته

~~شود که اختلاف دارند زیرا که از حجامت، اسافل ایمن نمیگردند از

~~انصباب ماده چه ممکن است که از اعالی ریخته شود.

~~فصل ششم! در باقی احکام متعلقه به حجامت

~~269

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_293.png)

~~بدان که حجامت بر دو قسم است: اضطراری و اختیاری.

~~اضطراری را وقت ضرورت و حاجت باید کرد و تآخیر و تعویق در

~~آن جایز نیست. اما اختیاری را که به جهت حفظ صحت و ایمن

~~شدن از عروض مرض میکنند اگر در احسن و افضل اوقات کنند

~~بهتر است. و شرایط و موانع حجامت از برای اختیاری است اگرچه

~~بعضی نیز در اضطراری جاری است.

~~اما فصل اوقات حجامت از روز، [ساعت]1 دویم و سیم است که

~~معتدل ترین اوقات روز است و خون به حرارت هوا سیلان مییابد

~~به خلاف شب و ساعت اول روز که مادهها به سبب برودت هوا

~~ساکن اند. و تأخیر تا ظهر خوب نیست زیرا که حرارت قوی و سبب

~~ضعف و سستی میگردد. و دیگر اگر تأخیر در غذا نمایند از خلا

~~معده ضعف عارض و صفرا به معده میریزد و اگر غذا خورده

~~باشند تا آن وقت هضم تمام نیافته و به عضو محجوم، غذای خام

~~فصل هفتم

~~در بیال اوقا اهت

~~1. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_294.png)

~~منجذب میشود و کمترین مضرتهای این [عمل] برص موضع

~~جامت ایست.

~~اما افضل اوقات فصول سال، فصل بهار و تابستان است که مواد

~~بدنی در این وقت روان و مطیع و میل به ms201 حرکت و ظاهر دارند. اما

~~در زمستان و هوای سرد که مواد و مجاری و منافذ بسته و مسدودند

~~و میل به باطن دارند خوب نیست.

~~و اما بهترین اوقات ماه چنانچه شیخ در قانون گفته وبسط ماه

~~است که اخلاط و رطوبات به سبب قوت و زیادتی نور ماه در بدن

~~بسیار و به ظاهر میل دارند، و اول و آخر ماه که رطوبات در بدن به

~~سبب نقصان نور ماه کم است و به باطن میل دارند بد است. و

~~حقیقت و جهت این معنی را با سایر اقوال منجمین که متعلق به

~~فصد و حجامت است ان شاءالله تعالی به تفصیل بعد از این مذکور

~~خواهد ساخت. و اختیار این وقت در فصد اختیاری نیز ضرور است

~~اما در حجامت بهتر و ضرورتر است.

~~فصل ششم در باقی احکام متعلقه به حجامت 271

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_295.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_296.png)

~~در بیان مواضع حجامت

~~و منفعت و مضرت هر یک

~~بدان که چون حجامت، استفراغ ماده از نفس عضو می کند

~~استعمال او در مواضع بسیاری از بدن مینمایند که هر یک را

~~منفعتی و خاصیتی در بعضی از امراض هست که در بعض دیگر

~~نیست.

~~از آن جمله حجامت بر نقره است - و آن گوئی است در پس

~~گردن بر بالای مهرههای گردن به چهار انگشت - و انتهای قمحدوه

~~- که عبارت از بلندیای است در پس سر که وقتی ادمی بر پشت

~~بخوابد آن موضع بر زمین میرسد - از برای رمد که درد چشم باشد

~~و درد پنح (2) که درد چشم بغایت صعب است، و ورم گوش و

~~درد او، و سنگینی سر و ابروها، و گرانی پلکها و جرب چشم و

~~فصل ه

~~1. جرب خارش و سرخی پلکها است و گاه باشد که زخم شود. منه. (حاشیهآ نسخهآ

~~لف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_297.png)

~~سبل و کلف1 و نمش و سلاق2 و بوی بد دهان - که سبب او در

~~دهان و ms202 گوشت بن دندان باشد نه از بخارات معده نافع است زیر

~~که به سبب محاذات و نزدیکی و قرب جوار، مادهها را به آسانی

~~جذب و دفع میکند. و شیخ الرئیس میگوید که این حجامت

~~خلیفهآ اکحل است یعنی قائم مقام او است، و مراد آن است که

~~خلیفهآ او است در نفع از امراض حوالی نقره نه آن که مطلقا در نفع

~~خلیفهآ او است، زیرا که نفع اکحل مشترک است در اعالی بدن و

~~اسافل بدن و نفع نقره چنین نیست. و افلاطون میگوید که قائم مقام

~~قیفال است. و قول شیخ به صواب اقرب است، چه نفع او در

~~امراض مذکوره به جهت آن است که نقره در وسط واقع است و

~~جذب او از هر دو طرف مساوی است مثل اکحل.

~~و دیگر حجامت بر کاهل است - یعنی میان هر دو شانه - درد

~~شانه را به سبب جذب از مجاور قریب و درد حلق و آزارهای سینه

~~رغ الصحة

~~1. سبل مرضی باشد از امراض چشم و آن علتی است که رگهای چشم سرخ و ممتلی

~~گردد از خون غلیظ و اندر چشم خارش پدید آید (ذخیرهآ خوارزمشاهی).

~~2. کلف عبارت از تغییر رنگ رو است که لکههای سیاه یا مایل به سرخی حادث

~~شود. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3. نمش لکهای است مایل به سیاهی یا سرخی و عارض روی گردد و به قدر کف

~~دستی باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف) .

~~4. سلاق سطبر گشتن وسرخ شدن کنار پلک را گویند و این علتی است که اگر مدتی

~~برآید و علاج نکنند مژگان بریزد و کناره پلک بسوزد و فرد شود و بیشتری نزدیک

~~بغولهآ چشم افتد و گاهی نزدیک بیغولهآ بزرگ افتد که از سوی بینی است و گاهی

~~به نزدیک بیغولهآ کوچک افتد که از سوی گوش است و این علت رطوبی باشد

~~غلیظ گرم شده و سوخته. (ذخیرهآ خوارزمشاهی).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_298.png)

~~و تنگ نفسی دموی را ms203 به سبب جذب از محاذی قریب نافع است. و

~~این حجامت خلیفهآ باسلیق است به همان معنی که بیان شد زیرا که

~~در زیر نقره است چنانچه باسلیق زیر اکحل است.

~~و دیگر حجامت بر اخدعین است و اخدعین دو شعبهاند از رگ

~~که بر دو طرف گردن واقع شدهاند، از برای رعشهآ سرو گردن و

~~آزارهائی که در اعضای سر باشند مثل روی و دندان و گوش و

~~چشم و بینی نافع است. تمامی این منافع به سبب جذب از مجاور

~~قریب یا محاذی قریب است.

~~اما حجامت بر نقره چنانچه صاحب شرع و خلاصهآ اصل و فرع،

~~سیدنا و سید الکونین فرمودهاند مورث نسیان و فراموشی است زیرا

~~که حجامت چنانچه مذکور شد از نفس عضو استفراغ خون میکند

~~و اکثر آن لطیف خونی است که مادهآ روح و حامل حرارت است و

~~شک نیست که این سبب ضعف قوهآ حافظه که موضع او به نقره

~~نزدیک است میشود و از این جهت است که حجامت بر هامه که

~~میان سر باشد و موضع او چنانچه گفتهاند که مستوی الخلقه از میانهآ

~~دو ابرو و طرف سر را گذشته به هر جا منتهی گردد طرف آخر او از

~~سر آن موضع حجامت است [که فم معده برابر اسافل کاهل است].

~~و حجامت بر قمحدوه موجب نقصان و ردائت قوت فکر است

~~چنانچه بعد از این بیان میشود.

~~و حجامت بر کاهل مورت ضحف فم معده است به سبب جذب

~~عنیف قوی که به خلاف قریب واقع میشود و استفراغ خون رقیق و

~~فصل هشتم! در بیان مواضع حجامت و.

~~275

~~1. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_299.png)

~~27 درع الصتحة

~~تحلیل روح که سبب ضعف است از فم معده بیشتر میشود، و چون

~~فم معده به دل نزدیک است به مشارکت موجب خفقان نیز میگردد.

~~و حجامت بر اخدعین بسا باشد که مورث رعشه شود زیرا که به

~~عصبی ms204 که در آنجا است ضرر میرساند و به سبب نزدیکی به

~~مسلک و مجرای نخاع و نقصان حرارت غریزی به نقصان روح از

~~دفع خون رقیق موجب زیادتی رطوبت فضلی سبب رعشه است. و

~~تدبیر و دفع این مضرتها آن است که حجامت نقره را اندکی2 پائینتر

~~[از نقره]) کنند تا از موضع قوت حافظه دور و از نسیان ایمن باشند

~~و کاهلیه را اندکی بالاتر نهند تا از فم معده به سبب زوال قرب و

~~محاذات که موجب زیادتی جذب از فم معده است دور باشد مگر

~~آن که مطلب علاج آمدن خون از سینه یا سرفه باشد که در این

~~وقت کاهلیه را اندک پائین تر نهند و بالاتر نگذارند تا به موضع آمدن

~~خون و سرفه که شش است نزدیک باشد.

~~و دیگر حجامت بساقین است که قریب به فصد است، چه خون

~~بسیاری از او بیرون میآید زیرا که عضو در پائین است و ماده میل

~~به اسفل دارد و از اعالی نیز جذب ماده میشود، از این جهت خون

~~را از مادههای غلیط پاک و حیض را روان میسازد. و جمعی از زنان

~~را که سفیدیوستاند و خون ایشان رقیق و بنیهآ آنها سست باشد این

~~1. نخاع جسمی است شبیه به جرم دماغ و خلیفهآ او است، چه دنبالهآ دماغ است و او

~~را مغز حرام گویند و در میان سوراخهائی که در فقرات استخوان است میباشد.

~~منه. (حاشیهآ نسخهآ الف)

~~2. ب و ج: "از رگی"

~~3. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_300.png)

~~حجامت از فصد صافن بهتر است زیرا که رقت خون و تخلخل بنیه

~~هر دو موجب استفراغ خون به حجامت است نه فصد.

~~افلاطون گوید که این حجامت قائم مقام فصد باسلیق است، و

~~یوحنا گوید که قائم مقام فصد صافن است، و این قول به حسب

~~ظاهر اقرب به صواب است.

~~و اگر خون در بدنی غلیظ باشد اول به حمام رود ms205 و بر پاها آب

~~گرم بریزد، آنگاه به زودی بیرون آمده بعد از استراحت حجامت

~~نماید، و شرط را عمیق و غایر زنند و نزدیک به سی بار بمکند. و

~~هرگاه در حالت حجامت ایستاده باشد تا خون تمام گرفته شود بهتر

~~است و مادههای غلیظ زودتر دفع میگردند. و اگر نتواند ایستاد بر

~~روی کرسی نشسته حجامت کند. و موضع این حجامت یک شبر

~~بالای کعب و چهار انگشت زیر زانو است. و این حجامت از خبث

~~نفس1 و فساد ذهن و تاریکی چشم و دوار به جهت جذب ماده به

~~خلاف بعید، و از قوبا و جرب و حکه به جهت توجه مادههای

~~محترق سوداوی از جمیع بدن به ساق و از عرق النسا به سبب

~~جذب ماده از اصل عضو نافع است.

~~فصل هشتم! در بیان مواضع حجامت و..

~~277

~~. ب و ج: "حبس نفس"

~~2. قوبا خشکیای است که در پوست بدن حادث میشود که گاهی رنگ او مایل به سیاهی و

~~گاهی مایل به سرخی است. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3 جرب جوششهائی است که در بدن حادث میشود و خارش عظیمی دارد. منه.

~~(حاشیهآ نسخهآ الف).

~~4. حکه خارش بدون جوشش باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_301.png)

~~21

~~درع الصحة

~~دیگر حجامت قمحدوه و حجامت هامه است که معنی و موضع

~~هر دو مذکور شد. شیخ الرئیس میگوید که بعضی از اطبا ادعا

~~نمودهاند که این دو حجامت از برای اختلاط عقل1 و دوار نافع اند به

~~سبب جذب و استفراغ از نفس عضو و موجب آن میگردند که

~~ادمی دیرتر پیر گردد و در این قول بحث است زیرا که به اختلاف

~~مزاجها مختلف است و در مزاجهای بلغمی و مزاجهای سرد باعت

~~زود پیر شدن میگردد به سبب زیادتی رطوبت از کمی حرارت، و

~~در مزاجهای دموی دیرتر پیر میکند زیرا که ماده را که حرارت

~~غریزی مغمور ساخته بود دفع میکند و ms206 در اکثر بدنها سبب زود پیر

~~شدن میشود از برای استفراغ خون رقیق و جوهر روح و ضعف قوا

~~و نقصان حرارت و کثرت رطوبت. و میتوان گفت که منافعی که

~~بعضی اطبا ادعا نمودهاند در بعضی از امزجه مناسب این حجامت

~~است که شیخ الرئیس نیز تجویز نموده نه در امزجهآ بلغمیه و بارده، و

~~چون این معنی غایت ظهور دارد بیان نکردهاند. و این دو حجامت

~~نافعاند از امراض چشم از جرب و جوششها و مور سرج که بیرون

~~آمدن جزوی از طبقهآ عنبیه است از طبقهآ قرنیه2 در وقتی که به سبب

~~1. اختلاط عقل آن است که آنچه گوید و کند سزاوار نباشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ

~~الف).

~~2. مورسرج و مورسارج خروج طبقهآ عنبیه است آنگاه که به اندازهآ سرموری قرنیه

~~بشکافد به قرحهای یا بثرهای یا جراحتی (ذخیرهآ خوارزمشاهی)

~~3 بدان که چشم مشتمل بر هفت طبقه و سه رطوبت است بدین ترتیب،

~~طبقهآ اول که متصل به استخوان کاسهآ چشم است صلبیه نامند و دویم بعد از او را

~~مشیمیه و سیم را شبکیه و بعد از این طبقه رطوبت زجاجیه و بعد از این رطوبت

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_302.png)

~~قرحه یا بثره یا جراحتی این قرنیه شکافته شود اما به ذهن و عقل

~~ضرر میرسانند و موجب بلاهت و سفاهت و نسیان و ردائت فکر و

~~امراض مزمنه میشوند و جمعی را که مستعد نزول آب باشند ضرر

~~می کند.

~~اما این که سبب امراض مزمنه میشوند به جهت آن است که

~~کمی خون رقیق حار علت قلت حرارت و کثرت رطوبت سبب

~~امراض مزمنه میشوند. اما حدوث امراض دیگر به سبب جذب

~~عنیف خون رقیق است از موضع قوت فکر و ذکر و ذهن که مواضع

~~تمامی اینها نزدیک به مواضع حجامت است اگرچه به حسب قرب

~~اختلاف دارند.

~~اما ضرر به مستعدین نزول آب به جهت آن است که تحریک

~~ماده میکنند که حرکت آن ms207 ماده سبب سرعت نزول آب میگردد

~~مگر آن که چنانچه شیخ الرئیس فرموده که وقت و حال هرگاه

~~تقاضا نماید استعمال او نیز جایز است و ضرر نمیرساند. اما وقت

~~مثل آن که بعد از تنقیه بدن و دماغ باشد که در این وقت ممکن

~~است که جذب ماده از چشم نماید و چون دماغ از فضول و

~~رطوبات پاک است بدل او به چشم منجذب نشود و ضرر نرساند.

~~اما حال در حالتی باشد که مادهآ آب جمع نشده باشد بلکه مستعد

~~هدیه د

~~279

~~رطوبت جلیدیه و بعد از او رطوبت بیضیه و چهارم رطوبت عنکبوتیه و پنجم

~~عنبیه و ششم قرنیه و هفتم ملتحمه که سفیدی چشم باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ

~~الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_303.png)

~~2 درع الصحة

~~اجتماع باشد زیرا که بعد از اجتماع به حرکت حجامت متفرق و زود

~~به چشم نزول میکند.

~~و دیگر حجامت زیر ذقن است که جوششها و قلاع که در

~~دهن حادث شود، و ورم لثه و درد دندان و بوی بد دهان - که از

~~لثه باشد نه از بخار معده - و ورم زبان را بعد از فصد عام و ورم

~~لوزتین را نافع است. تمامی این منافع به جهت جذب از مجاور

~~قریب است. و همچنین به سبب جذب از مخالف قریب و از مجاور

~~قریب تنقیه سر و فکین میکند و قائم مقام فصد چهار رگ است.

~~و دیگر حجامت بر قطن است از برای دملها و جوششها و

~~جرب ران و نقرس و بواسیر و داءالفیل و ریاح مثانه و رحم و

~~خارش پشت و بولالدم و حرقت البول و حرارت کرده و زیادتی

~~خون حیض مفید است. و تمامی این منافع به سبب جذب از

~~مجاور قریب یا محاذی مسامت است. و شیخ الرئیس میگوید که

~~هرگاه این حجامت به آتش باشد - خواه با شرط و خواه بدون

~~شرط - که در این امراض نافع است. اما اگر ms208 با شرط باشد قویتر

~~است در جائی که ماده ریحی نباشد زیرا که جذب و استفراغ هر دو

~~حاصل میشود، و اگر بدون شرط باشد اقوی است در تحلیل و

~~استیصال ریاح بارده از برای آن که در این وقت اگر با شرط باشد

~~1. قلاع جوششی است که در دهن حادث شود و در متن این رساله مذکور است.

~~منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. داءالفیل مرضی است که ساق و قدم از ورم بسیار بزرگ و شبیه به پای فیل شود.

~~منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_304.png)

~~دفع مادهآ رقیق حار میکند و برودت زیاده و مادهآ ریح غلیظ

~~می گردد.

~~و دیگر حجامت فخذین است که هر دو ران باشد که بر بالای

~~رانها مینهند و باید بسیار بمکند، آنگاه شرط کنند. حجامت از پیش

~~ران، ورم خصیتین را به سبب جذب از قریب و خراجهای رانها و

~~ساقین را به جهت جذب و استفراغ از نفس عضو و استفراغ از

~~مخالف قریب یا استفراغ از جهت مبدأ نافع است و به همین جهات

~~در اورام رحم و نزفالدم و آمدن خون از افواه عرق نیز مفید است.

~~اما حجامت بر پس ران، اورام و جراحات الیتین و بواسیر و

~~شقاق مقعده را نافع است به سبب محاذات یا قرب که هر دو باعث

~~زود جذب نمودن ماده است.

~~و دیگر حجامت بر زیر زانوها است. طریق او آن است که یا را

~~دراز کند و خوب کشیده سازد و محجمه را بر طرف استخوان ران

~~نزدیک مفصل گذارد به جهت ورم و درد زانو و درد مفاصل و

~~زخمهای بد و کهنه در ساق و پا نافع است به سبب استفراغ از نفس

~~عضو و به سبب جذب قریب و استفراغ از جهت مبدا.

~~و دیگر حجامت بر کعبین است که نافع است از احتباس خون

~~حیض و عرقالنسا و نقرس به سبب جذب بعید که موجب ادرار

~~خون ms209 حیض است به جهت استفراغ از نفس عضو

~~فصل هشتم/ در بیان مواضع حجامت و..

~~281

~~1. نزفالدم آمدن خون است از هر عضوی که باشد، و نفثالدم آمدن خون است از

~~گلو. منه. (حاشیةآ نسخهآ الف).

~~2. الیه سرین و کفل را گویند و آنچه بر او باشد از پیه و گوشت چنانچه دنبهآ گوسفند

~~را الیه گویند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_305.png)

~~28 درغ الصحة

~~بدان که آنچه از حجامت و مواضع آن مذکور شد موافق کلام

~~شیخ است که در قانون ذکر کرده، و یازده حجامت ایت که

~~اخدعین و ساقین و کعبین و فخذین و رکبتین رایکی حساب کنند و

~~اگر دو حساب نمایند شانزده حجامت میشود. و بعضی مواضع

~~دیگر حجامت را که علامه و صاحب کامل الصناعه ذکر کردهاند و

~~آن حجامت مقدم سر و گوشها و دوش راست و چپ و ناعض و

~~رسغ و بین الورکین2 و مقعده و پستانهای زنان است و آن هشت یا

~~چهارده است در این رساله بیان مینماید تا نفع او بیشتر و فایدهاش

~~تمام تر باشد.

~~اما حجامت بر مقدم سر که موضع او یک شبر از سر بینی است

~~تا هر جا برسد از سر، از برای ابتدای جذام و حرارت بسیاری که در

~~سر باشد و دوار و دردهای کرده و ورم خصیه نافع است. اما جذام

~~را بالخاصیة و دوار و حرارت را نیز به جهت آن که از نفس عضو

~~جذب میکند و سایر امراض را به سبب انعکاس ماده ، و چون

~~درخوالی این موضع شریانی هست به احتیاط تمام حجامت نماید

~~که شرط بر شریان واقع نشود که اگر به شریان رسد خون به

~~دشواری بسته میشود و اگر بسته شود مضرت به ذهن و سامعه و

~~باصره میرساند زیرا که مادهآ منجذبه از شرط شریان در موضع

~~1. ناعض - غضروف کتف، بن گردن آنجا که سر را حرکت دهد (اقرب الموارد،

~~ناظم ms210 الاطبا).

~~2. رسغ - مچ

~~3. ورک - استخوان سرین (ذخیرهآ خوارزمشاهی).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_306.png)

~~حجامت محتبس میگردد و مراعات این معنی در حجامت هامه1 نیز

~~ضرور است.

~~اما حجامت گوشها از برای صداع حار و گرانی پلکها و درد

~~گوش نافع است به سبب آن که جذب ماده از عضو و مجاور قریب

~~میکند و این حجامت به طریق سایر حجامتها واقع نمیشود بلکه

~~دستور او آن است که اولا گوشها را بمالند تا خون جذب و موضع

~~سرخ شود، آنگاه بر پوست تیغ زده تا چند قطره خون دفع شود.

~~بنابراین او را حجامت گفتن خوب نباشد چه به آلت حجامت که

~~محجمه است نشده.

~~اما حجامت بر دوش راست از برای دردهای جگر نافع است

~~زیرا که ماده را به مسامت منعکس میسازد. و حجامت بر دوش

~~چپ از برای دردهای سپرز و تب ربع و مادههای سوداوی نافع

~~است، زیرا که به طریق انعکاس به مسامت استفراغ سودا میکند. اما

~~باید که دفع خون در این دو حجامت بیشتر شود که تخمینا یک

~~رطل طبی خون کم شود اگر مزاج و قوت احتمال این مقدار

~~داشته باشد و الا در این حجامت و سایر حجامتها دفع خون به قدر

~~مراتب ابدان در قوت و ضعف و به حسپ حاجت و مقدار و فاد

~~خون نمایند که اگر اسرافی واقع شود موجب آزارهای بد بسیار

~~میشود مثل ضعف معده و جگر و سردی اینها و استسقا و ضعف

~~قلب و خفقان و فالج و رعشه و بهق و برص و ضعف باه.

~~ه

~~283

~~1. هامه - کاسهآ سر، بالای پیشانی (السامی).

~~. رطل طبی بنابر قول مشهور شصت مثقال صیرفی است. منه. (حاشیة نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_307.png)

~~28 درع الصحة

~~اما حجامت ناعض، و آن موضعی است که هرگاه دست چپ را

~~از پس پشت بر دوش راست گذاری به او منتهی شود و همچنین

~~[هنگامی که] دست راست را بر دوش چپ نهی ms211 به آن موضع رسد.

~~اول موضع حجامت طرف راست و دویم محل حجامت طرف چب

~~است و بهتر آن است که اندکی پائین تر از این دو موضع را حجامت

~~نمایند تا به اطراف کبد و سپرز نزدیکتر باشد حجامت دوش

~~راست به امراض کبد و چی به امراض طحال مفید است و ناعض

~~غضروف شانه است.

~~اما حجامت رسغ که خردهآ دست باشد جرب و جوششها و

~~خارش و ترکیدن دستها را نافع است. باید که به هر دستی محجمه

~~بنهند و بسیار بمکند و بعد از آن شرط کنند و باز بمکند و به قدر

~~سی چهل مثقال خون بگیرند.

~~اما حجامت میانهآ هر دو ورک، بواسیر و سیلان خون حیض و

~~زحیر و ورم و درد مقعده و دردهای روده و بولالدم و گرمی کرده

~~و حرقت البول و ورم انثیین ونتن وخارش فرج و دملها و

~~جربالیتین را نافع است و ضرر به قوت باه نیز ندارد1 اگر استعمال

~~او در وقت و به قدر قوت باشد و الاپشت را سست و پیه کرده را

~~میگدازد و باه را ضعیف میسازد.

~~1. زحیر - دل پیچه، زائیدن.

~~2. نتن - بدبویی.

~~3. ب و ج: "دارده.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_308.png)

~~اما حجامت بر مقعده از برای دردها و سوزش و ورم مقعده و

~~درد رودهها و بواسیر نافع است و رانها و عجزهای زنان را بزرگ و

~~جذب خون حیض میکند و به درد پشت و درد ورکین مفید است.

~~اما حجامت بر زیر پستانهای زنان به جهت بازداشتن خون حیض

~~که به افراط آید نافع است.

~~این بود تمامی مواضع حجامت که به تفصیل هر یک را با منفعت

~~و مضرت و آنچه بدو متعلق است بیان نمود و اعتماد در اثبات نفع

~~حجامت در این مواضع مخصوصه تجربه است نه قیاس، و همچنین

~~در فصد. لهذا ترک بیان بعضی از مواضع را که قیاس اقتضای فصد

~~و حجامت مینمود نمود.

~~فصل ms212 هشتم1 در بیان مواضع حجامت و..

~~285

~~1. عجز سرین را گویند و اطلاق این لفظ اکثر اوقات به سرین زنان نمودهاند و الیه را

~~به همین معنی بر مردان اطلاق مینمایند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_309.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_310.png)

~~که محاجم فارغه گویند یعنی از شرط و آتش هر دو فارغاند. و

~~این حجامت بعد از تنقیهآ بدن است از مادههای بد که اگر پیش از

~~تنقیه استعمال شود مواد به موضع حجامت منجذب و مضرت او

~~زیاده بر منفعت است. و عمدهآ منفعت این حجامت جذب است و

~~سبب جذب آن است که هرگاه محجمه بر عضو نهند و بمکند و به

~~قوت مکیدن بسیار مقدار بسیاری از هوای داخل محجمه را بیرون

~~آورند که هوای باقی قدری نباشد که به تخلخل او به تنهائی فضای

~~داخل محجمه پر شود بالضروره باید که مقداری از پوست و آنچه

~~در زیر او است به داخل محجمه منجذب شود تا بدل و عوض

~~هوای کم شده گردیده باطن محجمه پر شود زیرا که خلا چنانچه

~~ثابت شده محال است و به جذب اینها مجاور، و همچنین مجاور تا

~~به آن عضوی که از او جذب واقع میگردد منجذب میگردند.

~~و استعمال این حجامت در ده صورت است:

~~در بیان حجامتهای بدون شرط خالی از آتش

~~باب دویم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_311.png)

~~درع الصحة

~~اول: آن که خواهند که جذب ماده از جهتی [به جهتی کنند

~~محجمه را بر جهتی که ارائهآ جذب و نقل به آن جهت]1 دارند

~~می گذارند و به قوت مص و تکرار محجمه جذب می کنند. چنانچه

~~هرگاه خون حیض به افراط آید و خواهند که کم یا قطع نمایند

~~محجمه بر زیر پستان نهند. و وجه قطع خون آن است که چنانچه

~~گفتیم که هرگاه هوای داخل محجمه به مص بیرون آید چون همهآ

~~اعضا و رطوبات با یکدیگر به سطوح ملاقات کردهاند و خلا محال

~~است، قدری ms213 از جلد، و آنچه مجاور است به داخل محجمه جذپ

~~میشود و آنچه مجاور اینها است نیز جذب میشود، و همچنین تا

~~رحم، و چون میانهآ رحم و پستانها مشارکت تمام است به وساطت

~~رگهائی که خون حیض در آنها است که در وقت حبل2 خون از آن

~~رگها به پستانها میآید و شیر میگردد در این حالت جذب، قدری

~~از خون حیض به سمت محجمه منجذب میگردد. پس خونی که

~~به حیض دفع میگردید کم میشود. پس هرگاه مقدار منفعل که

~~خون حیض است کم شود فاعل که قوه و طبیعت مدبرهآ بدن و

~~معالجهآ طبیب باشد قوی و بر او غالب میگردد و سیلان حیض را

~~منقطع میسازد و بعد از برداشتن محجمه از آن موضع خون به

~~مجاری خود عود و طبیعت مجاری قوی و به حالت طبیعی در

~~جریان و حبس خون میکوشد. یا آن که خواهند که جذب و نقل

~~1. ب و ج ندارند.

~~2. حبل - آبستنی.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_312.png)

~~سنگ از کرده به مثانه نمایند درحالتی که درد و الم در کرده به سبب

~~ضیق تجویف کرده شدید شود محجمه بر خاصرتین به محاذات

~~حالبین1 که آن دو رگ پیچ در پیچ است که از کرده به مثانه اتصال

~~دارد نهند و به قوت تمام بمکند تا سنگ از موضع خود حرکت و

~~پائین تر آید. آنگاه محجمه را بردارند و پائین تر از موضع اول بوارب

~~گذارند. بعد از آن مرتبهآ دیگر پائین تر تا سنگ به مثانه آید. و آمدن

~~و نزول سنگ و فضلات به مثانه از نقل وجع و درد که مرتبه مرتبه

~~در پائین تر احساس شود معلوم میگردد. یا آن که خواهند قطع خون

~~رعاف نمایند اگر خون از سوراخ راست بینی اید محجمه بر

~~حوالی کبد نهند و اگر از چپ آید بر نواحی سپرز، و اگر خون از

~~هر دو طرف آید بر عضلات شکم.

~~و صورت دویم: ms214 صورتی است که ورمی غایر و در باطن باشد و

~~خواهند که به تدبیر به ظاهر جذب کنند تا دوا و علاج در او تاثیر

~~تمام نماید. محجمه بر پوست حوالی آن نهند و به قوت تمام مص

~~کنند و لحظهای عضو را آسایش دهند بعد از آن باز مص نمایند، و

~~همچنین تا ورم میل به ظاهر کند مثل آن که بواسیر غایر باشد و

~~خواهند ظاهر گردد.

~~باب دویم! در بیان حجامتهای بدون... 289

~~1. حالبین دو رکناند که از دو کرده محیط به ناف شده و به هر دو تهیگاه آمده و به

~~مثانه متصل گشته به جهت جذب و دفع مائیت از کرده به مثانه. منه. (حاشیهآ نسخهآ

~~الف)

~~2. مراد از بواسیر غایر آن است که دانهها داخل مقعده باشند. منه. (حاشیهآ نسخهآ

~~لف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_313.png)

~~29 درغ الصحة

~~سیم: در حالتی است که ماده در عضو شریف یا رئیس باشد و

~~خواهند که به عضو خسیس مجاور جذب کنند. محجمه بر آن عضو

~~خسیس مکرر مینهند و برمیدارند تا ماده منتقل شود.

~~چهارم: درصورتی است که بر عضوی از اعضا برودت مستولی

~~شیده باشد و خواسته باشند که مادههای گرم را به او منجذب سازند

~~تا او را گرم کنند. محجمه بر آن عضو گذارند و به قوت مکرر

~~بمکند تا روح وخون به او منجذب و از این حرکت و گرمی، روح

~~و خون گرم شود.

~~صورت پنجم: و آن وقتی است که نفخ و ریاح بر عضوی

~~استیلا داشته باشد و خواهند تحلیل دهند. محجمه بر ان عضو نهند.

~~به قوت حرکت مص و جذب به تحلیل رود و حجامت به اتش در

~~این باب اقوی است که حرارت آتش نیز اعانت بر تحلیل می نماید.

~~چنانچه محجمه با آتش بر معده و روده در قولنجهای ریحی

~~می گذارند.

~~ششم: درصورتی است که عضوی از اعضا از موضع خود حرکت

~~نموده باشد و خواهند ms215 که به جای خود آرند محجمه بر آن عضو

~~مینهند و به قوت مص مینمایند تا رجوع به موضع خود کند،

~~چنانچه ضلعی از اضلاع به سببی از اسباب مثل سقطه یا ضربه فرو

~~رفته باشد به طرف داخل یا مهرهای از مهرههای گردن بعد از خناق

~~میل به داخل نموده باشد یا در قیله1 که عبارت از کیس انثیین و

~~1. ب: "یا در وقتی کهاه، ج: "تیله". قیله - فتق .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_314.png)

~~نزول چیزی به او از روده یا پردهآ ثرب1 است. اولا به حمام میروند

~~و به روغن شکم را چرب میسازند، محجمه بر پوست شکم

~~مینهند و به قوت میمکند تا به موضع خود عود کند و بعد از

~~برداشتن محجمه و رجوع عضو ادویهآ ملحمهآ قابضه بر مجرای

~~خصیتین گذارند تا ملتئم سازد.

~~هفتم: هرگاه درد و وجع شدیدی در عضوی باشد و بیم آن که از

~~شدت درد، قوت صاحب آن ساقط گردد حجامت بر آن عضو نهند

~~و به قوت تمام بمکند تا درد ساکن شود. و سبب سکون وجع یکی

~~از دو چیز میتواند بود:

~~اول آن که به سبب تسخین سبب وجع کم گردد چنانچه در قولنج

~~ریحی و دردهای رحم در وقت حرکت خون حیض عارض میشود

~~خصوص زنان جوان را. در این صورت چنانچه دانسته شد حجامت به آتش

~~اقوی است.

~~و دیگر آن که سبب ماده درد را از آن موضع به موضع دیگر نقل نماید

~~چنانچه در عرق النساء و وجع ورک که محجمه بر باطن ران یا ظاهر ران در

~~وقت زیادتی درد نهند و به قوت بمکند تا ماده از رگ یا حق(2) ورک به

~~اسفل از آن نقل شود و درد ساکن گردد.

~~هشتم: هرگاه جراحتی و زخمی در عضوی و او را غور و عمقی باشد و

~~تنقیهآ باطن جراحت از چرک و ماده از بسیاری عمق دشوار گردد محجمه بر

~~291

~~باب دویم! در ms216 بیان حجامتهای بدون..

~~1. ثرب پیه رقیقی است که معده و امعار را فرا گرفته است (لغت نامهآ دهخدا).

~~2. ادویهآ ملحمه دوای چندی است که گوشت برویاند و قابضه آن که به یبس و

~~خشکی مسامات را مسدود سازد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~3. تسخین - گرم کردن.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_315.png)

~~29 درع الصتحة

~~آن عضو نهند و به مص قوی چرک را بیرون آورند و قرحه را از چرک پاک

~~و دوا و مرهم به جهت اصلاح جراحت1 استعمال نمایند چنانچه بر گوش

~~محجمه مینهند هرگاه قرحهای باشد، یا به جهت آمدن خون بسیار ناصور

~~گشته باشد و به مص قوی خون یا چرک را از آنجا جذب مینمایند و

~~مرهم و دوای مناسب را به وسیلهآ فتیله به آنجا میرسانند.

~~نهم: در صورتی است که خواهند عضوی را فربه سازند. محجمه بر آن

~~عضو مینهند و مکرر مص می کنند تا مادههای غذائی به آن عضو بیشتر

~~منجذب شود و سبب فربهی او گردد و به این محجمه و حرکت،

~~حرارت غریزی نیز قوت و انتعاش به هم میرساند و تصرف در غذا بهتر

~~می کند. پس هم فاعل و هم قابل قوت میگردد و سبب فربهی عضو

~~میشود.

~~دهم: عکس است که خواسته باشد لاغر سازند. محجمه بر حوالی و

~~اطراف او می گذارند و به مکیدن قوی، مواد غذایی او را به اطراف جذب

~~می نمایند تا آن عضو از قلت غذا لاغر شود.

~~این بود تمامی مواضع استعمال حجامت بدون شرط و خون و آتش که

~~مذکور شد.

~~1. جراحت تفرق اتصالی را گویند که در حوالی پوست باشد و قرحه آن را که به چرک آمده

~~باشد و آنچه از جراحت دفع میشود اگر تنک باشد "صدید" و اگر غلیظ باشد وسخ و مده

~~نامند. منه. (حاشیةآ نسخهآ الف).

~~2. ناصور (امروزه ناسور هم نوشته میشود) قرحهای باشد که کهنه شده باشد و به دشواری به

~~شود و قعر او ms217 گشاد باشد و همیشه رطوبتی از او روان باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_316.png)

~~که با شرط و بدون شرط میباشد. و آنچه به شرط است به نحوی است

~~که قبل از این در حجامت به شرط مذکور شد. و بدون شرط را در صور ده

~~گانه نیز استعمال می نمایند لیکن اکثر استعمال این حجامت در تحلیل ریاح

~~است که اثر او بیشتر و قوی تر است و عمدهآ منفعت این حجامت، تحلیل

~~ریاح و مواد لطیفه و تلطیف مواد غلیظه و تسخین عضو و تسکین درد است

~~چنانچه برناف و روده اگر نهند درد شدید و قولنج ریحی و بادهای روده و

~~رحم و غلظت خون حیض و دشوار آمدن و غشی حادث از اینها و سردی

~~مزاج رحم و رطوبت خارج از فرج را حین مباشرت نافع است و بر معده از

~~برای مادههای غلیظه و سردی مزاج معده نافع است، و او را از رطوبات

~~الزجه پاک میسازد، و بر ورک به جهت عرقالنسا وخوف خلع مفصل

~~ورک، گاهی که در ورک رطوبت مزلقه1 که بیم خلع باشد نافع است زیرا

~~که تلطیف و تحلیل مواد و رطوبات مینماید و بر مابین الورکین و فخذین

~~باب سیم

~~1. مزلقه داروثی است که سطح جسم محتبس در مجرای گوارشی (روده) را مرطوب میکند و

~~با درآمیختن با آن آن را نرم تر و سیلان پذیرتر میسازد تا به وسیلهآ ثقل طبیعی و یا نیروی

~~دافعه به جریان درآید و خارج شود. همان کاری که آلو بخارا در لینت دادن و اسهال آوردن

~~انجام میدهد (لغتنامهآ دهخدا به نقل از ترجمهآ کتاب دوم قانون ابن سینا).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_317.png)

~~24 درغ الصحة

~~در درد ورک و ران و بواسیر و قیلهآ ریحیه و نقرس نافع است، چه به

~~حرارت و جذب، تحلیل مواد لطیفه و تلطیف و اصلاح مادهآ غلیظه می کند.

~~و گاهی دیگر که در مواضع دیگر ms218 از بدن که مادهآ غلیظی یا ریحی یا دردی

~~باشد و خواهند که تلطیف و جذب و تحلیل ماده و تسکین وجع کنند

~~استعمال مینمایند و در جمیع مواضع استعمال اول باید که آن عضو را به

~~بعضی از روغنهای مسخن مثل روغن قسط4 و زنبق و ناردین2 چرب نمایند

~~آنگاه محجمه نهند. و طریق استمال او چنان است که در درون محجمهآ

~~بزرگ یا قدحی را که سوراخی در آنها نباشد موافق بزرگی و کوچکی آن

~~عضو به آب تر سازند و در میان آن محجمه پنبهآ محلوج را آتش زنند و

~~دفعةآ آن محجمه را برگردانیده4 به آن عضو نهند چانچه آن موضع را فرو

~~گیرد. گاهی چنان محکم میگردد که به قوت تمام کنده میشود. و آنچه از

~~مص قوی حاصل میشود از این زیاده حاصل میگردد. هرگاه حرارت

~~زیادتی نماید و بیم سوختن موضع باشد محجمه را بردارند و اندک زمانی

~~صبر نمایند آنگاه اعاده نمایند.

~~و گاهی نیز استعمال به این طریق میکنند که قدری نمک در پارچهآ

~~کرباسی میکنند و سر او را به ریسمانی میبندند و بالای آن موضعی را که

~~بستهاند به روغن زیتون چرب و افروخته میسازند و بر موضعی که ارادهآ

~~حجامت او دارند میگذارند و محجمه را بر بالای او مینهند تا به حرارت

~~1. قیله انتفاخ خصیتین است از ورم مائی یا ریحی یا روده که به کیس خصیصتین نزول نماید.

~~منه (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. قسط - عود هندی.

~~3. ناردین - سنبل رومی، سنبل الطبیب.

~~4. ب و ج: "پرگردانیده".

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_318.png)

~~آتش محکم شود، اما باید که علیل ساکن بوده حرکتی که باعث افتادن آن

~~پارچهآ افروخته گردد از او واقع نگردد و بدن او را بسوزاند.

~~و شیخ ابوعلی در قانون در این مبحث میگوید که: و وضع المحاجم

~~اعلی المقعدة یجذب من جمیع البدن و من الراس و ینفع الامعاء و یشفی من

~~فساد الحیض و البواسیر و یخف ms219 معها البدن. معنی این کلام این است که

~~گذاشتن محجم بر مقعده جذب میکند از جمیع بدن و از سر و نفع میکند

~~رودهها را و شفا میدهد از فساد خون حیض و بواسیر و سبک میگردد با

~~این حجامت به آتش بدون شرط بدن. و بعضی از شارحین گفتهاند که مراد

~~شیخ، مطلق حجامت است خواه به شرط و خواه بدون شرط، با اتش و

~~بدون آتش. و مسیحی شارح قانون میگوید که در این کلام شیخ هم

~~تکرار است و هم خلل. تکرار به جهت آن که سر نیز از جملهآ بدن است،

~~هرگاه جذب بدن مذکور شد دیگر ذکر جذب از سر تکرار است. اما خلل

~~به جهت آن که گذاشتن محجمه بر مقعده معین بر جذب ماده است به

~~اعضای پائین نه جذب ماده از اعضای پائین به بالا. پس عبارت صحیح آن

~~است که: و وضع المحاجم علی المقعدة یجذب المواد من اعالی البدن. و

~~علامه گفته که در این کلام مسیحی بحث است زیرا که نه تکرار لازم

~~می آید و نه خلل، زیرا که مراد شیخ آن است که از جمیع بدن جذب میکند

~~عموما و از سر خصوصا به سبب محاذات و مسافت بعیده که سر را به آن

~~عضو هست جذب ماده از عضو محاذی دور است که در جذب شرط

~~است، پس تکرار نباشد.

~~باب سیم! در بیان حجامت به آتش 295

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_319.png)

~~و اما جواب خلل آن است که چنانچه این حجامت جذب از عالی

~~می کند از اسافل نیز جذب مینماید چنانچه حجامت زیر پستان که به

~~رعاف نفع میکند به سبب جذب به اسفل و زیادتی خون حیض نیز نفع

~~می کند به جهت جذب به اعلی. نهایت جذب به اسفل آسانتر از جذب

~~به اعلی است چه مواد بالطبع میل به اسفل دارند. و چنانچه مذکور شد

~~در جمیع انواع حجامت محجمه باید که به ms220 قدر آن عضو باشد، اگر عضو

~~زرگ و وسیع است محجمه نیز چنان، و اگر کوچک باشد محجمه نیز

~~کوچک باشد.

~~29 درغ الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_320.png)

~~در بیان علق و انچه بدو متعلق است

~~و این مقاله مشتمل بر سه باب است

~~اب اول

~~در بیان نیک و بد زلو

~~و آنچه به کار علاج نیاید

~~و آنچه آید

~~بدان که علق جمع و علقه مفرد او است که به فارسی زلو و زیلو و زرو

~~و اهل خراسان "دیوچه" گویند و آن کرمی است در آب که خون از بدن

~~جذب میکند و چنانچه بیان شد جذب او از حجامت بیشتر است و از فصد

~~کمتر زیرا که حجامت از ظاهر جذب میکند و فصد از ظاهر و باطن و زلو

~~از مابین ظاهر و باطن. و از فواید استعمال او آن است که بر موضعی

~~می اندازند که استفراغ خون از آن موضع به فصد و حجامت امکان نداشته

~~باشد چنانچه بر پلک چشم میاندازند. و همچنین بر جمعی که رخصت

~~فصد و حجامت ایشان را نباشد مثل طفل و پیرمرد.

~~قالهآ سی

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_321.png)

~~29

~~درع الصحة

~~و بعضی از زلو را سمیتی هست که به کار علاج نمی آید و علامت آن

~~ینج است:

~~اول آن که سر او بزرگ باشد.

~~و دویم آن که رنگ او به سبزی یا سیاهی مایل باشد.

~~و سیم آن که بر او پرزها باشد مثل آنچه بر روی خیار تازه اول ظهور

~~می باشد.

~~و چهارم آن که شبیه به مار ماهی باشد که نوعی از ماهی دریا است که

~~اهل مصر او را "ثعبان البحر" گویند زیرا که سر این ماهی شبیه به سر ثعبان

~~است.

~~و پنجم آن که بر وی خطهای لاجوردی باشد و در رنگ شبیه به مرغ

~~بوقلمون که هر لحظه به رنگی به نظر آید.

~~پس هر زلوئی که در او بعضی از ms221 این علامات ظاهر باشد به کار علاج و

~~استعمال نیاید و اجتناب از استعمال او واجب و لازم است. زیرا که به

~~جهت سمیت سبب ورم عضو و ضعف و غشی و خون رفتن بسیار وتب و

~~استرخا و زخمهای بد میشود. و هر زلوئی را که از آبهای بسیار بد گرفته

~~باشند استعمال ننمایند چه کسب کیفیت بدی از آن آب می کند.

~~و آنچه به کار دوا و علاج می آید هشت قسم است:

~~اول و دویم آن که مسکن او آبهائی باشد که در او طحلب یعنی جل

~~وزغ باشد یا ضفادع باشند یعنی وزغها، شیخ میگوید که این خوب است

~~و التفات به قول جمعی که می گویند بد است نباید کرد زیرا که طحلب و

~~ضفدع اگرچه از آبهای متعفن به هم میرسد اما زلو در ته این آب و از

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_322.png)

~~مکان عفونت دور است. و دیگر اعتماد بر این خوبی و بدی و نفع از

~~امراض، و بد او موجب امراض ردیه شدن تجربه است که اهل هند کردهاند

~~و در آنجا بسیار است و مبالغهآ بسیاری در منافع او نمودهاند و اکثر اوقات

~~دفع خون به زلو میکند و بدین سبب است که شیخ در قانون به ایشان

~~نسبت داده و گفته: و قالت الهنود ان من العلق ما فی طباعه سمیة فلیجتنب

~~منها. یعنی اهل هند گفتهاند که بعضی از زلو هست که در طبع او سمیت

~~هست پس باید اجتناب کرده شود از آنها. پس حاصل که اعتماد در تمامی

~~این مراتب که مذکور شد و میشود تجربه است نه قیاس چنانچه بعضی

~~گفتهاند که زلوی بد مورث امراض مذکوره است به سبب تغییر شکل که

~~دلالت بر تغییر مزاج و حدت و سمیت میکند.

~~و زلوئی که در آبهای طحلبی و ضفدعی است بد است زیرا که طحلب

~~و ضفدع در آبهای متعفن ساکن به هم میرسد. و ms222 دیگر آن که از ضفادع

~~کثافت ها و چیزهای بد بسیار حاصل میشود که آن آب ساکن را متعفن

~~میگرداند و علق به آنها اغتذا مینماید و غذا را در مغتذی تأثیر عظیمی

~~است. پس این نوع زلو بد باشد.

~~قسم سیم آن که ماشی باشد یعنی به رنگ ماش در نقطه های کوچک و

~~بر روی او سبزی کمی، و کشیده شده باشد بر او دو خط زرنیخی یعنی

~~شبیه به رنگ زرنیخ زرد.

~~چهارم آن که رنگ او اشقر باشد یعنی سرخ می گون، و پهلوهای او

~~مستدیر باشد که کنجها نداشته باشد.

~~پنجم: کبدی اللون یعنی به رنگ جگر.

~~باب اول1 در بیان نیک و بد زلو و... 299

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_323.png)

~~ششم: آن که شبیه به ملخ کوچکی باشد در حجم، زیرا که علق چون

~~جمع گردد در حجم و هیأت به ملخ ماند ، نه در رنگ شبیه باشد چه الوان

~~جراد بسیار و مختلف است.

~~هفتم آن که باریک شبیه به دم موش باشد در باریکی و استدارت.

~~هشتم آن که [باریک و]2 سر او کوچک باشد. و شیخ میگوید که آنچه

~~از زلو پشت او سبز باشد ترجیح ندهد بر آنچه شکم او سرخ باشد زیرا که

~~این نوع بهتر از آن نوع است.

~~3 درع الصحة

~~1. جراد - ملخ.

~~2. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_324.png)

~~در بیان استعمال زلو و منافع او

~~و آنچه بدین متعلق است

~~بدان که چون دانسته شد که از انواع زلو کدام نوع به کار علاج میآید و

~~چه نوع نمی آید پس باید که طریق استعمال او را بدانی، و این سه قسم

~~است

~~یکی آن که قبل از استعمال رعایت آن لازم است.

~~دویم آن که حال استعمال.

~~و سیم بعد از استعمال.

~~اما آنچه را قبل از استعمال باید دانست آن است که باید یک روز پیش از

~~استعمال [زلو را] از آب بگیرند و بر روی ms223 افکنند که آنچه در شکم او باشد

~~قی و دفع شود تا زود بچسبد. و اگر به این صفت قی نکند بهتر است که

~~برنج را در آب نیم گرم بشویند و صاف نمایند و زلو را در آن آب اندازند

~~که تا نیم ساعت بلکه یک ساعت باشد که تمام آنچه از کثافات و لزوجات

~~که در شکم او باشد بیرون آید و گاه باشد که تغییر فاحشی در رنگ آب به

~~هم رسد، آنگاه بیرون آورده بشویند و بیندازند. و به این عمل از ضرر و

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_325.png)

~~30 درع الصحة

~~سمیت او ایمن میگردند و موضع جراحت او نیز محتاج به مکیدن به

~~محجمه بعد از افتادن نمیشود. آنگاه بعد از چند ساعت اندک خون بره یا

~~بزغاله یا مرغ به خورد او دهند تا مزاج او از گرسنگی حدت به هم نرساند،

~~و دیگر آن که عادت به خون نموده زود جذب کند، و خون را زیاده ندهند

~~که سیر گردد و نچسبد. آنگاه رطوبات و لزوجات و کثافات او را به ابرمرده

~~یا پارچهآ کتانی پاک سازند تا سبک شود و چسبیدن بر او دشوار نباشد. پس

~~او را در میان آب شیرینی اندازند که خوب پاک شود. آنگاه موضعی را که

~~زلو میاندازند به آبی که بورهآ ارمنی در او حل کرده باشند2 بشویند و

~~بمالند تا سرخ شود و خون به ظاهر منجذب شود، آنگاه ارسال زلو نمایند،

~~و اگر خوب نچسبد اندک گل سرشوی یا خون بمالند - زیرا که هر دو

~~غذای زلو است - زود راغب به جذب می گردد.

~~وآنچه را حال استعمال باید رعایت کرد آن است که بعد از چسبیدن و

~~جذب خون صبر نمایند تا خوب پر شود و بیفتد و اگر نیفتد اندک نمک و

~~خاکستر یا بورهآ ارمنی یا پشم سوخته یا ابرمردهآ سوخته یا کتان سوخته بر او

~~بیاشند که افتاده میشود.2 و بهتر آن ms224 است که اندک نانخواه4 نرم کرده بر سر

~~او بیاشند که فی الحال می افتد.

~~و آنچه را بعد از استعمال باید رعایت نمود و دانست آن است که بعد از

~~افتادن [زلو] محجمه بر آن موضع گذاشته مکیده خونی را که در آن موضع

~~1. بورات ارمنی - شکر سفید .

~~2. الف: "داخل کرده باشنده.

~~3. ب و ج: "بپاشند بر او که میافتد".

~~4. نانخواه - سیاه تخمه، سیاه دانه، تخمی است خوشبوی که بر روی نان پاشند (برهان قاطع).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_326.png)

~~مانده باشد بیرون آورند تا ضرر اثر گزیدن کم شود و تنقیه بیشتر حاصل

~~گردد، و اگر محجمه نتوان گذاشت به انگشت بمالند و بیفشرند و به آب

~~گرم بشویند تا خون به تمامی بیرون آید و اثر او زایل شود، و اگر خون

~~قطع نشود و ترشح او مستمر باشد، چنانچه گاهی اتفاق میافتد که به سبب

~~زلو دهن شریانی گشوده می گردد، تدبیر حبس آن خون آن است که

~~مازوی سوخته یا آهک یا سفال نرم سائیده غیر اینها از چیزهائی که خون را

~~حبس میکند مثل خون سیاوشان و کندر و انزروت1 و مرمکی و تار

~~عنکبوت بر آن عضو بپاشند و زردچوبه با اندک فلفل - اگر حرارت نباشد -

~~و الا با حنای کوفته بپاشند، و بهترین چیزها برادهآ چوب آبنوس است، و

~~همچنین قشور کندر با تار عنکبوت. و باید که حابسات خون وقت

~~انداختن زلو حاضر و مهیا باشند که اگر احتیاج شود تأخیری واقع نشود

~~اما منافع زلو در امراض مزمنه که در جلد باشد مثل قوبا2 و سعفه و

~~جرب و قروح خبیثه و غیر اینها بغایت نافع است و از برای آن که این

~~امراض در پوست و گوشت متمکن و مستقر گشتهاند و چنین ماده را نه

~~12

~~باب دویم1 در بیان استعمال زلو و منافع او و...

~~1. انزروت صمغ درخت شائکه است (تذکرهآ ضریر انطاکی، ص 61)، کحل فارسی، کحل

~~کرمانی.

~~2. قشور - پوست ms225 اشجار.

~~قوبا خشکیای است که در پوست بدن حادث میشود که گاهی رنگ او مایل به سیاهی و

~~گاهی مایل به سرخی است. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~4. سعفه قرحهای باشد ک در سر و روی حادث شود و اکثر اوقات عارض اطفال گردد و آنچه

~~از او چرک آید شیرینج نامند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف). شیرینج - زرد زخم

~~5. جرب جوششهائی است که در بدن حادث میشود و خارش عظیمی دارد. منه. (حاشیهآ

~~نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_327.png)

~~30 درغ الصحة

~~فصد نفع میکند و نه حجامت قادر بر نزع و قلع او است. پس چیزی که

~~امکان نفع و قلع این مواد دارد زلو است. و این منافع در امراض در صورتی

~~است که اولا بدن را به فصد و مسهل مناسب و موافق آن ماده تنقیه و پاک

~~نمایند آنگاه زلو بیندازند تا نفع و اثر او ظاهر گردد.

~~و زلو اکثری از امراض اعضاء اعالی و اسافل را نافع است چنانچه بر

~~اعضای سر و گلو و درد سر و درد چشم و ماشرا1 و خناق مفید است و بر

~~اعضای پا، عرق النسا و نقرس و وجع ورک و وجع مفاصل و درد پا و درد

~~زانو و ساق و درد رانها نافع است، و بر مقعدهآ بواسیر و دردهای مقعده و

~~خون بسیار آمدن و آزارهائی را که از کم آمدن خون باشد بغایت نافع است.

~~و بباید دانست که زلو را در جای سرد بسیار سرد نیندازند. و زلو باید

~~قوی باشد در مکیدن نه ضعیف. و از موضع لسع زلو مدتی خون جاری

~~باشد چه به تجربه معلوم شده که اگر ضعیف باشد یا خون زود حبس شود

~~نفعش کم بود.

~~1. ماشرا ورمی است با تب تندی که آن ورم در رو و پیشانی به هم رسد و گاه باشد که به

~~سر و گردن نیز برسد.

~~2. لسع - گزیدن.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_328.png)

~~باب سیم

~~بدان که ms226 آنچه مذکور شد در این باب اکثری از کلام شیخ بود و این قول

~~علامه از روفس چون مشتمل بر فواید و منافع بسیار بود به همان ترتیب

~~نقل مینماید تا رساله تمام و در این امر محتاج به کتاب دیگر نشود.

~~روفس میگوید که بهترین زلو آن است که رنگ او مایل به سرخی

~~باشد، و بسیار دراز نباشد، و هرگاه بچسبانند مدتی جذب نماید و به زودی

~~نیفتد، و بعد از پرشدن و افتادن خون را زود قی و دفع کند. و زلو را بر

~~مواضع بسیاری از بدن میاندازند اما بر بدن بیمار ضعیف نحیف و بر مرد

~~بسیار پیر نیندازند. و اکثر زلو را بر امراضی میاندازند که از بسودای محترق

~~از خون باشد و از این مواد سوداوی زخمها و جراحتهای مختلفه حادث

~~گردد که رنگ آنها به سبزی مایل باشد، پس بر اینها در حمام گرم بیندازند

~~که به قدر حاجت خون جذب نمایند. و همچنین بر حوالی جراحتهای کهنهآ

~~متعفنه میاندازند در وقتی که اطراف جراحت سرخ باشد و جراحت واقف

~~و ظاهر التعفن باشند، و بر قوبا نیز میاندازد و برخنازیر درصورتی که سر وا

~~نکرده باشند و به چرک نیامده باشند، و اگر سر واکرده باشند بر حوالی

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_329.png)

~~درع الصحة

~~دهن های جراحت خنازیر میاندازند، هرگاه دهنهای جراحت وسیع باشد و

~~حوالی آنها تیره، و اگر دهنهای آنها تنگ و خروج رطوبت دشوار باشد بر

~~دهنهای جراحت اندازند اما باید در آفتاب گرم باشد نه در حمام. همچنین

~~زلو را بر بواسیر ظاهره و باطنه و بواسیر لبها در حمام اندازند و بر موضع

~~سرطان1 و بر اطراف و جوانب نواصیر و بر میانهآ چشمها به جهت تاریکی

~~چشم و رطوبت غلیظی که منحدر به چشم شود، و بر بینی به جهت علتی

~~که مسمی به روبیان2 است، و بر هر دو کنج چشم طرف بینی به جهت

~~خارش ms227 پلکها، و بر موضع نحر2 گردن به جهت تنگی نفس و فساد احوال

~~شش از خون، بر بواسیر ظاهره که خون سیلان کند، و بر موضع نقرس.

~~و زلو جلد را و پردهها را میشکافد و آنچه در بالا و زیر آنها است

~~بیرون می آورد و از فصد و حجامت بهتر است اگر به طریقی که سزاوار

~~است بیندازند. و بر وسط سر اخراج خون از جمیع بدن و خون فاسده از

~~مقعده و رحم و مثانه و خصیتین میکند و از برای اختلاط عقل و دوار و

~~1. سرطان ورم سوداوی است که از صفرای محرق حادث شود و در او رگهای سرخ و سبز

~~ظاهر گردد شبیه به پای سرطان که خرچنگ باشد. و نواصیر ورم غلظ و انتفاخی است که در

~~عضو حادث شود به سبب ریختن مادهای به آن عضو. و اوارم بر دو قسم است: یکی حار و

~~دیگری بارد. مادهآ ورم حار اگر خون باشد فلقمونی گویند و اگر صفرا باشد حمره و نمله، و

~~اگر مرکب از هر دو باشد حمرهآ فلقمونی یا فلقمونی حمره آن را که غالب باشد مقدم دارند،

~~و اگر بارد باشد: اگر بلغم بود و آن ماده داخل عضو باشد آن را ورم رخو گویند و اگر داخل

~~نباشد و از عضو جدا بود سلعه نامند، و اگر مادهآ او سودا باشد: اگر داخل عضو و با درد

~~باشد سرطان گویند و اگر درد نداشته باشد خنازیر، و اگر خارج عضو باشد و ظاهر بود ورم

~~صلب و اگر ظاهر نبود عذر گویند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. روبیان نوعی از ماهی را گویند که پاهای او بسیار است و چون این ورمی را که در بینی

~~حادث میشود شعبهها به منزلهآ پاها دارد تشبیه نمودهاند به روبیان. منه. (حاشیهآ هر سه

~~نسخه)

~~3. نحر گو گردن باشد . منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_330.png)

~~سدر نافع است. وبر قمحدوه نافع ms228 تر از سایر مواضع سر است. و در جمیع

~~مواضع حجامت عمل می کند و سزاوار آن است که کسی که ارادهآ ارسال

~~علق داشته باشد پرهیز نماید تا اخلاط ردیه در معدهآ او جمع نشود و از

~~جماع اجتناب نماید. و زلو را بر شکم و معده و نواحی کبد و سپرز و

~~حالبین و ناف نیندازند.

~~و اهل هند گفتهاند که فضیلت زلو بر فصد و حجامت آن است که در

~~جمعی که از فصد و حجامت می ترسند ارسال می نمایند در مواضع لسعها و

~~سموم و امراض بسیار مثل داءالفیل و خراجات و جراحات زیربغل و پس

~~گوش و کش ران و اکثر امراضی که در بینی و پستان و حلق و چشم و

~~پبلکها و غیر اینها حادث می شود استعمال میشود.

~~این آخر کلام علامه است که از مقالهآ روفس منقول است و آخر قول

~~اطبا در باب فصد و محجمه و زلو و بعد از این باب اقوال منجمین و خاتمهآ

~~این رساله.

~~باب ستم در بیان آنچه علامه از روقس در

~~307

~~1. سدر علتی باشد که هرگاه مردم بر پای خیزد چشم او تاریک شود و ضعف اندر آید و

~~سرگشتن پدید آید و زود بگذرد (ذخیرهآ خوارزمشاهی).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_331.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_332.png)

~~که متعلق به حجامت و فصد ایست

~~و این مقاله مشتمل بر چهار باب است

~~اب اول

~~در بیان جهت و سبب آن که

~~حجامت در وسط ماه بهتر است و فصد در نیمهآ آخر ماه

~~و آنچه بدین تعلق دارد

~~بدان که اگرچه عمده در این باب تجربه است اما منجمین میگویند که

~~قمر را در رطوبات عالم که رطوبات بدنی نیز از آن جمله است تأثیر

~~عظمیی است که به زیادتی نور ماه رطوبات زیاد میشوند و به نقصان نور

~~ماه رطوبات کم میگردند زیرا که نور ماه رطوبات را حرکت میدهد و به

~~سبب تسخین لطیفی که ms229 از ضوء او حاصل میشود سیلان می فرماید و به

~~مقالهآ چه

~~در بیان بعضی از اقوال منجمین

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_333.png)

~~31 درغ الصحة

~~مرتبه تحلیل نمیرسد مثل ضوء شمس و بدین سبب اخلاط در وسط ماه

~~در بدن بسیار میگردند و ثوران و هیجان مینمایند و به ظاهر میل می کنند.

~~در اول و آخر ماه کم میگردند و ساکن میشوند و میل به باطن میکنند. و

~~دلیل بر این معنی آن است که در وقت زیادتی نور ماه آب در دریا و مغز در

~~استخوان و شیر در پستان زیاده میگردند و اثمار در این وقت بیشتر نشو و

~~نما مینمایند تا آن که از زیادتی دانههای انار پوست او شق میگردد و از

~~تمدد خیار و خربزه مباشرین صدائی میشنوند و بدین جهت خواب در

~~مهتاب حین زیادتی نور ماه سبب زکام و نزله و آمدن خون از گلو در

~~بعضی از امزجه میشود.

~~پس بنابراین مقدمات حجامت در وسط ماه که رطوبات بدنی و خونی

~~بسیارند و به ظاهر میل دارند بهتر باشد از اول و آخر ماه که برخلاف این

~~است.

~~و گفتهاند که خاصیت را نیز در این دخلی هست و شیخ الرئیس نیز در

~~قانون به این معنی تصریح کرده و خلاصهآ کلام او این است که حجامت در

~~اول و آخر ماه که اخلاط در بدن کم و ساکناند و حرکت نکردهاند نکنند

~~بلکه در وسط ماه که بسیار و در هیجان و ثوراناند حجامت نمایند زیرا که

~~این اخلاط تابع نور ماهاند در زیادتی و کمی که به زیادتی نور ماه بسیار و

~~به کمی نور ماه کم میشوند چنانچه مغز دماغ در کاسهآ سر و آبها در

~~نهرهائی که صاحب مد و جزرند. و علامه گفته که فارسی شارح قانون

~~می گوید که قمر را تأثیر در هیجان اخلاط در بدن و بسیار و کم کردن آنها

~~بر وجهی است که ms230 انکار آن امکان ندارد، زیرا که از اول ماه تا تربیع اول،

~~نور قمر در اخلاط، احداث برودت و رطوبت غلیطی میکند و به سبب این

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_334.png)

~~در مجاری اخلاط بسته می گردند و اطاعت در دفع نمینمایند، و از تربیع

~~باب اول1 در بیان جهت و سبب آن که حجامت در... 311

~~اول تا استقبال1 احداث حرارت و رطوبت می کنند [و به سبب این سیلان

~~مییابند و حرکت میکنند]2 و اطاعت دفع خوب مینمایند و از استقبال تا

~~اجتماع احداث برودت و یبوست2 میکند و موجب نقصان رطوبات میشود

~~به جهت حرارت سابقی که تحلیل رطوبات کرده و به این جهت اطاعت

~~استفراغ نمی نمایند مثل آن که آب انهار در وقت زیادتی زیاده و در وقت

~~نقصان کم میشوند و این معنی را که مشاهده دلالت بر صدق او میکند

~~انکار نمیتوان کرد زیرا که اسباب ارضیه اگر سبب میبودند بایست در

~~جمیع اوقات به یک طریق باشند. و علت دیگر که به او نسبت دهند نیست

~~پس باید به قمر نسبت داد.

~~فقیر می گوید که در احداث قمر این کیفیات را در این اوقات جای تأمل

~~است. اگر گویند بنابراین فصد را نیز باید در اول و آخر ماه نکنند در وسط

~~نمایند میگوید که چنانچه رعایت این معنی در حجامت اختیاری ضروری

~~است در فصد اختیاری نیز لازم است. اما در حجامت رعایت این معنی بهتر

~~است به دو سبب:

~~یکی آن که معلوم شد که عمدهآ استفراغ حجامت از ظاهر بدن است و

~~مادهها در زیادتی نور قمر در باطن و ظاهر جریان دارند و در نقصان نور ماه

~~در باطن ساکناند و استفراغ فصد از باطن بیشتر است از استفراغ حجامت.

~~1. استقبال در اصطلاح نجوم مقابلهآ دو کوکب است و عادتا در مقابلهآ شمس و قمر مستعمل

~~است. مقابله کردن ماه و آفتاب در شب چهاردهم است و در این وقت ms231 ماه تمام و کامل باشد

~~(غیاث اللغات).

~~2. الف ندارد.

~~3. ب وج: "و از استقبال یا اجتماع تا احداث برودت و یبوست میکنده .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_335.png)

~~درع الصحة

~~31

~~و دویم آن که بر مسامات بدن در زیادتی نور قمر رطوبات غالب است

~~که اعانت بر دفع خون بیشتر میکند ودر نقصان نور ماه بر مسامات که

~~متکاتف اند یبوست که مانع از خروج ماده است از ظاهر، و این معنی در

~~فصد شرط نیست زیرا که میل مواد در اول و آخر ماه و نقصان نور قمر به

~~باطن است و فصد اخراج ماده از باطن بیشتر میکند. پس نمیتوان گفت که

~~نزد نقصان نور ماه به جهت کمی خون، فصد اختیاری نمیتوان کرد و

~~میتوان گفت که چون رطوبات بدن در نصف آخر ماه روز به روز در

~~نقصاناند و طبیعت را نیز در این تنقیص و کم کردن دخلی هست هرگاه

~~فصد اختیاری را در اوقات صحت و استقامت مزاج و طبیعت در نصف

~~آخر ماه نمایند که اعانت طبیعت کرده باشند بهتر از آن است که در نصف

~~اول که طبیعت سعی در تکثیر و توفیر رطوبت مینماید نمایند زیرا که

~~خلاف عمل و اقتضای طبیعت است و الحال نیز بر این جاری است که در

~~نقصان نور ماه فصد کنند و جدول منجمین نیز که در نیمهآ اول ماه به جهت

~~فصد هر روزی مضرتی است و در نصف آخر از برای هر روز منفعتی ذکر

~~کردهاند نیز بر این معنی دلالت مینماید. پس بنابراین مقدمات حجامت

~~اختیاری در وقت زیادتی نور ماه به سب اهم بودن این معنی از این معنی که

~~عمل به اقتضای طبیعت باشد و فصد اختیاری در نیمهآ آخر ماه خصوص از

~~نصف گذشته تا تربیع دویم که بیستم یا بیست و یکم باشد از سایر اوقات

~~ماه بهتر خواهد بود. در باب فصد ایام ماه وضع نموده این است که در ms232

~~صفحهآ بعد میآید]:

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_336.png)

~~جدول احکام فصد در روزهای ماه عربی

~~ب

~~و

~~بیخوابی آورد

~~ضرر رگها بود

~~د

~~ضعف دماغ آورد

~~دردسر آورد

~~زردی روی پدید آید

~~الرزهآ اندام عارض شود

~~مرگ مفاجات بود

~~دردسر و شقیقه عارض گردد

~~درد اندام آورد

~~سودا و مالیخولیا آورد

~~ضعف تن بود

~~خارش آورد

~~رنج و الم رسد

~~قولنج و لقوه پدیدآید

~~تا سال دیگر سالم بود

~~موجب صحت و قوت بدن باشد

~~ط*

~~رد اعضا بیدا شود

~~نقصانی ندارد

~~از درد شکم خلاص شود

~~کا ک

~~موجب روشنی دل و دیده شود دل قوی گرداند

~~ل

~~خوشدلی آورد

~~لو ل

~~دهن خوش مزه شود

~~از رنجها فارغ گردد

~~از خوف ایمن گرد

~~زردی روی زایل گرداند

~~از مرض خلاص شود

~~از درد و مرض فارغ گردد

~~ه ل

~~ز مرض خلاصی یابد

~~ضعف دماغ را ببرد

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_337.png)

~~چون رعایت ساعات و سایر شروط فصد و حجامت چنانچه معلوم شد

~~در فصد و حجامت اختیاری است و مردم از این دو صنف بیرون نیستند: یا

~~اعتقاد به نجوم و سعادت و نحوست کواکب و تأثیرات هر یک دارند یا آن

~~که ندارند. اول را دانستن این مسائل ضرور و لازم است و صنف دویم را

~~نیز بنا بر آن که اختیار ساعت ضرری و مفسدهای ندارد و احتیاط مقتضی

~~رعایت است دانستن بهتر است. و به جهت آن که این رساله کامل و نفع او

~~شامل باشد این مسائل نجومیه را بیان مینماید.

~~بدان که مشروطات فصد بیشتر است:

~~اولا آن که قمر در برجهای ثابت بغیر از ثور باشد زیرا که در ثور به

~~هیچ وجه تجویز نکردهاند و بعضی در حمل با وجود آن که منقلب است

~~چون آتشی است تجویز کردهاند.

~~دویم آن که ماه زاید در نور و حساب هر دو باشد مگر آن که خواهند

~~اندک خونی کم کنند که در این وقت اگر ناقص ms233 النور و بطی السیر بهتر است.

~~و سیم آن که قمر در برجهای مذکر باشد.

~~و چهارم طالع وقت برج هوائی باشد.

~~در بیان ساعات فصد

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_338.png)

~~و پنجم ماه به ستارههای سعد اتصال داشته باشد و اگر اتصال با زهره

~~باشد بهتر است تا خون فاسد بیرون رود و کار آسان گردد.

~~و ششم آن که سعدی در طالع وقت باشد و اگر مشتری باشد بهتر.

~~و محذورات فصد دوازده چیز است:

~~اول آن که خانهآ ماه برج منقلب باشد و ذوجسدین1 نیز روا نبود

~~صوص جوزا و حوت.

~~و دویم آن که طالع وقت و موضع قمر نیز از برجهای ارضی باشد که

~~برودت و یبوست دفع شود و حرارت بماند.

~~سیم آن که از برجهای آبی باشد که برودت و رطوبت دفع شود و

~~حرارت بماند، چه این هر دو مطلوب نیست. اما اگر برج آتشی باشد

~~حرارت و یبوست دفع شود. و اگر برج هوائی باشد حرارت و رطوبت

~~مندفع گردد و این هر دو مطلوب است. پس فصد در برج اتشی و هوائی

~~میتوان کرد و در بروج آبی و خاکی منع است.

~~و چهارم آن که هر برجی که منسوب به آن عضو باشد که فصد میکنند

~~ماده در آن برج باشد مگر آن که در آن برج سعد قوی باشد و بدین سبب

~~است که فصد دست در زمانی که قمر در جوزا باشد منع است زیرا که

~~جوزا منسوب دستها است. و علامه در شرح قانون در اول مبحث فصد

~~باب دویم1 در بیان ساعات فصد

~~315

~~. ذوجسدین ستارهآ عطارد است از آن روی که خانهآ او جوزاست که آن را جسدین (دوپیکر)

~~نامند (لغت نامهآ دهخدا).

~~2. کندی گفته اگر غالب بر مزاج مفصود صفرا باشد بروج آبی بهتر است و اگر غالب سودا

~~باشد هوائی و همچنین اگر مزاج او معتدل باشد منه. (حاشیهآ نسخهآ الف). قال الکندی ان کان ms234

~~الغالب علی مزاج المفصود الصفرا فالبروج المائیه اوفق به من غیرها و ان کان الغالب علیه

~~السوداء فالهوائیة اوفق به و ان کان معتدل المزاج. منه. (حاشیةآ نسخهآ ب).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_339.png)

~~31 درغ الصحة

~~که موانع فصد را نقل میکند میگوید که فصد در جوزا که ذوجسدین است

~~منع است زیرا که موجب تکرار نیشتر میشود. اگرچه این حق است و

~~منجمین نیز از فصد در بروج ذوجسدین منع نمودهاند. اما منع خصوص

~~جوزا به جهت همین است که مذکور شد.

~~و پنجم آن که حالت اجتماع ماه با آفتاب تا دوازده ساعت که ساعات به

~~سمت قسمت آفتاب است باشد چه در این وقت باید که از فصد اجتناب

~~نمایند که در این باب مبالغهآ عظیمی کردهاند.

~~و ششم آن که فصد در حالت مقابلهآ قمر و آفتاب باشد.

~~و هفتم بودن نحسین که زحل و مریخ باشند در طالع که آن دلیل

~~جراحت است.

~~و هشتم آن که ماه با زحل باشد که بیم پدید آمدن سودا است و آن فصد

~~بی فایده خواهد بود.

~~و نهم آن که قمر با مریخ باشد که دلیل تباه شدن آن عضو است. و

~~گویند سبب زیادتی صفرا میشود. و بعضی نظر مریخ را از تثلیت و

~~تسدیس جایز داشتهاند و مقابله و مقارنه و تربیع او با قمر دلیل خطای

~~فصاد و تأخیر التیام جراحت است و اگر آن اتصال در برج ذوجسدین باشد

~~دلیل است برآن که دو بار یا بیشتر نیشتر زنند و شاید که خون نیاید.

~~دهم: باید حذر کردن از آن که مریخ با زحل در ثامن از طالع باشد.

~~یازدهم: آن که زحل با مریخ در هشتم و دویم نیرین باشند.

~~دوازدهم: آن که قمر خالی السیر باشد که آن فصد بی فایده خواهد بود.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_340.png)

~~بدان که مشروطات حجامت پنج است:

~~اول باید که خانهآ ماه و طالع از بروج هوائی بود تا ms235 خون فاسد برود و

~~صافی بماند.

~~دویم باید که ماه به مشتری متصل باشد.

~~و سیم باید که ماه زایدالنور و الحساب باشد و از نحسها دور.

~~و چهارم باید که خداوند خانهآ قمر را به قمر نظر دوستی باشد.

~~و پنجم باید که قمر در برج مذکر باشد و به مریخ متصل باشد به مودت،

~~اگر خواهد که خون بیشتر آید. و گفتهاند که چون قمر در برجهای خاکی

~~باشد یا در حوت، نشاید که به مریخ ناظر باشد.

~~و محذورات وی شش چیز است:

~~اول آن که نشاید که ماه در بروج خاکی باشد خاصه ثور که سودا در او

~~پدید آید، و در اسد نیز به قول جمعی نشاید، و در بروج ابی نیز جایز

~~باب سیم

~~در بیان ساعات حجامت

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_341.png)

~~31 درغ الصحة

~~نیست که خوف فالج و لقوه باشد. و گفتهاند که در سرطان مورت وضح

~~است.

~~و دویم آن که نشاید که ماه در برج عضوی باشد که ارادهآ حجامت آن

~~عضو داشته باشند. بدین جهت است که در وقتی که قمر در اسد باشد

~~حجامت پشت منع است، زیرا که اسد به پشت منسوب است! و زمانی که

~~قمر در تور باشد حجامت گردن [منع است]، چه ثور منسوب است به

~~گردن، و نکته و جهتی که منجمین در باب منع فصد و حجامت عضوی که

~~قمر در آن برج منسوب به آن عضو باشد گفتهاند این است که قمر موجب

~~زیادتی رطوبت آن عضو میگردد. و در این حالت از کثرت رطوبت

~~جراحت، موضع فصد و حجامت دیرتر به میشود. و ممکن است که از

~~زیادتی رطوبت، فساد و عفونت به جراحت راه یافته موجب ضرر و ازار

~~عظیم گردد.

~~و سیم آن که نشاید که در دویم نیرین یا هشتم ایشان نحسی باشد که

~~تباهی آرد.

~~و چهارم آن که نشاید که ماه تحت الشعاع باشد.

~~و پنجم آن ms236 که روا نبود که نحسی در طالع باشد.

~~و ششم آن که حذر کند از آن که قمر به عطارد و زحل پیوندد

~~خصوص که خواهد خون اندک بگیرد. و اگر خواهد که خون بسیار بگیرد

~~باید قمر سریع السیر باشد و ماه به زهره پیوندد به اتصال پسندیده، و قمر به

~~مریخ ناظر بود به نظر پسندیده، و شاید که در آن وقت فصد در نصف اول

~~1. وضح لکهای است که رنگ او میانهآ سفیدی و سیاهی است و مقدمهآ برص است. منه.

~~(حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_342.png)

~~ماه که خون در بدن بیشتر و در مجاری عروق منبسط است بهتر باشد. و

~~دیگر نباید قمر در دور دوم طالع باشد و زحل با مریخ در هشتم ناظر به

~~قمر که بسیار بد باشد. و سایر مشروطات و محذورات همان است.

~~باب سیم1 در بیان ساعات حجامت

~~319

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_343.png)

~~کار این رساله می اید

~~مشتمل بر دو فصل

~~چون دانستن بعضی از آنچه در باب ساعات فصد و حجامت مذکور شد

~~موقوف است به دانستن منسوبات بروج و معرفت سعد و نحس کواکب

~~سبعهآ سیاره، به جهت تمامی این رساله بعضی از منسوبات بروج و کواکب

~~را که به کار [این رساله]1 میآید مذکور میسازد تا حین اختیار ساعت

~~محتاج به کتب نجومیه نبوده تمامی اینها او را معلوم باشد.

~~در بیان آنچه از منسوبات بروج و کواکب

~~ب چهار

~~1. ب و ج ندارند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_344.png)

~~حمل، خانهآ مریخ است و از برجهای آتشی منقلب، و مزاج او گرم و

~~خشک و مذکر است، و از اعضا سر و روی به او متعلق است.

~~و ثور خانهآ زهره است، و از بروج خاکی ثابت، و مزاج او سرد و خشک،

~~و مؤنث است، و از اعضا گردن و حلقوم به او منسوب است.

~~و جوزا خانهآ عطارد است، از برجهای هوائی ذوجسدین، و مزاج او گرم

~~و تر ms237 است، مذکر، و از اعضا بازوها و دستها و انگشتان به او متحلق است.

~~و سرطان خانهآ ماه است، و از برجهای منقلب آبی، و مزاج او سرد وتر

~~است، و مؤنث، و از اعضا سینه و پستان و اضلاع بدو منسوب است.

~~و اسد خانهآ آفتاب است، و از برجهای آتشی، و مزاج او گرم و خشک،

~~و مذکراست، و از اعضا پشت و پهلوها به او منسوب است.

~~و سنبله خانهآ دیگر عطارد است، و از برجهای خاکی ذوجسدین، و مزاج

~~منسوب است.

~~فصل اول

~~در بیان منسوبات بروج

~~او سرد و خشک است، و مؤنث، و از اعضا ناف و شکم و رودهها به او

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_345.png)

~~32 درع الصحة

~~و میزان خانهآ زهره است، و از برجهای هوائی منقلب، و مزاج او گرم و

~~تر، و مذکر است و از اعضا زهار و سرین و نشتگاه و رحم و مثانه،

~~الحاصل از ناف تا زهار به او متعلق است.

~~و عقرب خانهآ مریخ است، و از برجهای آبی ثابت و مزاج او سرد و تر،

~~و مؤنث است، و از اعضا مقعده و ذکر و خصیه و فرج به او متعلق است.

~~و قوس خانهآ مشتری است و از بروج آتشی ذوجسدین، و مزاج او گرم

~~و خشک، و مذکر و از اعضا، رانها به او منسوب است.

~~جدی خانهآ زحل است و از بروج خاکی منقلب، و مزاج او سرد و

~~خشک، و مؤنث است و از اعضا زانوها به او منسوب است.

~~و دلو خانهآ دیگر زحل است، و از برجهای هوائی ثابت، و مزاج او گرم

~~و تر، و مذکر است و از اعضا، ساقها به او منسوب است.

~~و حوت خانهآ دیگر مشتری است و از بروج آبی ذوجسدین، و مزاج او

~~سرد و تر، و مؤنث است، و از اعضا، پایها و کعبتین به او منسوب است.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_346.png)

~~چون بعضی ms238 از اوقات در باب اختیار ساعات به اکثری از منسوبات

~~کواکب احتیاج میشود به قدر حاجت بیان مینماید.

~~بدان که زحل - که کیوان نیز گویند - نحس اکبر است و بغایت سرد و

~~خشک است1 و طبع مزاج خاک دارد، و مذکر، از اعضا سپرز و استخوانها و

~~رودهها و پشمها و ناخن به او منسوب است، و از اخلاط، سودا و بلغم

~~خام2 به او متعلق است، و از روزها روز شنبه و از ساعتها ساعت اول و

~~هشتم به او منسوب است، و از شبها شب چهارشنبه، و از ساعتهای شب،

~~اول و هشتم.

~~و مشتری - که برجیس نیز نامند - سعد اکبر است. و به مزاج گرم و تر،

~~و از ارکان هوا و از اخلاط خون طبیعی خون لطیف شریانی که روح و هوا

~~بر او غالب باشد وخون طبیعی به او منسوب است، و مذکر، و از اعضا دل

~~فصل ثانی

~~1. خشکی زحل کمتر از سردی او است. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. و از قوتها قوت ماسکه و از حسها حس سمع به او منسوب است و از خلطها سودا و بلغم

~~خام. منه. (حاشیة نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_347.png)

~~درع الصحة

~~و شریانات به او منسوب است، و از روزها روز پنجشنبه، و از شبها شب

~~دوشنبه، و از ساعتها ساعت اول و هشتم آن روز و شب.1

~~و مریخ - که بهرام نیز خوانند - نحس اصغر است و بغایت گرم و

~~خشک، و مذکر و از ارکان آتش افروخته و از اخلاط مره صفرا به او

~~منسوب است، و از اعضا، گوش چپ و رگهای ساکن و جگر2 [و گوشتها

~~ساقها، و از روزها روز سهشنبه و از شبها شب شنبه و از ساعتها ساعت اول

~~و هشتم آن روز و شب به او متعلق است.

~~و آفتاب - که خورشید و نیر اعظم گویند - به نظر مودت سعد و به

~~حسب جرم نحس و به مزاج گرم ms239 و خشک است و مذکر، و گرمی آفتاب

~~زیاده بر خشکی او است از عناصر آتشی که به هوا نزدیک است و از

~~خلطهای صفرائی که به اعتدال نزدیک باشد. و ازاعضا، معده و قلب و دماغ

~~و تمامی اعضای جانب راست تعلق به او دارد، و از روزها روز یکشنبه و از

~~شبها شب پنجنشبه و از ساعات روز و شب اول و هشتم.

~~زهره - که ناهید نیز گفتهاند - سعد اصغر است و به مزاج سرد و تر، و

~~مؤنث است، و به اعتدال نزدیک، و تریش زیاده بر سردی است. از عناصر

~~هوای تر و از خلطها رطوبت غریزی و بعضی گفتهاند آب و بلغم. و از

~~اعضا، ذکر و حلقوم و رحم و کرده و ساعد و دست و کف پا به او منسوب

~~1. و لمس به او منسوب است. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف). مشتری گرم و تر به اعتدال است از

~~قوتها قوت نفسانی نامیه و غاذیه و از حواس حس ششم و سمع و لمس به او منسوب است.

~~منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

~~2. از اینجا تا یکی دو صفحه بعد یعنی جدول منسوبات کواکب سبعهآ سیاره را نسخهآ الف

~~ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_348.png)

~~است، و از روزها روز جمعه و از شبها شب سهشنبه و ساعات به دستور به

~~او منسوب است.

~~عطارد - که تیر نیز گویند - با هر کوکب که بیامیزد مزاج و طبع او گیرد

~~و اگر تنها بود مزاج برج گیرد. و گفتهاند سرد و خشک است و خشکی او

~~زیاده بر سردی است. از عناصر خاک، و از اخلاط، مرهآ سودا، و از اعضا،

~~زهره و زبان و کام و دماغ و لب و انگشتان به او منسوب است، و از روزها

~~روز چهارشنبه و از شبها شب یکشنبه و ساعات به دستور

~~قمر - که ماه و نیر اصغر گویند - سعد است و سرد و تر و مؤنث، و از

~~ارکان، آب، ms240 و از اخلاط، بلغم، و از اعضا معده و شش و پستانها و مری و

~~جمیع اعضای جانب و دستها به او منسوب است، و از روزها روز دوشنبه و

~~از شبها شب جمعه، و ساعات به دستور.

~~و به جهت آن که به آسانی و سهولت معرفت منسوبات بروج و کواکب

~~حاصل شود دو جدول یکی به جهت منسوبات بروج و یکی به جهت

~~منسوبات کواکب وضع نمود که حین حاجت رجوع شود].

~~فصل ثانی1 در بیان منسوبات کواکب

~~325

~~1. نسخهآ الف این یک صفحه را ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_349.png)

~~2

~~212

~~4

~~6

~~464

~~2

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_350.png)

~~1

~~2با

~~ی

~~(2

~~2

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_351.png)

~~1

~~41

~~1

~~44

~~(2

~~5

~~14

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_352.png)

~~فصل ثانی1 در بیان منسوبات کواکب 329

~~بدان که بنا بر قول منجمین که گفتهاند که از محذورات عمدهآ

~~فصد و حجامت آن است که قمر در برجی باشد که آن عضو را که

~~ارادهآ فصد یا حجامت او دارند منسوب به آن برج باشد اجتناب از

~~این معنی در فصد و حجامت که در حالت اختیار واقع شود ضرور و

~~الازم است و علم به این اگرچه از رجوع به منسوبات بروج که بیان

~~شد حاصل میشود اما اگر به تفصیل مذکور گردد بهتر خواهد بود.

~~پس اولا مواضع فصد را ذکر مینماید و بعد از آن محل حجامت را.

~~و میگوید که هرگاه قمر در برج حمل باشد از فصد سر و روی

~~اجتناب نماید یعنی فصد رگ پیشانی و میان سر و صدغین و ماقین

~~و پشت گوشها و دو رگ پس سر و سربینی و چهار رگ لبها و رگ

~~زیر زبان و زیر ذقن و رگ ذقن نکنند.

~~و اگر [قمر] در ثور باشد فصد وداجان که در دو طرف گردن

~~است منع است.

~~و اگر قمر در جوزا باشد فصد بدن و قیفال و باسلیق اعلی و اسفل

~~و ms241 حبل الذراع و اسیلم نکنند.

~~و اگر قمر در سرطان باشد رگ نحر که گو سینه باشد ننمایند.

~~و اگر [قمر] در سنبله باشد فصد شکم که رگ جگر و سپرز باشد

~~منع است.

~~و هرگاه [قمر] در جدی باشد از فصد مابض الرکبه احتراز نمایند.

~~و اگر [قمر] در دلو باشد از فصد صافن و عرق النسا اجتناب نمایند

~~درحالتی که این دو رگ را از بالای کعبتین بگشانید، و هرگاه از پائین

~~1. ماقین - گوشههای چشم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_353.png)

~~34 درع الصتحة

~~ره لاند باید که قمردر حوت نباشد که قدین و کعین به

~~او متعلق است.

~~و هرگاه قمر در حوت باشد فصد رگ پی پا نکنند.

~~و رعایت این معنی چنانچه در فصد رگهای ساکن لازم است در

~~فصد شریانات که رگهای متحرکاند، و سل و بتر ایشان ضرورتر

~~است زیرا که منفعت و مضرت اینها بیشتر است.

~~اما از حجامت سر در وقتی که قمر در برج حمل باشد اجتناب

~~نمایند یعنی حجامت نقره و هامه و پیش سر و قمحدوه و گوشها و

~~زیر ذقن نکنند.

~~و در تور حجامت گردن مثل حجامت اخدعین منع است.

~~و در جوزا حجامت دست که رسغ باشد ننمایند.

~~و در سرطان حجامت سینه و یهلوها نکنند.

~~و در اسد حجامت کاهل و ناعض و دوشها منع است.

~~و در سنبله حجامت قطن منع است.

~~[و در میزان از حجامت مابین ورکین اجتناب نمایند.

~~و در عقرب از حجامت مقعده و در قوس از حجامت رانها و در

~~جدی از حجامت زیر زانو که مابض الرکبه باشد، و در دلو از حجامت

~~ساقین و در حوت از حجامت کعبین و قدمین [بپرهیزند].

~~و بباید دانست که منع از فصد و زلو و حجامت به حسب بودن

~~قمر در بروج است و عدم محذورات و وجود مشروطات دیگر را

~~چنانچه در اختیار ساعات اینها بیان نمود رعایت لازم است، چه مراد ms242

~~از ذکر این مواضع دانستن این محذور بود نه آن که به محض عدم

~~این محذور در هر وقتی از اوقات فصد و حجامت خوب باشد و

~~توان کرد.

~~1. نسخهآ ج از اینجا تا ستارهآ بعدی را ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_354.png)

~~در بیان احادیثی که درباب فضیلت و منافع حجامت و

~~فصد و اوقات حجامت و غدای محتجم و ادعیة

~~خاتمه

~~مخصوصه به وقت حجامت وارد شده

~~که اکثر این احادیث از کتاب مکارم الاخلاق اسوة المسلمین شیخ

~~محمدبن یعقوب الکلینی

~~و این در هفت باب مذکور میشود.

~~1. فقط در الف.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_355.png)

~~حضرت امام محمدباقر - علیه السلام - فرموده که حضرت

~~رسول - صلی الله علیه و آله وسلم - را هیچ آزاری به هم نمیرسید

~~مگر آن که مداوا و معالجه به حجامت می فرمودند.

~~و از حضرت امیرالمؤمنین - صلوات الله علیه - منقول است که

~~حجامت، بدن را صحیح و عقل را محکم می کند.

~~و در روایت دیگر منقول است که بسیار بود که حضرت امام رضا

~~-علیه السلام - در میان شب زیادتی خون مییافتند، همان وقت

~~حجامت می کردند.

~~و در حدیث معتبر از حضرت موسی بن جعفر - علیه السلام -

~~منقول است که هرگاه در شب یا روز زیادتی خون بیابی آیهآ الکرسی

~~بخوان و حجامت کن.

~~و به سند صحیح از حضرت صادق - علیه السلام - منقول است که

~~دوا چهار چیز است: حجامت، و دوا در بینی چکانیدن، و حقنه، و

~~تی

~~و به سند معتبر از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم -

~~منقول است]1 که اگر در چیزی شفا هست در شیشهآ حجامت و در

~~در بیان فضیلت حجامت و منافع او

~~باب اول

~~1. فقط در الف

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_356.png)

~~باب اول1 در بیان فضیلت حجامت و منافع او333

~~خوردن عسل است. و فرمود نیکو عادتی است حجامت، دیده را جلا

~~میدهد و دردها را میبرد.

~~و حضرت صادق - علیه السلام - فرموده که جبرئیل برای حضرت ms243

~~رسول مسواک و خلال و حجامت آورد.

~~و حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده که بهترین

~~چیزی که شما [می توانید] دوا کنید به آن چیز حجامت است و قسط

~~بحری

~~و از حضرت امیر مروی است که حجامت کنید که به درستی

~~خون بسا باشد هیجان و زیادتی نماید بر صاحب خود، پس بکشد او

~~# ~~و از جابربن عبدالله مروی است که گفت که من از جای خود

~~حرکت نمینمانم تا حجامت کنم. پس به درستی که از رسولالله

~~شنیدهام که فرموده که در حجامت شفا است.

~~و نیز از جابر روایت کردهاند که حضرت رسول فرموده که اگر در

~~چیزی از آنچه شما دوا میکنید شفائی هست پس در تیغ زدن

~~حجامت یا در آشامیدن عسل یا داغ کردن به آتش [است] و من

~~دوست نمیدارم که داغ کنم

~~1. قسط بیخی است شبیه به بیخ لفاح [- دستنبو] و از نواحی هند خیزد و نباتش

~~مفروش و بیساق و برگش عریض. و سه قسم میباشد: یکی شیرین و سبک و سفید

~~و با عطریت که آن را قسط بحری یا عربی نامند. گرم و خشک و مدر بول و حیض و

~~جاذب خلط از عمق بدن و مفتح سدهآ جگر و قاطع اخلاط غلیظه و لزجه و مبهی و

~~کشندهآ اقسام کرم معده و جهت درد رحم و درد سینه و تقویت معده و جگر و ... مفید

~~است (تحفهآ حکیم مؤمن).

~~2. این دو سه صفحه را نسخهآ ج نداشت.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_357.png)

~~3

~~و از سلمان - رضی الله عنه - منقول است که گفته که نشنیدم هیچ

~~وقت که کسی شکوه کند به حضرات رسول درد سر را مگر آن که

~~حضرت فرموده باشد او را که حجامت کن، ونه دردی را که گفته

~~باشند حنا بگیر.

~~و در روایتی منقول است که حضرت رسول فرمود که هر که نظر

~~کند به اول محجمه از خون او ms244 که بریزند، امان یابد از درد چشم تا

~~حجامت دیگر.

~~و در روایت دیگر از حضرت رسول الله - صلی الله علیه و آله -

~~مروی است که فرمودند: چون طفل چهار ماهه شود هر ماه یک

~~مرتبه او را حجامت کنید در گو پشت سر که لعابش را خشک میکند

~~و حرارت از سر و بدنش میکشد.

~~س تمامی این روایات که از تقات مروی است دلالت بر فضیلت

~~حجامت میکند و مبالغهآ حضرات در باب حجامت از برای آن است

~~که دوای خون دفع او است و به حجامت که ضرر او کمتر است و

~~سبب ضعف بسیار نمیشود، چه خون را از حوالی جلد جذب

~~مینماید و از اعضای رئیسه جذب خون نمینماید و منفعتش بیشتر

~~است بهتر از فصد است خصوص در شهرها و هواهای گرم، زیرا که

~~به سبب زیادتی حرارت آن شهرها خون ساکنین در آنجا رقیق و

~~نضج است و به آسانی به نواحی جلد میآید و به حجامت دفع می

~~گردد، و فصد خون را از اعماق و از اعضای رئیسه و شریفه و غیر

~~اینها جذب مینماید. و چون حقیقت و نفع و ضرر چیزها را

~~حضرات بهتر از همه کس میدانند و در این بلاد به جهتی که گفته

~~شد حجامت را نافع تر میدانستهاند اکثر اوقات امر به حجامت

~~درع الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_358.png)

~~اب اول1 در بیان فضیلت حجامت و منافع او 335

~~می فرمودند، لهذا احادیث در باب حجامت و فضیلت و منافع او

~~بیشتر از فصد واقع شده.

~~اما مصلحت و سر و حکمت جمع میانهآ حجامت و قسط بحری

~~به حسب ظاهر و فهم قاصر آن است که اصحاب تجربه گفتهاند که

~~هرگاه قسط بحری را بر موضع حجامت طلا نمایند اثر زخمهای تیغ

~~باقی نمیماند و این از غرایب حکمت و عجایب طبابت است زیرا که

~~اگر این اثر بماند بسا باشد که هر که ببیند گمان ms245 برص یا بهق نماید و

~~نفرت و دوری کند. پس حضرت قسط را با حجامت جمع فرمودند

~~تا از این معنی ایمن گردند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_359.png)

~~در بیان احادیثی که در باب مواضع حجامت واقع شده

~~از امام بحق ناطق جعفر صادق - علیه السلام - منقول است که

~~گفته که حضرت رسول حجامت در سر و در میان هر دو شانه و در

~~گو پس گردن میفرمودند و اول را نافعه مینامیدند و دویم را مغیثه

~~یعنی به فریاد رسنده و سیم را منقذه یعنی خلاص کننده از دردها.

~~ممکن است که مراد به نافعه در این حدیث هر یک از حجامت پیش

~~بسر و هامه و قمحدوه باشد چه هر سه از حجامت سر است.

~~و در روایت دیگر فرموده که حجامت سر منقذه و حجامت نقره

~~مغیثه و حجامت میان دو شانه نافعه است. ممکن است که مراد از این

~~حجامت حجامت پیش سر یا هامه باشد.

~~و به روایت دیگر فرموده که منقذه آن است که از سربینی شبر کنی

~~به جانب بالا و به هر جای سر که برسد در آنجا حجامت کنی. ظاهرا

~~مراد حجامت پیش سر باشد.

~~و حضرت صادق - علیه السلام - فرمود که حجامت سر به فریاد

~~رسنده است و برای هر دردی نافع است به غیر مرگ. پس هر دو

~~طرف ابرو شبر کردند به جانب پشت و به آنجا که انگشتها رسید

~~نشان دادند که در اینجا حجامت میباید کرد. و در اینجا مراد

~~حجامت نقره است یا قمحدوه.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_360.png)

~~و در حدیث دیگر مذکور است که حجامت سر شفای همه دردی

~~است غیر از مرگ.

~~و در حدیث دیگر مروی است که حضرت رسول(ص) به دست

~~اشاره به سر فرمودند و گفتند: بر شما است به مغینه که از جذام و

~~جنون و برص و خوره و درد دندانها نافع است. مراد از حجامت

~~دراین دو روایت به حسب ظاهر حجامت ms246 قمحدوه است و احتمال

~~دارد که حجامت هامه بانتد.

~~و در روایت دیگر منقول است که حضرت فرمودند بر شما است

~~به حجامت حوزهآ قمحدوه پس به درستی که شفا است از هفتاد و دو

~~درد که از آن جمله جنون و جذام و برص و خوره و درد دندانها

~~است. و خوزه به معنی ساحت است.

~~و از حضرت رسول الله - صلی الله علیه و آله - منقول است که

~~حجامت در گو یشت سر موجب غلبهآ فراموشی است. مراد از این

~~حجامت نقره است و سر این معنی مذکور شد.

~~و در حدیث دیگر از حضرت امام جعفر - علیه السلام - منقول

~~است که اول حضرت رسول در پس گردن حجامت میکردند. پس

~~جبرئیل آمد و امر کرد حضرت را به حجامت میانهآ کتف. سر این

~~معنی عروض نسیان است از حجامت پس گردن چنانچه بیان شد. و

~~مراد از حجامت میانهآ کتف حجامت کاهل است.

~~و در روایتی واقع شده که آن حضرت به جهت دفع ضرر سمی که

~~به خورد آن حضرت داده بودند حجامت بر کاهل کردند. و این از

~~غایت بصیرت وجودت قریحت است زیرا که سم حاری بوده که

~~احداث حرارت بسیاری نموده بوده و اخلاط را فاسد ساخته که در

~~باب دوتم! در بیان احادیثی که در باب... 237

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_361.png)

~~338 درغ الصحة

~~ر ن الصح نانم تدار حجات بوه وای بیز بعد ازاشارد

~~یراکندگی آن سم در بدن بوده که این معنی بر آن حضرت ظاهر بوده،

~~چه در ابتدا و قبل از انتشار در بدن حجامت مضرت می کند و موجب

~~انتشار او در بدن می گردد.

~~و از ابن عباس مروی است که حضرت رسول الله - صلی الله علیه و

~~آله - حجامت در اخدعین و میانهآ کتفین فرمودند.

~~و در حدیث دیگر مروی است که حضرت رسول حجامت میانهآ

~~اخدعین و کاهل فرمودند.

~~و از جابربن عبدالله مروی است که ms247 حضرت حجامت بر ورک

~~کردند از برای وثی که در ورک به هم رسیده بود. و وثی عبارت از

~~حرکت زایدهآ استخوان مفصل است از مکان خود اما حرکتی که به

~~تمامی از مکان خود بیرون نرفته باشد چه اگر به تمامی بیرون رفته

~~باشد آن را "اخلع" گویند. و حجامت این موضع به جهت آن است که

~~از عروض ورم ایمن باشند.

~~و در حدیث دیگر مروی است که حضرت حجامت بر پشت قدم

~~کردند از برای وثی که عارض قدم شده بود.

~~منقول است که شخصی به حضرت صادق [علیه السلام] شکایت

~~کرد از خارش بدن. فرمود که سه مرتبه هر دو پا را حجامت کن در

~~پشت پا میان کعب و بند پا.

~~س بنابر اختلاف روایات چنانچه بیان شد جایز است که مراد از

~~نافعه و منقذه و مغیثه حجامت قمحدوه باشد یا هامه یا پس سر، و از

~~منقذه و مغیثهآ حجامت نقره و از مغیثه و نافعه حجامت کاهل. اگرچه

~~به حسب ظاهر و منافع قراین ظاهر میشود که مراد از قول حضرت

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_362.png)

~~که فرمودهاند که بر شما است به مغیثه، حجامت قمحدوه باشد نه

~~هامه. و ممکن است که مراد از نافعه که حجامت سر را نامیدهاند هر

~~یک از حجامت پیش سر و هامه و قمحدوه باشد چه هر سه در سر

~~واقع میشود، و از منقذه در روایت دیگر حجامت پیش سر و از مغیثه

~~حجامت نقره یا قمحدوه باشد چنانچه قبل از این نیز به این اشاره

~~نمود.

~~و اما حجامت میانهآ کاهل و اخدعین همین حجامت نقره است و

~~معانی هر یک از این الفاظ در فصل مواضع حجامت بیان شد.

~~239

~~باب دویم! در بیان احادیشی که در باب..

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_363.png)

~~از حضرت امام موسی(ع) منقول است که کسی که خواهد

~~حجامت کند در روز شنبه کند. و فرمودند که حجامت کردن در روز

~~یکشنبه شفای ms248 هر درد است.

~~و از حضرت صادق(ع) منقول است که فرمودند که حجامت ما در

~~روز یکشنبه و حجامت شیعیان ما در روز دوشنبه است.

~~و در روایت دیگر فرموده که حجامت روز شنبه مورث ضعف

~~میشود.

~~و در حدیث دیگر منقول است که آن حضرت گذشتند بر جمعی

~~که حجامت میکردند. فرمودند که چه میشد شما را اگر تآخیر

~~می کردید تا پسین روز یکشنبه که درد را بیشتر از بدن میکشید؟

~~و در حدیث دیگر فرمود که حضرت رسول در روز دوشنبه

~~حجامت کردند و به اجرت حجام گندمی دادند.

~~و در حدیث دیگر فرمود که حضرت رسول روز دوشنبه بعد از

~~عصر حجامت کردند و فرمودند که حجامت در آخر روز دوشنبه درد

~~را از بدن میکشد کشیدنی.

~~در بیان [احادیث داله بر] اوقات حجامت

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_364.png)

~~و در بعضی از روایات مطلق واقع شده که حجامت در دوشنبه

~~خوب است و در بعضی روایات عصر دوشنبه حجامت کردن خوب

~~است.

~~و از حضرت رسول منقول است که هر که در روز سه شنبه هفدهم

~~یا چهاردهم و یا بیست و یکم ماه حجامت کند شفا باشد او را از

~~دردهای بسال همه و شفا بخشد او را از درد سر و درد دندان و

~~دیوانگی و آکله و برص. ظاهر امر او حجامت هامه است یا قمحدوه.

~~و به روایت دیگر منقول است که هر که حجامت کند روز

~~سه شنبه هفدهم یا نوزدهم یا بیست و یکم ماه، از درد آن سال شفا

~~است.

~~و در روایت دیگر واقع شده که روز سه شنبه روز جنگ و خون

~~گرفتن است.

~~و در روایتی واقع شده که حضرت رسولالله - صلی الله علیه و آله

~~و سلم - فرموده که اول سه شنبهای از آذرماه رومی که ماه بهار است

~~حجامت کنند باعث صحت بدن شود

~~و در روایتی واقع شده که حجامت در هفدهم ماه موجب شفا ms249

~~است.

~~و در حدیث دیگر وارد شده که در روز سهشنبه ساعتی هست که

~~اگر در آن ساعت حجامت اتفاق افتد خون نمیایستد تا او را هلاک

~~ککند.

~~و در روایت دیگر واقع شده که شخصی دید که حضرت امام

~~علی نقی - علیه السلام - در روز چهارشنبه حجامت میکردند. گفت

~~که اهل مکه و مدینه از حضرت رسول روایت میکنند که هر که در

~~باب سیم در بیان [احادیث داله برا

~~341

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_365.png)

~~روز چهارشنبه حجامت کند و پیس شود ملامت نکند مگر خود را.

~~فرمودند که دروغ میگویند، کسی پیس میشود که مادرش در حیض

~~به او حامله شده باشد.

~~از حضرت امیر (ع) منقول است کبه حجامت مکنید در روز

~~چهارشنبه که روز نحسی است.

~~و در روایت دیگر نهی واقع شده از حجامت روز چهارشنبه.

~~و در روایت معتبر منقول است که حضرت امام موسی(6) در

~~چهارشنبه حجامت کردند و تب برطرف نشد، پس در جمعه حجامت

~~کردند و تب برطرف شد.

~~و از حضرت امام رضااع) مروی است که هر که در چهارشنبهآ آخر

~~ماه حجامت کند برای رد بر اهل طیره)، عافیت یابد از هر بلائی و

~~محفوظ ماند از هر دردی و محل حجامتش سبز نشود.

~~و در روایت دیگر منقول است که حضرت امام موسی(6) بعد از

~~عصر حجامت کردند.

~~و در روایت دیگر واقع شده که هر کس حجامت کند روز

~~چهارشنبه پس برسد به او چیزی، ملامت نکند مگر نفس خود را.

~~و در روایتی واقع شده که در روز چهارشنبه هرگاه قمر در عقرب

~~باشد حجامت نباید کرد.

~~و در حدیث دیگر منقول است که به حضرت صادق (6) عرض

~~کردند که مردم بد میدانند حجامت در روز شنبه و چهارشنبه را.

~~فرمودند که حضرت رسول فرموده هر کاه کسی زیادتی خون در خود

~~یابد البته حجامت کند مبادا او را بکشد.

~~34 درع الصحة

~~1. اهل طیره جمعی باشند که ms250 فال بد زنند. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_366.png)

~~و از حضرت صادق (ع) منقول است که هر کس خواهد حجامت

~~کند باید که در روز پنجشنبه حجامت کند. به درستی که در هر پسین

~~جمعه خون از جای خود حرکت میکند از ترس قیامت و به جای

~~خود برنمی گردد تا صبح پنجشنبه. و فرمود که هر که حجامت کند در

~~پنجشنبهآ آخر ماه در اول روز، دردها را از بدنش میکشد.

~~و در حدیث دیگر از حضرت صادق (ع) منقول است که خون در

~~روز پنجشنبه در موضع حجامت جمع میشود. پس چون ظهر شد در

~~بدن متفرق میگردد، پس حجامت را پیش از ظهر بکنند.

~~و از حضرت امام موسی(6) منقول است که در روز پنجشنبه

~~حجامت کنید.

~~و در بعضی احادیث واقع شده که در روز جمعه حجامت نباید

~~کرد زیرا که در آن روز ساعتی هست که اگر در آن ساعت حجامت

~~واقع شود هلاک میشود.

~~و در روایت دیگر منقول است که هر که در وقت ظهر روز جمعه

~~حجامت کند و بلائی به او برسد ملامت نکند مگر خود را.

~~و چند حدیث دیگر واقع شده که مطلقا قصور ندارد.

~~و در روایت دیگر منقول است که شخصی دید که حضرت امام

~~موسی (ع) در جمعه حجامت میکردند، گفت: فدای تو شوم در روز

~~جمعه حجامت میکنی؟1 حضرت فرمود: هرگاه خون بر تو زیادتی

~~کند، خواه در شب و خواه در روز، آیة الکرسی بخوان و حجامت کن.

~~و از حضرت امام موسی(ع) منقول است که در هفتم ماه حزیران

~~رومی - که اوایل تابستان است - حجامت کن و اگر نشود در

~~چهاردهم بکن.

~~باب سیم! در بیان [احادیث داله بر].

~~343

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_367.png)

~~3 درع الصحة

~~و حضرت صادق(ع) فرمود که حجامت را آخر روز به جای آرید.

~~و از امام جعفر صادق(ع) منقول است که در ماه مبارک رمضان

~~بهتر است که ms251 حجامت را در شب کنند.

~~و در حدیث دیگر از حضرت منقول است که فرمودند آیة الکرسی

~~بخوان و هر روز که خواهی حجامت کن.

~~بدان که آنچه از این روایات مختلفه در باب اوقات حجامت ظاهر

~~میشود آن است که به همهآ روایات در روز یکشنبه و دوشنبه و

~~نجشنبه بهتر از سایر ایام هفته است خصوص عصر دوشنبه و یکشنبه

~~و قبل از ظهر پنجشنبه و اول روز پنجشنبهآ آخر ماه، و شنبه که در

~~بعضی احادیث نهی از حجامت او واقع شده، بر تقدیر صحت روایت

~~مضرت او همین است که موجب ضعف است و ضرر مفسدهآ او مثل

~~جمعه و چهارشنبه نیست. و در باب جمعه از بعضی احادیث ظاهر

~~میشود که بد است نباید کرد، زیرا که در آن روز ساعتی هست که

~~اگر در آن ساعت حجامت واقع شود هلاک میشود. و در روایتی منع

~~از حجامت وقت زوال واقع شده. و دیگر چند حدیث دیگر واقع

~~شده که مطلقا قصور ندارد. و در روز چهارشنبه نیز نهی واقع شده از

~~حجامت، و در بعضی روایات تجویز کردهاند. بهتر آن است که در

~~این دو روز حجامت نکنند و اگر کنند طرف عصر بهتر آن است زیرا

~~که احادیث بر نهی بیشتر است و احادیث جواز شاید در باب

~~حجامت اضطراری باشد که هر وقت از روز و شب ضرور شود باید

~~کرد. چه ظاهر حدیث جمعه که حضرت امام موسی(6) حجامت

~~کرده بودند و دلالت بر حالت ضرورت مینماید که آیة الکرسی بخوان

~~که دفع مضرت آن میکند. همچنین در حدیث چهارشنبه که یکی

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_368.png)

~~حالت ضرورت بوده که حضرت فرموده مبادا خون او را بکشد و

~~یکی دیگر رد بر اهل طیره که به این اعتقاد که مخالفت قول ایشان

~~باشد ضرر نمیکند، پس این دو حدیث دلالت بر خوبی چهارشنبه

~~مطلقا ندارد. و حجامت امام علی نقی[ع] را نیز در ms252 روز چهارشنبه

~~ممکن است حمل بر اضطرار نمایند. و این که فرموده اند که دروغ

~~میگویند یعنی پیس شدن را که علت او چیز دیگری است نه

~~حجامت چهارشنبه.

~~خلاصهآ مدعا آن که چون احادیث در باب نهی چهارشنبه و

~~جمعه بیشتر از احادیث جواز است ممکن است که آنچه در باب

~~جواز واقع شده حمل بر حجامت اضطراری شود و حجامت سه شنبه

~~اگر چه موافق احادیث بسیار خوب است و نفع بسیاری به جهت او

~~نقل کردهاند خصوص در سه روز ماه که از چندین مرض ناخوش

~~نافع است اما با وجود آن حدیث که ساعتی هست که هر کس در آن

~~ساعت حجامت کند خون قطع نشود تا حیات او قطع شود جرآت بر

~~حجامت مشکل است مگر آن که این سه شنبه را حمل بر غیر آن سه-

~~شنبه سه روز ماه نمایند. یا آن که گویند مطلقا خوب است اما چون

~~آن ساعت را به غیر از معصوم، دیگری نمیداند و حضرات معصومین

~~که می دانستهاند و در غیر آن ساعت حجامت می کردهاند و امر به

~~حجامت در غیر آن ساعت مینمودهاند آن آثار و منافع که فرمودهاند

~~بر او مترتب بوده پس به هر تقدیر نکردن اولی است.

~~بدان که شروط حجامت و اختیار ایام بنا بر صریح قول اطبا

~~چنانچه مکرر مذکور شد و مضامین احادیث مذکور ایام هفته [را] در

~~حجامت اختیاری و استظهاری است و الا حجامت اضطراری را

~~باب سیم در بیان [احادیث داله برا

~~345

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_369.png)

~~346 درع الصحة

~~چنانچه صریح قول معصوم است هر وقت از روز یا شب که ضرور

~~شود باید کرد، و اگرچه حقیقت منع و نهی و مدح و خوبی هر یک

~~از ایام را معصوم بهتر میداند و عقل و فهم ما از ادراک آن منافع و

~~مضار و حکمت و مصلحت قاصر و عاجز است و گفتن که سبب و

~~جهت ms253 و مصلحت این است غایت جرأت و جهل و جسارت است،

~~اما چون نکته ای نجومی در این باب به خاطر رسیده بود بیان مینماید

~~و میگوید که شاید سبب منع شنبه این باشد که چون این روز متعلق

~~به زحل است که مزاج او در غایت سردی و خشکی است و از اعضا،

~~سپرز که محل سودای سرد و خشک غلیط است به او منسوب است

~~و به سبب این اسباب و مدبرات و منسوبات، خون را در بدن بستگی

~~و جمودی عارض میگردد و میل به باطن می نماید چنانچه از هوای

~~سرد و فصل زمستان نیز این حالت حادث میشود، و این مانع

~~حجامت است زیرا که در حجامت خون باید رقیق بوده و سیلان

~~داشته باشد و به ظاهر مایل باشد تا اطاعت در دفع و جذب نموده به

~~آسانی دفع شود، هرگاه چنین نباشد به زحمت و مشقت تمام و

~~دشواری، هر چه رقیق است دفع میشود و غلیظ و کثیف در بدن

~~باقی میماند و موجب ضرر میشود، و چون از خون رقیق که مادهآ

~~روح است و آن نیز به دشواری دفع میشود روح بسیاری بیرون

~~می آید باعث زیادتی ضعف و سستی می گردد.

~~و اما جهت مدح یکشنبه آن است که روز آفتاب است که به

~~حرارت لطیفی که دارد اخلاط و خون را رقیق و مایل به ظاهر

~~می گرداند و فعل او نقیض فعل زحل است. و از اعضای باطنه قلب

~~که معدن حرارت و در غایت گرمی است به او منسوب است، و از

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_370.png)

~~اعضای ظاهره طرف راست به او منسوب است که اکثری از مواضع

~~حجامتاند. و به این اسباب و منسوبات خون خوب و آسان دفع

~~میگردد و نفع حجامت بسیار میشود.

~~و اما سبب خوبی دوشنبه آن است که روز قمر است و تمامی

~~رطوبات عالم و بدن به او منوط و مربوط ms254 است و از اعضای ظاهره

~~پوست و طرف چپ به او منسوب است که اکثری از مواضع

~~حجامتاند.

~~و اما جهت مدح پنجشنبه آن است که روز مشتری است که مزاج

~~او گرم و تر و از اعضای باطنه جگر که منبع خون و حرارت طبیعی

~~است و از اخلاط خون به او منسوباند و در خانهآ او که قوس و

~~حوت است، و از اعضای ظاهره رانها و پاها به ایشان منسوباند

~~تمامی از مواضع حجامتاند.

~~اما مذمت چهارشنبه که روز عطارد است به جهت آن است که

~~زهره که محل صفرا است به او متعلق است و از حجامت در این روز

~~صفرا حرکت میکند و سبب ضرر میگردد. و دیگر آن که از اعضا

~~زبان و کام و دماغ ولب و انگشتان منسوب به عطاردند و ناف و

~~شکم و رودهها و دستها و انگشتان منسوب به دو خانهآ او که جوزا و

~~سنبله است و هیچیک از این اعضای منسوب به کوکب و بروج از

~~موضع حجامت نیستند.

~~اما وجه مذمت جمعه که خانهآ زهره است آن است که جمعه روز

~~عبادت و طاعت و عطر و زینت است نه روز زحمت و مشقت و

~~حجامت و کثافت! و دیگر آن که از اعضا، ذکر و حلقوم و کرده و

~~باب یم در پان الحادیث داله باه

~~347

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_371.png)

~~ساعد و کف پا به او منسوب است و هیچیک از مواضع حجامت

~~نیستند.

~~اما مدح سه شنبه به جهت آن است که روز مریخ است که در

~~غایت حرارت است و کوکب روز خون، و از اعضا گوشتها و رگها

~~که محل خوناند و ساقها که محل حجامتاند به او منسوباند و به

~~دو خانهآ او که حمل و عقرب است سر و میانه رانها و مقعده

~~منسوباند که از مواضع حجامتاند. و شاید که آن ساعتی که اگر

~~حجامت در آن ساعت واقع شود ms255 خون بند نشود تا بکشد ساعت

~~هشتم روز سه شنبه باشد که باز از راه ساعات روز متعلق به مریخ

~~است که در آن ساعت خون را به این دو سبب که روز مریخ و

~~ساعت مریخ است و به سبب حرارت وقت، غایت رقت و حدت

~~عارض میگردد و از سیلان و دفع او باز نمیتوان داشت و به حدت

~~و رقتی که او را عارض گردیده مانع التیام و التحام جراحات حجامت

~~می گردد و چندان خون دفع میشود تا بکشد خصوص در هواهای

~~گرم و بلاد حاره که اکثر اوقات حضرات در آنجا امر به حجامت

~~می فرمودند و خون مردم آنجا از گرمی هوا غایت رقت و حدت

~~داشته. و در ساعت اول روز سهشنبه اگر چه این دو سبب جمع است

~~اما هوا در ساعت اول روز سرد است برخلاف هشتم که در غایت

~~گرمی است خصوص در شهرهای جنوبی.

~~348 درع الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_372.png)

~~بدان که ارباب حدیث اختلاف کردهاند در وارد شدن حدیث در

~~باب امر به فصد و تجویز او، لیکن اکثری از ایشان این اعتقاد دارند

~~که حضرت امر به فصد کرده و رخصت فرموده اما مدح و تعریف

~~فصد را مثل حجامت نکرده و اگر حضرت رسول رخصت نمیدادند

~~ائمه - صلواتالله علیهم - چگونه امر به فصد میکردند و خود فصد

~~می نمودند چنانچه در جلد اول کافی در مولد امام حسن عسکری -

~~علیه السلام - منقول است و خلاصهآ معنی آن این است که حضرت

~~امام حسن عسکری - صلوات الله علیه -در روزی وقت ظهر فصاد

~~نصرانی را طلبیده فرمودند که فصد کن، و رگی را به او نشان دادند.

~~آن فصاد با خود میگفت که من چنین امر عجیبی ندیدهام که امر به

~~فصد رگی که من نمیدانم و نمیشناسم و از رگهائی که فصد کرده

~~میشوند نیست و در ظهر که وقت فصد نیست فرمودند. آنگاه

~~حضرت به فصاد ms256 گفتند که در همین خانهآ ما منتظر باش. چون شام

~~شد فصتاد را طلبیدند و فرمودند که خون را ارسال کن یعنی بدون

~~فصد و نیشتر دیگر زدن. پس فصاد خون را ارسال کرد. آنگاه

~~فرمودند نگاه دار، پس نگاه داشت. پس فرمودند برو در خانه باش.

~~چون نصف شب شد طلبیدند و فرمودند که خون را رها کن. فصاد

~~در بیان احادیثی که در باب فصد وارد شده

~~باب چهارم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_373.png)

~~می گوید تعجب من بیشتر از اول شد و مکروه داشتم که سؤال نمایم.

~~پس خون را رها کردم. خون سفیدی به طریق نمک بیرون آمد. آنگاه

~~فرمودند ببند. پس بستم. گفتند که در خانه باش. چون صبح شد به

~~قهرمان خود فرمودند که سه دینار به من عطا کند. گرفتم و بیرون

~~آمدم تا رسیدم نزد ابن بختیشوع نصرانی و به او نقل کردم. گفت والله

~~نمیفهم آنچه را که تو میگوئی و نمیدانم از طب در این [باره]

~~چجیزی و نخواندهام در کتابی و در این عصر عالم تر از فلان فارسی

~~کسی را نمیدانم، پس برو به نزد او. بیرون آمدم و کشتی کوچکی

~~کرایه کردم و به بصره رفتم و از آنجا به اهواز و از اهواز به فارس، و

~~رسیدم نزد آن عالم فارسی و به او حکایت کردم. او گفت مرا چند

~~روز مهلت ده. مهلت دادم، پس آمدم و تقاضای جواب کردم. گفت

~~آنچه تو حکایت میکنی از این مرد مسیح در دهر خود یک مرتبه

~~کرده بود.

~~بدان که از این حدیث منافع و فواید تثنیه و تثلیث فصد نیز ظاهر

~~میشود که بنا بر مصلحت و حکمت و حفظ قوت و دفع طبیعت

~~خون فاسد را به موضع فصد آن حضرت خونی را که دفع او ضرر

~~بوده در سه مرتبه امر به اخراج فرمودهاند که فاصله تخمینا میانهآ

~~دفعات شش ساعت بوده و قهرمان به لغت عجم، ms257 خازن و صاحب

~~اختیار و دخیل در امور مالی را گویند و بختیشوع، طبیب ماهر عالم

~~یونانی بوده و معنی او به یونانی "اعبد عیسی" است یعنی بندهآ عیسی،

~~و ابن او جبرئیل بن بختیشوع نام داشته که از اطبای مشهور است.

~~35 درع الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_374.png)

~~در کتاب خرایج و جرایح مذکور است که فطرس متطبب که

~~شاگرد بختیشوع طبیب متوکل و قریب صد سال از عمر او گذشته

~~بود میگوید که حضرت امام حسن عسکری - علیه السلام - نزد

~~بختیشوع فرستاده بود که از مخصوصان خود کسی را نزد من فرست

~~که فصد نماید، به من گفت برو نزد حضرت و او در این زمان

~~عالم ترین جمعی است که در زیر آسماناند و مبادا که از امر او

~~تجاوز کنی. پس من رفتم به خدمت حضرت و فرمود به من که برو

~~در آن حجره ساکن باش تا ترا بطلبم. و آن وقتی که من به خدمت

~~حضرت رسیدم وقت خوبی بود به جهت فصد. و طلبید مرا در وقت

~~غیر معمولی و طشت بزرگی حاضر ساختند و من فصد رگ اکحل

~~کردم و چندان خون آمد که طشت پر شد. آنگاه فرمود خون را قطع

~~کن. پس قطع کردم. دست خود را شسته و بسته و عود فرمودند مرا

~~به حجره و به جهت من طعام سرد و گرم بسیاری آوردند و در عصر

~~باز طلبیدند و فرمودند که خون را رها کن و همان طشت را آوردند.

~~پس خون را رها کردم و آمد تا طشت پرشد. پس فرمودند که قطع

~~کن. قطع کردم. دست را بستند و مرا عود به حجره فرمودند. خوابیدم.

~~چون آفتاب طلوع کرد طلبیدند و همان طشت را حاضر ساختند و

~~351

~~1. کتاب خرایج و جرایح که از تألیفات قطب الدین راوندی است در بیان معجزات

~~حضرات ائمهآ معصومین صلوات الله علیهم اجمعین و رد بر مخالفین. و شیخ

~~منتخب الدین ms258 در رجال خود گفته که سعیدبن هبة الله بن الحسن الراوندی مرد فقیه

~~صالح ثقهای است و تصانیف بسیار دارد از آن جمله مغنی در شرح نهایه ده مجلد،

~~خلاصة التفاسیر ده مجلد، منهاج البراعه در شرح نهج البلاغه، حبل المتین، غریبالنهایه،

~~احکام الاحکام، شرح مایجوز و مالایجوز، اغراب در اعراب، کتاب نیات در عبادات،

~~خرایج و جرایح، شرح صد کلمه حضرت امیرالمؤمنین صلواتالله و سلامه علیه و

~~تصانیف دیگر نیز دارد. نهایت فقیر به ذکر همین قدر اکتفا نمود. و گویا قطبالدین

~~مزبور از همین راوند حوالی کاشان است. منه. (حاشیةآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_375.png)

~~352 درع الصحة

~~تد مخ العزاوما کن رما کردم حون سفیدی مثل شیربیون امدت

~~طشت پر شد. پس فرمودند قطع کن. قطع کردم دست را بستند و

~~ینجاه دینار و جامهای به جهت من آوردند و فرمودند: بردار و صرف

~~کن. گفتم: سیدی! مرا مأمور به خدمتی میفرمایید؟ فرمودند: آری!

~~مصاحبت و رفاقت کسی را که مصاحب تو میشود از دیرعاقول

~~نیکودار.

~~نزد بختیشوع آمدم و این مراتب را نقل کردم. گفت که اجماع

~~حکما است بر این که خون در بدن انسان زیاده از هفت من

~~نمیباشد و این که تو حکایت کردی بیرون آمدن این از چشمهآ آب

~~هم عجب است و عجبتر آنچه که مثل شیر بوده. ساعتی متفکر شده

~~و تا سه شبانه روز به قرائت و مطالعهآ کتابها اشتغال داشت تا از این

~~معنی چیزی بیابد، نیافت. پس گفت که امروز در میانهآ نصارا عالم تر

~~به علم طب از راهب دیر عاقول کسی نیست. پس مکتوبی به او

~~نوشت و به من داد. بیرون آمدم و به در دیر رسیدم و او را ندا کردم.

~~از بام دیر به من گفت تو کیستی؟ گفتم مصاحب بختیشوع. گفت:

~~کتابتی داری؟ گفتم: آری. زنبیلی پائین فرستاد، آن کتابت را در آن

~~گذاشتم و او بالا کشید و همان دم به ms259 پائین آمد و گفت: تو فصد را

~~کردی؟ گفتم آری. گفت: خوش باد حال تو سوار استری شد و

~~آمدیم تا به سرمن رای رسیدیم و ثلثی از شب مانده بود. گفتم: به

~~کجا میخواهی بروی؟ به خانهآ استاد من یا خانهآ مردی که فصد

~~1. دیر عاقول در نهروان که میانهآ بغداد و سرمن رای باشد بوده. منه. (حاشیهآ نسخهآ

~~الف).

~~2. من طبی نزد اکثر اطباع صد و سی مثقال صیرفی است و نزد علامه صد و بیست

~~مثقال که دو رطل طبی باشد. منه. (حاشیهآ نسخهآ الف).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_376.png)

~~باب چهارم1 در بیان احادیشی که در... 353

~~کرده؟ گفت: خانهآ آن که فصد کرده. آمدیم به در خانهآ حضرت. قبل

~~از اذان صبح در گشوده شد و خادم سیاهی بیرون آمد و گفت: کدام

~~یک از شما صاحب دیر عاقول است؟ راهب گفت: من. گفت: پائین

~~آی! و خادم به من گفت: هر دو استر را نگاه دارد و دست راهب را

~~گرفت و داخل خانه شدند. پس من ایستادم تا آفتاب بلند شد. آنگاه

~~راهب بیرون آمد و جامهآ رهبانی کنده و جامهآ سفید پوشیده و

~~مسلمان گشته، گفت: الحال مرا به خانهآ استاد ببر. به خانه آمدیم.

~~بختیشوع چون او را دید پیش من آمد و گفت: چه چیز ترا از دین

~~خود برگردانید؟ گفت: مسیح را یافتم و بر دست او مسلمان شدم.

~~گفت: مسیح را یافتی؟1 گفت: مسیح یا مثل او را، به درستی که این

~~فصد را درعالم کسی نکرده مگر مسیح، و این مرد در علامات و

~~دلایل و براهین مثل او است. پس عود به خدمت امام کرد و ملازم

~~خدمت بود تا وفات یافت.

~~و منقول است که حضرت امام محمد تقی - صلوات الله علیهم -

~~طبیبی را طلبیدند و فرمودند که رگ کتف دست را بگشاید.

~~و منقول است که شخصی به حضرت صادق(ع) شکایت کرد از

~~درد جگر او را ms260 فصد پا فرمود.

~~و شخصی به حضرت امام موسی(6) شکایت کرد از جرب، فرمود

~~که از بخار جگر است، برو و فصد پای راست بکن و به قدر دو

~~درهم روغن بادام شیرین بر روی شیرهآ جو بریز و بخور و ماهی و

~~سرکه مخور

~~و شخص دیگر به خدمت حضرت صادق(ع) شکایت کرد از

~~جرب و زیادتی حرارت. فرمود که رگ اکحل را بگشا.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_377.png)

~~و شخص دیگر گفته که از خارش بدن شکایت کردم. فرمود که

~~دوا خوردی؟ گفتم: آری. دیگر فرمود که رگ زدی؟ گفتم: زدم و

~~منتفع نشدم. پس فرمودن سه مرتبه حجامت کن در هر دو میانهآ

~~عرقوب1 و کعب. پس چنین کردم و آن خارش دفع شد.

~~و از حضرت امام جعفر صادق(ع) منقول است که شخصی به آن

~~حضرت شکایت کرد که دختری دارم که شب و روز میترسد. فرمود

~~که فصدش کن.

~~و در روایتی دیگر منقول است که شخصی شکایت کرد که دخترم

~~در خواب بسیار میترسد و گاهی حالش بسیار صعب میشود و

~~اعضایش سست و بیحس میشود، و میگویند از تصرف جن است.

~~فرمود که فصدش بکن و آب شبت [شوید] را با عسل بپز و سه روز

~~بده که بخورد. چنین کرد و شفا یافت.

~~بدان که حضرت صادق (ع) امر به فصد پا که فصد صافن باشد

~~فرمودند از برای درد جگر و این غایت حکمت است زیرا که با

~~وجود آن که این فصد استفراغ خون از اعضای ماتحت جگر می کند

~~چنانچه اطبا می گویند جذب و امالهآ خون از اعضای عالیه به سافله نیز

~~می نماید و به این غرض و نفع تمام میگردد.

~~و سر این معنی که حضرت امام موسی (ع) فرمودند که جرب از

~~بخار جگر است آن است که اکثر اوقات مرض جرب از فساد خون و

~~امتزاج او با صفرا یا سودای محترق یا بلغم شور حادث میشود، ms261 و

~~چون این فساد در خون عروق است که از جگر رسته و محل تولد

~~خون، جگر است، پس گویا از بخار و حرارت جگر ناشی شده.

~~درع الصحة

~~1. عرقوب: پی سطبر در بالای پاشنهآ آدمی (ناظم الاطبا).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_378.png)

~~باب چهارم1 در بیان احادیثی که در...

~~و این که امر به فصد صافن فرمودند با آن که حدوث جرب در

~~همهآ بدن میشود و فصد اکحل نفعش از صافن بیشتر است به جهت

~~آن است که در فصد صافن چنانچه دانسته شد اخلاط سوداویهآ

~~محترقه که مادهآ جرب است بیشتر دفع میشود تا از اکحل، و ممکن

~~است که جرب مذکور عام نبوده بلکه مخصوص به اعضای سافله

~~بوده.

~~اما وجه تخصیص به پای راست ظاهر است زیرا که جگر در

~~طرف راست ابست و جذب به سبب محاذات بهتر میشود از پای

~~چی که در خلاف جهت کبد است و روغن بادام و شیرهآ جو در این

~~مرض و مضرت سرکه و ماهی که علت تامهآ حدوث این مرض

~~می تواند بود امری است ظاهر و بدیهی و سر حکمت و منفعت فصد

~~اکحل در جرب و حرارت کبد ظاهر است.

~~اما نفع حجامت مابین عرقوب در حکه1 بعد از نفع نکردن مسهل

~~دلالت بر کثرت منفعت و فضیلت حجامت مینماید. و عرقوب

~~عصب غلیظی است که موضوع بر بالای عقب است و زیر کعب که

~~واسطهآ میانهآ ساق و قدم است.

~~355

~~1. حکه - خارش، جرب.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_379.png)

~~باب پنجم

~~در بیان دعاهایی که حین حجامت باید خواند

~~در فقه الرضا مذکور است که چون ارادهآ حجامت کنی چهار زانو

~~در پیش حجام بنشین و بگو: بسم الله الرحمن الرحیم اعوذبالله الکریم

~~ی حجامتی من العین فی الدم و من کل سوء و اعلال و امراض و

~~اسقام و اوجاع و اسئلک العافیة و المعافاة و الشفاء من کال داء.

~~و در حدیث دیگر منقول است که چون ms262 حجامت کنی و خون از

~~محل حجامت بیرون آید پس بگو: اعوذ بالله الکریم فی حجامتی هذه

~~من العین فیالدم و من کل سوء

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_380.png)

~~از حضرت صادق (ع) منقول است که زینهار که ناشتا حجامت

~~مکن تا اندک چیزی نخوری که بیشتر باعث بیرون آمدن خون و

~~قوت بدن میشود. و فرمود که چون بعد از اکل حجامت کنند خون

~~جمع میشود و خون فاسد را بیرون میکند و اگر پیش از اکل باشد

~~خون صالح بیرون میرود و فاسد در بدن میماند.

~~و در حدیث دیگر مروی است که حضرت صادق (ع) حجامت

~~کردند و بعد از حجامت سه پارچه قند یا نبات طلبیدند و تناول

~~نمودند و فرمودند که خون صافی متولد میکند و حرارت را قطع

~~می کند.

~~و از حضرت امام علی نقی - صلوات الله علیهم - منقول است که

~~انارشیرین بعد از حجامت خون را ساکن میکند و خون اندرون را

~~صاف می کند.

~~و زید شحام میگوید که در خدمت حضرت صادق (ع) بودم .

~~حجام را طلبید[ند] و فرمودند که محجمهآ خود را بشوی و بند کن.

~~پس اناری طلبیدند و تناول فرمودند. چون از حجامت فارغ شدند انار

~~دیگر طلبیدند و تناول فرمودند و گفتند که خوردن انار در این وقت

~~صفرا را فرو مینشاند.

~~باب ششم

~~در بیان غذا و تدبیر شخصی که حجامت مینماید

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_381.png)

~~ذرغ الصحة

~~و از حضرت امام محمد باقر (ع) منقول است که چون حضرت

~~رسول(ص) حجامت می کردند به آب سرد غسل میکردند که

~~حرارت خون فرو نشیند.

~~و تمامی این تدبیرات حکمت محض و محض حکمت است

~~زیرا که از حجامت ناشتا مادهها به فم معده که به دل نزدیک است

~~ریخته میشود و موجب ضعف و غشی میگردد و از خوردن غذای

~~اندک یا شربت مناسب مقوی، تحصیل زیادتی قوت میشود و بر منع

~~ریختن ماده به معده و جمع و دفع ms263 خون فاسد به موضع

~~حجامت] اطبیعت را قدرتی حاصل میشود و قند و نبات تقویت

~~مزاج و طبیعت میکند و خون صافی بدل آنچه بیرون رفته تولید

~~می نماید چنانچه قبل از این در باب کاهو و سرکه بیان شد در فصل

~~غذا.

~~1. الف ندارد.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_382.png)

~~در بیان آنچه در رسالهآ ذهبیه در علوم طبیه منسوبه به حضرت امام

~~ثامن ضامن ابی الحسن علی بن موسی الرضا علیه من الصلوة ازکیها

~~که به جهت مأمون خلیفه نوشته بودند

~~در باب حجامت و فصد مذکور است

~~بدان که اولا فرمودهاند که هرگاه ارادهآ حجامت داشته باشی باید

~~که این حجامت بعد از دوازدهم تا پانزدهم ماه واقع شود که موافق

~~مصلحت و موجب صحت بدن است و هرگاه ماه ناقص شود

~~حجامت مکن مگر آن که مضطر باشی به سوی این حجامت به جهت

~~آن که خون در نقصان ماه کم و در زیادتی زیاد میشود. خلاصهآ این

~~معنی آن است که حجامت اختیاری را در وسط ماه که بعد از

~~دوازدهم تا پانزدهم که نور ماه زاید و رطوبات در بدن بسیار و به

~~ظاهر میل دارند باید کرد و در نقصان نور ماه نباید کرد، و اضطراری

~~را هر وقت ضرور شود باید کرد چنانچه حقیقت این مراتب به

~~تفصیل مذکور گردیده.

~~و دیگر فرموده که حجامت باید بوده باشد به قدر آنچه گذشته

~~است از سالهای عمر هر کس. بیست ساله هر بیست روز یکبار

~~حجامت نماید و سی ساله هر سی روز و چهل ساله هر چهل روز. و

~~همچنین حساب باید کرد و حجامت نمود.

~~باب هفتم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_383.png)

~~360 درع الصتحة

~~و دیگر فرموده که حجامت خون نمیگیرد مگر از رگهای باریک

~~کوچک پراکنده در گوشت. مصداق این سخن آن است که ضعف

~~قوت از حجامت حاصل نمی گردد چنانچه ضعف قوت یافته میشود

~~از فصد.

~~و دیگر فرموده که حجامت نقره به جهت ms264 سنگینی سر نافع است و

~~حجامت اخدعین سبک میگرداند سر و چشم و رو را، و به درد

~~دندانها نافع است، و بسا باشد که از فصد نیز این نفعها حاصل شود.

~~و گاه باشد که حجامت کنند زیر ذقن را به جهت قلاع که عبارت

~~از جوشش و بثورهای کوچک است که در دهن و روی زبان به هم

~~میرسد، سرخ رنگ و یا سفید رنگ، و اکثر اوقات این قلاع عارض

~~اطفال میشود خصوص حالت شیرخوارگی. و این حجامت به جهت

~~فساد گوشت بن دندان و غیر این از آزارهائی که در دهان به هم

~~میرسد نفع می کند.

~~و حجامت میانهآ کتفین که حجامت کاهل باشد نافع است خفقانی

~~را که از زیادتی خون و حرارت مزاج باشد.

~~و حجامت ساقین گاه هست که خون را بسیار کم مینماید

~~درحالتی که رگها از خون پر شده باشند و نافع است از دردهای کهنه

~~که در کردهها و مثانه و رحم زنان باشد، و روان میسازد خون حیض

~~بسته را، اما بدن را لاغر می گرداند و گاه هست که مو جب غشی و

~~بیهوشی میگردد و جمعی را که در بدن ایشان دمل و جوشش باشد

~~نفع مینماید.

~~و دیگر فرموده که چیزی که کم میسازد آزار حجامت را آهسته

~~مکیدن است در اول گذاشتن آلت حجامت، پس به تدریج مکیدن را

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_384.png)

~~زیاد نمایند، به این طریق که مکیدنهای مرتبهآ دویم زیادتر از اول، و

~~سیم از دویم بیشتر باشد، و صبر کنند در تیغ زدن تا آن که موضع

~~حجامت سرخ شود. به این طریق که مکرر آلت حجامت بر موضع

~~حجامت بگذارند و نرم سازند تیغ حجامت را، به این طریق که

~~پوستهای نرم ملایم را پیش از حجامت به آن تیغ ببرند و موضع

~~حجامت را پیش از تیغ زدن چرب سازند، و همچنین موضع فصد را

~~زیرا که موجب کمی آزار ms265 حجامت و فصد میشود، و همچنین

~~مشرط1 را که آلت تیغ زدن موضع حجامت است و مبضع را که آلت

~~فصد است نرم سازند به چرب نمودن به روغن، و نرم گرداند نزد

~~فراغ از حجامت موضع را به روغن.

~~و دیگر فرموده که فصتاد باید که فصد کند و رگ بگشاید از

~~موضعی که گوشت او کمتر باشد زیرا که کمی گوشت بر بالای رگها

~~باعث کمی آزار میشود.

~~و دیگر آن که در این موضع ظهور رگ بیشتر است و خطا در

~~فصد نمیشود و آزار حبل الذراع و قمحدوه در قوت فصد کردن

~~بیشتر از رگهای دیگر است. به جهت آن که این دو رگ به عضله

~~پیوستهاند و روی این دو رگ صلب و سخت است. اما آزار رگ

~~باسلیق و بدن در فصد کمتر است هرگاه بر روی ایشان گوشت

~~نباشد.

~~باب هفتم 1 در بیان انچه در رسالهآ ذهبیه در...361

~~1. مشرط - نیشتر.

~~2. مبضغ - نیشتر.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_385.png)

~~36

~~و دیگر فرموده که واجب است تکمید موضع فصد به آب گرم

~~یعنی پارچه را به آب گرم تر نمودن و بر آن موضع گذاشتن تا خون

~~به ظاهر بدن میل نماید و رگ از خون پر شود خصوص در فصل

~~زمستان که باعث نرمی پوست بدن میشود و آزار را کم مینماید و

~~آسان میگرداند فصد نمودن را، چه باعث ظهور رگ میشود.

~~و واجب است در جمیع آنچه ذکر نمودیم، از اقسام

~~بیرون کردن خون از بدن -خواه به فصد و خواه به

~~حجامت -دوری کردن از زنان پیش ازخون گرفتن به

~~دوازده ساعت و حجامت در روز روشن صافی که ابر و

~~باد سخت نباشد باید نمود، و خون آن مقدار بیرون کند که

~~تغییر در رنگ ظاهر شود. و در آن روز که فصد و

~~حجامت کند به حمام نرود که باعث درد و آزار میگردد

~~و تب دایمی از او به هم ms266 میرسد.

~~و دیگر فرموده که بریز بر سر و بدن آب گرم بعد از فصد و

~~حجامت اما بی فاصله همان ساعت آن بر سر و بدن مریز، و چون

~~غسل کردی از حجامت یعنی موضع حجامت را شستی به ریختن آب

~~یا رفتن به حمام، پس بگیر پارچهای از مرغزی یا کج عونی - بنا بر

~~نسخه که قزعونی واقع شده که عون نام دهی است در حوالی فرات -

~~پس ببند بر موضع حجامت، یا جامهآ نرمی - خواه از کج و خواه

~~1. مرغزی - کرک بز، مرغزی پشت را و گرده را گرم دارد و پوستین سمور، سینه و

~~جگر و گرده را گرم دارد (ذخیره خوارزمشاهی).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_386.png)

~~باب هفتم! در بیان آنچه در رسالهآ ذهبیه در... 363

~~غیرکج1 - و بگیر مقدار یک نخود تریاق اکبر و ممزوج ساز آن را با

~~شراب حلالی که مذکور شد، یا ممزوج ساز به شربت فواکه یا شربت

~~ترنج. و اگر یکی از این شربتها مقدور نشود بدون شربت بخور و بعد

~~از او جرعه ای آب گرم بیاشام. و اگر فصل زمستان باشد و هوا سرد،

~~بعد از آن سکنجبین عنصلی که از عسل و سرکهآ عنصل ساخته

~~باشند. به درستی که تو هر گاه اینها را کردی ایمن میشوی از لقوه

~~که کج شدن دهن است، و از برص و بهق و جذام باذنالله تعالی.

~~و دیگر فرموده که باید بمکی و بخوری انار ترش شیرین یا انار

~~بی دانه زیرا که نفس را قوت میدهد و زنده میسازد خون را. و

~~مخور طعام شور بعد از خون گرفتن به سه ساعت که خوف عروض

~~مرض جرب است. و اگر فصل زمستان باشد بخور گوشت تیهو بعد

~~از حجامت و شراب حلالی که مذکور شد. و از روغنها روغن خیری

~~که شب بو است - به کار بر، و گلاب و اندک چیزی از مشک بگیر

~~و بریز بر کلهآ سر زمانی ms267 که از حجامت فارغ شدی.

~~فاما در تابستان هر گاه حجامت نمودی بخور آش سرکه و آش

~~غوره و ترشیها و بریز بر مغز سرت روغن بنفشه یا گلاب و اندکی

~~از کافور و بیاشام از آن شراب حلال که بیان نمودم بعد از خوردن

~~طعام، و حذر نمای از حرکت نمودن بسیار و از غضب، و نزدیکی به

~~زنان در روز فصد و حجامت، و از خوردن ماهی شور بعد از فصد و

~~حجامت که باعث بهق و جرب میگردد.

~~1. کج = نوعی از ابریشم فرومایهآ کم قیمت.

~~2. عنصل = پیاز دشتی، پیاز موش.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_387.png)

~~آنچه در هر باب بیان فرمودهاند موافق قانون شفا و منهاج دوا و

~~محض حکمت و عین مصلحت است، و چون جهت و سبب هر یک

~~را در ابواب گذشته بیان نموده به تکرار آن موجب اطناب نمیشود و

~~به همین کلام خیر انجام، ختم مقصد و مرام مینماید و از فیض فضل

~~الهی و کرم و جود رحمت نامنتاهی امید آن دارد که چنانچه خاتمت

~~این رسالت به کلام بهترین انام و ائمه - علیهم الصلوات و السلام -

~~ختم گردیده خاتمت امور این فقیر کثیر القتصیر مقرون به خیر و

~~صلاح و مختوم به نجاح و فلاح بوده در سفر کثیرالخطر آخرت،

~~یزاد و راحلت، بهوسیلهآ شفاعت سید المرسلین و ولایت

~~امیرالمؤمنین و ائمةآ معصومین - صلوات الله علیهم اجمعین - از خوف

~~و خطر حساب و عقاب و آتش جهنم و عذاب ایمن گردیده در زمرهآ

~~ابرار و اخیار محشور گردد. انه غفور رحیم جواد کریم.

~~اتفاق فراغ از تسوید این رساله در اول فصل بهار و

~~اعتدال لیل و نهار و نوروز فیروز روز دویم از عشر سیم از

~~اول ربیعین شهر ولادت زبدة الکونین که ماه سیم از سال

~~چهارم از سالهای عشر دهم بعد از الف از هجرت کبری

~~مقدسهآ مصطفویه بود واقع شد. یعنی روز بیست و دویم

~~ربیع الاول سنة اربع ms268 و تسعین بعد الالف من الهجرة النبویة

~~علی مهاجرها الف الف الثناء و التحیة حامدا لله و شاکرا

~~لآلائه و مصلیا علی نبیه مظهر جماله و علی خلیفته علی

~~خلیقته و بنیه الطاهرة خلفائه راجیا بولایتهم لاجیا بشفاعتهم

~~34 درع الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_388.png)

~~متوکلا فی جمیع الامور علی من بیده الخیر و الرجمی و

~~السلام علی من اتبع الهدی. [ اللهم اغفر لکاتبه و لقارئه و

~~بمن نظر فیه بحق محمد و آله اجمعین]

~~65

~~1. نسخهآ الف اینجا پایان پذیرفته.

~~2. فقط در ب.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_389.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_390.png)

~~امت و قل

~~ربالهآ ممودیه

~~در بیان حجامت کردن

~~و آنچه در آن و بعد از آن آزاد است

~~بدان که آنچه محتاج الیه بود در سیاست مزاج یعنی آنچه

~~مصلح بدن بود و احوال جسم آدمی و علاج آن [گفته شد]

~~و من ذکر میکنم بعد از این چیزی را که احتیاج هست به

~~تناول نمودن آن از اغذیه و ادویه، و آنچه که واجب است بجا

~~آوردن آن در اوقات خود از حجامت کردن و حمام رفتن و

~~نوره کشیدن و غیرها چنانچه به تفصیل ذکر خواهد شد و

~~محمودات و مکروهات حجامت را از این جدول و ما بعدها

~~باید فهمید.

~~قانون سیزدهم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_391.png)

~~3 درع الصحة

~~محمود است که بعد از شب دوازدهم ماه هلالی باشد تا

~~شانزدهم به علت آن که چنین حجامت کردن اصح و اصلح به

~~بدن است به جهت آن که در این سه شبانه روز اخلاط

~~خصوصا خلط خون در مرتبهآ تزاید برقرار و از نقصان ایمن

~~است، پس اصلح به بدن خواهد بود به خلاف ماقبل ومابعد

~~این سه روز

~~محمود است که حجامت به قدری باشد که از عمر شخص

~~گذشته باشد پس کسی که بیست ساله است در هر بیست روز

~~یک دفعه و پسر سی ساله در هر سی روز یک دفعه، و

~~همچنین کسی که به چهل سال رسد ms269 در هر چهل روز یک

~~دفعه و هر چه بالا رود به همین حساب. این تفصیل در

~~صورتی است که شخص حاجت به تکرار حجامت داشته

~~باشد

~~محمود است تیغ نزدن موضع محجمه را مگر بعد از سرخ

~~شدن آن. به جهت آن که محجمه را که به تکرر به یک موضع

~~گذارند و بمکند ماده را به آن موضع میکشد و آنجا به سبب

~~جمع شدن سرخ میشود.

~~محمود است تیغ را نرم ساختن به مالیدن آن به پوست تن

~~به جهت آن که درد و الم تیغ بدان واسطه کم میشود.

~~محمود است پیش از تیغ زدن موضع او را روغن مالیدن،

~~به جهت آن که تدهین1 موضع حجامت موجب قلت تألم

~~خواهد بود، و از این جهت است که بعضی گفتهاند که بعد از

~~1. تدهین - چرب کردن به روغن، روغن مالی (ناظم الاطبا).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_392.png)

~~تدهین مبادرت باید نمود به تیغ زدن که تآخیر باعث کثرت

~~تألم خواهد بود.

~~محمود است که حجامت در روزی باشد که هوا از ابر

~~صاف باشد. به جهت آن که بودن ابر در هوا موجب انکدار

~~اخلاط خواهد بود خصوصا الطف اخلاط که خون باشد زود

~~قبول انکدار مینماید.

~~محمود است حجامت کردن در روزی که باد تند در او

~~نباشد. به جهت آن که در اشتداد باد هوا منکدر و بدین سبب

~~اخلاط خصوصا خون منکدر میشود.

~~محمود است آب گرم به سر و بدن ریختن گوئیا مراد با

~~فاصله است. به جهت آن که ریختن آب گرم به سر و بدن

~~موجب تحلیل اخلاط ضعیفه می باشد که در زیر پوست سر و

~~بدن باقی مانده و به تحلیل نرفته باشد.

~~محمود است بعداز شستن موضع حجامت، انداختن پارچهآ

~~نرمی از کرک و کج1 به موضع آن. به جهت آن که حفظ آن

~~موضع از برودت هوا و جذب نمودن کوفت آن و زود به هم

~~آوردن موضع حجامت ms270 و منزجر نشدن مواضع جراحت از

~~برخوردن لباس و غیره برآن میکند.

~~محمود است به تدریج مکیدن حجامت، پس ثانی از اول،

~~و ثالث از ثانی و هکذا اشد باید باشد. به جهت آن که هرگاه

~~اشتداد مکیدن به تدریج به عمل آید چنانچه ثوانی از اوائل و

~~قانون سیزدهم1 در بیان حجامت کردن و... 369

~~1. کج - نوعی از ابریشم فرومایهآ کم قیمت (برهان قاطع).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_393.png)

~~37 درع الصحة

~~ثوالث از ثوانی و هکذا متفاوت باشند هر آینه موجب قلت

~~تألم موضع محجم و تیغ خواهد بود.

~~مکروه است در نقصان شهر حجامت کردن مگر در حال

~~ضرورت. به علت آن که خون درنقصان ماه ناقص میشود در

~~زیادتی، و آن زاید و این فرمایش آن جناب مؤید و مقوی قول

~~طبیعیین است که زیادتی میاه و اخلاط را دایرمدار زیادتی قمر

~~و نقصان آنها را دایرمدار نقصان آن میدانند.

~~مکروه است حجامت کردن بعد از جماع مگر این که

~~دوازده بساعت از زمان جماع بگذرد. به جهت آن که صحبت

~~داشتن با زنها و مقاربت کردن با ایشان اخلاط را به هیجان

~~میآورد و در چنین حالتی خلط فاسد دفع نمیشود.

~~مکروه است حمام رفتن در روزی که ارادهآ حجامت داشته

~~باشد. به جهت آن که حرارت حمام اخلاط را به هیجان

~~می اورد و موجب ازدیاد آن شده مورث درد خواهد شد.

~~مکروه است بعد از حجامت به حمام رفتن. به جهت آن که

~~بعد از حجامت هنوز خون در عروق ساکن نشده و پیش از

~~ساکن شدن خون در عروق به حمام رفتن باعثت آن میشود که

~~حرارت حمام و حرارت آب، خون را متعفن سازد در عروق،

~~و تعفن خون موجب حمی دمویهآ لازمه، و نفوذ آب حمام به

~~جراحت موجب تشنج و ورم خواهد بود.

~~مکروه است بعداز حجامت بلافاصله آب گرم استعمال

~~نمودن. به جهت آن که بعد از حجامت اخلاط در هیجان ms271 است

~~و آب گرم طبعا محلل است، پس در حین هیجان اخلاط از

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_394.png)

~~حلیل عجز دارد و تلاقی ضد، موجب احداث فساد خواهد

~~بود. پس زمانی باید صبر نموده بعد از آن استعمال نمود.

~~قانون سیزدهم! در بیان حجامت کردن و...

~~71

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_395.png)

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_396.png)

~~در بیان مواضع حجامت

~~و بیان منافع و مضار و دلایل آنها

~~بدان که حجامت خون را از عروق صغاری که متفرق

~~درگوشت است از بدن میکشد به خلاف فصد که آن از عروق

~~کبیره می کشد به علت آن که حجامت را بالحس مییابیم که

~~قوهآ بدن را چندان ضعیف نمیسازد چنانچه از فصد حاصل

~~میشود. و بسا میشود که موجب تیرگی چشم بلکه بالعیان

~~دیدهایم که موجب غشی شده و این معنی خفا بردار (2)

~~نیست. مواضع ومنافع و مضار و دلایل حجامت را از این

~~جدول باید تشخیص داد:

~~حجامت نقره1 گرانی سر را نافع است به جهت آن که

~~مادهای که مجاورت قریبه دارد به وضع حجامت، او را

~~حجامت میکنند و گرانی سر را دفع میکند. اما حافظه و ذهن

~~را کم می کند.

~~حجامت اخدعین2 سردرد و چشمها و درد دندان را نافع

~~است به همان جهتی که ذکر شد و ضرر ندارد.

~~قانون چهاردهم

~~1. نقره - گودی پس گردن.

~~2. اخدعین - دو رگ گردن.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_397.png)

~~37 درع الصحة

~~حجامت زیرذقن، دردهای دندان را از قلاع و فساد لثه نافع

~~است به همان جهتی که ذکر شد و ضرر ندارد.

~~حجامت دوشانه، خفقانی را که از امتلاء و حرارت باشد

~~نافع است، به جهت آن که از جملهآ معالجات متداولهآ معروفهآ

~~خفقان، فصد از جانب چی است و حجامت بدل او است، و

~~ضرری ندارد.

~~حجامت ساقین، دردهای مزمنه که در قلوه و در مثانه و

~~ارحام باشد و بثورات و دمامیل را نافع است، به جهت آن که

~~به عضو سافل، ماده بهتر ریخته میشود. پس انچه ms272 مادهآ دموی

~~در اعضای مذکوره باشد به سهولت دفع میشود، اما خون

~~حیض را جاری میسازد و جسد را لاغر و موجب غش شدید

~~می باشد.

~~1. قلوه - کلیه.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_398.png)

~~در بیان چیزهائی که بعد از حجامت استعمال باید نمود

~~بدان که آن بر دو قسم است: یکی آن که مختص به فصلی

~~و زمانی نیست، و یکی آن است که مختص به فصلی و زمانی

~~است. و آن که مختص به فصلی است آن هم بر دو قسم است

~~زیرا که یا مختص به تابستان است و یا مختص به زمستان، و

~~ما هر یکی را در ضمن جدولی ایراد مینمائیم که در ضمن سه

~~جدول مذکور گردد و این جدول حاوی اشیاء مشترکه

~~می باشد. و الله اعلم

~~محمود است خوردن یک نخود از تریاق اکبر طریق

~~خوردن آن به این طریق است که بگیرد یک نخود از تریاق

~~اکبر را و او را ممزوج سازد به شراب مفرح معتدل و یا به

~~شربت فاکهه، و هرگاه میسر نشود با شربت ترنج، و هرگاه آن

~~هم یافت نشود تریاق را در زیردندان جائیده [جویده 2]

~~بخورد. بعد قدری آب نیم گرم بخورد که باذن الله تعالی از لقوه

~~و برص و بهق و جذام ایمن گردد.

~~محمود است مکیدن انار ترش و شیرین، نه ترش و نه

~~شیرین، به جهت آن که مکیدن آن موجب تقویت نفس

~~میگردد وخون بدن را زنده میکند و به جهت آن که انار

~~قانون پانزدهم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_399.png)

~~37 درع الصحة

~~املس خون را خالص از کدر نموده کبد را قوت میدهد و

~~خون صالح متولد خواهد شد.

~~مکروه است طعام شور بعد از حجامت قبل از انقضای سه

~~ساعت خوردن به جهت آن که خوف آن هست که ناخوشی

~~جرب عارض گردد.

~~مکروه است زیاد حرکت کردن و غیظ و غضب کردن به

~~جهت آن که کثرت حرکت و ازدیاد غضب موجب هیجان ms273

~~اخلاط میشود و هیجان اخلاط بسا میشود که منتهی به فساد

~~میگردد خصوصا در فصل تابستان.

~~مکروه است در روز حجامت مجامعت زنان به جهت آن

~~که هر دو مهیج اخلاط و هردو فصفص اند و دو حادثه که در

~~بدن عارض گردد قبل از انقضای دوازده روز و بدون انفصال

~~زمان هر آینه موجب تحلیل قوی و موجب هزال خواهد بود.

~~1. معنی فصفص را نیافتم.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_400.png)

~~در بیان اموری که استعمال و خوردن

~~آن بعد از حجامت محمود است

~~در فصل تابستان که از این جدول

~~باید استفاده کرد

~~محمود است خوردن سکباج بعد از حجامت که او را به

~~فارسی "اشوربا" گویند و طریق طبخ آن به این نهج است که

~~گوشت را به حد وسط باید ریزه نمود، و اگر مرغ باشد از بند

~~جدا ساخت، بعد نیم پخته نموده برداشت و پیاز و زردک و

~~گندنا1 را در آب پخت. بعد لزوجت آنها را با آب سرد گرفت

~~بعد این توابل را با گوشت در سرکه خوب پخته و با عسل و

~~یا شکر چاشنی داده با زعفران رنگین نموده بخورند.

~~محمود است خوردن هلام بعد از حجامت. هلام به ضم ها

~~سکباج است که او را صاف نموده و بعد از سرد شدن

~~بخورند. و بعضی گفتهاند که آن از گوشت گاو و گاوساله و

~~بزغاله یخته میشود و صنعت آن به این است که گوشت را

~~یخته برداشته کنار گذارند تا آب آن بخشکد. بعد بعضی از

~~قانون شانزدهم

~~1. گندنا - تره.

~~2. توابل جمع تابل و توبل چیزهائی است که برای خوش طعمی یا خوشبویی

~~در طعام کنند.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_401.png)

~~37 درع الصحة

~~توابل حاره و یا بارده با سرکه پخته و این گوشت را داخل آن

~~نموده پزند و بخورند.

~~محمود است خوردن مصوص و چیزی که حامض باشد.

~~مصوص به فتح میم و ضم صاد بر وزن مقول غذائی است که

~~او ms274 را از گوشت جوجه و یا مرغ و یا کبک میسازند و صنعت

~~آن بدین طریق است که گوشت مرغ را مسلوق نموده در

~~سرکه نموده با بقول و با ادویهآ عطریه به حسب احتیاج پزند. و

~~بسا میشود که با فواکه حامضه نیز پخته میشود.

~~محمود است ریختن روغن بنفشه.... و قدری از کافور به

~~کاسهآ سر به جهت این که ریختن این سه چیز به کاسهآ سر در

~~مزاج احداث زیادتی تبرید مینماید و لاسیما در فصل تابستان

~~که زیادتی تبرید و ترطیب بدن در آن بغایت محمود و ممدوح

~~است.

~~محمود است خوردن سه قدح از شراب حلال بعد از طعام.

~~به جهت منافعی که قبل بر این در طی جداول شهور رومیه و

~~غیرها بیان آن گذشت.

~~1. مسلوق - آب پز

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_402.png)

~~در بیان اموراتی که استعمال و

~~خوردن آن بعد از حجامت در

~~سردی هوا و یا در فصل زمستان

~~حمود است

~~و او را از این جدول استعلام باید نمود.

~~محمود است خوردن سکنجبین علی بعد از خوردن

~~تریاق فاروق اکبر به جهت آن که سکنجبین عسلی خوردن بعد

~~از تریاق آشامیدن موجب ایمنی است از ناخوشی لقوه و برص

~~و بهق و جذام و نحوها.

~~محمود است خوردن گوشت طیاهیج به جهت آن که

~~گوشت تیهوج1 معتدل و الطف لحوم طیور وحوش است وان

~~مولد خون صالح و مصفی خون است به علاوه نیکی رخسار و

~~صفای رنگ روی و رفع نقاهت و ضعف احشا [میکند].

~~قانون هیفدهم

~~1 . تیاهیج را جمع تیهوج آورده و با دو املا.

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_403.png)

~~محمود است خوردن سه کاسه از آن شراب حلال به جهت

~~آن منافعی که قبل بر این در طی جداول شهور رومیه و غیرها

~~بیان آن گذشت و شاید مولد خون صالح باشد.

~~محمود است ریختن آب سرد به کاسهآ سر بعد از فراغ از

~~حجامت به جهت این که ریختن آب سرد ms275 به کاسهآ سر باعث

~~تسدید مسام است و آن موجب تسکین بخار است، و شاید

~~جهت دیگر هم داشته باشد که خود آن جناب اعرف و دانا به

~~او اسست

~~محمود است مالیدن روغن خیری1 با قدری از مشک با

~~آب سرد به سر بعد از فراغ از حجامت به جهت این که این

~~اجزاء گرم وخشکاند و ملطف و محللاند و موافق جراحات

~~و مناسب فصل نیز میباشند.

~~3 درع الصحة

~~1. روغن خیری روغنی است که از گل خیری [گل همیشه بهار] و مغز بادام

~~شیرین به دست آید. (اختیارات بدیعی).

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_404.png)

~~در بیان فصد کردن

~~و آنچه در فصد استعمال باید نمود

~~و تناول باید کرد

~~و آنچه در مواضع فصد باید مراعات نمود

~~قانون هیجدهم

~~بدان که آنچه محمود و مکروه است در حجامت، محمود و

~~مکروه است در فصد به علاوه از آنچه ذکر آن خواهیم نمود. و

~~ما در این جدول آداب فصد و آنچه رعایت آن لازم است بیان

~~خواهیم کرد و جدول این است:

~~محمود است فصد نمودن از جائی که گوشت آن کمتر

~~باشد به جهت آن که در بالای عروق هر چه گوشت کمتر

~~باشد الم و آزار فصد نمودن از آنجا کمتر خواهد بود.

~~محمود است موضع فصد را به آب گرم تکمید نمودن به

~~جهت آن که خون بدین واسطه ظاهر میشود خصوصا در

~~فصل زمستان که موجب سهولت خروج خون و نرمی پوست

~~و قلت الم و آسانی فصد خواهد بود.

~~1. تکمیدکردن - پوست بدن را با چیزی گرم یا سوزنده چون خردل و امثال آن

~~تحریک و گرم کردن تا خون به سوی بیرون میل کند (لغتنامهآ دهخدا) .

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_405.png)

~~38

~~محمود است نقطه نهادن با روغن بزرک بر کسی که از او

~~فصد میشود به جهت آن که بدین واسطه بر کسی که ارادهآ

~~فصد از او هست پوشیده و محتجب نمیماند و ضرر به

~~شخص ms276 مفصود عنه نخواهد رسید.

~~مکروه است مجامعت زنان تا دوازده ساعت به جهت آن

~~که صحبت و مجامعت آنها اخلاط را به هیجان میآورد و

~~بدین سبب خلط فاسد دفع نمیشود.

~~مکروه است غذای نمکین خوردن سیما ماهی شور نمک

~~سود به جهت آن که خوردن طعام نمکین موجب ناخوشی

~~جرب و بهق و امثال آن خواهد بود. پس اجتناب از آن محمود

~~خواهد بود.

~~الصحة

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_406.png)

~~ر بال مواع د

~~بدان که آنچه متعارف و مشهور است موضع فصد چهار

~~رگ میباشد لکن یکی از آنها در زمان ما متروک است و ما در

~~این جدول اسماء و وجه تسمیه و تعریف و منافع و فواید

~~فصد آنها را به تفصیل بیان خواهیم نمود.

~~1- حبل الذراع: واو را حبل الذراع جهت آن گویند که به

~~منزلهآ طناب ذراع است و آن رگی است که از طرف انسی

~~ساعد کشیده شده تا به بالای آن، و فصد آن در این زمان

~~متروک است و ندیدهایم کسی از آن فصد نماید. منفعت فصد

~~این رگ این است که استفراغ خون از سر و گردن و قلیلی از

~~پائین گردن تا به کبد و شراسیف میکند.

~~2- قیفال: قیفال در لغت یونانی طرف چیز است، چون این

~~رگ در طرف ذراع واقع است به این نام نامیده شده. و آن

~~عبارت از رگی است که ظاهر شود در باطن مرفق بر جانب

~~وحشی میانهآ بالای ساعد و انسی آن و الم فصد آن

~~وحبل الذراع زیاد میباشد. فایدهآ قیفال همان فایدهآ حبل الذراع

~~است در حکم با هم شریک میباشند.

~~قانون نوزدهم

![page image](img/tabib_tehrani_dir_al_sihhah.pdf_page_407.png)

~~3_ باسلیق: باسلیق در لغت یونان ملک عظیم را گویند

~~چون این رگ تبعیت(؟) عظیم دارد ملک عظیم [نامیده شده] و

~~آن عبارت از رگی است که بر جانب انسی از عضل مرفق

~~کشیده و به اسفل ساعد مایل است و سبب [شیب؟] زیادی

~~دارد و آن از ms277 اشرف عروقی است که از جگر رسته به جهت

~~اتصال آن به قلب و دماغ و جگر و شش و حجاب و سینه.

~~فایدهآ باسلیق بسیار است نظر به کثرت توابع و شعب آن

~~چنانچه ذکر شد. پس فصد آن به قدر شعب آن نفع خواهد

~~داشت.

~~اکحل: اکحل مشتق از کحلاوش به معنی مرکب از

~~چیزهای مختلفه است و به این معنی شدید الصبع است. و آن

~~عبارت از رگی است که کشیده شده در وسط ذراع و آن

~~مرکب از قیفال و باسلیق است و از این جهت است که حکم

~~آن متوسط است فی مابین باسلیق و قیفال و الم فصد آن از

~~باسلیق کمتر است هرگاه گوشت زیادی روی آنها را نگرفته

~~باشد. فصد آن نافع است از جرب و بثورات و نحوها، و از

~~درد جگر هرگاه در راست باشد و از درد سپرز هرگاه در چپ

~~باشد.

~~38 درغ الصحةms278

1094TabibTihrani.DircSihha

كتاب 1094TabibTihrani.DircSihha

نبذة عن الكتاب

الفهرس