![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_23.png)

~~ای نام تو سر دفتراسرار وجود وزبود تو خلق هردوعالم موجود

~~شد عاقبت کار سلاطین محمود

~~از حکمت شاملت ز رأی وزراء

~~فهرست روزنامهآ نامداری و ابواب مجموعهآ کامگاری موشح ومزین

~~بحمد و ثنای کریمی تواند بود که اوراق لیالی و ایام و دفاتر شهوز و

~~اعوام بمواهب انعام و مواجب اکرام او مشحونست و بدایع نعم موفور

~~ولطایف کرم نا محصورش که از دیوان "نحن قسمنا بینهم " در وجه ارزاق

~~کاینات توجیه یافته از سمت نقصان و تغییر مجروس و مصون،

~~رباعی

~~ای صاحب جود و کرم نا محصور

~~مشحون زعطای نست ایام و شهور

~~انعام تو تسبت بخلایق موفور بی شایبهٔ‌ قصور تا روز نشور

~~قدیری که "یوم یقدم الحساب" بی وسیلهآ وزیرو کتاب بیک لمحهآ بصر

~~از محاسبهآ اعمال خیر و شر جن وانس و معشربشر باز پردازد ودر موازنهآ

~~حسنات اصحاب هدایت اصناف مکرمت مبذول داشته خرمن سیئات ارباب

~~معصیت را پشفاعت صاحب دیوان رسالت نابود سازد ،

~~شعر

~~ای منت احسان تو برجان همه

~~فضل تو بود منبع احسان همه

~~لطف نبوی شفیع عصیال همه

~~در روز حساب هم باذنت باشد

~~مما

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_24.png)

~~وعنوان صحایف تالیفات و طغرای لطایف تصنیفات درود و تحبات

~~بیغمبریست که چون خاتم رسالت در انکشت مبارکش کردند پروانهآ

~~" ان الدین عندالله الاسلام" و نشان عالی شأن "و من یبتغ غیر الاسلام

~~دینا فلن یقبل منه" بشش جهت هفت اقلیم ارسال داشت و تا منشور

~~نبوتشرا بطغرای "لولاک" و توقیع وقیع "وما ارسلناک" مطرز وموقع

~~گردانیدند رأیت فرخنده آیت " آدم و من دونه تحت لوائی یوم القیامة "

~~در عرصهآ چهار رکن گسترده داشت .

~~آن سید هاشمی که در بزم شهود

~~خصوص بدو کشت مقام محمود

~~در سایهآ چتر عرش سایش باشد

~~در روز جزا ادم ونوح و داود

~~دین یروری که از پرتو ضمیر مهر تنویرش چراغ شریعت چنان

~~برافروخت که سواد ضلاات " من ms001 یضال الله فلاهادی له" را ببیاض هدایت

~~من یهدالله فهوالمهتدی" مبدل کردانید و ازمیامن توجه خاطرفرخنده

~~مآ ثرش مبانی دین مبین و قواعد ملت متین بنوعی تمهید و تشییدپذیرفت

~~که بمقتضای کلمهآ "لیظهره علی الدین کله" احکام دفاترواوراق سایر ملل

~~وادیان برطاق نسیان منسوخ کردید،

~~ای خاک درت قبلهآ شاهان زمن

~~رباعی

~~از صبح رخت شام ضلالت نابود

~~دین توبود زجمله ادیان احسن

~~وز نور دلت صیح هدایت روشن

~~للهم صل علی سید نامحمد المصطفی وعلی اله واصحابه مصابیح الدجی

~~صلوة لاتنقضی بمرورالایام ولا تنقطع بکرور الشهور والاعوام وسلم تسلیما

~~ثیرا کثیرا .

~~2

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_25.png)

~~ما بعد بررآی صواب نمای اصحاب جاه وجلال وضمیر عقده کشای

~~ارباب دولت و اقبال بوشیده نخواهد بود که برطبق کلام خیر انجام

~~" اذا ارادالله بالامیرخیرا جعل له وزیرصدق ان نسی ذکره وان ذکراعانه"

~~تشیید قواعد خلافت و کامرانی و تمهید مبانی سلطنت وجهانبانی بی اصابت

~~تدبیر وزیر صافی ضمیر نظام نکیرد وسرانجام امور نصفت ورعیت پروری

~~وتمشیت مهام عظمت و عدالت کستری بی توقیه(1) رآی صواب نمای مشیر

~~صائب تدبیر انتظام نپذیرد وسنان کشورستان هیچ سلطانی بی معاونت قلم

~~خجسته رقم وزرای عظام کارگر نیاید و حسام خون آشام هیچ صاحب قرانی

~~بی مساعدت خامهآ مشکین عمامهآ صواحب کرام د ستیرد ننماید،

~~یت

~~ز رای وزیران روشن ضمیر

~~شود کار شاهان کفایت پذیر

~~بلکه بعضی از انبیای بزرگوار و رسل عالی مقدار علیهم صلوات

~~الی انقراض الادوار ازدرگاه پادشاهی که منزهست از شریک ونظیر التماس

~~وزیر ومشیر نموده اند وطلب کسی که ایشان را درفیصل امور نبوت وقرار

~~کار رسالت امداد و معاونت نماید فرموده ، کما قال سبحانه و تعالی حکایة

~~عن موسی. " واجعل لی وزیرا من اهلی هرون اخی".

~~نعر

~~واصابة الخلفاء فیما حاولوا

~~مقرونةآ بکفایة الوزراء

~~وقطع تظر از تکلفات منشیانه و تصلفات (2) مترسلانه جمال حال

~~3

~~قیه بمعنی ببروی و فرمان برداری است

~~بمعنی تملق

~~زاج گوئی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_26.png) ms002

~~هروزیر که بحلیهآ انوار نهم وفراست محای بود وقامت قابلیت هر مشیر

~~که بطراز آثار عقل وکیماست مطرز باشد و اگر بر طبق کامهآ " وشاورهم

~~فی الامر" پادشاه کامگار ابواب خزانهآ اسرار پیش او گشاید و اسباب

~~کفایت آمال از اصابت رای صواب نمایش طلب نماید هراینه اساس بنیان

~~دین و دولت سمت ثبات و دوام کیرد وجدار ارکان ملک و مات صفت رسوخ

~~و استحکام پذیرد،

~~م

~~ز فکر وزیر فطانت پناه

~~مخلد شود دولت پادشاه

~~ناء علیهذا بیوسته سلاطین جهان کشا وخواقین مظفر لوا مسند

~~وزارت را بوجود وزرای صائب رآی می آرایند و زمام اختیار کلیات

~~مهمات وا بقبضهآ درایت ایشان داده روز بروزدر علو منزلتشان میافزایند

~~چنانکه(1) دراین ایام خجسته آغاز فرخنده انجام حضرت خاقان عالی مقآم "

~~سلطان سلاطین صاحب قران ممالک آفاق، جالس مسند خلافت بالارث

~~والاستحقاق، حامی حوزهآ مسلمانی: بانی مبانی جهانبانی، ظل الله تعالی

~~فی الارض ، القائم باقامة السنة والفرض ، قاری القرآن بقرائة السبعه ، قالع

~~اصول الظلم والبدعه ، واقف اسراء التنزیل بتلویح الرای الثاقب ، مظهر

~~انوارالتاویل بنوضیح الفکرالصائب، المؤید من السماء بالدولة القاهره ،

~~المظفر علی الاعداء بالغرة الزاهره ، مشید قواعد المعدلة والنصفه، ممهد

~~مراسم المرحمة والرأفه ،

~~در اصل : چنانچه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_27.png)

~~ه*

~~آنکه قدرش در بلندی اوج هفتم طارمست و آنکه جاهش در ترقی فوق فرق فرقدست

~~آنکه بوسد بامدادان خاک پایش آنتاب گرچه اوراتختگاه چرخ چارم مسندست

~~آنکه دایم آستان درگه او قبله وار زایران کعبهآ مقصوددین را مقصدست

~~المستنصر من النصبر المستعان ، الممثل فرمان ان الله یأمر بالعدل

~~والاحسان، معز السلطنة والخلافة، ابوالفتع سلطان حسین بهادرخان،

~~لا زالت رایات اولیاء دولته رافعة منصورة واعلام اعداء مملکته خافضة

~~مکسوره، عنان اختبار اشغال سلطنت و زمایم عظایم اعمال خلافت را در

~~کف کفایت وقبضهآ درایت آصف منقبتی نهاده که ترتیب مصالح ملک و ملت

~~و تنفیذ امورجموور سپاهی و رعیت بی وساطت قلم و اسطی نژاد عدالت

~~نهادش تمشیت نکیرد وانحلال ms003 مشکلات دین و دولت و ارتفاع معضلات

~~جاه وحشمت بی توسل تدبیر ضمیرعقده گشای واصابت رای صواب نمایش

~~قسیر نیذیرد،

~~بر رای کارساز تو موقوف کرده اند ترتیب کار عالم و تنفیذ کار ملک

~~فرمان کر دکار برین جمله رفته است کزکلک بی قرار تو باشد قرار ملک

~~وماهو الاالوزیر الفاضل العادل، مرجع الاکابر والافاضل، مظهر عجایب التدبیر

~~فی امورالوزارة ، ناظم قوانین السلطنة و الامارة ، دستور الخافقین، ملک

~~وزراء المشرقیر.،

~~ضهر

~~جهان دانش و ابرسخا وکان کرم

~~سیهر حشمت ودریای فضل و کوه وقار

~~وزیر مشرق و مغرب که ملک ودین دارهآ برای ره شن او اعتماد و استظهار

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_28.png)

~~الفایزعلی کل المطلوب والمقصود ، کمال الملة والدنیاوالدین خواجه

~~محمود ، اعلی الله تعالی اواء جلاله وصان عن عین الکمال ایام کماله ،

~~مهر

~~کمال دین و دولت بحر افضال کزو یابد نوازش هر هنرور (1

~~درور (2) سم اسبش شد مجسم وزآن موجودگشت این(3) گوی اغبر

~~صبا چون سرخلقش با جهان گفت دمید از خاک تیره بوی عنسر

~~زخجلت میرود چون ذره ازجای چو بیند رای او خورشید انور

~~و بی شایبهآ تکلف و غایلهآ تصلف این وزیر صائب تدبیر و دستور

~~روشن ضمیر بوفور (4)بصیرت وصفای سریرت و کثرت فطانت و اشاعت

~~عدالت از سایر ارکان دولت و اعیان حضرت سمت امتیاز واستثناء گرفته

~~وذات کاملة الصفاتش باصناف اعمال حمیده و انواع افعال پسندیده وارتکاب

~~سنن سنیه و اجتناب از شیم دنیه صفت استکمال پذیرفته، از شمایم(5

~~لطف عمیمش دماغ جان ارباب جاه وجلال معطر و از نسایم خلق کریمش

~~نهال آمال اصحاب علم وکمال سر سبز وبأرآور

~~شهر

~~نسیم خلقت اکربگذرد سوی بستان بجای میوه همه جان براورنداشجار

~~وکر ز نکهت خلق تو شمه ای یابد فلک شود بخوشی همچو طبلهآ عطار

~~طوایف افاضل که فاقه زدکان خشک سال نوائب اند از غمام انعام

~~عامش مرفه و آسوده و شرایف امائل که ستم دیدگان روزگار مصائب اند

~~از رواتب احسان ms004 فراوانش بر بستر استراحت غنوده، امتیاز اهل فضل

~~6

~~) در اصل : مزور (2ادرور یمعنی بسیار ریختن باشد (4) در اصل : ای

~~در اصل بر وهور (5] در اصل : شمایل

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_29.png)

~~وهنرله در این اوان متوقع نبود بیمن عنایتش واقع گشته وسیهر بد مهر

~~از سر ایدای نضلاو تصد جفای علما بواسطهآ حسن رعایتش در گذشته ،

~~اگر سحاب مرحمتش در این اوقات سایه برفرق سا کنان دیار خراسان

~~نسنداختی وجود امثال ما خا کساران در آفتاب حوادث بسوختی واکر

~~افتاب عاطفتش در این ایام از افق عدالت و احسان طلوع ننمودی متاع

~~زندگانی سرگشتگان وادی پریشانی درظلام ظلم وعدوان مفتود بودی

~~شهر

~~ای بر سر خلق سایهآ اقبالت آسایش اهل فضل از افضالت

~~ازعدل توچون جهانیان خوشحالند باداهمه وقت درجهان خوش حالت

~~الاجرم جماهیر فضلای سخن [ورآومشاهیر سخنوران فضیلت کستر

~~بوظایف دعای دولت و اقبال این مرکز دایرهآ جاه وجلال قیام مینمایند

~~وبوسایل مناسب خودرا منظورنظر کیمیامآ ثرش کردانیده باحراز مطالب

~~فایز محایند و چون محرر این کلمات دلیذیر یعنی بندهآ فقیر و ذرهآ حقیر

~~غیات الدید بن همام الدین الملقب بخواند امیر وفور مکارم اخلاق

~~این وزیر با استحقاق را بر نهچی که مسطورگشت مشاهده نمود و بتقبیل

~~انامل فیاض استسعاد یافته در صحبت شریفش از مععنت ایام بر اسود

~~خاطر فاتر مایل بآن شد که بوسیلهآ تحفه ای خودرا ملحوظ عین عنایت

~~گ داند و بضاعت مزجاة خوبش برطبق عرض نهاد ه و از کیل احسان

~~آن عزیز مصر جلالت بهره ورگردد، بعد از تأمل واندیشه بهدایت طبع

~~فکرت بیشه بتحریر این اوراق که مشتملست برذکر شمه ای ازسیر ومآثر

~~وزرای عطارد فطنت و صواحب افتاب حشمت قیام و اقدام نمود وچون

~~7

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_30.png)

~~احوال بعضی از آنن طبقهآ عالی شأن که پیش از بعثت نبی آخرالزمان

~~علیه صلوات من الملک المنان بوزارت سلاطین نافذ فرمان اشتغال داشته اند

~~ازکتب تواریخ مستفاد نگشت قلم مشکین رقم بتحریر اخبار و ms005 حالات

~~ایشان نپرداخت وبنا بر ملاحظه تیمن و تبرک این رساله را مصدر بذکر

~~اصف برخیا وبزرجمهرا1) حکیم ساخت ، از غرایب اتفاقات آنکه در آن

~~اوقات که قلم بلاغت نژاد انشای این اجزاء بنیاد نهاد عقل هدایت نهاد بنا

~~بر مناسبتی که نزد ارباب خبرت پوشیده نخواهد بودنام آنرا بدستور الوزرا،

~~قرار دادوچون بتوفیق ایزد تعالی تآلیف دستور الوزراء بانتها رسید خاطر

~~فاتر بیافتن لفظی که از تاریخ سال اتمام آن خبر دهد متوجه گردید ،

~~ناگاه بالهام ملهم غیب و تلقین ملقن لاریب این معنی از ضمیر کسیر پرتو

~~انداخت که نام نامی این نامهآ گرامی بتاریخ سال تمامیست نامی،

~~ای گشته بنام نیک دردهرسمر(2)

~~این نامه که از نام توشد نام آود

~~ازسال تمامیش کسی جست خبر

~~گفتم که حروف نام آنرا بشمر(3)

~~رجاء واثق و وثوق صادق که این کلمات شتی (4) مقبول طبع نقاد

~~وذهن وقاد این آصف عدالت نهاد افتاده مستعدان مجلس عالی درعیب جوئی

~~نکوشند و خطایای حاوی این اجزاء بعطایا مقابل داشته بذیل اصلاح

~~بیوشند. اللهم احفظنی من شرکل اجوج وحسود بحق ناصب لواء الحمد

~~وصاحب مقام المحمود.

~~-8

~~(1) در اصل : ابوزرجمهر (2) دراصل: ثمر(3) بحساب ابجدنستور الوزراء

~~تاب

~~905 میشود که تاریخ تألیف آن باشد ودر این حساب

~~همزهآ آخررا نیز باید یک حساب کرد زیرا که مؤلف دره90 تألیف دیگر

~~خودراکه * خلاصة الاخبار هی بیان احوال الاخیار" نام دارد تمام کرده است

~~ومی ایست این کتاب را درسال دیگر بانجام رسانیده باشد(4)شتی بمعنی پرا کنده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_31.png)

~~ائمهآ اخبار انبیای بزرگوار و رواة آثار اصفیای عالیمقدار دراوراق

~~مؤلفات خود چنین ایراد کرده اند که چون تخت رسالت و مسند خلافت

~~بوجود همایمون سلیمان علی نبینا و علیه السلام زیب و زینت گرفت

~~قامت قابلیت آصف بن برخیا را بخلعت وزارت آرایش داد و زمام مهام

~~ملک و ملت را در قیضهآ اختبار و کف اقتدار او نهاد وجناب اصفی

~~بصفت نصفت و کثرت فطانت ms006 و تبحر در علوم ربانی وتخلق باخلا ق

~~رحمانی از سایر علماء و احبارل1) بنی اسرائیل ممتاز و مستثنی بود

~~وهرکاه حضرت سلیمان علیه التحیة والرضوان دردیوان نشستی ان جناب

~~زدیک بسریر خلافت بر کرسی قدسی صفت آرام گرفته بسرانجام مهام فرق

~~نام اقدام فرمودی.

~~ارباب اخبار آوردهاندکه حق سبحانه و تعالی آصف را بدانستن

~~اسم اعظم دانا گردانیده بود و آن جناب هرگاه حضرت مجیب الدعوات را

~~بآن اسم خواندی دعای او مستجاب گشتی چنانکه (2) آیهآ کریمهآ " قال الذی

~~عنده علم من الکتاب " الآیه که درقصهآ سلیمان وبلقیس واقعست بدین

~~معنی اشعار می نماید و کیفیت آن واقعه چنان بود که درآن وقت که بلقیس

~~متوجه ملازمت حضرت سلیمان ع گشت تخت خودراکه محسم از طلای

~~احمربودو بیاقوت و دررترصیع داشت درخانه ای مضبوط نهاده ابواب انرا مقفل

~~ساخت، آنگاه روی براه آورده، چون ازیک فرسخی معسکر سلیمانی

~~نزول نمود صباحی له حضرت سلیمان برسریر خلافت نشست انتظاروصول

~~9

~~ذکرشمهای از مناقب و مفاخر آصف بن برخیه

~~1) احبار بمعنی دانشمندان

~~1) دراصل : چنانچه

~~41

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_32.png)

~~ملکهآ سبا میکشید طوایف انس وجن را مخاطب گردانیده گفت : کیست

~~از شما که تخت بلقیس را قبل از رسیدن او حاضر کرداند ؟" قال

~~عفریت من الجن انا آتیک به قبل ان تقوم من مقامک" وینا برآنکه سلیمانع

~~از وقت طلوع آفتاب تا هنگام زوال در مجاس حکم مینشست فرمود

~~که زود تر از این میخواهم، آصف گفت : من بیارم تخت بلقیس را

~~بیش از آنکه چشم برهم نهی و باز کنی، آنکاه حقتعالی را باسم اعظم

~~خواند و التماس اتیان(1) سریر بلقیس نمود وتیر دعا بهدف اجابت

~~رسیده بیک چشم زدن ان تخت از مملکت یمن در مجلس حضرت سلیمانع

~~حاضر گشت. لاجرم سلیمان زبان وحی بیان بادای شکر مهیمن منان

~~بکشاد وبسبب این معنی جاه وجلال جناب آصفی روی در ازدیاد نها د

~~که " ذلک فضل الله یؤتیه ms007 من یشاء" و ازجمله دعوات ماثآورهآ

~~آصف دیگری آنست که باقتضای حکمت کامله خالق البرابا حضرت سلیمانرا

~~فرزندی در وجود امد که یک چشم ویک کوش ویک دست ویک پاداشت

~~وازاین جهة اندوه تمام برضمیر سلیمان علیه السلام استیلا یافته "درخلوتی

~~که غیر مادر فرزند وآصف برخیا کسی حاضر نبود باظهار این معنی زبان

~~گشود. آصف گفت : بیائید تاهر کدام ازما آنچه در خاطر مخزون داریم

~~وجز عالم السروالخفیات احدی را برآن اطلاع نیست ظاهر کنیم وصحت

~~این کودک مسئلت نمائیم، شاید که قادر بیچون ملتمس ماراباجابت مقرون

~~گرداند وهمه این حدیث را قبول نموده نخست سلیمان علیه السلام فرمود

~~10

~~که : الهی تو میدانی که باوجود این مقدار اسباب عظمت و حشمت که

~~) اتیان بمعنی رسیدن

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_33.png)

~~بمن ارزانی داشته ای از دو کس که نزد من میایند ویکی سیبی برسم

~~تحفه می اورد و دیگری تهی دست میاید صاحب سیب بیشتر و پیشتر

~~منظور نظر محبت من میگردد، خدایا اکر درین قول صادقم شفای

~~خوبش ازین فرزند دریغ مدار و چون این سخن بر زبان سلیمان

~~جریان یافت حضرت واهب العطایا چشم و کوش دیگر بدان پسر کرامت

~~فرمود " آنگه آصف گفت: یارب تو میدانی که من چند نوبت از سلیمان

~~استدعا نمودم که مرا ازشغل وزارت معاف دارد ودر این التماس دل

~~من با زبان موافق نبود اکر این سخن راستست نظر مرحمت شامل

~~حال این طفل کردان ومقارن این دعا باری تعالی دستی دیکربدان پسر

~~ارزانی داشت . پس مادر پسر روی بقبلهآ دعا اورده گفت: بارخدایا

~~ترا معلومست که باوجود آنکه حضرت سلیمانی، با این همه مکنت وشوکت

~~شوهر منست هرکس را ازوی جوان ترمیبینم تمنی میکنم که انکس

~~شوهر من باشد، اکر این سخن بصدق اقران دارد صحت کامل نصیب

~~فرزند من کن وپس از اظهار این اسرار حضرت پروردکار پای دیکر

~~بدان یسر عطا فرموده اورا صحیح الارکان کردانید وچون پسر سلیم ms008

~~الاعضاء کشت محبتی مفرط ازوی بردل سلیمان استیلایافته خاطر خطیرش

~~بدان توجه نمود که تربیت و کفالت اورا شخصی دانا متعهد کردد

~~وبروایت بعضی از مورخان جمعی ازجنیان نزد سلیمان آمده محافظت

~~آن مولود را التماس کردند وملتمس مقبول افتاده این صورت مستحسن

~~درگاه احدیت نشد، لاجرم ملک الموت باذن حی لایموت روح ان نورسیده را

~~قبض فرموده بدنش را بر کرسی سلیمانی انداخت ، فذلک قوله تعالی :

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_34.png)

~~و القینا علی کرسیه جسدا" وهو جسد ولده المیت ،

~~شهر

~~سحان خالقی که صفاتش ز کبریا

~~بر خاک عجز می فکند عقل انبیا

~~از عبدالله بن عباس رضی الله عنهما منقولست که مراد ازجسد درایت

~~دینویست که مدت چهل روز برسر حضرت سلیمانی نشسته حکومت کرد

~~وسبب حادثه آن بودکه چون سلیمان علیه السلام برصیدون که پادشاه یکی

~~از جزایر بود و بعبادت اصنام قیام می نمود ظفر یافت دختر اورا که

~~جمالی فایق وحسنی لایق داشت درحبالهآ خویش آورد و دختر از مفارقت

~~پدر بی طاقت شده بتعلیم شیطان از دیوان التماس نمود که صورتی مشابه

~~صیدون از سنک تراشیدند وبنا برآنکه قبل از استسعاد بمصاحبت سلیمان

~~شیوهآ بت پرستی داشت آن صورت را درخانه نهاده باتفاق کنیز کان خود

~~بعبادت صنم مشغول کشت وچون مدت چهل روز بدین صورتدر گذشت

~~خبر بت پرستیدن آن زن بگوش ابناء زمین رسیده صفت اشتهار یافت و

~~جمعی از مخبران صادق کیفیت واقعه رابعرض جناب آصفی رسانیده در آن

~~باب اضطراب نمودند، آن جناب گفت شما تسکین ورزید که من این حدیث

~~را بابلغ وجهی بمسامع سلیمان رسانم وهمان لحظه بملازمت آستان اسمان

~~منزلت رفته معروض داشت که ضعف شیخوخت در بنیهآ من اثر کرده است

~~و داعیهای دارم که قبل از انقضای ایام حیات در مجمعی که فرق انام از

~~خواص وعوام حاضر باشند مناقب ومفاخر انبیارا علیهم التحیة والغفران

~~بان کنم تا موجب ازدیاد اعتقاد عباد کردد . سلممان علیه السلام التماس ms009

~~را مبذول داشته همان زمان با حضار طوایف انس و جان فرمان داد و

~~12

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_35.png)

~~آصف بن بر خیا در آن مجمع زبان فصاحت بیان گشاده شرف و فضیلت

~~هریک از پیغمبران را برشمردن کرفت وچون سخن بذکر سلیمان علیه السلام

~~رسید فضایل و کمالات اورا بزمان صغر سن مقید گردانید و این معنی

~~بر مزاج اشرف سلیمانی کران آمده چون مردم متفرق شدند از آصف

~~استفسار نمود که سبب چیست که خصایص مرا مخصوص بزمان سابق ساختی

~~و آنجه خالق ودود بعد از فوت داود بمن ارزانی داشته ذکر نفرمودی؟

~~أصف جواب داد: که من نمی توانم که مدح وثنای کسی گویم که در خانهآ

~~او چهل روزبت یرستند. سلیمان گفت که : در خانه من ؟ آصف گفت :

~~بلی وصورت حادثه را بعرض رسانید. لاجرم سلیمان بخانه رفت وبترا

~~درهم شکسته و بت پرستان را معاقب کردانید و بر زبر خاکستر نشسته

~~بتضرع و استغفار اشغال نمودودرآن اوان دروقتی که بقضای حاجت میرفت

~~بدستور معهود انگشتری خودرا بجراده که یکی از جواری حرم بودسپرد.

~~درین حین بتقدیر رب العالمین یکی از عفاریت که اورا صخرماردمیگفتند

~~بصورت سلیمان علیه السلام برجراده ظاهر شد و خاتم را از وی ستانده

~~بر مسند سلیمانی قرار گرفت، بنا بر آن طوایف انس وجن کمر مطاوعت

~~اوبرمیان جان بستند وچون سلیمان علیه السلام از تجدید وضوبازیرداخته

~~خاتم را از جراده طلبید گفت : بصاحبش تسلیم نمودم و توچه کسی که

~~من ترا نمی شناسم و صدور این سخن از جراده بنا برآن بود که اندک

~~تفییری بهیئت سلیمان علیه السلام راه یافته بود.

~~القصه بعد از قیل وقال حقیقت آن حال برحضرت سلیمان علیه السلام

~~-13

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_36.png)

~~ظاهر کشته ملال بسیار بخاطر انورش رسید ودست ازطلب خاتم بازداشته

~~روی بطرفی دیگر گردانید. بصحت پیوسته که درآن اوان که صخرجنی

~~بر مسند سلیمانی منزل کزیده بود آن چضرت بنا برضرورت با جمعی

~~از صیادان ms010 که بر کنار دریا بصید ماهی اشتغال داشتند در امیخته سلوک

~~می نمود تا آنزمان که مهیمن منان نوبت دیگر خاتم را بوی ارزانی

~~داشت و کیفیت آن حالت چنان بود که صخرجنی در ایام حکومت بابنی ادم

~~بتکلف اختلاط می کرد و در اکثر اوقات با ابناء جنس طریق مصاحبت

~~مسلوک می داشت و بخلاف شرع و عقل احکام ازوی صادر می ثشت:

~~خلایق از امثال این حرکات نالایق بد مظنه شده صورت سوءآ ظن خودرا

~~بعرض آصف رسانیدند. آن جناب فرمود که : ظاهرا این شخص سلیمان

~~نیست وجهة تحقیق این معنی کسی نزد ازواج وسراری حضرت نبوی

~~فرستاده، از حال اوتفتیش نمود. ایشان کفتند: چند گاهست که ما

~~از سلیمان خبری نداریم و آصف علمای بنی اسرائیل را آگاه ساخته

~~فرمود که : این خبیث دیویست که برجای سلیمان قرار گرفته ، آنگاه

~~باتفاق بمجلس صخر مارد رفته آغاز قرائت توریة کردند، ان ملعون

~~طاقت استماع کلام مهیمن بیچون نیاورده از فرازتخت غیبت نمود وخاتم

~~سلیمانی از دست در دریا انداخت و ماهشی بامر الهی خاتم را فروبرده

~~در چنک صیادانی که سلیمان معاونت ایشان میکرد گرفتار شد و آن طایفه

~~ماهی مذکور را در بدل اجرة تسلیم حضرت سلیمان نمودند. لاجرم

~~نوبت دیگر خاتم بدست آن حضرت افتاد و همانساعت ازدحام طوایف

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_37.png)

~~خلوقات بر درکاه خلافت پناه دست داد م وشیده نماند که از احوال

~~آصف زیاده از آنچه در سلک تحریر سمت انتظام یافت از کتب تاریخ

~~چیزی معلوم نشد ، بنا بر ان راقم این کلمات پریشان بر همین مقداو

~~اختصار نموده عنان جواد خوش خرام خامه را بصوب دیکر تافت .

~~ذکر بزرجمهر(1) حکیم

~~بروایت ا کثرمورخان بزرجمهر اعلم حکمای زمان خود بود وبوزارت

~~پادشاه عادل انوشیروان قیام مینمودو کیفیت وصول آن جناب را بملازمت

~~کسری طایفه ای از ارباب اخبار برین نهج درسلک تقریر کشیدهاند که:

~~نوشروان شبی در عالم رؤیا مشاهده نمود که درییش ms011 تخت او درختی

~~رسته است وصورت آن شجره مقبول افتاده جام مدام بردست گرفتی

~~وقبل از آنکه تجرع نمودی خوکی ظاهرشده شراب آشامیدی و نوشیروان

~~از وقوع این حالت محزون کشتی و ایضأ چنان دید که خوک بر مسند

~~او نشستی و کسری کاسهآ داشته خوک شراب خوردی و چون انوشیروان

~~ببدار شد قوافل حزن و اندوه بر باطن او استیلا یافت و معبران

~~رااحضار نموده بعد از تقریرواقعهآ مذکوره از کیفیت تعبیر پر سید ، آن

~~جماعت از تعبیراین خواب عاجز آمده جواب مقرون بصواب نتوانستند گفت

~~و شعف کسری بدانستر: تعبیر خواب سمت ازدیاد پذیرفته جمعی از

~~سپاهیان(2) مملکت را امر فرمودند تا در اقطار آفاق متفرق کشته

~~15

~~1) در اصل نسخه همه

~~ه ابو زرجمهر * وبیداست که چون معرب

~~زرک مهر ست باید

~~زرجصهر * نوشقه شوده

~~درحاشیه با خط دیگری بجز خط متن اصلاح عده است:ه بیاحان *

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_38.png)

~~طلب شخصی کنند که نقاب حجاب از چهرهآ این امر مهم بردارد . ازان

~~جمله شخصی ازاد سرونام بمرو رسیده بدبیرستانی عبور نمود و از معلم

~~برسیدکه از علم تعبیرهیچ وقوفی داری؟ جواب داد که : تا [این] غایت

~~بآموختن این فن استسعاد نیافته ام . بزرجمهر که درسلک تلامذهآ آن معلم

~~انتظام داشت وبحدت ذهن و صفای طبع موصوف بود آزاد سرورا گفت:

~~کیفیت واقعه رابیان کن، شاید تعبیر بخاطررسد . استاد بانک بروی زد که:

~~خاموش باش! آزادسر ومعلم را از ظنت مانع آمده خواب کسری را بیان کرد.

~~بزرجمهر گفت : هصرع : "نکویم من این نکته جزنزد شاه" . آزاد سرورا

~~گفتار کودک معقول افتاد واوراالاغ وخراج(1) راه داده باتفاق متوجه در گاه

~~بادشاه شدند و بعد از وصول بمقصد آزاد سرو قضیهآ آوردن بزرجمهر را

~~معروض انوشیروان کردانیده، کسری در خلوتی خاص اورا طلب داشت

~~وطالب تعبیر شد. بزرجمهر بعرض رسانید که در شبستان پادشاه غلا میست

~~که بیکی از اهل حرم الفت کرفته و اگر خاطر همایون خوا هد که ms012

~~حقیقت این حال مکشوف گردد حکم فرماید که کنیزکا ن یکیک ازپیش

~~او بگذرند. کسری همان لحظه فرمود که کنیزکان حاضر کشته یک یک

~~گذشتند : لیکن چون غلام متلبس بلباس ایشان بود آن امرمبهم ظاهر

~~نشد و انوشیروان بر آشفته بزرجمهر کفت. که : در انکشاف تعبیر تنبیر

~~آنست که کنیزکان برهنه شوند و فرمان واجب الاذعان برین نهج

~~صلور بافته،

~~16

~~خرج * باشد

~~در اصل چنین است و

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_39.png)

~~مثنوی

~~غلامی بدید آمد اندر میان ببالای سرو و بچهر کیان

~~تنی لرز لرزان بکردار بید

~~دل ازجان شیرین شده ناامید

~~و بعد از تفتیش بوضوح انجامید که آن غلامرا دختر حا کم چاچ بنا

~~بر آنکه ازخردی باز باو متعلق بوده از خانهآ پدر همراه آورده پنهان در

~~شبستان نگاه می داشته.

~~القصه کسری دختر وغلام را بسیاست رسانیده بزرجمهر راملازم

~~کردانید و روز بروز کار آن حکیم بزرگوار در ترقی بود تا بدرجهآ بلند

~~وزارت صعود نمود و سخنان حکمت نشان بزرجمهر بسیارست و کلمات

~~بلاغت آیاتش بی شمار، اماخوفا عن الا کثاردرین مقام برذکردوازده کلمه

~~که در مجلس انوشیروان بحضور اکابر آن زمان در سلک بیان شیده

~~اقتصار می رود:

~~فقلست که روزی کسری انجمنی عظیم ساخته حکما و مؤبدان

~~مداین را احضار نمود و فرمود که هریک بقدر دانش خود کلمه ای چند

~~که متضمن مصلحت بادشاه و رعیت باشد القاء نماید و حضار مجلس دران

~~باب استفسار نمودند، چولنوبت ببزرجمهر رسید معروض داشت که :

~~من مطلوب پادشاه را در ضمن دوازده کلمه ادا نمایم. نوشیروان

~~پرسید که آن کلمات کدامست؟ حکیم گفت :

~~1 پرهیزست از شهوت و غضب و هوای نفس.

~~صدقست در گفتار و وفا بمواعید وعهود و مواثیق.

~~3) مشورتست با دانایان درسوانح امور و مهمات .

~~17

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_40.png)

~~اکرام علماء و اشراف وامراء و کتابست بقدر مناصب و مراتب.

~~تعهد قضاست و تفحص عمال وجزادادن محسن و مسینی بواسطهآ

~~احسان و اسائت ایشالن. ms013

~~) تفحص اهل زندانست هرچندگاه، تا کناهکار را بسزا رسانند

~~و هر که مستحق گذاشتن باشد بگذارند .

~~تعهد سبیل و اسواق و اسعار و تجارات تجارست.

~~حسن تأدیب رعایاست برجرایم واقامت حدود برایا بره آنم .

~~اعداد سلاح و جمع الات حربست.

~~اکرام اولاد و اهل واقاربست .

~~11) ارسال منهیان وجواسیسست تاحوادث ملکی را بپادشاه رسانند.

~~11 تفقد وزراء و ندماء و خدمست.

~~فأمر انوشروان ان یکتب هذا الکلام بالذهب وقال: هذا کلام فیه

~~جوامع انواع السیاسات الملوکیه . مآل حال بزرجمهر بوضوح نییوست،

~~لاجرم قلم بتحریر آن کمر نبست.

~~ذکر اسامی وزرای بنی امیه مچمدر بایراد مقدیهآ ضروریه

~~برضمیر صیرفان جواهرسخن که عیار اخبار نو و کهن نزد ایشان روشن

~~و مبرهن خواهد بود پوشیده نیست که بر طبق حدیث حضرت خیرالبریه

~~حیث قال علیه السلام والتحیه : " الخلافة بعدی ثلثون سنة" پس ازوفات

~~حضرت سید کاینات و سند مکونات علیه افضل الصلوة و اکمل التحیات

~~مدت سی سال زمام امرو نهی متقلدان قلادهآ دین مبین ومتکفلان مهام

~~18

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_41.png)

~~شریعت متین درقبضهآ تصرف واقتدارخلفای راشدین رضوان اله علیهم اجمعین

~~بود و دران زمان فرخنده نشان اسم وزارت بر نواب و کتاب ایشان

~~علیهم التحیة والغفران اطلاق نمی کردند . لاجرم ایراد احوال آن طایفه

~~درین اوراق از رعایت حسن ادب دورنمود و چون بنا بر مضمون حدیث

~~مسطور علی قائله شرایف الصلوات ولطایف التحیات بعد از انقضای مدت

~~مذکور کار کنان قدروقضاء بساط خلافت را درنوشتند وحکام(1) بنی امیه

~~فرمان فرمای امت خبرالبریه کشتند مدت نود و یک سال زمان اقبال

~~آن طریفه امتداد یافت و پرتو انوار ایالت بر وجنات احوال چهارده نفر

~~از یشان تافت برین موجب:

~~1) معاویة بن ابی سفیان (2)

~~یزیدبن معاویه (2).

~~معاویة بن یزید (2)

~~4)مروان الحکم (2)

~~5) عبدالملک بن مروان .

~~6) ولیدبن عبدالملک.

~~) سلیمان بن عبدالملک.

~~عمربن عبدالعزیزبن مروان.

~~5) یزیدبن عبدالملک.

~~هشام بن عبد الملک .

~~19

~~11) ولیدبن یزیدبن عبدالملک.

~~) در اصل: حکم

~~(2) رجوع شود بیادداشت ذیل صحیفه 20

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_42.png) ms014

~~11) ابراهیم بن یزیدبن عبدالملک.

~~یزیدن ولید عبدالملک(1)

~~14) مروان بن محمدبن مروان(1)

~~وبنا بر آنکه کیفیت احوال وچگونگی مآل حال وزرای ایشان

~~از کتب تواریخ سمت وضوح نگرفت بمجرد تحریر اسامی آن جماعت

~~کتفا رفت :

~~در زمان حکومت معاویة بن ابی سفیان (1) ویزیدبن معاویه متقلد

~~سرجون بن هنصور الرومی

~~قلادهآ وزارت بود .

~~در اوان خلافت مروان بامر وزارت مشغولی می کرد.

~~حفین احول

~~درایام استیلای عبدالملک بن مروان بامروزارت اشتغال می نمود،

~~حفص بن ذویب

~~وزیرولیدبن عبدالملک بود.

~~عقاع بن الجلیل

~~درعهدسلیمان بن عبدالملک بسرانجام مهام وزارت مشغولی می کرد

~~لیت بن ابی رقیه

~~29

~~سلمیهان بن فعیم

~~وزبر عبدالعزیر بن مروان بود.

~~1) پس ازنام معاویة بن ابی سفیان و یزید بن معاویه و معاویهآ ن یزبد و

~~مروان الحکم و یزیدبن ولید عبدالملک ومروان بن محمد بن مروان دراصل

~~"علیه اللعنه * گذاشته شده وگویا کاتب از خود الزوده است .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_43.png)

~~بوزارت یزیدبن عبدالملک اشتغال داشت .

~~الهم

~~در ایام سلطنت هشام بن عبدالملک بامور وزارث قیام هی نمود

~~و او بروایت اکثر مورخان غلام سعیدبن عبدالملک بود.

~~سعیدبن عبدا لملک بن سعیدین عبدا لملک

~~اسامةآ بن زید

~~21

~~دراوقات ایالت ولیدبن یزیدبن عبد الملک بشغل وزارت مشغولی مینمود

~~سلیان بن سعیاد

~~درزمان حکومت یزیدین ولیدبن عبدالعلمک منصب وزارت مفوض بدومود

~~بقول صاحب جامع الحکایات وزیر مروان حمار بود و بعداز انقضای

~~ابام دولت مروانیان ملازمت ابوالعباس سفاح می نمود . نقلست که روزی

~~ابوجعده در حضور ابوالعباس از مروان امیرالمؤمنین تعبیر کرد و این

~~معنی بر خاطر جمعی از عباسیان که حاضر بودند گران آمده قصد قتل

~~ابوجعده نمودند و نزد خلیفه زبان بشقاوت او گشودند، سنماح ان سخنان

~~را بسمع رضا اصغاء نفرمود و فرمودکه : این صورت دلالت بر کمال وفا

~~و رعایت حتوق ولی نعمت می کند. آنگاه در تربیت ابوجعده افزود و

~~تا آخر اوقات حیات نسبت بدو در طریق لطف و عنایت سلوک نمود،

~~بیت

~~باولی نعمت ms015 وفا داری گزین

~~کز وفاگردی بدولت هم نشین

~~بوحقده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_44.png)

~~ایضا در عهد مروان حمار بامر وزارت قیام می نمود و اوبصفت

~~علم وفضیلت واصابت رای و تدبیر موصوف و مشهور بود و در جامع الحکایات

~~مذکورست که چون علم دولت بنی عباس ارتفاع یافت مروان عبدالحمید

~~را مخاطب ساخته گفت: ترا بطریق انهزام نزد عباسیان باید شتافت و

~~ملازمت آن جماعت اختیار کرده سوانح حالات و خیالات ایشان را اعلام

~~داده تا بر اسرار اطلاع حاصل شده از روی وقوف و بصیرت دردفع ارباب

~~مخالفت کوشش نمایم . عبدالحمید بعرض رسانید که : ارتکاب این افعال

~~مناسب اطوار من نیست ، زیرا که هرگاه من بملازمت عباسیان قیام

~~نمایم و از وفور انعام و احسان ایشان بهره ور آیم با آن جماعت خیانت

~~نتوانم کرد و بر تقدیری که مرتکب این امر شنیع شوم بعد از آن ترا

~~بر مرن اعتماد نماند،

~~فبیت

~~هر که عیب دگری پیش توآوردو شمرد بیقین عیب تو پیش دگری خواهد برد

~~مروان بعد از شنیدن امثال این سخنان از سرآن تدبیر در گذشت

~~وچون بساط حکومت مروان بنابر اقتضای قضاء مطوی کشت عبدالحمید

~~پس از انکه چند گاه در رزی مخفی بسر برد در زمان ابوجعفر منصور

~~گرفتار شد.

~~نقلست که چون خواجه عبدالحمید را بنظر ابوجعفر رسانیدند

~~گفت : با امیرالمؤمنین از سرخون من در گذر که مثل من مترسلی در

~~عالم کم توان یافت. ابوجعفرجواب داد که : آری تو آن کسی که بنامه ای

~~عبد الحمید

~~22

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_45.png)

~~هنگامه ای رابرهی شکستی وبتدییری ابواب سهولت مهمات را برمامیبستی

~~اما چون بتقدیر ایزد تعالی ارکان دولت ما استحکام یافته بود مروانیان

~~را از حسن رای و تدبیر تو غیر صورت خسارت روی ننمود

~~چو تقدیر خدا لطفی نماید

~~ز تدبیر بشر مشعش نیاید

~~العبدید بروالله یقد ر. بعدازین قیل وقالعب الحمید رابسیاستگاه

~~بردند و بتیغ ستم نقش وجود اورا ازلوح هستی ستردند ،

~~بیت

~~چنینست ms016 آئین گردان سپهر

~~بخون کیان شسته هرشام چهر

~~وفا و مدارا ز کردون مجوی

~~که آمد جفا بمشه و تند خوی

~~پوشیده نماند که صاحب جوامع التواریخ جلالی قعقاع بن عیسنی

~~وجراح بن عبدالمک عبدالله و بکیربن سماخ اللخمی را در سلک وزرای

~~بنی امیه شمرده اما ذکر نکرده که جماعت مذکوره ملازم کدام یک از

~~حکام بنی امیه بوده اند والعلم عندالله تعالی.

~~ذکر شمهای از احوال وزرای خلفای بنی عباس

~~نزد فضلای خرده شناس وعلمای فضیلت اقتباس بصحت پیوسته که

~~از اولاد امجاد ابن عم خیر الثاس عبدالله بن عباس رضی الله عنهما سی وهفت

~~نفی بر مسند خلافت نشستند ومدت بانصد وبیست وسه سال و کسری

~~دولت در آن خاندان عالیشان بود . اسامی ایشان اینست که مذکور

~~می کردد : 1) ابوالعباس سفاح عبدالله بن محمدبن علی بن عبدالله بن عباس،

~~سفاح بود، 2) ابوجعفر منصور دوانیقی که برادرابوالعباس سفاح بود

~~23

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_46.png)

~~3) محمدبن ابوجعفر منعور الملقب بالمهدی، ) موسی هادی بن محمد

~~المهدی، 5) هرولن الرشیدبن محمد المهدی، 6) محمد امین بن

~~هرون الرشید، 7) عبدالله المامون بن هارون الرشید، 8) المعتصم بالله

~~ابو اسحق محمد بن هرون الرشید، 9) الواثق بالله ابوجعفر هرون بن

~~محمدالمعتصم ، 10) المتوکل علی الله ابوالفضل جعفربن محمد المعتصم،

~~11) المستنصربالله ابوجعفر محمدبن جعفر المتوکل، 12) المستعین بالله

~~ابوالعباس احمدبن محمد المعتصم، 13) المعتز بالله ابوعبدالله زبیربن

~~المتوکل ، 14) المهتدی بالله ابو اسحق محمدبن الواثق، 15) المعتمد

~~علی الله ابوالعباس احمدبن المتوکل، 16) المعتضد بالله ابوالعباس احمد

~~ابن الموفق بن المتوکل، 17) المکتفی بالله ابومحمد علی بن المعتضد ،

~~18 المقتدربالله ابوالفضل جعفر بن المعتضد 19) القاهربالله ابومنصور

~~محمدبن المعتضد، 20) الراضی بالله ابو العباس محمد بن المقتدر،

~~21) المتقی لله ابواسحق ابراهیم بن المقتدر،22) المستکفی بالله ابوالقاسم

~~عبدالله بن المکتفی ، 23) المطیع لله ابوالقاسم فضل بن المقتدر، 24)

~~الطایع لله ابوبکر عبدالکریم بن المطیع لله 25) القادر بالله ابوالعباس

~~احمدبن اسحق بن المقتدر، 26) القائم بأمرالله ابوجعفرعبدالله بن القادر

~~بالله، 27) ابوالقاسم عبدالله ملقب بالمقتدی بالله، 28) المستظهر بالله

~~ابوالعباس احمدبن المقتدی، 29) المسترشد بالله ابو منصور ms017 فضل بن

~~المستظهر، 30) الراشد بالله ابوجعفر منصور بن المسترشد، 31)

~~المتقی لامرالله ابو عبدالله محمدبن المستظهر، 32) المستنجد بالله

~~ابوالمظفر یوسف بن المتقی لامرالله، 33) المستضیئی بنورالله ابومحمد

~~24

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_47.png)

~~حسن بن المستنجد، 34) الناصر لدین الله ابوالعباس احمدبن المستضیئی

~~35) الظاهر بأمرالله ابوالنصر محمدین الناصر ، 36) المستنصر بالله

~~بوجعفر منصوربن الظاهر، 37) المستعصم بالله ابو احمدعبدالله بر

~~المستنصر و از احوال وزرای این طایفه انچه پرتو شعور محرراین سطور

~~بر آن افتاده اینست که مسطور می گردد :

~~بو سلمة بن سلیعان الخلال

~~بعقیده بعضی از مورخان موسوم بحفص بود و برخی دیکر نام

~~اورا جعفر گفته اند و باتفاق علمای اخبار ابوسلمهٔ‌(1) خلال در سلک

~~اکابر زمان خود انتطام داشت و پیوسته رقم محبت اهل بیت حضرت

~~رسالت علیه التحیة والسلام برلوح دل می نگاشت ودرآن اوان که ابومسلم

~~مروزی بعضی از امرای خراسان را بتسخیر ممالک عراق نامزد فرمود

~~مکتوبی بابوسلمه نوشته در آن کتابت از وی بوزیر آل محمد تعبیر

~~تمود (2) و چون امراء ولایات عراقین را در حوزهآ تصرف اورده

~~بکوفه رسیدند حسن بن قحطبه که امارت لشکر ابومسلم متعلق بوی بود

~~با ابوسلمه ملاقات کرده نامهآ ابومسلم را ظاهر ساخت وابوسلمه اکابر

~~و اشراف کوفه را در مسجد جامع مجتمع گردانیده آن نوشته را بر

~~مردم خواند و عمال بر اطراف ولایات فرستاده متصدی اشغال وزارت

~~شد. در این اثناء ابوالعباس سفاح و برادرش ابوجعفر منصور که تا

~~آن زمان از وهم مرواتیان پوشیده وپنهان بسر می بردند بکوفه رسیدند

~~و ابوسلمه آن جماعت را در گوشه ای نشانده وصول ایشان را با امرای

~~25

~~1) دراصل : "اخبار بوسیلهآ *

~~دراصل :(امعمد نوشته تعبیر نمود*

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_48.png)

~~خراسان در میان ننهاد، زیرا که داعیه داشت که یکی از اولاد عای بن

~~ابی طالب را ع بخلافت تعیین نماید: بنا برین سه مکتوب نوشته والتماس

~~قبول خلا فت نموده نزد سه تن از اهل بیت فرستاد : اول جعفر الصادق

~~ابن محمد الباقربن علی زین ms018 العابدین بن امیرالمؤمنین حسین علیهم السلام ،

~~دوم عبداللهبن حسن بن حسین بن علی بن ابی طالب علیه الصلوة والسلام،

~~سیوم عمرین زین العابدین، اما هیچ یک از ین سه بزرگوار مسئول

~~ابوسلمه را قبول نفرمودند، بلکه امام جعفر صادق نامهآ اورا ناخوانده

~~بسوخت واز غرایب آنکه قبل از معاودت قاصد ابوسلمه امرای خراسان

~~پی بمنزل عباسیان برده و ایشان را از کنج اختفاء بیرون آورده.

~~ابوالعباس سفاح را برسریر خلافت نشانیدند وچون زمام مهام اهل اسلام

~~در کف کفایت ابوالعباس قرار یافت بنا برمیل خاطر ابوسلمهآ خلال

~~باولاد امجاد علی مرتضی علیه السلام و تعویقی که در بیعتش افکنده بود

~~قصد قتل او نمود، اما بی مشورت ابوقسلم نتوانست که بر آن امر قیام

~~نماید ، لاجرم برادر خود ابوجعفر منصور را جهة طلب رخصت وزیر

~~آل محمد بخراسان فرستاد و ابوجعفر چون بدرو تزدیک شد ابومسام

~~شرط استقبال بجای آورده بمراسم پیشکش قیام نمود و ابوجعفر روزی

~~چند آنجا بسر برده و کیفیت حال درخلوتی بسمع ابومسلم رسانیده برین

~~نهج جواب یافت که : من وابوسلمه از جملهآ غلامان امیرالمؤمنین

~~ایم، اکر پای از حدخود بیروننهیم قتل ما واجبست و ابوجعفر

~~مقضی الوطر از خراسان باز گشته، چون بکوفه رسید ابوسلمه متوجه

~~درکات آخرت گردید و بعضی گویند قیل از وصول ابوجعفر سفاح اورا

~~26

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_49.png)

~~بقتل رسانیده بود والعلم عندالله الغفور الودود .

~~بعد از کشته شدن ابو سلمه بحکم سفاح متکفل منصب وزارت

~~کشت و از احوال او زیاده ازین چیزی بوضوح نپیوست .

~~حمیدبن قحطبه

~~بروایت صاحب جامع الحکایات در سلک وزرای سفاح منتظم بود.

~~موریانی

~~در ایام جهانبانی ابو جعفر منصور دوانیقی مدتی بامر وزارت

~~اشتغال داشت و در ایام اختیار تخم ظلم و عدوان در مزرع امید رعایا

~~و مزارعان میکاشت . درجامع الحکایات مذکور است که ابوجعفر رایسری

~~لنک صالح نام بود و ابوجعفر ازو بمسکین تعبیر مینمود. روزی برزبان

~~خلیفه رفت که : صالح مسکین بسیار ضعیف ms019 و نا توانست ، اورا مزرعه ای

~~چندمی باید داد که بعد از وفات من اسباب فراغت از چاصل آن سرایجام

~~نماید وچون مدت یکسال برین مقال بگذشت موریانی مبلغ دویست و

~~پنجاه هزار درم بنظرابوجعفررسانیده عرض کرد که : سابقا امیر المؤمنین

~~فرموده بودکه جهة صالح مسکین موضعی چند ضرور تست و من هم

~~درآن وقت مزارع مرغوب جهة او کفایت کرده ام واین دراهم از انتفاع

~~ان ضیاع حاصل کشته است . منصور مسرور شده موریانی را تحسین

~~کرد و فرمودکه : ازین وجوه نیز جهة صالح چند موضعی دیگر بخر

~~ومرریانی آن وجه را برداشته بدین بهانه مزارع مسلمانان را ببهای

~~اندک وتکلیف بسیار بیع می کرد و قباله بنام صالح میستد وبعضی از آرباب

~~27

~~وو الجهم بن عطیه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_50.png)

~~مبلغهای کلی بوی میدادند اما از سر بیع املاک ایشان درمی گذشت (1)

~~وچون کیفیت این حال بسمع خالد برمکی که با وی در مقام عداوت

~~بود رسید شمه ای از انن مقالات در ضمن نوشته ای بعرض خلیفه

~~رسانید وابو جعفر درمقام تفحص شده صدق مقال خالد بوضوح بیوست

~~لاجرم هوریانی را معزول ومؤاخذ گردانید . پس مناسب بحال وزرای

~~ستوده خصال آنست که بسبب اعانت خاطریادشاهی و کفایت اموال نامتناهی

~~نهال ظلم وضلال (2) در زمین دل رعایای شکسته بال ننشانند ، بلکه

~~کشت زار امید زیر دستان را برشحات سحاب عدل و احسان سرسبز

~~وسیراب گردانند ، تا در دنیا بهار اقبالشان ازصرصر خریف ادبار مصون

~~ماند و در عتبی دوحهآ آمال ایشان ثمرهآ حصول سعادات بی زوال

~~بوصول رساند،

~~باعی

~~در دولت و اقبال کم آزاری به

~~باخلق بعدل و رفق دلداری به

~~چون میداتی که هرچه کاری دروی

~~در مزرعهآ جهان نکو کاری به

~~ابو الفضل ربیع بن یونس بن محمد

~~باعتقاد صاحب جامع الحکایات محمد که جد ابوالفضلست در سلک

~~موالی امیرالمؤمنین علیه السلام أنتظام دأشت وابوالفضل در زمنن

~~ابوجعفر عنصور بعد از عزل موریانی رایت وزرات بر ms020 افراشت و ببسط

~~1

~~1) در اصل چنین است وباید یا "من دادند و از سر بیع املاک ایشان

~~درمی کذشت * باشدویا "می دادند اماازسر بیع املاکایشان درنمی گذشت *

~~در اصل : " ظلال *

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_51.png)

~~بساط نصفت قیام نمود، لاجرم مدتی مدید برمسند وزارت متمکن بود،

~~صرع : "دولت از عدل پایدار شود".

~~ابو ایوب

~~او نیز وزیر ابو جعفر منصور بودم

~~خالد بن سلیهان

~~ایخأ در زمان ابوجعفر بامر وزارت قیام می نمود.

~~بعقوب بن ذاود بن طهمان

~~در بعضی از کتب معتبر بنظر این ذرهآ احقر در آمده که داود

~~در سلک دبیران نصربن سیار انتظام داشت و ضمنا نسبت با یحیی بن زید

~~علوی بل اکثر سادات حسنی وحسینی درطریق محبت واخلاص سلوک

~~میکرد وچون امام یحیی رضی الله عنه از دست اتباع نصر سیار شربت

~~شهادت چشید و ابومسام خروج نموده قاتلان الن جناب را مؤاخذه

~~فرمود داود بخدمت صاحب الدوله(1) شتافت، اما چندان التفاتی نیافت

~~وپس ازفوت او پسرانش (2) که ارشد ایشان موسوم بیعقوب بود بملازمت

~~اولاد امیرالمؤمنین حسر: سلام الله علیه مبادرت نمودند و در وقتی که

~~ابراهیم بن عبدالله بن حسن بن حسین علیه السلام بر ابوجعفر دوانیقی

~~خروج کرد یعقوب در ملازمتش بود و بعد از شهادت ابراهیم یعقوب

~~بدست ابوجعفر منصور گرفتار کشته محبوس شد وچون مهدی بن منصور

~~بکفالت امور جمهور اقدام نموده بر مسند خلا فت نشست اورا ازمحبس

~~29

~~در اصل چنین است وظاهرا باید "صاحب الدعوه * باشد .

~~وپسرانش "

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_52.png)

~~بیرون اورده در سلک ملازمان خاصه انتظام داد و بنا برآ نکه بعقوب

~~مردی ندیم شیوهآ شیرین سخن بود باندک زمانی صاحب دیوان گشته از

~~غایت تقرچ محسود ومعبوط (1) امائل واقران شد، در آن انناءآ از

~~دستبرد قضاسم ستوری بپای یعقوب رسیده ساقش بشکست و روزی چند

~~از ملازمت محروم ماند، لاجرم اربب حسد فرصت یافته خاطرخلیفه

~~را بر وی متغیر کردانودند.

~~علی بن یعقوب روایت کند که ms021 پدرم گفت : چون یای مرافی الجمله

~~صحتی دست داد مهدی بطلبم کس فرستاد ومن قدم از سر ساخته

~~و روی بخدمت اورده چون بمجلس خلیفه در آمدم محفلی در کمال

~~اراستگی مشاهده نمودم و کنیزکی خوب صورت زیبا طلعت دیدم که

~~نزدیک بمهدی نشسته و خلیفه نسبت بمن آغاز تلطف کرده گفت : ای

~~یعقوب این مجلس بنظر تو چون در آمد ؟ گفتم : امیرالمؤمنین را بقا

~~بادا بخوبی این محفل در همهآ جهان نتوان یافت . مهدی کفت : این

~~مجلس را با فرش واوانی و کنیزک بتو بخشیدم و من بار دیگر زبان

~~بدعای خلیفهآ دوران کشاده مهدی فرمود که : مرا بتو حاجتیست من

~~برخاسته بعرض رسانیدم که : بنده را چه حد آن باشد که امیر المؤمنین

~~مرا باین عبارت خدمت فرماید مهر حکمی که صادر کردد منت برجان

~~نهاده قبول نمایم . مهدی گفت : بخدای چنان کنی که من گویم ؟

~~گفتم آری. گفت : دست بر سرمن نه و سوگند خور. بموجب فرموده

~~عمل نمودم، آنگاه صد هزاردرم در بارهآ من انعام کرده گفت: می خوادم

~~1- معبوط کسیکه اززبان او دروغی بسازند

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_53.png)

~~که فلان علوی را بقتل رسانی ومرا از دغدغهآ مخالفتش برهانی ومن

~~کنزک را با اسباب خانه بمجلس برده علوی را طلبیدم و اورا مردی

~~خردمند سنجیده کوی یافتم و در اثنای محاوره بامن گفت : ای یعقوب

~~روا میداری که در روز قیامت بخون دختر زادهآ بیغمیر خود ماخون

~~گردی؟ گفتم : لاوالله اما یگوی که چه باید کرد ؟ گفت : دست از من بازدار

~~تا در نیم شب بطرفی بیرون روم و از خوف قتل ایمن شوم و بامن شرط

~~وپیمان در میان آورد که برمهدی اظهار نکند؛ آنگاه علوی را بادورفیق

~~روان نمودم و آن کنیزک از صورت واقعه اگاهی یافته نهانی کس بیش

~~مودی فرستاد و اورا بر کیفیت حال اطلاع داد و مهدی هم در آن شب

~~معی روالن ساخت تا علوی را با رفیقانش کرفته بدارالخلافه ms022 بردند.

~~یعقوب کوید که : چون روز دیگر بملا زمت مهدی رفتم پرسید که :

~~علوی را چه کردی: جواب دادم که : خاطر امیر المؤمنین را از وی

~~فارغ کردانید . گفت مرد؟ گفتم آری . فرمود که : بخدای که چنینست ؟

~~گفتم بلی . گفت : دست بر سرمن نه و سوگند خور. بموجب فرموده

~~عمل نمودم . بعد از آن مهدی آواز بر کشید که : ای غلام مردمی را که

~~در ین خانه داری بیرون آر ! غلام درخانه را گشاده علوی را با دورفیق

~~بمجلس آورد و من غرق دریای خجالت گشته از پای در افتادم . پس

~~مهدی اشارت کرد تا مرا بزندان بردند و در چاه تنک تاریک انداختند

~~و من مدتی در آن موضع موحش مانده قوت باصرهآ من نقصان پذیرفت

~~وموی بدن من مانند موی چهاریایان بلند و درشت کشت . آخرالامر

~~شخصی مرا بیرون آورده بجائی برد و گفت نبر امیرالمؤمنین سلام کن

~~3

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_54.png)

~~وچون سلام کردم پرسیدکه : بر کدام امیرالمؤمنین سلام کردی ؟ گفتم

~~بر مهدی. گفت : او برحمت حق پیوسته است. گفتم : بر هادی . گفت

~~و نیز پرعالم دیکر شتافته . گفتم : بر هرون الرشید . گفت بلی ا کنون

~~حاجتی بخواه. گفتم : می خراهم که در مکه سا کن باشم. گفت : این

~~حاجت رواشد ، دیگر چه میخواهی: جواب دادم که کار من از آن کذشته

~~است که دیکر چیزی خواهم. آنگاه مرا بحریم حرم فرستادزد. گویند

~~که مدت اقامت یعقوب در چاه زندان شانزده سال بود و چون بمکه رسید

~~پس از اندک فرصتی از عالم انتقال نمود .

~~بوخالد احول

~~بروایت صاحب جامع الحکایات در زمآن خلافت مهدی چند گاه

~~بلوازم امر وزارت مشغولی می کرد ودر باب احیای مراسم جودواحسان

~~شرایط اهتمام بظهور می آورد.

~~معاویة بن عبدالله الاشعری

~~او نیز در سلک وزرای مهدی انتظام داشت .

~~حهرو بن قپع

~~درزمان خلافت موسی هادی رایت وزارت برافراشت

~~براهیم بن دکوان حرالی(1)

~~در جامع الحکایات مسطور ست: در کتاب فرج بعدالشده ms023 [آهده ] که

~~ابراهیم در اوایل حال دبیرخاص محمد مهدی بود وچون مهدی یسرخود

~~موسی هادی را بأیالت ولایت جرجان فرستاد ابراهیم بن دکوان (2) را

~~32

~~جا "ذکوان*

~~اصل:

~~اصل همه

~~کموان جرایبی"

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_55.png)

~~ملازمت او ثعیین فرمود و ابراهیم نزد موسی بمزید تقرب و اختیار از

~~سایر ارکان دولت در گذشت وسر انجام اکثر مهام مفوض برای صواب

~~نمای او کشت و بنا بر آنکه موسی هادی بغایت بی باک بود در آن اوقات

~~بارتکاب افعال نا بایست و حرکات نا شایست اقدام می نمود و کیفیت آن

~~حالات متعاقب و متوالی بعرض مهدی رسیده تصور فرمود که صدور

~~ان امور از نتایج نیابت ابراهیمست، لاجرم معتمدی بطلب اوفرستاد

~~و هادی ابراهیم را از رفتن مانع آمده عذری سقیم پیغام داد و این

~~معنی سبب ازدیاد غضب مهدی شده رقعه ای بهادی نوشت بمضمون

~~آنکه اگر ابراهیم بن دکوان را بپایهآ سریر اعلی نفرستی ترا از ولایت

~~معزول کردانم و چون آن نوشته بنظر موسی رسید بالضروره ابراهیم را

~~مصحوب چند کس از معتمدان خود بجانب بغداد روان کرد و ایشان را

~~گفت که چون بیک منزلی دار السلام رسید او را مقید کردانید ،

~~یت

~~بی زیان نازنیرن شمرد اوراچون زیان دید در سپرد اورا

~~تا بدانی که وقت پیچا پیج

~~القصه آن جماعت پس از طی منازل و مراحل ابراهیم را بنظر

~~هیچ کمس مر ترا نباشد هیچ

~~مهدی رسانیده خلیفه زبان بعتاب او بگشاد و بعد از تعداد جرایم و آثام

~~بقتل او مثال داد

~~از ابراهیم منقولست که گفت : چون بسیاستگاه رسیدم از موکلان

~~التماس نمودم که مرا چندان امان دهید که غسلی بجای آورده دور کعت

~~فماز بگزارم و آن طایفه این ملتمس را قبول کرده ، من ازسر تضرع ونیاز

~~-33

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_56.png)

~~متوجه درگاه کریم کار ساز شدم و بیش از آنکه از ادای نماز فارغ

~~گردم از دارالخلافه آواز نوحه و زاری بر ms024 آمد و چون مردم بتفحص

~~مشغول گشتند معلوم شد که همان لحظه طبقی لوزینهآ مسموم نزد

~~مهدی برده بودند و خلیفه مقداری از آن تناول نموده وفی الحال زهر

~~جان گزای کمالخاصیت خود را ظاهر ساخته. با لجمله بعد از ظهور

~~این واقعه موکلان دست از ابراهیم بن دکوان باز داشتند ومسرعی بطلب

~~هادی فرستادند وهادی بسرعت برق و باد از استراباد بدار السلام بغداد

~~شتافته بای برمسند خلافت نهاد و زمام امور وزارت را بقبضهآ درایت

~~ابراهیم داد و ابراهیم بعنایت کرم رحمان رحیم ازهم چنان مهلکه نجات

~~بافته در زمان ایالت هادی در کمال اختیار بانتظام مهام وزارت

~~مشغولی مینمود و بلوازم شکرخالق موت و حیات و ایفای نذورصدقات

~~قام و اقدام می فرمود والحمدلله والمنة لله الملک المعبود و هوالرحیم

~~الغفور الودود.

~~بان شمه ای از احوال برمکیان

~~صبت فضل و سخای برمکیان بر السنه و افواه طوایف انسان

~~بدانسان جریان دارد که از شرح و بیان بنان مستغنیست و آوازهآ لطف

~~وعطای آن طبقهآ عالی شأن دراطراف و اقطارجهان چنان وچندان شایع

~~و مشهورست که از تحریر و تقریر خامهآ دو زبالن مستغنی

~~مصرع : بماهتاب چه حاجت شب تجلی را 2

~~لاجرم بایراد شمه ای از حالات اکتفا می نماید :

~~ثقاة رواة چنین آورده اند که نسب جعنر که پدر خالد بود و برمک

~~34

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_57.png)

~~لقب اوست بملوک فرس میپیونده و اودر اوایل حال مجوسی بود و در

~~نوبهار بلخ بعبادت آتش قیام مینمود. نا گاه بسابقهآ عنایت ازلی شعلهآ انوار

~~من یهدی الله فلا مضل له" از مشکوة وجود با جودش زبانه زدن

~~کرفت وحمال حالش بحلیهآ ایمان و زیور اسلام زیب و زینت پذیرفت وبا

~~عیال و اطفال وجهات و اموال بجانب دمشق که دار الملک حکام بنی امیه

~~بود توجه نمود. صاحب جامع الحکایات و التواریخ جلالی در تصنیف

~~خود آورده است که وصول جعفر بدمشق در زمان ایالت عبدالملک

~~ابن ms025 مروان بوقوع انجامید و بعضی از مورخان برانند که اودر ایام

~~حکومت سلیمان بن عبدالملک بدار الملک شام رسید و چون روایت ثانی

~~نزرد راقم این کلمات بصحت اقرب می نماید رقم نسخ بر قول اول کشیده

~~می گوید که چون جعفرببار گاه سلیمان بن عبدالملک در آمدرنک سلیمان متغیر

~~گشته فرمود تااورا از مجلس بیرون بردند خواص وندماء از صدوراین معنی

~~متعجب شده ،یکی از آن جماعت کیفیت حال از سلیمان سؤال کرد، جواب

~~داد که : این شخص زهر همراه دارد گفت شمارااین معنی از کجا معلوم شد ؟

~~گفت:بربازوی من دومهره بسته است کدهرگاه نزدمن زهر آورندانها بحسب

~~خاصیت متحرک شوند . حضار مجلس ازین سخنان متعجب گشته کس

~~پیش جعفر فرستادند و از حقیقت آن امرمبهم پرسیدند . جواب داد که :

~~بلی در زیر نکین انکشترین من مقداری زهر ست . گفتند که :حه

~~جهة آنرا نگاه میداری ؟ گفت : بجهة آنکه در وقت شدت برمکم.

~~بنا بر آن جعفر ملقب ببرمک شد.

~~الفصه بعد از ین قیل وقال وجواب وسؤال سلیمان بن عبدالملک

~~35

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_58.png)

~~برمک را در مجلس نشانده آن دومهره را ظاهر ساخت تاحاضران صورت

~~آن خاصبت را معاینه مشاهده کردند ، آنگاه از برمک پرسید که : تو

~~هر گز برین معنی اطلاع یافته بودی ؟ جواب داد که : نی اما در مجلس

~~بادشاه نخشب امری درغایت غرابت دیده ام وآن اینست که سلطان نخشب

~~روزی بر کذار رود خانه ای نشسته بود و قطعه ای یاقوت کرانمایه در

~~دست داشت. ناگاه آن جو هر نفیس در آب افتاد، حضار اظهار تاسف

~~کرده، سلطان گفت : هیچ غم نیست وخازن را فرمود که فلان

~~صندوقجه را حاضر سازو او بموجب فرمود عمل نموده، سلطان قفل

~~آنرا بگشاد وماهیئی ازآنجا بنرون آورد و در رود انداخت، فی الحال

~~ماهی قطعه یاقوت را در دهان کرفته از آب پیررون آمدسلیمان

~~از شنیدن این سخن تعجب نموده اشارت فرمود تا بنام پادشاه نخشب

~~در ms026 باب طلب آن ماهی کتابتی در قلم آوردند . بعد از اندک زمانی قاصد

~~مراجعت کرده آن ماهی را با طبلی بنظر سلیمان رسانید سلیمان همان

~~زمان بامتحان ماهی اشتغال نموده صدق سخن برمک بر وی ظاهر کشت

~~و در آن اثناء کسی دست بطبل زده بادی از وی ظاهر شد. حاضران

~~خندان شده، برمک گفت: این طبل قولنجست . بالجمله برمک و اولاد

~~امجاد او در ایام دولت بنی امیه معزز و محترم روزگار می کذرانیدند

~~وچون بساط حکومت آن طایفه بمقتضای " تؤتی الملک مر. تشاء و

~~تنز ع الملک ممن تشاء" در نوردیده شد وعباسیان فرمانفرمای جهانیان

~~گشتندایضا آل برمک را منظور نظر شفقت و اعتبار گردانیدند.

~~36

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_59.png)

~~بروایت صاحب جامع التواریخ وزیر ابوالعباس سفاح بود و مدتی

~~بانتظام مهام قرق انام قبام و اقدام مینمود و در زمان ابوجعفر منصور

~~در سلک نواب درگاه خلافت بسر می برد و ابوجعفر در سوانح امور

~~جمههور با وی شرط مشورت بجای می اورد.

~~یحیی بن خالد

~~در ایام خلافت مهدی بن منصور باتابکی هرولن الرشید منصوب

~~گشت و هرون در سوانح امور با وی مشورت نموده از مقتضای رای

~~صواب نمایش در نمی گذشت. بصحت پیوسته که مهدی بن منصوردروقت

~~تمکن بر سریر فرماندهی مقرر کرد که بعد از فوت وی پسر بزرگترش

~~موسی هادی قایم مقام باشد و چولن هادی بوادی خاموشان شتابد

~~هرون الرشید بر مسند خلافت نشیند و چنا نکه (1) قرار بافته بود

~~هادی پس از وفات مهدی فرمان فرمای عالمیان گشت، اما قصدکرد

~~که هرون الرشید را از ولایت عهد خلع نموده پسر خود جعفر را

~~ولی عهد گرداند و معتمدی نزد هرون فرستاده از ما فی الضمیر خویش

~~خبر داد. هرون درین باب با یحیی بن خالد مشاورت فرمود. یحیی گفت؛

~~زینهار که بدین کار همداستان نشوی و خود را از نعمت خلافت محروم

~~نگردانی و کیفیت این مشورت بسمع هادی رسیده یحیی ms027 را محبوس گردانید.

~~محمد بن یحیی ازپدر خویش روایت کند که گفت : در آن زمان که

~~در زندان بودم عرضه داشتی بهادی ارسال نمودم که : مرا در خلوت

~~37

~~خالد بن برمک

~~چنانچه *

~~ر اصل

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_60.png)

~~طلب فرمای که نصیحتی دارم وهادی مرا طلبیده پرسیدکه : چه سخن

~~داری: جواب دادم که زیا امیرالمؤمنین اگر درین اوقات تراحادثه ای

~~که چشم من آنرا مبیناد دست دهد آیا طبقات خلایق جعفر را که هنوز

~~بحد بلغاء (1) نرسیده متابعت نمایند؟ فرمود که : درین امرمراتر ددست

~~گفتم : می تواند بود که جمعی از اکابر بنیهاشم مثل فلان وفلان

~~دز منصب خلافت دخل کنند و این کار از دست اولاد مهدی بیرون

~~رود ؟ هادی سر در پیش انداخته متفکر شد و من کرت دیگر جرات

~~نموده گفتم : با امیر المؤمنین مصالحت آنست که حالا رشید را بر خلع

~~تکلیف نکنی و من قبول کردم که چون جعفر بالغ شود هرون را بیارم

~~نا با وی بیعت نماید وهادی را این سخن مستحسن افتاد، مرا اجازت

~~مراجعت داد. القصه چون موسی هادی یک سال و دو ماه درسلطنت و

~~اقبال بگذرانید فی سنة سبعین ومأیه(2) در منزل عیسی اباد رخت بعالم

~~آخرت کشید و همان شب که این قضیه بوقوع انجامید هرون بسعی

~~حییبن خالد بمرتبهآ بلند خلافت سید وروز دیگ بر برادر نماز گرارده

~~و او را بخاک سپرده از عیسی آباد ببغداد امد و خاتم خود را بیحیی

~~تسلیم نموده زمام امورمالی و ملکی رادر کف کفایت اونهاد و یحیی اعلام

~~عدل و داد افراشته ابواب انعام و احسان بر روی طوایف انسان بر گشاد،

~~بیت

~~ز انصاف او گیتی آباد شد

~~زلطفش دل مردهان شاد شد

~~در جامع الحکایات مذکور ست که میان یحییبن خالد برهکی و

~~38

~~لمغفاع بمعنی بلوغ وزسید گی (2) سال 170

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_61.png)

~~عبدالله بن مالک خزاعی در زمان خلافت هرون الرشید قواعد نزاع

~~و خلاف مشید کردید ms028 وخلیفه بر حقیقت آن حالت اطلاع یافته هرچند

~~بر مکیالن در باب انهدام بنای عرض و ناموس عبدالله کوشیدند

~~جائی نرسید و بالاخره هرولن الرشید اورا بایالت ولایات ارمنیه

~~سر افراز گردانید،

~~ظه

~~چو لطف ایزدی باشد مدد گار

~~ز قصد کس نبینی هیچ آزار

~~غرض آنکه در آن فرصت که عبدالله در ارمنیه رایت حکومت

~~بر افراخته بود یکی از عمال که بواسطهآ بی کاری و عدم التفات یحیی

~~برهکی در غایت نلاکت ساوک می ندود مکتوبی در باب سنارش خود از

~~زبان یحیی در قلم آورد و بارمنیه شتافته آن رقعهرا عرض کرد.

~~ع بدالله چون در آن کتابت نگریست گمان برد که آن جهة جلب(1)

~~منفعت بتزویر خط یحیی را تقلید نموده، لاجرم اورندهآ رقعه را گفت :

~~از غدر وتزویر مهم تمشیت نکیرد و از کذب و فریب هیچ امری سمت

~~انتظام نپذیرد،

~~ه

~~کی رود از پیش حدیث دروغ

~~ششه کرار شیشه کند لعل فام

~~چند بود شعلهآ خس را فروغ

~~طبع سلیمش ننهد لعل نام

~~آن شخص بنا بر اعتمادی که بر کرم یحیی داشت بدلی قوی

~~جواب داد که : ایها الامیر دروغ براموات توان بست، بحمدالله که یحیی

~~39

~~در اصل "جهت جر"

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_62.png)

~~در سلک احیاء انتظام دارد، چون کسی متوجه دارالخلافه باشد کیفیت

~~واقعه در قلم آرید، اگر یحیی تصدیق نماید که این سفارش از من صدور

~~یافته فهوالمطلوب و الاهرچه رای عالی اقتضا نماید در بارهآ من بتقدیم

~~رسانید. عبدالله این سخن را بسمع قبول جای داده در باب استفساران

~~قضیه رقعه ای نزد یحیی فرستاد و چون آن نوشته بنظر یحیی رسید

~~دانست که حال بر چه منوالست و همان ساعت در جواب نوشت که :

~~چون درین ولاغبار نقار الن جناب از خاطر رفع نموده ایم و کدورت

~~ونفاق بصفا و اتفاق تبدیل یافته فتح ابواب مراسلت کرده آن شخص را

~~ما سفارش نوشته بودیم، هر شفقت که در ms029 حق او فرمایند موجب منت

~~خواهد بود. آنگاه یحیی روی بحضار مجلس آورده گفت : ا گر شخصی

~~از دیوان امیر المؤمنین بدروغ و تزویر بامیری نامه ای نویسد سزای او

~~چه باشد؛ جواب دادند که : دست بریدن و بردهآ حرمتش دریدل:

~~یحیی گفت که : این شیوهٔ‌ اهل لطف و کرم نیست ، بیچاره ای که

~~بامید بسیار از بغداد بارمنیه رود و اعتماد بر وفور محاسن شیم

~~ما کرده مکتوب مارا سبب حصول مقاصد خود شناسد اورا چکونه

~~محروم ونا آهید توالن ساخت ؟

~~منوی

~~هر چند که او گناه دارد

~~در مایه ما یناه دارد

~~حرومی هر که کرد عصیان

~~کفرست بنزد اهل احسان

~~آن جماعت گفتند : همین جبلت تو برین صفت مفطورست و

~~ذات سایر فرق انام از امثال این خصلت بغایت دور .

~~49

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_63.png)

~~القصه ، چون آن قصه و مکتوب بعبدالله رسید آن شخص را

~~تصدیق نموده دویست هزار درم و دوخته ای جامه و ده سر استر و ده

~~سر اسب و پنج نفر شتر و پنج نفر غلام باو بخشید. بصحت پیوسته که

~~یحیی را چهار پسر بود له مضمون مصراع : " بهم یحیی رسوم الفضل

~~والجود" بریشان صادق می نمود.

~~بصفت جود و سخا و احیای مراسم انصاف اتصاف داشت و

~~ن یحیی

~~با وجود این اوصاف در صنعت کتابت و فصاحت رایت "انا

~~هفر بیون فخیی

~~ولاغیر" بر افراشت.

~~بعلو همت موصوف بود.

~~محمد بن بیی

~~در شجامت گوی مسابقت از امثال و اقران در ربود واز اول ایام

~~*وسی بن فیی

~~خلافت رشید تا شهورسنهآ 185 که مزاج هرون بر برامکه متغیر

~~کردید رتق وفتق وحل و عقد و قبض وبط امور و مهمات ا کشر

~~معمورهآ ربع مسکون متعلق برای صائب یحیی و اولاد امجادش بود

~~و فضل و جعفر از سایر اخوان بمزید نیابت وتقرب اختصاص یافته در

~~بذل اموال و ایثار درم ودینارید بیضامی نمودید،

~~هدر لطف و کرم نشانه ms030 بودند

~~در بذل درم یگانه بودند

~~41

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_64.png)

~~صاحب جامع ا لحکایات از اسحق موضای نقل کردم که گفت:

~~روزی بآستانهآ علیهآ هرون الرشید (1) رسیدم تا شرف ملازمت اودریابم،

~~چنان معلوم شد که خلیفه باستراحت اشتغال دارد، لاجرم قصد مراجعت

~~کردم . در اثنای آن جعفر بن یحیی مرا طلبیده گفت؛ چه باشد که

~~امروز با من موافقت کنی، تا در خلوت باهم لحظه ای صحبت داریم

~~و بساط نشاط گسترده روی بتجر ع اقداح آریم ؟ و من این معنی را

~~قبول نموده، جعفر مرا بخلوت خانه ای در اورد و مجلسی در غایت

~~زیب وزینت ترتیب کرده ،

~~جاسی آراست بسان بهشت

~~بت

~~خاک وی از غالیه عنبر سرشت

~~انگاه جعنرلبای حربربوشید و در من نیز از آن جنس جامه ای

~~بوشانید و کنیزکان مغنیه بحضور طلبیده حاحب را فرمود که : غیر از

~~عبدالملک هیچ کس را یارندهی و حال آنکه این عبدالملک از جملهآ

~~ندیمان خاص او بمزید میت اختصاص داشت. القصه چون دوری

~~چند بکذشت و از نشائهآ شراب ناب دماغها گرم گشت:

~~زیک سو چنک وتی درجوش آمد ز یک سو بانک نوشا نوش آمد

~~بیت

~~متمامی چون بهشت و حور ساقی

~~نبود از هیچ نوعی هیچ باقی

~~در آن اثناء بناگاه (2) عبدالملک بن صالح هاشمی که ازجملهآ

~~اقربای هرون بود و از غایت جلالت هرکز بمنادمت و مصاچبت خلیفه

~~42

~~(2) در اصل

~~جک نگاه"

~~در اصل افروده امتة * علیه اللعنة

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_65.png)

~~شتغال نمی نمود از درآن خانه در آمد، زیرا که حاجب این عبدالعلک

~~را بدان عبدالملک که ندیم جعفر بود غلط کرده بود و چون جعفر را

~~چشم بر عبدالملک بن صالح افتاد عظیم متغیر کشت و عبدالملک آثار تقیر

~~در بشرهآ جعفر مشاهده کرده فی الحال آغاز انبساط فرمود وطعام طلبیده

~~چون لقمهای چند تناول کرد، با آنکه هرگر در مجلس خلیفه شراب

~~نیاشامیده بود، قدح شراب بر گرفت و فرو کشید و ms031 مانند ما جامهآ

~~حریر پوشید، لاجرم خاطر جعفر اطمینان یافته آن تغیر از بشرهآ او

~~زایل شد و دست عبدالمک را بوسیده بر زبان اورد که : فرمان فرمای

~~که جهة تجشم (1) چیست ؟ تا در امثال آن ،

~~ت

~~کمری برمیان جان بندم

~~جان کمر وار درمیان بندم

~~عبدالملک جواب داد که : این مجلس مقتضی آن نیست که مدعای

~~خودرا تقریر نمایم،

~~62

~~مکن افسانهآ ما گوش که این مایهآ غم

~~حیف باشد که برین خاطرخرم گذ رد

~~و جعفر نوبت دیگر مبالغه نموده عبدالملک گفت : ظاهرا مزاج

~~خلیفه بر من متغیر کشته ، می باید که کدورت بصفا تبدیل یابد. جعفر

~~فرمودکه : این معنی میسرست ، خدمت دیگرفرمای. گفت: چهارهزار

~~درم قرض دارم و ادای آن از کرم خلیفه امید وارم. جعفر گفت: این

~~مبلغ مهیاست ، اما مراحد آن نیست که فی الحال آن مال را بحضور آورده

~~در بارهآ تو انعام نمایم، فردا بعد قضای ایزد تعالی امیرالمؤمنین را

~~43

~~بمعنی بذیرفقن ر نج

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_66.png)

~~بادای آن قروض اشارت فرمایم، بخدمت دیگر حکم نمای. عبدالملک

~~گفت : بر ضمر تو روشنست که پسر من استحتماق تربیت دارد، اکگر

~~لطف نموده نوعی سازی که خلیفه اورا مشمول نظر عافیت کرداند بعنایت

~~مناسست. جعفر گفت : امیرالمؤمنین مخدوم زاده را ملحوظ عین

~~عنایت کردانید و ایالت مملکت مصر باو تفویض کرده دختر خود عالیه

~~را با او در سلک ازدواج کشید . اسحق گفت : من با خود اندیشیدم

~~که جعفر از سر مستی سخنی می گوید و سرانجام این نوع مهمات کلی

~~چگونه تمشیت پذیرد ؟ اما روز دیگر که فضای سپهر اخضر بنور خسرو

~~خاور منور گشت ببارکاه خلافت یناه شتافته، دیدم که مجلس همایون

~~هرون بوجود علماء و ائمه مشحونست و همان لحظه عبدالملک بدان

~~انجمن حاضر کشته، مصرع : چون چشم خلیفه بروی افتاد، بنیاد ملاطفه

~~کرده گفت : کدورت ترا بصفای باطن مدل ساختم و حکم کردم که

~~قروض ترا از بیت المال ادانمایند. آنگاه ms032 عبدالملک و اقآمه را حاضر ساخته

~~فرمود که : دختر خود عالیه را در قبالهآ نکاحمیسر عبدالملک آوردم

~~و اورا فرمانفرمای مملکت مصرکردم . من از وقوع این حالت متعجب

~~کشته، پس از آنکه مجلس بر شکست خودرا بجعفوبن یحیی رمانیدم و

~~حقیقت سرانچام آن مهام از وی برسیدم.. جواب داد که : چون صباح

~~خدمت امیرالمؤمتین رسیدم کیفیت صحبت دیروز را بتفصیل معروض

~~داشتم و تقبلات که کرده بودم بر لوح خاطر عاطرش نگاشتم ؛ فرهود که :

~~جمبع ملتسات وا بعز قبول مقرون ساختم، انگاه من حسب الحکم

~~کس بطلب اکابر و اشراف ارسال داشته بترتیب این مجلس پرداختم

~~44-

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_67.png)

~~و چنانکه(1) مشاهده فرمودی تمشیت این مهمات بوقوع انجامید وحق

~~عز و علا ابواب لطف و مرحمت امیرالمؤمنین را بر روی عبدالملک

~~بواسطهآ من مفتوح گردانید (2)

~~منوی

~~وزیر خردمند فرخ نهاد

~~از احسان کند مردرابهره ور

~~چویابد تقرب بدرگاه شاه(3

~~بتعظیم ارباب علم و کمال

~~بر ارد مرادات اهل هنر

~~همه فاضلان را رعایت کند

~~بسی اهتمامش بود لایزال

~~بدین شیوه شه راهدایت کند

~~بسعیش بزرکالن عالی مقام

~~ز الطاف شاهی بیابند کام

~~زد ناظمان جواهر اخبار بصحت بووسته که در شهور سنهآ ثمان و

~~مانین و مائه (4 بنابر تقاضای عادت روزگار و اقتضای شیوهآ نا ستودهآ

~~فلک جفاکار، بلکه بمحض قضای آفریدگار و تقدیر حضرت منتقم جبار

~~مزاج هرون الرشید (5) بر آل برمک تغییر پذیرفت وهریک از ایشان

~~بانواع بلامبتلاگشته راه عدم پیش گرفتند ،

~~تنوی

~~این بود عادت سرای سینج

~~که بود گنج او قرین با رنج

~~نیست بی انتقال اقبالش

~~زود تغییر یابد احوالش

~~و اسباب تغیر مزاج بر برامکه بسیارست و ثبت بعضی از آن

~~45

~~در اصل ه چنانچه * (2) دراصل افزوده شده است ""ولاغرو*

~~در اصل چنین است و پیداصت که در

~~مافیهآ مصرع اول

~~م تحریفی شده ویا اینکه دو مصرع از میان افتاده

~~احت0(4) سال 188(5) در اصل اهزوده عده *علیه اللعنه *.

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_68.png)

~~حالات ms033 در این اوراق ناچار، از آن جمله یکی قصهآ یحیی بن عبدالله بن

~~حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب (1) است و کیفیت آن واقعه چنان

~~بود که آن جناب در سنهآ ست و سبعین و مائه (2) در میان دیلمیان

~~خروج کرده ، خلقی بی نهایت در طل رایتش مجتمع گشتند . رشید

~~چون این خبر شنید فضل بن یحیی را بدفع یحیی مامور کردانید و فضل

~~با ینجاه هزار سوارمتوجه آن جناب شدهآ مکتوبات مشتمل بر تحذیر

~~از مخالفت و مبنی از ترغیب برموافقت نزد یحیی فرستاد و یحیی بصلح

~~و صفا مایل و راغب کشته ییغام داد که : اکر از هرون امان نامه ای

~~محتوی بر شروط جهة من بستانی همراه تو ببغداد می روم و فضل

~~ملتمس یحیی را برشید رسانیده هرون مبتهج و مسرور شد وفی الحال

~~وثیقهای بر طبق مدعای یحیی نوشته ارسال داشت و چون ان کتابت

~~بنظر یحیی رسید مصحوب فضل ببغداد خرامید و مرتبهآ فضل بسبب این

~~نیکو خدمتی بلذد کردید. بصحت پیوسته که هرون الرشید بمقتضای وثیقهآ

~~مذکوره روزی چند یحیی بن عبدالله را منظور نظر عاطفت و اعتبار

~~ساخت ، اما بالاخره آن جنابزا گرفته بجعفربن یحیی سپرد ودر محافظتس

~~شرط مبالغه بجای اورد. در آن اثناءروزی جعفر بمجلس یحیی در آمد

~~ان جناب بنا برآنکه میدانست که هرون قاصد جان ویست باجهر گفت

~~که : از خدای تعالی بترس و خود را داخل کسانی مگردان که محمد

~~رسول الله صلی الله علیه وسلم در قیامت با ایشان مخاصمت نماید والله که

~~من کناهی نکرده ام که قتل برمن واجب باشد و این سخنان درجعفر

~~46

~~170

~~(1) درحاشیه با خط دیکر انزوده شده ة " علیهم اللام

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_69.png)

~~کرده فرمود تا جمعی از ملازمانش یحیی را بمأمنی رسانیدند و

~~صورت واقعه بسمع هرولن الرشید رسیدهآ روزی از جعفر برسیدکه:

~~حال یحییبر: عبدالله چیست ؟ جواب داد که : در خانهآ تنک و تاریک

~~مقیدست. ms034 رشید برزبان آورد که: بسروجان من که چنینست ؟ جعفر از کمال

~~فراست دانست که کیفیت آن واقعه نزد خلیفه بوضوح پیوسته، لاجرم

~~گفت که : سر وجان تو که چنینست ، اما چون دانسیتم که یحیی پیر و

~~ضعیف شده و ازو امری که موجب دل مشغولی امیر المؤمنین باشد

~~صدور نخراهد بافت اورا از حبس نجات دادم و این معنی بر مزاج

~~رشید گران آمده بحسب ظاهر گفت : نیکو کردی و در وقتی که جعفر

~~بشت گردانیده از مجلس بیرون میرفت آهسته دفت : خدای مرا یکشد

~~گر ترا نکشم.

~~دیگر آنکه نوبتی کنیزکی نزد هرون الرشید آوردند که بلطافت

~~عذار و صباحت رخسارو حسن خط و لطف صوت موصوف و معروف

~~بود،

~~سنمبر گلرخی نازک میانی

~~بلا انگیز آشوب جهانی

~~لطیفی خوش خرامی نازنینی

~~بتی شمشاد قدی مه جبینی

~~و رشید وفور حجمال و کمالش را پستدیده باحضار خداوندش

~~حکم فرمود و چون آن شخص حاضر گشت و از قیمت آن زیبا طلعت

~~سؤال کردجواب داد که : من سوگند خورده ام که این کنیزک را از

~~صدهزار دینار کم نفروشم؛ هرون فرمود که مبلغ مذکور را بی شایبهآ

~~فصرر و کوربدو رسانید. جعفر درادای ان زر تعال ورزیده با پدر و

~~4

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_70.png)

~~برادر گفت که : اگر خلیفه اموال بیت المال را بدین منوال صرف

~~نماید باندک زمانی از جنس درم و دینار در خزانهآ عامره فلسی نماند.

~~اکنون انسب آنست که این صد هزاردینار را بر رهگذر خلیفه یرا کنده

~~بنهند تا او بداند که بهای این کنیزک چه مقدار زرست، شاید که آن

~~مبلغ در چشمش بسیار نموده از سر بیع کنیزک در گذرد . یحیی وفضل

~~این رای را استحسان فرموده جعفر خازن را کفت تا برین موجب

~~بتقدیم رسانید وچون رشید از خانه بیرون آمده بسر آن نقود رسید

~~پرسید که : این خزانه را از کجا آورده اند ؟ خازن گفت : این بهای

~~آن کیزکست که بخریدن او ms035 حکم صادر گشته. هرون فرمود گه آن مال

~~را بر کرفته در مخزن علیحده نهادند و آثرا موسوم ببیت المال العروس

~~کرد و بدین تقریب اغاز تفتیش و تفحص خزاین فرموده نزداو بوضوح

~~بپوست که برامکه بسیاری از اموال دیوان متصرف کشته بمصرف و غیر

~~مصرف صرف کرده و ازین جمة غباری برحاشیهآ ضمیر او نشست .

~~از ابراهیم بن مهدی بن منصور منقولست که گفت : بنا بر کمال

~~صداقت و اتعاد که میان من و جعفربن یحیی بود روزی جهت اقامت

~~مراسم تهنیت بسرائی که نو بنا کرده بود رفتم، در اثنای محاوره بامن

~~گفت : یا ابراهیم ، سخن منصوربن زیاد را که در حق این سرا گفته

~~شنیده ای؟ گفتم : نی ، بیان فرمای که چه گفته ؛ گفت : ازو پرسیدم

~~که در ین سرای هیچ عیب می بینی؟ گفت : بلی درین هنزل درخت

~~خرما نیست. ابراهیم گوید من کفتم : عیب سرای تو آنست که بیست بار

~~هزار هزار درم درین عمارت صرف کرده ای و من از آن میترسم که

~~48

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_71.png)

~~امیرالمؤمنین تحمل این معنی نیاورد وکویدکه : این اموال خاصهآ منست

~~و بی محل مصروف کشته . جعفر کفت : امیرالمؤمنین در حق من زیاده

~~ازین انعام فرموده است و من در ملازمت او درم و دینار بسیار ایثار

~~موده ام. گفتم : دشمنان وحاسدان این صورت را بروجهی دیگرعرض

~~کنند و گویند که : کسی که دویست تومان دریک سرا خرج نماید توان

~~دانست که سایر اخراجات او چه مبلغ باشد و این سخن زود در دل

~~سلاطین مؤثر افتد . جعفر گفت : اگر امیر المؤمنین جهة تعمیراین سرا

~~مرا بازخواست کرده این نوع سخنان کوید بعرض رسایم که : امیر المؤمنین

~~را نزد بسیاری از ارکان دولت و اعیان حضرت اموال و نعم بی نهایت

~~است که بر که ان نعمت اقدام نموده آیرا پوشیده می دارند ومن مردی ام

~~که انعام و احسان خلیفهآ دورا را ظاهر و هویدا گردانیده مردم را ms036

~~تدا کرده ام که : بیائید و مشاهده نمائید که امیرالمؤمنین را در ذمت

~~من چه مقدارحقست. ابراهیم گوید که من گفتم که

~~گر]

~~امیرالمؤمنین با تو در مقام مناظره آید اینها توانی گفت و الا مهم اشکالی

~~تمام پیدا کند.

~~دیگر از اسباب تغیر مزاج هرون الرشید تسبت ببرامکه قصهآ عباسه

~~است : بیان این سخن آنست که رشید بمجلس بزم و طرب رغبتی بینهایت

~~داشت و از اختلاط جعنر برمکی و مصاحبت خوآهر خویش عباسه که

~~هریک بلطف طبع و حسن گفتار یگانهآ روزگار بودند شکیبائی نداشت،

~~بنا برآن درباب اجتماع آن دوحریف ظریف دریک مجلس چنانکه بحسب

~~شرع شریفه عیبی بالن لاحق نشود فکری نموده با چعفر گفت : مرا

~~49

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_72.png)

~~بمصاحبت تو شعف بسیارست و با عباسه نیز مؤانست بی شمار ومی خواهم

~~که شما هر دو را گاهی دریک مجلس جمع سازم، تا بجمعیت خاطر در بزم

~~عیش وطرب توانم نشست : اکنون عباسه را درحبالهآ نکاح تودرمی اورم،

~~مشروط بآنکه درخلوت با یکدیکر صحبت ندارید، بلکه در غیرمجلس

~~من مطلقا باهم اختلاط نکنید وجعفر انکشت قبول بر دیده نهاده ،

~~رشید عباسه را با وی عقد فرمود : انکاه جعفر وعباسه بی تحاشی در

~~مجلس هرون حاضر می گشتند و با هم کفت و شنود مینمودند و چون

~~جعفر جوانی خوب صورت افتاب طلعت بود عباسه دل از دست داده

~~طالب وصال گشت و جعفر نیز از مهر آن قمر پیکر بی طاقت شده از

~~سر وصیت رشید در گذشت و بهنگام فرست اورا در آغوش کشیدوباندک

~~زمانی عباسه حامله کشته از وی یسری متولد کردید . عباسه از وهم

~~هرون فرزند خودرا بقابله سپرده بجانب مکهآ مکرمه روان کرد و پس از

~~چند گاهی یکی از کنیزکان حرم از عباسه رنجیده کیفیت واقعه را مفصلا

~~بعرض رشید رسانید. در روضة ا لصفا مسطورست که هرون در آن ایام

~~که برین قضیه وقوف یافت عزیمت حرم فرمود و عباسه ms037 قاصد ی بمکه

~~فرستاد که پسرش را از آنجا بیمن برد و چون رشید بمکه رسید و بعد

~~از تفحص و تفتیش بلیغ دانست که قضیهآ مذکوره مطابق واقعست استیصال

~~برمکیان را در خاطر قرار داده پس از فراغ از مناسک حج ببغداد

~~آمد و از آنجا متوجه انبار کشت و از انبار سندی بن شاهک وا که بروی

~~اعتمادی تمام داشت بیغداد فرستاده اورا گفت که: می باید که در فلان

~~روز خویشان و متعلقان برامکه را کرفته جهات ایشان را در حیطهآ

~~58

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_73.png)

~~ضبط آری و هرون در انبار توقف کرده بساط نشاط بگسترد و جعفر

~~بدستور بیشتر شرط ملازمت بجای می اورد.

~~قلست که درآن ایام که مزاج هرون الرشید نسبت بجعفربن یحیی

~~متغیر گردید جعفر از این معنی شمهای فهم کرده روزی کیفیت حال را

~~با ابرهیم بن مهدی درمیان نهاد و از وی التماس نمود که در مرافقتش

~~مجلس هرون رفته تفرس نماید که ظن او مطابق واقع هست یانی و

~~ابراهیم بملازمت خلیفه شتافته وتا بیگاه در صحبت نشسته پیش از جعفر

~~از دارالخلافه بیرون آمد و چراغ را کشته بدر شبستانی که بر سر راه

~~بود رفت و پنهان شد وچون مجلس برشکست جعفر نیز متوجه وثاق خود

~~شده چون بدان درختان رسید ابراهیم را ندا کرد و ابراهیم نزدیک

~~او رفته، جعفر گفت : بگوی که مزاج خلیفه را تسبت بمن چگونه یافتی:

~~ابراهیم گفت : تواول بگوی از کجا دانستی که من درمیان این درخنان

~~توقف کرده ام ؟ جواب داد که : کمال اهتمام تورا بمهام خودمعلوم نموده ام

~~و یفراست دانسته که تا مرا از امری که مقهوم تو شده باشد خبر ندهی

~~بخانه تروی، درین راه موضعی که در انجا نهان توان بود غیراین در ختان

~~تیست . ابراهیم گفت : بلی چنانست که تقریر نمودی، اما انچه من

~~فهم کردم آنست که خلیفه نسبت بتو در غایت بی عنایتبست و یمکن ms038 که

~~عنقریب بقضب او گرفتار شوی ، زیراکه امروز هر سخن که تو از روی

~~جد عرض می کردی رشید بهزل جواب می داد و آنچه بمطایبه می گفتی

~~او بر جد حمل می تمود و این معنی بر سوء المزاج دلیل قویست .

~~51

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_74.png)

~~القصه، چون اسباب نکبت آل برمک دست در هم داد در غرهآ

~~صفر سبع و ثمانین و مائه (1) رشیدیا سر خادم را طلبیده گفت : ترا

~~خدمتی می فرمایم که فی الحال موجب فرموده عمل نمائی، و الاغضب

~~من بتوسرایت کند ! یاسر کفت : یا امیرالمؤمنین ، مصرع : آنچه مقصود

~~تو باشد آن کنم. رشید گفت : برو وسر جعفر برمکی را بنظر من آور.

~~از شنیدن این سخن لرزه بر اعضای یاسر افتاده سر درییش انداخت.

~~هرون بار دیگر مبالغه نموده گفت : اگر چین نکنی بقهر وسخط من

~~مبتلا کردی! آنگاه یاسر متوجه منزل جعفر شده بی رخصت بمجلسش

~~در آمد و جعفر وهم بخودراه داده از سبب امدن پرسید. یاسر فرمان

~~خلیفه را باو رسانید . جعفر گفت : غالبا از سرمستی سخن برزبان خلیفه

~~گذشته ، اکنون بازگرد و عرض کن که : جعفر را بقتل آوردم ، اگر

~~صباح اورا پشیما ن یابی فهوالمطلوب و الا بآنچه مأمور گشتهای قیام

~~نمای. یاسر از قبول این ملتمس ابا نموده ، جعفر همراه او نزدیک

~~سرا پردهآ رشید رفت و یاسر را گفت : نوبت دیکر نزد امیرالمؤمنین

~~رو، شاید که از آن حکم یشیمان شده باشد و یاسر درون رفته، رشید

~~یرسید که : چه کردی؟ گفت : سر جعفر را آورده در بیرون نهادهام.

~~هرون گفت : زود بنظر من رسان و الافرمایم تاسرت را ازتن بردارند.

~~انگاه یاسر باز کشته و سر آن سردفتر اهل فضل و هنر را از بدن جدا

~~ساخت و نزد رشید برده درپایش انداخت،

~~52

~~مهآ

~~ع

~~بخص

~~دیگر * ثمان * نوشته

~~باشد .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_75.png)

~~بوت

~~کوآن قلم که در کف او درفشان شدی کوآن سخن که ازدم اوحرزجان شدی ms039

~~کو آن کسی که پیرفلک در مدیح او چون تیغ آفتاب همه تن زبان شدی

~~بودی خطر که روزوفاتآش زسوزخلق بر آب دیده زورق آتش روان شدی

~~بعضی از مورخان آورده اند که هرون پس از قتل جعفر با یاسر

~~گفت : فلان و فلان را پیش من حاضر کردان و چون ان مردم

~~بملازمت رشید رسیدند فرمود که : گردن یاسر را بزنید، که من تحمل

~~دیدن قاتل جعفر ندارم و ایشان بموجب فرموده عمل نمودند.

~~مدت عمر جعفر سی و هفت سال بود و زمالن عظمت و نیابتش

~~هفده سال و کسری. بالجمله چون جعفر بعالم دیکر شتافت یحیی وفضل،

~~بل سایر برمکیان، مقید ومحبوس گشتند و بروایتی ایشان را نیز کشتند.

~~کویند جسد جعفر را بموجب حکم رشید از انبار ببغداد برده بر سرجسر

~~بیاویختند و بعد از روزی چند بسوختند.

~~از غرایب وقایع که مورخان در مصنفات خویش آورده اند اینست

~~که شخصی از نویسندکان گوید که : دفتر اخراجات هرون الرشید روزی

~~بنظر من رسید، در ورقی نوشته دیدم که : در فلان روز بفرمان خلیفه

~~برسبیل انعام چندین زر وسیم و کسوت و فرش و عطر چندین تسلیم

~~ابوالفضل جعفر بن یحیی ادام الله کرامته کرده شد وچون آنهارا

~~بر هم کرفتم سی هزار هزار درم بود ودرورقی دیکر مشاهده نمودم که

~~بهای نفت(1) وبوریا که جعفربن یحیی را بآن -وختند چهار درم و نیم دانک

~~53

~~4

~~در

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_76.png)

~~ای طفل دهر گرتوزپستان حرص واز

~~روزی دوشیر دولت واقبال بر مکی

~~درمهد عمر غره مشواز کمال خویش

~~باد آر از زمان بزرگان برمکی

~~در جامع الحکایات مسطورست که هرون الرشید بعد از استبصال

~~آل برمک حکم فرمود که هیچ یک از طوایف انسان مدح بر مکیان بر

~~زبان نیاورد و نقوش لطف وعطای ایشان بر الواح خاطر ننگارد . پس

~~از چندگاهی شخصی بعرض رسانید که: بیری هرشب در منازل ال برمک

~~بر زبر کرسی می نشیند ms040 و شرح فضایل و کمالات ایشان بسمع مردم

~~میرساند. هرون در غضب رفته باحضار آن پیر فرمان داد و فرمانبران

~~همان لحظه آن بیر را بنظر خلیعه رسانیدند . از موقف سیاست حکم

~~بقتل او صادر گشت. بیر فقبر گفت : یا خلیفه امیدوارم که مرا آن قدر

~~حال دهی که شمهای از حال خود معروض دارم ، آنگاه بهرچه رآی

~~صواب نمایت اقتضا نماید حکم فرمائی. خلیفه گفت : یگوی . پیر گفت:

~~مرا منذربن مغیرهٔ‌ دمشقی کویند و ابا و اجداد من درسلک اکابر شام

~~انظام داشتند، بسب صنوف حوادث روزکار و نوائب لیل و نهار روز

~~دولت من بشام نکبت تبدیل یافت واز کمال اضطرار با عیال و اطفال جلای

~~وطن اختیار کرده ، بعد از احتمال انواع محن خودرا ببغداد رسانیدم

~~و عبال و اطفال را در مسجدی نشانده ، خود بیرون آمدم ، بامید آنکه

~~شاید کسی یابم که مرا در جوار خود پناه دهد، چون بمیان بازار رسیدم

~~جمعی از اکابر و معارف را دیدم که باتفاق یک دیکر می گذرند، باخود

~~توشته بود، فاعتبروایا اولی الابصار ،

~~54

~~باعی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_77.png)

~~گفتم: بی شک بدعوتی می روند و بنا بر آنکه بمرتبه ای گرسنه بودم

~~که محال مصابرت نداشتم از عقب آن جمع روان شدم . نا گاه بدرسرائی

~~عالی رسیدم. حاجب پرده برداشت و مرا بطفیل آن مردم درون کذاشت

~~و من بدان سرا در آمده بگوشه ای نشستم و از شخصی که در پهلوی

~~من بود پرسیدم که : این منزل کیست و سبب جمعیت چیست اجواب

~~داد که : این منزل فضل برمکیست و موجب اجتماع عقدیست وچون ان

~~عقد انعقاد یافت خادمان طبقهای زر آوردند و پیش هرکس طبقی نهادند

~~ویک طبق بمن نیز دادند. بعد از آن تمسکات ضیاع و عقارنثار کردند،

~~تا هرکس که قبالهای بکیرد آن مزرعه از وی باشد و دو تمسک بدست

~~من افتاد آنگاه محلس برشکسته ، چون قصد نمودم که از آن سرا بیرون

~~روم ms041 غلامی دست مرا کرفته باز کردانید ، با خود جزم کردم که زرها و

~~تمسکات را می خواهد که ازمن بستاند ، اما بخلاف متوقع مرا نزد فضل

~~برد و فضل شرط تعظیم بجای آورده گفت : ترا در میان این مردم غریب

~~دیدم، خواستم که شمه ای ازحال تومعلوم خود نمایم . بگوی که از کجا

~~می ائی ودرین مجلس چگونه افتادی؛ من قصهآ برغصهآ خود از اول تا

~~آخر تقریر کردم . فضل گفت : اکنون متعلقان تو کجا توطن دارند ؟

~~گفتم : درفلان مسجد . فرمود که : خاطر جمع دار، که ما اسباب فراغت

~~ترا مهیا گردانیم . پس غلامی را پیش طلبید و در گوش او سخنی گفت

~~و تشریف فاخر درمن بوشانید و آن روز بمبالغهآ تمام مرا نگاه داشت و

~~شب هرچند از توقف ابانمودم و گنتم : اطفال من دران مسجد کرسنه

~~و برهنه اند، بجائی نرسید و روز دیگر رخصت انصراف یافته، خادمی

~~55

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_78.png)

~~همراه من روان گشت و چون خواستم که بدان مسجد روم مانع

~~آمده مرا بسرائی دلکشا برد و من متعلقان خودرا آنجا دیده پرسیدم

~~که : شمارا اینجا که آورد؟ جواب دادند که : دوش وقت نماز خفتن

~~جمعی بمسجر آمده مارا بدین منزل آوردلد وانواع طعامها وجامهاپیش

~~ما نهادند، لاجرم بمراسم شکر الهی پرداخته. بعد از آن پیوسته ملازمت

~~برمکیان می نمودم و از تواثر انعام و احسان ایشان می آسودم . اکنون

~~ای خلیفه اگر من مدح و ثنای این جماعت برزبان نیارم بکفون

~~نعمت که موجب خذلان دنیا و آخرتست منسوب کردم . هرون الرشید

~~چون این حکایت بشنید قطرات اشک از فوارهآ دیده روان کردانید

~~و هزار دینار سرخ در حق پیر انعام فرموده اوزا مطلق العنان ساخت .

~~نگاه پیر زمین خدمت بوسیده گفت : ای خلیفه ، "هذا ایضا من

~~برکات البرامکه ".

~~از مضمون این حکایت نزد ارباب درایت ظاهر می گردد که هر

~~صاحب سعادثی که در وقت اقبال و دولت سنت سنیهآ احسان و ms042 سخاوت

~~شعار و دثار خویش سازد و بقدر مقدور و طاقت باسترضای خواطراهل .

~~فقر و مسکنت پردازد نام نامی او بمرور شهور و اعوام از صفحات ایام

~~محو نشود و ذکر سامی او بکرور لیالی و ایام از اوراق دهر نا فرجام

~~زایل نگردد.

~~باع

~~ای گشته برای تو هوافق انجم

~~کردی چو بجود شهره نزدمردم

~~از گردش این زمانهآ پر شتلم.

~~نامت نشود ز دفتر هستیکم

~~56-

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_79.png)

~~بعد از زوال آفتاب دولت برمکیان کوکب طالع فضل بن ربیع باوج

~~شرف رسیده رشید اورا بمنصب وزارت سرافراز کردانید وچون درولایت

~~طوس مرض موت بر ذات هرون استیلا یافت و وزیر طبیعتش از تدبیر

~~عارضه عاجز شد فضل راطلبیده فرمود که هرچیز از نقد وجنس واسباب

~~شوکت و مکنت همراه منست تعلق بمامون می دارد، باید که بی شایبهآ

~~تنقیص بدورسانی. اما چون رشید از عالم انتقال نمود محمد امین در بغداد

~~بر مسند خلافت نشسته، قاصدی نزد فضل بن ربیع فرستاد که متملکات

~~و اسباب جهات رشید را همراه داشته بر جناح استعجال بدین جانب

~~توجه نمای. فضل بموجب فرموده عمل نموده، روی ببغداد نهاد واین

~~خبر در بلدهآ مرو بسمع مامون رسیده، قاصدی هم عنان شمال وصبا نزد

~~فضل فرستاد ، که چرا بخلاف وصیت رشید کار کرده حتوق مرا همراه

~~می بری؟ و رسول در نیشابور بفضل رسیده بی نیل مقصود باز کشت و

~~چون فضل بن الربیع بدرالسلام بغداد درآمده شرف ملازمت درکاه خلافت

~~دریافت محمد امین زمام امور و مهمات ملکی و مالی را در کف کفایت

~~و قبضهآ درایت او نهاده بنفس نفیس اکثر اوقات بمعاشرت و مباشرت

~~و اسب تاختن وچوگان باختن مصروف میداشت و مطلقا بضبط شهر و

~~ولایت و استمالت سیاهی و رعیت نمی برداخت، لاجرم بر خاطر

~~فضل بن الربیع خطور نمود که اگر روزگار بدین سان گذران باشد باندک

~~زمانی مأمون در خلافت استقلال یافته ازمن انتقام کشد و آغاز ms043 تدبیر

~~و تزویر کرده در خلوتی بعرض امین رسانید که مصلحت آنست که مأمون

~~فضل بن ربیع

~~5

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_80.png)

~~ومؤتمن را پیش خود طلبیده از ولایتعهد خلع کنی وفرزندخود موسی را

~~ولیعهد کردانی ومحمد امین این معنی را پیش نهاد همت ساخته دراوایل

~~سنهآ اربع و تسعین و مائه (1) کسان بطلب اخوان فرستاد. مؤتمن

~~که حکومت ولایت جزیره تعلق باو میداشت اطاعت برادر بزرگتر کرده

~~ببغداد رفت . امامامون ازتوجه ببغداد ابا نموده بدین سبب میان برادران

~~نفاق مخالفت افتاد وکار بجائی انجامید که محمد امین بر دست طاهر

~~ذوالیمینین که بحکم مأمون لشکر ببغداد کشیده بود بقتل رسید و خلافت

~~بر مامون قراریافته شاهک را که در سلک اعاظم ارکان دولت انتظام

~~داشت بپیدا کردن فضل مامور کردانید و فضل بن الربیع مدت مدیددر

~~کنج اختفا روزگار می گذرانید، چنانکه (2) در آن مدت هرچندشاهک

~~سعی کرد پی منزل مقصود نبرد . دران اثناء روزی فضل بهیات ساربانان

~~جوالی بر پشت کرفت و از نهانخانه بیرون آمد ، تا بکاشانهآ دیگر منزل

~~گریند و در کوچه ای از کوچهای بغداد پیاده و سواری با او دوچار

~~خورده بیاده اورا بشناخت و سوار را آگاه ساخت. سوار بکر فتن فضل

~~امید وار گشته اسب بر عقب او بر انگیخت و چون بوی نزدیک رسید

~~فضل جوال را در حرکت آورد و از آن حرکت اسب رمیده، سوار

~~از یشت زین بروی زمین افتاد ،

~~ت

~~چو فضل ایزدی نبود مددگار

~~نیابی بر مراد خویش اقدار

~~بالجمله از برق و باد سرعت سیر استعاره کرده در کوچهامی دوید،

~~58

~~34

~~دراصل

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_81.png)

~~در آن حین پیر زنی بر در سرائی ایستاده دید و بزبان تضرع گفت :

~~ای مادر، چه باشد اکر مرا دو سه روزی در خانهآ خویش لهان داری؟

~~پیر زن گفت : نیکو باشد و اورا بسرای خود برده در بالاخانه نشاند

~~و بعد از لحظه ای همان سوار که در راه قصد ms044 کرفتن فضل کرده بود

~~بدان منزل درآمد و پیر زن را کفت : امروز فضل بن الربیع بمن دوچار

~~شد و چون خواستم اورا بچنک آرم بسبب [نا] مساعدت بخت اسب

~~من بد چشمی کرد و او روی براه فرار آورد و الا خلیفه مال و افر

~~در بارهآ من انعام می نمود. فضل چون این حکایت بشنود مرغ روحش

~~ازقفس (1) قالب میل پرواز نمود و در آن حال عطسه زد . آن شخص

~~از پیرزن پرسید که : درین بالاخانه کیست ؟ جواب داد که : برادرزادهآ

~~من که پیش ازین بچند سال اختیار سفر کرده بود آمده است و چون

~~دریکی از منازل قطاع الطریق اورا غارت کرده بود اند] وحالیاعریانست

~~درین بالا نشسته، شرم میدارد که برهنه نزدیک تو آید. آن شخص گفت :

~~جامهآ مرا در وی پوشان وبگوی تا بیاید که باهم ملاقات کنیم . عورت

~~گفت : منت دارم ، اما چند روزست که طعام نخورده لطف نموده انگشتری

~~مرا ببازار بر و رهن مقدار طعام کن تا آتش جوع را تسکین دهد ، بعد

~~از آن بخدمت توآید . آن شخص گفت : چنین کنم و انگشتری راستانیده

~~بیرون رفت. آنگاه پیر زن نزد فضل آمده گفت : ای شیخ، آن مرد کریخته

~~توئی؟ گفت : بلی. گفت : پس برخیز وسرخویش گیروراه کریز درپیش.

~~59

~~فضل از آنجا در غایت اضطراب بیرون رفت و بی آنکه مقصدی معین

~~در اصل " قفص *

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_82.png)

~~داشته باشد در محلات بغداد می کشت، ناگاه بدر سرای عالی رسید

~~و چون مانده شده بود لحظه ای آنجا منزل کرده، آن خود سرای

~~شاهک بود و همان ساعت شاهک بدانجا امده صید مطلوب را در دام

~~خود گرفتار دید و از وی پرسید که : ای فضل، اینجا چگونه افتادی ؟

~~جواب داد که : قضا گر یبان جانم گرفته بی اختیار بدین حوالی رسانید ،

~~بیت

~~چون از قضا گریز تواند کسی که هست دست قضا ع ان کش اوهر کجا گریخت

~~شاهک را ms045 بر حال او رحم آمد و از روی انبساط با وی تکلم کرد

~~واورا بخانه درون برده طعامی حاضر آورد. فضل گفت: آیا بکدام امید

~~دست بطعام برم ؟ شاهک گفت : بامید فضل و مرحمت . انگاه فضل طعام

~~خورده، بعد از آنکه سه روز مهمان شاهک بود رخصت یافت وعزم وثاق

~~بازرگانی که در ایام دولت فواید بی نهایت بوی رسانیده بود نمود.

~~بعد از وصول بازرگان اورا بخانه در اورده در موضعی مناسب نشاند و

~~ف الحال بدرکاه خلافت پناه شتافته کیفیت واقعه را بعرض مامون رساند.

~~لاجرم شاهک سوار کشته بمنزل بازرکان رفت و فضل را کرفته نزد

~~خلیفه برد .

~~آورده اند که چون چشم مأمون بر فضل بن ربیع افتاد

~~برخاسته دو رکعت نماز کزارد، پس او را مخاطب ساخته گفت : ای

~~فضل این نماز بشکر آنن گراردم که حق سبحانه و تعالی ترا بنظر

~~من رساند و مرا توفیق داد که طریق عفو مسلوک داشته از سر جریمهآ

~~تو در گذشتم ،

~~1

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_83.png)

~~بر نکشم تیغ ستم از نیام

~~چ گنه را نکنم انتقام

~~زجر گنه کار نه کارمنست

~~عفو گنه رسم و شعارمنست

~~آنگاه گفت : ای فضل ، از غرایب وقایع که در ایام اختفا ترا

~~بیش امده شمه ای بیان کن . فضل حکایت مذکور را بتفصیل معروض

~~داشت. مآمونرا مروت پیرزن مستحسن افتاده مبلفی زر نزد او فرستاد

~~و زبان بمحمدت شاهک کشاده باخراج بازرگان مثال داد ،

~~بیت

~~ای کرده کمان لطف و نیکوئی زه

~~اورده بقبضه اختیار که و مه

~~از روی مروت بگذر از سر جرم کز عفو و مروت نبود چیزی به

~~و چون فضل خلعت عفو ومروت یوشید دردار السلام بغداد مانند

~~سایر عباد روزگار میگذرانید ، تا آن زمان که اجل موعود در رسید

~~وذلک فضل الله یوتیه من یشاء ".

~~ضل بن سهل

~~بعضی از رواة اخبار چنین نقل کرده اندکه : فضل در مبادی

~~احوال بپرستش آتش می پرداخت (1) ، ناگاه ms046 بنا بر سابقهآ ازلی انوار

~~فضل ایزدی باطن اورا روشن ساخت و از بادیهآ ظلمت افزای ضلالت

~~بجادهآ ضیاء بخش هدایت آمده خودرا بملازمت یکی ازا کابر ملت رسانید

~~و بتلقین ملقن توفیق زبان بکلمهٔ‌ طیبهآ توحید گویا گردانید .

~~نقلست که در آن حین که فضل خاطر بر تقلد قلادهآ اسلام قرار

~~61

~~در اصل : می افراخت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_84.png)

~~داده بودند بدستور معهود زبانش بزمزمهآ کبری حرکت می نمود. یکی

~~از حاضران اورا مخاطب ساخته گفت : چه محل زمزمه است ؟ جواب

~~دادکه : نمی خواهم که طرفة العینی از عمر من بگذرد و مقید

~~بمذهبی نباشم .

~~القصه باتفاق مورخان سخندان فضل بن سهل بوفورفضل وحکمت

~~و کمال عقل و فطنت و وقوف بر دقایق علم نجوم و اطلاع برحتمایق سایر

~~علوم موصوف و معروف بود و در بلدهآ مرو بخدمت مامون رسیده و

~~طریقهآ ملازمت کزیده ، بعد از انقضای اندک زمانی در منصب وزارت

~~شروع نموده و بواسطهآ اصابت رای و حسن تدبیر روز بروز مرتبهآ او

~~بالا می کرفت و ساعت بساعت جاه وحشمت او سمت ازدیاد می بذیرفت

~~تا در شغل امارت نیز دخل کرده صاحب اختیار ملک ومال گشت بینا

~~برآن فضل را ذوالریاستین لقب دادند و مأمون و ارکان دولت او بنای

~~تمامی مهمات را بر مقتضای رای ذو الریاستین نهادند. بصحت پیوسته که

~~چون فضل بن ربیع جهات ومتملکات هرون الرشید را که بموجب وصیت

~~بماهون می رسید بجانب بغداد برد وبرسول و نامهآ ماهون توجه و التفات

~~نکرد فضل بن سهل بعرض مآمون رسانید که : بعد ازین بعهد و پیمان

~~بغدادیان اعتماد نمی توان نمود، زیرا که در اول حال رقم بطلان بر

~~روصیت رشید کشیده حقوق ترا متصرف کشتند، اکنون مناسب انست

~~که عالمیان را بعدل و دادنوید داده، در استمالت خاطرها سعی موفور

~~مبذول داری وهر روز بنفس نفیس در دیوان مظالم نشسته، انصاف

~~مظلوم ازظالم بستانی ، تا محبت تودر دل صغیر و ms047 کبیر و غنی و فقیر

~~62

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_85.png)

~~جایکیر شود، انشاءالله ،

~~*بن خصلت شهان راعدل وجودست

~~بت

~~و مامون برین موجب عمل بموده، طبقات خلایق را باحسان و

~~کزآن هرسر که بینی در سجود ست

~~انعام موفور مبتهج و مسرور کردانید و در اشاعهآ عدل و داد طریقهآ

~~سعی و اجتهاد مرعی داشته، ربعی از خراج برعایا بخشید،

~~جهانرا بداد و دهش رام کرد

~~فیت

~~بخشش تهی ساخت کنجینها

~~همه کارها ازیی نام کرد

~~و چون محمد امین باغوای فضل بن ربیع خاطر برخلع مامون

~~برولن برد از سینها کسها

~~قرار داده، رسل و رسایل معاقب و مواثر در طلب بمرو فرستاد و مامون

~~در حرکت و سکون مترددبود، فضل بن سهل اورا از توجه بجانب بغداد

~~.مانع آمده گفت : از اوضاع کوا کب چنان معلوم میشود که تو برامین

~~غالب گشته ازروی استقلال ممالک عالم را در تحت تصرف اوری،

~~چنان می بینمت کر یاری بخت

~~ت

~~مشرف کردد از تو پایهآ نخت

~~زینهار که زمام اختیار از دست ندهی و هم درین ولایت توقف

~~کرده، خیال رفتن بغداد بخاطر نگذرانی !مامون بمقتضای وقت عمل نموده

~~هرچند امین در طلب مبالغه فرمود بجائی نرسید و بین الجانبین غبارنزاع

~~بالا کرفته شمشیر خلاف از غلاف بیرون آمد و بالاخره مهم بدانجا

~~انجامید که امین بردست طاهر ذو الیمینین، که بحکم مأمون لشکر بطرف

~~63

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_86.png)

~~بغداد کشیده بود ، کشته گشت و مامون بعد از استماع خبر قتل، برادر

~~ذوالریاستین حسن بن سهل را بامارت عراقین و فارس ویمن و حجاز

~~مفتخر و سرافراز گردانید و درسنهآ سبع و تسعین و مائه (1) حسن بن

~~سهل ببغداد رسید، عمال بولایت فرستاد و این خبر در عراق اشتهار یافت

~~که ذو الریاستین بر مأمون مستولی گشته و اورا در کوشکی نشانده ،

~~نمی گذارد که هیچ کس از امراء با خلیفه ملاقات نماید و بی مشورت

~~مامولن مهمات ملکی و مالی را بفیصل ms048 می رساند. بنا برین اعاظم

~~بنی هاشم و اکابر عراق و حجاز از خلافت مأمون متنفر کشته

~~درهر کوشه ای فتنهای یدیدآمد و محمدبن ابر اهیم بن اسمعیل بن ابراهیم بن

~~حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب که اورا طباطبا می گفتند و بعضی دیگراز

~~سادات در ولایات عراق و حجاز خروج کرده هرج ومرج باحوال بلاد

~~و عباد راه یافت وچون فرق انام از متابعت حسن بن سهل عارمی داشتند

~~روز بروز مواد فتنه وفساددر ازدیاد بود ، بنا برآن هرثمة بن امین که

~~در سلک امرای عظام انتظام داشت بخلاف رای حسن بجانب خراسان

~~در حرکت آمد، تا بعرض مامون رساند که مردم عراق بسبب عدم قابلیت

~~حسن اورا بامارت قبول ندارند و بدین جهة هرلحظه فتنه ای می انگیزند

~~وحسن ازین معنی متوهم شده مکتوبی مشتمل بر کیفیت این حال ببرادر

~~فرستاد. فضل نزد مامون آغاز خبائت کرده، معروض داشت که : هرنمه

~~را درمخالفت و عدم اطاعت بعضی از سرداران عراق دخلی تمامست و

~~مزاج مامون از هرنمه متغیر شدء، در همان روزکه بمرو رسید محبوس

~~1

~~سال 197

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_87.png)

~~گردید و در آن محبس بسعی فضل بقتل آمد.

~~نقلست که سنهآ مأتین هجری که هرثمة بن اعین از عراق بجانب

~~خراسان روان کشت احوال ممالک عرب بیشتر از پیشتر بهم بر امد و

~~ابراهیم بن موسی الکاظم علیه السلام بهوس خلاف آغاز مخالفت کرده،

~~در یمن خروج نمود وحسین بن حسن افططس علوی برمکه استیلایافت و

~~محمد بن جعفر ألصادق را طوعا او کرها بر مسند ایالت نشاند وحسن بن

~~سهل از وقوع این وقایع سراسیمه کشته ، از بغداد بمداین رفت و چون

~~خبر واقعهآ هرثمه ببغداد رسید امراء و لشکریان آغاز غوغا کرده ، عملهآ

~~حسن را از شهر اخراج نمودند و در سنهآ احدی و ماتین منصور بن

~~مهدی را بر خود امیر ساخته سر از ربقهآ اطاعت حسن بیرون اوردند و

~~حسنبن ms049 سهل را در مداین مجال توقف نمانده، بواسط شتافت و این

~~اخبار علی التعاقب والتوالی بمرو رسیده، فضلبن سهل آنچه تعلق

~~برادرش داشت بعرض مامون نمی زسانید، اما می گفت که : درهر

~~بلدهای از بلادعرب علوئی خروج نموده، داعیهآ خلافت دارد و اکربتدبیر

~~آین مهم مشغولی کرده نشود کار از دست رود و مأمون در دفع این

~~حوادث بمضمولن کلمهآ "و شاورهم فی الامر" عمل نموده، بر حسب

~~استصواب ذوالریاستین رأیها برآن قرار یافت که یکی از اکابر بنی فاطمه

~~را ولیعهد کردانند ، تا سایر سادات در مقام رضا آمده ، دیگر در اشتعال

~~نائره خلاف سعی ننمایند و پس از تامل و اندیشهآ بسیار قرعهآ این کار

~~بنام امام عالی مقدار علی بن موسی الرضا علیهم السلام افتاد ومامون

~~65

~~201

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_88.png)

~~خال خود رجاءبن ابی ضحاک را بمدینه یا بغداد ، که مسکر: امام هشتم

~~بود، ارسال نمود : تا آن جناب را باعزاز و احترام تمام بمرو رسانید و

~~در سال مذکور از اکثر اکلبر و اصاغر بییعت بنام آن امام عالی مقام

~~ستاند و جمیع متوطنان اقطار جهان از استماع این خبر خرم و

~~شادان گشتند، مگر جمعی از بنی عباس و اتباع ایشان که بر بغداد

~~استیلا داشتند و آن طایفه چون کیفیت واقعه را شنیدند بر مامون

~~انکار نموده ، گفتند او پسر رشید نیست ، که اولادش را از نعمت خلافت

~~محروم ساخت . آنگاه ابراهیم بن المهدی را برمسند خلافت نشانده ، دست

~~بیعت باو دادند و چند نوبت میان ابراهیم و حسن بن سهل محاربه

~~واقع شده ، در جمیع معارک ابراهیم بظفر و نصرة اختصاص یافت و چون

~~خبربیعت ابراهیم بسمع مامون رسید ازذو الریاستین پرسید که : کیفیت

~~ریاست ابراهیم چ گونه بوده است ؟ فضل جواب داد که : مردم ابراهیم را

~~بامارت نشانده اند، نه بخلافت.

~~بثبوت پیوسته که چون کار ابراهیم در بغداد مستقیم کردید و

~~فضل بن سهل در کتمان آن امرکوشید در شهور سنهآ ms050 اثنی و مأتین امام

~~هشتم علیه الصلوة و البلام با مامون خلوتی کرده، وقایع عراق وحجاز

~~را آز بدایت امارت حسن بن سهل تا آن غایت بتفصیل بسمع مامون

~~رسانید و او را بر حقیقت خلافت و مخالفت ابراهیم مطلع کردانیده ،

~~فرمود که : فضل بنا بر مصلحت برادر این احوال از تو پنهان میدارد،

~~الاجرم مامون بطرف بغداد روان کشته، چون بسرخس رسید، روزی

~~66

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_89.png)

~~ذوالریاستین بحمام در آمد و بنا بر آنکه از علوم نجوم اورا معلوم کشته

~~بود که در آن روز خونش بمیان آب و آتش ریخته کردد فصد کرد و

~~ینداشت که تقدیر آسمانی را بتدبیر انسانی مندفع توان ساخت و همان

~~زمان که از آن امر باز پرداخت غالب بن اسود مسعودی و قسطنطین رومی

~~و فرخ دیلمی و موفق صقلبی با تیغهای کشیده بسر فضل رسیده و اورآ

~~بقتل رسانیده بکریختند و مامون اظهار اضطراب کرده بپیدا کردن

~~قاتلان فرمان داد، ابوالعباس دینوری آن جماعت را گرفته نزد مأمون

~~برد و مامون از ایشان پرسید که : چرا بر این حرکت اقدام نمودید:

~~جواب دادند که : یا خلیفه ، از خدای بترس ، این امر بفرمان تو از ما

~~صدور یافت و مأمون التفات بدین سخن نکرده وآن چهار شخص رابقتل

~~اورده سرهای ایشانرا پیش حسن بن سهل فرستاد و بیرسش والدهآ او که

~~ضعیفهآ فصیحه ای بود تجشم فرمود و چون ان عورت در کریه و زاری

~~و ناله و بیقراری افراط می نمود زبان بنصیحتش کشوده کفت : فضل

~~برحمت حق تعالی پیوست ، دست از کریستن و جزع کردن باز دار که من

~~عوض او پسر تو باشم و درت العمر شرایط فرزندی بجای اورم . آن

~~ضعیفه جواب داد که : یا خلیفه ، بر فوت کسی که بسبب او مرا مثل تو

~~فرزندی پیدا شود چکونه فزع ننمایم ؟ چون این کلمهآ ملزمه بگوش مآمون

~~رسید زیان در کام خاموشی کشید.

~~67

~~دنوری

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_90.png)

~~باعتقاد ms051 صاحب جامع الحکایات وجامع التاریخ بعد از قتل فضل

~~و وصول مامون ببغداد حسن قایم مقام برادر شده، قدم برمسند وزارت

~~نهاد و درسنهآ تسع و ماتین مامون پوران بنت حسن را در حبالهآ

~~نکاح آورد و حسن در حسن جشن و وفور احسان و انعام خواص وعوام

~~مرتبه ای مبالغه نمود که مزیدی بران متصور نبود. وفاتش در زمالن

~~متوکل خلیفه فی سنة ست و ثلثین و ماتین اتفاق افتاد.

~~بروایت اصح پس از کشته شدن ذوالریاستین مامون سر انجام

~~احمد بن ابی خالد

~~مهام وزارت را باحمد بن ابی خالد تفویض فرمود واحمد باندک زمانی صاحب

~~اختبار شده در امور ملک نیز دخل نمود . از احوال او زیاده ازین

~~چیزی بوضوح نپیوست

~~درجامع التواریخ مسطورست که : دربعضی از تواریخ مذکورست که :

~~احمد بن بوسف و آبی عبان ثابت بن یحبی الرازی

~~و ابوعبد الله محمد

~~در سلک وزرای مامون انتظام داشتند والله اعلم بالصواب.

~~بقول بعضی از مورخالن در زمان معتصم بمرتبهآ وزارت رسیدو

~~فضل بن مروان

~~چند گاهی در تکفل آن امر خطیر روزگار گذرانید. در جامع الحکایات

~~68

~~حسن بن سهل

~~راصل :

~~احمد بن یوسف بن ابی عباد ه و ثابت بن یحیی الرازی وابوعبدالله بن محمد.

~~هلیه اللعنه .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_91.png)

~~مذکورست که : فضل بن مروان در اوان وزارت و کامرانی قصد کرد که

~~خلیفه را در وثاق خود مهمانی نماید، تا بدان واسطه علوجاه و منزلتش

~~در افزاید و بوسیلهآ بعضی از مقربان از نواب این ملتمس را بعرض

~~خلیفهآ عالی جناب رسانیده، معتصم آن التماس را بعز اجابت مقرون

~~گردانید و فضل در منزل خویش محفلی در کمال آراستگی ترتیب کرد

~~و از اسباب تجمل مثل فرشهای زردوزی و اوانی زرین و سیمین

~~مرصع بدرر و لثآلی ثمین آنچه توانست در آن انجمن حاضرآورد،

~~بیت

~~ز اسباب تجمل هرچه بودش

~~بنزد معتصم حاضر نمودش

~~خلیفه را چون چشم بر آن اشیای نفیسه افتاد بخاطرش ms052 خطور

~~کرد که : فضل این همه تکلفات را از اموال من سر انجام نموده و نایرهٔ‌

~~غضب در کانون درونش اشتعال یافته، بهانه ای بر انگیخت وفی الحال

~~سوار شده خیال کرفتن وزیر باخود مخمر گردانید. فضل از مشاهدهآ

~~آن حالت در بحر حبرت افتاده، صورت واقعه را با ابراهیم موصلی

~~که بوفور فراست و کیاست سر آمد ابنای روزگار بود تقریر فرمود.

~~ابراهیم گفت : مصلحت آنست که تو همین ساعت بملازمت خلیفه روی

~~و من رقعه ای نوشته پیش تو فرستم و چون خلیفه سؤال نماید که : این

~~چه نوشته است ؟ جواب کوئی که : تحویلداران درگاه خلافت در باب

~~طلب اسباب صحبت که امروز برسم عاریت کرفته بودم نوشته اند وفضل

~~برین جمله بتقدیم رسانیده ، چون معتصم آن حکایت شنید راست پنداشت

~~69

~~در اصل مورخان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_92.png)

~~و بدین تدبیر صائب غبار نقار از خاطرش ارتفاع یافت و فضل بن مروان

~~در ضمان عافیت بوثاق خود شتافت،

~~وزارت را ز دانش نا گزیرست جوانی بخت را از رآی پیرست

~~ت

~~هر آن کاری که آن مشکل نماید

~~حهد بن عبد الملا زیات

~~ز تدبیر نکو آسان کشاید

~~از مشاهر وزرای عظام بود و در زمان المعتصم بالله درین کار

~~بزرک دخل نمود و چون بجوار جبار منتقم انتقال کرد و پسرشا واثق

~~روی بتنظیم مهام خلافت آورد ایضا امر وزارت را بمحمد مسلم ارزانی

~~داشت و بعد از آنکه واثق علم عزیمت بعالم آخرت بر افراشت محمدبن

~~عبدالملک باتفاق احمدبن ابی داود قصد فرمود که محمدبن و اثق را برسریر

~~خلافت نشاند ، و صیف ترک گفت : شرم نمی دارید که کسی را خلیفه

~~می سازید که هنوز نماز در پس سراو جایز نیست؟ و این سخن مستحسن

~~افتاد ، اکابر انام با جعفربن المتعصم بیعت کردند و اورا المتوکل علی الله

~~لقب دادند و متوکل درسنهآ خمس و ثلثین و ماتین محمدبن عبدالملک

~~را بقتل رسانید و امر وزارت ms053 را بفتح بن خاقان مفوض کردانید.

~~ح بن خاقان

~~در سنهآ ست و ثلثین و ماتین در ملازمت متوکل اعتبار بسیار

~~بافته ، صاحب اختبار ملک و مال شد و درگاه او پناه کبار و صفار

~~گشت و چون قرب یازده سال دردولت و اقبال بگذرانید در شب

~~75

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_93.png)

~~چهارشنبهآ چهارم شوال سنهآ سبع و اربعین و ماتین در محلی که در مجلس

~~خلیفه نشسته بود و بتجرع جامهای شراب ناب اشتغال می نمود نا گاه

~~بوقاء الصغیر و موسی بن وقاء الکبیر و باغر و بلغور با شمشیر برهنه

~~بمجلس در آمدند و قصد خلیفه کردند، فتح برجسته خود را بر بالای

~~متوکل انداخت و جماعت مذکوره هر دو را بعالم عقبی فرستادند.

~~صاحب بنا کتی گوید که : متوکل را وزیر دیگر بود مکنی به

~~ابو الوزیر .

~~و ایضا در جامع الحکایات مذکورست که : *وسی بن عبد الملک

~~نیز در سلک وزرای متوکل انتظام داشت.

~~احمد بن الخصیب2القاسمی

~~چون منتصر بر سریر خلافت نشست منصب وزارت را باحمد بن

~~الخصبب که از جملهآ اکابر زمان بود تفویض فرمود و احمد در غایت

~~اعتبار واختیار چند گاهی بتمشیت این امر اقدام نمود . درجامع التواریخ

~~مذکورست که : احمدبن الخصیب که از جملهآ اکابر زمان بود و بصفت فضل

~~و سخاوت و جود و شجاعت اتصاف داشت، اما حدت و سرعت و خضب

~~بر مزاجش مستولی بود، چنانکه روزی در مضیقی سائلی سر راه برو

~~گرفته، چیزی طلبید وشرط الحاح بجای اورد. احمددر خشم شده

~~از غایت اضطراب پای از رکاب بیرون کرد و بر سینهآ آن بیچاره زد

~~و این حرکت در میان مردم شهرت یافته ، یکی از شعراء این قطعه

~~در اصل

~~الخطب ویس از آددرست نوشته صده

~~صل : چنانچه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_94.png)

~~درسلک نظم کشیده :

~~شهر

~~قل للخلیفة : یا ابن عم محمد

~~شکل وزیرک انه رکال

~~قد نال من اعراضنا بلسانه

~~لرجله عند الصدور مجال

~~و بدین سبب احمد ms054 از منصب وزارت معزول شد. پس مناسب

~~آنست که صاحب این منصب صفت حلم و وقار شعار خود سازد و از

~~تهتک و خفت وحدت و سرعت غضب بپرهیزد ودر هیچ حال از مضمون

~~حدیث "العجلة من الشیطان و التآنی من الرحمن" تجاوز جایز ندارد

~~و پیوسته فحوای کلمهآ کریمهآ " و الکاظمین الغیظ و العافین عن الناس "

~~را نصب العین ضمیر داشته بعمل در آرد،

~~مکن قند خوئی باهل سؤال

~~که این شیوه مقبول اخیار نیست

~~بجز حسن خلق ومدارا بخلق

~~احمد بن صالح بن شیرزاد و جعفربن محمد

~~ز ارباب دولت سزاوار نیست

~~در زمان المستعین بالله بشوبت پای بر مسند وزارت نهادند.

~~حمدبن اسرائیل

~~وزیر المعتز بالله بود.

~~محمد بن السوارف الیفدادی

~~ابضا بوزارت معتز قیام مینمود.

~~عبیدالله1 بن یحیی بن خاقان وحسن بن هخلمد وسلیمان بن وهب

~~و صاعد بن مخلد

~~72

~~در زمان خلافت المعتمد علی الله بنوبت بر مسندوزارت نشستند.

~~اصل: عبدالل

~~در اصل مجاد

~~در اصل وهیبه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_95.png)

~~بوزارت المعتضد بالله قیام مینمود و بصفت عقل و کیاست وفهم

~~و فراست موصوف بود . نقلست که در سنهآ اربع و ثمانین و ماتین

~~معتضد قصد کرد که خطباء را بلعن معاویة بن ابی سفیان مأمور گرداند،

~~عبیدالله اورا از این حرکت مانع آمده ، بدلایل معقوله خاطر نشان خلیفه

~~تمود که وقوع این صورت موجب اختلال در احوال مملکتست.

~~بنا یر آن معتضد از سر آن معنی در گذشت .

~~ازنوادر روایات آنکه : صاحب جامع الحکایات ازعبدالله بن یحیی

~~کاتب نقل کرده که : درآن ایام که عبیدالله بن سلیمان بن وهب بتمشیت

~~امر وزارت می برداخت روزی جوانی که آثار پریشانی در بشرهآ او

~~ظهور موفور داشت بسر دیوان آمده عریضه ای بدست عبیدالله داد.

~~عبدالله در آن عربضه نگربسته ، یکی از خدام را گفت که : این شخص

~~را نیکو نگاه دار ، تا بهنگام فرصت ما یحتاج اورا مرتب گردانم وچون

~~مجلس خلوت گشته، ms055 غیر از خواص و ندماء کسی نزد وزیر نماند

~~برسید که : شما آن جوان را می شناسید ؟ جواب دادند که نی. گفت:

~~او عمرین محمد بن عبد الملک الزیاتست و محمد بن عبدالملک در

~~وقتی که متصدی شغل وزارت بود یدر مرا محبوس کردانیده، بتکلیف

~~عنیف مبلغی کلی از وی می طلبید. در آن اثناء روزی اورا محبوس

~~سردیوان حاضر کرده، در باب طلب مال شدت می نمود و بقوت تهدید

~~عبید الله بن سلیمان

~~73

~~(2) در اصل افزوده

~~ضده : علیه اللعنه .

~~* و هیه .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_96.png)

~~می فرمود . درخلال آن احوال خادمی از حرم سرای وزیر بیرون آمده،

~~در کوش او سخنی گفت و محمد فی الحال برخاسته بحرم سرا شتافت

~~و در غیبت وزیر حسن بن وهب بدرم را کفت : واهب بی منت ترا

~~سری کرامت فرمود. پدرم مستبشر کشته، مرا عبیدالله نام نهاد و

~~همان ساعت وزیر بیرون آمده، بر زبان آورد که : شمارا. معلوم شدکه ،

~~بچه جهة مرا طلبیده بودند؟ حاضران کفتند : بفرمائید. سجواب دادله :

~~حق عز و علا مرا پسری بخشید و اورا موسوم بعمر کردانیدم . انگاه

~~یدرم را مخاطب ساخته گفت : اثارمسرت در بشرهآ تو مشاهده مینمایم،

~~چه واقعست ؟ عم من بعرض رسانید که : همین لحظه خبر اوردند که

~~اورا نیز پسری متولد کشته . بعد ازان پدرم بزبان تضرع ونیاز معروض

~~داشت گه : امیدوارم که بشکرانهآ قدوم مخدوم زاده از سر جریمهآ من

~~در کثری و نو رسیدهآ مرا بخدمت قرة العین خویش اختصاص دهی

~~تا در ملا زهت او بمکتب رود و بوصول سعادات صوری و معنوی

~~فایز شود !ا محمد گفت : ای سلیمان، ظاهرا این کلمات جهة مخلص

~~خویش بر زبان می رانی ، اما در دل میکذرانی که : زود باشد ولد من

~~بدرجهآ بلند وزارت رسد و فرزند تو محتاج بر منت او کردد

~~وپدرم بدین سخن تفال نموده در برابر وزیر آنچه مناسب وقت

~~دانست عرض کرد. غرض آنکه حالا مآل آن ms056 فال بوضوح پیوست

~~و حق سبحانه و تعالی مرا بدین مرتبه رسانیده، عمر بن محمد را

~~محتاج من کردانید :

~~74

~~در اصل : وهیب.

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_97.png)

~~هرآن فالی که از بازیچه برخاست چواختر میگذشت آن فال شد راست

~~آنگاه عبیدالله عمربن محمد را بحضور طلبیده ، کما ینبغی بحالش

~~پرداخت و اورا بانعام و اکرام وافر بنواخت.

~~یه

~~بن عبیداللها

~~در زمان المکتفی بالله بامر وزارت قیام می نمود و بروایتی

~~وزارت المعتضد بالله نیز کرده بود .

~~عباس بن حسنا

~~بوفور شوکت و اختیار و مزید حشمت و اعتبار از سایر وزرای

~~صاحب اقتدار سمت امتباز و استثناء داشت و بعد از فوت مکتفی

~~سعی عباس ارکان دولت و اعیان حضرت دست بیعت بجعفر بن احمد

~~المعتضد دادند و اورا المقتدر بالله لقب نهادند و چون در آن اوان

~~مقتدر در سن سیزده سالگی بود خواص و عوام زبان بقیل و قال

~~گشادند و عباس نیز از کرده پشیمان شده خواست که ابو عبدالله

~~محمدبن المعتمد را بر مسند خلافت نشاند ، اما چون ارادهآ ازلی

~~بخلافت مقتدر تعلق بذیرفته بود محمد در آن ایام بعالم اخرت انتقال

~~تمود . آنگاه عباس قصد کرد که یکی ازاولاد متوکل را که ابوالحسن

~~کنیت داشت خلیفه سازد. بحسب تقدیر او نیز از عقب محمد روان

~~گشت و در سنهآ 296 حسین بن حمدان که از عظمای ارکان دولت

~~عاسیان بود بی سببی ظاهر عباس بن حسن را کشته ، باتفاق بعضی از

~~75

~~بیت

~~دراصل : قائم بن عبدا

~~در اصل : حسین .(2) در اصل : اقدار

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_98.png)

~~امراء عبدالله بن معتز را بخلافت مقرر کردانید و اورا المرتضی بالله

~~لقب داده، همت بر دفع مقتدر کماشت، تا مونس خادم و جمعی

~~دیکر از اعاظم با چسین محاربه نموده، بظفر و نصرة اختصاص یافت

~~و اورا با احباب مرتضوی بقتل رسانید و الله اعلم .

~~ابوالحس علی بن محمد الفرات

~~از کبار وزرای عرب بود و جامع انواع فضل و ms057 ادب، بعد

~~از کشته شدن عباس مقتدر امروزارت را بدو تفویض نموده ودر سنهآ

~~تسع و تسعین وماتین رقم عزل بر صحیفهآ حالش کشیده ، ابوعلی

~~محمد بن عبیدالله بن یحیی بن خاقان را وزیر کردانید.

~~بو علی محمد بن عبید الاها

~~بواسطهآ سوء تدبیر و عدم وقوف بر فیصل معاملات از عهدهآ

~~آن امر خطیر بیرون نتوانست آمد، لاجرم بعد از اندک زمانی

~~معزول شد .

~~هی3 بن عیسی جراح

~~پس از عزل ابوعلی محمد بن عبیدالله ارایت وزارت برافراشت

~~واو در سلک افاضل علماءآ و اکابر اهل جود و سخا انتظام داشت،

~~هرسال قرب هشتاد هزار دینار سرخ از اسباب و املاک خاصهآ خود

~~حاصل کردی و نصفی از آن اموال را بانعام ارباب درس و فتوی صرف

~~نموده، تتمه را در وچه نفقهآ عیال و اطفال خرج فرمودی و

~~علی بن عیسی در ایام وزارت باکافهآ رعایا و عامهآ برایا بر وجه احسن

~~76

~~در اصل همه جا : عبدالله (3) در اصل : عیسی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_99.png)

~~معاش می کرد، اما در جزویات امور تامل بسیار می نمود و بعضی

~~از مهام را بزودی سر انجام نمی فرمود. بنا بر ان در سنهآ خمس و

~~لثمائه مقتدر اورا ازمنصب وزارت معاف داشته بار دیگر ابن الفرات

~~وزیر شد و در سنهآ ست و ثلثمائه باز معزول گشت .

~~حامد بن عباس

~~بعد از عزل ابن فرات در سنهآ مذکوره بر مسند وزارت نشست

~~و در سنهآ تسع و ثلثمائه حسین منصور حلاج که اکثر علماء اورا

~~از کبار اولیاء شمرده اند بسعی حامد شهید شد و در سنهآ 311

~~حامد مواخن و معاقب گشته نوبت دیگر ابن الفرات پای برمسند

~~وزارت نهاد و در سنهآ اثنی عشر و ثلثمائه کرت دیگر ابن الفرات

~~مقید گشته ، مقتدر منصب وزارت رابابوالقاسم عبیدالله بن محمدالخاقانی

~~داد والله اعلم .

~~بوالفاسم ا لخاقانی

~~چون قرب یکسال در دولت و اقبال بگذرانیده مقتدز رقم عزل

~~بر صحیفهآ حالش کشید. ms058

~~ابوالعباس احمد بن عبیدالله الخصیبی

~~بعد از عزل خاقانی علم وزارت و کامرانی بر افراشت و او

~~بعلو همت و سمو منقبت سفت اتصاف داشت و چون قرب دو سال

~~بامر وزارت پرداخت مادر متتدر نسبت باو سوءآ مزاجی پیدا کرده ،

~~77

~~در اصل:

~~29

~~عبدالله

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_100.png)

~~خلیفه بنا بر ملاحظهآ خاطر والده آن وزیر صافی ضمیر را

~~هعزول ساخت :

~~وعلی بن عقله

~~در سلک اکابر وزرای عظام و اعلظم فضلای لازم الاحترام

~~سمت انتظام داشت و در ایام دولت و اقبال و اوان وزارت واستقلال

~~رایت جود و سخاوت بر افراشت . خطی که ازمشاهدهآ صورتش بصراهل

~~بصیرت حظی کامل یافتی دررشتهآ اختراع منتظم گردانید و بقلم گوهربار

~~معجز آثار رقم نسخ بررقاع خطوط خوش نویسان اطراف جهان کشبد،

~~بیت

~~ای حسن خط ازدفتر اخلاق توبابی بی مثلی از اوصاف توحرفی زکتابی

~~فی الجمله چون احمد بن عبیدالله الخصیبی از تقلد قلادهوزارت

~~معاف شد مقتدر نویت دیگر آن منصب عالی را بعلی بن عیسی ارزانی

~~داشت و درسنهآ ست عشر و ثلثمائه علی بن عیسی بسبب عاقبت اندیشی

~~از آن امر استعفاء جسته ، خلیفه قامت قابلیت ابوعلی بن مقله را

~~بخلعت وزارت بیاراست و مدت دو سال زمان رتق و فتق آن مهم

~~خطر در کف کفایت او بوده، در سنهآ ثمان عشر و ثلثمائه معزول

~~کشت و چون مقتدر کشته شده القاهر بالله بر سریر خلافت مسیر

~~منزل گزید نویت دیگر ابن مقله بتقلید قلادهآ وزارت سر افراز

~~گردید و قاهر در ایام خلافت از غایت شرارت آغاز ظلم وتعدی کرده ،

~~78

~~صل استغفار

~~ر اصل : مصیر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_101.png)

~~مونس خادم و ابن مقله و یلبق و بعضی دیگر از ارکان دولت قصد

~~خلع او نمودند و این معنی بر قاهر ظاهر گشته، بقتل آن جماعت

~~. فرمان داد، مونس ویلبق کشته شده، ابن مقله بکریخت وکاه کاهی

~~با امرا اختلاط کرده، ایشان را بر خلع قاهر دلیر می ms059 کردانید، تا

~~مهم بدانجا انجامیدکه اتراک بی باک قاهر را کرفته میل کشیدند و

~~الراضی بالله را خلیفه کردانیدند و راضی خلایق را بعدل و احسان

~~از خود راضی اخته، ابن مقله را بر مسند وزارت نشاند و درسنهآ

~~اربع و عشرین و ثلثمائه بسبب سعایت ابن رائق ، که راتق و فاتق

~~امور مملکت بود، از وی رنجیده، رقم عزل بر صفحهآ حالش کشید

~~و درسنهآ ست و عشربن و ثلنمائه ابن مقله نوبت دیگر منظور نظرخلیفه

~~گشته وزیر شد و با ابن رائق آغاز نزاع [کرد و تفصیل آن واقعه

~~بدینگونه بود که بجکم ما کانی غلام مردوایج] بن زیار بود و بعد از

~~قتل مالک خود بر بعضی از بلاد عرب استیلا یافته، نامه نوشت و اورا

~~ببغداد طلبیده بمنصب امیرالامرائی نوید داد و این خبر بسمع ابن رائق

~~رسیده، کیفیت حال بعرض خلیفه رسانید و چون رضای راضی بآمدن

~~بجکم مقر ن نبود ابن مقله را طلب نموده، بروی اعتراض فرمود

~~و ابن مقله منکر شده و مکتوب مذکور ظاهر گشته ، خلیفه بقطع

~~دستش حکم کرد و او هرچند فریاد زد که : دستی را که واضع خطست

~~79-

~~اصل همهآ جا :راقق

~~یحکم و بجکم با یچکم بکسر اول و سکون

~~الفتیست فارسی بمعنی

~~گ که در

~~قدیم معمول

~~اوده است .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_102.png)

~~و چند مصحف نوشته چرا می برید؟ بجائی نرسید . یس لایق بحال

~~شاغل منصب وزارت ، بلکه سایر ملازمان درگاه سلطنت آنست که

~~بخلاف رضای پادشاه با امرای اطراف ابواب مکاتبات مفوح ندارند و .

~~بمجرد مصلحت خویش جانب مصالح ملکی مهمل و بامرمی نکذارند،

~~خلاف رای سلطان رای جستن

~~بیت

~~گرخود روزرا گوید شبست این

~~بخون خویش باشد دست شستن

~~از غرایب اتفاقات آنکه ابن مقله وزارت سه خلیفه کرد و درایام

~~بباید گفت اینک ماه و پروین

~~حات سه مصحف در قلم آورد وا را سه نوبت مسافرت اتفاق افتاد و

~~بعد ازسه بار مدفون ms060 کشت.

~~در سنهآ ثمان عشر و ثلثمائه وزیر المقتدر بالله شد و بنا بر آنکه

~~سلیمان بن حسن اامخلد

~~چندان اهلیتی نداشت بزودی معزول گشت ، اما در زمان خلافت

~~الراضی بالله باز بمرتبهآ وزارت رسید و کرة بعد اخری معزول شده،

~~چون المتقی لله زمام مهام خلافت بدست اورد نوبت دیکر سلیمان ر

~~وزیر گردانید.

~~بوالقاسم عبیداللا الکاوذانی

~~بعد از عزل سلیمان بن حسن در زمان مقتدر بمنصب وزارت

~~رسید و پس از روزی چند در سلک وزرای سابق منتظم کردید وبعد ازان

~~-89

~~اصل :عبدالله (4) در اصل : الکلرانای

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_103.png)

~~از احفاد سلیمالن بن وهب بود وبعد از عزل ابوالقاسم مدت

~~هفت ماه بوزارت مقتدر قیام و اقدام نمود.

~~بوالفت فضل بن جعفر بن محمد بن الغرات

~~چون حسین بن قاسم معزول کشت فضل بر مسند وزارت نشست

~~و تا آخر ایام حیات مقتدر بدان امر اشتغال داشت.

~~محمد بن القاسم واحمد بن عبدالله

~~در زمان القاهر بالله بعد از عزل ابن مقله بنوبت متکفل امر

~~وزارت گشتند .

~~عبه الرحمن بن ی

~~درسنهآ 324 روزی چند بوزارت الراضی بالله قیام نموده معزول شد.

~~ابوجعنر محمد بن قاسم الکرخی

~~پس از عزل عبدالرحمن بمنصب وزارت رسید و او بغایت کوتاه

~~بالا بود، چنانکه در وقت عرض مهمات چون پیش تخت راضی امدی

~~سرش بمحاذی زانوی خلیفه رسیدی، بنا بران یک وجب از پایهای تخت

~~بریدند ومردم این معنی را بفال بد کرفتند . درجامع التواریخ مذکورست

~~که : چون ابو جعفر کرخی چند گاهی بامر وزارت پرداخت دید که

~~مهمات برحسب دلخواه سر انجام نمیشود، روزی بخانهآ خود در آمده ،

~~در خم آب نشست و یکی از خدم او آن خم بر پشت گرفته ازخانه بیرون

~~برد وهیچ کس ندانست که مآل حالش بکجا منجرشد.

~~81

~~حسین بن قاسم

~~نانچه *

~~در اصل5 وهیب (2) دراصل :

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_104.png)

~~احمد بن میمون1 ومحمد بن احمد القراریطی2 و احمد بن

~~در زمان خلافت المتقی لله بمنصب ms061 وزارت وکامرانی رسیدند.

~~بوالفرج محمد بن علی واحمد بن فضل بن عبدالرحمن السامری

~~در زمان المستکفی بالله بنوبت متصدی امر وزارت کردیدند و

~~احمد بن فضل در زمان المطیع لله نیز روزی چند بسرانجام مهام وزارت

~~اشتغال داشت و

~~در ایام خلافت القادر بالله رایت وزارت بر افراشت.

~~بوالفضل حاجب بن النعمان

~~بوطلحه محمدبن ایوب

~~اول کسی بود که بوزارت القائم بأمرالله قام نمود.

~~هیدالدوله ابوطالب محمد بن مسلمه:

~~بعداز عزل ابوطلحه بمرتبهآ بلند وزارت رسیدهآ ملقب برئیس الرؤسا

~~شد او در میان او] و بساسیری که از جملهآ امرای دیالمه بود غبار

~~خلاف و نزاع ارتفاع یافته ، بساسیری با اتباع از بغداد بیرون رفت و

~~دست بغارت و تاراج بر آورده، از مستنصر علوی که حاکم مصر بود

~~82

~~حبید الله3 الاصفهانی

~~وزیر در گتابهای دیگر چنین

~~آمده : ابوالخی احمد

~~وزیر در کتابهای

~~بگر ابو

~~اسحق محما

~~قراویطی ثبت شده.

~~تا

~~دیگر

~~بر

~~حسین بن احمد بن محمدبن عمربن مسامه ضبط شده.(5) دراصل تساسیری

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_105.png)

~~ستمداد نمود ومستنصر ملتمس اورا اجابت کرده، پریشانی تمام باحوال

~~بغدادیان راه یافت و بین الجانبین محاربه بوقوع انجامیده ، رئیس الرؤسا

~~نیز بشهادت رسید و سپاه خلیفه منهزم کشته، بساسیری بربغدادمستولی

~~گردید و چون طغرل بک سلجوقی که درآن اوان بلاد خراسان وعراق

~~عجم را در تعحت تصرف داشت این اخباررا شنید علم توجه بجانب دار السلم

~~بر افراشت و غبار فتنه و فساد بساسیری بآبیاری حسام خون آشام آن

~~پادشاه کردون احتشام تسکین یافت.

~~ابوالفتح منصوربن داراسب الشیرازی

~~از سایرا کابر فارس و اعاظم شیراز بوفور فضایل نفسانی و کثرت

~~کمالات انسانی مستثنی و ممتاز بود و جمال حالش از حلیهآ فصاحت و

~~بلاغت و زیور حسن خط و لطف عبارت محلی و اراسته می نمود و

~~او در عنفوان ایام شباب و جوانی که بهترین اوقات زندگانیست در سلک

~~خدمهآ ملک ابوکالیجار مرزبان بن سلطان الدولة بن عضدالدوله انتظام

~~داشت و ms062 بسببی از اسباب از وطن مالوف سفر کرده ، رایت توجه بجانب

~~دارالسلام بر افراشت و چون بدان بلدهآ فاخره رسید و القائم بامرالله

~~بوفور فضل و کمالات او مطلع گردید قامت قابلیتش را بخلعت وزارت

~~آراسته کردانید وامین الدوله مجدالوزراء لقب نهاد وتقرب مجد الوزراء

~~بر درکاه خلافت پناه بدرجه ای انجامید که عمید الملک کندری وزیر

~~سلطان طفرل بک سلجوقی بر حال او رشک برده، نزد سلطان زبان

~~بغیبتش بکشاد و سخنان عمید الملک در دل سلطان جای گیر شده، در

~~8

~~در اصل

~~دراصل : ابوکالنجار

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_106.png)

~~باب التماس عزل وزیر نامه ببغداد فرستاد و چون خلیفه یارای آن

~~نداشت که ملتمس سلطان را رد نماید ان وزیر صائب تدبیر را

~~معزول ساخت.

~~بونصر محمد بن جهیرا الموصلی

~~بصفت فصاحت و بلاغت و مها ت درفن استبفاء و سیاق اتصاف

~~داشت و از دقایق جود و سخاوت نسبت بارباب علم و فضیلت دقیقهای

~~نامرعی نمی گذاشت . در اوایل حال بوزارت ملک الملوک نصر الدوله

~~ابونصربن مروان که حاکم دیار بکر بودقیام می نمود و در آن دولت اموال

~~بی نهایت و املاک بی غایت حاصل کرده ، صیت کفایت او در انطار

~~افاق انتشار یافت و چون ملک الملوک بدار القرار شتافت القائم بأمرالله

~~نقیب النقباء ابوالفوارس بن محمد الزینبی را بدیاربکر فرستاد ، تاابونصر

~~را بوزارت دارالخلافه ترغیب نماید و اورا برتوجه بجانب بغدادباعث

~~و محرض اید وچون نقیب النقباء بدیار بکررسید باابونصر طریق ملاقات

~~مسلوک داشته، در باب وزارت خلیفهآ انام وحرکتبطرف داو السلم کلمات

~~شوق انگیز وحکایات محبت آمیز بر زبان اورد و ابونصر این معنیرا

~~حسن قبول تلقی فرموده، بملازمت سدهآ خلافت شتافت والقائم بامرالله

~~مقدم شریفش را مغتنم شمرده، زمام مهام وزارت را من حیث الاستقلال

~~در کف کفایت و قبضهآ درایتش نهاد و اورا فخرالدوله اشرف الوزراء

~~القب داد و در آن اوان که طغرل بک سلجوقی جهة دفع فتنهآ بساسیری

~~84

~~1 در ms063 اصل ز خبیر و در کتابهای دیکگر

~~نام و نس

~~وزبر ابونصر

~~محمد بن محمدبز جهیر

~~در اصل . اارنیی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_107.png)

~~بنواحی بغداد رسیدفخرالدوله باستقبال موکب سلطانی خرامیده ،منظور

~~لظر طغرل بک شد وبیوشیدن خلعت خاص مخصوص گشت و در ایام

~~سلطنت سلطان الب ارسلان خواجه نظام الملک طوسی بواسطهآ سعایت

~~مفسدان از فخرالدوله رنجیده، سلطان را بر آن داشت که در باب عزل

~~او مکتوبی بدرالخلافه فرستاد و قبل از انتشار این خبر منهمی حقیقت

~~حال را بعرض خلیفه رسانیده القائم بأمرالله وزیر صائب تدبیر رابجانب

~~حله روان کرد و آن منصب را برعلی بن الحسین ارزانی داشت و این

~~وزیر در اوایل ایام دولت بجوار مغفرت حضرت عزت پیوست . آنگاه

~~حضرت خلافت پناهی و جناب وزارت دستگاهی رضای خاطر خواجه

~~نظام الملک حاصل نموده ، فخرالدوله ازحله ببغداد آمد و نوبت دیکرحلهآ

~~وزارت پوشیده، جمال حالش بحلیهآ جلالت محلی کردید و ابن الفضل

~~بغدادی بیتی چند در مدح فخرالدوله کسوت نظم پوشانید و اول آن

~~ابیات اینست :

~~شهر

~~الحمد لله علی فضله

~~قدرجع الحق الی اهله

~~انگاه فخرالدوله یسر بزرک خود عمیدالدوله را از درگاه خلافت

~~رسم رسالت نزد سلطان الب ارسلان ارسال داشت و مکاتیب اخلاص

~~شعار و تحف و هدایای بسیارجهة خواجه نظام ا لملک فرستاد و صبیهآ

~~خواجه را خطبه نمود رقم قبول خواجه نظام الملک بر ملتمسات فخرالدوله

~~بسر حد کمال رسید،

~~در اصل : ابوعلی ال

~~در اصل : ابوالفضل

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_108.png)

~~حبذاعقدی که عقدملک را دارد نظام

~~حبذاسوری کز آن شدرونق عالم تمام

~~و در سنهآ 465 که سلطان البارسلان بریاض رضوان خرامید

~~و سلطان ملکشاه تخت سلطنت را بوجود همایون خود مزین گردانید

~~عمیدالدوله بفرمان خلیفه نوبت دیکر بدرگاه سلطنت پناه شتافت وخلع

~~خلیفه بنظر سلطان رسانیده، التفات بسیار یافت و در سنهآ سبع وستین

~~و ازبعمائه القائم بأمرالله از محنت سرای دنیا بجنت اعلی انتقال فرمود

~~و همان شب که این واقعهآ عظمی ms064 بوقوع انجامید فخرالدوله و عمید

~~الدوله با المقتدی بالله بیعب نمودند و روز دیکر عمید الدوله متوجه

~~اصفهان شد ، تا از سلطان ملکشاه بیعت بنام المقتدی بستاند و بعد از

~~وصول بدزکاه سلطنت بناه سلطان ملکشاه عمیدالدوله را ملحوظ عین

~~عنایت کردانیده، بخلافت المقتدی بالله سر رضا جنبانید و عمیدالدوله

~~مقضی المرام بجانب دار السلام مراجعت نمود و المقتدی بالله

~~نیز بدستور پیشتر سر انجام مهام وزارت را مفوض برای صواب نمای

~~فخرالدوله گردانید . درآن اثناء مؤیدالملک بن نظام الملک از قبل سلطان

~~ملکشاه بدارالسلام بغداد رفت و حکم شد که امور دیوانی بوقوف و

~~استصواب او فیصل یابد و مویدالملک فخرالدوله را در غایت اعتبار

~~و اختیار دیده، اتش رشک در کانون ضمرش اشتعال یافت وهمت براخذ

~~و قید ان وزیر صائب تدبیر مصروف داشت . فخرالدوله این معنی را

~~فهم کرده، بنا بر مصلحت وقت از امر وزارت استعفاء جست و خلیفه

~~86

~~67

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_109.png)

~~ملتمس اورا مبذول داشته، عمیدالدوله را قایم مقام پدر گردانید . معذلک

~~مویدالملک از قصد یدر و یسر متقاعد نشده،

~~فظم

~~کل العداوة قدیرجی ازالتها

~~الاعداوة من علعداک من حسد

~~و نظام الملک جهة رعایة خاطر موید الملک یکی از حاجبان

~~سلطان را از اصفهان ببغداد فرستاد ، تا فخرالدوله را گرفته، بدرگاه

~~سلطنت بناه رسانند. فخرالدوله بعد از استماع این خبر فراربر قرار

~~اختبار کرده، بناگاه خودرا باصفهان رسانید و بوسیلهآ بعضی از نواب

~~معروض کردانید که : من بر کیفیت احوال دیار بکر اطلاع تمام دارم

~~و می توانم که آن مملکت را بحوزهآ دیوان سلطان در آرم. سلطان

~~ملکشاه را این سخن موافق مزاج افتاده ، فخرالدوله را بانعام وخلعت

~~خاص اختصاص داد و با طبل وعلم وخیل و حشم بدان صوب فرستاد

~~و فخرالدوله در باب فتح دیار بکر مساعی مشکوره بتقدیم رسانیده،

~~باندک زمانی آن ولایت را در حیز تسخیر اورد و خزاین ملوک بنی

~~مروان را متصرف کشته، نزد سلطانن روان ms065 کرد وچون مدت هشتاد

~~و پنج سال در دولت و اقبال بکذرانید عالم فانی را وداع نموده، رخت

~~بجهان جاودانی کشید، چنانکه گفته اند :

~~ت

~~گر صد سال مانی وریکی روز

~~بباید رفت ازین کاخ دلفروز

~~ظفربن رییس الرؤسا

~~بعد از فرار فخرالدوله از بغداد بتقلد منصب سر افراز گردید و

~~87

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_110.png)

~~چون اندک زمانی بمراسم آنن امر پرداخت المقتدی بالله بسببی از

~~اسباب اورا معزول گردانید .

~~ظهیر الدین ابو شجاع محمد بن ابی الحسنا

~~در رجبسنهآ خمس و سبعین و اربعمائه بحکم المقتدی بالله بر

~~مسند وزارت نشست و موید الدوله صفی امیرالمؤمنین لقب یافت و

~~چند سال در کمال دولت و اقبال روزگار گذرانیده، بالاخره میان

~~مویدالدوله و تاج الملک ابوالغنایم که در سلک مقربان سلطان ملکشاه

~~انتظام داشت غبار نقار ارتفاع یافته، تاج الملک نزد سلطان زبان بغیبت

~~مویدالدوله بکشاد و سلطان از خلیفه التماس عزل مویدالدوله کرده ،

~~وزیر در کنج بیت الاحزان منزوی شدو خلیفه چند در مزرعهآ خوب

~~برسم سیورغال بوزیر معزول مسلم داشت . در جامع التواریخ مذکورست

~~که : اگرچه جمال حال وزیر ابوشجاع باجتماع اسباب وزارت از فضل

~~و کفایت و فهم و فراست و علو نسبت و فرط شهامت مزین و محلی

~~بود، اما بخل و امساک بمثابه ای بر طبیعتش غلبه داشت که صایم الدهر

~~گشت و شب در خانهآ تنک و تاریک ثنها افطار می کرد . نقلست که

~~وزیر ابوشجاع در آخر ایام حیات بمدینهآ طیجه رفته ، بطاعت و عبادث

~~اوقات می گذرانید، تا در خمادی الاخرسنهآ ثمان و ثمانین و اربعمائه

~~اجل موعود در رسید و در مشهد ابراهیم بن النبی صلی الله علیه و آله

~~مدفون گردید.

~~88

~~نام ونسب این وزیر در کتابهای دیگر ابوشجاع ظهیرالدین محمدبن حسین

~~مذانی ضبع

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_111.png)

~~دران فرصت که فخرالدوله بحکم سلطان ملکشاه متوجه دیار بکر

~~شد عمیدالدوله در ملازمت سدهآ سلطنت توقف نموده بواسصهآ فرط کیاست

~~و کثرت فراست ms066 و ارتکاب اعمال حمیده و اجتناب از افعال نا بسندیده

~~منظور نظر عنایت سلطانی گشت و در اجتماع آلات حشمت و نامداری

~~و استکمال اسباب جلالت و کامگاری از پدر در گذشت و درسنهآ مذکوره

~~المقتدی بالله کمال الدین خادم و ابو محمد رزق الله التیمی المنشی وابونصر

~~موصلی المستوفی را برسم رسالت نزد سلطان ملکشاه فرستاد و التماس

~~ارسال عمیدالدوله نمود وسلطان ملتمس خلیفه مبذول داشته، عمیدالدوله

~~کامیاب و کامران بدار السلم بغدادمراجعت فرمود و نوبت دیگر بتقلد منصب

~~وزارت مشرف کشت و در شوال سنهآ خمس و ثمانین و اربعمائه سلطان

~~ملکشاه ببغداد آمده ، هم درآن ایام در گذشت و در محرم سنه مقتدی

~~نیز در این امر اقتدابسلطان کرده، روی بجهان جاویدان اورد و پسرش

~~العستظهر بالله برمسند خلافت نشسته ، بدستور پدر بزر کوار خویش آمر

~~وزارت را بعمبدالدوله تفویض فرمود و در اواخر صفر سنهآ ثمان و

~~مانین واربعمائه عمید الدوله ازخلیفه مستشعریناه بصاحب حله سیفی الدین

~~صدقه بره و المستظهر بالله جهة استمالت او رسل و رسایل متعاقب و

~~متواثر بحله فرستاده، در آن باب رقعه ای بخط خویش ارسال داشت و

~~عمیدالدوله بمکتوب خلیفه مستظهر گشته ، نوبت دیگرخطهآ بغداد را

~~بیمن مقدم شریف زیب و زینت داد و بسر انجام مهام وزارت اشتغال

~~اعهوه اسیر عسدان لنمحدب معراشواه

~~488

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_112.png)

~~نمود و بالاخره بسبب سعایت عبدالجلیل دهستانی خلیفه آن وزیر

~~وزیر صائب تدبیر را کرفته، در دارالخلافه حبس فرمود و بعد از

~~انکه مدت یک ماه محبوس بود اورا درتابوت از محبس بیرون اوردند

~~اوقات وزارتش از اول تا آخر مدت سیزده سال امتداد یافت.

~~ابو المعالی النحاس الاصفهانی

~~باصناف فضل وادب موصوف بود و درفن سیاق و استیفا بکثرت

~~مهارت معروف وابوالمعالی در مبادی احوال نایب عارض دیوان سلطان

~~ملکشاه محمد بن غیلان بود و چون دیدهآ دولت محمد بن غیلان

~~بمیل نکبت مکحل گشت منصب او تعلق بابوالمعالی گرفت ودر اواخر ms067

~~ابام سلطنت سلطان ملکشاه و بعضی از اوقات حکومت سلطان بر کیارق

~~و سلطان محمد عارض او بود و مال بسیار حاصل نمود و در آن اوان که

~~میان برادران مواد نزاع و خلاف طغیان نمود ابوالمعالی فرار بر قرار

~~اختیار کرده، پناه بصاحب حله سیف الدین صدقه برد وصدقه در تربیتش

~~مساعی مشکوره بجای آورده منصب وزارت المستظهر بالله راجهة او

~~ستاند و ابوالمعالی از حله ببغداد شتافته، بسرانجام مهام خلیفه مشغول

~~شد. اما بواسطهآ کمال خست و امساک که در جبلتش مرکوز بود بعد از

~~انقضای یک ماه از دخل در امور وزارت ارکان دولت و اعیان حضرت

~~با او در مقام عداوت و مخاصمت آمدند و بفرمان خلیفه ابوالمعالی را

~~مواخذ و مقید گردانیدند و او از محبس گریخته ، بمعسکرسلطان بر کیارق

~~شتافت و درهمدان بدحال و پریشان بسر می برد تا در شهور سنهآ سبع

~~5

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_113.png)

~~وخمسمائه باجل طبیعی جهان را بدرود کرد والله اعلم .

~~بعد از واقعهآ عمیدالدوله که برادرش بود مدت مدید درمحبس

~~بانواع محنت ومشقت سلوک می نمود ودرشهر رمضان سنهآ 499 کوکب

~~طالع ابوالقاسم از حضین وبال باوج شرف واقبال انتقال کرده، المستظهر

~~بالله اورا منظور نظر التفات ولعتناء ساخت وخلعت وزارت درقامت

~~قابلیتش پوشانیده ، مجیرالدوله پرتو اهتمام برسرانجام مهام خلیفه انداخت

~~و چون قرب نه سال بدان امر خطیر اشتغال فرمود در صفرسنهآ 8 50

~~از جهان فانی بعالم باقی رحلت نمود.

~~هبة : الله بن محمد بن علی المعروف بابن المطلب

~~بعد از فوت مجبرالدوله بفرمان المستظهر بالله کسوت وزارت

~~در پوشید و خلیفه اورا ملقب بولی الدوله گردانید. درجامع التواریخ

~~مسطورست که : ولی الدوله بمذهب تشیع ورفض متهم بود، بنا برآن سلطان

~~محمد بر: ملکشاه بوزارت او رضا نداد و رسل و رسایل متواتر

~~بدارالخلافه فرستاده، پیغام فرمودکه : چکونه تواند بودکه وزیرخلیفهآ

~~وقت رافضی باشد ؟ لاجرم مستظهررقم عزل برصحیفهآ حال هبةآ الله کشید

~~و او بخدمت سلطان شتافته، ms068 بوسیلهآ سعدالملک آوجی که وزیر سلطان

~~بود خاطر خطیر حضرت سلطانی را استرضا فرمود و سلطان محمد

~~نوبت دیکر وزارت خلیفه بدوتفویض فرمود، مشروط برانکه از مقتضای

~~جیرا الدوله ابوالقاسم علی بن فخرالدوله

~~91

~~اصل مخی

~~در اصل 08

~~و اصل : هیهت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_114.png)

~~مذهب اهل سنت وجماعت مطلقا عدول ننماید و از ارتکاب ظلم وتعدی

~~اجتناب و احتراز نموده، اهل ذمت را ازبهود ونصاری در دیوان عمل

~~نفرماید و هبه الله از اصفهان ببغداد رفت و رعایت شروط مذکوره

~~بجای آورده ، چندکاهی بلوازم امر وزارت مشغولی کرد . بالاخره مزاج

~~خلیفه نسبت بدو متغیر گشت و هبة الله این معنی را فهم کرده ، از

~~بغداد باصفهان کریخت و تا آخرایام حیات در دیوانخانهآ سلطان ا محمدبن

~~ملکشاه اوقات گذرانید.

~~لال الدین ابوعلی صدقه

~~بفضایل نفسانی متصف بود و در مضمار انشاء و استیفاء قصب

~~السبق از امثال و اقران می ربود و او در شهور سنهآ [513] بحکم

~~مسترشد مشید قواعد وزارت شد و مدتی درکمال اختتیا- بدان امر خطیر

~~اشتغال داشت ، مآل حالش بوضوح نپیوست .

~~بوالقاسم علی بن طراد زینبی

~~او نیز در زمان خلا فت مسترشد متقلد قلادهآ وزارت شد و در

~~سنهآ تسع وعشرین و خمسمائه که میان خلیفه و سلطان مسعود سلجوقی

~~جنک وجدال بوقوع انجامید و شکست برلشکر بغداد افتاد ابوالقاسم

~~در ملازمت خلیفه پای ثبات افشرده، گرفتار گشت والله اعلم.

~~شهاب الدین اسغراینی

~~92

~~بوزارت الراشد بالله قیام مینمود .

~~1 در اصل : هیبت

~~در لصل : طرار زیفی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_115.png)

~~افضل وزراء عظام و اکمل صواحب ذوی الاحترام بود و در

~~تببین احکام واوامر دین مبین و شریعت سید المرسلین صلوات الله علیه

~~و علیهم اجمعین بدبیضا هی نمود و ورع و تقوی و زهد و عفت بکمال

~~داشت و در رتق و فتق و حل و عقد امور مملکت علم " انا ولاغیر"

~~بر افراشت ودر ایام خلافت المقتفی بامرالله پای برمسند وزارت نهاد و

~~ببمن ms069 اصابت رای ممالک آرای خطهآ بغداد را چنان ضبط کرد

~~که سلاطین سلجوقی را در دارالسلام مجال دخل و امد وشد نماند وچون

~~مقتفی وفات یافت وپرتو انوار خلا فت بر وجنات جناب المستنجدبالله

~~تافت بدستور زمان پدر امر وزارت را بر رای صواب نمای عون الدین

~~تفویض نمود و او بمعاونت بصیرت بمباشرت ان مهم خطیر می پرداخت،

~~تا وقتی که بعالم فنا منزل و ماوا ساخت.

~~شرف الدین ابوجهفر بن احمدا

~~عد از فوت عون الدین در تمشیت مهمات وزارت مستنجد کمرسعی

~~و اجتهاد برمیان جان بست وچون روزی چند بلوازم آن امر برداخت

~~مانند ابنای جنس بکاشانهآ عزلت نشست .

~~عضد الدین بن رئیس الرؤسا

~~در اوایل ابام خلافت المستضیتی بنورالله متصدی منصب وزارت

~~93

~~عون الدین بن هبیرها

~~(1) در اصل : نصیره ونام این وزیر در گتابهای دیگر عون الدین ابوالمظفر

~~ان

~~وزیر در کتابهای دیگر شرف الدین

~~بوجعفر محمدبن ابی الفتح بن البلدی ثبت شده است

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_116.png)

~~کشت و پس از چند گاهی حکم وزرای سابق گرفته، بکام یا ناکام ازسر

~~از سر آن امر خطیر در گذشت.

~~چون مسند وزارت مستضیئی از ضیاء ضمیر عضدالدین بی بهره

~~شد ظهر الدین عطار متکفل آن امر گشته ، شمیم عدالتش بمشام سکان

~~هر بلاد و دیار رسید و در آن ایام که عطار بسر انجام مهام فرق انام

~~می یرداخت قطب الدین قیماز منصب امیرالامرائی یافته ، درتمشیت امور

~~ملک و مال صاحب اختبار کشت و میان قطب الدین و ظهیرالدن غبار

~~خلاف و نزاع ارتفاع یافت ، در سنهآ 570 قیماز بی استصواب خلیفه

~~قصد اخذ و قید عطار نمود و بوی این خبر بمشام عطار رسیده، پناه

~~بدار الخلافه برد و قطب الدین بعد آنکه آتش نهب وتاراج در سرایش

~~زد با بعضی از امراء و جمعی کثیر از مردم تماشا کر روی بقصر خلافت

~~نهاد ، تا ظهیر لدین را بدست آرد . چون مستضیئی آواز غوغا شنید ،

~~دانست ms070 که منشأ این فتنه کیست و علاجش چیست . لاجرم بربام کوشک

~~رفته و خودرا بمردم نموده، آواز برآورد که : ایهاالناس، قیماز پای از

~~حدخویش فراتر مینهد ، اکنون اموالش از شماست وخونش ازما .

~~خواص و عوام که این کلام فرح انجام شنیدند بسرعت تمام

~~متوجه سرای قطب الدین کشتند و قیماز بهزار حیله خود را در خانه

~~94

~~هیر الدین ابی بکرا العطار

~~1) در اصل : ظمیرالدین بن کرب و در کتابهای دیکر ظمیرالدین ابی بکر

~~منصوربن ابی القاسم نصربن العطار .

~~قیمار و

~~در

~~دیگر همه

~~جا قایمانی ضبط

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_117.png)

~~انداخته ، هرچند خواست که مردم را از غارت منع کند میسر نشد،

~~بلکه بواسطهآ ازدحام فرق انام نتوانست که ازخانه بیرون آید . آخردیوار

~~را سوراخ کرده و بیرون رفته، متوجه موصل شد و در اثنای راه وفات

~~بافت و ظهیرالدین از شر او ایمن کشته، در اوقات حیات مستضیتی

~~بفراغت روزگار گذرانید و در زمان ایالت الناصر لدین الله نیز بمرتبهآ

~~وزارت رسید و بعد فوت او :

~~حلال الدین ابوالمظافر وجلال الدین علی بن

~~هبة االله البخاری و ابن ابی الحدید

~~نوبت وزارت الناصر لدین الله نمودند . از احوال ایشان زیاده

~~ازین چیزی که لایق بسیاق این اوراق باشد معلوم نشد.

~~وید الدین ابوعبدالله بن محمد بن علی المعروف ابقصاب)

~~بصفت تهور و تکبر و قلت عقل و تدبیر موصوف بود و در سنهآ

~~تسعین و خمسمائه بحکم الناصر لدین الله منصب وزارت را تعهد نمود

~~و با فوجی از سپاه بغداد روی بجانب خوزستان نهاد و آن ولایت را

~~در سلک سایر قلمرو خلیفه سمت انتظام داد. بصحت پیوسته که چون

~~تکش أخان بلاد عراق را ازتحت تصرف سلجوقیان بیرون اورده، مسخر

~~ساخت الناصر لدین الله در طمع افتاد که خوارزمشاه بعضی از ولایت را

~~را بحوزهآ دیوان خلافت مسلم دارد وذرین باب رسل ورسایل نزدتکش

~~99-

~~این وزیر در کقابهای دیکر موید الدیر

~~امظفر محمد بر

~~در اصل : بکش

![page ms071 image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_118.png)

~~خان فرستاده ، تکش بقبول ملتمس خلیفه زبان گشاد و خلیفه مویدالدین

~~را با خلع و تشریفات نرانمایه بجانب عراق عجم ارسال نمود، تا عذر

~~عذر خواهی تکش خان نماید. وزیر بی تدبیر چون باسد اباد رسید و

~~ز اکراد عراق و اجناد اعراب قرب ده هزار نفر بخدست او توسل

~~جسته، مجتمع گشتند بخار غرور و پندار بکاخ دماغ او تصاعد نمودو

~~خبر بتکش خان فرستاد که : از دارالخلافه تشریف و منشور حکومت

~~مبذول افتاده و کفیل مصالح مملکت و ناظم مناظم سپاهی و رعیت

~~عنی جناب وزارت مآب جهة ایصال این بشارت تا بدین مقام آمده و

~~و تقضی از ادای شکر این موهبت مقتضی آنست له خوارزمشاه با عدد

~~اندک و تواضع بسیار باستقبال آید و در رکاب وزارت مآب قدمی چند

~~بر خاک نهاده، پیاده سیر فرماید. چون تکش خان بر قلت عقل وکمال

~~بلادت ابن قصاب اطلاع یافت فوجی از عساکر نصرة شعار را بتآدیب

~~او نامزد فرمود و ایشان متوجه اسد آباد گشته، ابن قصاب تابیک

~~حملهآ خوارزمیان نیاورده، روباه [ وار] از صدمت شیر فرار بر قرار

~~اختیار کرد،

~~یت

~~بجست بارخ زرد از نهیب تیغ کبود

~~چنانکه برک درختان زییش بادخزان

~~القصه بعد از آنکه خاطر خطیر تکش خان از فتح ولایات

~~عراق و آذربایجان فراغت یافت یونس خان را که درسلک اولاد او انتظام

~~داشت بحکومت آن ممالک نامزد کرده، علم مراچعت برافراشت و یونس

~~96

~~) در اصل : بکش

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_119.png)

~~خان چند گاهی بأمر حکومت برداخته، بسبب ضعف قوة باصره عزم

~~جانب خوارزم جزم فرمود و میاجق را بنیابت خویش تعیین نمود ،

~~روی براه اورد و در غیبت یونس خالن مویدالدین بن قصاب فرصت

~~غنیمت شمرده، بفرمان ناصر با لشکر وافر از دارالسلم بغداد متوجه

~~عراق عجم گشت وتا همدان درهیچ مکان توقف ننمؤدو چون این خبر

~~بمسامع تکش خان رسید بعزم رزم از خطهآ خوارزم در حرکت آمده،

~~بجانب همدان ms072 روان شد و بعداز طی منازل ومراحل در مزدقا

~~نزول اجلال فرموده ، درین اثناء ابن قصاب ع : بمقتضای مسبب الاسباب،

~~وفات یافت . بغدادیان فوت وزیر را پنهان داشتند و با تکش خان

~~جنک کرده ، منهزم کشتند و تکش پس از اختصاص بفتح و ظفرفرمان

~~داد تا ابن قصاب را از گور بیرون کشیده، سرش از تن جدا کردند

~~و بخوارزم بردند واین حرکت نه لایق مردبود و نه مناسب رتبهآ سلطنت

~~واز سیاق کلام صاحب جامع الحکایات چنان بوضوح می پیوندد که وزیری

~~که درزمان الناصر لدین الله نسبت بخوارزم شاه طریق خلاف مسلوک

~~داشته ابوالفضل علی بن احمد الملقب بابن البیضائی بوده ، اما روایت اول

~~صحت اقرب می نماید والله اعلم.

~~موید الدین محمد القمی

~~بعد از فوت موید الدین بن قصاب متقلد قلادهآ وزارت کشت و

~~چون ناصر خلیفه ازین مرحلهآ فانی در گذشت و پسرش الظاهر بالله

~~برمسند خلافت نشست بدستور زمان یدر آن منصب را بمویدالدین مسلم

~~1

~~1) در اصل : میاحق و این نام ترکی را میانجق هم ضبط کردهاند .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_120.png)

~~داشت ومویدالدین در زمان المستنصر بالله نین روزی چند رایت وزارت

~~بر افراشت

~~صیر الدین محمدبنن الناقدا

~~پس از عزل مویدالدین محمدالقمی در زمان المستنصر باللهوزیر

~~شد و کماینبغی از عهدهآ ان امر خطیر بیرون امده، چون مستنصر وفات

~~بافت المستعصم بالله بهمان منوالزمام مهام ملک ومال را در کف کفایت

~~او نهاد و نصیرالدین محمد ، که در بعضی کتب نام اورا شمس الدین

~~احمد نوشته اند، در سنهآ اثنی واربعین و ستمائه بعالم دیگر انتقال نموده

~~آن منصب نصیب ابوطالب مویدالدین محمد بن احمد بن علی بن

~~محمد العلقمی کشت

~~بوطالب مویدالدین محمدالعلق می

~~انواع فضایل وکمالات و کرم جبلی حاصل داشت و علوم منقول

~~و مفهوم وفنون منثور و منظوم بر لوح خاطر وصفحهآ ضمیر می نگاشت

~~وخایفه همواره ملاهی و مناهی و عشرت شام و لذت صبحکاهی ورد

~~خویش می ساخت ms073 و با انکه خلیفهآ بحق و امام مطلق بود ازضلالت و

~~و ارتکاب بدعت یک ساعت باز نمی پرداخت و ابن علقمی را اکرچه

~~دریغداد صاحب اختبار ملک ومال می خواندند ، اما مخصوصان ومقربان

~~و مقربان آستان خلافت آشیان نسبت با وزیر بی حرمتی کرده ، برقانون

~~ادب سخن نمی راندند و او ازین جهة بغایت آزرده خاطر می کشت .

~~8

~~(1)هدر اصل التافد ودر کتایهای دیگر نام این وزیر نصیرالدین ابی الازهر

~~احمد بن محمدبن الناقد

~~فبت

~~(2) در اصل

~~(3)سال 642

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_121.png)

~~عاقبت کارزمام اختیارازدست داده از سردولت خواهی حضرت خلافت پناهی

~~بیک بار در گذشت و سبب قوی درین معنی ان بود که در سنهآ خمسین

~~و ستمائه میان سنیان وشیعه مذهبان بغداد تعصب افتاده، آتش نزاع

~~بالا کرفت وپسر مستعصم امیر ابوبکر با فوجی از سپاه بحمایت اهل سنت

~~وجماعت کرخ بغداد را که سا کنانش شیعه مذهب بودند غارت نمود و

~~بسیاری از سادات را اسیرساخته، بخواری هرچه تمام تر محبوس کردانید

~~و چون وزیر قمیالاصل بود و در مذهب تشیع غلو می نمود ازین

~~کت عنان ارادت از سلوک طریق عبودیت بدست قدر برتافت وخاطر

~~او کرد فراز ونشیب مکر وفریب برامده، بر سعی و اجتهاد درویرانی

~~اساس بارگاه جهانبانی قرار یافت . مکتوبی مشعر بدین معنی نزد سید

~~تاج الدین محمدبن نصرالله الحسینی که از زمرهآ اکابر سادات کاینات

~~بود فرستاد و مکنون ضمیر و مضمون مکر و تزویر که در حاطرش نقش

~~بذیر شده بود پیغام داد. در الن اوقات جناب حکمت مآب خواجه

~~نصرالدین طوسی که بحسب اقتضای زمان در خطهآ قهستان در مجلم

~~ناصر الدین محتشم می بود قصیده ای ازمنظومات خود درمدح المستعصم

~~بالله به رکاه خلافت پناه ارسال نمود. ابن علقمی بر پشت همان قصیده

~~نوشته نزد ناصرالدیرن محتشم فرستاد له : مولانا نصیرالدین بحضرت

~~امیرالمؤمنین مکاتبات و منشات بنیاد نهاد، از عاقبت کار او خبزدار

~~بایدبودو سود و زیالن این ms074 قضیه را ملا حظه باید نمود . بدین واسطه

~~ناصرالدین مزاج نازنین با علا مهآ روزکار تفییر داد و خدمت خواجه از

~~99-

~~علیه اللمعنه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_122.png)

~~اوج تقرب درحضیض محبس افتاد و در سنهآ احدی و خمسین و ستمائه

~~هالا کوخان از ممالک شرقی بقصد تسخیر ولایت غربی نهضت نمود و

~~در سنهآ اربع و خمسین [و ستمائه] خاطر از ممر ملاحده فارغ ساخته ،

~~رایت عزیمت بجانب دارالسلا م بغداد بر افراخت و خواجه نصیر الدین

~~درآن حین از حبس ناصرالدین نجات یافته ، بخدمت پادشاه روی زمین

~~شنافت و باندک زمان در سلک مخصوصان منتظم شده ، آنوار عنایات

~~خان بر وجنات احوال آن جناب تافت و ابن علقمی از داعیهآ هلاکو

~~خبر یافته ، در صدر استیصال آل عباس آمد و قاصدان ببارگاه جهان پناه

~~فرستاده، مذمت خلیفه و ملازمان و بیداد ایشان برعالمیان فرا نمود

~~و عروس مملکت بغداد را در نظر خان بخوب ترصورتی جلوه داد.

~~هلاکو خان بر ان سخنان یریشان اعتماد نکرده ، زیاده التفات نفرمود ،

~~زبرا که حصانت بغداد و رصانت آن اساس و بنیاد درهفت کشور شهرتی

~~تمام یافته و ابن علقمی هم چنان قاصدان راروان ساخته، بمبالغه استدعا

~~می کرد و در ضمن مکاتیب باز مینمود که : من بعد وصول مواجب

~~سباهیان بغداد و مرسومات لشکریان این بلاد چون سر رشتهآ وفا و

~~حسن عهد من منقطع ونابود خواهد بود . بالاخره هلا کوخان از صحرای

~~دلگشای همدان بجانب بغداد نهضت کرد وبا سپاه فراوان و حشمت و

~~ابهت بی پایان طی مسافت بجای می اورد. ابن علقمی چون دانست که

~~تبر غدر او بنشانهآ مقصود رسید نقشی تازه انگخته ، در خلوت خاص

~~بعرض خلیفه رسانید که : امروز بحمدالله پادشاهان روی زمین داغ

~~10

~~فتح اول استواری ویاپداری

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_123.png)

~~اطاعت خلیفه بر جبین دارند و صورت فرمان بند گان این بار گاه را

~~مهر و ماه بر لوح دل وجان می نگارند هر سال چندین مال ms075 بسیا هیان

~~دادن و ابواب خزاین برای مواجب و مواهب ایشان گشاین از تدبیر

~~فکر متین و رای دور بین دور می نماید اگر حضرت خلیفه درین

~~کار بچشم اعتبار نگریسته، درخاطر خطیروضمیر آفتاب تاثیرش مستحسن

~~آید بندهآ در گاه را رخصت فرماید تا سرداران سپاه و دلاوران کینه

~~خواه هر یک را طرفی بامری منصوب کرده ، بشغلی مشغول گرداند و

~~و مبلغی کرامند که از وجوه علوفات این جماعت کفایت خواهد شد

~~بخزانهآ عامره برساند. خلیفه را ، چونن حریف دولت عزم هجرت

~~و میل مفارقت داشت ، تدبیر آن کار خطیر برای غلط نمای وزیر پر

~~تزویر واگذاشت ، مصرع : وای بر حال کسی کش غم کند

~~غمخوار کی : ابن علقمی "احببت فالزم وجدت فاغنم" راکار بست و

~~در پریشان ساختن جمع لشکریان کوشش و سعی در پیوست. باندک

~~زمانی تمام لشکریان بغداد روی باطراف ممالک وبلاد آورده ،

~~از تختگاه خلافت بناه دور افقادند و هلا کو خان شرح احوال بتفصیل

~~و اجمال دانسته ، با لشکر گردون احتشام و سپاه بهرام انتقام روی سوی

~~دار السلام بغداد نهاد و چون خبرقصد آن سپاه کینه خواه ببغدادرسید

~~و امراء ومقربان خلیفه ، بل سایررعایا وعجزهآ شرح هجوم آن جنود

~~نامعدود شنیدند معتبران درگاه حلافت و مقربان حخرت امامت را که

~~10

~~در اصل بیت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_124.png)

~~از غفلت خلیفه درون یر خون بود چندان که خواستند که بسعی بسیار

~~آن جناب را از خواب خهاربیداروهشیار سازندصورت بهبودروی ننمود

~~هر چد بعرض مستعصم می رسانیدند که : لشکر تتار در هر بلاد

~~و دیار باطراف ممالک سلاطین روز گار غایت اشتهار شارد و بهر

~~ولابت و مملکت که روی آورد غبار ادبار و گرد خسار بسم باد

~~بایان صبا رفتار بر می آرد، اینک رایت عزیمت بر افراشته و یراق

~~جنک مرتب و مکمل داشته ، قصد فتح و تسخیر این ولایت نمود و اکر

~~این خبر بتحقیق پیوندد و کمان یقین شود بی سیاه تمام ms076 و استعداد

~~مالا کلام طاقت مقاومت نخواهد بود، پیش از رسیدن لشکر و بر

~~آمدن غبار شوروشربساختن اسباب نصرة و ظفر می باید برداخت و

~~بر تدبیر وزیر و فریب مکر و تزویر او بنیاد کار بتوان نهاد و اصلا

~~و قطعا رایت اعتمادنشاید افراخت، خلیفه در خواب غفلت و غ ور

~~بهلو بر بستر استراحت و سرور داشت و نصیحت فرزندان و خویشان

~~و مصلحت اندیشان باد هوا می پنداشت و در ان اهر خطیرم

~~خطب کبیر قرعهآ مشورت و تدبیر با وزییر صاحب تزویر در میان

~~انداخت و اورا از اندییشهآ زمرهآ خواص و سخنان اهل اختصاص که

~~از محض اقتصاص می گفتند آگاه ومطلع ساخت . ابن علقمی آن سخن را

~~بی وقع کرده، خلیفه وا بانواع شعبده و افسون غافل گردانیده و

~~گفت : لشکر مغولراچه زهره و یارا که بسیاه بغداد اسیب زحمت و

~~102

~~خطب بفتح اول و سکون دوم وسوم بمعنی کار دشوار

~~افتصاص بمعنی درستگوئی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_125.png)

~~نعرض توانند رسانید؟

~~کجا نخجر دارد قوت آن

~~که پیش نره شیرآید بجولان

~~در اثنای این حال ناگاه مردم اکاه از طرف بادیه خبر دادند

~~که : مقدمهآ لشکر هلاکوخان سوغونجاق و بایجو باشلیغ از جانب غرب

~~متوجه بغدادند. خلیفه فتح الدین و مجاهدالدین و دیکر دلاوران

~~پرخشم و کین را با ده هزار سوار نبرد آئین بجانب مخالفان فرستاد

~~وبین الجانبین در نواحی دجیل محاربه وتوع یافته و فتح الدین بقتل

~~رسیده، شکست بر لشکر بغداد افتاد و در ماه ذیحجهآ سنهآ 654 سیاه

~~رزم خواه هلاکوخان از راه یعقوبا بعقوبت رسیدند و برسم بیداد و

~~آئمین جور و عناد پیرامون بغداد چون کوه فولاد صف کشیدند. صبر و

~~آرام از دل و دیدهآ خلیفهآ اسلام و اهالی ایام و اعالی انام دور شد

~~و روی خواب ورای صواب در حجاب اضطراب نایاب و مستور کشت. .

~~مستعصم چون در صحرا مرد نبرد لشکر تتار نبود از روی ms077 اضطراراطراف

~~قلعه و بالای حصار استوار فرمود. مدت ینجاه روز زمان محاصره امتداد

~~یافته ، از بیرون ودرون خلقی تمام طعمهآ حسام بهرام انتقام کشتند و

~~همه در معرکهآ جنک تلاش نام کردند و از سرجان که متاعیست بس

~~کران در کذشتند . بالاخره آثار عجز و اضطرار بر وجنات اهالی

~~بغداد ظاهر شده، خلیفه از ابن علقمی که دشمن ینهان و دوست اشکلر

~~10

~~اسوغنجاق ویا سونجاق بضبط کتابهای دیگر

~~دراصل : تا نجوباشلیع

~~م

~~دراصل : یعقوبه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_126.png)

~~بود درباب گره گشائی این واقعهآ مشکل و راهنمائی این نازلهآ هایل

~~رای صواب طلب نمود. وزیر بتقویر دلپذیر بموقف عرض رسانید که :

~~لشکر بی نهایت مفول را بهرزه باز نتوان کردانید و در شهر چندان سپاه

~~نماند که دفع جنود ظفر ورود تتار توانند کرد و رعایا را نیز آن مقدار

~~جرات وجلادت نیست که من بعد روی بمیدان پیکار توانند آورد ،

~~مصلحت جوانب وسلا مت عواقب را تدبیر آنست که خلیفهآ اسلام

~~دروازهای دارالسلام پهن باز نهد و ترک منازعت کرده، بوک موافقت

~~و مصالحت ساز دهد و هر چندزود تر بی اندیشه و ز دد بخدمت

~~هلاکوخان شتابد و بوسیلهآ نفایس اجناس و نقود بی حد و قیاس شرف

~~ملاقاتش دریابد: بعد از تا کید قواعد مؤانست و تشیید معاقد مجالست

~~بحسن تدبیر و لطف تقریربنای مصاهرت مستحکم توان ساخت ودختری

~~از حرم سرای خانیت جهة خلف صدق خلیفه در ربقهآ ازدواج آورده ،

~~رایات مباهات توان افراخت : شک نیست که بدین سبب عرصهآ ولایات

~~زینت مشارکت و انتظام کیرد و دولت سلطنت و حشمت خلافت بیمن

~~این وصلت بتازکی التیام پذیرد و سیلاب خوف وهراس اساس کریاس

~~خلیفه را چنان اندراس داده بود که تمیز حق از باطل و فرق میان

~~صدق و کذب بهیچ صورت وجهة نمی توانست نمود و چون ظاهراین

~~کلمات بر تقدیر موافقت مقدمات روی در صلاح داشت مستعصم ترک

~~منازعت کرده ، زمام مرام بقبضهٔ‌ اقتضای ms078 ایام باز گذاشت و روز یکشبهآ

~~چهارم صفر سنأ[656] با هردو پسر ابویکر و عبدالرحمن و بسیاری

~~104

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_127.png)

~~از علویان ودانشمندان عزیمت ملاقات هلاکوخان کردوطرقوا گویان از دوازه

~~دارالسلام بیرون رفته، روی بدرگاه دولت یناه اورد شعر: اه من عزمت بغیرایاب،

~~چون بکریاس کردون اساس رسیدند خلیفه ویسران را با دو سه خادم

~~بار داده، باقی موقوف گردیدند ولشکر بحر جوش رعد خروش بقصد

~~نهب و غارت وتخریب ان بلدهآ جنت صفت بجانب بغدادتاختند ودست

~~بقتل و تاراج و انهدام دثور و قصور براورده، دارالسلام را با زمین

~~هموارساختند وهلا کوخان در باب افناء وابقاء خلیفهآ دوران باملازمان

~~طربق مشورت مسلوک داشته، همه بر قتل خلیفه متفق کردیدند .

~~مستعصم را در نمد پیچیده و وجود نازنینش را برزمین مالیده، بشدت

~~صدمت بندهای اعضای اورا از یکدیگر جدا گردانیدند.

~~بیت

~~ستم تنها نه برچون او کسی رفت

~~درین پرده ازین بازی بسی رفت

~~القصه چون شمع دولت عباسیان از هبوب نسیم اقبال هلا کوخان

~~بینور ماند و زبان حال بحسر: مقال ایت انتقال سلطنت ایشان بر

~~جهانیان خواند ابن علقمی بسبب نقوش مکر و تزویر که در باب تبدیل

~~و تحویل دولت ولی نعمت (بر صحایف اوراق لیل ونهار نگاشت از

~~حضرت هلاکوخان حکومت بغداد وعربستان چشم میداشت، هلا کوخان

~~فرمود که : هرکه در زوال دولت و اقبال ولی نعمت) خود سعی نماید

~~چون چشم بدبین گرد اردوی همایون نگردد و کوچ دادن ما را نشاید

~~چنانک ( گفته اند) :

~~ملازم که افتاد حق ناشناس

~~بت

~~کن ازفعل او برزوالش قیاس

~~آنگاه اختیار ملک و مالرا بعلی بهادر که نخست بدار السلام در آمده

~~105

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_128.png)

~~بود گذاشت و ابن عمران را که در مدت عمر آن آرزو بخاطر

~~نگذرانیده بودمنصب حکومت ارزانی داشت و ابن علقمی را بخدمت و ملازمت

~~ابن عمران مأمور گردانید و رقم بطلان برانواع هوا داری و جان سپاری

~~که بتقدیم رسانیده بود کشید ms079 و مغولان شدید الانتقام و ساکنان دار السلام

~~تمام زبان بمذمت و دشنام ابن علقمی گشادند و او را در هر کوچه

~~و بازار که خجلت زده و شرمسار میرفت خواص و عوام بصریح دشنام

~~هی دادند،

~~چو بدمی کنی چشم نیکی مدار

~~که گل گل دهد ای پسرخارخار

~~سالها بر بتابهآ عمارتها بقلم اهتمام و ارقام انتقام این کلمه که :

~~"لعن الله من لا یعلم ابن علقمی" ثبت نمودند، یکی از دوستان او

~~حرف "لا" را از آن ترکیب محوکرد، مردم او را گرفته ، جهة آن

~~حرکت ناخوب هفتاد چوب ادب فرمودند و ابن علقمی بدین زندگانی

~~که مرک برآن ترجیح دارد روزگار میگذرانید، تا آن زمان که متوجه

~~سرای آخرت شد. پس سزاوار روزگار ملازمیان درگاه سلاطین کامگار

~~آنست که جبلت خودرا از صفت مکر و حیلت یاک کردانند و از سمت

~~کفران نعمت اجتناب نموده، از غدر و خیانت احتراز واجب و لازم

~~دانند ، تا دردنیا معاتب ودرعقبی معاقب نکردند ، "لثن شکرتم لازیدنکم

~~ولئن کفرتم ان عذابی لشدید" ،

~~هر آن شر که آید ز نوع بشر

~~ت

~~کفران نعمت نباشد بتر

~~بکفران نعمت دلیری مکن

~~که بینی مضرت ز چرخ کهن

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_129.png)

~~اکنون وقت آنست که قلم مشکین رقم در تحریر شمه ای از

~~احوال وزرای سلاطین شروع نماید وچون ملوک طاهریه تابع خلفا

~~بوده اند وباستقلال حکومت ننموده اند و زمان دولت صفاریه که

~~فی الجمله استقلالی داشته اند از سی سال تجاوز نکرده و حالات وزرای

~~ایشان از کتب متقدمان بوضوح نپیوست ابتدا بذکرسامانیان کرده میشود

~~ومنه الاعانة والتوفیق.

~~ذکر وزرای سلاطین سامانیه

~~نسب ملوک سامانی که در ماوراء النهر و خراسان متصدی امر

~~جهانبانی بودند ببهرام چوبین میرسد وازایشان نه نفر بمرتبهآ بلندسلطنت

~~فایز گشتند ومدت یکصد و دوسال و کسری زمان دولت آن طایفه قراریافت.

~~اساهی ایشان اینست:

~~1 اسمعیل بن احمد سامانی.

~~2) احمدبن اسمعیل .

~~3) نصر بن احمد.

~~4) نوح بن نصر.

~~5) عبدالملک ms080 بن نوح.

~~6 منصوربن نوحبن نصر:

~~17) نوح بن منصوربن نوح

~~8) منصوربن نوحبن منصور.

~~9) عبدالملمک بن نوح بن منصور.

~~وآنچه از احوال وزرای ایشان بوضوح پیوسثه اینست که نوشته

~~می شود:

~~107

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_130.png)

~~در زمان پادشاه بی عدیل امیر اسمعیل متصدی وزارت کشت و کما

~~نبغی از عهدهآ ان امر خطیر بیرون آمده ، درایام دولت امیر نوح بواسطهآ

~~قصدخمارتکین متوجه خلدبرین شد.

~~در اوقات سلطنت امیر احمد بن اسمعیل بتنظیم امور مملکت

~~ابوعبد الله محمدبن احمد

~~اقدام میفرمود وچون امیر احمد از عالم یر محنت بجنت مخلد انتقال

~~نمود اهالی بخارا ولدش امیر نصر را که در صغر سن بود بیادشاهی موسوم

~~کردانیدند ، اما سایر سکان ماوراء النهر بسلطنت عم پدرش اسحق

~~سامانی که حکومت سمرقند تعلق بوی میداشت رغبت نمودند و از

~~امیر نصر چندان حسابی بر نداشتند . اما ابوعبد الله متکفل مهام ملک

~~شده، در باب ضبط و ربط مملکت و استمالت سیاهی و رعیت بنوعی

~~قیام و اقدام فرمود که بتائیدات سبحانی امیر اسحق مغلوب کشت و سایر

~~مخالفان امیرنصر سربحلقهآ الماعت درآورده، رتبهآ اوازمراتب آبا واجداد

~~هر کذشت.

~~ابوالفضل محمدبن احمد الحاکم

~~چون امیر نوحبن نصر سامانی قدم بر مسند جهانبانی نهاد منصب

~~وزارترا من حیث الاستقلال بابوالفضل داد وابوالفضل در باب کفایت اموال

~~سلطانی سعی موفور بجای آورده ، ابواب منافع امراو لشکریان را مسدود

~~گردانید و آن جماعت کینهآ وزیر در دل گرفته ، چون حاکم خراسان

~~ابوالفضل البلعهی

~~198

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_131.png)

~~ابو علی بن محمد بن محتاج بمخالفت امیر نوح (مبادرت نموده و امیر

~~نوح بعزیمت محاربت با سپاه ماوراء النهر از آب آمویه عبور فرمود

~~سرداران لشکر بعرض رسانیدند که بسبب حرکات نالایق وزیر ابوعلی

~~عصابهآ عصیان برناصحیه بسته است و وزیر مبلغی کثیر از علوفات ما

~~نیز منکسر گردانیده. اگر پادشاه او را بما سپارد کوچ می دهیم والا

~~بخدمت ابوعلی میرویم . امیر نوح بحسب ضرورت ابوالفضل را بامرا

~~سیرد و ایشان درجعیدی ms081 الاولسنهآ خمس و ثلثین و ثلمثمائه1 برقتل

~~او مبادرت نمودند. پس لایق بحال متکفل منصب وزاوت آنست که

~~جزویات اموال دیوانی با اکابر امر او مقربان حضرت سلطانی در

~~طریق عناد و لجاج سلوک ننماید وفواید و منافع بدیشان رسانیده،

~~بقدر مقدور دراسترضای خواطر ایشان سعی واهتمام فرماید. ازسخنان

~~حکمت نشان ادریش پیغمبر علیه الصلواة الملک المنان یکی اینست که :

~~بمحبت سلطان مغرور مشو وقتی که مقربان او درمقام عداوت باشند .

~~رباعی

~~ای آنکه شدت کوی وزارت مسکن ورزید محبت بتو سلطالن ز من

~~مغرور بمهر پادشاهی نشوی

~~باشند مقربان چو با تو دشمن

~~بو جعفرالعتبی

~~بوفور فضل وادب و علو اصل و نسب وخبرت درسر انجام مهام

~~وزارت و وقوف بردقایق اسرار مملیکت موصوف و معروف بود واو در

~~زمان سلطنت امر مؤید عبدالملک بن نوح بن نصر سامانی بتقلد منصب

~~وزارت مبادرت نمود و بحسن کفایت خزانهآ پادشاه را معمور کردانید و

~~189

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_132.png)

~~بالاخره بسبب سعایت امیر مظفر محتاج بعز شهادت رسید.

~~بوالحسین العتبی

~~وزیر بی نظیر و صاحب (رای) صائب ندبیر بود و در تمشیت

~~آمور مملکت و سرانجام مهام دین ودولت ید بیضا می نمود. چون امیر

~~نوح بن منصور سامانی رایت جهانبانی برافراشت منصب جلیلة المراتب

~~وزارت را بآن آصف سلیمان حشمت ارزانی داشت و ابوالحسین دراوقات

~~اختبار از ابوالحسن1 محمد بن ابراهیم بن سیمجور که حاکم ولایت

~~خراسان بود رایحهآ خلاف استشمام نمود. شمهای ازین معنی بعرض

~~امیرنوح رسانید وامیرنوح رقم عزل برناصیهآ احوال ابوالحسن2 کشیده

~~حسام الدوله ابوالعباس تاش را بتقلد ان منصب سرافراز

~~گردانید و درایام حکومت حسام الدوله فخرالدولهآ دیلمی و قابوس و شمکیر

~~ازضرب حسام خون آشام مؤیدالدوله از جانب عراق وجرجان گریخته،

~~بخراسان آمدند وحسام الدوله بموجب فرمان امیر نوح باجتماع3

~~سیاه خراسان مبادرت نموده، درشهور سنهآ احدی وسبعین و ثلثمائه4

~~بمرافقت ایشان متوجه استراباد کشت وازان سفر منهزم بنیشابورمراجعت

~~نموده رسولی ببخارافرستاد و امیر نوح را ms082 از وقوع این حادثهآ کبری

~~اعلام داد. امیرنوح ابوالحسین9 عتبیرا بجمع آوردن عساکر منصوره

~~و معاندت حسام الدوله مامور گردانید و قامت قابلیث آن وزیر بی شبه

~~ونظیررا بخلع کرانمایه آراسته ، ابوالحسین صاحب فضیلث وسیف وقلم9

~~ق:

~~ابوالحسین (3

~~: بام

~~فضیلتی السیف والقلم

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_133.png)

~~کردید و چون کار وزیر در علوشان و نفاذ فرمان و وفور اقبال وحصول

~~آمال بدرجهآ کمال رسید بمقتضی کلمهآ " اذاتم امردنی نقصه" روی در

~~تراجع نهاد و مقارن آن خلع خلع اواز ربقهآ حیات اتفاق افتاد . بیان

~~این سخن آنست که ابوالحسن سیمجور که بسعایت وزیر از حکومت خراسان

~~معزول شده بود بفایق که درسلک عظمای امراء انتظام داشت بیوسته،

~~در تقبیح احوال وزیر فصول مینوشت و آن سخنان در ضمیر فایق

~~جایگر شده: جمعی از غلامانرا بر قتل وزیر اغوا نمود و ایشان درین

~~مهم اتفاق نرده: منتهز فرصت می بودند و ابوالحسین بر کیفیت حال

~~اطلاع یافته : مستشعر کشت و شمه ای ازین معنی بعوض امیر نوح

~~رسانید و امیر نوح جمعی از خواص خدم را بحراست وزیر مامور

~~گردانید. اما چون تقدیر آسمانی بتدبیر انسانی دفع نمیتوان کرد درشبی

~~که وزیر از منزل خاصه متوجه سرای امارت بود اعدا فرصت بافته،

~~بضربات متعاقبه آلن جهان فضل و افضال را از یا دراوردند وحسام

~~الدوله و فخرالدوله و قابوس وشمگیر در نیشابور انتظار مقدم وزیر هی

~~کشیدند، که ناگاه این خبر موحش شنیدند. سلک جمعیت ایشان ازهم

~~بکسیخت وقوافل غم و اندوه بر خاطر همگان1 استیلایافت. حسام-

~~الدوله حسب الحکم متوجه بخارا کشت : تا بتدارک آن حادثه قیام نماید

~~و بعد از وصول بعضی از قاتلان ابوالحسین را پیدا کرد، مثله گردانید

~~و باقی در اقطار آفاق (متفرق) شدند .

~~-1

~~و خ: همکفان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_134.png)

~~بوالحسبن مزنی

~~در اوایل حال مستوفی دیوالن امیر نوح سامانی بود و بعد از

~~شهادت ابوالحسین عتبی منصب وزارت را تکفل نمود و چون ابوالحسن

~~سمجور از ms083 شکست ابوالعباس تاش و قتل ابوالحسین عتبی خبر

~~افت بخلاف حکم از ولایت سیستان، که بعد از عزل از حکومت

~~خراسان در آنجا بسر میبرد، بطرف خراسان حرکت کرد . ابوالحسین

~~مزنی چولن ازین حرکت وقوف یافت قاصدی نزد ابن سمیجور

~~فرستاده، بیغام داد که مناسب آنست که متعرض ولایت خراسان

~~نشوی و بمملکت قهستان که اقطاع تست نهضت نمائی و ابوالحسن

~~ملتمس وزیر را بعزاجابت اقتران داده، وزیر بادغیس و کنج رستاق

~~را در اقطاع او افزود واین معنی موافق مزاج حسام الدوله نیفتاد .

~~لاجرم وقتی که از بخارا متوجه خراسان شد ابوالحسین مزنی را از ان

~~منصب معزول کردانید.

~~عبدالرحمن فارسی

~~در سلک معتمدان حسام الدوله منتظم بود وحسام الدوله بعد از

~~عزل مزنی مهم وزارت رابدو تفویض فرمود . اماچون ابوالعباس بخراسان

~~رصید امیر نوح رقم عزل برصفحهآ حال فارسی کشید1 وعبدالله عزیرر

~~بدان منصب عزیز کردانید.

~~عبد الله عزیر

~~از مشاهیر وزرای عجم و مرجع و ملاذ اصحاب سیف و قلم بود

~~1

~~خ : ابوالحسین

~~در خ: امیر ممیمجور

~~بارس

~~مبدالله عزیز و خ عبدالله العزیر .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_135.png)

~~و چون در امر وزارت دخل کرد امیر نوح را برآن آورد که حسام-

~~الدوله را از حکومت خراسان عزل نموده، آن منصب را کرت دیکر

~~بابوالحسن سمیجور تفویض فرمود و حسام الدوله ازامیر مایوس کشته ،

~~بناه بفخر الدولهآ دیلمی برد وفخرالدوله بادای حقوق تاش پرداخته ،

~~بزور ولشکر او رامدد کرد، اما فایده برآن مترتب نگشت و دیگر حسام

~~الدوله را حکومت خراسان میسر نشد ودر سنهآ سبع وسبعین و ثلثمائها

~~عبدالله عزیر از وزارت معزول کشته، بجانب خوارزم رفت و بعد از

~~چند گاه امیر توح

~~را طلبیده، کرت دیکر بدان منصب سر افراز

~~کردانید و چون امیر ناصرالدین سبکتکین بردولت سلاطین سامانی استیلا

~~یافت بسبی از اسباب عبدالله عزیر را گفت که محبوس گردانیدند و او در

~~آن محبس بسر می برد، تا آن زمان که روی بعالم آخرت ms084 آورد .

~~بوعلی دامفافی

~~در وقتی که عبد الله عزیر2 از عز وزارت دور افتاده بود ،

~~بخوارزم رفته، منصب وزارترا تکفل نمود وچون هرج ومرج باحوال

~~ملکت امیر نوح راه یافته ، بغرا خان3 و جمعی دیکر از معاندان

~~بر ممالک سامانیان استیلا داشتند کاری از پیش نتوانست برد و بزودی از

~~آن شغل معزول کشت.

~~بعدازعزل دامغانی روزی چند بر مسندوزارت نشست و بنابر آنکه

~~وعلی بلعمی

~~اختلال احوال آن مملکت زیاده از آن بود که او تدارک تواند نمود امیر

~~نوح عبدالله عزیر3 را از خوارزم باز طلبید و ثانیا بتکفل آن شغل

~~111

~~وخ : عبدالله عزیز 3- خ: بقراخان

~~خو عزیز

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_136.png)

~~مامور کردانید.درتاریخ گریده مسطورست که ابو علی محمدبن محمد

~~بلعمی وزیر منصور بن عبد الملک1 بن نوح بود و تاریخ محمد بن

~~جریر طبری را او ترجمه نمود

~~هدتی مدید در ایام سلطنت سامانیه صاحب دیوان انشاء و رسالت

~~ابونصر ابوزید

~~بود و چون امیر ناصرالدین سبکتکین عبدالله عزیر3 را محبوس کردانید

~~وزارت امیر نوح را بابونصر تفویض نمود و او بصفات حمیده و سمات

~~سندیده اتصاف داشت و در ایام اعتبار تخم جود وسخا وبذل وعطا در

~~زمین دل فضلا و احباکاشت ودر تدبیر مصالح مملکت و استمالت سیاهی

~~و رعیت باقصی الغایه کوشید و در آخر عمر بزخم کارد بعضی ازغلا مان

~~سامانی شهد شهادت چشید.

~~ابواله ظفره محمد بن ابراهیم

~~بصفای طبع سلیم و نقای ذهن مستقیم موصوف و معروف بود و

~~بعد از شهادت ابونصر باستصواب امیر ناصرالدین سبکتکین در امر وزارت

~~شروع نمود وچون امیر نوح سامانی از عالم فانی بجهان جاودانی

~~انتقال کرد و امیر ابوالحارث منصور بن نوح روی بتنظیم امور جهانبانی

~~اوردمحمد بن ابراهیم از شغل وزارت استعفا جسته، بجوز جانان7 رفت

~~وچندکاهی آنجا مقیم شده ، بعد از آن بنیشابور شتافت ودر آن دیارتا آخر

~~6مررحل اقامت انداخت . مدت سی سال بمطالعه علوم و تصنیف رسایل برداخت.

~~11

~~- در ms085 اصل خ: عبدالله

~~دراصل خ خربر

~~ح

~~بونصربن ابوزید

~~خ عزیف

~~ابومظفر

~~ق

~~=ق وخ: بخور جانان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_137.png)

~~بوالحسن حموئی

~~در اوایل حال درسلک ملازمان سلطان محمود غزنوی انتظام

~~داشت وچون ابوالحارث2 منصور بن نوح سامانی علم جهانبانی برافراشت

~~سلطان محمود ابوالحسن را جهة طلب مملکت خراسان وتا کید قواعد

~~عهد وییمان باتحف وهدایای فراوان ببخارا ارسال نمود وحموئی

~~بهد

~~از طی منازل و مراحل ببخارا رسیده، بکتوزون وفایق که نسبت بسلطان

~~در مقام عداوت وعصیان بودند اورا بمنصب وزارت نوید دادند و ابوالحسن

~~بتعهد آن شغل مسرور و مغرور کشته، از سفارت سلطان غافل و ذاهل

~~ماند و پس از آنکه مدت یک سال و نیم برین قضیه بگذشت بکتوزون

~~و فایق امیر ابوالحارث را کرفته میل کشیدند و حموئی2 را ازوزارت

~~معزول کردانیدند .

~~ذکر وزرای دیالمه

~~باعتقاد بعضی از ارباب اخبار نسب ابوشجاع بویه که پدر سلظان

~~دیلمیست ببهرام گور منتهی می شود و برخی گویند که بویه از نسل دیلم

~~ابن ضبه است . باتفاق مورخان از ال بویه هفده تن از روی استقلال

~~بمرتبهآ سلطنت رسیدند و مدت دولت ایشان در عراقین و فارس یکصد و

~~بیست و هفت سال امتداد یافت.

~~اسامی ایشان اینست :

~~1 - عمادالدوله علی بن بویه

~~5

~~2

~~1 - ق : خمولی

~~وخ : خموی

~~ق ابوطارت

~~ق

~~وخ: خمولی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_138.png)

~~2- رکن الدوله حسن بن بویه

~~3- معر الدوله احمد بن بویه

~~4 - عبضد الدولة بن رکن الدرله

~~5- موید الدولة بن رکن الدوله

~~6- فخرالدولة بن رکن الدوله

~~7- شرف الدوله ابوالفوارس شیرزیل بن عضدالدوله

~~8- صمصام الدولة بن عضد الدوله

~~9- بهاء الدوله ابونصر1 بن عضدالدوله

~~10- مجد الدولة بن فخرالدوله

~~11- سلطان الدولة بن بهاء الدواله

~~12- مشرف الدولة بن بهاء الدوله3

~~13- ابوکالیجار1 بن سلطان الدوله

~~14- جلال الدولة بن بهاء الدوله

~~15- قوام الدوله ابوالفوارس بن بهاءالدوله

~~16- خسرو فیروز بن ابی کالیجار

~~17 - ابومنصور فولادستون بن ابی کالیجار*

~~1 در ق ابن اسم را تجزیه کمرده وشرف الدوله ابوالفواری

~~را ms086 هفتم و شیرزیل بن عضدالدوله را هشقم نوشقه است وچون نام بانزدهم

~~را انرلم انداخفه صفده نام شده اسصت.

~~2-خ: ابوالنصر 3حخ : بهاء الدین 6 -ق وخ : ابو کالنجار

~~و این خطائیست که در بسیاری از کتاب های فارسی وعربی دیده میشود

~~وکالیجار را که کلمهٔ‌ بهلوی کارزارهارسیست بخطا کالنجار می نویسند

~~5 - ق وخ ابی کالنجار

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_139.png)

~~وانچه از احوال وزرای ایشان نزد راقم این کلمات پریشان

~~بوضوح انجامیده اینست که مسطور میگردد:

~~در عهد سلطنت رکر الدوله بمرتبه وزارت رسیند و ترقی تمام

~~بوالفت بن عمید

~~او را دست داده، بغایت معتبر کردید . بمثابه ای که در آن ایام که

~~رکن الدوله از ولد ارشد خود عضد الدوله رنجیده بود و پهلو بربستر

~~ناتوانی نهاده عضد الدوله اندیشید که مبادا یدر از وی ناراضی بروضهآ

~~رضوان شتابد و بی رخصت نمی توانست که متوجه ملازمت کردد.

~~بعد از تأمل قاصدی نزد ابوالفتح فرستاده، پیغام دادکه : کدورت مرا

~~از خاطر رکن الدوله بیرون برده، چنان کن که مرا طلب دارد.

~~ابوالفتح انکشت قبول بردیده نهاده ، در آن باب سعی موفور بتقدیم

~~رسانید و جهة احضار عضدالدوله مسرعی بشیراز ارسال داشت وچون

~~عضدالدوله در بلدهآ اصفهان بملازمت پدر بزرکوار رسید رکن الدوله

~~بافی فرزندان را نیز حاضر کردانیده، ابوالفتح جشنی عظیم ترتیب

~~نمود ورکن الدوله واولاد امجاد بخانهآ وزیر تشریف برده، رکن الدوله

~~در آن مجلس ممالک خودرا میان پسران منقسم کردانید وفخرالدوله

~~و مویدالدوله را باطاعت و فرمان برداری عضدالدوله مامور ساخت1

~~محمدبن حسن الههلبی

~~بوزارت معزالدوله قیام می نمود و اورا اختیار و اعتبار تمام

~~بود

~~وبسخاوت و علوهمت اتصاف داشت و در سنهآ اثنی و خمسین و

~~117

~~خ گردانید 2 - ق : محمد بن المهلمی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_140.png)

~~لنشمائه1 رایت عزیمت بعالم آخرت بر افراشت

~~او نیز در زمالن معزالدوله رایت وزارت برافراشت و بعقل و

~~بوجعفر محد صیمری

~~تدبیر شهرت تبام داشت.

~~در زمالن سلطنت عضدالدوله ms087 حکم حاصل کرده، درباب تعمیر

~~فصر بن هرون نصرافی

~~کلیسیا3 ها و معابد نصاری و ترسایان سعی موفور بجای آورد وچون

~~عضدالدوله برحمت حق سبحانه وتعالی پیوست و پسرش ابوالفوارس بر

~~تخت سلطنت نشست بقتل نصر بن هرون مبادرت نمود . الحکم و البقاء

~~له الملک الودود.

~~در علم و فضیلت و فهم و فطانت وحید عصر و یگانهآ روز گار بود

~~صاحب کافی اسمعیل بن عباد

~~و در اصابت رای وتدبیر و اضائت3 خاطر و صفای ضمیر سرامد وزرای

~~کفایت آثار بود،

~~خجسته رای او برملک راه فتنه بربستی

~~سعادت چشم بگشودی که تارویش کجا بیند

~~مبارک روی او برخلق راه فتح بکشودی

~~و آن جناب درایام دولت مویدالدوله که حکومت بعضی از ممالک عراق تعلق

~~زمانه گوش بنهادی که تارایش چه فرمودی

~~بوی می داشت رایت وزارت برافراشت و چون موید الدوله وفات یافت

~~سال آه2- ق وخ: ضمیری ا خ: کلیسا - ق : عضائت وخ :عصات

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_141.png)

~~ارکان دولت و اعیان حضرت با یک دیگر مشورت کردند که کدام یک از

~~اولاد بویه را قایم مقام کردانند. صاحب کافی گفت : که هیچ یک از

~~ملوک دیلم را استحقاق سلطنت برابر فخرالدوله نیست، اورا ازخراسان

~~طلب می باید کرد ، تا بتنظیم امور مملکت پردازد و آرای امراء برین

~~معنی قرارکرفته، مسرعی بنشابور فرستادند و فخرالدوله را که در پناه

~~حسام الدوله ابوالعباس تاش بسر می برد بپادشاهی نوید دادند و فخر الدوله

~~از برق وباد سرعت سیر استعاره کرده روی بعراق اورده و در ماه

~~رمضان سنهآ ثلث وسبعین وثلثمائه1 بمملکت ری رسیدهآ برتخت سلطنت

~~متمکن کشت و منصب وزارت بصاحب عباد مفوض کردانید و جناب

~~صاحبی بواسطهآ خصال حمیده و افعال پسندیده ووفور درایت وکسرت

~~کفایت باندک زمانی تقرب تمام یافته، صاحب اختیار ملک و مال شدو

~~در سنهآ سبع و سبعین وثلثمائه2 صاحب عباد بموجب حکم فخرالدوله

~~بجانب طبرستان رفت وکماینبغی در ضبط اموال آن ولایت کوشیده ،

~~جماعت ms088 متغلبه را مغلوب ومقهور کردانید و بفتح چند قلعهآ معتبر قیام

~~نموده ، درسنهآ مذکوره مراجعت فرمود. درسنهآ ثمان و سبعینوث

~~3

~~ان وزیر صاحب همت فرمان داد تا در جرجان چند سکه3 زدند

~~هرسکه بوزن هزارمثقال طلا وبریک جانب هرسکه هفت بیت نقش کرده

~~ودند

~~که یکی از آن ابیات اینست :

~~هر

~~واحمر یحکی الشمس شکلاوصورة فاوصافه مشتقة مر صفاتها

~~11

~~درق وخ

~~همه جا: قنکه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_142.png)

~~و برجانب دیکر سکجات1 سورهآ اخلاص و لقب فخر الدوله و لفظ

~~جرجان مثبت بود و در سنهآ خمس و ثمانین و ثلثمائه2 جناب صاحبی

~~بمرض موت گرفتار گشته، پهلو بربستر ناتوانی نهاد و فخرالدوله بعیادت

~~رفته صاحب معروض داشت که: من درایام وزارت بقدر طاقت دررواج

~~دولت این خاندان کوشیدم و نام همایون را

~~بنیکوئی و عدل و احسان

~~در عالم تشهیر دادم ، اکنون التماس دارم ک

~~بادشاه بدستور معهود

~~سلوک فرماید ، تا برکات مساعی مشکورهآ من بروزگار خجسته آثار عاید

~~کردد و مرا نامی نباشد ومن بدین معنی رضا دادم که خامل الذکر باشم

~~و پادشاه بنیک نامی اشتهاریابد و اکر از بندکان حضرت امری بخلاف

~~آنچه عرض کردم ظاهر گردد نزدعالمیان بوضوح پیوندد که این قواعد

~~یسندیده ساخته و پرداختهآ من بوده و این سورت اساس دولت را زیان

~~دارد و از آن خللها تولد کند. امید میدارم که یادشاه بقول اصحاب

~~اغراض ومردم مفتن عمل ننماید و عنان اختیار ازصوب صواب منحرف

~~نگرداند . فخرالدوله این نصایح را بحسبظاهر قبول فرمود . اما بعداز

~~فوت جناب صاحبی متملکات اورا تصرف نموده، اولادش را محروم

~~ساخت و متعلقان ومنتسبان وزیر را مصادره کرده اموال ازیشان حاصل

~~گردانید . در روضة الصفا مسطورست که چون جنازهآ صاحب عباد را

~~بنمازگاه بردند از غایت جلالتی که داشت اعیان دیلم پیش نعش او زمین

~~بوس کردند وتابوترا از سقف خانه آویخته ، بعد از مدتی باصفهان بردند

~~و بخاک سپردند. صاحب مدت هزده سال بامر خطیر ms089 وزارت قیام نمود

~~120

~~- در ی و خ: تنکجات2 مال 385 3_ در ق این جمله

~~از متن افتاده و درحاشیه باخط دیگر اهزدهاند

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_143.png)

~~و آن مقدار از نفایس کنب که او جمع کرد هرکز هیچ وزبر، بلکه هیچ

~~صاحب تاج و سربر جمع کرده بود. چنانکه1 در سفری از اسفار

~~چهار صد شتر بار بردار کتب او را می کشیدند والعهدة علی الراوی .

~~ابوالعباس الضبی وابوعلی بن حمویه اصفهانی

~~بعد از انتقال صاحب بن عباد از جهان فانی مبلغ ده هزار دینار

~~تقبل نموده، وزیر فخر الدوله شدند و تا آخر اوقات حیات او بمصادره

~~مردم متمول و اندوختن مظلمه اشتغال داشتند و مال حال ایشان

~~بوضوح نپیوست

~~وزیر مجد الدولة بن فخرالدوله بود وچون چند کاهی بلوازم

~~خطیر ابوعلی

~~ان امر خطبر قیام نمود سیده والدهآ مجدالدوله بایسر مخالفت کرده،

~~میان مادر و پسر محاربه بوقوع انجامید و نسیم نصرة بر پرچم علم

~~سیده وزیده، مجدالدوله باخطیر ابوعلی درینجهآ تقدیر اسیر کشت وسیده

~~در ملک متمکن شده، بعد از چند گاه خاطر از کدورت یسر صافی ساخت،

~~اما دیکر هیچ کس بحال آن وزیرنپرداخت .

~~در سلک وزرای ملوک دیلم انتظام داشت و از دقایق مکر وتزویر

~~ابن سهلان

~~دقیقه ای مهمل ونامرعی نمیگذاشت . چندنوبت بسبب اومیان سلطان الدولة بن

~~بهاء الدوله وبرادرش مشرف الدوله جنک ونزاع قایم شد آخرالامربایکدیکر

~~صلح کرده؛ قراربدان دادند که هیچ یک ابن سهلان را وزارت نفرمایند و

~~مشرف الدوله بنیابت برادر درعراق عرب امارت نماید و مملکت فارس

~~121

~~درق وت. چنانه

~~- در اصل خ خموله

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_144.png)

~~و اهواز مخصوص بسلطان الدوله باشد وبدین قرار سلطان الدوله ازعراق

~~عرب متوجه اهواز کشته: چون بتستر رسید بخلاف مقرر ابن سهلان را

~~وزیر کردانید و لشکری در تابین او کرده: بحرب مشرف الدوله فرستاد.

~~مشرف الدوله بعزم قتمال جناب وزارت مآب را استقبال کرده: بعد از

~~وقوع محاربه ابن سهلان منهزم بواسط ms090 رفت ومشرف الدوله اورا محاصره

~~فرموده: قحطی عظیم در حصار روی نمود: چنانکه1 ازسک و کربه

~~نشان نماند. بنا بر آن ابن سهلان از قلعه بیرون آمده، بشرف دستبوس

~~مشرف الدوله مشرف شد و در سنهآ 2411 برادر دیگر جلال الدوله که

~~حاکم بصره بود در خلاف سلطان الدوله با او موافقت نمود4 آنگاه

~~اخوین باتفاق ابن سهلان را گرفته، میل کشیدند.

~~فخر الملک

~~مدتی بوزارت بهاءالدوله و سلطان الدوله قیام می نمود و او از

~~اجلهآ وزرای آل بویه بود و بوفور فضلیت و علو همت اتصاف داشت و در

~~ایام وزارت علم عدالت و رعیت پروری بر افراشت . ابن حاسب کتاب

~~مخزن در جبر و مقابله بنام او تصنیف کرد و بروایت یافعی ان وزیر بی

~~نظر در سنهآ سبع و اربعمائه1 روی بعالم عقبی اورد و در بعضی از کقب

~~بنظر درآمده که ابوغالب دراواخر حیات....

~~بوغالب محمدبن علی

~~وزیر مشرف الدوله بود

~~وچون مشرف الدولهدر بغدادخطبه

~~1

~~درق و خ: چنانچه

~~=خ احدی عشر واربعمائه 2

~~ه

~~= قرجمهآ این وزیر

~~هج ناقص مانده است .

~~ق : ابوغالب

~~درخ این جمله نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_145.png)

~~بنام خود خواند جمعی از دیالمه که محبت سلطان الدوله در دل داشتند

~~از مشرف الدوله رخصت طلبیدند که باهواز رفته، متعلقان خود را

~~ببغداد آورند ومشرف الدوله دستوری داده، ابوغالب را مصاحب ایشان

~~کردانید، تاخلف وعده نکنند و چون دیالمه باهواز رسیدند در مخاافت

~~مشرف الدوله ظاهر کشته، بقتل ابوغالب مبادرت نمودند.

~~بوعلی بن ماکولا

~~بوزارت جلال الدولة بن بهاء الدوله اشتغال داشت و درسنهآ

~~تسع عشر و اربعمائه1 بعضی از اتراک و متجندهآ بغداد که ابوعلی در

~~وصول مرسومات ایشالن باضطرار یا اختیار تغافل ورزیده بود آغاز

~~طفیان نموده، خانهآ ابوعلی را بجاروب غارت وتاراج صفای تمام دادند.

~~بلکه جلال الدوله را نیز در قصر محبوس گردانیدند ، تاجهات خودرا

~~فروخته در وجه آن جماعت تن فرمود1 ودر سنهآ اثنی و عشرین و ms091

~~اربعمائه3 باز اتراک بی باک بنیاد عربده کرده، سرای آن وزیر فقیرر

~~نوبت دیکر بغارتیدند و در سنهآ خمس و عشرین و اربعمائه3 جلال -

~~الدوله بعالم آخرت شتافته، ابوعلی از تعدی ترکان فراغت یافت .

~~صاحب عادل

~~وزیر ابوکالیجار5 مرزبان بن سلطان الدوله بود. بعد از فوت

~~ابوکالیجار5 پسرش ابومنصور فولاد ستون باغوای مادر خویش صاحب

~~را قتل نمود ، العظمة و البقاء لله الملک المعبود.

~~12

~~راصل

~~خ چنینست

~~51

~~بوده باهد 5

~~در

~~وخ ابوکالنجار 9 - در خ: بقتل رسانید

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_146.png)

~~گفتار دربیان شمه ای از احوال شیخ ابوعای سینا

~~چولن اعلم علمای متقدمین و استاد حکمای متاخرین شیخ

~~ابوعلی مدت یرتو التفات و اهتمام برسر انجام مهام وزارت انداخته

~~بود بیان شمه ای از حالات آن جناب دربن اوراق مناسب نمود،

~~والاعانة من الله الودود.

~~یدر شیخ ابوعلی عبدالله بن سینا ازعمال وکفاة بلخ بود وبتقدیر

~~ربانی در زمان امیر نوح بن منصور سامانی ببخارا رفته، ورزای بخارا

~~او را جهة عمل بقریهآ افشنه فرستادند و عبدالله در آن قریه عورتی که

~~ستاره نام داشت بعقد خویش دراورد1 شیخ ابو علی در صفر سنهآ ثلث

~~و ستین و ثلثمائه2 از ان ضعیفه متولد شد وچون مدت پنج سال ازعمر

~~شیخ منقضی کشت پدرش از افشنه ببخارا شتافته، ابوعلی را بمعلمی

~~سپرد و شیخ بواسطهآ کمال رشد و قوت قابلیت در مدت پنج سال علم

~~اصول و ادب و قواعد عربیت را کما ینبغی ضبط نمود.

~~نهالی که خواهد شدن سر بلند

~~در اول دمد تازه و دلیسند

~~هم از شکل غنچه توان بازکفت

~~که این گل بسی طرفه خواهد شکفت

~~انگاه پیش محمود مساح که بقالی بود و در فن حساب مهارت تمام

~~داشت علم حساب مطالعه فرمود . بعد ازآن پدر شیخ ابوعبدالله الناتلی

~~را که در سلک حکمای زمان خود منتظم بود بخانه برده، ابواب انعام

~~و احسان برروی وی بکشاد و ابوعلی علم منطق واقلیدس و ms092 مجسطی

~~ازو کسب کرد و علم فقه نزد اسمعیل الزاهد خواند.

~~12

~~- در ق کلمهآ در اورد بعخط دیکر درخاشیه افزوده شده

~~صا

~~- در ق : البابلی و در خ: الباهلی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_147.png)

~~عد از آن بمطالعهآ علوم طبیعی و الهی مشغول کشت و مسائل آن علوم را

~~حقیق فرموده، بعلم طب رغبت نمود وباندک زمانی دران فن بمرتبه ای

~~رسید که فوق آن درجه متصور نبود و شیخ ابوعلی در اوقات تحصیل

~~بخواب نرفتی و در روز نیز غیر از مطالعه بامری

~~نیرداختی ودر میالن کاغذ یارها وکتب نشستی و درهر مسئله مقدمات

~~قیاسی آنرا کتابت کردی و شرایط قواعد منطق رعایت نمودی، تامعلوم

~~شود که ان مقدمات منتجست یا عقیم و چون در مسئله ای متردد

~~کشتی بعد از طهارت بمسجد جامع رفتی و دوگانه ای بتخشع بکزاردی و

~~باستغائه اشتغال نمودی، تا حقیقت ان مسئله بروی ظاهر شدی و در شبها

~~هرکاه خواب بروی غلبه کردی یا ضعفی در مزاج احساس فرمودی

~~قدحی1 شراب آشامیدی. القصه شیخ ابو علی بن سین در سن هژده

~~سالکی در جمیع فنون وعلوم مهارت کامل حاصل کرد . نقلست که در

~~آن ولا که شیخ در بخارا بمطالعه اشتغال داشت امیر نوح را مرضی

~~صعب روی نمود و جمیع اطبای بخارا از معالجه عاجز کشته، چون

~~از شیخ استعلاج کردند باندک زمانی امیر نوح شفا یافت و ابوعلی رآ

~~ملازم کردانید وشیخ در ایام ملازمت از جانب پادشاه مرخص کشته:

~~بکتابخانهآ بخارا، که در آن زمان کتب اولین و آخرین در آنجا جمع

~~بود، رفت و مجموع آن کتب نفیسهآ غریبه را بنظر در آورده ، دقایق

~~و حقایق آنها را برصفحهآ خاطر نگاشت . اتفاقا در آن اوان آتش دران

~~کتابخانه افتاد و جمعی از خصمای ابوعلی گفتند که شیخ عمدا آتش

~~در دارالکتب زد، تا آنعلومرا بخود نسبت نماید. بعد از آن ابوعلی

~~125

~~قدح

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_148.png)

~~بتصنیف مشغول کشت وچونسن شیخ ببیست ms093 ودررسید پدرش وفات کرد

~~و پریشانی تمام بامور سامانیه راه یافته، ابوعلی بخوارزم نزد علی بن

~~مامون بن محمد که خوارزمشاه بود رفت وخوارزمشاه وظیفه جهة او

~~معین کردانید و در ان ایام ابوسهل مسیحی و ابوریحان بیرونی1 و

~~بونصر عراق1 و ابوالخیر خمار در خوارزم بودند و خوارزمشاه همه را

~~کماینبغی رعایت مینمود. بصحت پیوسته که چون کوکب دولت سلطان

~~محمود غزنوی بذروهآ کمال رسید بعضی از اهل شر و فساد بعرض

~~رسانیدند که : شیخ ابوعلی بد مذهبست. سلطانمحمود از غایت تعصب

~~قصد شیخ فرمود، ابوالفضل حسین بن میکال را نزد خوارزم شاه

~~فرستاد و بیغام داد که: چنان معلوم شد که در خوارزم جمعی ازافاضل

~~عدیم المثال مثل فلان وفلان توطن دارند. باید که ایشانرا بپایهآ سریر

~~اعلی فرستی، تا بشرف مجلس همایون مشرف کردند. خوارزمشاه چون

~~برحقیقت غرض سلطان اطلاع یافت قبل از ملاقات حسین بن میکال3 جماعت

~~مذکوره را طلب داشته، صورت حال با ایشان در میان نهاد. گفت :

~~نمی خواهم که شما را بتکلیف پیش سلطانمحمود قرستم. اکر شما را

~~رغبت ملاقات او نیست قبل از آنکه فرستادهآ او شمارا درخوارزم ببیند

~~تدبیر کارخود کنید.

~~ابو ریحالن و ابوالخیر و ابونصر ملازمت سلطان محمود

~~اختیار کردند و ابوعلی و ابو سهل بتعجیل از خوارزم بیرون آمده ،

~~فرار نمودند و در بیابانی که میان خوازرم و ابیوردست شر کردانی بسیار

~~کشیدند و بعد از زحمتبسیارومشقت بی نهایت ابو سهل درآن

~~1

~~خذ هرونی

~~هر ق و خ عرال

~~در ق : میکائیل

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_149.png)

~~صحرا فوت شد و ابوعلی بیمار و بدحال بابیورد افتاد و از آنجا باستو و

~~از استو بجرجان رفت و در کاروانسرائی فرود امده، بطبابت مشغول شد

~~وچون معالجاتش برنهج ضواب وقوعم می یافت شهرت تمام پیدا کرد1.

~~در خلال آن احوال خواهر زادهآ قابوس و شمکیر، که در جرجان

~~صاحب تاج و سریر بود، پهلو بربستر ناتوانی نهاد و اطبای زمان از ms094

~~تشخیص مرض آن جوان عاجز گشته ، کیفیت مهارت ابوعلی در آن فن

~~بعرض قابوس رسید وحکم شد که اورا بسر بالین آن مریض برند. چون

~~شیخ بخانهآ آن رفته، نظر خجسته اثر بر احوال و اوضاع وی افگند

~~گفت : این شخص بجز عشق مرضی ندارد و مریض بدین سخن انکار

~~بلیغ کرده ، ابوعلی فرمود که : کسی را که اسامی تمامی محلات استراباد

~~را داند حاضر سازید. خدام بارگاه سلطنت عسسی را که متصف بایر

~~صفات بود طلب نمودند و شیخ انکشت برنبض مریض نهاده، عسس را

~~گفت که : محلات شهررا تعداد نمای وعسس بموجب فرموده عمل نموده،

~~چون نام محله ای که مطلوب مریض در آنجابود برزبان آوردنبض اختلاف کرد ،

~~آنگاه گفت: کوچهای این محله را بشمار وبرهمین منوال چون بکوچهآ مخصوص

~~رسیدنبض مختلف کردید . بعد از آن سرایهای آن کوی مذکور کشته ؛ در محل

~~ذکریک سرانوبت دیگر اختلاف درنبض پدیدآمد . پس شیخ فرمود که : کسی

~~را که اسامی تمامی ساکنان این سرای معلوم داشته باشد بحضوراورید وچون

~~بموجب فرموده عمل نمودند آن شخص برحسب فرمان ابوعلی اسامی

~~متوطنان آنسرای را آغاز تعداد کرد وچون بنام مطلوب مریض رسید

~~آنمقدار تغییر در حال بیمار پیدا شد که مجال انکارنیافت .

~~127

~~- درق جملهآ پیدا کمرد در متن نیست و بخط دیکر در حاشیه

~~الهزوده شد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_150.png)

~~بلای عشق مهرویان عجب خاصیتی دارد

~~که ظاهرتر شود هرچند داری بیشتر ینهان

~~آنگاه شیخ بعرض پادشاه زسانید که : خواهر زادهآ شما عاشق فلانی شده

~~است و علاج او در مواصلت معشوق منحصرست. قابوس ازککمال مهارت

~~ابوعلی تعجب نمود و او را رعایت بسیار نمود. اورده اند که چون

~~ابوالفضل حسین بن میکال1 که جهة طلب شیخ وآن چهار بزرک دیکر

~~که اسامی ایشان مسطورکشت از خوارزم معاودت کرده ؛ پیش سلطان

~~محمود رسید و کیفیت عدم وجدان شیخ را بعرض رسانید سلطان فرمود

~~تا صورت ابوعلی را متعدد بر تختها و کاغذها کشیدند و ms095 باطراف

~~ولایات فرستاده: حکم بحکام آنممالک رسانیدند که : هرجا شخصی باین

~~هیئت ببینند او را بپایهآ سریرا علی رسانند و یک صورت نزد قابوس

~~نیز ارسال داشته بودند.

~~بنابران چون قابوس نظر برروی شیخ انداخت اورا بشناخت

~~و بتعظیم بربای خاسته2 شیخ را برزبر توشک خود نشاند و در رعایت

~~و مراقبتش دقیقه ای نامرعی نگذاشت و بعد از چند گاه بواسطهآ فترت

~~که در مملکت استراباد دست داد ابوعلی روی توجه بجانب عراق نهاد

~~و چولن ببلدهآ ری رسید سیده و پسرش مجدالدوله که اوصاف کمال

~~بوعلی را شنیده بودند دراسترضای خاطرش سعی موفور بتقدیم رسانیدند

~~ودر الن ایام مجد الدوله را مرض مالیخولیا پیدا شد و شیخ در

~~معالجه ید بیضا نموده ؛ مجد الدوله شفا یافت و درآن وقت که

~~سلطانمحمود غزنوی بطرف عراق رایت آفتاب اشراق برا فراشت شیخ

~~12

~~-ق : میکائیل

~~ق وخ خواسته

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_151.png)

~~آزری بقزوبن و از قزوین بهمدان شتافت . در آن اثنا شمس الدولة بن

~~فخر الدوله را که حاکم همدان بود مرض قولنج روی نمود وبیمن

~~ایفاس ابو علی از آن مرض صحت یافته، وزارت را بشیخ تفویض فرمود

~~و چولن شیخ روزی چند بر هسند وزارت نشست شورشی در همدان

~~بیدا شده، بعضی از لشکریان سرای ابوعلی را غارت کردند و قصد

~~قتل آن جناب نمودند و شیخ ازیشان گریخته، چهل روز در سرای

~~ابوسعید نامی متواری کشت .

~~در ان ایام زحمت شمس الدوله نکث کرد، ابوعلی را پس ازجد

~~وجهد موفور یافته، مراسم اعتذار بتقدیم رسانیدند و باز شیخ بمعالجهآ

~~قولنج اشتغال نموده، شمس الدوله صحت یافت و برتجلیل و تکریم

~~ابوعلی اقدام فرموده، کرت ثانیه منصبوزارت را بدو تفویض فرمود .

~~در آن اوان فتنه ابوعبید از آنجناب التماس شرح کتب ارسطو کرد.

~~شیخ جواب داد که : مجال آن کار ندارم، اما اگر راضی می

~~شوی در علم مناظره و مجادلهآ خصوم ازآنچه معلوم من شده است درین

~~ترددات ms096 کتابی تصنیف می نمایم و فقیه ابو عبید بدین معنی رضا داده،

~~شیخ تالیف طبیعیات کتاب شفا را در آن ولا ابتدا کرد و ایضأ تصنیف

~~مجلد اول از قانون هم در آن ایام وقوع یافت وچون ابوعلی درهمدان

~~روز بسر انجام امور وزارت اشتغال داشت هرشب جمعی کثیر از علما

~~و طلبهآ علوم در سرایش جمع می شدند و شیخ در اول شب بدرش قیام

~~نموده، بعد از آن مغنیان و اهل ساز را احضار میکرد و بشرب شراب

~~ناب مشغولی میفرمود. درآن اثناء شمس الدوله بحرب بهاء الدوله متوجه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_152.png)

~~شد و بسبب عدم احتماء و سوء تدبیر مرض قولنج عود نمود و لشکریان

~~اورا بجانب همدان باز کردانیده، شمس الدوله در راه عزیمت سفرآخرت

~~کرد و لشکریان پسرش را بحکومت برداشته، کس بطلشیخ فرستادند،

~~تا بوزارت آن یسر اشتغال نماید.

~~ابوعلی از قبول آن امر امتناع فرموده ، در سرای ابوعلی بن

~~عطار متواری شد و در ایام تواری بی آنکه کتابی در نظر داشته باشد

~~جمیع طبیعیات و الهیات کتاب شفا را در سلک انشاء کشیده و ابتدای

~~منطق شفا کرد. درین اثناء تاج الملک که از جملهآ ارکان دولت پسر

~~شمس الدوله بود شیخ را گرفته ، بمکاتبهآ با ابو جعفر علاء الدولة بن کاکویه

~~که در لمدهآ اصفهان بحکومت اشتغال داشت متهم ساخت ودر قلعهای برد

~~و محبوس کردانید وشیخ منطق کتاب شفا را درآن حصار باتمام رسانید.

~~در خلال آن احوال علاء الدوله از اصفهان لشکر بهمدان کشید، ولد

~~شمس الدوله و تاج المک چون تاب مقاومت نداشتند پناه بقلعهآ مذکور

~~بردند وبعد از آنکه ابن کاکویه ازهمدان باز کشت شیخ را مصاحب خود

~~بهمدان آوردند و ابوعلی در سرای علوی نزول کرده، ادویهآ قلبیه را

~~در آن ولا تألیف نمود. آنگاه در صورت صوفیان بهمراهی برادر خویش

~~محمود و فقیه ابوعبید و دو غلام بصوب اصفهان درحرکت آمد و چون

~~بقریهآ طبرستان رسید ms097 خواص علاءالدوله بامراکب رهوارو کسوت خاصهآ

~~شهریار بمراسم استقبال اقبال نمودند و آن جناب را در منزل مناسب.

~~فرود اوردند و شیخ در لیالی جمعه ب جلس علاء الدوله حاضر کشتی و

~~آن محفل مشحون بوجود علمای ایام یودی وچون شیخ بتکلم در آمدی

~~130-

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_153.png)

~~همه استفاده کردندی و تتمیم کتاب شفا درآن ولا بوقوع انجامید و

~~و درسنهآ عشرین و اربعمائه1 که سلطان محمود غزنوی و پسرش سلطان

~~مسعود ببلاد عراق در آمدند شیخ ابوعلی بوزارت علاء الدوله اشتغال

~~مینمود و پادشاه و وزیر از صولت سلطان متوهم کشته، بجانب شایور

~~شتافتند و چون سلطان محمود مراجعت نموده، ایالت ان ولایت

~~را بسلطان مسعود گذاشتعلاء الدوله پسر خود را باتحف و هدایا

~~نزد سلطانمسعود فرستاد

~~واین معنی موافق مزاج مسعود افتاده ،

~~حکومت اصفهانرا بدستور معهود باو داد وبعد از چند گاه که علاءالدوله

~~بنیابت سلطان مسعود در اصفهان حکومت نمود داعیهآ استقلال پیدا

~~کرده ، در امتثال بمثال سلطان طریق اهمال مسلوک داشت .

~~سلطان مسعود چون برین معنی اطلاع یافت باسپاه بسیار بجانب

~~اصفهان شتافت . علاء الدوله فرار برقرارک اختیار کرده، خواهرش

~~بدست سلطان مسعود افتاد. شیخ ابوعلی بملاحظهآ آنکه ناموس علاء

~~الدوله مرعی باشد بسلطان مسعود نوشت که : خواهر علاء الدوله

~~کفو تست ، اگراورا بحبالهآ نکاح درآوری ولایت اصفهان را بتو گذارد.

~~سلطان مسعود سخن شیخ را برکمال اخلاص حمل فرموده ، آن ضعیفه را

~~عقد کرد. بعد از آن شنید که علاء الدوله بتهیهآ اسباب مقاتله اشتغال

~~دارد ونایرهآ غضب او از استماع این خبر اشتغال یافته ، بعلاء الدوله

~~پیغام فرستاد5 که : خواهر ترا برنود و اوباش لشکر خواهم داد.

~~علاء الدوله شیخ را فرمود : که جواب این سخن بنویس . شیخ

~~13

~~-خ: نیشابور

~~4- دریخ این جمله نیست

~~وخ: قارار برهرار

~~5-خ : بعلاوء الدوله نوشت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_154.png)

~~بسلطان مسعودنوشت که : اکر این عورت خواهر علاء الدوله است

~~زوجهآ مدخولهآ تست و اگر طلاق دهی مطلقهآ تو باشد و ms098 در عدت. تو و

~~غبرت ضعفا برازواجیست ، نه اخوان واین جواب مؤثر افتاده، سلطان

~~مسعود خواهر علاء الدوله را درمهد عزت وحرمت نزد برادر فرستاد

~~و بعد از فوت سلطان محمود سلطان مسعود بجانب خراسان معاودت

~~ننموده، ابوسهل حمدوئی1 را بضبط عراق نامزد کرد و میان علاءالدوله

~~و ابوسهل مهم بمحاربه انجامیده، علاء الدوله منهزم گشت و ابو سهل

~~باصفهان درامده، امتعه وکتب شیخ بغارت رفت. اما نوبت دیگرعلاء-

~~الدوله باصفهان معاودت کرده، آن مملکت را در حیز تسخیر اورد .

~~نقلست که شره مجامعت بر مزاج شیخ غالب بود و بدان امر بسیار

~~اشتغال می نمود. لاجرم قوت طبیعت ضعیف شده و ضعف قوه کرفته،

~~در آن سال که علاء الدوله با تاش فراش2 حرب نمود ابو علی را

~~زحمت قولنج عارض کشت و دریک روز هفت نوبت حقنه کرده، در آن

~~ایام بحسب ضرورت کوچ بوقوع انجامید و شیخ را علت صرع ضمیمهآ

~~رنج قولنج شد ونوبت دیگر خدام را فرمودکه بترتیب حقنه قیام نموده ،

~~دودانک بزر کرفس داخل آن کنند و شخصی که مرتک حقنه بود

~~بسهو یا بعمد پنج درم بزر کرفس با سایر ادویهآ حقنه ضم کرد وبدان

~~واسطه علت سحج نیز عارض گشت و دیگری از خدام که درمال شیخ

~~13

~~و خ: حمدونی

~~ی : اماس فراس وخ :ایاس و فراس

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_155.png)

~~ازوی خیایتی صادر شده بود معجون مثرودیطوس1 که جهة دفع صرع

~~می خورد افیون خلط نمود. لاجرم مرض اشتداد یافته، شیخ ازانسفر

~~در محنمه باصفهان امده، قوت قیام نداشت. باوجود این حال در معالجه

~~سعی بلیغ بجای اورده، فی الجمه صحتی است داد ویک نوبت دیگر

~~مجلس علاءالدوله تشریف برد. بعد از آن علاء الدوله عزیمت همدان

~~کرده ، شیخ را همراه گردانید و در راه رنج قولنج عود نموده، چون

~~بهمدان رسیدند ابوعلی دانست که دفع آن مرض ممکن نیست . لاجرم

~~دست ازمعالجه باز داشته، غسلی کرد و از جملهآ منهیات توبه فرموده ms099

~~آنجه داشت بفقرا صدقه نمود و غلامانرا خط ازادی داده، بقرائت

~~کلام ملمک علام مشغول کشت2 و چون ختم تمام شدیس از آن بسه

~~روز درجممهای از جمعات2 شهررمضان سنهآ ثمان وعشرین واربعمائه3

~~وفات یاقت و بعضی ازمورخان سنهآ سبع وعشرین و اربعمائه5 گفته اند.

~~مدت عمرش شست و سه سال شمسی و هفت ماه بود .

~~حالات غریب و امور عجیب از آن جناب بسیار منقولست، از

~~جمله یکی آنکه : چون کتاب منطق شیخ بشیراز رسید ائمهآ فارس

~~13

~~خ1 مردیطوس و مثردویطوس معرب کلمهآ میترید

~~ضبطیوانی ولاقینی کامهآ میتریدات هارسی باستانست که درهارسی جدید مهر داد

~~شده وچند تن الی پادشاهان اهکانی این نام را داشتهاند و این معجون

~~معروف بنام میتریدات هفتم معروف بمیتریدات کبیر پادشاه معروف کشور

~~ابونت

~~یدده در سواحل دریای سیاه که آنرا وضع کرده ودر شناسائی

~~در قرون

~~م مشهور بود

~~بیش از

~~میلاد بادشاهی کرده معروف شده است .

~~مشهولی

~~کرد 412 خ جمعها

~~خو شیغ را بشیراز بردند

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_156.png)

~~بمطالعهآ آن اشتغال نموده، یکی ازیشان که اعلم قوم بود در آن رساله

~~شبهه ای چند کرده، برجزوی نوشت و آنرا مصحوب ابوالقاسم

~~کر مانی

~~نزد شیخ فرستاد. ابوالقاسم

~~نزدیک بغروب افتاب دربلدهآ اصفهان

~~ملازمت شیخ رسیده، ان جزورا بعرض رسانید و شیخ تا وقت ادای

~~نماز خفتن با ابوالقاسم صحبت داشته ، بعد از آن بمطلعهآ آن جزو

~~پرداخت و آغاز نوشتن جواب شبهات کرده ، در آن شب که داخل لیالی

~~تابستان بود پنج جزو ده ورقی در آن باب کتابت نمود.

~~آنگاه بخواب رفت و چون نماز بامداد بگزارد3 آن اجزاء را که

~~مشتمل برحل مشکلات وجواب شبهات شیرازیان بود بابوالقاسم داده ،

~~گفت : "استعجلت فی الجواب حتی لایمکث القاصد" . اکابر شیرازچون

~~این قضیهآ غربیه را شنیدند متعجب کردیدند . اوردهاند که روزی در مجلس

~~علاء الدوله مسئلهای از علم لغت مذکور شد و شیخ بقدر وقوف در آن

~~باب سخن گفت: ابومنصور، که ms100 یکی از اکابر علمای اصفهان بود درآن

~~انجمن تشریف داشت، شیغ را مخاطب ساخته، گفت : در حکمت و

~~فطانتشما هیچ کسرا سخن نیست، اما علم لغت متعلق بسماع دارد و

~~شما تتبع این امر نکردهاید. شیخ ابوعلی ازین سخن3 متأثر گشت و

~~آغاز درس کتبلغت کرده، نسخ معتبر که درآن فن نوشته شده بود بدست

~~اورد، تا در فن لغت بمرتبهای رسیدهٔ‌ که فوق آن درجهآ متصور نبود.

~~بعد از آن سه قصیده مشتمل برالفاظ غریبه در سلک نظم کشیده، فرمود

~~134

~~فیس

~~بکذارد

~~خنان

~~وقآ رسیده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_157.png)

~~آن قصاید را نوشته ، جلد کردند و آنرا کهنه ساخته ، در خلوتی نزد

~~علاهالدوله برد وگفت :

~~چون ابو منصور بملازمت اید این قصاید را بوی نموده، بکوئید: که

~~این رساله را روز شکار در صحرا یافتیم و میخواهیم که مضمون ابیات

~~اثرا معلوم کنیما و علاء الدوله برین موجب عمل نموده، ابومنصور

~~هرچند در مطالعهآ آن اشعار2 اهتمام کرد اورا هیچ معلوم نشد . بعد از

~~آن شیخ بمجلس حاضر گشته، هرلغتی که ابومنصوررا مشکل بودمعنی

~~بیان فرموده و فرمود که در کدام کتابست ودر کدام فصل . ابومنصور بکمال

~~فراست دانست که آن قصاید خاصهآ ابوعلیست، لاجرم بمراسم اعتذار قیام نمود.

~~شیخ کتاب العرب درآن ایام تالیف کرد و مفصل بعضی* از مصنفات

~~شیخ اینست که مسطور میکردد: 1) مختصر اوسط درمنطق، 2) مبدا

~~و معاد، 3) ارصیاد کلیهآ قانون چهارمجلده،

~~مختصر مجسطی

~~5) حاصل ومحصول در بیست جلد، 6) انصاف بیست جلد، 7) کتاب

~~النجاة6 هفت مجلده ،8) هدایه 9) اشارات،10) بردائم مجلدین

~~1 شفاهزده مجلدآ :12 علائی، 13) فواتح 7 :14 ادویه

~~قلبیه : 15) موجز8 حکمت مشرقی

~~16 حکمت عرشیه : 17

~~اثنان10 جواب: 18) معطیات: 19) رسالهآ قضا و قدر، 20) رسالهآ

~~اجرام علویه، 21) رسالهآ آلات رصد: 22) رساله درشعر: 23)

~~ختصر اقلیدس،26) رساله در نیض: 25) رساله در حدود اقسام

~~135

~~ا- خ : بافتم و می خواهم که مضمون ابیات آنرا معلوم کنم

~~2 - خ: ابیات

~~در خ نیست عاخ: بعض

~~جلد 6= خ وق : النحاه 7- خ ms101 : فوایح 8- ق وخ: موحر

~~9- خ: مشرق

~~خ وق : ابیان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_158.png)

~~حکمت : 26) در نهایه ولانهایه: 27) رسلهآ حی بن بقظان

~~28

~~رساله در ابعاد و اجرام2 . الهم اغفرله ولجمیع المؤمنین وصل عملی سید

~~الانبیاء و المرسلین الی یوم لدین وسلم تسلیما کثیرا کثیرا .

~~ذکر شمهای از احوال بعضی از وزرای سللاطین غزنوی

~~نخستین کسی از غزنویان که متصدی امرسلطنت گشت امیر ناصر الدین

~~سبکتکینست و آن جناب غلا می بود ترک نژاد، مملوک البتکین والبتکین

~~در زمان سامانیالن چند گاه بحکومت خراسان اشتغال داشت و بسببی

~~از اسباب با ایشان مخالفت کرده : روی بجانب غزنین آورد و آن مملکت

~~را مسخر ساخته، رایت ایالت بر افراخت و بعد از فوت او وپسرش

~~سلطنت آن سرزمین بناصر الدین سبکتکین رسید و مدت صدو هفتاد و

~~هشت سال زمان دولت غزنویه امتداد یافت و ایشالن چهارده نفر

~~بودند بدین ترتیب:

~~1- امیر ناصرالدین سبکتکین .

~~2- امیر اسمعیل بن امیر ناصرالدین سبکتکین

~~3- سلطانمحمود بن امیر ناصرالدین .

~~4 = سلطانمسعود بن سلطانمحمود .

~~5 - سلطان محمد بن سلطان محمود.

~~6- سلطان مودودبنلطان

~~مسعود.

~~12

~~1 خ وق : یعطان 2 - در خ و ق گتاب شفارا شمارهآ جداگانه

~~نگذاشتهاند و بهمبن جهة شماره به 27 رسیده است

~~= در ق کلمهآ

~~سبکتکین نیست و درخ نخست "امیر اسمعیل سبکتکین* نوشته و سپس

~~دامیر اسعیل بن ناصرالدین"

~~4- درق نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_159.png)

~~7- سلطان علی بن مسعود

~~8- عبدالرشید بن مسعود

~~9- فرخزاد بن مسعود

~~10- ابوالمظفر ابراهیم بن مسعود

~~11- سلطان مسعود بن ابراهیم

~~12= سلطان ارسلانشاه بن مسعود بن ابراهیم

~~13- سلطان بهرامشاه بن مسعود بن ابراهیم

~~14 سلطان خسرو شاه بن بهرامشاه

~~و از وزرای این سلطانان سعادت انتما اسامی ده نفر ینظردر آمده ،

~~بدین منوال:

~~ابو العباس فضل بن احمد الاسفراینیا

~~در اول حال بنیابت و کتابت فایق که از جملهآ ارکان دولت

~~سلاطین سامانی بود قیام می نمود و چون افتاب اقبال فایق بسرحد

~~زوال رسید ابوالعباس بمقتضای این بیت که :

~~زبی دولت کریزان باش چون ms102 تیر

~~عمل فرموده، خود را بملازمتامر ناصرالدین سبکتکین رسانید و

~~وطن درکوی صاحب دولتان گر

~~پس از آنک

~~امیر ناصرالدین سبکتکین بخلد برین خرامید و پسرش

~~سلطالن محمود تخت پادشاهی را بوجود همایون خود مشرف کردانید

~~ابوالعباس را منظور نظراعتنا ساخته، منصب وزارت بوی تفویض فرمود.

~~در جامع التواریخ مسطورست که : اکرچه فضل بن احمد از حلیهآ

~~137

~~-ق : الاسفرابینی 2- خ: آفتاب دولت 2- در خ این جمله نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_160.png)

~~فضل وادب و تبحر در لغث عرب عاری بود، اما در ضبط امور مملکت

~~و سرانجام منهام سپاهی و رعیت ید بیضا می نمود و اورا حق سبحانه و

~~تعالی پسری ارزانی داشت حجاج نام وان مولود عاقبت محمود بکسب

~~فضایل نفسانی برداخته، سر امد افاضل روز کار شد و اشعار عربی در

~~غایت فصاحت و بلاغت در سلک نظم1 کشید و همچنین دختر فضل بن

~~احمد درعلم حدیث مهارت تمام پیدا کرد، چنانکها بعضی از محدثان

~~از روی روایت نمودند وچون مدت ده سال از وزارت ابوالعباس در کذشت

~~اختر طالعش از اوج شرف بحضیض و بال انتقل یافت .

~~بعضی از مورخان سبب عزل اورا چنین گفته اید که : سلطان

~~محمودرا بخدمت خلامان مشتری سیما شعف تمام بود و فضل بن احمد

~~نیز درین معنی بمقتضای کلمهآ " الناس علی دین ملوکهم" قیام مینمود

~~وفضل نوبتی در بعضی از ولایات ترکستان خبرغلامی پری پیکر شنیده ،

~~کی از معتمدان را بدان صوب کسیل کرد ، تا آن زهره جبین را

~~خریده، بطریق عورات بغزنین آورد و منهئی2 کیفیت واقعه را بعرض

~~سلطان رسانیده، پادشاه کردون غلام آنغلام سیم اندام را ازوزیر عطارد

~~احتشام طلب فرمود و جناب اصف شعار برانکار اصرار نموده، یمین -

~~الدوله با وجود کمال تمکین و وقار بهانه برانگیخت وبیک ناگاه6 بخانهآ

~~وزییر تشریف برد . جناب وزارت مآب بمراسم ضیافت و اقامت و لوازم

~~نیاز و نثاز یرداخته، در آن اثنا غلام حورلقا بنظر بادشاه سعادت انتما

~~11 ms103

~~-خ : سلک انتظام

~~ق : منهی وخ : منتهی

~~: در اصل

~~طی تازه قر اصلاح شده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_161.png)

~~درآمد و آغاز عربده کرده پادشاه1 بگرفتن وزیر و لهب و تاراج

~~سرایش فرمان داد و مقارن این حال رایات ظفر، آلسلطان

~~ستوده

~~خصال بجانب هندوستان حرکت نموده، بعضی از امرای بدسگال ابوالعباس

~~را آنمقدار شکنجه کردند که بجوار مغفرت ایزد متعال انتقال فرمود

~~بیت

~~کسی از جفای فلک جان نبرد

~~احمد بن حسن میهنای

~~فلک را وفا دار نتوان شمرد

~~رضیع سلطان محمود بود و در مکتب نیز با اوهم سبقی می نمود.

~~درش حسن میمندی درزمان حیات امیر ناصر الدینتکن

~~در

~~قصبه بست6 بضبط اموال دیوانی مشغولی می کرد و بسبب سعایت مفسدان

~~امیر ناصرالدین نسبت بدو بد کمالن شده، حسن روی بعالم اخرت

~~اورد و آیکه بعضی از مردم حسن میمندیرا در سلک وزرای سلطان

~~محمود شمرده اند عین غلط و محض خطاست و نزد علمای فن تاریخ

~~اخبر بی اصل ونا معتبر. القصه چون احمد بن حسن بحسن خط ووفور

~~فضل وکمال فصاحت و کثرت کیاست سرآمد افاضل روزگار و مقبول قلوب

~~اکابر بزرگوار کشت سلطان محمود اورا منظور5 نظر عنایت ساخته،

~~صاحب دیوان انشاء ورسالت کردانیدوجذبات التفات سلطانی ساعت بساعة

~~ان خواجهآ صاحب فضیلت را از درجه ای بدرجه ای ترقی می داد، تامنصب

~~استیفای ممالک و شغل عرض عساکر ضمیمهآ مهم مذکور کشت وبعد از

~~چندگاه ضبط اموال بلاد خراسان باشغال سابقه انضمام یافت و انجناب

~~1

~~1- در ق این کلمه باخطی تازهتر افزوده شده 2- در خ این کلمه نیست

~~در خ این کلمه نیست

~~وق : بست 5- خ منظر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_162.png)

~~از عهدهآ تمامی مهمات بروجهی تقضی نمود که مزیدی بران متصور نبود

~~و چون مشرب عذب سلطانی نسبت بابوالعباس اسفرایشی1 سمت تکدر

~~بذیرفت زمام مهام وزارت وعنان حل وعقد و قبض و بسط امور مملکت

~~در کف کفایت و قبضهآ درایت احمد بن حسن قرار گرفت ومدت ms104 هژده

~~سال آن وزیر ستوده خصال درکمال اختیار و استقلال بضبط امور ملک و

~~مال قیام می نمود وبعد از انقضای مدت مذکور جماعتی از امرای برزک

~~مثل التونتاش2 حاجب و امیر علی خویشاوند در مجلس رفیع سلطان

~~زبان بغیبت و بهتان آن آصف سلیمان نشان بگشادند ز بحکم کلمهآ

~~" من یسمع یخل3" آنسخنان پریشان دردل سلطانعالی مکان اثر کرده ،

~~رقم عزل برناصیهآ حال جناب وزارت مآب کشید و اورا در قلعه ای از

~~قلاع بلاد هند محبوس گردانید و چون سلطانمحمود سبکتکین باعلی

~~علیین خرامید و یسرش سلطانمسعود برمسند سلطنت غزنین متمکن

~~گردید احمد بن حسنرا از آن قلعه بیرون آورد وکرة ثانیه شغل وزارت

~~را مر: حیث الاستقلال بوی تفویض کرد .

~~بعد از آنکه مدت دیگر آنوزیر خجسته سیر بتنظیم امور جمهور

~~پرداخت در سنهآ اربع و عشرین و اربعمائه

~~زیمت بصوب

~~آخرت برافراخت .

~~ت

~~همه خلق را آخر اینست کار

~~بدنیا نماند کسی پایدار

~~14

~~ا-ق : اسفرایینی 2- درخ نقط، نکذاشته است ک-ق : نحل وخ الحل

~~ق: سنهآ 6

~~5_ در خ نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_163.png)

~~بوعلمی حسن بن محمد

~~مشهور و معروفا بحسنک میکال بود و از اوایل صبی ومبادی

~~اوقات نشو ونما ملازمت سلطان محمود می نمود.

~~بجلاوت کفتار و لطافت کردار وحدت طبع وجودت ذهن

~~اتصاف داشت، اما در فن انشاء و کتابت و علم استیفاء و سیاقت مهارتی

~~نداشت. در روضة الصفا مسطورست که : دراوانی که سلطان محمود باستدعای

~~نوح بن منصور سامانی بعزم جنک1 ابو علی سیمجور بجانب خراسان

~~میرفت در منزلی از منازل بعرض رسانیدند که : درین حوالی درویشیست

~~صفت زهد و عبادت موصوف و باظهار کرامات وخوارق عادات معروف

~~و اورا زاهد آهو پوش می کویند و چون سلطالن نسبت بدرویشان و

~~گوشه نشینان اعتقاد فراوان داشت میل ملاقات زاهد نمود و باحسنک

~~میکال3 که با این طبقه اورا صفای عقیده نبود گفت که : هر چند می

~~دانم که ترا بصوفیه ms105 و ارباب ریاضت الفتی نیست، میخواهم که در

~~زیارت زاهد آهو پوش با من موافقت کنی. حسنک انگشت قبول بردیده

~~نهاده، در رکاب سلطان روانشد و سلطان بنیاز تمام با زاهد ملاقات

~~نموده، درویش زبان ببیالن اسرار معرفت بگشاد و سلطان از استماع

~~آن سخنان در اعتقاد افزوده، زاهد را گفت که : از نقد و جنس هر

~~چه مطلوب خدام باشد خازنان تسلیم نمایند.

~~زاهد دست در هوا بر دو مشتی زر مسکوک درکف سلطان

~~نهاده ،گفت : هر که ازخزانهآ غیب امثال این نقود تواند کرفت بمال مخلوق

~~1

~~خ: معروف و مشهور

~~بفاب

~~میکاییل

~~خ مطلوست

~~ق

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_164.png)

~~چه احتیاج داشته باشد.

~~سلطان آن سکجات1 را بدست حسنک داد و حسنک چون در

~~آن زرها نظر کرد همه را مسکوک سکهآ ابو علیی سیمجور یافت . سلطان

~~در اثنای راه حسنک را مخاطب ساخته، گفت : امثال این کرامات ررا

~~انکار نتوان کرد2 . حسنک جواب داد که : آنچه بر زبان مبارک جریان

~~می یابد عین صدق و محض صوابست اما مناسب نمی نماید که شما

~~حرب کسی مبادرت نمائید که در غیب سکه بنام او میزنند.

~~سلطان از حقیقت این سخن پرسیده، حسنک آن سکجات1 را

~~بوی نمود وسلطان حیران مانده، منفعل شد. القصه امیرحسنک میکال

~~بیوسته در ملازمت سلطان می بود و در سفر3 وحضر لحظه ای غیبت

~~نهی نمود و در ان ایام که احمد بن حسن از شغل وزارت معزول شد

~~سلطان حکم فرمود که وزرای عظام یکی ازا کابرانام را بدان منصب نصب

~~فرمایند و ارکان دولت نام ابوالقاسم عارض و ابوالحسین عقیلی واحمد

~~بن عبد الصمد وحسنک میکال1 را نوشته نزد سلطان فرستادند، تاهر

~~ریک مرضی خاطر همایون باشد وزیر کردد.

~~سلطان فرمود که : اکر منصب وزارت را بابوالقاسم دهم شغل

~~عرض مهمل ماند و ابوالحسین عقیلی روستائی طبیعت وزارترا نشاید

~~واحمد بن عبد الصمد قابلیت این امر دارد، اما مهمات خوارزم درعهدهآ

~~اوست و ms106 حسنک بعلو نسب وکمال حسب و وقوف بر دقایق امور کفایت بر

~~همه فایقست، لیکن حداثت سن و عنفوان شباب از تفویض وزارت بدو

~~ق : تنکجات 2- خ : نقوان انکار کرد

~~*سخ - میگاییل 6- خ: صفر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_165.png)

~~مانفسثت. امرا چون سخنان سلطانرا شنودند دانستند که ضمیرهمایون

~~بوزارت حسنک مایلست.

~~الاجرم باتفاق عرض کردند که : از امیر حسنک بتکفل امروزارت

~~کسی شایسته تر نیست . سلطانرا این موافق مزاج اشرف افتاد وآن

~~منصب عالبرا بحسنک داد و امیر حسنک تا آخر ایام حیات سلطان عالی

~~مقام بسر انجام آن مهام قیام می نمود وچون سلطان از دار جهان

~~ریاض جنان انتقال فرمود یسر کهترش لمطانمحمد بر مسند سلطنت

~~نشست و بدستور زمان پدر امر وزارت را بحسنک میکال1 گذاشت و

~~حسنک در آن اوقات بهوا داری سلطان محمد نسبت بسلطانمسعود که در

~~عراق بود سخنان بی ادبانه میگفت. چنانکه2 روزی بر سر دیوان بر

~~زبان اورد که : هر گاه مسعود پادشاه شود حسنک را برادر باید کشید

~~و چون سلطانمسعود بخراسان آمد و ملکرا از سلطان محمد انتزاع

~~نمود حسنک را طلب فرمود،

~~کسی درعشق فال بد نکیرد

~~وکر کیرد برای خود نگیرد

~~یس لایق بحال خدام بارگاه سلطنت و ملازمان درگاه خلافت

~~آنست که اعتماد بروفور جاه و جلال وکمال دولت و اقبال پادشاه ننمایند

~~و در خلا و ملا زبان طعن ولعن و غیبتاخوان

~~چند مخالف باشند نگشایند، چه می شاید که بمقتضای کریمهآ "توء تی-

~~و اقربایش هر

~~الملک من تشاء وتنزع الملک ممن تشاء" منصب سلطنت و فرمانفروائی

~~143

~~ا- این کلمه در

~~میکاییل

~~و ق : جنانچه

~~خ نهست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_166.png)

~~بدان کس انتقال یابد وآن طعن

~~و غیبت را شنوده: مزاجش

~~فرو خوردن خشم بر نتابد و از وی امری مثل آنکه از سلطان مسعود

~~نسبت بحسنک میکال صدور یافت وقوع یابد .

~~نکو نیست از طور دانشوران

~~ت

~~دلیری ببد گوئی سروران

~~لب از غیبت اهل دولت ببند

~~ابونصر احمد ms107 بن عبد الصمد شیرازی

~~که آن غیبت آرد بجانت گزند

~~دراوایل حال درمملکت خوارزم صاحب دیوان التونتاش حاجب

~~و یسرش هرون بود وخواجه احمد بن حسن میمندی وفات بافت

~~سلطان مسعود ابونصر احمد را از خوارزم طلبیده، منصب وزارت

~~بوی تفویض نمود وابونصر احمد بروجهی بسرانجام مهام مملکت و تدبیر

~~امور سیاهی و رعیت یرداخت که دستور وزرای جهان و قانون مدبران

~~دوران کشت ومدت بیست سال در زمان سلطنت سلطان مسعود و دوسال

~~در اوان ایالت یسرش مودود بدان مهم اشتغال داشت و بقصد امراء در

~~قید وحبس افتاده، اعداء شربت مسموم بدودادند وان وزیرصایب تدبیر

~~را بعالم عقبی فرستادند.

~~مدتی منصب استیفای دیوان سلطان محمود بوی متعلق بود

~~طاهر المستوفی

~~و سلطان مودود بعد از اخذ احمد بن عبد الصمد امر وزارت را بوی

~~فویض فرمود و طاهر بواسطهآ ضعف رای و عجز نفس وسوء تدبیر پس

~~از آنکه مدت دو ماه بدان امر اشتغال داشت استعفاء کرده، باقی ایام

~~حیات در کنج عزلت و فراغت روزگار گذرانید.

~~14

~~-خ . میکاییل

~~کلامه در ق نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_167.png)

~~عبدالرزاق بن احمد بن حسن میهندی

~~چون طاهر مستوفی ترک امور دیوانی داد عبد الرزاق بن

~~احمد بحکم سلطان مودودیای برمسند وزارت نهاد . جمال حالش بکمال

~~عقل وتدبیر آراسته بود ونباهت قدرش بوجاهت جود وسخاوت پهراسته .

~~چون مدت هفت سال بسر انجام امور ملک و مال یرداخت در

~~اواسط رجب سنهآ احدی و اربعین و اربعمائه1 سلطان مودود بعزم رزم

~~سلجوقیان رایت نصرة نشان برافراخت ودر منزل اول بعلت قولنج کرفتار

~~شده، بغزنین مراجعت نمود و عبد الرزاق باطایفه ای از سپاه ظفر انتما

~~بصوب سیستان که در آن اوان بتصرف سلجوقیان در آمده بود کسیل

~~فرمود و در غیبت وزیر سلطان مودود وفات یافته، ارکان دولت علی -

~~ابن مسعودرا برتخت سلطنت نشاندند و این خبر در نواحی قلعه ای که در

~~میان بست و غزنین بود بسمع وزیر رسیده، فسخ ms108 عزیمت سیستان کرد و

~~عبد الرشید بن مسعودرا که بموجب فرمان سلطان مودود دران حصار

~~محبوس بود از حبس بیرون اورده، لشکریان را باطاعت او دعوت کرد و

~~سیاه اجابت نموده، وزیر در ملازمت عبدالرشید بجانب غزنین مراجعت

~~فرمود و علی بن مسعود کریخته، عبد الرشید برمسند سلطنت رایت

~~عظمت برافراشت و امر وزارت تا آخر حیات بعبد الرزاق گذشت .

~~سن بن مهران2

~~در زمان حیات سلطان محمود بوزارت و نیابت سلطان محمد قیام

~~مینمود وچون سلطان بریاض رضوان انتقمال فرمود حسن بحسن

~~1450

~~درخ این عنوان نیست وبجای آن بحرفی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_168.png)

~~درایث رعایت جانبسلطان مسعود کرده، خود را از تکفل امر وزارت

~~معاف داشت . بنابرآن چون

~~سلطان مسعود بغزنین رسید امراشراف خزانه

~~را مفوض برای صواب نمای او کردانید و بعد از آنکه عبد الرشید بن

~~مسعودکشته شد فرخزاد تاج سلطنت برسرنهاد، منصب وزارت را بحسن

~~داد وحسن مدت دو سال بسر انجام مهام ملک ومال قیام نموده، معزول

~~کشت و چندگاه محبوس بوده، درمحبس در گذشت .

~~بو بکر صالحا

~~بعد از عزل حسن بن مهران متکفل وزارت فرخزاد شد و او

~~بزعم صاحب جامع التواریخ قبل از ملازمت فرخزاد مدت سی سال در

~~بلاد هند حاکم بود و در آن دیار آثار پسندیده بحیزظهور رسانید .

~~آداب سواری وتیر اندازی نیکو دانستی وبمراسم امورمبارزت وپهلوانی

~~اقدام توانستی. القصه چون ازمملکت هند بغزنین رسید وبمنصب وزارت

~~فرخزاد منصوب کردید تا آخر ایام حیات آن شاهزادهآ عالی نژاد بدان

~~امرمشغولی نمود ودر اوایل زمان سلطان ابراهیم بضرب تیغ بعضی از غلامان

~~بی باک شربت شهادت چشید .

~~چنینست آئین کردنده دهر

~~بوسهل الخجندی

~~بشهدش همیشه قرینست زهر

~~مدتی منشی درکاه سلطان مسعود وسلطان محمودبود وچون سلطان

~~جصله نیست

~~عنروان نیست و

~~جای

~~فید مانده است

~~عنوانه نمیست و جای

~~ن سفید مانده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_169.png)

~~ابراهیم بن مسعود برتخت سلطنت نشست امروزارت را بدو تفویض فرمود

~~و بعد از چند گاه مزاج ms109 سلطان ابراهیم نسبت بآن وزیر صاحب فضیلت

~~متغیر گشت . مصرع

~~مدت مدید و عهد بعید در زمان سلطنت سلطان ابراهیم بن

~~بد الحمید بن احمد بن عبد الصمد

~~میل درچشم جهان بینش کشید.

~~مسعود و برادرش سلطان ارسلانشاه بامر وزارت قیام و اقدام مینمود

~~و او در نشر معدلت و انصاف و قطع مواد جورو اعتساف و احیای مراسم

~~مبرت و احسان و امحاء لوازم بدعت وطغیان بریدر نامدار خود

~~راجح بود . استاد ابوالفرج رونی2 درمدح آنوزیر بی نظیر گوید :

~~ترتیب فضل وقاعدهآ جودو رسم داد عبد الحمید احمد عبدالصمد نهاد

~~بیت

~~شهادت عبدالحمید در اوایل سلطنت سلطان بهرامشاه بوقوع انجامید.

~~الحکم لله الحمید الجمید.

~~ذکر مجملی از جالات وزرای سلجوقی

~~ناظم کتاب ملک نامه آورده است که : بدر سلجوق که موسوم

~~بدقاق و ملقب بتمربالیغ3 بود در سلک ارکان دولت یبغو که حاکم

~~ترکمانان دشت خزربود انتظام داشت وچون دقاق بجوار پادشاه علی الاطلاق

~~انتقال نمود یسرش سلجوق بواسطهآ قصد اعداء باقوم وقبیلهآ خود ازدشت

~~خزر بترکستان آمد و از اولاد سلجوق سه طبقه بمرتبهآ بلند حکومت

~~رسیدند : طبقهآ اول در تمامی خراسان و اکثر ممالک عراق پادشاهی

~~ق:

~~و خآ رومی

~~ح این جمله نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_170.png)

~~نمودند و طبقهآ ثانیه در بلدهآ کرمان حکومت فرمودند و طبقهآ ثالثه در

~~ملک روم تاج ایالت برسرنهادند . اما طبقهآ اول چهارده نفر بودند ومدت

~~صد و شست و یک سال اوقات اقبال ایشان امتداد یافت. اسامی ان

~~سلاطین نامی اینست که مذکور میشود :

~~1) طغرل بیک1 محمد بن میکائیل بن سلجوق بن دقاق .

~~2) الب ارسلان بن جغر بیک داود بن میکائیل بن سلجوق .

~~3) سلطان ملکشاه بن الب ارسلان.

~~4) سلطان برکیارق بن ملکشاه.

~~5 سلطانمحمد سلطان ملکشاه.

~~6 سلطان سنجربن ملکشاه.

~~7 سلطانمحمود بن محمد بن ملکشاه.

~~8 سلطان طفرل بن سلطانمحمد.

~~9 سلطانمسعود بن سلطان محمد.

~~10) سلطان ملکشاه بن محمود بن سلطان محمد.

~~11 سلطان محمد بن محمود بن سلطانمحمد.

~~12 ms110 سلطان سلیمانشاه بن سلطان محمد.

~~13) سلطان ارسلان بن طغرل بن سلطان محمد .

~~14 سلطان طفرل بن ارسلان .

~~اما شمهای از حالات وزاری ایشان اینست که مذکور میگردد :

~~مید الملک ابونصر الکندری

~~بوفور عقل و فر است و صنوف فضل و کیاست موصوف ومعروف

~~148

~~ق : طهرل بک

~~ق : عبدالملک

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_171.png)

~~بود و در صنعت انشا و فصاحت و فن استیفاء و سیاقت ید بیضا می نمود

~~و در احیای مراسم جود وسخا سعی وجهد غیر محصور مبذول می داشت

~~و در ایام اختبار و اعتبار اعلام عدل و انصاف برافراشت. در زمان

~~سلطنت سلطان طفرل بیک بیست سال درکمال استقلال بانتظام مهام وزارت

~~رداخت و چون زمام امور بادشاهی درقبضهآ درایت سلطان البارسلان

~~قرار کرفت آن وزیر صایب تدبیر را مؤاخذ و مقید ساخت. خواجه

~~نظام الملک طوسی از کمال کیاست و دوربینی عمید الملک خایف بود ،

~~باتفاق بعضی از امراء در قتل او شرایط اهتمام بتقدیم رسانید و هرنوع

~~سخنان پریشان معروض داشته، رخصت کشتن عمید الملک حاصل نمودند.

~~نقلست که ابونصر در وقتی که تن بتقدیر ایزدی داده بودسیافرا مخاطب

~~ساخته ، گفت : چون ازین مهم فارغ شوی از زبان بعرض الب ارسلان

~~رسان که : سبب عنایت عمت طفرل بیک بمرتبهآ دولت این جهانی و

~~حکومت عالم فانی رسیدم وبجهة عدم مرحمت تو بدرجهآ شهادت ونعمت

~~بهشت جاودانی واصل کردیدم . پس مرا بواسطهآ شماا سعادت دنیوی

~~و آخروی و مرادات صوری و معنوی حاصل شده باشد و باوزیر صایب

~~تدبیر بکوی که : در دودمان سلجوقیان بدبدعتی و زشت سنتی نهادی .

~~زود باشد که هرچه دربارهآ من اندیشیدی درحق اعقاب و اسلاف تو بوقوع

~~انجامد و آخرالامر آنچه برزبان عمیدالملک کذشت نسبت باولادو احفاد

~~خواجه نظام الملک واقع کشت .

~~یت

~~ایدوست برجنازهآ دشمن چوبکذری

~~شادی مکن که بر توهمین ماجرا رود

~~-درقی وخ: بواصطه انقماء

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_172.png)

~~فواجه نظام الملک ابوعلی حسن الطوسی1

~~باتفاق اکثر ارباب اخبار پدر بزرگوار ms111 آن خواجهآ عالی مقدار

~~موسوم بعلی بن اسحق طوسی بود. اما صاحب جامع التواریخ کوید که :

~~والد خواجه نظام الملک محمد نام داشته وراقم حروف تتبع اکابر

~~مورخین کرده، معروض میدارد که : علی بن اسحق طوسی یکی ازعمال

~~دیوانیان سلجوق بود وبوفور جود وسخاوت و فرط کرم و مروت

~~شهرت تمام داشت و چون چشم جهان بینش بجمال ان جهان دانش و

~~بینش روشنی پذیرفت همکی همت خود را برتربیت او مقصور کردانید و

~~آن فرزند رشید دریازده سالگی از حفظ قرآن مجید فارغ کردید . آنگاه

~~تمامی اوقات خجسته ساعات را بخدمت علماء و ملازمت اصحاب درس

~~وفتوی و تحصیل علوم واکتساب فضایل مصروف داشت وباندک زمانی

~~سرآمد فضلای روزگار گشته ، در فقه

~~شافعی مهارت کامل پیدا

~~کرد . آنگاه روی بغربت نهاده، با اهل سیاق و ارباب قلم در امیخت و

~~در آن علم نیز بغایت صاحب وقوف شد. بعد از آن چند گاهی بااب

~~شادان عمید بلخ روزگار میگذرانید وعمید هروقت کمان می برد که خواجه

~~را از متاع دنیا چیزی جمع کشته است میکفت : حسن فربه شده ای و

~~هر چه خواجه داشت از وی می ستد و چون این حرکت نایسند که

~~شیوهآ لئیمانست چند نوبت از ابن شادان بوقوع انجامید نظام الملک از

~~1

~~علی بن حسن طوصی

~~در اصل ق در حاشیه با

~~خط دیگری افزوده شده دولادت خواجه بقول صاحب مجمل فصیی

~~بست و در ق روی آن خط

~~لشیده صده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_173.png)

~~خدمتش متنفر کشته، بمرو کریخت و بوسایط عز بساط بوسی جفر

~~بیک1 سلجوقی حاصل کرده، شمه ای از حالات خویش معروض داشت .

~~جغر بیک1 را حسن تقریر او دلپذیر افتاد و امارت اقبال در ناصیهآ او

~~مشاهده نموده، خواجه را بملازمت الب ارسلان فرستاد و ییغام دادکه :

~~باید این شخص کانب و مشیر و صاحب تدبیر امور تو باشد . درین اثنا

~~عرضه داشتی ازلبن شادان بمرو رسید، مضمون انکه : درین ولانویسندهآ ms112

~~بلخ کریخته است و بخدمت تو توسل جسته ومهمات این ولایت مهمل

~~و معطل مانده، اکر رای عالی اقتضا فرماید اورا باز کردانند. جغربیک

~~دست رد برسینهآ ملتمس عمید نهاده ، گفث که : نظام الملک پیش الب

~~ارسلان میباشد. ابن شادان را با او سخن نباید گفت. لاجرم قاصدعمید

~~بی نیل مقصود باز کشت . انوشیروان خالد در کتاب نفیة المصدورآ

~~آورده است که : من از لفظ مبارک خواجه نظام الملک شنیدم که فرمود

~~که : در بدایت حال موکلان بنا برامری که تفصیل ان زیادتیست مرااز

~~چای بجائی می بردند و من براسب لاغر بدرفتار سوار بودم و ازغایت

~~پریشانی وبی سامانی روز روشن در چشم من حکم شب تاریک داشت ودر کمال

~~حزن و ملال قطع مسافت میکردم ، که ناگاه درآن بیابان شخصی که براسب

~~فربه راهوار سوار بود پیش آمد و من هر کز آنشخص را ندیده بودم

~~و موکلان من هم او را نمی شناختند و انسوار چون نزدیک من رسید

~~گفت : ای حسن ، میخواهی اسب خودرا بااسب تو بدل کنم؟ گفت :

~~ای جوان، چه محل تمسخر و استهزاست: گفت : والله که هزل نمی

~~کنم و علی الفور پیاده شده، زین بگردانید و مرا براسب خود سوار کرد

~~1

~~- ق وخ : ثقة الصدور

~~- درق وخ همه جأ جقربیک

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_174.png)

~~و خود براسب من نشسته، از نظر همگان1 غایب کشت . من و موکلان

~~از انحال در تعجب افتادیم و من درایام حکومت چشم می داشتم که آنشخص

~~را ببینیم، تابمراسم اعتذارقیام نمایم ، اما هرگز چشم من دروی نیفتاد ،

~~بیت

~~کسی کش رهبرست اقبال بی عیب رسد امداد او از عالم غیب

~~بود یارش چو تایید الهی

~~میسر گرددش دولت کماهی

~~روایتست که : قبل از آنکه خواجه نظام الملک در اموروزارت

~~مدخل نماید سلطان الب ارسلانرا سفری پیش آمد و مقررشد که خواجه

~~در آن سفر ملازم باشد و چون خواجه را در آنزمان دستگاهی

~~نبود متفکر شد که آیا ms113 از کدام ممر مایحتاج سفر انجام نماید و دراثثای

~~این اندیشه وضو ساخته، بمسجدی که بر درسرایش بود رفت وبعرض

~~نیاز مشغول کشت. ناگاه نابینائی بمسجد در آمد و گفت : درین مسجد

~~کیست ؟ خواجه جوابنداد ونابینا بعصا گرد مسجد برآمده، شرط احتیاط

~~بجای آورد وچون حس کسی نیافت پیش محراب رفته، زمین را بکاویدو کوزهای

~~یرزر مسکوک بیرون آورده، زرها را فرو ریخت و لحظهای با آر.

~~بازی کرده، درمی چند منضم کردانید و باز همه را درکوزه کرده،

~~همانجا بخاک سپرد و چون نابینا از مسجد بیرون رفت خواجه بفراغ بال

~~ان زر ها را برداشته، بی مذلت قرض اسباب سفر مهیا ساخت و در

~~خدمت سلطان روان شد .

~~بیت

~~کسی کش هست بااقبال پیوند

~~نماند هر کز او را کار در بند

~~هزاران عقده گر افتد بکارش

~~بآسانی گشاید کردگارش

~~152

~~1ح ق وخ: همکنان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_175.png)

~~چون خواجه نظام الملک بمرتبهآ بلمند وزارت رسید روزی با

~~وکبهآ عظیم در بازار می راند، ناگاه نظرش برآن نابینا افتاده، او را

~~بشناخت و با یکی از ملازمان گفت که : این نابینا را بوثاق من رسان

~~و نگاه دار. چون خواجه بخانه آمد نابینا را نزدیک خود نشانده، در

~~گوش او گفت که : آن کوزهٔ‌ زر را که در محراب مسجد نهان میساختی

~~وکم شده بود یافتی؟ نابینا دست دراز کرده ، دامن خواجها بکرفت

~~و کفت : یافتم. خواجه فرمود2 که : این چه سخنست ؟ ناسنا گفت :

~~تا آن زر3 گم شده باهیچ کس نگفتم و اکنون که از خواجه این لفظ

~~شنیدم دانستم کیفیت حال چیست . خواجه در خنده افتاده، گفت تا

~~مضاعف آن وجه بنابینا دادند و یک قریهآ معموره از متملکات خود

~~اضافه نموده، بوی بخشید، مصرع : چنین کنند بزرگان چو کرد باید

~~کار ! القصه چون سلطان البارسلان عمید الملک کندری را بعز شهادت

~~رسانید منصب وزارترا من حیث الاستقلال مفوض بخواجه نظام الملک

~~گردانید و الحق برای رزین ms114 و فکر متین آن خواجهآ صاحب تمکین

~~امور ملک و ملت صفت نظام کرفت ومهام دین و دولت سمت سرانجام

~~بذیرفت . از شمیم عدل وانصافش مشام جالن جهانیان معطر کشت واز

~~سیم لطف و احسانش نهال امال اهل فضل و کمال سرسبز و بارور شد.

~~بیوسته بحال رعایا و ضعفای رمیت و عجزهٔ‌ هر شهر و ولایبت

~~برداختی وبا اصحاب زهد وارباب درس وفتوی صحبت داشتی1 . اوقات

~~خجسته ساعات را مستغرق اصحاب طاعات وعبادات ساختی. بقاع خیر5

~~153

~~1- خة خواجه را

~~کفت

~~= خآ از آن روز که

~~داشته

~~م: بقاع الخیر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_176.png)

~~و ابواب البر در بلدهآ بغداد و اصفهان و سایر اقطار و اطراف جهان

~~بنا فرمود و قریه و مزارع خوب و تیمات و مستغلات مرغوب بر ان

~~ابنیهآ رفیعه وقف نمود . لاجرم بمقتضی کلمهآ "و اها ماینفع الناس فیمکث

~~فی الارض" در زمان سلطنت سلطان الب اوسلان واوان ایالت سلطان

~~ملکشاه که مدت سنی سال رای عالم آرایش خورشید مثال 1 مورد حدود

~~امال وامانی جهانبانی کشت وبجمع اسباب مکنت وحشمت وفور بادوات

~~شوکت و ابهت از جمیع اصحلب جاه و جلال وارباب دولت و اقجال

~~در گذشت.

~~فتاد نام بزرکش بعدل در افواه

~~گذشت خاک جنابش بقدر از افلاک

~~امثله وفرامین مطاعهاش دراقطار امصار2 حکم قضا وقدر کرفت

~~و احکام و اشارات علیهاش در اطراف آفاق روان کشته ، نفاذ پذیرفت .

~~هم عهد با وسادهآ او تخت سلطنت هم عقد باعمامهآ او تاج خسروی

~~بیت

~~در بعضی از کتب معتبر بنظر این ذرهآ احقر درامده که در

~~اوان حکومت سلطان الب ارسلان یادشاه روم باسیاه فراوان بقصد تسخیر

~~ممالک ایران متوجه کشت و سلطان با عساکر کردون مآثر باستقبال

~~قیصر مبادرت نموده، درملازجرد تقارب فر یقین دست داد وسخن صلح

~~در میان افتاد و در آن اثنا روزی سلطان الب ارسلان بامعدودی چند

~~بشکار رفت. ناگاه فوجی از رومیان بدان مکان رسیده، ایشانرا شکاری

~~وار در ms115 میان کرفتند و غیر ازیک نفر همه را صید کرده، بحکرقیصر

~~خ عالم ارای خورشید مثلمش

~~خ وق امطار

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_177.png)

~~بردند، اما ندانستند که آن جماعت چه کسانند و آن کس که از شکارگاه

~~کریخته بود خود را بملازمت خواجه نظام الملک رسانیده، کیفیت

~~حادثه برا تقریر نمود. وزیر صایب تدبیر فی الحال آن شخصرا سپرده ،

~~نماز شام فوجی از مردم اعتمادی را فرمود تا از جانب شکارگاه برجناح

~~استعحال باردو درآمده، بسرا پردهآ سلطانی نزول کردند و خواجه آوازه

~~انداخت که : سلطان از شکار مراجعت نمود و صباح روز دیگر خواجهآ

~~خجسته سهر با جمعی از ارکان دولت ببارگاه قیصر شتافته، مهم مصالحه

~~باتمام رسانید. آنگاه قیصر خواجه را مخاطب ساخته : گفت که : دیروز

~~طایفه ای چند از مردم شما بدست ما کرفتار شدهاند. خواجه جواب داد

~~که : مجهولی چند بوده باشند، زیرا که در اردوی ما این خبر نبود.

~~آنگاه بفرمان قیصر گرفتاران را ببار گاه آوردند، تا بخواجه سیارند.

~~خواجه در حضور قیصر ایشان را نکوهش داد و سخنان درشت گفت.

~~بعد از آن مقضی الوطر رخصت یافته ، بجانب اردوی سلطان روان

~~شدند1 و چون مسافتی طی کردند خواجه از اسب فرود آمده، رکاب

~~سلطان ببوسید و از سخنانی که بنا بر مصلحت وقت در مجلس قیصر گفته

~~بود مراسم اعتذار بتقدیم رسانید . آوردهاند که بعد ازین واقعه میان

~~سلطان ویادشاه روم محاربه بوقوع انجامیده ، سلطان بظفر ونصرة اختصاص

~~بافت و قیصر در پنجهآ تقدیر اسیر و دستگیر گشته ، سلطان از وی عفو

~~نمود و سلطنت مملکت روم زا بار دیگر بدو تفویض فرمود. پوشیده

~~نمناند که صاحب تاریخ کنزیده3 این حکایات را بسلطان ملکشاه نسبت

~~فرده است وچول بار ازبانب اخبار روابت اوک را هر مقات خوه

~~155

~~# ~~واراله

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_178.png)

~~ثبت فرموده بودند این فقیر نیز تتبع ایشان نمود و العلم عندالله تعالی .

~~در روضة الصفا مسطورست که : بعد از فتح مذکور سلطان الب ms116 ارسلان

~~بیشتر از پیشتر در ازدیاد مرتبهآ ان وزیر صافی ضمیر ستوده سیر کوشیده ،

~~منصب اتابکی سلطان ملکشاه را بدان جناب تفویض گردانید و مقررشد

~~که خواجهرا ایلک واتا1 خواجه کویند و قبل از آن امثال القاب تعلق

~~بوی میداشت . بثبوت پیوسته که در سنهآ خمس وستن واربعمائه2

~~سلطان الب ارسلان از خاکدان جهان بریاض رضوان ایتقال فرمود

~~و سلطان ملکشاه بسعی و اهتمام آن خواجهآ آصف یناه برمسند سلطنت

~~نشسته، در تشیید قواعد عدل و انصاف جهد موفور بذل فرمود و در سنهآ

~~احدی وثمانین و اربعمائه3 سلطان ملکشاه تسخیر دار الملک سمرقندرا

~~ببشنهاد همت ساخته، بعحاصرهآ سلیمان خان که حاکم آن بلدهآ فاخره

~~بود برداخت و در عرض چند روز شهر مسخر کشته، سلیمان خان را

~~مقد بطرف اصفهان روان ساخت و در وقت مراجعت از ماوراء النهر

~~خواجه نظام الملک اجرت ملاحان جیحونرا برمال انطا کیهآ شام نوشت

~~و ملاحان استغائه نزد سلطان برده، سلطان از وزیر صافی ضمیر پرسید

~~که : حکمت درین حرکت چیست؟ جواب داد که : بنا بر آن این معنی

~~از من صدور یافت که من بعد سالهای فراوان از فسحت مملک سلطان

~~بغایت

~~مستحسن افتاده، خواجه

~~باز گویند و سلطان را این صورت

~~را فرمان داد تا بروات ملاحان را تحویلداران بزر نقد خریدند و

~~در سنهآ تسع وسبعین واربعمائه5 سلطان ملکشاه بدارالسلام بغداد رفته ،

~~ن کامهآ نیت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_179.png)

~~ملاقات المقتدی بالله فایز کشت وخواست1 که دست خلیفه را ببوسد

~~وخصت نیافت. آنگاه سلطان خاتم خلیفه را ستانده، بتقبیل آن مبادرت

~~نمود و خلیفه سلطان را خلعت پوشانیده، سلطان ازذار الخلافه خوشدل

~~همانجا توقف

~~ومسرور بیرولن خرامید. اما خواجهنام الملک2

~~کرد ، تا یک بک از امراء در آمده، بعز بساط بوسی خلیفه معزز شدنید

~~و خواجه بتعریف هر یک اریشان زبان گشاده، میگفت که : این یک چه

~~درجه دارد وآن یک چه مرتبه وهرکدام چند سواروچه علوفه دارند .

~~بعد از آن خواجه ms117 نیز خلعت فاخر پوشیده، از مجلس خلیفه بیرون آمد .

~~خواجه نظام الملک در وصایای خویش بتقریب آورده است که : درآن

~~اوقات که سلطان ملکشاه در بغداد بود مخدره ای از مخدرات سرای

~~خلافت را که حجله نشین تتق عصمت بود خطبه فرهود و چول امر

~~مواصلت و مصاهرت باتمام رسید و امتناع برضا واتباع مبدل شد سلطان

~~فرمود که : تا روز عقد باید که جمیع اکابر و اشراف از اطراف واکناف

~~عرب و عجم حاضر باشند پس بعجلهآ ممالک بحروسه ازمکهآ معظمه و

~~مدینهآ مکرمه و بلاد شام و روم و فارس و عرلق و خراسان و ماوراه-

~~النهر وغیر ذلک ایلچیان رفته، متعینان آن ولایات را ببغداد احضار

~~کردند2 و در آن بلده اجتماعی وست داد که در قرون ماضیه و ازمنهآ

~~سالفه مثل آن کم روی نموده باشد و مخیم سلطان در جانب غربی بود

~~و دار الخلافه در طرف شرقی و چون رسم ترا کمه چنان بود که کسان

~~داماد در وقت استرضاء بخضوع وخشوع قیام نمایند، در روزی که اختیار

~~15

~~1 حق و خاصت

~~در خ این کلمه نیست

~~خ

~~حاضر گردند

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_180.png)

~~عقد بود سلطان فرمود که : مجموع اکابر و اعیان که از اطراف جهان

~~حاضر کشته بودند جهة طلب رضای خلیفه پیاده متوجه دار الخلافه شوند

~~و خلیفه برین معنی وقوف یافته در محلی که اشراف و بزرکان

~~روانشدند کسی از نزد خلیفه یسیده، گفت که : فرمان خلیفه چنانست

~~که نظام الملک سوار و سایر اکابر پیاده بدار الخلافه آیند. آنگاه مر:

~~براسب مراد سوار کشته ، جمیع اعیان جهان پیاده در رکاب من روان

~~شدند و چون بسدهآ خلافت رسیدیم مسندی در غایت عظمت نهاده، مرا

~~بر انن نشاندند و سایر خلق بریمین و یسار من قرار کرفتند و بعدد

~~هر کسی از علماء وعظماء خلعتی از دار الخلافه بیرون آوردند وخلعت من

~~مطرز بود باین طراز که : "باسم الوزیر العادل العالم الکامل ms118 نظام الملک

~~رضی خلیفه " و از ابتدای ظهور اسلام تا آن غایت کسی را از وزیر با

~~خلیفه منسوب نکرده بودند. غرض ازشرح این حال آنکه چون شیطان

~~آنزمان در نفس من تهییج1 و تعظیم و تکبر میکرد، در بی وفائی و

~~کم بقائی دنیا تامل می نمودم و عجز و ضعف خود با وجود چنان حال

~~مشاهده می کزدم و یقین میدانستم که آن مرتبه و امثال آن صد هزار

~~در وجه یک تب و صداع نمی نشنید و لاحول میکفتم و چون از عتبه

~~خلافت باز گشتم و شب درآمد بخواب دیدم که همان مسند بر مقامی بس

~~رفیع بود ومن برآن نشسته وهمان خلعت پوشیده ، اما از تنهائی خوف و

~~وحشتی تمام داشتم . ناگاه شخصی بشکلی زشت و لقائی کریه پیدا شده،

~~نزدیک من نشست، چنانکه2 از رایهآ منکر او مرا توهم هلاک

~~شد و در آن اثناء دیگری بصد کراهت و ردائت اوپدید آمد و برهمان مسند

~~158

~~- ق : تهنیح وح : تسهفیج

~~خ چنانهه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_181.png)

~~قراز کرفت وهم چنین از عقب یک دیگر هریک از دیدری قبیح تر می

~~آمدند و هی نشستند، تا جای بر من چنان مضیق گشت که نزدیک بآن

~~رسید که از مسند نگونسار گردم و از روایح1 ناخوش ایشان روح ازبدن

~~من مفارقت کند. از غلیت اضطراب بیدار کشتم و خدای را شکر ها

~~نمودم و بامداد تصدقها نمودم و این حال با هیچ کس نگفتم. شب دیگر

~~بعینه همین واقعه ذیدم و این کرت چنان مضطرب شدم که لرزه بر اعضای

~~من افناد، بعثابه ای که اگرمرا بیدار نمیکردند بیم آن بود که بخواب ابدی

~~روم . القصه : شب سیوم از وهم بعواب نمیرفتم و در آخر شب مرا

~~خواب ربوده: باز همان جمع منکر را دیدم که آمدند و بنشستند و

~~نزدیک بآن رسید که نفسم منقطع گردد . ناگاه طلایفه ای خوبروی خوشبوی،

~~همه نورانی و روحانی پیدا ms119 شدند و چون یک کس از آن جماعت آمده

~~و بر من سلام کرده، بنشستی، یک تن از آن زمرهٔ‌ نامقبول غایب کشتی ،

~~تا همه نایود شدند و از مجالست فرقهآ ثانیه راحتی یافتم که زبان بیان از

~~توصیف آن قاصربت. درین اثنا یکی ازیشانرا مخاطب کردانیدم که :

~~شما چه کسانید و آنکروه چه نوع مردمی بودند؟ جواب دادند که : ما

~~اخلاق حمیدهآ توایم وآن زمره اوصاف ذمیمهآ تو. مدت مقاربت ما و

~~مقاربت ایشان غایت2 و نهایتی ندارد، چه قرب ایشان با تو

~~مدت2

~~مؤبد خواهدبود واقران ما مخلد. اکرطاقت مجالست آن جمع داری مارا

~~بکذار و اکر میل هم نشینی ما دامن کیر تست ترک ایشان کن . بالجمله

~~از مکاملت و مجاورت6 قوم دوم بهجت ولذتی یافتم که شرح نتوان کرد

~~1

~~مه در خ نیست

~~: غایقی

~~ معخاورت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_182.png)

~~و هر گز حالی بدثر ازین مشاهده ننمودم ، که مرا بیدار ساختند.

~~خواجه در ذیل این حکایت نوشته که : پس چنان سزد که خداوند

~~این مسند، یعنی منصب وزارت، اکتساب سیرمرضیه از لوازم داند و

~~اجتناب سیئه برخود واجب کرداند.

~~بیت

~~خلق خوش تو بهار و باغ توبسست تسلیم ورضا چشم وچراغ توبسست

~~ور زانکه نعوذبالله اینوصف تونیست محرومی ازین صفات داغ توستت

~~سدیدالدین محمد بخاری در مصنف خود آورده است که : خواجه

~~انظام الملک در هرات و بغداد و بصره و اصفهان و مملکت عرب و بلاد

~~روم بقاع خیر و ابواب البر طرح انداخته ، باتمام رسانید و از آنجمله

~~در بغداد مدرسهای ساخت که آنرا نظامیه میگفتند و آنمدرسهآ شریفه

~~در غایت یمن بود، چه هیچ کس از طلبه در آن بقعه تلمذ و تعلم

~~ننمود که ازفنون علوم بهره ور نگشت و بسیاری ازاعاظم علماءآ در آن

~~مدرسه سا کن گشته، بدرس وافاده قیام نمودهاند . مثل حجة الاسلام

~~امام غزالی وامام ابواسحق شیرازی رحمهما الله تعالی . منقولست که

~~چون خواجه از عمارت مدرسهآ نظامیه فراغت ms120 یافت خازنی دارالکتب

~~را بشیخ ابوزکریا خطیب تبریزی داد واو هر شب بشرب شراب کل فام

~~و مصاحبت جوانان سیمین اندام قیام و اقدام می نمود . بواب مدرسه

~~نوبتی شمهای ازین معنی بعرض خواجه رسانیدند . آن جناب جواب

~~که : مرا بشیخ ابوز کریا اعتقاد بسیارست، هرگزاین سخن را باور ندارم .

~~اما ددغه درخاطر شربفش بیدا شد و درشبی از شبها تنها بمدرسه رفته

~~وبربام کتابخانه شتافته، از روزن احتیاط حال شیخ ابوزکریا نمود و

~~160

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_183.png)

~~انجه شنیده بود بعین الیقین مشاهده فرمود و بمنزل شریف باز گشته ،

~~روز دیکر وقفیه را طلب داشت و وظیفهآ شیخ ابوزکریا را مضاعف

~~گردانید و بروات نوشته، یکی از نواب را فرمود که : این براتهارا نزد

~~شیخ برده، سلام من بایشان رسان و بگوی که : فلان کس می کوید که:

~~خدا که در ابتدا نمی دانستم که آنجنابرا ازین گونه اخراجات ضروری

~~واقع میشود و اکر نه در آن زمان که تعیین وظایف می نمودم بدین

~~حقر وظیفه که دروقفیه بنام شیخ قلمی شده رضا نمی دادم وچون فرستادهآ

~~خواجه بشیخ ابوزکریا ملاقات کرده ، ادای رسالت نمود شیخ دانست

~~که خواجه برز اسرار نهانی وقوف یافته است واین معنی سبب خجالت

~~و انفعال شیخ شده، دست در دامن توبه و استغفار زد و مدت العمر

~~دیکر کرد مناهی و ملاهی نششت . روایتست که خواجه نظام الملک

~~کی از معتمدان خود را که ملقب و موسوم بابوسعید احمد بن محمد

~~صوفی نیشابوری بود مشرف عمارت نظامیهآ بغداد ساخت وچون مدرسه

~~باتمام رسید منهیان بعرض خواجه رسانیدند که : ابوسعید خیانت کرده

~~وبسیاری ازوجوه عمارت را تصرف نموده و ابوسعید بر کیفیت واقعه

~~مطلع شده، ببصره گریخت و بعد ار چند روز از فرار پشیمان شده ،

~~بغداد مراجعت نموده، نزد خواجه رفته، بزبان تضرع وابتهال معروض

~~داشت که : ای خداوند، شما این مدرسه را خالصا لوجه الله تعالی بنا

~~فرموده اید. هر که درآن خیانت ms121 کرده باشد حساب آنرا بحق سبحانه و تعالی

~~گذارید ، تا شمارا ثواب حاصل کشته ، خاین و بال بقیامت برد . خواجه

~~در جواب فرمود که : ای احمد، اندیشهآ من از آنمال نیست که توتصرف

~~ردی. پریشانی ضمیر من از آنست که میخواستم که بنای این مدرسه

~~9

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_184.png)

~~در غایت رصانت و متانت باشد ، چنانکه1 بمروو شهور و اعوام اندراس

~~وانهدام بقواعد آن راه نیابد و حالا زمان آنکار فوت شده وتدارک امکان

~~ندارد و خواجه با آن خاین زیاده ازین لفظی نگفت .

~~در بعضی از تواریخ

~~مسطورست که : در زمان خلافت

~~مشهور

~~الناصرلدین الله بعضی ازمردم بیهوده کوی بعرض خلیفه رسانیدند که : طلبهآ

~~مدرسهآ نظامیه همواره بارتکاب امور نامشروع قیام نموده، اوقات خودرا

~~بعصاحبت جوانان ساده عذار مصروف میدارند . خلیفه ازجواب این سخن

~~اعراض کرده، با خود مخمر گردانید که بنفس نفیس بامتحان آن

~~حال پردازد وچون در آن اوان خلفاء از بیم خنجر فدائیان ملاحده

~~خود را برمردم ظاهر نمی گردانیدند2 و کسی ایشانرا نمی شناخت ناصر،

~~ه بغایت صبیح الوجه بود، روزی بوقت استوا جامهای سفید موصلی

~~بوشیده، تنها بان مدرسه رفت و درصحن مدرسه آغاز سر کرده، طالب

~~علمی را صباحت خد و اعتدال قد خلیفه مطبوع افتاد و فی الحال از

~~خانهآ خویش بیرون دویده، اغاز تکلم نمود و ناصر خلیفه را بمصاحبت خود

~~دعوت فرمود. خلیفه بعد از مشاهدهآ این حال بدارالخلافه باز کشته ،

~~روز دیگر حکم کرد که طلبهآ مدرسهآ نظامیه زا اخراج کردند و جماعت

~~استرباتان را گفت که بجای ایشان منزل گزیده، آنمدرسهآ شریفه را

~~طویله ساختند. بعد از آن باندک زمانی شبی ناصر حضرت رسالت را

~~صلی الله علیه واله وسلم باخواجه نظام الملک در آنمدرسه در عالم رؤیا

~~مشاهده نمود و بادب تمام نزدیکسید الانام علیه الصلوة والسلام رفته،

~~زبان بادای تعحیت و سلام بکشاد. حضرت رسالت منقبت ازجواب اعراض

~~16

~~این کلامه درخ نیست 3 رخ : نمیگردند

~~ق ms122 وخ چن

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_185.png)

~~فرموده، روی مبارک بطرف دیگر گردانید و ناصر کرة دیگر بنظر انور

~~خیر البشر شتافته، همین صورت بوقوع انجامید و در نوبت سیم ناصر

~~خلیفه بزبان عجز واستکانت معروض داشت که : یا رسول الله ، از من

~~کدام امر درحیزظهور آمده که موافق مزاج همایون نیفتاده، حضرت

~~رسول صلعم فرمود : تا نظام الملک را از خود راضی نمی کنی لب بجواب

~~سلام تو نمی کشایم و بمکالمهآ تو اقدام نمی نمایم . آنگاه ناصر نزد خواجه

~~رفته ، از کیفیت جریمهآ خوداستفسار نمود خواجه جواب دادکه : من

~~جهة طلبهآ علوم مدرسه ای ساختم، تا در آنجا از علوم دینی و معارف

~~قینی مباحثه کرده، مثوبات آن در عالم عقبی سبب علو درجهآ من کردد

~~و توبجهة خطیئهای که یکی از ساکنان آنجا بدان قیام نمود رسم تعلیم و

~~تعلم را از آنمکان شریف بر انداختی و آنرا طویله ساختی. ناصر با نیاز

~~وافر برزبان آورد که : من عهد کردم که آنمدرسه را برواج و رونق اول

~~برده، در اوقاف آن بیفزایم و کتابخانهای درجنب آن بنا نهاده، کتب

~~نفیسه برآن خجسته مقام وقف نمایم. آنگاه خواجه بسررضاآمده، حضرت

~~مصطفی علیه من الصلوات اطیبها ناصر خلیفه را درآغوش کشید ونسبت بدو

~~عنایت و مرحمت ظاهر کردانید وچون ناصر از آن خواب بحالت یقظه

~~و انتباه آمد فرمان داد تا استربانان از آن مدرسه بیرون رفته، فراشان

~~بصفای آن بقعهآ خجسته مکان پردازند و بمقتضای عهدی که در خواب

~~کرده بود روز دیگر ببنیاد کتابخانه قیام نمود و کتب نفیسه برآن وقف

~~فرمود، مصرع : زهی مراتب خوابی که به زبیداریست .

~~یکی از فضلای زمان سلطان ملکشاه حکایت کرده است که :

~~در آن زمان که سلطان در بغداد بود برخاطر عاطر خواجه نظام الملک

~~1

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_186.png)

~~اندیشهآ گراردن 1 حج اسلام وطواف روضهآ مقدسهآ خیرالانام علیه الصلوة

~~و السلام استیلا یافته ، بمبالغهآ تمام از سلطان دستوری خواست و

~~سلطان

~~رخصت فرموده، ms123 خدام خواجهآ عالی مقام احمال و اثقال

~~آن جناب را بجانب غربی دارالسلام کشیدند و آن موضع روزی چند

~~مضرب خیام وزیر صاحب احتشام کشث و من نوبتی بملازمت خواجه

~~شتافته، چون نزدیک بدرگاه وزارت یناه رسیدم شخصی که سیمای صلحاء

~~و اولیاء داشت بنظر من در آمد و رقعه ای بمن داده ، گفت : این

~~امانتیست از وزیر، لطف کرده، باورسان ومن آن کاغذ پاره را گرفته ،

~~ناخوانده بخبمهآ خواجه در آمدم ورقعه را عرض کرده ، کیفیت واقعه معروض

~~داشتم. خواجه بعد از مطالعهآ رقعه در کریه افتاد و کریه بمثابه ای بروغلبه

~~کرد که من از کار خود پشیمان کشتم و چون فی الجمله تسکینی یافت

~~گفت: صاحب این کاغذ پاره را نزد من آر. من فی الحال از خیمه

~~بیرون امدم، اما هرچند آن درویش را جستم نیافتم. بالضروره بیاز

~~گشتم و از فقدان درویش خبر دادم. آنگاه خواجه رقعه را پیش من

~~انداخت. در آنجا نوشته بود که : دوش حضرت رسالترا صلی الله علیه

~~وسلم3 بخواب دیدم، فرمود که : نزد حسن رو و با او بگوی که : حج

~~تو اینجاست ، بمکه چرا میروی ؟ نه من ترا گفتم که : بر درگاه این

~~ترک ملازم باش و مطالب ارباب حاجات را باسعاف و انجاح مقرون

~~کردان و بفریاد درماندگان امت رس ؟ راوی گوید که . خواجه بدین

~~جهة عزیمت سفر حجاز فسخ کرده ، با من گفت که: هرگاه صاحب رویای

~~16

~~خ- صلعم

~~خ وق: گذاردن 2- در خ این جه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_187.png)

~~صالحه را ببینی باید که او را بمن زسانی و من بعد از مدتی آن شخص

~~را دیده، گفتم که : وزیر مشتاق لقای تست ، اگر رنجه شوی غایت

~~لطف باشد . جواب داد که : وزیررا امانتی پیش من بود، بوی رسانیدم .

~~بعد ازین مرا با او و اورا بامن هیچ مهمی نیست .

~~خوش آن کز قید هستی بازآید

~~کنج نیستی ماوا نماید

~~نوید سوی اهل جاه راهی

~~نجوید در جوار ms124 کس پناهی

~~بصحت پیوسته که مزاج سلطان ملکشاه در اواخر ایام دولت

~~نسبت بدان خواجهآ عالی منزلت تغییر پذیرفت و سبب این معنی ان بود

~~که منکوحهآ سلطان ترکان خاتون داعیه داشت که پسر خوذ محمودرا ولیعهد

~~گرداند و خواجه نظام الملک میخواست که سلطان بر کیارق را که ارشد

~~اولاد سلطان ملکشاه بود بولایت عهد مقرر سازد . بنابرین میانهآ خواجه

~~وترکان غبار نقار ارتفاع یافته ، ترکان درخلوات بتقبیح افعالی و احوال

~~خواجهآ ستوده خصال اشتغال می نمود وزلات وعثرات واقع ولاواقع برشمرده

~~میگفت که : نظام الملک دوازده پسردارد که ایشانرا بمثابهآ ائمهآ اثنی اعشر

~~درچشم مردم عزیز کردانیده است و حکومت ممالک را برآن جماعت

~~تقسیم نموده و طرق منافع را بادیکر خواص و مقربان مسدود ساخته و

~~بحکم " من یسمع یخل1" این کلمات درخاطر سلطان تاثیر کرده، بخواجه

~~بیغام فرستاد که : اکر ترا در ملک باما شرکتی هست باز نمای و الااز

~~چه جهة حکومت ولایات راابی حکم و فرمان ما بفرزندان خویش می

~~دهی و در امور مملکت بر سبیل استقلال دخل میکنی؟ اکر دست

~~19

~~لحل وخ: بحل

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_188.png)

~~ازین شیوه

~~بازداری فهو المطلوب و الافرمایم تا دوات از پیش دست

~~ودستاراز سرتو بردارند. خواجه جواب داد که : کارسازان قضا وقدر

~~دوات ودستار

~~مرا بادیهیم و افسر سلطان درهم بستهاند و میان این

~~چهار جنس مختلف ملازمت ثابت کرده، استقامت آن بسلامت این

~~منوطست و قوام آن بنظام این مربوط . ناقلان بجهة خاطر ترکان کلمات

~~موحش برین سخنان زیاده کرده، بسلطان رسانیدند و پادشاه ازجواب

~~درشت وزیر در خشم شده ، فرمان داد که تاج الملک قمی کهصاحب

~~دیوان ترکان خاتون بود وباخواجه درطریق عداوت سکوک می نمود بتحقیق

~~مهمات آن وزیر آصف صفات مشغولی کند . مقارن این حال سلطان از

~~اصفهان بجانب بغداد روان شده، خواجه نیز از عقب توجه فرمود و

~~چون بیکی از قصبات لر کوچک رسید ابوطاهر اوابی که در سلک ms125 فدائیان

~~حسن صباح انتظام داشت باشارت مشارالیه واغوای تاج الملک ابوالغنایم

~~در وقتی که خواجه از بارکاه بحرم میرفت درزی متصوفه پیش آمده،

~~رقعه ای بدست خواجه داد وخواجه بمطالعهآ رقعه مشغول شده ، ابوطاهر

~~بدکوهر کاردی عمر فرسای2 بخواجه رسانید و خواجه بهمان زخم

~~روز دیگر بجوار مغفرت ملک اکبر انتقال فرمود. حکیم انوری در

~~مرئیهآ آن مهر سیهر سروری گوید :

~~باع

~~حامی جهان زجور افلاک برفت

~~ان زهر زمانه را چو تریاک برفت

~~بنیاد نظام عالم خاک برفت

~~اورفت وسعادت ازجهان پاک برفت

~~16

~~ن کلصه در خ نیست

~~جمله درخ نیست 2- خ

~~عمر فرستای *- خ: مرتبهآ

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_189.png)

~~قلست که بعد از زخم کارد خواجه نظام الملک این قطعه را انشا

~~کرده، نزد سلطان ارسال نمود:

~~طعه

~~یکچند باقبال تو ای شاه جهاندار

~~گرد ستم از چهرهآ ایام ستردم

~~طغرای نکو نامی ومنشورسعادت پیش ملک العرش بتوقیع تو بردم

~~امد ز قضامدت عمرم نود وسه

~~وندر سفر ازضربت یک کارد بمردم

~~بگذاشتم آن خدمت دیرینه بفرزند او را بخدا و بخداوند سپردم

~~جسد مطهر آن جناب را باصفهان برده، در موضعی مناسب

~~مدفون ساختند .

~~هرخاک که زیر پای هرنادانیست زلفین بتی و عارض جانانیست

~~هرخشت که بر کنگرهآ ایوانیست انگشت وزیری وسر سلطانیست

~~در روضة الصفا مسطورست که : خواجه نظام الملک ازغایت رقت

~~قلب و صفای عقیدت در ایام دولت غم آخرت بیش ازاندوه دنیا داشت،

~~بنابران نوبتی بخاطرش رسید که در باب کیفیت حسن معاش خویش

~~نسبت برعایا و زیردستان محضری نویسد و باسامی صلحاء و علمای

~~ملت و اعیان و اشراف امت آن را موشح و مزین گرداند ،

~~تا آن محضررا بعد از وفات با او در قبرنهند . هرچند این صورت معهود

~~نبود ائمهآ دین و سالکان طریق یقین بنا بر التماس خواجه اسامی نام

~~خویش بر آن کاغذ نوشتند وچون آن محضر را بخدمت شیخ ابواسحق

~~ن و خ چنینست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_190.png)

~~مدرس مدرسهآ نظامیهآ ms126 بغداد بردند برآنجا ثبت نمود که : "خیر الظلمه حسن

~~کتبه ابو اسحق" وچون خواجه کتابت شیخ را برین نهج دید بسیار

~~بگریست و گفت : هیچکس از اکابر راستی چنین ننوشته که امام ابواسحق.

~~بزرکی بعد از رحلت خواجه اورا درخواب دید و از کیفیت حالش

~~پرسید: جواب داد که : حق سبحانه و تعالی بنا برکلمهآ مطابق واقع که

~~امام ابواسحق نوشته بود برمن رحمت فرمود.

~~نقلست که سلطان ملکشاه در رابع عشرین شهر رمضان سنهآ خمس

~~و ثمانین واربع مائه 1 ببغداد رسیده، چون از فوت خواجه خبریافت

~~زمام امور وزارت را بتاج الملک داد وخود بشکار رفته، در سیوم شوال

~~سال مذکور در شکارگاه مریض گشت و ببغداد معاودت کرده، در منتصف

~~همیر ماه بعد از شهادت خواجه نظام الملک بهزده روز فوت شد.

~~معزی شاعر درین باب کوید :

~~رفت در یک مه بفردوس برین دستور پیر

~~عه

~~کرد ناگه قهر یزدان عجزسلطان آشکار

~~شاه برنا از یی او رفت در ماه دکر

~~قهر یزدانی ببین و عجز سلطانی نکر

~~ذکر حسن صباح

~~زعم بعضی ازائمهآ تاریخ از اولاد محمد بن صباح حمیری بود.

~~اما خواجه نظام الملک رحمه اللها در نسب اوقدح فرموده، چنانکه

~~5 ر

~~ق و خ : چنانچه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_191.png)

~~ازفحوای کلام خواجه که دروصایای خویش ثبت نموده بوضوح می پیوندد

~~و آنچه آن جناب در باب قضایای حسن صباح روایت کرده اینست که :

~~امام موفق نیشابوری روح الله روحه از کبار علمای خراسان بود و بسیاری

~~معزز1 و متبرک وسن شریفش از هشتاد و پنج کذشته و شهرتی تمام

~~داشت که هرفرزندی که نزد امام بقرائت قرآن وحدیث قیام می نماید البته

~~بدولت و اقبال میرسد . بنا برین پدرم با فقیه عبدالصمد مرا از طوس

~~نیشابور فرستاد، تا در مجلس شریف آن بزرکوار باستفاده و تعلم مشغول

~~گشتم واورا با من نظرشفقت وعنایتی ومرا بخدمت اوالفت و مناسبتی

~~تمام پیدا شد. چنانکه2 مدت چهارسال در ms127 ملازمت1 او بسر بردم و

~~حکیم خیام و مخذول ابن صباح دو نو رسیده بودند بسن من و بسمت

~~جودت طبع و قوت فهم اتصاف داشتند و در آن مجلس حاضر گشته ،

~~بامن هم سبقی می کردند وچون ازنزد امام بیرون می آمدم ایشان نیز موافقت

~~نموده ، در گوشه ای می نشستیم و درس گذشته را اعاده می نمودیم .

~~حکیم خیام نیشابوری الاصل بود و پدر حسن صباح علی شخصی متزهد ،

~~متشید، بد مذهب، خبیث العقنده بود و در مملکت ری اقامت داشت

~~و ابومسلم رازی والی ان ولایت بواسطهآ صفای سیرت وحسن عقیدت

~~بیوسته با آن مفسد معادات تمام اظهارمی کرد واو همواره بنزدیک ابومسلم

~~رفته، ازهذیانات قولی وفعلی برائت ساحت خویش بقول کاذب ویمین

~~فاجر بازمی نمود و چون امام موفق نیشابوری مقتدای سنت وجماعت

~~بودان مدبر جهة دفع تهمت رفض یسررا بنشابور5 اورد و در مجلس

~~169

~~مفرور

~~ق و خ چنان

~~ خدمت

~~خ : بفیشابور

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_192.png)

~~امام باستفاده مشغول کردانید و خود بطریق زهد زاویه ای اختیار کرد

~~وگاهی سخنان اعتزال و الحاد ازوی روایت می کردند و وقتی بکفر و

~~زندقه اش منسوب می ساختند واوانتساب خود بعرب می نموده ، هی گفت:

~~من ازآل صباح حمیریام . پدر من از یعن بکوفه و از کوفه بقم و ازقم

~~بری اسد ولیکن مردم خراسان ، خصوصا اهالی ولایت طوس برین سخن

~~انکار کرده، می گفتند : پدران او ازروستاهای این ولایت بودند . القصه

~~آن مخذول بامن و خیام روزی گفت که : اشتهار تمام دارد که شا کردان

~~امام موفق بدولت می زسند . اکنون شک نیست که اکر ما همه بآن

~~مرتبه نرسیم یک کس از ما خواهد رسید، شرط و پیمان ماچگونه است؟

~~عهد میکنیم که

~~گفتیم : بهروجه که فرمائیکنیم گفت :1

~~هریک را ازما دولتی میسرگردد علی السویه مشترک باشیم وصاحب آن

~~دولت خود را ترجیحی ثابت نکند. گفتیم : چنین باشد و برین جمله

~~معاهده واقع شده، تا ms128 روزگاری برین بگذشت و من از خراسان بماوراء النهر

~~و غزنین وکابل افتادم و چون معاودت نموده ، متقلد قلادهآ وزارت کشتم

~~در اوان سلطنت سلطان الب ارسلان حکیم خیام نزد من آمد . آنچه

~~از لوازم حسن عهد و مراسم حفظ وفا باشد بجای اوردم و مقدم او را

~~موجب اعزاز و اکرام تلقی نمودم . بعد از آن کفتم : بحمدالله جمال

~~حال تو بحلیهآ فضل وکمال آراسته است . ترا ملازم سلطان باید شد،

~~چه بنا برمعهودی که میانهآ ماست منصب وزارت مشترکست . شرح فضیلت

~~170

~~وغایت درایت ترا بنوعی درضمیر سلطان ممکن گردانم که مثل من بدرجهآ

~~= در خ آین عبارت نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_193.png)

~~اعتماد رسی. حکیم گفت : عرق شریف و نفس کریم ترا براظهار مکارم

~~ثرغیب می کند و الا چون من ضعیفی را چه حد انکه وزیر مشرق و

~~مغرب نسبت بوی این چنین تلطفها کند وهیچ شک نیست که بسبب علو

~~همت وپا کی طینت درین تلطفات صادقی ، نه تکلف . اکنون مرامتمنی

~~انست که همیشه نسبت بتو درمقام حسن عبودیت باشم و این مرتبه

~~که مرا یدان دلالت فرمودی اقتضای آن نمی کند، چه بحسب غالب ظن

~~مقتضی کفران نعمتست ، عیاذا بالله منه . توقع آنکه نوعی سازی که بدولت

~~و از روی فراغت در کوشه ای نشینم و بنشر فواید علمی مشغولی نمایم.

~~چون دانستم که بی تکلف1 مافی الضمیر خود بیان می کند هرساله جهة

~~اسباب معیشت او هزار و دویست مثقال طلا بر املاک نیشابور نوشتم

~~و اورا رخصت معاودت دادم و حکیم عمر بعد ازآن تکمیل فنون کرده

~~در علم هیئت بدرجات رفیعه ترقی نمود. اما ابن صباح در ایام سلطنت

~~سلطان الب ارسلان گمنام بود و در اوان دولت سلطان ملکشاه ، درآن

~~سال که سلطان از مهم2 قاوردبن جفر2 بیک فراغ بال حاصل کرد ،

~~درنیشابور پیدا شده، نزد من امد . آنچه در وسع محافظان عهد و وفا

~~ومراقبان صدق و صفا باشد ، از اعزاز ms129 واکرام حق القدوم او بحیز ظهور

~~می رسید ویوما فیوما لطفی مجدد و تفقدی ممهد بوقوع می ییوست . دران

~~اثنا روزی بر زبان آورد که : ای خواجه، تو اهل تحقیقی و پیش تو

~~محقق که دنیا متاع قلیلست. روا باشدکه ازجهة و جاهت و محبت دنیا

~~نقض میثاق کنی وخودرا درزمرهٔ‌ "الذین ینقضون عهدالله " داخل کردانی؟

~~-1

~~قکاف

~~3) خ: جقر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_194.png)

~~دست وفا در کمر عهد کن

~~نشوی عهد شکن جهد کن

~~گفتم : حاشا . گفت : آری مکارم بی غایت والطاف بی نهایت

~~مبذول می داری، ولیکن خود میدائی که معاهدهآ میان ما نه این بود .

~~گفتم : سمعا و طاعة 1، جاه و منصب، بل سایر موروث و مکتسبدر

~~مبانست . بعد از آن اورا بمجلس سلطان در آوردم . در مجال مناسب

~~تعریفات کرده ، احوال کذشته را که میان ما واقع بود بعرض رسانیدم

~~و چندان از وفور دانش و محامد سیر ومراضی اخلاق او با سلطان

~~گفتم که بدرجهآ اعتماد و اعتقاد رسید و بمقتضای کلمهآ " الولدسرابیه *

~~او نیز مانند بدر شخصی مشعبد، هزور، محیل، مدبر بود و خودرا

~~در لباس امانت و صیانت می نمود ، تا در اندک فرصتی در مزاج سلطان

~~تصرف بسیارکرد و بدان مرتبه رسید که در بسی امور خطیر و مهمات

~~جلیل که براستی و دیانت متعلق بود سلطان بنا برسخن2 او تهاد ودر

~~مشیت بقول او عمل نمود. غرض از تمهید این مقدمات آنکه : اورا

~~بدین درجات رسانیدم و عاقبت از قبح2 سریرت او مفسدها پیدا کشت

~~و تردیک رسیدکه ناموس چندین ساله صفت هباهآ منثورا گیرد. بیان این

~~سحن آنست که با من آغاز نفاق کرده، محقر سهوی2 وجزئی خللی

~~له دردیوان واقع شدی بالواع تصنعات وحیل9 صورئی الکیختی ، تابعرض

~~صلطان وسیدی وتهییج کردی تا از وی استفسار نمودندی2 و بتوجیه

~~موجه و تقریر مفقول فاد ان در ضمیر سلطان بنشاندی ،

~~هموی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_195.png)

~~خواجه نظام الملک رحمه الله 1 بعداز تحریر ms130 این مقدمات هثبت

~~کردانیده که ازجملهآ قصه های حسن صباح یکی آن بود که : در حلب

~~نوعی از رخام میباشد که از آن ظروف واوانی سازند . وقتی درآن بلده

~~برزبان سلطان گذشت که : مقداری از آن باصفهان باید برد . شخصی از

~~اهالی سوق العسکر برین سخن مطلع شده بود و بعد از مراجعت سلطان

~~دوک از مکاریان عرب را گرفته ، که اگر پانصد من ازین سنک رخام

~~باصفهان رسانید کرایهآ معهود مضاعف دهم ویکی از مکاریان را شش شتر

~~بود ودیکری چهار شتر وهریک پانصد من بار حاصهآ خود نیز داشتند و

~~این پانصد من را اضافهٔ‌ بارهای خاصهآ خود کرده ، برشتران مذکور مساوی

~~قسمت نمودند وسنگها را باصفهان رسانیدند. چون سوقی این خبر را

~~عروض داشت سلطان مبتهج کشته، سوقی را خلعت داد و مکاریان را

~~هزار دینار انعام فرمود . مکاریان مرا گفتند : این وجه را در میان

~~ما تقسیم نمای. صاحب شش شتر را ششصد دینار دادم و خداوندچهار

~~شتررا چهارصددینا

~~خبر این قسمت بدان مخذول رسید. کفت:

~~درنقسیم خطا کرده است و مال سلطان بناواجب داده و حق مستحق

~~بذمت سلطان باقی گذاشته، هشتصد دینار بمالک شش شتر بایستی داد

~~و دویست وینار بمالشههارشتر. همان روز این سغن را بعرض رسانیدند

~~صلطان مرا طلب فرمود. پیش رفتم . آن مخذول ایستاده بوه. سلطان

~~را بدید و خندان شده، قصه یرسید. مخذول خود را مقبوض وعبوس

~~رفته ، این سخن آغاز کرد که : مال سلطان بناواجب داده اند و حقی

~~رامیان

~~: وحم

~~این کلمه در فی نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_196.png)

~~مستحق باقی گذاشته . ندما وحضار مجلس گفتند : بیان کن. گفت :

~~تمامی بار این ده شتر سه حصه است ، هریک پانصد من و عدد شتر ده .

~~سه در ده سی باشد. چهار آن یک تن در سه دوازده میشود وشش این

~~هزده میکردد وپس هر حسه را ده قسم کافی باشد و

~~یک در

~~باقی فاضل . اکنون صاحب هزده قسم را که ms131 صاحب شش شترست

~~هشت قسم فاضل باشد و صاحب دوازده قسم را که مالک چهار شترست

~~دوقسم واین هردو فاضل آنست که در حصهآ رخام پادشاهست وچون

~~هزاردینار برین منقسم کردد هشتصد بهشت قسم رسد ودویست بدوقسم.

~~القصه چون ابن تعمیه والغاز بعناد من وتعجیز دیکران بیان کرد سلطان

~~گفت : چنان بگوی که من فهم کنم . گفت : ده شترست و هزار و

~~پانصد من، بار هر شتری را صد و پنجاه من، چهارشتر یک کس را

~~ششصد من باشد و او پانصد من رخام خاصهآ خود دارد، صد من رخام

~~سلطان بود وشش شتر آن دیکری نهصد من واو نیز پانصد من بار خاصهآ

~~خود دارد و چهارصد من رخام سلطان باشد . از هزار دینارهرصدمن را

~~دویست دینار رسد، هشتصد دینار بدین داد و دویست دینار بدان.ا کر

~~از روی حسابست دستور غیر این نیست و الا که انعامست ملاحظه باز

~~نمی باید نمود و مناصفه قسمت فرمود و چون آن مخذول این فصل

~~تقریر کرد سلطان جهةآ مراقبت جانب من ظاهرا بمطایبه بیرون برد

~~اما دانستم که باطنا تاثیر تمام نمود و ازین گونه خیانت بی نهایت از وی

~~صادر می شد2 واعظم مفاسدالتزام جمع وخرج ممالک بود، بعشران

~~174

~~خ : میشود .

~~ن کلمه در

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_197.png)

~~مدت که من مهلت خواستم و فی الواقع درآن باب ید بیضا نمود و کاری

~~چنان خطیر باندک زمانی کفایت کرد ولیکن چون امر او پیوسته

~~مبتنی1 بر وفور حقد وکثرت حسد و نقض میثاق بود بعون الهی و

~~نصرت ایزدی تایید نیافت و بوقت عرض آن دفتر خجالتی بدو لاحق شد

~~که دیگر اورا بر آن آستان مجال اقامت نماند و اگر آن مخذول

~~عیاذا بالله در آن مجلس انکساری یافتی تدارک کار او بغیرآنچه وی در آخر

~~اختیار کرد هیچ چیز دیگر نبودی .

~~راقم حروف کوید که : سخن خواجه نظام ا لملک که دررسالهآ

~~وصایای خویش در باب قضیهآ حسن ms132 صباح ایراد کرده باتمام رسید.

~~اما آنجه بعضی از مورخان گفتهاند آنست که : درآن زمان که حسن صباح

~~ملازم درکاه سلطان ملکشاه بود سلطان را از ممر خواجه انده غباری

~~بر حاشیهآ ضمیر نشسته، روزی از وی استفسار نمود که : بجندکاه

~~دفتری منقح که مشتمل باشد بر جمع و خرج ممالک ترتیب توان داد؟

~~خواجه جواب دادکه : دوسال سلطان فرمود که : دیر می شود . حسن صباح

~~ازسلطان متعهد شدکه در عرض چهل روز آن مهم را سر انجام نماید ،

~~مشروط برانکه درمدت مذکور جمیع نویسندگان در ملازمت او باشند

~~وسلطالن را این تعهد مستحسن افتاده، حسن بوعده وفا نمود ودر

~~چهلروز

~~دفتری مشتمل بر جمع وخرج ممالک درغایت ترتیب

~~تنقیح داد و خواجه از استماع آن خبر مضطرب گشته ، بروایتی یکی

~~ازغلامان خود را که باخادم حسن دوستی می ورزید گفت که : اکر

~~1

~~* مبنی ا- در خ این کلممه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_198.png)

~~بو حیله ای اندیشی که دفتر حسر: از هم هرو ریخته، ابتر کردد من

~~را آزاد کنم و هزار دینار دهم و غلام خواجه با خادم حسن در کوشه ای

~~رفته واورا غافل ساخته، دفتر را مبترکرهانید و طایفه ای کفته اندکه :

~~در صباحی که حسن صباح دفتر را بدیوان آورده بود که عرض کند

~~خواجه نظام الملک در بیرون بارگاه سلطان ملکشاه جهرهآ حسن را که

~~اوراق مذکور در دستش بود کفت : این اوراق را بمن نمای تاببینم

~~که چکونه دفتری مرتب ساخته وجهره را از اباه حیاء مانع آمده ،

~~دفتر را بدست خواجه داد وخواجه درآن اوراق نکریسته وبر تنقیح آن

~~وقوف یافته، آترا بر زمین زد ، چنانکه 1 پرا کنده شد و گفت :

~~مهمل وکلبترهای چند درین دفتر نوشته شده وجهره انن اوراق را

~~ی ملاحظهآ ترتیب جمع کرده ، از وهم خویش این سخرن بعرض حسن

~~نرسانید و بوقت عرض حسن دفتر را مبتریافته، اوراق را برهم نهاد

~~وسلطان از چمع و خرج حاصلات ولایات ms133 سخنان پرسیده "حسر

~~در جواب هان و هون می گفت . سلطان چون جواب مطابق سؤال نیافت

~~متغبر کشت وخواجه نظام الملک فرصت یافته ، کفت : دانایان در اقمام

~~امری که دوسال مهلت خواهند وجاهلی دعوی نماید که درعرض چهل روز

~~ان امر عظیمرا مکمل سازد مقررست که جواب او هان و هون خواهد

~~بودا . بعضی دیکر از مستحفظان کویند که : چون حسن در ییش سلطان

~~فی

~~ه

~~2- در ق کاعهآ جواب باخطی دیکردر بالاتی

~~مطر ال

~~بده و در خ مقررست که اوهان وهون آوید وسپس

~~وکلیهآ ص

~~این جمله مکرر هه

~~و صیس

~~مقرست که

~~وهون خواهد بود.

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_199.png)

~~دفتر را ابتر یافت بتنظیم و ترتیب آن مشغول کشت وسلطان براطلاع

~~ان تعجیل نموده، سخنان پرسید وحسن برحسب ضرورتجواب

~~نمی توانست گفت . تا سلطان از طول مکث ملول شده، فرمود که:

~~موجب این همه تعلل چیست؟ حسن گفت که : دفتر ابتر شده است .

~~آنگاه خواجه بعرض رسانید که : من سابقا معروض داشته بودم که در

~~طببعت اوطیشی تمامست و سخنان او اعتماد را نشاید . لاجرم سلطان

~~رنجیده، قید کردکه حسن را گوشمالی دهد . اما چون مربی دولت

~~او بود در امضای ان عزیمت تاخیر فرمود . القصه چون مهم حسن

~~صباح در بارگاه سلطان ملکشاه از پیش نرفت فرار برقرار2 اختیار کردهآ

~~بدیاری2 شتافت و چون ملازمان خواجه اورا می طلبیدند ، مصرع :

~~هرروز بمنزلی و هرشب جائی، می گذرانید. تا آنکه بمصر رفته ، در

~~سلک ملازمان مستنصرە علوی انتظام یافت و مستنصر2 را افعال و

~~اقوال او مستحسن افتاده، روز بروز تقرب او زیاده میشد ، بمرتبه ای که

~~محسود امراء و ارکان دولت خلیفه کشت . بالاخره میالن حسن و

~~امیرالجیوش اتفاق مخالفت افتاده، حسن را در آن ولایت مجال اقامت

~~نماند. لاجرم براه دریا کریخته، مدت مدیدی از شهری بشهری و از

~~ولایتی بولایتی پوشیده وپنهان میرفت و مردم را بمذهب اسمعیلیه

~~استیلا

~~تا آنکه درسنهآ 483 برقلعهآلموت

~~دعوت مینمود5 ms134

~~177

~~این کلامه

~~ی فرار برهرار (3) در هردو

~~چنینت وشاید دراصل

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_200.png)

~~افت وهمت برقتل خواجه نظام الملک رحمه الله1 مصروف داشته، فدائیی نامزد

~~ان مهم کرد وچنانکه3 مذکور شد در سنهآ 485 آن فدائی خواجه را

~~بغز شهادت رسانید و حسن در شهور سنه 488 بتقدیر حیلایموت

~~درقلعهآ الموت بمقامی که درآن عالم جهة او تعیین یافته بود انتقال نمود

~~انکه پاینده و باقیست خدا خواهد بود.

~~عز الملک بن نظام الملک

~~در اوایل سلطنت سلطان بر کیارق روزی چند بر مسند وزارت

~~نشست. اما چون اکثر اوقات بشرب مدام و مصاحبت جوانان سیم اندام

~~مصروف میداشت و از عهدهآ آن مهم خطیر بیرون نمی توانست آمد ،

~~سلطان اورا معزول ساخته، برادرش مویدالملک را قایم مقام گردانید.

~~موید الملک بن نظام الملا

~~بصفت علو همت و سمت سخا و مکرمت موصوف و معروف بود

~~چون4روزی چند بوزارت سلطان بر کیارق اقدام فرمود برادرش

~~فخر الملک بخدمت سلطان توسل جسته، باصناف هدایا و تحف لا تعد

~~ولا تحصی خودرا مقبول خاطر ومنظور نظرشهر یاری کردانید وسلطان

~~سبب مشاهدهآ این خدمات یسندیده رقم ارتحال 5 برصفحهآ حال

~~مویدالملک کشیده، فخرالملک را وزیر ساخت . در این اثناء میان

~~بر کیارق و عمش تتش1 محاربه واقع شد . تتش بقتل رسید و بر کیارق

~~178

~~ق : رحمة الله وخ : رحمت

~~خ : چنانچه

~~در خ چنان نوشقه ش

~~وخوانده می شود.

~~در خ این کلمه نیس

~~4 لنش ودر

~~نطه نوهته هده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_201.png)

~~جهة دفع عم دیکر خویش ارسلان بصوب خراسان روان شد ودراثنای

~~راه خبر انتقال ارسلان بجهان جاویدان استماع نموده ، مصرع : بی درد

~~سرنیزه وامد شد شمشیر، آن مملکت بتحت تصرف آورد . اما مویدالملک

~~معزول در غیبت بر کیارق با اتر1 که یکی از بندگان خاص سلطان

~~ملکشاه بود بساط اختلاط و انبساط کسترده، گفت : تو یسر خواندهآ

~~سلطان مرحومی2 ومهابت تو در خواطر1 اکابر و اصاغر بیش از

~~اولاد صلبی ms135 اوست . مصلحت انست که بهنگام فرصت بر مسندسلطنت نشسته،

~~مرغ دل سپاهی4 و رعیت را بدانهآ جود و سخا صید کنی و ملک عراق

~~وفارس و کرمان را مضبوط کردانی .

~~جهانداری امروز میراث تست

~~قدم نه بمیدالن عزم درست

~~که لشکر بپیش تو گردند جمع

~~بدانسان که پروانه در گرد شمع

~~واتر9 بدین دمدمه وافسون مفرور کشته دست بخزاین پادشاهی

~~دراز کرد و لشکر بی قیاس فراهم اورده، روی بری نهاد وبساوه رسیدهآ

~~ب زخم کارد یکی از فدائیان الموتی کشته کشت وچون این تدبیر

~~مویدالملک موافق تقدیر نیامد خایب و خاسر بطرف کنجه که محل

~~اقامت محمدبن ملکشاه بود شتافت و اورا نیز بر مخالفت برادر وطلب

~~ملک بدر ترغیب و تحریص نمود و سلطان محمد را این معنی ملایم

~~مزاج افتاده و باحضار لشکرها فرمان داده، بعزم رزم برکیارق غبار

~~فتنه وشین ارتفاع یافت .

~~179

~~محرومی

~~خز خاطو

~~ق وخ: سهاهی

~~المولی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_202.png)

~~مقصل این مجمل آنکه : ابوالفضل مجدالملک قمیکه دیوان

~~استیفای سلطان برکیارق متعلق بوی بود در ممالک استیلای

~~تمام بافته ، طرق منافع امراء وارکان دولت را مسدود کردانید ودرین

~~اوقات که خبر مخالفت سلطان محمد بخراسان رسید و سلطان برکیارق

~~بنیت مخالفت و محاوبه متوجه عراق کردید بعد از وصول بقهستان عراق

~~امراء بسلطان ییغام دادند که : ابوالفضل را تسلیم ما می باید نمود،

~~تا بققل رسانیم و الا بملازمت سلطان محمد می رویم .

~~سراز گفتهآ ما مپیچ این زمان

~~وکر نه بپیچم ازین در عنان

~~بجای دکر التجا آوریم

~~طریق غلامی بجا

~~آوریم

~~سلطان دست رد برسینهآ ملتمس امرا نهاد و چون آن جماعت

~~از تحکمات مجدالملک نیک بتنک آمده بودند اسب عصیان در میدان

~~طفیان تاخته، بیک بار متوجه خیمهآ او شدند . مجدالملک ازین حال

~~وقوف یافته ، بخیمهآ سلطان کریخت وامراء اورا تعاقب نموده در حوالی

~~سرا پردهآ عالی صف کشیدند و بطلب مجدالملک رسولی نزد سلطان

~~فرستادند . مجدالملک چون مشاهده نمود و ms136 دید که مبالغهآ امراء

~~از حد اعتدال تجاوز کرد بعرض سلطان رسانید که : اکرحکم شود

~~بنزد امراء روم، تافتنه زیاده نکردد . سلطان بدین معنی همداستان

~~نشد و شرر خشم امراء از اولاد اتباع برکیارق اشتعال یافته ، بتهتک

~~بردهآ حرمت بادشاه برانداختند و بحریم حرم شتافته ، در حضور سلطان

~~185

~~ق : بجای (2) ق وخ : تهتک

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_203.png)

~~مجدالملک را پاره پاره کردند . سلطان بهیبت این واقعه دامن خیمه

~~برداشته، بیرون رفت ودر منزل اخربیک که یکی ازاعیان مملکت بودشتافته،

~~از وی درخواست نمود که با امرای عاصی ملاقات نماید و در تسکین آن

~~فتنه کوشش نماید و اخربیک بحسب ظاهر این معنی را تقبل نموده ،

~~نزد امراء شتافت و چولن ضمنا با ایشان متفق بود فی الحال

~~باز کشته، بعرض برکیارق رسانید که : هر چند ارباب معصیت را

~~نصحت نمودم فایده نداد. اکنون مصلحث آنست که سلطان

~~باغلا مان خاصه از میان این طبقه بیرون رود . لاچرم سلطان بر کیارق

~~باچند غلام زرخریده متوجه ری کردید و سلطان محمد بی ارتکاب

~~ککلفت بربالش سلطنت تکیه زد و مویدالملک بی مزاحمت اغیار منصب.

~~وزارت یافته، بتدبیر مصالح مملکت مشغول گشت وبر کیارق بری رسید.

~~شکری فراهم اورده، روی ببرادر نهاد ودر رجب سنهآ 93 بین الجانبین

~~محاربه واقع شده، شکست برطرف بر کیارق افتاد . اما در جمادی الاخر

~~سنهآ اربع و تسعین اربعمائه

~~کرت دیگر میان آن دو برادر عالی

~~کهر نایرهآ جنک وجدال التهاب و اشتعال یافته ، این نوبت نسیم ظفر و

~~صرة بریرچم بر کیارق وزید وسلطان محمدفرار نمود. مویدالملک وزیر

~~اسیر گردید ودر اثنای قید وحبس بمواعید دلفریب جذب خاطر امرا

~~کرده ، بواسطهآ ایشان معروض سلطان گردانید که: اگر پادشاه رقم عفو

~~برجراید جرایم من کشد ونوبت دیکرمرا بمرتبهآ بلند وزارت رساند مبلغ

~~صد هزار دینار پیشکش میکنم . کرم جبلی بر کیارق اقتضای اجابت ملتمس

~~کلممهآ اربعمثه افقاده است

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_204.png)

~~مویدااملک نمود و مقرر شد که : چون مبلغ ms137 مذکور را تسلیم نماید

~~یای بر مسند وزارت نهد . امادر آن اثناء که مویدالملک بادای مال اشتغال

~~داشت روزی در وقت اشتداد حرارت هواطشت داری بتصور آنکه سلطان

~~در خوابست دربیرون خرگاه بادیگری میگفت که : سلجوقیان قومی عظیم

~~بی رحمند و اصلاحمیت وغیرت ندارند . شخصی را که این همه کفران

~~نعمت از وی صادر شد و مدتی بشآمت عصیان او سلطان سر کردان بود

~~بطمع مال وزیر میسازند و بروی اعتماد میفرمایند . سلطان از استماع

~~این سخنان بی تحمل کشته و شعلهآ خشم برافروخته، باشمشیری برهنه

~~از خرکاه بیرون آمد وباحضار مویدالملک فرمان داده ، بیک ضربت رشتهآ

~~حیات اورا بقطع رسانید.

~~از مضمون این حکایت "کالشمس فی وسط السماء" ظاهر وهویدا

~~ممکردد که عاقبت غدر 1 و تزویربغایت و خیمست و نکایت حرصن ورزیدن

~~برطلب جاه ومنصب بسیار عظیم . پس مناسب انست که عاقل هوشمند

~~دامن همت خود را از لوث این دو صفت ذمیمه پاک سازد و بمقتضای

~~وافوض امری الی الله" زمام امور دنیوی را در قبصهآ اقتدار قضا و

~~قدر گذاشته ، خود را درورطهآ کوشش بی فایده نیندازد .

~~طعه

~~قسمت نشودبیشتر از کوشش و تقصیر

~~تاخودچه قدر گشت مقدر زاوایل

~~تن ده برضا کانچه قضا بر تونوشتست ازتو نشود دوربتعویذ وحمایل

~~سعدالملک آوجی

~~قبل از آنکه سلطان محمد برتبهآ بلند جهانبانی رسد نایب وکاتب

~~182

~~لدر

~~فی : بتعدیل حمایل

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_205.png)

~~ومدبرامور او بود وچون سلطان تاج شاهی برسرنهاد منصب وزارت را

~~سعدالملک تفویض فرمود و او تخلق وتواضع موفور داشت و ازروی

~~آزرم و تمکین بسرانجام مهام وزارت می یرداخت .. صاحب جامع التواریخ

~~گوید که : چون آفتاب دولت سعدالملک بسرحد زوال رسید قاضی اصفهان

~~صدرالدین خجندی و ابوسعید هندو و شمس الدین عثمان بن نظام الملک

~~در خلاف سعدالملک اتفاق نمودند و بعرض رسانیدند که : وزیر دعوت

~~ملاحده قبول کرده و درقصد حضرت سلطنت کمر سعی واجتهادبر میان

~~جان بسته و این سخن درضمیر پادشاه جهانکیر ms138 جا کرفته، سعد الملک

~~بقتل رسید.

~~راقم حروف کوید: روایت صحیح درین باب آنست که : در آن

~~اوقات که میان سلطان برکیارق و سلطان محمد نایرهآ خلاف وجدال

~~اشتعال داشت احمدین عبدالملک عطاش که ازجملهآ ملاحده بود در اصفهان

~~خلق را حفیه بدان مذهب باطل دعوت کرد و بسیاری از اصفهانیان را

~~فریفته ساخت وببهانهآ معلمی کودکان خود را بقلعه ای که سلطان محمد

~~درنواحی اصفهان ساخته بود و آنرا دزکوه 1 میگفتند انداخت و اکثر

~~اهل قلعهرا باخود متفق گردانید ودرآن وقت که سلطان محمدبدار السلام

~~بغداد رفته بود کار احمد بالاکرفته، باظهار مخالفت سلطان مبادرت نمود

~~ودر همان قلعه متحصن کشت وچون سلطان از بغداد باز آمد در محاصر

~~دزکوه1 و تضییق ملاحده مبالغهآ تمام فرمود ومدت محاصره چندسال

~~امتداد یافته ، ذخیرهآ قلعه را باتمام رسانید. لاجرم کار احمد عطاش

~~دشوار گشته ، قاصدی نزد سعدالملک آوجی فرستاد، که در خفیه او را

~~181

~~فرکوه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_206.png)

~~قبول نمودهو

~~وپیغام داد که : درحصار از ذخیرهآ لشکر اثرنمانده

~~درین دوسه روزقلعه تسلیم مینمایم . سعدالملک کفت : یک هفته تامل آ

~~کن تا من این سک ، یعنی سلطان را ، از میان بردارم و چون مزاج

~~سلطان درغایت حرارت و دمویت بود در ماهی یک نوبت فصد فرمودی

~~ومقارن این قیل وقال محل فصد نزدیک رسیده ، سعدالملک اوجی مبلغ

~~سه هزار دنیار سرخ و یک خلعت فاخر بفصاد داده، تاسلطان رابنیش

~~زهر الود فصد نماید. از پیغام احمد عطاش و سگالش تدبیر پر تزویر

~~وزیر2 حاجبی از حجاب وقوف یافت و این راز را بامنکوحهآ خویش

~~درمیان اورد و آن عورت در شب مواصلت این حکایت را بامعشوق خود

~~تقریر کرد و بمقتضای "کل سرجاوز الاثنین شاع " این حدیث مسموع

~~سلطان گشت وروزی دیگر سلطان تمارضی کرده ، کس بطلب فصادفرستاد

~~وچون فصاد بازوی سلطان بسته ، خواست که دست بنیش بردیادشاه

~~از سرغضب دروی نگریست و از مهابت سلطانی لرزه براعضای فصادافتاده ،

~~صورت ms139 قضیه معروض داشت . انگاه سلطان فرمود تا بهمان نیش فصاد را

~~فصد کردند و اوفی الحال جان بمالک سیرد وسعد الملک را با اتباع و

~~متعلقان در بازار اصفهان بفرمان سلطان هلاک ساختند وزن ان حاجب

~~را که سبب افشای این سر شده بود تسلیم معشوقش نمودند و احمدعطاش

~~چون برین اخبار واقف گشتقلعه

~~باز یرداخته، از سرجان

~~در کذشت.

~~184

~~ق وح: تحم

~~ق : سکالش

~~ار برتزویر

~~: سکالش تدویر بر ازوی

~~خ اخاحت

~~لیس

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_207.png)

~~ضیاء الملک احمد نظام الملای

~~در زمان سلطان محمد رایت وزارت برافراخت و مدت چندسال

~~ازروی استقلال بلوازم 1 آن امریرداخت . چون آفتاب اقبالش بسرحد

~~زوال رسید بسببی از اسباب نسبت باسید ابوهاشم همدانی که در تمول

~~قارون ثانی بود اغاز عداوت نعود . پپوسته نزد سلطان زبان

~~بفیبت جناب سیادت منقبت کشاده، معایب و مقابح

~~راست و دروغ ان جناب را معروض میداشت وچولن مزاج سلطانی

~~با سید ابوهاشم3 همدانی متغیرگشت ضیاء الملک قبول نمود که اگر

~~سید را باو سیارند مبلغ پانصد هزار دینار بخزانه رساند و سلطان بدین

~~معنی همداستان شده ، ابوهاشم از کیفیت واقعه خبر یافت و از طریق

~~غیرمشهور بیک هفته خودرا ازهمدان باصفهان رسانید ودرهمان شب

~~بیکی از خواص سلطان که اورا قراتکین می گفتندآ ملاقات فرموده ،

~~مبلغ ده هزار دینار پیشکش کرد و گفت : ملتمس آنست که مرا امشب

~~بملازمت سلطان رسانی ، که دوسه کلمه معروض دارم و قراتکین که نزد

~~سلطان بغایت مقرب و کستاخ بود علی الفور سید را بملازمت سلطان

~~وسانید و سید پادشاه را دعای خبرکفته ، دری که قیمت آنرا مقومان

~~دوی البصیره نمی دانستند پیش سلطان نهاد و از روی تضرع و تخشع

~~بعرض رسانید که : مدتهانست که ضیاء الملک وزیرقصد مال وجان فقیردارد

~~و شنیدم که درین ایام بنده را بیانصد هزاردینار خریده است وحال انکه

~~مناسب نیست که پادشاه دین پناه فرزند زادهآ رسول را بفروشد و بدناهی

~~185

~~خ: ms140 ابوالهاضم

~~خ: گشته

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_208.png)

~~ابدی جهة خود حاصل کند . ا کنون اخراجات لشکر محقری ضرورتست

~~من مبلغ هشتصد هزاردینار بخزانهآ عامره فرود میآورم ، مشروط برآنکه

~~سلطان وزیر را بمن سپارد. سلطان را حب زر برحفظ وزیر غالب امد

~~و التماس سید را قرین اجابت گردانید و سید مقضی المرام از مجلس

~~بادشاه اسلام بیرون خرامیده، متوجه همدان کردید وغلامی از خازنان

~~سلطان ازعقب او توجه نمود ، تا آن وجه را قبض نماید و چون غلام

~~بهمدان رسید خواست که در سرای سید نزول نماید، روزی بقنلغه

~~وعلفه بگذراند . سید ییغام فرستاد که : منزل تو کارو انسرا یا صحراست

~~و مقام تو در همدان چندانست که زر شمرده، تسلیم نمایشد . غلام از

~~استماع این خبر بر آشفته، بخانهآ سید آمد وخواست2 که پای از حد

~~ادب بیرون نهد. ابوهاشم گفت : گرد بی ادبی مگرد و الا فرمایم که ترا

~~ازدرسرای بیاوبزند وصد هزار دیکر بخزانه جرمانه فروداورم، تا هزار

~~غلام سیم اندام که درصورت وسیرت بهترازتو باشندبخرند وغلام متقاعد

~~شده ، در عرض یک هفته بی انکه قرضی کند یا متاعی فروشد آن مبلغ را

~~تسلیم نمود . اما فلسی بغلام نداد و غلام بتعجیل باز کشته، مال رابنظر

~~سلطان رسافید. حسب الحکم ضیاء الملک را بملازمان ابوهاشم سیردند.

~~بعضی از مورخان کفته اند : سید با وزیر بفحوای :

~~یت

~~بدی را بدی سهل باشد جزا

~~گرمردی احسن الی ما اسا

~~عمل کرد و برخی برآنندکه مقتضای کلمهآ " جزاء سیئة بمثلها"

~~186

~~درخ چنیفست ومعلوم نشد دراصل چه بوده که بدین گونه تحریف

~~ی وخ خاست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_209.png)

~~را بحیز ظهور اورد و از مضمون این کلام صدق انجام عقلای ایام وضوح

~~تمام می یابد که عداوت سادات عظام و منتسبان خاندان سید الانام

~~علیه الصلوة والسلام موجب نکبات دنیوی وسبب عقوبات اخروی میشود .

~~یس واجب و لازم چنان می نماید که اصحاب دولت و اقبال نسبت باین

~~طایفهآ عالی مکان که ms141 آیهآ کریمهآ "انما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت

~~و یطهر کم تطهیرا" در شان ایشانست در طریق اخلاص و محبت سلوک

~~فرمایند و بسبب اعراض جهانی وحصول مرادات عالم فانی لوح دل خودرا

~~بلوث بغض و عداوت ایشان نیالایند. پیوسته مهام این فرقهآ ناجیه ،

~~بلکه امور جمهور خیرالبریه بسر انجام مقرون کردانند و در فراغ بال

~~ورفاه حال اهل علم و کمال کوشیده، نهال محبت و مودت در فضای

~~خاطر اکابر و اصاغر نشانند .

~~منوی

~~گرخاک یابی1 همه دوست کار

~~که میرویدازسنک نا دوستدار

~~چزای نکو کار باید بهشت

~~خوش آنکس که جرتخم نیکی نکشت

~~مجیرا لملک 2

~~در تدبر امور وزارت و معرفت ابواب کفایت بی شبه1 و نظیر

~~بود و در ا کتساب معالی و تحصیل اسباب بزرکی بدرجهآ بلند ترقی نمود

~~ومدتی بوزارت سلطان معزالدین سنجربن ملکشاه اشتغال داشت و در آن

~~ایام مهام ملک و مال را بواجبی سر انجام نموده ، اعلام نیک نامی

~~بر افراشت . بالاخره فخرالملک بن نظام الملک طمع درآن منصب بسته ،

~~187

~~فخرالملک و در ق نقطهآ نکذاشته است

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_210.png)

~~بانواع خدمات و تکلفات جذب خاطر والدهآ سلطان و امیر ارغوش کرد

~~و ایشان مجیرالملک را بمعایب واقع و غیر واقع متهم ساخته ، سلطان

~~بقید و حبس او مثال داد و بعد از آنکه آنچه داشت از مجیرالملک

~~بستدند اورا برسم رسالت نزد سلطالن بهرامشاه غزنوی فرستادند و

~~مجیرالملک در1 خدمت بهرامشاه روزی میگذرانید، تاآن زمان که اجل

~~موعود رسید . انا لله و انا الیه راجعون .

~~ثمرهآ شجرهآ جلالت ودری برج وزارت بود وبعد از عزل مجیرالملک

~~فخر الملک مظفر بن نظاه المل

~~بسرانجام مهام ملکوملت

~~و هال قیام نمود. در نصب الویه عدل

~~و انصاف و رفع اثار ظلم و طفیان مساعی مشکور2 بتقدیم رسانید و در

~~تعشیت امور اصحاب علم و تقوی وتقویت احکام شریعت غرا مراسم جد

~~و اجتهاد ظاهر کردانید و چون بمقتضای کلمهآ کریمهآ " ms142 واذا جاء اجلهم

~~لا یستاخرون ساعة ولا یستقدمون " وقت رحلت فخرالملک بعالم باقی

~~رسید بضرب خنجر یکی از فدائیان ملاحده شربت شهادت چشید.

~~رخی کز برگ گل آزار مییافت

~~نوی

~~بشمشیر ستم شد کشته نا کاه

~~نی* کز تار موئی بارمی یافت

~~بخون آغشته شد، الحکم لله

~~صدرالدین محمدبن فخرالملا

~~سلطان سنجر بنا بر رعایت حقوق فخرالملک یسرش صدرالدین

~~محمد را بجانی پدر برمسند وزارت نشاند و او بصفت تکبر و نخوت

~~188

~~ق وخ : از (2) درق این کلمهنیست (3)ق وخ: مذکور(6) خ : تهی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_211.png)

~~موصوف بود و در اخذ اموال سلطانی دلیری بسیار می نمود و در ان

~~اوان که سلطان دار الملک را مسخر و مفتوح گردانید و ملازمان آستان

~~سلطنت آشیان بضبط خزاین آل سبکتکین اشتغال داشتند صدرالدین

~~جواهر وافر ولالی متکاثر جهة خاصهآ خود تصرف کرد و بعضی ازدشمنان

~~او بر کیفیت حال اطلاع یافته ، شمه ای ازین1 معنی بعرض سلطان

~~رسانیدند و آتش خشم سلطانی مشتعل گشته و حکم بانهدام بنای بقای

~~وزیر صدور یافته، فوجی از ملازمان درگاه اورا بضربات کرز و

~~چماق هلاک ساختند.

~~ببمت

~~تخلف ز کوی امانت مکن

~~در اموال شاهی خیانت مکن

~~که سازد امانت ترا کامگار

~~برارد خیانت ز جانت دمار

~~هاب الاسلام عبد الرزافق طوسی

~~ازجملهآ قرابتان نزدیک خواجه نظام الملک بود و در اوایل حال

~~تحصیل علوم شرعیه قیام می نمود. اکثر ایام شباب را بتحقیق مسائل

~~احکام دین مصطفوی ع مصروف داشت و بسیاری از احادیث حضرت نبوی

~~را یاد کرفته، بر لوح ضمیر نگاشت. شلطان سنجراورا از کنج مدرسه

~~بیرون اورده، زمام امور وزارت بقبضهآ درایتش داد و مفاتیح مصالح

~~مملکت2 در کف کفایتش نهاد و شهاب الاسلام با وجود آنکه در سلک

~~علمای اعلام انتظام داشت چون برمسند وزارت نشست بخارغرور ویندار

~~بکاخ دماغ او تصاعد نمود و بوضع قوامد نا یسندیده مبادرت جسته، در

~~189

~~از آن (2) خ : مملک

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_212.png) ms143

~~مجلس سلطان بشرب شراب اقدام فرمود1 ودرآن سال که سلطان سنجر

~~بقصد برادرزادهآ خویش سلطان محمود بن محمدبن ملکشاه بجانب عراق لشکر

~~کشید شهاب الاسلام بدنام و مستهام عازم سرای آخرت کردید.

~~دمی چند بشمرد و نا چیزشد

~~بیت

~~شرف الدین ابو طاهربن سعدالدین بن علمی القسی

~~بخنده زنان گفت : کونیز2 شد

~~در اوایل شباب از بلدهآ قم که مولد اوبود طریق مسافرت اختیار

~~کرده ، ببغداد شتافت و درسلک ملازمان عارض سلطان ملکشناه انتظام

~~یافت و در سنهآ 481 رعایای مرو از عامل خویش تظلم بدرگاه عالم پناه

~~برده، خواجه نظام الملک آن شغل را درعهدهآ شرف الدین کرد ودر منشور

~~عاملی فرمود تا اورا وجیه الملک نوشتند و او قرب چهل سال در بلدهآ

~~مرو بدان اشتغالداشت

~~سنجر گشت و چون شهاب الاسلام وفات یافت کوکب اقبال شرف الدین

~~عد ازادیوان والدهآ سلطان

~~باوج شرف ودولت انتقال کرده، بمنصب وزارت سلطان رسید و اوبغایت

~~متدین ومتشرع بود و درکمال حلم و وقار بامر وزارت مشغولی نمود.

~~اما یس از آنکه مدت سه ماه بدان کار پرداخت ندای " یا ایتهاالنفس

~~المطمئنه ارجعی الی ربک راضیة مرضیة * بکوش جانش رسیده ،

~~بریاض جنان منزل ساخت ، انا لله .

~~همین خودارد این چرخ جفا کوش که بی نیشی نبخشد شربت نوش

~~نماید تشتان واشریت از جام ولی در خاک ریزد کاه اشام

~~190

~~(1)خ : می نمود(2)ق: نیروخ: بیر(3) درخ این کلمه نیست (4 آق: بگوش و جانش

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_213.png)

~~صاحب جامع التواریخ گویدکه : مرقد شرف درجوار روضهآ طیبهآ

~~امام هشتم

~~بن2 موسی الرضا علیه الصلوة والسلام واقعست و

~~در نواحی مشهد مقدسه3 قریه ای وقف مزار آن وزیر بزر کوار ست

~~والله تعالی اعلم .

~~تفاربیک محمدبن سلیمان الکاشفری

~~بعدم فضل و قابلیت وشرارت نفس وسوء خلق و کثرت بخل و

~~امساک معروف و مشهور بود ودرمبادی حال چند سال دردیارتر کستان

~~بصنعت سودا کری وتجارت اشتغال می نمود . بعد از ان بمنصب وزارت ms144

~~یکی ازحکام آن ولایت رسید وچون اندک زمانی بتکفل آن مهم یرداخت

~~مؤاخذ و معاقب کشته ، مال و اساس وی بستدند. انگاه از تر کستان

~~مرو شاهجان آمده، در سلک ملازمان سلطان سنجر انتظام یافت

~~و بسبب دانستن لغت ترکی و صرف امتعهآ دنیوی بر سبیل رشوت پرتو

~~التفات سلطان بر و جنات احوالش افتاد وپس ازآنکه چندگاهی درمرو

~~بسر برد عزیمت گزاردن4 حج اسلام نموده، بصوب حجاز حرکت کرد

~~وچون ازان سفر مقضی6 الوطر بازکشت ازدیوان سلطان سنجرضیط

~~اموال بلخ را بوی تفویض فرمودند و محمدبن سلیمان بدان ولایت

~~شتافته ، نسبت بامیرقماج که حاکم

~~آن

~~مملکت و مقرب ترین ارکان

~~دولت بود خدمات شایسته بجای اورد وچون شرف الدین ابوطاهروفات

~~یافت امیرقماج منصب وزارت سلطان را از برای محمد بن سلیمان بهزار

~~هزار دینار نیشابوری بخرید و در محرم سنهآ 516 محمدبن سلیمان

~~19

~~ر

~~این

~~کله

~~ق وخ: ابن (3) خ : مقدس

~~رخ این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_214.png)

~~بپوشیدن خلعت وزارت محضوص شده، فرمود تا بدر خانهآ اونقاره زدند

~~و امیر معزی در تهنیت وزات او این قطعه در سلک نظم کشیده :

~~هه

~~صدر نیک اختر محمد بن سلیمان انکه هست

~~از نظام شغل او شد شغل کیتی با نظام

~~چون محمد دین پرست وچون سلیمان1 دیندار

~~اغ ملت را ز رسم او پدید آمد درخت

~~وز نگار کلک او شد کار عالم چون نگار

~~سال دولت را ز عدل او پدید امد بها

~~ومدت وزارت او دوسال و کسری امتداد یافته، بواسطهآ سوء خلق

~~و کثرت طمع و کراهت منظر و مواعید دروغ و عدم فضیلت خواص

~~وعوام کمر عداوتش برمیان بستند . در جامع التواریخ مذکورست که :

~~محمدبن سلیمان تقلید خواجه نظام الملک کرده ، این لفظ را توقیع خود

~~ساخته بود که : " الحمدلله علی نعمه2 ". روزی برسر دیوان بر زبان

~~اورد که : نه محمد و احمد بعحسب عربیت یک معنی دارد و هر دو نام

~~پیغمبرست2 ms145 صلی علیه و آله وسلم 3 ؟ جواب دادندکه : بلی. گفت :

~~یس من توقیع خود را تغییر داده، "محمد الله علی نعمه" میسازم. حضار

~~مجلس از روی تمسخر زبان بتحسین کشاده ، معین الدین اصم که از کبار

~~فضلا ومنشی دیوان سلطان بود خندان شد و سخنان هزل امیز برزبان

~~راندو محمد بن سلیمان بامعین الدین آغاز سفاهت نموده 5 ، اورا غرزن

~~192

~~خ: نعم

~~خ: گرده

~~اخ : پیغامبر است (6اق :صلعم

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_215.png)

~~دشنام داد ومعین الدین رنجیده، بخانهآ خویش رفت وچند روز منزوی

~~شد وچون این خبربعرض سلطان سنجر رسید وزیررا مخاطب ساخته،

~~فرمود له : معین الدین منشی را عذر خواهی نماید و محمد بن سلیمان

~~بر ححسب

~~فرمان

~~نسبت بمعین الدین مراسم اعتذار بتقدیم رسانید و

~~ابیضا در کتاب مذکورست که: روزی براتی مستشی2 نزد محمدبن سلیمان

~~آوردند تامهر کند . در خشم شده گفت که: چند نوبت گفته ام که برات

~~ضایع رامستنی2 برظهر نویسند، چرا بموجب فرمودهآ من عمل نمی نمائی ن

~~طرفه تر آنکه باوجود این همه معایب ومساوی محمدبن سلیمان الکاشغری

~~درایام وزارت بسبب حسن طالع و کمال ثروت درنهایت تعظیم وحرمت

~~روزکار میکذرانید و تیر تدبیر و قصد امراء و ارکان دولت برهدف مراد

~~نمی آمد ،

~~وت

~~گر از کردون بباردخنجر و تیر

~~نیاید کارگر بی حکم تقدیر

~~اما چون آفتاب اقبال او بسرحد زوال رسید امیر فخر الدین طفان

~~بیک برسم سفارت ورسالت از نزد سلطان محمود بدرکاه سلطان سنجر

~~امد ودر خلوتی حقیقت حالت محمدبن سلیمان را بعرض رسانید وسخن

~~طفان بیک موقع قبول یافته، تغار بیک مواخد و مقید گشت و بعد از

~~انکه هرچه داشت از وی بستدند فرمان سلطان باطلاق او صادر شده،

~~ضبط اموال بعضی ازبلاد ترکستان که مجددا 2 بخوزهٔ‌دیوان 8

~~19

~~ایر کلامه نبست

~~خ: مف

~~مشه

~~فحامفه

~~کم

~~قدیر

~~اخ: مجدد

~~خ این کامه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_216.png)

~~درامده بودبوی تفویض کردند وچون محمدضعفی تمام داشت کجاوه ms146 بسته،

~~برشتر سوار شد و بجانب مقصد توجه نمود . اما در اثنای راه شتر از

~~بلندی در افتاد ومحمد بن سلیمان رخت هستی بعالم بقا فرستاد.

~~سربسر نوش این جهان نیشست

~~انچه مرهم نمایدت ریشست

~~دل منه بر جهان پیچاییچ

~~کاول و آخرش بود همه هیچ

~~عین الدین ابونصر بنن احمد الکاشی

~~بزیور انواع فضایل نفسانی واصناف کمالات انسانی محلی وآراسته

~~بود و از افعال ردیه و اوصاف دنیه ، مانند عجب ونخوت وکبر وخست

~~محلی وییراسته. خال اوناصح الملوک عزیز الحضرت 1 ابوطاهر اسمعیل

~~که درسلک اکابر مشاهیر کاشان انتظام داشت 2 بسبب وفورجود وسخاوت

~~وکثرت عطا و مروت تخم مهر و محبت در اراضی دل اصحاب دولت

~~کاشت ودر ایام سلطیت سلطان ملکشاه خواجه نظام الملک نیابت 1 امیر

~~قماج را که ازجملهآ اعیان مملکت بود4 بدوتقویض فرمود وروزبروز

~~کار عزیز الحضرت 5 از درجهای بدرجه ای ترقی مینمود، تامهم بدانجا

~~انجامید که ولایات کاشان را تمام سیورغال او کردند و او چهار ساله

~~خراج برعیت بخشیده، اصحاب بیوتات قدیم را بصلات کرانمایه و تفقدات

~~کریمانه بنواخت وقرض وام داران را ادا کرده، در کاشان وابهر وزنجان

~~و کنجه چند دارالشفاء ومدرسه ساخت و چون سلطان ملکشاه رخت

~~یز آن حضرت

~~4 داشتند

~~ق : نیات و خ

~~ود

~~و عزیز آن حضرت

~~بصلوة

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_217.png)

~~هستی بباد داد و سلطان برکیارق تاج سلطنت برسرنهاد امیر ایاز که از

~~جمیع 1 ارکان دولت بمزید تقرب امتیاز داشت بطمع مال کاشان عزیز-

~~الحضرت2 رابجوار حضرت عزت فرستاد وباوجود آنکه والد معین الدین

~~ابونصر اکثراوقات عزیز باصناف طاعات وعبادات صرف مینمود و همواره

~~اولاد را از تکفل امور دیوانی و ملازمت درگاه سلطانی منع میفرمود

~~معین الدین بمقتضای کلمهآ " الولدالحلال3 یشبه بالخال " بملازمت

~~سلطانان 3 مشغولی کرده، در زمان سلطان محمود بن محمد بن ملکشاه

~~منشی و مستوفی ممالک شد و روز بروز تقرب او سمت ازدیاد یافته ،

~~در آن اوقات ms147 که سلطان سنجراز مملکت عراق بجانب خراسان باز گشت

~~حکومت بلدهآ ری تعلق بمعین الدین گرفت و چون او از شیوهٔ‌ کفایت

~~واستخراج اموال ادانی از رعیت وقوفی تمام داشت متعاقب و متواتر نقود

~~نامعدود و اجناس بی قیاس بخزانهآ سلطان میفرستاد و بارسال تحف و

~~هدایا جذب خاطر خوانین و امراء می کرد و چون سلطان

~~رقم عزل برصحیفهآ حال محمد بن سلیمان کشید فخر الدین

~~طغان بیک

~~را باستحضار معین الدین مامور کردانید و فخر الدین

~~بمملکت ری

~~رفنه، معین الدین بوفورمراحم سلطانی وصنوف عواطف خاقانی1 مستظهر

~~و امیدوار ساخت و معین الدین حسب الحکم متوجه خراسان گشته ،

~~بهر ولایت که رسید اهالی آنرا معمور بحر عاطفت و احسان گردانید و

~~19

~~آن حضرت

~~در خ این کامه نیست

~~یگر در بالای سطر

~~سلطان

~~عبارت نیست

~~سلطان و صنوف

~~مواطف خافان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_218.png)

~~بعد ازوصول بعرو شاهجان سلطان بااو خلوت کرده، در باب بعضی از

~~مهمات ومصالح مملکت طریق مشورت مسلوک داشت ومعین الدین بکمال

~~کیاست همه رابرنهج صواب جواب گفته ، این معنی موجب مزید عقیدهآ

~~سلطان شد،

~~*

~~جانا چوزدی خنده ولب بکشودی

~~... مهرو کرم برسر مهرافزودی

~~و در روز سیوم حکم همایون صادر تشت که : معین الدین در

~~منصب وزارت مدخل نماید 2 . معین الدین از تکفل آن امرخطیر استغفار

~~نموده، سلطان نظام الدین محمودبر انقوش2 ومقرب الدین جوهر خادم

~~را نزد او فرستاد و پیغام داد که : ظاهرا تو از منصب وزارت بدان سبب

~~استغفار می نمائی که من بعضی از امراء ووزرای سابق را مغضوب کردانیده ام.

~~صورت حال آنست که من در اوایل ایام سلطنت این منصبرا بفخر الملک

~~ابن نظام الملمک دادم وزمام امور ملک ومال را درکف کفایت اونهادم.

~~فخر الملک بحسب تقدیر ایزدی بردست فدائیان بی ایمان شهیدشده ،

~~بجهان جاودان شتافت ومن برفوت او تاسفهاخورده 9، پسرش صدرالدین

~~محمد را قایم مقام کردم ومدت پازده سال از روی استقلال آن مهم

~~را ms148 بوی کذاشتم وچون ازو خیانتها، خصوصا در خزاین آل سبکتکین ،

~~بحیز ظهور آمد دست قضا اورا بعالم عقسی فرستاد . آنگاه هم از قرابتان

~~خواجه نظام الملک شهاب الاسلام عبدالرزاق طوسی را صاحب عهدهآ ان

~~ق چنینست وبیداست که در آغار م*

~~م کامهای

~~زن

~~مانند آن افتاده است

~~* نعاید

~~ق

~~مهر

~~خ * خورده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_219.png)

~~امر ساختم و او باوجود تجلی باصناف 1 علم وفضیلت درایام وزارت بر

~~کاری چند اقدام نمود که هرکر هیچکس از اجلاف عوام بر امثال آن

~~مهام قیام ننماید. معذلک طریق عفو و اغماض شعار خود ساختم ، تا

~~عبدالرزاق وفات یافت . یس شرف الدین ابوطاهر که بصفت امانت ودیانت

~~مشهور بود این مهم را تعهد نمود. اوهم در عنفوان اوان وزارت در کذشت

~~و تغار 2 بیک محمد بن سلیمان وزیرکشت. چون عدم قابلیت او بر

~~عالمیان وضوح تمام یافت عزلش بر ذمت همت پادشاهانه واجب نمود .

~~کنون بحمدالله سبحانه و تعالی که ترا اهلیت این کار بسیارست ومرا

~~بروفور امانت ودیانت وصنوف کفایت و درایت تو اعتماد بیشمار. باید

~~که بعنایت ومرحمت بی نهایت ما مستظهر و امیدوار باشی و هیچ نوع

~~دغدغه بحواشی خاطر راه ندهی .

~~بیت

~~نیک اختری که بوسه برین آستان دهد زودش سپهرپیر بدولت نشان دهد

~~معین الدین چون سخنان سلطان عدالت آئین را استماع نهودانگشت

~~قبول بردیده نهاده، روز دیکر خلعت وزارت در برافکند و سلطان اورا

~~بانعام دوات زرین وطبل وعلم مفتخر ومباهی ساخت ومعین الدین بتنظیم

~~امور ملک ومال برسبیل استقلال برداخته، بارتفاع اعلام عدل وانصاف

~~وانخفاض رایات ظلم واعتساف مهما امکن قیام نمود. در اطراف وانطار

~~جهان مدارس و خوانق و اربطه و بقاع نفاع 3 بسیار بنا فرمود وقرای

~~معمور و مستغلات ک موفور از خالص اموال خویش خریده، وقف

~~191

~~صاف

~~ق : قعار وخ طهار

~~کامه نیست

~~ق : مستقلان و خ: مستقلام

~~در خ این

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_220.png)

~~کردانید و در اواخر ایام

~~ححیاتا

~~فرمود ms149 تا در اکناف ممالک و

~~امصار منادی کردند که : هرکس که بمعین الدین وزیر برسبیل رشوت و

~~خدمت وهر جهة نقدی یاجنسی داده باشد بوکلای او رجوع نموده،

~~عوض ستاند و قضات و اکابر ولایات را طلبیده، ازیشان التماس فرمود

~~که درین باب مساعی مشکوره بتقدیم رسانند و چون آن وزیر صایب

~~تدبیر2 برمذهب اهل سنت وجماعت2 ثابت قدم وراسخ دم بود پیوسته

~~سلطان را برقلع و قمع مؤمنان ترغیب وتحریص می نمود و اسمعیلیه

~~از صولت سلطان و تدبیر وزیر متوهم کشته ، دو فدائی

~~بطویلهآ

~~معین الدین فرستادند ، تا بخدمت ستوران آن دستور اعظم قیام نمایند *

~~و بوقت فرصت اورا بعز شهادت رسانند و آن دو ملعون چند کاه در

~~اصطبل جناب وزارت یناه بسر میبردند. تا ملازم آن آستان را بریشان

~~ابعتماد پیداشد ودرروز نوروزی که وزیر جهة پیشکش سلطان تحف 2

~~و تبرکات ترتیب مینمود واختاجیان را فرمود که : اسبان خاصه رابنظر

~~آوردند ، تا هر کدام مناسداند بطویلهآسان

~~فرستد آن دوملعون

~~دواسب1

~~ایغر تندییش آوردند و آن اسبان بایک دیگر آغازجنک

~~کرده، چون خدام وزیر بجدا کردن اسبان مشغول شدند1آ فدائیان

~~بیک ضرب کارد آن خواجهآ نصفت نهاد را بدرجهآ بلند شهادت رسانیدند.

~~فلمک کو دیر مهر و زود کینست درین حرمان سرا کاروی اینست

~~شنوی

~~198

~~4 در خ این کلمه نیست (2 خ : صلفت بیر

~~4) در ق پس

~~زین کام

~~ده شده (1علیه الله

~~هد

~~مینمود

~~رسانید

~~ن

~~کلم

~~ست

~~این کامه فیس

~~خ گشتند

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_221.png)

~~بهر اختر کرو روشن چراغیست

~~نهاده بر دل آزاده داغیست

~~هزاران داغ هست و مرهمینی

~~وزین بی مرهمی هیچش عمینی

~~ز سوزش کس دمی بی غم نیفتاد

~~کز آن در عمر هاماتم نیفتاد

~~فصیر الدین المظفر الخوارزمی

~~در فنون علوم عقلی ونقلی خصوصا فقه شافعی بغایت متبحر بود

~~وبدانستن سایر اقسام فضیلت و فن استیفاء و سیاقت مباهی و مفتخر .

~~پیوسته برعایت اهل فضل وکمال اقدام مینمود وقاضی ms150 عمر بن سهلان

~~الساوجی بصائر2 نصیری درعلم حکمت2 ومنطق بنام او تصنیف فرموده.

~~درجامع التواریخ مسطورست که : نصیرالدین محمود در اوایل حال بامر

~~اشراف مطبخ و اصطبل سلطان سنجر می پرداخت وچون ازعهدهآ

~~آن مهم کما ینبغی بیرون آمد سلطان اورا مشرف جمع و خرج ممالک

~~ساخت . بعد از آن متقلد منصب جلیل القدر وزارت گشت . اما بواسطهآ

~~جبن و خشیت طالب علمانه که درطبیعتش مرکوز بود مهام وزارت

~~را کما ینبغی سرانجام نتوانست نمود و سلطان اورا از تکفل آن

~~امر معاف داشته، نوبت دیکر منصب اشراف ممالک را بدو رجوع فرمود

~~ونصیرالدین تمشیت آن شغل را بیسر خود شمس الدین علی باز گذاشت

~~درین اثناء بعضی از امراء و ارکان دولت او را برآن داشتند که قصد

~~مقرب الدین جوهر خادم که در سلک اعاظم اعیان حضرت سنجری

~~ملتزم بود نماید 9 و باغوای امراء مفرور گشته، آغاز تقریر کرد و

~~1

~~مصابر

~~مذکور

~~این کلمه نیست و درق در حاهیه

~~فزوده هده

~~خ علم و حکمت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_222.png)

~~بواسطهآ بعضی ازنواب بعرض سلطان رسانید که : جوهر بسیاری ازاموال

~~سلطانی ومتوجهات دیوانی بی سندی معتبر تصرف نموده ودر مدت اختیار

~~برخیانت بیشمار اقدام فرموده . سلطان حکم فرمود که : امرای عظام

~~وارکان دولت بتمام مجمعی ساخته ، بیرسش ان مهم قیام نمایند وچون ان

~~مجلس منعقدشد وبعضی از تصرفات جوهر خادم را تقریر کردثقة الدین ابوجعفر

~~که وزیر و نایب جوهر بود درصدد جواب آمده، بر زبان راند که : دو

~~هزار غلام در تابین مخدوم من بسر میبرند و اورا بحسب ضرورت

~~جهة مایحتاج آن جماعت از هر ممر که میسر گردد چیزی می باید

~~کرفت ، چه تاخیر و تعویق درسر انجام مهام غلامان موجب اختلال

~~احوال مملکتست 1 و تو که دوات زرین مرصع در پیش و پشت در

~~مسند جلالت وزارت نهاده بودی بایستی که بروجهی ضبط اموال ممالک

~~کردی که کسی را مجال تصرن و تقصیر نماندی. ms151 نصیرالدین گفت : مرا

~~دروفت وزارت حکمی نافذ نبود و توقیع من وقعی نداشت . ثقة الدین

~~جواب داد که : فوتی2 که درایام وزارت کردی در اوقات اشراف تلافی

~~نثوان کرد . القصه درآن روز بین الجانبین قیل و قال بسیار واقع شده

~~وچولن کیفیت جواب و سؤال بعرض سلطان رسید مسعوف استکشاف

~~آن حال کشته، فرمود که : منازعان درحضورمن مناظره نمایند ، تاحقیقت

~~سخن هریک ظاهر شود و حکم همایون از مکمن عدالت موافق مدعای

~~او صدور یابد . جوهر خادم از استماع این سخن در بحر اضطراب افتاده

~~بامیر علی خبری 3 که منصب حجابت داشت بواسطهآ ظرافت و ندیمی

~~2

~~مملکت

~~وتی

~~ق : حبزی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_223.png)

~~بغایت کستاخ گشته بود النجا نمود و در اصلاح آن مهم استمداد کرد.

~~علی خیری1 گفت : مصلحت چنانست که بترتیب جشنی پادشاهانه قیام

~~نمائی ، تامن سلطان را بلطایف الحیل بمنزل تو آورم ، آنگاه آنجه اعداء

~~داعیه دارند که بزجر ازتو بستانند از نقدوجنس بمجلس اورده، پیشکش

~~کنی وغالب ظن آنست که بربن تقدیر زبان اعداء کوتاه گشته ، منصب

~~وناموس تو برقرار ماند . جوهراین سخنان را بسمع قبول استماع نموده

~~طوی عظیم ترتیب داد.

~~یکی جشن فرمود بازیب و ساز

~~که دروصف آن قصه گردد دراز

~~وعلی خبری در روز معهود بخدمت سلطان شتافته وبادای کلمات

~~هزل آمیز و سخنان فرح انکیز سلطان وا مبتهج و مسرور ساخته ،

~~در آن اثناء بسمع اشرف اعلی رسانید که : دو غلام سیم اندام که

~~" ولدان مخلدون" اگر از لطافت رخسار وحلاوت کفتار ایشان خبر

~~یابند غرق خجالت کردند، چنانکه :

~~صنوبر قدانی چو گلنار تر

~~ت

~~برخساره خون کرده گلراجگر

~~بنا کوششان پر زیاقوت ودر

~~دهان و لبی نیز ازین مایه پر

~~بیک طرفه صد شهر برهم زده

~~بییک غمزه بر ملک عالم زده

~~جهة پیشکش خداوند عالم خریده ام، اگر منت برجان بنده

~~نهاده، ببنده خانه تشریف اورند نقدجان را نثار ککنم، مصرع: که بنده

~~بندهآ توبنده خانه خانهآ ms152 تست . سلطان رقم قبول بر ملتمس علی خیری کشیده ،

~~ق: حبری وخ: حری

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_224.png)

~~بعزم وثاق او سوار شد و حال انکه منزل جوهر خادم برسرراه بود.

~~چون سلطان بدانجانزدیک شد علی خیری نوبت دیکر زبان بمطایبه کشوده ،

~~گفت : بندکان سلطان را باور آمد که من بعرض رسانیدم که دو غلام

~~قمر پیکر جهة پیشکش خریدهام. مرا که فلسی بدست نیست واز مطبخ

~~من غیر دود دل نوکران کرسنه دودی بر نمی آید چگونه پادشاه ربع

~~مسکون را طوی توانم کرد وپیشکش توانم نمود1 ومال بسیار وغلامان

~~گل عذار و کنیزکان زهره جبین و نفایس روی زمین همه درخانهآ این

~~نیم سوختهآ سیاه یعنی جوهر خادمست . اکر منزل ظلمانی او از فر

~~سلطانی منور کردد جمیع اسباب عیش و عشرت ونقد و جنس بی نهایت

~~درساعت میسر شود ودرین باب اطناب نموده، سلطان بخانه جوهر تشریف

~~برد . جوهر انچه توانست و مناسب دانست بنظر انور سلطان رسانیده ،

~~پیشکش کرد . از آن جمله هشتاد کنیزک مشکلهآ مغنیه 2 بود که از

~~رشک ساز و آواز ایشان زهرهآ خنیاگر بر سپهر کبود صعود نمینمود .

~~مموی

~~همه ناز یرورد و نازک خرام

~~مه نسمه و افتاب تمام

~~ز بیداری فتنه خونخوار تر

~~ز خواب جوانی ستمگار تر

~~و سلطان از جوهر خادم راضی گشته، فرمود تا بعضی از نواب

~~بسمع نصیرالدین رسانیدند که : ما را معلوم شد که آنچه تو دربارهآ جوهر

~~می گفتی از وفور اخلاص بود . اما سمت بادشاهانه اقتضا نمیکند که

~~خدمتگاران قدیم را بسبب جزویات مخاطب ومعاتب گردانند . ا کنون

~~باید که باجوهر در مقام صلح وصفا بوده، دیکر کرد منازعت و مخاصمت

~~202

~~- خ و قرانم بیشکش نمود

~~ق معنیه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_225.png)

~~نگردی ونصیرالدین و جوهر بایک دیگر گرک آشتی کرده ، بعد از ایقضای

~~اندک زمانی جوهر شمس الدین علی بن نصیرالدین را نیز در نزد

~~بعضی

~~از حرمهای امراء متهم کردانید و بدین واسطه پدر وپسر ms153 در قید بلاافتاده،

~~هردو محبوس کشتند. شمس الدین علی در محبس این رباعی در سلک

~~نظم کشید:

~~دی بد پدرم صدر خداوند وزیر

~~باع

~~وامروز من ویدر ذلیلیم واسیر

~~من بنده جوانم و جوانی کم گیر

~~بارب توبیخشای برین عاجزییر

~~اوقات حیات پدر وپسر هم در آن زندان بنهایت انجامید. یس

~~مناسب بطور صاحب این منصب آنست که بساط نزاع و خصومت نسبت

~~بمقربان درکاه سلطنت در نوردد و بقدر امکان در استرضای خاطر ایشان

~~کوشیده، کرد تقریر نکردد. چه بروفق تجارب امم وصدق تواتر اخبار

~~عالم این معنی مقررست ومعین که مهم اهل تقریر و مردم غماز وشریر

~~هرکز کماینبغی تمشیت نکیرد واگر چه بحسب مصلحت وقت پادشاه روزی

~~چند سخنش را بسمع رضا اصفاء نماید بعد از حصول مقصود مزاج شهریاری

~~نسبت بدو تغییرپذیرد . بصحت پیوسته که یکی از خلفای عباسیه مقرری

~~را گرفته، محبوس کردانید. پس از چند گاه شخصی از محبان آن مقرر

~~فرصت یافته، بعرض رسانیدا که : بنده مبلغ صد هزار دینار بخزانهآ

~~عامره می رسانم، اکر حکم همایون باطلاق1 دوست من صدور یابد .

~~خلیفه گفت

~~ه: اگر تو مانند آن شریر پیدا کنی بمحبس فرستم

~~20

~~حخ

~~را بترددنزد 2= خ رسانیدند 2- خ باخلاق 6_ درخ

~~این جمله نیست ودرق با خط دیگر در حاضیه افزوده اند .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_226.png)

~~من مبلغ صد هزار دینار دربارهٔ‌ تو انعام میفرمایم .

~~باعی

~~ای آنکه ترا کرد خداوند وزیر

~~کوتاه نما زبان خود از تقریر

~~زیرا که مقرر شود از حکم قدیر

~~مردود بنزد صاحب تاج وسریر

~~قوام الدین ابوالقاسم بن حسن الدرگزینی

~~بعلو همت و تهور ووفور سخاوت و تجبر1 موصوف و معروف

~~بود . از اقسام بعضی از فضایل مثل شعر وانشاه شعور ووقوف تمام داشت .

~~در مبادی احوال بنیابت یکی از حجاب سلطان محمد بن ملکشاه قیام

~~می نمود و در زمان سلطان محمود بن محمد وزارت مملکت عراق

~~بروی مقرر کشت و بسبب فرط جود و ms154 سخا و کثرت بذل وعطا جاه و

~~جلال او از وزرای سابق در گذشت وبعد از عزل 2 نصرالدین سلطان

~~سنجر ابوالقاسم را از عراق طلبیده، منصب وزارت خود برای صواب

~~نمایش مفوض گردانید و فرمان قوام الدین در شرق وغرب عالم مانند

~~حکم قضا نفاذ یافت وفضلاء وشعراء در مدح او اشعار غرا گفته، پرتو

~~احسان بروجنات احوال آن طایفه تافت . درجامع التواریخ مذکورست

~~که : قوام الدین ابوالقاسم برقتل اکابر واعاظم بغایت دلیر بودوباندک زلتی

~~و جزئی خطیئتی در کشتن مردم سعی واهتمام مینمود. چنانکه6

~~روزی در سر دیوان میان او وعزالدین اصفهانی که در ممالک سلطان

~~منصب استیفاء تعلق بدو میداشت جزوی گفت و شنیدی واقع شد .

~~قوام الدین درحال بحبس وقید عزالدین مثال داد و ان بیچاره بمحبس

~~: خود را تقریر

~~ی تحبر 2- ق : عدل

~~نمانچه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_227.png)

~~شتافته، برسبیل اعتذار این رباعی درسلک نظم کشید وپیش وزیر فرستاد:

~~باعیا

~~کرتو ز نگاه 2 من خبر داشتنی

~~چون کرکعزیز مصر ینداشتئی

~~من کرک عزیز مصرم، ای صدربکن

~~باگرک عزیز مصر گرک آشتئی

~~قوام الدین این رباعی درجواب نوشت که :

~~رباعی

~~گر زانکه توتخم کینهام 3 کاشتشی

~~در جنک نصیب صلح بکذاشتشی

~~کنون که زمانه پایدارست مرا

~~وعزالدین اصفهانی هم در آن حبس ازجهان فانی انتقال نمودو همچنین

~~بی بهره بماندی ز گرک آشتشی

~~وزیر قوام الدین عین القضاة همدانی را که اعلم علمای عهد خویش بود

~~بسبب اندک سختی که در باب فساد مذهب جمعی از حساد بوی نسبت

~~کردند فرمود تا بر درگ مدرسه که در آنجا دیس میگفتند از حلق

~~اویختند . بالاخره شآمت خونهای ناحق شامل روزگار قوام الدین گشته ،

~~سلطان سنجراورا معزول کردانید وسلطان طغرل بن محمد بن ملکشاه

~~درزمان سلطنت خود بقتل رسانید . مرد خردمند آنست که بسبب عروج

~~برمعارج5 دولت این جهانی و صعود برمصاعد عظمت سرای فانی بخار

~~غرور و پندار بکاخ دماغ متصاعد نکرداند و از عذاب روزجزا وعقاب

~~عالم ms155 عقبی اندیشه

~~ماید

~~بی جهة شرعی بسفک دماء و اراقهآ خون

~~برایا سعی و اهتمام ننماید .

~~205

~~قی وبمت 2درق وخ چنینست و ظاهرا در اصل (کناه))

~~بوده وکاتب تحریف کرده است 3 خ تعخم در

~~قادر

~~5- خ معراج 6- خ بگرداند 7- درخ این کلممه نیست ودرق

~~بضط دیگر درحاشیه افزوده شده .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_228.png)

~~خون خلایق میآلای دست

~~که بالای دستتو1

~~م دست هست

~~ناصر الدین طاهربن فخر الملک بن نظام الملک

~~دردرج وزارت ودری برج صدارت بود وبعد ازعزل قوام الدین

~~درکزینی بوزارت سلطان سنجر قیام نمود. بحسب تقدیر مقارن آن

~~حال سلطان بی همال در دست حشم غز3 گرفتار گشت و ناصر الدین

~~قبل از آنکه از آن منصب تمتعی یابد از جهان گذران در گذشت.

~~ت

~~بگذاشته نقد زندگانی

~~بگذشت ازین جهان فانی

~~کمال الدین علی السمیرمی:

~~بصفت عقل و کیاست و فهم وفراست موصوف و معروف بود و

~~در زمانسلطان محمد بن ملکشاه بوزارت اهل حرم قیام مینمود و

~~چون

~~سلطان محمد در گذشت وپسرش سلطان محمود پادشاه گشت

~~منصب وزارت خود را بکمال الدین تفویض کرد و

~~از روی وقوف

~~وشعور همکی خاطر بتمشیت آن مهم آورد و در آن اثناء میان سلطان سنجر

~~وسلطان محمود غبار نقار ارتفاع یافته، سلطان سنجر بالشکر خجسته

~~آثر بجانب عراق شتافت ودر نواحی ساوه سلطان محمود باعم بزرکوار

~~ییکار نموده ، عنان2 انهزام بصوب اصفهان تافت . آنگاه کمال الدین

~~وزیر را چهة تمهید بساط معذرت نزد سلطان سنجر ارسال نمود و چون

~~2

~~ر خ این کلمه نیست

~~* عدل

~~3ق: در

~~شت حشم

~~عر ودر خ : در دست حسم عز

~~ السمیری

~~5) درخ این عبارت نیست .

~~درخ این کلمه

~~ق: عیان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_229.png)

~~کمال الدین بمجلس همایون سنجری درآمد سلطان از روی سؤال فرمود

~~که : فرزندم محمود کجاست ؟ جواب داد که : "انا آتیتک به قبل ان تقوم

~~من مقامک " . باز یرسید که : سردار لشکرش علی بار کجاست ؟ گفت:

~~" انا ms156 آتیتکبه قبل ان یرتد الیک طرفک " . سلطان را تقریر دلیذیر

~~وزیر1 بی نظیر موافق ضمیر منیر افتاده ، از سرجریمهآ سلطان محمود

~~در کذشت ووزیر مقضی المرام مراجعت نموده، سلطان محمود راباعلی

~~بار 2 بدرگاه سلطان عالی جاه آورد. سلطان سنجر برادر زاده زا بنوازش

~~بادشاهانه اختصاص داده، دختر خودستی2 خاتون را باوی در سلک

~~ازدواج کشیدو ایالت ولایت عراق را بدستور

~~بوی مفوض

~~گردانید واین معنی سبب علودرجهآ جناب وزارت مآب گردید . امامقارن

~~ان احوال بود که بدست یکی ازفدائیان ملاحده بمرتبهآ شهادت رسید،

~~چنینست آثآین چرخ بلند

~~گهی با نشاط و کهی با گزند

~~یکی را بچاه افگند بی گناه

~~یکی را یکه7 برنشاند بگاه

~~سرانجام هر دو بخاک اندرند

~~خطیر الملک ابومنصور الیزدی

~~از اختر بچنک مغاک8 اندرند

~~از حلیهآ فضایل نفسانی و کمالات عاری و عاطل بود و از تدبیر

~~ملک و ترتیب9 امور دولت بغایت ذاهل وغافل، اما بسبب حسن طالع

~~207

~~خ و تقریر وزیر

~~بلد

~~دست و درق نیز چفین

~~ده وباخط دیکر اصلاح گرده اید

~~قی: جنک و

~~خ: ملک وتدیر وترتیب

~~خ صی

~~تفویض (1) خ :

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_230.png)

~~ومساعدت بخت مدت چهل و پنج سال دردواوین سلاطین صاحب تمکین

~~منصب انشاءآ با اشراف یا استیفاء بوی متعلق بود و در زمان سلطان

~~محمود بن محمد بن ملکشاه بدرجهآ بلند وزارت نیز رسید، مصرع :

~~جوی طالع زخرواری هنر به .

~~در جامع التواریخ مذکورست که : خطیر الملک درایام وزارت روزی

~~در دارالسلام بغداد بامر1 مراد سوار گشته، با بسیاری از فضلای

~~روزگار و اکابر نامدار می راند و درآن اثناءآ از خواجه ابوالعلاء که

~~درسلک صنادید و افاضل عالم انتظام داشت یرسید که : لواطه رسم قدیمست

~~یا نو پیدا شده ؟ خواجه جواب دادکه : رسم قدیمست و قوم لوط پیغمبر

~~مرتکب این فعل2 می شده اند و وزیر بی نظیر باز سؤال کردکه : لوط

~~یشتر بوده است یا ییغمبرما ؟ خواجه گفت : الله الله اید الوزیر ms157

~~ییغمبر ما خاتم النبیین است . خطیر کفت : حق سبحانه و تعالی در حق

~~امت لوط چه فرموده است ؟ ابوالعلاء این آیه برزبان راند که : "اتاتون

~~الرجال شهوة من دون النساء بل انتم قوم تجهلون "، یعنی نادان کسانید

~~که مرتکب عمل لواطه می شویدآ . خطیر گفت : این سهل وعید و

~~تهدیدست . القصه این قیل وقال در میان اهل فضل وکمال اشتهاریافته ،

~~سبب عزل خطیرالملک گشت و آن وزیر بی قابلیت در ارزوی منصب

~~وزارت در کذشت انا لله.

~~صس الدین بن نظام الملک ه

~~درزمان سلطان محمودبن محمدین ملکشاه بمرتبهآ وزارت رسید وبنا

~~) خ : بابر(2) ق : پیفصبرمرتب این فعل وخ5 پیفمبرست مرتکب این امر

~~هی*

~~خ : نظام الدین .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_231.png)

~~بر انکه در جمع1 اموال و استیصال اغنیا و توانکران حرص بسیار

~~ورزید و از طریقهآ نایسندیدهآ ظلم و بیداد احتراز نمی نمود و بر تخریب

~~بلاد و تعذیب2 عباد مصر بود اعیان عراق عرضه داشتها در باب شکایت

~~او بدرکاه سلطان سنجر ارسال داشتند و سلطان سنجر مثالی2 موافق

~~مدعای عراقیان نزد برادر زاده فرستاد وسلطان محمود شمس الدین عثمان

~~را بقتل رسانید وسرش را بجانب خراسانروان گردانید. پس بر صاحب

~~این منصب بنا بر مصلحت دنیوی و اخروی واجب و لازمست که از

~~جادهآ عدل وانصاف مطلقا میل وانحراف ننماید وعنان توسن نفس خود

~~کام را از شایع لطف ومرحمت بصوب جور و اعتساف انعطاف ندهد.

~~پیوسته مضمون آیهآ کریمهآ " ان الله یامر بالعدل والاحسان" را نصب العین

~~ضمیر کرداند و بمطالبات عنیف و مصادرات نامقدور بندکان خدای را

~~نرنجاند6

~~بت

~~میا زار مردم بجور و عناد

~~دل خلق را شاد گردان بداد

~~شرفی الدین علمی بن رجاء

~~درایام سلطنت سلطان طغرل بن محمدبن ملکشاه بمرتبهآ وزارت رسید

~~ودر آن امربغایت کم بضاعت و بی وقوف بود . اما قبل از آنکه سلطان طغرل

~~او را معزول گرداند زمان سلطنتش بسر آمد و شرف الدین علی بجانب

~~اذربایجان ms158 شتافته ، درسلک ملازمان سلطان داود بن محمود انتظام یافت

~~و در آن وقت که خوارزمشاه لشکر بعراق کشید اورا بعزشهادت رسانید.

~~مصرع : در دار فنا کسی نماند باقی.

~~209

~~جهیع

~~. تفریب وق : تعل

~~خ:مثال (4) خونر نجانند

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_232.png)

~~رف الدیین انوشیروان1 بن خالد الکاشی

~~در اقسام فضل وهنر و ادب و تبحر در لغات عرب یگانهآ روزگار

~~بود و بسیاری از اوقات شریف را در مطالعهآ علوم معقول ومنقول صرف

~~نموده، برجادهآ شرع وتقوی وامانت مدت العمر ثبات قدم ورزید وباوجود

~~علوشان هرگز پیرامن عجب و نخوت نگردید. چندگاه بوزارت سلطان

~~محمود بن ملکشاه رفته، مدت هفت سال دیگر علم وزارت برافراشت .

~~اما بواسطهآ بخل وحسد وکثرت تواضع و فروتنی ریاض جاه ومنصبش

~~هرکز برشحات شوکت وابهت طراوت و نضارت نپذیرفت و وفور خفتا

~~وعدم تمکینش بمثابه ای بود که در صدر دیوان ومسند وزارت ازبرای

~~همه کس بی تحاشی قیام می نمود . بنابر آن یکی از فلای

~~این دو

~~بیت انشا کرد که :

~~ت

~~مرا ایریست بی شرم و معاند

~~ولی را باز نشناسد ز حاسد

~~برای هر کسی بر پای خیزد

~~توکوئی هست نوشروان خالد

~~روزی جمعی بااو سفاهت بی نهایت نمودند واو از کمال تواضع و

~~سلامت نفس چنانکه3 باید جوابی نداد . نواب درکاه وزارت گفتند که :

~~ما را این همه حمیتی نیست. جواب داد که : چهل سالست که من درپناه

~~بی حمیتی بسر می برم .

~~طعه

~~چون خاک باش در همه احوال برد بار

~~تا چون هوات بر همه کس قادری رسد

~~210

~~نوشروان (2) خ: سمت (3) درق این کلمه نیست (6) ق و

~~(5) ق : نرد وباز

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_233.png)

~~چون آب نفع خویش بهر کس همی رسان

~~نا همچو آتشت ز جهالن برتری رسد

~~بالجمله انوشیروان1 تا آخر ایام حیات بفراغت روزگار گذرانید

~~ودرعین نیک نامی متوجه عالم باقی کردید . کتاب نفثة المصدور2 ازجملهآ

~~مصنفات اوست و امام ابوالقاسم حریری رسالهآ مقامات بنام نامی او

~~تصنیف نمود.

~~عمادالدین ms159 ابوالبر کات

~~سبش ازجانب پدر ببنی سلمه که آثارایشان درعراقین سمت اشتهار

~~یافتهمرسد

~~مادرش خواهر زادهآ قوام الدین ابوالقاسم درکزینی

~~بود وچون عمادالدین را هوس وزارت در سر افتاد از عراق بخراسان

~~رفته ، نسبت بسلطان سنجر و امراء و ارکان دولت ان حضرت خدمات

~~یسندیده بجای آورد و مافی الضمیر خودرا اظهار کرد. سلطان حکم فرمود

~~که سلطان مسعود که در آن زمان فرمانفرمای عراق بود وزارت خود

~~بوی مسلم دارد و عمادالدین مقضی المرام با عظمت و غرور تمام بدرکاه

~~سلططان مسعود مراجعت نموده، بسرانجام مهام وزارت مشغول کشت .

~~اما بواسطهآ کمال الدین ثابت بن محمدالقمی ومویدالدین مرزبان منشی

~~که در سلک ملازمان قدیمی سلطان انتظام داشتند و نسبت بعماد الدین

~~ابوالبرکات در مقام عداوت بودند اورا اختیار و اعتباری پیدا نشد ، بلکه

~~بعد از انقضای اندک زمانی سلطان مسعود رقم عزل برصفحهآ حالش کشید

~~وکمال الدین محمد خازن را وزیر گردانید .

~~21

~~انوشروان (2) ق : نقثه الصدور وخ : بقیة الصدور (3) در

~~کلمه نیست و درق در حاشیه الفزوده شده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_234.png)

~~در مبادی احوال خازن سلطان سنجر بود وسلطان روز بروز

~~در

~~تربیتش میفزود2 تاحکومت مملکت ری را بوی تفویض نمود

~~وچون سلطان محمود بن محمدبن ملکشاه فوت شد و برادرش سلطان

~~مسعود بر تخت سلطنت نشست استخلاص ری را پیشنهاد همت ساخته ،

~~با لشکر نصرت اثر متوجه آن جانب کشت وکمال الدین محمد بعزم جدال3

~~سلطان را استقبال کرده، نسیم فتح وظفر بریرچم علم سلطان وزید و

~~کمال الدین محمد اسبر سرینجهآ تقدیر شده، در قلعهآ سرجاهان2 محبوس

~~گردید وچون سلطان مسعود بکمال عقل وفراست وجمال فهم و کیاست

~~کمال الدین محمد عقیدهآ بی حد داشت بعد از عزل عماد الدین او را

~~بقلعه بیرون آورده، صاحب عهدهآ مهمات وزارت کرد و کما الدین کما ینبغی

~~ضط مملکت و استمالت سپاهی و رعیت پرداخته، امور سلطنت را

~~بنوعی سر انجام نمود که بعد ازخواجه نظام الملک رحمه الله5 ms160 هیچ وزیری

~~را آن معنی میسر نشده بود ودر ضبط اموال دیوانی زیاده از حداعتدال

~~کوشیده ، ابواب منافع امراء وارکان دولت را مسدود کردانید. لاجرم

~~همگان کمر عداوت آن وزیر صایب تدبیر بر میان جان بستند و در

~~کمینگاه غدر منتهز فرصت نشستند . در خلال این احوال بمسامع جاه

~~وجلال رسید که : والی فارس بخار غرور ویندار بکاخ دماغ راه داده ،

~~طریق تمرد و عصیان مسلوک میدارد . سلطان امر فرمود که اتابک

~~کمال الدین محمد

~~212

~~خ این کا

~~خ عزم وجال

~~خ: رحمة

~~وخ : همکنان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_235.png)

~~قراسنقر1 در ملازمت برادرش سلجوقشاه متوجه شیراز کردد و کلزار

~~ان مملکت را از خار و خاشاک معاندان یاک سازد و اتابک قراسنقر3

~~و سلجوقشاه بجانب شیراز درحرکت آمده، بیک منزلی اردو قرار گرفت

~~وبسلطان پیغام داد که : تا پادشاه سر و دست محمد خازن را نزد من

~~نفرستد محالست که قدمی پیشتر نهم و می ترسم که اکرمسئول3 من مبذول

~~نیفتدبداغ عصیان متسم کردم5 ودرین باب مبالغه و الحاح قراسنقر6 بجائی

~~رسید که سلطان مسعود مضطر گشته، آن وزیر خجسته سیر را بعزشهادت

~~رسانید1.

~~کرمحول حال جهانیان نه قضاست چرامجاری احوال بر خلاف رضاست

~~عز الملک" بن مجد الدین الیزد جردی1

~~از کمال حرص و شرارت نفس درسن هفتاد سالکی منصبوزارت

~~قبول نمود و او بسوءآ خلق وکثرت طمع4 1 وهرزه کوئی وعیب جوئی

~~موصوف بود و چون بدین مرتبه رسید ببسط بساط ظلم و ستم مشغول

~~گردید . کمال الدین ثابت قمی که بر درگاه سلطان مسعود اعتبار و اختیار

~~تمام داشت کمر عداوت عزالملک برمیان بسته، خواست 11که او را

~~از پای دراورد و دست جورش را از سر اهالی مملکت کوتاه کرداند .

~~بنابر آن بسلطان سنجر عرضه داشت کرد

~~پیوسته تعیین وزراء

~~مفوض برای عالم آرای نواب درگاه عالم پناه بود. حالا انابکان وزیر

~~213

~~وخ

~~گلعذار (2) خ میرذا سفر وق :

~~راسنقر (ا4) خ وق: مبذول (ه)خ منتسم گردد ms161 (6)خ: فراسنهر (7) خ :

~~سانید

~~اخ : الیزجردی (9) خ: طبع (

~~) ق وخ : عزالدبن ملک

~~درق این کلاضه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_236.png)

~~نشانی میکنند و درین باب از بندگان آن آستان اقبال آشیان استجازه

~~نمینمایند ومضمون این عریضه بسمع اتابک آقسنقر1 رسیده ، کمال الدین

~~ثابت را در قلعهآ همدان بقتل رسانید و این صورت موجب مزید عزت

~~عز الملک شده ، بدستور پیشتر بلکه

~~اقدام نمود وچون اتابک آقسنقر(1) از عالم انتقال فر مودسلطان مسعودبقید

~~بتشیید قواعد ظلم وطغیان

~~وحبس عزالملک فرمان داد و محصلان بعد از آنکه آنچه در مدت

~~وزارت اندوخته بود3 از وی بستدند اوراگ از محبس بجهان جاودان5

~~فرستادند، مصرع : از تیغ اجل نجات ممکن نبود .

~~مدت مدید1 منشی سلطان مسعود بود و بعد از عزل عز الملک

~~موید الدین مرزبان

~~منصب وزارت را تعهد نمود واو بجمال نسب و کمال فضل و ادب اشتهار

~~و اتصاف داشت . اما بعد از آنکه دو سال رایت وزارت بر افراشت اتایک

~~بوزابه اورا معزول کردانیده، آن منصبرا بنایب خودتاج الدین ابوطالب

~~شیرازی داد.

~~اج الدین ابوطالب الشیرازی

~~از اکابر وزیر زادکان فارس بود. اما از صفت عقل و کیاست و

~~وقوف1 برتمشیت امور وزارت بهره ای نداشت . لاجرم بعد از ققل اتابک

~~بوزابه از آن شغل معزول8 گشته ، بشیراز مراجعت نمود .

~~شمس الدینن ابوالنجیب درکزینیا

~~خواهر زادهآ ابوالقاسم درجزینی بود و بغیر آن10 فضیلتی نداشت

~~ح اقسنفر

~~2) درخ این کلمه نیست (3) ق : بودند (6) ق و

~~قد

~~جاودا

~~(7) خ: توقف

~~وخ مشد

~~ق : در کذی

~~خ بفیر از آن

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_237.png)

~~و از کمالات نفسانی بغایت عاری و عاطل بود و

~~او

~~در اوایل حال

~~بنیابت امیر ایاز که بمزید تقرب از سایر ارکان دولت سمت امتیازداشت

~~قیام مینمود و بسعی امیر مشارالیه برتبهآ بلند وزارت رسید وچون بصفت

~~وفور جود و سخاوت وفرط کرم ومروت موصوف و معروف بودباوجود

~~عدم فضییلت وقابلیت مدتی مدید در زمان سلطان مسعود بشغل وزارت

~~مشغولی فرمود و ms162 پنس از فوت سلطان مسعود برادر زاده اش سلطان

~~محمد بن محمود نیز آن منصبرا بوی مسلم داشت . در جامع التواریخ

~~مذ کورست که . شمس الدین ابوالنجیب از فضایل نفسانی بدان مرتبه

~~عاری بود که نوبتی کمال الدین ابوشجاع زنجانی را که از بغداد بعراق عجم

~~آمده بود گفت که : ظاهرا از راه جعده آمده اید. کمال الدین گفت :

~~خداوند، جاده باید گفت ، نه جعده . شمس الدین باز زبان کوهر افشان

~~کشاده ، فرمود که : هم چنینست ، غلط گفتم ، جعده آنست که کمان درآن

~~نهند. کمال الدین گفت : آن جعبه است و2 تیر درآن می نهند . آنگاه

~~شمس الدین در غایت انفعال زبان درکام خاموشی کشید. وفات سلطان

~~محمد بن محمود و شمس الدین ابوالنجیب درهمدان در عرض یکهفته

~~بوقوع انجامید.

~~یت

~~همه کس را همین را هست درپیش

~~بوقت مرک چه سلطان چه درویش

~~جلال الدین بن قوام الدین ابوالقاسم الدر کزینی3

~~بسمت علو همت و کثرت فصاحت ولطف گفتار و حسن کردار

~~215

~~گفت که این جعبه است که

~~3) خ:

~~در کزینی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_238.png)

~~وشکل خوب وشمایل مرغوب موصوف ومعروف بود و در امر جود و

~~سخا1 وبذل وعطا نسبت بعلماء وفضلاء بل2 کافهآ برایا اسراف مینمود.

~~لاجرم در ایام وزارت آن وزیر بحر مکرمترا قرض بسیار شد وییوسته

~~در سر دیوان جماعت قرض خواهان جمع امده ، مزاحم اوقات شریفش

~~مگشتند . القصه جلال الدین دراوایل

~~ایام

~~سلطنت سلطان محمدین

~~محمود امر وزارت را تکفل نمود و چون چند گاهی بتمشیت مهمات

~~مملکت پرداخت شمس الدین ابوالنجیب امراء و ارکان دولت رابخدمات

~~لایقه ممنون کردانید ، تا جلال الدین را معزول ساخته، اورا نوبت دیکر

~~بدان درجهآ بلند رسانیدند. نقلست که : در آن ایام که شمس الدین

~~بوالنجیب

~~خاطر اکابر و اصاغر را ببذل درم ودینار بجانب خود

~~مایل و راغب کرد جلال الدین این قطعه گفته ، بسلطان فرستاد

~~بیت

~~خصمم زبهر تربیت خویش و عزل من

~~خصمم اکر بسیم و ms163 زر خویش واثقست

~~بفریفت خلق را بزر و سیم بی کران

~~من بنده واثقم8 بخدای و خدایگان

~~اما هیچفایده

~~برآن مترتب انکشت وجلال الدین معزول

~~شده ، این قطعهآ دیگر بخاطرش گذشت :

~~2

~~1)خ :سخاوت (2) خ لضلا و(3) درخ این کلممه نیست (6) درق از کامهآ امراء و

~~رکان تاگلمهآ شمس الدین مگرر شده و در تگرار دوم کلمهآ اوالنجیب ر

~~ق : عذل وخ عدل (7) خ:

~~این کلمه نیست 101 ق : مرتب

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_239.png)

~~عشوه دادی و مرا بخریدی

~~در تو بستم دل و ندانستم

~~که دل اندر خدای باید بست

~~رم باد دارم آندر دست

~~و قاضی شروان2 بعد از عزل جلال الدین این ابیات در مدح

~~و تسلی او انشا نمود

~~در خواب دوش مسند صدر2 جهانیال

~~اعه

~~گفتم که : شاد باش که فردا بکام دل

~~با بنده گفت : خواجه مرا یاد می کند؟

~~بالجمله جلال الدین در کنج انزوا و نامرادی منزل گزید،

~~یشت مبارکش دل تو شاد می کند

~~تا آن زمان که متوجه عالم باقی گردید .

~~فلک خود غیر ازین شیوه نداند

~~بیت

~~شصاب الدین ققه الحامدی

~~که اندوهی دهد جانی ستاند

~~وزیر کامل نسب وافر حسب صاحب ثروت بسیار عطیت بود و

~~دران عهد هریک از ابنای جنس بتقدم5 او اعتراف می نمودند. بعداز

~~چهارسال که بوزارت سلطان سلیمان شاه یرداخت بواسطهآ قصد بعضی از

~~امراء شهید شده، جنات عدن را منزل ساخت، مصرع : از قصد اجل

~~چه سان توان رست ؟

~~217

~~قطعه

~~شیرواد (3) ق و انشا نع

~~وخ

~~خ و مسند و صدر

~~خ

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_240.png)

~~فخرالدین طاهر بن1 الوزیر معین الدین الکاهی

~~در زمان1 سلطان ارسلان بن طغرل بن محمد بن ملکشاه

~~برمسند وزارت نشسته، بسر انجام مهام فرق انام قیام و اقدام نمود

~~و امور مملکت را در سلک استقامت انتظام داده، در بسط بساط عدالت

~~اهتمام تمام فرمود و در آن ایام حاکم ولایت ری امیر امیر بن علی

~~بار و معین ms164 الدین ساوجی1 المستوفی بملازمت سلطان رسیده، نسبت

~~باتابک شمس الدین ایلدگز که پدر سببی سلطان و پادشاه نشان بود

~~وفخر الدین

~~طاهر

~~اطلاع یافته، در خلوتی کیفیت قصد

~~معاندان و حقیقت حسد و شرارت ایشانرا برطبق عرض نهاد و سلطان

~~سخنان وزیر صایب تدبیررا بسمع رضا اصفاء نموده، حکم فرمود تاأمیر

~~امیررا 2 مقید بقلعهآ نخجوان بردند و معین الدین ساوجی3 را مؤاخذ

~~و معاقب ساخته، آنچه در حوزهآ تملک داشت ازوی بستدند و بدین

~~سبب مرتبهآ جناب وزارت ماب سمت ازدیاد پذیرفت و روزی چند در

~~کمال9) استقلال بدولت و اقبال بکذرانید . اما در عنفوان جوانی و

~~غلوای نافذ فرمانی بواسطهآ اصابت عین الکمال جهان فانی را وداع کرده،

~~رخت بریاض جاودانی کشید.

~~218

~~ر خ این کلممه نیست (2) درخ این عبارت نیست و درق باخطی

~~یگر

~~رحا

~~افز

~~علمی قار

~~و معین الدین ساوه

~~رن

~~ومعین ساوجی (5] در

~~هردو نسخه چنینست و پیداست جملهای نظیر ( سعایت می کردند *

~~ز

~~و امیر امر ر

~~صه لیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_241.png)

~~درین بتان که جای بی غمی نیست

~~بیت

~~ام الدین بن الوزیر قوام الدین

~~یاهی بی بقا تر ز ادمی نیست

~~بعد از فوت فخرالدین روی بتنظیم مهام وزارت اورد و بااهل

~~ابوالقاسم

~~علم و فضیلت و سپاهی و رعیت بر وجه احسن1 معاش کرد ، زیرا که

~~بمکارم اخلاق و محاسن آداب موصوف و معروف بود و آثار بزرنی و

~~انوار ریاست ومهتری از اسرهآ همایونش ظاهر ولایح می نمود وبالاخره

~~سبب سوع عنایت2 اتابک محمدبن ایلدکز سلطان اورا معزول کردانید

~~و قوام الدین درگوشهای منزوی گشته ، دیگر کرد آن منصب نگردید.

~~کمال ا لدین ابوالشجاع زنجانی

~~در سلک عمظمای ارباب قلم و اکابر اصحاب دانش و کرم انتظام

~~داشت و بعد از عزل قوام الدین رایت وزارت وعدالت برافراشت وچون

~~مدت دو سال بتمهید بساط عدل و انصاف پرداخت مشکور و ممدوح

~~ازین سرای برملال انتقال کرده ، روضهآ رضوان زا ms165 منزل ساخت.

~~کمال الدی ابوعمر الابهری

~~بطهارت اصل ونسب و وفور فضل و ادب وحسن لیت و صدق

~~عقیدت وکمال رسوخ برجادهآ زهد و عبادت موصوف ومشهور بود وسالها

~~در دواوبن سلاطین صاحب تمکین باشفالا خطبر و اعمال بزرکب

~~219

~~اشتغال تمود و چون کمال الدین ابوشجاع وفات یافت سلطان ارسلان

~~سوی عتابت وخ: سوی هفایت

~~خ* باشتهال

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_242.png)

~~بتکلیف تمام اورا برمسند وزارت نشاند و بعد از فوت سلطان ارسلان

~~یسرش سلطان طفرل نیزان منصب را بوی مسلم داشت و چون هرج

~~ومرج بمملکت سلطان طفرل راه یافت ابوعمر1 از اعداء توهم نموده

~~محاسن را بتراشید و در لباس اهل تصوف بطرف عربستان شتافت و

~~در بوادی حجاز این رباعی در سلک نظم انتظام داده، بابهر فرستاد :

~~بیچاره دلم چو محرم راز نیافت

~~باعی

~~در سایهآ زلف خوبروئی تم شد

~~وندر قفس جهان هم آواز نیافت

~~عزالدین الکاشانی2

~~تاریک شبی بود کسش باز نیافت

~~بوفور مروت و علوهمت اتصاف داشت و در ایام حیات بقاع خیر

~~و ابواب البربنا نهاده ، رایات نیک نامی برافراشت و او را در علم

~~سیاق و استیفاء مهارت تمام بود و در زمان سلطان طغرل تعهد منصب

~~خطیر وزارت نمود وچون سلطان از اتابکان متوهم کشت و عزالدین نسبت

~~بان جماعت سوابق اخلاص و لواحق اختصاص موکد داشت مزاج

~~پادشاه بوزیر تفیی پذیرفت و اورا با پسر درقلعهآ همدان بجهان جاودان

~~روال ساخت : مصرع: روح ایشان بخلد خرم بادا

~~بروایت صاحب جامع الحکایات در سلک وزرای سلطان طفرل

~~وضصورا موریانی1]

~~منتظم بود وپیوسته بادای وظایف طاعات و روایت عبادات قیام مینمود.

~~22

~~اشا

~~وق : مزاح

~~خ ابن کلامهآ نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_243.png)

~~هرصباح بعد از قریضهآ بامداد برسر سجاده نشسته، تاوقت طلوع افتاب

~~اوراد نماز خواندی. بعد از آن سوار شده ، خود را بملازمت سلطان

~~رساندی1. روزی پادشاه را مهمی روی نموده پگاه تر کس بطلب وزیر

~~فرستاد و ابومنصور بدستور بقرائت اوراد پرداخته ms166 ، فرستاده را جوابی

~~نداد و چون انتظار صاحب اقتدار از حد اعتدال تجاوز نمود جمعی از

~~اهل غمز وسعایت زبان بغیبت جناب وزارت مآب کشاده، بعرض رسانیدند

~~که : پیوسته ابومنصور بنابر خود رائی و بی پروائی بحکم حضرت کشور

~~ستانی التفات نمی نماید3 و سرانجام مهام را در عهدهٔ‌ تعویق گذاشته ،

~~دیر بدیوان حاضر می کردد. از استماع این سخن سلطان در غضب

~~رفته، چون وزیر بپایهآ سریر سلطنت مسیر) رسید بانک بروی

~~زد که : چرا بیگاه بدرگاه عالم پناه می آئی ؟ ابومنصور جواب داد که :

~~من بندهآ پروردگار عالمیانم وچاکر شهریار جهانیان وباخود نذر کرده ام

~~که تا هرصباح از عرض بندکی و نیاز بدرگاه کریم کارساز باز نپردازم

~~خودرا درسلک ایستادکان بارکاه پادشاه منتظم نسازم . نایرهآ غضب پادشاهی

~~از استماع این کلمات آبدار تسکین یافت و پرتو عنایت و التفات برحال

~~ابو منصور تافث:

~~ای خوش آن دانا که پیش شاه دم گاه قهر از نکته ای خوش میزند

~~نکته ای چون آب می ارد لطیف شاه را آبی بر آتش می زند

~~221

~~خ مصر

~~خ

~~1) خ:رسانیدی (2) ق وخ:

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_244.png)

~~ین الدین ابن1) الوزیر فخرالدین

~~بصفت وقوف و کاردانی ومهارت درسرانجام مهام دیوانی موصوف

~~و معروف بود و در اوایل ایام وزارت او دولت آل سلجوقیان بنهایت

~~انجامید وسلطان تکش خوارزمشاه2 برعراق استیلا یافته ، سلطان

~~طغرل درمعر کهآ ققال بعزشهادت رسید " وتلک الایام تداولها بین الناس ".

~~برخر

~~خرده4 شناس ارباب فضیلت پوشیده نماند که احوال بلکه اسامی

~~وزرای آن دو طبقهآ دیگر از سلجوقیان که در مملکت کرمان و روم

~~حکومت کرده اند بنابرعدم استقلال ایشان از کتب تاریخ معلومنشد .

~~لاجرم خامە5آ مشکین غمامه6 در بیان شمه ای از چگونگی حال وزیرآن

~~سلاطین دیکر شروع نمود و منه الاعانة والتوفیق

~~ذکر بعضی ازوزرای خلفا وحکام بنی اسمعیلیه

~~بررای حقایق انتمای ارباب فضل وافضال پوشیده و بنهان نخواهد

~~بود که اسمعیلیان2 دو طبقه اند . طبقه ms167 ای ازیشان در ممالک مغرب

~~حکومت نموده اند و طبقه ای در بلاد رودبار و قهستان رایت ایالت

~~برافراشته اند. اما طبقهآ اول که نسب ایشان بروایت اکثر مورخان

~~باسمعیل بن جعفر الصادق ملحق می شود چهارده نفر بودند بدین ترتیب :

~~ابوالقاسم محمد بن عبدالله الملقب بالعهدی .

~~) القایم بامرالله ولد مهدی :

~~المنصور بالله بن8 القایم بامرالله.

~~1

~~هر

~~این کلمه نیست

~~قی وخ خارزمشاه

~~ین *

~~(5) خ: جامه

~~وق: ابن

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_245.png)

~~4) المعز لدین الله بن القایم بامرالله .

~~*) العزیز بالله بن1 المعز لدین الله .

~~6) الحاکم بامرالله ابوعلی منصور بن العزیز بالله .

~~) الظاهر لدین الله بن2 الحاکم.

~~8 المستنصر بالله بن2 الظاهرآ .

~~9) المستعلی بالله بن المستنصر.

~~10) الآمر باحکام الله بن5 المستعلی .

~~11

~~الحافظ لدین الله ابو میمون عبدالحمید بن المستنصر بالله .

~~الظافر بالله

~~الحافظ

~~12

~~الفایز بنصرالله بن7 الظافر بالله.

~~14) العاضد لدین الله بن 7 الفایز بنصرالله

~~و زمان دولت این طایفه دویست و شست سال امتداد بافت.

~~اسامی واحوال وزیران اکثر خلفای اسمعیلیه9 نزد مورخان بوضوح

~~نپیوسته و آنچه معلوم شده اینست که مسطور می کردد :

~~بوعلی احمدبن افضل

~~درزمان خلافت المستعلی بالهه بن9 المستنصربالله افضل امیر الجیوش

~~بود و از روی استقلال بسرانجام مهمات ملک و مال قیام و در ایام

~~223

~~ابالت الآمر باحکام الله امیر الجیوش بردست فدائیان نزاریه1 کشته گشت

~~وق : ابن (2) ق وخ: ابن

~~وخ: ابن (ااق: الطاهر

~~بن(6) درق

~~کلمه نیست

~~ق

~~و ابن (10) قی.

~~زاری

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_246.png)

~~و امیر بزخم تیغ انجماعت بعالم آخرت شتافته، چون الحافظ لدین الله

~~بر مسند سلطنت قرارکرفت ابوعلی احمد را منظور نظر تربیت ساخت

~~و منصب وزارت را بوی تفویض فرمود و ابوعلی درغایت اعتبار واختیار

~~در آن منصب دخل نموده، بعد ازاندک زمانی فدائیان اورا نیز ازعقب

~~یدر فرستادند و شخصی دیگر قایم1 مقام شده ، آن مستمند نیز پس از

~~روزی چند بضرب خنجر فدائیان بداختر بعالم دیکر شتافت. آنگاه الحافظ

~~لدین الله منصب وزارت را بپسر ms168 خویش حسن تفویض فرمود و حسن بنابر آنکه

~~بغایت سفاک و دلیر بود و از نشائهآ جنون بهرهآ تمام داشت در یک شب

~~چهل کس را از امرای پدر بقتل رسانید و حافظ از ولد اعز متوهم

~~گشته ، جمعی را خفیه بقصد او اغواء نمود و حسن برینمعنی اطلاع

~~بافته ، آن جماعت را نیز بکشت و بعد از آن بقیهآ امراء و متجنده نزد

~~حافظ رفته ، بعرض رسانیدند که : اگرحسن را بمامی سپاری فهوالمطلوب

~~والا ترا از میان بر می داریم و حافظ در تسکین آن جماعت کوشیده ،

~~طبیبی را فرمود تا حسن را زهر داده، بعالم عقبی فرستاد. مصرع :

~~بد اندیش را هم بداید بپیش .

~~حمباس

~~در زمان الظافر بالله بتمشیت مهمات وزارت قیام می نمود واورا

~~در آن کار اعتبار و اختیار بسیار بود و در روضةا لصفا مسطورست که:

~~عباس پسری داشت در غایت حسن وجمال، موسوم بنصر وظافر شیفته

~~آن جوان گشته، لحظه ای بمفارقتش رضا نمی داد و این حدیث درمیان

~~224

~~* قام

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_247.png)

~~مردم اشتهار یافته، در آن اثناء ظفر قلعهآ معموره ای بنصر بخشید.

~~بعضی از ظرفاء بر زبان آوردند که مهر نصر بیش ازین می شود و

~~عرق حمیت عباس از

~~سخنان در حرکت آمده، ظافر را بابعضی

~~از خواص ببهانهآ ضیافت بخانه بردند و فوجی از نوکران عباس از کمین

~~ببرون امده، خلیفه را با مقربان بقتل رسانیدند و عباس مقتولان را در

~~خانهآ خویش مدفون ساخته و با اموال وافر از مصر هجرت کرده،

~~خواست2 که جانی از غرقاب بلا بساحل نجات کشد3 . در اثنای راه

~~فوجی از اهل فرنک باو رسیده، دست بغارت و تاراج بردند واورا بسته

~~در آن صحرا گذاشتند.

~~علک صالح

~~چون ظافر درخانهآ عباس رخت هستی ببادداد ولدش الفایز بنصر الله

~~ر منند حکومت نشسته: زمام امور وزارت را در کف کفایت ملمک

~~صالح نهاد و ملک صالح تا آخر ایام حیات فایز صاحب ms169 اختیار ملک و

~~مال بود ودرسنهآ خم وخمسین وخمسمائه3 که فایز برحمت

~~فایز6 کشته ، العاضدلدین الله قایم مقام شد، اورا عزل نمود.

~~شابور

~~وزیر العاضدلدین الله که آخرین خلفای اسمعیلیه است بود و در

~~ایام وزاوت او ازجانب فرنک سپاه فراوان بعزم جنک متوجه مصرکشته و

~~چون نزدیک بآن مملکت رسیدند خوف و رعب تمام برضمیر مقربان استیلا

~~یافته ، طالب صلح شدند و بعد از آمدشد سفر ابر مبلغ هزار هزاردینار

~~225

~~درق این کلمه نیست

~~* خاست

~~خ: کشید (6) سال 565

~~در خ این کلمه

~~خ ویز

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_248.png)

~~امر مصالحه قرار یافت ومحصلان فرنک بجهة تحصیل ان زر بمصردرامده

~~این معنی بر خواطر اهل اسلام بغاییت دشوار آمد و بآن راضی گشتند

~~که بناه بوالی شام نورالدین محمود برند ، تا ار عار نصاری خلاص شوند و

~~شایور مبلغ صد هزار دینار تسلیم محصلان نموده، در ادای باقی وجه را

~~تغافل پیش کرفت و باشارهآ عاضد کتابتی بنورالدین محمود نوشته، از

~~استیلای فرنکیان استغائه کرد وچون والی شام از حقیقت حال وقوف

~~بافت اسدالدین شیرکوه را با لشکر گردون شکوه که عدد ایشان بهشتاد

~~هزار میرسید بدفع مخالفان نامزد فرمود وبعد از وصول شیرکوه بنواحی

~~مصر اهل فرنک روباه مثال ازقتال ترسیده، بدیار خویش مراجعت نمودند

~~و اسدالدین در ربیع الاخر سنهآ 64ه بقاهرهٔ‌ مصر درآمده ، عاضد از

~~برای وی خلعت و عهدنامه فرستاد و اورا بمنصب وزارت نوید داد. در

~~خلال این احوال روزی شایور جهة مشورت بعضی ازامور متوجه وثاق

~~اسدالدین شیرکوه گشت و در اثنای راه برادر زادهآ شیرکوه صلاح الدین

~~یوسف با طایفه ای از امرای شام بشایور رسیده، او را کرفتند و عاضد

~~این خبر شنیده، بنا بررنجشی که ازوی در خاطرداشت قاصدی نزد شامیان

~~فرستاده، سر وزیر را طلبید وصلاح الدین فی الحال اورا بدرجهآ شهادت

~~رسانید، مصرع: از تیغ ستم نرست او نیز.

~~اسد الدین شیر کموه

~~بعد از قتل شایور قدم برمسند ms170 وزارت نهاد و چون شست روز

~~بلوازم آن امر قیام نمود رخت هستی بباد داد مصرع :

~~چه شش، چه شست ، چه ششصد چو اخرست زوال

~~226

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_249.png)

~~لاح الدین پوسف

~~پس ازفوت اسدالدین بتقلد وزارت عاضدسر افراز گشت و بمعاونت

~~بهاء الدین قراقوش بر مملکت مصر استیلای تمام رافته ، ار کان دولت

~~عاضدی را بی اختیار ساخت و چون این خبر بسمع نورالدین محمود

~~رسید بصلاح الدین یوسف پیغام داد که : مناسب چنانست که در آن مملکت

~~بدستور بلادشام رؤس منابر ووجوه دنانیر باسم ولقب المستضیشی بنورالله

~~عباسی مزین و منور اردد وصلاح الدین بنا بر مصلحت خویش صلاح

~~در امتثال آن امر ندید وجواب فرستاد که : مدتهاست که مصریان درسلک

~~متابعت و مطاوعت علویان انخراط1 و انتظام دارند و اکر این صورت

~~سمت ظهور یابد یمکن که فتنه ای روی نماید 2 که تدارک آن بسهولت

~~تمشیت نپذیرد و چون جواب صلاح الدین بعرض نورالدین محمود رسید

~~بر مزاجش کران آمده، بار دیگر خبر فرستاد که . البته صلاح الدین

~~اهتمام نموده ، نگذاردکه من بعد خطبه باسم عاضد خوانند وچون صلاح

~~الدین را قدرت آن نبود که با نورالدین مخالفت نماید با خواص خویش

~~درین باب طریق مشورت مسلوک داشت. جمعی او را از غوغای مصریان

~~توهیم نمودند و فرقه ای بر اطاعت نورالدین محمود ترغیب فرمودند.

~~درین اثناء عاضدبمرض صعب کرفتار کشته ، درجمعهآ ثانی محرم الحرام سنهآ

~~بانصد و پنجاه وهفت3 شخصی از شامیان قبل ازخطیب بمنبر برآمده ،

~~دعای المستضینی بنور الله عباسی برزبان راندو هیچکس از حاضران بروی انکار

~~نکرد و در جمعهآ دیر جمیع خطبای مصر بنا بر فرمودهآ صلاح الدین

~~227

~~و خ : انحراط

~~ق : فقفهٔ‌ روی زمین نماید (3) در

~~4

~~برا

~~نوشته شده : 557

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_250.png)

~~بوسف خطبه بنام مستضیئی خواندند و عاضد1 قبل از آنکه این خبر

~~محنت اثر استماع نماید در عاشر شهر مذکور بعالم دیکر سفر کرد و از

~~ان طبقه ms171 جز افسانه چیزی در میان نماند . چون این خبر بدارالسلام

~~غداد رسید خلع کرانمایه و عطایای کریمانه از دار الخلافه2 جهة

~~نورالدین محمود و صلاح الدین یوسف ارسال داشتند وصلاح الدین

~~یوسف تا آخر ایام حیات بسعادت و اقبال در مصر روزگار گذرانید.

~~2

~~طبقهآ ثانی

~~ازاسمعیلیان که حسن صباح واتباع او بودند و ایشان دربلاد

~~رودبار و قهستان حکومت نمودند هشت نفر، بدین ترتیب :

~~حسن صباح.

~~کیا بزرک امید.

~~محمد بن کیا بزرک امید.

~~حسن بن محمدالمشتهر بین الانام بعلی ذکره السلام 5

~~محمدبن علی ذکره السلام.

~~جلال الدین حسن بن محمد.

~~علاء الدین محمدبن جلال الدین حسن .

~~8) رکن الدین خورشاه بن علاء الدین محمدا .

~~و اوقات حکومت این طایفه صد و هفتاد و دو سال امتداد بافت.

~~228

~~و خ

~~(2) ق : دارالخلافت (3) در خ این کلممه

~~ست

~~اسمعلیا

~~ق و خ9 ذکرالسلام (6) در خ پیش از

~~حسن بن محمد علی ذکره السلام و جلال الدین حسن بن معمد شماره

~~فکذاشته وبهمین جهة رکن الدین خورشاه را شمارهٔ‌ 6 گذاشته است .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_251.png)

~~اسامی دو نفر از وزرای ایشان بنظر در آمده برین منوال :

~~دهدار ابوعلای

~~از جملهآ مخصوصان حسن صباح بود و در وقت سکرات کیا بزرک

~~امید را وصیت نمود که منصب وزارت را بوی تفویض نماید و کیا چون

~~بر مسند ایالت نشست بموجب وصیت حسن زمام امور دیوانی را در کف

~~کفابت دهدار ابوعلی نهاد ودهدار تا وقت عزیمت بجانب دار القرار بدان

~~امر اشتغال داشت.

~~شمس الدین گیلک

~~وزیر رکن الدین خورشاه که آخر حکام اسمعیلیه است بود و در

~~وقتی که هلا کوخان ازآمویه عبور کرده ، ایلچی بطلب رکن الدین فرستاد

~~رکن الدین شمس الدین را بدرگاه عالم پناه ارسال داشت ، تا از زبان او

~~اعتذار تاخبر ملازمت را عرضه دارد و چون ماهچهآ رایات نصرة ایات

~~خان برتووصول برنواحی دماوند انداخت شمس الدین حسب الحکم بقلعهآ

~~کردکوه شتافت ، تا کوتوال آن قلعه ms172 را بیایهآ سریر اعلی آورد و چون

~~ولایت رودبار مضرب خیام عساکر تتارکشت شمس الدین کوتوال حصار

~~کردکوه را ببارگاه فلک شکوه رسانید و ملحوظ نظر عنایت خان گردید

~~ومقارن ان حال رکن الدین خورشاه نیز بملازمت درگاه عالم یناه شتافته،

~~دست قضا ساط حکومت ملاحده رادرنوشت وتمامت ممالک ایران بندکان

~~هلا کو خان را مسخر ثشت، "توتی الملک من تشاء و تنزع الملک

~~همن تشاء" .

~~ذکر وزرای سلاطین خوارزمشاهی

~~جد خوارزمشاهیان رانوشتکین غرچه می کفتند و اوغلام بلکانکین بود

~~229

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_252.png)

~~که در زمرهآ ممالیک 1 سلطان ملکشاه انتظام داشت و نوشتکین بامر

~~طشت داری قیام می نمود و بعد از فوت بلکاتکین بسبب عقل و کفابت

~~و تمیز ودرایت بتقلد مناصب رفیع سرافراز کشت وچون واجبی دیوان

~~خوارزم2 در آن ایام صرف طشت خانه میشد سلطان ملکشاه شحنکی

~~خوارزم را بوی تفویض فرمود و پس از فوت نوشتکین پسر بزر کترش

~~قطب الدین محمد حا کم آن ولایت گشته، او را خوارزمشاه گفتند و

~~خوارزمشاهیان نه نفر بودند:

~~قطب الدین محمدبن نوشتکین1 .

~~اتسز4 بن قطب الدین محمد .

~~ایل ارسلانبن اتسزة.

~~4) سلطان جهانشاه بن ایل ارسلان1 .

~~تکش7 خان بن ایل ارسلان .

~~قطب الدین محمدبن تکش1 خان.

~~سلطان جلال الدین مینکبرنی بن8 قطب الدین محمد.

~~سلطان غیاث الدین بیرامشاه بن9 قطب الدین محمد.

~~سلطان 11 رکن الدین غورسانچی بن12 قطب الدین محمد.

~~230

~~ق وخ

~~خ خوارزمشاه

~~ق : نوشکین ودرخ

~~در برابر نامهای این پادشاهان شماره نگذاهته است (4) ق : اسر و

~~4

~~نشو

~~ق وخ: انشر (6اق وخة جهانشاه بن ارسلان (7)ق وخ

~~کش

~~ق: منکیرین ابن وخهٔ‌ منکبرتن ابن (9) ق : بیرامشاه ابن

~~بادشاه نیست

~~: صلاه

~~هورسایحی بن و درخ نیز هم چنین آمده و نقطه نگذاشته

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_253.png)

~~و مدت دولت این پادشاهان نافذ فرمان صد و سی و هشت سال

~~امتداد یافت. از وزرای ایشان اسامی ینج نفر1 بنظر امده برین موجب:

~~نظام الملک سعدالدین مسعودبن علی ms173 الابهری

~~باصابت رای و تدبیر دانش و انشراح صدر و صفای ضمیر سر امد

~~مشاهیر وزرای عظام بود و او را تکش 2 خان با اعزاز و اکرام تمام

~~بسرانجام مهام این منصب جلیلة المراتب مقرر فرمود و الحق بیمن تدبیر

~~صایب و عقل ثاقب سعدالدین مسعود ویرانی وپریشانی که بسبب خوادث

~~سالف باحوال ولایات راه یافته بود بجمعیت وابادانی تبدیل نمود وانوار

~~نصفت ومعدلتش وجنات روزگار صغار وکبار هر بلاد ودیار را فروکرفت.

~~در تقویت احکام شریعت مصطفوی مساعی مشکوره بجای اورد و بر قلع

~~و قمع ملاحده های2 بی دین پیوسته تکش2 خان را ترغیب و تحریص

~~می کرد، بنا برآن تکش4 خان با لشکر فراوان همت عالی نهمت بر-

~~استیصال آن جماعت مصروف داشته، رایت فتح ایت بتسخیر قلعهآ قاهره

~~که قریب بقزوین بود برافراشت و بعد از وصول مدت چهار ماه زمان

~~محاصره ممتد کشته، بالاخره مهم بر مصالحت قرار یافت و ملاحده با

~~اتباع و اشیاع از فراز 5 آن حصار پائین6 آمده، بجانب الموت شتافتند

~~و چون آن ملاعین را معلوم شدکه باعث بر خصومت سلطان بایشان

~~سعدالدین مسعود وزیرست جمعی از فدائیان را جهة قتل وزیر صافی

~~ضمیر ارسال داشتند و آن جماعت انتهاز فرصت نموده، در زمانی که

~~231

~~ازین پس ذکر چهارتن بیشترنیست

~~ق: مکش وخ:

~~مکش

~~قرار

~~دراصل خ وق : پایان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_254.png)

~~نظام الملک از سرای خود بیرون آمد بزخم کارداورا بعز شهادت رسانیدند

~~ودر روضة الصفا مسطورست : ازنوادر1 اتفاقات آنکه : سعدالدین مسعود

~~وزبر بنا بر عداوتی که با حاجب کبیر شهاب الدین مسعود خوارزمی و

~~حمیدالدین عارض داشت در مجلس تکش2 خان ایشان را با مور ناشایست

~~منسوب ساخت وبردصت قتل مشارالیهماحاصل کرده، فرمود تا : حمید

~~الدین را بر در سرایش گردن زدند و می خواست که حاجب را ازعقب

~~او روان سازد که ناگاه باقتضای روزکار کینه گزار3 ، بلکه بارادهآ

~~منتقم جبار، خون وزیر ریختند و حاجب از ms174 آن حادثه نجات یافت .

~~ببت

~~گر تیغ عالم جنبد ز جای

~~نبرد رکی تا نخواهد خدای

~~" یفعل الله مایشاء و یحکم مایرید"

~~نظام الملک صدرالدین علی بن سعدالدین هسعود

~~بعد از شهادت پدر بزرگوار خویش بموجب حکم تکش3 خان

~~بسر انجام امور سلطانی و تمشیت مهام دیوانی مشغول کشت و بماثر

~~سندیدهآ یدر اقتداء نموده، در تمهید بساط عدالت و ترفیه احوال رعیت

~~مراسم سعی و اهتمام بجای اورد و در تربیت و رعایت اصحاب علم و

~~فضیلت از خود بتقصر راضی نشد و چون تکش1 خان از دار جهان

~~بریاض جنان انتقال نمود و پسر بزرگترش قطب الدین محمد فراز1

~~سلطنت را بوجود همایون خود زیب و زینت داد بدستور معهود امر

~~2

~~وخ

~~مکش وخ بکش

~~ق وخ: گذار

~~ق: مگش

~~بکش (5) ق : قرار

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_255.png)

~~وزارت را بصدرالدین علی مسلم داشت و آن وزیر صایب تدبیز بتکفل

~~ان امرخطیر پرداخته، بالاخره بمقتضای قضای پروردکار سلطان1 محمد

~~بن صالح بامر وزارت قرار یافت.

~~فظام الملک محمدین صالح

~~بروایت صاحب جامع التواریخ از غلام زادکان ترکان خاتون

~~والدهآ سلطان محمد خوارزمشاه بود و در حسن خط و فرط جود و

~~سخاوت در آن زمان عدیل و نظیر نداشت، اما از سایر فضایل نفسانی

~~و کمالات انسانی محظوظ و بهره مند نبود وچون محمدبن صالح آ مدت

~~هفت سال از روی استقلال بامر وزارت اشتغال نمود بتصرف در اموال

~~دیوانی متهم کشته، معزول شد و از اردوی همایون بخوارزم رفت و

~~ترکان خاتون او را بدستور پیشتر منظور نظر عنایت کردانید و منصب

~~وزارت خود بوی تفویض فرمود و فرمان محمد بن صالح کرت دیکر در

~~خوارزم نافذ وروان کشت و این معنی بر مزاج مبارک سلطان گران

~~آمده، متغیر و خشمناک میبود و با وجود جمعی از عظمای اهل قلم و

~~کبرای اهل فضل وکرم مثل تاج الدین کریم الشرق نیشابوری و ضیاء -

~~الدین سمنانی و شریف محمد ms175 نسوی1 و نجم الدین کیلا بادی و مجیر -

~~الدین منشی که بر درکاه عالم پناه ملازم بودند هیچ یک را بتشریف منصب

~~وزارت مشرف نساخت و خلایق در بحر تحیر افتاده، نمی دانستند که در

~~سرانجام مهام دیوانی رجوع بکه می باید کرد وتاانقراض ایام دولت سلطان

~~محمد حال برین منوال بود ودر آن اوان که امرای چنگیز خان بمحاصرهآ

~~233

~~درق و خ چنین است ویداست که کلمه "سلطان* زائدست

~~حمد صالع

~~وق : تسوی.

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_256.png)

~~قلعهآ ایلال یرداختند محمد بن صالح در ملازمت والدهآ سلطان در آن

~~حصار بود و بعد از آنکه قلعه مسخرکشت امراء او را بزد خان بردند

~~و معروض داشتند که : این وزیر مغضوب و مطرود سلطان محمدبوده

~~و پیوسته ازدیاد اقبال ملازمان را از حضرت عزت مسئلت مینموده،

~~بنا برآن چنکیز خان رقم اعتماد بر صحیفهآ حال محمدبن صالح کشیده،

~~گاهی او را با فراغ محاسبات بعضی از ولایات مامور می کرداند1 و در

~~خلال2 آن احوال میان محمد بن صالح و دختر زنگیچهآ 3 چنگی که

~~آوازهآ حسن آواز و لطافت رخسارش اشتهار داشت تعلقی پیدا شد و

~~زین الدین کحال که بموجب فرمودهآ خان آن مطربه را در تحت تصرف

~~اورده بود بر کیفیت واقعه اطلاع یافته، شمه ای از آن معنی بعرض رسانید

~~و اتش خشم شهریاری از شنیدن آن سخن بر افروخته، خرمن حیات

~~محمدبن صالح را بسوخت. درروضة الصفا مسطورست که : وزیری که امرای

~~چنکیز خان از قلمهآ ایلال اسیرکردند موسوم بناصر الدین بود وناصر

~~الدین چون بنظر خان زسید علی الفور بجانب آخرت توجه نمود.

~~شرف الملک فخر الدین علی الجنبدی

~~در زمان سلطان محمد خوارزمشاه از خطهآ جنبد بسرانجام مهام

~~دیوانی اشتغال داشت و از دقایق ظلم وتعدی دقیقه ای مهمل ونامرعی

~~نمیگذاشت. بنا برآن فوجی از اهالی آن ولایت بدرگاه عالم پناه رفته ،

~~ازدست جور او فریاد و فغان باوج اسمان رسانیدند . نایرهآ خشم سلطانی ms176

~~از صرصر تظلم داد خواهان اشتعال6 یافته ، فرمان دادکه : فخر الدین

~~234

~~رنکیجه و در خ

~~خ : اهتفال

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_257.png)

~~را چون مرغ بر سیخ کشیده، بر آتش کردانند و منهئی این خبر محنت

~~اثربسمع فخرالدین رسانیده ، مشارالیه مانند خفاش ازنور آفتاب بکریخت

~~و در گوشه ای پنهان شده ، در وقتی که سلطان جلال الدین مینکبرنی

~~از دستبرد سیاه چنکیز خانی شکست یافته ، از آب سیحون عبور فرمود

~~فخرالدین خودرا ذرهوار منظور نظر آن شهریار خورشید دیدار کردانید

~~و از سر صدق و اخلاص کمر خدمت بر میان بسته، مقبولشد ودران

~~اوان که سلطان از ولایت هندوستان مراجعت فرموده، ممالک عراق و

~~آذریایجان را در حیز تسخیر آورد و امر وزارت را بفخرالدین تفویض

~~کرد و فخرالدین اکرچه ازحلیهآ فضایل نفسانی و استقامت مزاج عاری

~~بود در حل و عقد و رتق و فتق و بست و کشاد امور دیوانی ید بیضا

~~می نمود و ترکی در غایت فصاحت گفته ، در فن سیاهی کری مهارت

~~تام داشت و در ایام اعتبار واختیار در بذل درم و دینار مبالغه فرموده،

~~رایت اسراف بر افراشت . برقت قلب و صفای عقیدت موصوف بود،

~~چنانکه2 در حین قرائت کلام مجید قطرات اشک بر صحیفهآ جبین او

~~سیلان مینمود . بالجمله بعد ازآنکه استقلال فخرالدین درامر وزارت

~~بدرجهآ کمال رسید بمقتضای کلمهآ کریمهآ "ان الانسان لیطغی ان رآه استغنی"

~~بخار نخوت و غرور بکاخ دماغ راه داده، اکثر ارکان دولت و اغنیای

~~مملکت را بمصادرات ناموجه برنجانید و بدین جهة مزاج سلطان بروی

~~متغیر شد و وزیر از آن تغییر مستشعر کشته ، طریق عصیان داشت و

~~در یکی از قلاع تحصن فرمود و سلطان جلال الدین بمواعید دلفریب

~~235

~~و هفه

~~خول : چنانچه م

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_258.png)

~~محبوس کرده، بعد از سه چهار روز اورا بعالم آخرت فرستاد.

~~ذکر وزرای سلاطین سلغری

~~سلغر از امرای ترا کمه بود و بواسطهآ انقلاب روزگار و تصاریف

~~لیل و نهار ms177 با خیل و حشم خود از وطن مالوف سفر کرده، همواره در

~~اطراف ولایات خراسان تاخت می نمود و چون سلجوقیان ممالک ایران

~~را در تحت تصرف اوردند بدیشان بیوسته، بمنصب حجابت موسوم کشت و

~~از اولاد او سنقربن مودودالسلغری1 برملکشاه بن محمدبن محمودبن

~~مسعودبن محمدبن سلطان ملکشاه سلجوقی خروج کرده، بر مملکت

~~فارس استیلایافت و از سلغریان یازده نفر در آن مملکت رایت سلطنت

~~برافراشتند، بدین ترتیب:

~~1) اتابک مظفر الدین سنقربن مودود.

~~2) اتابک مظفر الدین زنکی بن مودود.

~~3) اتابک مظفرالدین تکله بن زنکی .

~~4) اتابک مظفر الدین طغرل بن سنقر .

~~5) اتابک مظفرالدین ابوشجاع سعدبن زنکی

~~6) اتابک مطفر الدین ابوبکربن سعد.

~~7) اتابک عضدالدین سعدبن اتابک ابوبکر.

~~8) اتابک مظفر الدین محمدبن اتابک سعد بن ابوبکر.

~~9 اتابک محمد شاه بن سلغر شاه بن اتابک سعد بن زنکی.

~~10) اتابک سلجوقشاه بن سلغر شام.

~~9) اتابک ابش خاتون بنت سعدبن ابوبکر ،

~~236

~~اخ: السلقری

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_259.png)

~~و از احوال وزرای اتابکان آنچه بنظر درآمده اینست که مسطور

~~می کردد :

~~وزیر مظفر الدین سنقربن مودود و او در وقت سلطنت سلطان

~~اج الدین شیرازی

~~مسعود سلجوقی نیز بامر وزارت قیام نمود.

~~در ایام دولت اتابک مظفر الدین تکله بن زنگی پرتو اهتمام بر -

~~خواجه امین الدین کازرونی

~~سر انجام امور وزارت انداخت و از کثرت جود و سخا و وفور بذل و

~~عطا روح حاتم طائی را خجل و منفعل ساخت. اهالی شیراز خواجه

~~امین الدین را بولایت اعتقاد دارند و کرامات و خوارق عادات از آن

~~حناب نقل می نمایند و خواجه امین الدین در ایام وزارت قریب بمسجد

~~عتیق شیرازمدرسه وخانقاهی بنا نهاد ودرترفیه حال علماء واهل صلاح

~~و تقوی داد سعی و اهتمام داد، رحمة واسعه.

~~رکن الدین صلاح کرمانی

~~در اوایل اوقات سلطنت مظفر الدین ابوشجاع سعدبن زنکی پای

~~برمسند وزارت نهاد و بعد از چندگاه از آن شغل معزول کشته، عمید -

~~الدین ابونصر اسعد قایم مقام شد.

~~میدالدین ابونصر اسعد

~~بوفور ms178 علم وفضیلتوجود وسخاوت

~~موصوف و معروف بود و کاهی بنظم ابیات ابدار و اشعار لطافت شعار

~~وجودت ذهن وطبیعت

~~قیام و اقدام می نمود. در روضة الصفا مسطورست که : نوبتی اتابک سعد

~~237

~~در ق این عبارت نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_260.png)

~~اسعد را برسم رسالت نزد سلطان محمد خوارزمشاه فرستاد و سلطان

~~بر لطف طبع ان وزیر صافی ضمیر وقوف یافته، اورا منظورنظر عاطفت

~~گردانید و چند کرت در مجالس بزم اسعد را احضار فرمود. در آن

~~اثناء روزی سلطان دراثنای سرخوشی این بیت بر وزن رباعی گفت که :

~~بیت

~~در رزم چواهنیم ودر بزم چوموم بردوست مبارکیم وبردشمن شوم

~~واسعد را فرمود که: بیت دیکری بگوی. اسعد در بدیهه گفت

~~از حضرت ما برند انصاف بشام

~~وز هیبت ما برند زنار بروم

~~و سلطان محمد مراسم تعریف و تحسین بظهور رسانیده ، ان روز

~~بر ساز این ترانه شراب ناب اشامید2 و بتقلد منصب وزارت خود اسعد

~~را تکلیف نمود. اما اسعد بین الرد والقبول متردد بوده، بجانب شیراز

~~مراجعت فرمود و چون اتابک سعد عوض سریر سلطنت بر مسند خاک

~~تیره تکیه انداخت ویسرش اتابک ابوبکرقایم مقام کشته ، بانتظام مهام فرق

~~انام برداخت عمیدالدین اسعد را بمراسلات ومفاوضات نسبت بملازمان

~~خوارزمشاه متهم کردانید وبا پسرش 2 تاج الدین محمد در قلعهآ اسکیوان

~~بند فرمود و عمید الدین در آن محبس 5 این رباعی نظم کرده ، نزد

~~اتابک فرستاد :

~~23

~~1

~~درخ این کلمه نیست

~~شعراب باب شامید

~~اخة قایسرش

~~مجلس

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_261.png)

~~ای وارث تاج ملکت و افسرسعد

~~برمن که چو نام خویشتن تاهستم

~~خشای خدای را بجان و سرسعد

~~الیکن ازین شفاعت صورت بهبود1 روی ننمود و اتابک آن وزیر

~~همچوالف ایستاده ام برسرسعد

~~بی نظیر را مثل مرغ در قفس محبوس میداشت، تا آن زمان که مرغ

~~روحش بجانب ریاض رضوان پرواز نمود.

~~در قفس می زد نوا مرغی که چون خواهیم رفت

~~یت

~~این دو روزهآ عمر ms179 خواهی بوستان، خواهی قفس

~~خواجه نظام الدین ابوبکرا

~~در زمان حکومت اتابک محمد بن سعد بامر وزارت یرداخت

~~و با رسم رسالت تحف و تبرکات بی نهایت باردوی هلا کو خان رفته ،

~~جهة اتابک محمد منشور ایالت فارس حاصل ساخت. از احوال خواجهآ

~~مشارالیه وسایر وزرای اتابکان شیراز زیاده از آنچه در قید کتابت آمده

~~از کتب تاریخ چیزی معلوم نشد. باید که مطالعه کنند گان این اوراق

~~پریشان حمل برتقصیر این فقیر ناتوان نفر مایند.

~~ذکر بادهاه باستحقاق امیر شیخ ابواسحق

~~امیر شیخ ابو اسحق که بوفور فضل و دانش زبدهآ سلا طین آفاق

~~بود در سلک اولاد امجاد امیر شاه محمود انجو1 انتظام داشت و امیر

~~29

~~باعی

~~وخ : به بهبود (2) در خ این کلمه نیست (3) درق در حاشیه

~~خط دیگر چنین نوشته

~~ت

~~انجو بزبان مفول متصدی املاک

~~خالصهآ پادشاه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_262.png)

~~محمود شاه درزمان سلطان ابوسعید خدابنده بحکومت شهر شهرهآ شیراز

~~مشغولی می نمود و بعد از فوت امیر محمود شاه پسر بزرگترش امیر

~~مسعود شاه در آن خطه رایت ایالت بر افراشت و چون سلطان ابو سعید

~~از عالم فانی بجهان جاودانی انتقال فرمود هرج و مرج باحوال ولایات

~~راه یافت. امیر شیخ ابو اسحق بر مملکت شیراز استیلا یافته ، خطبه

~~و سکه بنام همایون خود کرد و قرب شانزده سال در دولت و اقبال

~~بسر بر5.

~~راستی خاتم فیروزهآ بو اسحقی

~~خوش در خشیدولی دولت مستعجل بود

~~از وزرای امیر شیخ ابواسحق سه نفر بنظردرآمده ، برین منوال :

~~مولانا شمس الدین صاین قاضی

~~در اوایل حال در سلک ارکان دولت امیر پیر حسین چوپانی که

~~روزی چند حا کم شیراز بود انتظام داشت و در آن لوان که ملک اشرف

~~باتفاق امیر شیخ ابو اسحق بعزم تسخیر شیراز توجه نمود مولانا شمس -

~~الدین در مرافقت امیر جلال الدین طبیب شاه مانند بخت و دولت از

~~امیر پیر حسین روی گردان، بملک اشرف وامیر شیخ ابو ms180 اسحق پیوست

~~و چون امیر پیر حسین را طاقت مقاومت با ان سیاه صاحب جلادت

~~نبود فرار برقراره اختیار کرد. ملک شراز باز گذاشت. آنگاه امیر

~~شیخ ابو اسحق بعرض ملک اشرف رسانید که : چون پدر بزرگوار وبرادر

~~نامدار من درشیراز مدتی دیر باز بامر حکومت اشتغال می نمودند اکر

~~245

~~ق : بی اس

~~ق و خ قراربرفرآر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_263.png)

~~اجازت. باشد بنده پیشتر بآن مملکت رفته، بترتیب طوی پادشاهانه قیام

~~نمایم وملک اشرف شرف رخصت ارزانی داشته، چون امیر شیخ بشیراز

~~درآمد اهالی آن دیار را باخود متفق ساخت و طبل مخالفت ملک اشرف

~~فرو کوفته، هیچکس از اشرفیان را بدان ولایت راه نداد. ملک اشرف

~~حاصرهآ آن بلده مصلحت ندیده، بنا کام مراجعت نمود. درآن اثناء ایلچی

~~نزد امیر مبارزالدین محمد مظفر که "ر خطهآ یزد بود ارسال داشتند و

~~التماس ملاقات فرمود . امیر محمد جواب دادکه: اکر آن جناب را

~~خاطر متوجه آنست که شرف تلاقی از سر صدق وصفا روی نماید مولانا

~~شمس الدین صاین قاضی را که پیوسته در مجلس اشرف زبان بغیبت ما

~~می کشاید بدان جانب ارسال دارد. ملک اشرف بنا بر استمالت خاطر

~~امیر محند مظفر مولانا را کرفته ، مقید بیزد فرستاد و چون خدمت

~~مولوی بان خطه رسید شفعاء انکیخته، منظور نظر عاطفت واحسان

~~کشت. آنگاه امیر محمد مظفر از یزد بکرمان شتافته ، میان آن جناب

~~و مولانا شمس الدین مبانی عهود و میثاق استحکام تمام یافته، مقرربدان

~~شد که مولاناقلعهآ سیرجان را که در تصرف پسر او بود بملازمان امیر محمد

~~سیارد و زمام حل و عقد امور مملکت در قبضهآ اقتدار مولانا باشد و

~~هرسال1 مبلغ صد هزار دینار کیکی علوفه کیرد . بعد از آن خدمت

~~مولوی بجد تمام و جهد مالا کلام کمر خدمت کاری جناب مبارزی بر

~~میان جان بست و چون این معنی موافق مزاج خواجه تاج الدین عراقی

~~ران جان بسر وز کویل ازمعنی موافق ms181 نراح خودای بدح الدرا بوراق

~~1

~~هرساله

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_264.png)

~~داشتند که از امیر مبارزالدین: التماس نماید که او را برسم رسالت بجانب

~~شیراز فرستند ، تا غبار نقار که از جانب مبارزی برحاشیهآ ضمیر امیر شیخ

~~ابو اسحق نشسته1 بزلال موعظت فرو شوید و ابرقوه و شبانکاره را از

~~مملکت فارس مفروز کردانیده، داخل ولایات امیر محمد مظفر کند واساس

~~مودت را بوسیلهآ وصلت مستحکم سازد و مولانا کیفیت این اندیشه را

~~بعرض رسانیده، جناب مبارزی اسعاف این ملتمس را ضمیمهآ الطاف

~~سابق ساخت و اسباب سغر مولانا را مرتب و مهیا کردانیده، خدمت

~~مولوی بتجمل و اعزاز تمام روی بشیراز اورد و چون بمقصد2 وزارت

~~امیر شیخ ابو اسحق را بشرکت سید غیاث الدین علی یزدی قبول کرده

~~دفتر انعام و احسان امیر مبارزالدین محمد ر1ا برطاق نسیان نهاد ،

~~مصرع: ای امید من و عهد تو سراسر همه بادا بعد از روزی

~~چند که ان دو وزیر صایب4 تدبیر بتمشیت مهمات مملکت فارس پرداختند ،

~~والله اعلم.

~~میر ظهیر الدین ابراهیم صواب

~~که در میدأ حال ملازمت امیر پیر حسین چویانی می نمود و دران

~~اوان در خدمت جناب مبارزی بود . از آن جناب رخصت نموده، بشیراز

~~شتافت و امیر شیخ رقم عزل بر صحیفهآ حال مولانا شمس الدین صاین و

~~ق چنینست وپیداست کلممهای مانند

~~ار

~~راشیده از

~~ین جمله زاید است یا آنکه چیزی

~~ق در اصل صایب بوده وبخط دیگر

~~اصلاح کرده و "صاحب * نوشته اند.

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_265.png)

~~مید غیاث الدین علی کشید.ابراهیم را باستقلال وزیر گردانیدا

~~وامیرابراهیم بواسطهآ وفورکفایت، بلیکه ازغایت جهالت، ابواب مداخل و

~~منافع ارکان دولت را مسدود ساخت لاجرم آن جماعت یکی از رنود

~~را تطمیع کردند ، تا فرصت نگاه داشته ، بزخم تیری امیر ابراهیم را بعالم

~~بقا فرستاد و کرت دیگر مولانا شمس الدین صاین و سید غیاث الدین

~~علی قدم بر مسند وزارت نهادند و چون همیشه در منازعتی که میان ان ms182

~~دو وزیر عالی سریر دست می داد جناب سیادت ماب غالب می امد مولانا

~~ببهانه استخراج اموال هر موز روی بآن ولایت آورد. بعد از آنکه آتش

~~ظلم و بیداد در اطراف آن دیار بر افروخت عازم سردسیر کرمان گشته و

~~هزارهآ افغانی وجرمانی2 را صیدخودترده، بهروقت ازامیر مبارزالدین

~~محمد ملتمسات می نمود و جناب مبارزی بنا بر مصلحت مملکت او را

~~باسعاف مقرون می کردانید. در خلال این احوال عمیدالملک ولد مولانا

~~شمس الدین صاین مکتوبات نزدیدر ارسال داشت . مضمون انکه : سید

~~غیاث الدین در کمال اعتبار و اختیارست و بهیچ وجه مصلحت نیست که

~~آن جناب بشیراز باز کردد و سعی در تسخیر کرمان می باید نمود، بدان

~~وسیله بردشمن تفوق جست . مولانا شمس الدین بدین کفتار مغرور گشته،

~~با هزار سوار از نوکران خاص امیرشیخ ابواسحق و دو هزار از مغولان

~~افغانی وجرمانی و جمعی کثیر از اوباش هر جائی روی توجه بجانب

~~کرمان نهاد و امیر محمد مظفر از استماع این خبر بی طاقت گشته ، با

~~1

~~خ این جمله نیست (2) درق : جرمانی وبالای کلمه

~~فزوده شده .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_266.png)

~~وجود درد پای با هزار و پانصد مرد رزم آزمای باستقبال دشمن شتافت

~~وچون تقارب فریقین بیلاقی انجامید درحمله اول خدمت مولوی عنان

~~عزیمت بصوب هزیمت تافته ، جمعی کثیر از سرداران آن سیاه در ینجهآ

~~تقدیر اسبر و دستکیر شدند و امیر محمد مظفر ا جمعی از عقب مولانا

~~شمس الدین فرستاده، نتیجهآ کفران نعمت شامل خال مولاناشد و ان جمع

~~اورا گرفته ، بنظر امیرمحمد مظفر رسانیدند و همان لحظه آتش اقبالش

~~را بآب تیغ زمرد فام منطفی گردانیدند .

~~بکفران نعمت دلیری که کرد

~~ت

~~که است مرادش سکندر2 نخورد

~~مرد عاقل که بمقتضای نص "لئن شکرتم لازیدنکم و لئن کفرتم

~~ان عذابی لشدید * عمل نموده، بیوسته از وخامت1 عاقبت کفران نعمت

~~نیندیشد4 و نسبت باولیای نعم در مقام اخلاص و شکرگزاری5 بنا

~~بر مصلجت امور دنیوی ms183 پیشانی مخالصت را بناخن مخالفت نخراشد تا

~~در دنیا ملوم و معاتب و درعقبی معذب ومعاقب نکردد.

~~با ولی نعمت اربرون آثی

~~سید غیات الدین علی یزدی

~~گر سیهری که سرنگون آئی

~~بعد ازقتل مولانا شمس الدین صاین در امر وزارت استقلال یافت.

~~اما مقارن آن حال افتاب اقبال امیر شیخ ابواسحق بسرحد زوال رسیده،

~~درق پس اذین کامه جملهآ سابق از هاستماع" تا وشتافت *

~~مکرر شده و سیس روی آن خط گشهده اند (2) در قوخ چنینست

~~وخ : وجاهت

~~خ نیندیشید (ه) ق وخ و شکر گداوی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_267.png)

~~ار دست امیرمحمد مظفر کرفتار کشث ودر ووز بنجشنبهآ اواخرجمیدی

~~الاول سنهآ ثمان و خمسین وسبعمائه1 بسعادت شهادت فایزشد.

~~ذکر وزرای آلمخافر

~~اول کسی3 از آل مظفرکه بنصرت و سلطنت اختصاص بافته ،

~~متصدی امر سلطنت کشت امیر میارزالدین محمدست و جد اعلی او را

~~که از ولایت خواف بود غیاث الدین حاجی خراسانی میکفتند و غیاث

~~الدین حاجی در زمان هجوم . سیاه چنکیز خان با سه پسر ابوبکر و

~~محمد ومنصور ازخراسان بیزد رفت ودران خطه بسر میبرد ، تا وفات

~~کرد . از ابوبکر و محمد نسل نماند . اما منصور را سه پسر بود: امیر

~~محمد و امیر علی و امیر مظفرامیر مظفر

~~گرچه بسن کمهتر

~~بود، لیکن بوفور کیاست و شجاعت کوی مسابقت از امثال و اقران در ربود

~~و در اواخر سنهآ 694 منظور نظر پادشاه اسلام سلطان محمود غازان

~~کشته ، بامارت هزاره و انعام طبل وعلم مفتخحر و سرافراز شد وچون

~~غازان خان بجهان جاویدان خرامید سلطان محمد خدا بنده بیشتر از

~~برآدر در بربیت امیر مظفر کوشید و بچون امیر مظفر بجوار ملک اکبر

~~انتقال یافت ولدرشدش امیرمحمد سشمول انعام واحسان سلطان ابوسعید

~~بهادر خان کشت و بعد ازفوت آن خسرو باسنحقاق ولایات فارس وعراق

~~را در حیطهآ تسخیر اورده، دم استقلال زد واز اولاد امیر مظفر هفت نفر

~~بمرتبهآ سلطنت رسیدند:

~~1

~~ق

~~و ببداست که *کا) ms184 زائد است:

~~در خ این عبارت نیست .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_268.png)

~~) امیر مبارزالدین محمدبن امیرمظفر.

~~2) شاه شجاع بن امیر محمد:

~~3) شاه محمود بن امیرمحمد،

~~4) شاه یحیی بن شاه مظفربن امیر محمد.

~~5 سلطان عمادالدین احمدبن امیر محمد.

~~6) سلطان زین العابدین بن شاه شجاع.

~~7) شاه منصور بن شاه مظفربن امیر محمد.

~~اما مدت دولت ایشان زیاده از چهل و پنج سال امتداد نیافت و

~~از احوال وزرای آل مظفر آنچه پرتو شعور جامع این سطور برآن تافته

~~اینست که مذکور می گردد:

~~خواجه تاج الدین عراقی

~~از اکابر ولایت کرمان بود و باصابت رای و تدبیر محتاج الیه

~~هر پیر و جوان مینمود و در آن اوان که ملک قطب الدین بیک روز با

~~امیر مبارزالدین محمد مظفر مخالفت کرده، در بلدهآ کرمان متحصن

~~شده ، جناب مبارزی بظاهر آن شهر آمده، آغاز محاصره نمود خواجه

~~تاج الدین خودرا از مضیق حصار نجات داده، بعز بساط بوسی امیر محمد

~~رسانید و منظور نظر تربیت کشته، پای بر مسند وزارت نهاد و در ان

~~اوقات که مولانا شمس الدین صاین قاضی زمام اختیار ممالک امیر محمد

~~را درقبضهآ اقتدار آورد خواجه تاج الدین ازدرجهآ اعتبار افتاده، چنانجه # ~~سابقا مذ کور شد مولاتا را بر آن داشت که برسم رسالت بجانب شیراز

~~وخ : چنانکه.

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_269.png)

~~رفت و چون خدمت مولوی نقض1 عهد کرده، بوزارت امیز شیخ ابو

~~اسحق مشغول کشت و نزد امیر محمد مظفر بوضوح پیوست که ثوجه او

~~بنا بر اغوای خواجه تاج الدین بوده، حکم کرد که خواجه را بسیاست

~~رسانند. خواجه در بدیهه این بیت بر زبان اورد

~~یت

~~بر تاج عراقی زسر لطف ببخش

~~تا خسرو تاج بخش خوانند ثرا

~~و امیر مبارزالدین محمد رقم عفو بر جریدهآ جریمهآ خواجه تاج

~~الدین کشیده، خواجه چندگاه دیگر بسرانجام امور وزارت اشتغال نمود.

~~اما بالاخره بموجب فرمودهآ امیرمحمد بعز شهادت فایز شد.

~~خواجه برهان الدین

~~وزیر صایب تدبیر وصاحب صافی ضمیر بود. ms185 در ایام سلطنت امیر

~~محمد مظفر بسرانجام مهام ملک و مال قیام مینمود. در آن اوان که

~~امیر مبارزالدین از مردم افغانی وجرمانی3 شکست یافته . بجانب کرمان

~~بازکشت خواجه چند قطار شتر واستر واوانی وظروف نقره و زر را از

~~خاصهآ خویش ترتیب کرده، پیشکش نمود واین معنی موافق مزاج امیر

~~محمدافتاده، درازدیاد مرتبهآ خواجه افزود. تا آخر ایام حیات امروزارت

~~را برو مقرر داشت.

~~خواحه قوام الدین محمد صاحب عیار

~~چون پادشاه جهان مطاع جلالشاه شجاع رایت سلطنت و اقتدار

~~برافراشت زمام امور ملک و مال را در قبضهآ اقتدار خواجه قوام الدین

~~247

~~وخ: نقص (2) در خ این کلمه نیست (3) ق : جرمایی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_270.png)

~~نهاد و باندک زمانی خدمت خواجه در وزارت و نیابت بنوعی ترقی کرد که

~~هیچ یک از امراء و ارکان دولت را در تمشیت مهمات مملکت دخل

~~نماند: بلکه جناب وزارت مآب بخلاف رای شاه شجاع نیز مرتکب سرانجام

~~بعضی از مهام شد در آن اثناء جمعی از اضداد فرصت یافته، بعرض

~~شاه شجاع رسانیدند که : وزیر پر تزوین1 داعیهآ غدری در ضمیر دارد .

~~بعد از تفتیش و تفحص صدق مقال ان جماعت بر رای صواب نمای شهریاری

~~واضح شده درذی قعدهآسنهآ اربع وستین وسبعمائه2 جناب وزارت مآب مواخذ

~~و مقیدکشت و محصلا ن بعد از تعذیب وشکنجهآ فراوان اورا قطعه قطعه

~~کرده، هریاره ای را بولایتی فرستادند.

~~هرکه خواهد که بودپیش سلا طین برپای

~~لعه2

~~ادب آنست که گر تیغ نهندش بر سر

~~چاره چون شمع ندارد ز ثبات قدمی

~~بعد از آن کارش اگر زانکه فروغی گیرد

~~بایدش داشت زبان کوش زهر بیش و کمی

~~امیر کمال؛ الدین حسین رشیدی

~~و مشو غره که ناگه بکشندش بدمی

~~پس ازقتل خواجه قوام الدین برمسند وزارت نشسته ، چون اندک

~~زمانی بلوازم آن شغل پرداخت معزول شد و ازشیرازباصفهان کریخته ،

~~کمر ملازمت شاه محمود بر میان بست و بعد از فوت شاه محمود نوبت

~~دیکر ms186 بخدمت شاه شجاع پیوست.

~~248

~~ق : تذویر (

~~صال

~~خ شعره (4)خ حفال

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_271.png)

~~فواجه جلال الدین تورانشاه

~~در مبادی احوال بنا بر فرمودهآ شهریارا باستقلال شاه شجاع

~~بحکومت خطهآ ابرقوه قیام مینمود و در آن وقت که آن پادشاه جهان

~~مطاع بواسطهآ استیلای شاه محمود از شیراز بابرقوه شتافت خواجه

~~تورانشاه بلوازم نیکو خدمتی قیام نموده ، کماینبغی بترتیب اساس مکنت

~~و تنظیم امور ملمک و دولت پرداخت و شاه شجاع در ارتفاع قدر و

~~منزلت خواجه کوشیده، منصب وزارت را بوجود او مشرف ساخت و

~~خواجه تورانشاه تا آخزایام حیات پادشاه آفتاب احتشام در سلک وزرای

~~عظام انتظام داشت ودر زمان سلطان زین العابدین نیز روزی چندرایت

~~وزارت برافراشت.

~~خواجه قطب الدین سلیه انشاه) بن خواجه محمود کمال2

~~در آن ایام که شاه شجاع دار الملک شیراز را از برادر خود شاه

~~محمود انتزاع نموده، کرة بعد اخری برسریر سلطنت سلیمانی متمکن

~~کشت قامت قابلیت خواجه قطب الدین سلیمانشاه رابخلعت وزارت بیاراست

~~وچون چند ماه برین قضیه 3 بگذشت بسبب جریمهآ و پسرش3 خواجه

~~غیات الدین محمود در وجود امد شاه شجاع غیاث الدین محمود را میل

~~کشیده، پدرش را محبوس کردانید و خواجه قطب الدین سلیمانشاه از

~~محبس کریخته. باصفهان شتافت و شاه محمود علی رغم برادر منصب

~~وزارت خود بوی تفویض نمود .

~~اخ : شهرباری

~~این عبارت درخ نیست3

~~قی و خ چنینست و پبداست باید * جریمهای که از بسرش * اشد .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_272.png)

~~رکن الدین حسن بن معین الدین اشرف

~~شرف نسب با کمال حسب جمع داشت، اما صفت غرور1 و تکبر

~~و ظلم و تجبر2 در طبیعتش مرکوز2 بود و هیچ کس از اشراف و

~~اعیان ، بلکه سلاطین جهان را اعتبار نمی نمود وشاه شجاع بعد از حبس

~~خواجه قطب الدین سلیمانشاه شاه ز کی الدین حسن را بحسن تربیت

~~و احسان نواخته، وزیر ساخت و چون ان جناب روزی چند بتمشیت

~~این امر پرداخت بواسطهآ توهمی ms187 که از خواجه جلا ن الدین تورانشاه و

~~خواجه همام الدین محمود داشت مکتوبی بشاه شجاع نوشته بعرض

~~رسانید که مشار الیهما بشاه محمود نوشته اند . مضمون

~~کتابت4

~~آنکه :

~~هرکاه رایات نصرة آیات پادشاه بنواحی شیراز رسد ما بندکان دروازه

~~گشاده ، ملا زمان را بشیراز در می آوریم والتماس نموده بودند که جواب

~~رقعه بر ظهر قلمی شود و شاه محمود برظهر نوشته بود له : در فلان

~~روز موکب همایون بظاهر شیراز خواهد رسید . باید که ایشان بعاطفت

~~ما امیدوار بوده، درتمشیت امری که وعده کرده اند لوازم اهتمام بتقدیم

~~رسانند. شاه شجاع فی الحال خواجه تورانشاه و خواجه همام الدین را

~~طلب کرده، در موقف خطاب وعتاب باز داشت. آن دو بی کناه روی

~~بر خاک راه نهاده، سوگند خوردند که : ما ازین مکتوب خبر نداریم.

~~شاه شجاع پرسید که : این رقعه بخط شماهست ؟ جواب دادند که : آن مقدار

~~مشابه خط ماست که انکار نمی توانیم کرد . اما ازین واقعه بی خبریم .

~~25

~~و خ عذر

~~خ: تحیر (

~~خ: مذکور

~~رخ این کلمه نیست .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_273.png)

~~ادشاه در غضب رفته، گفت : چون اقرار می نمائید که خط شماست

~~چگونه بی خبر باشید؟ ایشان بعرض رسانیدند که : ما خاطر برقتل خود

~~قرار داده ایم ، لیکن امیدواریم که پادشاه کماینبغی تحقیق این صورت

~~نماید و در ان روز شاه حسن جهة درد با مسهل خورده، درخانه نشسته

~~بود. شاه شجاع کسی نزد او فرستاده، پرسید که : این کتابت از کجا

~~بدست تو افتاده؟ شاه حسن پیغام داد که : مبلغ دو هزار دینار بدوات دار

~~خواجه تورانشاه تسلیم کرده ، این مکتوب را از وی کرفتم. فی الحال

~~دواتدار را در لت و شکنجه کشیدند . اما هرچند درآن امرمبالغه نمودند

~~مقر نیامده، شاه شجاع دیکر باره کس نزد شاه حسرن ارسال داشته،

~~فرمود که : هرایذائی که متصور بود نسبت بدواتدار از حیز قوت بفعل

~~آمد و اقرار نکرد. شاه حسن در جواب گفت ms188 که: خواجگان را شکنجه

~~می باید نمود، تا بجریمه خود اعتراف نمایند، غلام را چه کناه ؟ شاه

~~شجاع فرمود که : در ضمن این قضیه حیله ای مندرجست. این سخر

~~معقولیت نداردکه کسی مکتوبی چنین را بغلامی دهد، تا در مدرج

~~دفتر نهاده، آنگاه حکم شدکه امیراختیار الدین حسن قورچی بخانهآ شاه

~~رکن الدین حسن رفته ، از وی بزجر و تکلیف اقرار کشد که حقیقت

~~مهم چگونه است وامیر حسن نسبت بشاه حسن درمقام تشدد امده، چون

~~جناب وزارت مآب سیادت پناه مضطر3 گشته ، گفت که : من حاجی عمر

~~منشی را برآن داشتم که بر سبیل تقلید این رقعه را در قلم آورد . زیرا

~~که ازین دو شخص پیوسته اندیشناک بودم و می خواستم که ایشان را

~~25

~~خز مدر

~~خ: مظفر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_274.png)

~~مستأصل ساخته ، فراغ بال حاصل نمایم باقیرأی عالی حا کمست وچون

~~صورت مکر وتزویر وزیر بی تدبیر بعرض صاحب تاج وسریر رسید نایرهآ

~~خضب بادشاهانه اشتعال یافت. حکم شدکه اورا بزه کمان از میان بردارند

~~و مستملکاتش را دیوانی ساختند . در روضة الصفا مسطورست که چون

~~این خبر مسموع پدر شاه حسن سید معین الدین اشرف شد بنماز جنازه

~~سر حاضر نکشت و گفت : هرکس که سخن پدر خود نشنود و متابعت

~~جد بزرگوار خود نکند هرآینه بامثال این بلایا مبتلا گردد. سادات

~~را با ظلم وغدر و فسق چهکار؟ جد ما را بجهة رحمت عالمیان مبعوث

~~کرده، فرزندی که سبب محنت جهانیان باشد مقررست که بعذاب و عقاب

~~دنیوی و اخروی معذب ومعاقب شود و چنانکه :

~~پسر کو ندارد نشان پدر

~~خواجد صدرالدین محمد افاری

~~توبیگانه خوانش مخوانش پسر

~~وزیر شاه محمود بود. اما بنا برآنکه نسبت بشاه شجاع اخلاص

~~بیشتر داشت در وقتی که شاه شجاع بعزم تسخیر اصفهان رایت نصرة نشان

~~برافراشت خواجه صدرالدین علوفات متجنده و لشکریان را کم کرد و

~~این معنی را در صورت کفایت بعرض شاه محمود رسانید و کیفیت ms189 این

~~خیانت برضعیر شاه محمود روشن شده، خواجه را معزول کردانید.

~~خواجه تاج الدین

~~مشهری

~~مشری صاحب تدبیر و وزیری بر تزویر بود. مدتی مدید در

~~253

~~مه نیست وظاهر

~~جملهآ بعدست که کماتب

~~مکرر کرد

~~خ: تذویر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_275.png)

~~غایت اعتبار و اختیار بوزارت ونیابت شاه محمود قیام واقدام می نمود.

~~بصحت پیوسته که در سنهآ 770 شاه شجاع را داعیهآ وصلت با سلطان

~~اویس که فرمانفرمای اذربایجان و بغداد بود در خاطر گذشت و جهة

~~تمشیت آن مهم امیر اختیارالدین حسن قورچی که از جملهآ ارکان دولت

~~بوفور اختیار وحسن کیاست ممتاز و مستثنی بود حسب الحکم متوجه

~~تبریز ثشت وچون این خبر بسمع شاه محمود رسید او را نیز خیال

~~دامادی سلطان اویس در ضمیر کردید و خواجه تاج الدین را جهت

~~رسالت مقرر کردانید. خواجه تاج الدین بعرض رسانید که : اکر پادشاه

~~در مکتوب سلطان اویس طریقهآ تواضع و فروتنی مرعی دارد واز مقام

~~تکبر و نخوت تنزل فرماید من متقبل 1 می شوم که امیر اختیار الدین

~~حسن را بعحسن تدبیر نگذارم2 که دست در کردن عروس مقصود حلقه

~~نماید و صبیهآ سلطان اویس را بنکاح پادشاه از آذربایجان باصفهان

~~رسانم، شاه محمود مقرر فرمود که هر نوع مکتوبی که خواجه تاج الدین

~~در قلم آرد مهر کند و در آن مهم مطلقأ ازصوابدید او تجاوز ننماید.

~~آنگاه جناب وزارت مآب کتابتی از زبان پادشاه نوشت مصدر باین عبارت

~~که : " العبدفما فی بده کان لمولاه"، ما زان توایم و هرچه داریم و

~~همچنین دران نامه ازشاه محمود همه جا ببندهآ کمتریرن تعبیر نموده،

~~سخنان مناسب درج کرد و اصناف تبرکات و تنسوقات3 همراه داشته ،

~~ووی براه اورد و بعد از وصول بمقصد بعبارات لایقه و اشارات رایقه

~~ادای رسالت فرموده ، خاطر نشان امراء وارکان دولت او کرد که : غرض

~~252

~~: بگذارم (3)خ : مبشوقات

~~وق : مستقبل

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_276.png)

~~شاه شجاع ازین وصلت آنست که در ms190 مملکت آذربایجان نیز دخل نموده،

~~باندک زمانی این ولایت را در خوزهٔ‌ تصرف اورد و مقصود شاه محمود

~~آنکه مدة العمر در مقام عبودیت و خدمت کاری بوده، بمعاونت و

~~معاضدت پادشاه ولایت فارس را نیز داخل حوزهآ دیوان اعلی کرداند و

~~ییوسته امراء و مقربان را ملازمت مینمود و مواعید دلیسند می فرمود

~~و چون امیر اختیار الدین حسن بغایت بزرک منش و خویشتن دار بود

~~با ارکان دولت کمتر اختلاط می کرد وشاه شجاع نیز در مکتوبی که بسلطان

~~اویس نوشته بود از خود ببرادر تعبیر نموده بود. خاطر اکابر واصاغر

~~بسخن خواجه تاج الدین ووصلت شاه محمود مایل و در وقتی که سلطان

~~در ان باب مشورت کرد مجموع

~~اویس با امراءو ارکان دولت

~~متفق اللفظ والمعنی بعرض رسانیدند که : اگر چه شاه شجاع بمکنت و

~~شوکت وسعت مملکت ازشاه معحمود زیاده است، اما چون شاه محمود

~~در مقام عبودیت و نوکریست و ولایت او باذربایجان متصلست وصلت با

~~او اولی مینماید و این کلمات درجهآ قبول یافته، پرتو عنایت بروجنات

~~احوال خواجه تاج الدین تافت و سلطان اویس امیر اختیار الدین حسن

~~را معاتب کردانیده، گفت: شاه شجاع در کتابت ازین فقیر ببرادر تعبیر

~~نموده، ا کر بزبان قلم فی الجمله تواضعی کردی هیچ منقصت درسلطنت

~~او لازم نمی آمد. ا کنون من دختر ببرادر نمیدهم و بغلام و چا کر

~~میدهم. لاجرم امیر اختیار الدین مأیوس باز کشته ، خواجه تاج الدین بحسن

~~تدبیر دختر سلطان اویس را بعقد شاه محمود در اورد و مقضی المرام

~~2

~~در ق این عبارت نیست.

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_277.png)

~~بجانب اصفهان مراجعت کرد. خواجه سلمان ساوجی ادرآن باب فرماید

~~آسمان ساخت در آفاق یکی سور و چه سور

~~ت

~~حبذا سور و سروری که اگر در نگری

~~که از آن سور شد اطراف ممالک مسرور

~~اجتماعیست مقدر قمری را با شمس

~~خانهآ زهره بود برجی از آن عالی سور

~~مهر بلقیس ms191 زمان داشته است ارزانی

~~اتصالیست مقرر ملکی را با حور

~~قطب دین شاه فلک مرتبه محمود که اوست

~~بسرا پردهآ جم دولت تشریف حضورر

~~خواجه تاج الحق والدین محمد الحق

~~بهرهآ سیرت محمود و محامد مذ کور

~~دری از بحر بزرکی بکنارت آورد

~~سعیها کحرد درین باب بفایت مشکور

~~که چنان درنتوان یافت در اصدار دهور

~~القصه بواسطهآ این نیکو خدمتی شاه محمود خواجه تاج الدین

~~بیشتر از پیشتر منظور نظر عنایت کردانید و مرتبهآ او را بفرق فرقدین

~~رسانید و در سنهآ 776 شاه محمود وفات یافت و زمان وزارت خواجه

~~255

~~اوه

~~صعر

~~در ق وخ چنینست وپیداست

~~را" افتاده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_278.png)

~~ناج الدین بنهایت انجامید. آری هربدایتی را نهایتی مقدرست و هرسوری

~~مصیبتی مقرر.

~~ذکر وزرای سلاطین چنگیزخانی

~~نزد اکابر مورخان بثبوت پیوسته که نسب پادشاه جهانکیر کشور-

~~ستان چنگیزخان بیافت که بزرگترین اولاد نوح پیغمبرست علیه السلام

~~می پیوندد و سلطنت دیار مشرق و تر کستان از زمان مرک1 یافت الی

~~ومنا هذا تعلق بدان دودمان عظیم الشان دار د و در زمان منکو قا آن

~~بن تولی خان بن چنگیزخان هلاکو خان بن تولی خان فی ذیحجهآ سنهآ

~~652 از جیحون عبور نموده، باندک زمانی ممالک خراسان و سیستان

~~و مازندران و شروان و اران وفارس و اذربایجان و عراق عجم وعرب

~~و روم را در حیز تسخیر و تصرف اورد و از اولاد تولی خان در ولایت

~~مذ کوره شانزده نفر1 برمسند فرماندهی نشستند، برین ترتیب :

~~1) هلا کو خان بن تولی خان.

~~ابا قا خان بن هلاکوخان.

~~3) سلطان احمدبن هلا کوخان.

~~4) ارغون خان ابا قاخان .

~~5 کیخاتو خان بن ابا قاخان.

~~5) بایدو خان بن طرغای بن هلاکو خان.

~~1) سلطان محمود غازان بن ارغون خان

~~8) الجاتیوع سلطان بن ارغون خان3

~~25

~~وق : برگ (2) ولی نام ه اتن بیشتر پس زان نیلمده است

~~ارغوخا

~~خ : الجایتون

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_279.png)

~~5) سلطان ابوسعید بهادر خان بن الجایتو سلطان .

~~1) ارپا خان1 ms192 که از نسل اریق2 بوکابن تولی خان بود.

~~1) موسی خان بن علی بن بایدوخان.

~~1) محمد خان بن یولقتلق بن الستیمور بن انبار چی بن منکو

~~تیموربن هلاکو خان،

~~طفا تیمورخان سائی بیک2 بنت سلطان محمدخدابنده :

~~14) سلیمان خان که از اولاد یشمت بن هلا کوخان بود.

~~انوشیروان خان5.

~~واز احوال وزرای پادشاه گیتی ستان چنگیز خان و اولاد امجاد

~~او آنچه بنظر این ذرهآ احقر درآمده اینست که مسطور می کردد :

~~صاحب محمود بلواج

~~خوارزمی الاصل بود و در زمان سلطان محمد خوارزمشاه از

~~وطن مالوف و مسکن معهود سفر کرده، بچنگیز خان پیوست و بعد

~~از چند گاه برفرمان چنکیز خان مصحوب جمعی از ملازمان آن آستان

~~سلطنت اشیان برسم رسالت جهة تمهید بساط مصالحت نزد سلطان محمد

~~رفت و در نیکو ترین کلامی ادای پیغام نموده، سلطان رسولان را

~~بنوازش بی کران اختصاص داد و در خلوت خاص صاحب محمود را

~~طلب داشته ، گفت : تومردی مسلمانی، وظیفه آنکه آنچه ازتوسئوال

~~کنم بطریق صدق و صواب جواب کوئی وچیزی پنهان و بوشیده نداری.

~~257

~~1ق : از یاخ

~~خ و ق : ارتق (3) خوق : ساقی بیک

~~وق قمش

~~5) درخ دربرابر نام سیزدهم رقم نگذاشته بهمین

~~هة چهارده تن

~~ق وخ : اولاد و امجاد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_280.png)

~~نگاه جوهری گرانمایه از بازو بند باز کرده ، بمحمود انعام فرمود و

~~برسید له . خان تو بر دیار خطای استیلا یافته است یا نی: محمود

~~گفت : بعزة الله تعالی که چنگیز خان بلاد خطای را درحیز تسخیرآورده

~~است و عنقریت صدق این سخن برضمیر انور همایون "کالبدر فی الدجی

~~والشمس فی الضحی" ظاهر و هویدا خواهد شد. سلطان کفت که :

~~ای محمود، تو میدانی که فسحت و وسعت مملکت من بکجا رسیده

~~و قدرت ومکنت من بچه درجه انجامیده، خان تو نیست که مرا فرزند

~~نویسد و از روی تفوق و ترجیح سخن کوید ؛ پیداست که سپاه وعدت او

~~چه مقدار باشد. محمود بلواج از شنیدن این ms193 سخن بترسید و در لباس

~~فریب و تزویر کلمه ای چند بعرض سلطان رسانید. مضمون آنکه :

~~لشکر چنگیز خان نسبت بجنود نامعدود سلطان عالمیان بسان فروغ

~~شمعست پیش نور خورشید عالم افروز، مثال چهرهآ شبست نزد شمایل

~~ترک رومی روز .

~~یتا

~~چو خورشید بردارد آز رخ نقاب ستاره نهان گردد اندر حجاب

~~چو شیر اندر آید بعزم شکار

~~بر اهو سر ایید همه کار و بار

~~چو گنجشک با باز بازی کند

~~بخونریز خود ترکتازی کند

~~کبوتر که یهلو زند با عقاب بقصد سر خویش دارد شتاب

~~و از ادای این کلمات تلاطم امواج بحر غضب سلطانی تسکین

~~یذیرفت و محمود بلواج از اثر سخط و سطوت او ایمن کشته، از

~~65

~~1) خ: شعر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_281.png)

~~جانبن قواعد عهد و ییمان بغلاظ ایمان تا کید یافت و بعد از استحکام

~~مبانی میثاق محمود بلواج با سایر ایلچیان مقضی المرام مراجعت نمود

~~و چنکیز خان محمود را منظور نظر تربیت کردانیده، شغل وزارت

~~بدو تفویض کرد و پس از وفات چنگیزخان او کتای قا آن نیز آن منصب

~~را بصاحب مسلم داشت . در روضة الصفا مسطورست که : چون او کتای

~~قا آن را فتعم مملکت خطای میسر شد حکومت آن مملکت را بصاحب

~~محمود بلواج عنایت کرد وبعد از فوت قا آن گیوک خان بامضای فرمان

~~یدر بزرکوار مبادرت نموده، منکو قا آن نیز بدستور سابق جناب صاحبی

~~را بایالت آن ولایت مامور گردانید و صاحب حکومتی بکام دل میراند،

~~تا آن زمان که رخت بعالم آخرت کشید.

~~مسعود بیک بن محمود بلمواج

~~در زمان سلطنت او کتای قا آن و گیوک1 خان و منکو قا آن

~~در ولایت ماوراء النهرو ترکستان اسم حکومت داشت و چون الغو

~~نبیرهآ جغتای خان بر آن ممالک استیلا یافت منصب وزارت را بمسعود

~~بیک تفویض فرمود و بعد از فوت الغویراق خان رایت ایالت افراشته ،

~~بدستور معهود زمام رتق و فتق آن مهم را ms194 در قبضهآ اختیار مسعود بیک نهاد و

~~مسعود بیک بتمهید بساط عدل و داد قیام نموده، در استمالت رعیت و

~~تکثیر عمارت و زراعت سعی بی نهایت بتقدیم رسانید،

~~بکوشید درعدل و احسان بسی

~~ناززد در ملک از وی کسی

~~درشهور سنهآ ستین ستمائه3 براق خان امیر مسعود بیک را باسم

~~259

~~و : کیکوک وخ : کیکوک

~~سالی 660

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_282.png)

~~رسالت بخدمث ابا فاخان ارسال داشت، تا بحسب ظاهر اظهار مخالصت

~~و اثحاذ کرده، ضمنا تحقیق کمیت لشکر نماید و بر مسالک آن ممالک

~~اطلاع فرماید و مسعود بیک بعزمی بسمان عقیدت درست ودلی چول

~~طالع مقبلا ن قوی از آب آمویه گذشت و بسرعت هرچه تمامتر طی

~~منازل نموده، جهة رعایت حزم در هر منزل دو سر اسب صبا رفتار و

~~معتعدی خدمت کار کذاشت و چون بمقصد نزدیک رسید خواجه شمس

~~الدیمن محمد صاحبدیوان باتفاق امراء و نوثینان ابا قاخان برسم استقبال

~~استعجال نموده وخواجه هرچند مرکب سر کشی در زیرران داشت در

~~حن ملاقات وظایفه انسانیت بتقدیم رسانیده، پیاد شده و مسعود ببیک

~~هم چنان سوار، جناب صاحبی را در کنار کشیده، برسبیل استخفاف

~~گفت که : صاحب دیوان توثی: خواجه شمس الدین محمد که یکی از عمال

~~خودرا قرینهآ آصف برخیامی پنداشت ازین معنی بغایت آزرده خاطر گشت .

~~اما بنا بر آنکه محل مقتضی بازخواست1 نبود دم در کشید و چون

~~مسعود بیک بمجلس همایون ابا قا خان درآمد منظور نظر عنایت کشته ،

~~برجمیع امراهآ مقدم نشست وبعبارت خوب واشارت مرغوب ادای رسالت

~~نموده ، بمزید عوارف خسروانه سرافراز کشت و بنا برآنکه مبنی مهم

~~او بر حیله و دستان بود بعد از روزی چند اثر بد کمانی در حق خود

~~همشاهده کرده، در طلب رخصت سرعت نمود و ابا قاخان شرف اجازة

~~ارزانی داشته، مسعود بیک بی توقف و اهمال بر تکاوری برق مثال سوار

~~گشته ، چون فلک الافلاک لحظه ای در هیچ مرحله ازحرکت نایستاد.

~~26 ms195

~~ق : باد خات

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_283.png)

~~روز دیکر از جانب خراسان خبر آمد که : براق بیراق جنک و قتال

~~اشتغال دارد و رسالت مسعود بیک جهة تجسس بوده، لاجرم ابا قا خان

~~ایلچی قمر مسیر بطلب اوارسال داشت. هیهات اورا کسی چکونه درتواند

~~بافت ؟ مسعود بیک منزل بمنزل اسبان اسوده ایستاده و او مردی عاقل

~~کار افتاده ، بهیچ وجه تانی و توانی نکرده ، چنان بتعجیل راند که برید

~~فلک از آن سرعت حرکت حیران مانده و باعتبار صاحب تاریخ و صاف

~~در عرض چهار روز بکنار جیحون رسیده، چون ابر وباد براب گذشت

~~و بخدمت براق ییوسته، هرچه مشاهده نموده بود معروض کشت وبراق

~~خیال فتح خراسان و عراق را در خاطر قرار داده، خواست که جهة

~~مایحتاج لشکر وضروریات سفر بخارا وسمرقند را غارت و تاراج کند .

~~مسعودبیک یمرضه داشت که: تخریب ولایتی که در حیطهآ نصرف پادشاهست بتصور

~~تسخیر ممالک موهوم از مقتضی خرد و کیاست دور می نماید . باید این

~~مقدار رعایت نمود که ا کرعیاذبالله چشم زخمی رسد رعایا را

~~بترتیب

~~نزل و ساوری قادر باشند.

~~در آن کوش تا هرچه نیت کنی

~~نظر در صلاح رعیت کنی

~~براق آزیین سخن در غضب شده، فرمود تا مسعود سک را هفت

~~چوب زدند. لیکن از عزیمت نهب و غارت متقاعد کشت و بعد از آن که

~~میان ابقاخان2 وبراق مقاتله بوقوع انجامید براق شکست یافت. مسعود

~~2

~~و خ چنینست و کلمهآ

~~هه

~~ابقاحوان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_284.png)

~~بیک ازو روکردان شده، نزد قیدوخان شتافت وبالاخره

~~ازد

~~قیدو خان رفته ، کشته گشت. آنگاه میان قیدو خان و اولاد2 براق

~~غبار نزاع وجدال ارتفاع یافته، بدان واسطه بلاد ماوراء النهر خصوصا

~~بخارا روی بویرانی نهاد واین اخبار مسموع ابا قا خان گشته ، خواجه

~~شمس الدین محمد صاحبدیوان بواسطهآ ذخیره ای که از مسعود بیک در

~~خابارداشت پادشاه را برآن آوردکه جمعی ازسیاه ظفرنشان زا مصحوب

~~افسک ترکمان بماوراء النهر فرستاد وافسک ms196 با آن لشکر از آب آمویه

~~عبور نموده، آتش ظلم وبیداد درخطهآ بخارا برافروخت و مدرسهآ مسعود

~~بک را که معظم ترین بقاع بخارا بود با کتب نفیسه بسوخت و چون

~~ان لشکر مراجعت نمودن فی الجمله مردمی در آن دیار پیدا شده ،

~~آغاز عمارت و زراعت کردند . نوبت دیگر اولاد براق برآنجا بگذشتند و

~~نمکی بو جراحت آن بیچارگان پاشیدند و درین کرت خرابی آن ولایت

~~بمرتبه ای رسید که در مدت هفت سال سا کن داری و نافح ناری در ان

~~دیار نبود. انگاه قیدو خان مسعود بیک را ببخارا فرستاد، تا در تعمیر

~~آن بلده سعی نماید و او بحسن کفایت و کمال درایت رعایای متفرقه را

~~جمع آورده، استمالت داد وبیمن معدلت و انصافش بار دیگر بخارا معجمع

~~اشراف و علماء کشت.

~~ت

~~خلایق بدان ملک بشتافتند

~~زبیدادکردن3 امان یافتند

~~و مسعود بیک برین منوال نزد سلاطین ماورأ النهر همواره

~~262

~~این

~~خ: اورلا

~~ق وح : کردان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_285.png)

~~معزز و مکرم بود، تا آن زمان که از جهان فانی بعالم باقی انتقال فرمود.

~~یر احمد بناکتی

~~وزیر قوبلاقا آن بن تولی خان بن هلا کوخان بود ودر تقویت اهل

~~اسلا م وتمشیت مهام امت حضرت خیرالانام سعی واهتمام تمام می نمود. در

~~روضة الصفا مسطورست که : قوبلاقا آن زمام امور وزارت را درقبضهآ درایت

~~چهار کس که در کیش موافق یکدیگر نبودند نهاد ، تا بواسطهآ اختلاف

~~عقیده صورت موافقت میان ایشان روی ننماید و اموال دیوانی از خیانت

~~مصون و محروس ماند و ازجملهآ وزرای اربعه یکی امیراحمد بنا کتی

~~بود و دیگری از اهل خطای وچون امیراحمد بکفایت و کیاست ازسایر

~~وزراء امتیاز واستثناء داشت قا آن بنظراعزاز دروی نکریسته، در فیصل

~~امور مملکت از صوابدید او تجاوز نمی کرد . وزیر خطائی برو حسد

~~برده، منتهز فرصت میبود که خدمتش را ازیای در آرد. در زمانی که

~~قوبلاقا آن از دارالمک خویش بییلاق رفته ms197 ، وزرارا جهة تمشیت امور

~~مملکت در شهر گذاشته بود وزیر خطائی با اتباع خویش قرار داد که2

~~در خفیه امیر احمد را از میان بردارند و رکابدار امیر احمد از کیفیت

~~حادثه آگاهی یافته ، ولی نعمت خودرا مطلع کردانید . امیر احمدهمان

~~شب چهل سر اسب صبا رفتار از طویلهآ قا آن گرفته، خودرا از شهربیرون

~~انداخت و چون بموضعی که مستحفظان طریق نشسته بودند و از جسری

~~عبور می بایست نمود رسید اورا از عبور مانع آمده، گفت وگوی آغاز

~~کردند . در اثنای قیل و قال وزیر خطائی1 از عقب امیر احمدشتافته

~~263

~~الیل وخان حطائی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_286.png)

~~و عنان اسبش کرفته ، گفت : قا آن مارا جهة سرانجام مهام دیوان

~~گذاشته است، تو بی مشورت کجا میروی ؟ امیر احمد جواب داد که

~~من حسب الحکم بملازمت قا آن میروم . مقارن این حال جمعی ازملازمان

~~قا آن از اردو بشهر می آمدند . بسریل رسیده و امیر احمد استغائه

~~نزد ایشان برده ، آن جماعت اورا ازچنک وزیر خطائی خلاص کردند

~~و امیر احمد باردو شتافته، طبقی سیاه یر مروارید سفید بود و کاردی

~~بر زبر آن نهاد، ترغوئی سرخ بر آن پوشید و بنظر پادشاه داد گستر

~~رسانید . قا آن پرسید که : سبب این ترتیب چیست ؟ جواب داد که : در

~~بدایت حال که ببندگی قاآن رسیهم ریش من مانند این طبق سیاه بود و

~~در ملازمت آستان سلطنت آشیان بسان مروارید سفید کشت . اکنون

~~وزیر خطائی داعیه دارد که بکارد حلق مرا مانند این ترغوسرخ گرداند .

~~نایرهآ غضب قا آن ازاستماع این سخنان اشتعال یافته ، باحضار وزیر

~~خطائی مثال داد و قبل ازوصول ایلچیان وزیر خطائی از کیفیت واقعه

~~اکاه شده، بقلعه ای که در تصرف کماشتگان حاکم ماچین بود پناه برد .

~~اهالی قلعه از قدوم او مستبشر وبوصول او مستظهر کشتند . قا آن حکم

~~فرمودکه جمعی از امراءآ با طالب منجنیقی3 که در آن اوان از بعلبک

~~آمده بود و در ms198 آن فن مهارت بی نهایت داشت بمحاصرهآ آن حصار اقدام

~~نمایند . امراء بظاهر آن حصن حصین رفته، بموجب فرمودهآ بادشاه روی

~~زمین قیام نمودند. وزیر خطائی در خفیه بامراء پیغام داد که : من زیاده

~~264

~~گناهی ندارم . غایتش آنکه بنا بر عداوتی که در میان ارباب مناصب3

~~خ مناسب

~~ق : منحقی

~~دیوانی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_287.png)

~~می باشد من وامیر احمد دایم قصدیک دیکرمی کردیم و او فرصت یافته،

~~مزاج همایون قا آن را بر من متغیر گردانید. ا کنون اگر قاآن

~~مرا بجان امان بخشد این قلعه را که استظهار اهل ماچین بدانست تسلیم

~~نمایم، امراء فی الحال فرستادهآ اورا نزد قا آن

~~فرستادند. قا آن1

~~امان نامه ای و شمشیری جهة وزبر خطائی ارسال داشت و وزیر مطممن

~~کشته ، بهنگام فرصت رحنه در دیوار حصار افکند و حا کم قلعه برین

~~مکیدت2 اطلاع یافته، بصوب هزیمت شتافت و آن قلعه درحوزهآ تصرف

~~ملازمان قا آن در آمده، چون وزیر خطائی بنظر پادشاه رسید نوبت

~~دیکر منصب وزارت را بشرکت امیر احمد بوی مفوض کردند2 و بعد

~~از انقضای نه سال ازین حالت کرت دیگر نایرهآ حسد وزیر خطائی در

~~التهاب آمده، با یکی از متزهدان خطائی درقتل امیر احمد اتفاق نمود

~~و بدان واسطه رشتهآ حیات خودرا نیز بقطع رسانید.

~~یت

~~بداندیش هم درسر شرشود

~~چو کژدم که با خانه تمترشود

~~مفصل ابن مجمل آنکه : در آن اوان در خطای زراقی پیدا

~~شده، بانواع مکر و شعبده جمعی کثیر از اهالی آن مملکت را مرید و

~~معتقد خود کردانید. وزیر خطائی در دفع امیر احمد باوی مشورت

~~کرده، بوقتی که قا آن در ییلاق بود مقرر چنان شد که دو هزارکس از

~~مریدان آن متزهد بدرهای که درچهار فرسخی شهرخان بالیقست2 روند

~~و هزارکس متعقب یک دیگر بشهر درآمده، آوازه دراندازندکه : شاهزاده

~~26

~~ور خ این عبارت نیست

~~خ میکدست وق: کمیدت

~~4 کردید

~~خ: خان بالیع است

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_288.png) ms199

~~چیمکیم1 بن قوبلاقا آن می رسد. ثا امیر احمد باستقبال بیرون آید و

~~خاطر از ممر او جمع سازند. القصه وزیر خطائی پوشیده و پنهان ب

~~آن دو هزار جاهل نادان بآن دره شتافته، جمعی را متعاقب بشهر فرستاد ،

~~تا آوازهآ وصول شاهزاده چیمکیما ذر انداختند و بعضی از اهل تزویر

~~و نفاق بسمع امیر احمد رسانیدند که : قا آن بجهان جاویدان خرامیده

~~و اینک شاهزاده چیمکیم1 می رسد و ما را نزد شما فرستاده که اسباب

~~تعزیت مرتب دارید . اما این راز سربسته را پیش هیچ کس مگشائید

~~و امیراحمد بترتیب مایحتاج عزا مشغول کشته، هرچند کسان میفرستاد

~~که از ساعت وصول چیمکیم1 آگاهی یافته، باستقبال شتابد خطاییان

~~ایشان را بدرجهآ شهادت می رسانیدند وچون زمانه لباس سوکواران

~~وشیده، پاسی ازشب بکذشت شموع و مشاعل پیدا شده، مردم متواتر

~~خبر اوردند چیمکیم1 در محفه نشسته، می آمد و امیر احمد باستقبال

~~برون رفته، چون نزدیک2 خطاییان رسید، او را درمیان کرفته، بعز

~~شهادت رسانیدند و نوکران امیر احمد

~~ه

~~مسلح بودند از عقب

~~آمده ، تیرباران کردند. از آن جمله تیری بر مقتل وزیر خطائی خورده

~~او نیز هلاک شد.

~~ت

~~خار که دارد بزبان نیشتر

~~هم بخلیدن شکند بیشتر

~~و چون قا آن این حادثه را شنید بغضب رفته، از ییلاق جمعی

~~فرستاد که موافقان وزیر خطائی را بدست آورده، بر دار اعتبار کشیدند

~~299

~~حیمکیم

~~خ: بنزدیا

~~در خ این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_289.png)

~~و امیر احمد را تجهیز و تکفین کرده، در موضعی مناسب مدفون

~~گردانیدند .

~~صاحب سعید شمس الدین محمد الجوینی

~~زاولاد امجاد

~~الحرمین حجة الاسلام عبدالملک جوینی

~~بود واباعن جدمتعهد مناصب بلند و متقلد مراتب ارجمند. جد نامدارش

~~خواجه شمس الدین محمد باستیفای دیوان سلطان محمد خوارزمشاه

~~اشتغال داشت و در زمان سلطنت سلطان جلال الدین نیز بهمان منصب

~~منسوب شده ، رایت نیکنامی بر افراشت و پدر بزرکوارش جمشید کشور

~~عز و جلال وخورشید سیهر ms200 فضل و افضال خواجه بهاء الدین محمد

~~دخله الله تعالی فی الجنت المخلد سرور وسر دفتر اکابر ایران آمد و در

~~ملازمت سلاطین مقول 2 بهمان منصب پدر مشغولی کرده ، مشکور

~~السعی والاثر در گذشت وچون هلاکو خان از جیحون عبور نموده ،

~~ممالک ایران را ثا سرحد مصر در حوزهآ تصرف اورد منصب وزارت

~~را من حیث الاستقلال بمهر سیهر فضل و کمال خواجه شم الدین

~~محمد تفویض فرمود و الحق جمال حال الن خواجهآ یسندیده خصال

~~بحلیهآ انواع مکارم اخلاق و اصناف محاسن شیم مانند وفور و ترم

~~و سخاوت و کثرت فطنت و فصاحت و اصابت رای و تدبیر و انشراح

~~صدرو و انفساح2 ضمیر محلی و اراسته بود و در تمشیت مهم وزارت

~~و رواج و رونق درگاه سلطنت چون اصف برخیا آثار ید بیضاء مینمود

~~و در زمان هلاکو خان که ابتدای استیلای مفولان بر ممالک ایران

~~267

~~در خ این کلمه

~~* انفاح

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_290.png)

~~بوقوع پیوست در محافظت دین

~~کمر سعی و اجتهاد بر میان جان بست .

~~تقویت شرع سیدالمرسلین

~~کشت یشت شریعت نبوی

~~ت

~~بنوی از مساعی تو قوی

~~وچون2 هلاکو خان فوت شده، سریر خانیت بوجود اباقاخان

~~ازدیاد مواد استسعاد یافت عنایت و سورغامیشی بیشتر از پیشتر دربارهآ

~~وزیر عالی کهر مبذول فرموده، آفتاب سعادت و اقبال برچهرهآ احوال

~~اوتافت . امضای حسام بهرام انتقام واجرای2 خامهآ عطاردنظام بدستور

~~سوابق ایام بحسن اهتمام او مقرر داشت و اختیار ملک و مال درتمام

~~احوال از روی استقلال برای صواب نمای و فکر مشکل گشایش باز

~~گذاشت و آن جناب با وجود جلالت 6 قدر و نفاذ حکم نسبت بارباب

~~علم و فضیلت در غایت تواضع و تملق بود و درتعظیم و اجلال اصحاب

~~درس و کمال بسیار مبالغه میفرمود . از رشحات سحاب انعامش غنچهآ

~~آمال این طایفه درچمن اقبال بشکفت واز زلال غمام افضالش نهال امانی

~~این طبقه در گلزار روزگار نشو و نما یافت ms201 . امتیاز فضایل از اراذل و

~~دایا از جاهل در زمان وزارتش پیدا و ظاهر گشت و بیمن اعتناء و

~~حسن اهتمامش سپهر بی مهر از سر ایذای فضلاء و قصد جفای علماء

~~بتمامی گذشت .

~~نهال باغ دوات در بر آمد جفای خار محنت برسر آمد

~~1

~~خ : ابتقال و

~~جلادت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_291.png)

~~در تمامت ممالک ایلخانی جهة ضبط اموال ومتوجهات دیوانی

~~نواب کافی تعیین نمود و ایشان را بانفاح ابواب صلات و صدقات بر

~~ارباب استحقاق و اصحاب حاجات امر فرمود. لاجرم درکاه عالم یناه او

~~را امراء وحکام انام واعیان خراسان وعراقین وفارس

~~و روم و شام ملاذ و ملجا ساختند وهمگان 2 آستان اقبال آشیان او

~~و آذربایجان

~~را مقصد حاجات و کعبهآ مرادات و کارساز اهل راز و قبلهآ هر صاحب

~~نیاز شناختند.

~~شهر

~~جنابه مثل روضات الجنان

~~و منه ینال غایات الامانی

~~از سر افرازان جهان و گردن کشان دوران هر کس با او دم

~~مخالفت زد و قدم 3 از شارع موافقت بیرون نهاد قوت دولت صاحبی او

~~را غرق دریای حیرت ساخته، روزگار پاداش کردارش را کوشمال

~~سزا داد.

~~یت

~~چون تیرباتوهر که نشد راست، عاقبت خودراچوتیر توچوهدف خاکساریافت

~~و برادرعالی کهرخواجه شمس الدین محمد صاحب علاء الدین*

~~عطا ملک که در علم و دانش خلاصهآ کارخانهآ آفرینش بود و تاریخ

~~جهان کشای از مؤلفات اوست بحکم ابا قا خان در خطهآ بغداد رایت

~~حکومت برافراخت و آن بلده را که بعد از قتل مستعصم چنان خراب

~~و ویران شده بود که قلم دو زبان بهیچ وجه از کیفیت آن تعبیر نمیتواند

~~نمود باندک زمانی معمور و ابادان ساخت .

~~درخ این کملمه نیست ودرق باخط دیگر بالای سطر اهزوده شده

~~ووق : همکنان (3) خ : قداح (4) ق وخ، عطاء الدین

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_292.png)

~~ز یمن مقدم او شهر بغداد

~~اندک روز گاری گشت آباد

~~سران خواجه شمس الدین محمد . خواجه بهاء الدین محمد و

~~خواجه شرف الدین ms202 هرون در مبادی احوال وعنفوان 1 ایام شباب

~~بتحصیل فضایل نفسانی و تکمیل کمالات انسانی سعی و کوشش نمودند .

~~اما خواجه شرف الدین هرون بر برادر سبقت کرفته ، در صنوف علوم

~~ماهر و در فنون فضایل متبحر شد و علم موسیقی از استاد صفی الدین

~~عبدالمؤمن تعلیم گرفته، استاد مانند عرض که مفارقت جوهر اختیار

~~نکند ملازم صاحب زاده شدو رسالهآ شرفیه2 در آن فن باسم شریفش

~~تصنیف کرد و خواجه بهاء الدین محمد در ابتدای نشوونما بحکم یرلیغ

~~جهان کشا بحکومت اصفهان و یزد مقرر گشت و در بوسون ضبط و

~~سیاست و اظهار قدرت و سطوت رایت رفعت و تجمل او از ذروهآ عقل

~~در گذشت. ابواب 3 عفو و اغماض بر روی ارباب آن ولایت بکلی بر

~~ست و یشت برمسند غلظت نهاده، دلهای مظلومان را بتحمل بار کران

~~بشکست. اگر سخنی نه بر وفق مزاج او

~~بجریمهآ صفیره و

~~کبیردچه رسد، بسمع اورسیدی خانها بر باد داده، مال وجان مسلمانان

~~را هباء منثورا کردانیدی 5 . ارکان دولت و نواب دیوان وسایر اعیان

~~اصفهان اگر شب یکلحظه بر بستر استراحت می غنودند هنگام وزیدن

~~نسیم سحر مانند برک بید از باد صرصر بر سر و جان خود ترسالن و

~~لرزان بودند که آیا امروز از چنبر قهر او بچه تدبیر نجات توان یافت و

~~20

~~ق وخ : عمو

~~و خ

~~درخ این

~~خ: منشور کردانید

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_293.png)

~~باز شرار خشم آتشبارش بر روزگار کدام خاکسار از اهالی این ذیار

~~خواهد تافت ؟ از بیم سیاستش شیر زبان تن بروبه بازی دوران داده و

~~گردن کشان اصفهان از وهم خنجر ثعبان سان او سر بر خط فرمان

~~نهاده ، که کفته اند :

~~باعیا

~~از بیم سیاستش جهان می لرزید وز فرط مهابتش زمان می لرزید

~~از حدت تیغ ابدارش خورشید چون برک زصرصر خزان می لرزید

~~صاحب دیوان چندان که از روی دلسوزی و شفقت ابوت ولد

~~امجد را از ms203 فرط سیاست و کثرت سفک دماء منع می فرمود ووخامت

~~عاقبت آن حرکات نالایق بعبارات مختلف بازمی نمود خواجه بهاءالدین اصلا

~~متنبه نمی شدو مطلقا از سرخون ریختن و مثله کردن و سوختن در نمیگذشت .

~~مصرع 3 : یند پدرمانع نشد رسوای مادر زاد را، عاقبت روزگاردر استرداد

~~مواهب خویش طریقهآ سعی درپیوست وامراض مخنلفه واسقام متضاده5

~~صورت قوت غضبی خواجه را بشکست و هنوز سنین اوقات حیاتش عقد

~~ثلثین نکرفته بود که از عالم فانی بجهان جاودانی انتقال فرمود.

~~فغان زآفت این رنج ساز آفت سوز

~~بیت

~~ففان زکردش اینجان شکار جورپرست

~~که صورتی که بعمری نگاشت خودبسترد

~~که گوهری که بسالی سفت خودبشکست

~~در روضة الصفا مسطورست که : خواجه بهاءالدین محمد هرچند درشیوهآ

~~سیاست وایتقام سعی نمود باضعاف آن درطریقهآ جودوسخا اهتمام فرمود،

~~2

~~بیت (2) درق یک ورق که از اینجا تاسطر آصحفهٔ‌ 27باشد کنده

~~وازمیان برده اند (4) دراصل ع قبت الحرکات (6) در اصل : بیت (5) در

~~اصل : اقصام متصاده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_294.png)

~~بلکه 1 درباب تعظیم فضلا * وعلماء دقیقه ای مهمل ونامرعی نمی گذاشت.

~~اوقات خودرا مقسوم کردانیده، ازصباح تا چاشت در صفهآ بار بنشستی،

~~نکاه باطایفه ای ازاصدقاء واخوان الصفا بساط صحبت و ملاطفت مبسوط

~~داشتی وبعد از پیشین ساعتی با افاضل ندماء بتجرع کاسات می ارغوانی

~~مستانس بودی و باقی اوقات را بسرانجام مهمات ملک و استکشاف حال

~~طبقات مردم صرف نمودی. بالجمله چون خبر فوت خواجه بهاء الدین

~~محمد بسمع صاحب دیوان رسید این رباعی در مرئیە2آ قرة العین در

~~سلک نظم کشید:

~~باعی

~~فرزند محمد، ای فلک هندویت بازار زمانه را بها یک مویت

~~تویشت یدربدی، ازان یشتیدر

~~خم کشت چو ابروی بتان بی رویت

~~صحت ییوسته که بعد از انتقال خواجه بهاء الدین محمد ازین دارملال

~~مهم صاحب دیوان روی در تراجع نهاد و روزگار جفاگار ابواب پریشانی

~~و عذاب برروی آن جناب و برادرش صاحب علاء الدین عطا ملک *

~~بکشاد.

~~بر جویبار روضهآ امید ms204 تا منم

~~سر سبز وتازه هیچ نهالی نیافتم

~~مهرمنیر را1 و مه مستنیر را

~~کیفیت آن واقعه چنان بودکه : مجدالملک یزدی ولدصفی الملک ابوالمکارم

~~بی وصمت محاق1 وزوالی نیافتم

~~که در سلک وزیرزادکان اتابکان بزد انتظام داشت سبیی از اسیاب از اتابک

~~272

~~(اادراصل هر کمه (اا دراصل درمرقبهآ (اادراصل نبودی (ا دراصل :

~~صحبت (5) در اصل : علاءالدین ملک (6) دراصل : مهر منیر او (7) در

~~اصل : معخاق

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_295.png)

~~یوسف شاه یزدی رنجیده) باصفهان شتافت وملازمت خواجه بهاء الدین

~~محمد اختیار کرده، چون

~~اورا بغایت نازک مزاج و تند خوی یافت

~~بخدمت خواجه شمس الدین محمد مبادرت نمود و صاحب سعید بعضی

~~ازاعمال و اشغال2 دیوانی درعهدهآ اوکرده، مجد الملک چنانکه3 می

~~باید بسر انجام ان مهام اشتغال نمود. بالاخره جناب صاحبی امارات

~~نفاق در ناصیهآ حال او مشاهده فرمود و سعایت 4 حساد مدد ایمتبارشده

~~غبار 5 اعتماد و خلوص اعتقاد وزیر نیکو نهاد نسبت باو تغییر یافت .

~~مجد الملک هرچند شفعاء انکیخته، عرضه داشتهای نیازمندانه

~~فرستاد بجائی نرسید. و دیگر منظور نظر النفات جناب صاحبی نگردید.

~~5ه1

~~مردم فتنه جوی را هرکز

~~همدم و همنشین نبایدساخت

~~مردم چشم را که فتنه گرند

~~فی المثل از نظرتوان انداخت

~~بالجمله مجد الملک قرین یاس و حرمان شبی بروز وروزی

~~بشب میگذرانید و نزد امراء آمد شد نموده، اساس معرفت مستحکم

~~می کردانید و پیوسته احوال ملک و مال معلوم می کرد و شرح تفصیل

~~انرا برلوح خیال در قلم آورد و در اثنای آن اوقات روزی مجدالدین اثیر

~~که نایب خواجه علاءالدین عطا ملک بود بتقریبی شمهای از عظمت7

~~بادشاه مصر و کثرت لشکر آن دیار تقریر نمود . مجد الملک راه خیانت

~~یافته ، بوسیلهآ یکی از معتبران بعرض اباقاخان رسانید که مجدالدین 3

~~27

~~ق دراین جایک ورق که ازسه

~~کلمه باشد

~~و از میان برده ان

~~چنانچه() خة سعادت

~~چنینست ودرخ

~~عباد وظاهرا هرد ونادرستست (6) خ : بیت

~~8) خ : مجدالملک

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_296.png) ms205

~~انرکه از جملهآ مخصوصان برادر صاحبدیوانست بنا براشاره و استصواب

~~اخوین بامصریان زبان یکی دارد وپیوسته در مجالس زبان بقمدح سلطان

~~مصر می کثناید. از استماع این حدیث نایرهآ خشم شهریاری اشتعال

~~بافته ، فرمان داد تا مجدالدین اثیر را گرفته ، در شکنجه کشیدند و بعد

~~از آنکه هر چند اورا ایذاعنمودند بمدعای مجدالملک مقر نیامد او را

~~تسلیم صاحب سعید کردند. جناب صاحبی چولن عناد مجد الملک را

~~بدین مثابه مشاهده فرمود اورا نامزدضبط اموال سیواس کرده، مبلغی

~~کرامند در بارهٔ‌ او انعام فرمود . مجدالملک بنا بر آنکه مباشر آن حرکت

~~شنیع شده بود بمجرد این استمالت اعتماد 1 برجانب صاحب نکرد و هم

~~چنان کرد مقدمات مکر وحیل برآمد، انتظار فرصت می کشید و با

~~اعدای صاحب سعید محبت و مودت می ورزید، تا در زمانی که ارغون

~~خان2 بعز بساط بوسی یدر فائز شده، مجدالملک بوساطت اباچی که

~~در سلک نواب شاهزاده انتظام داشت در مجلس ارغون خان راه یافته،

~~بعرض رسانیدکه : هر سال آن مقدار مال که از مجموعهآ محروسه بخزانهآ

~~عامره می رسد حاصل املاک خاصهآ نوابصاحب

~~دیوانست که بر سبیل

~~خیانت از اموال پادشاه خریدهو معذلک در کفران نعمت کوشیده ،

~~باسلا این مصر وشام طریق محبت واخلاص مسلوک می دارد و برادرش

~~علاء الدین عطا ملک ملک بفداد وعراق عرب را ملک خود تصور کرده

~~وبدستور ملوک ذوی الاقتدار تاج مرصع جهة خویش ترتیب داده وارر

~~1) درق این کلمه باخط دیگر بالای سطر نوشته ش

~~خان

~~ودرق ظاهراچنین بوده وتراشیده اند ودرست کرده اند (3) درخ این کلمه

~~یست ودرق باخط دیگر درحاشیه اهزوده شده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_297.png)

~~خان گیتی ستان مرا بترتیب تربیت سرافراز گردانید بر صاحبدیوان ثابت

~~می ساز م که قریب چهار هزارتومان از اموال پادشاهی املاک بنام خود

~~خریده و از نقود و جواهر و کله و رمه قرب دو هزار تومان دیکر

~~در تحت تصرف دارد و بنا بر آنکه معلوم نموده ms206 که من بر معایب او

~~او اطلاع دارم اینک منشور ضبطحکومت سیواس بنام من نوشته ومبلغ

~~کرامند بر سبیل رشوت فرستاده. شهزاده ارغون خالن این سخنان

~~پریشان را بسمع رضا اصغاء نموده، در خلوتی شمه ای ازین معنی

~~بعرض پدر رسانید. اباقا خان بر زبان آورد که : بافشای این سر مبادرت

~~منمای ، تا بر سبیل تدریج وتانی درین مهم شروع کرده شود.

~~بیت

~~مکن در مهمی که داری شتاب

~~ز راه تانی عنان بر متاب

~~که اندر تانی زیان کس ندید

~~ز تعجیل بسیار خجلت کشید

~~و بعد از اندک زمانی از وقوع این قیل و قال مجدالملک در

~~مجلسر پادشاه باستقلال راه یافته، بی واسطه کلمات مذکوره را بعرض

~~رسانید و تقریر مجدالملک در ضمیر پادشاه جایگیر شده، مزاج همایون

~~سعید2 تغییر یذیرفت و مجد الملک منظور نظر

~~کیمیا اثر کشته ، اباقا خان هم درآن مجلس اورا بدست عطاکاسه داد3

~~و احوال تمام ممالک و خرابی و ابادانی هر بلاد و دیار استفسار نمود و

~~او * بعبارت روشن کیفیت آن حالات خاطر نشان خان کیتی ستان

~~275

~~در خاین 3

~~داش

~~نموده اورا

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_298.png)

~~رده یرلیغ نافذ شد که : مجدالملک مشرف جمع و خرج ممالک محروسه

~~بودد، محاسبات چند ساله مفروغ سازد و از شاهزادکان و امراء و

~~مقربان هیچ کس در مهم اودخل ننماید و علاوهآ این احکام بانیرهآ سرشر

~~ه پیش ازین بهیچ یک از سلاطین نداده بود عنایت فرموده . القصه

~~مهم مجدالملک در یک لحظه که یرتو عاطفت ایلخانی بروی افتاد شبنم

~~صفت از حضیض انحطاط روی باوج ارتفاع نهاد و غلامان پریوش با

~~جامهای زرکش بر اسبان تازی و باد پایان شامی و حجازی سوار ساخت

~~و خر گاه چهل سری و بارگاه اطلس ششتری تا ذروداسمان و ایوان

~~ککیوان بر افراخت.

~~نطاهها

~~ز روزگار همین حالتم یسند آمد

~~که خوب وزشت و بدونیک در گذردیدم

~~درین صحیفهآ مینابخامهآ خورشید

~~نگاشته سخنی همچواب زردیدم ms207

~~که: ای بدولت ده روزه گشته مستظهر

~~مباش غره که از تو بزرک تردیدم

~~جهة استحضار وکلاء و نواب صاحب دیوان که در تبریز بودند

~~ایلجیان هم عنان برق و باد شتافتند و صاحب سعید و دولت خواهان او

~~از تیر مکر و کید دشمنان که برهدف مرادایشان آمده بود خبریافتند.

~~لاجرم کوه اندوه برخاطر گردون شکوه جناب صاحبی استیلایافت وروی

~~از تدبیر امور دیوانی و سر انجام مهام سلطانی یک بارگی برتافت . در

~~آن اوقات مجدالملک این رباعی کفته ، نزد آن جناب فرستاد :

~~776

~~آخ: بارینه ودرهرصورت معنیاین دو کلاه، معلوم نشد وشاید از اصطلاحات

~~مغولی آن زمان بوده باشد ، (2) خ : بیت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_299.png)

~~در بحر غم توغوطه خواهم خوردن

~~اغرقه ا شدن باکهری آوردن

~~خصمی توبس قویست خواهم کردن

~~ما سرخ کنم روی بدان یاگردن

~~صاحب دیوان چون آن2 رقعه مطالعه نمود درجواب این رباعی

~~در سلک نظم انتظام داد:

~~باعی

~~یرغو بر شاه چون نشایدبردن

~~بس غصهآروزگارباید خوردن

~~این کار که پای در میانش داری

~~هم سرخ کنی روی بدان هم گردن

~~القصه چون صاحب دیوان قرین وحشت و دهشت بنظر اباقا خان

~~رسید بادشاه زیان عتاب گشاده، گفت که : سالها کمر خدمت برمیان

~~بسته، پدر ماراکوچ دادی و منظور نظر عنایت کشتی و چون تخت

~~سلطنت بوجود ما تزیین یافت بیشر ار پیشتر در بارهٔ‌ تو عاطفت بحیز

~~ظهور رسانیده، ضبط اموال جمیع ممالک محروسه را برای ورویت تو

~~مفوض کردانیدیم، چنانکه :

~~بت

~~فزون از جمله کردم احترامت

~~وزارت را رقم کردم بنامت

~~و امروز مجد الملک تقریر می کند که : تصرف و تقصر تو

~~بسیار ست وخرابی مملکت خانی و تضییع اموال سلطانی بی شمار.

~~ضمیر صاحب دیوان که جام جهان نمای اقبال بود از خشونت مقال بر

~~صعوبت احوال استدلال نمود ومجال تکذیب محال دانسته، بتلقین ملهم

~~سعادت و تأیید مرشد عقل فسیح جنان و فصیح بیان زبان بر گشاد 2 که :

~~277

~~) خ ms208 : بیت (2) خ:غرق (3) خ : چون از (4) خ : بیت (5) خ 4 بر بگفاد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_300.png)

~~سرو مالو تن و جان وخان و مان فدای جان خان باد و وفورایادی

~~پادشاهی را چسان توان بنهان داشت و انوار ذره پرور خورشید

~~ضاء کستر را نابود که تواندانگاشت ؟ هر آینه در دولت ابدییوند من و

~~برادر و فرزند ستدیم و برداشتیم و نهادیم و خوردیم و بردیم و چیزی

~~درخدمت درکاه سلطنت و چیزی جهة صدقات ثبات دولت صرف کردیم

~~و امروز انچه در تحت تصرفست از ضیاع و عقار و املاک و اسباب

~~نقود و دواب واما و عبید نواله ای از خوان انعام پادشاهست وهرچه

~~خاطر ا خواه بندگان درگاه عالم پناه باشد بنده عن صمیمم القلب

~~بان همراهست.

~~خواه صلای خوف ده خواه بشارت امان

~~ت

~~هرچه بودمرادتوهست مرادمن همان

~~هرگاه فرمان شود، هروقت مصلحت باشد بهر که اشارت نافذ کردد

~~تسلیم رود و بهیچ وجه در هیچ حال توقف و اهمال ننماید و تا

~~اززلال حیات قطره ای درجام زندگانی باشد بیک قبامیان بخدمت بسته

~~زبان دعا کشاید.

~~تا جام اجل درندهد ساقی عمر

~~بت

~~باقاخان سخندان چون این سخنان دل نشان استماع فرمودنسیم

~~دست من ودامان تو این باقی عمر

~~عنایت از گلشن مرحمت وزیده، غبار نقار از خاطر دریا اثار محو

~~نمود و اصناف الطاف خسروانه دربارهآ خواجه سمش الدین محمد تازه

~~278

~~)ق وخ : خان (2)خ : خواطر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_301.png)

~~ردانید و منصب وزارت بدستور معهود بدو مفوض داشته: لوبت

~~دیکر جناب صاحبی بدرجهآ اعتبار رسید و صاحبسعید سجدات شکر

~~جای اورده، بایفای نذور2 وصدقات قیام نمودو رسولان باطراف وجوانب

~~فرستاده از تجدیدعنایت اباقاخان اعلام فرمود. ازحمله رقعه ای ببرادرعالی

~~کهرخودخواجه علاء الدین عطا ملک نوشته مصدربدین ایه ساخت که: "یالیت

~~قومی یعلون بماغفرلی ربی و جعلنی من المکرمین " و این بیت راردیف آیه کرد :

~~بیت

~~امروز بحمدالله فارغ دلم ازدشمن

~~کارندر دل تنک من جزدوست نمیکنجد ms209

~~در روضة الصفا مسطورست که : صاحب سعبد هر چند از سخط

~~یادشاهی ایمن شده، نوبت دیکر رایت وزارت بر افراخت امامجدالملک

~~نا بر کمال اعتبار و اختیار در قصد ان جناب همچنان مجدبود وصاحب

~~بقوت نفس و علوهمت از ملازمت اباقاخان لحظه ای تقاعد نمی نمود .روزی

~~اباقاخان جناب صاحبی و مجد الملک یزدی را احضار فرموده ،

~~فرمود که : بمشافهه با یک دیکر سخن کنندوچنانکه رسمست هردو

~~پهلوی یک دیکر زانو زدند . اباقاخان فرمان داد که : خواجه شمس الدین

~~محمدیس تر زانو زند) وصاحب سعید در حضور دشمن از دست کم

~~عنایتی پادشاه آن جام تلخ مذاق در کشید و سخنان او را بر نهج صواب

~~جواب در رشتهآ بیان منتظم گردانید و هم چنین روایت کنند که : روزی

~~در مجلس بزم جناب صاحبی سه نوبت زانو زده، اباقاخان را کاسه داشت

~~و هر بار حضرت شهریار از قبول آن کاسه اعراض فرمود و صاحب

~~1

~~خ: زدند

~~خ : شکر او (2) خ : نذر

~~)ق وخ:

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_302.png)

~~ترت چهارم بدان امر: اقدام نموده ، پادشاه از کوشتی که بنا برنص کلام

~~حضرت عزت حرمت آن ثابت کشته، بسر کارد لقمه ای بصاحب داد و

~~صاحب آن لقمه را خورده، زمین خدمت ببوسید. بعد از آن ایلخان1

~~جام شراب از جناب صاحبی ستانده ، در کشید و با ایناقان گفت : این

~~تازیک عجب مرد جلد بحرارتیست ! چند نوبت از قبول کاسهآ او اعراض

~~کردم و او هم چنان در کاسه داشتن مبالغه نمود و در خاطر چنان بود

~~5

~~ن لقمه را جهة رعایت ملت خود رد کند دیدهٔ‌ 3 اورا

~~هم بسر این کارد از چشم خانه بیرون کنم . القصه چون مجدالملک دید

~~که مکاید او در شان صاحب آصف نشان چندان تاثیری نکرد درغمز و

~~سعابت برادرش علاء الدین عطا ملک سعی نمودن کرفت و نایب او

~~مجدالدین اثیر را بفریفت تادر بر ابر صاحب علاءالدین آمده ، آ غاز تقریر

~~کرد ms210 وفرمان اباقاخان باخذ وقید عطا ملک صادر گشته، چون خواجه

~~شمس الدین محمد نازکی آن مهم مشاهده نمود ببرادر ییغام داد که:

~~هر چه مقرران گویند قبول کن وبهیچ وجه بر سخنان ایشان انکار منمای

~~و بعد از آن 6 کفت وکوی بسیار صاحب علاء الدین مبلغ سیصدتومان

~~قبول فرمود معذلک معاندان خرسند نکشتند و مهم بجائی رسید که

~~محصلان اورا بسلاسل و اغلال کرد بغداد می آوردند و بانواع شکنجه

~~و عذاب معذب می داشتند، تا هر چه داشت وقایهآ جان خود ساخته ،

~~بفروخت وبها تسلیم نمود و معاندان بمجرد

~~یر

~~مطالب اکتفا

~~28

~~1) خ: ایلمخان ایلعخیان (2) درخ این کلممه نیس

~~خ هلمت حورد و

~~گندیده (6) درق روی کلمهآ "آن" خط کشیده شده (ه) درخ این کلمه

~~نیست ودرق باخط دیگر دربالای سطر اهزوده شد*

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_303.png)

~~نکرده، صاحب را بمصادقت وموافقت حکام مصر و شام متهم کردانیدند

~~و بیک بارگی آن عزیز در خواری افتاد. در آن اوان اباقاخان

~~بهمدان شتافته، مجدالملک از1 غایت اعتبار و اختیار کس ببغدادفرستاد ، تا

~~صاحب علاءالدین را باردواوردندو محصلا ن اورا بابندی2 بران همراه

~~داشته ، متوجه کشتتند . درآن اثناءفی عشرین ذی الحجه1 سنهآ ثمانین و

~~ستمائه4 اباقاخان وفات یافت و درربیع الاول سنهآ احدی و ثمانین* تگودار

~~هلا کوخان که ملقب بسلطان احمدبودبر تخت خانیت نشسته، انوار

~~عدالتش بر وجنات اهل اسلام تافت واول حکمی که فرمودآن بودکه ایلجیان8

~~بهمدان فرستاد، تا خواجه علاءالدین 9 عطا ملک را از قید خلاص

~~داده، باردو آوردند و زمام امور ملکومال

~~رامن حیث الاستقلال

~~کف کفایت صاحب سعید خواجه شمس الدین محمد نهاد واور

~~بیشتر از پیشتر بعواطف خسروانه وعوارف پادشاهانه نوازش نمودو کرت

~~دیکر نایرهآ بغض و حسد در کانون درون مجدالملک اشتعال بافته ،

~~بارغون خان عرضه کرد که : صاحب دیوان پدر بزرکوار شاهزاده را

~~بزهر هلاک ساخت وچون می داند که من بران سروقوف یافتهام اکنون

~~قصد سر من دارد و سعدالدین برادرزادهآ ms211 مجدالملک بر مضمون این عریضه

~~مطلع کشت وبنا برانکه از عم خود12 رنجیده بود بخ دمت خواجه

~~شمس الدیر. محمد امده، صورت مکاتبه را بساز نمود وایین حدیث

~~28

~~(1)خ: مجد لملک را ار(2) خ : بندکی (3) درق این کلممه در حاشیه اهزوده

~~ده (4)20 ذیحجه سال 680 ودرق : وثمانین ستمائه (5) سال 681 (6)

~~و خ : مکودار (1) درخ ابن کلممه نیست ودرق باخط دیگر در بالای

~~سطر اهزوده شده (8) خ : ایلخیان (9) ق وخ: عطاء الدین (10) درخ

~~ن کلامهآ نیست[11درخ ابن کلمه نیست (12) درق بس ازین باخط دبگر

~~در بالای سطر الزوده شده : ه رحمه الله"

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_304.png)

~~هرض سلطان احمد رسیده، حکم فرمود که مجدالملک را مقید و مغلول

~~ردانیدند و ایضا یرلیغ نافذ گشت که آنچه در زمان اباقا خان بزجر از

~~علا ءالدین عطاملک کرفته بودندبازدادند . خواجه علا ء الدین بسمع اشرف

~~که

~~اعلی رسانید که : هر نعمتی

~~ما برادران2 در مدت ملازمت

~~بافته ایم از فواضل2 صدقات حضرت سلطانیست وحالامن بنده همه را درین

~~محل ایثار می کنم واشارت نمود تا آن اموال بی قیاس را که باورد کرده

~~ودند حضاردرگاه پادشاه ازیکدیکر بربودند5 . آنگاه از موقف جلال

~~حکم لازم الامتثال صدوریافت که امرای عظام بیرسش میهم مجدالملک

~~اشتغال6 نمایند. ایشان بموجب فرمرده عمل نموده، دران اثناء درمیان

~~اقمشهآ مجدالملک مقداری ازپوست شیربیرون آمدکه بزعفران و شنجرف

~~سطری چند بران نوشته بودند وچون اتراک منکر سحر می باشند از

~~آن نوشته خائف کشته، در آن باب قیل و قال بسیار واقع شد. آخرالامر

~~باستصواب قامان ونجشان مقرر کشت که : آن تعویذرا بآب 7 آغشته،

~~عصارهآ آنرا مجدالملک بیاشامد، تا نتیجه بدو عاید کردد . مجدالملک از

~~قبول این معنی ابا وامتناع نمود، چه گمان برد که آن نوشته را شیخ

~~عبدالرحمن دوست صاحبدیوان در میان متاع او پنهان کرده و در ضمن

~~آن مکمد تست . القصه : گناه برمجدالملک ثابت کشت ، اماسنجاق نویان

~~بقتل 2 اورضا نداد ومقارن این حال سونجاق ms212 پهلو بربستر نانوانی نهاده،

~~1

~~رخ این کلممه نیست ود رق باخ

~~خ

~~اشهال (6) درق این کلمه بالای سطراازوده شده

~~ارق

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_305.png)

~~شیخ عبدالرحمن بعیادت او رفت و مبالغها نمود ، تا سونجاق بکشتر

~~مجدالملک راضی شد . آنکاه او رابملا زمان خواجه علاءالدین عطا

~~ملک سیردند . خواجه علاء الدین ازغایت سلامت نفس وحسن خلمق می

~~خواست که بموجب کلمهآ " العفو عند الاقتدار من علو الاقدار" عمل

~~نموده، در زمان قدرت 1 قامت مجدالملک را بخلعت عفو بیآراید.

~~مننوی

~~چون ملک دادگر دادبخش

~~ازکرم ولطف2 ترا داد بخش

~~پیش توهر کس که کنه گار تر

~~عفو گناه از تو سزاوار تر

~~اما جمعی از مخلصان حقیقی و انصار و اعوان صاحبی گفتند : بر

~~همگان2 روشنست که این مدبر درایام اختیار هیچ دقیقه ای از ایذاء

~~وازار فرو نگذاشت ودر روزگار اعتبار مطلقا جانب حق و خلق را مرعی

~~نداشت. امروز اگر مخلص او صورت بندد هراینه باز عالمی را در سر

~~ینجهآ ظلم و شکنجهآ جور گرفتار پسندد. فرصت فوت نباید ساخت واصل

~~دشمن راازبنیاد برانداخت .

~~بیت

~~سنک در دست و مار برسرسنک نه زدانش فسوس و نی زدرنک

~~ناکاه اعوان صاحبی مجدالملک یزدی را از محبس بیرون آوردند وبیک

~~طرفة العین بزخم شمشیر وخنجر اورا یاره پاره کردند و هر عضوی از

~~اعضای 5 اورا بمملکتی فرستادند وقلوب رعایا و عجزه را که از دست

~~ظلم او بجان آمده بودند تسلی دادند. سرش ببغداد رسیده، مدتی بردار

~~1

~~* قدرمت (2) خ: کرم لطف (

~~خوق

~~مکنان (4) ق :

~~مت

~~(2) خ: اعظای

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_306.png)

~~عتبار بود وپای آن شوم قدم را بشیراز ودستش را بعراق برده ، یکی از

~~فضلاء این بیت نظم نمود:

~~*ت

~~می خواست که او دست رساند بعراق

~~دستش نرسید لیک دستش برسید

~~نقلست که شخصی زبان مجدالملک بصد دنیار از داروغهآ تبریز بخریدا

~~واین رباعی را یکی از اهل طبع درقضیهآ او انشاء کرد2

~~رباعی

~~روزی دوسه سردفترتزویر1 شدی ms213

~~جویندهآ ملک ومال وتقریر1 شدی

~~اعضای تو هر یکی گرفت اقلیمی

~~فی الجمله بیک هفته جهانکیرشدی

~~مردعاقل آنست که بسبب میل جاه وحشمت ونیل چند روزه کامرانی

~~ودولت خود را در ورطهآ هلاکت 5 نیندازه ودر دار دنیا نفس نفیس را

~~هدف تیر ملامت و در سرای عقبی بدن عزیز را مستحق عاب و عقوبت

~~نسازد.

~~اعه

~~گرفتمت که رسیدی بدآنچه میطلبی

~~گرفتمت که شدی آن چنانکه میبائی

~~نه هرچه یافت کمال از پیش بود نقصان ؟

~~نه هر چه داد ستد باز چرخ مینائی ؟

~~القصه : چون مجدالملک رخت هستی بباد فنا داد سلطان احمد نوبت

~~دیکرصاحبب علاء الدین 6 رابحکومت بغداد فرستاد . خواجه عطا ملک

~~هرچند بخود قرارداده بود که بقیهآ عمر در کوشه ای منزوی بوده، پیر امن

~~284

~~1) خ: برد (2) خ: در قصه او نشان کرد(3اق: ترویر وخ زویر

~~(4) ق : تزویر و سپس آنرا درحاشیه اصلاح کرده و""نقربر" نوشته اند(5)

~~ح: هلاک (6) خ: علی الدین

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_307.png)

~~امور سلطنت نکردد وعذر ایام گذشته و تدارک عمرضایع گشته بجای آرد.

~~چند روزی که درین مرحله فرصت داری

~~یت

~~اما چون عواطف پادشاهانه وعوارف خسروانه اورا از دو غرقاب:

~~خوش بیاسای زمانی که زمان این همه نیست

~~یکی شماتت اعدا ودیکری هلاکت نفس بی همتا نجات داد وخلاص

~~ساخت و خصم معاند ودشمن حاسد را با هرچه از اموال او کرفته بود

~~وانچه در مدت حکومت حاصل کرده بود بوی عنایت فرموده، از بنیاد

~~برانداخته، هراینه در مذهب مروت وشریعت فتوت رد فرموده و منع

~~آن جایزنبود، بنابرآن ازاعتساق1 آن امرخطیر و خطب2 کبیر احتراز

~~واجتناب نتوانست نمود فی الجمله خواجه شمس الدین محمد صاحبدیوان

~~وبرادرش بار دیکر از روی تمکین و استقلال3 زمام اوور ملک و مال

~~را بدست آوردند و در تقویت دین مبین و تمشیت مهام علمای شریعت

~~سید المرسلین سعی واجتهاد موفورکردند . نسبت باهل فضل وهنر لطف

~~ومکرمت بی نهایت ظاهر نمودند وعجزه ورعایا بوفور عدل ms214 و احسان

~~خوشدل وشادمان کشته، درمهاد امن وامان غنودند .

~~آرام بافت در کنف عدل وحش وطیر

~~بیت

~~و آسوده کشت درحرم امن انس و جان

~~در خلال این احوال شاهزاده ارغون 12 جوشی5 وابدرگاه سلطان

~~285

~~1) ق وخ: اعتق (2)خ: حطب (4)خ : اسنغلال (4) درق پس ازین کلمه

~~باخط دیگر در بالای سطر افزوده شده : (بر

~~ارقخن

~~خ وق

~~چاووشی ودرق باخط دیگر درحاشیه چنین اصلاح گرده اند.

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_308.png)

~~احمد1 فرستادو قصهآ تقریر مجدالملک و اشتعال نایرهآ غضب اباقاخان

~~ورجعت کوکب دولت صاحبدیوان یادداد. مخلص سخن آنکه : خواجه

~~شم الدین محمد مجلکاه داده که از نقد و جنس وضیاع و عقار هرچه

~~درقبضهآ تملک و اقتدار اوست همه تعلق بایلخان دارد و هرقت فرمان

~~شود ، هرگاه مصلحت باشد، بهر که اشارت نافذ گردد بی مجال تاخیر و

~~اهمال تسلیم سازد .اننون التماس از مخصوصان کریاس پادشاهی انست

~~که صاحب را مصاحب جوشی2 بدین جانب ارسال فرمایند، تا ان

~~سخن پرسیده وصلاح ویراق آن دیده، بتکچیان از حقیقت حال بواجبی

~~استفسار نهایند 6 . سلطان از استماع این سخنان دانست که غرض ارغون

~~خان مال صاحب دیوان نیست، بلکه قصد جان اورا دارد. در جواب

~~فرمود که : امهات مملکت را حسن ضمیر وزیر صایب تدبیر درحیطهآ

~~کفایت میآرد 16 ، اگر او از درگاه عالم پناه غیبت نماید مصالح ملک و

~~مال در محل اهمال وصدد اخقلال میاید وبرسول و نامه مطلقا التفات

~~نفرمود وجوشی 5 قرین یاس وناخوشی باستان ارغون مراجعت نمود.

~~آین حکایت موجب شکایت گشت و صورت عداوت ارغونی از پرده پوشی

~~در گذشت . در

~~ولامدار عزو علا،

~~هه

~~بگانهآ همهآ آفاق صاحب دیوان علاءدولت ودین خواجهآ زمین وزمان

~~مه وق او دوا ونه وه اخوا حفرعد واران

~~[1ادرق بس ازیر کلمه باخط دیگر در زیر سطر افزوده شده ": هکه عمش

~~صاحب مصاحب خوشی (آآق

~~د(6]خ:

~~خ

~~جوسی [6] درخ این کلمهآ نیست ودرق در بالای سطر افزوده شده .

![page ms215 image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_309.png)

~~از محنت سرای دنیا بجنت اعلی خرامید وجهان فضل و هنر را با خود

~~در دل خاک نهان 1 گردانید، مصرع : ای خاک چه دانی که چه دربر

~~داری؟ خواجه شمس الدین محمد ازمسند وزارت برخاسته2 برپلاس

~~تعزیت نشست وصبح وار باتن سرد جامه برتن دریده، چهره را بخون

~~دل شسته

~~بت

~~ز مژگان دم بدم خوناب می ریخت مکوخوناب، خون ناب کا می ریخت

~~سلطان احمد 5 مراسم پرسش بجای اورده صاحب دیوان را خلعت

~~خاص کرامت فرمود و باصناف رعایت و الطاف خاطر غمکین او را

~~ت سلی می داد. درین اثناء شاهزاده ارغون نشانها باطراف ممالک فرستاد

~~که : اسباب صاحب را بتصرف نواب این جانب گذارند و گماشتگان

~~او را از شروع درمهمات ومعاملات آن6 بکلی بازدارند وچون شاهزادهآ

~~عالی جناب در حوالی عراق اقامت داشت عراقیان هراسان کشته، هر

~~کس از وکلای صاحب آنچه درتصرف او بود بقبضهآ اختیار ارغون خان

~~باز کذاشت و شاهزاده بنفس نفیس بجانب مدینهآ بغداد خرامید 2 و

~~عمال ومتصرفان اموال آن دیار را از چاشنی انعام جرعه ای چشانید

~~ودر اوایل سنهآ اثنی وثمانین وستمائه 8 با لشکر حاضر عازم بلاد

~~شرقی کشت . همه وقت درین اندیشه که سریر سلطنت پایدار از قیضهآ

~~1)خ

~~وار

~~خ بعخون

~~شسة*

~~سا

~~# ~~ن خط کشیده شده

~~خ: خرامیدن (8) سال 682

~~خ: حظر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_310.png)

~~قبضه اقتدار 1 عم نامدار بچه تدبیر بیرون ارد)

~~وشب وروز درین

~~فکرت جان سوز بی قرار که سلطان احمد را چسان از میان بردارد

~~وچون پرتو

~~معانی برضمیر انور سلطانی افتاد در اوا خرسنهآ

~~مذکوره جهة اخذ وقید کسان ارغون ایلچیان ببغداد فرستاد . صاحب

~~دیوان بکار سازی جنود نصرة نشان مشغولی فرمود و بسیاری از اسباب

~~وادوات جنک وحرب والات ایام1 طعن وضرب ترتیب نمود وشاهزاده

~~آرغون درعزهآ صفر 5 سنهآ ثلث وثمانین وستمائه 6 متوجه آذربایجان

~~گثته ، در صحرای رامخواجه میان او و الیناق که مقدمهآ ms216 سیاه سلطان

~~بود مقابله ومقاتله اتفاق افتاد ولشکرارغون خان شکست بافته ، شاهزادهآ

~~شجاعت شعار عنان قرار بصوب قلعهآ کلاه انصراف داد. الیناق متعاقب

~~بدان نواحی رسیده و شاهزاده را که از قلعه پائین " آمده بود دید.

~~اس8 جنک بطریق پیشکش گذراند و باتفاق بقلعه رفته، با یکدیگر سخنان

~~گفته ، البناق بانواع نصیحت ارغون خان را از جانب سلطان ایمن

~~گردانید. چون شاهزاده بغیر از تسلیم راهی و بیرون از تو کل

~~بناهی نیافت مصحوب الیناق بطرف اردو شتافت و در غوجالن باستان

~~سلطنتپناه رسید

~~بعد از اتتظار بسیارلطان

~~شاهزاده را

~~بار داد واورادر آغوش مهربانی کشیده، روی باردوی 11 اونهاد و بحکومت

~~مملکت خراسانامیدوار ساخته، جهة تسکین برادر زاده خرگاهی

~~(3) درخ این کلمه نیست (6) خ : آلات

~~خ وق : بابان (8) خ ناست

~~درق نقطه نگذافته [9ادرخ ان جمله نیست ودرق باخط دیگردر بالای سطر

~~اهزوده شده (0ا) درخ ابن کلاهه نیست (11) درق ابن کلمه زایل شده وخوانده نعیشود

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_311.png)

~~ثعیین فرمود و اوذوق برادر بوقارا

~~باچهار هزار سوار بمحافظت آن

~~خرکاه امر فرمود . روز دیگر سلطان مایل بصحبت حرم محترم کشته،

~~رایت عزیمت برافراخت والیناق راجهة کوچ دادن اردوی حیات شاهزاده

~~ارغون خالن بصوب عالم ممات معین کردانید.

~~ببیت

~~بی خبر زآنکه نقشیند قضا

~~در پس پوده نقشها دارد

~~بعد از رفتن سلطان بوقا بقوت2 برادر خود که قوت رتبت داشت بر

~~صفحهآ ضمیر شاهزادگان و امراء نگاشت که احمد اروغ چنکیز خان

~~را ویران ساخته، از بنیاد برانداخت و رایت2 عزت مسلمانان را

~~بتعلیم صاحبدیوان تاایوان کیوان برافراخت. مصلحت آنست که هلا

~~جوب را بخانی و احمد را از سریر سلطانی بردارند و این مهم

~~وقتی تمشیت یابد که ارغون خان را از حبس چون دراز صدف بیرون

~~آرند . همه را این رای صواب نمای مقرر شد که چون زمانه مانند دل

~~اهل عصیان تاریک کردد این ک اندیشه از حیز قوت بفعل رسد وبرین

~~قرار، مصرع : چوچرخ ms217 بلند از شبه تاج کرد، بوقا نزدیک خوابگاه ارغون

~~خان رفته ، دامن خرکاه راچون حجاب شرم وازرم برداشت. ارغون

~~از بستر استراحت باضطراب بی نهایت برجست، چه تصور نمود که

~~موسم وداع حیات زندگانیست و بوقا دست او را گرفته ، از خرگاه بیرون

~~آورد وقضیهآ مواضعه را برنهج مسطور بشرف عرض رسانید وهمان لحظه

~~موافقان ایشان جمع آمده، برباد یایان برق رفتارسوار کشتند و بجانب

~~289

~~1) درخ این

~~و ق

~~1

~~خ : اذین .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_312.png)

~~اردوی الیناق تاخته و اورا در یشه خانه

~~یافته، باره یاره ساختند.

~~افغان دشت محشر و فزع روز اکبر آن شب مشاهده افتاد و اکثر

~~خواص و مقربان سلطان احمد کشته گشته ، یکی ازآن جماعت بر مرکب

~~فرار سوار شد و از عقب سلطان2 شتافته ، در وقتی که چهار فرسخ

~~از اسفراین گذشته بودبدو رسید واز خروج ارغون وحادثهآ شبیخون2

~~و انقلاب روزگار و قتل اعوان و انصار شمه ای 1 بیان فرمود. سلطان

~~ازین خبر موحش مضطرب و مشوش شده، روی بجانب اردوی مادر

~~خود قوتی خان که در سراب بود نهاد و در هر منزلی فوجی از امراء

~~و سرداران از خدمتش تخلف جسته، بجانب دیکر می شتافتند .

~~بیت

~~بهر گامی زکامی دورمی ماند

~~زمحنت آیتی مسطور می خواند

~~و چون صاحب دیوان بجاجرم رسید الاغی چند بدست اورده برجناح

~~استعجال متوجه اصفهان گردید . اشراف و اعیان آن بلده شرط استقبال

~~بجای اورده 5 بخدمات لایقه توسل جستند و جناب صاحبی منهیان

~~باطراف و جوانب فرستاده، متفحص اخبار می بودند و چون بتحقیق

~~پیوست که ارغون خان1 در اردوی قوتی خان سلطان احمد را یدست

~~اورده ومانند دل اهل اسلام یشت او را شکسته و خود بر مسند خانیت

~~نشسته صاحب دیوان را بر خاطر گذشت که از اصفهان بشیراز رود واز

~~شیراز متوجه هرموز 2 شده، براه دریا خود را بدیار هند رساند و

~~290

~~و خ نقطهآ زیرپ گذاشته نشده (2) ق ms218 : سلطانی (3) خ: شبخون

~~همه [ه]خ : بجای می آورده [6آخ نارغان حون وق :ارغان

~~: هرهز

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_313.png)

~~روزی چند که از حیات باقی باشد در آن مملکت بفراغت بگذراند. بازاز

~~صولت قهر مغول اندیشیده، بر خاطر منیر گذرانید که : اگر نفس

~~خود راازین غرقاب 1 فنا بساحل نجات توان انداخت فرزندان و متعلقان

~~و نواب وگماشتگان را درآتش خطاب وبوتهآ ایذاء و عذاب نتوان گداخت.

~~مدت سی سال در کمال عظمت و استقلال ذرانیده و صبح نشاط ایام

~~شباب بشام غم انجام رسانیده، اکر چرخ بد عهد بموجب عادت خویش

~~آغاز بی وفائی ومیل جفا کاری نماید پیداست که از متانت تدبیر و فروغ

~~رأی منیر چه بندد و چه کشاید ؟ انسب آنست که دست امید در دامن

~~توکل استوار داشته، بر کرم پادشاه اعتماد نمایم و التجابدرگاه عالم پناه

~~برده، از اندیشهآ انواع اندوه و ملال و نزول و ارتحال باز آیم . اکرنسیم

~~عنایت از مهب الطاف پادشاهانه وزیدن کیرد وارغون خان ازسر جریمه

~~ناکردهٔ‌ من درکذرد، مصرع : زمشک بوی وزخورشید 2 نورنیست بدیه

~~از محنت شکنجه و تعذیب خلاص داده

~~و الاباری چندین کس

~~باشم. آنگاه کلمهآ شریفهٔ‌ 6 "و افوض امری الی الله" برزبان گذرانید و

~~بصوب اردوی خان روان ککشت. دراثنای راه امیر خماری و اتابک یوسف

~~شاه و ملک امام الدین قزوینی که ارغون خان جهة استمالت صاحب

~~دیوان ارسال داشته بود بدانجا رسیدند و گفتند : پادشاه جهانیان می گوید

~~که : چون خدای جاوید مرا بر دشمنان ظفر داد و تاج خانی و افسر

~~جهانبانی در فرق مبارک من نهاد و گناه 3 جمیع ارباب جرایم را بخشیدد ام

~~291

~~: فرغاب

~~مشک بوی زخورشید (3) درخ این کلمه

~~شریف

~~(5) خ: کناره

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_314.png)

~~ورقم عفو واغماض بر جراید خطایای همگان 1 کشیده ، اگر صاحب

~~دیوان بخدمت آید هر آینه بالطاف2 اختصاص یابد و نشانی مشتمل بر

~~امثال این سخنان ظاهر گردانیده و خاطر شریف صاحبی از استماع ms219

~~این کلمات اطمینانبافته

~~بسرعت برق وبادقطع مسافت می نمود،

~~تا در جمعهآ دهم رجب سنهآ 683 باردورسیده، دروثاق بوقانزول فرمود.

~~روز دیگر بوقا او را بپایهآ سریر اعلی برده ، ارغون خان صاحب سعید

~~را بنواخت وبتقریض منصب وزارت امیدوار ساخت و صاحب سعیدزمین

~~خدمت بوسیده، دعای دوام دولت بادا رسانیده، بمنزل خود باز کشت.

~~چون روزی چندبدین قضیه گذشت ونزد همگان3 بوضوح انجامیدکه

~~خواجه شمس الدین محمد بدستور معهود مباشر سرانجام مهام وزارت

~~خواهد بود فخرالدین مستوفی وحسام الدین صاحب از غایت عداوت با

~~بوقا گفتند که : با وجود دخل صاحب در امور ملک و مال حکومت تو

~~رونق ورواج نخواهد کرفت ، اگر چه خواجه روزی چند تملق نماید ،

~~هرگاه متمکن کردد ترا نیز مثل سایر امراء بی اختیار خواهد ساخت .

~~باعی

~~دشمن چو بدست آمد و فرصت داری زنهار که از دست خودش نگذاری

~~ور بکذاری و دست یابد بر تو

~~سودی نکند ندامت و غم خواری

~~لاجرم در خلوتی بوقا زبان ملامت بر ارغون خان درار کرده ، گفت :

~~کسی که در بارهآ پدر یادشاه بد اندیشد5 و بر کفران نعمت اقدام نموده،

~~او را زهر دهد ازو نیکو خدمتی چکونه توقع توان داشت ؟ ثبات دولت

~~292

~~م

~~خ: بر الطاف (3) درخ این کلمه نیست

~~و ق : همکن

~~خ4 براندیشد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_315.png)

~~یادشاه وفنای وزیر بدخواه قرین یک دیگر، او را زنده نمی باید گذاشت.

~~ایت

~~چو فرصت یافتی 1 برخصم غدار مکن تقصیر و مغزش را برون ار

~~بنا برآن ارغون خان حکم فرمود که صاحب دیوان را بموقف یرغوی

~~ارند و امراء همت بر تحقیق آنن مهم کمارند. آنگاه صاحبی را

~~بموجب فرموده دستها بسته، بر سر دیوان حاضر کردانیدند و جهانیان

~~فریاد و فغان باوج آسمان رسانیدند که : در ارزاق خلایق چرا بسته اند

~~خاطر بی نوایان ومسکینان راچون دل هنر مندان بچه جهته شکسته اند؟

~~خواجه شمس الدین محمددرجواب اهل بغض و حسدگفت : تقصیرات2

~~بنده ms220 که اصحاب غرض بعرض رسانیدهاند یکی را صد اعتراف می آرم ، اما

~~از تهمت اندیشهآ غدر 2 وخیانت نسبت با حضرت ولی نعمت مطلقا علم و

~~خبر ندارم .

~~یت؛

~~نه برزبان گذرانیدهام ، نه بر خاطر نه در عقیدهآ من بنده هر کزاین بودنست

~~طلاقت لسان و فصاحت 5 بیان هیچ فایده نداد. مصرع : با حکم قضادم

~~مسیحا چه کند؟ وحکم شد که بنیاد فضایل و معالی

~~کنند وسرچشمهآ جود و احسان سراب کردانند 9 . خواجه چون دانست

~~خراب

~~که خلاصی ممکن نیست غسلی کرد و دوکانه ای از بهریگانهآ حقیقی بکزارد1

~~ومصحفی که همراه داشت برسم تفأل بگشاد، این آیه برآمد که : هان

~~1

~~تفصیر است ودرق نیز چنین بوده وتراشیده

~~ودربست

~~5] خ طلاق لسان

~~فصاحت

~~خ این کلمه نیست و درق با خط دیگر

~~فزو

~~خ سیراب کنند [9] خوق : بگذارد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_316.png)

~~الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تنزل علیهم الملائکة الا تخافوا1 ولا

~~تحزنواو بشروا 2 بالجنة التی کنتم توعدون" ، لاجرم خاطرازخلایق

~~فارغ ساخته، در مقام تسلیم گفت : مصرع : هر چز 2 تواید خوش بود،

~~خواهی جفا، خواهی الم. و نماز دیکر دو شنبهآ چهارم شعبان

~~سنهآ مذکوره در موضع اهر از سرینجهآ جلاد قهر شربت شهادت چشید

~~و محنت سرای دنیا را وداع کرده، رخت بجنت اعلی کشید .

~~ابت

~~تیغی کشیده بر همه این چرخ کوز پشت

~~کو صد هزار شاه و گدارا بقهر کشت

~~چون عاقبت فناست جهالن دو رنک ر

~~سهلست خوب و زشت اکر نرم یا درشت

~~یکی از فضلاء در مرئیهآ 5 آن صاحبسعادت انتما این رباعی انشاء کرد:

~~ازرفتن شمس از شفق خون بچکید مه روی بکند وزهره1 گیسوببرید

~~باعی

~~ش جامه سیه کرد درو، تا دم صبح

~~ودیگری قطعه ای در سلک نظم کشیدم

~~برزد نفس سرد و کریبان بدرید

~~خدا یگان زمین و زمان یگانهآ دهر

~~فطجها

~~جهان یناه سکندر نژاد عالی قدر

~~ریم و سرور و مرحوم وخواجهآ دوران ms221

~~بفاه قوت اسلام و صاحب دیوالن

~~294

~~والبشرو (ااخ وق: هر چه از (4خ

~~بهر(5) ق: مرتبهآ

~~خ: زهر (7) درخ این جمله نیست [8] درق ابن کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_317.png)

~~بعهد دولت او روز کار کرد بباد

~~ز داد دادن محمود وعدل نوشروان

~~بسال ششصد و هشتاد و سه بخط امیر

~~ندیده دیدهآ افلاک مثل او دیگر

~~شهید کشت دو شنبهآ چهارم شعبان

~~فغان ز گردش چرخ وز مانهآ غدار

~~بجودوهمت و فضل و سخاوت و احسان

~~که کردچشمهآ خورشید زیر خاک نهان

~~حق ذات تو ای کردگار بی چه و چون

~~جلال الدی مخلص سمنانی

~~که باد مسکن و مأواش جنت رضوان

~~ازدودمان حکومت و خاندان جلالت بود وجدش امیرضیاء الدین

~~در غایت اعتبار ملازمت سلطان محمد خوارزمشاه می نمود و در ان

~~اوان که ارغون خان در خراسان بامرایالت اشتغال داشت جلال مخلص

~~بخدمت مبادرت جسته، باندک زمانی رایتت

~~و اختصاص

~~برافراشت وبعد ازشهادت خواجه شمس الدین محمد بوقا که راتق و فاتق

~~امور مملکت بود منصب وزارت ارغون خان را بوی تفویض فرمود و

~~چون بوقا مرتکب کفران4 نعمت شده، نسبت بارغون خان در مقام

~~غدر آمد و پادشاه بر کمیت آن کافر نعمت مطلع گشته ، اورا بتیغ سیاست

~~یکشت جلال الدین مخلص نیزبسبب مزید خصوصبت که با بوقا داشت بقید

~~بلا افتاد و بعد از آنکه یک سال بد حال و پریشان روزگار کذرانید

~~سعی سعدالدولهآ یهود رخت هستی بباد داد، والله اعلم .

~~295

~~ق راتق فاتق

~~خ : غفران

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_318.png)

~~سعدالدوله1 ولد صفی الدین الابهری

~~بمنصبوزارت رسیده، رایت ابهت برافراشت . ومفصل این مجمل آنکه :

~~سعد الدولهآ یهوددرزمان ارغون خان در سلک اطبای یهودانتظام داشت ودر

~~زمان ارغون خان خودراداخل اطبای ایلخانی کرده درمدینة السلام 3 بغداد

~~حل اقامت انداخت وباترک وتازیک هربلاد ودیار آغاز اختلاط و انساط

~~کرده ابهمه لغات دانا شد وبرحقیقت حال عمال2 ومتصرفان اموال بغداد و

~~تصرفات و تقصیرات ایشان اطلاع حاصل نموده ms222 درخلال و ملال احوال

~~جمعی ازهم کیشان او که پپوسته ملازمت آستان سلطنت آشیان می نمودند

~~فرصت یافته ، بعرض ارغون خان رسانیدند که : سعدالدوله درخطهآ بغداد

~~دست در دامن فراغت استوار کرده و خدمت درگاه عالم پناه را پشت یا

~~زده، چون او نیز باخذ علوفه و انعام خان کردون غلام مبادرت می

~~نمایدسز اوار آنست که مانند ماصبح و شام در خدمت ابوده درسفر وحضر

~~ازاردوی همایون غیبت نفرماید5 . این سعایت1 سعی در تحصیل امال

~~سعدالدوله گشته، بموجب فرمان ارغون خان ملازمت درگاه عالم پناه

~~اختیار کرد.

~~هرنیک و بدی که در شمارست

~~چون درنگری صلاح کارست

~~وبحسب اتفاق هم در آن اوقات پادشاه مریض شده، سعدالدوله

~~در معالجه شرایط اهتمام بجای آورد وارغون خان را

~~مسهلی داده

~~نافع افتاد و ازدیاد مرض روی بانحطاط نهاد. در ایام نقاهت ارغون

~~296

~~کلممه نیست

~~ق مدینة السلم

~~: سعادت (3) درخ این کلمهنیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_319.png)

~~حکایتی که دافع ملالت 1 تواند بود از سعدالدوله استنطاق نمود وچون

~~او میل خاطر ایلخان را بجمع آوردن اموال فراوان معلوم داشت صورت

~~اتلاف و اسراف نواب و کتاب هر بلاد و دیار خصوصا خطهآ بغداد را

~~بتقریر دلیذیر برلوح ضمیر ارغون خان نگاشت وگفت : تمامت اموال

~~ملکت را بوقا وخویشان او در قبضهآ تصرف در می ارند و جهة خزانهآ

~~پادشاه چیزی متعمدا2 در هیچ جا نمی کذراند و اروق که برادر

~~اوست در خطهآ بغداد ابواب ظلم و تعدی بر روی رعیت گشاده ،

~~در آن ولایت صورت عدل و رفاهیت مانند رونق مهم اهل هنر در کم و

~~کاست افتاد ،

~~ت

~~گشاذه بر خلایق دست بیداد

~~ز دست ظلم او عالم بفریاد

~~بچرخ از نالهآ بیدادش آهنک

~~زبارش قامت مظلوم چون چنک

~~بنا بر ین مقدمه حکم شد که : سعدالدوله درمصاحبت اردوقیا3

~~و بیان شکورچی بطرف بغداد توجه نماید و در تحصیل اموال و تحقیق

~~احوال عمال واستخراج وجوه دیوانی ودفع ویرانی سعی و ms223 اهتمام تمام

~~فرمایند وسعد الدوله باتفاق مشار الیهمادر اواخر سنهآ ست وثه نین وستمائه

~~بدارالسلام رفته ، در مدت اندک5 اموال بسیار از بقایای سال گذشته

~~و متوجهات سال نو فراهم آورد و بجانب اردو باز گشته، چون آن نقود

~~نا معدود و اجناس بی قیاس را بنلر ارغون خان رسانید ایلخان1 در

~~بارةآ او اصناف الطاف مبذول داشته، اورا مشرف جمع و خرج بغداد

~~297

~~خةمعتمد(2اخ

~~ردوة

~~صال

~~خ :ایلجیان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_320.png)

~~گردانید و سعد الدوله بار دیگر ببغداد رفته ، از هر جهة که توانست

~~خزانه باضعاف کرة اول بهم رسانید و درقنغور النک 1 که حالا آن موضع

~~را سلطانیه کویند بتقبیل2 بساط ایلخانی سرافراز شد . آن اموال را

~~گذرانید

~~اعتقاد ارغون خان بر صدق درایت و حسن کفایت

~~او درجهآ اعلی یافت و اردوقیا نیز از کمال اخلاص و کاردانی او سخنان

~~بعرض رسانیده، عنان اهقمام بسوی انتظام احوال او تافت وکفت :

~~سعد الدوله 9 ازیک ولایت در مدت اندک 6 بدو نوبت این مبلغ مال

~~بخزانهآ عامره رسانیده و محاسبات و معاملات از روی راستی مفروع

~~و مشخص ساخته ، آن مملکت را معمور گردانید، اگر ضبط اموال

~~جمیع ممالک محروسه درعهدهآ او باشد کار خزانه ومملکت را بجائی

~~رساند که در نظام و انتظام مهام رعیت و رفاهیت اهالی هر شهر وولایت

~~عقل خرده 7 دان انکشت حیرت بدندان کرفته ، حیرت هاند . ایلخان

~~تصدیق این معنی نموده ، حکم شدکه : طفاجارنوئین واردوقیار 8 جوشی

~~را بمنصب امارت معین دانند و سعدالدوله را وزیر و حاکم ملک ومال

~~شناخته، بی استصواب او امراءآ سختی بموقف عرض نرسانند . اما

~~سعدالدوله هروقت و هرجا که خواهد اگر مهمی داشته باشد بمشورت

~~موقوف نداشته، عرضه داشت کند.

~~بت

~~چه نیکو متاعیست کار آگهی

~~کرین نقد عالم مبادا تهی

~~قبهیل

~~در یخ این کلمه نیست

~~مدت اندکذمانی

~~: اردوقبار

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_321.png)

~~عالم کسی بر سر آرد بلند

~~که در کار عالم بود هوشمند

~~القصه ms224 : کوکب اقبال سعد اوله بر اوج استعلاء و استقلال صعود

~~نمود و ارغون تمامی مصالح ممالک ومهمات عالمیان بحسن درایت و

~~کاردانی او تفویض فرمود. سر افرازی رایت ایالت او فراز فلک فرق

~~فرقد شکست وکمین کشای عزم نافذش بر مسافر سریع السیر صبا ودبور راه

~~آمد شد بربست.

~~جهان وزارت اورابطوع داده عنان

~~یت

~~فلک سعادت اورا بفتح کشته ضمان

~~و سعد الدوله حکومت اکثر ممالک ارغون خان بقرابتان خود

~~داد، از آن جمله فخر الدوله را که برادرش بود ودر جهل مرکب مانند

~~افلاطون در حکمت بی بدل می نمود ببغداد فرستاد و برادر دیکر را

~~حاکم دیار بکر وربیعه ساخت و لبید بن ابی ربیع در بعضی از آذربایجان

~~رایت ایالت بر افراخت و دیگری از خویشان او شمس الدوله نام روی

~~حکومت ولایت فارس آورد واکر شاهزاده غازان و کیخاتو خان درخطهآ

~~خراسان و روم والی نبودند سعدالدوله1 آن ولایث را نیز بقرابتان خود

~~تفویض میکرد و حقیقت حال آنکه : در زمان وزارت سعد الدوله

~~تمامت مملکت در غایت معموری و آبادانی بود وهیچ کس از امراء و

~~ملازمان ارغون خان بر رعایا و مزارعان در هیچ باب ظلم و تعدی

~~نمی توانست نمود.

~~نکردی هیچ آب از باد فریاد

~~قبای گل نگشتی پاره از باد

~~1

~~قی : صعدالدولت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_322.png)

~~مدت دوسال که سعدالدوله در کمال استقلال بدان اشغال 1 واعمال

~~اشتغال داشت مبلغ هزار تومان زر در خزانهٔ‌ عامره مخزون ساخته ،

~~همت بر تدارک خللهای چند ساله کماشت. لاجرم پرتو تحسین پادشاه

~~صاحب تمکین بر وجنات احوال او تافت و هر روز درکیال دولت و نفاذ

~~امر و حکومت رفعت و ترقی زیادت مییافت، تا کار بجائی رسید که

~~روزی در خلوت با ایلخخان نرد می باخت واز سر تقرب و عظمت یا دراز

~~کرده، بی ادبانه کعبتین می انداخت. قجقبال 2 درآمده، بر آن ترک

~~ادب باز خواست بلیغ نمود وفرمود : هر چند ms225 پادشاه عواطف بی کران

~~مبذول دارد در چنین حضرتی این بی ادبی چگونه جایز توانذ بود ؟

~~شاه اکر لطف بی عدد راند

~~بیت

~~سعدالدوله در جواب همین قدر کفت که : سبب ترک ادب وجع

~~بنده باید که حد خود داند

~~مفاصلست2 و خلاف سخن بادشاه عادل کار مردم جاهل .

~~بیا که لطف شهنشه ثبات آن دارد

~~ی5

~~که منهزم نشود از چنین هزار گناه

~~چون کمال اعتبار اختیاردد

~~بدین درجه انجامید

~~نایرهآ عداوت در کانون درون امراء و ارکان دولت مشتعل گردید

~~و طوغان که از وی رنجش بیشتر داشت جمیع اعیان حضرت

~~را بردفع اومتفق ساخت و با نوثینان * موضعها بیعتها کرده اساس

~~اندراس او طرح انداخت . اما بنا بر مصلحت وقت آن سر در گنجینهآ

~~308

~~بدا

~~اشتقال (2) ق قخقبال وخ : قحبقال (3)

~~مفاسل است (4) در خ این کلمهنیست (ه] ق : ونوبیان وخ: ونویبان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_323.png)

~~سینه مخفی می داشت، تا آن فرصت یافته سر چشمهآ حیات اورابخاک

~~و خاشاک ممات بنیباشت . بصحت ییوسته که سعد الدوله در اوایل ایام

~~اعتبار بحسب ظاهر در باب ترویج شریعت سیدابرار صلی الله علیه مادار

~~الفلک الدوار سعی می نمود و در ماه رمضان سنهآثمان

~~و ثمانین و

~~ستمائه 2 جهة رعایت و معاونت حجاج کتابتی بدار السلام بغداد ارسال

~~فرمود . اما بالاخره 3 بکمال دولت واقبال و غایت عظمت و استقلال

~~مغرور کشت و نخوت وجبروت و ابهت و باد بروت او از حد عدد

~~در گذشت . بی دولتان قوم یهود پای بر مدارج استیلا و استعلا

~~نهادند و زبان استهزاء و اهانت نسبت بامت حضرت رسالت علیه الصلوة

~~والسلام گشادند و سعدالدوله از غایت شقاوت6 چند کرت بعرض ارغون

~~خان رسانید که : نبوت از چنگیزخان بحسب ارث و استحقاق بخسرو

~~افاق رسیده و بعنایت الهی جناب پادشاهی را تمهید قواعد ملک و ملت

~~و تشیید مبانی دین ودولت باکمل وجهی میسر کردید. چنانکه نبی عربی

~~صلوات الله علیه و اصحاب ms226 و انصار او دست و بازوی نصرة شعار کشادند

~~و بسیاری از مخالفان و معاندان را بققل آورده، قلادهآ انقیاد و قبول

~~ارکان اسلام بر ثردن خواص و عوام نهادند اگر ایلخان عالم ستان

~~مقتضای همت عالی شان کار فرماید و لطف موفور و عنف غیر محصور

~~نسبت بارباب موافقت و اصحاب مخالفت باز نماید ملتی جدید در روزگار

~~پایدار می توان ساخت و رسوم و عادات پیشینه و قواعد واطواردیرینه

~~301

~~خ این کلمه نیست

~~باالاخره وخ: الا

~~سقاوت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_324.png)

~~را از عرصهآ جهان بر انداخت . ارغون خان بسبب حب مال دشمن جان

~~مسلمانان بود و بعد از استماع این سخنان پریشان بهر بهانه بر قتل بی

~~گناهان اقدام می نمود و حکم کرد که هیچ مسلمانی را در دیوان کار نفرمایند

~~وآن طایفه را از آمد شد 1 اردو مانع آیند و سعدالدوله باارغون خان

~~قرار داد که کعبه را معبد اصنام بدنام گرداند و اهل اسلام وسایر فرق

~~انام از عبودیت رحیم رحمان بعبادت اوثان رساند وبدین اندیشه باعراب

~~یهودپیشه مکاتبات و مراسلات روان داشت و در ماختن اسباب توجه

~~بجانب مکه اعلام ضلالت اعلام برافراشت. دراین اثناء نجیب کحال را که

~~هم کش آن بداندیش بود بجانب مملکت خراسان فرستاد و اسامی دویست

~~نفر از اعیان و متمولان آن دیار را مفصل کرده ، بدو داد که ایشان

~~را از فضای عالم بقا و حیات بسرمنزل فنا وممات رساند و اموال وجهات

~~و سایر متملکات همه را واصل دیوان ایلخان کرداند و هم چنین

~~شمس الدوله را بکشتن هفده تن از ائمهآ بزرکوار اصفهان تعیین نمود و

~~این جماعت را غیر شهرت در جهان وقدمت خاندان وخرده ریزه در خان

~~ومان کناهی نبود. چون حرکات ناشایست و افعال نا بایست سعدالدولهآ

~~یهود از حد اعتدلال در کذشت ناگاه ازشست2 قضا ناوک بلاکشادیافته،

~~متوجه جان اوکشت و ارغون خان2 را مرضی صعب روی نموده بهلو

~~بر بستر ms227 نا توانی نهاد. هر چند اطباء در معالجه و مداوا سعی کردند

~~مطلقا فایده ای نداد.

~~0

~~ق ارغان خان

~~شصت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_325.png)

~~ازقضا اسکنجبین صفرا1 فزود

~~روغن با دام خشکی می نمود

~~امراء و مقربان از صعوبت ان حالت حیران مانده، صضلات و

~~صدقات بمستحقان و فقیران رسانیدند و بسیاری از محبوسان و زندانیان

~~از محنت قید و حبس خلاص و مطلق العنان کردانیدند . سعدالدوله

~~از دیکران زیاده بر اتش محنت می جوشید و از نیتهای خطا یشیمان

~~کشته ، آه جکر سوز می کشید. ازمشاهدهآ صورت صحت ایلخان2 بغایت

~~ومید و از وخامت 2 عاقبت اندیشهای نا روا ترسان و لرزان

~~بسان

~~بید:

~~منم امروزدلی زانده نیتی بدونیم

~~بیم آنست هنوزم که بجان باشدبیم

~~جهة رفاهیت رعیت و استمالت مردم هر ولایت فرمانها مزین بال تمغا

~~هر طرف ارسال نمود و در یک روز هفتاد نشان مشتمل بر اظهار عدل

~~و داد و رفع ظلم وفسادبهر مملکت روان فرمود و چون بمقتضای "اذا

~~جاء اجلهم لایستاخرون ساعة ولا یستقدمون" محالست که حکم

~~محکم قضای مبرم صفت تقدیم وتاخیر کیرد ودعای اهل و بال و بادعای

~~الکافرین 6 الا فی الضلال" شرف قبول واجابت پذیرد و برایثار مال

~~فراوان واظهار عدل واحسان فایدهای مترتب نکشت و مرض ارغون

~~خان اشتداد تمام یافته ، کار از حیز تدبیر برناو پیر وصغیر و کبیردر

~~گذشت. غیر از سعدالدوله وجوشی کسی را بخرگاه راه نمی دادندوایشان

~~م

~~فی 9 اسکفبین سودا و درحاضیه درست کمرده و سفرا نوشته اند

~~در خ نسر

~~در

~~بن کامه نیست

~~ق

~~الکافرون

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_326.png)

~~بطریق نهان ایلجیان نزد شاهزاده غازان بخراسان فرستادند که :

~~بر سبیل مسارعت1 رایت عزیمت بجانب مستقرسریر سلطنت برافرازد

~~مقصود اصلی آنکه قبل

~~حدوث واقعه خودرا بتخگاه رسانیده،

~~ایشان را ازضرب تیغ امراعخلاص سازد2 . امراء و نوئینان برین

~~کیفیت 6 اطلاع یافته، درخانهآ طغاچار اجتماع نمودند ونخست جمعی

~~از ایجکیان7 واعوان سعدالدوله را گرفته ، بعالم ms228 دیگر روان فرمودند و

~~چون اختر بخت سعدالدوله نیز رجعت نمود کرفتار شده، دو سه روزی در

~~خانهآ طغاچارە محبوس بود و بعد از آنکه فنای خودش بعین الیقین

~~مشاهده افتاد یک شب در غایت اندوه و تعب رقعه ای بدین عبارت پیش

~~کسی فرستاد: بخدای لم یزل ولایزال که این بیچاره تابود بادوست ایشان

~~دوست و بادشمنان 8 ایشان دشمن بوده و اگر *والله

~~علم

~~ما یقول

~~وکیل10

~~عنی اکر در عمر مهلة افتد هم بریر نمط طریق اخلاص

~~مسلوک خواهد بود. " المعلق بالشینی المحال محال"، روز دیگر منحوس

~~طالع منکوس اختر را از آب تیغ آتشبار شربت فنا دادند11و مغول و

~~مسلمان12گلدستهآ صلوات طیبات بروضهآ 14 ضیاء بخش مساکن خاک یثرب

~~فرستادند . اولیای دین احمدی از خزانهآ لطف احدی قبای بقا پوشیدند

~~واعدای ملت محمدی از جام قهر انجام قضای صمدی کاس فنا نوشیدند.

~~هساعدت

~~ین کلمه نیست

~~خ صازند

~~خه دشمن

~~ففادند

~~وض

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_327.png)

~~ارغون خان که درآنن اوان بغایت ضعیف وناتوان بود چشم باز کرده

~~آزسبب غیبت سعدالدوله و ایناقان استفسار نمود. یکی از حاضران عذرنامسموع

~~بعرض رسانیدند وایلخان حقیقت حال دانسته، در سیوم ربیع الاول سنهآ

~~تسعین وستمائه 1 متوجه عالم آخرت کردید . مصرع : آخرهمه راهمین

~~بود حال . امام عابد زاهد زین الدین علی بن الصاعد در بیان این واقعه

~~قصبدهآ غرا در سلک نظم انتظام داد مطلعش بخاطر بود ثبت افتاد :

~~فمعر آ

~~حمد من دار باسمه الفلک

~~خواجه صدرالدین احمد الخالدی الزنجانی

~~هذالیهود فرود قد هلک

~~از قضات زادگان ولایت زنجان بوذ و در عنفوان اوان شباب

~~بخدمت امیر طفاچار

~~بیلوسته

~~، نیابت او را قبول نمود و چولن

~~درزمان ارغونخ

~~طغاچار3 امیر الوس کشته ، حکومت ممالک

~~از روی استقلال تعلق بدو کرفت خواجه صدرالدین احمد در تصرف

~~اموال اینجوهاحاتم مطلق العنلن شده، مهام او سمت نظام3 وانتظام

~~یذیرفت والحق او در کرم و سماحت وجود وسخاوت رقم نسخ برمکارم

~~صاحب ری ms229 وحانم طی کشید و در ایام حیات هر چه از هرجهة حاصل

~~کرد در وجه انعام سادات و علماء وفضلاء و مشایخ مصروف گردانید و

~~در آن ولا یکی از شعراء این قطعه را در مدح اوبنظم آورده :

~~لصاعه

~~بسینه صدر نتوان شد در آفاق که صدر نامور در هفت کشور

~~کسی باشد که باشد پیش جودش

~~چوخاک راه1 یکسان توهروزر

~~305

~~خ طهجار (4)درخ

~~خ: خاک وراه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_328.png)

~~کر صدری نمی دانید کردن

~~بیاموزید از صدر طفاجر

~~سیهر مکرمت احمد که بربود

~~کلاه سروری از چرخ اخضر

~~و چون کیخاتو خالن بر سریر سلطنت نشست امراء و نوئینان2 در

~~تعیین وزیر قرعهآ مشورت در میان انداختند و اسامی جمعی از اکابر

~~عصر که ملازم اردوی اعلی وحضرات خواتین وامراء بودند قلمی ساختند .

~~هر چند در آن مفصل نام دستور اعظم صدرالدین احمد نبود، اما چون

~~محرر تقدیر منشور وزارت بنام نامی او تحریرنود

~~هنگام عرض در

~~در آیینه3آ نورانی خاطرایلخانی بی سابقه اندیشهآ این صورت پرتوانداخت

~~که جهة سرانجام مهام سلطانی و تمشیت معاملات دیوانی صدرالدیر.

~~احمد زنجانی را وزیر می باید ساخت . شهزادگان وخواتین و امراء

~~شرط موافقت بجای آوردند واین همگان 5 را مستحسن نمود و کیخاتو

~~خان خهاجه صدرالدین احمد زنجانی را بعالی منصب صاحب دیوانی و

~~شرف لقب صدر جهانی مخصوص کردانید و انعام آل تمقای زرین و توقها

~~وکورکا و یک تومان لشکر برآن منصب فزوده، صاحب را جمیع مهمات

~~وزارت و امارت دست داد و کوک اقبال صدر جهان در نفاذ امر وعلو

~~شان ومزید اقتدار و کمال اختیار روی باوج شرف و رفعت نهاد. ابراز

~~شرم ایثار دست کوهربارش غرق عرق خجلت بوده و کوه از اندوه بخشش

~~دل کوهر بخشش خون در درون بسته، کان لعل ویاقوت ظاهر می نمود

~~یت

~~هیچ سائل بخوشدلی و بحشم

~~لادر ابروی لدیده بچشم

~~30

~~نویبان وخة نوهنان

~~وح : همکنان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_329.png)

~~تا نیاید ms230 ز سائلان تشویر

~~همه پیش از ببار گفتی گیر

~~هم در اول حال1 دست امراء ونوثینان2 را از تصرف در امور ملک

~~و مال کوتاه گردانید و بی استصواب ایشان مهام مملکت و مصالح سپاهی

~~ورعیت بفیصل می رسانید. بنابران امراء راجمعی از حاسدان درذی قعدە2آ

~~سنهآ 92

~~رآ

~~داشتند که ثیر مکر در کمان غدرنهاده و تا گوش

~~کشیده، بر لوح خاطر ایلخان نگاشتند که : صاحب دیوان اموال جهان

~~بمقتضای رای خود بمصارف می رسانید و بدین جههآ مصلحت لشکر و

~~شیلان ویراق اردوها مهمل ومختل می ماند . پادشاه فلک همت افتاب

~~عظمت آن شنودهآ ناستوده ناشنوده انگاشت و بتازکی حکم یرلیغ نفاذیافته،

~~از کنار آب آمویه تا حدود مصر بنظر بصیرت و کف کفایت صدر جهان

~~گذاشت وزمام اختیار جماعت دشمنار: را بقبضهآ اختیار او داد و صدر

~~جهان زمین خدمت بوسیده1 واز مجلس بیرون آمده، بند های کران

~~برپای ایشان نهاد . بعد از روزی چند که اعداهآ را تنبیهی تامی حاصل

~~گشت عفو ومرحمت شعار خود ساخته . از جرایم ایشان در گذشت و

~~چون درجمادی الاول سنهآ اربع و تسعین وستمائه * کیخاتو خان

~~بنابر عذر امراء و نوثآینان 9 بجهان جاویدان انتقال کرد وبایدوخان پای

~~برسریر سلطنتنهاده، روی بتنظیم مهام عالمیان اورد ورقم عزل بر

~~ناصیهآ صدر جهان کشید و اورا نامزد ضبط اموال مملکت روم کردانید.

~~جناب صاحبی چون این مهم رالایق کمترین عاملی از نویسندگان خود

~~307

~~اوایل (2) ق وخ : نوبینار (3) خ: ذی القعده (6) خ وق:

~~مه

~~بوسید (7) خ : ار مه (8) حال

~~اخ : نوبینان ودرق نقطه نگذاشته

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_330.png)

~~نمی دانست روزی چند سکون برحرکت اختیار نمود و فوجی از اعداء و

~~حساد آغازخیانت کرده وصدرجهان توقفرا محالدانسته، بالاخره بحسب

~~اضطرار بجانب روم توجه فرمود. اما در اثنای راه عنان یکران

~~بصوب جیلان تافته، یادشاه و امرای آن ولایت بیمن مقدم صاحبی

~~اظهار بهجت و سرور موفور کردند و شرایط خدمات

~~سندیده که سزاوار آن ms231 چنن مهمانی تواند بود بجای اوردند. صدر

~~جهان ازانجا عزم خدمت شاهزاده غازان جزم کردانید وبصوب خراسان

~~روان شده، در حدود سبزوار خود را باردوی همایون رسانید و بدولت

~~ساط بونسی استسعاد بافته، شاهزاده صاحب را تربیت فرمود و او میل

~~خاطر اکابر و اصاغر عراق را بملازمت شاهزادهآ آفاق عرضه داشت و

~~فرمود که : اکرشاهزادهآ عالمیان آثینه2آ ضمیرمنیر را از زنک دغدغه

~~زدوده، بتور توکل بیاراید و نیت کند که چون دشمن مملکت از یا

~~دراید و زمام امور سلطنت بدست اید در تقویت دین محمدی و تمشیت

~~ملت احمدی بقدر امکان مراسم سعی واجتهاد بظهور رساند1 و سیور

~~غالات و صدقات که سلاطین سابقه و خواتین سالفه 3 عنایت فرمودهاند

~~از شایبهآ نقص محفوظ گرداندو اسباب و املاک طایفه را که بیاسار سیده اند*

~~باولاد6 ایشان باز گذارندودلهای آن بیچارگان را بامثال این جزئیات

~~و تصرفات آن جهات مجروح و افکار ندارد من بنده متعهد می شوم

~~که امیر نوروز را با لشکردشمن سوز از راه جیلان بیک نگاه بر سربایدو

~~308

~~بردانید

~~رسحانید (6) خ : سالقه

~~که مباشر شدهاز

~~واولاد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_331.png)

~~رسانم و او را از مسند خانیت وسریر سلطنت بقوی بازوی شجاعت و

~~جلادت دور گردانم . شاهزادهآ عالمیان قبول آن سخنان هدایت نشان

~~را بر ذمت همت عالی شان واجب ولازم کردانید وبطالع همایون و فال

~~میمون وقوت دولت روز افزون عنان عزیمت بجانب اذربایجان بجنبانید

~~و نوروز پیروز جنک ا در مقدمه با ینج هزار سوار رایت نصرة شعار

~~برافراخت و صدر جهان را مانند فتح و ظفر ملازم رکاب دولت ایاب

~~ساخت و در شب چهاردهم ذی قعده2 سنهآ اربع و تسعین و ستمائه 3

~~در دو روزه راه اردوی بایدو در قفای یشته ای ایشان را اتفاق نزول افتاد

~~واین خبر در اردواشتهار یافته، امراء وارکان دولت بدان صوب شتافته ،

~~بایدو عنان یکران بصوب هزیمت انعطاف داد و نوروز بایدو خان

~~را تهقب ms232 نموده، در حدود نخجوالن باورسید وحسب الحکم نهال دولت

~~شش ماههآ او را بصرصر قهر منعلق گردانید. القصه در ذی حجهآ

~~مذکوره روز عید که روز نوروز نیز بود سلطانمحمود

~~غازان افسر

~~سلطنت بر سر نهاد و زمام امور وزارت ومهام سپاهی و رعیت را بقبضهآ

~~درایت و کف کفایت صدر جهان داد . اما بواسطهآ سعایت مفسدان در

~~اندک زمانی خاطر امبر نوروز که صاحب اختیار ملک و مال بود

~~برصاحب دیوالن متغیر کشتة، آن وزیر صایب تدبیر روشن ضمیر را

~~عزل فرمود و مقارن آن حال جمعی از شاهزادکان وامرای بدسگال 1

~~نسبت بغازان خان وامیر نوروز خاطر 7 بر مکر وعصیان قرار دادند

~~4) خ : باید خمان

~~بدسکان (7) ق : خواطر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_332.png)

~~وکیفیت آن مواضعه بعرض پادشاه اسلام و امیر ذو احتشام رسید . بعد

~~از محاریه ظفر یافته ، سزای بداندیشان در کنارش نهادند ودراثنایا

~~ظهور این قضیه مباشران وعمال دیوان که صدر جهان بواسطهآ وفور

~~خیانت دست تصرف ایشان را از اعمال سلطانی2 کوتاه کرده بود

~~با مکیر 2 جمعی از مقربان بعرض ایلخان رسانیدند که : صدر جهان

~~درین غدر با اعدای دولت روز افزون موافقت نمود.

~~یت

~~من توانم که نگویم بد کس در همه عمر

~~نتوانم 4 که نگویند مرا بد دگران

~~و بدین تهمت خواجه صدرالدین احمد را گرفته، بمحصلان بهرام صولت

~~سردند و انواع شکنجه و عذاب و اصناف تعنیف و عتاب 5 در بارهٔ‌

~~آن جناب بجای آوردند و حکم شد که : اساس مکارم و معالی را از بنیاد

~~براندازند وبنای حیات آن خواجهآ آصف صفات6 را بصرصر قهرمنهدم7

~~سازند. هر قداق 9 نوثین شرح بی گناهی صدر جهان وقصد و غرض

~~بداندیشان بعرض ایلخان رسانید و غازان خان بتنویر ضمیر آفتاب

~~تأثیر صدق آن سخن دانسته ، فرمان واجب الاذعان باطلاق جناب صاحبی

~~نافذ کردید. در روضة الصفا مسطورست که : از صدر جهان منقولست

~~که گفت : در اوقات گرفتاری شبی مرا خواب11 در ربود ms233

~~41

~~(2) خ: سلطا

~~ر

~~وخ چفینست وتصحی

~~اخ نتواف

~~6)خ: صفات

~~: مرقداق

~~ق قصد وعرض وخ قصد غرض

~~هرا در خواب

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_333.png)

~~و دیدهآ بصیرت من در واقعه چنان مشاهده نمود که روز جمعه مرا

~~بسیاستگاه بردند و در میان بیشه ای بغایت مخوف موقوف کردند . ناگاه شخصی

~~نورانی از میان بیشه با شمعی افروخته بیرون خرامید و مرا از چنک

~~محصلان خلاص کردانید و گفت : بهر جانب که خواهی توجه نمای

~~وپیش هفت کس از محرمان خود زبان بافشای این راز بگشای . روزدیگر

~~گفت : واقعه را باهفت نفرازمخلصان حقیقی درمیان نهادم و منتظر لطیفهآ

~~غیبی بوده، سر رشتهآ اختیار بدست

~~بروردگار دادم .

~~دردست ماچو نیست عنان اراداتی

~~بکذاشتیم تا کرم او چه می کند

~~و چون روز جمعه شد مرا بر پالانی2 سوار کرده، ببیشه بردند و بنا

~~برآنکه درعهد کیخاتوخان دربارهآ ایشان اصناف الطاف بظهوررسانیده بودم

~~در اجرای 3 حکم تآخیر می کردند . در آن اثناء هیئت شخصی که در

~~واقعه بر صفحهآ حال ارتسام یافته بود بنظر من در آمده، از غایت مرا

~~غشی ک روی نمود. در آن حال هورقداق5 نویین از شکارگاه مراجعت

~~فرموده، بدان موضع رسید و حقیقت حکمی که در حق من صدوریافته

~~بود معلوم کرده ، دو شخص را بمحافظت من مقرر کردانید و چون مرا

~~از آن غش افاقتی حاصل کشت آن دو عزیز بشارت راحت تقریر کردند

~~و محصلان را از قتل منع نموده، ان شب تا صباح شرط حراست بجای

~~وردند،

~~بهنگام سختی مشونا امید

~~که ابر سیه بارد آب سفید

~~3

~~1) درخ این کلمه نیست (2) خ: بالالی (3) خجز اجزاء () درهردو نسخه

~~چنینست و پیداست کلمه ای مانند قرش ورعب از میان افقاده(5 آخمنه ورقداق

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_334.png)

~~و روز دیکر هور قداق 1 صورت بی کناهی مرابررآی ایلخانی2 نگاشت

~~و مرا از کشتن نجات داده ، مطلق العنان گذاشت. نقلست که هم در

~~آن اوان کرت دیگر غازان خان با ms234 صدرجهان انواع لطف و کرم نمود و

~~بدستور پیشترتمشیت مهام وزارت را بررای صواب نمایش تفویض فرمود.

~~رباعی

~~با صدر جهان فلک چو دمساز آمد شهباز سعادتش بیرواز آمد

~~تا تهنیت روز و مه و سال کند اقبال زدر صلح کنان باز آمد3

~~طوایف انام باز احرام ملازمت صاحب افتاب احتشام بستند و از یمن

~~عدالتش رعیت بجمعیت خواطرورفاهیت ضمایر در کنج فراغت نشستند و

~~و چون هر کمالی را زوالی مقررست و هر اقبالی

~~انتقالی *

~~مقدر یس از آنکه صدر جهان کرت ثانی روزی چند بدولت و کامرانی

~~ذهرانید امرای مملکت پناه تورین نویین و قتلقشاه سخنی غیر واقع

~~بعرض رسانیده وجناب صاحبی مواخذ و مقید کردید . این نوبت فایده

~~بر فصاحت بیان و الاقت لسان و تدبیر دلیذیر مترتب نکشت و دست

~~قضا روزنامهآ حیات آن جهان فضل و دانش و سخا را در روز یکشنبهآ

~~بیست و دوم رجب سنهآ 699 درنوشت .

~~بیت

~~گل می شد و باصباش پیغام این بود

~~کاغازچه6 حاصل چوسر انجام این بود

~~پس گفت صبابگل که : ای راحت دل

~~ما راچه کنه، حاصل ایام این بود

~~312

~~خ این بیت نیست [4] درق

~~اخ چو

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_335.png)

~~جمالی باصنانی کمالات انسانی و فضایل آراسته داشت و درفن سیاق

~~خواجه کمال الدین دستجردان

~~و سر انجم مهام دیوانی مهارت کامل حاصل کرده، درایام سلطنت بایدو

~~خان رایت وزارت برافراشت وچون بایدو خان بعد از انقضای شش

~~ماه رخت هستی بباد داد غازان خان

~~بحسب ارث و استحقاق تاج

~~سلطنت بر سر نهاد و در آن اوقات که بسبب تغییر مزاج امیرنوروز صدر

~~جهان را ازمنصب وزارت معزول ساخت کرت دیگر کوکب بخت خواجه

~~کمال الدین بذروهآ شرف رسیده، علم وزارت برافراخت. اما در اواخر

~~سنهآ 695 زمانهآ غدار چنانکه شیوە3آ ناستودهآ اوست در استردادعطایای

~~خویش کوشیده وخواجه کمال الدین مفضوب غازان خت شده، بیاسا

~~رسیده ،

~~یت

~~ای چرخ جهان خراب از کینهآ تست بیداد ms235 کری عادت ذیرینهآ تست

~~ای خاک اکر سینهآ تو بشکافند ب گوهر قیمتی که در سینهآ تست

~~خواجه سعدالدین محمد آوجی

~~وزیر هنرور هنریرور افاضل نواز بود و بخبرت 5 در علم استیفا

~~و سیاقت و متانت در فن انشاء و کتابت بی شبه ونظیر می نمود . بعد از

~~شهادت خواجه صدرالدین احمد زنجانی بعوجب حکم و فرمان غازانی

~~منصب صاحب دیوانی و رتبت نیابت امورجهانبانی بشرکت خواجه رشیدالدین

~~طبیب برو قرار گرفت6 واز رشحات 7 عدل واحسان و افاضت برو

~~313

~~1) ق دسجردانی (2) درق ازیز جاتاسطرآ صحیفةآه31 بک ورق را کنده

~~واز میان برده اند (3] در اصل : چنانچه سیوه () دراصل : * زی (5) در

~~6) دراصل بخیرت (6) دراصل : برقرار گرفت (7)دراصل : رسحات

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_336.png)

~~امتنان کشت زارامید عالم وعالمیان کرت دیگرسمت طراوت و نضارت

~~بذیرفت . پس از روزی چند جمعی از ارباب حسد مثل قاضی

~~صاین

~~سمنانی و شیخ المشایخ محمود و سید قطب ومعین الدین غانجی خواطر

~~بر تقریر داده، جمعیتی ساختند واساس موافقت وزراء بنا نهادند و قرعهآ

~~مشورت در میان انداختند. چون کیفیت این کفایت بعرض غازان

~~خان 3 رسید برآشفته ، اکثر مقرران را معروض تیغ یاسا گردانید .

~~یت

~~چو شمشیر عدالت را علم کرد

~~بسی دست قلم زن را قلم کرد

~~ودر یازدهم شوال سنهآ ثلاث وسبعمائه 3 غازان خان وفات یافته، در

~~ذی حجهآ مذکوره الجایتو سلطن که بسلطان محمد خدا بنده مشهور

~~کشته : تاج سلطنت بر سر نهاد و بدستور زمان برادر بزرکوار خویش زمام

~~امور وزارت و مهام سیاهی ورعیت بکف کفایت و قبضهآ درایت وزرای

~~عظام خواجه رشید الدین و خواجه سعدالدین داد و تا آن زمالن که

~~خواجه سعدالدین نسبت بخواجه در مقام موافقت و اتحاد بود افتاب دولت

~~واقبالش از سایهآ منقصت وزوال محروس ومصون می نمود .

~~ایت

~~تا گل نشکست5 عهد گلزار

~~نشکست 9 زمانه در دلش خار

~~وچون آن موافقت بمخالفت مبدل گشته ، خواجه سعدالدین تاج الدین

~~اوجی و بعضی ms236 دیگر از نواب خود را بر آن داشت که نسبت بخواجه

~~رشیدالدین در مقام تقریر آمده و پانصد تومان کفایت قبول کردند. سلطان

~~314

~~1) در اصل : نصارت (2) دراصل : غازی (3) دراصل : غازیخان (6) سال

~~70 دراصل : بشگست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_337.png)

~~محمد خواجه سعد الدین وان جماعت را درموقف پرغو حاضر ساخت.

~~بعد از ثبوت جرایم

~~بنیاد حیات خواجه سعدالدین و مقرران را

~~بتیغ سیاست برانداخت . مبلغ پانصد تومان که قبول نموده بودند ازجهات

~~و متملکات ایشان بحصول پیوست وبیمن سیاست سلطانی غبارفتنه و تقریر

~~بیک بارکی فرو نشست.

~~یت

~~زمین از خون هر نمام نم شد

~~خواجه رشید طبیب

~~غبار فتنه 2 و تقریر کم شد

~~فطنت ارسطو و حکمت افلاطون اتصاف داشت ودر اواخرعمر

~~بتکمیل اقسام علوم موفق کشته ، دقایق فنون عقلی ونقلی را برلوح خاطر

~~نگاشت و چنانکه :

~~حکمت او بیک صریر قلم

~~شوی

~~باز کرد ست گوش جذراصم

~~در طبیعی شناخته بتمام

~~از رشحات خامهآ کوهر بارش ریاض فضل و فصاحت ناضر3 و ریان بود و

~~رازمولودوعنصر2 واجرام

~~از قطرات قلم درر نثارش حدایق انشاء و بلاغت از جواهر زواهر پر

~~هی نمود.

~~خامهآ او چون گهر افشان شدی نظم سخن5 لؤلؤومرجان9 شدی

~~*

~~ازجمله مصنفات آن وزیر آصف صفات جامع التواریخ رشیدی و توضیحات

~~315

~~1) درق ازسطرة صحیفه312آ تااینجا یک ورق را کنده واز میان برده اند.(2

~~مبار

~~تنه (3) خ : مولود عنصر (4) خ : ناطر (5) ق : نظم وسخن

~~خ: اولو مرجان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_338.png)

~~در میان مردم معروف ومشهورست وحکایات غرابت ایات ومسائل فرخنده

~~سمات آنها1 برالسنه و افواه جمهور افاضل مذکور . الفصه در زمان اباقا

~~خان آن وزیر عالی شان در سلک حکمای ایلخانی انتظام یافت و در ایام

~~دولت ارغون خان منظور نظر تربیت کشته، پرتو عنایات پادشاهانه بر

~~وجنات احوالش تافت وچون کیخاتو خان پادشاه شد رقم منصب وزارت

~~بروی کشید. اما خواجه بنا بر مصلحت وقت در آن وقت مسند وزارت

~~را بوجود شریف مشرف نکردانید.

~~درازل حکم ms237 کرده اند، آری

~~ت

~~کار هر وقت وقت هر کاری

~~کار ها را بوقت باید جست

~~کار بی وقت سست باشد سست

~~و بعد از آنکه غازان خان بر سریر جهانبانی نشسته ، خواجه صندرالدین

~~زنجانی عزشهادت یافت افتاب عواطف ایلخانی برصحایف احوال خواجه

~~رشیدالدین تافت . رای صواب نمایش ناظم مصالح امم نشت و فکر مشکل

~~کشایش مرتب امور جمهور بنی آدم شد .

~~ب

~~ز بیم قهر او دل در بر دشمن هراسان شد

~~ولی ز امید لطفش دوستان را کار آسان شد

~~و خواجه رشید تا آخر ایام حیات غازانی در غایت اقبال و کامرانی بسر

~~برد . چون سلطان محمد خدابنده زمام مهام کشورستانی2 بقیضهآ اقتدار

~~اورد بیشتر از برادر دربارهآ ان دستور ستوده سیرلطف و مرحمت مبذول

~~3

~~داشته ، درجهآ او را از سایر ارکان دولت بلندتر کرد و آن وزیر نصفت

~~الها[ 2] خ : کشورستان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_339.png)

~~نهادابواب عدل وانصاف بر روی خواص وعوام بگشاد و اهل علم و فضیلت

~~را مشمول نظر عاطفت کردانیده، جهة تسکین ایشان بقاع 1 خیر بنانهاد

~~آثار خبرات آن خواجهآ بزرگوار هنوز در ولایات 2 عراق و آذربایجان

~~باقی ویایدارست و زبان ارباب نظم و نثر از شمول مراحم و عواطفش

~~مدح گوی وشکر گزار3

~~شهر

~~ان آثارنا تدل علمنا

~~انظروا بعدنا ک الی الاثار

~~وچون دست قضا روزنامهآ * حیات خواجه سعدالدین را درنوشت بحکم

~~الجایتوسلطان خواجه علیشاه جیلانی1 در وزارت باخواجه رشیدشریک

~~کشت ودراواخر دولت الجایتو سلطان خواجه علیشاه بغایت مقرب شده،

~~بعض 1 مهمات را بی وقوف خواجه رشید فیصل می داد. ازین جهة

~~حزن و ملال بسیار بخاطر ان جناب رسیده، نزد پادشاه زبان بشکایت

~~بکشاد و بعرض رسانید که : اگر در منصب وزارت بنده برخواجه علیشاه

~~تقدیم دارد 8 او را متابعت من باید کرد و اکر او در تمشیت این امر

~~استقلال یافته بنده را روی بسر انجام مهم دیگر باید آورد و حالاخواجه

~~علیشاه هر یک ازینسه ms238 صورت را اختیار نماید بنده بقدم اتفاق پیش

~~اول انکه متعهد جمیع اموردیوانی شود، تا من بجواب محاسبات

~~سنوات سایقه قیام نمایم. دوم آنکه تمامی مهمامی که متعلق بوزراء می

~~باشد ببنده باز گذارد ، تا من بعنایت سلطانی مستظهر بوده، از عهدهآ ان

~~31

~~شکر گذار [4

~~خ

~~ح: بعضی (8اخ :

~~این کلامه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_340.png)

~~یرون ایم . سوم 1 آنکه بلاد وممالک2 محروسه را منقسم بدو بخش

~~رده، هر یک در قسمی دخل کنیم وبقدر مقدور خویش آثار کفایت

~~حیز ظهور رسانیم. الجایتو سلطان در جواب فرمود که : خواجه رشید

~~و خواجه علیشاه دو خدمتگار شایستهاند. رشید مردی پیر ودانشمندست

~~و علیشاه جوانی کاردان خردمند. صلاح مملکت در آنست که هر دو

~~باتفاق بک دیگر مهمات را فیصل دهند و آن یک در مقام شفقت و این

~~یک در صدد تعظیم و حرمت بوده، قدم از دایرهآ موافقت بیرون ننهند و

~~برحسب فرمان آن دو وزیر عالی شأن گرک آشتی کردند و بار دیگربر

~~سبیل مشارکت روی بسر انجام مهام آوردند . اما چون سلطان محمدخدا

~~بنده رخت بعالم بقا کشید و سلطان ابوسعید مسند سلطنت را بوجودخود

~~مشرف گردانید نوبت دیگر میان آن دو وزیر که در تمشیت امور ملک

~~بدستور پیشتر با یک دیگر شریک بودند اتفاق مخالفت افتاد. اما خواجه

~~علیشاه هر چند خواست که نسبت بخواجه رشید تصرفی یا تقصیری ظاهر

~~کند او را این معنی دست نداد. درین اثناء جمعی از عملهآ دیوان نزد

~~خواجه رشید رفته، بعرض رسانیدند که : اکر اجازت فرمایند ماباخواجه

~~علیشاه درمقام قیل وقال آثیم، تامبلغی از تصرفات بروی ثابت

~~گردد

~~خواجه رشید از غایت سلا مت نف

~~وطینت یاک بدان امرهمداستان

~~نشد و گفت : من خواجه علیشاه را بگویم تا شما را استرضا نماید. آن

~~جماعت از خواجه رشید مایوس شده، نزد خواجه علیشاه نواب وامراء

~~را زشوتها داده تا مزاج ایشان را برخواجه رشید متغیر کردانیدند وپیش

~~درخ این ms239 کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_341.png)

~~سلطان ابوسعید بهادر خان او را بعیوب منسوب ساخته، فی اواخر

~~رجب سنهآ سبع عشر 1 وسبعمائه2 رقم عزل بر ناصیهآ حالش کشیدند

~~وبعد از انقضای پنج شش ماه ازین قضیه امیر جوبان خواجه رشید را

~~طلداشته، گفت : وجود تو بردرگاه پادشاه مانند نمک درطعام مطلوبست

~~ومهام سیاهی و رعیت بی دخل رای صواب نمایت بغایت معیوب، البته

~~کرت دیگر ملازمت اختیار می باید کرد و روی بفیصل سهمات مملکت

~~اورد. خواجه در جواب نفت : عمری در ملازمت کذرانیده ام و شام

~~اوقات شباب را بصبح ایام شیب رسانیده روزگار شباب که موسم جمع

~~کردن اسباب اقبال و کامرانیست نهایة پذیرفت ونهال آمال و امانی اوقات

~~جوانی از هبوب صرصر ایام ضعف وناتوانی سمت انحنا3 کرفت.

~~بسان یشت کمان گشت یشت من ز آن روی

~~فیت

~~که تبر عمر گرانمایه در گذشت ز شست

~~بپای خاستنم مشکلست و می گوید

~~زمانه : خیز که این خانه نیست جای نشست

~~وانچه مرا دروزارت دست داده هر گز هبچ وزیری را اتفاق نیفتاده،

~~اکنون سیزده نفر از اولاد رشید رسیدهاند . اولی آنست که حالا ایشان

~~عوض من در خدمت باشند و بنده بتدارک مافات قیام نموده، مخادیم 9

~~رقم نسیان برصفحهآ حال من کشند.

~~خواستنم (5] درخ بقطه نگذاشته است

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_342.png)

~~رسمست که مالکان تحریر

~~زاد کنند بندهآ پیمر

~~خواجه رشید هرچند درباب استغفار مبالغه بیشتر نمود امیر جوبان

~~در تکلیف منصب وزارت افزود . بالاخره خواجه رشید سررضاجنبانیده،

~~چون این خبر بخواجه علیشاه وجمعی که قصد جناب وزارت بناه نموده

~~بودند رسید آغاز اضطراب کرده ، ابوبکر آقارا که نفس ناطقهآ امیر جوبان

~~بود بایشار درم و دینار بفریفتند تا مزاج امیر را بر وزیر صافی ضمیر

~~متغیر گردانید و امیر جوبان 3 اگر چه باخواجه نیک بود اما لوحی ساده

~~داشت که هرکس می خواست مطلوب خودرا بموجب مدعا برآن می نگاشت

~~و کار بجائی رسید که خواجه ابراهیم ms240 که ولد خواجه رشید و شربت دار

~~ولجایتو سلطان بود باغوای پدر خود آن حضرت را زهر داد وبدان

~~واسطه سلطان محمد خدابنده ازدارفنا3 روی بعالم بقا نهاد و امیرجوبان

~~این حدیث رابعرض سلطان ابوسعید بهادر خان رسانیده، دوامیردیکر

~~که رشوت کرفته بودند ادای شهادت نمودند و حکم قتل آن خواجهآ نیک

~~نفس حلیم و یسرش خواجه ابراهیم حاصل فرمودند. شهادت ایشان در

~~هفدهم 2 جمادی الاول سنهآ ثمان عشر 8 وسبعمائه 9 اتفاق افتاد و

~~مولانا جلال الدین عتیقی شاعر جهته تاریخ ان واقعه این بیت در سلک

~~نظم انتظام داد:

~~رشیدملت ودین چون رحیل کردبعقبی نوشت منشی تاریخ او که "طاب ثراه"

~~320

~~چوبان () خ : جویان (3)ق وخ : حوبان (6) خ : مو باغواه

~~: هفندهم

~~2

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_343.png)

~~بصحت پیوسته که اکثر آن جماعت که قصد خواجه رشید رحمه الله

~~کردند بحسب تقدیر هم در آن سال بیاسا1 رسیدند و روی بدار جزا

~~آوردند .

~~*ت

~~توبد کنندهآ خود را بروزگار سپار

~~که روزگارترا چاکریست کینه گزار

~~خواجه تاج الدین علیشاه جیلانی

~~وزیرصایب تدبیر هنرور و مشیر عدالت شعار شرع پرور بود، چنانکه3

~~سایقا5 مسطور شد، سلطان محمد خدابنده بعد ازقتل خواجه سعدالدین

~~محمد آوجی1 منصب وزارت رابشرکت خواجه رشیدبوی تفویض فرمود .

~~در جامع التواریخ مسطورست که : خواجه علیشاه در اوایل ایام وزارت

~~از غایت علو همت پادشاه و امرای مملکت یناه را در خطهآ بغداد طوی

~~داد و در آن جشن دکلهآ مرصع بلئالی آبدار و جواهر زواهر بوزن

~~چهارده رطل و افسر مکلل که قطعه ای لعل بوزن بیست وچهار مثقال

~~در آن تعبیه بود و نه غلام سیم اندام با کمرهای زرنگار و نه اسب عربی

~~نژاد که زین وسرافسار همه زرین بود برسم پیشکش برطبق عرض نهاد

~~و چون در جمادی الاولی1 سنهآ ثمان عشر 8 وسبعمائه 6 صاحب سعبد

~~خواجه رشید بشرف شهادت رشید خواجه علیشاه از روی استق لال

~~بسرانجام مهام ملک ومال برداخت وطریق ms241 عدل و انصاف مسلوک داشته،

~~ابنیهآ رفیعه ازمدارس وخوانق و رباطات ومساجد بنا نهاده، مستغلات0ا

~~321

~~خو رحه

~~درق نیز چنین بوده ولی تراشیده اند

~~جنانچه5

~~خ ة ثمان و

~~"ستقلال

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_344.png)

~~مرغوب برانها وقف ساخت ودر سنهآ 1723

~~خواجه تاج الدی

~~علیشاه را مرضی صعب برمزاج طاری کشت ، چنانکه اطبای حاذق از

~~معالجه عاجز آمده کار از مداوا و تدبیر در کذشت، مصرع : چو آمد

~~اجل ازمداوا چه سود؟ سلطان ابوسعید بهادرخان از غایت عنایت بعیادت

~~وزیر قدم رنجه فرمودواین صورت نیز مانع نیفتاده، آن وزیرصایب تدبیر

~~در اوجان از عالم فانی بجهان جاودانی انتقال نمود. نعش او را بائین

~~شرع سید المرسلین صلا.وات الله علیه و علیهم اجمعین برداشته ، بخطة

~~تبریز بردند و درجوارمسجدی که بنا کردهآ معمار همتش بود دفن کردند .

~~فهت

~~ز فضل خداوند مغفور باد

~~باغ جنان2 شاد و مسرور باد

~~از غرایب حالات آنکه : سلطان ابوسعید بهادر خان پسران خواجه علیشاه

~~جیلانی را نوازش13 تمام کرده، خواست که منصب وزارت را بیکی از

~~ابشان دهد. در آن اثناء برادران با یک دیگر5 درمقام نزاع و تقریر

~~آمدند و چندان لجاج کردند که ایشان را از مناصب عزل نموده، هرچه

~~مدت العمر اندوخته بودند بستدند.

~~من ناله ز بیگانه ندارم ، که دلم را هرغم که رسیدست هم از خویش رسیدست

~~نگاه دو برادر کامل عقل با هم در مقام صلح وصفا آمده ، شب و روز

~~در فکر آن بودند که قوت لایموت از کجا حاصل کنند.

~~چو سیرش کنی دشمن جان بود

~~322

~~سک آن به که خواهندهآ نان بود

~~آخ

~~: معقور [3]ق وخ : جهان

~~خة در

~~نواز

~~خ

~~برادران یک دیگر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_345.png)

~~کن الدین صاین

~~از اولاد ضیاء الملک محمدبن مودود بود و ضیاء المک درزمان

~~سلطان محمد خوارزمشاه بمنصب عارضی سپاه اشتغال می نمود و در آن

~~اوان که سلطان جلال الدین در کنارآب سند ازلشکر پادشاه کیتی ستان

~~چنکیز خان ms242 شکست ییافته، بجانب هندوستان شتافت ضباء الملک در

~~ملازمت سلطان بود. لاجرم در وقتی که سلطان ازین دیار مراجعت فرمود

~~سوابق خدمات ضیاءالملک را ملاحظه کرده ، او را منظور نظر عنایت

~~گردانید و پایهآ قدر و منزلتش را باوج سپهر برین رسانید و ضیاءالملک

~~در زمان دولت و اقبال ازین دار ملال بسرای راحت و سرور انتقال

~~نمود . اما رکن الدین صاین نصرة الدین عادل لقب یافته، لوای استقلال

~~برافراشت ودفترحقوق تربیت امیر جوبان را2 برطاق نسیان نهاده ، معایب

~~او و اولادش را بهنگام مجال برصفحهآ ضمیر سلطان ابوسعید می نگاشت

~~و چون امیر جوبان1 از تغییر مزاج صاحب تاج وسریر وخبث وزیر بی

~~تدبیر آگاهی یافت ببهانهآ ضبط ولایات خراسان رکن الدین صاین راهمراه

~~خود کردانیده ، بدان جانب شتافت و درغیبت امیرجوبان3 پسرش دمشق

~~خواجه که صاحب اختیار ملک ومال بود بیکی ازممگان اولجایتوسلطان

~~متهم کشت وسلطان ابوسعید خان که از تحکمات جوبانیان5 نیک بتنک

~~بود بقتل او حکم کرده، دست قضا بساط حیوة دمشق خواجه رادرنوشت.

~~چون این خبر در خراسان بسمع امیر جوبان9 رسید و او تغییر مزاج

~~سلطان را از غمز 2 و سعایت نصرة الدین عادل تصور می نمود وزیر را

~~323

~~اشتها

~~خ حوبانرا (3) ق : حویان وخ : جویان (4) ق

~~وبان وح حویان (ه) ق : چویانیان و خ

~~جوبانیا

~~:حوبان

~~خ حوبان [7] ق: عمروخ نغمر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_346.png)

~~طلبیده ، فی الحال جلاد را بقتل او امر فرمود. رکن الدین صاین

~~متحم گثته ، مجال قیل و قال نیافت و از جلاد التماس کرد که : مرا

~~بد ونیم زن . جلاد از سبب این تمنا پرسید . وزیر بجانب امیر اشارت

~~نمود

~~نوی

~~بدو گفت : زیرا که یشتی که آن

~~کند بر شما اعتماد از جهان

~~نباشد بجز تیغ فرجام آن

~~همینست آخر سر انجام آن

~~خواجه غیاث الدین محمد بن خواجه رشید

~~درعنفوان او ان جوانی که بهترین اوقات زندکانیست همت عالی نهمت بکسب

~~فضایل نفسانی و تحصیل کمالات ms243 انسانی مصروف داشت و باندک زمانی

~~ذات پسندیده صفات بحلیهآ فضل وهنر محلی واراسته کشته، رایت مهارت

~~در اکثر فنون و علوم برافراشت . بطلاقت لسان و فصاحت بیان و

~~حسن خلق ولطف طبع و سلامت نفس و استقامت ذهن مشهور کشت و

~~هم در مبادی ایام شباب بگزاردن 3 حج اسلام و طواف روضهآ خیرالانام

~~علیه الصلوة والسلام مشرف شده، ازارتکاب منهیات بیک بارکی در کذشت.

~~در آن اوقات که سلطان ابوسعید بهادر خان امیر دمشق خواجه بر.

~~جوبان4 را بعالم بقا فرستاد مقالید رتق وفتق و مفاتیح قبض وبسط مهام

~~ملک ومال رادرقیضه اقتدار خواجه غیاث الدین محمد نهاد و از اعیان

~~خراسان خواجه علاءالدین محمد را با ان جناب درامر وزارت شریک

~~گر دانید . اما بعد از انقضای هشت ماهخواجه علاءالدین محمد بسرشغل

~~استیفاء رفته ، خواجه غیاث الدین محمد مستقل کردید5 و ان وزیر

~~324

~~در خ این کلممه نیست

~~خ: بلط فت ودرق نیزتراشیده و چنین کرده اند

~~و

~~بکذارد

~~4]ق : حوبان وخ :جوبان (5) خ : کرد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_347.png)

~~صافی ضمیر بحسب ارث و استحقاق بر مسند فرماندهی نشسته، باحیای مراسم

~~عدل واحسان واعلای معالم امن وامان واستمالت سپاهی و رعیت وتکثیر

~~عمارت و زراعت قیام و اقدام نمود ودر تمهید ارکان دین متین و تشیید

~~قواعد سیدالمرسلین صلوات الله علیه وعلیهم اجمعین جد و اهتمام واجتهاد

~~تمام فرمود. نهال آمال اهل فضل وکمال از رشحات سحاب افضالش سمت

~~نشو و نما پذیرفت و ریاض امانی علمای ربانی و سعادتمند دو جهانی از

~~قطرات احسان بی پایانش صفت طراوت و ضارت کرفت.

~~تا هاتف دولت تو در داد اواز

~~رباعیا

~~بر عالمبان کشت دررحمت باز

~~پیرانه سراین کهن جهان کردطیع

~~کزبخت جوان توجوان گرددباز

~~از حسن رعایتش طوایف امم بربستر استراحت غنودند و ازیمن عدالتش

~~طبقات بنی آدم در مقام رفاهیت اسایش نمودند.

~~عاد الزمان الی جمیل صفاته

~~شعر1)

~~غمام انعامش چون انعام غمام عام و کف باذلش ms244 کافل هرمراد و مرام .

~~ویفوح ریاح3 المسک من نفحاته

~~جام جم روید بجای لاله از هر ذره خاک

~~بیت2

~~قطرهای بر خاک اگر ریزند از انعام او

~~در خطهآ تبریز مدرسه ای در کمال ترفع و وسعت ونهایت تکلف و زینت

~~بنا فرمود و آنرا موسوم بغیائیه گردانیده، مزارع خوب و مستغلات *

~~325

~~خ این کلمه نیمست

~~رخ ابن کامه

~~نیست

~~ق و خ: مستقلات

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_348.png)

~~مرغوب بر ان وقف نمود. لاجرم علمای اعلام و افاضل انام بنام خجسته

~~فرجام آن وزیر عالی مقام کتسب معتبرورسایل افادت اثر تصنیف کردند

~~و از مواید انعام و احسان فراوانش فایده وبهرهٔ‌ تمام بردند .

~~کشادند و بستند خلق جهالن

~~یت1]

~~بمدحت زبالن و بخدمت میان

~~شرح مختصر ابن الحاجب و متن مواقف و فواید غیائیه از مؤلفات

~~عالی جناب فضابل بناه افتخار العلماء المتبحرین قاضی عضدالدین ایجی

~~و شرح مطالع و شرح شمسیه ازمصنفات جناب دقایق ماب زبدة الفضلا*

~~المتأخرین مولاناقطب الدین رازی و تاریخ گزیده تالیف حمدالله مستوفی

~~فزوینی وقصیدهآ مصنوع منظوم خواجه سلمان ساوجی2 برین شاهدان

~~صدق و گواهان عدلاند. از لفظ گوهر فشان بعضی از کبرای عالی شان

~~که صحت روایت ایشان بسان افتاب تابان در وسط سپهر حضرت نشان

~~سمت ظهور دارد استماع افتاده

~~روزی امیر شیخ ابواسحق که

~~قدوةآ سلاطین آفاق و فرمانفرمای ولایت فارس وعراق بود از عالی

~~جناب افادة پناهی قاضی عضدالدین ایجی سؤال فرمود که : اهل فضل

~~و هنر در ابام سلطنت سلطان ابو سعید بهادر خان رعایت و تربیت بیشتر

~~افتند یا در ایام دولت من ؟ آن جنابتبسم نموده، جواب دادکه:

~~صورت حال این فقیر باری آنست که بمجرد آنکه خواجه غیاث الدین

~~محمد که وزیر ابو سعید بهادر خان بود در یک مجلس سه نوبت بدست

~~عطا بخش بجانب من اشارت کرد مرا آن مقدار جمعیت حاصل شد که

~~واادرخ آین ککممه نیست (اا ق: ساوه جی (ااخ نشاهد (مادرق این ککمهه ms245 نیست

~~326

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_349.png)

~~حالا هر سال نواب دیوان شما مبلغ سی هزار دینار عراقی عشر املاک

~~من می کیرند . آنگاه پادشاه از حقیقت این سخن استعلام فرموده ، قاضی

~~گفت که : یکی ازعادات آن وزیرخجسته صفات آن بود که درشب هرجمعه

~~علماء و فضلاء طرح صحبت انداخته، در چهار صفه که ظاهر آن از

~~صفای باطن فرخنده میامنش حکایت می کرد می نشست و آن جماعت را

~~علی الاختلاف مراتآبهم در آن مجلس جای می داد و بعد از وقوع

~~مباحثهآ علمی از هرکس سخنی سنجیده می شنید او را بخود نزدیک تر

~~می گردانید و در یکی از آن مجالس قیل و قال این شکسته بال موافق

~~مزاج آن مربی ارباب فضل وکمال افتاده، سه نوبت باشارت مرا نزدیک

~~خود خواند، تا آنکه بی واسطه یهلوی خویش نشاند وارکان دولت چون

~~ازین التفات جناب آصف صفات وقوف یافتند چنانکه1 بعرض رسید مرا

~~رعایت نمودند . امیرشیخ ابواسحق پس

~~استماع این حکایت مبلفی

~~را که هرساله

~~دیوانیان او از واجبی قاضی می گرفتند برسم سیور

~~غال بدان جناب بخشید وبرطبق کلمهآ خجستهآ "هذامن برکات البرامکه،

~~بواسطهآ نقل یکی ازسیر ستودهآ آن وزیر عالی کهر آن فاضل بی بدل بدین

~~عطیه بهره ورکردید .

~~باعی

~~ای کشته ترا مسند اقبال مقام

~~رآی تو امور ملک را داده نظام

~~خواهی که شوی در دوجهان نیکونام

~~در تربیت اهل هنر کوش مدام

~~بالجمله رایت اعتبار و اختیار خواجه غیاث الدین محمد در غایت ابهت

~~رق وخ این کلمه نیست . (2) درخ

~~) درخ این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_350.png)

~~واقتدار سر بفلک دوار کشید. جمعی که نسبت بخاندان رشیدی بی ادبی ها

~~کرده بودند متوهم شدند و آن خواجهآ نیکوسیرت بخلاف عقیدهآ آن جماعت

~~همه را منظور نظر مکرمت و احسان کردانید.

~~یت1

~~هرآن کس که دردست فرمان او

~~زمام خلایق نهد کردکار

~~همان به که کوشد بنام نکو

~~که آن ماند از سروران یادکار

~~و هم چنین ms246 از کمال حلم و سلامت نفس خواجه غیاث الدین محمد

~~حکابت کنند که : ناری 2 طفای که از عظمای امرای سلاطین ابوسعید

~~بهادر خان بود و چند گاهی حکومت خراسان را سلطان بوی تفویض

~~فرمود بعد از آنکه انواع فتنه و فساد و ظلم و بیداد در ولایات خراسان

~~بظهور رسانید بقصد قتل خواجه غیاث الدین محمد متوجه درکاه عالم

~~ناه کردید. چون سلطان شرح حور و طغیان و مافی الضمیر اورا

~~نسبت بوزیر شنیده بودطریق کم التفاتی مسلوک داشته و باوی ملاقات ننمود و

~~ناری طغای جمعی ازنوکران خود رامسلح ومکمل ساخته، بر در مدرسه ای

~~که در جوارخانه ای بود موقوف کردانید وخود سلاح3 بسته، بدرخانهآ

~~وزیر شتافت و خواست که با نوکری چند درآید و حسب المدعا بفیصل

~~مهم ان جناب قیام نماید. برادر خواجه غیاث الدین محمد گفت که :

~~یرلیغ پادشاه چنانست که هیچ افریده با سلاح3 پیش خواجه نیاید .

~~ناری طغای بالضروره سلاح ازخود جدا کرده، تنها درامد و چون دید

~~که تبر تدبیر او بهدف مراد نرسید آغاز تواضع و تلبیس نموده، از وزیر

~~328

~~: صلاح

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_351.png)

~~التماس کرد که در اصلاح مزاج سلطان کوشیده، نوعی سازد که او را

~~شرف ملازمت دست دهد و خواجه این ملتمس را بعز اجابت مقرون

~~کردانیده ، فرمود که : شما سوارشوید که من نیز بیرون می آیم ، تابملازمت

~~رفته، مهم شما را بموقف عرض رسانم . ناری طغای سوار کشته، بمردمی

~~که بر در مدرسه موقوف کرردانیده بود پیوست و بهمان خیال فاسد بایستاد.

~~اما خواجه از در دیکر سوار شده، بملازمت سلطان شتافت و زبان

~~فصاحت بیان بدرخواست جرایم ناری طغای بگشاد.

~~ببیت

~~مه فشاند نور و سک عوعو کند

~~هر کسی بر طینت خود می تند

~~بادشاه از غایت سلامت نفس وزیر متعجب شده ، فرمود که :

~~هیچ میدانی که ناری طغای در بارهٔ‌ تو چه اندیشه دارد ؟ خواجه عرضه

~~داشت که : من بندهآ این درگاهم و ms247 مشمول عاطفت پادشاه، هر کس بی

~~جهتی در حق من بداندیشد بمقتضای " ولا یحیق المکرالسیتی الاباهله"

~~البته باو عاید کردد، مصرع1 : هرچه کند بخود کند کر همه نیک و

~~بد کند ، و سلطان همان لحظه بگرفتن ناری طغای فرمان داد و او

~~از وقوع این حکم خبر یافته وکریخته ، بالاخره در دام بلاافتاده ودرغرهٔ‌

~~شوال سنهآ تسع وعشرین و سبعمائه2 بیاسا رسیده، مضمون کلمهآ " من

~~حفربئر الاخیه وقع فیه" بحیز ظهور آمد وخواجه غیاث الدین محمد تا

~~اخرایام حیات سلطان ابوسعید بهادرخان در کمال اختیار

~~واستقلال بتمهید

~~بساط عدل و انصاف ورعایت ارباب فضل و اشراف 3 قیام واقدام می نمود

~~329

~~درق از

~~تا سطر 15

~~از میان بردهاند (4) دراصل:اسراف

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_352.png)

~~و چولن در سیزدهم ربیع الاخر سنهآ 732 سلطان ابوسعید بجهان

~~جاویدان انتقال فرمودخواجه غیاث الهین محمد برای رزین و عقل دوربین

~~قدبرات شایسته انکیخته ، امراء و ارکان دولت را بر سلطنت اریا خان

~~متفقق دردانیده و در چهاردهم ماه مذکور اریا خان بر مسند فرماندهی

~~نشست . بتلقین وزیریادشاه نشان درتشیید مراسم معدلت و احسان کوشیده،

~~اما امبر علی پادشاه که خال سلطان مغفور بود ودر دیار بکر بحکومت

~~اشتغال می نمود آغاز مخالفت کرده : موسی خان را بسلطنت برداشت و

~~الشکر موفور فراهم اورده رایت جنک وجدال برافراشت و اریاخان

~~مستعد مقایلمه و مقاتله شده ، در آن اثناءآ مکر را از اردوی مخالفان

~~پیغام رسید که : اگر منصب امیر الامرائی را بامیر علی پادشاه دهند او

~~ترک مخالفت داده، بملازمت مبادرت می نماید .خواجه غیاث الدین محمد

~~بدان معنی رضا نداد وگفت:

~~یت

~~نشود خاضع عدو هر کز

~~گرچه بر آسمان کندمسکن

~~باز گنجشک رابرد فرمان؟

~~شیر روباه را نهد کردن؟

~~و در خلال آن احوال اریا خان قصد کرد که جمعی از لشکریان

~~را که بهوا داری موسی خان و امیر علی پادشاه متهم بودند از میالن

~~بردارد و خواجه غیاث الدین محمد ms248 از غایت غرور وجود و عدم ایشان

~~را یکسان انگاشته، گفت : ع : چه جای قصدگه اندیشه هم کری نکند .

~~فی الجمله در روزشنبهآ سابع عشرشهر رمضان سنهآ ست و ثلثین وسبعمائه1

~~در حدود نفتوان دو سپاه را اتفاق ملاقات افتاد و حربی صعب روی

~~330

~~رمضان س

~~73

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_353.png)

~~نموده بمقتضای آیهآ کریمهآ دکم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة باذن الله " امیر

~~علی پادشاه را ظفر ونصرة دست داد و اریا خان و وزیر پادشاه نشان هر

~~یک بطرفی کریخته ، لشکریان موسی خان از عقب شتافتند و خواجه

~~غیاث الدین محمد را در سه کنبدان مراغه گرفته ، نزد امیر علی یادشاه

~~بردند . امیر علی اکر چه از وزیر صافی ضمیر آزار بسیار در خاطرداشت

~~مراسم اعزاز و احترام بجای آورده، خواست که از لوازم مروت و

~~انسانیت دقیقهای نامرعی نکه ارد . اما سایر امراهآ در قتل آلن وزیر

~~عالم عادل نیکو اخلاق متفق اللفظ والمعنی کشته، در حادی عشرین

~~شهررمضان سال مذکور صاحب سعید خواجه غیاث الدین محمد رشیدی

~~بعز شهادت رسید و هم در آن ایام اریاخان نیز کرفتار کشته، از عقب

~~وزیر روان کشت . این ابیات یکی ازافاضل در مرئیهآ آن وزیر فاضل

~~بنظم آورده، برخاطر بودثبت افتاد :

~~رفیه

~~جای آنست کاختران امروز

~~بر سراز دست چرخ خاک کنند

~~دردمندال مهر از سر درد

~~جامه در بر چوصبح چاک کنند3

~~الغیاث الفیاث در گیرند

~~ناله و اه دردناک کنند

~~که وزیری بدالن عزیزی را

~~چنین خوارثی3 هلاک کنند

~~خواحه عللاء الدین

~~از بزرک زادکان خراسان بود و چنانکه 5 سابقا مسطور شد

~~دروزارت سلطان ابوسعید بهادرخان مدت هشت ماه با خواجه غیاث الدین

~~محمد شرکت نمود. بعد از آن مستوفی دیوان شده، پس از چند گاه

~~331

~~بیست ویکم (2] دراصل: رشید (3] درق ازسط

~~0فهٔ‌ 329

~~تااینجایک ورق را کنده و ازمیان بردهاند [6آق وخ : خواری [هاق وخ : چنانچه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_354.png)

~~وزارت ولایات خراسان بروی قرار ms249 یافت وخواجه بدان جانب شتافته ،

~~تا زمان فوت سلطان بضبط اموال آن مملکت می برداخت و بعد ازفوت

~~سلطان نزد طغا تیمور خان که در خطهآ جرجان بر سریر خانیت نشسته

~~بود رفته، منظور نظرعنایت کشت و بدستورییشتر منصب وزارت خراسان

~~بدو قرار کرفت و در وقتی که امیر عبدالرزاق که اول ملوک سربدارست

~~در قریهآ پاشتین خروج نمود خواجه علاء الدین محمد در قریهآ فریومذ

~~بود و در مقام دفع فتنهآ امیر عبدالرزاق آمده، بین الجانبین قتال بوقوع

~~انجامید و خواجه در اثنای حرب شهید شد. یفعل الله مایشاءآ و یثبت و

~~یحکم مایرید انه حمید مجید .

~~امیر حمال الدین بن تاج الدین علی هروانی

~~آمیر علی پادشاه چون بمرتبهآ جهانبانی ومنصب پادشاه نشانی رسید

~~امر وزارت و تمشیت امور دیوانی را بامیر جمال الدین شروانی که پدرش

~~چندگاه حاکم بعضی از ولایات عربستان بود مفوض گردانید و آن مرد

~~عاقل را چون بران دولت زیاده وثوق و اعتمادی نبوددر ایام اختیار خویش

~~دیدهآ بصیرت کشوده جزدلجوئی مردم نفرمود وبغیر استمالت خا اردوست

~~و دشمن برهیچ امری اقدام ننمود، چنانکه :

~~آسایش دو کیتی تفسیر این دو حرفست :

~~بت2]

~~دوستالن مروت ، با دشمنان مدار

~~و هم در آن اوان امیر شیخ حسن نویان که پسر عمهآ سلطان

~~332

~~درخ این کلمه نیست

~~و خ : فریوند

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_355.png)

~~ابوسعید بهادرخان بود محمد خان را بپادشاهی برداشته، از روم بعزم

~~رزم آمیر علی پادشاه وموسی خان توجه نمود و در رابع عشرذی حجهآ سنهآ

~~ست و ثلثین و سبعمائه1 بین الجانبین در قرادره از توابع اله ثاق محاریه

~~بوقوع انجامیده، محمدیان بر موسویان غالب شدند و امیر علی پادشاه

~~کشته کشته ، زمان وزارت امیر جمال الدین بسر آمد . امابواسطهآ معاش

~~پسندیده از آن غرقاب بساحل نجات رسید. مصرع2 : زبد نیکوئی داد

~~اورا نجات .

~~خواجه شمس الدین زکریا

~~چون امیر شیخ حسن نویان که از اولاد امیر اقبوقاء جلایر بود

~~و نزد مورخان ms250 بامیر شیخ حسن بزوک اشتهار دارد محمد خان رابپادشاهی

~~برداشته، بر امیر علی پادشاه و موسی خان ظفر یافت و ممالک عراق

~~و آذربایجان را درتحت تصرف آورد منصب وزارت بخواجه شمس الدین

~~زکریا که خواهر زاده وداماد صاحب سعید خواجه غیاث الدین محمدبود

~~تفویض نمود و خواجه شمس الدین در تمامی ایام دولت امیر شیخ حسن

~~ویسرانش سلطان ویس وسلطان حسین بسرانجام مهام اشتغال داشت ودر

~~ایام اختیار علم عدالت و انصاف برافراشت و بهنگام وصول اجل موعود

~~در فراش خودفوت شده، نام نیکویادگار گذاشت.

~~خواجه غیات الدین محمد علیشاهی

~~در آن اوان که امیر شیخ حسن چویانی که بین المورخین بشیخ

~~حسن کوچک معروف و مشهورست سلیمان خالن را بسلطنت موسوم

~~333

~~6

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_356.png)

~~گردانیده، مملکت آذربایجان را تسخیر نمود منصب1 وزارت رابخواجه

~~غیاث الدین محمد تفویض فرمود. او تا آخر ایام حیات امیر شیخ حسن

~~بدان امرمشغولی کرده3 بعد از آنکه :

~~ق3

~~نویان زمان شیخ حسن چویانی

~~از حکم قضا وقدر یزدانی

~~در سال ذمد1 درشب وروزمعراج

~~بر دست زنش تباه شد ینهانی

~~وبرادرش ملک اشرف نوشیروان نامی را از اولاد چنگیز خان

~~بسلطنت بر کرفته متوجه سلیمان خان شد. خواجه غیاث الدین محمددانست

~~که اساس پادشاهی سلیمان خان روی در انهدام دارد . لاجرم ترک

~~وازرت کرده، بملک اشرف پیوست و در پناه دولت او بی آنکه در مهم

~~دیوانی دخل داشته باشد بقیهآ اوقات حیات بگذرانید.

~~خواجه مبدالحی

~~وزیرنوشیروان6 خان و ملک اشرف بود و بعد از آنکه مدتی

~~مدید

~~شرایط نیکو خدمتی بجای آورده، بدان امر اشتغال نمود

~~ملک اشرف اورا گرفته، پیش کیا اسمعیل رودباری فرستاد، تا در قلعهآ

~~الموت محبوس دارد. کیااسمعیل بچشم اعزاز و احترام در و زیر نگریسته ،

~~از اقارب خود دختری با او در سلک ازدواج کشید و خواجه عبدالحی

~~334

~~1 درق درین موضع راده گذاشته ودر حاشیه بخط دیگر بسرخی نوشته

~~ه: (1 در

~~صعر

~~دمذ وسال ms251 ذمد بحساب

~~ابجا

~~5 درق در

~~حاشیهآ این موضع باخط دیگر نوشته شده : داین شعر شاه مظفرالدین

~~ممحمد خالد

~~الزوینی است

~~خ و ق : شروان (7) درق این

~~کامه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_357.png)

~~بملوک کیلان مراسلات آغازنهاده ، بملک اشرف پیغام داد که : عن قریب

~~گلانات را در حیطهآ تصرف تو خواهم اورد و چون ملک اشرف دانست

~~که وزیر بفراغت اوقات می گذارند از ارسال او بالموت یشیمان شده ،

~~اندیشید که اگر وزیر را طلب دارد کیا دست رد بر سینهآ ملتمس او نهد

~~و آغاز حیله و تزویر1 کرده، فرزندان و متعلقان خواجه عبدالحی را

~~که کرفته بود مطلق العنان کردانید ودر بارهآ ایشان انواع انعام و احسان

~~بحیز ظهور رسانید . ان جماعت پیغام فردستادند که : پادشاه با مادر مقام

~~عنایتست ، مراجعت می باید نمود و مقارن آن حال ملک اشرف رقعه ای

~~نوشته، مصحوب بحری فراش که از معتبران او بود نزد وزیر فرستاده،

~~التماس حضور فرمود. خواجه عبدالحی را چون چشم بر آن رقعه افتاد

~~از هوس جلوس بر مسند وزارت بی ارام شده، روی بجانب تبریز نهاد.

~~هر چند کیا اسمعیل گفت : برقول و فعل ملک اشرف اعتماد نیست . هم

~~درین ولایت بفراغت اقامت نمای . بجائی نرسید ودر مصاحبت بحری پیشتر

~~خدمت ملک اشرف رفت و از آمدن عبدالحی اعلام نمود. اشرف گفت :

~~او را بخانهآ خود فرود آور و بگوی که : فردا امیر2 ترا طلبمده، خلعت

~~وزارت خواهد پوشانید . مهتر بحری موجب فرموده عمل نمود و روز

~~دیگر بفرمان ملک اشرف جناب وزارت مآب را براسب لاغر نشانده2

~~و بقلعهآ النجق برد وبکوتوال آنجا سپرد. بعد ازروزی چندعادل اختاچی

~~رافرستاد ، تا خواجه را از النجق بیرون آورده ، بقلعه ای از قلاع کردستان

~~که کو توال آن موسی حیحی بود حبس نمود. موسی عبدالحی رااحترام

~~33

~~]خ: احقاجی

~~فی: نشانفد

~~خ وتذویر

~~خو میر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_358.png)

~~نمام کرده ، بر وجه احسن باوی زندگانی می کرد . در آن اثناء ms252

~~وزیر بی تدبیر عرضه داشتی پیش ملک اشرف فرستاد. مضمون آنکه :

~~موسی در محافظت قلعه تغافل می نماید . مبادا که کردان استیلایابند .

~~بت

~~چو ثیره شود مرد را روزگار

~~همه آن کند کش نیاید بکار

~~اشرف علی الفور موسی را طلبیده، در عقوبت کشید وچون ان

~~بیچاره ازجریمهآ خود پرسید عریضهآ عبدالحی را بوی نمود و موسی بدلایل

~~معقوله خاطرنشان او کرد که در حراست حصارم طلقا تقصیر نکرده ونشان

~~کوتوالی قلعه را بامضاء رسانیده، مراجعت نمود. آنگاه آن خواجهآ کامل

~~عقل را درخانهآ تاریک مقید کردانیده ، در آن را بسنک و گچ مسدودساخت

~~و سقف آنرا سوراخی کرده، هر روز دو نان جهت خواجهآ نادان از آن

~~سوراخ پائین2 می انداخت و حال خواجه بدین منوال بود، تا ان زمان

~~که ازآن محبس بزندان لحد انتقال نمود .

~~خواجه مسعود دامفانی

~~بعد از عزل خواجه عبدالحی2 وزیر ملک اشرف شد و او داماد

~~خواجهآ مشارالیه بود و خطی خوب و انشاء مرغوب داشت و چون اندک

~~زمانی بدان شغل خطیر یرداخت ملک اشرف دراوایل محرم سنهآ 751

~~اورا کرفته، درقلعهآ روئین دژ مقید ساخت: مقارن ان حال یادشاه عادل

~~1

~~این کلمه نیست

~~وخ : پایان

~~درق اینجا راده

~~ذاشته شده و در حاشیه بخطی دیکر بسرخی

~~4

~~5 در

~~وپیداست که درست

~~خو رولین دز

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_359.png)

~~عدیم المثال جانی بیک خان خبر ظلم و تعدی ملک اشرف را از قاضی

~~محیی الدیرن1 بردعی شنوده، رفع شر اشرف خر را بر ذمت همت

~~پادشاهاته واجب دانست و باسپاه فراوان بجانب آذ بایجان نهضت نموده،

~~اشرف اسیر سر ینجهآ تقدیر کشت وان مملکت بزیور عدل و احسان

~~آراسته شده ، جانی بیک خان ایالت آذربایجان را بشاهزادهآ عالمیان بیردی

~~بیک خان عنایت نمود وبجانب دار الملک خود مراجعت فرموده وچون

~~بمقصد رسیدیس از انقضای اندک زمانی بریاض رضوان خرامیدوبیردی بیک

~~خان بحسب ضرورت آن مملکت گذاشته، متوجه تختگاه پدر بزرگوار

~~گردید و ms253 شخصی اخی جوق نام بمدد جمعی ازامرای اشرفی بآذر بایجان

~~استیلایافت و منصب وزارت را بخواجه عمادالدین محمود کرمانی و امیر

~~ابوبکر

~~خواجه علیشاه جیلانی1 داد و در سنهآ تسع و خمسین و

~~سبعمائه7 سلطان اویس8 بن امیرشیخ حسن بزرک از بغدادلشکر بتیریز کشیده،

~~اخی جوقرا منهزم کردانیدوزمان وزارت مشارالیهمابنهایت انجامید* .

~~خواجه نجیب الدین

~~چولت سلطان ویس در دارالسلطنهآ تبربز رایت ایاات

~~برافراخت سلیمان نامی را امیر الامراء و خواجه نجیب الدین را که

~~برادر امیر شمس الدین زکریا بود وزیر ساخت و مولانا الیاس قلندر که یا

~~خة شرع (3) خ:

~~337

~~ه حعال

~~خ م5

~~امیده

~~درخ این کلممه نیست . (6) ق وخ

~~نیلان

~~ق

~~ش (9) درق اینجارا ده گذاشته

~~ودرحاشیه باخط دیگرسرخی نوشته شده : "مدت وزارت یکسال بود"

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_360.png)

~~ن دو صاحب منصب در مقام عداوت بود در هجو ایشان این قطعه

~~ظم نمود1 :

~~امارت بر سلیمان شد مقرر

~~فلک زآن روهمی بویدجهان را :

~~وزارت برنجیب دنک حیران

~~که : اینک آصف وآ نک سلیمان

~~وبعد از انقضای اندک زمانی خواجه نجیب معزول شده .

~~خواجه علاء الدین

~~نامی بر مسند وزارت نشست و هم در اوایل ایام وزارت مریض

~~شده ، درگذشت و سلطان ویس درجمادی الاول سنهآ 776 از دارغرور

~~بسرای سرور انتقال نمود و پسرش سلطان حسین قایم مقایم شده ، بعد

~~ازچند ماه بردست برادرخود سلطان احمد کشته کشت ومقارن آن حال

~~ماهجهآ رایات نصرة شعار پادشاه کیتی ستان امیرتیمور کورکان پرتووصول

~~برآن دیار انداخت و جمیع ممالک عراق و آذربایجان و فارس را مفتوح

~~و مسر ساخحت.

~~ذکر وزرای بادشاه عالیجاه قطب الدین امیر تیور کور کان واولاد

~~نامدار آن خسرو کشورکیر3 کیتی ستان

~~سب یادشاه کامران امیر تیمور کورکان بموجبی که در کتب مشهور

~~مسطورست بقراجار نویان4 که در زمان پادشاه عالم ستان چنکیز خانی

~~سرور قبیلهآ برلاس بود ملحق می شود و امیر تیمور گورکان در سنهآ

~~احدی وسعین و سبعمائه5 فرمانفرمای جهانیان شده، مدت ms254 یکصدوچهل

~~338

~~فرمود

~~درخ این کلمه نیست

~~درخ این کلمه فیست

~~بونان

~~سال 771

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_361.png)

~~و دو سال دولت واقبال در دودمان او بود. اسامی جمعی از اولادش که

~~خطبه وسکه بنام ایشان مزین کشته اینست :

~~1 میرزا خلیل سلطان بن میرزا میرانشاه کورکان بن امیر تیمور گور کان

~~اخلد ظله.

~~2) میرزا پیر محمد بن میرزا جهانگیر بن امیرتیمور کورکان .

~~3) میرزا شاهرخ بن امیر تیمور گورکان .

~~4) میرزا میر انشاه بن امیر تیمور کور کان.

~~5) میرزا ابابکربن میرزا میر انشاه .

~~6) میرزا عمر بن میرزا میرانشاه .

~~7) میرزا اسکندر بن میرزا عمر شیخ بن امیر تبمور گورکان .

~~8) میرزا الغ بیک بن میرزا شاهرخ .

~~9) میرزا علاء الدولة بن میرزا با یسنغربن میرزا شاهرخ .

~~10 میرزا سلطان محمد بن میرزا با یسنغر.

~~1) میرزا ابوالقاسم بابربن میرزا با یسنغر .

~~12) میرزا عبداللطیف بن میرزاالغ بیک .

~~13) میرزا عبدالله بن میرزا ابراهیم سلطان بن میرزا شاهرح .

~~14) میرزا ابراهیم بن میرزا علاءالدوله .

~~15) میرزا شاه محمود بن میرزا ابوالقاسمبابر

~~16 میرزا سلطان ابوسعید بن میرزا سلطان محمد بن میرزا میر انشاه

~~ورکان.

~~339

~~درخ این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_362.png)

~~18 ابوالغازی میرزا سلطان حسین بن میرزا منصور بن میرزا بایغرا بن

~~میرزا عمر شیخ بن امیر تیمور کورکان.

~~19) میرزا سلطان احمد بن میرزا سلطان ابوسعید.

~~2) میرزا سلطان محمد بن میرز اسلطان ابوسعید .

~~21) میرزا غمر شیخ بن میرزا سلطان ابوسعید.

~~22) میرزا الغ بیک بن میرزا سلطان ابوسعید.

~~22) میرزا سلطان مسعودبن میرزا سلطان محمود.

~~24) میرزا با یسنغر بن میرزا سلطان محمود.

~~25) میرزا سلطان علی بن میرزا سلطان محمود.

~~26 میرزا محمد حسین بن میرزا سلطان حسین.

~~27) میرزا بدیع الزمان بن میرزا سلطان حسین .

~~28) میرزا مظفر حسین بن میرزأ سلطان حسین .

~~29) میرزا ابوالمحسن بن میرزا سلطان حسین .

~~30) میرزا محمد محسن بن میرزاسلطان حسین، مشهور بکیک میرزا.

~~31) میرزا بابربن میرزا عمر شیخ بن میرزا سلطان ابوسعید1 .

~~و عادت این سلطانان چنان بود که زود زود بنصب و عزل وزراء

~~می پرداختند ومردم فرومایه رابتقلد ms255 این منصب جلیل المراتب سرافراز

~~می ساختند. لاجرم جمعی کثیر وجمی غفیر در ایام دولت ایشال

~~اه جاد ه اا د انا

~~340

~~درخ بیست ویکمین را شماره نگذاشته و بهمین جهة بجای 31

~~اشماره گذشته

~~وخ : جمعی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_363.png)

~~بربیان شمه ای از احوال مشاهیر ایشان اکتفا میرود و من الله الاعانة

~~و التوفیق.

~~خواجه عماد الدین مسعود سمنانی

~~از جملهآ بزرک زادکان سمنان بود ودرمدت مدید بوزارت حضرت

~~امیر تیمور کورکان قیام می نمود و درآن اوقات که آن پادشاه صاحب

~~جاه بمحاصرهآ بغداداشتغال داشت خواجه مسعود رابرسرکار ملحور کذاشت

~~وبحسب1 تقدیر ازشست قضا تیری رسید و بدان سبب خواجهآ بعز شهادت

~~فایز گردید.

~~مدت مدید وعهد بعید در زمان پادشاه صاحب تایید2 امیر تیمور

~~علال الاسلام

~~گورکان بسرانجام مهام وزارت مشغولی می کرد وکمایجب3 و ینبغی لوازم

~~خدمت و شرایط ملازمت بجای می آورد و در آن اوان که امیر تیمور

~~کورکان از مهم بغداد فراغت یافته، بخطهآ تبر بز شتافت خواجه علی سمنانی

~~از هرات و خواجه سیف الدین تونی از سبزوار بملازمت آن پادشاه

~~کامگار رسیدند و امیر تیعور کورکان منظور نظر لطف و احسان کردانیده

~~هر دورا صاحب دیوان ساخت و جمعی از نویسندگان خواجه مسعود

~~سمنانی بتحریک این دو خواجه بر جلال الاسلام آغاز تقریر کردند

~~و خواجگان نو دولت سخن مقرران را بعرض امیر تیمور کورکان

~~رسانیده4 ، آن حضرت بسمع قبول اصغاء نفرمود . روز دیگر با وزرای

~~عظام آن سخنان را در میان آورده ، جلال الاسلام اعتماد بر عنایتی که

~~341

~~صاحب سعید

~~ق : بحب وخزی

~~4) خ : رسانیدند

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_364.png)

~~روز کذشته فهم نموده بود کرد و ملتفت بجواب نشد و نخوت او بر خاطر

~~بادشاه کران آمده ، فی الحال جلال الاسلام معزول و مقید کشت ومقرران

~~فرصت یافته ودروغ و راست بسیار برهم بافته، مبلغی کرامند از جهات

~~او وعمال سرکارش بحصول پیوست و جلال الاسلام در آن ایام از تعذیب ms256

~~محصلان بفقدان نقد جان راضی کشته، کاردی بر خویش زد . اما چون

~~وخم کاردکاری نبود در همان دو سه روز صورت صحت روی نمود و بار

~~دیگر ملحوظ عین عنایت شده، فرمان همایون نفاذ یافت که : سرداری

~~الشکر تازیک متعلق بوی

~~و در مهم مال مطلقا دخل ننماید ودر

~~سنهآ خمس و ثمانمائه3 که پادشاه صاحب قران قیصر روم ایلدرم بایزیدرا

~~اسیرو دستگیر کرده، عساکر نصرة شعاردرآن

~~مرزوبوم بتاخت ولابات

~~وتسخیر قلاع اشتغال داشتند از قعلهآ الغ برلغ3 تیری بسینهآ جلال الاسلام

~~رسید. از دست اجل جام شهادت نوشید.

~~بیت

~~مرک حقست لیکن از تقدیر

~~گاه سنگش سبب شود، گه تیر

~~کی از فضلاء دربیان تاریخ واقعهآ جلال الاسلام این بیت درسلک

~~نظم انتظام داد:

~~کالن تاریخه بنصف رجب

~~طیب روح و طاب7 مثواه8

~~درق این عبارت نیست

~~بس ازین مصرع

~~طاب مثواه بحساب ابجد 895 می شود

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_365.png)

~~شیخ خسروشاهی

~~در سلک عمال ماوراءالنهر انتظام داشت و در آن اوان که میان

~~میرزا ابابکر و میرزا عمر ابنای میرزا میرانشاه در آذربایجان و عراق

~~صورت مخالفت روی نمود میرزا ابابکرخزانهآ میرزا عمررا که در سلطانیه

~~بود غارت نمود وشیخ خسرو شاهی از سمرقند رسیده، بمیرزا عمرپیوست

~~و منصب وزارت یافته، متقبل شد که موازی نقد وجنسی که میرزاابابکر

~~آز خزانهآ سلطانیه برده کفایت نماید و عمال را در مصادره کشیده، بر

~~متمولان تبریز تحمیلات نامقدورنمود وباندک زمانی نتیجهآ ظلم شامل حال

~~پادشاه و وزیر گشته ، در منزل میانج کرمرود و میرزا عمر ویران شدا

~~و شیخ بمرافقت بعضی از امراء از شاهزاده گریخته ، نزد میرزا ابابکر

~~رفت وبجزای اعمال سیئه خویش کرفتار شده ، بیاسا رسید.

~~خواجه کمال الدین محمود شهاب

~~در سلک اعاظم وزرای جلالت مآب انتظام داشت ومدتی در ایام

~~دولت صاحبقران کامیاب علم وزارت و صاحب دیوانی برافراشت

~~خواجه غیاث الدین سالار سشانی

~~در زمان جهانبانی حضرت تیمور کورکان9 پیوسته متصدی عظایم

~~امور دیوانی و معظمات ms257 اشغال سلطانی می بود5 ودر آن سال که پادشاه

~~ام این قسمت شامل شرح حال شیغ خسروصاهی و لمال الدین

~~11

~~محمود صهاب درن نیست وترجههٔ‌ کمال الدین مقمود درخ درحاهیه

~~با همان خط متن افزوده شده (2) درخ چنینست وپیداست که چیزی

~~ازمیان افتاده و عبارت رسانیست . (3) درق از ترجمهآ شیخ خسرو

~~شاهی تااینجا نیست . (4) خ : کورکانی (5) ق : دیوانی می نمود .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_366.png)

~~صاحب قران امیر تیمور کورگان بجانب روم لشکر کشیده بودخواجه

~~غیاث الدین سالار بضبط دار العبادهآ یزد قیام نموده ، ازاموال دیواین اعلی

~~در عین بازار شهر تیمی می ساخت و در وقت اتمام آن بنا خبر فتح روم

~~رسیده، آنرادارالفتح نام کردوفی الواقع در تمامی روی زمین بزازخانه ای

~~بآن تکلف و آئین کس نشان نمیدهد و خواجه غیاث الدین سالار بعد از

~~فوت صاحبقران کامگار بملازمت خاقان جم اقتدار شاهرخ میرزا شتافت

~~و یرتو انوارعنایت و عاطفت بروجنات احوال او تافت و در سنهآ عشر و

~~ثمانمائه3 برسید فخرالدین تقریر کرده ، سید معزول گشت و منصب وزارت

~~برخواجه غیاث الدین3 سالار قرار یافت واو بعد از شروع در آن کارنسبت

~~برعایا وزبر دستان مراسم عدل وانصاف بجای اورد . اما بنقیر و قطمیر با

~~امراء و ارکان دولت و مقربان حضرت مضایقه و مناقشه کرد ومعذلک

~~مفصلی در بیان تصرفات جمعی از اعاظم امراء نوشته، هر بیضه را شتر

~~مرغی وهرمرغی را کوسفندی وهر کوسفتدی رارمه ای وهرجوی راخر منی و

~~هرکاهی را کوهی بنام ایشان جمع نمود ودر ضبط تیولات اتراک مبالغه کرده ،

~~هر دانگی را دیناری اعتبار فرمود وچون در آن سال اجناس قیمتی تمام

~~داشت امراء وارباب مناصب کمان بردند که از دیوان تحمیلی نامقدور

~~سبت بدیشان صدور خواهد یافت و فذلک حساب چنان کفایت ارباب

~~مفصی بآن شد که جمعی از امرای نامدار مثل جهان ملک ملکت و

~~حسن جاندار5 وپدرش یوسف خلیل وسعادت وادتیمورتاش و بهلول بن

~~تیا تیمور و سلطان با ms258 یزید عثمان خواطر2 بدان قرار دادند که نسبت

~~(3) ق

~~344

~~خ12

~~(2 سال 810 ودرق وخ

~~خ: صدرالدین

~~ق : اباب

~~5) خ : خاندار

~~نهلوان (6)خ: خاطر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_367.png)

~~بخاقان سعید شاهرخ میرزاغدری اندیشند وچون کیفیت مواضعهآ ایشان

~~بسمع اشرف اعلی رسید فرار برقرار1 اختیار کرده، متوجه سیستان

~~کشتند و امر مضراب حاکو از عقب ایشان شتافته، بین الجانبین جنکی

~~عظیم بوقوع انجامید وبعضی از عاصیان در آن معرکه بشامت کفران

~~نعمت مبتلاکشته، برخی بعدازآن باندک زمانی کرفتارشدند و بیاسارسیدند .

~~مکن با ولی نعمت خود ستیز

~~بیت

~~که گردی سزاوار شمشیر تیز

~~القصه بواسطهآ این اسباب اکثرامراء ومقربان بخون غیاث الدین

~~سالار چون مستسقی بآب زلال تشنه گشتند وپس ازآنکه مدت یکسال از

~~شروع او در امر وزارت در کذشت سید فخرالدین مبلع سیصدتومان

~~بر خواجه غیاث الدین تقریر نمود ودر سر دیوان خیانت بی نهایت بروو

~~کار کنانش ثابت گشته ، امرای عظام تیغ انتقام از نیام برآوردند2 وفی الحال

~~خواجه غیاث الدین سالار را بدار القرار روان کردند .

~~بکرز گران ، سنک و شمشیرتیز

~~ببت

~~همان لحظه شد پیکرش ریزریز

~~چنینست ائین دلیای دون

~~سید فخرالدین محمد

~~وفا کس ندید از سپهر نگون

~~بعلو همت و سمو رتبت اتصاف داشت و در زمین دل سادات و

~~علماء تخم لطف و احسان می کاشت . اما جبلتش برصفت عج ونخوت

~~و سمت کبر و انانیت و کثرت ظلم وخویشتن داری و قلت رحم و مردم

~~345

~~ق وخ: قرار برفرار

~~خ : بر آورند

~~ق وخ تیر (6)خ:

~~زیر زیر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_368.png)

~~آزاری مجبول و مفطور بود و او در اوایل ایام دولت خاقان سعیدمیرزا

~~شاهرخ یای بر مسند وزارت نهاده، از روی استقلال بلوازم آن منصب

~~قیام نمود و بعد از1 کشته شدن خواجه غیاث الدین سالار بیشتر از پیشتر

~~اختبار و اعتبار یافته، در استهلاک و استیصال جمعی از عمال که بدو

~~باز کشت داشتنن غایت شرارت بجای آوره و مبلغ سیصد تومان ms259 بتکلیف

~~عنیف و آزار بسیار ازیشان حاصل کرد.

~~بآزار مردم دلیری مکن

~~ایت

~~و ووز بروز پایهآ قدر و منزلت سبد ارتفاع می ییسافت ، تا بنهایت

~~که آزرده گردی ز چرخ کهن

~~مرتبهآ جاه و حشمت رسید و فرمان او2 در اطراف و اقطار جهان بسان

~~احکام قضا وقدر نافذ کردید. درگاه او امیدگاه صغار و کبار هر بلاد و

~~دیار شد وآستانش مرجع اخیار و اشرار ممالک وامصار3 آمد ، ازآنکه :

~~از ایوان قدرش فلک منظری

~~یت4

~~اعیان زمان و اشراف جهان که بملازمتش میرفتند بی شایبهآ انتظار

~~بدرگاه جاهش ملک چاکری

~~هیچ کس را بار نمی داد و چون رخصت شدی بعد از آ نکه بصد دربند

~~گذشتندی غیر از معدودی که نام بردندی کسی را مجال دخول نبودی

~~و اکثر ملاقات ناکرده باز گشتندی .

~~نکردی سوی مظلومان نگاهی

~~بت

~~نیرسیدی سخن از داد خواهی

~~446

~~بعد از

~~و خ : انصار

~~ن

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_369.png)

~~وچون قربده سال جناب سیادت ماب درغایت جبروت و استقلال1

~~روزگار گذرانید کوکب دولت و اقبال او از اوج شرف و کمال بسرحد

~~نکبت وزوال رسید ، که گفتهاند :

~~نوی

~~چنینست رسم سرای درشت

~~کهی یشت زین و گهی زین بیشت

~~شود دولتش را قرین نکبتی

~~بود در پی راحتی محنتی

~~بیان این سخن انست که : در شهور سنهآ تسع عشر2 و ثمانمائه3

~~میرزا شاهرخ بهادر حکم فرمود که : ولد ارشد او میرزا بایسنغر بر مسند

~~دیوان اخلی نشیته، بغور فقراء وضعفاعرسد وببسطبساط عدل و انصاف

~~برداخته، داد مظلومان و ستم دیدکان ازظلمه واشرار بستاند .

~~باحسان کند خاطر خلق شاد

~~بمیت

~~جهان یکسر آباد دارد بداد

~~و چون شاهزاده سریر امارت دیوان همایون را بشرف جلوس

~~بیاراست وبسرعت درایت وحدت فطانت بتشخیص مهمات و تحقیق معاملات

~~التفات فرمود صورت شیوهآ ناستوده ومعاش نایسندیده وطمع اموال مسلمانان

~~و تصرف وجوه دیوان وسایر سیر غیر حمیده5 روی نمود .

~~شوی

~~بنزد خسرو کامل تهور

~~انیاث دین1 ودولتبایسنغر

~~محقق شد ms260 که طورش نایسندست زجورش جمله مردم را کزندست

~~247

~~غیاث الدین

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_370.png)

~~صاحب خجسته اطوار خواجه نظام الدین احمدبن خواجه داود را در

~~الاجرم همت عالی اثر بر دفع شر او مصروف داشته، بسعی بسیار

~~امر وزارت باسید شریک ساخت و خواجه نظام الدین احمد که بحدت

~~طبع و لطافت ذهن اتصاف داشت باندک زمانی بر کماهی مهمات و قوف

~~افته کاهی بجد1 واحیانا بهزل لطیفهای غریب و کلمهای عجیب درسید

~~می پرداخت و دست سید ازوفور تغلب کوتاه کشته ، ازین معنی بتنک آمد.

~~چاره در عشق تو صبرست ندانم چکنم

~~بیت آ

~~ثر توانم بکنم ور نتوانم چکنم

~~با وجود این حال عمال دیوان که بر معایب سید فخرالدین

~~صاحب وقوف بودند ازبیم سیاستش مانند برک بیداز تند باد می لرزیدند

~~ومجال اظهار خلاف او محال می ینداشتند .

~~بعمال از آنسان سیاست نمود

~~یت

~~که کس رامجال خلافش نبود

~~اما چون تغییر مزاج میرزا بایسنغر علی التعاقب2 و التواتر نزد

~~همگان4 بوضوح انجامید امیر علی شقانی که از سید آزار بسیارباورسیده

~~بوددر مقام معارضه آمده ، خط داد که : مبلغ دویست تومان برسید متوجه

~~سازد و الا ازعهده بیرون اید ومیرزا بایسنغر اغاز پرسش این قضیه فرموده،

~~امیر علی نخست بعرض رسانید که : سید از وجوه خزانهآ عامره مبلغ کلی

~~تصرف نموده وسید برین سخن انکار کرده ، حکم شد که عرض خزانه کنند.

~~348

~~و خ: همکنان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_371.png)

~~خزانه داربی آرام و قرار شده ، جمعی را که مبلغها برای سید برده بودند

~~گفت : وجوهی که از من کرفته اید باز آرید ، و الاهمه رسوا خواهید

~~شد. از آن جمله خواجه پیرعلی بن خواجه محمد با یزید که محرم اسرآر

~~سید بود و تمسکات بنام خود بخزانه دارو مبلغها ستانده، بسید تسلیم کرهه

~~بود متقاضی کشته، زر طلب نمود و او هر روز دفعی می کفت ، تاسخن

~~بخشونت رسید و مهم بتطویل انجامید. کار از پرده پوشی در کذشت ms261

~~و کیفیت این قیل وقال معروض میرزا شاهرخ کشت . پادشاه بنفس نفیس

~~در مقام تفتیش آمده، چون سید بر انکار اصرار نمود حکم فرمود که :

~~پیر علی آنچه از خزانه دار گرفته باشد تسلیم نماید و هر کس هرچه برسید

~~موجه سازد باز دهد. بنا برین خواجه بیر علی و جمعی دیکر که در

~~میان آن معامله بودند مقید گشتند وسید بدین عنایت مستظهر شده، هم

~~چنان بر مسند وزارت متمکن بود. اما آن جماعت دربند افتاده بودند

~~سخنانی را که تا غایت ازوهم سیاست باخود نمی توانستند گفت بآوازبلند

~~بر سردیوار برزبان می آوردند.

~~بوت

~~وقت ضرورت چوا نماند کریز

~~دست بکیرد سر شمشیر تین

~~و جمعی دیگر که رشوتها بسید داده بودند از هر طرف بفریاد

~~وففان آمدند . سید تأملی بسزانمود. مصلحت چنان دانست که مبلغ دویست

~~تومان قبول نماید و خود رادر معرض جواب تقریر معارضارن درنیاورد

~~وخط قبول سیرد که مبلغ مذکور را درعرض یک سال فرود آورد

~~درخ این عبارت در اصل نبوده وباخط دیگر در

~~لزوده شهم

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_372.png)

~~آنگاه امراء ودیوانیان برحسب فرمان واجب الاذعان1 بند کران برپای

~~سید نهاده، او را بدست محصلان دادند وکار سید باضطرار رسیده،

~~عریضه ای نزدمیرزا بایسنغر فرستاد وروحانیت حضرت رسالت را صلی الله

~~علیه وآله شفیع آورده ، این بیت را در آن عرضه داشت درج نمود :

~~جگر در تاب ودل

~~طه

~~غرق خونست

~~شاهزاده جواب داد که : مراهیچ شک نیست که روح مطهر حضرت

~~گر اری رحمتی وقتش کنونست

~~خیرالبشر صلوات الله علیه باین افعال نکوهیده که از سید صدور یافته

~~واضی نیست . معذلک من با او و هیچ کس دیگر از افراد بشر غرضی

~~ندارم و آنچه حالا باو می رسد نتیجهآ ظلم وکردار نایسندیده6آ اوست.

~~ظلم کردی عدل می داری طمع ، اینت محال

~~یت

~~شربتی دادی بمردم، هم از آلن شربت بنوش

~~سید چون این جواب که از زهر هلاهل تلخ تر بود استماع ms262

~~نمود از جانب شاهزاده نومید کشته، پناه بجناب والدهآ او مهد مرحومه

~~گوهر شادبیگم آغا7د ومهد علیا بر تضرع و ابتهال اورحم آورده نزد

~~پسر شفاعت کرد. لاجرم حکم برداشتن بند حاصل شد. اما محصلان

~~350

~~این کامه

~~اینست معال

~~کلممهآ بیکم

~~بالای سطر اهزوده شده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_373.png)

~~بدستور هر روزه بملازمت سید رسیده، قسطی که از جملهآ دویست تومان

~~مقرر بود طلب می نمودند و سید آن وجوه را از طیارات1 بهم رسانیده

~~بانواع حیل و تزویر از مردم نقد وجنس قرض می کرد و بنواب دیوان

~~اعلی فرود میاورد. باوجود این حال شب وروز ازهوس وزارت نمی غنود

~~و کوش هوش3 را برینبهآ غفلت مسدود گردانیده ، مرغ دلش در هوای

~~جاه برواز می نمود و همواره زبان کشاده، می گفت که : از فلان

~~چندین تومان میتوان کرفت وازبهمان چنین وچنان حاصل میتوان کرد .

~~بیت

~~خوی بد درطبیعتی که نشست

~~نرود جز بوقت مرک از دست

~~دران اثناء از غایت غم و غصه امراض مختلفه و علل متضاده برو

~~استیلا یافت و صاحب فراش3 کشته، دست اطبای ماهر از دامن معالجه

~~قاصرآمد وسید باسینهآ پرکینه ودلی ازشدت انتقام کرم پهلوبر4 بسترناتوانی

~~از حسرت وزارت اه سرد می کشید ، تا در اواخر جمادی الاول سنهآ

~~عشرین وثمانمائه5 بعالم عقبی منزل گزید . مشاهیر خراسان و عراق که

~~که ازو هم او مانند قطرات سیماب در اضطراب بودند بحیات1 وناموس

~~خویش واثق وامیدوار بوده، در مجلس تعزیه برمز و اشارت ادای تهنیت

~~می نمودند2 . مصرع : نوید امن وامان خاص و عام می دادند. خواجه

~~مرشد منشی درتاریخ فوت سید فخرالدین کوید :

~~451

~~طبارات

~~فراست

~~(6) خ :

~~بهل

~~(5) سال

~~* می نمود

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_374.png)

~~قاعه

~~مشهور عصر، سرور افاق فخردین

~~کز احتشام ستف فلک بود یست1 وی

~~از صدمت قضا شب یکشنبه اوفتاد

~~در کنیدا سیهر صدای شکست وی

~~تاریخ سال او بتامل ازین بدان:

~~یر نظام الدین احمد داوده

~~ایمن دلند

~~هانی زدست وی ms263

~~در شهور6 سنهآ تسع عشر2 وثمانمائه1 بسعی میرزا با یسنغر بر

~~مسند وزارت نشست و میان بخدمت صاحب ناج و سریر و کمر بعداوت

~~سیدفخر الدین وزیر بربست و بعد از عزل سیدخالدین

~~از روی استقلال بتمشیت امور ملک و مال یرداخت و درسنهآ عشرین و

~~چند ماهی

~~قمانمائه 10 خواجه غیاث الدین پیراحمد نیز وزیر شده، خواجه احمد

~~داودمدت دیگر بشرکت آن جناب علم وزارت برافراخت . نقلست که :

~~خواجه احمدداود بغایتخوش طبع وشیرین سخن وحاضر جواببود

~~وهمواره باخواجه ییر احمد بساط انبساط مبسوط داشته، مطایبه می نمود.

~~خواجه بر احمد باقرعیت12 وخواجه احمد داود

~~بسبب رنک سبز

~~بازرقیت12 اتهام داشتند بنابرین

~~درایام طوی هرکاه خواجه ییر احمد

~~خ فخرالدین (2) خ : پشت (3) خ :

~~درخ

~~6] خ: و د

~~وخه

~~در ق این

~~کلم

~~سال

~~ین

~~فبار

~~با هر

~~13) در

~~صل یخآ بر رقبت

~~14 در ق این هبارت نیست .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_375.png)

~~بر سرآش1 می نمود جهة خواجه احمد داود کجری می فرستاد و اکر

~~خواجه احمد بترتیب آش 1 قیام مینمود جهة خواجه پیراحمد قلیهآ کدو

~~ارسال می فرمود. روزی خواجه احمدداود تنها بدیوان نشسته بود و مردم

~~قریهآ شادی تبره2 بدادخواهی آمده، سخنی که داشتندعرض می کردند . در آن

~~اثناء خواجه ییر احمد نیز رسیده، پرسید که : رعایای شادی تبره1 چه

~~می آویند؟ خواجه احمد داود جواب داد که :کلبتره ای 3 می گویند .

~~روایتست که 3 : نوبتی خواجه احمد داود موزه های سرخ پوشیده ،

~~بباغ شتافت. میرزا با یسنغر خواجه را مخاطب ساخته، کفت : باری

~~موزهآ سرخ پوشیده ای . جواب داد که : اکر موزهآ سیاه می پوشم مردم تصور

~~می کنند که پای برهنهام. سایر حالات و سال وفات خواجه براحمد

~~داود از کتبی که در وقت5 تحریراین رساله در نظر بود بوضوح نپیوست.

~~بنا برآن در ذکر او برآنچه نوشته شده اختصار نمود.

~~خواجه غیات الدین بیراحمد خوافی

~~در اواخر سنهآ عشرین و ثمانمائه6 که خاقان سعید میرزا ms264 شاهرخ

~~بهادر

~~بجانب ولایت قندهار8 نهضت می فرمود در کنار آب هیر من

~~مسلد وزارترا بوجود شریف خواجه غیاث الدین پیراحمد که بوفور حسب

~~وعلو نسب واصابت رای وتدبیر و انشراح صدر وصفای9 ضمیر سرامدابنای

~~روزکار بود زیب وزینت در افزود وزمام حل و عقد وقبض و بسط مهام

~~ملک و مال را بکف کفایت وقبضهآ درایت او سیرد و او از کمال

~~کیاست وکاردانی بنوعی در آن امر شروع نمود که حکایت عدالت و کفایت

~~353

~~4 آویند که

~~20

~~صدور صفاع

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_376.png)

~~اصف برخیا ونظام الملک طوسی را منسوخ کرد.

~~ت

~~بعهد وزارت همه داد کرد

~~بداد و دهش عالم آباد کرد

~~قرب سی سال ممالک هفتور

~~طراوت بهشت برین ولطافت نگارخانهآ چین داشت واگر چه در آن اوقات

~~حسن تدبیر ان وزیردانشور

~~چند کرت بعضی از خواجها در امر وزارت باوی مشارکت جستند ، اما

~~شکوه آن صاحبع

~~تبارهیچ بکرا برذروهآ اختیار واعتبارنکذاشت .

~~مننوی

~~چو نور افشان شود خورشید تابان

~~نمی آید بگاه صدمهآ باز3

~~کواکب از نظر کردند پنهان

~~وخواجه غیاث الدین پیر احمد درایام وزارت درباب رعایت رعیت

~~ز مرغ خانکی آئین پرواز

~~و رفاهیت فقرای هرشهر وولایت مساعی مشکوره بجای اورد ودر اطراف

~~ولایات خراسان ابنیهآ رفیعه و بقاع خیر بنیاد نهاده ، تمام کرد. عمارات

~~سرمزار فایض الانوارقطب السالکین هادی ااخلایق الی طریق الیقین شیخ

~~زین الملة والدین محمد الخوافی ومدرسه ای که در ولایت خواف و اقعست

~~از جملهآ آثار آن وزیر عالی مقدارست و اوقاف آن بقاع نفاع در اطراف

~~دیار خراسان بسیار وخواجه غیاثلد

~~میرزا شاهرخ بر صدر وزارت در غایت ابهت وجلالت بود و چولن در

~~بیراحمد تا آخر ایام حیات

~~صباح یکشنبهآ بیست وینجم ذیحجهآ سنهآ خمسین و ثمانمائه موافق اول

~~354

~~رق این کلمه نیست

~~روده

~~خ این

~~ل60

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_377.png)

~~روز فروردین ماه جلالی حضرت خاقان سعید در پساوری1 بساطزندگانی

~~طی ارده، بجوار مغفرت مصرع :2 داور ms265 بیدار وحی لایموت، انتقال

~~فرمود و میرزا عبداللطیفطاردوی همایون اشتغال نموده، متوجه

~~خراسان ثشت خواجه غیاث الدین پیراحمد باتفاق خواجه شمس الدیر.

~~علی سمنانی عنان اضطرار بدست فرار داده، حرکت برسکون اختیار

~~نمود . بعد ازوصول میرزا عبداللطیف

~~بولایت سمنان خواجه بملازمت

~~شتافته، بدستور پیشتر بر مسند وزارت نشست وچون خبر فوت حضرت

~~خاقان سعید وخیال استقلال میرزا عبداللطیف بسمع میرزا علاء الدوله

~~که در دارالسلطنهآ هرات رایت حکومت برافراشته بود رسید فوجی از

~~امراء و لشکریان را بدفع میرزا عبداللطیف نامزد فرمود و ایشالن در

~~نواحی نیشابور سحری در اردو ریخته، مظفر ومنصور3 گشتند و میرزا

~~عیداللطیف راگرفته ، بنظر میرزا علاء الدوله رسابیدندوخواجه غیاث الدین

~~ییر احمد در بلدهآ فاخرهآ هراة1 مشمول مرحمت میرزا علاء الدوله

~~گشته ، بدستور پیشتر بسرانجام مهام وزارت مشغول کردید. در وقتی که

~~میان میرزا الغبیک ومیرزاعلاءالدوله مخالفت بوقوع انجامیده ، در منزل

~~ترناب جنک اتفاق افتادو میرزا علاعالدوله شکست یافته روی بصوب فرار

~~نهاد خواجه غیاث الدین پیر احمد که در دارالسلطنهآ هراة بود به وافقت

~~امیر محمد صوفی ترخان و سلطان ابو سعید داروغه بجانب عراق حرکت

~~فرمود وسلطان ابوسعید دراثنای راه گرفتار شده، امیر محمد صوفی و خواجه

~~درضمان سلامت بعراق رسیدند و در سلک ارکان دولت میرزا سلطان

~~355

~~بساوری

~~در اصل

~~ظبه

~~(4) درق

~~هنشوا

~~خ: در دارالسلطنهآ هراة

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_378.png)

~~محمد بن میرزا با یسنغر منتظم کردیدند و در آخر سنهآ ثلث و خمسین

~~و ثمانمائه

~~میرزا سلطان محمد رایت نصرة آیت بعزم تسخیر

~~خراسان برافراخت در منزل گندمان یرتو عاطفت و احسان بر حال ان

~~أصف سلیمان نشان انداخته، قامت قابلیتش را بخلعتمن

~~امارت

~~دیوان مشرف ساخت و چون میرزا سلطان محمد از خراسان مراجعت

~~کرده، در عراق نزول نمود خواجه غیاث الدین پیر احمد بسبب بعضی از

~~اسیاب رخصت حج یافته، بجانب حرمین شریفین توجه فرمود ودراو آخخر

~~سنهآ خم و خمسینوثمانمایه

~~میان میرزا سلطان محمد و میرزا

~~ابوالقاسم بابر ms266 در و ان

~~مقابله و مقاتله اتفاق

~~افتاده، نسیم نصرة بر پرچم علم میرزا بابروزید و میرزا

~~هصمد

~~کشته کشته ، میرزا

~~امیاب و کامران متوجه عراق کردید وبعد

~~از آنکه نزول دردار العبادهآ یزد دست داد

~~سنهآ 9856 خواجه

~~غیاث الدین پیراحمد که بسعادت کزاردن احج الاسلام و طواف روضهآ

~~مطهرهآ خیر الانام علیه الصلوة والسلام فایز کثشته ، مراجعت نموده بود

~~بدرگاه عالم یناه میرزا بابر رسید و در سنهآ سبع و خمسین و ثمانمائه1

~~میرزا ابوالقاسم2

~~بابر بنابر ذخیره ای که از آن وزیر صایب تدبیر در خاطر

~~خطیر داشت باخذ وقید او فرمان داد و خواجه پیر احمد در دام بلا

~~256

~~1) سال 853

~~کامه نیست

~~در ق این کلمه

~~معال 853 و در

~~ن کلمه نیس

~~خ: جناران

~~کلمه نیست

~~درق این کلمه نیست (8) درخ این

~~ه

~~ت وخمسین و نسانمائه

~~ق : گذاردن

~~درف این کلمهآ نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_379.png)

~~وورطهآ رنج وعنا افتاده، بعد از آنکه مبلغ دویست تومان کیکی بزجر

~~وتکلیف عنیف ازو بستاندند2 بواسطهآ کثرت اعراض نفسانی و دیگر

~~اسباب ناتوانی

~~شهداء رسیده ودر عمارتی که بر سرمزارفایض

~~الانوار حضرت ولایت شعار شیخ زین الملة والدین الخوافی قدس سره

~~ساخته بود مدفون کردید.

~~وی4

~~جهان ای برادر نماند بکس

~~دل اندر جهان آفرین بندو بس

~~مکن تکیه برمال دنیا و پشت

~~که بسیار کس چون1 توپرور دو کشت

~~ل شیئی هالک الا وجهه ، له الحکم والیه ترجعون

~~خواجه غیاث الدین سیدی " احمدبن خواجه فظام الدین

~~حمد اندخودی

~~بنباهت ذکر و شرف قدر و علو خاندان و رفعت منزلت

~~یدران از امثال و اقران استثناء و امتیاز داشت و او در سنهآ ثمان

~~و ثلثین و ثمانمائه10 در وزارت میرزا شاهرخ با خواجه غیاث الدین پیر

~~احمد شریک شده، رایت نصفت برافراشت وخواجه سیدی احمد بمکارم

~~اخلاق وتربیت افاضل آفاق موصوف و معروف بود وبسخا وکرم و ایثار

~~دیتار و درم جذب قلوب خاص وعام ms267 می نمود. در روضهآ الصفامسطورست

~~که : خواجه سیدی احمد جهة مهمی روزی1 1بخانهآ مولانا فصیح الدیر.

~~ر

~~خ ابن کلمه نیست

~~ق

~~سیار ه

~~در ق

~~ن دوجمله نیست (8) درق:غیلک الدین بن

~~درق این دوکلمه

~~ست

~~1)ق: روی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_380.png)

~~محمدا

~~تتماج بدنبه کشید. خواجه سیدی احمد چون درما کولات انواع تکلفات

~~خوافی که دیوان میرزا بایسنغربود رفت . مولانا طبقی چند

~~می فرمود در آن طبقها بچشم عبرت نگریسته ، مولانا فصیح الدین را گفت

~~مردم حرام خورند و چنین خورند . در آن اثناء دست خواجه

~~برطبقی خورده، مقدار شوربا بردستار خوان ریخت وروز دیگر در سر

~~دیوان مولانا فصیح الدین در حضور خواجه سیدی احمد با بعضی مردم

~~می گفت که : دیروز خواجه سیدی احمد بخانهآ ما آمده، دستار خوان را

~~چربساخت . خواجه این سخن را شنیده، جواب داد که : خاطر مشوش

~~مدار که چندان روغن بر سرآش نبود که بریختن آن دستار خوان3

~~چرب شود. بالجمله چون خواجه سیدی احمدچند کاهی بلوازم امروزارت

~~برداخت در بیستم شعبان سنهآ تسع وثلثین3 وثمانمائهه در قراباغ اران

~~بریاض رضوان خرامید و فرزنددلبندش1 خواجه شمس الدین محمدنعش

~~اورا بهراة آوردند و در2 جوارمزار پیر8 خواجه ابوالولید احمدقدس

~~سره مدفون کردانید.

~~امیر علاء الدین علمی شقانی

~~چند سال در وزارت میرزا شاهرخ باخواجه غیاث الدین پیر احمد

~~شربک بود ونوبتیچند

~~تصرف و تقصیر ازهرجانب در میان آمد و کیفیت آن بعرض میرزا شاهرخ

~~میان ایشان مخالفت روی نمود. سخنان

~~در خ این

~~بست (2) در ق این کلمه نیست (2 در ق

~~ابارت نیست

~~(4)ق : ثلا

~~(6) مال 839

~~ دولتمندش

~~9) در خ این

~~نیس

~~خ سخن

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_381.png)

~~رسیده، حکم فرمود که : خواجه غیات الدین پیر احمد سرکار امیر علی

~~را ضبط فرماید و امیر علی نیز بتحقیق سرکارخواجه غیاث الدین پیراحمد

~~اقدام نماید و حال آنکه خواجه پیراحمد قریهآ یحیی آباد را که از توابع

~~هراتست و هرسال مبلغ کلی حاصل داشت بجز وی چیزی ms268 بصفی الدین

~~ولد خواجه عبدالقادر کوینده که مردی مزاح کننده بود و در مجلس

~~میرزا شاهرخ نسبت باکثرامراء وارکان دولت مطایبه می نمود اجارت

~~داده بود وامیر علی حقیقت آنرا دانسته، نخست بتحقیققریهآ

~~یحیی آباد

~~برداخت و در قریهآ مذکوره صفی الدین آن وزیر نازنین را در خانهآ خود

~~فرود آورده و آغاز طبخ کرده، قوتی3 مفرح که دریک جانب آن

~~مسکرات موفور ضم نموده بود بنظر آورد. امیر علی از تناول آن ابا

~~کرده4 ، گفت : یمکن که مسکرات داشته باشد . صفی الدین بطلاق سوگند

~~خورد که : این مسکرندارد و اشارت بطرفی کرد که مسکرنداشت وا

~~موازی یک دو جوز ازان ظرف1 برداشته، بخورد. بنابرین خاطرامیر

~~علی اطمینان یافته، قرب نیم سیراز ان معجون بکاربرد ودر ساعت فرورفته،

~~همانجا سر بردفتر نهاد و صفی الدین در حال سوار کشته ، خود را بنظر

~~میرزا شاهرخ رسانید و معروض گردانید که وزیری

~~بتحقیق

~~سرکار خواجه پیر احمد فرموده اید اول بمزرعه ای که من فقیر مستاجرآنم

~~آمده وآن مقدار بنک تناول نموده که اثر عضوی از اعضای او را می برند

~~متنبه نمی شود . پادشاه بادین وداد از وقوع این معنی استبعاد کرده ،

~~35

~~درقا

~~درق

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_382.png)

~~معتمدی بدان جانب فرستاد تا مشاهدهآ حال امیر علی نماید و آن شخص

~~حسب الحام بیحیی آباد شتافته وامیرعلی را بی شعور یافته ، باز گشت و آنچه

~~بعین الیقین دیده بود عرض نمود. لاجرم نایرهٔ‌ غضب پادشاهانه مشتعل شدهآ

~~اختاچی1 را بطلب او ارسال داشت2 و اختاچی1 در فریهآ یحیی اباد

~~امیر علی را درحالتی که کلمهآ " لایموت فیها ولا یحیی، بروصادق می آمد

~~بر اسب نشانده، بپایهآ سریر اعلی رساند وامیر ععلی مخاطب و معاتب کشته

~~و مبلغی برسم جرمانه جواب گفته، بغایت بی اختیار شد و بعد ازین

~~واقعه در فیصل جمیع مهمات متابعت خواجه غیاث الدین پیر احمد ر

~~یشنهاد همت ساخته، دیکر بسلوک طریق مخالفت نیرداخت. نقلست

~~که : در ms269 روز3 چهار شنبهآ آخر صفر سنهآ خمس و اربعین و ثمانمائه4

~~خواجه غیاث الدین پیراحمد و امیر علی از جمع وخرج مال ولایت جام

~~سخنی بعرض پادشاه عالی مقام می رسانیدند9 . خواجه شمس الدین علی

~~بالیچه که برضبط2 اموال ولایت مذکوره اطلاع داشت ییش آمده،

~~شمه ای از آن معنی عرض کرد و میرزا شاهرخ از تمامی احوال آن

~~مواضع استفسار فرموده، خواجه شمس الدین علی بتقریر دلیذیر کیفیت

~~وقایعی که معلوم نموده بود باز گفت و گفت که : با امیر علی شقانی سخن

~~دارم . میرزا شاهرخ حکم کرد که : امیر جلال الدین فیروز شاه بتحقیق

~~مهمات دیوانیان8 پردازد واین معنی بر خاطر خواجه غیاث الدین پیر

~~احمد بغایت شاق آمد وببحر2 اندیشه و اضطراب افتاد. القصه خواجه

~~268

~~رسال کرد (3) در خ این کلممه

~~نیست

~~مال 5

~~بالیجه

~~در بحر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_383.png)

~~شمس الدینع

~~سمنانی در یک دو مجلس انواع تقصیر بر امیر علی

~~شقانی ثابت کردانید و کیفیت قضیه بعرض میرزا شاهرخ رسیده، رقم عزل

~~برناصیهآ حال امیر علی کثنید .

~~خواجه شمس الدان علی بالیجه

~~از بزرک زادکان سمنان بود وبفنون فضایل و کمالات اتصاف داشت

~~ویبوسته همت برتربیت اهل علم وفضیلت می کماشت و در سنهآ خمس و

~~واربعین وثمانمائه3 بعد از عزل امیرعلی شقانی بفرمان حضرت خاقانی پای

~~بر مسند وزارت نهاد وچون این صورت بخلاف مزاج خواجه غیاث الدین

~~بیر احمد روی نمود خواجه3در غایت ملالت بخانه رفته ، سه روز

~~بدیوان حاضر نشد ودر آن ایام از جانب شیراز عرضه داشتها بپایهآ سریر

~~اعلی آمده ، خواجهشمس الدین

~~ی حضوروشعور خواجه بیر احمد

~~مضمون انها بعرض رسانید و درجواب احکام نوشته و مهر کرده ، نزد

~~خواجه پیر احمد فرستاد . هرچند وقوع آن حالت ضمیمهآ کدورت ضمیر

~~ان وزیر صایب تدبیر گشت اما ازغضب حضرت شاهرخی ترسیدر ود6

~~ان کاغذ هارا مهر نموهه و روز دیکربدیوان تشریف فرمود وخواجه

~~شمس الدین سمنانی تا آخر ایام حیات حضرت ms270 خاقانی بر مسند وزارت

~~متمکن بود . مآل حال او بوضوح نییوست . بنا برالن تعرضی

~~بدان نرفت .

~~خواجه نصیرالدین" نصر الله الخوافی

~~بعلو همت وحسن کفایت وکیاست معروف و مشهور بود و سالها

~~461

~~1) درق این کلممه نیست (2) خ: بالیجه (2) سال د8 41)د

~~ککلمه نیست (5) درق این کلمه نیست (6) درخ ابن

~~4

~~ناصر الدین

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_384.png)

~~در مملکت ماوراء النهر بوزارت میرزا الغ بیک قیام و اقدام می نمود و

~~در سنهآ خمس واربعین و ثمانمائه1 پهلو بربستر ناتوانی نهاد و ااباهآ از

~~معالجه عاجز شده رخت هستی بباد داد.

~~سید عماد الدین حمود جنابدی

~~بصنوف حقایق و فنون دقایق وانوار علوم واسرار معقول و مفهوم

~~موصوف و معروف بود وپدرش سید زین العابدین مدتی در زمان پادشاه

~~صاحبقران امیر تیمور گورکان و میرزاشاهرخ بامر وزارت اشتغال می نمود

~~و سید عمادالدین بعد از فوت پدر درملازمت میرزا شاهرخ بسر برده ،

~~باندک رمانی پرتو عنایت برچهرهآ احوال او تافت وروز بروز عنایت و

~~تربیت بیشترمی یافت

~~درسنهآ سبع واربعین وثمانمائه2 امیرجلال الدین

~~فیروز شاه که از روی استقلال صاحب اختیار مل ک و مال بود سید را

~~بضبط4 ولایت بلخ تعیین فرمود وسید هر چند از آن مهم استعفاءآ نمود

~~فایدهای نداشت5 و اکر چه حضرت شاهرخی داعیه داشت

~~مید

~~را مهمی بهتر از ضبط بلخ فرماید، اما چون مقتضای رای امیر فیروز

~~شاهرا کسی تغییری نمی توانست داد سید بنا کام بجانب قبة الاسلام در

~~حرکت آمد و بنا برآنکه میرزا شاهرخ

~~شنیده بود که وکلای امراء

~~خصوصا گماشتگان امیر فیروزشاه در ولایت بلخ تصرف و تقلب بسیاردارند

~~در وقت اجازت سید عمادالدین محمود را فرمود که : محاسبات سه سالهآ

~~ان ولایت را در حضور میرزا جوکی که درآن سال آنجا قشلاق8 می کرد

~~362

~~) سال 845 (2) درق این جمله نیست (3) سال 867(4) خ بظبط (5) خ

~~برآن مترتب نگشت (6) درخ این کلمه نیست (7) درق یک ورق را از اینجا

~~سطر ms271 12 صحیفه364آ کنده وازمیان بردهاند0 (8) دراصل : فشلان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_385.png)

~~مفروغ کرداند و سید چون بقبة الاسلام بلخ رسید و بتفتیش و تفحص

~~معاملات دیوانی واموال خاقانی اشتغال نمود از بابت تحقیقات اموال و

~~متوجهات دیوان مبلغهای کلی سر از کریبان خویشان و متعلقان امیر

~~فیروز شاه براورد. بعد ازآنکه سیددر ملازمت شاهزاده ازآن سفرمراجعت

~~کرده ، بدرگاه میرزا شاهرخ رسید میرزاجوکی که از امیر فیروز شاهرنجیده

~~بود سید رامع دفترها که مکمل کرده بود پیش برد و کیفیت معلات و

~~تصرفات و کلای امیر فیروز شاهرا خاطرنشان پادشاه کرد. حضرت شاهرخی

~~روی بامیر فیروز شاه آورده، جواب آن سخنان پرسید. امیر فیروزشاه

~~را هرکز درآئینهآ ضمیرصورت پذیرنگشته بودکه امثال این نوع سئوالات

~~از آن جناب توان کرد. لاجرم دست بر دامن زده ، از مجلس بر خاست

~~و چند روز بدیوان حاضر نشد و بالاخره از آن ترک ادب نادم گشته ، از

~~غایت غصه مریض شد و بسبب آن مرض:

~~رباعی

~~هر کس ببهانه ای از آن دار غرور شد عازم آن منزل پر ذوق وسرور

~~باقی نبود کس بجهان فانی

~~جز حضرت فرد صمد حی غفور

~~بعد از فوت حضرت شاهرخی چون میرزاالغ بیک را فتح خراسان

~~دست دادسید عمادالدین محمود منظور نظر عاطفت کشته، پای بر مسند

~~وزارت نهاد و تا آخر ایام حیات میرزا الغ بیک بدان امر اشتغال داشت.

~~از احوال آن جناب زیاده ازین معلوم نشد. بنا برآن قلم دو زبان مزیدی

~~برصفحهآ بیان ننگاشت.

~~363

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_386.png)

~~خواجه [وجیه الدین1] محمود بن اسمعیل سمنانی

~~برادر1 خواجه شمس الدین علی بالیجه1 بود. مدت مدیدبوزارت

~~مبرزا با یسنغر و میرزا علاء الدوله قیام می نمود و چون میرزا ابوالقاسم

~~بابر علم سلطنت برافراشت همت عالی نهمت کما ینبغی بتربیت خواجه

~~وجبه الدین مصروف داشت و روز بروز در علو مرتبتش می افزود، تا

~~اورا بامارت دیوالن اعلی نصب فرمود. بعد از فوت میرزا بابر پسرش

~~میرزا شاه محمود ms272 نیز بدستور زمان پدر زمام امور ملک و مال را بکف

~~کفایت وقبضهآ درایت خواجه وجیه الدین داد ودر آن وقت که میرزاشاه

~~محمود از صولت میرزا ابراهیم ولد میرزاعلاء الدوله روی بصوب فرار

~~هاد خواجه وجیه الدین جمال حال خود رابداغ بی وفائی معیوب کردانید .

~~بمیرزا ابراهیم پیوست وبمحنت اخذ وقید مبتلا گشته، بعد از تعذیب و

~~شکنجهآ بسیار رخت سفر آخرت5 ربست.

~~بت

~~چو از لوح دل شست حرف وفا

~~بصد محنت و درد شد مبتلا

~~وفا کن بهر کس ولی نعمتست

~~خواجه کلان ترکش1 وخواجه علی بن امیرخواجه

~~که در بی وفائی بسی زحمتست2

~~بسعی امیر شیخ ابوسعید که صاحب اختیارهٔ‌) امور میرزا شاه

~~محمود بود بمرتبهآ وزارت رسیدند و چون بشرارت نفس اتصاف داشتند

~~364

~~دراصل

~~درام

~~) در اصل : الیه

~~اخ: رحمتست

~~در ق ابن کلممه ست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_387.png)

~~آغاز کفایت کرده ، اولا1 حاصلات موقوفات را از مساجد و مدارس و

~~خوانق و سایر بقاع خیر باز بستند و آن اموال حرام

~~مساکن و فقراء بود بالتمام3 متصرف گشته ، بتحمیل بار کران دلهای

~~ه حق

~~بیچارگان را شکستند.

~~همه وقف راملک خود ساختند

~~تا

~~نه مسجد بجا بماند ونی خانقاه

~~اساس دیانت بر انداختند

~~شد از ظلمشان حال مردم تباه

~~وثانیا مبلغ کلی

~~حمیت عن الافات رقم زدند وتحصیلات نرشته، محصلان غلاظ و شداد

~~سرشمار1 برمحلات دار السلطنهآ هراة

~~در کار شدند و چون ممکن نبود که آن وجوه تدارک پذیر باشد آتش ظلم

~~وبیداد اشتعال یافت و دخان جان سوز از خانهای رعایا برامد. وقوع

~~فزع اکبر و نمودار دشت محضر بحیز ظهور پیوست . عافیت1 چول

~~عنقا در پردهآخ

~~منزل گزید وافغان مردوزن بچرخ اثیررسید .

~~یت

~~بر آمد نالهآ زار از چپ و راست

~~فغان از گنبد فیروز برخاست.

~~هر چندامرای امیرشیخ ابوسعیدکه صاحب اختیارامور بودند11

~~آن دو وزیر شریررا ازامثال این حرکات13 مانع آمدند فایده ای برآن

~~365

~~درخ ابن کلمه نیست

~~ح: بتمام ms273

~~قه

~~خ ممراشمار

~~خ : عاقبت

~~بر خواست

~~درخ : اففان وظاهرا در اصل افعال

~~موده است

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_388.png)

~~مترتب1 نگشت وهر کس توانست فرار بر قرار اختیار کرده

~~از سر

~~مال واهل وعیال در گذشت.

~~بت؟

~~چو برخلق دشوار کردید کار

~~نهادند رو در طریق فرار

~~عاقبت تیردعای مظلومان بموجب وعدهآ "ام یجیب المضطراذا دعاه4

~~فیکشف السوء" بهدف اجابت رسیده، دستکیری از یا فتادگان کرد وامیر

~~شیر حاجی که از عظمای ارکان مملکت بود میرزا شاه محمود را از باغ

~~زاغان بشهر در آورده5، فرمود تا منادی کردند که: هیچ آفریده از وجه

~~سرشمار1 چیزی تدهد و هر چه داده باشند بازستانند و نوکران امیر

~~شیخ ابوسعید را غارت کنند . لاجرم عوام الناس بسیاری از ملازه ان

~~می8وآن دووزیر بی تأیید را غارتیده ، روز دیگر شیخ ابوسعید فرار

~~مود وامیر شیر حاجی از عقب شتافته و خلقی کثیر از مردم عام اتفاق

~~کرده ، در شمال کوه مختار آن نابکار را بقتل آوردند و شرر شر او و

~~خواجهای بی عاقبت تسکین یافت. چنان استماع افتاده که : بعد ازین و اقعه

~~خواجه کلان ترکش9 مواخذ کشته ، محمود ترخان اورا در شکنجه و

~~عذیب کشیدوخواجه کلان از صعوبت آن حالت حدث کبری کرده،

~~مولانا سالکی شاعر در آن باب قطعه ای بنظم

~~اورد. چون 11

~~خواجه

~~کلان از آن عقوبت خلاص شد روزی با سالکی آغاز عتاب نمود که :

~~366

~~هرة

~~ق : قراربرفرار

~~ش نظم

~~آخ نسراشمار [7]ق نمیر (8) ق: میرودرخ

~~درخ این

~~دو کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_389.png)

~~روا باشد که در بیان مهمی که مرا پیش آمد1 قطعه گفتی و آن قصه

~~را شهرت دادی؟ سالکی کفت : مرا گناهی نیست، زیراکه همهآ درخانه

~~رست . القصه مقارن قتل امیرشیخ ابوسعید میرزا ابراهیم همت بر تسخیر

~~دارالسلطنهآ هراة کماشته، میرزا شاه محمود بصوب فرار شتافت و حقیقت

~~کلمهآ "الملک یبقی مع الکفر ولایبقی مع الظلم" بر خواطر صغار وکبار

~~سمت وضوح یافت.

~~خواجه شم ms274 الدین محمد بخاری و خواجه محمد سعد الدین

~~چون میرزا ابراهیم دار السلطنهآ هرات را بحیز تسخیر و تصرف آورد

~~فی اواسط رجب سنهآ احدی وستین وثمانمائه2 این دوخواجه را صاحب

~~دیوان کرد. اما زمان سلطنت میرزا ابراهیم زیاده از یک سال امتداد

~~نیافت وبرتو عدالت سلطان سعید میرزا سلطان ابوسعید بروجنات احوال

~~مردم خراسان تافت .

~~خواجه شمس الدین محمد بن خواجه سیدی احمد شیرازی

~~بعلو نسب ووفور حسب ومحاسن شیم1 ومکارم اخلاق سر دفضر

~~وزرای افاق بود ودرایام اختیار بتمهید بساط عدل و نصفت و ترفیه احوال

~~سپاهی ورعیت سعی و اهتمام تمام می نمود ونسبت بسادات وعلماهوارباب

~~فضل وتقوی شرایط اعزاز و احترام مالاکلام مرعی می داشت وهمراره

~~تتم انعام واحسان در زمین دل سایر طوایف انسان می کاشت.

~~بداد و دهش رایت افراخته

~~راز ددراب باداخته

~~367

~~دان دهش

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_390.png)

~~سلطان سعید میرزا سلطان ابوسعید در اوایل ایام دولت و اقبال

~~آن خواجهآ حمیده خصال رابمنصب وزارت نصب فرمودوخواجه شمس الدین

~~محمد همت عالی نهمت بلوازم

~~امیرخطبر ومراسم خدمت صاحب

~~تاج و سریر مصروف داشته، میرزا سلطان ابوسعید روزبروز در تربیتش

~~می افزود، تا در شهور سنهآ خمس وستین و ثمانمائه2 اوراحریف مجلس

~~خاص وندیم بزم اختصاص ساخت و بتمامی همت پادشاهانه و جملکی

~~نهمت خسروانه بحال آن مهر سیهر جلال2 برداخت و در شهور سنهآ

~~4868 خواجه نعمة الله قهستانی که از جملهآ وزرای سلطانی بودسخن8

~~تقریر امیز نسبت بخواجه شمس الدین محمد عرض نمود. میرزا سلطان

~~ابوسعید حقیقت آن حالت را از الن جناب استفسار فرمود. خواجه

~~شمس الدین عرضه داشت که : من از مردم برسم خدمت چیزی بسیار

~~گرفتهام ، اما از مال دیوان هیچ2 تصرف نکرده ام و در ضبط مهامی

~~که متعلق بینده بوده هرگز ازخود بتقصیر راضی نکشته ام، باقی رآی عالی

~~حاکمست. سلطان ابوسعیدهٔ‌ فرمود که : هرچه 1کرفته ای و صرف

~~نمودهای بتو بخشیدم و ترا از امر11 وزارت معزول ms275 کردانیدم ، زیراکه

~~کاهی چنان واقع می شود که وزراء بغضب من کرفتار می کردند و من

~~نمی خواهم که آسیبی بتو رسانم . خواجه شمس الدین محمدزانوزده ،

~~368

~~لممه در ق نیس

~~خ

~~چیزی

~~8]خ

~~خ سلع

~~اهر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_391.png)

~~قدم1 چند پیش رفت وانگشتری از انگشت بیرون کرده، بر گوشهآ تخت

~~نهاد و باز کشته ، بجای خود بایستاد ودر هیچ تاریخ مذکور نیست که

~~وزدری باین سهولت عزل شده باشد ودر سنهآ آثنی وسبعین و ثمانمائه2

~~که سلطان سعید بعزم تسخیر عراق و آذربایجان رایات عالیات بر افراخت

~~خواجه شمس الدین محمد را از حدود قالبوش2 بجانب اصفهان روان

~~ساخت وخواجه باصفهان شتافته، آن خطه2 را در حیز تسخیر اورد وبا

~~میرزا قاسم ولد میرزا جهانشاه که متوجه اصفهان کشته بود محاربه نموده،

~~او را منهزم ساخت5 وچون کیفیت این نیکوخدمتی بعرض میرزا سلطان

~~ابوسعید رسید اظهار فرح وانبساط فرموده، خواجه را بعواطف پادشاهانه

~~وعوارف خسروانه سر افرازا گردانید و در آن وقت که میرزا سلطان

~~ابوسعید در قراباغ اران ویران شده2 بردست امیر حسن بیک بسعادت8

~~شهادت فایز شد خواجه شمس الدین محمذ بملازمت امیر حسن بیک شتافته

~~منظور نظر تربیت کشت و مدتی در دیوان امیر حسن بیک نیز مهر زده ،

~~بالاخره فلک ناسازکار بمقتضای عادت خویش ازمقام رعایتش9 در کذشت.

~~مثنوی1

~~فلک برخویش بیچان ازدهائیست پی آزار ما زور آزمائیست

~~بمهرش کینه پیوسته ق رینست

~~باعزازش مذلت هم نشینست

~~369

~~3 خ: کالبوس (4) خ : خط

~~خسروانه وسراهراز(7) ق : فرااغ ازوآن

~~اذسرتربیتش (10) درخ این کلهه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_392.png)

~~بیان سخن آنست که : چون آفتاب اقبال آن خواجه1آستوده

~~خصال2 بسرحد زوال رسید میان آن جناب و خواجه مجدالدین

~~در سلک وزرای حسن بیک انتظام داشت مخالفت بوقوع انجامید وخواجه

~~مجدالدین3بافاق بعضی از اهل تزویر ونفاق نزد فرمانفر مای

~~آذربایجانو4عراق آن خواجهآ موفور الاستحقاق را بتصرف در اموال

~~دیوان تهمت نمود وحسن بیک آن5 سخنرا راست پنداشته، بقطع ید

~~خواجه ms276 شمس الدین محمد حکم فرمود و آن خواجهآ پاکیزه طینت بعداز

~~وقوع آن مصیبت تتمهآ اوقات حیات را باصناف طاعات وعبادات و کتابت کلام

~~حضرتملک

~~علام مصروف می داشت ، تا آن زمان که اجل موعود

~~دررسیده، رایت عزیمت بجان عالم2 آخرت بر افراشت

~~که ، مصرع8

~~بهشت برین باد ماوای او.

~~خواجه مهزالدین شیرازی

~~در سلک وزرای سلطان سعید میرزا سلطان ابوسعید انتظام داشت

~~و در آن ایام که میرزاسلطان ابوسعید بسبب9 خروج سلطان صاحب قران

~~سلطان حسین میرزا علم توجه بجانب استراباد برافراشت خواجه را جهه

~~استخراج زر لشکر و نامبردار

~~دار السلطنهآ هرات گذاشت و

~~خواجه معزالدین مبلغی خطیر ازآن وجوه 11 از برای خاصهآ خودتصرف

~~نموده وبرعجزه ورعایا حیف و تعدی بلاانتها فرمود و چون سلطان سعید

~~ابن اسعت درخ نیست

~~رق این دو

~~المه نیست(1

~~و1

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_393.png)

~~آز آن سفر قرین فتح وظفرباز گشت کیفیت ظلم و تصرف خواجه معزالدین

~~بر ضمیر اضائت ائین1 روشن شده، نایرهآ غضب سلطانی اشتعال2 بافت و

~~حکم فرمود که : خواجه معزالدین را دست و گردن بسته، در دیک آب

~~جوشان انداختند وشرار3 ظلم وعدوان اورا بآب عدل واحسان منطفی

~~ساختند . پس برصاحب این منصب لازم وواجبست که بواسطهآ نیل مزخرفات

~~دنیوی که مانند سایهآ غمام بی ثبات و دوامست باشتعال آتش ظلم وآثام قیام واقدام

~~ننماید ونسبت بطوایف5 انام ازخواص وعام طریق لطفو اکرام1 مسلوک

~~داشته، بآییاری عدل و انعام ریاض ملک رابیاراید بیختن7 خیالات جوروعدوان

~~جهة سر انجام اموال فراوان نفس نفیس را نرنجاند و دیک سودای خام

~~را که بتصورو

~~هرمراد و مرام در غلیان اورده باشد ازجوش

~~بنشاند ، تا دردار دنیا بنایرهآ غضب سلطانی خونش بجوش نیاید و در عقبی

~~بسبب عقوبات9 آن جهانی جانش خروش ننماید.

~~بیتا

~~وزیری که در نمید کوشید وداد

~~بر انداخت بنیاد ظلم و فساد

~~بدنیا ز اقبال شد کامگار

~~بعقبی ز غفران پرورد گار

~~وکر حرص ورزید در جمع مال

~~برافراخت ms277 رایات ظلم وضلال 11

~~ز اقبال دنیا نشد بهره مند

~~ز ادبار عقبی رسیدش گزند

~~با ای خردمند دولت قرین

~~بوقت وزارت عدالت گزین

~~371

~~ستعلال (3) خ : شررار(6) خ : منصفی

~~فی: بسه

~~م (7) خ: اینختن (8) درق

~~ین

~~الممه

~~اس

~~ن

~~(11) ق و خ : ظلال

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_394.png)

~~بر افراز اعلام انصاف و داد

~~باحسالن دل خلق راسازشاد

~~کزین شیوه دولت شودمستدام

~~خورجه مظفر الدین مختار سبزوارق

~~باشد ازین به سخن و السلام

~~در اواخر ربیع الاول سنهآ خمس وستین وثمانمائه2 بمنصب بلند

~~وزارت رسیده براکشروزرای میرزاسلطان ابوسعید مقدم مهرزد . اماخواجه

~~مظفر از حلیهآ فضایل نفسانی و وقوف در امر سیاق ومهام دیوانی بغایت

~~عاطل وعاری بود. لاجرم بعد ازاندکزمانی ازعمال بروی تقریر کرده

~~انواع تصرف و تقصیر ثابت ساختند و خواجه از آن شغل معزول کشت

~~خواجه نعیم الدین نعمة الله فهستانی

~~اکثر اوقات شباب را با کتساب فضایل و تتحصیل علوم مصروف داشت

~~و پیوسته بکسب کمال کوشیده2

~~، نقوش مسائل محسوس و معقول بر

~~الوح دل می کاشت . بالاخره بنا برجهتی که بعد ازین مذکور خواهد شد

~~بتعلیم علم استیفاء و سیاق میل کرد ودر آن فن سرآمد اماثآل و اقران

~~گشته ، روی بتنظیم مهام وزارت آورد . پدرش خواجه علاء الدین علی

~~قهستانی الاصل بود و بسببی ازاسباب بخوارزم افتاده ، ولادت خواجه

~~نعمت الله آنجا روی نمودوچون آفتاب اقبال صاحبقران ستوده خصال امیر

~~تیمور کورکان بذروهآ کمال رسید خواجه علی بملازمت درگاه عالم پناه

~~شتافته ، منصب خازنی بروی قرار یافت وبعد از فوت حضرت صاحبقران

~~372

~~در ق ابن ترجمهآ خواجه مظفرالدین

~~اخر مطر ه نمست ر

~~در جای دیگرست چمایکه در

~~خواهد آما

~~صال

~~16

~~در اصا

~~چنیفست و پیداست

~~ز مهان افقاده است

~~اینجا نیست

~~در خ این جمله نیست .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_395.png)

~~نواب دیوان خافان عالی مقام1 شاهرخ بنوشتن محاسبهآ خواجه علی قیام

~~نمودند ومبلغ دوهزار تومان بروی باقی کشیدند و خواجه متحبر گشته ،

~~در آن اثناء خواجه ms278 نعمت الله که تاآن غایت اکثر اوقات عزیز رابمطالعهآ

~~علوم مصروف داشته بود بمحبس یدر تشریف قدوم ارزانی فرمود و کیفیت

~~حال معلوم کرده، اوراق محاسبه را طلبید و با آنکه تا آن زمان علم

~~سیاق واستیفاء نورزیده بود بکمال قابلیت و قوت علم ریاضی و حکمت بر

~~مغطلهآ آن محاسبه وقوف یافته ، خاطر نشان مستوفی کرد که : زیاده

~~از دویست تومان باقی نیست. حضار مجلس از نهایت فهم و فراست

~~خواجه زادهآ صاحب کیاست متعجب بردیدند و صدای تعریف و تحسین

~~باوج علیین رسانیدند و چون بعرض شاهرخ میرزا رسید که باقی خواجه

~~علی از مبلغ دوهزار تومان بدویست تومان قرار کرفت نسیم لطف و عنایت

~~از مهب2 فضل و عنایت وزیده، پادشاه سعادت انتما از سر آن مبلغ

~~خطیر در گذشت و حکم

~~باطلاق خواجه

~~نافذ کشت.

~~بنابرین مقدمه خواجه نعمت الله

~~هوس اموختن علم سیاق شده1

~~چون در آن فن مهارت کاملال

~~کرد منصب استیفای املاک

~~خاصهآ شاهرخ میرزا رجوع بدو شد ودر آن سال که میرزا الغ بیک کورکان

~~از ماوراءالنهر جهة ملازمت پدر عالیشان بخطهآ خراسان آمد خواجه

~~نعمت الله را ازحضرت شاهرخی طلب کرده1 ، همراه موکب عالی بسمرقند

~~برد و منصب استیفای مملکت ماوراء النهر رامفوض برای صواب نمایش

~~373

~~: مکان (2) ق : جهت (3) در ق این کلمه نیست (4) در

~~ن

~~درق این کلمه نیست

~~6) خ : طلبیده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_396.png)

~~رد وخواجه در آن دیار اختیار و اعتبار1 بسیار یافته، اکثر اوقات

~~را ببسط بساط عیش ونشاط مصروف می ساخت و مانند کل و لاله

~~یوسته با قدح و پیاله بسر برده، بنوشیدن می کل رنک و شنیدن اواز

~~نی وچنک مییرداخت .

~~نهر

~~اذا انقادت لک الدنیا و جادت بالمناشیر

~~تشرب3 بین از هار علی صوت المزامیر

~~در خلال آن احوال روزی مجلسی درغایت زیب و زینت تربیت

~~نموده، خواجه محمد کنکر3 را که بصباحت طلعت و حسن صوت5 پگانهآ

~~ادوار بودو میرزا الغ بیک را ms279 بصحبت او شعف و رغبت بسیار

~~در آن

~~محفل حاضر کرد.

~~چه محفل : بزمگاه خسروانه

~~هزارش ناز و نعمت در میانه

~~قضا را در آن روز میرزا الغبیک نیز بزم پادشاهانه آراسته خواهان

~~حضور مشارالیه کشت 8 ودر آن اثناء بر زبانش گذشت که : آیا مجلسی

~~بدین لطافت در عالم باشد ؟ یکی از حضار که نسبت بخواجه نعمت الله

~~در مقام عداوت بود جواب داد که : امروز درین شهر بهتر ازین محفلسی

~~هست. پادشاه برسید که : آن کدامست؟ گفت : صحبت خواجه نعمت الله

~~مستوفی، زیراکه خواجه محمد کنکر آنجا تشریف دارد9 واین معنی

~~اعت

~~بالمنا

~~ق : تسرت (4

~~صورت (9) درخ این جمله نیست

~~: حضور محمد کنکر کشت (9) خ آجست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_397.png)

~~برمزاج میرزا الغ نیکا

~~ثران آمده، بگرفتن بلکه بکشتن خواجه

~~فرمان داد وبعداز لحظهای که آثش غعنب بآب مرحمت انطفا یذیرفت از

~~مقام سیاست درگذشت . اما خواجه نعمت الله را درسمرقند مجال توقف

~~نماند و بجانب دارالسلطنهآ هرات مراجعت نموده، شاهرخ میرزا

~~جناب را دیوان غان ساخت وبعداز آنکه چندگاهی بلوازم آن امر پرداخت

~~کرت دیگر میرزا الغبیک ازسمرقند بدآن بلدهآ بی مانند آمده ، بازخواجه

~~را بسمرقند برد و خواجه نعمت الله تا زمان طلوع کوکب اقبال پادشاه

~~ستوده خصال سلطان ابوسعید میرزا در آن بلده گذرانیده، چون آن

~~حضرت از ماوراء النهر بخراسان لشکر کشید آن جناب را همراه اردوی

~~همایون کردانید و در اواخر ربیع الاول سنهآ 865 یرتو التفات پادشاه

~~خجسته صفات بر وجنات حال خواجه نعمت الله افتاده، بمنصب بلند

~~وزارت رسید

~~که:

~~ان مثزده که اقبال همی داد و فاشد وآن کار که ایام همی خواست بر آمد

~~و در آن سنوات که خواجه نعمت الله در دار السلطنهآ هرات بتمشیت

~~امور وزازت اشتغال داشت در جمع ولایت فوشنج اورا دغدغه پیداشده،

~~بنفس نفیس متوجه ضبط آن ولایت گشت . رعایای آن موضع چون توفیر

~~کلی داشتند فی الحال جمع سابق را بده پانزده قبول ms280 نمودند وخواجه بدان

~~دستور مال حواله کرده، یکی از اشرار این کفایت را در صورت ظلم

~~375

~~ق این کلممه نیست

~~: خواجهآ ستوده خصال (3) در

~~اا

~~5 نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_398.png)

~~بعرض پادشاه عدالت شعاررسانید ونایرهآ غضب سلطانی التهاب بیافته خواجه

~~را مقید و مواخذ گردانید. اما هم در آنن ایام حقیقت آن صورت1

~~بر رای انور همایون روشن شده، نوبت دیکر خواجه نعمت الله منظور

~~نظر تربیت کشت ومنصب وزارت مملکت استرابله را تعهد نموده، تا

~~آخر ایام حیات در آن ولایت بدولت و فراغت گذرانید ودر سنهآ اثنی و

~~سبعین وثمانمائه2 که میرزا سلطان ابوسعید از مملکت خراسان بجانب

~~عراق و آذربایجان لشار کشیده، بعضی از آن ولایات را مسخر دردانید

~~فرمود تا منشیان عطارد فطنت منشور وزارت عراق بنام خواجه نعمت الله

~~قلمی نموده، بجانب استراباد فرستادند و چون آن نشان عالی شان بنظر

~~خواجه رسید حسب الحکم متوجه عراق کردید. امابمقتضای کلمهآ کریمهآ

~~طیبه2آ وما تدری نفس بای ارض تموت" در منزل اول بمرض موت

~~مبتلا گشته، بحظایر قدس ماوی گزید.وانشبمینو یر از نورباد

~~خواجه مظفر مختار سبزواری

~~در همان روز که خواجه نعمت الله بمنصب عالی وزارت رسید خواجه

~~مظفر مختار نیز بدان درجهآ بلند فایز کردید . اما چون از حلیهآ فضایل

~~نفسانی ووقوف در امر سیاق ومهام دیوانی بغایت عاطل و عاری بود بعد

~~از آنکه زمانی جمعی از عمال بروی تقریر کرده ، انواع تصرف و تقصیر

~~ثابت ساختند لاجرم از آن شغل معزول کشت، والله اعلم

~~ان صورت

~~387 در خ این المه نیست

~~در ق این مع

~~نیست (5) در خ ترجمهآ خواجه مظفر قایایان

~~نیست و درجای دیگر بوده است که در صحیفهٔ‌ 372 ثبت عد

~~در اصل ق:

~~در خ نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_399.png)

~~ولانا امیر سمرقندی

~~بغایت نیک نفس و حلیم و کم آزار بود و میرزاسلطان ابو سعیددر

~~اوایل ایام دولت منصب وزارت بدو تفویض نمود و بواسطهآ راستی و

~~کوتاه ms281 دستی زمان وزارت او امتداد یافت وچون اجل طببعی در رسید

~~یسنه..

~~بجهان جاویدان2 شتافت.

~~فواجه اسمعیل خوجانی

~~در آن ایام کهخواجه2

~~مظفر مختار ازمسند وزارت برخاست 4

~~دست تربیت میرزاسلطان ابوسعیدقا تقابلیت5خواجه اسمعیل رابخلعت

~~وزارت بیاراست و خواجه اسمعیل ملقب بکرک بود و بشرکت خواجه

~~قطب الدین طاوس6 درآن امردخل نمود . بنابرآن یکی از ابنای

~~در باب وزارت ایشان قطعه ای در سلک نظم کشید . بیت آخر آن قطعه

~~برخاطر بود، ثبت افتاد :

~~آدمی قحط گشت در عالم

~~این زمان وحش وطیردیوانند

~~ودرسنهآ ثمان وستین وثمانمائه9 خواجه اسمعیل خوجانی بسبب تهمت تصرف

~~در اموال دیوانی معزول کشته، دربند بلاافتاد وآنچه اندوخته بودبتاراج

~~حادثات داده ، دیگر قدم بر مسند وزارت ننهادهآ.

~~خواجه برهان الدین عبد الحمید اکرمانه

~~درعلم حساب و استیفاء سرآمد وزرای عراق

~~بودویدرش

~~درق این دوکلمه نیست ودرخ جای ارقام سفید مانده (2) خ

~~جاودانی (3) درق این کلمه نیست (4) خ : بر خواست (5) درق

~~7) درق این کلمه نیست (8) خ:

~~377

~~(10) درخ این کلمه نیست (11) درق ابن کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_400.png)

~~خواجه حاجی محمود در زمان شاهرخ میرزا بلوازم منصب استیفا وقیام

~~می تمود و خواجه برهان الدین عبدالحمید در زمان سلطان سعید میرزا

~~سلطان ابو سعید از دارالامان کرمان بولایت خراسان آمده ، منظورنظر

~~عنایت گشت و سلطان سعید کمال وقوف وکاردانی اورا دانسته ، خواجه

~~راصاحب توجیه دیوان اعلی کردانید وباندک زمانی خواجه برهان الدین نزدان

~~حضرت راه سخن یافته، بی واسطهآ وزراء مهمی که داشت بعرض رسانید

~~ودر آخر زمان آن پادشاه عالبشان قدم از آن مرتبه برتر نهاده ، بمنصب

~~بلند وزارت رسید وچون در قراباغ میرزا سلطان ابوسعید بسعادت شهادت

~~فایز کشته 1 ، خواجه برهان الدین بدست ملازمان حسن بیک تر کمان

~~گرفتار گشت و چند گاهی باروزگار2 درساخته، بلعل و عسی می گذرانید.

~~راقم حروف از بعضی مردم استماع نموده که حسن بیکروزی

~~در

~~بلدةآ قم مجلسی ساخته ، خواجه شمس الدین محمد وخواجه قطب الدین

~~طاوس4 وخواجه برهان ms282 الدین عبدالحمید که وزرای سلطان سعیدبودند

~~طلب فرمود9. بخیال آنکه هریک را

~~ازیشان

~~شایستهآ وزارت

~~داند بتکفل آن امر نصب فرماید و چون مشارالیهم در مجلس آن پادشاه

~~عالی جاه مجتمع گشتند بمقتضای کلمهآ "کل حزب بما لدیهم فرحون "

~~دراثنای محاوره خواجه شمس الدین محمد که بصفت انشاءآ و فضیلت و حسن

~~اتصاف8داشت با اهل مجلس بیشتر از آن باب سخن کرد و

~~روز کار

~~درخ این کلمه نیست (6

~~درق این

~~رق این لمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_401.png)

~~چون جبلت خواجه قطب الدین طاوس1 بر عمارت وزراعت مفطور بود

~~حسن بیک وحضار محفل2 را درآن روز بدان کار ترغیب نمود و خواجه

~~برهان الدین عبدالحمید که درعلم سیاق و استیفاء مهارت داشت در آن

~~فن بتکلم آمد وچون عمده درتمشیت امور وزارت مهارت در علم استیفاء

~~و سیاقست3 حسن بیک مقررکرد که نخواجه برهان الدین عبد الحمید

~~در منصب اشراف دیوانوزارت

~~شروع نماید وخواجه شمس الدین

~~محمد و خواجه قطب الدین طاوس وزیر بوده ، یک مرتبه از آن جناب

~~پس ترمهرزنندوچون مشار الیهمادرزمان سلطان سعیدبرخواجه برهان الدین

~~عبدالحمید رتبهآ تقدم داشتند از قبول این امر ابا نمودند . بالاخره خواجه

~~شمس الدین محمد تقدم6 آن جناب را کردن نهاده، خواجه قطب الدین

~~طاوس6 بنابرحب وطن متوجه دیارخراسان کشت وخواجه برهان الدین

~~عبدالحمید بسرانجام مهام آن منصب عالی یرداخت و علم حشمت وابهت

~~برافراخت و7 در سنهآ سبع و سبعین و ثمانمائه8 که حسن بیک بجانب

~~روم اشکر کشید 9 خواجه برهان الدین

~~بیشتر از پیشتر منظور

~~نظر خجسته اثر گردانیده، زمام ابالت11 ولایت عراق در قبضهآ درایت او

~~نهاد و عزل ونصب داروغگان آن بلدان را مفوض برای صواب نمایش

~~ملس

~~خ: سیاقت است ()

~~ق: طاووس (7) درق

~~شتافت (10) درق

~~و

~~خ و حکومت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_402.png)

~~کرد وچون حسن بیک بحدود روم رسید از جانب ابراهیم بتلیسی

~~ک

~~بحسب ارث و اکتساب چندگاه حکومت3 مملکت بتلیش نموده بودو

~~در آن وقت ms283 در بلدهآ قم در غایت فلاکت سلوک می نمود دغدغه در خاطرش

~~بیدا شد که مبادا مجال یافته ، بوطن اصلی کریزد وهوس ایالت گرفته1 ،

~~فتنه انگیزد . بنا برآن نشانی در باب ققل او بنام خواجه برهان الدین

~~عبدالحمیدارسال داشت وآن جناب از ساوه بقم شتافته، در یکی از

~~مدارس نزول نمود و ابراهیم را عالمب کرد واو بنا بر ایکه سبب طلب را

~~از منهی شنیده ود خنجری در بغل نهاده، بخدمت خواجه شتافت و دز

~~اثنای گفت وکو بیک ناگاه6 آن تیغ را بر کشیده ، بدان جناب وسانید.

~~ملازمان وخدامخواجه7

~~که حاضربودندهمان لحظه پیکر اورابشمشر1

~~تیز ریز ریز1 کردند وچون زخم خواجه نیز19 کاریافتاده1ابود بعد

~~از دو روز بجوارمغفرت حی غفور انتقال فرمود.

~~عت

~~بر هیچ آدمی اجل ابقانمی کند

~~خواجه قطب الدین طاوس 2اسمنانی

~~سلطان2 مرک هیچ محابانمی کند

~~طایر کلک عنبرین منقار درهوای ذکر آن خواجهآ یسندیده اطوار

~~جناح اهتمام باز کرده، بدین بیان13 پروازمی نماید که : در دارالوزارهآ

~~389

~~درق بطلیسی واابراهیم* باحط دیکر در بالای سطر افزود مشده

~~هوس حکومت کرده (5

~~درق این

~~درخ ابن الممه نیست 81

~~قیز(11

~~ق

~~طاووس

~~بدیفسان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_403.png)

~~سمنان دو قبیله بسموشان وعاودودمان از سایر متوطنان آن خجسته مکان

~~امتیاز) واستثناء1آدارند یکی بهرامی که سلسلهآ نسب ایشان ببهرام گور

~~که از جملهآ بلوک بنی ساسانتمت شجاعت و احسان اشتهار بیشتر

~~داشت می پیوندد

~~ودیگری بالیجه کهمواره

~~مطاع ساکنان آن

~~دیار، بل ملجاء

~~ضعفای*

~~صغارو کبارابنای روزگار می بودهاند

~~وپدر آن خواجهآ عالی گهر درسلک اکابر قوم بهر امی انتظام داشت و مادرش

~~از جملهآ بنات مکرمات یکی ازاعاظم قوم1 بالیجه بود وخواجه قطب الدین

~~طاوس7 هم چنانکه بقوت رفعت نسب بال اقبال کشاده، بر فراز اشیان

~~کیوان طیران می نمود بکثرت حسب نیز موصوف بوده، در میدان امتحان

~~ازامثال واقران کوی مسابقت میربود.

~~بیت

~~سب آن چنان وحسب این چنین

~~چنین کس بدولت بود هم نشین

~~و آن ms284 جناب پیوسته در سلک اعاظم ارباب قلم و اکابر اصحاب

~~لطف و کرم منتظم بود و در زمان سلعلنت میرزا ابوالقاسم بابر قدم بر

~~مسند وزارت نهاده، ببسط اجنحهآ معدلت اقدام فرمود وکما ینبغی بسرانجام

~~مهام مملکت واستمالت سپاهی و رعیت کوشیده، میرزا بابر آن جناب

~~را بمزیدالتفات وعنایت ازسایر متکفلان منصب وزارت ممتازو مستثنی8

~~ساخت و خواجه قطب الدین طاوس نوبتی جههآ رعایت نام و ناموس تقریبی

~~381

~~رق

~~ین

~~درق این عبارت نیست

~~3] درو

~~رق این کلمه نیست

~~درق این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_404.png)

~~انگیخته و استدعای حضورمیرزا بابر کرده، جشنی پادشاهانه طرح انداخت

~~و میرزا ابوالقاسم بابر ملتمس خواجه را بشرف1 اجابت اقتران داده،

~~بخانهآ آن جناب تشریف قدوم شریف ارزانی فرمود و آن وزیر دریا دل

~~بمراسم نثار ونیاز2 ولوازم پیشکش وپای انداز پرداخته، مبلغ سی هزار

~~دینار کیکی ساحق نمود واز اشربه و معطومات لطافت سمات و حلوا3

~~وفواکه نظافت صفات افزون ازچون وچند وبیرون از تعداد مستوفیان

~~هوشمند درآن طوی بنظر دراورد.

~~امثنوی

~~ز شربت های رنگا رنک صافی

~~چو نور ازعکس در ظلمت شکافی

~~بلورین جامها لب ریز کرده

~~بماء الورد عطر امیز کرده

~~ززرین خوان زمینش مطرح خور

~~ز سیمین کاسها برجی یر اختر

~~بطعم وبوی خوش زآن کاسه وخوان

~~طعامش قوت جسم وقوت جان

~~دروازخوردنی هاهرچه خواهی

~~ز مرغ اورده حاضر تا بماهی

~~ز تخته تخته حلوا های رنگین

~~بنای قصر جشینل بود شیرین

~~ز تازه میوه های تر نا یاب

~~سبدها باغبان کرده یر از آب

~~نکرده هیچ نادر بین تصور

~~کزآب آید برون زآنسان سبدیر8

~~و خواجه قطب الدین طاوس در آن روز امراء وارکان دولت را

~~نیز خدمات شایسته نموده، میرزا ابوالقاسم بابر آن وزیز عالی همت را

~~382

~~اینجا نیست

~~راصل

~~ق جس

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_405.png)

~~بانواع انعام وعنایت سرافراز ومفتخر کرد.

~~بت1

~~در آن مجلس ز لطف پادشاهی

~~سانعام فراوان شد مباهی

~~علاوة انعامات آنکه ولایت سمنان ms285 را که موطن اضلی خواجة ستوده

~~خصال بود برسم سیورغال بدان جناب ارزانی فرمود و مادام که ان

~~مملکت داخلد

~~حوزهآ دیوان پادشاه عالی شان بود خالی از شایبهآ

~~خلل و نقصان در تصرف آن صاحب آصف نشان قرار داشت و هیچ کن

~~از امثال و اقران خیال دخل در آن برلوح خاطر نمی توانست نگاشت و

~~بعد از فوت میرزا بابر چون سلطان سعید میرز اسلطان ابوسعید مملکت

~~خراسان راتسخیر فرمود ایضا پر توعنایت بروجنات حال

~~خواجهآ

~~حمیده خصال انداخته، منصب وزارت را بدان جناب تفویض فرمود2 و

~~خواجه قطب الدین طاوس5 ازروی عدالت وانصاف1 بتمشیت الن مهم

~~یرداخته، جناح مرحمت واحسان بر مفارق رعایا و مزارعان که ودایع

~~احضرت ملک منان اند بکستردوبفراغبالورفاه

~~در تکشره زراعت

~~و عمارت کوشیده، بدانهآ انعام واکرام مرغ دل خواص وعوام صیدکرد.

~~جهان رابانصاف آباد کرد

~~باحسان همه خلق راشاد کرد

~~بدلها نهال محبت نشاند

~~ببذل درم تخم راحت فشاند

~~383

~~درق ایر

~~مسح

~~3] درق این کلممه نیست

~~ینبغی [7] دراصل

~~و در خ این دو

~~خ: تکسیر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_406.png)

~~وسلطان سعید را نسبت بدان خواجهآ سعادت انتما التفات وعنایت

~~بلاانتها یسدا شده ، مرتبهآ آن جناب از سایر وزراء در کذشت. لاجرم

~~نایرهٔ‌ بفض وحسد در کانون درون همگان1 اشتعال یافته، نزد پادشاه

~~باستقلال و زیر ستوده خصال رابتصرف دراموال متهم داشتند، تامعزول

~~کشت . اما هم در اوان حقیقت سخن غرض خواهان برضمیرخورشید نشان

~~روشن شده، کرة دیکر شغل وزارت بخواجهآ یسندیده سیر تقویض افتاد.

~~راقم حروف از بعضی مردم صادق القول استماع نموده که : گاهی سلطان

~~سعید2 در باب انتظم امور ملک وملت وارتسام قواعد دین ودولت بعالی

~~جناب ولایت2 قباب عوارف اکتساب المتوجه بالکلیة الی الله شیخ کمال

~~الملة والدین محمد شاه که انتساب بولایت فراه داشتند مطارحه نمودند

~~ورای مصلحت آرای آن عالی جناب4 را بقبول مقرون می فرمود ودرایام

~~عزل خواجه قطب الدین طاوس سبب رفاهیت و جمعیت مخلوقات خالق ms286

~~البرایا ازیشان استفسار نمود. حضرت شیخ بزبان

~~ولایت نشان1

~~گوهر افشان 7 نام خواجهآ عالیشان9 بردند و نوبت دیگر عنان اختیاراو

~~رابتتادشاه سعادت انتما1 سیردند و اکر چه

~~خواجه از تصدی مهم وزارت در مقام اعتذار بود ابواب مخالفت باجناب

~~ولایت منقبت 11 نتوانست کشود. ضرورة آلن منصب12 را ثانیا قبول

~~386

~~و همکنان

~~2) خ : سلطن سعید کاهی

~~ق : ولادت

~~ای حقایق نمای

~~خ: آن جناب بر زبان

~~وهرلش

~~خه مشارالیه

~~باعالی جناب

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_407.png)

~~نمود1 واین نوبت بیشتر ازپیشتر منظور نظر همایون اثر کشت و منزلنش

~~از

~~وزرای زمانش در گذشت.

~~بیت

~~آب اقبالش بجوی بخت بازآمد دگر بر سریر کامگاری سر فراز آمددگر

~~و از رهگذر درویشی ونیک اندیشی اعتبار و اختیار بسیار یافت و

~~بهمکی همت وجملکی نهمت عنان اهتمام بصوب زراعت و دهقنت تافت.

~~چنانکه2 در ولایت خراسان هر سال هفت هزارخروارتضم درزمین پاشید

~~و ظاهرا تخم کشت هیچ یک از وزراء در یک مملکت هر گز بدین

~~مرتبه نرسید .

~~یت

~~بیفکند طرح زراعت بسی

~~به ازوی زراعت نکرده کسی

~~رشحه ای ازبحر آثارآن خواجهآ

~~خجسته اطوارجوی سلطانیست

~~که در جانب شمال دارالسلطنهآ هراة از رود باشتان سمت5 جریان یافته

~~وبدان واسطه چندین هزار باغ وبستان و حظیره در کازرگاه و دامن کوه

~~زنجیرگاه ومختار تاچشمهآ ماهیان6 ازخارستان عدم بگلزاروجود شتافته ،

~~هریک در نضارت نظیر2 ریاض رضوان و در خضارت غیرت افزای ساحت

~~آسمان ، طوطی شکرستان فصاحت از خطوط سبزهآ روح برور ان بسائین

~~خلد آئین مضمون کلمهآ "روضة من ریاض الجنه" بر می خواند و بلبل

~~دستان سرای بستان بار غت در صفت لطافت آن منازل جنت تزبین

~~285

~~(2) درخ این

~~کلمه نیست

~~ق وخ : چناچه(6

~~در ق

~~و همت

~~6

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_408.png)

~~صرع

~~روصة ماء نهرها2 صلصال3 ، برزبان می راند .

~~یت1]

~~همه در خرمی بسال بهار

~~گشته در دیدها بهار نگار

~~از سیهرش بخضرت5 آمده ننک

~~و ز بهشتش بنزهت امده عار

~~نقلست که ms287 چون خواجه قطب الدیر: طاوس کمال توجه خاطر

~~سلطان سعید را بجریان آن آب عذوبت مآب معلوم کرده بود قرب دویست

~~نفر برزیگر وچاهخوە که هربک فرهاد صفت جوی در بیستون کندی و

~~بنوک تیشهآ خارا7 نگار رخنه در دل سنک افکندیزمزارع خودآورد

~~و آن جماعت 8

~~مدت دو سال در آن کارمشقت کشیدند، تا آخرآب امانی

~~و آمال9 در جویبار دولت واقبال جاری دیدند و چون آب در جریان

~~آمده:1، بدامن کوه مختار رسید خواجه مقداری در ظرفی کرده مصحوب

~~تواجی1 اباردوی همایون که در آن زمان متوجه عراق بود ارسال نمود

~~و در آن محل که چشم سلطان بحر موهبت برآن آب افتاد مراسم شکر

~~فیاض علی الاطلاق بجاآورده ، زبان بادای این سخنان بگشاد که : احداث

~~جوی سلطانی نزد من برفتح عراق ترجیح دارد، زیرا که بدان سبب شمال

~~دار السلطنهآ هراة روی بکمال معموری12 و آبادانی می ارد

~~وفی الواقع :

~~حضرت (6] درخ

~~بس از

~~7)خ

~~ارت نیست

~~بیش ازین پس از کلمهآ چاهخوافزوده

~~است : "ازمواضع

~~: آمال و امان

~~10] خ: آب

~~سمت جریان یافقه [11اق : تواحی [12] خ : روی بمعموری [13]آخ : می آورد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_409.png)

~~نسیم خلد و عمر خضز می بخشد اکز دانی

~~هوای دشت کازرکاه و آب جوی سلطانی

~~القصه: بنابر حدوث این جمویمنی واهتمام خواجه قطب

~~الدین طاوس بوقوع انجامید

~~هیرزا سلطان ابوسعید در ازدیاد مرتبهآ

~~وزیر صاحب تایید کوشیده ، پایهآ قدر ومنزلتش را بلندتر گردانید .

~~بت2)

~~بابیاری فیض مهیمن متعال

~~شکفت در چمن دولتش کل اقبال

~~و فرامین مطاعه مشتمل بروفورمرحمت وعاطفت مهر سیهر سلطنت

~~نسبت بوزیر آصف صفات3 و مبنی از آنکه لشکر پیادهآ خراسان را فراهم

~~اورده، بموکب همایون ملحق شود بدار السلطنهآ هراة رسید3 و خواجه

~~قطب الدین طاوس بموجب فرموده عمل نموده وبراسب مرادسوار گشته ،

~~با سیاه پیاده متوجه ملازمت شاه عالم یناه کردید . در اثنای راه جمعی

~~از مخالفان که فرزین وار کج روی پیشه داشتند دوچار خورده، بخیال

~~محال ms288 رایت جنک ویبکار افراشتند 7 وخواجه قطب الدین طاوس9 پای

~~ات فشرده، بعنایت ملک اکبر بر مخالفان بداختر ظفر یافت و منصور و

~~مظفر طی منازل ومراحل نموده، بخدمت پادشاه عالی کهر شتافت و بعد

~~از وصول بپایهآ سریر اعلی کیفیت محاربهآ مخالفان را بموقف عرض رسانید

~~387=

~~پت1)

~~عبارت

~~رخ ابن

~~ق : طاووس

~~وجدال برافراشتند

~~لما ق : طاووس

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_410.png)

~~و میرزا سلطان ابوسعید مراسم عنایت مبذول داشته، وزیر صافی ضمیررا

~~ملقب بصاحب السیف و القلم گردانید وزمام سرانجام

~~ولایات

~~عراق را بکف اهتمام آن جناب باز داده، مهر بزرک را بدو تسلیم نمود

~~که حیث پشاء امورجمهور برایارا بکف کفایت2 مقرون سازد و لوای

~~عدالت آن حضرت را بر فرق آفتاب نشینان بلاد ظلم ترا کمه بر افرازد و

~~بعد از آنکه سلطان سعید درقراباغ اران ویران شده بحکم امیرحسن

~~بیک تر کمان جهان گذران را وداع کرد همای همت خواجه قطب الدین

~~طاوس2 از وزارت حسن بیک ابا نموده، برجناح استعجال روی توجه

~~جانب خراسان آورد. چون ماهچهآ لوای فرقد فرسای سلطان عالی شان

~~سلطان حسین میرزا نوبت اول5افتاب صفت مرز و بوم خراسان را

~~منور کردانید خواجهآ یسندیده اوصاف بمنصب اشراف وزراء که عبارت

~~از رتبهآ واسطة العقدی بین الامراء والوزراست مشرف کردید2 و دراواخر

~~ذیحجه سنهآ اربع و سبعین وثمانمائه1 که میرزا یادگار محمد بن میرزا

~~سلطان محمدبن میرزا بایسنغر بمدد امیر حسن بیک بهادر خطهآ خراسان

~~را تسخیر نمود پرتو عنایت و التفات بروجنات احوال خواجه قطب الدین

~~طاوس9 انداخته ، منصبوزرات10 دیوان رابدان جناب تفویض فرمود11 .

~~1

~~1]درخ ایر

~~کفایت ودرق کلمأه کفایت*

~~باخط دیگر بالای سطر

~~خ

~~صاحبقران

~~62 در خ در اینجا افزوده

~~1

~~اخ : خواجة

~~خنده

~~نمود

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_411.png)

~~امات

~~زمان سلطنت میرزایادگار محمد مانند دوران2 گل زیاده

~~از چهل روز ممتد نکشت ولطانصاحبقران ابوالغازی3

~~حسین میرزا4 ناکهان نیم شبی در باغ زاغان3 برسرآن پادشاه غفلت نشان

~~سلطان

~~تاخته، بصرصر سیاست بساط ms289 حکومتش در نوشت .

~~گل صبحدمی بخود بر اشفت و بریخت

~~رباعی

~~بد عهدی دهر بین که گل در ده روز

~~با باد صبا حکایتی گفت وبریخت

~~سر برزد وغنچه کرد و بشکفت و بریخت

~~واچون

~~خواجه قطب الدین طاوس8 ثانیا درزمان سلطنت

~~سلطان صاحبقران مشمول لطف واحسان شد اما هرچند او را بر تکفل

~~مهمات دیوانی تحریص فرمودندازن

~~تحاشی نموده، پیرامن

~~حواشی آنمهام 1 نگشت و باختیار از سر قبول منصب و حکومت

~~در گذشت. چند سال در دارالسلطنهآ هراة حمیت عن آلافات بفراغ بال

~~بکذرانید و دامن همت از شغل وزارت درچید . خودرا بزراعت وعبادت

~~مشغول کردانید و در آن سال که خواجه مجدالدین محمد قدم بر مسند

~~جاه وجلال نهاده بنابر طمع 11 اموال نسبت بخواجهآ ستوده خصال ابواب

~~-389

~~این گلمه نیست

~~2] خ : دور (3) درق این عبارت نیست

~~و حسین بهادر خاد

~~(5) ق : راغان 61) درخ این کلمه

~~یست

~~درخ این کلمه نیست (11) خ : نهاد برطمع

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_412.png)

~~زاع وجدال بگشاد و خواجه قطب الدین طاوس از ازالهآ عرض و ناموس

~~اندیشیده، عنان عزیمت بصوب عراق و اذربایجان منعطف کردانید و در

~~آن مملکت نیز معزز و محترم بود، تتمهآ اوقات حیات را بیایان اورد

~~ودر سنهآ تسعمائه1 که سن شریفش بهفتاد و دوسال رسید بحکم" کل نفس

~~ذائقة الموت" گوش. هوشش صفیر عقاب اجل شنید و مرغ روح مطهرش

~~قفص غالب شکسته،

~~همانجا بر طاوسی1 بینداخت

~~2

~~جهان از فر کاوسی3 بپرداخت

~~بدنیاخواه سلطان خواه درویش

~~خواجه] عبدالله اخطب

~~همه کس راهمین راهست درپیش

~~دراوایل حال بکسب فضایل و طلب علوم اشتغال می نمودوبالاخره

~~بملازمت مایل شده ، میرزا سلطان ابوسعید شغل رزارت را بوی تفویض

~~فرمود و خواجه درآن منصب بتمان تمام و استظهار مالاکلام دخل کرد

~~وباندک زمانی ریاض جاه وجلالش روی بخضرت ونضارت اورد . ازعزیزی

~~صادق القول استماع افتاده که : درایام وزارت خواجه عبدالله اخطب شخصی

~~شریر نسبت بخواجه کمال الدین حسین کیرنگی که در ms290 آن وقت از جملهآ

~~اعاظم ارباب ولایات خراسان بود ودر زمان

~~سلطان صاحبقران سلطان

~~حسین میرزا

~~منصب عالی صدارت مشرف کشت و برادرش خواجه

~~39

~~1) سال 900 (2) درخ این کلمه نیست (3) ق : طاووسنی (4) ق:

~~کاووسی (ه) درخ این بیت نیست (6) درخ این کلمه نیست (7) درق

~~جملهآ "سلطان صاحبقران * ودرخ کلمهآ "سلطان حسین میرزا " نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_413.png)

~~عبدالله تقریر نمود واین دو برادر بکثرت اسباب ووفور اموال ازهر باب

~~اتصاف داشتند و خاطر نشان میرزا سلطان ابوسعید شده بود که پیوسته

~~تغلب ورزیده، هرگز جمع خود رابراستی بقلم درنمی آرند . لاجرم خاطر

~~همایون متوجه آن گشت که برادران را مواخذ گردانیده ، مبلغی کرامند

~~از جهات نان بخزانهآ عامره رساند وپرسش آن مهم را در عهدهآ خواجه

~~عبدالله اسنطب کرده ، هر چند خواجه مراسم تفتیش وتفحص بجای اورد

~~از روی حساب و معامله چیزی بر برادران ثابت نشد و میرزا سلطان

~~بوسعید این معنی را حمل بر مذاهنه فرموده، بخواجه عبدالله پیغام

~~فرستاد که : تو زوی خواجهای کیرنگی را دیده ای ، تغلبا

~~ظاهر نمیسازی. خواهم فرمود که روی ترا پوست کنند . خواجه عبدالله

~~بواسطهآ علو همت وقوت نفس2 ازین غضب مطلقا دغدغه بخود راه نیداد

~~که اگر

~~و خاتم وزارت از انگشت بیرون کرده ، نزد پادشاه فرستاد3

~~بجهة این مهر1 روی مرا پوست می کنی5 اینک مهررا ارسال داشتم و

~~و از سر آن منصب در کذشتم . میرزا سلطان ابوسعید خاتم را باز فرستاده

~~سخنان لطف آمیز پیغام داد و بدین جهة اختیار واعتبار خواجه عبدالله

~~روی در ازدیاد نهاد وچون دست قضا بساط سلطنت سلطان سعید را

~~درنوشت و میرزا سلطان حسین در مملکت خراسان پادشاه کشت ایضا امر

~~وزارت رابخواجه عبدالله تفویض نمود و در آن اوان که آن پادشاه عالی شان

~~39

~~مه نیست

~~درق این عبارت درمتن

~~نیست و باخه

~~دیگر در

~~هی کند

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_414.png)

~~جههآ دفع میرزا یادکار محمد بجانب چناران1 توجه فرمود خواجه

~~عبدالله ms291 حسب الحکم دردار السلطنهآ هراة مانده ، ابواب ظلم وتعدی برروی

~~رعایا بگشاد وآغاز سراشمار وسرشمار کرده، بیچارگان را بطلاق و ایمان

~~مغلظله سوکند می داد که از نقد وجنس آنچه در تحت تملک دارید مفصل

~~نموده، بدیوان آرید ، تا فراخور آن زر تحمیل کرده شود . لاجرم کار

~~صفار وکبار باضطرار انجامید وآه دل دردمندان باوج هفتم آسمان رسید.

~~یت

~~ز بس بالا کرفت افغانو3 فرباد

~~صدا در گنبد فیروزه افتاد

~~بالاخره بعضی ازمردم اوباش اتفاق کرده ، ازدحام عام بوقوع انجامیده4 ،

~~درصباحی که خواجه عبدالله بجهة 5 افروختن آتش ظلم بدار العدالهآ میرزا

~~شاهرخ می رفت از اطراف وجوانبازا

~~ورا سنک باران کردند و

~~خواجه بلطایف الحبل خود را از آن مهلکه نجات داده، در گوشه ای

~~پبنهان شد و چون این خبر بسمع سلطان حسین میرزا7 رسید فرمان

~~همایون باخذ و قید خواجه عبدالله نافذ9 کردید وخواجه بریر. حکم

~~وقوف یافته، فرار برقرار اختیار نمود و بجانب حصار شادمان شتافته ،

~~شهریار آن دیار میرزا سلطان محمود امر وزارت را بدو تفویض فرمود

~~و خواجه عبدالله کرت دیگر بر مسند وزارت نشسته، مدتی

~~در کمال عظمت وابهت بتمشیت آن مهم پرداخت ودر او اخراوقات حیات

~~32

~~شعر(3) خنگرفت آن روز (6) خ: از دحام

~~در قی این کلمه نیس

~~اخز سلطان

~~صاحب فر

~~دراصل این کلمه نبو

~~و دربالای سطر بخط

~~دبگر دصادر، نوشتهاند(9) درق این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_415.png)

~~بواسطهآ تعصب یکی از وزراء که بضبط ولایت ترمد قیام نموده بودبجانب

~~ان ولایت رایت توجه بر افراخت. بنیت آنکه در جمع ترمد1 تفاوت پبدا کرده ،

~~تصرف وتقصیر برخصم ثابت سازدوبدان وسیله اعلام تفوق و استیلابر افرازد.

~~رعایا ومزارعان موضع مذکور ازین سخن) محنت اثر دربحر اضطراب

~~افتادند و فقراء وبیچایگان زوال اقبال جناب وزارت مآبرا مسئلت نموده،

~~زبان2 بدعا کشادند. تیر دعای ایشان هم در ان اوان بهدف اجابت

~~رسید و قبل از آنکه خواجه عبدالله بترمد رسد غریق بحر فناگردید. ms292

~~کیفیت آن حال چنان بود که : خواجه عبدالله دراثنای راه بیکی از شعبات

~~آب آمویه رسیده، خواست که اسب درانراند وبنا بر آنکه آب در

~~کمال طغیان بود و قطعات یخ بر روی الن روان بعضی از ملازمان

~~رکاب وزارت انتساب خواجه را از

~~آن

~~عبور منع کردند و چولن

~~مقدر چنان بود که شعلهآ حیاتش در آن روز بآب ممات فرو نشیند

~~سخن ایشان را نشنید و اسب در

~~اب رانده، کشتی عمر آخود8

~~را در گرداب فنا غرقه گردانید .

~~باعی

~~هر کس ببهانه ای ازین دار فنا

~~شد عازم آن سرای جاوید بقا

~~باقی نبود کسی بعالم ابدا

~~جز ذات خدائی که ندارد همتا

~~392

~~ن جمع بوضه بذکور

~~خ : ولایت مذکوره ازاستماع این خبر

~~دست (6) درخ این کلمه نیست (5] درخ این کلمه لیست

~~که در آن روز آتش حیا

~~درخ این کلممه نیست

~~درق این کلمه نیست (9] درخ این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_416.png)

~~خواجه نظام الدین بختیار سمنان

~~از اهالی ولایت سمنان بود

~~درزمان سلطان سعید ضابط ولایت

~~بادغیس بود

~~و در ایام دولت سلطان سعادت انتما سلطان حسن میرزا

~~در امر وزارت دخل نموده و متعهد تحقیق جهات غایبی کشته ، قبول کرد

~~که مبلغ سه هزار ثومان ازین ممر واصل دیوان گردانند و چون نصف

~~آن مبلغ ممکن الحصول نبود باندک زمانی مهم خواجه باضطرار انجامید.

~~براتدار بسیار بایذاء واضرار او مشغول گشتند وخواجه نظام بختیاربسبب

~~قلت عقل وادراک روزی درسردیوان بزبان3 آورد که : چون فی الحقیقه

~~باغ سفید و باغ زاغان و سایر باغات پادشاهی داخل جهات غایبی است

~~آنها را بها کرده، از جملهٔ‌ مبلغ مذکور جساب می باید کرد6 ، تا آنچه

~~قبول نمودهام7 تن پیدا کند واین هذیان بسمع سلطان سخندان رسیده،

~~رقم عزل برناصیهآ حال خواجه نظام بختیار کشید و خواجه بابخت بر کشته

~~مواخذ ومقید گشته نمبواسطهٔ‌ کثرت اعراض نفسانی ، بلکه بمحض تقدیر

~~و ارادهآ سبحانی در محبس از عالم فانی ms293 بجهالن جاودانی انتقال نمود

~~ز اندوه دنیا کسی جان نبرد .

~~صاحب سعید خواجه شس الدین محمد هروارید

~~بعلو نسب و وفورحسب وعظم شان وقدم* دودمان

~~اکشر

~~394

~~در ق این کلمه

~~ابن جمله نیست (3) در ق این

~~قمله نیست

~~سلط

~~صا

~~میرزا سلطان حسه

~~(5) خ:

~~ر زبان

~~نمده ام (8) در ق این

~~رف

~~وم

~~در ق این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_417.png)

~~اکابر کرمان ممتاز ومستثنی بود و

~~در زمان میرزا جهانشاه

~~تر کمان بسبب ظلم و تعدی تراکمه2 آز وطن مالوف ومسکن معهود

~~مهاجرت اختیار کرده، بجانب دار السلطنهآ هرات توجه فرمود و بعد از

~~وصول بمقصد1 منظور نظر عاطفت سلطا سعید میرزاسلطان ابوسعید

~~گشته ، پای بر مسند وزارت نهاد و در آن ایام بخاطر جوئی خواص

~~و عام قیام و اقدام فرموده، ابواب عدل و انصاف بر روی رعایا بکشاد

~~و در وقتی که سلطان سعید بجانب عراق شتافت آن جناب حسب الحکم

~~متوجه سمرقند کشت و چون در آن سفرا2 دست قضابساط حیات میرزا،

~~سلطان ابوسعید را درنوشت وسلطان صاحب قران در ولایات خراسان

~~برتخت سلطنت نشست خواجه شمس الدین محمد از آن خطه بدار السلطنهآ

~~هراة معاودت نموده، کمر بملازمت آن پادشاه عالم پناه بربست و باندک

~~زمانی ملحوظ عین عنایت شده، در امر وزارت شروع کرد ودر استمالت

~~خواطر عامهآ رعایا و کافهآ برایا سعی موفور و جهدنا محصور بجای اورده

~~بی شایبهآ تکلف و غایلهآ تصلف آن وزیر صافی ضمیر بغایت سلیم نفس و

~~عافیت9 طلب وکم آزار و پا کیزه اعتقاد بود . بنا برآن در شهورسنهآ از

~~روی اختیار نه از روی اضطرار ترک آن منصب داده، بسلوک طریق فقر

~~و مسکنت اشتغال نمود و سلطان صاحبقران در آن اوان منصب شیخی

~~وتولیت موقوفات مزارفایض آثارحضرت قطب الاقطاب برگزیدهآ رب الارباب

~~395-

~~کمد نیس

~~ق

~~قصد

~~را کنده

~~اصل خ سال

~~نوشته نشده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_418.png)

~~مقرب حضرت باری ابواسمعیل خواجه عبدالله انصاری قدس سرهرا مفوض ms294

~~برای صواب نمای خواجه محمد گردانید و چنانکه 1 از حسن کفایت و

~~کاردانی آن جناب متصور بود چندگاهی بلوازم آن امر پرداخته، در تکثیر

~~موقوفات و ترویح ان بقعهآ جنت صفات وترتیب رواتب و ضیافت صادرو

~~وارد سعی موفور وجهد نامحصور بتقدیم رسانید و بالاخره از ان شغل نیز

~~استعفاء فرموده، روزگار خجسته آثار را باصناف طاعات وعبادات مقرون

~~می داشت و بعضی از اوقات را صرف کتابت کلام حمید مجید ربانی

~~کرده، بیست و دومصحف بر صفحهآ کاغذ نگاشت و چون بمقتضای 1 کل

~~شیشی هالک الاوجهه" متقاضی اجل موعود در رسید در دهم شهر ربیع الاول

~~در سالی که همین لفظ بحساب جمل از تاریخ آن خبر می دهد بجنات

~~عدن خرامید2 واولاد امجادش عالی جناب معالی ایاب افاضل پناه فضیلت

~~دستگاه خواب شهاب الملة و الدین عبدالله سلمه الله وابقاه که در صدف روزگار

~~هرگز مانند او دری شاهوار صفت انعقاد نگرفته وبوفور فضایل و کمالات

~~و کثرت محاسن شیم و مکارم اخلاق در اطراف جهان و اکناف افاق

~~سمت اشتهار پذیرفته وجناب اعالی ایاب فضیلت انتما خواجه محیی الدین

~~یحیی که در محامد سیر و لطایف کردار یگانهآ روزگارست بمراسم تعزیت

~~یدر نامدارووالد بزگوار کمایجب3 وینبغی قیام نمودند وجهة ترویح روح

~~ریفش

~~بختمات5 کلام رب العالمین واطعام فقراء ومساکین اقدام

~~396

~~صل

~~در اصل خ پس ازین

~~گلممه سرخی

~~درق از سطر

~~واز میان برده اند

~~خ: خقهات

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_419.png)

~~فرمودند ویادشاه مغفرت انتما سلطان حسین میرزا بتسلیه1آ خاطر اصحاب

~~عزیه برداخته، خلع فاخره واسباب2 وافره انعام کرد وفرزندان ومتعلقان

~~خواجهآ مرحوم رااز لباس سوکواری بیرون آوردو مقرب الحضرت السلطانی*

~~میر

~~نظام االحق والحقیقة و5 الدین امیر علیشیر در مرئیهآ خواجه

~~شمس الدین محمد مروارید این رباعیی درسلک نظم کشید :

~~رباعی

~~شد خواجه محمدبسوی خلدنعیم

~~وارست زرنجهای این دار جحیم2

~~کر مروارید رفت زین بحر فنا

~~خواجه علاء الدین علمی الصانهی

~~زو ماند بیاد گار ms295 دو در یتیم

~~درسلک اشراف ولایت باحزز سمت انتظام داشت و چون نسب

~~شریفش بآل بر مک می رسیدوست

~~رایت مفاخرت می افراشت .

~~بحدت طبع وجودت ذهن ووفور جود وسخاوت نسبت باهل علم وفضیلت

~~موصوف و معروف بود و در مبادی اوقات پادشاهی سلطان حسین میرزا

~~قدم در مسندە وزارت نهاده، در آن امر خطیر شروع نمود و بنا بر آنکه

~~در صفت کفایت ظاهر کشته، بر عجزه ورعایا حیف و تعدی جایز می داشت

~~و پیوسته نسبت بشرکای خود نقش تقریر و تزویر بر صفحهآ خاطر و لوح

~~ضمیر می نگاشت، مزاج شریف جناب خداوند کاری

~~هقرب حضرت

~~سلطانی

~~امیر نظام الدین علیشیر در بارهآ او تغییر یافت و دیگر اسباب

~~397

~~خ : مقرب حضرت السلطان

~~رق این

~~درخ ای

~~المات

~~اخ: جهیه

~~: سلطن صاحب فران قدم برمسند

~~خداوندگ

~~درق ایر عبارت نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_420.png)

~~مدد علت شده، برتو غضب جنابجلال

~~سلطانی بر وجنات احوالآش

~~تافت و در وقتی که خواجه صانعی در جرکه ایستاده بود یکی از

~~ساولان بموجب فرمان دستار او را2 که بغایت کلان بود برداشته، در

~~ثردنش اداخت. درآن حال جناب امیرروی بصاحب تاج وسریر اورده ،

~~این مصراع

~~مذکور ساخت که :چوبارسر

~~کردی سبک کن بار کردن هم. بالجمله خواجه صانعی مواخذ و معاقب

~~گشته ، بعد از آنکه مبلغ کلی بدیوان فرود آورد در بالاخانهآ زندان محبوس

~~شد و زمان حبس او قرب بسی1 سال امتداد یافت . در آن ایام غزل غراء

~~در سلک نظم کشید ونزد2

~~جناب8مقرب الحضرة السلطانی فرستاد،

~~مطلع آن غزل اینست که :

~~ت

~~آنکه هرگز نشنود گوش تو فریاد امنیست

~~و آنکه هرگز نگذرد بر خاطرت یادمنست

~~اما هیچ فایده بر آن مترتب نکشت وجناب امیر از سر ایذای او

~~درنکذشت11. چنان استماع افتاده که : خواجه صانعی در مدت 12 حبس

~~بکسب فضایل برداخته، روی بمطالعهآ مقدمات علوم آورد و تا مختصر تلخیص

~~مطالعه کرد و ایضا بشرف حفظ کلام الله ms296 العلام مشرف کشت و قصیدهآ

~~در ق این

~~خ دسعتارش ر

~~(3) در

~~خ این

~~5

~~ن

~~نیسمت

~~(5) در خ این

~~8) در خ این

~~و در حاشیه بخط

~~سرخ "فریاد * نوش

~~ق : در گذشت [21]خ: اوفات

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_421.png)

~~مصنوع خواجه سلمان ساوجی1 را تتبع کرده

~~اکثری را از آر.

~~صنایع3 بقلم پیروی بر صفحهآ بیان نقش نمودگ . مال حالش عنقریب

~~مذکور خواهد شد انشاء الله تعالی *

~~خواجه سیف الدین مظفر شبانکاره

~~از بزرک زادکان مملکت فارسعاق

~~بود و چون از آن

~~جانب بدارالسلطنهآ هراة آمد در سلک اعاظم اهل قلم انتظام یافته ،

~~بالاخره سلطان حسین میرزا7 منصب وزارت را

~~بدو تفویض فرمود

~~و خواجه مظفر مدتی از روی اختیار و اعتبار بسرانجام اموردیوانی و

~~تمشیت مهام سلطانی یرداخت و درآن اثناء جمعی از مردم شریر او را

~~بفنون تصرف و تقصیرمتهم و منسرب کرده، سلطان حسین میرزا9 خواجه

~~را معزول و مقید ساخت و چون روزی چند از حبس او در گذشت بنا

~~برسعایت اهل غرض حکم قتل خواجه مظفر صادر گشت. چنان استماع

~~افتاد والعهدة علی الراوی که : در آن محل که نایرهآ غضب خسروی:

~~مشتعل شده، بکشتن خواجه مظفر فرمان دادیکی از نواب معروض

~~داشت که : خواجه صانعی تا چند در زندان محبوس خواهد بود : پادشاه

~~فرمود که : اورا نیز امروز سیاست کنند و در آن روز که از جملهآ ایام

~~محرم الحرام سنه (.84

~~بود خواجه صانعی را ازطاق چهارسوق

~~299

~~(1) ق :ساوهچی(2) خ : نموده (3)خ9 اکثر آن صة

~~4)خ

~~رهود

~~5) درق

~~این

~~جمله نیست (6) درق

~~ن

~~سلطان صاحبقران (8) در ق ایر

~~سلطان صاحبقران

~~را قراشیده اندودرخ جای این ارقام سفیده مانده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_422.png)

~~هراة وخواجه مظفر را بردر دروازهآ ملک صلب نمودند . یکی از فضلاء

~~این رباعی

~~در آن حین نظم فرمود2 :

~~ای دیده بعالم ستمکاره نگر

~~باعی

~~از حالت صانعی بر و تجربه کن

~~در خواجگی جهان خونخواره نگر

~~خواجه مجدالدین محمد بن خواجه غیاث الدین ms297 بیر احمد خوافی

~~در حال مظفر شبانکاره نکر

~~بعظم شان ورفعت مکان و علو همت و سمو منقبت از اکثرارکان

~~دولت واعیان حضرت امتیاز و استثناء4 داشت و در ایام اختیار و اعتبار

~~همواره خاطر فرخنده ماثر بر ترفیه حال رعایا وغوررسی ضعفاء وفقراء

~~می کماشت . درعلم نجوم وفن انشاء ماهر بود و در فیصل مهمات و قضایا

~~ید بیضا می نمود.

~~بت

~~پیش رای رروشنش اسرار انجم کشف بود

~~معضلات ملک را تدبیر او آسان کشود

~~و آن جناب در زمان سلطان سعید میرزا سلطان ابوسعید چندگاه

~~بلوازم منصب انشاه اشتغال داشت و در مبادی ایام سلطنت سلطان صاحب

~~تائید میرزاسلطان حسین5 بوزارت شاهزادهآ مغفرت شعار میرزامحمد

~~سلطان مشهور بمیرزا کیجیک2 ولد میرزاسلطان احمدبنمیرزاسیدی

~~احمد بر

~~میرزا میرانشاه بن امیرتیمور کورکان که خواهر زادهآ یادشاه

~~4

~~رق

~~ین کلامه نیست

~~خ ن

~~به

~~ابخ:

~~ش

~~خ: صاحبقران سلطان حسین میر

~~(6) خ : جلالت

~~رخ نقطه گذاشته نشده (8) درق این عبارت نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_423.png)

~~صاحب جاه1 بود روزی چند مشغولی کرد و چون وفور فراست و کمال

~~کیاستش برضمیر منیرآن پادشاه جهانگیر ظاهر کشت رقم اختصاص بر جمال

~~حالش کشید و روز بروز آن جناب راازمرتبهای

~~بمرتبه ای می

~~رسانید، تا مهم بدانجا انجامید که حکم شد که خواجه مجدالدین محمد

~~با وجود منصب رسالت2 ومهر بروانه برروی احکام ومنشورات همایون

~~در برابر مهر بزرک برقم " اطلع علیه" توقیع کشد و هرگاه پادشاه عالم

~~پناه برتخت برامده، برتو اهتمام برتنظیم مهام ملک ومال اندازد خواجه

~~مجدالدین محمد تنها دربای تخت نشسته ، مهمات ملکی ومالی وسخنان

~~دادخواهان وغیر ایشان را معروض دارد وهرحکمی که شود در قلم آردع

~~بیت"

~~از ره و رسمش کمین این بود کاندر پیش شاه

~~هر کسی برپای می استاد1 و او بنشسته بود

~~و چون حکم مذکور بر نهج مسطور صدور یاقت نایرهآ رشک و

~~حسد در ضمایر ارکان دولت مشتعل7 شده، امیر حسن شیخ تیمور ms298 که

~~برا کثر امراء رتبهآ تقدم داشت بعرض پادشاه جم جاه رسانید که : هرگز

~~معهود سلاطین حشمت آئین نبوده که در وقتی که جمیع امراء و ارکان

~~دولت دست خدمت بربالای هم نهاده، بپای ادب ایستاده باشند جهت تمشیت

~~مهمات ملکی و مالی تازیکی را پیش خود بنشانند.درین محل8جنا

~~صاحبقران

~~در

~~راده گذاشته و در

~~زارت

~~* نوشقه اند

~~خ این عبارت نیست

~~در

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_424.png)

~~خداوندگاری

~~مقرب الحضرت السلطانی2 که مربی خواجه مجدالدین

~~محمد بود در مقام جواب آمده، فرمود که : هیچ لازم نیست که بندگان

~~دیوان اعلی در جمیع امور تقلید سلاطین سابق نمایند، بلکه مناسب

~~انست که در باب تربیت خدمتگاران کاردان بمقتضای طبع فطنت نشان

~~اختراعات فرمایند، مصرع،3 : طبع لطیف اوهمه فارنکو کند . بالجمله

~~مناصب مذکوره تعلق بخواجه مجدالدینحد

~~گرفته ، برتو عنایت

~~و عاطفت سلطانی بروجنات احوالش تافت وپایهآ قدر و منزلتش بیشتر از

~~آنجه در خزانهآ خیال وقوت احتمال در آید5 ارتفاع یافت و زمام امور

~~ملک و مال من حیث الاستقلال بکف کفایت وقبضهآ درایتش درامد و

~~عتبهآ علیه اش ملرذ سباهی و رعیت ، بلکه

~~امرای باحشمت

~~ووزرای صاحب فطنت شد.

~~"

~~شد آن سر دفتر اعیالن عالم

~~ملاذ و مرجع اولاد آدم

~~در ایام اعتبار آن خواجهآ کامگار هیچ آفریده را زهره ویارا نبود

~~که بی حضور و شعور او از مهمات مالی از جزوی وکلی سخی بعرض

~~رساند ، تا بدان چه رسد که قضیه رافیصل دهد و الحق خواجه مجدالدین

~~محمد کماینبغی بسرانجامجمیع1

~~مهام سلطانی واموردیوانی می رسید و

~~در باب انفتاح ابواب عدل وداد و ترفیه وتعمیرعباد وبلاد1 سعی موفور

~~بتقدیم می رسانید.

~~402

~~اان عبارت نیس

~~حضرت السلط

~~2خ

~~این کلمه نیست

~~خز کنه

~~درق این کامه

~~صهر

~~درخ آین کلمه نیس

~~خ بلاد وعباد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_425.png)

~~در عدل بر روی مردم کشاد

~~و چون چند سال در کمال دولت و اقبال بسربرد روزگار ستمگار

~~فرو بست ابواب ظلم وفساد

~~چنانکه2 ms299 عادت اوست روی باسترداد عطایای خویش اورد .

~~مشنویم

~~مبین دورع سپهر و مهر گرمش که هیچ از کین گزاری 5نیست شرمش

~~بمهرش دل کسی چون صبح کم بست که درخون چون شفق هرشام ننشست

~~بیان این سخن آنست که : خواجه قوام الدین نظام الملک وخواجه

~~افضل الدین محمد که در آنن اوان صاحبدیوان بودند درباب تصرف

~~و تقصیر خواجه مجدالدین محمد سخنان بعرض سلطان حسین میرزا

~~رسانیدند و حسب الحکم آنجناب را با میربدر الدین سپرده، محبوس کردانیدند.

~~فیت8

~~شمشیر را ز حبس چه بازار بشکند:

~~خورشید اگر بحبس غروب اوفتد شبی

~~آئینه را چه عیب ز آئینه دان بود:

~~بعد ازچند روز پادشاه دوست نواز دشمن سوز بنفس نفیس بپرسش

~~روز دگر9 ببین که چراغ جهان بود

~~دداخت و خواجه نظام الملک و

~~-403-

~~چتا

~~(3) ق : شعر (4) ق:

~~خ: صلطان

~~صاحبقران

~~وش

~~خ: دیگر(10) درق این کلمه نهست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_426.png)

~~خواجه افضل الدین محمد بیک بار با خواجه مجدالدین محمد درمقام

~~گفت و کوی1 آمده، آن پادشاه عدالت پناه بر زبان خجسته فرجام

~~گذرانید که : طریقهآ انصاف آنست که یک یک با او سخن کنید و باتفاق

~~تغلب نورزیدوخواجه مجدالدین محمد بدین عنایت مستظهر کشته، بر خاست

~~وزانو زد و بعضی از مقرران چون این صورت مشاهده کردند زبان در کام

~~خاموشی کشیدند. بنا برآندرآن مجاس

~~مطلقاتصرف و تقصیر برخواجه

~~مجدالدین محمد ثابت نشد .

~~نوی

~~هر کرا راستی بود پیشه

~~در دو عالم ندارد اندیشه

~~سروچون راست شدهم اول کار

~~نست از سنک مردمش ازار

~~لاجرم پادشاه نصفت نهاد باطلاق آن جناب فرمان داده ، مقرر کشت3

~~که مبلغ شست هزار6 دینار کیکی برسم شکرانه بخزانه رساند و بشرکت

~~امیرمحمد علی بوشکجی2 پروانچی1 بوده، از تقلد سایر مناصب معاف

~~باشد و مدت نه سال آن خواجهآ ستوده خصال بسیار بی اختیار روزکار

~~گذرانیده ، در آن اوقات چند نوبت شهریار صاحب حشمت قصد تربیتش

~~کرد. اما چون در آن باب با امیر ms300 عالی جناب نظام الدولة والدین

~~میر

~~علیشیر شرط مشورت بجای اورد بدان معنی رضا نداد . زیرا که خواجه

~~مجدالدین محمد باوجود سوابق حقوق که آن جناب درذمهآ او ثابت داشت

~~کوی (ا خ: خسته بیان (کا در ق این عبارت

~~ شهزار در

~~49

~~بروانجی (9) در ق ابن عبارت نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_427.png)

~~در ایام اعتبار بخلاف رای صواب نمایش مهمات می ساخت و احیانا در

~~مجلس همایون بفیبتش می برداخت وچون درشهور سنهآ آثنی و تسعین

~~و ثمانمائه1 جناب امیر برسم ایالت بولایت استراباد شتافت کوکب طاللع

~~خواجه مجدالدین محمد از حضیض وبال و نکبت نوبت دیکر بسرحد

~~شرف و دولت انتقال یافت و حضرت پادشاه مخلص نواز در قشلاق مرو

~~جمیع مناصبی را که سابتا پرتواشارت بر تفصیل آن تافته2 بخواجه مسلم

~~داشت. زمام رتق وفتق وقبض وبسط وحل وعقد امور مالی و ملکی را

~~بکف کفایت وقبضهآ درایت آن چناب نهاد وبخت بخشم رفته صلح کنان

~~باز آمده وحریف اقبال استقبال2 نموده، خواجه زبان حال بادای مضمون

~~این مقال بکشاد :

~~ت*

~~شب یلدای مراشد اثر صبح پدید یافت قفل غمم از فاتحهآ صبح کلید

~~دل اکر خار جفا دید خدارا منت

~~کز9 گلستان و فاباز گل بخت بچید

~~و چون امیر صافی ضمیر در درخانهآ صاحب تاج وسریر نبود درین

~~کرت اعتبارو اختیارخواجه مجدالدین محمد بسیاری ازپیشتر بیشتر کشت

~~وپایهآ حشمت و اقتدارش ارتفاع یافته ، از فرق فرقدین در گذشت. جمیع

~~وزراء واکثر امراء هرصباح دولت آسا ملازمتش می کردند و منشیان

~~استان سلطنت آشیان در فرامین واجب الاذعان لقبش را "معتمدالسلطنه

~~ومؤتمن المملکه" درقلم می اوردند. تمامی مهمات درکاه سلطنت پناه را

~~405

~~البال و

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_428.png)

~~برسبیل استقلال فیصل می داد وهرکس از امراء و وزراء که بی استصواب

~~او سخنی بعرض میرسانید در بند بلاو ورطهآ رنج و عنامی افتاد و زمان

~~اقبال آن خواجهآ ستوده خصال این نوبت قرب بسه2 سال ممتد کشت ودر

~~ان ms301 سنوات درتعمیر بلاد وترفیه عباد کوشیده، بساط ظلم و اعتساف درنوشت.

~~یت2

~~خللهای ییشین تدارک نمود

~~نسبت بمزارعان ومحترفات در کمال عدالت و انصاف سلوک نموده،

~~شب ظلم راعهد اوصبح بود

~~از اخراجات و قلانات3 ایشان مبلغ های کلی معاف داشت و علوفات

~~ابجکیان5 و لشکریان را بتمام بدیشان رسانیده1، فلسی از مقرریات

~~ایشان در دیوان باقی نگذاشت .

~~ت7

~~داد عدل جور سوزش داد عالم پروری

~~در زمانش هم رعیت خوشدل وهم لشکری

~~اما ابواب منافع امراء و مقربان را مسدود گردانید و عمال

~~و نویسندگان دیوان را در مواخذه و مطالبه کشید. هر کس که در ایام

~~عدم8 اختیار آن خواجهآم

~~در عملی از اعمال ادیوان دخل

~~نموده بود در تعذیب و شکنجه افتاده ، جهات واموال اودر خزانهآ عامره

~~فزود11. قرب هزارتومان از بابت وزراء و عملهآ دیوان وغیر ایشان

~~406

~~سه (3) خ: شعر

~~حله

~~خ و شعر

~~نست

~~و عمال

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_429.png)

~~حاصل کردانید و اکثر نویسندگان در آن اوان نبای نان محتاج گشته،

~~کار ایشان بجان رسید . ازفرط مهابتش هیچ عمل داری را یارا نبود که

~~بک دینار ویک من بار از رعیتی بر سبیل رشوت ستاند1 و از کمال

~~سیاستش هیچ عوانی زهره نداشت که بمقدار سرموئی آزاری ببازاری رساند .

~~پاس عدلش رسید2 تا حدی

~~یت آ

~~خرده2 از دست کس نیارد3 برد مکر از دست زر گران سوهان

~~که بروی درشت هیچ عوان

~~وخواجه معجدالدین محمد هر روز از صباح تا وقت نماز پیشین

~~همت بر فیصل مهمات سلطانی و سرانجام امور دیوانی می کماشت . بعد از

~~آن تا نزدیک نیم شب با طایفه ای از افاضل روزگار وعلمای رفیع مقدار

~~صحبت میداشت . در مجلس او سخنان هزل آمیز و لطایف طرب انکیز

~~بسیار می گذشت و هر کس درین باب بیشتر مبالغه نمودی نزد خواجه

~~مقبول تر می گشت . دردولت خانهآ خواجه مجدالدین محمد پیوسته خوان

~~احسان گسترده بودی و آن جناب در ترتیب ms302 اطعمهآ گوناگون * وفا کهة

~~مما یتخیرون1 ولحم طیر مما یشتهون" مبالغه فرمودی.

~~بیت

~~مهیا بود خوانهای1 ملون

~~بنعمت های کونانون مزین

~~و معتمدالسلطنه8وداعال حمیده9 واعمال پسندیده

~~بغایت تند خوی ودرشت گوی بود وباندک چیزی غضب بر مزاجش استیلا

~~_407

~~شهر

~~(3) خ : رسیده (4) ق وخ : خورده

~~یتحفرون وخة تنحیرون (7) ق وخة خانهای

~~در ق این عبارت نیست(9) ق : حمید

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_430.png)

~~یافته ، زبان بفحش و دشنام می کشود واکر چه بحسب ظاهر

~~بامیر ستوده مائرنظام الملة والدین امیرعلیشیر شرایط ملایمت وملازمت

~~بجای می آورد ، اما بهنگام فرصت زبان بغیبت کشاده ، نزد حضرت اعلی

~~آن جناب را بکثرت دخل و امور نامناسب منسوب می کرد .

~~مثنوی2

~~به که بد خلق نگوئی بسی

~~تا بدقو نیز نگوید کسی

~~آنکه خدایش بنکوئی سرشت

~~کی شود از گفتهآ زشت تو زشت؟

~~و سلیر امراء و ارکان دولت را همواره بکلمات شتی می رنجانید

~~واثر بدزبانی او با کثر طوایف انسان فراوان می رسید .

~~شهر

~~جراحات السنان لها التبام

~~وما یلتام ماجرح اللسان

~~از مضمون کلام معجز نظام "ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا

~~من حولک " بغایت غافل بود و از مقتضای فحوای "و الکاظمین الغیظ

~~والعافین عن الناس * بیوسته عدول می نمود.

~~اعه2

~~دانی که بنزد اهل تحقیق

~~در یلهآ مردمی نسنجد

~~آن کس که برادر مسلمان

~~از دست و زبان اوبرنجد

~~بنابرین اکثر امراء وارکان دولت کمر عداوتش بر میان جان

~~بستند و در کمین گاه قصد3 و مکر منتهز فرصت نشستند. قرب2 سال

~~408

~~خ شعر(6) : غدر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_431.png)

~~هر چند سعی واهتمام نمودند و معایب اوراییدا وپنهان بررای عالم آرای

~~پادشاه جهانیان عرض فرمودند بجائی نرسید وآن شهریار عدالت شعار خواج

~~مجدالدین محمد را مواخذ و مخاطب نکردانیدندا.

~~بیت

~~نکرد آن شهنشاه عالی جناب

~~بقول غرض گوی بروی عتاب

~~وچون نزدیک بآن شدکه بواسطهآ موافقت

~~درباب مخالفت

~~خواجه مجدالدین محمد اختلال2 باحوال ملک راه یابد سلطان صاحب

~~حشمت بحسب ضرورت اورا ms303 از تکفل مهام سلطانی معاف داشت و از کمال

~~عنایت درروز عزل قامت قابلیتش رابخلعت چهارقبباراست3

~~و مبلغ

~~صد هزار دینار کیکی انعام فرمود . اما چون متعمد السلطنه روزی چند

~~از ملازمت درگاه سلطنت دور افتاد بحسب ضرورت5در خانهآ خود

~~یشت برمسند وزارت1 نهاد . اعداء فرصت یافته، درخلاع و ملاع

~~نزدحضرت اعلی اورا بمعایب9 واقع وغیرواقع منسوب ساختند و بتقریب

~~وبی تقریب هر روز بلکه هرساعت سخن کثرت اموال و تجملاتش را

~~که در اوقات اختیار بدست آورده بود در مجلس همایون در می انداختند.

~~طعه10

~~بترهات غرض کوی در معایب خلق

~~اکرچه مختصر و موجزست سهل مدان

~~409

~~5

~~نگرد

~~در خ این کلممهآ نوس

~~خ

~~ختملا

~~5

~~کامه نیس

~~خ : ازروی اضطرار

~~در

~~دو کلممه نیس

~~خ

~~درخ ابن دو کلمه نیست

~~بمعاتب

~~خ: شهر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_432.png)

~~که تار مو چو شود جمع از آن رسن سازند

~~که ژنده پیل شود عاجز از گسستن1 آن

~~جرم بحکم " من یسمع یخل" مزآج شهریاری برو متغیر کشت

~~وهنهنی

~~کیفیت حال را بسمع خواجه مجدالدین3 محمد رسانیده، آن

~~جناب هم در دار السلطنهآ هراة ینهان شد و هر چند دشمنان بتفحص و

~~تجسس پرداختند یی بمنزل مقصود نبردند . درین اثناء حضرت اعلی بجانب

~~بلمخ3 وقندهار6 روان گشت2 ودر غیبت آن حضرت خواجه مجدالدین

~~محمد عزم سفر حجاز کرده، بکار سازی اشتغال نمود و این خبر بمسامع

~~دشمنان او که دراردو بودند رسیده، بعرض رسانیدند که : بندگان حضرت

~~حضرت اعلی چه ضرورتست که خواجه مجدالدین محمد را می گذراند

~~که قرب هزارتومان که ازاموال دیوانی8سلطانی درقبضهآ تصرف دارد

~~مصحوب خویش بحجاز بردوقوت طامعهآ سلطان صاحب حشمت درحرکت

~~آمده ، حکم شد که : نشانها درباب استمالت معتمدالسلطنه متعاقب ومتواتر

~~بلدهآ فاخرهآ هراة فرستند، تاخاطرش اطمینان یافته ، قرار برفراراختیار

~~کند و چون مناشیر بنظر خواجه رسید1 از تزویر صاحب تاج و سریرو

~~دشمنان شریرغافل گشته، فسخ آن عزیمت کرد . اما هم چنان ترسان بوده، ms304

~~بوشیده و پنهان روزگار می گذرانید و بعداز آنکه ساطان صاحبقران

~~از آن سفرقرین فتح وظفر مراجعت نمود خواجه مجدالدین محمد اخفیه

~~ذداشته نشد

~~3]ق

~~لندز وق :قندر

~~رشید

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_433.png)

~~با امرای برلاس مثل امیرشجاع الدین محمد1 ابرندق وامیرجهانگیر طرح

~~مودت و محبت انداخته، مبلغهای کلی بر سبیل رشوت نزد ایشان فرستاد

~~و مراسم عهد وپیمان درمیان آورد که : اگر این نوبترتبت

~~سرافراز کرددنسبت بایشان در مقام اخلاص و اتحاد بوده، از لوازم خدمت

~~گاری ودقایق حق کزاری2 نکتهای و دقیقه ای مهمل و نامرعی نگذارد

~~وآن دو امیر همکی همت برسرانجام مهم او کماشته، درآن باب سخنان

~~بعرض سلطان حسین میرزا4 رسانیدند و آن حضرت همه را بحسب ظاهر

~~قبول فرمود وخواجهمجدالدین محمد باین مقدار حمایت واظهار عنایت

~~خرسند نگشته، بعالی جناب هدایت مآب حقایق پناهی5 معارف شعاری

~~مخدومی نور

~~والحقیقة والدین مولاناعبدالرحمن جامی

~~روح الله روحه1

~~توسل6 جستو الن عالی جناب با پادشاه کامیاب

~~ملاقات کرده ، درباب عدم تعرض و تربیت متعمدالسلطنه کفت و کوی فرمود

~~و سلطان حسین میرزا10 زبان بقبول آن سخنان کشاده ، جناب مخدومی

~~کیفیت قیل و قال را بخواجه مجدالدین محمد پیغام زمود و خاطر خواجه

~~اطمینان تمام پیدا کرده ، روزدیگر خرامان خرامان بباغ جهان آرای

~~تشریف بردوبوسیلهآ امرای برلاس 11 عزبساط بوسی حاصل نموده، در مجلس

~~) درخ این عبارت نیست

~~درخ این کلمه نیست (3) ق :کذاری

~~سلطان صاحا

~~سپاهی

~~درخ این کلممه نیست

~~الحامی (8) درق بجای ابن عبار

~~وکلمهآ

~~یگری وده که خوانده نمی شود

~~وهر دورا تراشیده

~~خ: توسیل

~~صاحبقر

~~ااخ : پرلاس

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_434.png)

~~اول سوء مزاج1 شهریاری را نسبت بحال خود فهم کردواز بیرون آمدن

~~یشیمان شد . اما چون اختیارازدست رفته بود تن بتقدیر ملک قدیر نهاده،

~~چند روزی حضرت اعلی و بعضی از امراء را ملازمت فرمود. دران

~~اثناعروزی

~~یکی از ملازمان آستان سلطنت آشیان بخدمت خواجه

~~مجدالدین محمدامد

~~، معروض داشت که : حضرت اعلیچنان

~~مقرر فرمودند که فردا شمارا ms305 خلعت پوشانیده، بدستور سابق5 صاحب

~~مناصب6 کردانند. اکنون مرا فرستادهاند که این بشارت بشما رسانیده،

~~مفصل اسامی بعضی از مخصوصان شمارا بستانم تاجهة1 ایشان نیزجامه9

~~ترتیب نمایند و خواجه از استماع این خبرمستبشر گشته ، تفصیل اسامی

~~بعضی از مقربان خودرا تسلیم نمود وروز دیگر که داخل ایام جمعه بود

~~بعد از ادای نماز میان خوف و رجاء بباغ جهان آرا1 رفته ، فی الحال

~~مواخذ و مقسد 1 کشت و ایضأ در آن روز امیر محمد برندق

~~برلاس 11 و امیرجهانگیربرلاس که در صددتربیت خواجه مجدالدین بودند

~~در قلعهآ اختیارالدین محبوس وبی اختیار شدند2. بعد ازروزی چندمیرزا

~~سلطان احمد و طایفهای از اعلظم امراء و وزراء برسردیوان13نشسته ،

~~خواجه

~~جهة پرسیدن یرغو15 بابندی اکران حاضر ساختند

~~412

~~مه نیست

~~درق ابن کلامه

~~ماسب (7)

~~فقیار محبوش

~~4 برعو

~~پابندی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_435.png)

~~و از حضار مجلس غیر از خواجه عماد الاسلام که منصب وزارت داشت

~~هیچ کس بآن جناب قیام نکرد و مدعیان زبان بادای کلمات پریشان

~~کشاده ، گفتند که : خواجه نعمت الله چه کناه داشت که اورا مواخذو

~~معاقب گردانیده، در شکنجه کشتی؟ جواب داد که : هشتاد عملدار راکه

~~هریکا

~~از اموال حضرت

~~مبلغها دزدیده بودند و مستحق

~~سیاست بشته حسب الحکم کرفته بودم، اما بموجب تقدیر غیر از خواجه

~~نعمت کسی از یشان بسزا نرسید . بار دیگر مقرران بزبان آوردند که :

~~تو هرروز قرب هفتصد پروانه در باب فیصل قضایا3 و مهمات بر طبق

~~مدعای خود نوشته و مهر کرده، بمردم تسلیم نمودی ودر تمامی

~~آن

~~پروانجات مثبت می بود که : حکم شد واین معنی ظاهرست که تو مجال

~~نمییافتی که تمآمی آن مهام رابعرض رسانی وحکم حاصل گردانی5 چرا

~~خلاف حکم بمهر کردن پروانجات اقدام می نمودی؟ جواب داد که :

~~حکم حضرت اعلی صدور یافته بود که : هر یروانچهای که متضمن مصلحت

~~دولت6 و متکفل صلاح سیاهی ورعیت باشد2 بعرض موقوف ندارم و

~~بمهر رسانم، تا مهمات خلایق معطل نماند . مقرران ms306 گفتند که : اگر

~~نشانی که مثبت این مدعا باشد ظاهر سازی این جواب مقرون بصوابست

~~والافلا خواجه مجدالدین محمدشنید از در معارضه

~~در آمده1

~~گفت : شما چرابمقتضای رای خود این بند

~~بر پای

~~درق این کلمه نیست (3 قو

~~(6) درخ پس از

~~ل اد این

~~413

~~4 نیس

~~این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_436.png)

~~من نهاده اید؟ گفتند

~~بموجب حکم این کار کرده ایم. گفت :

~~نشانی را که مشتمل برین2 معنی باشد بحیز ظهور آورید، تا سخن

~~شمارا مسلم توان داشت . بعد ازین قیل وقال محمدعمر وابادی که علمداری

~~ساقط بود جهت تقریر برپهلوی خواجه نشست و آن جناب روی باامراء

~~آورده گفت : کسی که کفو3 من باشد پهلوی من نشانید، تا اکر مرا

~~سخنی درشت گوید تحمل توانم کرد . محمد عمرو ابادی1 برزبان اورد

~~که : من از تو کم نیستم، بلکه اصالت من زیاده است، زیرا که مر

~~حرالاصلم5 ومادر

~~تو برقیت مطعون . خواجه مجدالدین محمد

~~چولن این تشنیع شنیع استماع نمود بر خود پیچیده ، دانست که کار

~~بطلاقت لسان و فصاحت بیان راست نمی اید. لاجرم روی باامراء وارکان

~~دولت که همه بااودر مقام عداوت بودند آورده ، گفت : بآنجه مدعای شماست

~~اقرار می کنم، مرا درجواب تقریر محمد عمرو آبادی معاف دارید. آن

~~حماعت گفتند : اعتراف نامه درباب تصرفات و تقصیرات خودقلمی کن

~~تا بموقف عرض رسانیده، بموجبی که حکم همایون صدور یابد بتقدیم

~~رسانیم و خواجه مجدالدین محمد کتابتی برطبق مدعای اعداء نوشته ،

~~گفت : جزمانهآ مرا بمبلغ9 معین قطع کنید، تا بسرانجام آن قیام نمایم .

~~امراء1 و وزراء چون می دانستند که اکر مهم او بسهولت بر گذرد

~~نوبت دیگر منظور نظر تربیت می کردد جواب دادند که : ما را حد آن

~~414

~~ق این

~~م گفو

~~کلها

~~4 کنود

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_437.png)

~~نیست که ماتند تو بمقتضای رآی خود مهمات را بفیصل رسانیم. خطیرا

~~له نوشتهای بعرض خواهیم رساند وبهرچه فرمان واجب الاذعان نفاذ

~~یابد عمل خواهیم نمود1 ms307 . آنگاه امیر محمد علی بوشکچی2 که محصل

~~بود خواجه مجدالدین محمد را بخانه برده، امراء ووزراء بپایهآ سریر

~~اعلی رفتند و کیفیت خطی که ستانده بودند معروض گردانیده ، حکم حاصل

~~کردند که جهات و متملکات خواجه مجدالدین محمد را در حیطهآضبط

~~اورند و نواب اورا شکنجه و تعذیب کنند، تا هر چه داشته باشد اقرار

~~زمایند و برین جمله بتقدیم رسانیده، آن مقدار زر وجوهر وکتب

~~نفیسه3 واجناس شریفه4 ویازهرهای5 حیوانی واوانی وچینی فغفوری

~~و قالی ابریشمی1 وخیمهای منقش رنکین ظاهر شد که هرکز عشر آن

~~در خزانهآ خیال هیچ کس نگذشته بود وچون آن تحف7 و تبرکات ملحوظ

~~سلطان حسین میرزا8 گشت برزبانش جریان یافت که : مارا اعتقاد بمجدالدین

~~محمد چنان بود که هرگاه تحفهآ نفیسی بدست او افتد فی الحال9ننظر

~~انور همایون رسانیده، پیشکش نماید، زیرا که این معنی بکرات و مرات

~~معروض گردانیده بود و بغلاظ ایمان موکد ساخته، اکنون چنان

~~معلوم می شود که باماسرراستی نداشته و نسبت بابندگان درگاهلمن

~~تخم نفاق وتزویر11 درفضای ضمیرمی کاشته1. اعداء چون این سخن

~~415

~~در خ نقطه گذاشته نشده

~~2خ : آنمقدار

~~جواهر وکتب وةفسیر

~~حیوانی وچینی نغفوری و اوانی وکلیمهای ابریشمی (7) ق : تحفه (8)

~~سلطان صاحبقران [9ادر ق این عبارت نیست (10ادرق : این عبات نیست

~~ق : می کماشته

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_438.png)

~~استماع نمودند فرصت یافته، بعرض رسانیدند که : با وجود آنکه تا غایت

~~خواجه مجدالدین محمد را شکنجه و تعذیب نکرده ایم این مقدارجهات

~~و تبرکات بحصول پیوست. غالب ظن آنست که اکر او را عذاب نمایند

~~دیگراشیاء نفیسه که لایق خزانهآ عامره باشد حاصل کردد1 . حضرت اعلی

~~نخست بدین3 امرهمداستان نشد و بالاخره برطبق2 مقصود آن جماعت

~~حکم فرمود. اما فرمود که : باید که م لاحظه نمائید که مطلقا آسیبی

~~بجان4 او نرسد و هرکس در قطع ریشهآ حیات او سعی کنده بسیاست

~~خواهد رسید . امراء و وزراء ازین سخن عنایت6 فهم کرده ، دانستند2

~~که رآی همایون مقتضای آنست که ms308 نوبت دیکر خواجه مجدالدین محمدرا

~~برتبت9 تربیت سرافراز کرداند. لاجرم در دفع او9 حیله دیگر اندیشیدند

~~از ممالک11 خراسان

~~واورا از دارالسلطنهآ هراة ، بلکه

~~آواره کردانید ند. مفصل این مجمل آنکه : بعد از آنکه مدعیان خواجه

~~مجدالدین محمد را فی الجمله شکنجه کردند و نزد ایشان بوضوح پیوست

~~که دیگر چیزی نقدا12 از وحاصل نمی شود کس نزد او فرستاده، گفتند

~~که : اگر مبلغ کذا قبول نمائی که در عرض چند روز در وجه علوفات

~~بعضی از ملازمان درگاه فرود آوری ماترا مطلق العنان می سازیم وچون

~~خواجه مجدالدین محمد مخلص خود را منحصر درقبول این سخن دید

~~416

~~آ طریق

~~ال(5)

~~ق

~~رق

~~این دو کله

~~خ مملکت

~~معقد به

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_439.png)

~~برطبق مدعای خصمان بتقدیم رسانید. آنگاه بند از پایش برداشتند وحکم

~~باطلاق اوصدور یافت . اما وجهی

~~نوشته ، در وجه جمعی از غلظای اتراک تن نمودند وچون سرانجام

~~که متقبل شده بود تحصیلات

~~ان مبلغ مقدور خواجه مجد الدین محمد نبود با لضرورة نوبت

~~دیکر بگوشه ای6 مختفی شد.

~~بیته

~~کیتی که نشیمن زوالست

~~محنت کده ایست تبره وتنک

~~اسوده دلی درو محالست

~~بعد از آن پراق راه حجاز کرده، مصحوب طایفه ای از مردم

~~دروی زوفا نه بوی و نه رنک

~~فرنک1 براه بیابان کرمان پوشیده وینهان روان کشت وبنیت7 گزاردن

~~حج اسلام و طواف روضهآ

~~خبرالانام علیه الصلوة والسلام قدم

~~در راه نهاده، در بادیه عارضهآ جان گزای بر ذات اوطاری شد و چون

~~منزل

~~تبوک رسید فی سنهآ ....11 داعی حق را لبیک اجابت گفته ،

~~متوجه ریاض رضوان گردیدچ

~~مثنوی12

~~چنینست کردار کردان113 سپهر

~~بناز ار کسی پرورد در کنار

~~گهش زهر قهرست و که نوش مهر

~~بخاک افگند آخرش خوار وزار

~~417

~~1 درق این کلممه نیست

~~ای

~~نوبقی (ااخ

~~4 شعر

~~6]ق6

~~: کذاردر

~~9] درق این کلمه

~~درق این کلصه نیست

~~درق وخ جای ارقام سفید مابه

~~درخ این کلمه نیست [12]

~~حصر

~~ق وخ: ms309 کردون

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_440.png)

~~نشاید ازو داشت چشم وفا

~~که خویش بودجور وعادت جفا

~~نکردست هرگز وفا با کسی

~~سآزرم آزار دارد بسی

~~خواجه قوام الدین نظام الملک خوافی

~~درایام دولت بادشاه سعادت انتماسلطان حسین میرزا مدت مدید ناظم

~~مناظم امور مملکت و ناهج مناهج مهام سلطنت بود و آن جناب اگر

~~چه بوفور فضایل نفسانی اتصاف نداشت3 اما در فیصل معاملات2 دیوانی

~~وتمشیت مهمات سلطانی ید بیضا نمود. تدبیر3 مشکل کشایش در انحلال

~~معضلات3 جاه وجلال کافی ورای صواب نمایش درارتفاع رایات6 دولت

~~و اقبال وافی. یدرش مولانا شهاب الدین اسمعیل در سلک قضات ولایت

~~خواف انتظام داشت. اما آن جناب بمقتضای قدروقضا همت بر ملازمت

~~ایهآ سریر اعلی کماشت وباندک زمانی ترقی نموده، سلطان صاحب حشمت2

~~اورا بتقلد منصب وزارت سرافراز کردانید ومیان خواجه نظام الملک و

~~خواجه صانعی که او نیز درآن اوان صاحب دیوان بود تلاش8 تقدیم و

~~تأخبر بوقوع انجامید . درآن اثناء خواجه صانعی دربیان علو نسب ووفور

~~حسب خویش قطعه ای درسلک نظم آورد وجناب مقرب الحضرت9 السلطانی

~~امیرنظام الدین علیشیر که باخواجه صانعی سوء مزاجی داشت چون آن ابیات

~~استماع کرد فرموه که : ما بمقتضای مصراع آخر این10 قطعه با خواجه

~~و آزار دارد

~~از فضایل

~~نفسانی چندان بهره نداشت

~~فی مهمار

~~وبیر (5) ق :

~~# ~~خم

~~اخیر همین

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_441.png)

~~عمل می نمائیم ، زیراکه چنین گفته

~~مصرعا

~~کرنظام الملک

~~باشد زیردست من بود. اکنون ماحکم می کنیم که درنشستن و مهرزدن

~~زبردست2 خواجه صانعی باشد وبنابر همین سخن خواجه نظام الملک بر

~~خواجه صانعی تقدیم یافته ، کوکب آمالش بذروهآ اقبال رسید و باستظهار

~~تمام بسر انجام مهام وزارت مشغول گردید و چون سالی چند بتمشیت

~~آن مهم پرداختبنابرقصد اعداءوت متهم و منسوب

~~کشته ، معزول شد و مبلغی فراوان بدیوان فرود آورده ، نوبت دیگر

~~بمرتبهآ وزارت رسید وکرة بعد اخری زمام رتق وفتق

~~امرخطیر

~~بقبضهآ درایتش درآمده ، پس

~~آنکه چند سال دیگر دردولت و اقبال

~~روزگار ms310 کذرانید فی شهور سنهآ 8892 که خواجه مجدالدین محمدیای

~~بر مسند کامرانی نهاد و جمیع اموردیوانی و مهمات سلطانی من حیث الاستقلال

~~تعلق بدو گرفت وزارت خواجه نظام الملک بغایت بی طراوت گشت و

~~دست تسلط و اقتدار معتمد السلطنه بساط جاه وجلال آن جنابرا9 درنوشت .

~~شنوی.

~~سر سبز نکشت بوستانی

~~کازار نیافت از خزانی

~~سروی بچمن نخاست 11 از جای

~~کاخر تبری نخورد بر بای

~~وخواجه نظام الملک پنج شش ماهی درامروزارت بی اختیار

~~41

~~کلمه

~~شع

~~خ: زبر دستی (6)

~~ر

~~این کلمه نیست (7)

~~خواجه

~~ضش ماهی

~~درجهآ اعتبار

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_442.png)

~~بسربرده: بالاخره برخاطر گذرانید

~~صرع

~~مردن اولی ثر

~~که دربی اعتباری زیستن، مانند ماهی در شبکه آغاز اضطراب کرده ،

~~عرضه داشتی درباب شکایت خواجه مجدالدین محمد نزد سلطان بحر

~~مکرمت فرستاد و آن حضرت از کمال التفات و عنایت آن صحیفه را

~~جنس تسلیم معتمد السلطنه نمود وچون برتور شعورا خواجه مجدالدین

~~بر مضمون ان عریضه تافت33 وبر کیفیت اندیشه5آ خواجه نظام الملک

~~وقوف یافت همگی همت بردفع

~~او مقصورداشته، جمعی از اشرار

~~عمال را بر تقریر او اغواء2 وایشان در مقام قیل وقال درآمده8 وعدم

~~التفات یادشاه مدد علت شده ، خواجه نظام الملک معاولاد و اتباع مقیدو

~~مواخذ کشت و محصلان بهرام صولت ان جماعت را درشکنجه9 و

~~تعذیب کشیده ؛ مبلغیکثیر از جهات و

~~متملکات ایشان بحصول

~~موصول کردانیدند11 وچون ایذاء13 واضطرار 13 این خواجهآ آصفی شعار

~~آزسرحد اعتدال تجاوز نمود . خواجه مجدالدین محمد ترحم فرموده13،

~~فرمود تا بند از پایش برداشتند واورا مطلق العنان15 کذاشتند. مقارن

~~این حال قضیهآ اتفاق امراء درباب معاف داشتن معتمدالسلطنه از تمشیت

~~مهمات سلطنت بوقوع انجامید و خواجه مجدالدین محمد را بخاطر

~~1) درخ این کلمه نیست

~~ه

~~خو بر

~~اان مضمون عریضه افق

~~؛ مکر و ترویر (6) در ق این کلمه

~~نحیص (10) در ق

~~مطلق العنانش

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_443.png)

~~خطور نمودا که چون دست از سرانجام مهام باز دارد محتملست که

~~بعضی از ms311 ارکان دولت نوبت دیکر خواجه نظام الملک رابرسریر2 وزارت

~~نشانند وخواجه کمر مخالفت بر میان3 بسته، در صدد انتقام آید. بنا

~~برآن خواجه نظام الملک را در خلوتی طلبیده، کفت : من نوبت دیگر

~~ترا برمسند وزارت متمکن می کردانم و زمام قطع و فصل مهمات دیوانی

~~را درقبضهآ درایت تومینهم .

~~بیا که نوبت صلحست و دوستی و عنایت

~~بیت

~~مشروط بآنکه5 قواعد عهد و پیمان را بغلاظ ایمان موکدسازی

~~بشرط آنکه نگوئیم از آنچه4 رفت حکایت

~~و من بعد بمخالفت و عصیان من نیردازی و برجادهآ موافقت و مرافقت

~~راسخ دم و ثابت قدم بوده، با مخالفان و دشمنان من طرح محبث و

~~موالات نیندازی .

~~کرت هواست که ایام نگسلد8 پیوند

~~5

~~نگاه دار سر رشته تا نکه دارد

~~خواجه نظام الملک این معنی

~~مسطور با خواجه معجدالدین محمد میثاق بست و اساس معاهده را بقسم

~~فوزی عظیم دانسته ، بطریق

~~مستحکم ساخته، بار دیکربر مسند وزرات نشست وچون خواجه مجدالدین

~~421

~~4 بر م

~~3

~~4 از آنکه

~~بکسلد

~~9) در ق این کلمه نیست

~~: شعر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_444.png)

~~محمد بحسب اضطرار دست از ترتیب قضایا و امور پادشاه کامگارا باز

~~کشید خواجه نظام الملک روزی چند قواعدا پسندیدهآ اورا دستور العمل

~~دانسته، مهمات ملکی و مالی رابفیصل می رسانید . اما بالاخره دفترعهد

~~وبیمان برطاق نسیان نهاد . بامخالفانش درساخت و در مقام انتقام آمده ،

~~بعد از انقضای اندک زمانی خواجه مجدالدین محمد را در ورطهآ رنج

~~و عنا انداخت .

~~ت2

~~چوبد کردی مباش ایمن زآفات

~~که واجب شد طبیعت را مکافات

~~وبعد) چون ذات شریف معتمدالسلطنه در دیار5 خراسان بلسکه

~~درفضای جهان مفقود کشت رایت جاه وجلال و علم عزت واقبال خواجه

~~قوام الدین1

~~نظام الملک از ایوان کیوان در گذشت . کوکب طالعش

~~از مطلع سعادت لامع شد و آفتاب دولتش از سپهر عظمت طالع آمد و

~~سلطان مغفور7 همکی همت بر تربیت او مقصور گردانیده، پایهآ قدر و

~~منزلتش را از ms312 مرتبهآ وزارت در گذرانید و حکم شد که : خواجه مشرف

~~وزراع9 بوده، بین الامراء والوزراء مهر زند وآن جناب برمسند اشراف

~~دیوان نشسته و کمر نیکو خدمتی برمیان جان بسته ، بعد ازروزی چند

~~یک مرتبهآ دیکر ترقی نمود و منصب امارت دیوان یافته9 ، در جرنهآ

~~باده

~~قوانین

~~در ق این

~~لممه بسرخی

~~زدیار

~~دیوان

~~هف

~~یافقه بعد از روزی چند

~~بک مرتبهآ دیگر ترقی نموده بر مسند اعراف دیوان نشسته وکمرنیکو

~~خدمتی بر میان

~~جان بسته

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_445.png)

~~امراء و نوئینان1 مهر زد و حکم همایون صادر شد که در فرامین

~~مطاعه لقب اورا امین الدولة القاهرهنویسند . بالجمله ازالرشحات سحاب

~~عاطفت سلطانی چمن امال وامانی خواجه نظام الملک بمثابه ای ناضروریان

~~کشت که پایهآ اعتبار و اقتدارش از مراتب وزرای سابقه بلکه امرای

~~سالفه در گذشت:

~~بتا

~~بر خاک آستان متو هر کس نهاد روی

~~دست قضا سرش بسپهر برین رساند

~~امروز آنکه پیش تو صف نعال یافت فرداش بخت نیک بصدر شرف نشاند

~~اکثر ارکان دولت واعیان حضرت درسرانجام مهمات محتاح بدان

~~جناب بودند. بیشر علمای اعلام و فضلای واجب الاحترام ملازمت

~~عتبهآ علیهاش می نمودند وفی الواقع خواجه نظام الملک بصفت وقار وتمکین

~~وسمت حلم و تواضع اتصاف داشت وپیوسته بتکرار ادعیه واذکار مواظبت

~~نموده، رایت5 پرهیزگاری می افراشت . اورا هرگز1 دربان و یساول

~~نبودی و هر کس مهمی داشتی فرصت یافته ، خود بوی عرض نمودی .

~~لفظ فحش مطلقا برزبان نیاوردی و با همه

~~از روی1

~~تعظیم

~~وتکریم گفت و گوی کردی.

~~خلعت مردمی و جامهآ انسانیت خاص برقامت9 باقیمت قدوخته بود

~~بت

~~423

~~در خاین قمهآ نیست و درق صهاب

~~9) خ هر که

~~باقامت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_446.png)

~~اولاد امجاد آن خواجهآ والانزاد خواجه کمال الدین حسین و

~~خواجه رشیدالدبن عبدالملک1 دو جوان بودند بحسن سیرت و صورت

~~اراسته و نهال وجود ایشان از صفات ذمیمه و صفات دنیه2 پیراسته .

~~خواجه کمال الدین حسین بجودت طبیعت وحدت قریعحت3 و ms313 فصاحت

~~بیان و طلاقت لسان موصوف ومعروف بود وخواجه رشیدالدین عبدالملث

~~باوجود این اوصاف درمیدان جلادت وسیاهی کری کوی مسابقت از امثال

~~واقران میربود واین دوبرادر نامدار در زمان اقتدار پدر بزر کوار

~~در سلکایجکیان مقربان منتظم بودند و با آنکه خواجه کمال الدین

~~حسین پروانچی نبود اکثر پروانجات بمهر او می رسید وایضا مهر مربع

~~طولانی ترتیب داده، بر ظهر6 نشانها بر محاذی2 مهر بزرک همایون

~~می زد ومادام که آن مهر برنشان نبودی هیچ کس نشان را اعتبار ننمودی.

~~اما خواجه رشیدالدین عبدالملک8 از دخل در امور دیوان9 خود را

~~کشیده می داشت واکثر اوقات را بممارست اآداب رزم و پیکار صرف

~~می نمود 11 و جناب فضایل مآب مرحومی

~~مولانا کمال الدیر

~~عبدالواسع که در فن انشاء وبلاغت سرآمد ارباب فضیلت بود

~~و این

~~دوبرادر عالی کهر نزد او تعلم نموده بودند

~~ترسلی بنام نامی ایشان15

~~1] ق: عمید العال

~~اصیحت

~~ق :ربود

~~رخ

~~درمجازی

~~آخ

~~مقل و

~~ایشان ترسلی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_447.png)

~~ترتیب کرده واین ابیات را درسلک بیان آورده که1 :

~~دوبرادر باهم ارزانی که از قدر آمدند آن وزارت را مآب و این امارترا3ال

~~عه

~~آن کمال دولت ودین درهمه بابی رشید وین رشید ملک و ملت در نهایات کمال

~~هم بودازرآی آن3 صبح سعادت رافروغ هم بودازروی این5 خورشید دولت را جمال

~~برسرند ازمهرومه ان درعلاوین در علو

~~از 2 جناب آن 8 نخواهد کرددولت اجتناب

~~برترنداز بحروکان آن درسخااین درنوال

~~ان بودخورشید منظر این بود برجیس قدر

~~وز رکاب این نخواهد یافت اقبال انتقال

~~ماه جاه حشمت7 آن باد فارغ از خسوف

~~آن بود محمود طالع این بود مسعود فال

~~القصهچون

~~مدت چند سال امین الدوله واولاد واقربای او در کمال

~~آفتاب دولت این باد ایمن از زوال

~~استقلال مهمات سلطانی ومعاملات دیوانی را تنظیم و تنسیق می نمودند

~~بالاخره بمقتضای آنکه گفتهاند :

~~کدام سرو سهی را سپهر آبی داد

~~یت11

~~که باز خشک نکردش ms314 بآتش بیداد:

~~-425

~~ایات را در آن رساله مندرج گردانیده (2) خ : نظم (3)

~~رق این کامه نیست

~~(6) ق : ابن درسخا

~~او

~~]خه ماه جاه وحشمت وق :

~~وحشمت

~~درق این کلامهآ نیست

~~11آخ : شعر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_448.png)

~~گرانهاد فلک تاج سروری برسر

~~که بندحادثه بردست وپای اوننهادهآ

~~مزاج سلطانی1 بر خواجه نظام الملک و اتباع او تغییر پذیرفت واین

~~نوبت نایرهآ غضب بمثابهای اشتعال

~~که مطلقابزلال عفوواغماض

~~تسکن نگرفتچنانگه گفته اند3 :

~~شنوی

~~بود ایوالن قرب شاه والا

~~که ترسم چون ازآن دیوان درافتی

~~برآن ایوان مرو بسیار بالا

~~زهر افتاده ای محکم تر افتی

~~واسباب شهادت5 آن جماعت چند چیز بود : اول آنکه بواسطهآ

~~افسادا مردم شریرونمام خاطرشریف امیرعالی مقام نظام7 الدولة والدین

~~امیر علیشیرازیشان رنجیده وایشان بدولت و شوکت خودمغرور شده8 ، با

~~وجود سوابق حقوق که آن جناب را دربارهآ ایشان ثابت بود در استرضای

~~ضمیر منیرش نکوشیدند9 . بلکه هرگاه مجال می یافتند در مجلس همایون

~~زبان بغیبتش10 می گشودند و بر اموری که مخالف رای صواب نمایش

~~بود اقدام می نمودند.

~~بت11

~~هر کس که برتو دارد حق رعایتی زنهار تا توان نکشی سر زخدمتش

~~ور خدمتی بشرط نیاید ز دست تو

~~دانی سپاس مرحمت و قدرمنتش

~~ورزانکه هیچ یک نتوانی ازین دوکار

~~ترسم که کار خویش کندحق نعمتش

~~* هراح سلطاد (ا] درق این کلممه نیست و درحاضیه افزود

~~صده

~~جمله نیم

~~خ: نکبت (6

~~خ

~~هاد

~~بکوشیدند

~~خ

~~ق : هستیش

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_449.png)

~~وبالاخره این مقضی1 بدان شد که امیر عالی مقام درمقام انتقام

~~آمد وجمعی ازخواص و

~~ایجکیان3 رابرآن داشت که درخلاو ملا

~~زبان بغیبت4 اخواجه واولاد و اقربای او آنچه توانند بعرض رسانند .

~~راقم9 این کلمات دلپذیر از لفظ گوهر بار آن امیر صافی1 ضمیر چنین

~~استماع

~~که8 : در آن اوان که کیفیت رنجش خاطر من

~~ازخواجه نظام الملک نزد حضرت اعلی بوضوح پیوست روزی آن حضرت

~~با من خلوت کرده، پرسید که : تقرب شما نزد من بیشترست یا ms315

~~مجدالدین محمد بیشتر بود . من از جواب این سخن اعراض نموده،

~~آن حضرت سؤال را تکرار فرمود. آنگاه بعرض رسانیدم که : مجدالدین

~~محمد را زهره ویارای آن نبود11 که با من برابری تواند کرد12 . زیرا

~~که شما فرمان دادهاید که : منشیان درگاه عالم یناه در مناشیر همایون

~~مرا فمقرب الحضرت السلطانی می نویسند واولاد امجاد14 شماکه دری6

~~رج سلطنت ودر درج خلافت اندبتعظیم من قیام می نمایند و مجدالدین

~~مد

~~امثال این مواهب وعطایا بهره نداشت . سلطان صاحب

~~شوکت12 فرمود که : با آنکه مجدالدین محمد درین آستان18 نسبت

~~بشما بی اعتبار بود و نوبتی من بجهت سعایت 9) او نظام الملک را مقید

~~427

~~اخ : مقصی وق : معضی (2) درق این دو کلمه نیست (3) ق

~~بجکیان وخ

~~و کلمه نیست و بجای آن

~~درمقاب اعمال وفضایل احوال * نوشته شده

~~صاحب

~~7 درق این کامه نیست ودر حاضیه افزوده شده

~~خ نموده و

~~9)خ: آن حضرت روزی (10) درق این کلمه نیست (11)ق: آنبود

~~برابری

~~اخ: همیون (14) خ : اولاد وامجام

~~خ درار

~~این کلمه ن

~~: صاحبقرا

~~رآ

~~بجهت خاطر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_450.png)

~~رده ا، فرمودم تا اورا مدتیشنجه و2

~~تعذیب فرمودند و اکنون

~~می شنوم که او بعنایت من امیدوار3 گشته ، با شما طریق مخالفت

~~معادات؟

~~مسلوک می دارد. اگر شما راضی می شوید می فرمایم که :

~~همین لحظه اوراکرفته ، حبس می نمایند5 . من بعرض رسانیدم که : در

~~ابام دولت ابد پیوند هرک نسبتبمن بدی اندیشید بسزای خود

~~رسید" و میدانم که نظام الملکهیرفتار خواهد شد.

~~اما نمی خواهم که سبب ابتلای او من باشم .

~~باعی

~~ما راچه زیان اگر کسی بد بیند

~~ما آینه ایم ، هر که درما نگرد

~~عمیبی که نه ماراست یکی صدبیند

~~هرنیک وبدی که بیند از خودبیند

~~اکنون از بندکان درکاه همایون التماس می نمایم که بواسطهآ من

~~متعرض او نگردند و از سرجرایمی که دربارهآ من از وصدور یافته در گذرند

~~واین سخن مقبول افتاه،د

~~آن روز پادشاه دشمن ms316 نواز ازسر گرفتن

~~خواجه نظام الملک درگذشت . اما بهمکی همت متوجهپدا کردن10

~~دیکر بهانه بود11 . دیگر آنکه در آن ایام که زمام مهام در قبضهآ اقتدار

~~خواجه نظام الملک بود بحسب اقتضای روزگار فوجی از شاهزادکان

~~کامکار لااروزکار2 الا که در اطراف ولایات13 بحکومت اشتغال داشتند نسبت

~~428

~~4

~~ردانید

~~5

~~* بهایت

~~هرور

~~* او را در غل وزنجیر

~~شیده

~~مکنه

~~هی رسلح

~~در ق این کلمه نیست [10] در قاین

~~ق این کلمه

~~ولایت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_451.png)

~~بوالد بزرگوار آغاز مخالفت نمودند و از ممالکی که در تصرف ایشان بود

~~فلسی بکسی نمی دادندا . بدین سبب مداخل دیوان اعلی روی در

~~قصان نهاد و خواجه نظام لملک حسب الحکم جهت زرلشکر و اخراجات

~~ضروریهآ دیگر درعرض یک دوسال چند نوبت برسم سرشمار] وسراشمار3

~~وبرده شمار ونامبردار مبلغهای کلی از محترفات ومزارعان بلده و بلوکات

~~دارالسلطنهآ هراة حمبت عن الافات والبلیات بستد وبدان واسطه خواص

~~وعوام در پریشانی وتفرقه افتاده ووقوع این حالات رابر کفایت9 خواجه

~~حمل کردند و بتضرع و ابتهال از مهیمن متعال زوال جاه و جلالش را

~~مسئلت نمودند. دیگر آنکه خواجه افضل الدین محمد که در شهور1

~~سنهآ اثنی وتسعین وثمانمائه7 بواسطهآ استیلای خواجه مجدالدین محمد

~~بجانب 9 عراق وحجاز رفته بود فی شهور رمضان سنهآ ثلث و تسعمائه

~~بک ناکاه10بدار السلطنهآ هراة رسید وبوسیلهآ بعضی از ایجکیان 1ابشرف بساط

~~بوسی مشرف12 شده، سلطان حسین میرزا13 بمقتضای کلمهآ "لکل جدیدلذه"

~~اورا منظور نظر عاطفت گردانید وجناب مقرب الحضرت السلطانی بنابر

~~محبت قدیم وعداوت جدید که نسبت بخواجه افضل و خواجه نظام الملک

~~داشت خواجه افضل الدین محمد را در پناه حمایت خویش ماوی داد

~~و سعی فرمود تا سلطان حسین1 نوبت دیکر زمام امور وزارت را در

~~بمصداوالله (ن البلمات اداعل بادعاء الل

~~خ سنهٔ‌ 892(8) خ:

~~در خ نقطه گذاشته

~~429

~~وان

~~علی فلمی نصی دادند (آا غ: مداغل بادشاه (2

~~رق

~~نیست

~~خ سلطان صاحبقران

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_452.png) ms317

~~کف کفایت آن جناب نهاد وبعضی از ارکان دولت واعیان حضرت و

~~دیوانیان و عملهآ ایشان که ازخواجه نظام الملک رنجیده بودند در مخالفتش

~~با خواجه افضل موافقت نمودند وخواجه درمقام تفتیش وتفحص معایب

~~امین الدوله واتباعش درآمده، بموجب کلمه "الانسان مرکب من السهو

~~والنسیان " هر روزامری که متضمن تقصیر یا تصرفگماشتگان1شان

~~از پس پردهآ اختفاء ظهور مینمود وکیفیت ان بصریح وکنایت بعرض

~~رسیده، موجب تغیر مزاج پادشاه می کردید واول صورتی که در آن

~~اوان بخلاف رای خواجه نظام الملسک روی نمود آن بود که : خواجه

~~عماد الاسلامولد خواجه معحمد عتیق الله

~~را که برادر مادری

~~فرزندان خواجه بود وبامر وزارت اشتغال داشت در روز یکشنبهآ بیست

~~ویکم شهررمضانسنهآ ثلث و تسعمائه6مقیدومؤاخذکردانیدند. دیگرآنکه

~~درآن ایام نشانی بدست سلطان حسین میرزا5 افتاد ومهر خواجه کمال الدین

~~حسین را برظهر آن دیده6 ، فرمود که :ماازنمعنی خبر نبود که

~~کمال الدین حسین بر فرامین مطاعه مهر میزند و حکم فرمود که

~~من بعد دست از الن کار باز دارده . بالجمله چون اسباب شهادت

~~نظام الملکیه دست درهم داد دراواسط1 شوال سال مذکور11 امرای عظام

~~بموجب فرمان یادشاه ذواحتشام12 خواجه نظام الملک وخواجه کمال الدین

~~رخ این کلمه نیست

~~1) درق این جمله نیست ودراصل خ: عشق الله

~~* برادر مادر

~~و درخ این عبارت نیست (3

~~سلطان صاحبقران

~~دیده برظهر

~~خ این عبارات

~~8 خ : کاروبا

~~خ

~~و اواخر

~~سنهآ ثلث وتسعما

~~خ : پادشاهی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_453.png)

~~حسین و خواجه رشیدالدین عبدالملک1 را باقرابتان واتباع کرفته ، در

~~قلعه اختیارالدین مقید2 کردانیدند واموال و جهات و متملکات ایشان

~~را که در مدت بیست سال بلکه بیشتر فراهم آورده بودند متصرف کشته ،

~~جهت دیوان ضبط نمودندودر روز شنبهآ 25 ماه مذکور2 میان حضرت اعلی

~~بدیع الزمان درالنک نشین محاربه بوقوع انجامید و پدر

~~بزرکوار بنصرة و ظفر مخصوص کشته ، پسر رامنهزم کردانید و معاندان

~~خواجه نظام الملک فرصة یافته ، بعرض رسانیدند که : در روز محاربه

~~خواجه ms318 نظام الملک واولاد با کوتوال قلعه درساخته، معد ومهیا شده بودند3

~~که اگر بدیع الزمان میرزا غالب گردد از حصار فرار نموده ، بدو پیوندند

~~و ایضا امیر شاه منصور را که از معرکه کریختنه، بشهر آمده بود یراق

~~داده، نزد بدیع الزمان میرزا فرستاده اند . از استماع این سخنان نایرهآ

~~غضب سلطانی6 بیشتر از پیشتر مشتعل گردید و سوختن خرمن حیات

~~ایشان را با خود مخمر نردانید وروزی مجملی از انچه درخزانهآ خیال

~~مخزون داشت با مقرب الحضرت2 السلطانی ظاهر کرده، فرمود که :

~~می خواهم درباب سیاست جمعی حکم کنم . از شما درخواست مینمایم

~~که خون ایشان رادرخواه8 نکنید . آن جناب جوابی مناسب وقت بر

~~زبان آورده، بعد از روزی چند ازین قیل وقال خواجه کمال الدین حسین

~~وخواجه رشیدالدین عبدالملک9 شبی فرصت یافتند واز اقلعهآ اختیارالدین

~~0م

~~مهو

~~خ* بیست وپنم ضوال

~~1 در ق این کلمه نی

~~د وبالای آن راده گذاشته

~~ودر حاشیه

~~سلطان صاحبقران (7)

~~حضرن

~~خ: درخو

~~عمید الملک

~~فرصت یافته از

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_454.png)

~~فرار نموده، بخانهآ معتمدی شتافتند و روز دیکر عسسان پی بمقر ایشان

~~بردند ونوبت1 دیکران دوجوان خجسته سیر را مانند در درصدف محبوس

~~کردند و چون کیفیت گریختن و گرفتن ایشان بعرض پادشاه

~~ارسید

~~أتش قهر سلطانی شعله بفلک اثیر کشید و حکم واجب الامتثال از موقف

~~جلال بسیاست آن جماعت صادرکشته ، در ذی قعدهآ سنهآ مذکوره خراجه

~~نظام الملک بااولادو بعضی از اقرباء مثل خواجه عبدالعزیز وخواجه نظام الدین

~~بعالم دیگرشتافت وتاریخ آن واقعهآ عظمی ازلفظ " خرابی ملک "2 سمت

~~وضوح یافت

~~" فسبحان الحی الدایم الذی لایزول بقاوهآ "

~~بقائی که بروی فنا سابقست

~~5

~~فنای دکرهم بدان لاحقست

~~بقانیست آن ، بلکه عین فناست

~~خواجه عماد الاسلام

~~بقای حقیقی بقای خداست

~~بصفت حلم وسلامت نفس وکم آزاری ورعیت پروری موصوف و

~~معروف بود وبشرب مدام و مصاحبت جوانان سیم اندام بسیار اشتغال می نمود

~~وهموله لب برلب جام ارغوان ms319 رنک و کوش برآوازدف وچنک بسر می برد

~~وپیوسته بآئین آئینهروی درروی گلرخان فرشته خوی وسروقدان بنفشه

~~موی می آورد .

~~کف بودش همیشه جام گلرنک

~~نکردی کو ش غیر از نفمهآ چنک

~~برده نوبتی (2) در خ این کلمه نیست (3) خرامی ملک

~~حساب ابجد 903 می اشود *

~~(4) در خ این

~~5)خ

~~ثنوی () در ق از این

~~تا سطر 8

~~حیفهآ 439 که شامل شرح

~~عال عماد الاسلام و قسمت اول قرجمهآ افضل الدین محمد کمرمانیست

~~در نسخه نوشته نشده .

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_455.png)

~~ندیدی جز رخ زهره جبینان

~~وخواجه عمادالاسلام در اواسط ایام دولت صاحبقران متقلد

~~جستی جز وصال نازنینان

~~منصب وزارت کشته، چون قرب بیست سال در آن کار روزکار بگذرانید

~~قبل از کرفتاری خواجه نظام الملث بروزی چند مواخذ ومقید شده، در

~~روز شهادت خواجهآ مشارالیه او نیز متوجه عالم آخرت کردید .

~~کدام سرو سهی راسپهر آبی داد

~~یش

~~خواجه افضل الدین محمد کرمانی

~~که تند بادحوادث زبیخ بر نکشید؟

~~بوفور فضایل وکمالات نفسانی وکثرت وقوف درسرانجام و مهمات

~~دیوانی از سایر افاضل وزراء ممتاز ومستشنی بود و بمحامد سیر ومکارم

~~اخلاق وحسن صورت و کمال و جاهت واطوار حمیده و آثار پسندیده

~~سرآمد اکابر آفاق می بود 1. در فن سیاق و استیفاء بمرتبه ای مهارت داشت

~~که هیچ کس از ابنای زمان باوی خیال مساوات برلوح ضمیر نمی توانست

~~نگاشت . بنظم ابیات واشعار گاهی مشغولی کردی ونسبت باهل علم وفضل

~~شرایط اعزاز وتعظیم بجای آوردی .

~~همش هوش آ دل بودوهم لطف عام

~~بیت

~~و خواجه افضل الدین ححمد در زمان سلطان سعید میرزا سلطان

~~بدین هر دوسیرت توان یافت کام

~~ابوسعید باخواجه برهان الدین عبدالحمیدوزیر وصلت نموده، در مصاحبتش

~~سر میبرد وبوسیلهآ خواجهآ مشارالیه در مجلس همایون2 راه یافته، آن

~~بادشاه صاحیقران اثار فراست9 ورشد ونجایت درجیین میینش مشاهده اد

~~433

~~1 دراصل خ تمیمود(2) دراصل خ: موس (3) در اصلخ: اعیون (4)

~~دراصل خ : فراست آثار

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_456.png)

~~وباوجودصفر سن ان ms320 جناب رابمنصب استیفای دیوان اعلی منصوب کردانید

~~وبی واسطهآ وزیری کیفیت محاسبات و چگونگی بعضی از حالات را از وی

~~می یرسید وخواجه افضل الدین محمد درایام سلطنت پادشاه عالی جاه

~~سلطان حسین میرزا منظور نظرعاطفت کشته، فی سنهآ 878 پای بر مسند

~~وزارت نهاد و بسبب وفور وقوف و کاردانی از سایروزراء اختیار بیشتر

~~یافته ، ابواب برواحسان برروی طوایف انسان گشوده ،

~~شهر

~~در عدل بر روی انسالن نشود

~~بمردم نکوئی و احسان نمود

~~واز جمله اتفاقات حسنه که آن جناب را دست داد یکی آن بود

~~که : لوح دلرا بنقوش اخلاص ودولت خواهی مقرب حضرت پادشاهی

~~یعنی امیر صافی ضمیر نظام الدولة والدی: علیشیر آراسته کردانید و

~~مدت العمر نسبت بدان امیرصاحب حشمت درمقام مخالصت زیسته ییوسته

~~بمضمون این ابیات مترنم می گردید:

~~بت

~~منت خدای را که زافساد این و آن

~~هرگز نشد بنای محبت خلل پذیر

~~ماسال ومه خیال توداریم دردماغ

~~ما روزوشب هوای تو داریم درضمیر

~~بنا برآن امیر عالیشان در تربیت آن وزیر آصف منقبت سعی موفور

~~بجای می اورد وآن جناب رادرپناه عاطفت خویش مأوی داده، در حمایت

~~ورعایتش هرکزاهمال نمی کرد ودرشهورسنهآ 892 که خواجه مجدالدین

~~محمد در قشلاق مروصاحب اخقیار ملک ومال شد، بذروهآ جاه وجلال

~~رسید خواجه افضل الدین محمد دوراندیشی کرده، ببهانهآ استخراج اموال

~~مملکت استراباد متوجه آن صوب کردید و بعد از وصول بملاقات امیر

~~434

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_457.png)

~~فرخنده صفات فایزشده، شمهای از کمال تقرب و اقتدار خواجه مجدالدین

~~محمد عرضه داشت نظام الدین علیشیر نمود و کیفیب قصد او را نسبت

~~بوزراء وسبب امدن خودرا بتقریر دلپذیر بیان فرمود و امیر صایب تدبیر

~~همت بر استخلاص وزیر صایبرای صافی ضمیر کماشته، خواجه غیاث الدین

~~محمد دهدار را که بفرط کیاست ودهاع1 از ابنای دهر امتیاز واستثناء

~~داشت ببهانهآ رسالت بپایهآ سریر اعلی فرستاد و فرمود که : بلطایف الحیل

~~ازخواجه مجدالدین محمد استمزاج3 نماید که دربارهآ خواجه افضل الدین ms321

~~محمد چه اندیشه دارد. تا اگر معلوم شود که بمجرد زر مهم او برمی گذرد

~~آنچه باید از خاصهآ خود ایثار فرماید و الا که خیال دیگر داشته باشد در

~~آن باب فکری بصواب کرده شود و چون خواجه غیاث الدین از آن سفر

~~مراجعت نمود، بعرض رسانیده، له قصد خواجه مجدالدین محمد نسبت

~~بخواجه افضل الدین محمد بطمع اموال وجهات نیست ، بلکه داعیه دارد

~~که جان اورا در عرصهآ تلف آورد مقارن وصول خواجه دهدار احکام

~~ادشاه فلک اقتدار در باب طلب خواجه افضل الدین محمد متعاقب و

~~متواتر بدارالفتح استراباد رسید و آن جناب را مجال توقف نمانده ،

~~باستصواب امیر کامیاب متوجه عراق وآذربایجان کشت . یعقوب بیک که

~~فرمان فرمای آن مملکت بوده خواجه رامشمول عاطفت و احسان ساخت

~~و خواجه افضل الدین محمد بعداز انکه روزی چند درخطهآ ثبریز رحل

~~اقامت انداخت عزیمت گزاردن2 حج اسلام و طواف مرقد منور سید

~~435

~~ودراصل خ

~~در اصل خ اسة

~~1) در اصل

~~خ: کذاردن

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_458.png)

~~الانام1 علیه صلوات من الملک العلام فرمود وپادشاه طریق عنایت مسلوک

~~داشته، فی سنهآ 893 امارت قافلهآ حاج را بدان جناب2 تفویض نمود

~~و خواجه افضل الدین محمد بتجمل هرچه تمامتر بمکهآ مکرمه و مدینهآ

~~طیبه شتافت وآنچه ازجهات دنیوی از خراسان همراه برده بود با انعامات

~~که از یعقوب بیک و ارکان دولت او یافته بود در ان صرف مبارک حج

~~یافت و باحراز زیارت1 وطواف مرقد شرف دودمان عبد مناف صلی الله

~~علیه و آله و سلم فایز گشته ، قرین سعادت و سلامت بعراق مراجعت

~~نمود و سالی چند در آن ولایات بفراغت گذرانیده، در شهور ثلث و

~~سعمائه16 چنان استماع افتاد که : سلطان صاحبقران کاهی او را یاد می

~~کند و امیر صافی ضمیر بغایت مشتاق ملاقات شریفش می باشد وباوجود

~~سلط واستیلای اعداء خیال توجه بجانب هراة برخاطرعاطر کذرانیده،

~~بلکه بهدایت و ارشاد قاید توفیق در سنهآ مذکوره متوجه5 ms322 آن صوب

~~صواب گردید و از برق و باد سرعت سیر استعاره فرمود . بیک نا گاه

~~صباحی از میان باغ جهان آرای سر برزد. ارکان دولت و اعیان حضرت

~~که این حالت مشاهده کردند در بحر حبرت افتادند و سلطان صاحبقران

~~بوصول وزیر عالیشان اظهار بهجت ومسرت فراوان نموده، خواجه نظام

~~الملک و اتباع او غمناک وپریشان کشتند و در قصد خواجه افضل کمر

~~سعی و اجتهاد برمیان بستند . اماچون مقرب الحضرت السلطانی در مقام

~~حمایت ورعایت آن جناب بودسخن مخالفان از پیش نرفت.

~~439

~~در اصل

~~چفیفه

~~بیداست

~~در اصل

~~به لوجه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_459.png)

~~شمعی که ز نور ایزد افروخته شد

~~ز هردم افسرده فرو ننشیند

~~و خواجه افضل الدین محمد بر مسند وزارت نشسته، درباب عزل

~~نظام الملک کمر سعی بر میان بست و چون آن جماعت که بموجبی که

~~سایقا مسطور شد گرفتار گشتند خواجه افضل قدم ازمرتبهآ وزارت برتر

~~نهاده، منصب اشراف دیوان تعلق بدر کرفت و بین الامراء و وزراء مهر

~~زد و بعد از آنکه چند روزی بشرایط نیکوخدمتی قیام نمود کرت دیگر

~~یرتو عاطفت سلطان عالی نهر بر وجنات احوالش تافته، منصب دیوان

~~علی بدان جناب تفویض یافت و در جرکهآ امرای عظام و نوئینان ذوی

~~الاحترام مهر زده، من حیث الاستقلال متصدی سرانجام مهام ملک ومال

~~کشت وبای بر مسند رفعت وحشمت نهاده، رایت قدر و منزلتش ازایوان

~~کیوان در گذشت ومنشیان درگاه عالم پناه و طغرا نویسان بارگاه شوکت

~~دستکاه درمناشیر مطاعه لقب1 آن جناب را ناظم اعاظم قواعد السلطنة

~~والخلافه معتمداللملک صلاحاندیش خواجه افضل الدین محمد وفا کیش

~~نوشتند وبرادران و اقربایش نیز در ملازمت بعضی از شاهزادگان بمرتبهآ

~~امارت رسیدند و فرزند ارجمندش خواجه ضیاء الدین محمد در خدمت

~~میرزا مظفر حسین کورکان که اعز اولاد صاحبقران بود مرتبهآ بلند یافت

~~و در جرگهآ امراء مهر زده، بغایت صاحب اختیار و خواجه افضل الدین

~~محمد در اوایل ایام دولت ms323 روزی چند با امیر مبارز الدین محمد ولی

~~بیک که بزرک ترین امراء بود در فیصل امور و مهمات سلطانی شرایط

~~موافقت بجای می اورد و بالاخره بسبب افساد2 اهل فساد بینهما مخالفت

~~437

~~شهر

~~دراصلخ و مها کلفهت

~~دراصل خ

~~دراصل خ کفت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_460.png)

~~بوقوع انجامیده، خواجه افضل الدین محمد جناب امارت مآب را بغایت

~~بی اختیار کرد و سایر امراء و ارکان دولت در متابعتش راسخ دم وثابت

~~قدم بودند و بی استصواب رای صواب نمایش در هیچ مهمی از جزوی و

~~کلی شروع نمی نمودند، وزرای عظام عتبه اش را ملجا و ملاذ می -

~~دانستند وهر روز کمر ملازمتش برمیان بسته، درمقام اطاعت می نشستند.

~~شهر

~~بناه سروران درکاه او بود

~~رخ نام آوران برراه اوبود

~~و آن جناب از صبح تا شام در باغ جهان آرای مقام فرموده ،

~~بنظام و انتظام مهام یرداختی و الحق قضایا و مدعیات خواص و عوامرا

~~مقتضای نصفت و عدالت بکفایت مقرون ساختی و در هفته ای دو شب

~~درباغ توقف کرده، در آن لیالی با فضلاء و موالی صحبت داشتی وبساط

~~انبساط کسترده، تخم مهر و محبت در فضای دل ایشان کاشتی . باشاعهآ

~~خرات و ساختن عمارات بغایت مایل و راغب بود و در ایام اختیار بقاع

~~خبر مانند مسجد جامع ومدرسه وخانقاه بنا فرمود.

~~درخیر کوش زانکه براوراق روزگار باقی بذکر خیر بود نام ادمی

~~شعر

~~ودر روزی که عمارت مدرسه و خانقاهی که در ظاهر دارالسلطنهآ

~~هراة ببیرون درب عراق ساخته باتمام رسانید بنابر التماس آن وزیر آصف

~~نشان سلطان سلیمان مکان و میرزا بدیع الزمان و میرزا مظفر حسین

~~گورکان و اکثر مشایخ وسادات و علمای دار السلطنهآ هراة بدان عمارت

~~شریف تشریف حضور ارزانی داشتند و آن جناب بترتیب پای انداز و

~~پیشکش قیام نموده ، نه نفر از اعاظم نقباء و علماء را درآن بقعهآ خیرانتما

~~438

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_461.png)

~~بمنصب تدریس و شیخی ووعظ احداث ms324 فرمود وجبهای التائی ودیکر

~~اثواب نفیسه در قامت قابلیت ایشان پوشانیده و سلطان صاحبقران راان

~~ترتیب و ائین موافق مزاج همایون افتاده، آن وزیر صافی ضمیر بل امیر

~~صایب تدبیر را بانعام چهار قب مفتخر و مباهی کردانید و درین کرت

~~باقتضای تقدیر ملک قدیر مدت هفت سال هر روز خواجه افضل الدین

~~محمد را از درجه ای بدرجه ای می رسانید و چون اسباب جاه وجلال

~~و موجبات عزت و اقبال آن خواجهآ متوده خصال بنهایت کمال رسید قصد

~~کرد که سلطان صاحب قران را برسم ضیافت بمنزل خویش برده، از

~~کرایم اموال و نفایس اجناس و تبرکات لایقه و تنسوقات رایقه واسبان

~~راهوار و استران رکابی و قطار آنچه تواند پیشکش نماید . بسبب این

~~معنی علومرتبتش درافزاید و مافی الضمیر خودرا بعرض رسانیده، این

~~ملتمس درجهآ قبول یافت . اما قبل ازآنکه از حیز قوت بفعل آید آفتاب

~~زندگانی آن جناب بسرحد زوال انتقال نمود ودر منتصف رجب سنهآ عشر

~~و تسعمائه3 پهلو بر بستر ناتوانی نهاده، از عالم فانی بجهان جاودانی

~~رحلت فرمود.

~~ههر

~~از آن سرد آمد این کاخ دلاویز

~~که چون جا گرم کردی آویدت خیز

~~بدیع الزمان میرزا و مظفر حسین میرزا وجمیع امراء و سادات

~~و علماء بجنازهآ آن جناب حاضر کشتند و نعش اورا در غایت عظمت

~~439

~~1 دراصل خ بقطه کذاشته نشده (7) نیمهآ رجب سال 910 (2

~~درق ازسطراا صحیفهٔ‌ 632 تا اینجا درنسخه نوشته نشده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_462.png)

~~بکازرگاه بردند و بجوار مزار فایض الانوار مقرب حضرت باری خواجه

~~عبدالله انصاری قدس سره در مدرسه ای که ساخته ویرداختهآ معمار همتش

~~بود بخاک سیردند .

~~شنوی

~~جهان کر کشاده کند راز خویش

~~نماید بتو شیب و افراز2 خویش

~~کنارش پرا از نامداران بود

~~برش پر ز خولن سواران بود

~~بر از مرد دانا بود دامنش

~~پر از فاضلان جیب پیراهنش

~~بعد از واقعه مذکور

~~امیر محمد ولی بیک وبعضی دیکر از

~~ارکان ms325 دولت که مدتی6 انتظار آن روز می کشیدند فرصت یافته، شمه ای

~~ازوفوراموال ومتروکات خواجهآ مرحوم بعرض رسانیدند وایضا معروض

~~داشتند که :

~~در حال حیات نیز داعیه داشت که بندکان حضرت

~~اعلی را بخانه برده، جهات و متملکات خود را برطبق عرض نهد و از

~~شنیدن امثال این سخنان قوت طامعهآ آن حضرت در حرکت آمده، باخن

~~و قید اولاد و متعلقان خواجهآ مذکو ر8 فرمان داد و امراء در صدد

~~انتقام شده ، انجماعترا باصناف عذاب معذب داشته ، جهات ومتروکات

~~خواجهآمرحوم و اولاد اورا

~~دیوانی کردند و از عمال و کماشتگان

~~و ملازمانش نیز مبلغی19 کلی بدست آوردند .

~~440

~~ق وخ : افرار

~~خ: جیب وبیراهنش

~~در ق این جمله نیست

~~6) خ: سالها

~~درخ

~~این کلممه نیست (8) خ : خواجه افضل الدین محمد (9)

~~و در خ بفههآ عبارت نیست

~~خو مباههای

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_463.png)

~~و

~~دل بسی خون بکف اورد ولی دیده بریخت

~~الله الله که تلف کرد و که اندوخته بود :

~~العزة و البقاء لله الملک2 المعبود وهوالعفو الغفورالودوده .

~~خواجه اهین الدین محمود

~~برادر خواجه افضل الدین محمد بود وبشرب شراب1 روح افز

~~و مصاحبت ماهرویان مشتری سیما بسیار اشتغال می نمود .

~~حسن خلق ووفور کرم از امثال و اقران امتیازداشت وهمواره

~~خیال هم نشینی و مجالست اهل طبع واصحاب فضل بر لوح خاطر می

~~نکاشت و در سنهآ تسع و ثمانین و ثمانمائه3 بمنصب وزارت سلطان

~~صاحبقران رسید و قرب پنج سال در آن منصب روزگار گذرانیده، در

~~آن اوقات که برادر بزرگوارش بجانب عراق شتافت معزول گردید و

~~چون چند گاه بی آنکه مقید بمنصبی باشد در5 دار السلطنهآ هراة بسر

~~برد نوبت دیکر مشمول التفات بادشاه خجسته صفات کشته ، ثانیا1

~~بمنصب بلند وزارت رسید. اما خواجه قوام الدین نظام الملک درایام کمال

~~عتبار و اختیار او را مواخذ و محبوس کردانید و خواجه امین الدین

~~محمود پس از یک دو سال فرست یافته، درزی عورات از حبس کریخته،،

~~تا ms326 زمان وصول خواجه افضل الدین محمد در کوشه ای منزوی بود و

~~چون آن جناب بعد از مراجعت از عراق بمناصب علیه سر افراز کشت

~~شرح حال یازده وزیری که پس ازین خواهد آمد از اینجا

~~دراصل

~~؛ ثانیه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_464.png)

~~خواجه امین الدین محمود از کنج اختفا بیرون آمده، بملازمت مظفر

~~حسین میرزا اشتغال نمود وبواسطهآ خدمات سابقه و وسایل لاحقه مرتبهآ

~~بلند و درجهآ ارجمند یافت و چون متقاضی اجل دررسید دراوایل سنهآ

~~عشر و تسعمائه ا بجهان جاودانی شتافت.

~~هر کس که ز بادهآ بقا جامی یافت هرچند که در بزم فنا کامی یافت

~~رباعی

~~مانهآ عمراوچو3 شد مالامال مانندهآ دیکران سرانجامی بافت

~~خواجه علاءالدین علی میکال

~~بصفت اصالت موصوف بود وبحسن خط مشهور و معروف. سالها

~~صاحب توجیه دیوان پادشاه صاحبقران میرزا سلطان حسین بود وبالاخره

~~بمنصب وزارت رسیده، چند سال بلوازم آن امر مشغولی فرمود و در

~~اوقات ملازمت هرکز بمحنت اخذ وقید مبتلانشد و چون اجل موعود

~~متقاضی کشت داعی حق را لبیک اجابت گفته ، بعالم بقاانتقال نمود.

~~فخر وزراء خواجه علی میکال شد سدی سرای خلد ازین دار ملال

~~باعی

~~از حکم خداوند کریم متعال باشد همهرا کارهمین درهمه حال

~~خواجه کمال الدین حسین منصور

~~بسیار سلیم نفس و کم آزار و متواضع بود و مدت مدید در بلدهآ

~~مرو بوزارت ابوالمحسن میرزا قیام می نمود و درسنهآ ثلث و تسعین و

~~تسعمائه3 حسب الحکم بدارالسلطنهآ هراة شتافته ، خواجه مجدالدین

~~442

~~ولی پیداست که

~~رصت نهست

~~بایه

~~باضد

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_465.png)

~~محمد اورا بوزارت سلطان صاحبقران سرافراز ساخت. اماخواجه حسین

~~بواسطهآ کمال علم و فروتنی کما ینبغی بمراسم آن امر خطیر نتوانست

~~برداخت . بنا بر آن معزول شده، بار دیگر بمرو شتافت و در آن دیار

~~ی سنه ممهه1 وفات بافت.

~~خواجه ابو اسحق

~~سر دفتر مستوفیان افاق بود و درعلم سیاق همه کس بتقدم ا او

~~اعتراف می نمود و در زمان استیلاو استعلای ms327 خواجه مجدالدین محمد

~~روزی چند بمنصب وزارت رسید وبعداز انقضای اندک زمانی معزول کشته ،

~~یسنهآ *00

~~متوجه عالم آخرت گردید.

~~خواجه نععت الله سرخ

~~مدت مدید در سلک اعاظم نویسندگان دیوان سلطان صاحبقران

~~منتظم بود و باعمال 4 بزرک و اشغال خطیر اشتغال می نمود و دران

~~اوقات که کوکب شوکت و اقبال خواجه مجدالدین محمد باوج جاه و

~~جلالرسید وعمال دیوان را مواخذ ومعاقب کردانید 5 خواجه نعمت الله

~~متوهم شده، فرار برقرار اختیار کرد و یکی از ملازمان آستان سلطنت

~~آشیان از عقب رفته واورا گرفته * بنظر خواجه مجدالدین محمداورد

~~وآن جناب مبلغ کلی برخواجه نعمت الله تحمیل فرمود. اما یس از آنکه

~~ان وجوه را ادا نمود خواجه مجدالدین محمد همت بر تربیت خواجه

~~نعمت کماشته، اورا بتقلد منصب وزارت سرافراز ساخت وچون خواجه

~~نعمت الله چندگاهی بلوازم آن امر قیام نمود از تحکمات خواجه مجدالدین

~~443-

~~راص

~~در اصل

~~هه

~~دراصل

~~دراصل خ : کردانیده

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_466.png)

~~محمد نیک بتنک آمده، در مجالس زبان بفیبتش

~~بکشاد و خواجه

~~مجدالدین محمد باخذ و قید خواجه نعمت الله فرمالن داده، محمود

~~حمال2 که یکی از اشرار عمال بود بروی تقریر نمود، و او را بتصرف

~~و تقصیر متهم و منسوب گردانید و در تعذیب وشکنجه کشید. کویند :

~~درآن وقت که خواجه نعمت الله را شکنجه میکردند اقرار نمود که چند

~~صندوق رخت درموضعی معین دارد و محمود حمال او را گفت : کسی

~~بیدا کن که صنادیق بدینجا آورد. خواجه نعمت الله در آن حال آغاز

~~لطیفه گفتن کرد 3 . گفت که : مردک حمال توئی مراچه ضرورتست که

~~جهت حمل صندوقها کس پیدا کنم ؟ بالجمله چون خواجه مجدالدین

~~محمد بلکه ایثر وزراء وارکان دولت ازتیغ زبان خواجه نعمت الله بغایت

~~ترسان بودند اورا چندان شکنجه کردند که بسعادت شهادت رسید.

~~رباعی

~~بر سفله جهان ناکس مهر کسل

~~عالن

~~ننهی دل و نباشی غافل

~~ب

~~زلف چومشک ازوست در نافهآ کل

~~بس ms328 روی چوکل کروست در پردهآ کل

~~خواجه عتیق الله

~~بدرش مولانا نصیرالدین محمدیسر جناب شریعت ایاب فضیلت یناه

~~مولانا حمید الدین عتیق الله بود و آن جناب در زمان خاقان عالی مکان

~~444

~~خ جمال

~~در

~~در اصل خ: پس

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_467.png)

~~شاهرخ سلطان در دارالسلطنهآ هراة بامر احتساب قیام می نمود ومادرش

~~درسلک احفاد خواجه شرف الدین حاجی1 انتظام داشت وخواجه حاجی

~~در اوان ایالت ملک حسین کرت رایت وزارت برافراشت وچون خواجه

~~عتیق الله هنوز درسن طفولیت بود که والد ماجد او نصیرالدین محمد

~~بعجنت مخلد انتقال فرمود وبعد از آنکه بسن رشد وتمیز رسید بخویشان

~~مادری در آمیخته، بتعلم فن سیاق مشغول کردید و درآن علم صاحب

~~وقوف شده، خواجه مجدالدین محمد در اوقات اقتدار بعضی از اعمال آ

~~دیوانی در عهدهآ او کرد وخواجه عتیق الله کما ینبغی بفیصل آن مهام

~~یرداخته، منظور نظر تربیت کشت وچون خواجه مجد الدین محمد

~~مواخذ و معاقب شد خواجه عتیق الله از دار السلطنهآ هراة بجانب حصار

~~شادمان شتافت و پرتو انوار عنایت سلطان مسعود میرزا که درآن ولا

~~فرمانفرمای آن ولایت بود بر ناصیهآ احوالش تافت و خواجه عتیق الله بر

~~مسند وزارت نشسته، چندگاه در کمال اعتبار بلوازم آن امر پرداخت

~~و نسبت بامراء و ارکان دولت طریق تعظم و تکبر مسلوک داشته ، آن

~~طایفه را از خود متنفر ساخت وچون دیدهآ دولت سلطان مسعود میرزا

~~بواسطهآ اصابت نشتر نکبت از حلیهآ بصارت عاطل ماند و خسرو شاه کافر

~~نعمت برادرش میرزا بایسنغر بر تخت سلطنت نشاند ایضا امر وزارت

~~خواجه عتیق الله مفوض کشت و بعد از انکه روزی چند بر ین قضیه

~~بکذشت میرزا بایسنغر بتیغ ستم خسرو شاه بدرجهآ بلند شهادت رسید و

~~محمدباقر که بمیرباقی اشتهار یافته خواجه عتیق الله را گرفته ، بنا بر کینهآ

~~روی آن

~~فط

~~در اصل خ: عمال

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_468.png)

~~دیرینه بعالم باقی روانه کردانید.

~~همینست رسم سهر نژند ms329

~~قرینست اقبال او را گزند

~~گل دولت از باغ دنیا که چید

~~که آسیب از خار نکبت ندید ؟

~~نماند کسی باقی اندر جها

~~خواجه غیاث الدین منصور شبانکاره

~~نمای جهان کی بود جاودان ؟

~~برادر خواجه سیف الدین مظفر بود ومدتی در خطهآ مرو بوزارت

~~ابوالمحسن میرزا قیام مینمود و چون آنحضرت اورا مواخذ گردانید

~~بعد از نجات از قید بدار السلطنهآ هراة شتافت و در سلک وزرای پادشاه

~~سعادت انتما سلطان حسین میرزا انتظام یافت. بعد از آنکه قرب یکسال

~~بمراتب آن امر اشتغال نموده بوصول اجل موعود فی سنهآ .1 بریاض

~~رضوان انتقال فرمود و برادر خجسته سیرش زبدة وزراء الخافقین خواجه

~~معزالدین حسین که در آن ولا وزیر سلطان صاحبقران وحالا صاحب

~~دیوان امام الزمان وخلیفة الرحمان ابوالفتح محمد شیبانی خانست بمراسم

~~عزاو اطعام مساکین وفقراء پرداخت وسلطان صاحبقران بتسلیهآ خاطر

~~خواجه معزالدین حسین التفات نموده ، بخلع فاخره الن جناب را

~~معزز ساخت .

~~بت

~~گر اورا فیض رحمت گشت ساقی

~~معز الدین بدولت باد باقی

~~سید زین العابدین

~~بدرش سید زین العابدین محمود مدت متمادی در معظمات مهمات

~~فمهر

~~در اصل خ سفید مانده است

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_469.png)

~~دیوانی مدخل مینمود ووالدهاش نهال سیادت ازدودمان سادات خجندمی

~~افراشت و سید زین العابدین خجندی که از مشاهیر ست از رتبهآ برادری

~~آن ضعیفه رقوم خالیت برچهرهآ حال سید مشارالیه مینگاشت و آنجناب

~~بمحامد سر و محاسن شیم موصوف و مشهور بود و در اوایل حال

~~بوزارت امیر محمد برندق برلاس قیام مینمود. پس از آنکه کمال کماست

~~و کفایتش بر ضمیر منیر سلطان صاحبقران پرتو انداخت منصب وزارت

~~را بوی مفوض ساخت وچون سید زین العابدین چندکاهی در سر نجام

~~مهام وزارت شرایط سعی و اهتمام بجای اورد. خواجه قوام الدیر

~~نظام الملک بای برمسند اختیار نهاده ، آن جناب را معزول کرد و در

~~آن سال که خواجه نظام الملک با اولاد و اقرباء بسعادت شهادت رسید

~~سلطان صاحبقران نوبت ms330 دیگر سیدرا وزیر گردانید و خواجه افضل الدین

~~محمد در ایام قدرت و اختیار از آن جناب مخالف کونه ای فهم کرده،

~~نوبت دیکر او را معزول ساخت و سید ترک وزارت داده، روزی چند

~~بی انکه مقید بمنصبی باشد بامر ملازمت پرداخت ویس از وفات خواجه

~~افضل الدین محمد سلطان صاحبقران کرة بعد اخری سید زین العابدین

~~را بتقلد منصب وزارت تکلیف نمود و سید استعفاء جسته، بالاخره مقرر

~~بر آن شد که : آن جناب هر روز بسر دیوان حاضر گشته ، وزرای عظام

~~بی استصواب او بفیصل مهام نیردازند و سید برفرامین مطاعه مقدم بر

~~وزراء برقم * اطلع علیه" توقیع کشیده 1 و تا آخر ایام حیات پادشاه

~~یسندیده صفات جناب سیادت مآب بر نهج مسطور بشرایط ملازمت می

~~پرداخت و بعد از فوت آن پادشاه عالیجاه بدیع الزمان میرزا نیز آن

~~4

~~در اصل خ گشته

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_470.png)

~~جنابرا منظورنظر عاطفت واعتنا ساخت وحکم فرمود که وزراه مطلقا

~~ی وقوف سید مهام دیوانی و امور سلطانی را از هم نگذرانند. جناب

~~سیادت مآب هرروز بسردیوان تشریف اورده، در تمشیت مهمات پادشاهی

~~مراسم سعی و اهتمام بحیز ظهور میرسانید و چون قرب یکسال از سلطنت

~~بدیع الزمان میرزا کذشته، دست قضا بساط سلطنتش را درنوشت و ماهچهآ

~~رایات نصرة ایات حضرت امام الزمان وخلیفة الرحمن ازافق دار السلطنة

~~هراة طالع گشت سید زین العابدین فرار برقرار اختیار نموده و بعد از

~~قطع اندک مسافتی جوقی از عساکر نصرة شعار بدان جناب باز خورده،

~~سید بدفع ایشان اشتغال فرمود و در آن اثتاء تیری جان کز بر مقتل آن

~~جناب رسیده وبسنت جد بزرگوار خویش در روز عاشورا متوجه دریافت

~~ملاقات آباء کردید .

~~شهر

~~بیوسته بقصد ما آز ین دست

~~بگشاد کمان کش قضا شست

~~کس جان ز جفای او نبرده

~~تقبرش. مه را نشانه کرده

~~خواجه نظام الدین احمد .

~~باصناف اوصاف حمیده و انواع اخلاق پسندیده مشهور وموصوف

~~بود ms331 و بمزید اختیار و اعتبار از سایر وزرای بدیع الزمان میرزا ممتاز

~~ومستتنی مینمود. خال1 خجسته مالش خواجه شمس الانین محمد سالها

~~بوزارت سلطان سعیدمیرزا2 سلطان ابوسعید وحسن بیک اشتغال داشت.

~~چنانکه خامهآ مشکین شمامه از حالات آن وزیر فرخنده صفات سابقا

~~448

~~اصل

~~در

~~صل خ: چنانچه

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_471.png)

~~برلوح بیان نگاشت و پدرش مولانا نظام الدین محمود مدت مدید وزیر

~~و مشیر حکام قبة الاسلام بلخ بود وچون بهنکام وصول اجل موعود بعالم

~~آخرت انتقال نمود خواجه نظام الدین احمد هم در آن ولایت رحل اقامت

~~انداخت و بعد از آنکه سلطان بدیع الزمان میرزا در آن مملکت رایت

~~ایالت بر افراخت منصب وزارت و نیابت را بدان جناب تفویض کرد و

~~خواجه نظام الدین احمد بسبب وفور وقوف وکار دانی درغایت اختیار

~~روی بتمشیت آن مهم اورد و درسنه اثنی وتسعمائه 1 که چراغ اقبال

~~بدیع الزمان میرزا درمنزل چهل چراغ2 ازصرصر مخالفت پدر بزر کوارش

~~انطفاء 3 یذیرفت و قبة الاسلام بلخ نوبت دیگر تعلق بدیوان سلطان

~~صاحبقران کرفت خواجه نظام الدین احمد بیایهآ سریر سلطنت مسیر

~~شتافته و بعواطف خسروانه اختصاص یافته، دردیوان اعلی مهر زد و

~~در ملازمت رکاب نصرة انتساب بدار السلطنهآ هراة آمده ، بعد از روزی

~~چند از الن شغل خطیر استعفاء نمود و ملتمس او مباول افتاده ،

~~مقضی المرام بجانب قبة الاسلام مراجعت فرمود ودرسنه اربع و تسعمائه

~~که کرت دیگر آن خطه بدست بدیع الزمان میرزا درآمد باز زمام امور

~~وزارت را در کف کفایت خواجه نظام الدین احمد نهاد و آن جناب

~~آین نوبت اعتبار واختیار تمام یافته، پرتو عنایت پادشاهی کما ینبغی بر

~~وجنات احوالش تافت و روز بروز تقرب واقتدار اوسمت تزاید میگرفت.

~~با آنکه از مرتبهآ وزارت قدم برتر نهاده : منصب امارت دیوان بوی

~~تعلق کرفت و در سرانجام جمیع مهام من حیث الاستقلال دخل کرد و

~~44

~~5

~~قطه

~~دراصل خ

~~20

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_472.png)

~~بنج ms332 شش سال درکمال دولت و اقبال کذرانید و چون در سنهآ 909

~~امیر عمربیک با بدیع الزمان میرزا طریق مخالفت مسلوک داشته، درقلعة

~~شبرغان متحصن کردید بنا براتحادی که میان او وخواجه نظام الدیر

~~احمدبود آن جنابرا اندک تنزلی روی نمود. جناب معالی جناب وزارت

~~ناهی خواجه کمال الدین محمد که منصب اشراف دیوات تعلق بدو

~~میداشت و پیوسته خیال مخالفت خواجه نظام الدین احمد برلوح خاطر

~~وصحیفهآ ضمیر می نگاشت فرصت یافته، شمه ای از تصرف و تقصیر آن جناب

~~بعرض رسانید . بنا بران بدیع الزمان میرزا خواجه نظام الدین احمد را

~~مواخیذ ماخته، شیخ عبدالله بکاول را بمحصلی او مقرر فرمود و امیر

~~شجاع الدین والتون 1 ارغون درمقام حمایت امده ، مهم خواجه نظام الدین

~~احمد را بمبلغ سیتومان کیکی قطع رد و آن جناب در عرض چند

~~روز بتدارک آن مبلغ خطیر قیام نمود و کرت دیگر منظور نظر تربیت

~~گشته ، بدستور بیشتر روی بتمشیت امور سلطانی اورد و چون برین

~~قضه قرب یکسال در گذشت خواجه نظام الدی: احمد بایالت ولایت

~~شبرغان2 مامور کشته و بدان خطه شتافته، باحیای مراسم عدل و

~~انصاف برداخت ورعایا را بوفور عدل و احسان خوشدل و شادمان ساخت

~~ودر خلال این احوال عساکر نصرة شعار خان کامکار و خاقان فلک

~~اقتدار یعنی امام الزمان وخلیفة الرحمن ابوالفتح محمد شیبانی خان

~~خلدالله ملکه الی انقراض الدوران عزیمت فتح شبرغان 3 فرموده ، در

~~هرچند روز بنواحی آن ولایت تاخت می اوردند و خواجه نظام الدین

~~45

~~در اصل خ : نقطه گذاشته نشده (2) در اصل خ : نقطه گذاشته

~~در اصل خ: شبرءان

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_473.png)

~~احمد بواسطهآ عدم مساعدت بخت و طالع چهار دیوار حصار شبرغان را

~~یناه ساخته، چند گامی بقدم محاربت پیش می اید و احیانا بانواع فریب

~~و مواعید دروغ سپاه نصرة دستکاه را باز میکردانید و هر چند زمان

~~بزبان حال بروی میخواند که :

~~چه بندی کمر در مصاف کسی ms333

~~یت

~~که چون تو کمر بسته دارد بسی؟

~~بسمع قبول نمی شنید وچون در ذی جحهآ سنهآ اثنی عشر و تسعمائه1

~~آن حضرت بنفس همایون ازجیحون عبور فرمود قدم نبات و قرارخواجه

~~نظام الدین احمد متزلزل گشته و قلعهآ شبرغان را باز پرداخته ، بکوهستن

~~کرزوان گریخت وبعد از آنکه جمیع ممالک خراسان در تحت تصرف

~~بندکان درگاه عالم پناه قرار گرفت در محلی که حاکم قبة الاسلام بلخ

~~قنبر میرزا از خراسالن مراجعت نموده، بمقر خود می رفت خواجه

~~نظام الدین احمد بمعسکران جناب شتافت وقنبر میرزا بنا بروفور غدر

~~و تزویر که از خواجهآ مشارالیه مشاهده کرده بود او را گرفته ، بعالم

~~اخرت فرستاد2. "لا مرد بقضاءالله ولا معقب لحکمه"

~~خواجه غیاث الدین میکال

~~در اوایل زمان سلطان صاحبقران در سلک اکابر نواب دیوان

~~منتظم بود و بخواجه قوام الدین نظام الملک بیشتر توسل جسته ، بتکفل

~~عظایم امور اشغال و اشتغال مینمود و درآن سال که خواجه نظام الملک

~~سعی خواجه مجدالدین محمد مواخذ ومعاقب کردید معتمدالسلطنه

~~بخلاف تصور مردم خواجه غیاث الدین را بتقرب ونیابت خویش سرافراز

~~451

~~در اصل غ ارمود

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_474.png)

~~ردانید وچون خواجه مجدالدین محمد بجانب حجاز شتافت وخواجه

~~نضم نملک نوبت دیگر اعتبار و اختیار یافت خواجه غیاث الدین میکال

~~نیز بمزید دولت مخصوص شده سلطان صاحبقران فرمان داد که وزرای

~~عظام بی وقوف و شعور او هیچ مهم بکسفایت مقرون نکردانند و در

~~فیصل قضایا متابعتش کرده، احکام همایون را بتوقیع او رسانند وخواجه

~~غیاث الدین میکال چند سال در کمال عظمت کذرانیده، بر ظهر نشانها

~~دربرابر مهر وزراء برقم "اناالمطلع علیه " توقیع میکشید و درسنهٔ‌ اثنی

~~و تسعمائه 1 از آن شغل استعفاء جسته، خود را در سلک نواب مظفر

~~حسین میرزا انتظام داد و در ملازمت ان حضرت باستراباد شتافته در

~~آن سال که میان مظفر حسین میرزا و محمدحسین میرزا درنواحی کنبد

~~قابوس قتال بوقوع انجامید و محمدحسین ms334 میرزا مظفر و منصور گردید

~~خواجه غیاث الدین هم در آن ولایت توقف نمود و محمدحسین میرزا

~~سبت بدو مراسم عاطفت مبذول داشته، وزرای خودرا بمتابعتش امرفر مود

~~و خواجه غیاث الدین تا زمان فوت محمد حسین میرزا در ان ولایت در

~~غایت اختیار بسربرده، بر روی فرامین بجای خواجه مجدالدین محمد

~~توقیع میکشید و امور دیوانی و مهمات سلطانی را بسر انجام و کفایت

~~مقرون می کردانید و پس از وفات محمد حسین میرزا بدار السلطنهآ هراة

~~مراجعت نموده ، کرت دیگر در سلک مخصوصان مظفر حسین میرزا

~~منتظم کشت. اما چند گاه مقید بهیچ منصبی نبود و درسنهآ اثنی عشر و

~~سعمائه آ که شاهزادهآ مشارالیه بشرکت بدیع الزمان میرزا قدم بر مسند

~~سلطنت نهاد خواجه غیاث الدین را بیشتر از پیشتر منظور نظر عنایت

~~4

~~1

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_475.png)

~~گردانیده، در جرگهآ امرای عظام مهر داد و چورن روزی چند از

~~امارت خواجه غیاث الدین در گذشت دست قضا بساط سلطنت مظفر حسین

~~میرزا را در نوشت و خواجه غیاث الدین در کنج خمول و انزو1 روزگار

~~میکذرانید، تا درشهور سنهآ اربع عشر وتسعمائه1 مریض شد ومتوجه

~~عالم آخرت گردید.

~~شهر

~~تا جهانست چنین بود و چنین خواهد بود

~~همه را عاقبت 2 حال همین خواهد بود

~~خواجه درویش احمد قابض

~~در مبادی حال درسلک ارذال2 ممال منتظم بود و اکثر اوقات

~~بصاحب جمعی و قابضی قیام مینمود و بعداز آن ترقی کرده ، امیر تومان

~~دار السلطنهآ هراة شد وچند گاهی درآن منصب اوقات گذرانیده، درسنهآ

~~احدی عشر و تسعمائه که جناب وزارت مآب خواجه صاین الدین علی

~~در دیوان پادشاه عالی شان سلطان حسین میرزا مهرزد در خلوتی شمه ای

~~از تصرفات ان ذات دنائت سمات که مورد حقد و حسد و فساد و مصدر

~~الجاج و عناد بود بعرض رسانید وپادشاه عدالت نهاد باخذ او فرمان داده،

~~خواجه صاین الدین علی بندی گران بر پایش نهاد و ms335 چون در ان زمان

~~مدار امور ملک و مال بر امیر محمد ولی بیک بود خواجه این صورت

~~را بی استصواب او از حیز قوت بفعل رسانید . امیر محمد کینهآ خواجه

~~صاین الدین در دل کرفته، در مقام حمایت درویش احمد قابض شد و

~~1

~~در اصل خ : ارزال

~~1

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_476.png)

~~خواجه صاین الدین علیرا بتصرف و تقصیر کثیر متهم دانسته، مزاج

~~صاحب تاج و سریر را بر ری متغیر گردانید و خاطر نشان کرد که :

~~آنجه خواجهآ مشارالیه دربارهآ درویش احمد قابض بعرض رسانیده محض

~~افترا و بهتانست وامیر محمد ولی بیک درین باب ان مقدار مبالغه نمود

~~که سلطان صاحبقران بند درویش احمد را برداشته، صاین الدین علی را

~~بهمان بند مقید گردانید و منصب اورا بدرویش احمد مفوض گردانید

~~و اختر طالع درویش احمد بدگهر از حضیض ادبار باوج اقبال رسیده ،

~~متکفل آن منصب عالی شد و حکم همایون1 صادر گشت که : او را

~~من بعد قابض نگویند، بلکه درویش احمد کافی نامند و آن بد کنش بسبب

~~شرارت نفس و طبیعت نایاک اغاز بی ادبی کرده، ابواب ظلم و تعدی بر

~~روی رعایا که ودایع حضرت خالق البرایا اند کشاد و بر مظلومان

~~ستم دیدگان تحمیلات گران کرده، انواع فتنه وفساد بنیاد نهاد. از صبح

~~تا شام در فکر آن بود که آیا کدام بیچاره را درقید بلااندازد ؟ از شام

~~تا بام در آن خیال بسرمی برد که بچه سان بی گناهی را آواره و سر کزدان

~~سازد واگر چه برسبیل رشوت مبلغها ازمردم کرفتی، اما بساختن مهم

~~ایشان نیرداختی، بیشتر اضطراب نمودندی. آنچه بنام ایشان نوشته بودی

~~مضاعف ساختی .

~~اع

~~کافر چو عوان بد ستمکر نبود

~~تزدیک عوان خریش وبرادرنبوه

~~کافر باشد که او عوانی نکند

~~لیکن نبود عوان که ا کافر نبود

~~454

~~در اصل خ: همیون (2) در اصل خ

~~فودکه " و بمظان

~~درست کردم

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_477.png)

~~بواسطهآ شرارت آن سرخیل ارباب ms336 خباثت 1 دوداز دودمانهایر آمد

~~وچندین خاندانها بآتش جور وبیداد سوخته وناچیز شد .

~~اتش ظلم او چو یافت صعود

~~هعر

~~از بسی دودمان برامد دود

~~وچون در یازدهم ذی حجهآ سنهآحدی عشر2 و تسعمائه2 سلطان

~~صاحبقران بجوار مففرت رحیم رحمن دزپیوست و بدیع الزمالن میرز

~~بشرکت مظفر حسین میرزا بر تخت سلطنت نشست آن مصور نگارخانهآ

~~تسویل و محرر کارخانهآ تحصیل خواست که در دیوان هردو پادشاه مهر

~~زند و چون این مدعا بفایت نامعقول بود اورا میسر نشد. اما صاحب

~~دیوان مظفر حسین میرزا کشته، بدستور پیشتربلکه بیشتر باشتعال نایرهآ

~~ظلم وعدوان اشتغال نمود و از کثرت جور و بیدادش فریاد از نهاد عباد

~~برآمد و از وفورفتنه وفساد او افغان ازجان طوایف انسان بگوش ساکنان

~~هفتم آسمان رسید.

~~شهر

~~زجورش دل درد مندان خراب

~~اهل صلاح وتقوی دست بدعا برداشتند وبتضرع وزاری ازحضرت

~~ز آسیب ظلمش جگرها کباب

~~باری دفع شر ان بداختر را مسئلت نمودند . عاقبت تبردعای مستمندان

~~کارکر کشت وسؤال ستمدیدگان بعزاجابت مقرون شد.

~~تاکی بوداین جوروجفا کردن تو

~~باعی

~~وین بی سببی خلایق ازردن تو

~~در اصل خ: بقطه کذاشته نشده (2) در اسل خ: احدیی وعشر

~~حال1

~~در اصل خ: اشققال

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_478.png)

~~فیست بدست اهل حق خون المود

~~گر در تو رسد خون تودر گردن تو

~~و در ذی حجهآ سنهآ اثنی عشر و تسعمائه1 در شبی که آن بداختر

~~در خانهآ امیر یوسف علی کوکلتاش که از قبل مظفر حسین میرزا حاکم

~~هراة بود بشرب خمر اقدام می نمود میان او و برادر مشارالیه ترخانی

~~بیک مباحثه واقع شد وآن جوانمرد حسام خون آشام از نیام انتقام بیرون

~~کشیده، بیک ضربت روح خبیث اورا بصدر جهنم رسانید و عالمی را از

~~شرارت نفس شومش رهانید. صباح روز دیگر که این خبر بهجت آثر

~~مشهه رگشت عقد فرح و انبساط اهالی شهر هراة از اوج سموات در گذشت

~~و هر دو کس که بیک ms337 دیگر می رسیدند مانند ایام عید مراسم تهنیت و

~~مبار کباد بجای می آوردند و هر جماعت که یک جا می نشستند از ظلم و

~~بیداد آن بدنهاد یادنموده، هزارلعنت بروح پلید او می کردند .

~~بلعنت کسی را سزاوار دان

~~بیت

~~که زحمت رساند بخلق جهان

~~وچون توهم آن بودکه اکرچشم عوام برجنازهآ اوافتد هجوم و از دحام

~~نموده، بزخم سنک جسد آن بی فرهنک را متلاشی سازند سه روزدر طویلهآ

~~امیر یوسف علی ماند و در آن ایام سایسان امیر مشارالیه مردمی را

~~که می خواستند که بنظر عبرت درآن کم سعادت نگرند یک یک و دو دو

~~در خانه گذاشته، ازیشان برسم رونما چیزی می ستاندند و مبلفی کلی

~~ازین ممر بحصول بیوست . بالاخره نیم شبی جسد مفتن آن مدبر را در

~~سریری نهاده واز شهربیرون برده، در مفاک انداختند وازوهم مردم کورش

~~را ظاهر نساختند . دریغ از آدمی زاد که بسبب نیل منصب و اختیار و میل

~~در اصل خ: قرحانی

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_479.png)

~~حکومت عالم بی اعتبار شخص عزیز را هدف تیرملامت می سازد وبواسطهآ

~~ردائت خلق وشومی معاش خودرا بدنام ومستهام کردانیده، از اوج شرف

~~چنانکه گفتهاند

~~و اقبال در حضیض مذلت و ادبار می اندازد

~~ت

~~دلا معاش چنان کن که کرا بلغزد پای

~~فرشته ات بدو دست دعا نکه دارد

~~خوشا حال صاحب سعادتی که هرز غبار، حبت جاه وحشمت بردامن

~~همت ننشاند و آستین ملال راسباب دولت واقبال سریع الانتقال افشاند "

~~بر طبق کلمهآ کریمهآ " ولا تلقوا باید کم الی التهلکه" خرد را در مهالک

~~ظلم و عدوان نیندازد ونفس نفیس را از طی مسالک جور و طغیان بقدر5

~~امکان دور سازد . از متاع جهان قلیل الانتفاع بدانچه ناگزیر مردم درویش

~~و فقیرست قناعت نماید و جهت استمتاع1 از کثرت اموال و اجتماع

~~اسباب جاه و جلال باقدام سعی واهتمام طریق ملازمت نییماید.

~~شعر"

~~دوتای نان اگر از گندمست اگر از ms338 جو

~~دو تای جامه اگر کهنه است اگر از نو

~~چهار کوشهآ دیوار خود بخاطر امر.

~~که ک نگوید: ازاینجای9 خیزو آنجا رو

~~457

~~ر ق از سصط

~~در نسخه نوشته نشد

~~خ این جمل

~~اممت

~~ودر ق نقطه

~~نشده

~~7) خ1

~~یت (8) خ : اینجا

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_480.png)

~~هزار بار نکوتر بنزد اهل یقیر

~~ز ملک و سلطنت کیقباد1 و کیخسرو

~~و اگر بحسب ضرورت بلکه بنا بر مشیت حضرت عزت از کاشانهآ

~~عزلت بآستانهآ جالس2 اورنک جلالت 3 افتاده ، قدم در وادی خدمت

~~نهد و فرمان4 قدر وقضا اورا صاحب مناصب گردانیده : زمام مهام فرق

~~انام بقبضهآ اقتدارش دهد نهان و آشکار5 خوف و خشیت پروردگار را که

~~ارکتازأفت ومضایق مخافت2 قوت دل وصحت امن8 باستظهار

~~آن حاصل شود شعار و دثار سازد و از اعتزاز بمساعدت روزگار ستمگار

~~مجتنب 9 و محترز بوده، تکیه برظهور نعمت دار غرور10 که مستلزم

~~قوتو دولت

~~سرای سرورست نیندازد.

~~مشو غره بدین دنیای فانی

~~مثنوی 2

~~شوی ازنعمت فانی چومغرور

~~که کس باقی نماند جاودانی

~~بماند دولت باقی زتو دور

~~مقتضای آیهآ کریمهآ "ان الله یأمربالعدل والاحسان * درتشیید

~~قواعد نصفت و رعیت پروری و تمهید قوانین معدلت وداد کستری مساعی

~~جمیله و آثار پسندیده بحیز ظهور رساند و بر شحات سحاب سخاوت

~~ملمک سلطنت

~~خ: خلافت

~~: فرمان فره

~~4 این کلمه نیست

~~: فست

~~و

~~ق : دار قلوب

~~خ: شعر

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_481.png)

~~و انعام

~~و قطرات غمام3 عنایت و اکرام نهال آمال خواص وعوام

~~را سرسبز وشاداب کرداند. عدل و نیکو کاری شجره ای داند که ثمرهآ

~~آن برخورداری از نعیم دنیوی واخروی نواند بود و بذل2 وپرهیزگاری

~~مقدمه ای 3 شناسد که نتیجهآ الن ابواب سعادت صوری و معنوی

~~تواند گشود .

~~باعی

~~ای گشته ترا روضهآ اقبال مکان

~~در باغ جهان نهال انصاف نشان

~~سر سبز کن او را بزلال2 احسانت

~~تا بر دهدت بکام دل در دو جهال

~~درجمیع احوال اقوال مظلومان وتظلم ms339 مفمومان بسمع رضا اصفاء

~~نماید و مضمون کلمهآ " استماع کلام الملهوفین

~~9 بصدق نیت

~~و حسن قبول کار فرماید.

~~مثنوی

~~بقول ستمدیدکان کوش کن

~~بدیشان تلطف نما در سخن

~~بغور فقیران مظلوم رس میازار هرکز دل هیچ کس

~~جراحات جارحات 11 ایام را بمراسم مراحم مندمل گرداند و

~~اسقام دهر یر آلام را باشربهآ مناسبه بحال صحت رساند2

~~459

~~در ق ایز دو کلممه نیست (2) ق : اغما

~~خە بدل (4) خ :

~~رزلال 81در

~~این کله

~~فیست

~~4) خ هشعر

~~خ: کار کز

~~ق : جراجات

~~5

~~4 این کلممه نبست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_482.png)

~~بخلق شفابخش صحت فزای

~~وای المهای مردم نمای

~~بدلهای مجروح نه مرهمی

~~بشادی بدل کن چوبینی غمی

~~دست تغلب متغلبه ازدامر: ضعفاء و عجزه. کوتاه کرده ، ظلمه

~~را مقهور دارد و صورت مطلوب وچهرهآ مقصود محتاجان چفا رسیده را

~~در نقاب تعلل وحجاب توقف نگذاردک گفته اند4

~~.

~~هت4

~~باهل ظلم نتوان بود یاور

~~مراد نا مرادان را بر آور

~~بلطف حق ترا کرحاجتیهست

~~مکش از حاجت حاجتوران دست

~~پیوسته فحوای " انزل الناس منازلهم" را مطمح نظر خجسته اثر

~~گرداید و نسبت بطوایف امت "علی اختلاف طبقاتهم و تباین درجاتهم"

~~مراسم لطف واحسان بتقدیم رساند سادات صاحب سعادات را که دری5

~~سماه نبوت و در دردی رسالت اند بمقتضای ایهآ کریمهآ " قل لااسئلکم

~~علیه اجرا الا المووة ذی1 القربی" در غایت عزت و نهایت جلالت

~~بمرتبه ای موقر ومکرم و

~~معزز و محترم دارد که لوح ضمیر به عحبت

~~ومودتش نقش پذیر سازند ودر روز جزا نزد خاتم الانبیاء علیه من الصلواة

~~من التحیات افضلها بشفاعت 9 جرایم ومآئمش10 پردازند.

~~هننوی

~~در خ این جمله نیست

~~در ق ابن دو

~~ت

~~این

~~ق : بشر

~~شه عت امقان

~~:

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_483.png)

~~همیشه بتعظیم سادات کوش

~~اکرعقل داری و فرهنک وهوش

~~که تعظیم آن قوم عالی تبار

~~دهد نفع بسیار روز شمار

~~علمای عالی درجات را که از مشارق رای هدایت نمایشان ms340 مشکوة

~~ایمان ومصابیح2 عرفان واضح وروشنست و خلعت وجود ظلمت زدای

~~ایشان بطراز اعزاز "قل

~~بستوی الذین یعلمون والذین لا

~~بعلمون" مطرز ومزین

~~نوعی ملحوظ 1 عین عاطفت ومنظور

~~نظر مرحمت گرداند که از روی فراغت در بحر علوم تبحر نموده ،

~~معاش ایشانرا نگرانی نماند .

~~جهة ضروریات

~~مثنوی

~~که باشد قولشان کشاف مشکل

~~مباش ازحال اهل علم غافل

~~مقامات سعادت جای ایشان

~~مصابیح هدایت رای ایشان

~~مشایخ ذو الکرامات که دست در عروة الوثقای "الفقر فخری "

~~استوار می گردانند و مرویهآ صحیحهآ * ان اکرمکم عندالله اتقیکم *

~~نصب العین ضمیر فیض پذیر ساخته، بر سجادهآ "لی مع الله "

~~وقت اوقات فایض البرکات را بادای طاعات و عبادات میگذرانند بمزید

~~ارادت و اخلاص و وفور عقیدت و اختصاص ممتاز و مستشنی سازد و

~~از انفاس نفاست سمات ایشان صوانح دعوات نموده، بدان وسیلهآ شریفه

~~صنوی

~~در م

~~(3) درق ابن کلمه نیست (6)

~~درخ این کلمه نیست و در ق در بالای سطر اهزوده

~~دل مشهولی

~~این کلمه نیست

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_484.png)

~~رایت حصول مرادات بر افرازد.

~~5

~~گروهی که باشند تقوی شعار

~~بجز راه اخلاص ایشان میوی

~~اریق عبادت کنند اختبار

~~شعراء وارباب انشاء راکه جواهر منظوماتشان "کانهن 1 الیاقوت

~~مرادی که داری ازیشان بجوی

~~و المرجان" جهة وشاح صباح و ملاح "حور مقصورات فی الخیام"

~~شاید و لطایف منثورات2 ایشان

~~" کامثال اللولو المکنون"

~~وش وکردن "ولدان مخلدون" را باحسن وجهی بیاراید باصناف

~~لطف و کرم و ایثار دینار و درم راضی وشاکر وخوشدل ومطمئن 4

~~گرداند ، تا اشعار لطافت شعار ومنشآت فصاحت آثار مبنی از کرایم

~~اخلاق و محاسن اطوارش از حیز قوت بفعل آمده، برصحایف روزگار و

~~اوراق لیل و نهار باقی و پایدار ماند .

~~عه

~~حسن کلام انوری است 7 آنکه می کند

~~تا این زمان حکایت احسان بوالحسن

~~باقی بقول شاعر طوسیست در جهال

~~ناموس شیر مردی کاوس 8 و تهمتن

~~دهاقین ومزارعان را که انتظام نظام ms341 عالم و سر انجام مهام بشی ادم

~~462

~~در اصل

~~وده و روی آن خط کشیده و

~~رحاشیه درست

~~این کلممه

~~خ :انورست

~~شیرمردی و کاووس

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_485.png)

~~بر وفق احوال ایشان منوطست ورضای جناب جلال الهی1 و ارتضای

~~ساحت اقبال پادشاهی بفراغ بال ایشان مربوط در کنف مرحمت وجوار

~~شفقت خویش مرفه دارد واز سحاب رافت و غمام عاطفت رشجات عنایت

~~وقطرات رعایت بر کشتزار امیدشان بارد، تامضمون در مکنون "ارحموا

~~من فی الارض یرحکم من فی السماء " شامل حال او آید و از فروغ

~~اخواطر فارغ

~~یشان چهرهآ بهبود درآئینهآ مقصود روی نماید.

~~نصلعه 2

~~ولا قطره ای چند ز ابر کرم

~~بکشت امید مزارع ببار

~~که سرسبزی کشت امید او

~~بر نیک نامی دهد وقت بار

~~تجار بحار و امصار را که در بحر طلب و بادیهآ تعب جهة کسب

~~حلال سیاحت کرده، نفایس دریا باروایفهر بلاد و دیار

~~بابنای روزگار از صغار و کبار میرسانند و بحکم حدیث صحیح

~~1 من اراد الدنیا فلیتبجر 2" موافق شریعت غراء اقمشهآ نفیسه و امتعهآ

~~شریفهآ دار فنا بتحت تصرف وتملک 8 در می آورند عزیز و گرامی دانسته ،

~~بتشریفات خاص قامت قابلیت ایشان را بیاراید و از تمغا و باج و زکوة

~~و خراج ایشان بقدر مقدور وامکان چیزی تخفیف نماید.

~~تاصیت نام نیک شود منتشر ازو

~~یت

~~تا ذکر فعل خیر1 ازو یابد اشتهار

~~محترفات و اهل اسواق را که متحملان انواع مشاق و متکفلان

~~46

~~2)ق:

~~میدوار

~~یسخر

~~خوب

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_486.png)

~~امور مالایطاق اند بتحمیلات گران و کثرتاخراجات

~~قلان

~~نرنجاند ونسبت بدیشان مراسم نوازش بجای آورده، بدان و سیله مملکت را

~~آبادان ومعمور 3 گرداند.

~~بتا

~~غم زیر دستالن بخور زینهار

~~بترس از زبر دستی روزگار

~~چو غم خراری زیردستان کنی

~~باهل هنر لطف واحسان کنی

~~شود ملک معمور ولشکر قوی

~~بیابی تو هم دولت خسروی

~~غربای بی توشه و فقرای هر گوشه را که ms342 از غایت5 جؤع

~~در روز قرص خورشید را کردهآ کرم یندارند و از نهایت طمع در شب

~~از خرمن ماه دانهآ امید چشم دارند پرسش ودلجوئی نموده، نایرهآ جوع

~~غریبان را بطعمهآ عنایتی بنشاند 2 وکلبهآ تاریک فقیران را بچراغ رعایتی

~~روشن گرداند 8 ،

~~که

~~نوی

~~غریبان بی توشه را یاد کن

~~فقیران هر گوشه را شاد کر:

~~ترحم کن ای دل بهر مستمند

~~که غربت1: گزیند زخوف گرند

~~بر اور مراد هر آن نا مراد

~~که دارد ز لطف تو امید داد

~~دلا بیش ازین در نصیحت مکوش

~~الب خویش بربندوبکشای12 گوش

~~یقین دان که آن آصف جم سریر

~~عدالت نهاد و نصیحت11 پذیر

~~464

~~خ:

~~2) خ : معمور و آبادان

~~2

~~رعایت

~~ق شبع (7) ق : بنشانند

~~ر خ این

~~ق : برنند بکشای

~~1) خ: نهاد نصیحت

![page image](img/khvand_mir_dastur_al_vuzara.pdf_page_487.png)

~~قمر مکنت آفتاب احتشام.

~~زحل در رکابش کمینه غلام

~~ز بختش سعادت قرین مشتری

~~ببزمش کند زهره خنیا گری

~~سیهر کرم مهر عالی مقام

~~چو بهرام در حالت انتقام

~~عطا رد ضمیر فرشته شیم

~~یناه خلایق ملاذ امم

~~سمی رسول قریشی نراد

~~که در ملک پیوسته محمود باد

~~ندارد بدین پند ها احتیاج

~~که اورا ا همینست خوی ومزاج

~~درین نامه کلک بلاغتا سرشت

~~ز خلق حسن هر حکایت نوشت

~~ز اخلاق نیدش بود اندکی

~~کسی را درین حرف نبود شکی

~~مناسب باطوار خود هر کسی

~~ز الطاف او بهره برده بسی

~~دعایش بود بر همه فرض عین

~~که باشد ازو ملکرا زیب وزین

~~خدایا باعزاز خیر الوری

~~حق نجوم سیهر هدی

~~که این خواجهآ عادل پاک دین

~~همیشه باقبال بادا قرین

~~بدنیا بماناد بسیار سال

~~نکهبان اوحضرت ذوالجلال ع

~~465

~~ملاعب

~~ق : هدا

~~() در خاتمهآ

~~تمهآ

~~تمت الکتاب

~~فی شهر رمضاد المبارک سنهآ عشر والف *ms343

0943KhwandMir.DasturWuzara

كتاب 0943KhwandMir.DasturWuzara

نبذة عن الكتاب

الفهرس