هه بجصتععدددددعدععدعدشعششعخشضفج ممالا وم الومسالل ابواسحق ابراهیم اصطخری حمد بن اسعد بن عبدالله تستری ایرج افشار

م و باساس وانفتنامه دوم دسرخ 14520413) ریان اقفٹ واکا لهران بضا هیه 09 تای تی زرقات اسه جالگاه سازا رن افست اد مند بهل ن بتان ناسی بجو ایهن بگا ه اا شه ’ دقبا ستلیکری ها با ما نیلجته دوم برای جای ms001 غاد تهنامه کی ارجرمبا رستا زداون هو نز دلی و

مد ترنات بع کیه وباوش کر یی بد ات. انی داین بای وتالیف ، ب.

و م اهر تر تاب هتنه شترانه ! وم احچننه ، تناشو کا رمراف بودن الیفبر اا ین بیا دبینی رتی قت کنز میم بارنا سی مکی صت تی دایان ک لنه شته کن با نهی هدیانیانت یاشه م 0م : اینیاد اشت کی رای جاپ دافا هدکا رشرایت این با بشتشوت هت دافارزری ازله 1354وش.

وخ

نگته دیگر آنگه" چون شاید برای جاپ کنب و فرهنگ نامه فارسی که دابره ماند بعنی هانبگلربدیه باشد، و تاریخ کامل ایران که اوراق زیاد و هزینه‌ بیشتر دارده درآمد ماهبانه بنباد کفافت خرج آنها را ندهذ میتوان با اندوخته‌ بانکی این موهوفات چاب نعود بشرط اجازه‌ واقف درزمان حیات و مرافقت شورای تولیت بعد از مات یا هرک و دستگاهی که فانونا قائم مقام آنها باشد.

در تگمله دوم ایادداشت واقفامنتشره در جلد سوم *افغار نامهه نگاشتم که *کت و رسالاتی که ما بودجه این وهوفات جاب میغود بابد مزه باشد از تریکات سباسی، منوما الوده نباشد به اغراض سیامی خارجی در لغافه ڑوهش ناریخی و ادبی و ابرانشناسی." و در پایان آن نکمله افرودم *بیم داشتم که مبادا چنین رسالانی سالها بعد از ماه نخواسته و ندانسته، بوسیله این بنباد چاب شود بس لازم بود که در این یادداشت نذکری داده شوده عمده ممخاطب این یاد آوریها بنیاد موفرفات خوو ماست نه موسات انتشاراتی ویگرکه هریک روش خاص خود را داره و ما دخالتی در کار آنها نداریم تا زمانی که نوینده این سطور متولی هتم و فرزند دانشند من ایرج افشاره که به رموز نوبندگی کاملأ آگاه ی باشد خربرست انتشارات این بنیاد استهه موجی برای نگرانی نخواهد بوده و بعد از ماهم امید است کمه این روش ادامه ms003 بابد انشاءالله اردیبهنت 1264 واهین نوشته واقن مله وتبصرة یادداشت واقف برای اطلاع نویندکان کتب نظم و نشری از گذشتگان یا آیندگان که با سرمابه و درآمد این بنیاد جاپ و توزیع می شود باید منطبق بانبت واقف و هدف وفننامه باشد، و مروج زبان دری در قلسرو این زبان و تمکم وحدث ملی و نسامیت گشور ایران باشد و بونی از ناحب گرائی و جدائی علبی ندعده و حایت و ترریج از لهجه مای مملی و زبانهای خارحی، بقعد تضعبفت زبان فارسی دری نکند. خلاصه آنکه این کابها و رسالات باید مزه باشد از روشهای تغرفه آسیر و سباستهایی فتنه ایگیر ه بطود مرموذ و جه علی منموصا ناید آلوده باشد به اغراض مجامی خارجی در لعافه بزوهش ناریی، نزادی با ادبی و فرهنگی و ایران شناسی.

کتب تاریخی و ادبی " عالمانه، خارجی که از عری و ترکی و مرنگی و روسی بفارسی نرحمه میشود اگر دارای مر وو نه ازحود و زیان باشد، باید قست ودمند آنها ترجمه شود فت زیان بعتش اگر ترحمه شود بایه بقمد مارره و مقابله عالمانه با آن باشد نه جاهلانه، زیرا گفته منطقی مکن است مونر باشد، نه وشاننازه و هوچی گری. این بباد در انتشارات خود باید در هر حال از دروغ و ناسزا پرهیز کند. بگعنه نطامی گنجوی:

جز این، محل کتابخانهای که در ماده‌ 29 پیش بینی شده است با کتابهای موجرد در آن به اختیار دانشگاه نهراد گذاشته شد که محقفان در رشته های ناریخی از آن اسنفاده کنند.

وخع ی و دو رفبه موقوفات و چگونگی استفاده از هریک از آنها در حال حاضر به شرح زیراست: الفدرباخ فردوسی شعیران اماختمان و باغی که برای بهبردمتان بدش پینی شده بود اماده‌ 48)، والف در سال 1486 آن را با فرارداد برای استفاده رایگان سازمان لغتتامه‌ وهخدا به دانشگاه تهران سهرده است. در سال 1299 شورای تولیت موافقت کرد که همتی دیکر از باغ به دانشگاه سبرده شود تا با تخریب بنای کهنه، صاختمان جدیدی برای مؤسه لغتامه "هخدا و مرکز بین المللی آموزش زبان فارسی به سرمایه مشترک دانشگاه نهران و موفرفه ایجاه شود.

2- ساختمان و باغ امادة ششم وغنامه چهارماکه برای مدرسه ملی علوم اجتماعی و اکادمی ملی زبان وکابخانه یش بی شده بود برای استفاده مؤسه باسنانشناسی و دایر نگاه داشتن کابخانه به رایگان به دانشگاه تهران سیرده است: محل کابضانه اطبفة اول همین ساختمان) براساس فرارداد منعقد شده با دانشگاه نهران موره استفاده‌ کابخانه مؤسه 3- ساخنمان بزرگ منتمل بر دوازده "ستگاه آپارتمان مکونی و چهار باب مفازه: درآمد حاصل از اجاره دادن ~~آنها به مصارف مننب ms006 شده (مواد 14تا 68) در وفننامه میرد 4_ ساختمان "متولی خانه*: همر واقف در آن سکونت دارند 9_ ساختمان " نولبت خانه *: طبق موافقت نامه واقف در اختیار دخر مجله آینده فرار گرفته و اکنون یک طبقه‌ آن و قرفه احت 9_ دو باب دکان در ساختمان کتابخانه برای اجاره دادن: احت عرمه رقبات واقع در باغ فردوس تجریش جمعا 1069 متراست: - ده شماره تلفن ابکن شاره در دفتر موفرفات، یکن شماره در دفتر مجله آینده، دو شماره در متولی خانه، دو شماره در موسه باستانشناصی، دو شماره در مؤمه لغت نامه و بغیه در آپار نمانهای اجارهای مورد استفاده استا ههنج ساعت و بجاه و سه دفیقه از مجری السباء فنات باغ فردوس: به مصرف آبباری باغ میرسد ب درخیایان آفریقا (جردن) نزدیکن تقاملع میرداعاد وجردن ت 9سه قطمه زمبن متل به بماحت ههههمترن طیق مواغت قبلی و تایید غورای تولیت برای ایحاد ساختمار دبتان اختصاص یافت و به وزارت آموزش و پرورش به اجاره واگذار شد و اینکن دبتان دکتر محمود افشار در آن وایر است

هارف موفوفه 1- قالبف، نرجمه و جاپ کنب و رسالات مربوط به لفت و دستورزبان فارسی و جفرافیای تاریخی و تاریخ مبح وکامل ایران (ساده‌ 28 تا 28 وفضنامه). تا زمان حبات والف بانزده جلد انتشار یافته بود 2- ککن به انتشار مجله آبنده از راه خریداری سالیانه ده درصد از تعداد جاب شده‌ آن مجله: برای اهداه رایگان به دانشدان، و ایران شناسان وکنایخانه های کشورهای مختلف (مادة 44 وفضامة اول ومادة * وضامة پنجها 3_ اعطای جوایز جهت تشویف دانشمتدان، دانش بزوهان و شعرا و نویندگان بالاخص به بهنرین نویدگان و شاهران مجله آبنده (مادة 24 وخامه). ازسال 1498 دادن جایزه آغاز شده است 6- اهدای مقداری (حداکثر 218 از انشارات موقرفه به کتابخانه های کشور و خارج از کشور و دانشمندان ایرانی ایرانثامان خارجی (مادة 29 وخنامها افتشارات وبادداشت واقن بادداشت مرخوم واللف درباره میاست و هدف انشارات مرلوفه و تکله های آن درباره تحرة انشنار کتابهایی که درین مجموعه میباید به چاب برسد، به خواسنه و تاکبد آن مرحوم هینه به چاب میرسد تا خواندگان از هدف و منظور والف در بنیاد گذاری موقوفه و چگونگی مصارف آن آگامی بیشتر به دست آورند.

شودای تولت، هس ازوفات والف اکه خود نختین مولی بودا مقرر داشت ms008 بنیاه موفوفات براساس وفننامه و بات واقف راسا به اداره‌ امور انتشارات چردازد. بدین منظور آیبن نامه اجرایی در اسفند 9468 از تصوبب شورای تولبت گذشت و برای گزینش کتاب، هیانی مرکب از یک نفر از متولبان مخصوص و دو نفر از دانشمندان کشور به انتخاب شوراعه قولت تعن مد جابزههای ادبی و تاریخی ماده‌ 34 وقفنامه اول- جنانچه درآمد موقوفات به مقدار قابلی افزایش یابد واقف یا شورای تولیت میتوانند علاوه بر نالیف و ترجمه و چاپ کتب ملفی از آن را نخصبص به جوایز برای تشوبق دانشمندان و دانش بزوهان، نویدگان وشاعران بدهند، بالاخص برای بهنرین نویندگان و شاعران در مجله آبنده. بنابراین باید شعرا و نوپدگان را به سرودن اشعار و تصنیف قطعات نظم و نثر وطنی و ملی و اجتماعی، طرح افتراحات ومسایقهها و دادن جوایز از درآمد مولوفات نشویف و ترغیب نعود. تشنیض این امور درزمان حیات با واقف است که با مشورت دوسنان معطلع خود انجام می دمد، سپر باهینت شش نفره است که دو سوم از متولیان و یکن سوم از هینت مدیره‌ شرکت مطبوعانی آینده با مرکس راکه آبها و اینها به جایشان معین کند، مرکب خواهد بود.

هاده‌ ک وقفنامه پنجم- به سبب انحلال شرکت مطبوهاتی آینده آنچه در مورد نشخبص امور مربوطه بدان جوانز طق ماده‌ 24 وففامه اول مورخ ویماء 1232 به عهده‌ آن شرکت ممول بوده از میان رفته و انجام آن امور منمصرا به هده والف و سی شررای تولیت است که میتوانند از اعل بصیرت یاری بنواهند

9- در انتخاب دانفیندان کنورهای خارجی در ررت ناوی شرایط، اولویت با دانشندان کنورهای قلیرر زبان فاری است: 7_ درمورد دانشندان خارجی که برنده جایزه شوند عراتب بابد به اطلاع وزارت اعور خارجه بسد واز آن طریق اقدامات لازم معمول گردد.

8- به برنده جایزه مشوری که کوبای جهت دربافت جایزه است به امضای رئب شورای تولیت و رنی مت مدیره و مربرست عالی درمحل موفرفات در روز سالگرد فوت والف ممن مراسم هذیرانی داده خواهد شد. ضمنا گزارش آن در جرابد و مجلات ادبی و رسانه های گروهی اعلام و جزوهای هم که گویای اطلاعاتی درباره‌ شرح حال وافف و نبات وافف وشرح حال برنده‌ جایزه باند منتنر خواهدنه 9_ جایزه به تناسب ارزش خدمات ادبی و تاریخی برنده‌ آن عبارت خواهد بود از: الفجابزه نقدی ب- جاپ یکی از تالیفات برنده جایزه و باکمک به انتشار تالیف او. درین مورد باید درکتاب مذکور به عارت ماسبی فیدشرد که کتاب از مل اعتبار جایزه دکتر مموه افشار طبع شده است: ج نام گذاری یکی از انتشارات موقوفه دکر محمود افشار به نام برنده‌ جایره و- چاپ مجوعه مقالات تحقناتی مرتبط با ms010 زبان فارسی و با تاربخ ایران به نام برنده‌ حایره ماسد آنجه وجشن نامهه یاه ناموارهه گفته شده است: ه خربد مقداری از اثر برنده جایزه درمورنی که شخص بعناسبت اثر مذکور برنده شده باشد و- تشکبل مجامع تحقبقانی و ادبی وفرهنگی به نام برنده‌ جایزه و به ریاست او در زمینه‌ ماثل زبان فارسی و تاریخ ایران.

بنیاد موقوفات وکتر محمودافشار یزدی شودای تولیت بعدهآن دا به وو جلعء تفجر هاد گر یرای دانشمندان ایراد ویگری برای وانشمندان خارر

رئیس دانشگاه تهران (یا معاونان اول هریک از آنان طبق ماده‌ 2).

لیان هنو در هر مورد ابتدانام متولی منصوض که در وقفنامه است آورده شود و سپس یه ترتیب تاریخ نام کسی که به انتخاب متولی منعو پعشین به جانشینی معین شده است 1-مرحوم اللهیار صالح (منصوض در وقفنامه، از 1241)- دکتر مهدی آذرء دکتر یحیی مهدوی.

دکتر منوچهر مرتضوی 2- مرحوم حبیب الله آموزگار (منصوص در وقفنامه، از 1341) - دکتر جمشید آموزگار- دکتر علی محمد میر ااز اسفند 1364)- دکر حسین نزادگشتی 3- مرحرم دکر محمد علی هدایتی امنصوض در وففنامه، از 1241) دکتر جواد شیخ الاسلامی (از سیزدهم آذر 1264) (نایب رئیس شورای تولیت به انتخاب شورای تولیت).

4- بهروز افشاره به انتخاب واقف، از چهاردهم اردیبهشت *124 ادییر شورای تولیت به انتخاب شورای تولیت طیق ماده‌ 7] هتوفیان منسوب (فرزندان) 5- ایرج اقشار اطبق ماده‌ 2 وقفامه ها) ابازرس وسر پرست عالی موقوفات به انتخاب شورای تولیت طبق ماده‌ 7] 9- مهندس نادر افشار اطبق وقفنامههای * و5).

حیات مدیرة به انتخاب شورای تولیت طبق ماده‌ 8 برای مدت سه سال از مهرماه 1369.

دکر سید جعفر شهیدی، استاد دانشگاه تهران و رئیس مؤسبه لغتنامه‌ دهخدا و رئیس سازمان گسترش زبان فارسی: دکر جواد شیخ الاسلامی، استاد دانشگاه تهران وعضو شورای تولیت: جانشین رئیس هیات مدبره.

نعمتالله فیض بخش: مدیر عامل دکر محمد دوالریاستین، از سازمان لغتنامه دهخدا: دبیر: ms011 نظام الدین شفائی نیاکی: از دانشگاه تهران: خزانه دار حابدار.

هیات حزینش کتاب وجایزه دکتر یحیی مهدوی - دکر سید جعفر شهیدی - دکتر جواد شیخ الاسلامی - ایرج افشار (که طبق یادداشتهای واقف و تایید شورای نولیت سر پرست امور انتشارات است).

============================================================

296662 66 66addarfd1a d 16 d6aa a 166665 6 56 66d 62 . 64 044646 1889 f 39 399

این نام ساخنگی وصورالبلدان" که یکی از مالکان پیشین بهنسخه داده بهخط نستعلیق(فرن دوازدهم) برصفحه نخستبن آن نوشته وبههمین عنوان به فهرستها منتقل شده موجب گمراهی من درشناختن آن بوده است.

نسخه بادلیان همه آثاروفرائن اصالت ، قدمت واعتباررا جمع دارد. قطع آن رحلی است. کاغذش کلفت و نخودی رنگ است . از نوع کاغذهای نامبردار به بغدادی وسمرقندی اصت. خطش به نحخی استوار از بایان قرن عفتم مجری است: هفده صورت (نقشه‌) جفرافیایی دارد و همه بهرنگهای اصبل و جذاب قدیم است: این نسخه از نصخه هابی است که سرگور اوزلی به سال 1811 درشیراز خریده بودو به شماره 60/616a 396) 0066167 373) درفهرست آنجا شناسانده شده است نسخه نقصی هم دارد و آن اینست که دو کزاسه از میانه افتادگی دارد . این افتادگی درنیمی از پایان ms013 بخش شام و بخشهای دریای روم وسرزمین جزیره وعراق و نیمی از آغاز بخش خوزستان است. درباورقی مفحههای 79 و 82 جای افتادگی برگهای گم شده را یادآوری کردهام . اگر این افنادگی که بخشی از آن مربوط به خوزستان است پیش نیامده بود، به مناصبت آنکه مترجم بهظن قوی ازمردم شوشتر بودهاست سودمندی خاضی می داشت، هم برای دستیابی به ضبط اعلام جغرافیایی آن ناحیه از زبان دانشمندی محای وهم شاید برای آگاهی احتمالی درباره احوال مترج متن.

اهمیت متن و نسخه صبب شد که مدت بیست روز از روزهای دل انگیز و خوشرنگ پادیزی اکسفورد بااجازهای که دکتر جان گرنی 2667دی 10 از اولیای کتابخانه گرفت به "در نویسی"4 آن نسخه گذشت. خوشبختانه توانستم سراسرمتن را بنویسم. اما چون مجال بازبینی نبود، هم به لطف آفای دکتر گرنی میکروفیلمی از آن فراهم آمد تادر تهران بتوانم به مقابله ومطابقه بیردازم وآن را آماده‌ چاب کنم: صورتی که برای چاب آماده شده مبتنی است بر نقل نسخه خطی از حیث 366686 169d46 2 46626 6d66d1958119 6- "در نویسی" اصطلاحی رایج در گویش مردم یزد برای استنساخ و سواد برداری است. آنهه درتهران گاهی "رونویسی" می گویند.

============================================================

چون آن سطری که کلمه معروفیت مترجم در آن آمده است درهم و بی نقطه (تقریبا) است وسائیدگی و سیاهی هم در آن پیدا شده بهضرس قاطع نمی توان گفت که ضیط کلمه مذکوروحنطی" است یاوحنفی" .درین ms015 باره پس از این بحث خواهدشد صورتی که به شکل "حنطی* درچاب متن نقل شدهاست به انکای ظاهرضبط نسخه وصورت خوانده شده توسط زاخائو واته“ فهرست نگاران بادلیان و نیز مشورت با دوصنانم محمدتقی دانش بژوه و دکنرهباس زریاب (خوبی) است. البته این دو دوست عکس نسخه را (که آن هم چندان روشن نیست) دیدهاند . دوست دیگرم آفای دکنر اصفر مهدوی که در آذرماه 1370 همسفر اکسفورد بودیم و متفقا برای دیدن نسخه به کتابخانه رفتیم کلمه را همینطور که نقل شده است خواندند.

ترجمه یادداشت مترجم در پایان نسخه (که از خود درین بادداشت به "محول - برگرداننده - یاد می کند) به نگارش فارسی محمدتقی دانش بژوه چنین است : 7- احتمال میدهم این هدر و هسر افرادی بودهاند از سلسله جفتای فرزند چنگیز نام چند نن از آنان که به ریاست و امارت رسیده و شناخته شدهاند با کلمه تیمور (تمور) مرکب است مانند توقاتیمور(670)، اسن تیمور(749)، قازان تیمور(744)، دواتیمور، اورک تیمور. کلمه تزان همان غازان و غزغن است. برای این کلمه به فهرست لغات ترکی و مفولی درفارسی تالیف گ. دورفر (40064464 .0) مراجعه شود.

2024166060 6de,a6d6 6deea 6rf626266d 166dad6 1963-75(9761 8- این کلمه را مؤلفان فهرست بادلیان * الحبظی * نقل کردهاند زیرا به ظاهر چنین خوانده شدنی است، نقطهای که آنها برروی ظ * دانستهاند قاعدتأ مربوط به حرف ماقبل احت، شاید هم حنطی خوانده بودهاند وصورت مطبوع درفهرست علط چاهی باشد

ظاهرأهمه کلمات و عبارات الحاقی در مامش صفحات که هنگام مقابله الحاق شده به خط مترجم است ، این موارد درجاب کنونی میان حر. نهاده شد اختلاف میان خط منن واین اصلاحها کاملا واضح است : - تاریخ رقم بایان یافنن کنابت را (که دریادداشت مقابله مترجم و به خط اوست) مؤلف فهرست بادلیان وسه سعیی وسمابه الهلالی" (670) آورده وگفته است که چنین خوانده شدنی است. اما نادرست خوانده شده . تاریخ کنابت نسخه سال عوء و عبارت چنین است: "فی تاریخ ذی قعدة سنة سنولست و) وتسعبن وستمانة الهلالیة شاید تصور شود براینگه رقم مربوط به سده‌ کتابت وسبعمائةع یا وتسعمائة است. وتسعمائة" قطعا نیست، زبرا خط وکاغذ ومورتهای نسمخه دلالت بر آن دارد که چنین نسخهای نمی تواند کتابت قرن دهم مجری باشد، وسبعمائةه هم نیست زیرا ازحرف وعین وسط هیچگونه ظهوری و اثری ور کلمه مشهود نیست. درحالی که کلمات دیگری که دارای وعین و سطهاصت ودر عبارات به خط مترجم عست به وضوح نمام حرف عین خوانده می شود و میچگاه در کتابت قریب به حذف نیست. از آن موارد است کلمات معتمد، یعقو، یغمض، معمور، قعده وتسعین، آنجه درکتابت کلمه و ستمائه، تاحدی به فکل و* به چشم می آید دنباله حرف وو" پس از آن اصت که بهصوی بالارفته، همانند وو* پیش از آن که به کلمه وست* پیوستهاست و به سوی بالا کشانیده شدهاست. آفای دکتراصفرمهدوی هم که اصل نسخه را دیدند صال *ا* را درست دانستند:

ب . معه ه ر اس ه

اجابت کند و سزاوار برآن است.

خدای مهربان باشد بر آن کس که بدان بنگرد و آن را بخواند. و دعا باد بردارندهاش و فرمان دهنده و برگرداننده دعائی نیکو ، و ببخشابد و جشم ببوشد از لغزشهای او . جه بیشتر احوال آن اخبار گونه است که اعتماد برآنها نشاید ، و با نظری است وآن هم ار سزاوار اعتماد نیست. چه در زمانی کوتاه دگر گونی بسیار بدان راه] مییابد.

چه بسا شهر ها و جایها درین زمان آبادان است که در گذشته نبوده استو و برعکس آن ، وعذر آن آشکارست. با این همه می نوان اندوهها را به خواندن آن زدود و در شهرها به گشت وگذار پرداخت ، اگرچه [خواننده] درجایی نشسته است. فایده آن درعقول [ناپیدا نیست و درستی آن] برعهده‌ راوی است، و کسی را که درآن رابی هست باید ببرهیزد.

نوبسنده‌ ابن سطرها در تاربخ باد شده، کوجکنربن بدگان خدا و مواعید یرم جد محدی سید من د سبرد باسر و او برگردانده‌ آن است. خدای اوراو بدر و مادر اورا پامرزد أی و همه مردان و زنان مسلمان را. خدایا آن را به خیر و به نیکوبی به پایان بر

10669ar 6rf6 6d6d 1936.62162 11- همان کتاب ، جلد اول، صفحة *1 وصفحة1250 12191266116 6 642dr62a 26 a 21173ان 58806 dda,rad 44ddarrad 14a,a 266 19296123 1369.6608d 6d 602d. 6 1649216666d 66614 616 669186r66 54666f66 9a 193160 دودا قطعا این مطلب را از پزوهش نظام الدین آورده است.

14666 6 661 664r 666466da 6 6999d11946

درین باره درمتن گزارش بحت شده است.

190662546da14 682 266 6 69dff6ع 846196463

لفمیندعنلالمتقی بدناست لمللطفاه نابانج لطن عر اش ین اد بعانازداچ عاد باالام امة الا مان الیفببعما . ما دح نسة وان نسع ان فعای لاشاب ه ا ل ن خارخلرکا ستیه فایات بارردسخ ملوح لاحاخره ابا یدکة) یل لها انان فاله نهطن رعلر یمظازاه مان مایا مین ضلقوزةالی أزلحتک ییا لطلاح ه، : ب کس صفحة اول نسخه قصص الانبیاء (مجموعة براون- دانشکاه کمبریج)

بس از حمدالله ms021 مستوفی خواندمیر در بخش رجال حبیب السیر ذیل احوال الجایتو دکر اورا چنین آوردهاست: "دیگری از آن جمله محمدبن اسعد بن عبدالله الحنفی النستری است که منتخب جامع الحکابات از مؤلفات اوست."18ظاهرأ مأخذ خواندمیر تاریخ گزیده بودهاست: 4.461d16 16_ ازروی عکس اوراق نخستین آن نسخه که به لطف آقای ر. ملویل استاد دانشگاه کیمیریج به دسته رسید نقل میشود. ضمنا یاید گفت متأسفانه فقط یک صفحه ازخطبه (مقدمه) مترجم درین نسخه باقی است وپس از عبارت "بههارسی نقل کرد ترجمه روشن ودرآن" افتادگی دارد. ورق بعد که شماره‌ "2" دارد ازمیان مطلب کتاب است و ارتباطی به مقدمه ندارد . دریفا که دسترسی به نسخه کابل هم درین روز گار آشفته امکان پذیر نیست تامگر از آن نسخه اطلاعی بیشتر به دست بیاید. اما از روی چند سطری که مرحوم عبدالحی عبیبی آورده معلوم می شود که این ترجمه را مؤلف به نام * مخدوم اتابک اعظم خلیفة العجم وارت ملکن جم، شهریاراسلام نصرة الدنیاوالدین خلدالله دولته مطرز کردانید. * (بغا، 57614).

اما اینکه مرحوم حبیبی این نصرةالدین را محمد جهان پهلوان بن ایلد گز از اتابکان آذربایجان (568- 581) دانسته وعصر ترجمه‌ کتاب را به قرن ششم منسوب کرده نادرست است. مترجم مذکور یک قرن پس از آن میزیسته و قاعدتا ابن اتابک نصرةالدین باید نصرة الدین احمد از اتایکان لرستان (مشهور به فضلویه یا هزاراسب) باشدکه در696 به اتابکی رسید وتاسال 730 برقرار بود ونواحی ایذه و شوشتر در امارت و فرمانروائی او بود. او مردی ادب دوست و فضل پرور و خیرات کننده بود وبه همین ملاحظه شعرا و ادبا ومؤلفان چندکتاب معتبررا به نام او مصدر کردهاند، از جمله تاریخ معجم فی آثارملوک العجم از فضل الله قزوینی و معیار نصرتی از شمس فخری اصفهانی و تجارب السلف از هندوشاه نخجوانی است: 17- تاریخ گزیده ، چاپ دکتر عبدالحسین نوایی (تهران 1339) ، ص 705 و یا چاپ عکسی اوقاف گیب (ص 811) دیده شود. باید گفت که ms022 چاپ عکسی مذکور کلمات " صاحب منتخب جامع الحکایات " را ندارد و دکتر نوائی از نسخ دیگری نقل کردهاست.

همچنین از آن نسخه اسم جد و صاحب ترجمه هم ساقط است: 18- حبیب السیر، چاپ کتابفروشی خیام، 19704(به جای الحتفی به غلط التجفی است):

- ه،1 22 هولس ه کة ته یقرنه هن ان 39 هد ت هنهام ختهله منه ض 9 د ت 24 2 مة و 1 به نش دعش اند ههجمة ول 972 3 فحافة21 22 2اد 4 3 9 ن 29 ان اناه سوهة بدبه مه وه 4 12 فا ه 1 1 هسیها 14 دا 1 32 ازالظاه متوت 29 9 قه نم : : 4.

0* ه یه حصه م

چه

28- هدیة العارفین ، چاب احتانبول، 1482

آنجه مرا به یکی دانستن مترجم دو کناب معتقد کردهاست شباهتهای لغوی و سبکی میان دو متن (ممالک ومسالکن- قصص الاتبیاء) است. یا مطابقتی که میان یک صفحة بازمانده ازخطبة قصص الانبیاء با خطبة ممالک ومسالک انجام گرفت این مشابهات وجود دارد: فصص الانییاء مسالکت ومعالکن 1) آدمیانرا برسایر حیوانات ترجیخ 1) ایشان را برسایر خلایق ترجیح وتفضیل وتفضیل نهاد وتاج کرامت.

نهاد وصدر نشین اهل کرامت..

2) صدهزاردرودوتحیات.

2) صد هزار درود و تحیت..

3) یاران واتباع..

3) باران و اتباع..

4) لفظأ بلفظ..

3) لفظأ بلفظ ...

5) لایخفی فیالعقول.

5) ذوالعقول.

نیک پیداست که این اندازه همگونگی دربر گرفتن لغات را از خزینه ذهن نمی توان صرفا ناشی از تصادف وتوارد دانست. این همسانی لغوی قرینه استواری است برآن که دومتن ترجمه یکن صاحب قلم است واگراشکالی درضبط نسبت او دیده می شود مطلب دیگری است* 29- متأسفانه چنانکه بیشتر گفته شد از خطبه این کتاب فقط یک صفحه در نسخه باقی مانده است.

============================================================

3 امقوها د استس ام ماحد ترجمه مسالکه وم عبداله ااة96 ندارد ترجمة قصص الانبیا محمدین اسعدبن عبدالله العنمی کتابت 1741 التتری منتخب جوامع الحکایات این نسخه را تدیدهام (نورعثانیه) ا بنعبدالله منتخ ت محمدبن عبدالهکتابت 1010 التستری (واتیکان) تاریخ کزیده (عک) معدبن اسعد [بن ندارد]دارد تاریخ گزیده (نوائی)) محمدبن اسعدبن عبدالله) الحنفی النستری حبیب السیر محمدبن اسعدبن عبدالله الحنفی التتری دم اسسه ms027 اس الحکایات) شوه ترجهه اگرچه مترجم در دیباچه تصریح کردهاست که ترجمه او و لفظأ بلفظم است اما بایبندی استواری برین دویه نداشته وجنانکه مرسوم قدما بوده است بیشترمفهوم عبارات را به فارسی بر گردانیده است. برای آنکه شیوه او در ترجمه بهتر نموده جند عبارت فارسی اورا در کنار متن عربی می آورم:

(ص73-72) واما دارابجرد فانهامن بناء دارولذلک ودارابجرد دارا بنا کرده است و از صمیت دارابجرد وتفسیرها عمل دارا، و این جهت اورا دارابجرد می خوانند یعنی عطیها سورهامرجدید مثل سورجوروعلیها که دارا کرد. و درحوالی آن سوری نو خندق بتولد المیاه فیه من النزوالعیون و ساخته هست مانند مور فهر جور ونیز فی هذا المآء حشائش ، آن دخله انسان خندقی کردهاندکه آب چشمه وآنچه از اودابة التفت علیه فلا بتهیأ له عبوره ولا حوالی ونواحی واطراف آن شهراززمین یکاد یسلم الاعلی شدة می تراود در آن خندق می افتد و در میانه 1 خندق گیاههای خشک مست. اگر آدمی 1 یا چارپای درمیانه آن آب رود چون آن گیاه او را معارض شود و مشاهده افتد البته رفتن میسرنشود و ممکن نباشد واز آنجا به سلامت به کناره بیرون نتواند آمدن مگر به سختی و مشقت و رنج و صعوبت ولها اربعة ابواب وفی وسطالمدینة جبل وآن شهر را چهار دروازه هست و حجارة کانه قبة لیس له اتصال بشیء من نیز در میانه شهر کوهی ms028 هست مانندقبه ای و الجبال ، وبنیانهم من طین ولیس بها فی هیح کوهی متصل نیست وغالب بنای زماننا کثیر اثرالعجم.

خانه های ایشان از گل می باشد ودرین ههد

واما جور فانها من بناء اردشیرویقال وجور نبز از شهرهای قدیم اندکه ان مکانها کان مآء واقفا کالبحیرة فنذر اردشیر ایشان را بنیاد نهادهاست وچنان اردشیر ان یبنی مدینة علی المکان الذی شنیده آمد که آب رود آن شهر مانندآب یغظفر فیه بعدوه وپبتنی فیها بیت نار فظظفر دریاابستادهاست وهر گزروانه نمی باشدو هناک فاحتال فی ازالة مآه ذلک المکان ) سبب بناو وضع آن شهر آن بود که ملک بمافتح من مجاریه فبنی بذلگ المکان) اردشبر باخدای خود عهد بذیرفته ونذر کرده بودکه در هر موقف و موضع که ووه بردشمن مظفر و منصورشود و ایشان را خاسر ومقهور گرداند شهری بنا کند و آتشکدهای جهت تعظیم و تبجیل دین خود در آنجا سازد. چون برین موضع براعادی و حساد ظفر یافت نذر و وعده‌ خود را به انجاز رسانید و مجاری و ممرآب را ازهر طرف طلب کرد وحیله های بی اندازه آغاز نهاد تا آن آب از آنجا زایل و ناپدید شد و دیه خود را در آنجا بنا نهاد وهی قریبة فی السعة من اصطخرو وآن دبسه را از اصطخر وسابور و سابور و دارایجرد وعلیها سور هامر من دارابجرد معمورتر[ کرد] ونعمت در آن طین وخندق ولها اربعة ابواب. باب مما موجوداست. سوری معمور از گل حوالی یلی المشرق یسمی باب مهر.0(ص124_ آن هست و خندقی نیز در آنجا کرده و آن را چهار دروازه هست: یکی از طرف 124 مشرق وآن را دروازه مهر می گویند..

(ص 111-109) واما طبرستان ، فان اکبر مدنها آمل اما بزرگتر شهرهای طبرستان آمل

وهی کثیرة الامطار شتآء وصبفأ و واز بسیاری باران که پیوسته در آنجا صطوحهم مسنمة لذلگ می باشد بامهای خانههای ایشان مسنم و تیر برآورده است.

وآمل اکبرمن قزوین مشتبکة العمارة) وساریه بزرگنر از قزوین است ودر لایعلم بقدرها اهمرمنها فی هذه النواحی. آن نواحی میچ شهری بقدر آن معمورتر از ساریه نیست وخانههای اهل آنجا به یکدیگر متصل وملاصق افند.

ویرتفع من طبرستان من الابریسم ما وازتمامت غهرهای طبرستان ابریشم یمبرالآفاق ولیس فی الاسلام مدینة اکثر مرتفع می ضود ودر آفاق از آن حمل و نقل می کنند ودربلاد اسلام- صانهاالله.

منها ابری 1 ازهیچ اقلیمی ابریشم بیشتر از طبرستان نمی خیزد و بها خشب کثیر من اصلب الخشب] ودر طبرستان چوبهای سخت می باشد ینحت منها آنیة واطباق تنقل الی الآفاق. چنانکه در هیچ مواضعی چوب بدان سختی نمی باشد واز آن آلت می کنند و جیزها می سازند ودر آفاق نقل می کنند.

============================================================

وخبزهم اکثرهمن الارزواکثرطعامهم) وغالب طعامهای ایشان برنج وماهی السک وکذلک الدیلم والجیل: ) وبیاز است . همچنانکه در دیلم و (211-212) کوهستان.20 (ص220) اهم نکانی که درباره‌ این نرجمه می توان گفت اینهاست: - اختلافات ومطالب اضافی ترجمه را، اکثرأ ممکن است ms030 ناشی از قلم مترجم و از باب اطناب دوستی او شعرد، وای مشخص است که بسیاری از مطالب درمتن عربی که او در دست داشته می بوده و نسخهای که دخویه به جاب رسانیده فاقد آنهاست. بنابرین ترجمههای فارسی برای نمودن اصل عربی کتاب اهمینی دارد0 - مترجم دریگن مورد مطلبی را از خویش برافزوده و آن بندی است درباره‌ خاصیت دارویی ماهی سقنقور با آوردن این دو بیت شعرفارسی (صفحه 3ع فارسی 501عربی): آنچه در ماهی سقنقورست نصف آن در دماغ عصفورست آنچه در مغزو نافه هردوست به یکی جرعه آب انگورست مترجم در انتخاب اصطلاحات گاهی همان وازههای عربی متن را نگاهداشته مانند جرن(ص143،142)، دبابیج(ص192)، مسنم (220) ، غزارت و... اما گاهی کلمه عربی معادل و مرادفی را برگزیده است مانند منیع به جای مرتفع با متعزز و متبرک باز به جای مرنفع وگاهی یک کلمه عربی را به دوسه گونه ترجمه کرده است. اصولاروش مترجم برین است که برای تفهیم مطلب دو با سه کلمه مرادف 30_ ازمواردی است که مترچم جیل را جبل خوانده وبه کوهستان ترجمه کرده 41- برای بعضی موارد دیگر از اختلافهای مفصل، بطورمثال صفحات 21، 73، 1491007، 216 3،3480224،217 دیده خود

مترجم به سبب بی توجهی یا ناآگاه بودن از اعلام، گاه نامهای جغرافیایی را عربی دانسته و آنها را به ترجمه در آوردهاصت. از آن زمره است نامهای ختل و جیل که وجبل " خوانده وبه کوهستان و کوه نرجمه کردهاست. خوشمزهتر آنکه مترجم کلمه "جبل" و"جبال " راکه اصطلاحا به ناحیة میان آذربایجان و اصفهان اطلاق می شده و در کتب تاریخی و جغرافیایی بهمین شکل عربی آمده است آن را هم به "کوهستان، بدل کرده است . درحالی که ناحیه دیگری به نام قهستان در جنوب خراسان هست ومؤلفان قدیم ظاهرأ برای تشخیص میان آن دو یکی را قهسنان و دیگری را جبال نامیده بودهاند.

- لغات مربوط به امورمدنی وشهر نشینی وساختمانی و اصطلاحات جغر افیائی

کلمه وبادیزه را از جمله در و فرسنامه" تألیف محمد مبارک زنگی (تألیف سال 555) دیدهام،2 دکتر محمد معین در حاشیه‌ برهان قاطع (ذیل بائیز) گفته است در پازند و بادیز" و در فارسی باستان "بتی دیزه* و در اوستائی "پتی دنزه" است. دکنر استفان بانوسی در مقاله وریشه شناصی وازههای پائیز و خزان* (مندرج در مجله "فرهنگ "، کتاب اول، پائبز 1366، صفحه 201-210) بس ازنقل آراء وعقاید و شواهد این احتمال را داده است که از : باد * یخ (ه947- 06990) ترکیب شده است درغاله : وازهای نیست که در متون کهن نباشد. اما کم است . در البلغه تألیف یعقوب کردی درمقابل والشعب" آمدهاست22. آفای محمدتقی دانش بژوه که دوستدار و شیفته زبان شیرین و دیربن فارسی است می فرمودکه این لفظ در کوهستان لاریجان ودر میان چوپانان "نون نال * (نام روستایی است) به شکل درغوله گفته 32- عکس این نسخه را دوست دانشمند آقای دکتر محمد امین ریاحی از ترکیه آورده است . به تصادف روزی که آن را خدمتشان میدیدم و تورق می کردم به این فبط برخوردم 33_ البلفه. تصیح مجتبی مینوی وفیروزحریرچی: تهران، 1455. ص 217

34- زنگی نامه. نوشتههای محمدبن محمود زنگی بخاری. به کوشش ایرج افشار.

تهران، اتتشارات توس، 1372. ص 59.

35_ البلفه. تمحیح مجتبی مینوی وفیروزحریرچی، تهران، 1355. صفحة324.

24_ المرقاة. تصیع مید جمفرسجادی. تهران، 134، صفحة ع15 47- قانون ادب، تصحیح غلامرضا طاعر تهران، 1350، جلد اول، صفحةع*3

- "9" آخر کلمات عربی مانند مسافه، ثروه، صوره، هیته، حیاه، اجره، شهره، حصانة، رزانة به وت " آورده شد ضبط ذال بارسی در "بوذ" و نظایر آن همهجا یکنواخت ویکسان نیست: گاه به دال نوشته شده وگاه به ذال. درچاب همهجا دال آورده شد وب " تقریبا همهجا وب است. برای سهولت خواندن "ب" آورده شد: یای وحدت در کلمههای مختوم به "*م بهصورت "ای" آورده شد، مانند زاویه یحت (ص 21) که زاویهای آورده شد.

- یای جانشین کسره در روزهاء، دریاء وجز آن بهروزهای، به دریای و.

تبدیل شد.

40- این نام درماخذ مربوط به فارس و سلسله‌ آل مظفر هست ، از جمله درتاریخ آل مظفر محمود کتبی و منتخب التواریخ معینی وشیر از نامه زرکوب. در فارسنامه ابن بلخی م آمده ولی مصححان آن را براساس ضبط فارسنامه ناصری به قهندز تبدیل کردهاند.

============================================================

- 9به" از سرکلمات (غیر از افعال) و "می " از سرافعال جدا شد حرف منشابه بیصدا، وقتی در دنبال حرف همسان می آید مایند صحترا 59 (بهجای صست تر)- درستر/62، 2140113 دوبار، 340 (به جای درستتر)4 ms036 وستر/905 (بهجای بوست تر)- سختر/4 7(بهجای سخت ترین) مرسوم خطکاتب نیست و بههمان صورت که درنسخه آمده است به چاب رسانیده شد: خورم/77، 316،411 دوبار (به جای خرم)، نبسفه/257،146،84 (بهجای نبشته) ، کتو/37 (دربار)، 38 (جهاربار)، 63، 126،89،84(جهاربا:)، 127(دوبار)، 189(همه به جای کشتی)، افراصته/346 (به جای افراشنه) از خصوصیات کتابتی نسفه است: - ای نقطگی در بسیاری از کامهها از وبژگیهای کاتب است. عکس دوصفحه از نسخه که بیش ازین به چاب رسانیده شد نشانحهای است از اسلوب کتابت از آوردن ضبط کلمههای بی بقطه.اما مشخص، درحاشیه برای نشان دادن اینکه کلمانی ون رفعع، لطیف، بارسی، سری، احتساب، واج، سفت، بمر، وهمنین نامهای جفر افیابی مشهورجون بلخ، نیشابور: شیراز، اصفهان، صمرقند که درنسته بینقطه کاری عبث و بیهوده ود پس صرف نظر شد [تعون های از انستباه حوانی مترجم ابتدا ترجمه فارسی ودرسطر بعد متن عربی آورده میشود. ابن چند موره نمونهای احت ازمواردی متعدد که دریادد اشتهای هرفصل ذکراتها شده احت: 1440 واز آنجا می گذرد به بالای بطن عمله (2) حتی یجاوز علی عبل یطل علیه (ص44) هس15 تابه توج ساها (2) فیمضی الی توج فیر ببابها (ص120) ف 0اس واما رودکروانه از کروان بیرون میآید - واما نهرالکر فانه یحرج من کروان (ص 121) 49- اما درصفحة *3 مصرحا درستترین امده است

( منقل تاساو جو ادای مشکل اساسی برای هرچاب کننده متن جفرافیایی قدیم یافتن صورت صحیح نامهای آبادبها و روستاها و شهرهاست بدان صورتی که در میان مردم محل گفته میشده و یا به شکلی که مؤلف به رشنه نگارش در آورده بوده است . الیتمه در معجم البلدان یاقوت و انساب سمعانی ابن اشکال کمترست زبرا حروف کلمه تقطیع و اعراب هرحرف معین اصت . اما در نسخ خطی متون دیگر به مرور ایام نامها صورتهای مختلف به خود گرفنه و چه بسا که کاتب آنیا را نفاشی وار آورده وگاهی به شکلی که خود تلفظ می کرده یا می شیاخته در آورده است . نامهای جغرافیایی با پیشامدهانی مانند - ویران شدن آبادی - نام گذاریهای تازه - تغییر آوایی تلفظ - بد شنیدن نام محل وبه همانگونه آن را نوشتن دگر گونی بفتهاست. اکنون بسیاری از نامهایی ته درمتون جفر افیابی نخستین هست برما مکشوف نیست و نمی دانیم چه ضبط و نلعظی داضنه است . بدنویسی کاتبان، بی نقطگی کلمات، همسان نوشتن ms038 نام آبادیهایی که حروفی از آنها به چ و ب وگ و ز بارسی است به همان حروف معناد و متعارف عربی ، نقل نقاشی وار نامهایی که برکاتب ناشناخته بوده از عللی است کمه تصحبح منون جغرافیایی را دشوار می کند: اشکال دیگر برای متنی که از عربی ترجمه شده ، ترجمه شدن بعضی از نامها از عربی یه فارسی است . زیسرا معلوم نیحت واقعأ نام فارسی محل بدین صورت می بودهاست، مثل کنده برای حفره/359، رأس الماء/246 شاید برای سرآب:

لح نام بکث محل اگربه چندصورت تلفظ وضبط می شود درهرجا به همانکونه که بود آورده شد مانند اذربیجان آذربابجان آذربیجان، یا نیشابوره نشابوره نیسابود ی نحابور، صرام ه چرام، ساغندی سا کند، خواقیده خواکند، سالوس چالوس، زمین داور، شهرداور، بلدالداور، بلدی الداور 42- فرهنگهای آبادیها (نه اکنون تعدادآنها به پنج رحیدهاست) هم مشکل را چندان ر گابد.

============================================================

- مترجم گاه کلماتی را که درمتن عربی با وال" آورده بوده بدون وال و کاه همراه آورده، مانندالاوقل، الطاق ، الذر، الناسی، الغرقد ، اخلاط ، حتی رس (ارس) ران (اران).

نگتههایی درباره هسالک وممالکن درین گزارش، به هبچ روی ضرورت ندارد که به معرفی اصطخری و متن مسالک و ممالک پرداخته شود. زیرا پژوهند گان جغرافیای عالم اسلامی درین باره بارها سخن گفتهاند وگفتنی ها را نوشتهاند3 مسالک وممالک عربی نخستین بار از روی نسخه مورخ 690 توسط دکتر مولر،4d. da16 .به سال 1839 جاب لوحی شد ودرسال 1845 به آلمانی توسط 4462446d4aa و درسال 1442 به ایتالیائی نوسط 44addaa به ترجمه درآمد آنجه آقای فیروز منصوری در مقدمه خود برچاب و اشکال العالم* (مشهد، 1368) منسوب به جیهانی بصورت شکن و شبهه در احوال اصطخری و کناب ار نوشتهاند نظر و عقیده‌ ایشان است.

43- مطلبی که مناسبت دارد بطورخلاصه گفته شود چنین است : ابوزید احمدبن سهل بلخی که حدود سال 235 نزدیک بلخ زاده شد واحتمالا در222 در گذشت کتابی درجغرافیا به سال 308 نوشته بودکه ظاهرا "صورالاقالیم* نامیده میشد.

متاسفانه آن متن ازمیان رفته، مطایق تحقیق دخویه روایت دوم ومفصلتر آن همین صورتی است ms040 که توسط ابواسحف ابراهیم ین محد فارسی اصطخری میان سالهای 318 تا 321 محفوظ مانده است. مخصوصا این نوشتهها درین باره دیده شود 10606616 61664d21.4d1 22666 2010.2919714299 70626 dd 6rd6d, 19 4441d6 9646. 6d6r6rr4d61196 عdr.61d66 1976 25117 66666d4dd 666r61662 4d1a6d6d 146f4df661069 19491229 961409

یکی اینکه نسخه دیگری از ترجمه پیشین کناب در کتابخانه ملی ملک (تهران) به شماره‌ 5990 هست که زمان چاب ترجمه مذکور آن را ندیده بودم44 این نسخه به خط نستعلیق قرن ده مجری است: دیگراینکه نظر مرحوم ملک الشعرای بهار ناظر براینکه وجهان نامه ترجمه مسالکن وممالک اصطخری است درست نیست5 دیگراینکه در باره مسالک و ممالک فارصی مقالهای از خانم قمر غفار در عابدی نامه" (دعلی، 1990) صفحات 274-281 مندرج است.

دربی این مطالب چون درسالهای اخیر سه متن جفرافبایی قدیم به زبان عربی چاب شده که ممکن است در ایران ناشناخنه باشد و میتوان از آنها درشناخت و تصحیح نامهای جغرافیایی بهره گرفت اسامی آنهارا می آورم: بلاد العرب : تألیف حسن بن عبدالله اصفهانی ،تحقیق حمدالجاسریمن،1384.

الروض الععطار فی خبرالاقطار، معجم جغرافی مع مسرد عام: نألیف محمدبن عبدالمنعم العحسیری. حققه احسان عباس . بیروت، 1975.

کتاب الجعرافیة (کذا): لابی عبدالله محمدبن ابی بکرالزهری (قرن ششم) . اعتنی بتحقیقه محد حاج صادق: بیروت 1971.

مودهاق نخه سبب اینکه نقشههای رنگین نسخه بدین صورت تهیه و چاب شد این است که کنابخانه بودلیان میکروفیلم منفی از نسخه دراختیار گذارد وچون تهیه "اسلاید" از 44- فهرست نسقههای کتابخانه ملی ملکک ،جلد چمارم تهران، 1464.

74-747 45_ تاریخ سیستان. تصحبح محمد تفی بهار . تهران، 1314 ص 197، آنجا نوشته است : "جهان نامه‌ خطی که ترجمه اصطخری است" . ضمنأ بی مناسبت نیست گفته شود که "جهان نامة مذکور درصفحة 635 جاد اول سبک شناسی کتاب "جهان دانش " است:

4161642716d 261d6 dddaf6d r d6d ،2daaf 48dd 6960 64 66114dda6df 66344 064 96246fddae6 8416d66r6166 1965 هکس یکن صفحه از نقشهها هم بطورسیاه سپید به چاب رسانیده می شود از لحاظ آنگه معلوم باشد که نامهای مضبو در نسخه اغلب نادرست، غیرمشخص، بی نقطه وناخواناست، ومن چرا ناچار شدهام نامها را از روی متن بهدر آورم ودر نفشعها ببانم: دربایان سباصگزاری خودرا از دوستان ایرانشناس، دکتر جان گرنی (استاد دانشگاه اکسفورد) ، دکنر ر. ملویل (اسناد دانشگاه کمبریج) و دکتر آنجللو بیه مونتسه (رایزن فرهنگی ایتالیا در ایران و استاد پیشین دانشگاه رم) ، دکتر نحسین یازیجی (استاد بازنشسته دانشگاه استانبول) برای تهیه عکس نسخه مای خطی و از آقای سعید بختیاری مدیر مؤسسه گیتاشناسی بران گرده برداری نقشههای رنگی نسخه که به دستور ایشان توسط خانم خافانی در مؤسسه مذکور آماده شد، ابراز می دارد: این گزارش در دو مرحله به هایان رسید 4 آذرهاه 1371 اددکان بزد جد اردیبنت 137 ایرج افشار

82س9 شوشجرد غلط و سوسنجرد (ظاهرا معادل شوشنجرد) درست است به ممنای موزنگرد 82 س18 برف درینچا متناسب نیست (درترجمه ثلج) وظاهرأ مترجم کلمه نارنج را ثلج خوانده. آنجا صحبت ازمیوه وفواکه است چرا چنین ترجمه کردهاست: موارد دیگرهم هست. مطلب درمتن عربی نیست ولی درحاشیه آمنه: ز ص 114س (عربی س 127) وص *16س 14(عربیم166) و 207س19 94س22 شاید خبر باشد به جای خر(9) 94س9 ه شاید لردگان باشد به لورجان(2) 95س3 شاید مکان (حکان؟) باشد به جای حسکان (؟) 9 س21ه درمتن دخویه ms042 خسوست. ممکناست الف برای نشان دادن قلفظ وفیاو درهایان کلمه به سیاق رسم الخط آن قرون الحاق شده 103 دواوین عمال درصفحه 111، دواوین اعمال أمده است 137 درنسته دواوین واعمال است وظاهرأ دواوین اعمال درست تواند هود، به قهاس مورد قبول.

147 درعبارت؛ وآن به وجانات * معروف می شود، کلمه جانات را اگرچه درنسخه خطی بی نقطه است جاملت عم میتوان خواند. در متن عریی چنین أمدهاست ص 3هاس3 جنزرود کنونی درین متن وبعضی متون دیگر جنزود آمده است: 164س23س فمروا در متن دخویه وترجه دیگر وشهرو، است وظاهرا الف برای نشاندادن تلفظ ولا،او* بهسیاق رسم الخطآن قرون به هایان نام الحاق شده 184 سه روقال درمتن عربی عم روقال است هسچنانکه درمقدسی، شخویه غیطمای یاقوت (الدوقال)، زکریای قزویتی (الدرقال) و ادریسی (رقبان) را در حاشیه نقل کرده است. ظاهرا این همان میوهای است که میان ما به زهالاخته مشقورست ،ااس آخره بهستون در متن عربی بیستون است 218س17 بهزان علی الظاهر تصحیف تهران است 220س22 در نسخه ودستار و طبری * است، ظاهرا واو زائد و دستار طبری درست استه 39 س ب سه بخارا نادرست و سمرقند درست است

جنین گوید العبدالضعیف الراجی رحمه الله محمدبن اسعد بن عبدالله که بعداز آنکه از بحار افضال و نوال اسجال و عوارف و عواطف خدایگان بنی آدم سلطان اعظم ولی النعم ملک امراء العالم همام الملة وحسام الامة ، ملجاء الضعفاء و ملاذالفقراء ، حافظ عبادالله ، فاهر اعداء الله ، مولی ملوک العرب والعجم، المؤید من السماء، المنصور علی الاعداء ، الرؤف علی الرعیة، العطوف علی البریة، افتخار جهانیان، مجاهدالدین قزان بن الامیر الکبیر الاجل الاوحد الامجدالمؤبد المظفر توکلتمور- الطایع باوامرالله، القائم بحجة الله ، قاتل الکفرة والمشرکین ، خاذل الزنادقة والملحدین ، نصرالله لواه وقهراعداه ونجح الله مرامه وضاعف اقتداره، که در ایام دولت وحشمت او بنیان ظلم و تعدی مضمحل و منخرم و لشکر بیداد و ستمگری متفرق و منهزم گشت، هر کجا ستم رسیدهای دست اضطرار در فنراک سمند سلطنت او می زندا و هر محنت کشیدهای به بار گاه با جلالت او.

حفهاالله بالنایید- التجاء می جویده ظالمان ایام راسیاست وصولت او نیستی داده وبرسر وجود مظلومان تاج انصاف نهاده ، علماء وفقها[ی) عصر را درظل دولت وعاطفت تربیت میفرماید، و رای منیر واخلاق جمیل او اهل دبن را در مهد عنایت پرورش میدهد، و از کمال عهد و میثاق و فرط مکارم و اخلاق اولیای دولت او در نعیم نصرت مسرور و محبور واعداء مملکت او در مضایق جحیم محنت مخذول ومقهور ایزد تعالی آفتاب دولت او را از زوال کوف و ماه ms045 سعادت او را از زحمت2 خسوف نگاهدار باد، و طریق طوارق) از جناب معلاء او مسدود، وسرادق جلال او [25] به اوتاد خلودمشدود، بمنه وسعة لطفه :

0 تا وقتی در کتابی که وضع اقالیم و شرح ممالیک و جداول و بحور در آن مقررو مذکور بود خدمت اورا نظرافناد، فرمود که درمطالعه این کتاب خدمت ما رافایده بسیار خواهد بود، اما چون مؤلف و مصنف آن را بهعربی ساخته وبرداخته است وحضرت ما را بر آن استحضاری زبادت نه غرض ومقصود تمام دست نمی دهد: و بشارت فرمود که اگر این اشارت را انقباد و این فرمان را امتثال نمایی و لفظأ بلفظ این کتاب را منقح و مشرح بی کلام زائد و فضول وتاکید غبر مقصود به آخر به پارسی رسانی، و از ایراد الفاظ بدیبع و ایداع کلمات غریب احتراز و اجتناب واجبدانی این معنی لابق افتد بنده مثال ملتمس او را امتثال و اقامت بهجان و دل واجب شناخت وبه قدر طاقت با قلت فراغت و کثرت مشقت به حکم این اشارت قلم تحریر در بیان تقریر گرفت و از برای تخلید شمهای از عوارف و الطاف بی دریغ و معارف خداوندی کلمه ای چند ایراد افتاد .

و چندان که ممکن شد در تنقیح و تحقیق اشارات وعلامات شرح وضع آن جهد بلیغ نموده آمد و از ترکیب و ترصیع ومحستات کلام به امتزاج الفاظ غریب و استعارات بدیع اعراض کرده آمد، جهت آنکه ترشیح و ترصیع و تجنیس و تسجیع را تعقید و تحبیس از لوازم و مفترضات است .

ومقصود ازین، دانستن مسافت طرق و اوضاع بلدان وبسط اطراف مملکت (62) واوطان است ، نه اظهار بیان فصاحت وایراد تبیان بلاغت.رب ms046 سهل ویشرولا تعسرعلینا.

============================================================

اول تمامت ممالک و اقالیم بهطریق اجمال و ایجاز گفته آمد، و ازهرطرقی طرفی نموده شد تا علم و یقین ناظر در ادراک کیفیت وضع آن مبادرت نماید. و بعداز آن هریکی را علی حده مشرح و منقح گفته آید ، و اسال الله تعالی ان یوفقنی لصادق الاقوال ومالح الاعمسال ، انه ولی الاجابة وجدیر به وقادر علیه والیه التکلان.

و از شرف زبان و فضیلت بیان و منصبت و منقبت اعراب به دیار ایشان و آنچه درحوالی و اضعاف و ملاصق و مضاف آن است ابتدا کرده شد، وهمجنبن به قرتیب چنانکه مصور ومقررست بیان کرده آید .

پس از آن بهصورت1 دریای فارس و آنچه در حوالی و اضعاف آن [از] شهرها وکوهها و جزیر[ه]ها است ثبت کرده شد .

بعداز آن به شروح اضعاف و حوالی دریای محیط شروع افتاد.

دیگر زمین شام و آنچه بدان ملحق است صورت کرده شد .

بعداز آن دبار عراق و احوال و اخبار اهل آن وادیان ایشان شرح گفته آمد.

پس از آن صورت2 خوزستان و آنچه بدان ملحق و مضاف است ثبت کرده شد .

بعداز آن جدول صورت فارس واضعاف او و اهالی و مقیمان آن که درهر طرفی گروهی مختلف زبان وادیان ساکن و متوطن شدهاند .

پس از آن برین ترتبب و سیاق تمامت ممالک و اقالیم شرح گفته می شود.

============================================================

دیگر صورت دیلم : بعداز آن دریای خزر: پس از آن بیابانی که میان پارس و خراسان است : پس از آن صورت سجستان و آنچه ms047 حوالی آن است : پس از آن ذکر خراسان و آنچه بدو ملحق میشود پس از آن ماوراءالنهر واجوال اهالی آن .

و هم برین نسق که گفته آمد هریک را علی حده جدولی ثبت کرده می شود تا [39] به یکدیگر مختبط * ومشتبه نشوند ، واللهاعلم 36-44 (صورت تمامت زمین) * چنین است در نسخه ، ظاهرا برگرفته از ه خبط * ، شاید مختلط (2)

و این ممالکها که باد کرده شد هریکی اقلیمی بزرگاند .

در مملکت روم داخل است تمامت حدود صقالبه و آنچه نزدیکن است مثل روس و سریر والان و ارمن و آنکه دین ترسایان دارد .

و در مملکت هند داخل است سند و قشمیر و طرفی از تبت وآنکه دین ایشان دارد و شهرهای سیاهان وبجه2 و زنج را که در زمین مغرب است و آنچه درپهنای آن از مردم وطن دارند شرح داده نشد . جهت آنکه انتظام احوال ممالک جهان بهدین و دیانت وحکم و سیاست مستقیم است و ایشان ازین خصال بی بهره[اندع و ازین قبیل میچ حظی ندارند. پس واجب شد مملکت ایشان را جدا گانه یساد کردن .

============================================================

48) این است ممالک معروف که یادکرده شد0 0 و مملکت اسلام نیز در آن اضافت کرده میشود، جهت آنکه از اطراف ممالک بر وی جمع می شوند وقسعت زمین برجنوب وشمال است. چون از مشرق از پارهای دریا که عرب آن را خلیج می خوانند که از یحر محیط بر زمین صین است بگبرند تا به خلیجی دیگر که از بحر محیط به زمین مغرب و اندلس است زمین را به دو قسمت کرده باشند وخط این قسمت از دریای صین می رود و شهر هند را و میانه جملگی اسلام را قطع می کند و بعد از آن تا به زمین مغرب می کشد.

و ازین دوقسم هر که درحد شمال است اهل آن سپید می باشند، وهرکه در شمال دورتر سپیدی اپشان از دیگران بیشتر است و آن اقلیمها سرداند و هر که ازین دوقسم از طرف جنوباند اهل آن سیاه میباشند ، وهرکس که درجنوب دورتر سیاهی ایشان زیادهترست و هر اقلیمی منقح ومفصل به موضع خود به ترتیب گفته می شود و ذکر نزدیکی و دوری مسافت و مکان او که در کدام ناحیت و اقلیم موضوع است و از دیه و شهر و رود وقلعه وغیره کرده آید تا ناظر را بر کیفیت آن وقوف افتد 0 اماشرقی مملکت اسلام زمین هنداست، و غربی آن مملکت روم و هرچه بدان متصل است مثل ارمن والان وران و سریر وخزرو روس و بلغار وصقالبه وگروهی از ترکان، و شمالی آن مملکت صین است و آنچه بدان پیوستهاند مثل شهرهای ms049 ترکان، و جنوبی آن دریای پارس است:

اما شرقی زمین هند دریای پارس است، وغربی وجنوبی آن شهرهای اسلام، و شمالی آن مملکت صین .

0 این است حدود ممالک مشهور که گفته شد، وهر یکن از دریا[ها) ورودها علی حده به تفصیل و شرح به موضع خودگفته می آید .

حواشی مربوط بهصفحات فه 1زنندا 2رحمت

و بزر گتر ایشان دریای پارس و دریای روم است و ایشان دوپاره از دریای محیطاند محاذی ومقابل یکدیگر : و دریای پمارس بزرگتر و پهن تر از دریای روم است، جهت آنکه حدود دریای پارس از حدصین تا قلزم است، و این مسافت را اگر کسی برراه راست قطع کند مقدار دویحت فرسنگ می باشد. چراکه دربیابان از قلزم تا عراق دوماهه راه باشد، و ازعراق تا رود بلخ دوماه، و از آنجا تا آخر اسلام درحد فرغانه بیست منزل بیش است، واز آنجا زمین خرلخیه را قطع می کند ومی رود در عمل تفزغز2 و آن سی منزل زیادت است، واز آنجا تا به دریا که آخر عمل صین است دوماهه راه است : اما هر که خواهد که این مسافت را قطع کند از قلزم ms050 تا صین راه دراز شود جهت آنکه راههای سخت و پیچیده درین دریا بسیارمست اما دریای روم از بعحر محیط درپارهای دریا که میان مغرب و زمین اندلس است بگیرد تا آنجا که به ثغور شامی می رسد و مقدار دوری آن راه هفت ماهاست و این را استقامت نیکوتر و راستی بیشتر از دریای پارس است، جهت آنکه چون از دهنه آن خلیج بگیرند تا به آخر یک باد ترم می آید .

و میان قلزم که آن را لسان2 می گویند و میان دریای پارس و دریا[ی] روم بهراه فرما چهار منزل است، الا آنکه دریای روم از فرما می گذرد و میرود تا به (55) تغور شامی واین امسافت بیست منزل است .

و از مصر تا مغرب صد وهشتاد منزل است ، و از آخر زمین مغرب تا آخر زمین مشرق چهارصد منزل است : اما پهنای آن از آخر وی تا حد شمال و از آنجا تا حد جنوب، ومیروو برکناره بحر محیط تا به زمین یاجوج و مأجوج و همچنین میرود برپشت صقالبه و تمامت زمین بلغار را قطع می کند و به شهر روم می گذرو، ومسافت این جمله شصت منزل می باشد.

و از زمین شام نا زمین مصر سی منزل است، و همچنین بیرون می گذرد درشام و زمین توبه، پس می کشد در بیابان میان شهرهای سیاهان و زنگیان وبه بخر محیط آخر میشود، و این خطی است که میان جنوبی زمین وشمالی است .

اما آنچه از دوری این خط دانسته شد : اول از ناحیت یأجوج ومأجوج تا به بلغار و زمین صقالبه چهل منزل، و از زمین صقالیه تا شهر روم واز آنجا تا شام شصت منزل ، و از آنجا تا آخر نوبه شصت منزل وبه زمین نوبه آخر می شود تمامت ms051 دویست و بیست منزل است چمله ،همه معور، اما آنچه میان بیابان سیاهان و دریا[ی) محیط [استع همه خراب است و از کس شنیده نشد که در آن موضع هرگز عمارت بوده است ، وتدانم که دوری میان این بیابان تا به کناره‌ محیط چندست . جهت آنکه رفتن در آن بقعه ممکن نمی شود از بسیاری سرما که منع رفتن می کند وعمارت و زندگانی و رفتن ممکن نمیشود، و از طرف دیگر نیز از بسیاری گرما هیچ کس در آنجا عمارت و زندگانی نمی تواند کردن .

و اما هرچه میان صین و مغرب است همه معمور، و زمین همه گرد است و دریای محیط گرد او در آمده مانند طوقی و دریای روم او فارس از دریای محبط شعبهایاند (691 اما دریا[ی] خزر نه از خلیج است وآن از دریای دیگرست . اما اگر کسی بر کناره آن دریا برود از خزر تا حد دیلم و طبرستان و جرجان در بیابان وسیاه کوه

و اما دریای خوارزم، همچنین در پهنای شهرهای زنگیان (کذا) است.

و از پس زمین روم دو خلیج هست، و دریاها[ی) چند دیگر در آن موضع می باشد که از جهت بسیاری و تطویل یادکرده نشد.

و از دریای محیط خلیجی میرود تا می رسد به پشت صقالبه و قطع می کند زمین روم را برقسطنطینه1، و از آنجا به دریای روم میافند و حد زمین روم از دریسای محیط است تا به شهرهای جلالقه و افرنجه و رومیه و ائیناس2 تا قسطنطینه1 ، پس تا زمین صقالبه و اصل روم که از هیچ اقلیمی در آن آمیخته نیست از حد رومیه تا صقالبه است .

اما آنچه بهشهرهای روم بیوسته است مثل حرافرنجه و جلالفه وغیر ms052 آن زبان ایشان مختلف است و ادیان متفق و اما مملکت صین چهارماهه درسه ماهه راه است. چون از اول خلیج بگیرند تا به دار الاصلام به ماوراءالنهر سه ماه است و از حد مشرق تا قطع کند به حد مغرب در زمین تبت و همچنین می کشد در زمین تغزغز، و خرخیز، بر پشت کیماک تا دریا چهار ماهه راه است .

اما مملکت صبن را زبانها مختلف اند .نرکان تغزغز و خرخیز و کیماک و غزیه و خرلخیهه همه را یک زبان است . تمامت هرچه می گویند از بکدیگر فهم می کنند.

اما زمین صین و قبت - زبانهای ایشان مخالف این زبانهاست و آن مملکت منسوب است به ملکی که به خمدان، مقیم باشد، چنانکه مملکت روم منسوب است به ملکی که به قسطنطینه1 اقامت دارد، و مملکت اسلام- حماهالله- به امیر المؤمنین که (66) به یغداد مقیم می بساشد منسوب است، و مملکت هند منسوب است ابه ملکی که به قنوج" مقیم است: و دیار ترکان از دیگر اقالیم جداکرده آمد .

اما آنچه میان خزر و کیماک و خرلخیه" و بلغار [ست] تمامت از حدود دیار غزیه،

اما آنجه میان تغزغز و کیماک و دریای محیط و زمین خرلخیه اصت از حدود خرنحیو است و اما تغزغز و آنچه میان تبت از زمین خرلخیه وخرخیزست ومملکت صین هرچه درمیان صین و تغزغز ونفس صین است صورت اقالیم این است که بادکرده شد .

70 و تمامت مملکت اسلام به ایران شهر نسبت کرده می شود و آن زمین بابل است.

اما صقالبه دراز و بهن است چندانکه دوماهه در دوماهه مسافت آن ms053 باشد : و بلغار شهری کوچک است با اعمال بزرگ، و مشهوری او از آن است که فرضه آن ممالک است .

و روس قومیاند به ناحیت بلغار که درمیان بلغار وصقالبه مقام دارند .

وگروهی از ترک که ایشان را بجنا کیه3 گویند از شهرهای خود جدا شدهاند. ودرمیان خزر و روم مقام کرده و درایام قدیم درموضع ایشان خانه نبود چون پسیار شدند خانهها بنا کردند .

اما خزر نام جنس آن مردم است و شهر آن را اتل می خوانند، جهت آنکه رود اتل از میانه آن می گذرد و آن رود می رود نا به دریای خزر، و آن شهررا روستا وعرصه فراخ و مملکت بسیار نیحت ، و میان روس و سریر و خزر غزیه4 است .

اماتبت در میان زمین صین وهند و خرلخیه و نغزغز و دریای پارس است و بعضی از آن ادر مملکت هند و بعضی در مملکت صین است و ایشان را خود [79] ملکی قائم فی نفسه هست ، ومی گویند که نسبت ایشان به ملوک یمن میرسد: و اما جتوبی زمین ازشهرهای سیاهان که در آخر مغرب درحد دریای محیط است شهری هست. خانههاومردم بسیار به یکدیگر در آمده، و آن شهر باهیچ مملکتی

اما حبشه بردریای قلزم است و آن را دریای پارس میخوانند، و حدی از آن تا به شهرهای زنگیان می رسد، و حدی دیگر به بیابانی که میان زمین نوبه و دربای قلزم است، و حدی دیگر با بجه و بیابانی که کس در آن نتواند رفتن.

و اما زمین زنج، درازترین زمین سیاهان است و به هیج مملکنی پیوسته نیست الا بهحبشه وآن برابر یمن وپسارس وکرمان است ، وهمچنین می کذرد به زمین هند .

و اما زمین هند از عمل کرمان در زمین منصوره و بدهه وتمامت ازشهر سند است و می رود تا به قنوج و پس میگذرد به زمین تیت ، نمامت این مصافت چهار ماه است و بهنای آن از دریای پارس به زمین قنوج سه ماه است .

و اما درازی مملکت اسلام از حد فرغانه اضت تا قطع می کند خراسان و (75] کوههاای) عراق و دیار عرب را تا ساحل یمن، وآن شش ماهه راه مسافت است) و پهنای آن شهر روم است و میرود به شام و جزیره و عراق و پارس وکرمان تا زمین منصوره بر کناره‌ دریای فارس . چهار ماهه راه آن را مسافت است: و در درازی اسلام حد مغرب به اندلس ضم کرده شد، جهت آنکه آن مانند آستینی است که درجامهای باشد.

و در شرقی وغربی مغرب اسلام نیست، چراکه چون کسی از مصرگذشت

و درین کناب شهرهای اسلام به چند اقلیم صورت کرده شد و هریک را جدولی جداگانه ثبت کرده می شود تا تمامت از جایگاه خود دانسته شود، و استمدالله تعالی ان یعیننی به انه خیر معین وموفق و در هرجدولی صورت آن اقلیم و نام شهرها و دیهها و مزرعها وآنچه از توابع ولواحق ونواحی و نزدیک آن است ثبت کرده و بعداز آن به شرح مریک و اهالی ومقیمان وزبان وادیان شروع میافتد تاآسانتر شود ، ان شاءالله تعالی وحده، بعونالله وحسن التوفیق حواشی مربوط بهصفحات 145 فه 1- حرلحه وگاهی خزلجیه ، دخویه در عربی خزلجیه را اختیار کرده ودر فهرست اعلام صورت خرلخیه را کنار آن آوردهاست! 2- بغرغرا 3- درترجمه دیگر به "زبانه " ترجمه شدها ف 1- عربی : ومنها الی اقصی النوبة نحوا من ستین مرحلة . ظاهرا درشام فه 1 1- قسطینه ، ترجمه دیگر: قسطنطنیه 2- اتاسا 3- نغرعر 4- خرخیر 5_ همه اسامی بی نقطه یاکم نقطه است 6 حمدان! 7- فیوج 8- حزرو کماک وجرلحه 9- عزنه فه 1 1_تاراب 2_ بی نقطه 3_ بحناکیه1 4_ غرنه 13 1- عربی : علی ظهرالواحات. ترجمه دیگر نداردا 2- عربی : سبعمائة] 3- فیوح ف 1 1- کذا در اصل، معنی ندارد. عربی : وقد بینا فی مساوات المغرب..

============================================================

و همچنین آب أیله4 می کشد تا به شهر قوم لوط و بحیره‌ منتنه5 که آن رابحیره زغره می گویند واز آنجا می رود نا به شراه2 و بلقا و ایشان از اعمال فلسطیناند و أذرعات" وحوران وبثنیه6 وغوطه وناحیت بعلبک و ایشان از اعمال دمشقاند.

و تدمر و صلمیه ایشان هردو از عمل حمض اند و خناصره10 و بالس و ایشان هردو از اعمال قنسریناند.

و تمامت دیار عرب تا بهفرات رسانیده شد، و آب فرات می کشد تا به دیار عرب وهمچنین میرود تا11 بهرقه وقرقیسیا2 او رحبه2 او دالیه وعانه وحدیثه وهیت و انبار وکوفه، و بعداز آن به بطیحه می افند، و پس می کشد به دیار عرب برنواحی

و آب عبادان تا أیله2 از دریا[ی] پارس است و آن سه ربع دیار عرب را مشتمل می شود به حد شرقی وجنوبی و بعضی از غربی، آنچه باقی است از حد غربی از أیله2 نا بالس" تامی گذرد از انبار تمامت از حد جزیره است ، و از انبار تا عبادان از حد عراق است و به دیار عرب به ناحیث آیله، بیابانی هست که آن را تیه بنی اسرائیل می گویند و آن بیابان اگر چه به دیار عرب پیوسته است {اما از [85] دیار ایشان نیست ، وآن میان زمین عمالقه و یونانیه وزمین قبط است ، و در آن موضع آب و چراگاه عرب را نیست، جهت آنکه از مملکت ایشان ms057 بیرون است و گروهی چند از ربیعه وبنی مضر در آن جزیره ساکن شدهاند وخانه ومسکن و چراگاه کرده و ازجهت آن در دیارعرب یاد کرده شد که پیوسته آن قوم در آنجامقام دارند.

و در دیار عرب دیهها[ی] چند معمور و شهرها[ی] مشهور که آن را اعمال فراخ پهن می باشد هست ، و این قوم که گفته شد در کناره‌ دریاری) روم و فارس فرود آمدهاند و بعضی ازیشان ترسا شدند و دین اهل روم گرفتند مثل تغلبه از قببله ربیعه . و غسان نیز ترسا شدند و دین روم گرفتند جنانکه از قبیله ربیعه .

و از یمن تا به زمین شام شتران به چرا می گذارند .

و اصل و دیار عرب حجاز است که مشتمل می شود بهمکه و مدینه وتهامه و دیهها[ی] یمن را.

و زمین حجاز به زمین بحرین و بیابان عراق و بیابان شام پیوسته است و مشتمل است برتهامه وزمین یمن وعمان و مهره وحضرموت و شهرهای صنعاوعدن و تمامت دیهها[ی) یمن را ، و از آنجا با حد سرین6 تا می رسد به ناحیت یلملم،.

بس می گذرد بربشت طایف و می کشد تا به حدیمن به دریای پارس از مشرق، تمامت از یمن است . واز آنجا تا به دریاای] عرب دو شب است: و آنچه در حد سرین، به دریای] پارس نزدیک مدین3 باز می گردند در

و در تمام دیار غرب هیج دریا و رودی که کشتی در آن تواند رفنن نیست : چرا که بحیرد منتنه، که آن را بحیره زغر4 می گویند اگرچه بدبن دیار ملاصق و نزدیک است اما ازین قبیل نیست: و رودی که به زمین یمن در دیار سبا جمع میشد آن موضع راه گدر آبی

و از دیار عرب اول به مکه ابتدا کرده شد، و مکسه در میان درغاله‌ کوه موضوع است و درازی مکه از معلاه1 (تا] مسفله2 دو فرسنگ ست ، و از حد جنوبی تا به شمال و از زیر جیاد، به پشت قعیقعان چهار دانگ فرسنگی باشد و درمیان ایشان هردو سکهها بسیار می باشد.، ومسجد در میان مکه است و کعبه درمیان مسجد، و در کعبه قسدری از زمین بلندترست و برابر قبه زمزم و مقام ابراهیم سنگی است(و نشان قدم ابراهیم در آن کرده، به نزدیک زمزم، بر هر دو (ه 10] خط راه گذر در است .

و در پیش کعبه از سوی مغرب دیواری گرد بر آورده هست و آن نیز از خانه‌ کعبه است، الا آنکه داخل نیست وآن را "حجر" می کویند وحجاج "حجره را نیز با خانه [بنی] تمیم طواف می کنند.

و در آخر آن حجر دو رکن است: یکی را "رکن الشامی" و یکی را "رکن العراقی" می خوانند و به غیر از آن دو رکن دیگر هست که به نزدیک در کعبه است ، و "حجر الاسود" در آن دیوار بقدر قامتی کمترنهاده است. و رکنی دیگر را " رکن یمانی، می گویند.

و "سقایة الحاج" که آن به سقایة عباس عبدالمطلب معروف است بر پشت زمزم است .

و زمزم در میانه سقایه وخانه کعبه موضو ع است.

و "دارالندوه" در غربی مسجدالحرام دریشت "دار الاماره" است و از آنجا به مسجد راه کرده: و "دارالندوه" مسجدی است که درایام جاهلیت قریش در آن جمع می شدند:

و ابوقبیس کوهی است بلندتر از کعبه ازجانب شرقی آن ، وقعیقعان کوهی است ازغربی کعبه، و ابوقبیس از آن بلندتر و بزر گتر. و گویند سنگ بنیاد خانه کعبه از قعیقعان است .

و آنجه برپشت عرفات از مکه است میان قمیقعان ومکه یک فرسنگ است، و در آنجا درغاله هست - درازی آن دو میل، اما پهنا اندک است . و در آن [100] درغاله خانه ها[ی) بسیار هست که مسلمانان هریکن ازطرفی و شهری در آن جمع شدهاند .

و مسجد خیف در میانه درغاله است الاآنکه به مکه نزدیک تراست.

وجمره‌ عقبه در آخر منا نزدیک مکه است، وجمرة العقبه که "جمر" را بدان نسبت می کنند از مناست وجمره‌ اول وجمرە4 میانسه همه بالای مسجد خیفاند تا به نزدیک مکه : و حاجیان به مزدلفه خوابگاه می صازند، و چون از عرفات باز می گردند نماز جماعت به مزدلفه می گزارند. و مزدلفه درمیان بطن محسر2 و مازمین4 است: امابطن محسر وادی است میان منا و مزدلفه ، نه از مناست و نه از مزدلفه و اما مازمین4 درغاله است میان دو کوه که آخر آن به بطن عرنه5 میباشد.

و آن جایگاهی است که چون امام بایستد آن موضع برابر وی باشد و راه حصن نیز هم آن جایگاه است .

و دیوار بنی عامر نزدیک عرفه است، و در آن جایگاه مسجدی هست که امام حاجیان نماز پیشین و پسین را به جمع آنجا می گزارند، و آن دیواری است که

و عرفات از حرم نیست . ولیکن حد حرمین از مازمین2 است ، چون از آن جایگاه گذضت دو علم زده هست . آنچه از پس آن دوعلم است از حساب حرم می گیرند.

و تنعیم که به مسجد عایشه رضی الله عنها منسوب است ms061 آن نیز از حرم ع و آنچه از پس آن می باشد از صدد حرم است، و حد حرم ده منزل است به رفتار یک روز .

و برهر طرفی از حرم مناره ای هست که حرم از دیگر زمین ممتاز می باشد.

و در تمامت مکه آب روان نیست مگر اندکی : و چنان شنیدم که بعضی ازحکام و شرفا آنجا چشمه آب پدید آوردهاند ، چنانکهاندکی آب خوش از آن بیرون می آید : و درایام امیر المؤمنین المقتدربالله قمام شد.

1119) و آبهای ایشان ا از باران میباشد، و آبهای چاه آن موضع را نمی شاید خوردن، وخوشتر از دمه آبهاای) آنجا آب چشمه زمزم است ، و پیوسته از آن خوردن ممکن نمی شود.

و درتمامت مکه از آنچه دانسنه شد هبچ جای درخت میوه دار نیست مگر در ببابان : و چون ازحرم گذشت چشمه و چاه و خانهها و رودبارما[ی] سبز و مزرعه و درختان خرما می باشد.

اما آنچه تفحص کرده شد هیچ کس ندیده و نشنیده است که درحرم درخت مبوهدار بودهاست الا دو سه درخت خرما که هیج ثمره ندارد، ودوسه درخت متفرق نیز هست: اما ثبیر کوهی است بلندتر از منا، و مزدلفه از آنجا دیده میشود، ، ودر ایام جاهلیت چنان بود که بعد از آفتاب برآمدن حجاج بربالای آن می شدندی:

و بعضی از حدیبیه درحل است و بعضی درحرم . و در آن موضع بودکه کافران بیغمبررا صلی الله علیه وصلم ازمسجد حرام بازگردانیدند ، و آن دورتر جائی است از حل بهخانه کعبه ، وحدیبیه نه در بهنای خانه است ونه در درازی، الا آنگه او حرم را مانند زاویهای است و میان ایشان هردو و مجد یکن روز بیش اسه اما مدینه کمتر ازنیمه مکه است ، و آن در زمین سبخ موضوع است، و در آنجا درختان بسیار می ms062 باشد. و آب مزرعها و درختان ایشان از چاهاست که بندگان صیاه میکشند: و گرد مدینه سوری صاخته هست و مسجد در میانه‌ آن بنا کرده، و پیفمیر صلیالله علیه وسلم بهجانب شرقی آن مسجد مدفون است به نزدیک قبله ، وآن دیواری بلندبر آورده است. چنانکه میان آن وسقف مسجد هبچ حجابی نیست الا [115) قدری گشوده هست، و در آن مسجد هیچ در نیست ، و بیغمیر صلی الله علیه وسلم و ابوبکر و عمر رضیالله عنهما در آن مدفوناند .

و منبری که پیغمبرصلی الله علیه وصلم در آن خطبه کرده است به منبری دیگر بوشبده شده است : و روضه درمیانه‌ منبر وگور پیغمبر است علیه افضل ماصلی الله علی احد من العالمین و مصلی که پیغمبر علیه السلم روزهای عید در آن نماز کردی در غربی مدینه به اندرون شهر است و قبا بیرون از مدیته به فدر دو میل است به نزدیکن قبله و درایام پیغمبرصلی الله علیه وعلی آله وسلم ترسایان در آنجا جمع میشدند و آن را مانند دیهی کرده.

و احدکوهی است در شمالی مدینه و هیچ کوهی به مدینه از احد نزدیکتر نیست، و آن ازشهر به قدر دوفرسنگ دورست. ونزدیک احد مزرعها وضیاع اهل آن شهر را می باشد

و آن نه از حساب حجازست جهت آنکه به دیار فرامطه نزدیکن است و او را دیههاری) بسیار هست. و قبیله ای چند از مضر آنجا فرود آمده وخانهها ماخته و متوطن شدهاند.

و بعد ازمگه و مدینه در زمین حجاز میچ شهری بزرگتر از یمامه نیست .

و وادی القری در بزرگی نزدیک آن است، و در آنجا درختان و چشمهها و یره حست و جار2 فرضه مدینه است) و آن از مدینه به سه منزل دورست و برکناره‌ [12] دریا موضوع، و آن درطول وعرض کمتر از جده می باشد.

و جده فرضه اهل مکه است برکناره‌ دریا، و ازمکه تا آنجا به قدر دو منزل میباشد، و آن موضعی معمورست با تجارتی بسیار و مالها[ی) وافر. و در تمامت حجاز به غیر از مکه مال و تجارت از آن جایگاه بیشتر نیست. و بزرگتر تجارت ایشان به اسب می باشد وطایف شهری کوچکن است، و آن درطول و عرض چندانکه وادی القری باشد. و بیشتر میوههای آن انگور و میویزاست، وهوای آن از هوای دیگر مواضع خوشتر میباضد، و بیشتر میوهها[ی] مکه از آنجاست. وآن به پشت کوه غزوان2

و در تمامت حجاز از آنچه دانسته شد هیچ موضعی سردتر از سر این کوه نیست، و ازین سبب است که هوای طایف معتدل می باشد. و چنان شنیده شد که وقتها آب برسر این کوه فسرده میشود، و در آن دیار میچ دیه و شهر نیست که نین صرد باشد و حجر دیهی کوچکن است بااهل وسکان اندک، و از وادی القری تا آنجا یک روزه راه است درمیان کوهها، و آن موضع دیار نمودست که خدای تعالی ms064 در حق ایشان فرمودکه : ووثمودالذین جابوا الصخر بالواد وفرعون ذی الاوتاد؛ ومرا آن کوهها مشاهده افتاد.

و زیرهاای) کوه که خدای تعالی درحق ایشان فرمود:و وتنحتون، من الجبال بیوتأ فارهین".

وخانههای ایشان مانند خانههای ما در میان کوه موضوع است. وآن کوهها را اثالب" میخوانند.

وچون از دور آن کوهها کسی را معاینه شودگمان برد که به یکدیگر متصل اند.

چون نزدیک شود هریک باره از آن به نفس خود قایماند، چنانکه از هیچ جانب [125) به دیگری پپوسته نیستند0 و گرد مرپاره از آن طواف می شاید کردن و حوالی آن ریگهساری] بسیار میباشد، چنانکه میچ کس برسر پارهای از آن نمی توانمد شدن مگر به مشقت و وت وسختی وصعوبت بسیار: و چاه نمودکه حق تعالی درحق ناقه فرمودکه : ولها شرب ولکم شرب یوم معلوم" درآنجاست : و تبوکن میان حجر وشام است بهنیمه راهشام، وازحجر تا آنجا چهارمنزل باشد و آن قلعهای بلند و نیک منیع است با چشمههای آب و درختان خرمای بسیار: و دیواری هست که آن دیوار را نسبت به پیغمبر علیه الصلوة والسلم می کنند.

============================================================

و اما جحفه منزلی معمورست ، و میان آن و دریا دو میل بیش نیست، و در عمارت وطول ms065 وعرض چندان که فید باشد و فید از دیار طی است، و جبلی طی به دو روزه ازان دورترست، و در آن درخت خرما بسیار میباشد. اما آب و زراعت اندک است . وگروهی یسیار از طی در آنجا اقامت می سازند او در بعضی از سال از اندکی آب از آنجا نقل [13] می کنند و بهطلب آب وگیاه میروند.

و جبله2 قلعهای است در آخرستاره2، و وادی ستاره4 میان بطن مره و عسفان است بردست چب کسی که به مکه رود. و درازی وادی دو روزه راه است: و در پس آن وادیی دیگر هست که آن را وادی سایه4 می گویند، و دیگری هست که آن را سایره می خوانند . و درخت خرما چنمد آنجا می باشد که از آن بکربن واثل و بنی تمیم است و درطرفی از آن لقیط2 بن زراره را که برادرحاجب ابن زراره بود [ملکی هست]: و خیبر“ جایگاهی خسوش است با درختان بحیار و چشمه هاری) آب روان.

و ینبع قلعهای است و در آن نیز آب روان و مزرعه بسیار میباشد و در آنجا وقفی از آن امیر المؤمنین علی کرم الله وجهه هست و در روزگار ما فرزندان او متولی آن شده بودند ، و خرمای آن نیکوتر از خرمای تمامت مواضع است :

و نیما کوشکی معمورتر از تبوک است در شمالی آن ، ودر آنجا در ختان

اما میان قادسیه تا شفوق1 در درازی و پهنا، از نزدیک سماوه تا به حد بادیه بصره، در تمامت قبیلهها[ی] بنی اسد ساکن اندا و هر وقت که کسی برجبلی طی [149] بایستد محاذی و مقابل وادی القری می باشد وچون از معدن از دست چپ مدینه گذشت به [بنی] سلیم می رسد، و چون از دست راست مدینه گذرد درچهینه می رسد و در آنجا قبیله هازی) بسیار متوطن میباشند مثل بکر بن واثل وقبیلههای مضر وحسیتین وجعفریین) وقبیلههای بنی مضر واماناحیتها[ی] مکه- آنچه نزدیک مکهاست غالب از طرف مشرق قبیله ها[ی] بنوسعد و بنوهلالاند درقبیلهها[ی) هذیل، و درغربی آن قبیلههاری] مدلج، و غیر ایشان از قبایل مضر ساکن اند.

اما در بیشتر بیابان بضره احیا و قبایل ساکن اند، و بیشتر ایشان بنی تمیم اند.

و در تمامت آن بیابان تا به بحرین و یمامه چراگاه می سازند. بعد از آن از پس ایشان قبیلهها[ی) عبدالفیس متوطناند اما در بیابان جزیره حی هاری] بسبار از ربیعه و یمن میباشند و بیشتر ایشان کلب الیمن اند. و در آنجا قبیلهای متوطن اند که ایشان را بنی العلیصه می گویند و حاکم شام در بعضی از ایام به محاربت و مقاتلت لشکرها[ی) شام* بیرون آمد .

امیر بنی العلیص" به لشکر شام حمله آورد و با ایشان جنگن پیوست و ایشان را مخدول و مبهوت کرد تا مکتفی بالله امیر المؤمنین به نفس خود به شهر رقه قصد اوکرد و او را مقهورگردانید واز بیابان سماوه ودومةالجندل* تا به عین الشمس و بیابان خساف تمامت از حساب جزیره است ، و آن در میانه بالس و رقه است به دست چپ آن کس که بهشام میرود:

ودر بیابان شام خانهها[ی] بسبار از [بنی) فزاره2 و لخم، و جذام، هست و قبیلهای چند دیگر از یمن و ربیعه و مضر به یکدیگر درآمدهاند و بیشتر ایشان از یمناند و ریگی درآنجا هست که آن را "حجاز "5 می خوانند. پهنای آن از شقوق است تا بهاجفر6، و درازی آن از جبلی طی از جانب مشرق به دربا می کشد، وآن ریگی زرد و نرم است و از بعضی از آن گرد می خیزد و اما تهامه دوسه پاره کوه بلندست به یکدیگر درافتاده ، وآن از حساب یمن است. و اول آن کوه مطلع است به دریای قلزم از طرف غربی، و شرفی آن ناحیت صعده1 و جرش" ونجران4 است. وشمالی آن حدود مکه است : و صنعا از طرف جنوب تهامه است و دوری مسافت ایشان ده منزل باشد و صورت کوهها[ی) تهامه درجدول دبار عرب ثبت کرده شد: و شهرهای خیوان10 را دیهها[ی) معمور به یکدیگر متصل ومزرعها وآبها و اهل بسیار هست. و در آن چندگونه از قبیله ها[ی] یمن ساکن شدهاند و نجران11 و جرش’1 دوشهراند در بزرگی هردونزدیک یکدیگر، و دریشان درخت خرما بسیار می باشد، و دریشان نیز قبیلهمای چند از یمن متوطن اند و صعده4 ازهردو بزر گترست و معمورتر، وپوست که از صنعا به آفاق حمل می کنند از آن جایگاه است .

و از نجران11 و جرش2 و طایف نیز پوستها[ی] بسیار در آفاق نقل می کنند، الا بیشتر از صعده2 می خیزد ومالها و بازرگانان آنجا جمع میشوند وحسینی که به (159) زیدی معروف،1 است در آنجا ms069 مقیم امی باشند. ودر نمامت شهرها[ی] یمن بزرگترو مال درآن بیشتر و اهل آن خیرتر ازصنعا نیست :

و شمار ساعنها[ی) زمستان و نابستان به یکدیگر نزدیک میباشد.

و مقام ملوک یمن آنجا بوده است و در آنجا گوشکی خراب شده . نلی بزرگ هست که می گویند که آن گوشک ملوک یمن بودهاست، ودر یمن خانهای از آن عالی تر در قدیم عهد نبودهاست .

و مذیخره1 کوهی است که جعفریان را در آن کوه ضیاع و املاک هست، و چنان شنیده آمد که بلندی آن کوه بیست و هشت فرسنگ است ، و درآن آب و مزرعها وگیاه بسیار می باشد و گیاه آن گیاهی زردست که عرب آن را "ورس" می خوانند و چپزها را در آن رنگ می کنند . و کس در آن نمی نواند رفتن مکر از یک راه.

و چنان شنیده شد که قرمطی که در بمن به محمد بن الفضل معروف بود در وقتی از اوقات در آنجا غالب و قادر شده است .

و شبام2 کوهی است باچشمهها و دیهها ومزرعه و سکان بسیار، وآن کوهی مشهورست از یمن. و عقیق و جزع ازیمن میخبزد. و ایشان دو سنگاند که چون قدری از روی آن می تراشند عقیق و جزع بیرون میآید، جهت آنکه روی سنگ بوشیده است. وچنان شنیده شد که ایشان هردو در بیابان میان سنگتریزه افتادهاند و عدن شهری کوچک است و شهرت آن جهت آن است که فرضه بحرین است و از آنجا روندگان بهدریا میروند. و معدن لؤلؤ در آنجا میباشد. و به یمن شهرهای بزرگتر از آن هست اما مشهور نیست : و شهرهای اباضیه2 به نزدیک خیوان است و آن معمورترین آن ناحیت است با دیهها و ms070 مزرعها[ی] بسیار). و شیرین تر از آب آن بقعه در آن دیار نیست. [155] و حضرموت در شرقی عدن به نزدیکن دریاست ، و در آنجا ریگهای بسیار می باشد که آن را"احقاف" می گویند. و حضرموت در نفس خویش شهری کوچک است. اما او را توابع و اعمال فراخ و پهن هست، و هود پیغمبر علیه السلم در آنجا مدفون است . و در آنجا چاهی بلند هست که آن را " برهوت"4 میگویند وهر گز کس به قعر آن نرسیده است:

و در آن شهر درخت خرما و زرع نیست ، ولیکن اغلب مالها[ی) ایشان شتر میباشد، و "اشتربختی" که ازان موضع می آورند از شتران بختی دیگر مواضع به راه رفتن وغیره سخت تر می باشند، و لبان2 که در آفاق سابرست از آن حمل می کنند و خانعهای ایشان به یکدیگر نیک در آورده بنا کردهاست.

و شهرهای آن دیار به رودخانهها موضوع است. و بعضی از مردم می گویند که آن دیار برأسه از حساب عمان است .

و عمان شهری خوش است، بااهل بسیار و انبوه ،و در آنجا درخت خرما و میوه‌ شهرها [ی) گرمسیر مانند موز و انار و ریتون و کنار وآنچه بدین ماند بیارست و شهر بزرگ آن را صحار2 میگویند و آن بر کناره دربا موضوع است.

و متاع دریا در آنجا بسیار می باشد. و در دیار عمان هیچ شهری معمورتر و مال در آن بیشتر از صحار نیست، و آن دیار را شهرهای بسیار هست .

چنان شنیده شد که حدهای آن اعمال سیصد فرسنگ است. و دزدی وراه زدن وحرب ومخاصمت پیوسته درایشان غالب بود و کس را مطاع ومنقاو نمی شدند تا آن وقت که درمیانه ایشان کروهی ازبنی ms071 سامة بن لوی که از مشاهیر و بزرگان و شرفا[ی) آن دیاراند محاربت و مقانلت افتاد ، و ازیشان مردی که او را محمد بن [199] قاسم السامی4/ می گفتند به نزدیک معتضد آمد و از وی مدد ویاری خواست. معتضد ابن ثوره را باده عزار سوار بهمعاونت او فرستاد تا عمان را از بهر معتضد فتح کردند و خطبه به نام او خواندند . و دزدان از آنجا به ناحیتی که آن را نزوه6 میخوانند گریختند و متفرق گشتند. و الی یومناهذا در آنجا امام سنت و جماعت ثبت کردند وبیت المال ساختند و متوطن شدند و تمامت شهرهای عمان کرمسبراند، و چنان شنیده شد که در آن ناحیت به موضعی که از دریا دورترست برفی تنکک میباشد و هیچ کس نگفته است که من آن را دیدهام ، الا تمامت این حکایت از شنودد می گویند .

============================================================

واما دیار همدان و اشعرا وکنده وخولان این تمامت در پهنای یمن از یکدیگر دور موضوع اند، و درمیانه آن دیهها و مزرعها بسیار می باشد و در آن بیابانها دیه ها[ی) چند هست که بعضی از آن از حساب تهامه است و بعضی از حساب نجد یمن از جانب شرقی تهامه. و در آنجا کوه کمترمی باشد و زمین آن راست است : و نجد یمن غبر از نجد حجازست، الاآنکه جنوبی نجد حجاز بهشمالی نجد یمن متصل میشود، و میان هر دو نجد و عمان بیایانی هست که کس در آن نی تواند رفتن و در یمن بوزنه بسبار می باشد، وچنان شنیده شد که کس در آن جایگاه تنها بهموضعی دیگر نمی تواند شدن مگر جمعی بسیار، و الا بوزنگان او را زحمت رسانند. و چون بوزنگان جمع می شوند ایشان را ملکی میباشد مانند ملک مکس عسل که تمامت او را منابعت و مشایعت می کنند و ms072 از اقتضای رای و فرمان او تجاوز نمی کفند.

و در آنجا حیوانی دیگر هست که اورا و عدار" می خوانند.

و حکایات غریب و بدیع دیوان که در آن موضع اند و مردم را از راه بیرون میاندازند و اعجوبهها که به هرمدتی) آنجا حادث و ظاهر می شود درین کتاب [166] ذکر کرده نشد، جهت آنکه مقصود از تسوید بیاض این کنساب علامات بلدان و مسافت اوطان است، والشروع بمایحتاج الیه اولی من غیره، والله اعلم بالصواب: یادکردن مسافت دیار عرب مسافات بیابان عرب آنچه برین دریا محیط میشود : - اول از عبادان تا به بحرین پانزده منزل - و از بحرین تا عمان یک ماه است

و آن نخستین حد بیابان است و پیش از آن که در بیابان رسند راهها متفرق میشوند.

و چون از مدین گذشتند امل مصر و فلسطین را دو راه1 پیدا می آید. یکی 2179] از آن درمیانه دو دیه میرود به ناحیتی که پنومروان زهری1 محدث را آنجا به قتل آوردند وگور او در آن جایگاه است، و برراه مروه میروند تا به مدینه .

و راه دیگر میرود به ساحل تا به جحفه بیرون می آید ودر آنجا راه عراق و دمشق و فلسطین و مصر با یکدیگر بههم جمع میشوند اماراه بصره و رقه را کس نسی رود و معطل شده است، و باقی تمامت راهها[ی] آن دیار را میتوانند رفتن - و از عدن تا یهمکه یک ماد مسافت است ، وآن را دو راه میباشد. یکی برکناره دریا و آن راه دورترست، و یکی دیگر بر راه صنعا و صعده و چرش و نجران و طایف تا به مکه می رد- و این راه دربیابان می رود و نزدیکترین راهها این است الا آیکه درین راه قبیلهها[ی] یعن و دیهها[ی] آن می باشند و دران، خواص آن قوم توانند ریتن: - و اما اهل حضرموت و مهره پهنا[ی) شهرها[یع خود را قطع می کنند تا بهجاده می رسند و جاده‌ میانه عدن و مگه است، و دوری راه ایشان تا بهجادد بیست منزل است، و از آنجا تا به مکه پنجاه منزل - و اما راه عمان راهی دشخوار و پیچیده و ناخوش است، و آن راه را در بیابان رقتن صعب می باشد _ و اما راهی که ایشان را از دریا می باشد: اول به جده می روند وهر گاه که این راه را به کناره دریا قطع می ms074 کنند آن بیابانی دور و درازست و در آن بیابان هیچ کس متوطن نمی باشد. و در کناره دریا از مهره و حضرموت میروند تا به عدن، و از آنجا به راه عدن راه بریشان دور میشود و این راه را خود کمتر میروند.

و همچنین آنچه میان عمان و بحرین [است) راهی دشخوار وصعب است

اما راه بحرین و عبادان را از راه بیابان کس نمی رود، جهت آنگه در [175] میانه بیابانی خالی از گیاه وآب هست و راه ایشان از دریاست.

و از بصره تا به بحرین هزده منزل است درقبیلههاری) عرب، و درین راه بیوسته می روند و آن راهی خوش و معمور است الا از شراة وحرامی خالی نعی باشد از تمامت دیارعرب آنچه محتاچ بود دانستن آن این بود که یاد کرده شد.

اما مسافاتی که میان دیار عرب است چون قبیلههااند، وایشان را به غیر ازاهل بادیه به دیگری احتیاج نمی باشد واشی مربوط به صفحات 17 32 ف 2_ بایله ا 3- میته 4 وعرا فه 1 -مفلاه ا2- مستقبله 3- حبادیه 19 فان ا حمره ا3 محن ا4 مازمن ا9 عرقه فه 1- عربی : کریزا 2- مارمنا 3- ننعم ه ن 1-عرقدا 2_خارا 3 عروان صفه 1-عزوان ا 2- تنحذون 3- بالب ه * 1_ اصحاب ایکه21_ جله 4_ سیارها4_ ساره:9_مروا سبانه ا 7_ قیط 4. حمیرا 5 2عه 4 مسن ا حهنه ل9 حسنین 6 نودانا 7- انوا

و تمامت شهرهای اسلام که درخوالی دریاست [به]شرح گفته آید. بعداز آن بادکرده شود تمامت آنچه این دریا برو مشتمل میشود. و ابتدا به قلزم کرده شد وقلزم ازطرف مشرق بر کناره‌ دریا موضوع است و آب آن دربا به أیله از آنجا میرسد، و بعد از آن بهحدود دیار عرب می گردد، و آن از پیش یاد کرده شد، واز آنجا به عمان می رسد و پس از آن پهنای دجله را قطع می کند تا آنجا که به ساحل دریا به مهروبانمی رسد و از آنجا به جنانه2، پس میگذرد به کناره‌ دریاری] بارس، و از آنجا می رود تا به سیراف، پس می رود به کنارها[ی) هرموز از پس کرمان تا به دیبل و کنارها[ی] ملتان - وآن کناره سند است - وحد ملتان تا به دیار اسلام می کشد، و پس از آن تا به کناره‌ هند میرود، و از آنجا می رود تا به کنارهای تبت و زمین صین را قطع می کند.

و چون از غربی دریای قلزم از کناره دریا بگیرد می رود در بیابانی که از حدود [189) مصر است تا می رسد به بیابانی که آن را بجه’ می خوانند و در آنجا معدن/ زر میباشد، و از آنجا می رود تا شهری که بر کناره دریای نیل است و آن را عیذاب4 میخوانند،

وهمچنین می کشد تابه تمامت شهرها[ی) اسلام و ms076 مسافت آن دریا درشهرهای اسلام آخر می شود، و در آن دریا جزیر[ه]ها و اقلیمها[ی] مختلف تا برابر صین در پیش می آید.

و درین جدول دربای پارس و آنچه از شهرها و دیهها و غیره برومتعلق است و حدود آن هرچه در میانه آن است و محتاج است دانستن آن هریک جداگانه1 مشرح و منقح شرح گفته شود تا خواننده را در تحقیق آن زودقر وقوف افتد.

وباللهالعصمة والنوفیق، والله اعلم واحکم بالصواب، والیه المرجع والمآب0/ [186] صورت بخر فارس صورت این دریا و حدود آن بهطریق اجمال این است که درین جدول ثبت کرده آمد.

و آنچه بر آن محیط است و از لواحق و توابع آن است ازشهر ودیه وکوه و معدن به تفصیل هریک بادکرده شود ، ان شاء الله تعالی: اما ازین دریا آنچه از اول قلزم تابر ابربطن یمن است آن را قلزم میخوانند و مقدار درازی آن سی منزل است و پهنای آن از آنچه دراصل میباشد سهروزه کمترمی شود، وهمچنین تنگ می باشد. چندان که از طرفی طرفی دیگررا میتوان دید، و می رود تا بهشهر قلزم وپس از آن می گذرد به جانبی دیگر ازین دریا.

و دریای قلزم مانند بیابانی است و در آن کوهها بسیار می باشد که آب بالای آن بر آمده و آن را پوشانیدهاست و هر کسی کشتی را در آن جا روانه نمی تواند کردن مگر کسی که بهراهها[ی] آن استاد و ماهر باشد که به روز درمیانه آن کوهها کشتی روانه دارد و ازجوانب محافظت می کند و از کوهها آن را برهیزد تا به سلامت بیرون جهد

و به نزدیک تاران1 موضعی هست که آن را جبیلات2 می گویند وآب آن به بادی اندک هیجان می کند و موجها بسیار می انگیزد و آن نیز موضعی مخوف است: و به باد صبا بهطرف مغرب و به دبور بهطرف مشرق نعی روند و چون برابر ایله می رسد در آنجا ماهیان بزرگ گونه ها[ی) ایشان مختلف بسیار می باشد.

و چون برابر بطن یمن رسد آن را دریای عدن میخوانند چندانکه از عدن بگذرد، بعد از آن دریای زنج میخوانند.

چندانکه برابر عمان برسد چون خواهد که به بارس باز گردد، و این دریایی سباه وتاریک است و آنچه میانه آن است پیدا نمی باشد. و معدن مروارید به نزدیک عدناست وهر مروارید که از آنجا میخیزد به عدن نقل می افتد و چون از عمان گذشت چندانکه از حدود اسلام بیرون میرود همچنین تا می گذرد به نزدیک سرندیب تمامت را دربای بارس میگویند. و شکم این دریا نیک پهن است در پهناری] شهر زنگیان.

و درین دریا زمینها[ی] زیر، که کشتی را از بالا بهزیرمی اندازد بسیارست و معاطف سخت وصعب درهر طرفی از آن بی اندازه. و سخت ترین آن دریا میانه

ودرین موضع چوبهای چند بربای افراشتهاندوخانهها بنابر کرده و دیده بانان مقررگردانیده/ تا در آنجاسا کن شدهاند و بهشب آتش افروخنه میدارند تاکشتی اه 20] را به هنجار آتش ایشان در آن جایگاه می آورند.

و می دانتد که آنجا اول دجله است ومدخل به دجله کردهاند، و آن نیزموضعی هایل ومخوف است که چون کشتی گم شود از شکستن آن می ترسند از اندکی و تنکی آب.

و برابر چنابه موضعی هست که آن را خارک می گویند و آنجا معدن مرواریدست، الا اندک بیرون می آید. و هرمروارید که از آنجا بیرون میشود در قیمت از مرواریدهای دیگر مواضع افزون میباشد. و گویند که مرواریدی که آن را "در یتیم " می خوانند از آنجا بیرون می آید.

و بهعمان و سرندیب نیز معدن مروارید هست، ومعدن لؤلؤ بههیچ موضع دانسته نشد الابه دریای پارس.

و درین دریا ازحد قلزم تاحد صین بسه روزی و شبی دو نوبت مدو جزر می باشد: و بطن دریا راکه خاص به دریای پارس نسبت کردهاند جزیرهها [ی] چند هست یکی از آن را لافت" می گویند ، ودیگر را اوال ، وسدیگررا خارک ، و به غیراز ایشان جزیر[ه]ما چند هست که مردم در آن ساکن میباشند. و در آنجا ایشان را آب خوش و زراعت وضرع می باشد و این جمله که یادکرده شد درحدود اسلام از صفات و توابع وخواص آن دریاست ، و آنچه بر کناره آن است مجموع یاد کرده آید تا آسانتر شود. و ابتدا

و آن فرضه‌ مصرو شام است، وحمولات مصر و شام تا به حجاز ویمن و ساحلها[ی] این دریا از آنجا نقل می کنند، و میان ایشان هر دو و مصر سه منزل 12067 است.

و همنین می ردود تا به کناره دریا و درین میانه هیچ دیه و شهرنیست الا جایگاهی چند هست که مردم جهت صید کردن در آنجا متوطن شدهاند ،و نیز درخت خرما در آنجا می باشد اما اندک وهمچنین می رود تا آنجا که تاران وجبیلات1 و آنچه برابرطوراست میرسد و از آنجا به ایله میرود و ایله شهری کوچک و معمورست و در آن کشت اندک میباشد، و آن شهری است که حق تعالی صید روز شنبد به جهودان در آنجا حرام کرده است .و در آنجا عهدی از آن بیغمبر صلی الله علیه و سلم به دست جهودی هست و اما مدین، وآنچه بدین دیار ملاصق است از واگشتن جایها[ی) آن تا به عمان و بحرین تا عبادان به دیار عرب تمامت یاد کرده شد.

اما عبادان قلعه‌ کوچکت و معمور برلب دریا موضوع است و آب دجله در آنجا می شود. و در آن رباطی هست که نگاهبانان قطریه2 وغیر ایشان در آنجا اقامت ساختهاند تا اگر از دزدان دریا کسی پیدا شود ایشان به دفع وقمع ایشان مشغول شوند، و پیوسته در آن رباط کسان مقیم می باشند و بعد از آن میرود به پهنای دجله بر کناره این دریا نا آنجا که به مهروبان4 می رسد و ms080 جایگاهی چند هست که کس در بیابان نمیتواند رفتن مگر در آب جهت آنکه آبهاری) خوزستان به دورق و حصن مهدی و باسیان جمع میشوند، و از آنجا به آب دریا متصل می باشد.

============================================================

و از آنجا می گذرد به بالای بطن عمله3 و در آن هیچ حمل وضرع و زرع نیست و مال ونعمت در آنجا بیشتر از نمامت شهرهاای) بارس می باشد بس از آن می گذرد به کناره دریا بر مواضع ممتنع و بریده و منقطع وکوه و بیابان، تا آنجا که به گوشک ابن عماره می رسد، و آن گوشکی بلندست درین دریا.

و در تمامت شهرهای پارس گوشکی از آن معمورتر و بلندتر نیست . و گویند که خداوند این گوشک آن بود که حق نعالی در حق وی فرمودکه : "وکان وراءهم ملک یأخذ کل سفینة غصبا" و به کناره این دریا تا بههرموز ms081 می روند و آن فرضه کرمان است با مالسی بحیار و بازرگانان بی اندازه و نعمتها[ی] بی حدو درخنان خرما[ی) فراوان. اما عظیم گرم می باشد بس بازمی گردد بر کناره رود تا به دیبل’و آن شهری معمورست و بازر گانان در آن جمع می شوند و آن فسرضه شهرها[ی) سند و منصوره و زمین زط است و آنچه نزدیک آن تا به زمین صین.

============================================================

و از آنجا میرود تا به بیابان یمن وایشان مسلماناناند ، و آن زمین نه زمین دارالحرب است . و ایشان را بر کناره‌ این دریا موضعی هست که آن را زیلع، می گویند وآن فرضه‌ عبوره است نا به حجاز و یمن و بعد ازان می گذرد و به بیابان نوبه متصل می شود . و اهل نوبه تمامت ترسااند، و آن دیار فراختر ازحبشه است و شهرها وعمارات در آن بیشتر: و آب رود نیل در میانه شهرها و دیههای آن موضع به زمین فرود میرود و تاپیدا می باشد، ومی کشد تا به بیابان زنج و از آنجا می گذرد و می رود تا بیابانی که در آن نمی توانند رفتن از دوری راه آن .

============================================================

و اقلیم زنگبار اقلیمی خشک واندک عمارت وزراهت است، الا موضعی که به قرارگاه ملک متصل است ونزدیک معمورتر می باشد واشی مربوط به صفحات 4145 46 مهرویان ا 2_ حنایه ا 3_ نجها4 عنداب ق 1- چون کلمه سائیدگی یافته درست خوانده نمی شود، به قرینه چنین آورده شد

و غربی آن اندلس است وآنچه ازتوابع آن ، وتمامت شهرما ودیهها[ی] آن اقلیم در یکن جدول ثبت کرده شد.

اما آنچه درمیانه اسکندریه از حد دریا[ی) روم نا چندان که می رود پرپشت الواحات تا به بیابانی که به زمین نوبه میرسد تمامت از جانب شرقی این دریاست.

و غربی آن دریای محیط است و آن می کشد تا برحده5.

و شمالی آن مغرب است، و از آنجا میرود تا مهدیه. بعداز آن تابه تونس.* پس میرود تا به طبرقه2، و از آنجا تا به جزیره‌ بنی مزغنا3، بعداز آن [تا] ناکور4، پس میرود تا بصره، وازآنجا تا ازیله10. بعداز آن به [سوس) الاقصی میرسد.

و از آنجا می کشد نا به بیابانی که بعداز آن هیچ عمارت نمی باشد.

اما از طرف جنوبی آن نمامت ریگ است ، وآن ریگ می کشد ازپشت سجلماسه11، و از آنجا تا یه زویله12 تا بهپشت الواحات و به زمین مصر میرسد.

یادکردن حدود و نواحی آن اما آنچه نزدیک دریای محیط است از حد شهرها[ی] جلالفه12 تا به کوره14 و آن را شنترین15 نیز میخوانند.

و از آنجا میرود تا اخشنبه14، بس تا اشبیلیه12 ومی گذرد به سدونه18.

============================================================

بس میرود بجانه2، و از آنجا تا به شهرمرصیه2 تا [بلنسیهتا] طرطوشه".

بعد از آن به شهرها[ی] کافران به نزدیک دریا به شهرها[ی) افرنجه به نزدیک مغرب به شهرهای علجسکس5 می رصد پس از آن به شهرهای بسکونس".

و از آنجا تا چندان که به شهرها[ی) جلالقه می رسد این ms084 تمامت که درحدود وحوالی دریاری) محیط است ازاقلیم اندلس است، واللهاعلم بالصواب 0/ (225) اصورت) البخرالمحیط (2391 اما برقه شهری میانهاست به زمین هامون موضوع، نه بزرگ ونه کوچک و حوالی آن شهرها[ی) معمور وبا نعمت و نزاهت هست ، واز همه چوانب آن بیابان است و طایفهای چند از بربر در آن بیابانها مقیم شده . و در قدیم عهد، خراج برقه به مصر نقل می افناد و عمال مصر به نیابت حکام مصر در آن متوطن : تا وقتی که عبیدالله که سلطان مغرب بود بیرون آمد و بدان جایگاه مستولی وغالب گشت وعمال مصر را از آنجا معزول ومخذول گردانید .

و مغرب، از عمل افریقیه است و تمامت بنیاد خانه هاای) آن شهر از سنگن سخت است بر کناره دریاری) روم موضوع ،و درتعمت وخصب ودعت و راحت بغایت کمال است، وشهرها[ی] چند بزرگ و فراخ و استوار از لواحق و توابع آن هست .

و اما مهدیه شهری کوچک است و عبیدالله که سلطان مغرب بود به نو آن را بنیاد کرده است و مهدیه نام آن نهاده، و آن نیز به کناره دریا موضوع است.

و عبیدالله مذکور از قیروان کسان را بازگردانیده و نصب کرده تا در آنجا ساکن ومتوطن شدهاند . و ازقیروان تا بدان جایگاه مسافت دو روزه راه است.

و تونس، شهری بزرگ با نعمت و آبها[ی] روان و مزرعها[ی] فراخ، و

و ms085 جزیره‌ بنی مزغنا2 شهری معمورست و گروهی چند از بربر درو جمع آمده و آن در فراخی و خصب و نعمت بغایت است، چنانکه مثل آن درعمارت در آن نواحی نیست : [235] و ناکور4 شهری) بزرگ برلب دریا موضوع است، واز آنجا گذار می کنند و در بجانه می روند، و آن شهری برنعمت و استوارست: و بصره5 شهری بزرگ وخوش و نزه است در برابر جزیره‌ جبل طارق، و میانه آن و جزیره پهنای دریا دوازده فرسنگن است و ازیله6 شهری بزرگ است برکناره‌ دریا، وآن آخر علمین" است تا به اندلس و سوس الاقصی نام شهری است و آن را شهرها[ی] بزرگ با نعمت بسیار و میورهآعای الوان از هرجنسی و خصب و نصزاهت یسیار هست ، وکروهی چند از بربر در آنجا گرد شده و اقامت ساختهاند.

اما بصره5 و ازیله4 هردو از اعمال طنجهاند و طنجه شهری کوچک است. وشهر بزرگ وقصبه آن را فاس2 میخوانند.

و یحیی فاطمی در آن شهر بود وعبیدالله الخارجی باجهد بسیار وخدم وحشم قراوان آن شهر را نتوانست گشادن. و الی یومنا هذا هیچ لشکر بیگانه درآن غالب و مستولی نشد، وطنجه را شهرها و دیهها و بیابانها از اعمال و توابع هست و اما ناکور’ و جزیره‌ بنی مزغناه1 را نیز شهرها و دیهها[ی) بسیار است و ایشان به نزدیک تاهرت الاعلی اند

و سجلماسه شهری میانه است از کناره‌ تاهرت، الا آنکه راه آن مندرس و منقطع شده است و کس در آن نمی تواند رفتن مگر به مشقت وصعوبت در بیابان و ریگ فراوان، و آن به معدن زر نیک نزدیک است، ومعدن زر میان زمین سیاهان و زویله1 می باشد. ومی گویند که هیچ معدنی که مقصود زودتر مستخلص می شود ms086 و زر در آنجا بیشتر مسی باشد و معدن آن صافی تر، مانند این معدن کس نشان نداده است، الا آنکه رفتن درآن معدن صعویتی دارد، واستعد اد اهبة ان مشقتی0/ (249] وگویند که شهر تاهرت باتمامت توابع آن از اعمال افریقیهاند الا آنکه نام و عمل آن را در دواوین حساب2 مفردگردانیدهاند و سطیف، شهری بزرگ و نزهاست میانه تاهرت و قیروان و آن راشهرها[ی] چند هست و هر یک از آن شهرها را دیهها و عمارات پسیار بریکدیگر متصل [است]. و سکان آن قبیلهای اند از بربر که ایشان را کنامه4 می خوانند.

و درعهد قدیم عبیدالله بریشان غالب وقادر شده است. و ابوعبدالله محتسب بیوسته درمیانه ایشان مقیم بود، تا آنگاه که قواعد ملک و دولت اوممهد ومستحکم گشت و تمامت منقاد اوامر ونواهی او شدند.

و درمغرب بغیر از قرطبه که بهاندلس است هیچ شهری بزرگتر از قیروان نیست و ملوک و بزرگان وعمال مغرب به قرطبه اقامت میسازند . و آل اغلب و فرزندان او نیز تا آن وقت که ابوعبدالله محتسب آن ملک را ازیشان زایل کرد در آنجا مقیم بودند .

و بیرون از قیروان در بیابان خانه[ای) چند هست که لشکرگاه آل اغلب بوده است و مقام ایشان آنجا بود و آن را رقاده5 میخوانند و چون عبیدالله مهدیه را بهلب دریا به نو بنیاد نهاد تمامت سکان از آنجا نقل کردند و بهمهدیه مقیم شدند و اما زویله4 شهری میانه است از حد مغرب و آن را شهرهای] کوچکث و بهن از توابع ولواحق هست و بهزمین سیاهان نیک نزدیک است.

============================================================

(245] و گویند از اقالیم که سیاهان/ در آن ساکن اند مثل حبشه و بجه، و زنج و نوبه و غیر ایشان هیچ اقلیمی فراختر ازین نیست ، و حدود آن آنچه از طرف جنوب است میرود تا به نزدیک دریای محیط، وآنچه از طرف شمال است می رسد به بیابانی که به بیابان مصر متصل می شود از پس زمین السواحات .پس از آن به بیابانی میرسد که میان آن و زمین نوبه است. پس بر بیابانها که میان آن و زمین زنج است و او را به هیچ چیزی از عمارات اتصالی نیست، الا از روی مغرب از سختی راهی که میان ایشان و دیگرمردم است: آنچه محتاج بود از دانستن آن از شرقی دریای مغرب این بود که یاد کرده آمد. و اما غربی آن از طرف مغرب اندلس است : و در اندلس شهرستانها[ی) نزدیک هست، وهریک را شهرها و دیههاای] بسیار و بقعههای نزه و فراخ ازتوابع اسم بلد و لواحق آن .

و شهر بزرگ آنرا قرطبه میخوانند و [آن] درمیانه اندلس است ودریای محیط گرد آن در آمده : بس می گردد به دریا[ی] روم تا به زمین افرنجه و میگیرد از شهر شنترین2 تا اخشنبه4 ، و از اخشنبه4 تا اشبیلیه5 . بعد از آن میرود تا به سدونه4 ، پس از آن به آن جزیره، پس با مالقه ، بعد از آن تا بجانه2 تا شهرها [ی] مرسیه3، ومیرود تا شهری بلنسیه6، و پس از آن به طرطوشههامی رسد. وطرطوشه15آخر شهرهاست که بر کناره دریا میباشد.

============================================================

بعد از آن به شهرهای بسکونس1 متصل میشود، و اهل آن نیز قرسااند پس از آن به شهر های جلالقه می پیوندد، و در آن نیز ترسایان اقامت دارند .

و چون مسافت بدان جا می رسد ازحدود اندلس دو حد به آخر می رسد: 259 یک حد از آن تا به دریا و یک حد دیگر با دار الکفر .

و این شهرستانها که یسادکرده آمد که بر کناره‌ دریا موضوع اند تمامت شهرها[ی] بزرگ و معمور و بانعمت اند و اندلس در دست بنی امیه بود و تمامت اهل آن و اجناد وشراة ایشان را مطاع و منقاد، وتوابع و لواحق آن تمامت بریشان مستقیم شده ، چنانکه از بهر

و از شهرهای مشهور اندلس اول جیان2 است و طلیطه2 و نفزه4 و سرقصطه5 ولارده ووادی الحجاره و ترجاله" وقوریه1

و بیشتر بنیاد خانهها[ی) ایشان از سنگ است. و تمامت شهرها[ی) آن اقلیم در ایام جاهلیت بنا کردهاند، الابجانه10 که به نوساخته است ، و آن در حد شهر ستانی است که آن را ms089 بیره11 می گویند.

و از شهر شنترین1 که برلب دریا[ی) محیط است عنبر بحیار میخیزد، و به دریا[ای] روم و پارس هیچ موضعی بهغیر از شنترین2، دانسته نشد که در آن عنبر میباشد ، و آن مدت که مرا به شام مقام بود چنان شنیدم که به کناره‌ دریای روم قدری عنبر افناده بود.

و به شهر شنترین12 در بعضی ازایام ماضیه حیوانی از دریا بیرون آمدهاست و [255] خود را بر کناره دریا بهسنگ می خاریدل و از آن حیوان پشم می افتاد در نرمی مانند دیبا و رنگ آن رنگ زر، و مردم هیچ از آن نمیگذاشتند و آن اندک و نیک عزبز و با حرمت بود ، آن را جمع می کردند و از آن جامهها میبافتند و رنگ آن در یک روز به چند گونه میگردید، و ملوک بنی امبه کس را رها نمی کردند که در آن تصرف کند و هر که در آن خرید و فروخت می کرد یا از آن لباس میساخت او را هلاک می کردند . وآن را از آنجا نقل نمی توانستند کردن مگر پنهان . و یک جامه از آن به هزار دینار خلیفتی قیمت بیش بود از عزیزی و نیکویی آن .

============================================================

و اندلس را دراول اسلام از جزیره‌ طارق گشادهاند ، وجبل طارق کوهی معمور و استوارست به شهرها و دیهها، و آخر معبرست که از دریا به اندلس میروند.

و طلیطله شهری است در کوهی بلند بنا کرده و تمامت خانههای آن از سنگ است و به ارزیز استوار و محکم کرده. و گرد آن هفت کوه است تمامت معمور و بلند و منیع، با مردم بسیار که در آنجا ساکن ms090 شدهاند ، و گرد آن رودی بزرگ هست ودر بزرگی نزدیک دجله باشد و آن رود را تاجه2 میخوانند از شهر شنتبریه4 بیرون میآید.

و وادی الحجاره نام شهری است، و آنچه مضاف وملحق است به وادی الحجاره از دیهها وشهرها وغیره تمامت به شهرهای بنی سالم معروف اند و ریهه کوره بزرگ است با نعمت بسیار، و شهر بزرگ آن ارجدونه2 است. و عمربن حفصون" که بر بنی امیه بیرون آمد از آنجا بود.

وفحص البلوط6 کوره‌ بزرگ و برنعمت و استوارست ، و شهر بزرگ آن را غافق میخوانند و قوریه10 درقدیم عهد شهری بزرگ بود الا آنکه به تعصبی که میان ایشان افتاده بود و بعضی ازیشان جلالقه‌ ترسایان را به مدد و معاوتت بردند و از تعصب ایشان ولشکر بسیار بیگانه آن شهر خراب شد و مارده و طلبطله از شهرها [ی) بزرگ و استوار اندلس اند، و در ایشان هردو ا از ملوک بنی امیه کس نمی باشد، الا آنکه درین هردو شهر خطبه به نام [269] ایشان می کنند.

و شنترین11 کورهای است و شهر آن را قلمریه12 میخوانند .

و ثغور الجلالقه12: مارده

و حجابی که میانه ایشان و افرنجه است از شهرهای کفر غیر ازیشان است، بعد از آن به بسیاری جلالقه نزدیک ایشان باشند .

و بسکونسد از تمامت ایشان در ms091 عدد کمتر می باشند، اما ایشان را شوکت و شجاعت بیشترست: و آن گروه که در ثغور اندلس مقیماند در عدو نزدیک بسکونس* باشند و ایشان سرقسطه" وتطیله" ولارده اند و میان ایشان قومی از ترسایان مقیم اند که ایشان را علجسکس می خوانند وآن حجابی است میان15 ایشان و افرنجه .

و بربر که به زمین اندلس است و تمامت شهرهای مقرب، بردوگونه است.

یک صنف ازیشان [بتر و صنف دیگر] گروهها[ی] برانس. و نفزه11 و مکناسه 12 وهواره12 و مدیونه اند، وایشان به اندلس میباشند ، وکتامه 12 و زناته15 و مصموده وملیله وصنهاجه14 از برانس12 است.

و اما زناته8 به ناحیتها[ی) تاهرت متوطناند و قبیله کنامه 14 به ناحیت سطیف 19 اقامت دارند.

و تمامت بربر که ایشان از برانس اند در همه مغرب از شرقی دریاای) روم (265] به یکدیگر نزدیک شده و پپوستهاند0 و اما نفزه25 ومکناسه12 از اندلس اند میان جلالقه و قرطبه :

و به شهر بیره2 جزیره‌ بزرگ هست که انواع امتعه آن بیشتر از جزیر[ه]های دیگرست، و از شهرتی که آن راست آن را بر دیگر جزایر مقدم میدارند.

و به اندلس معادن زر بسیارست ، وبه ناحیت بیره4 و مرسیه 5 نیز معدن نقره میباشد و نزدیک قرطبه موضعی هست که آن را کرتش4 می گویند .

و در تطیله4 سمورهای بزرگ می باشد : و زویله“ شهری است که درروی شهرهای سیاهان آن را بنا کردهاند و بیشتر بندگان سیاه ازین شهرها به زویله 3 می افتد و از آنجا در آفاق حمل می کنند .

و هر که در زمین عرب در شرقی دریا[ی) روم به نزدیک ساحل است لون ایشان به سیاهی نزدیک می باشد، و چندان که در ناحیت جنوب از مشرق دورتر می باشند سباهی ایشان زیادت میشود، تا آنجاکه به شهرهای سیاهان می رسد.و هر که در آن ناحیت است ms092 سیاهی ایشان زیادت تر از اصناف دیگر سیاهان می باشد.

و آن که درغربی دریای روم واندلس است لون ایشان نیک سپید است. وچندان که به مغرب و شمالی نزدیکتر میباشد و از طرف دیگر دورتر میشود سپیدی ایشان بیشترست، و همچنین تا چندان که می رود در بهنای همه شهرهای روم، و از آنجا تا صقالیه چندان که می رود همین حکم دارد، سپیدی و نیکی بوست وسرخی موی ایشان را بیشتر می باشد. وگروهی از ایشان را موی و چشم نیک سیاه می باشد و ایشان گروهی اند از جلالقه از اقلیم روم : و میان مغرب و شهرهای سیاهان بیابانهالی) ممتنعه ومنقطعه بسیار هست که در آن کس نمی تواند رفتن مگر از موضعی چند معروف : و ملوک افریقیه و برقه از فرزندان اغلب اندکه در ایام دولت فرزندان عباس رضیالله عنه حکم او درآن نافذ بود تا به ادریس بن ادریس در حرب مواجهه/و [279] میان ایشان و افریقیه به شهر تاعرت* خصومت و مقاتلت بود و ایشان برو غالب و قادر بودند.

و ملوک اندلس فرزندان بنی امیه بودند، و الی یومنا هذا کس در آنجا خطبه

و اول کسی که در ایام دولت و پادشاهی فرزندان عباس از اندلس گذشت و بربشان غالب و قادر شد عبدالرحمن بن معاویه بوده است وحکم و امارت آن موضع الی یومنا در خاندان وفرزندان او مخلد و مؤبد ماند .

وغالب مذهب اعل مغرب حدیث است ، و بیشتر فتوی ایشان مذهب انس ابن مالک رضی الله عنه و آنچه از مغرب می خیزد و به شهرهای دیگر نقل میافتد و از مواضع ms093 به مغرب حمل می کنند از امتعه وغیره : اول بندگان سیاهان به مغرب می آورند و بندگان سپید از اندلس نقل می کنند، وکنیزکان و خادمان را بیهیچ صنعتی هزار دینارقیمت می گیرند. و نمد مغربی و استران زینی و مرجان وعنبرو زیت وعسل، و بوستی هست خشن تر از پوست نهنگ که درقبضه شمشیرمی گیرند، ودیبا وسمور، و مناعها[ی) دیگر از مغرب در آفاق نقل میافتد: اما مسافت راه عفرب از مصر تا برقه بیست منزل است، - و از برقه تا طرابلس، همچندان، - و از طرابلس" تا به قیروان همچنین، پس تمامت همه راه از مصر تا به قیروان شصت منزل است، - و از قیروان تا سطیف * شانزده منزل ، - و از سطیف تا تاهرت 5 تا فاس ، پنجاه منزل ، - واز فاس * تا سوس" الاقصی سی منزل ، - و تمامت مسافت این راه ح از قیروان تا به سوس الاقصی صدو شانزده منزل است پس جمله این مسافت .ی از اول مصر تا غایت آخر مغرب در شرقی

- و از قیروان تا زویله ’ یک ماه است، - و از قیروان تا مهدیه دو روز، - و از قیروان تا تونس2 سه منزل ، - و از تونس2 تا طبرقه" ده منزل، - و از طبرقه 2 تا تنس" شانزده متزل ، - و از تنس" تا جزیره‌ بنی مز غنا6 پنج روز، - و از تاهرت7 تا ناکور4 سی منزل، - و از تاهرت 2 تا سجلماسه پانزده منزل، - و از فاس* تا بصره شش منزل ، - و از فاس9 تا ازیله15 هشت منزل ، و از قیروان تا سجلماسه در راه بیابان پنجاه منزل است جمله مسافات راه که در مغرب است در شرقی دریاری] روم این است که یادکرده ms094 آمد.

اما مسافت راه اندلس بدان که شهر بزرگ آن را قرطبه میگویند ، و از آنجا تا به اشبیلیه11 سه منزل، - و تا استجه12 محاذی قبله یک منزل، - و از قرطبه تا سرقسطه12 پنج رون - و تا تطیله 14 سیزده روز، - و از تطیله 14 تا لارده 15 چهار منزل، - و از قرطبه تا طلیطله شش روز، - و از طلیطله تا به وادی الحجاره دو روز،

حواشی مربوط به صفحات *4 ه 1- ناقها 2_ باهرتا 3. سوسن 4_ زوبلها 9_ یعنی تاحد آن( علی حده، درعربی)ا 6 تولس! 7_ طبریها 4_ بنی رعبیا9_ تکور 10- ازله11- سلماسه 16- روبله / 13- جلالعة 14-صوره (عربی: علی کورة یقال لها شنترین)) 15- سرس) 16- احسه/ 17- اسلمبه 1 سلوسه فه 1- صالبه 2- بحانه 3 مرنةا 4_ طرطوسیه9_ علحسکس 6_ بسکونش 7- تولسا ف 2 طبریه ا 3. بنی دعبی ا4. باکودا 9_ بصیره 1- تولس ازله ا 7-علمن . عری * نداردا 8_ ناسا 9_ باکوره 10- بنی رعی ف ه 1- رویله ا 2_ به ضم اول وتشدید ثانی ا2. شطیفا 7- کنامه 8- رفاده ا رویله ة 1- اجتزا به معنی بسندکردن است وکلمه‌ عطف شده به آن ظاهرأ "بسنده * است به معنی اکتفاء ا2_ نجه ا 3 سبرس ا4 حبشها 9 اسلیه سدوسه ا * بجانه ا * مرنه ا وا ملیسها10 طرطوسه

والله اعلم بالصواب 1288] ورت مصر2991 صورت اما مسافات این زمین از صاحل دریای روم: از آنجا که اول یاد کرده آمد تا آنجا که به زمین نوبه از پس الواحات متصل میشود بیست وپنج منزل است: و از حد نوبه از طرف جنوب در حدود نوبه مشت منزل، - و از قلزم به راهی که بر کناره دریا می رود تا بازمی گردد به تیه بنی اسرائیل شش منزل است، - و از حد دریا تا به حد تیه تا آنجا که به دریاری) روم متصل میشود هشت منزل است،

اماذکرشهرها وبقاع آن ، هریک به تفصیل گفته شود ان شاءالله تعالی بدان که شهر بزرگ آن دیار را فسطاط 3 میخوانند و آن در طرف شمالی رود نیل موضوع است، جهت آنکه رود نیل از مشرق میرود، در میان مشرق و جنوب، و شهرهای آن موضع تمامت بریک جانب موضوع اند. الا آنکه در بیابان رود نیل خانهای چند معدود و اندک هست و آن موضع را جزیره می گویند.

و از شهر فسطاط2 به جسر و کشتی در آن جزیره گذار می کنند.

و از طرف جزیره جسری دیگرهست که از آن می گذرند و به دیهی میروند که آن دیه را جیزه4 میخوانند و آن بر کناره رود دیگر موضوع است.

و شهر فسطاط2 در عمارت و خصب و زراعت بغایت کمال است، ودر بزرگی دو دانگی از بغداد باشد، و در مساحت مقدار چهاردانگ فرسنگی است: ودرهرمحلهای از فسطاط2 قومی از عرب مقام دارند که آن محله را به بزرگ آن قوم نصبت می کنند .

و زمین یک طرف از آن قدری از طرف دیگر سسترهست. و در آن خانههای چند بلند و منیع بنا کرده ، چنانکه هریک خانه را هشت طبقه می باشد و در طبقه [295] زیریناکس ساکن نمی باشد.

و یک طرف دیگر را "موقف " می خوانند و آن سخت ترست ، و بنیاد خانههای ایشان از یکدیگر جدا و منفصل است همچنانکه حمرا که در کناره‌ رود

و در زمین مصر برف وباران نمیشد، ودرتمامت شهرهاری) زمین مصردر هیچ شهری بغیر از فیوم2 آب روان نیست، و فیوم4 درمیانه شهرها موضوع است: و گویند که یوسف علیه السلام از بهر ایشان از رود نیل چیزی ساخته است که آب در آن جمع می شود و آن را به سنگ نیک محکم و استوار بر آورده و "لاهون" نام کرده .

اما ابتدا[ی] آب رود نیل را کس ندانسته است ، جهت آنکه آن آب از بیابانی که از پس زمین زنج است بیرون آید، و در آن بیابانهاکس نرفته است، و آن آب میرود تا به آخر شهرها[ی] زنگبار و بعد از آن بیابان وعمارات زمین نوبه را قطع می کند و می رود به عمارتها که به یکدیگر متصل است تا آنجا که به زمین مصر میافتد و این رود در اول ابندا ms099 که بیرون می آید از آب دجله وفرات که با یکدیگرا [309] جمع میشوند بزرگترست ، و در شیرینی و سپیدی از تمامت رودها[ی) دیار

و نهنگ حبوانی است که حیات1 و معاش او در آب است و درازی سر او به قدر نیمه تن او باشد و او را دندانها[ی) دراز و قوی باشد که اگر ددی یا شتری را به دندان بگبرد البته به خود بکشد، وگاه باشد که از آب بیرون آید و به زمین رود و هیچ کس را مزاحم نمی شود و رنج نمی رساقد، و پوست او عظیم خشن است چنانکه برقبضه شمشیر می گیرند و هیچ سلاحی بر وی کار نمی کند و مؤثر نمیشود مگر به زیر دستها و پایهای او که قدری نرمترست . و رنجی هست که از مجامعت متولد می شود از پوست نهنگث معالجه میفرمایند و امثال این از عجایب وغیره بغیراز رود نیل بههیج موضعی دیگرنمی باشد.

و بر کناره‌ رود نیل از حد اسوان2 ح تا آنجا کبه به بحیره می رسد شهرها و دیههای بسیارهست به یکدیگر متصل. وشهر اسوان2. اول ثغر و موضع چنگ زمین نوبه است، و در آنجا گروهها [ی) مختلف مجتمع شدهاند و هر قومی را دینی دیگر.

و در صعید) مصر از جنوبی رود نیل معدن ز برجد می باشد در بیابانی که در آن عمارت نیست و کس در آن نمی رود و بغیر ازین موضع در هیچ جای معدن زبرجد از کس شنیده نشده است .

و در شمالی رود نیل بسه نزدیک ms100 فسطاط 4 گورستانی هست و امام شافعی رضی الله عنه در میانه آن گورستان مدفون است و اما اسکندریه ، شهری خوش است بر کناره‌ رود نیل با خلق بسیار و انبوه و خانه[های] به یکدیگر متصل وملاصق، و از کثرت اهل و خلق آن شهر به یکدیگر در آمدهاند .

و در میانه دریا منارهای هست از سنگت سخت استوار و محکم و مرسخ

و در حد فسطاط1 در دو فرسنگی آن بناها[ی] بلند و عجبب و رفیع ومنیع هست و در میانه آن خانهها دوخانه بناکرده است از عجبترین و عظیمترین خانهها، و چنان شنیده شد که مقدار بلندی هریک چهارصد گزباشد برشکل منارهای بر آورده و از زیر عظیم فراخ گرفته و چندان کسه بالا می رود تنگتر می شود تا آنجا کسه در تنگی زبر آن بقدر زانوجای شتری می گردد . و در انسدرون ایشان کتابه ها[ی] یونانی نهاده . و در اندرون آن راهی هست که پیاده در آن میتواند رفتن.

و درسترین2 آنچه شنیدم از احوال واخبار این موضع آن است که گورهای ملوک آن زمیناند.

و پهنا[ی) عمارتی که به رود نیل است از حد اسوان2 به مقدار مسافت رقتن نیم روز ازین طرف تا آنجاکه به فسطاط 1 می رسد، و بعد از ms101 آن، آن مملکت پهن میشود. و پهنای آن از حد اسکندریه است تا به کوهی که به بیابان قلزم منصل می شود و آن هشت روزه راه است . و در پهنای زمین مصر هیچ بیابانی از خلق خالی نیست .

و اما الواحات را شهرها [ی] معمور و آبها[ی) روان و درختان فراوان و دیههای معمور درایام ماضیه و اعوام صالفه بوده است، اما به روز کار ما از آن هیج باقی مانده نیست حردر آنجا، ومیو[ه]های بسیار و گوسفندان بیایانی و از اصلاب و نتایج ایشان بیحد و اندازه متولد شده میشد.

و الواحات بر حد چنوب صعید مضر است بسه سه روزه راه در بیابان و

و از شهرهای بزرگ و مشهور آن یکی تنیس است و دمیاط، و درین هردو شهر گوسفند و مزرعه نیست اما جامهها[ی] رفیع باقیمت مصری از آنجا میخیزد.

و آب این دریا که باد کرده شد اندک است، چنانکه در بیشتر آن بی کشتی میشاید رفتن: و ماهیی هست آن را "دلفین " می گویند کمه چون غرق شده را دریابد از لطمات امواج به سلامت به کناره رساند .

و نیز جنسی دیگر از اچناس ماهی هست که آن را "سقنقور* میخوانند و اطبا نافه آن را با معاجین به هم ترکیب می کنند شهوت باه5 را زیادت می کند، و این بیت عربی هم بدین معنی درین موضع لایق بود، آن را ذکر کرده ms102 شد .

شعر کان لما کان لی همة یأکل من لحم سقنقور و اطبا را درین معنی بیتی بیتی بارسی هست و این است: ب آنجه در ماهی سقنقورست نصف آن در دماغ عصفورست و آنچه در مغز ونافه‌ هر دوست به یکی جرعه آب انگورست و جنسی دیگر در آنجا از ماهی هست که هر کس که از آن بخورد به شب در، خوابهاای) هایل و مخوف بیند.

و از حد بحیره تا این دریا تا به حد شام تمامت آن زمین همه ریگن سرخ است به یکدیگر متصل، و آن ریگستان را "جفار" می خوانند . و در آن درخت خرما و منزلها و چشمهها به هر طرف از یکدیگر دور هست وآب چشمههاری]

وریف، مصر تا به حد قلزم نه ازحدود جفارست و در آن م پیوسته نیست . [315] اما می گویند که تیه بنی اسرائیل در طول چهار فرسنگ است و در عرض بر عدد مذکور نزدیک موباشد. و در آن بیابانها زمین سخت و ریگستان بسیارست و درختان خرما و چشمهها[ی) آب از یکدیگر جدا درحوالی واطراف آن می باشد.

ویک حد از آن به جفار، پیوسته می شود و حدی دیگر به کوه طور سینا، و هیچ حدی از آن به زمین بیت المقدس متصل نیست، و فلسطین نه از حدود تیه است، و حدی دیگر به بیابانی متصل می شود که آن بیابان به پشت ریف مصرست و آن می کشد تا به کناره قلزم .

و اما اشمونین شهری کوجک و معمورست با درختان خرما و مزرعهاری بسیار، وجامهها[ی) فراوان از اشمونین5 برمی خیزد و به اطراف آفاق نقل می افتد و در محاذی آن از شمالی رود نیل شهری کوچک ومعموربا در ختان بسیار هست و آن را بوصیر می خوانند، ومروان ms103 بن محمد در آنجا کشته شد. وگویند ساحران را که فرعون جمع کرده بود تا روز زینه وعرض، مقابل ومعارض موسی علیه السلم شوند از آنجا بودند .

و در اسوان1 درخت خرما و زراعت بسیار می باشد و بزرگترین شهرهای صعید مصر اسوان1 است: و اسنا“ و اخمیم دو شهر کوچک و معمورند در بیابان به نزدیک یکدیگر موضوع، با درختان و مزرعها[ی) بسیار، وذوالنون مصری رحمه الله از اخمیم * یوده است، و فرما شهری کوچک وخوش ونزه است به کناره‌ دریا موضوع، وجالینوس حکیم یونانی در آنجا مدفون است.

و از فرما تا به تنیس15 به در یا دوفرسنگ است، و به تنیس11 تلی بزرگ هست از مرد گان بریکدیگر نهاده و برافراشته و آن تل را "بوتون" 12 میخوانند ، و چنان می نمایند، والله اعلم، که آن تل پیشتر از عهد رسالت موسی علیه السلم بوده

و اما از اسوان12 تا معدن زر پانزده روز مسافت است، و زمین معدن از حساب مصر، است اما از حساب بجه 14 می گیرند و از معدن به عبذاب14 متصل میشود وگویند که عیذاب 14 از زمین بجه12 نیست ولکن از شهرهای حبشه است .

و زمین معدن زمیتی است راست وهامون وگشاده است و هیچ کوه در آن نیست مگراندکی ریگ و سنگ ربزه ، و آن موضع راکه مردم در آن مجتمع

و در آنجا جنسی از بهایم هست که ایشان را " سملاقیه "5 می گویند. چنان شنیده آمد که مادران وحشی می باشد و پدران اهلی، یا برعکس .

و در زمین جفار جنسی از مار می باشد بقدر یکن بدست که از زمین بلند بر می خیزند و بر روی مردم و محمل میافند و می گزد و به قتل مردم از انواع دیگر حیات* بلیغ تر میباشد .

و اهل مصر دراخبار آوردهاندکه تمامت زمین جفار1 در ایام فرعون معمور بوده است و در آن دیهها و آب روان بود، و آنکه حق تعالی در حق وی فرمود "و دمرنا ما کان یصنع فرعون وقومه وما کانوا یعرشون" چفار بوده است و ازبن طریق اورا"عریش" می خوانند والله اعلم واحکم بالصواب صورة شاما (339 (330 صورت شام است)

و شرقی آن بیابان است از ایله1 تا فرات، و از آنجا تا حد روم .

و شمالی آن شهرهای روم است : و جنوبی آن حد مصر و تیه بنی اسرائیل است و آخر حدود آن به نزدیک مصر رفیح2 است.

و هرچه از طرف روم است آن را "ثغور" می خوانند و آن ملطیه و حدث و مرعش وهارونیه وکنیسه و عین ms106 زربه2 و مصیصه و اذنه 4 و طرسوس5اند و هرچه از طرف شرقی و غربی آن است در جدول صورت شام ثبت کرده شد و اعاده‌ ذکر آن به تطویل وملال می انجامد .

و تمامت ثغوردرحدود شام جمع کرده آمد و بعضی از ثغوربه "شامی" معروف است و بعضی به ثغور "جزیره" وایشان هر دو از زمین شام اند، جهت آنکه آنچجه از پس فرات زمین شام است و آنچه از ملطیه تا مرعش آن را وثغورجزیره" می خوانند از بهر آنکه اهل جزیره در آنجا مقیم میباشد و آن زمین برین نام منسوب است و از نفس جزیره است ، وکوره شام جند4 فلسطین و جند6 شام است.

و [میان ثغور شام و]ثغور جزیره جبل اللکام، وآن فاصل است میان هر دو نغرها . وجبل اللکام کوهی است در اندرون شهرهای روم . وچنین می گویند که آن کو، ارشهر روم بقدر دویست فرسنگ می گذرد ودرشهرهای اسلام میان مرعش و هارونیه و عین زربه " پیدا میشود، و از آنجا آن کوه را نیز لکام میخوانند .

چندان که از لاذفیه8 می گذرد پس از آن او راکوه بهرأ می گویند .

و از آنجا می رود تا شهر تنوخ، و از آنجا تا حمص . از آن پس او راکوه لبنان میخوانند، و آن کوه چون از ینجاگذشت تا به شام می کشد و از آنجابه دریای

[3497 اما زغر ودیارقوم لوط وجبال وشراة بدان) متصل است ومیرود تا ایله: و دیار قوم لوط و بحیره‌ میته“ و زغز“ تا بیسان6 و شهر طبریه را "غور میخوانند جهت آنکه میان دو کوه موضوع است . و تمامت زمین شهرهای شام از آن بلندترست، وبعضی از آن ازاعمال ms107 اردن 10 است وبعضی ازحساب فلسطین و حدود شهر فلسطین از پیش یساد کرده شد، و آب شهر فلسطین از باران میباشد، و درختان و زراعت آن بغایت خوش وشیرین است: و در نابلس11 آبها[ی] روان هست: و خوشتر و پاکتر شهرها[ی]شام فلسطین است؛ وشهر بزرگ آن را رمله میخوانند و در بزرگی بیت المقدس میانه ایشان هر دو باشد.

وبیت المقدس شهری بلند وخوش است برسر کوهها، وهر که خواهدکه در آنجا رود به هرجانب که باشد بیت المقدس از موضع او بلندترست ، و در مر طرفی از آن گروهی از فلسطین مقیماند و در آنجا مسجدی هست عظیم بلند و منیع چنانکه در تمامت شهرهاای) اسلام از آن بزرگنر نیست وبنیاد مسجد درگوشه غربی آن می کشد ومی رود تا نیمه از پهنای مسجد [را] فرا می گیرد وبافی از مسجد تا آنجا[ست) که صخره موضوع است، در آنجا سنگی بلند مانند دکهای موضوع است، ودرمیانه سنگن صخره قبه ای نیک عالی براقراشته هست وبلندی صخره بقدر قامتی باشد وطول وعرض صخره به یکدیگر نزدیکاند، و کمیت مقدار مساحت آن ده گز در ده گز باشد، و درمیانه آن سنگ نردبانی هست که کسان در آن فرو میروند و آن مانند زیرزمینی است و آن را طول وعرض یکسان است: و در بیت المقدس آب روان نمی باشد مگر چشمه ای چند هست که آب

و محراب داود علیه السلم در آنجاست، و آن خانه بلند و منیع است. از سنگ بر آورده بقدر پنجاه گز باشد، وپهنای آن به تقدیر و تخمین سی گز باشد، و برزبر آن خانهای اهست مانند حجرهای و آن را محراب میخوانند و هرکه [349) از رمله به بیت المقدس می رود اول جیزی که او را معاینه و ms108 معارض می شود آن محراب است: و در مسجد بیت المقدس عامه وکافه پیغمبران را محرابها هست، هریکی را قبلهای معروف وبه نام او مرسوم و از بیت المقدس به ناحیت جنوب بقدرشش میل دیهی هست به بیت اللحم معروف ومولد ومسقط عیسی بن مریم علیه السلام در آنجا بوده است.

و می گویند که در کنستی2 از آن موضع پارهای درخت خرما که مریم از آن خورده بود هست و آن را متبرک و متعزز و موقر و مبجل، میدارندو به نیکوتر ومهی صیانت ومحافظت واجب میدانند و از بیت اللحم تا به راه جاده آن در طرف جنوب شهری کوچک هست و در بزرگی مشابه دیهی است که آن دیه به مسجد ابرهیم علیه السلام معروف است و در آن مسجد که روز آدینه در آن جمع میشوند ابرهیم و اسحق و یعقوب علیهم الصلوة والسلم- به یکث صف مدفوناند، وهرزنی را از آن ایشان محاذی و مقابل مزار شوهر او دفن کرده .

وشهر بیت المقدس درزمینی نشیب میان کوه موضوع است با درختان انبوه و میو[ه)ها[ی) بسیار. و غالب در کوهها[ی] آن دیار و جمله کوهها[ی] فلسطین و زمین هامون آن درختان زیتون و انجیر و نوعی از خرما برنی4 می باشد ، و دیگر انواع فواکه بسیار آنجا هست . اما غالب این است که گفته شد .

و نابلس شهر بزرگ سامره است ، و می گویند که نابلس 5 بیت المقدس است، وبعضی می گویند که سامره بیت المقدس است. وبه هیچ موضعی از آفاق هیچ شهری نیست بغیر ازین موضع که اورا سامره نام باشد

و عدد منابرشهر فلسطین به مقدار بیست باشد. وآن بغایت خوش ونزه است با خصب و رفاهت، و نعمت و راحت و امتعه وفواکه، و مایحتاج الیه در آنجا از تمامت شهرها ارزانتر می باشد و جبال و شراة4 دو شهرند . در دواوین حساب از اذرح" جدا کرده و از توابع ولواحق آن بیرون آورده. و بعضی از مردم شهر جبال را "روات"4 می خوانند.

و این هر دو شهربغایت خصب و نزاهت و نعمت و آسایش و راحت اند،و بیشتر اهل و متوطنان و حکام ورئیس ایشان اعراباند.

و شهر بزرگ اردن را طبریه میخوانند و آن شهر بر کناره‌ دریا موضوع است با آبهاری] روان و درختان بسیار. و درازای آن دوازده میل است وپهنای آن دوفرسنگ است تا سه فرسنگن.

و در آنجا چشمهها[ی) آب روان هست. و از آنجا که آب بیرون می آید تا به شهر دوفرسنگن باشد وچون آن آب به شهر می رسد با آب دجله به هم رودی بزرگ می باشد. و هر پوست که در آن آب می اندازند تمامت مویهای آن پاک میریزد وهیچ باقی نمی گذارد، واستعمال آن به خوردن و آشامیدن متعذر می باشد: اما آن آب را به گرمابهها ومتوضاها به خرج می کنند.

و در اول حد غور ارطرف جنوب شهری هست به مسجد ابرعیم علیه السلم معروف، وبعضی آن را بحیره" میخوانند: و این حد می کشد تا بیسان8 و از آنجا میرود تا به زغر6 و از زغر6 تا به بحیره‌ میته10 و غور میان دوکوه است و زمین آن عظیم زیرا است، وبرف در آنجا بسیار نیماند، ودرختان و چشمهها و رودهاای) بسیار هست:

وصور شهری نزه وعظیم استوارست، بر کناره‌ دریا موضوع. وچنانشنیده آمد که در سواحل دریا[ی) آن اقلیم هیچ شهری قدیمتر از صور نیست، و تمامت حکماای] یونانی از آنجا بودهاند.

ویعقوب. علیه السلم. به شهر اردن مقیم بودی و چاه یوسف -علیه السلم- بقدر دوازده میل ازشهر صور دورترست درمیانه طبریه ودمشق [و اما جند] دمشق: و آن از بزرگترین شهرهای شام است در زمینی فراخ، و از حوالی کوهها بسر آن محیط و آبهاری] روان و درختان بسیار و مزرعها به یکدیگر متصل با خصب ونزاهت و دعت و راحت، و تمامت این بقعه را غوطه می خوانند. و پهنای آن یک منزل است و درازا دو منزل. و درمغرب وشام2 هیچ جائی نزهتر وخوشتر از غوطه دمشق نیست: وآب آن بقعه از زیر کنشتی مستنبط می شود که آن کنشت را فیجه2 می خوانند و اول آب که بیرون می آید به مقدار یک گز بلندی ویک ارش پهنا می باشد وبعداز آن برشکافها[ی] کوه روانه می شود و از آنجا چشمهای چند دیگر بر وی ملحق و متصل می باشد و رودی عظیم بهن وبزرگ می گردد و آن رود را یزید4 بن معویه5 در بهنای دجله روانه کرده است. و دو رود از آن متشعب و متفرق می شود: یکی را رود مزه6 می گویند و دیگری را رود قنات 3، و آن آب برشکاف کوه میرود چنانکه بیدا نمی باشد تا به موضعی که آن را نیرب 3 می خوانند و چون به نیرب6 میرسد بردوی زمین روانه وظاهرمی شود و گویند که نیرب3 آن موضع است که حق تعالی در حق وی فرمودکه: "و آویناهما الی ربوة ذات قرار و معین"، و آن رود اصل رودهای آن دیارمی باشد و آن را و بردا"1 میخوانند.

و در مبانه شهر دمشق درینا آب قنطرهای هست . و از کثرت وغزارت آن [369)

و عامه وآجاده راه شام حمض است ودر آن راه سنگها گستردهاند تا روندگان را مشقت وصعوبت کمترباشد: و انطر طوس گوشکی است بر کناره‌ دریای روم و آن ثغر اهل حمص است و مصحفی از مصاحف عثمان بن عفان- رضی الله عنه- در آنجا هست .

و سلمیه شهری خوش ونزه بر کناره بیابان است، وغالب در آن شهروتوابع و اعمال آن قبایل بنی هاشم ساکن ومتوطناند .

و شیزر، وحماة دوشهر کوچک و نزه ومعموراند با اهل بسیار وخلق انبوه، با آب و درخت و مزرعه بسیاران و حلب در چنده قنسرین موضوع است او آن شهری خوش ونزه است برسر [379] راه عراق و ms113 ثغور وتمامت شامان2.

و قنسرین نام موضعی است که شهرهای چند کوچکن را به وی اضافت می کنند و نسبت میبرند، وآن از سخترین1 شهرهای شام است.

و معرة مصرین" شهری است بغایت خصب و نزاهت، و درتمامت توابع و اعمال آن "اعذا" زراعت می کنند.

============================================================

و خناصره گوشکی است بر کناره‌ بیابان، وعمر بن عبدالعزیز- رحمة الله علیه- در آن گوشک مقام داشت.

و عواصم نام ناحینی است از آن موضع ، وهیچ جانبی را بعینه عاصم نمیگویند، وشهر بزرگ آن را انطاکبه می خوانند. و در نمامت اقلیم شام بغیراز دمشق هیچ چایی مهمورتر ونزهتر از آن نیست، و سوری بلندگرد آن شهر بر آوردهاند و نیز کوهی بلند به حوالی او محیط است، و در آن کوه مزرعه ودر ختان و آسیاب بسیار، و چنان شنیده آمد که حوالی سور شهر سواررا دو روزه راه است. و در تمامت خانهها و مسجد جامع و کوچه هسای ایشان آب روانه است و میرود، و در حوالی و نواحی وحدود آن ضباع و دیههاای] معمور ونزه با نعمت وراحت بسیار هست، وصخره[ی) که به موسی بن عمران- علیه السلام- منسوب است در آن موضع میباشد: و بالس1 شهری کوجک است بر کباره‌ رود فرات، و اولشهری که از عراق به شام میروند بالس1 است و آن بغایت عمارت و کمال نزاهت میباشد و فرضه فرات است اهل شام را.

و منبج شهری در بیابان است نزه وبا نعمت و راحت وافروبیشتر زراعت آن موضع " اعذا"2 است.

و سنجه نزدیک آن است و آن شهری کوچک است و به نزدیک قنطره ساختهاندکه درتمام شهرها واقلیم اسلام رفیعتر وعجیبتر از آن نیست و آنرا قنطره‌ سنجه4 می خوانند: و سمیساط بر کناره‌ فرات است به ازدیک جسر منبج، و ایشان دو شهر ms114 کوچک و نزهاند با نعمت و راحت بسیار و در آن مزرعهاری] باریاب و بخس (375] می باشد(و این هر دو شهر را آب از رود فرات است: و ملطیه5 شهری بزرگ است ودر تمامت شهرها[ی] ثغور کوه لکام هیچ شهری بزرگتر از ملطیه" نیست، وحوالی آن کوههای) چند هست و در آن کوهها درختان گردکان بسیار و اتواع فواکه فراوان می باشد تمامت مباح که آن را هیچ مالکی معین

و حصن منصور قلعه کوجک است و منبری نیز در آنجا می باشد و زراعت ایشان اغلب چیزی است از جو بزر گتر که عام آن را "جودیوان" می گویند1 وایشان آن را "عذی"" میخواتند.

و حدث ومرعش دو شهر معموراند باآب روان و زراعت بسیار و درختان فراوان، وایشان نبز هردو ثغراند و زبطره2 قلعهای است، و از شهرهاری) ثغر هیچ شهری وقلعه ای به روم نزدیکتر از آن نیست، واهل روم آن را خراب کردهاند.

و در غربی کوه لکام در بعضی از شکافها[ی) آن قلعهای هست که آن را هارونیه می خوانند، ودر آن درختان خرما بسیار و زراعت و خصب فراوان است وهرون الرشید آن را بتیاد کرده است و ازین جهت اورا هارونیه می خوانند.

و بیاس شهری کوچک است بر کناره دربای روم با درختان خرما بسیار و زداعت و تحصب ونعت: و اسکندرونه5 قلعهای است بر کناره دریاای] روم: و تینات * نیز قلعه[ای) است بر کناره دریا که چوب صنوبر که در شامات و مصر وثغور نقل می افتد از آنجا حمل می کنند.

وکنیسه اگوشکی است قدری از ساحل دورتر و در آن منبری هست و آن [389) نیز ازجمله ثغور است و منقب قلعه کوجک است وعمربن عبدالعزیز- رحمه الله- آن را بتیاد کرده است وبرافراشته ، ومنبری در آنجا نیزهست وجامعی به خط او در آنجا نهاده .

و ms115 عین زربه3 شهری کوچک است و در کوچکی چندانکه غوریه6 باشد ، و آن بغایت خصب و نزاهت است با میو[ه]ها[ی) فراوان و مزرعها[ی] فراخ و چنان شنودهاند که چون وضیف خادم می خواست که بهشهر روم رود معتضد درین شهر اورا دریافت.

و مصیصه دو شهرند . یکی را مصیصه10 می گویند و دیگریراکفربیا11، و این هر دو برطرف رود جیحان موضو ع اند و در میانه ایشان قنطرهای هست از

و رود جیحان از شهر روم بیرون می آید ومیرود تا مصیصه، بعد از آن به روستایی میرود که آن روستا را ملون میخوانند، و از آنجا به دریای روم می افتد و اذنه1 شهری معمور است با نعمت بسیار ومیولهاهاری) وافر، وآن به بزرگی به مقدار یک جانب از مصیصه باشد، و آن بر کناره‌ رودی موضوع است که آن را سیحان میخوانند و سیحان در بزرگی و طول و عرض از چیحان کمترمی باشد، و قنطرهای از سنگ بلند نیک رفیع و عجیب در آنجا هست، و این رود نیز از شهرروم بیرون می آید: و طرصوس شهری بزرگ است و در آن سواران و پیاده ولشکر بسیار جمع و خدم و حشم انبوه با ساز وآلت می باشد، و آن بغایت خصب ونزاهت ورفاهت است، و دو سور دارد، و در هنگام محاربت و مقاتلت از طرسوس2 هزاران هزار [385) سوار با آلت وساز تمام در اجنگ بیرون می آیند.

و در میان حد روم و آن کوهی هست و آن کوه فاصل است میان شهرها[ی] دوم و اسلام: و از حد سجستان و کرمان وپارس و کوهستان و خوزستان وتمامت عراق و حجاز ویمن وشامات و مصرگروه کروه در طرسوس، ساکن شده اقامت ساختهاند و ms116 بیشتر سکان آن شهرغریباند. جهت آنکه چون آن شهر را دینهاند از نزاهت و خصب و دعت و راحت در آنجا فرود آمده مقیم شدهاند و أولاس قلعهای است برکناره‌ دریا و در آنجا قومی زاهد و متعبد مقیم، و آخر عمارتی که از حدود اسلام به کناره‌ دریا[ی] روم می باشد آولاس است: و رقیم، شهری کو چک است به نزدیک بلتما و تمامت خانهها ودیوارها[ی] آن از سنگ نراشیده است، چنانکه هر که آن را مشاهدء کند پندارد که همه آن دبوار از یک سنگ است : و بحیره‌ میته 4 به نزدبک زغر6 است و آن از صدد و حساب غور است .

============================================================

و در آنجا چیزی هست که آن را "حمر" می خوانند وچون قدری از آن در میانه رزستان انگور شهر فلسطین می اندازند بار می آورند، همچنانکه درخت خرما از کاردوی نر به وی می نهتد و دیار قوم لوط را "زمین مقلوبه" می خوانند، ودر آنجا هیچ زرع وگوسفند وگیاه نمی باشد. و آن بفعهای ناخوش و زمینی سیاه است، وسنگها بسیارهست همه به مقدار نزدیک یکدیگر. و روایت می کنند از ناقلان معتمد که آن سنگها ازحجاره "مسومة" است که حق تعالی به قوم لوط فرستاده بود، و در تمامت آن سنگها در هریکن مانند مهری نهاده است و معان شهری کوچک است وساکنان ومتوطنان وملوک آنجا از فرزندان بنی امیهاند. و در آنجا قلعهای هست که اگر شراة و دزدان بریشان غلبه آرند در آن قلعه روند به محاربت و دفع وقمع ایشان به مناعت آن قلعه مشغول میشوند0/ (299) و خوران وبشنیته دو روستا[ی) بزرگ اند از چند دمشق وتمامت مزرعهاری] ایشان بخس است .

و بصری نزدیک بلفا است، وحوض که در خبر آمده است چنان شنیده شد که آن در میانه بصری ms117 و عمان است.

و شهر بغراس برراه گذرتغورست، وسیدةالنسا زبیدد خاتون - رحمها الله.

در آنجا میهمانخانه ای ساخته است و در تمامت شام بغیر ازینجا به هیچ شهری دیگر میهمانخانه نیست : و بیروت2 شهریخوش و نزه است با نعمت وراحت بر کناره‌ دربای روم ، و آن از صدد اعمال دمشق است، و امام اوزاعی - رحمة الله علیه - در آنجا مقیم بودی: والله اعلم بالصواب یادکردن تمامت مسافات شام اول حد درازا[ی] آن زمین از ملطیه 4 تا رفحه است : - از ملطیه4 تا منبج، چهار روز، و از منبج تا حلب دو روز،

و اگر کسی این راه را از بالس رود اول از بالس میرود تا حلب، واز آنجا تا انطاکیه، پس از آن با اسکندرونه"، و از آنجا تا بیاس*، وهمچنین میرود نا آنجا که به طرسوس می رسد، و آن نیز درمسافت ده منزل میباشد . الا آتکه راه مستقیم و روشن وجاده طریق اول است که یاد کرده آمد.

اما طرف دیگر از آن اقلیم از حد فلسطین می گیرد و از حد یافاه1 و میرود تا به ms118 رمله ، و از آنجا تا بیت المقدس، پس از آن تا اریحا11، واز آنجا تا زغر12، [295] بس از آن 1* .

* دریتچا چند برگ از نسعخه اقتاده است و برای اینکه نسخه را نا افتاده نشان بلهند به خط شبیه بهخط نسخه کامات * جامارق عست “ را افزوده اندکه با مضلب صنحة بعد موجود قدری بخواند، در حالی که هنوز آثاز ”راده‌" فدیمی پانین گوشه نست چب صفحه بافی است وچیزی است شبیه "داما ، (2) به هرحال دنباله شام تا اواخره طالب مربوط به خوزستان افتاده است، یعنی مطاق ترجمه دیگرمسالک از سطر نفم صفحة 68 تا مطر شسم صفحة 9 ومطابق سطر 2 صفحة ع متن عربی (دخویه) ذا سطر صنحة 92 علاقه مندان به یافتن مطلب تاچار ترجمه دیگررا خواعند دید. آنجه افاد، دنباله شام، دریای روم، زمین جزیره، عراق ، و نیمی از بعخش خوزستان است

و دیبا که در آفاق از آن حمل می کنند از شوشترمی خیزد، و جامه کعبه نیز از آنجا می برند . و در شوشتر سلطان طرازی ساخته است .

و خز و جامهها[ی] ابریشم که در آفاق حمل می کنند از شوش می خیزد، و در شوش نوعی از انواع ترنج هست مانندکف دست وپنجهها بروی با بوی، خوش: چنانک در هیچ موضعی از آن نمی باشد و شوشجرد1 که در آفاق حمل می کنند ازقرقوب می خیزد، و به قرقوب و شوش سلطان دو طراز بنا کرده است: و از بصنی به آفاق عالم پرد[ه]ها حمل می کنند ودر آن نبشته2 که "هذا عمل بصنی . و به برذون4 وکلیوان5 وغیر آن آن صنعت را می کنند ومی نویسند که این عمل بصنی2 است. اما معدن آن بصنی، است: و از رامهرمز نیزجامه ها[ی) ابریشم دربعضی مواضع نقل می کنند. وچنان شنیده آمد که مانی نقاش حر در آنجا کشنه شد، وبعضی می گویند که او درزندان بهرام بوده است و بعد از آن بهرام بینی او را برید وگردن اورا زد و قتلرا ظاهر کرد. و به رامهرمزانواع فواکه مخنلف الالوان والاوان جمع می شودکه درشهرها ms120 که درحوالی ونواحی آناند نمی باشد ، مثل درختان خرما وگردکان وبرف6 وترنج وغبره: و جندی شابور شهری خوش ونزه است با خیروخصب فراخ ودرختان خرما و زراعت بسیار و آبها[ی) روان، و یعقوب بن اللیث الصفار در آنجا از نزاهت و خوشی آن شهر و آنکه به شهرهای دیگر پیوسته و متصل است در آن فرود آمد و نا آن وقت که او را وفات رسید در آنجا مقیم بود، و این ساعتهم بدان جایگاه

و از نهر تیری جامهها[ی] رفیع وبا قیمت مرتفع میباشد، واز لطافت مقابل 4091) و ممائل جامه هاریم بغداد امی باشد و از آن در بغداد حمل می کنند وبه جامه هاری) آنجا مشابه ومعارض می باشد وهم بدان نرخ میفروشند و جبی شهری خوش ونزه است و اورا روستاری) بسیار وپهن هست، وشیخ کبیر ابوعلی جبائی که در عصر خود امام اهل اعتزال بود از آنجا بود و یک طرف از خوزستان به دربا می کشد، وتمامت آبهای خوزستان به حصن مهدی جمع میشوند و از آنجا به دریا می افتند، وهمچنان پهن میشود تا آنجا که به جزر و مد می رسد، و چندان فراخ می باشد که مانند دریایی می گردد و از طیب تکههای1 نیکومانند تکه[های] ارمنی می خبزد چنانکه در تمامت شهرها[ی] اسلام بغیر از ارمن بهتر از آنجاکس نمی سازند ، مگر به روز گار ما به نو به طوس میسازند که آن قدری نیکوتر و لطیف تر از طیبی و ارمنی است: و سنبیل شهری است به نزدیکن حوالی پارس و در ایام محمد بن واصل تا آخر دولت سچزیه" آن از اعمال بارس بوده است . بعد از آن به اعمال خوزستان مضاف و ملحق شد و زط2 وخابران2 دوکورهاند برکناره دو رود آب روان موضوع.

و بنیان 5 نزدیک سردن4 است به زمین پارس و اصفهان، و هوای آن قدری سرد می باشد، ودرحوالی و اتباع ms121 و نواحی خوزستان هبچ روستایی سرد سیر نزدیکتر از بنیان1 نیست: و آسکن“ دیهی است و در آن منبر نمی بحاشد، وحوالی آن درختان خرما بسیار محیط شده است، وچنان شنیده آمد که "ازارقه " را در آنجاخصومت افتاده بود. و آن چنان بود که دو هزار تن از بصره در بی چهل مرد دزد و شراة بیرون آمدند تا ایشان را مخذول و هلاک کنند ، چون به آسکن رصیدند به محاربت و مقاتلت آغاز کردند. این چهل مرد تمامت ایشان را بکشتند. ودوشاب ارجانیکه (405) در آفاق حمل می افتد از آنجا مرتفع میشود0!

و مناذر بزرگ ومناذر کوچکث، دوشهراند معمور به درختان خرما وزراعت

اما بیسافات میان شهرهاای] خوزستان اول از پارس تا عراق دو راه، جاد، و شارع وبزرگ است: یکی از آن تا بصره میرودو از آنجا تا بغداد، و دوم راه از پارس تا واسط و از آنجا تا بغداد .

اماراه بضره : - از ارجان تا آسکن1 نزدیک دومنزل سبک باشد، - و از آنجا تا زیدان2 یک منزل، وزیدان2 دیهی است، - پس از آنجا تا به دورق یک منزل، و دورق شهربزرگ سرق است، - و از سرق تا به خان مردویه یک منزل، و آن خانی است که سیاحان در آنجا فرود می آیند، - و از خان مردویه تا باسیان یکث منزل، و باسیان شهری میانه است ، نه کوچک و نه بزرگ، وبغایت معمورست ، و رود آب در آنجا به دو قسمت بریده میشود، و از باسیان تا حصن مهدی دو منزل، ودر آنجا نیز منبری هست، و آن را در آب میتوان رفتن. و نیز از دورق تا باسیان در آب میروند وراه آب آسانتر از راه بیایان است : و از حصن مهدی تا بیان یک منزل، ودر بیان منبری هست، ودرین موضع حد خوزستان ازین طرف منتهی میشود، و بیان بر کناره‌ دجله مبنی است، وهرکه میخواهد از ms122 آنجا به کشنی4 می نشیند. ومیرود نا ابله5، و اگر میخخواهد برپشت آن می رود تا برابر ابله5. پس میگذرد از آن آب و به ابله" میرود.

و اما راه واسط: از آنجا تا بغداد اول از ارجان تا سوق سنبیل یک منزل، - و از آنجا تا قرقوب ورامهرمز دومنزل، - بس از رامهرمز تا عسکر مکرم سه منزل، - و از آنجا تا جندی شاپور یکث منزل، - و از آنجا تا شوش یک منزل،

تمامت مسافت دیار خوزستان این است که یاد کرده آمد.

واشی صفحات 85-82 فه 1_ شاید شوشنجرد (عربی: سوستجرد). نوعی هارچه بوده است 2 تصنی 3- نبسته ( نبشته) 4- ردون ا 9. کیلوانا6. عربی و ترجمه دیگر فارسی عبارت مربوط به فواکه را ندارند جز نسعخهای درقاعره که عبدالعال درحاشیه صفحه 65 ms123 چاپ خود نقل کرده : ثلج. اما به گمان من علی الظاهر باید تحریقی باشد از

صورة پارس (415 (429 صورت هارس است) صورت پارس وآنچه درحوالی و اضعاف آن است این بودکه درین جدول ثبت کرده شد و آن برشکل مربع است ، الا یک گوشه از آن که نزدبک اصفهان است و گوشهای دیگر که از طرف کرمان است نزدیک بیابان.

و درحدی که ملاصق ومتصل دریا است از اول تاآخراین مسافت برین تقدیر مقوس مینماید و آن دو گوشه دیگر که از طرف اصفهان و کرماناند ربع آن می شود، جهت آنکه از شیراز وخوزستان میان ایشان هر دو تاکرمان واصفهان مسافت چندان است که نیمه از راه شیراز تا خوزستان، ومیان شیراز وشهرها[ی) گرمسیر اقلام ms124 کرمان ین مقدار است: و درین جدول صورت پارس وحدود آن بی روستا وکوههاکه درحوالی و نواحی آن محیط شده گفنه شد، اگرچه درحوالی آن کوه خود کمتر میباشد.

و شهری نیز که در آن منبرنبوده است درین چدول ثبت کرده نیامد وبه شرح

و بهترین و قدیمترین این شهرها کوره‌ اصطخر است، ونام او خود اصطخر نهادهاند، وآن بهترین کورههای1 آن دیارست : و اردشیرخره به بزرگی وطول وعرض نزدیک آن باشد، و شهرقصبه آن را جور، می خوانند، و درین کوره شهرهای چند داخل است مثل قباد و جره آو غیره.

و اردشیرخره را شهرها[ی] دیگر بزرگنر از چور وتوابع ولواحق واعمال هست مثل شیراز وسیراف و لیکن جور شهراردشیر [خره ا]ست جهت آنکه اردشیر آن را بنا کرده است/ 426 ودارالملک او بوده است .

و شیر از قصبه تمامت شهرها[ی] پارس است، و امرا و اهل دواوین ورؤسا در آنجا مقیم میباشند، و آن شهر ازقدیم نبوده است و در اسلام آن را به نو پدید کردهاند .

و در طول وعرض دارابجرد نزدیک آن باشد ، وقصبه‌ آن را دارابجرد نیز میخوانند.

و شهر فسا بزرگتر ومعمورتر از آن است، الا آنکه کورهها را ودیهها را به دارالملک نسبت می کنند، و شهر آن را دارا بنیاد نهاده وشهر کرده است: وکوره ارجان در بزرگی نزدبک آن باشد، و شهر بزرگ آن اقلیم ارجان است. و در آن اقلیم هیچ کورهای بزرگنر از آن نیست.

وکوره سابور به بزرگی نزدیک آن بساشد، و درین کوره ms125 شهرها[ی] چند بزرگتر از آن هست مثل نو بندجان ، وکازرون . اما این کورهها به سابور نسبت

وامازموم اپنج است: و اول زم جیلویه4 است و آن بزرگترین زموم است و آن را زم الرمیجان2 نیز می گویند.

و در بزرگی زم احمد بن اللیث که آن را لوالجان4 می گویند نزدیک آن باشد.

و زم حسین5 بن صالح که آن را زم الدیوان می خوانند در بزرگی نزدیک زم لوایجان" باشد . بعد از آن زم شهریار وآن به زم البازنجان* معروف است : و اما آنچه ازین زموم در حدود اصفهان است1 زم احمد بن حسن و آن را زم کاریان“ می خوانند و آن زم اردشیرست.

واماحیهاای] کردان و حبهای کردان از آن بیشترست که در عدد واحصا محیط و مضبوط شود.

چهت آنکه شنیده شد که در زمین پارس خانههای کردان بادیه نشین از پانصد هزار بیشتراست که درزمسنان وتابستان از موضع به موضع به انتجاع می روند، همچنانکه 639) اهل عرب.

و ازین جمله که یاد کرده شد در هریک خانه از آن بی مبالغه وتأکید از خدم و عبید وحشم ازجنس مرد، بیرون از زن وکوچک، از یکی تا ده بیرون می آیند.

و درین مختصر از اجناس و اوصاف و حلیت و هیأت و حرکت وصکنت و عدد ایشان چندان که مقدرت باشد درضبط گنجد بیان کرده شود، ان شاءالله نعالی. و این گروه ازین عدد درهیچ گونه نقصان نمی باشند مگر به دیوان صدقات .

[رودها] اما رود بزرگ که در آن طرف است که اگر کشتی در آن بیندازد عبور تواند کردن چند رود معدودست وایشان بغایت شیرین و گوارقده وسبک می باشند: اول رود طاب ودوم رود شیرین ورود شادکان و رود درخید 10

و قلعهای چند منیع و حصین در هر طرفی و ناحیتی از آن اقلیم هست و بیشنر آن به ناحیت سیف بنی الصفار است، و هریک به مقام خود مشرح و مفصل گفته آید .

و اول نام هر شهری که در آن اقلیم وآنچه از لواحق وتوابع آن باشد مثل دیه ومزرعه وآب وغیره، هریک علی حده، شرح گفته شود. وروستا کهدر آن ناحیت [435) از شهرها مستبد است و در دواوین جدا و منفرد آن نیزگفته آید، و ازین مجموع

و ناحیت روذان در قدیم از صدوکرمان بوده است. بعد از آن با دیار پارس مضاف وملحق شد. ومقدار درازی آن ناحیت شصت فرسنگ است : وابرقوه و اقلید2 و سرمق وجوبرقان وشهر آن مشکان4 است و ارخمان5 و جارین2 [وقوین] وطرخنیشان" وبوان ورهنان8 و برم، وآن دو شهر است ms127 : یکی آباده وآن دیه عبدالرحمن است ودیگر مهر زنجانه1 وخورستان11 و بودنجان12 وصاهکثالکبری، وصاهکن الصغری ومروست12

ودرین جمله که یادکرده شد هیچ جای منبر نیست، و شهرهای چند دیگر اول انار وکیش(4) وخبر الاذکان5، وشهرآن را اذکان می خوانند ورادان و سرصک" وهزار ومایین2 و ابرج وقونه (4).

ورامجرد وطسوج10، وشهر آن را خرمه11 می خوانند وحیره16 وکاسکان [و مهرجاسقان] [و جفوذ] وحمر14 وفاروق وسرواب14 ومهرجان15 وسمان

واما نواحی شهرهاای اردشیرخره اول شیراز و آن مقرو مکان ملوک و عمال آن دیار است و آن را سیزده طسوج هست، و در هرطسوجی دیهی معمورو به عمارتها بیوسته و ملاصق، وهر یک طسوج از آن در دیوانی مفرد در دساتیر حساب مثبت و ذکرعدد هریکن این است که گفته آید .

اول طسوج کفره العلیا، طسوج کفرة السفلی طسوج کیر14 طوج جویم15 طسوج دصکان طسوج تنبوک16 طسوج کاریان12

و موضع مسجد جامع وبازارها از شاهمرنگ، وجایگاه خانهها[ی) امرا و عمال از ساربانان .

و در جویم منبرحست یادکردن بوادی اردشیر خوه اول جوره1 و میمند11 و شهر آن مایین10 است وصیمکان12 وخوار14؟

وفرجان15 و باسجان1 و خنیفغان17 و خبر10، و آن غیر از خبر1 شهر اصطخراست ms128 وبادوان وخورسنان25 و فوسجان2 عل و جیرین22

و در بلاد سابور و ریشهر12 منبر می باشد و در بنیان14 وکهکاب15 وجلادجان16 وملجان17 * در متن فارسی چهار آمده ولی درمتن عربی "خمسة" آمده و در هر دومتن بنج آبادی یاد شده است .

============================================================

وامازم جیلویه، به رمیجان1 معروف است و درین زم از اطراف وحدود برومحیط می شود ر نفس آن زم از طرف اصفهان میگیرد، وطرفی از کوره‌ شهراصطخر، وطرفی دیگر [455] از شهرسابور، وطرفی از شهرارجان، وحدی دیگراز آن’به بیضا میرسد، وحدی دیگربه حدود اصفهان متصل می باشد، وحدی دیگراز آن به حدود خوزستان منتهی میشود، وحدی دیگر به ناحیت سابورمی کشد و آنچه دراضعاف واطراف و حوالی ونواحی این موضع امت از ضیاع و شهر و دیه و غیره از اعمال وصدد ابن زم است: ms130 1و1ما زم بازنجان] و در حوالی ونواحی اعمال اصفهان گروهی از بازنجان" متوطن اند وایشان گروهیاند از اقوام باز نجان8 که ایشان از صدد شهریار9اند. واز قوم بازنجان هیچ یک دراعمال پارس اقامت نمی سازند ومتوطن نمیشوند. اما آنان [را] ضیاع و املاک و دیهها[ی] بسیار در آن دیار می باشد.

واهازم دیوان از آن حسین بن صالح است، و آن از شهرها وتوابع سابورست، وحدی

وامازم اللوالجان از آن احمد بن اللیث است، وآن از کوره‌ اردشیرخره است. یکحد از آن به نزدیک دریا متصل می باشد، وحوالی آن سه حد محیط است.

و آنچه دراضعاف و اوساط آن می باشد از شهرودیه ومزرعه از حساب وصدد آن می گیرند.

واما زم کاریان" یک حد به سیف [بنی آصفارمی کشد، ویک حد دیگربه زم بازنجانه وحدی دیگر از آن ملاصق دیار کرمان میباشد، وحدی دیگر به اردشیرخره می پیوندد، و تمامت که یاد کرده آمد در اردشیرخره است.

یادکردن جماعت کردان که به پارس و حوالی آن قی عی باشند اول کرمانیه4 و رامانیه" ومدثر8 وحی محمدبن بشره و بقیلیه10 و بنداد مهریه11 وحی محمدین اسحق و با و اسحاقیه و اذرکانیه12 و شهر کیه

و در زمستان و تابستان جهت آب وگیاه از موضع به موضع نقل می کنند الااندکی از ایشان که در حدود شهرها[ی) گرمسیر یا سردسیر بسافند که در یک موضع مقیم شده باشند و از آنجا منتقل نشوند و ایشان را ازاسباب و آلات وحیوان وامتعه واقمشه وآلات حرب وقوت و شوکت چندان هست که سلطان هرگز ظلم وتعدی بریشان نمی تواند کردن از کثرت و شوکت ایشان. و رمه وگوسفند با ایشان بسیارمی باشد. اما شتر کمتر دارند.

وگروه کردان بغیر از بازنجان1 که از موضع خود نقل می کنند هیچ کس دیگر افتجاع تمی کنند و ایشان تا به حد اصفهان جهت چراگاه می روند، وبیشتر چهاربای ایشان اسبان ترکی می باشد، و ایشان را مال ونعمت و وسع و دعت وافرمی باشد وهینت و مذهب وسیرت ایشان مانند قبایل عرب و بربراند وهمچنان ایشان در زمستان وتابستان بهطلب آب وگیاه میروند.

و چنان شنیده شد که عدد احیاه ایشان ازصد بیشترمی باشد و آنچه ذکراعداد ایشان ممکن است او برخاطر مرسخ بقدر سی حی باشد، و درین کتاب این جمله از [468) بیش گفته شد.

یادکردن قلعههاای] پارس دراقلیم پارس شهرهاری] چند هست که به قلعه ها[ی) حصین ومنیع استوار و در حوالی آن سورهای رفبع محیط، و نیز فهندزات * درایشان هست و کومهاری] مفردو بلند و از خانهها دور، و در بالای ایشان قلعهها ساخته و شهرها که در آن فلعمعا می باشد اول در اصطخر قلعه ای هست وخوالی او سوری در آورده و به شهر کنه و بیضا و سرمق قلعهها هست.

و در شهر اقلید فهندز و قلعه و سوری هست: و در قریه آس فهندزی وسوری مست: * چون درنسته همهجا ” قهندز ms132 " أمده است ته "قهندز" همان صورت نکاهداشته شد، "قهندز" در متن عربی است، در متون دیگر ازجمله شیرازنامه زرکوبهم "فهندز" آمله است :

و به دارابچرد و روبنجه قلعه وربض مست: و در سابور سوری هست، اما ربض نیست ودر جنجان6 قلعه وربض هست: و در جفته" قلعه هست و اما قلعهها که در آن ناحیت است چنان شنیده شد که برکوهها[ی] دیار پارس به نزدیک شهرها و آنچه از توابع ولواحق آن است دربعضی از ایام شمرده شده است در دواوین حساب پنج هزار قلعه بوده است، و ذکر تعداد آن به تطویل و ملالت مودی و مقصی خواهد بود وابراد تمامت آن درین موضع تعذری مرچه تمامتردارد، الا هریک در دواوین عمال مکتوب ومثبت است و آنچه درخاطرمرسخ بود به طریق اجمال وایجاز گفته شد، والله الموفق والمعین.

و درین دیار قلعههای چند هست که سلاطین و جبابره اکاصره و اکابره از رزانت و حصانت و مناعت آن هیچ یکن بر فتح آن قادر نشده وغالب نگشتهاند.

و ازین جمله یکی قلعه دیگدان8 است و آن قلعه را به جلندی نسبت میبرند (479] و هیچ کس به زبر آن نمی تواند شدن و آن موضع مرصد آل رعماره است وعشر محمولات کشتیها در آنجا می گیرند.

و دیگرقلعه کاریان10 و آن برکوه طین11 است و محمد بن واصل با لشکری بسیار وخدم وحشی وافرقصدفتح وهدم آن کرد، واحمد بن الحسن الازدی در آنجا متحصن شد و چندان جهد بلیغ نمود ازفتح آن عاجز وقاصرماند.

و دیگرقلعه سعیداباد به رامجرد12 که از کوره اصطخراست و آن بر کوهی بلند عظیم ومنیع مبنی است چنانکه از بالای کوه تا بدان قلعه دربلندی بقدریک فرسنگ راه است. واین قلعه درایام کفروجاهلیت به ms133 قلعه اسفندباد12 معروف بود، چون اصلام شیدالله ارکانها وثیت قواهدها- رسید زیاد بن ابیه 14 درابام خلافت امیر المؤمنین عای بن ابی طالب-علیه السلام در آن قلعه متحصن شده بعداز آن آن را نسبت به زیاد می بردند. ودرایام دولت بنی امیه منصور بن جعفر که حاکم پارس بود در آنمتحصن

و قلعه اشکنوان1 از روستای مایین است، و آن قلعه نیک حصین و منیع می باشد با چشمه آب روان، و راه ارتقای آن عظیم مشق وصعب می باشد: و قلعه جوذرز2صاحب کیخسرو4 است و آن موضع را "سویقه"5 می خوانند و ازصدد و قبیل کامفیروز است، و آن قلعهای نیک بلند وحصین می باشد. [475) و دیگر قلعه جص و آن به ناحیت ارجان است، وتمامت متوطنان ومقیمان آنجاگبراند و دانشمندان ایشان در آنجا کنابهای فرس را درس می گویند، و آن قلعهاینیکن بلند ومنیع است: و قلعههای چند دیگرهست که کس برفتح آن فادرنمی شود الا به مکرواحتبال و آن بیش از آن است که شرح عدد آن درین اوراق مستوفی شود، یا ms134 هیچ یک مدرک کلی آن تواند شد، والله اعلم بها.

یادکردن آتش خانهها که در آن موضع است آنش خانهها[ی) پارس از آن بیشترست که در عد و حد محصور و مقصور تواند بود اما هیج دیهی وروستایی نباشد الا که در آن البته آتش خانهها[ی] بسیار باشد، الاماشاءالله و آنجه مشهورترین و معروف ترین آتش کد[ه]های آن اقلیم است و آن را تعظیم بیشترمی دارند وبردیگران ترجیح وتفضیل می نهند ممکن وقابل تعداد هست: اول آتش کده کاریان2 است و آن به آتش کده بارنوا3 معروف میشود.

============================================================

و آتش کده دیگرهست نزدیک برکه جور و آن را بارین2 میخوانند و کسی که آن را مشاهده کرده بود مرا معلوم کرد که گرد آن به زبان پهلوی نوشته است که سی هزاردرهم به خرج آن شده است: و دیگر آتش کده به چره2 که بر در سابوراست و آن را شبر خشین] می خوانند.

و به در ساسان نیز آنش کدهای هست که به جنبدکاوسدمعروف می شود: و به کازرون آتش خانه ای هست که آن را جفته6می خوانند.

و دیگری هست به کلازن2 معروف: و به شیراز آنش خانه[ای) هست به کارنیان" معروف و دیگری هست که آن را هرمز می خوانند و این آتش کده به دروازه (489] شیرازست ابه دیهی که آن را برکان می خوانند و آتش خانه دیگرهست به مسوبان10معروف: و هر گه ازیشان می خواهد که در بعضی ازین دیرها مقیم و مجاور شود البته پیش بعضی از معتکفان آتش کده و دانشمندان ایشان متعرض می شود نا او را به گمیز گاو غسل می کنند و بعد از آن مجاور و ms135 معتکف میشود بادکودن رودهای آب که در ناحیت پارس است اول یک رود آب خوش از اصفهان در آن اقلیم روانه میشود به نزدیک برج1 ودر رود مسن2امی افتد و رود محن12 ازحدود اصفهان بیرون می آیدوبه ناحیت سردن13ظاهر می شود، و به نزدیک دیهی که آن را مسن14 می خواننداین هردورودهاری] آب با یکدیگر جمع میشوند و از آنجا میروند تا به در ارجان به زیر قنطره تکان15 و آن قنطره میان پارس و خوزستان است وتمامت روستای16 ریشهر از آن آب زراعت می کنند و بعد از آن به نزدیک حد شوشتر به دریا میافتد و اما رود شیرین12 که به ناحیت بازرنج 18 است [از کوه دینار] بیرون

و اما رود شادگان4 از بازرنسج" و کوهها[ی] آن بیرون می آید و روانه میشود به تنبوک مورستان، و خان حماد، و تمامت [روستای ) زیزانیزد2 و نائین“ و کهرکان را آب می دهد، و از آنجا می رود به دشت دستقان15، و از آن موضع می رود نا آنجا که به دریا می افتد و اما رود خوبذان 11، از خوبذان 11 بیرون می آید و روستای خوبذان11 و انبوران12 را معمور می دارد، پس به جلادجان 13 ریخته میشود و از آنجا به دریا میافتد و اما رود درخید14 از کوهها[ی] جویخمان 15 بیرون می آید و به دریای درخید14 می افتد.

و اما رود رتین16 از خمایجان الاعلی"1 بیرون می آید ومیرود تا به زیریان18 میرسد. پس به رود سابور میافتد، بعد از آن از رود سابور ریهیذه’1 میشودا و می گذرد تا به توج20 ساها21، واز آنجا به دریا می افتد.

و رود اخشین12 از کوهستان ms136 داذین2) بیرون می آیدوچون به جنقان24 میرسد در رود توج15 میافتد.

و اما رود سکان از روستای رویحان26 بیرون می آید از دیهی که آن را شاد فری’2 می خوانند و مزرعها[ی) ایشان راآب می دهد وبا خصب و نزاهت می کند: بعداز آن ربهیده11 میشود به روستای سیاه28 وتمامت آن روستا را آب میدهد، و از آنجا می رود به کوار و آن را نیزآب میدهد، و از آنجا می رود به صیمکان26 و آن را نیز سیراب می کند. پس به کارزین میرود و آن را نیز آب می دهد، واز آنجا میرود به دیهی که آن را سک می گویند، و از آنجا به دریا میافتد. و آن وادی را خود سکت می خوانند و در میچ رودی از رودهای پارس معمورتر ازین نیست: و اما رود جرسق"2 از روستای ماصرم بیرون می آید، و روستای مشجان21را میشکافد، و از آنجا میرود به زیر قنطره‌ حجاره‌ عادیه که آن به قنطره‌ سبوک22 معروف است، و بعد از آن به روستای خره22 درمی رود و آن را آب میدهد، و از

4997] و رود تپرزه12 از ناحیت دارجان14 سیاه بیرون امی رود وروستای جنیفغان15 را و جور16 را آب می دهد، و از میانه اردشیرخره بیرون می آید، و بعد از آن به دریا می افتد و اما رودهای دیگر که در بزرگی وطول و عرض از آنچه یاد کرده شد کمتراند بیش از آن است که در عدد محصی ومحیط تواند شد، والله اعلم باعدادها.

یادکردن دریاهاای] فارس بدان که دریای پارس شعبهای از دریای محیط است که از صین بیرون می آید و از شهر واق واق’1 می گذرد تا می رود بر حدود شهرهای صند و هند و کرمان تا آنجاکه به پارس میرسد: و این دریا را از سایر و کافه ممالک جهت آن به پارس نسبت می کنند که از آنجا که این دریا از محیط متشعب می شود تا به پارس هیچ مملکتی معمورتر ازین نمی باشد و ملوک و رؤسای آنجا الی یومنا هذا پیوسته بردور و نزدیک حوالی و اطراف آن دریا در محاربت ومقاتلت مستولی و متغلب بودهاند، و نیز از جهت آنکه در هیچ موضعی از بارس که دریا در آن باشد نیست که کشتی در آن رود و از حد آن مملکت بگذرد مگر به پارس.

============================================================

و دیگر دریای دشت ms138 ارزن و آن از صدد وحساب کوره سابور است، ومقدار طول آن ده فرستگ است، وآن دریا را آب خوش وگوارنده است، ودربعضی/ [495] از اوقات آن دریا خشک می شود چنانکه هیچ آب بر وی نمیماند مگر اندکی، وگاه باشد که آب آن چندان زیادت میشود که ده فرسنگ را مشتمل می باشد ودر حوالی وکناره‌ این دریا عمارت و زراعت محتف و محیط است . و تمامت مامی شیر از از آنجا می باشد.

و دیگر دریای توزه و آن از حساب کوره سابور است به نزدیگ کازرون و درازی آن ده فرسنگ است و آب آن شور می باشد وصیدها[ی] بزرگ ومنافع بسیار در آن هست : و دیگر دریای جنگان6 و آب آن شور می باشد و از تمامت اطراف وحوالی آن نمک هست و مقدار طول آن دوازده فرسنگ است، و درحوالی وحواشی این دریا دیههاای) معمور ازصدد وحساب کهرجان می باشد. و این دریا از اعمال اردشبر خره است وابتدای آن از دوفرسنگی شیرازست تا آخرحد خوزستان.

و دیگردربا[ی] باسفهویه2، ودبر باسفهویه2 در کناره آن مبنی است8، وآب این دریا عظیم شور می باشد و مسافت طول آن هشت فرسنگ است ، و در آن صیدها[ی) وافر وانواع متافع هست، و درحوالی وحواشی آن بیشههای چندهست و دریشان دوخ تر و نی وگز وغیره که اهل شیراز از آن منتفع و متمتع می باشند .

و این دریا از حساب کوره‌ اصطخرست به نزدیک زرقان، وزرقان از روستاای) هراه است.

============================================================

و در ایام قدیم وعهد بعید در خوالی اصطخر سوری بوده است واین ساعت از آن چیزی باقی نیست: و بنای خانههای آن شهراغلب از سنگ و گچ بقدر وسع طاقت صاحب البیت بر آورده است: و قنظره‌ خراسان به دروازه‌ شهر است ازطرف خراسان، و در عهد وایام ما از پس قنطره‌ خراسان خانههای چند ساختهاند که در قدیم الدهر نبوده است و اما سابور شهری است که سابور ملک آن را بنیاد نهاده است و آن در فراخی وطول و عرض مقابل وممائل اصطخرباشد، و دراصطخر وبا بسیار هست، الاهوا[ی) صحرا و بیرون از شهر درست ترولطیف ترست.

و دارابجرد را دارا بنا کرده است و ازین جهت او را دار ابجرد میخوانند یعنی که داراکرد. و در حوالی آن سوری نو ساخته هست مانند سور شهر جور و نیز خندفی کردهاند که آب چشمه و آنچه از حوالی و نواحی واطراف آن شهر از زمین می تراود در آن خندق می افتد، و درمیانه آن خندق گیاهها[ی] خشک هست:

و آن دیه را از اصطخر و سابور و دارابجرد معمورتر [کرد] و نعمت در آن موجود نرست . و سوری معمور از گل حوالی آن هست، وخندقی نیزدر آنجاکرده و آن را چهار دروازه هست: یکی از طرف مشرق و آن را "دروازه مهره می گویند و دیگر از طرف جنوب و آن را "دروازه اردشیر" میخوانند . و درمیانه شهر مانند دکه بزرگ بناکرده هست و آن را "طربال " میخوانند و اهل فرس آن را "ایوان" می گویند، و دروازهای از طرف مغرب وآن را "دروازه‌ بهرام" می گویند، و یکی ازطرف شمال و آن را "دروازه هرمز" میگویند.

و کیاخره2 بنایی است که آن را اردشیر ساخته است .

و چنان شنیده شد که آن شهردر بلندی چنان است که هر که در بالای آن بایستد البنه برتمامت روستا و شهر مطلع باشد . وبلندترین بناهای آن شهر آتش خانهها است و در برابر آن کوهی هست که آب از آنجا بیرون می آید و در بالای "طربال"

و اما کارزین شهری کوچک است و در طول و عرض مقدار دو دانگی از اصطخر باشد و قلعهای در آنجا هست. و این شهر در بزرگی و اهل وقوت واصباب چندان نیست که واجب کند آن را درسلک شهرهای دیگر در آوردن ، الاسبب آن بادکرده شدکه قصبه قباد خره1 است: و بزرگترین کور[ه]هایی که در حوالی اصطخرست از طرف خراسان کنه است، وکثه حومه یزد است و بعد از آن ابرقویه در بزرگی نزدیک آن باشد.

و بزرگترین شهری ازین اعمال که به ناحیت و به نزدیک کرمان است رودان وهریه2 است:

و اما کثه که حومه یزدا است شهری خوش ونزه [و] با نعمت فراوان وراحت بیبایان به کناره‌ بیابان موضوع است و آب و هوای)آن خوش و درست میباشد، [515) و تمامت روستای آن با خصب و ارزانی ونعمت و دعت هرچه تمامتراند، و بیشتر بنیاد خانههای ایشان از سغ گل2 می باشد.

و نیز شهری از توابع و لواحق آن هست و در آن شهر قلعهای ساخته و در آن قلعه دو در از آهن کرده: یکی را "باب ایزد"2 میخوانند و دیگررا وباب مسجد" جهت آنکه آن در به مسجد جامع نیک نزدیک است، ودر آن شهردومسجد جامع هست و هر دوبر کناره‌ شهر موضوع و مبنیاند . و آب آن شهر از کاریز بیرون می آید. و نیز از طرف قلعه رودی آب از دیهی بیرون می آید و به کناره‌ آن شهر روانه می باشد. و آن دیهی خوش و نزه است با حصب و نزاهت و نعمت و راحت و درختان فراوان و انواع و الوان فواکه بی پایان چنانکه چندان از انواع فواکه از آنجا بیرون می آید که در همه حوالی و نواحی نقل می کنند و از آن فاضل در حوالی اصفهان حمل می کنند. و در آنجا معدن سرب می باشد. و آن را روستاای] بهن با خصب و نزاهت نیز می باشد ، ودر کوهها[ی) آن درختان و گیاهها[ی] بسیار با منفعت می باشد و در تمامت آفاق از آن حمل می کنند، وبیرون شهر ربضی هست و در آن ربض خانههاای) معمور و تمام عمارت و بازارهای بسیار، وغالب اهل آن به اجناس علوم خوض می کنند. اما غالب درنحو ولغت وانشاء وکتبت مشغول و مشعوف می باشند و ابرقوه، شهری خوش و تزه امت با خصب و نعمت وارزانی و راحت، با خلق انبوه به یکدیگر در آمده . در طول وعرض مقدار دودانگ ms143 اصطخر باشد و بنای خانههای آنجا به یکدیگر متصل وملاصق است وغالب بنیاد خانههای ابرقوه و یزد سغ گل است. و درحوالی و اطراف آن هیچ درخت و پستان نمی باشد مگر به موضعی که از شهر قدری دورتر باشد.

و روذان دیهی خوش و معمور است. درطول وعرض وخانه وبازار و اهل [529) مقابل وممائل ابرقوه باشد، الا زمین روذان سبزتر ونزهتر از ابرقوه می باشد واساس

و سرمق شهری سبز و لطیف [و] با نعمت و نزاهت است، و نرخ امتعه و اطعمه در آنجا نیک ارزان می باشد و بزرگترین شهرهای اصطخر بیضاست و آن را بیضا ازجهت آن می خوانند که در آن شهرقلعه[ای) هست که مردم از دور سپیدی آن را مشاهده می کنند، و آن موضع لشکرگاه مسلمافان بوده است در آن وقت که درفتح اصطخر مشغول بودند چون از محاربت ومقاقلت باز گشتندی آنجا را قصد می کردندی وبا یکدیگرجمن میشدند. و پارسیان آن را نشاتک1 می خوانند و آن دربزرگی وطول وعرض مقابل اصطخر باشد، وبنیاد خانههای ایشان از قل می باشد و در عمارت وخصب وراحت کمالی هرچه تمامتر دارد و از "بارخواره ایشان اهل شیر از منتفع می باشند.

بادکردن شهرهاای] سابور بزرگترین شهرها[ی] این کوره کازرون و جره2 و نوبنجان 3 است و بنیا: خانهها[ی] کازرون و دیگر حرشهرهای آن نواحی ح از گل اند و در بعضی از آن سنگ و گچ استعمال می کنند. وایشان نیزمعمور وفراخ وسبز ونزهاند وخانهها[ی] همه به یکدیگر ملاصق ومتصل وکازرون و توبنجان2 در بزرگی و طول و عرض نزدیک یکدیگر باشند الا آنکه بنیاد خانههای کازرون استوارتر ومحکمتر می باشد و قلعهها در آن بیشتر از نوبنجان4 است. ودرتمامت پارس میچ جایی آب و هوا درستر و لطیف تراز کازرون نیست، و آب ایشان از چاه می بماشد. و آن شهری نیک فراخ و معمور ms144 است با میوره]ها[ی] بسیار. وسبزتر و نزهتر شهرها[ی] کوره سابور کازرون و نوبنجان2اند.

و بزر گنر شهرهاای] دارابجرد فسا است و آن شهری خوش و نزه است و خانههای آن شهر از یکدیگر جدا بنا کرده است و شوارع و راهگذرها[ی] [525) مردم افراخ و در بزرگی وطول و عرض مقابل ومماثل شیراز باشد، وآب وهوای فسا خوشتر از آب وهوای شیرازاست وخانه ها[ی) فسا نیزفراختر از شیراز می باشد: و بنیاد خانهها[ی] فسا تمامت از گل است. و بیشتر چوبها که در خانههاری) ایشان

و نیز شهری از توابع و لواحق آن هست و در آن شهر قلعهای ساخته و در آن قلعه دو در از آهن کرده: یکی را "باب ایزد"2 می خوانند و دیگررا وباب مسجد" جهت آنکه آن در به مسجد جامع نیکث نزدیک است، ودر آن شهردومسجد جامع هست و هر دوبر کناره شهر موضوع و مبنیاند ، و آب آن شهر از کاریز بیرون می آید. و نیز از طرف قلعه رودی آب از دیهی بیرون می آید و به کناره‌ آن شهر روانه می باشد، و آن دیهی خوش و نزه است با خصب و نزاهت و نعمت و راحت و درختان فراوان و انواع و الوان فواکه بی پایان چنانکه چندان از انواع فواکه از آنجا بیرون می آید که در همه حوالی و نواحی نقل می کنند و از آن فاضل در حوالی اصفهان حمل می کنند. و در آنجا معدن سرب می باشد و آن را روستاای] بهن با خصب و ms145 نزاهت نیز می باشد. ودر کوهها[ی) آن درختان و گیاهها[ی] بسیار با منفعت می باشد و در تمامت آفاق از آن حمل می کنند، وبیرون شهر ربضی هست و در آن ربض خانههاای] معمور و تمام عمارت و بازارهای بسیار، وغالب اهل آن به اجناس علوم خوض می کنند. اما غالب درنحو ولغت وانشاء وکتیت مشغول و مشعوف می باشند و ابرقوه، شهری خوش و نزه است با خصب و نعمت وارزانی و راحت، با خلق انبوه به یکدیگر در آمده. در طول وعرض مقدار دودانگ اصطخر باشد و بنای خانههای آنجا به یکدیگر متصل وملاصق است وغالب بنیاد خانههای ابرقوه و یزد سغ گل2 است. و درحوالی و اطراف آن هیچ درخت و بستان نمی باشد مگر به موضعی که از شهر قدری دورتر باشد و روذان دیهی خوش و معمور است. درطول وعرض اوخانه وبازار و اهل (529) مقابل وممائل ابرقوهباشد، الا زمین روذان سبزتر ونزهتر از ابرقوه می باشد. واساس

و سرمق شهری سبز و لطیف [و] با نعمت و نزاهت است، و نرخ امتعه ر اطعمه در آنجا نیک ارزان می باشد و بزرگترین شهرهای اصطخر بیضاست و آن را بیضا ازجهت آن می خوانند که در آن شهرقلعه[ای] هست که مردم از دور سپیدی آن را مشاهده می کنند، وآن موضع لشکرگاه مسلمافان بوده است در آن وقت که درفتح اصطخر مشغول بودند چون از محاربت ومقاتلت بازگشتندی آنجا را قصد می کردندی وبا یکدیگرجم میشدند. و پارسیان آن را نشاتک1 میخوانند و آن در بزرگی وطول و عرض مقابل اصطخر باشد، وبنیاد خانههای ایشان از کل می باشد و در عمارت وخصب وراحت کمالی هرچه تمامتر دارد و از وبارخواره ایشان اهل شیر از منتفع می باشند.

یادکردن شهرهاای] سابور بزرگترین شهرها[ی] این کوره کازرون و جره2 و نوبنجان 3 است و بنیان خانه ها[ی] کازرون و ms146 دیگر حر شهرهای آن نواحی از گل اند و در بعضی از آن سنگ و گچ استعمال می کنند. وایشان نیز معمور وفراخ و سبز ونزهاند وخانهها[ی] همه به یکدیگر ملاصق و متصل: وکازرون و نوبنجان2 در بزرگی و طول و عرض نزدیک یکدیگر باشند الا آنکه بنیاد خانههای کازرون استوارتر ومحکمتر می باشد و قلعهها در آن بیشتر ار نوبنجان4 است. ودرتمامت پارس هیچ جایی آب و هوا درستر و لطیف تراز کازرون نیست، و آب ایشان از چاه می پساشد. و آن شهری نیک فراخ و معمور است با میو[ه]ها[ی) بسیار. وسبزتر و نزهتر شهرهای] کوره سابور کازرون و نوبنجان2اند.

و بزر گنر شهرها[ی] دارابجرد فسا است و آن شهری خوش و نزه است و خانههای آن شهر از یکدیگر جدا بنا کرده است و شوارع و راهگذرهازی] (525) مردم افراخ و در بزرگی وطول و عرض مقابل ومماثل شیراز باشد، وآب وهوای فسا خخوشتر از آب وهوای شیر از است وخانه هازی) فسا نبزفراختر از شیراز می باشد و بنیاد خانهها[ی) فسا تمامت از گل است. و بیشتر چوبها که در خانههازی) ایشان

و تمامت شهرها[ی] کوره‌ اردشیرخره به یکدیگر نزدیکاند، و جمله سبز و نزه می باشند. و از کوره اردشیرخره جور و شیراز یادکرده شد.

و بزرگتر شهری در آن دیار بعد از شیراز سیراف است، و آن در بزرگی نزدیک شیر از باشد. و بنای خانه ها[ی] ایشان غالب از چوبی است که آن را از زنگبار نقل می کنند، و بیشترآن به طبقه ms147 میباشد . و آن شهر برکناره‌ دریا موضوع است و خانههای آن به یکدیگر ملاصق ومتصل، با اهل بسیار ووسعت ودعت وافر .و بیوسته دربناها به مبالفه وتأکید خرج می کنند وهر کس جدی بلیغ می نماید. تاچنان شنبده شد که یک مرد بازرگان بیشتراز سی هزاردینار به عمارت خانه خود به خر ج کرده است. و در حوالی و نواحی آن هیچ درخت نمی باشد . اما بدان نزدیکی کوهی مست پهن و فراخ و درانواع نعم و قواکه وآب روان. و خوشی آن شهر ازین کوه است و آن را جم2 میخوانند و آن کوه بغایت بلند ورفیع است چنانکه از بلندی آن هوای او به سرد سیر ممائل ومشابه می باشد، و شهر سیراف از تمامت شهرهای آن اقلیم گرمترست: و ارجان شهری بزرگ و با نعمت وخصب وراحت، ودرختان خرما اوزیتون [535] و میورهآهاری] شهرهاری] گرمسیرست. و در حوالی و توابع و نواحی و ملاحق آن بیابان و دریا و زمین هامون و کوه هرچهار میباشد . و آب آن شور و زمین آن سبخ است . و از آنجا تا به دریا یک منزل بیش نمی باشد ر خر شهرهای) بارس شبرازست ، و فسا در بزرگی و طول و عرض نزدیک آن باشد، و سبراف در طول و عرض نزدیک فسا باشد . بعد از آن در بزرگی ارجان نزدیک سبراف است. بس ازپشان بزرگی و کوجکی باقی برین نمط است: اوج نوج2 و سابور و اصطخر وکثه و دارابجرد و جور 4 و جنابه5 و نوبنجان6 و

و توج2 شهری گرمسیرست با درختان خرما[ی] وافر، و آن در زمینی غور و زیر موضوع است و بنیاد خانههای ابشان از گل می باشد و نوبنجان2 نیز شهری گرم است و درختان خرما در آنجا اندک می باشد و به دو فرسنگی آن درغاله‌ کوه بوان4 است با ms148 دیهها و آبهای روان و درختان وافر به یکدیگر پیوسته و متصل، چنانکه از بسیاری در خنان خانههای ایشان پیدا نمی باش: مگر وقتی که در میانه آن شهر باشند. و درتمامت بارس هیچ درغاله نزهتر وسبزتر ازین درغاله نیست و آن از حساب شهرهای سردسیر است : و جنابه" و سینیز4 ومهروبان" بر کناره دریا موضوع اند وبغایت گرم می باشند و در ایشان درختان خرما بسیار وانواع نعم و الوان فواکه هست.

یادکردن مسافات پارس [از شیراز تا سیراف] - اول از شیراز تا به دیه کفره پنج فرسنگ است - و از کفره تا به دیه بخر’ پنج فرسنگ - و از بخر8 تا کوارغلوه1 پنج فرسنگ، و آن را شهری خوش ونزه هست - و از بخره تا دیه بنجمان 10 چهارفرسنگن - و از بنجمان10 تا شهر چور11 شش فرستگ و از شهرجور12 تا به دشت شوراب12 پنج فرسنگ است - و از آنجا تا به خان آزاد مرد14 شش فرسنگ، واین خان15 صحرابی است (535] چنان ا تقدیر کرده شد که آن صحرا در طول و عرض سه فرسنگ در مه فرسنگ باشد و در تمامت آن نرجس می باشد چنانکه هیچ یک گز از آن خالی از نرجس نمیباشد.

- و از خان آزاد مرد تا دیه کیرند16 شش فرسنگ - و از آنجا تا دیه می شش فرسنگ - و از دیه می تا سرگریوه [بادرکان خان] 12 شش فرسنگ

مسافت راه شیراز تا یزد و آن راه خراسان است - اول از شیراز تا زرقان2 شش فرسنگ - و از زرقان2 تا به اصطخر شش فرسنگ - و از اصطخر تا دیه بیر چهارفرسنگ - و از بیر2 تا کهمنده هشت فرسنگ - و از کهمنده تا دیه بید 3 هشت ms149 فرسنگ - و از دیه بید4 تا ابرقوه [دوازده فرسخ] و از ابرقوه تا دیه اسد * سبزده فرسنگ - و از دیه اسد تا دیه جوز1[شش فرسنگ]و از آنجا تاقلعه گبران شش فرسنگ - و از قلعه گبران تا به شهر کثه که حومه‌" پزدست پنج فرسنگ - و از یزد تا موضعی که آن را انجیره6 می خوانند شش فرسنگ ، و در انجیره “ هیچ دیه و بنا نمی باشد . اما صحراست که در آن صحرا در ختان انجیر بی حد و عد میباشد - و از انجیره4 تاکثه هفت فرسنگ، و آن آخر اعمال پارس است: و ابن تمامت که از پیش معدود شد هفتاد و هفت فرسنگن می باشد و مسافت راه شیراز تا جنابه - اول از شیراز تا خان اسد شش فرسنگ و آن بر کناره رود سکان مبنی و موضوع است - و از خان [اسد] تا دشت ارزن10، چهارفرسنگ - و از دشت ارزن تا دیه تیره 11 - و از دیه تیره11 تا [کازرون ده فرسنگ] - [و از کازرون] تا دیه دز بز12 چهار فرسنگ - و از دز بز16 تا خان سرگریوه چهار فرسنگ - و از سرگریوه تا شهر توج12 چهار فرسنگ

مسافت راه شیراز تا شهرهاای گرمسیرکرمان - اول از شیراز تا دیه خان [میم) که از روستای کهرجان است هفت فرسنگ - و از آنجا تا شهر خورستان نه فرسنگن - و از خورستان1 تا موضعی که به رباط معروف است چهار10 فرسنگ - و از رباط [تا] شهر کرم11 چهار فرسنگ - و از کرم11 تا شهر فسا پنج فرسنگ - و از فسا تا طمستان12 [چهار فرسنگ

اما مسافت راه شیراز تا اصفهان - اول از شیراز تا شهر هزار6 نه2 فرسنگ - و از شهر هزار6 تا شهر مایین- هفت9 فرسنگ - [و از مایین نا مرصد کنسا شش فرسنگ - و از کنسا تا کنار چهار فرسنگ - و از کنار تا فصر اعین هفت فرسنگ] - و از قصراعین نا دیه اصطخران10 هفت فرسنگن - و از اصطخران تا دیه خان اویس11/هفت فرسنگن 1546 - و از خان اویس11 تا دیه کوژ12 هفت فرسنگ - و از کوژ12 تا دیه کره هشت فرسنگ - و از آنجا تا خان لنجان12 هفت فرسنگ - و از خان لنجان تا اصفهان نه14 فرستگن و حد پارس از شیراز ms151 به خان اویس11 به آخرمی رسد15 و آن مسافت چهل و سه فرسنگ است، واز شیر از تا اصفهان هفتاد و دوفرسنگ باشد.

اما مسافت راه شیراز تا خوزستان - اول از شیراز تا جویم14 پنج فرسنگ

و آنچه عمارت و زراعت در آن محیط می باشد از حدکرمان تاحد اصفهان: - اول از رودان5 تا أبان4 هژده فرسنگ - و از أبان تا فهرج بیست وپنج فرسنگن و از فهرج تاکنه پنج فرسنگن - و از کنه تا میبد2 ده فرسنگ - و از میبد تا عقده ده فرسنگن - و از عقده8 تا نایین بانزده فرسنگن - و از نایین6 تا اصفهان بیست وپنجه1 فرسنگ11 - و از رودان تا نابین" هشتاد و سه فرسنگن و مسافت حدی که به طرف کرمان است از حد سیف از نزد حصن ابن عماره تا آنجا که به تارم12 می رسد و بعد از آن می کشد به رودان تا آنجاکه به بیابان خراسان، همچناتکه از دریا به خط شیراز تا می رسد به بیابان خراسان واین مسافت صد وبیست فرسنگ می باشد * درنسخه " بشابور" آمده که با " بیشابور" متناسب است، نام درست آن

و هرچه بر ناحیت جنوب است گرمسیر می باشد، و هرچه از طرف شمالی مرو صیر و از دیار و اقلیم پارس شهرهای چند گرمسیر هست و نیز ms153 شهرهای چند سردسیر می باشد: آنچه گومسیر است ازین اقلیم اول ارجان و نوینجان 8 ومهروبان و سینیز و جنابه10 و توج11 ودشت وستقان12 وخره12 (555) و داذین14/ ومورق15 و کازرون من و دشت بارین12 و جیبرین12 ودشت بوسقان18 وزم اللوالجان"1

و آنچه در میانه و اضعاف و اتباع آن است . و تمامت این مجموع که یاد کرده شد از دیار پارس گرمسیر است.

وشهر سرد سیر پارس اول اصطخر وبیفا ومایبن و ایرج، وکامفیروز و کرد و کلار" وسوق وسروستان والاوسبنجان 0 وارد [ورون] وصرام11 و بازرنج12

و در نواحی و اطراف اقلیم پارس شهرها[ی] سردسیر هست که از افراط و بسیاری سرما هیچ چیز بدان زمین به بر نمی آید مگر چیزی که زراعت کنند.

و چند شهر از دیار شهرها[ی) پارس کر مسیر هست که در تابستان هیچ مرغی در آنجا از گرما آنجا قرار نمی گیرد، مثل لاغرستان16، وآن روستایی است : و چنان شنیده شد که شخصی درین شهر درخانهای بلند که آن خانه بربیابان

و در شهر دارابجرد وبا بسیار می شد، و در شهرتوج نیز میباشد و در شهرهای گرمسیر آن طرف درستر از هوای ارجان و مسیراف و جنابا2 وسینیزأست: و هرشهری که در میانه این دو حدگرمسیر وسردسیرمی باشد هوای آن بغایت اعندال وخوش است، مثل شیراز وفسا وکازرون وجور وغبرآن .

و در تمامت پارس هوای درستر و لطیفتر از هسوای کازرون نیست، و اندام اهل آن لطیف و با قوت می باشد، و آب این شهر خوشتر وگوارندهتر از آبهای تمامت پارس است و بدترین آبهای آن اقلیم آب دار ابجردست.

بادکردن صورتهاای] اهل و لباس و دین هریک اماصورت ایشان : هر که در شهرها[ی] گرمسیر متوطن می باشد غالب آن است که خلقت ایشان تحیف و نزار و موی اندک واسمر می باشند و کسانی که در سرد سیر مقیم و متوطن اند هیکل و قالب ایشان بزرگ و ضخم میباشد و موی برتن و اندام ایشان بسیار می باشد ونیک سپیداند و اهل آن دیاررا سه زبان می باشد : یکی پارسی و بیشتر در غالب اوقات در بیع وشری و معاملات این زبانرا استعمال می کنند، وتمامت اهل پارس به یک لغت سخن میگویند و آنچه مطلوب و مقصود است از یکدیگر معلوم و مفهوم می باشد و هیچ از آن بر عامه پوشیده و

و دیگر ms155 الفاظ و لغات عربی که مکاتبان سلطان ودواوین وعامه مردم و امرا (565) و رؤسا وصدور و اکابر آن را استعمال می کنند.

ااماصورت لباس ایشان] و ملوک وعمال سلطان آنجا قبا می پوشند و کلاه برسرمی نهند، وگاه باشد که دراعه که شکاف آن فراخ و گریبان و جیب آن پهن می باشد استعمال می کنند، و دستار برسر[میآنهند و زیر دستار کلاه برافراشته و ضخم می باشد، وشمشیرحمایل می کنند، و موز[ه]های ایشان کوچکتر از موز[ه]های اهل خراسان است: و قاضیان آنجا کلاه قاضیانه و آنچه بدان ماتد چنانکه گوشهای ایشان را فراگرفته نمی باشد بر سر می نهند با طیلسانها و جامه وجبه، واما دراعه وموزه‌ مکسر و کلاهی که گوش ایشان را پوشیده باشد استعمال نمی کنند.

و اما اصحاب و ارباب کتاب دراعه و عمامه می پوشند و اگر به زیردستار کلاه نهاده باشند چنان می سازند که هیچ از کلاه پبدا نمی باشد. والبنه رها نکنند که شوخ کن شود. و موز[ه]های مکسر کو چکتر از موز[ه]های سلطان در با می کنند.

اما لباس مزارعان و بازر گانان از یک گونه است. طیلسان و دستار و موزه استعمال می کنند، و درموزه‌ ایشان هیچ پاره1 نمی باشد، و جامهها وجبه می پوشند: و کاه باشد که جامهها[ی) بطانه داده استعمال می کنند . و در لطافت جامه و نظافت تن بر یکدیگر تفاضل و تفاخر می کنند . و زی ایشان همه یک لون است مانند زی اهل عراق اما اخلاق وخوی وشیمت ملوک وسادات وکسانی که اختلاط : آمیزش با ایشان می کنند مثل عمال ونواب دیوان وضمنا وغیرایشان :

ودر عمارت خانهها و خورشها ms156 جهد بلیغ ومبالفة عظیم می نمایند، ومحاکاة و مناقشه و خصومت درین چیزها که یاد کرده شد می کنند. وظاهر ایشان به ادب و تمییز آراسته می باشد و اما غالب بازر گانان در جمع و ادخار مال و امساک و حرص سعی بلیغ می کنند.

و اما اهل کنارها[ی) دریا که به فارس است ایشان اغلب عمر به تجارت دریا به سر میبرند و در آن سفر توقف می کنند. چنانکه کس باشد که درهمه عمر خود از وطن دور شده وغایب باشد و در خبر چنان شنیده آمدکه شخصی از سیراف به کشتی نشست و غایب شد و مدت چهل سال مکمل از آن کشتی بیرون نیامد . چون به کناره‌ دریا رسیدی شریک خود را نصب می کرد تا در شهر می رفت وکاری و حالی که بود می گزارد و مقضی الحاجه نزدیک او باز می شد وبه کشتی می نشست و او به هیج گونه از آن کشتی بیرون نمی آمد مگر وقتی که کشتی محتاج عمارت و اصلاح بودی.

و حظی جزیل و نعمتی وافر ایشان را از آن تجارت در دست میافتد تا چنان شنیدم که به روز گارما مردی بازرگان را مال به چهار هزارهزاردینار رسیده بود. و بیشتر ازین با کسان دیگرشنیده شد .

و اگر کسی درلباس ایشان نظر کند البته معلوم نکند که کدام مهتر و بزرگ آن قوم اند از انواع الوان تنعم ونعمت که ایشان راست .

و اما اهل کازرون وفسا و غیره - ایشان در بیابان به تجارت مشغول می شوند و از آن حظی و افر و نعمتی کامل ایشان را دست میدهد. تا هریکی از ایشان را مال و نعمت فراوان و بی پایان جمع میشود، و ایشان در غربت و کربت و صعوبت و مشفت نیک صابرمی باشند و بر جمع و ادخار مال حربص1 و توانگری و ثروت و [575) یسار در آن قوم همگنان را ms157 مشاهده می افتد

و هیچ شهری از دریا وبیابان وغیره نشان داده نشد که قومی از پارس در آنجا مقیم بوده الا اعیان ومشاهیر آن شهر بودهاند، وغالب برایشان توانگری واستقامت حال و نعمت بسیار وبسیار می باشد وامادینهای ایشان اول اهل ساحل تا سیراف واز آنجا تا مهروبان1 تا ارجان، وبیشترشهرها[ی] کر مسیر در قدر و جبر میذهب اهل بصره دارند و مذهب اعتزال در ایشان کمتر میباشد.

و در اهل جهرم غالب مذهب اعتزال میباشد و مذهب اعل خره2 غالب مذهب شیعه است و اما شهرهای سردسیر: در شیراز4 (و) اصطخر وفساد غالب مذهب منت و جماعت است چنانکه مذهب اهل بغداد .

و غالب بر اهل پارس فتوی مذهب حدیث است: واما دینهای ایشان، اول در دیار بارس جهود و ترسا و گبر می باشد، وصابی وسامری نیزهست: و تمامت ادیان دبگر هیچ یک پیدا نیست :

بعد ازان ابه بسیاری ترسایان با ایشان نزدیکاند و کمترین ایشان ms158 در عدد [584] جهوداناند: و اما کتابهای گبران و آتش کد[ه]ها و هرچه در ایام ملکان ایشان بود در قدیم عهد تمامت ایشان را به میراث رسیده است و تا غایت به دست ایشان مخلد مانده و دین خود را مستحکم وموقر می دارند. وگبران را هیچ جایی بیشتر از پارس خانه نیست جهت آنکه خانهها[ی) ملکان و دین و کتابهای ایشان آنجا بوده است: یادکردن طبقات و عنصب هردم به فارس اختلاف طبقات هریکن در پارس چنان است که نسب و مال وحرمت مردم را به میراث می رسد و آن را عظیم اعتبارمی گیرند. وچنان یاد کرده شد در کتبهای ایشان که ملوک و سلاطین درقدیم عهد در آنجا متوطن بودهاند و اطراف و آفاق عالم را مسخر و میسر خود کحرده و تحت حکم در آورده مثل ضحاکث و جمو افریدون و غیره که نام ایشان درین مختصر نگنجد.

تا آنگاه که افریدون نواحی و اطراف را برفرزندان خود قسمت کرد و هر یک را ازیشان به جانبی نصب فرمود. بعد از آن ملوک فرس مقیم و متوطن ایرانشهر شدند. تا می گویند که ذوالقرنین بن دارا بن داراب ملک بوده است و برهر مملکتی طایفه[ی] مقرر و معین شد تا آنگاه که حل و عقد و قبض و بسط امور در فبضه قدرت و ایالت اردشیر مستقر و متمکن شد. دیگرباره تمامت امور سباسی و ممالک با یک کس رجوع کرده شد .

و همواره برین قاعده مستمرمتولی و ملکن آن ممالک می بودند مثل سابور و بهرام و قباد و فیروز و هرمز وتمامت اکاسره که در آخر ایام ایشان بودند، ودیار ایشان از پارس به دیار عرب و روم منتقل شد . چنانکه ملوک یمن چون آفاق را مسخر کردند تختگاه خود را از آن موضع نقل کردند، وچنانکه ملوک اسلام از عرب از دیار خود نقل کردند به بابل جهت آنکه ایشان میانه مملکت می باشند ms159 و بر هرطرف او نواحی اطلاعی دارد .

(585

بیرون آمد و ترک دین و ملک خود کرد تا آنگاه که به مدینه پیغمبر- صلی الله علیه وسلم افضل ما صلی علی احد من العالمین رسید، وپیغمبر- علیه اللام- به مدینه بود مسلمان شد و بعضی ازیشان آل عمارهاند و ایشان به فرزنسدان جلندی معروف اند و ایشان را ملکهای پهن وضیاع بسیار وقلعههای چند بر کماره دریا به یکدیگر نزدیک به پارس تا به حدکرمان مست .

و ms160 می گویند که ملک ایشان در آنجا پیش از موسی بن عمران- علیه السلم بوده است و آنکه حق تعالی درحق وی فرمودکه "وکان {وراءهم ملک یأخذ کل (599 سفینة غصبا" جلندی بودهاست، وایشان گروهی اند از آزد یمن، وایشان را الی یومنا

و عمرو بن اللیث مدت دو سال حمدان بن عبدالله حارث را نصب فرمود نا درمحاربت و مقاتلت با ایشان اقامت نماید وایشان را مقهور گرداند. حمدان غایت جهد مبذول داشت، البته برایشان قادرنمی شد وچون عاجزومضطرگشت به عباس بن احمد بن حسن که بسرعم اوبود استعانت برد ولشکروحشم اورا به مدد خواند.

و احمد بن الحسن که زم کاریان2 به وی نسبت کرده هد از فرزندان جلندی یوده است و فرزندان حجرین احسد الی یومنا هذا در آن زم با قوت ومنعت وشوکت هرچه تمامتر است: و صفار3 نیز که سیف بنی الصفار3 را به وی نسبت میبرند از فرزندان جلندی است ، و ایشان قدیمتر ملوک پارس اند و موضع وطرف ایشان منیع تر جواتب واطراف است: و ابوزهیر که سیف بتی زهیر را بدو نسبت می کنند ازیشان است، و ایشان ازقرزندان سامة بن لوی ملوکث آن سیف اند، وعدد ایشان بسیارمی باشد، وابوساره4 که به فارس متغلب و قادرشد ازیشان بود، و مردم را به نفس خود دعوت می کردتا آنگاه که مأمون خلیفه رحمة الله علیه5 از خراسان محمد بن اشعث را به محاربت او ارسال فرمود تا به صحرای کس4 که از حساب و صدد شیرازست به ایشان رسید و مقانلت آغاز نهادند . محمد بن اشعث لشکر اورا هزیمت کرد واورا بکشت، ودر آن وقت حاکم ووالی بارس یزید بن عقال وجعفربن ابی زهیر بودند وهرون الرشید ازافراط ذکاه وفراست ms161 و عقل ودیانت جعفربن ابی زهیر می فرمود که اگر گوش او سنگی نبودی وزارت را ازو لایقتر کس نبود.

ومظفربن جعفررا تمامت دستقان2 ومملکت سیف ازحد جنابه تا نجیرم در [595] تحت تصرف بود وباقی تمامت فرزندان زهیر از زیرتر از نجیرم تا حد بنی عماره

وگروهی دیگر ازیشان فرزندان آل حنظلة2 بن تمیم اند از فرزندان عروة بن ادیه2 که درایام بنی امیه بعد ازقتل عروه از بحرین به پارس گذشتند و به اصطخر و نواحی آن ساکن شدند و مالهای بحیار ودیهها[ی] بزرگ و نفیس حاصل کردند و همرو بن عیینة4 ازیشان بود و ازمال منالی هرچه تمامترداشت. تا چنان شنیده شد که به دو هزارهزار درهم مصاحف قرآن خریده شد و در مسجدها[ی) شهرمالی] اسلام وقف کرده بود، و مبلغ خراج واهل خانه وضیاع ایشان هرسال ده هزارهزار درم بود و مأمون خلیفه -رحمه الله عمربن ابرهیم را و پسر اورا مرداس بن عمر راکه کنیت او ابوبلاله بود برات6 نولیت وحکم بر کناره دریا نصب فرمود تا با قطریه، محاربت ومقاتلت کند، ومال وی چندان شده بود که سه هزارهزاردرهم خراج آن بود.

و بسر عم او محمد بن واصل "همچندین جمع شده و خراج مالهای ایشان به یکدیگر نزدیک بود و در مال میان ایشان تفاوتی بسیار نبود . وبزرگتر اهل آن خاندان عمرو بن عیینه4 بوده است واز شوکت وقوت آن چنان، یکی آن است که چون اتراک بهدار الخلافه مستولی وغالب وقادرشدند وخلفا طاقت ایشان نداشتند و ایشان را در اقطاع بزرگ و پهن متفرق گردانیدند و ملوک ومتولیان با..’کردند تا از ممالک وتختگاه خلیفه دورتر باشند. و در میانه ایشان چهل امیر بزرگ بود و بزرگترایشان را که در حکایات و حالات با او مشورت می کردند و اقتضاه رای اورا متابعت می نمودند مولد می ms162 گفتند وایشان را از ظلم وتعدی مانع و (609) دافع می شد، والبته رها نمی کردی که برکسی حیفی وجوری رود10 تمامت جمع شدند واتفاق کردند که اورا هلاک کنند. مولد از مرداس بن عمر استجازت طلبید و زنهار خواست او را در چوار خود ممکن گردانید و از آنجا به بغداد روانه کرد ، و آن گروه ابراهیم بن سیما را به نفسها و فروج و دمأه خود حاکم گردانیدند و

یعقوب بن اللیث به مدد ومساعدت مرداس به پارس رفت وبا محمدبن واصل به مروسدان4 به ناحیه ببضاءه در آنوقت که از محاربت ومقتلت عبدالرحمن بن مفلح باز گردیده بود به یکدیگر رسیدند. جنگ در پیوستند و اورا هزیمت کرد و لشکراو را متفرق ومقهور گردانید و محمد بن واصل گریخت وبه سیراف شد و در سیراف او ms163 را اسبر کردند و تسلیم یعتموب بن اللیث کردند . یعقوب اورا به قلعه فرستاد و .00" محبوس کرد تا آنگاه که یعقوب بمه چندی سابور مقیم شد محمد بن واصل با زندانیان به هم منغلب شدند و متحصن کشتند. یعقوب مثال داد و کسی را معین گردانید تا ایشان را هلاک کنند الا دو سه تن 1ازیشان را امان دهد . فرمان او به [605] نفاد پیوست 3 و از ملوک پارس کسانی که در آنجا حاکم بودند و از پارس نبودند: اول آل ساماناند از فرزندان بهرام، وبهرام از اردشیرخره بود ودر ری متوطن ومقیم بودی: بعد از آن بار کردند به مخاصمت و مقاتلت اتراک وقصد بلخ کرد و گروه اتراک

تا وقتی که ملک روم باوی عهد بشکست، و ذکر و حکایات او در کتبها مطول [و] مشرح گفته می آید .

و آل سامان از فرزندان او بودند وایشان ملوک ماوراءالنهر بودندی، و نهر بلخ که به جیخون معروف است و آنچه درنواحی واطراف آن تحت تصرف ایشان بود وامارت1 وسلطنت ایشانرا به میراث می افتاد. تا آنگاه که به اسمعیل بن احمد بن اسد نقل افتاد قواعد وارکان عدل ممهد و مشیدگردانیدتا ملک اورا تمکینی وقراری هرچه تمامر ومستحکمتر پذیرفت. تا هرچه برمعتضد بالله امیر المؤمنین با وفورقوت و شو کت و حشم وخدم فتح وقبض آن دشواربودی بروی آسان شد، وهرچه متفرق بود جمع کرد. تا تمامت خراسان وماوراءالنهر وجرجان وطبرستان وقومس وری و قزوین و ابهر و زنجان را درتحت حکم آورد.

و از اکاسره یکت شخص ms164 تنها را چندین ممالک مسخر وتحت حکم نبوده است وبا این چندین ممالک که اورا بود با اتراک مخاصمت وجنگت پیوست و ایشان را خوار و مقهور گردانید تا قوت و هیبت و دبدبه و حشمت و عظمت او به [619) حدود صین رسیده بود او ملوک اتراکٹ ازو با خوف وترس بودندی تا چنان شد که آنچه برطرف اسلام بود از شهرهای ترکان مثل دار الاسلام شده بود بعد از وفات او احمد2 بن اسمعبل که پسر اوبود درمملکت مقیم شد وقواعد ارکان دولت در ایام دولت او مشید و ممهدگشت و فتح سجستان اگرچه با تمامت حکام دشخوار ومعضل آبود بر وی آسان ومیسرشد، وباقی که از سجزیان مانده بودند ایشان را مقهور و مخذول گردانید و از عدل و حسن نظر بر رعایا وکمال شفقت چندانکه مقدرت او بود سعی بلیخ نمود، چنانکه آثارحکم وعدل وسیاست او در آفاق منتشر و ظاهرگشت.

وبعد از آن نصربن احمد که بنده امیرالمؤمنین بود ملک شد وقوت وشوکت

و اما آنکه مملکت پارس را تحت حکم خود آورد و بر وی غالب شدند حسین بن بشر بود از قبیله بنی ازدکه ایشان به بخارا مقیم و متوطن بودندی. اما مولد ومنشاء او درشحنه 1 بود و در ایام خلافت معتز6 ومستعین) دراقطار وحوالی بارس غالب و قادر شد و او را قوتی و شوکتی هرچه تمامتر بود تا آنگاه که یعقوب بن اللیث به نزدیک قنطره‌ سکان کسه از توابع شیرازست با او معارض شد و محاربت ومقاتلت از طرفین پیوستند و او را هزیمت ms165 کرد و لشکر او را بکشت و بعد از آن او را در طلب فرستاد و اسبر گردانید و مدتی در حبس مکبول داضت .

پس از آن او را هلاک کرد.

و اما ملوک زموم که پیوسته به دروازه هر شهری ازیشان هسزار تن مقیم بودندی یکی از آن زم زمیجان4 است که به زم5 جیلویة المهرجان2 معروف امی باشد [615] و او قدیمتر ولشکر و اهل او بیشتر از جبلویه" بود و برادر او سلمة بن روزبه بعد از وی بود، واهل جیلویه“ ازخمایجان زیرتر از کوره‌ اصطخر منتقل شده بودند ، و اوسلمه راخدمت می کرد. بعد از آن چون صلمه بمرد جیلویه0 برین زم غالب شد و کار او عظیم و قوی گشت تا چنان شد که الی یومنا هذا آن زم را به وی نسبت میبرند وقوت وشوکت او به مقام ومرتبه[ای] رسیده بود که با فرزندان ابی دلف محاربت آغاز نهاد و معقل بن عیسی را که برادر ابی دلف بود بکشت.

بعد از آن ابودلف با لشکر و حشم بسیار قصد وی کرد وبا وی مخاصمت ببوست و اورا بکشت وسراورا ببرید و تاآن وقت که روزکار دولت ایشان منقضی و سپری شد از آن حرب و جنگ باز می گفتند و در حروب اعادی آن سر را با خود می بردند و اهیانه سر او را به نقره در گرفته به نیزه برافراشته بودند تا آنگاه که عمر[و] بن اللیث احمد بن عبدالعزیز را به زرقان 10 منهزم ومقهور کرد و آن نیزه با

34 و اما رئیس و حاکم زم دبوان آزاد مرد بن کوشهاد2 بود از اکراد و مدتی مدید آن زم تحت حکم او بود. چون ظلم و تعدی آغازنهاد وعدوان و ستم به ms166 استقصا رسانید سلطان قصد وی کرد و به عمان منهزم و هلاکی گشت و بدان موضع متوفی شد، و بعد از آن زمام حل و عقد زموم در قبضه قدرت حسین بن صالح متمکن شد و او از اکراد بود و عهدی بعید آن زم در دست وی باقی ماند: پس از آن با فرزندان او رجوع کرد تا به روزگار عمر [و] بن اللیث. بعد از آن از ایشان مفتوح وبا ساسان بن غزوان2 که از اکراد بود منتقل شد، و الی یومنا هذا در تحت تصرف ایشان مخلد ماند (629] و اما زم لوالجان4 در دست آل صفاره بود تا آن اوقت که محمد بن ابرهیم الطاهری که به آزادمرد * معروف بودی درین کوهستان مقاتلت کرد و او را منهزم گردانید و متولی و حاکم پارس گشت و بعد از آن با مردی از اکراد که با احمد بن اللیث معروف بود نقل افتاد وحکم آن دیار الی یومنا هذا درخاندان ایشان مخلد ومؤبد ماند 3* و اما زم کاریان، از قدیم عهد الی یومنا هذا در دست تصرف فرزندان صفاره بوده است و در روز گار ما رئیس و مهتر ایشان حجربن احمد بن حسن است: و اما رئیس وحاکم زم بازنجان" را شهریار“ می خوانند ونسب او به اکراد متصل می شود، وآن زم را نسبت به وی می کنند و درمیانه او و جبلویه مصاهرت بوده است، وبعد از آن با دست تصرف قاسم بن شهریارافتاد. پس از آن بهموسی بن قاسم10 منتقل شد و بازنجان" ازین زم بودهاند با ضیاع ومتاع وموالی بسیار از پارس

اما کسانی که ازین قوم برخاسته و در علم وحلم وغیره یگانه و وحید دهر بودهاند چنانکه صلاحیت وزارت و عمل وکنابت و غیره از اعمال جلیل و افعال خطیرداشنند یکی ازیشان عبدالحمید بن بحیی بود و او در عصر خود بی نظیرومفرد بوده است و در بنی امیه اورا قرابت بودکه ایشان را به وی نسبت می بردند ودرعلم وکتبت وفهم وفطنت از اقران خود قصب الصبق ربوده وممتازگشته بود، جنانکه اخبار وحکایات او در آفاق سایر ومنتشر است واحتیاج به شرح افعالوبسط احوال او نمی افتده چه حالات او در کتب مسطور و در آفاق مشهورست [628] و دیگر عبدالله بن المقفع و او از پارس بوده است. مدتی مدید و عهدی بعید در بصره مقیم شد و درایام خلافت منصور در بصره کشته شد، وسبب آن بودکه از بهر عبدالله بن علی امانی از زبان منصور نبشته بود و در آن شرط کرده که اگر این امان را منصور نقض کند مسلمانان از بیعت وی بیزار باشند . چون آن حکایت به سمع منصور رسید خشمناک شد و عامل و حاکم بصره را مثال فرمود تا او را پنهان بکشت : و یکی دیگر ازیشان سیبویه بوده است و او به فضیلت رای و مزیت عقل مذکور و به اصابت تدبیر مشهور بود و امام عامه وکافه نحاة است ونحاة تضنیف او را "کتاب) می خوانند و اشعار او درعالم معتبر بوده است وپیوسته در بصره مقیم بودی. ومی گویند که او از اصطخربدده است ودر پارس متوفی شد و در شیراز به مقبره مزدکان، به دروازه‌ ابرده4 مدفون اضت: و کسانی که از فرس شحنه دواوین خلافت و اهمال بودند که قوام ملکن و ولایت و اموال و رعیت5 به تدبیرصائب و ضعیر ثاقب ایشان معقود ms168 و به تجربت و

و در تمامت دواوین اسلام هیچ دیوانی مشکل تر ازعمل دیوان پارس نیست جهت اختلاف الوان زراعت و تفاوت وتباین خراج آن در اصناف زراعت و تغیر اپواب اموال آن وتشعب اعمال برمتقلدان، وشنیده نشد که هیچ شخصی به استقلال تمامت اعمال وکلبت احوال آن راکما ینبغی اقامت نموده است الادر هرعملی از اعمال آنجا شخصی یه استقلال که آن عمل را به وی نسبت می کنندنصب کردهاند الاگروهی اندک که تمامت اعمال آن را محفوظ ومضبوط داشتهاند.

(639) یکی ازیشان معلی بن النصرکاتب حسن بن رچا ابوده است و او از اهل عراق بود وبه شیراز متوطن ومقیم شد و در آنجا متوفی گشت: وهمچنین حسین بن رجاکه از فطنت و ذکا به مرتبهای بود که احوال حروب و اهمال دیوان را مضبوط می داشت، و او نیز درشیراز متوقی شد و نزدیک دارالاماره که به دار هداب بن ضرار مازنی معروف است که مأمون آن را بناکرده است و برافراشته. دفن کردند، و او در احوال دواوین و اعمال آن پنجاه سال مباشر و مشغول بوده است و بعد از عزلت و بطالت شش سال دیگر باقی ماند.

و ماهان بن بهرام از اهل شیراز بود وکاتب ووذیر و مشیرعلی بن الحسین بن بشر و محمد بن واصل بود، و اعمال این هر دو دیوانها به استقلال با وی رجوع میافتاد.

و برادر اوکامل بن بهرام وکنیت او ابی لیث بوده است و هرگز به استقلال موصوف تشد الا به دیوان رسالت و یکی دیگر حسن" بن عبدالله بود که کنیت او ابی سعید1، ونام اوعبدالله بن بزرجمهر بن خدایداده1 بن مرزبان می گفتند وازقبل مادر آن به مروان بن مالبرحرد11 میرسد وتمامت اعمال دواوبن را مفرد ms169 ومجموع متعهد ومتدرکث و متقلد و متقید شده بودو باوی حوالت و مراجعت افتاده : و دیگر محمد بن یعقوب و کنیت او ابوعبدالله بود و از اهل یزد بودی ودر

و فرزندان مرزبان بن زادیه2 از اهل شیرازاند ، و حسن بن مرزبان نایب محمد بن واصل یود و بعد از وی از آن یعقوب بن اللیث شد، وعلی بن مرزبان از قبل ونیابت عمر[و] بن اللیث دردیوان استدراک نایب بودی، و الی بومنا هذا اعمال دواوین یه خاندان ایشان متداول است. وجعفر بن سهل بن مرزبان که کاتب ابی الحارث* ابن فریفون بود از اهل آن خاندان بود و فرزندان مرزبان بن خدابداده قدیمتر و در عدد بیشتر این خانهها اندکه بادکرده شد: و ابوسعید حسن بن عبدالله ونصربن منصوربن مرزبان واحمد که ازخراسان بود وجماعتی چند دیگر که به استقصا تعدید ایشان ممکن نمی شود، ازیشان انده و هریک متولی وحاکم ومتقلد بعضی از اعمال دیوان ms170 آنجا الی یومنا هذا بودهاند .

و این تمامت که گفته شد با جماعتی دیگر که ذکر اسامی ایشان به تطویل میانجامد اعمال دیوان درمیانه ایشان به حکم ارث منتقل می شود.

============================================================

و امرا و ملوک عراق وجزیره و کوهستان و آنچه نزدیک آن است بسیار الحاح واقتراح کردند که به پارس مراجعت کند. البته شفاعت و التماس ایشان درمحل اجابت جای داده نشد وطمع از قبول ملتمس برداشتند و ایشان را بگذاشت و به دارالخلافه مقیم شد وحجاب و امرا وحواشی و خدام را دعوت می کرد، تا حال به جایی رسید که تمامت ارباب عقول وقضات ومفتیان ترسیدند که به مدتی اندک

چون بیخ این فساد بر کنده شد مخالفان و معارضان دولت سلطان روی باصلاح و 16591 سداد کردند و بریشان گواه گرفته شد 7 که از مذهب فرامطه بیزارباشد و جهان از حبث و رجس و فساد ایشان باکن شد والله الحافظ للاسلام واهله ، والشرء لمن حادالله ورسوله5 فی امره .

============================================================

و به ناحیت اصطخر نوعی از انواع سیب هست که یک نیمه از آن ترش و یک نیمه شیرین می باشد، ووقتی از اوقات مرداس بن عمرحکایت سیب را به خدمت حسن بن رجا می گفت، انکاری در روی حسن از بن حکایت مشاهده می کرد. مرداس آن سیب را حاضر کرد تا انکار وی به یقین مبدل شد.

و به دیه عبدالرحمن چاهی هست ms173 وقامتی چند بلندی آن است وقعر آن همه ساله خشک میباشد الا در یک وقت معلوم ومعروف، که چون سال بدانوقت رسد آب از آن چاه مرتفع می شود و برروی زمین روانه می باشد و آسیابهای چند بر وی می گردد و تمامت مزرعها را آب میدهد و بعد از آن فرود میشود و دبگر باره برعادت اول می باشد.

و در ناحیت سابور کوهی هست که تمامت صورتها[ی] هر ملکی ورئیسی اکه ازعجم معروف است و آنچه از مقیمان آتش کده و دانشمندان و بزرگان حکماری) ایشان مشهور ومذکوراند در آنجا صورت کرده، و قصهها وایام و حکایات ایشان در کتابها نوشته در آنجا موضوع، و سکان آن موضع قومی تعیین کرده نصب داشتهاند که محافظت آنجا می کنند.

و در شهر ارجان موضعی هست اکه به حصن الجص معروف میشود. (655) و به جور برکه آب هست بردروازه شهر به طرف شیراز که به نز’ معروف است و بر قعر آن دیگی بزرگ از روی4 نهاده و سوراخی نیک تنگ در آن کرده و آبی بسیار از آن سوراخ تنگ بیرون می آید، چنانکه هیچ کس گمان نرد که از سوراخی چنان تنگ آبی بدان بسیاری بیرون تواند آمدن .

============================================================

و به کوره‌ رستاق الرستاق دیهی هست که آن را هند[یجان] میخوانند و در آنجا درمیانه دو کوه چاهی هست و علی الدوام به مرورالایام دودی عظیم از قعر آن چاه تصاعد می کند و از تبش گرما[ی] آن دود کس به نزدیک آن چاه نمیتواند رفتن، و هر مرغ که از بالای آن طیران می کند و اگرچه از آن بلندتر می باشد در آنجا افند و بسوزد و به دشت بارین دیهی مست به جور’ معروف و خانهها و اهل آن جایگاه به سحر و ساحری منسوب ومعروف آنده و پیومته درعلم سحر مشغول و مشعوف [1669 می باشند ا وایراد ذکر ایشان درین کتاب به تطویل می انجامد وعیبی وقبحی دارد و به کوره اردشیرخره بردروازه شیراز چشمه آب هست که مردم آن را جهت تنقیه به عوض مسهل به کار می دارند و به عدد هر یک قدح که بخورند یک مجلس اجابت اقند : و به ناحیت کامفیروز دیهی در میان کوهها[ی) بلند هست و آن دیه به مورجان5 معروف می شود، و در آن کوه غاری هست ودر آن غار جرنی و از بالای آن غاردر

و بر در ارجان به طرف خوزستان قنطرهای هست بریکن طاق، بر ms175 آب خوش ساخته و نسبت آن به دیلمی میبرند، وپهنای آن طاق از زمین تا دیوار میان هردو ستونها هشتادگام باشد وبلندی آن چندان باشد که اشترسواری با علمی نیکن بلند قایم از آنجا بگذرد .

و به ناحیت کران1 گلی سبز مانند چغندر می باشد و آن را میخورند و مثل آن گمل در هیچ شهری دانسته نمی شود.

و به ناحیت جنابه به دریا جایگاهی هست به خارک معروف و معدن لؤلؤ آنجا جایگاه است، و می گویند که نادر که هیچ جوهری در قیمت از آن بالاتر نمیرود از آنجا می خیزد، و در یتیم را اگر در جهان اورا وجودی بساشد همانا که از آنجا مرتفع خواهد بود و به ناحیت شیراز ریحانی هست که به وسوسن نرچس ، معروف است : ورق او مانند ورق سوسن است واندرون آن راست مانند چشم نرگس می باشد و به ناحیت داذین، رودی آب خوش هست و آن بسه رود اخشین معروف می شود و بدان آب زراعت می کنند و بساتین را آب می دهند واگر کسی در آن آب جامه می شوبد جامه وی سبز میباشد (665) و درکوهستان دشت بارین5 دیهی هست که آن را "بر"4 می خوانند وچشمه آب که به "آب نوح" معروف می شود در آنجا هست ورنجها و دردها را از آن آب معالجه می کنند و مجرب است. وگاه باشد که از آن آب به زمین صین میبرند، جهت آنکه در آفاق او را شهرتی هست و در خراسان و شهرهای دور از آن آب نقل می کنند.

و اما آنچه از شهرها[ی] پارس مرتفع می شود و به شهرهای دیگر نقل می کنند و دراجناس خود تفضیل وترجیح دارد و به دریا از آن نقل می افتد اول گلاب است که از شهر چورمرتفع می شود وبه شهرهای دیگر نقل می کنند و از اجناس گلابهای

و آب فیصوم درهیچ شهری بغیر از جور نمی باشد و آب زعفران مسوسن، و آب بید که برجنس خود - که از شهرهای دیگر برمی یزد. فضل دارد.

و از شهر سابور هر روغنی که مرنفیع می باشد بر نمامت روغنهای دیگر ترجیج و فضل دارد الا روغن خیری و بنفسج که ابن روغن از کسوفه نیکوتر می حیزد : و انبجات4 که در آفاق از آن حمل می کنند از آن جا می باشد.

و از سینیزه و جنابه4 وکازرون وتوج" جامهها[ی] کنان بغایت لطافت مرتفع میشود، و سلطان در هر یک ازینها که گفته شد طرازی ساخته است، و هرجامهای که ازیشان مرتفع می شود در شهرهای اسلام حمل می افند و از فسا الوانی چند ازجامه مرتفع می شود و در آفاق از آن نقل می کنند و سلطان نیز در آنجا طرازی ساخته است تا جامه صاری) زر کرده وشعر وسوسنجرد 3 در آن می بافند.

و وشی زر کرده که از فسا می خیزد نیکوتر است از آنچه از شهرهای دیگر میباشد (6791 و اما وشی که به زرنکرده باشد از جهرم نیکوتر و بیشترمی خیزد.

و اما جامهها[ی) شعری مثقالی با قیمت بسیار در آنجا از بهر سلطان می سازند و پرد[ه] ها[ی) رفیع و تمامت انواع جامهها[ی] رفیع و با قیمت از آنجا مرتفع میشود و نیز از قز پرد[ه]ها[ی] باحشمت وعلم از بهر سلطان می سازند وجامه هاری] شعر و قز از آنجا چندان مرتفع می باشد که درهیچ شهری از شهرها[ی] اسلام مقدار آن برنمی خیزد، و از آن به شهرهای بسیار نقل می کنند.

و سوسنجرد1 که ازین شهر ms177 برمی خیزد نیکوتر از سوسنجرد1 قرقوب وتوج

و از غندیجان2 قصبه دشت بارین2 شادروان و پرد[ه] عسا و آنچه بدین ماند مرتفع میشود و مقابل و ممائل عمل وارمنی" میباشد، و در آنجا سلطان طرازی ساخته است و از آن در آفاق حمل می کنند و سوسنجرد4 فسا ترجیح دارد برسوستجرد4 قرقوب، جهت آنکه سوسنجرد4 قرقوب از ابریشم می باشد و سومنجرد4 غندیجان، از صوف، و در صنعت صوف [را] کار بیشتر باشد از ابریشم و از سیراف چیزهای چند مرتفع می شود ازقماشات وامتعه وبوی خوش و غیره مثل عود وعنبر وکافور وجواهر وخیزران وعاج و آبنوس و فلعل و صندل و تمامت بویها[ی] خوش وداروها وتوابلهکه ایراد اسامی ایشان به تمام و استفصا ممکن نشود و به ملال و تطویل انجامد. و در تمامت بارس وکوهستان و عراق و خوزستان و خراسان ازین امتعه که شمرده شد از سیراف حمل ونقل میافتد و سبراف فرضه آن موضع است و اهل آن شهرتوانگرترین اهل شهرهاری] [675) دیگراند، و کس باشد از اهل آنجا که مال وی ا از شصت هزارهزار درهم می گذرة که از تجارت دریا با وی جمع می شود، و غالب شهرها که برکناره‌ دربا اند البته فومی از سیراف در آنجا وطن دارند .

و از ارجان6 دوشاب نیکو مرتفع می باشد همچنانکه در آسک7 می باشد.

و آسکن2 آن موضع است که جنگ ازارقه در آنجا بوده است و آن چنان بودکه چهل تن از شراة دو هزار مرد را از بصره در آنجا بکشتند ms178 و این دوشاب برتمامت دوشابها که درعراق ودیگر شهرهاست ترجیح دارد

و در کازرون جنسی از خرما می باشد که آن را "جیلان" امی خوانند و آن خرما خاص در آن شهرمی باشد، و درعراق و کرمان وحجاز و تمامت مواضع که درخت خرما در آنجا می باشد نیکوتر ازین خرما نیست، و از بسیاری این خرما در آفاق حمل میافتد و در خوالی دارابجرد خندقی هست و در آن خندق ماهی می باشد که خارو استخوان درو نیست و ازاجناس ماهی آن لذیذتر ولطیف تراصت: و از دارابجرد جامههای "طبری" مرتفع می شود مانند همل طبرستان: و از کازرون جامههای کتان مرتفع می شود و در اطراف از آن نقل می کنند.

و به دار ابجرد کوهی هست ودر آن کوه غاری کرده که مومیایی که به نزدیک سلطان از آن حمل می کنند از آنجا می خیزد، وجماعتی و کلا در آنجا نصب کرده جهت محافظت آن. و درهر سالی در یک وقت معلوم در آن غاررا می گشایند و در سنگی از آن غار سوراخی کو چک می باشد و در آن سوراخ مومیایی جمع میشود وچون آن مومیایی حاصل می شود مانند اناری می یاشد و آن را به حضورعدول و ثقات وائمه وقضات مهر می کنتد و به خزانه سلطان میبرند. و مومیابی درست که هیچ غش وخیانت در آن نیست 1 این است، وآنچه غیر ازین ازاطراف بهخدمت (684] سلطان نقل می کنند تمامت مزورست و هیچ مومیایی در آن نمی باشد: و به نزدیک آن غار دیهی هست که آن را آبین2 میخوانند و آن دیه را بدان نسبت میبرند ومعنی "آبین") یعنی موم دیه است و در ناحیت دار ابجرد کوهها[ی] نمک میباشد الوان منغیر: سپید وسیاه و سبز و زرد و ms179 سرخ و غیره، و از آن نمک خوان و هرچه می خواهند می سازند و در آفاق از آن حمل می کنند . و در تمامت مواضع دیگر نمک در بطق زمین میباشد و از آب منجمد می شود الا اینجا که کوه نمک ظاهر مشاهده میافتد: و به دار ابجرد روغنی هست که آن روغن را "رازقی" می گویند، ودر پارس و غیره مثل آن نمی باشد، ودر اطراف عالم از آن حمل می کنند.

و تمامت معادن مثل نقره وآهن وسرب وکبربت و نفط وآنچه بدان ماند

یادکردن نقود وکیل و وزن ایشان در تمامت اضعاف وحوالی بارس بیع وشری به درهم می کنند ودر آن دیار دینار مانند عرضه می باشد.

و هر درهم که در پارس ضرب می کنند الی یومنا هذا از ایام سجزیه به نام امیرالمؤمنین می باشد و وزنهای ایشان هر ده درم به وزن هفت دیناراست، ومقداروزن درهمهاری] ایشان متساوی است، و زیساده و نقصان ms180 کمتر می باشد- چنانکه در یمن و تمامت مواضع دیگر.

و آنجه قماشات و امتعه و اطعمه در آن کیل می کنند درشیر از دومن می باشد: یکی کو چک و یکی بزرگ. و سنگ بزر گتر آن هزارو چهل درهم میباشد. ودر هبچ موضع سنگ در بزرگی بدین مقدار کس نشان نداده است مگرسنگ اردبیل و سنگ کو چکتر سنگ بغدادست و آن دویست وشصت درهم می باشد واین سنگن

و در بیضا هریک من هشتصد درهم است، و به اصطخر جهارصد درهم و در خره دویست و هشتاد درهم، و در سایور سیصد درهم و در بعضی ازنواحی اردشیرخره دویست وچهل درهم است .

یادکردن کیلهاای] آن اقلیم در شیراز جریب استعمال می کنند، و هر یکن جریب ده قفیز می باشد و هر قفیزی شانزده رطل، اگر مکیل گندم می بساشد اندکی در بیش و کم تفاوت می افتد و رطلی صدوسی درهم است.

و ثلث ونصف وریع هریکن به نفس خود علی حده کیلی صغیراند و کیل کوچکن جزوی از بیست وچهاراست از بن قغیز و جریب اصطخر و قفیز آن قیمهای از چریب شیر ازست و کیلها[ی] کامفیروز و آنچه بدان متصل و ملاصق است به خمس از مکاییل بیضا زیادت است و کیلها[ی) بیضا بر کیل اصطخر به عشری بیشترست .

و کیلها[ی) ارجان از کیل شیراز به ربعی زیادت است.

و کیلها[ی] سابور وکازرون به مکاییل شیرار به عشری زیاده تر میباشد .

یادکودن چیزها که در بیت العال مال ااز آن جمع (699 میشود مثل مردم وزموم و اعشار سفن وغیره و آنچه اموال دیوان بر وی متوجه و مطلق می باشد: اول خراج زمین است وصدقات و ده یک کشتیها و پنج یک معدنها ومراعی

اما خراج زمین برسهگونه است : برمساحت و مقاسمه و قوانینی که آنجا محافظت می کنند که از قدیم عهد آن زمین را به مقاطعه معین و معروف که در آن زیادت و نقصان نمی رود گرفته باشد. اگر در آن زمین زراعت کنند و اگرنه آن مقرر مذکور میرسانند .

امامساحت ومقاسمه : اگر زراهت کنند خراج به دیوان می رسانند، و اگر زراعت نکنند هیسچ یدهند: وتمامت زمین بارس مساحت است الازمها که مقاطعات اند، ونیز از زموم جیزی اندک مقاممه هست : و خراج شهرها در مساحت مختلف است و بیشتر ازهمه خراج زمین شیراز است، و بر هر نوعی از انواع حبوب وغیره خراجی مقدر و معین است. ویکن جریب اراکه آنجا آب روان باشد وجو وگندم زراعت کنند صد و شصیت درهم خراج میباشد و در جریبی بزرگ از زمینی که در آن آب روان نباشد ونی2 و ارزن هندوی بدان زرع کنند دویست وسی وهفت درهم خراج آن است، و در جریبی بزرگ که پنبه در آن زرع کنند دویست وپنجاه وشش درهم و چهار دانگ خراج میباشد، ودر جریبی بزرگ از رز انگور هزار و چهارصد و بیست و بنج درهم خراج است، و جریب بزرگ سهجریب وچهاردانگ جریبی است از جریب کوجکن، و جریب کوچک شصت گزست به گز ملک، وهریک گز نه قبضه است.

============================================================

وخراج زمین اکوار به قدرجهاردانگ زمین شیرازاصت، جهت آنکه جعفربن [695) ابی زهیرالسامی از برای زمین با هرون الرشید سخن گفت . هارون الرشید او را به چهار دانگ خراج شیراز باز گردانید.

و خراج اصطخر از خراج شیراز در زراعت به چیزی اندک کمترست، و آن نیز خراج زمینی است که در آن آب روان باشد.

اما خراج زمین بخس : دو دانگی از خراج باریاب ms182 است2.

و زراعت که از چاهها2[ی] پیراسته4 و حوضها[ی) بزرگ می کنند چهار دانگ خراج شیرازست.

و چون آب از موضعی بیرون آید و مزرعها از آن آب خورند از خراج دانگی نیم کمتر می شود.

و اگر آن زراعت از آن آب دونویت بخورد تمامت خراج پاریاب می دهند.

و در تمامت شهرهاری] دار ابجرد وارجان وسابور زراعت ومقدار خراج زمین ایشان مخالف و زیادت و نقصان است از آنچه گفته شد.

{ و اما مقاصمه بر دوکونه است: یکی گونه درخت وزمین وغیره که در نحت تصرف قومی از اهل زموم ، و عهود و وثیقهها[ی] قسدیم از امیرالمؤمنین عمربن الخطاب5 - رضی الله عنه - و امیر المؤمنین علی بن ابیطالب - علیه السلم - وخلفا در دست ایشان ناطق، ومقاسمه به عشر وثلث و ربع می کنند.

و یک گونه دیگر از مقاسمات بر دیهها طاری می شود کمه از آن بیت المال است و مردم در آن زراعت می کنند.

{3 و اما زمین [و] درخت وضباع وغیره:

(1709 و در فارس بغیر از شیراز به هیچ جای دارالضرب نیست و اما اجرت خانهها و دکاکین که به شیرازست: بازارها وخانههای چند هست که مردم در آن ساکن میباشند، و اجرت آن زمین به سلطان می دهند و آسیابها و اجرت خانههایی که در آن گلاب می سازند اجرت آن نیز به سلطان می رسانند: و رسم قدیم در پارس چنان بود که در رز انگور و درخنان تمامت ms183 پارس میج خراج نبود تا آنگاه که علی بن عیسی متولی ووزیرشد درسال سیصد ودواز هجرت بیغمبرحصلی الله علیه وسلم- و بعد از آن عادت و رسم متغیر و متبدل شد و تمامت خراجی گشت: و در پارس درختان و ضیاع وزمین هست که خداوندان ایشان هریک به بزرگی از حواشی سلطان عراق تعلق ساختهاند که درخراج ایشان را تخفیف می باشد و تا غایت به دست فرزندان ایشان بر آن حالت باقی مانده و تخفیف می کنند و از یکدیگر آن زمین وضیاع را میخرند و می فروشند و به رهن می کنند و به میراث میگیرند.

============================================================

عبارت در عربی نیست ا 2_ کیاحره 119 1-قباد جره ا 2-هرته 1 1_جومه بردا 2. متن وسغ کله، وزیر آن به خط ریز کلمهای شبیه سبو* نوشته است (عربی: آزاجطین) / 3- الرر 19 1- یسایگن . دخویه . نشانک. دخویه در حاشیه نقل کرده که درابوالفداهم نشانک است ودرادریسی نشابک و در یاقوت نسایک لسترنج به نشاتک تعحیح کردها2 حره عربی: خره (آبادی مشهوری که امروزههم هست جره است)ا 3- یوسحان .

4- بوبیجان 19 1- عربی : الثلج والرطب والجوز والاترج . (شاید اینجا با صفحة 82 مطلب متفاوت باشد) ا2. جمرا 3. بوح ا4. خودا9.حبایه یوسحان 115 -عدیحان2- توح4_ یونان1 4_ نوان91_ حیابه ما 7 مهرونان (معرویان و مهروبان هردو آمده است) ا 4_ بر -کلوان علونه (عربی: غلوة.)!10_ سمحان! 11-کوارحورا 12- حور 13_ سونانا 14_ جان ارادمردا15_خارا و1-کرند1 17_ عریی العقبة بادرکان خان * فراسخ 114 1_ ادرکان! 2_ ترکانها 3_ دورانا با 5کهد بدا 7- حودار 4_ جومها 9_ حبره (عربی: آبخیزه و غلط است) هنوز این محل در راه خراسان مشهورست به انجیره وکاروانسرا دارد. جزین خود مؤلف گفته است که در آن محل درخت انجیر زیادست و طبعا آن اسم بر گرفته از نام درخت است . من در چاپ ترجمه دیگر مسالک وممالک متوجه این اشتباه تشده بودم . 10-دست ارریحانا 11_ سره1 12-ری1 14- توح

(705 صورتکرمانا [ 719 نقشه کرمان است) صورت دیار کرمان و آنچه دراضعاف وحوالی واطراف آن است این است که دراین جدول ثبت کرده شد و در کرمان شهرهای سرد سیر و گرم سیرهست، و سردسیر کرمان کمتر از سرد سیر پارس می باشد در سرما، و در گرد شیراز هیچ گرم سیر نمی باشد الادر شهرهای سرد سیر بعضی از گرم سیرعارض می شود و شهرها که از صدد و قبیل آن است و در آفاق شهرتی دارند: اول سیرچان، است وجیرفت، وبم وهرموز، ومابین بارس [وجیرفت شهر روبین] در میانه این اقلیم افتاده است. و اهل جیرفت4 و روبین5 دعوی می کنند که آن خود از حساب وصدد کرمان است:

و آنجه از طرف جیرفت تا به سیرچان: اول ناجت وخبر".

[و مایین سیرجان وبم: الشامات و بهار وخفاب وغبیرا وکوغون ورائین وسروستان ودارجین.] و مابینجیرفت و بم شهری هست که آن ms190 را هرمزمی خوانند وبه قریة الجوزه مروف است و آنجه در میانه سیرجان و فارس1می باشد: أناس12 وگردکان12 و بیمند14اند.

و آنچه در میانه سیرجان و پارس تا حدود دارایجرد است : حسناباد15 وکاهون است

و در شهر شهروا که به کناره دریا است منبر نیست: آنه از شهرهای مشهوردانسته شد این است که گفته آمد.

و از کوهها[ی] بلند و مشهور که در آن طرف است یکی کوه قفص است و دیگر کوه بارز14. و کوهها[ی] چند هست که در آن (کوهها معدن نقره می باشد. [715]

و آن کوه با خصب و نزاهت تر است ازقفص، ومعادن آمن آنجا می باشد.

واماکوهها[ی] معادن : اول کوهی چند هست که معدن ms192 نقره در آن می باشد و آن از پشت جیرفت می کشد به درغاله [ای) که به دربای، معروف است، و از آنجا تا به کوه نقره دوفرستگ باشد.

و در بای درغاله نیک نزه وسبزست با دعت وراحت و نعمت وافرونزاهت و تمامت آن درغاله به دیهها و آبهاای) روان و بساتین معمور است: و شهرهای کر مسیر که از صدد وحساب کرمان است پیشتراز شهرهای سردسیر آن می باشد، وشاید که شهرهای سردسیر آن اقلیم به نسبت با شهرهای گر مسیردانی نیم آن باشد، جهت آنکه شهرهای سردسیر آن اقلیم از سیرجان و آنچه درحوالی و اضعاف آن می باشد تا به حد پارس وبیابانی که به نزدیک بم است بیش نیست: و از حد هرموز تا به حدکرمان وحد پارس وحد سیرجان و آنچه درمیانه ایشان است مثل هرموز و منوجان، وجیرفت وکوههاای) قفض و دشت رویست 5 و پشت خمء وآنچه ازتوابع و لواحق آن است از بیابان وشهرها ودیهها و روستا تا حدکرمان وخبیص نمامت گر مسیر است : و غالب اهل کرمان باریک اندام و اسمرمی باشند، جهت آنکه گرما در آنجا غالب امت: و از طرف مشرق بغیر از جیرفت“ و بم’ میچ سردصیر نیست و از طرف غربی جیرفت همه شهرها سردسیر است و برف در آن می باشد وکوه نقره از آنجا تا به دربای می کشد و از آنجا تا به جیرفت و همچنین می رود مقابل کوه بارز تا آنجا که آخرمی شود.

و به نزدیکن جیرفت کوهی هست که آن را میجان گویند، وتمامت /میو[ه]ها [724]

و به جیرفت رودی آب هست به دیورود معروف و آب آن عظیم تر می رود و آوازی درشت و هابل از آن می خیزد جهت آنکه سنگهاری] بزرگ و بسیار در در میانه آن افتاده است و هیچ کس در ms193 میانه آن نمی نسواند رفتن مگر پای خود را از سنگ محافظت کند، و مقدار آن آب چندان است که بیست آسیاب بدان می گردد.

و تمامت بازر گانان دربا درموقعی معلوم ور هرموز جمع می شوند و هرموز فرضه آن دریا است و بازار و رباطها و مسجد جامع در آن هست. اما در نفس شهر خانه بازرگانان نیست الا آنکه در روستا متفرق می باشند. و در آن درخت خرما بسیار می باشد وغالب زراعت ایشان ارزن است .

و اما جیرفت شهری خوش و نزه است با خصب وراحت ودعت ونعمت، و درازا[ی) آن به مقدار دوفرسنگ است و بازرگانان خراسان وسجستان در آنجا جمع می شوند وچیزها حمل می کنند. و میو[ه]های چند که در سردسیروگرمسیر می باشد با یکدبگر در آنجا جمع می شود مثل رطب و ترنج و گردکان و برف، و رود آنجا دیو رود است ومزرعهای ایشان پاریاب است.

و اما شهر بم، بزرگتر از جیرفت است با دیههای بسیار، وهوای آن خوشتر از هوای جیرفت می باشد، و در آنجا درختان خرما یسیار هست ،ودر میان آن شهر قلعه عظیم رفیع و منیع هست و سه مسجد چامع در آنجا می باشد که خلق در جمعات در آن جمع می شوند یک مسجد از آن خوارج است که خوارج در آن جمیع می شوند به نزدیک خانه منصوربن خردین2 و مسجدی دیگر در بزازان که اهل سنت و جماعت درجمعات در آن جمع میشوند.

و مسجدی دیگر در میانه قلعه است.

و در مسجد جامع که به خوارج منسوب می شود بیت المال صدقات ایشان آنجا است .

============================================================

و غالب ایشان مذهب اهل حدیث دارند، وغالب براهل چیرفت مذعب اصحاب رأی است، و غالب براهل رودباراو قوهستان ابی غانم" وبلوص ومنوگان، لعب شیعت است و از حد مغون4 [و) ولاشکرد5 نا ناحیت هرموز، درین تمامت فربزه وزیره زراعت می کنند و از آن در آفاق نقل میافتد و پانیذ و نیشکر در آنجا میگیرند .

وغالب طعام ایشان ارزن است: و درختان خرما فراوان نیز در آنجا می باشد. چنانکه در آن شهر و درتمامت حوالی و نواحی آن صد من خرما به یکن درهم می باشد. و ایشان را عادتی نیکو هست که هرخرما که باد از درخت آن را بریزاند خداوند باغ آن را از زمین البته برنمی گیرد الا درویشان. وگاه باشد که باد بسیار وزد وخرما فراوان بعزیرمی اندازد چنانگه ضعفا و مساکین را از باغات راحت بیشتر از صاحب می رسد . و در آن درختان خرما ایشان را هیچ خراجی نیست مگرعشر که به سلطان می رسانند چنانکه در بره م و اما ناحیت رویست4 فیهری خشک است و زراعت در آن کمترمی باشد، و غالب اهل آن دزد می باشند و شهروا" دیهی هست بر کناره‌ دریا موضوع و در آن منبر نیست ، وغالب اهل آن صیاداند. وهر که خواهد که از پارس به مرموز رود منزل او در آنجا می افتد.

وزبان تمامت اهالی کرمان زبان پارسی است الازبان اهل ففص وبلوص و اهل بیابان که ایشان را به غیر از زبان پارسی زبانی دیگرهست.

و از بم جامهها[ی) پنبه بغایت رفیع و لطیف مرتفع میشود واز آن در آفاق حمل می کنند: و از ناحیت زرند جامههای بطانه معروف برمی خیزد و در پارس و عراق حمل می کنند.

============================================================

اما غالب نقود ایشان درهم است وفلوس، ونقود مختلف را استعمال نمی کنند، و در دینار نیز بیع و شری و معاملت نمی کنند و دینار در میانه ایشان جونعرض است: یادکردن مسافات که در عیانة شهرهاای کرمان است اول از سیرجان کا رستاق الرستاق [که] از حدود پارس است: و از سیرجان تا کاهون دو منزل و ازکاهون تا حسناباد2 دوفرسنگ و از حسناباد2 تا رستاق الرستاق یکن منزل واز سیرجان تا رودان که به طرف پارس است و از آنجا تا بیمند4 چهار فرسنگ و از بیمند4 تاگردکانه دو فرسنگ و از گردکان5 تا اناس6 یک منزل [بزرگ] و از اناس تا رودان از حد پارس یک منزل سبک است و از صیرجان تا رباط سرمقان یک 7منزل واز سیرجان تابم اول یکن منزل و منزل آن شامات“ است وبه کوهستان معروف میشود و از شامات9 تا بهار15 یک منزل و از بهاره1 تا خناب11 یک منزل سبک و از خناب11 تا غبیرا12 بک منزل [و از غبیرا تاکوغون یک فرسنگ و از کوغون تا رائین بک منزل

و شرقی آن تمامت دریاای] پارس است، وغربی کرمان و بیابان و اعمال سجستان، و شمالی آن شهرهای هند است، و جنوبی آن بیابانی اصت که میانه مکران و قفص است- و از ms198 پس آن دریای بارس می باشد و از جهت آن دریای پارس از طرف شرقی و از پس این شهرها محیط میشود که این دریا از صیمور2 می کشد برجانب شرقی تا آنگاه که به تیز" مکران میرسد، بعد از آن باز می گردد درین بیابانها برحوالی شهرهای کرمان، ودر هیأت ومساحت مقوس است. والله اعلم بها.

17491 (75 صورت بلاد السند * ست) صورت شهرها]ی] سند و آنچه از توابع ولواحق آن می باشد این است که درین جدول ثبت کردهاند وهریک را علی حده شرحی گفته شود، ان شاءالله تعالی: اول شهرها که درین بلاد است و در عالم ایشان را شهرتی هست از ناحیت مکران : وکیزه وقنزبوره4 و درک2

یادکردن شهرهای سند اول منصوره است ونام آن به زبان مند [برهمنابادع ودیبل15 وبیرون12 و قالری18 و انری8 وبلری0 ومسواهی0 و بهرج21 و بانیه22 و منحاتری23 وسدوسان24 وروره"

و از کنبایه تا صیموره1 از صدد و حساب شهرهاری) بلهرا 11 است و بلهرا نام ملکی است از ملوک هند، و آن شهر ستانها[ی) کفر است. اما در این شهرها مسلمان نیزمی باشد. وآنچه از حوالی و اطراف بلهرا است تمامت مسلمان می باشد و در آنجا مسجدی هست که روزها[ی) جمعه مروم در آن جمع می شوند: و بلهرا درشهری مقیم می باشد که آن را مانکیر12 می گویند و آن را دیهها و اتباع و ممالک بحیار و پهن و براخ هست : و مقدار منصوره درطول و عرض دو دانگ فرسنگی در دو دانگ ms199 فرسنگی باشد. و رودی آب از رود مهران در آن محیط می شود و آن مانند جزیرهای است: و اهالی آن مسلماناند و والی و حاکم ایشان از قریش است، ومیگویند که او از فرزندان هباربن آسود است، و پیوسته پدران او در آن زمین غالب وقادر بودهاند، و خطبه به نام خلیفه می کنند .

و آن شهری گرمسیرست با خصب و نزاهت ودرختان خرما[ی) بسیار، الا) (755] نیشکر و انگور و سیب و کمثری و گردکان نمی باشد در آنجا.

و در زمین ایشان نوعی از فواکه هست که آن را لیمونه12 می گویند و آن عظیم و بغایت ترش می باشد

و نقود ایشان وقاهریات" است و هریکت درهم از آن بقدر پنجاه درهم باشد: وایشان را درهمی دیگرهست که آن را "الطاطری2 همی خوانند و وزن آن یک درهم و چهار دانگ درهمی می باشد، و اغلب به دینار معاملت می کنند وزی ایشان زی اهل عراق است الاآنکه زی ایشان بهزی ملوک هندنزدیک میباشد درپوشیدن جامهها[ی) شعری و جامههاای) کوتاه: و اما شهرملتان شهری خوش ونزه است با خصب و راحت ودرطول وعرض نیمهای ازشهرمنصوره باشد وآن را "فرج بیت الذهب" می خوانند و در آن شهر بتی هست که هندوان آن را تعظیم و تبجیل وتوقیر میدارند و هرسالی از شهرها[ی) دور با مالی وافر به رسم زیارت نزدیک آن بت میروند و هرچه از آن مال جمع می شود به عمارت بتخانه و معتکفان و مجاوران به خرج می کنند و این شهر را ملتان ازجهت آن می خوانند که این بت در آنجا است، ودر آن شهر کوشکی هست درموضعی معمور درمیانه بازار ملتان و آن بت در میانه آن کوشک نهاده و آن کوشک میانه بازار بزرگ عاجبین ms200 و صف صفارین است، ودر میانه این کوشکن قبهای رفیع وعالی برافراشته هست و آن بت در آن خانه نهاده و حوالی آن ترر قبه خانهها هست تا معتکفان آن در آنجا ساکن میباشند و در آن حوالی ی بغیر از این گروه که درین کوشکاندکس بت نمی پرستد، و آن بت برصورت آدمی ساخته است وچهار گوشه نشسنه برسر کرسی که از گچ وآجرساخته 1767] است وتمامت اندام آن بت پوشیده4 ا به پوستی سرخ مانند سختیان، واز اندام او بغیر ازچشم او پیدا نمی باشد، و بعضی کویند که تن او از چوب است و بعضی میگویند که آن نه از چوب است ، الا آنکه رها نمی کنند که کس اندام آن بت را بیند، و به جای چشمهای او دوکوهرنهاده و برسر او تاجی به زر مرصع به چواهر نهاده و در آن کرسی مربع نشسته و دستها برسر زانو نهاده و بر دست او انگشتها کرده که هر که بیند بپندارد که چهارانگشت بردست وی است. وهرچه از حوالی و اطراف مال در آن بتخانه می افتد امیر ملنان آن را می گیرد ودر بتخانه و مجاوران و

و از جهت آن ملنان را وفرج بیت الذعب *1 می خوانند که دراول اسلام در مسلمانان تنگی و فقر وقحط واضطراربود، چون ملتان را فتح کردند از آنجا مالی بسیار ونعمتی وافر ایشان را با دست افتاد و توانگرشدند.

و بیرون از ملتان بقدر نیم فرستگ خانههای بسیارهست که آن را جندراور2 میگویند و آن لشکرگاه امیر آن شهر است. وامیر ms201 از آنجا در شهر نمی رود مگر ردوز جمعه که در فیلی سفید می نشیند و در مسجد جمعه حاضرمی شود، و امیرایشان قریشی است از فرزندان سامة بن لوی که در ایام قدیم برایشان غالب و قادر بوده است وساکن و متوطن گشته . و او مطاع و منقاد امیر منصوره نعی باشد، و خطیه به نام خلیفه می کنند و اما بسمد2 شهری خوش وکوچکن است با خصب ونعمت، وآن وملتان و (765] جندراور4 از شرقی رود مهران موضوعاند، ومسافت در میانه این شهرها تا رود مهران یک فرسنگ است وآب آن شهرها از چاه می باشد.

و شهر رور در بزرگی نزدیک ملنان باشد، و آن را دو سور هست در کناره دود مهران و آن حدمنصوره است و دیبل 5 از شرقی 6 مهران است بر کناره‌ دریا و آنجا منجری عظیم است، چنانکه بازر گانان اطراف در آنجا جمع میشوند و آن فرضه‌ آن دیار است . و مزرعه ایشان بخس می باشد، و درخت خرما وغیره در آنجا بسیار نیست، و شهری خشکن است، و سکان آنجا جهت تجارت مقیم اند و بیرون" شهری است در میانه دیبل5 و منصوره برجاده راه موضوع وبه منصوره نزدیکتر می باشد و منحانری به طرف غربی رود مهران است و از حامر (2) الدیبل برآب میگدرند و به منصوره میروند، وایشان در هر دو کناره رود مهران نهادهاند

وقامهل و سندان10 وصیمور12 و کنبایه شهرهای خوش و نزه و فراخ اند با عسل یسیار و نعمت ارزان .و در هر یک مسجدی جامع هست و احکام اسلام در آن ظاهر. ومیو[ه]های آنجا از نارجیل12و موز14 و انبج15 میباشد. و غالب زراعت ایشان برنج است و درخت خرما در آن زمین نمیباشد وراهوق

اما کلوان از مکران است .

و راهوق از حد منصوره است ، ومزرعه ایشان بخس می باشد وثمره نیز اندک برمی آید، الا آنکه ایشان راگله ورمه وغیره بسیارست : و طوران شهر بزرک وقصبه قصدار2 است، وقصدارآرا دیهها وروستا بسیار هصت، و والی و حاکم ایشان به مغیر، بن احمد معروف نود و خطبه به نام خلیفه میخواند. ومسکن و مفام او به ناحیتی خوش ونزه است. وتمامت انواع فواکه در آنجا موجودست مثل اناروتمامت میواه آها[ی] سردسیر، ودرخت خرمادر ms203 آنجا نمی باضد. و آن را کیز کایان" می خوانند.

و درمیانه بانیه وقاءهل بیابانها هست، و از فامهل تا کنبایه نیز بیابان است و در این عهد و ایام ار کنبایه تا صیمور دیهها[ی) چند ساختهاند به یکدیگر متصل وملاصق ومعمور وآن از اعمال وتوابع هند است: و زی کافران ومسلمانان در جامه بوشیدن و موی سر فرو کردن یک است. و لباس ایشان جامه و شلوار می باشد از سختی گرما که در آن شهرها می باشد. وزی 17751 اهل ملتان ولباس ایشان همچجنین است.

و اهل منصوره وملتان به پارسی و سندی سخن می گویند، و زبان اهل مکران بارسی و مکری است: وکسی که جامه کوتاه می پوشد در آنجا اندک است الا بازرگانان که لباس ایشان جامه و ردا“ می باشد، چنانکه لباس و زی تمامت اهل عراق است و پارس ومکران را ناحیتهای فراخ و بهن هست ، و غالب اوقات در آنجا قحط میباشد: و حاکم و والی [آنجا]15 شخصی است * عیسی بن معدان معروف و او را به زبان خود "مهراج"11 می گویند و مسکن و مقام او به شهر کیز12 می باشد، و آن شهری خوش و نزه است با درختان خرما[ی) بسیار وفرضه مکران و آن نواحی است و در طول وعرض نیمه[ای] از ملتان باشد

و به2 و بند 2 و قصرقند4 و درک و فهلفهره6 تمامت شهرهای کوچکاند وگرمسیر، وروستای ایشان خروج* است، و شهر بزرگ و قصبه آن را راسک می خوانند و روستای دیگرهست که آن را جدران2 می گویند و در آنجا پانیذ و نیشکر بی حد و عد می باشد، و تمامت پانیذ که در آفاق حمل می افتد از آنجا مرتفع می باشد الاچیزی اندک که از ناحیت ماسکان نقل می افتد. و درقصدار3 نیز ms204 فانید می باشد و درین روستا پیوسته حرامی و دزد مقیم می باشد و یک طرف از آن به نواحی کرمان متصل می شود به شهری که آنرا مشکی می خوانند. وحاکم مشکی شخصی است به مطهرا بن رجا معروف و بغیر از خلیفه هیچ کس را خطبه نمی کند و مطاع و منفاد هیچ یک از حکام و ملوک که در آن نواحی مستقراند نمی باشد. وحدود این اعمال که تحت [فرمان ) وی است و اوامر و نواهی او به نفاذ بیوسته در طول و عرض سه منزل درسه منزل باشد و با آنکه زمین آن دیار از جمله وصددگر مسیر است انواع فواکه سردسیر در آنجا می باشد.

7897 و ارمائیل10 و قنبلی1) دو شهر بزرگاند و مسافت در میانه ایشان دو منزل است، و در میانه ارمائیل10 ودربا مسافت نیم فرسنگ می باشد. و ایشان هر دو در میانه دییل12 ومکران موضوعاند: و قندابیل12 شهری بزرگ است دربیابان موضوع و حدود اعمال او از بدهه ممتاز است و آن شهری خوش و تزه است با درختان بسیار . اما درخت خرما در آنجا نمی باشد .

============================================================

- و اول عمل مکران از تیز1 است و از آنجا تا قصدار2 دوازده منزل است - و از ملتان نا اول حدود استان3 که به بالس، معروف است ده منزل - و هر که خواهد که از منصوره در بدهه 5 رود در شهری که برکناره‌ رود [789] مهران است) و آن را سدوسان میخوانند می باید رفت، واز آنجا عبور کردن و در بدهه رفتن - و از قندابیل تا مستنج که شهرقصبه بالس است چهارمنزل - و از فصدار2 تا قندابیل" پنج منزل و از قندابیل تا منصوره هشت منزل - و از قندابیل" تا ملتان [که] مفاوز[ است) ده منزل و در میانه منصوره و قامهل مسافت هشت منزل است - و از قامهل تا کنبایه چهارمنزل، و کنبایه ازدربا به یک فرسنگ دورترست - و از کنبایه تا سوباره" چهار منزل، وسوباره0 از دریابه نیم فرسنگ دور ترست - و از سوباره1 تا سندان10 پنج منزل و آن نیز نیم فرسنگ ازدریا دورترست

والله اعلم بجمیع الاشیاء یادکردن رودها که در آن دیارست اول در آنجا رودی هست که آن را مهران می گویند.

و چنان شنیده شد که آن رود از پشت کوهی بیرون می آید که بعضی از جو بهاای] چیخون از آنجا منفجر ومستنبط می شود و رود مهران از آنجا به ناحیت ملتان به بسمد میرود، و از آنجا به منصوره، وبعد از آن برشرقی دیبل2 روانه میباشد ومی رود تا آنجا که به دریا میافتد، و آن رودی نیک بزر گ وخوش است: و چنان شنیده شد که در آنجا نیز نهنگن می باشد همچنانکه به رود نیل، ودر بزرکی و تبزی مسانند رود نیل است. و در بعضی از اوقات برروی زمین روانه میباشد و به زمینهای گو و زیر ریهیده میباشد، و در آن زمین زراعت می کنند چنانکه در زمین مصر یاد کرده شد و سند رود از ملتان به سه1 منزل دودترست و آن نیز رودی بزرگ وفراخ و بهن می باشد، و چنان شنیده شد که آن رود به مهران آخر میشود و اما به شهر مکران غالب بیابان [هاع و مزرعها بخس است ودرختان در آنجا کمتر میباشد، و در آنجا در میانه منصوره از رود مهران آب درمی آید و آن موضم را مانند بطیحه کرده است : و طایفه ای از سند که به زط4 معروف اند در آنجا متوطن و مقیم می باشند و هر که ازیشان به آب نزدیکترست خانه ایشان از نی میباشد، وطعام ایشان اغلب ماهی و مرغان آبی است و بسدان تغذی می کنند و روز گار میگذارند. و هرکه ازین ms207 قوم در بیابان نزدبکترست در احوال و اخلاق مانند کردان می باشد: والله اعلم آنچه از طرف مشرق بود تا حدود اسلام یاد کرده شد . بعد ازان در شرح روم و بیان آن طرف شروع می افتد، بعون الله وحسن تیسیره

============================================================

و مراغه در طول وعرض نزدیگ آن باشد، و آن شهری خوش ونزه است با بستانهای بسیار و مزرعهای فراخ، و آنجا در قدیم عهد لشکرگاه و دارالاماره بوده است. و درایام ماضی در حوالی آن سوری بوده است و پسر ابی الساج آن سور را خراب کرده است: و ارمیه1 درطول وعرض نزدیک مراغه باشد و آن شهری خوش و نزه وسبز است با خیر و نعمت و آسایش و راحت ونرخهای ارزان. وآن برکناره‌ دریاری] شراة2 موضوع است: و اما میانج وخونج4 و اجن] ودخرقان" وخوی وسلماس ومرند و تبریز و برزند" و ورثان 8 وموقان وجابروان و اشنه10 تمامت شهرها[ی] کوچکاند، و در کوچکی به یکدیگر نزدیک می باشد.

وجابروان و تبریز و اشنه11 این هرسه شهرها و آنچه در حوالی و اضعاف آن [است] به ردینی12 معروفاند

و در نواحی و اطراف آن درختان توث مباح می باشد که او را هیچ مالکی معین نیست و از آن توثها ابریشم بسیار می گیرند و جامهها می بافند و در پارس و خوزستان جهازها4 از آن ابریشم روانه می کنند.

و دورتر از بردعه رودی آب شورهست که آن را کر5 می خوانند وشورماهی بسبار در آن می باشد و از آن در آفاق نقل می کنند. وایشان را از رود کر دو جنس ماهی مرتفع می شود: یکی را زراقن4 و دیگری را عشب" می گویند. و در تمامت چنان رودها دیگر در طعم و منفعت ترجیح و تفصیل دارند.

و به در شهر بردعه دروازهای هست که آن را "باب الاکراد" میخوانند و در آنجا بازاری بزرگ ساخته و آن بازار را "کرکی * می خوانند وهر روز یک شنبد خلق بسیار به معامله و بیع و شری در آن بازار مجتمع میشوند و آن مجمعی عظیم می باشد و از شهرتی که آن بازار را هست مردم روز یک شتبد را

و بیت المال آنجا در مسجد است همچنانکه در شام می باشد . وبام آن از (819) ارزیزااندوده است و دری از آمن در آن کرده، و در اندرون بیت المال نه استون برافراشته است، ودارالاماره درشهر به جنب مسجد جامم موضوع است، و بازار در ربض آن می باشد.

و اما باب الابواب شهری است بر کناره دریاری] طبرسنان مبنی و آن بزر گتر ازاردبیل است با زراعت وخصب وراحت بسیار، و درنفس شهرمیوه ms211 کمترمی باشد الا از مواضع و نواحی که نزدیک آن است در آن نقل می کنند. ولنگرهای کشتی درمیانه آن می باشد .

و بر هر دو کنارهای دریا بندی ساختهاند از سنگ سخت و ارزیز ریخته محکم کرده برافراشته، چنانکه آن موضع کشتی را از رفتن منع می کند وآب بدان موضع بیجیده می شودو آوازی بلند بر می آورد و از هر دو طرف دریا زنجیری کشیدهاند که کشتی از آنجاگذار نمی کند مگر به اذن و فرمان حاکم آنجا .

و سوری محکم و استوار از سنگن سخت حوالی این شهر بر آورده هست و آن از بناهای نوشروان بوده است وطولانی از نزدیک کوه ممتدمی شود . وازین کوه هیچ راه به طرف مسلمانان نمی باشد، و در عهد قدیم راهی بوده است اما به مرور ایام مندرس و ناپدید شده است، و از بلاد ونواحی شهرها[ی) کفر به طرف بلدان اسلام رفتن صعب و مشق می باشد ، و پارهای ازین سورمی کشد تا به دریا و از دریا قدری فرومی گیرد چندان که شبه3 انف از آن به دریا می باشد و کشتی را از رفتن مانع می باشد، وکشتی به نزدیک سور عبور نمی تواند کردن . و از جمله نغور بزرگ که اعادی و حساد منگسر بسبار در حوالی و اطراف و تواحی آن متوطن اند یکی این است و درین شهراز هرطرفی گروهی انبوه و ازهرجانبی قومی باستوه4 (2) زبان و ادیان مختلف با یکدیگر جمع شده و اقامت ساختهاند. و به جنب آن کوهی بلند و عظیم هست به "ذئب 5 معروف، و هرسال هبزم بسیار در آن جمع میشود

و ملو ک اکاسره جهت دفع حساد و اعادی ومنع وقهر کفار وطواغی چون آن موضع منزلی مخوف وخطرناک بود از اعیان ومشاهیر ومعاریف از هرشهری قومی و از هر طرفی گروهی در آن موقف ضررومنزل خطر مرتب ومعین گردانیدهاند تا در آنجا متوطن ومقیم می باشند و آن جایگاه را حراصت ومحافظت لازم دانند و اکر وفتی خصمان غلوی کنند یا حالتی بد اندیشند در محاربت ومقاتلت جهد بلیغ نمایند تا آن طرف محروس ماند و آن جانب محفوظ ومضبوطگردد. و آن زمین را برایشان اطلاق قرمودهاند تا بغایت وسم وجهد زراعت می کنند وازتکالیف مصون

و جامههای کتان بغایت ا لطافت از آنجا مرتفع میشود ، وبه اذربیجان و (829 ارمینیه 14 و اران جامه کتان نمی باشد الا درین شهر و روستا[ی] آن . واز نوعی از بندگان جهت فروختن در آنجا جمع می آورتد، و زعفران بسیار از آنجا مرتفع

و به نزدیکی آن ازطرف اسلام بر کناره دریا روستایی هست به مسقط ms213 معروف و شهر لکز1 به نزدیک آن است و ایشان گروهی بسیاراند خداوند شتران بزرگ و ضخیم و درخت وضیاع و مزرعه معمور وشهرها[ی) بسیار وانبوهاند. واز احرار قومی در آنجا متوطن شدهاند که ایشان را "خماشره" می گویند، و از تمامت اقوام که در آنجا منوطن اند ایشان بیشتراند.

اما قوم ملوک ازیشان در عدد بیشترند، وگروه مشاق، در عدد ازیشان کمتر میباشد. بعد از آن گروه اکره، پس از آن گروه مهان،.

وشهر طبرسران4 در میانه این قوم و باب الابواب است، وآن و اهل او در صفت وخلقت وعمارت وزراعت مانند لکز است الا آنکه شهرلکز فراختراست و مردم در آن بیشتر میباشند و فیلان5 بالاتراز آن است وآن کوره‌ کوچک است بر کناره این دریا مبنی.

و در مقدار کمتر ارمسقط شابران4 است وبه شابران4 معروف میشود. و آن شهر با خصب و نعمت و امن و راحت است با روستای بهن و بزرکن و روستای جشمدان2 از آن بالاترست و از پس آن ضیاع و اعمال کوهستان است و شروان تا حد باکه’ و درنیق و لکز10 و آنجا که هر دو رودها به یکدیگر جمع میشوند: وکیران11 از پس شروان است و آنجا قلعه بزرگ وخوش ونزه با خصب و راحت هست، و چنان شنیده شدکه در آن قلعه چشمه [های) بسیار می باشد چنانکه در وقت بیرون آمدن آب بانگث و شغب می کند، و اهل آن موضع مواشی و گوسفندان خود را بی شبان در آن قلعه به چرا می گذارند از استواری وبزرگی آن.

18291 و شهر تفلیس را سه دروازه هست و آن بغایت عمارت و زراعت استبا مبواه آهای بسیار، و آن تیز نغری است از ثفور معدود. اما در طول و عرض از باب الابواب کمتر می باشد، و در حوالی آن دو سور از گل ساختهاند و در آنجا نیز کبوتر12 می باشد مانند کبوتر طبریه، و ms214 آب آنجا گرم می باشد.

و در اران هیچ شهری بزرگتر از بردعه و باب الابواب و تفلیس نیست.

============================================================

و دبیل14 بزرگنر از اردبیل است وآن فصبه ارمنیه است وپیوسته دارالاماره به ارمنیه می باشد همچنانکه دارالامارة اران15 بردعه است ودارالامارة اذربیجان اردبیل. و در خوالی آن سوری ساخته هست و در آنجا ترسایان بسیار متوطن ومقیم میباشند، و مسجد جامع به جنب کنشتها[ی) ترسایان است وجامههایم ابریشم و

و اما نشوی25 وبرکری21 واخلاط12 ومنازگرد22 وبدلیس24 وقالیقلا25 و ارزن24

و بعضی میافارقین را از شمار وصدد جزیره می گیرند، الا آنکه او از یس جزیره است و از پس آن حد جزیره می باشد و آن در میانه دجله و قرات صورت کرده شد، و ازین جهت آن در تحت ارمنیه گفته آمد.

بادکردن رودهای آن طرف اول رودکر است، ودودرس، اما سپید2 رود که درمیانه اردبیل و زنجان است از آن کو چکترست که کشتی از آن عبورتواندکردن .

و رود کر رودی بزرگ وخوش است و آب آن رود طبع را نیک شایسته و گوارنده می باشد، و آن از ناحیت کوه بیرون می آید برحدود جنزه،و شمکور تا به نزدیک نفلیس، وبعد از آن به شهرهای کفارمی افتد اما رود رس رودی خوش است و آب آن نیک سبک میبساشد و از ارمنیه بیرون می آید و در باب الابواب، و ورثانه می رود واز آنجا میرسد به پس موقان و از پس آن موضع [است] که رود کر از آن بیرون می آید، وبعد از آن به دریا میافتد.

یادکردن دریاهای آن طرف و اما دریاها که بدان طرف اند: [835) اول به اذربیجان دریای بزرگ هست که به دریای ارمیه4 معروف میشودا و آب آن شورمی باشد و در آن ماهیان بسیارهست، وحیوانی نیزمی باشد که آنرا "سگ آبی" می خوانند. و حوالی و اطراف و نواحی آن دریسا تمامت دیهها و عمارات به بکدیگر متصل است : و مسافت در میانه ms216 این دریا تا مراغه سه فرسنگ است، و از آنجا تا ارمیه7 دو فرسنگ، و میان آن و داخرقان3در راه دریا چهار فرسنگ، و برراه چهاریای نیز چهارروز می باشد. اما به کشتی چون باد نیکو و راست جهد به یکث شب می روند

و دیگر دریای طبرستان است، و شهرها[ی] چند بر کناره و حوالی آن موضوع است: اول باب الابواب [وباکوه]، و درآنجا معدن نفط سبز و سپید می باشد و دیگر شهر موقان2، ودرمیانه ایشان مسافت بغیر ازیک دهنه دریا نمی باشد و از آن دریا در آن شهر شورماهی) بسیار مرتفع می شود ودر آفاق از آن حمل می کنند و موقان برجنب آن مبنی است، و آن را دیهها[ی] چند از توابع ولواحق هست، و اول در تحت تصرف گبران بودی، و به چنب آن کوهی نیز هست ،بعد از آن یکباره از دریای دیلم می کشد تا به حد چالوس5، و از آنجا می گذرد به طبرستان به آبسکون2. پس میگرددگرد دریا در بیابان نا به کوه سیاکوه ، ومیرود تا آنجا که به دریای خزر این حدآخر می شود. و بعد از میرود به باب الابواب: اما ازدجله چیزی اندکن به ارمنیه می رسد، وتمامت صورت دچله درچدول بلاد جزیره وعراق ثبت کرده آمد.

و از شهر بردعه واطراف و نواحی آن انواع استران قوی، و قزء بسیار مرتفع می شود. و استران آنجا بغایت قوی و رونده می باشند، و از آنجا برای فروختن در در اکناف عالم حمل می کنند. و از فزاهای آنجا به شهرهای هندوستان نقل می افتد.

و حد آن 1 ازباب الابواب است تا به تفلیس به نزدیک رود رس به موضعی [849) که به حجبران معروف ms217 می شود: و حد اذربیجان از کوه بزرگ است که در آن نواحی می باشد تا چندان که به پشت طرم می کشد و در طرم، ازیتون و انار وانجیر بسیار می باشد و آن شهری گرمسیر است و میرود تا به حد زنجان، تا به پشت دینور، پس از آن می گردد به حدود شهر زور تا آنجا که به نزدیک دجله می رسد. بعد از آن بازمی گردد به حد ارمنیه . و حدود ارمنیه بیش ازین شرح کرده شد و درین شهر خصب وراحت ووسیع و نزاهت چندان است که یکن گوسفند به دو درهم می باشد و سه من عسل به یک درهم. ونعمت و راحت آنجا اگر صفت

و ایشان را ملکان هستند هریکن به طرفی معین مقیم وساکن شده، و در آن موضع امرونهی وحل وعقد او به نفاذ پیوسته وخلق آنجا او را مطاع ومنقاد و ایشان را مال وممالک بسیارمی باشد .وازیشان یکی شروانشاه است، وملک ابخاز به ابخازشاه2 معروف میشود، ولیرانشاه2،وطبرسرانشاه4، وفیلانشاه6،وحدان شاه4، و اهراوران شاه2، و او خداوند تخت حجاج بن یوسف است و آنچه حوالی آن است، پس از آن یوسف بن الحجاج است، پس ازوحجاج بن یوسف، ترتیب نسب ایشان برین جمله است که یاد کرده شد. و غالب ملوک و بزرگان آنجا با غربا و اهل علم وآن کس که با ایشان اختلاط وامتزاج نماید خوش مجالست ومحاضرت میباشد و غالب در شهرهالی] ارمنیه و اذربیجان و اران و کوهها[ی) آن سرما بسیار و مفرط می باشد و در دبیل کوهی عظیم و بزرگ هست که آن را حارث4 می خوانند وهیج کس در زبرآن نمی تواند رفتن از صعوبت والتوا وصختی که آن راه راست، وعلی الدوام برف بر وی می باشد و از ms218 پس آن کوهی دیگرهست کو چکتر از آن که آن را حویرث میخوانند و (849) چشمهها وآب روان و هیزم فراوان وصبدها[ی] آن شهرهارا/ از آن کوه می باشد، و چنان شنبده شد که در آن اقلیم هیچ کومی بلندتر از حارث نیست.

بادکردن کیل آنجا و زبان ایشان و من اردبیل هزاروچهل درهم است، همچنانکه از آن شیراز، الا آنکه اهل شیرازی "من " می گویند و به اردبیل "رطل" .

و اهل ارمنیه و اذربیجان و اران10 به پارسی وعربی سخن می گویند.

و اهل دبیل1او آنچه حوالی وملاصق آن است به زبان ارمنیه سخن میگویند.

و نواحی بردعه به زبان رانیه12سخن می گویند و آن لعتی آسان است:

وهمچنین شهرها[ی) عبسیه2 وکوهتان آن ولکز2 تا به کوهها[ی] ایشان ، وایشان بدان نزدیک می باشند جهت میل ورغبتی که ملک عبسیه4 را با ایشان هست و محافظت و مراقبت ایشان می کنند : پس از آن شهرهای شکیه موضوعاند، بعد از آن عبریه4 ، پس از آن ساریه7، پس از آن تفلیس یادکردن مسافت راه از بردعه تا تفلیس - از بردعه نا شهر جنزه’ نه فرستگ و از جنزه8 تا شمکوره ده فرسنگ - و از شمکور تا شهرخنان10 بیست ویک فرسنگن - و از خنان10 تا به قلعه ابن کندمان ده فرسنگ و از قلعه ابن کندمان تا تفلیس دوازده فرسنگ مسافت راه از بردعه تا دبیل - [ از بردعه تا قلقاطوس نه فرسنگ و از قلقاطوس تا متریس سیزده فرسنگن و از متریس تا دومیس دوازده فرستگن - و از دومیس تاکیل کوی12 شانزده فرسنگ - و از کیل کوی تا سیسجان شانزده فرسنگ و از سبسجان تا دبیل شانزده فرسنگی و این راه از بردعه تا دیبل) در راه ارمن وتمامت آن راه مملکت سنباط بن اشوط12 است.

دیگر راهی که از اردبیل به زنجان است - از اردبیل تا به قنطره‌ [سپید رودع ms220 دو منزل

و حد جنوبی آن زمین هراق و خوزسنان است: والله اعلم واحکم بالصواب .1 (869 1866) 8661 صورت جبال] صورت کوهستان و آنچه در حوالی و اضعاف و نواحی و انباع آن است این بود که درین جدول ثبت کرده شد.

و بزر گترین شهر[های) آن دیارهمدان است و دینور واصفهان وقم ونهاوند و آن را نیزشهرهای کوچک هست مثل قاشان و لورو کرج وجربایقان2 واردستار2 وغیره .

و هرچه درین اقلیم محتاج باشد ایراد آن تمامت گفته شود، ان شاءالله تعالی: اما مسافت راههاای] آن دیار ازهمدان تا حلوان اول از همدان تا شهر اسداباد هفت فرسنگن

بادکردن راهی که از همدان به خوزستان میرود (و ذکر مسافات آن - اول از همدان تا رودآورع -و از رودآورء تا نهاوند هفت فرسنگ - و از نهاوند تا لاشترحرده فرسنگن - و از لاشتری تا شابرخاست دوازده فرسنگن - واز شابر خاست2 نا لور سی فرسنگن، و درین مسافت هیچ شهرودیه نیست - و از لور تا شهر8 اندامش دو فرسنگ - و از قنطره اندامش تا جندی سابور دو فرسنگ امسافات) شهرهاای] کوهستان - اول از همدان تا ساوه سی فرسنگن - و از ساوه تا قم دوازده فرسنگ، دو روز - و از قم تا قاشان دوا ده فرسنگ، دو روز - و از ری تا قزوین سی فرسنگ ms224 و از همدان تا دینور بیست فرسنگ بیشنرست و از همدان تا شهرزور چهارمنزل - و از حلوان تا شهرروز چهارمنزل،

اشهرهای جبال] اول همدان ورودآور [و رامن] و بروجردا وفراونده2 ووزاذقان4 وشابرخاسته ولاشتر ونهاوند وقصراللصوص و اسداباد ودینور وقرماسین4 ومرج2 و طزر8 وخورمه4 وسهرورده1

و اما دینورشهری خوش ونزه است واهل آن خوش خلق وغریب دوست اند و در محاورت لطیف سؤال و خوش سخن، و ایشان غریب دوستر از اهل همدان می باشند، و در آتجا درختان بسیار و میواه] ها[ی) فراوان و زراعت بی اندازه

واما اصفهان دو شهر است: اول یهودیه ودیگر مدینه ، و میان هردو مقدار چهار دانگ فرسنگی باشد، و در هریکن از اینها مسجد جامعی هست .و یهودیه از مدینه وهمدان بزرگتر ms225 است، ومدینه کمنر ازنیمه یهودیه است .وبنای خانههای ایشان از گل می باشد. واز شهرها که در کوه1 مبنی اند هیچ یکی درخصب ونزاهت و عرصه فراخ و پهن ومال واهل بسیارتر از یهودیه نیست ، و آن فرضه‌ پارس و کوهستان وخراسان وخوزستان است . وجامههازی) با قیمت بغایت لطافت مثل عتابی و نگار کرده و سقلاطونیات و تمامت جامههای ابریشم وپنبه از آنجا مرتفع میباشد ودر عراق و بارس وتمامت کوهستان و خراسان وغیر آن از شهرها [ی] اسلام از آن حمل می کنند و نقل میافتد . وزعفران بسیار نیز در آنجا می باشد، و میو[هآهاای) آنجا بر فوا که دیگر مواضع فضل و ترجیح داردواز لذت و بوی خوش که آن راهست از آن در عراق حمل می افتد. و از عراق ناخراسان بغیر ازری شهری باخصب و راحت و خیرو و دعت وعیش و مسرت در آن بیشتر از اصفهان نیست : وکرج شهری خوش است. اما بنیاد خانههای ایشان از یکدیگر دور وجدا بنا کرده است و هیچ خانه به یکدیگر متصل نیست، و در آن زراعت و گوسفند وحیوانات بسیار هست ، اما بستان وخصب در آن کمتر می باشد و آن در قدیم عهد مقرو موضع و مقام ابی دلف و فرزندان او بوده است تا آنگاه که دولت ایشان منقضی و سپری شد و این ساعت آن موضع به کرج ابی دلف معروف است و خانهها و کوشکهاری) ملوک متفرق در آنجا موسس ومبنی مست . و میو[ه]ها وامتعه ایشان بیشتر از بروجرد و آنچه نزدیکن آن است می باشد. وتمامت خانههای ایشان از گل است.

و بروجرد شهری خوش ونزه است و درازای آن بقدر نیم فرسنگ باشد با خیر و نعمت وراحت ودعت و آسایش بسیار، و طول آن بیشتر از عرض است وزعفران بسیار از آنجا مرنفع می باشد .

و نهاوند شهری خوش ونزه است با بساتین و باغات بسیار و میوهامای

اما حلوان شهری کوچکن و خوش ومعمورست و هوای آن هوای گرمسیر باشد، و آن در برکوهی بلند موضوع است بادرختان خرما و انجبر بسیار که در جودت ولذت مذکور ودر اطراف مشهور می باشد در آنجا هست .و آن کوه که حلوان در بر آن موضوع است تا بهدیار عراق می کشد، وحلوان خود در صورت عراق یاد کرده آمد . و غالب بنای خانههای ایشان از گل است ونیز می باشد که از سنگ می سازند ، و دربزرگی وطول وعرض به مقدار نیمهای از دینور باشد . ودر یک منزل دورتر از آن برف میافتد واما صیمره و سیروان، دوشهر کوجکن اند با آب بسیار، وغالب بنیادخانههای ایشان از گل وگچ می باشد. و انواع فواکه که در شهرهای گرمسیر و سردسیر میباشد درایشان هردو مجتمع میشود مثل خرما و گردکان وبرف2 وترنج وغیره: و ایشان دو شهر خوش ونزهاند و آب در تمامت محلهها وکوچه هاری) ایشان روانه میرود: و اما شهرزور شهری خوش وکوچک است به نزدیک عراق واغلب اوفات اکراد در آن غالب و مستولی ms227 می باشند4 واز قدیم عهد درتحت تصرف [امرای] ایشان مخلد مانده است وهیچ حاکم وامیر ایشان را نعی باشد همچنانکه سهرورد- وآن شهری کوچک است و کسی که ذکر او مشتهر

(889] واما قزدین را شهرهای یسیار از توابع ولواحق هست . و مسجد جامع در شهر اندرون است ، ودر آنجا نیز قلعهای هست و آن ثغراهل دیلم است واز آنجا تا آن شهر که حاکم ورئیس ایشان در آن اقامت دارد دو منزل است بقدر دوازده فرسنگ. واز لواحق واعمال وتوابع آن دو شهر کوچک هست ودرین دوشهر دو ضیاع می باشد، هریکی ازیشان به چهار فرسنگ دور ویکی ازیشان بهرست معروف است ودیگر تاضفین، وجاده وشارع بزرگن در میان این هردو شهر هست وعجب آن است که در رست2 آهن کوفته می شود ودرتاشفین4 البته کوفته نمی شود، وچیزها درناشفین5 رنگ کرده می شود ودر رست6 رنگ نمی گیرد . و اگر اهل یکی ازین صنعتها که گفته شد به موضع دیگر نقل می کنند عمل خود او را میسر نمی شود.

وطالقان شهری کوچک است بالاتر از ایشان، وآن به دیلم از قزوین نزدیکترست : وآب روان درقزوین نمی باشد مگر چندان که خلق آن شهر به مایحتاج آن رابه کار میدارند و آن مقدار آب درمیانه مسجد جامع می گذرد، ودرختان ومزرعه وانگور بسیار درحوالی واطراف آن شهر هست چنانکه از بادام وجوز ولوز" آن در آفاق حمل می کنند ، و بیشتر زراعت ایشان چیزی است از جو قدری بزرگتر که عرب آن را "عذی"0 می خواند. وبیشترمزرعه ایشان بخس است و بغیراز آب باران دیگر آب نمی خورند. وانواع جامههای مرغزی از ms228 آنجا مرتفع می باشد چنانکه در هیچ شهری از شهرهای اسلام شنیده نشد که مثل آن ساختهاند .

و اما قم شهر خوش ونزه وسبز است وحوالی آن سوری برآورده . وآب آنجا از چاه می باشد ، و در آن شهر درختان بسیار ومیوه وافرهست مثل فستق و بندق وغیره : و در آن نواحی هیچ چائی بندق نیست الا به شهر لاشتر . ودرکوهستان

و اما اردستان شهری خوش است، و در طول و عرض دو دانگ فرسنگی باشد در تفس خود، و آن را پنج دروازه هست و در هرمحله ای قلعهای ساخته و ابریشم و جامهها[ی] رفیع ولطیف با قیمت از آنجا مرتفع میشود و به آفاق نقل میافتد. و آن شهر راکاریزها بسیار هست که مزرعهای روستای آنجا را آب ازیشان میباشد، واثر بنیاد خانههای انوشروان الی یومناهذا مشاهده می افتد . وغالب اهل آنجا مذهب ms229 اهل حدیث دارند ، و مسجد جامع در میانه‌ شهرمبنی است ، و درهر شهری که قومی از این شهر اقامت ساخته متوظن شدداند البته اعیان و مشاهیر آن شهر بودهاند، و در آن شهرکاتب وبازر گان ولغوی ونحات بسیار می باشد .

و در تمامت شهرهای کوهستان هیچ جایی دریابی کوچک و بزرگ بارودی که کشتی بزرگ از آن گذار کند نیست وغالب در راه وشهرهای آن کوه می باشد الااز همدان تا ری واز قم تا همدان که کوه اندک مشاهده می افتد. اماکوهی چند که در حدود این دیار محیط شدهاند یک کوه از آن در حدود شهرزور می کشد بهحلوان وصیمره وسیروان ولور تا اصفهان وحد پارس ، و پس از آن می کردد

ومملکت ری در دیلم ضم کرده شد ودر جدول آن ثبت کرده شرح گفته آمد.

واگرچه او خود علی حیاله مملکنی مستقیم ومستقل است اما جهت آنکه او به دیار دیلم متصل وملاصق است و هیچ حاجب ومانع در میانه ایشان عارض نمی شودکه اعمال آن را از دیلم جدا کردهاید که آن اقلیم از وی فک کرده شود ازین جهت است که یکبار آن را از حساب وصدد کوهسنان می گیرند و یکبار از قبیل خراسان واز طرف مشرق بعداز بغداد هیچ شهری معمورتر و بزرگتر ازری نیست الاآنکه عرصة نیسابود فراختر می باشد، اما ری معمورتر و خانههای ایشان به یکدیگر متصل و ملاصق اند، و خصب ونزاهت وامن وراحت آن بیشتر از نیسابورست وطول نفس شهرری یک فرسنگ ونیم درمثل خود است . وغالب خانههای ایشان از گل است.

کوهها] و ms230 کوهها[ی) چند که درتفس واضعاف این شهرها داخل اندکه ایراد آن جهت تعریف ممالک واجب می شود: یکی از آن کوه دماوند است، و آن کوهی عظیم بلند می باشد چنانکه کسان را آن کوه از صد فرسنگ دورتر مشاهده می افتد ، و می گویند که آن کوه؛چندان بلندست که از شیراز پارس آن را می بینند واین ضعیف را آن کوه از نزدیک اصفهان مشاهده شده است وهرگز شنیده نشد که هیچ یکن برشاهق آن کوه مرتفع و مرتقی شده است واز هذیانات و مزخرغات اهل فرس یکی آن است که دعوی می کنند و می گویند که ضحاک حی قایم در بالای آن کوه مربع نشسته است و جمله ساحران از اطراف واکناف آفاق در آنجا مأوی می سازند ومجتمع می شوند و دیگر کوه بهستون است و آن کوهی عظیم و بلند و ممتنع است چنانکه

و درین نمواحی و اطراف هیچ کوهی بلند و معروف نیست که شرح کرده نشده است : وکوه ms231 سبلان1 بزرگتر از کوه دماوند است ، و درکوه [حارث به] دبیل زراعت و عمارت بیشنر از کوه سبلان، و دماوند است .

اما کوهها[ی] خرمیه: کوهها[ی] بلند ومنیع اند و سکان آنجا گروهی اند معروف به خرمیه وبابکت ازیشان بوده است، وایشان را درهردیهی مسجدها می باشدو بیوسته قرآن می خوانند و به ذکر واوراد مشغول میباشند و به صلاحیت و زهدو تقوی و ورع مشعوفند. و نقدهای ابشان زر ونقره می باشد واغلب این هردونقدها را استعمال می کنند . اما غالب نقد آنجا زر می باشد . و وزن آنجا وزن همدان است، هریک من چهارصد درهم : و در تمامت این کوهها که یادکرده شد هیچ موضعی معدن زر و نقره نشان داده نشده است و به سیروان2 تلی بزرگ هست که چون آب باران روی آن تل را میشوید از یک دینار تا بدرە2 زر مردم را آنجا یافته میشود.

و به طیرم4 معادن آهن میباشد : و به نزدیک اصفهان ملاصق پارص معدن سرمه هست : و در کوه دماوند معدن زاج و سرمه می باشد

واشی مربوط بهصفحات 12201

و اما دریای خزر به مفرد واستقلال به یکی جدول ثبت کرده آید .

و اذربیجان واران، ایشان هر دو به هم در یکن صورت گفته می شود و بعداز جدول صورت دیلم وطبرستان جدول دریای خزرثبت کرده می شود، انشاءالله تعالی وحده 1905] 19191صورت طبرستان ودیلم 19191 - وباللهالحول والقوة.

صورت طبرستان ودیلم و آنچه از شهرها[ که] دراضعاف وحوالی آن بود درین جدول ثبت کرده شد وهریک را علی حده شرحی گفته آید، ان شاءالله تعالی وحده.

اما زمین دیلم بعضی کوه است و بعضی بیابان، و آنجه بیابان است جمله کوهها بر یکدیگر شکسته است و آن بر کناره دریای خزرگسترده است زیر کوههای دیلم. واما نفس شهر دیلم را کوههاری) بلند ومنیع می باشد و آن موضع را که مقر

وغالب خلقت ایشان است که نحیف ونزار واندک حرموی باشند وکارها به تعجیل کنند واندکح مبالات می باشند. ودر اولعهد دیلم دارالکفر بودهاست واز ایشان برده می گرفتند ودر بندگی تحت حکم می آوردند و میخریدند ومی فروختند تا به روزگار حسن بن زیدرضی الله عنه_. بعد از آن خراجی معین بریشان مقرر گردانیدند و اغلب ایشان مسلمان شدند والی یومناهذا در اطراف و نواحی آن کفار متوطن و مقیماند و روبنج2 و کوهها[ی] قارن و پادوسپان2 تمامت کوهها[ی] بلند و منیع و ممننع اند، ودرهریکگ امیری ورئیسی معین مرتب کرده و ایشان باخصب و نزاهت و دعت وراحت ودرختان بلند و آبهاای) روان وبیشههای بسیار می باشند.

و در کوهها[ی] قارن شهرها ودیهها[ی] بسیار نمی باشد الاسهماره و فریم، و [1915 ایشان به یک منزل از ساریه2 دورترند، وقومی در آنجا مقیم اندکه از روزگار کسری مملکت وحکم آنجا ایشان را به میراث منتقل می شود.

و کوهها[ی] پادوسیان کوههای بلند ورفیع ومنیع اند ورئیس وحاکم ایشان بهدیهی مقیم است که آن را ارم میخوانند وقریه منصوره نیز می گویند، و درتمامت دیههاای) پادوسیان هیچ متبر نمی باشد، واز آنجا نیز تابه ساریه10 یک منزل است: ms234

و اما آنچه ازین اقلیم ملاصق ومتصل است به قزوین وغیره: اول شهر ابهرو زنجان وطالقان وقصر برادین2.

وآنچه به ری متصل می باشد: اول خوار2 وشلنبه ووبمه4 است .

وآنچه درحوالی قومس افتاده است: سمنان و دامغان و بسطام است .

وآنچه در اطراف و نواحی طبرستان است : آمل و ناتل" وسالوس وکلار [و رویان] و میله* وعین الهم وبرجیو مامطیره1 و ساریه11ومهروان ولمراسک12و طمیسه12 است .

وآنچه دراعمال جرچان وافع است: اول جرجان و استراباد وآبسکون14 و دهستان15.

و اما در کوهها[ی] روبنج1 و فادوسبان17 و قارن18 بغیر از سمنان هیچ جائی منبر نمی باشد: وسمنان درکوه قارن است .

وشهر ری بزرگنربن شهرها[ی] این دیارست . واز عراق ناآخرشهرها[ی] اسلام از طرف مشرق هیچ شهری معمورتر وخیروخصب و مال ونعمت اهل آن

واما خوارشهری کوچکن وخوش است ونزه باعمارت وزراعت و خصب و

و خوار بر کناره وادی مبنی است و در آن تواحی واطراف هیچ شهری از آن سردتر نمی باشد و شهرری را بغیر از بن شهرها که یساد کرده شد دیهها[ی] چند هست که در بزرگی بیشتر ازین شهرها معدوداند مثل سد2 و کرک4 وبهتان5[و] ورامین *وار نبویه" و ورزنین ودزاه9 وبریمین0اوقوسین11 وسنست12 وسحرهایان13 وغیر آن از دیهها که شنوده شد که درهریک از شمار ده هزار مردبیش در آن اقامت ساخته متوطن اند.

و به دو فرسنگی آنجا دیهی هست به سد معروف ، چنان شنیده شد که کلید باغهای بزرگ آن پنج هزار است ، ودرین دیه هرروز صدوبیست گوسفندودوازده گاو وگوساله به خرج می شود.

و از روستای مشهور آن اقلیم دو قصر14اند : یکی داخل ویکی خارج.

و بهزان15 وسن14 و پشاپویه12و دنباوند وروستای قوسین18 و غیر آن تمامت از لواحق آن اقلیماند .

واز ری پنبه بسیار وجامهها و پرد[ه] ها[ی) بسیار مرتفیع می شود و در عراق و اذربیجان وبغداد از آن حمل ونقل می افتد و در تمامت نواحی و اطراف این دیار هیچ چایی رودی بزرگ چنانکه کشتی را از آن عبور ممکن شود نیست.

واماکوههاایی] که درآن طرف است اول از اعمال ری دماوند است و آن کوهی نیکث ms237 بلند ومتیع است ومؤلف این مختصر آن را درشهر ری از میانه بازار روده معاینه دیدهاست ، وچنانشنوده شد که از نزدیک ساوه19 کسان آن کوه را دیدهاند، وآن کوهی است در میانه کومها

و بسطام کوچکنر از سمنان است.

و به دامغان آب اندک می باشد، و عمارت آن میانه است : و در بسطام میوه بسیار می باشد چنانکه درعراق از آن حمل بسیار می افتد و از قومس جامه هاری) بغایت لطافت و کمال حذاقت مرتفع میشود و به شهرهای دوراز آن حمل ونقل می کنند.

و اما قزوین شهری تخوش ونزه است بازراعت وعمارت وخصب و تزاهت و نیز قلعهای در آن می باشد و در اندرون آن شهری کوچک هست وقلعهای در آن ساخته ومسجد جامع درشهراندرون است و آب ms238 آنجا از آب باران وچاه میباشد و هیچ رودی ورآن نیست الا کاریزی کوجک که آب از آن چندان بیرون میآید که میخورند وهیچ از آن آب جهت زراعت باقی نمیماند . و آن ثغراهل دیلم است واختلاف وخصومت در آنجا بسیار میباشد واز میویز ولوز و جامههای آن درعراق وبلدان باسه4 حمل می افتد. ودایم درمیانه اعل آن شهر مخاصمت ومقاتلت

و ابهر و زنجان دوشهر خوش ونزهاند باآب بسیار ودرختان وافر وزراعت و عمارت فراوان، و زنجان بزرگتراز ابهرست و براهل زنجان غفلت غالب می باشدا: (935] اما بزرگتر شهرهای طبرستان آمل است، و آن درایام ما مقر وموضع حکام و ولاة وقضات آن دیار بوده است . اما در ایام قدیم حکام آنجا به ساریه1 ساکن و متوظطن میبودند وطبرستان شهری خوش و سبز ونزه است بابیشهها[ی) بسیار، ومیواه]ها[ی] وافرو درختان فراوان در کوه و زمین آن هست و بنا[ی) خانهها[ی) ایشان غالب چوب ونی می باشد. و آن مملکت را شهرها[ی) بسیار از توابع ولواحق هست و مقامها جهت زمستان و تابستان ساخته و از بسیاری باران که پیوسته در آنجا می باشد بامهای خانههای ایشان مسنم وتیر برآورده است .

و ساربه1 بزرگتراز قزوین است، ودر آن نواحی هیج شهری بقدر آن معمورتر از ساریه1 نیست وخانهها [ی) اهل آنجا به یکدیگر متصل وملاصق افتد .

و از تمامت شهرهای طبرستان ابریشم مرتفع میشود ودر آفاق از آن حمل و نقل می کنند، ودر بلاد اسلام- صانهاالله- از هیچ اقلیمی ابریشم بیشترازطبرستان نی خیزد. ودر طبرستان چوبها[ی] سخت می باشد چنانکه درهیچ مواضعی، چوب بدان سخنی نمی باشد واز آن آلت می کنند و چیزها می سازند ودر آفاق نقل می کنند.

وغالب خلقت اهل آنجا موی ms239 بسیار وابروی پیوسته وزودسخن می باشند و عجله و شتاب زدگی پیوسته ابشان را میباشد. وغالب طعامهای ایشان برنج و ماهی وپیاز است همچنانکه در دیلم و کوهستان می باشد، و در طبرستان گونه هاری) چند جامههای ابریشم مرتفع میشود وصوف ودراعه وزیلو ودستار وطبری وغیر آن از طبرستان در آفاق عالم وتمامت شهرها[ی) اسلام نقل می کنند.

و در تمامت طبرستان هیچ جای رودی بزرگ نیست چنانکه کشتی در آن روانه باشد جهت آنکه دریا ایشان را نیک نزدیک است ومسافت از آنجا تا به دریا کمتر از یک روز می باشد.

و در تمامت زمین طبرستان آب و بیشه می باشد مگر زمینی که بلند باشد یا

[واما جرجان] و آن بزرگتر از آمل می باشد، و بنیاد خانههای آنجا از گل است و خاک آن خشکتر از خاک آمل می باشد وباران و نم در آن زمین کمتر از طبرستان می باشد. و اهل آن را ثبات و وقار و مروت و یسار بیشتر است، وآن دو باره است: یکی از آن را مدینه و دیگر را بکرایاد [می خوانند] و در میانه هردو رودی آب می رود وکشتی از آن عبورمی کند، واز آنجا جندان جامهها و1 ابریشم مرتفیع میشود که در آفاق حمل می کنند و اغلب ابریشم طبرستان به زر دوده واقع می شود واز آنجا به جرجان حمل می کنند. وایشان را آبها[ی] بسیار وضیاع و درختان فراوان می باشد.

و در طرف مشرق بغیر از عراق هیچ شهری معمورتر و لطیف تر در مقدار جرجان نیست، جهت آنکه در آن درختان خرما و برف و میوله] هاری) سردسیرو انجر وزیتون وتمامت میو[ه) ها[ی) گرمسیروسردسیر در آنجا مجتمع می شود. و اهل آن بامروت وسخاوت و کرم وسعادت می باشند ms240 وبیوسته خویشتن را به اخلاق حمیده مزین ومتحلی می دارند. و ازیشان گروهی در اول برخاستهاند که در کرم و مروت وخیر و راحت رسانیدن قصب السبق ربودهاند ودر آفاق معروف و مشهور بوده و ازیشان یکی عمرکی بوده است که وزیر خلیفه مأمون بودی: و معاملات آنجا و طبرستان به دینار و درهم می باشد و وزنهای آنجا هریک من سیصد درهم است همچنانکه از آن ری وطبرستان و استاراباد و قومس . و از آنجا جامههای ابریشم بسیار مرتفع می باشد ودر آفاق نقل می افتد و استاراباد شهری خوش و نزه، باخصب و نعمت ودعت وراحت است و فرضه‌ آنجا به دریاست و به کشتی مینشینند و به دریاری) خزر در باب الابواب و جیل و دیلم وغیر آن می روند .

و درین نواحی واطراف هیچ شهری را فرضهای بزرگتراز آبسکون2 نیست ودر آنجا ثغری هست بهرباط دهستان معروف، و آن ثغر اتراک غزبه4 است، وآن نفر به حد جرجان متصل می شود در بیابانی که نزدیک خوارزم است

اما مسافت راه از ری تا کوهستان - اول از ری تا قسطانه [یک منزل] - و از قسطانه تا مشکویه ، واین مسافت یکن منزل است - و از مشکویه2 تا ساوه چهار فرسنگ، وگاه باشد که ساوه از عدد وصدو کوه4 می باشد وگاه از اعمال ری.

اما مسافت که ms241 از ری تاخراسان است برراه قومس - اول از ری تا افرندین5 یک منزل - و از افرندین6 تا کهده2 یک منزل - و از کهده7 تا خوار یک منزل - و از خوار نا قریة الملح" یک منزل - و از قریة الملح" تا رأس الکلب یک منزل - و از رأس الکلب تا سمنان یک منزل - و از سمنان [تا علیاباد یک منزل - و از [علیاباد تا جرمجوی، [یک منزل] و از جرمجوی تا دامغان یک منزل - و از دامفان تا حداده یک منزل

وراه که از طبرستان به جرجان میرود - اول از آمل تا میله2 دو فرسنگ - و از میله2 تابرجی4 سه فرسنگ ، و این تمامت یک منزل است - و از برجی4 تا ساریه یک منزل - و از ساریه تا مارست5 یکن منزل - و از مارست6 تا ابادان یکن منزل - و از ابادان [تا طمیسه یکن منزل - و از آنجا] تا استاراباد حر یک منزل - و از آنجا نا رباط حفص یک منزل - و از رباط حفص تا جرجان یک منزل - و هر که خواهد از آمل بیرون رود و میرود تا مامطیر، و آن یکن منزل است - و از مامطیر تا ساریه2 یکن منزل، واینراه را به برجی“ نیندازد وبه مقصود این نزدیکتر وکوتاهترست.

و در اینجا تمامت راهها یادکرده می شود جهت اظهار آن: یادکردن مسافات از آمل تا دیلم 959 - و اول از آمل / تا ناتل یک منزل - و از ناتل15 تاسالوس یک منزل سبک - و از سالوس ms242 تا کلار یک منزل

حواشی مربوط به صفحات 224-214 ف214 9-ران ا 2_ دوتعا 3_ امادوسان ف215 1- روذآور 2_ حسانا 3رونع ا 4_ قادوسانا9_ سمنانا فرم ا 7- سارته ا 4- بادوسانا9_ بادوسان 10 ساریه فحه 216 1- دورنعا 2- (جالوس)ا 3- عربی در متن ندارد حوادا5 سلینها عمه7_ باملا4_مثلها9 ترحی 10- مامطر! 11_ ساربه ا 12_ لماسک (عریی مهروان ولماسک را درمتن ندارد 13_ طمسا 14_ سکونا 19_ دعسان! 16_درتح1 17_ قادوسان 18-مارن

21 1_سلنه! 2_ ایمها 3 سرا 2_ عربی: ندارد! 9_ کذا، عربی: ندارد علیالظاهر باید *بهنام* کنار ورامین باشد، وبهتان صورت محرف آن است ا * ورامس 7_ ارد ونومها4_ ورسا9_ درا! 10_ عربی: نداردا 11_ قوسس 12و 13_ عربی : نداردا 14_ قصران را که نام محلی و جمع است ترجمه کرنه 15_ بهبان، عربی: بهزان1 16_ اکسر(عربی: اسن) ا 17- ساونه 1وسرا 19-سلوه 21 1- دشران! 2_ درمها 3_ برا (عربی: برا). جائی جز آیادی "نواه نمیتواند متظور باشدا 4 کذا

1956 صورت دریای غخزر 969 اصورت بحر خزرست] صورت دریای خزر و آنچه از لواحق آن است مثل جزیره وشهر و دیه و غیره درین جدول ثبت کرده شد ، و هریک را علی حده شرحی موجز ومنقح گفته آید ، انشاءالله تعالی و درین دریا هبچ از شهر و دیه وغیره متصل نمی باشد چنانکه اگرشخصی از موضعی معین بگیرد و بر کناره این دریا میرود دیگر باره به موضع اول رسد که هیچ حاجز و مانع او را معارض نشود، مگر یک رود آب خوش که در آن دریا می افتد.

و آن دریایی شور است و بلند و تاریک، و آن را جز رو مد نمیباشد، و فعر آن گل است به خلاف دریای قلزم و پارس، که در بعضی از دریای پارس از

و از بلاد اسلام به زمین خزر و آنچه میان راه وکوه طبرستان و جرچان است بدان دریا به تجارت میروند و درین دریا هیچ جزیره معمور نیست که کسی در آن متوطن و ساکن باشد به خلاف دریای پارس و روم، الا آنکه درین دریا جزیرهای چند هست که در آن بیشهها و آب و درخت می باشد اما هیچ زمین خشکن نمی باشد.

و ازیشان یکی جزیره سیاکوه[است]، و آن چزیره بزرگ است با چشمه ها و درختان و بیشهها وغیره، و حیوانات وحشی نیز در آنجا می باشد وجزیره دیگر محاذی ومقابل کر2است و آن جزیره بزرگ است بابیشه ها و درختان و آبها[ی] بسیار، و "فوه" بسیار از آنجا در آفاق حمل میافتد و استران بردعی [را] از آن بوته در کشتیها جمع می آورند، وچون بازرگانان به تجارت مشغول می باشتد اسیان و استران ایشان از آن بوته میخورند. عظیم فربه وجسیم می باشند: [965] و جزیره دیگر هست که آن را جزیره‌ روسیه2 (2) 1 و جزیر[ه]های چند دیگر کوچک مست : و از آبسکون نا خزر از طرف دست راست هبچ دیه و شهر برکناره این دریا نمی باشد الایکن موضع که آن را دهستان بساسر4 میخوانند، و آن از آبسکون به پنجاه فرسنگ دورترست و آن را از شمار وصده اعمال دریا می گیرند و در آن موضع از اطراف آفاق خلقی بی حد وعد چهت صید کردن مقیم شدهاند .

و غیر ازین موضع در حوالی این شهر هیچ موضعی دانسته نشد که جمعی در آن اقامت ساخته متوطن شدهاند الاسیاکوه که طایفهای از ترکان درآن اقامت ساختهاند و مقام ایشان در آنجا در عهد ما بوده است سبب خلافی که در میان ایشان و غزیه" افتاد این قوم ازیشان منقطع ms245 شدند و چراگاه و مأوای دیگر گرفتند. و

و از آبسکون از دست چب تا دریای خزر عمارات به یکدیگر متصل و ملاصق است تا آنجا که بعضی از باب الابواب و خزر را عمارت شامل می باشد، از جهت آنکه هر وقت که کسی از آبسکون بگیرد و به حدود جرجان و طبرستان و دیلم وجیل او [اران] وموغان و شروان2و مسقط وباب الابواب2 بگذرد، واز آنجا به سمندر رود، تمامت این مسافت چهار روز می باشد، واز سمندر تا اتل، بیابان است و مسافت آن هفت فرسنگ می باشد و درین دریا از ناحیت سیاکوه موضعی مخوف هست که چون باد کشتی را در آن موضع بکشد از شکستن آن البته خوف می باشد و چون کشتی6 شکسته شود البته هیچ جمع کردن از آن میسر نمی شود . جهت آنکه در آنجا اتراک غالب و مستولیاند [اخزر] و اما خزر نام اقلیمی است و شهر بزرگ آن را اتل میخوانند، و اتل نام رودی است که در آن شهر از روس و بلغار روانه می باشد، و شهر اتل بردو قسمت است : یکی از آن به غربی این رود است که آن را اتل می خوانند و این بزرگتر از پاره‌ دیگرست که در شرقی4 آن میباشد، و موضع و مقام ملک در اطرف (979] غربی آن است ، و ایشان به زبان خود ملک را وبکث"2 میگویند و "باک ، نیز میخوانند: و آن پاره که غربی است مقدار آن در درازی یک فرسنگ باشد و سودی حوالی آن ساخته است الاآنکه بنای خانههاری] آن شهر از یکدیگرجدا ومتفرق است، وخانههای ایشان تمامت خرگاه نمد می باشد، الاخانه‌ چند اندک از [که) گل ساخته اند. و ایشان را بازارها و گرمابهها هست و در آنجا خلقی از مسلمانان جمم ms246 شده اقامت ساختهاند . و چنان شنوده آمد که در عدد از ده هزار تن بیش می آیند و ایشان را در آن جا سی مصجد هست . و کوشک ملک از کتساره‌ رود قدری

حسب اشارت او امتثال و انقیاد نموده آید.

و این شهر را هیچ دیه نیست ومرزعهای ایشان بقدر بیست فرسنگ از شهر دورترست، بیرون می آیند و در آن زراعت می کنند، و بعضی زراعت خود را برکناره رود جمع می کنند و بعضی دیگر برصحرا می گدارند و بعد از آن به گوساله غلههای خود را به شهر حمل می کنند و غالب قوت ایشان برنج و ماهی می باشد. اما شمع و عسل که از آنجا در شهرهای دیگر حمل می افتد از نفس آن شهر مرتفع نمی باشد، ولیکن از روس و بلغار در آنجا نقل می کنند، و از آنجا به دیگر مواضع حمل میافتد . و پوست خز که در آفاق حمل می کنند ازین رودها می باشد که در ناحیت بلغار و کویابه1 و دوس است و بغیر ازین رودها در هیچ رودی دیگر نمی باشد.

ونیمه شرقی دریاای] خزر مقرو موضع بازر گانان بزرگند ، و در آنجا مسلمانان وامتعه و فماشات بسیار می باشد ms248 و دیهی هست که خاص ملک و خواشی و خدم او متوطن و مقیم بدان میباشند و هیچ یک را بغیر از اهل خزر در آن دیه 1989) مشارکت )و مداخلت نمی باشد و زبان اهل خزر علی حیاله به زبانی دیگرست به خلاف پارسی و عربی و ترکی، و هیچ شبهتی با دیگر زبانها ندارد .

و چنان شنیده شد که رود اتل از نزدیک خرخبز2 بیرون می آید و در میانه کیما کیه و غزیه4 می گذرد، و آن حدی است که در میانه کیماکیه و غزیه4 است .

بس میرود ازطرف مغرب خربرپشت بلغار و می گردد به طرف مشرق به بلاد روسو از آنجا به بلغار می گذرد و می رودی تا به بلغار و از آنجا به دریاای) خزر می افتدو گویند که این رود به هفتاد و چند شعبه میشود و به هر ناحبتی و اقلیمی روانه میباشد و اصل و عمود رود به دریای خزر میافتد.

و چنان شنیده شد که اگر این رود متفرق نشدی در طول و عرض و عمق آن از جیحون بیش خواست بودن.

و نیز چنان شنوده آمد که آن رود چندان است که چون به دریا میافتد دو

و از حوالی واضعاف دریاای) خزرشهری هست که آن را سمندر می خوانندو آن در میانه اقل وباب الابواب مبنی ومؤسس است، ودر آن شهر بستانها[ی] فراوان هست و چنان شنیده شدکه در چهل هزار موضع ایشان را رز انگور می باشد، و آن زمین تا به نزدیک سریر می کشد و غالب میو[ه]های ایشان انگور میباشد. و گروهی از مسلمانان در آنجا اقامت ساختهاند و متوطن شده ms249 و مسجدها بناکرده و تمامت خانههای ایشان از چوب می باشد و بامها "خرپشت" اکرده، و ملکن ایشان را باملک خزر قرابتی و وصلتی هست : و از آنجا تا حد سریر دو فرصنگ است و در میسانه ایشان پیوسته صلح می باشد و دشمنی و عداوت نمی باشد، و تمامت اهل سریر ترسایاناند. و می گویند که در قدیم عهد سریر از آن بعضی از ملوک فرس بوده است، و چنان شنیده آمد (985) که ملک ایشان از فرزندان بهرام چوبین بوده است. وحل وعقدو قبض (وبسط و اوامر و نواهی الی یومنا هذا در دست قدرت ایشان مخلد و مؤبد مانده .

و نیز می گویند که سریر مدتی مدید و عهدی بعید در تحت تصرف اکاسره بوده است و درمیانه اهل سربر ومسلمانان مصالحت است، اگرچه در اوامر ومصالح از یکدیگر محترز و مجتنب می باشند .

و در تمامت خزر هیچ جای دانسته نشد که گروهی در آن جمع شوند جهت معاملت وبیع وشری، و در آنجا گروهی نزدیک خزر اقامت ساختهاند، ودر میانه ایشان و خزر هیچ قومی دیگر نیست، و خانههای ایشان از یکدیگر جداگانه بناکرده است .

در وادی اتل2 برطاس نام ناحیتی است چنانکه روس و خزر . اما سریر نه نام شهری است و نه نام مردم- ولکن نام مملکتی است :

و اما سیاست و حکم و استقامت که در آنجا معهود است: بزرگتر ایشان را "خاقان خزر " می خوانند و در حشم و خدم و عظمت (و سلطنت از ملکن خزر [692] بیشترست، الا آنکه ملک خزر را ملک و دولت وسلطنت به میراث منتقل میشود و در آنجا پیوسته مقیم می باشد. و این قوم هرگاه که خواهند که یکی را به جای خاقان مرتب و مقررگردانند تمامت صدور و اهالی و اعیان جمع شود و گلوای) او را یه قوت بگیرند و بیفشرند تا نزدیک باشد که جان او از کالبد مفارقت کند و درین میانه گویند که ترا در حکم و مملکت و دولت و سلطنت چند سال میباید؟

او به جواب گوید که چندین سال. بعداز آن او را رها کنند و در حکم و مملکت میگذارند و اگر چیزی زیاده از معهودگوید مثل صد سال و آنچه یدین ماند که اغلب را سال بدان مقدار نمی رسد در محل قبول جای داده نمی شود. و اگر بیش از اجل معهود متوفی شود او را توقیر و تبجیل میدارند و به اعزاز و اکرام او را

وهر کس را به خاقانی قبول نمی کنند، الایک خانه معروف هست که حکم ms251 و خاقانی دریشان مخلد و مؤبد مانده است و او را امرو نهی وحل وعقد نیست الا آنکه جانب او را موقر و محترم میدارند. و هرگاه که او را بینند سجده دارند و هیچ کس را قدرت و یارا نیست که سبب قضیه [ای] به سرای او رود مگر گروهی چند مثل وزیر و ملک و آنکه در حرمت و وقار به طبقه ایشان باشد . و ملک نیز وفتی به خدمت سلطان می رود که او را کاری خطیر وعملی جلیل عارض شود و چون ملک در بیش سلطان در رود چون چشم ملکن برخاقان افتد خود را زار به خاکن افکند و زمین را بوسه آرد و قدری از جای خود باز پس رود وقایم بایستد تا آن وقت که سلطان او را نزدیک خود خواند. و چون کاری صعب و دشخوار پیش آید ایشان را، خاقان به نفس خود بیرون آید وهرکه او را بیند از پیش چشم او به یک طرف شود از جهت حرمت ومحافظت چانب او، وهیچ کس او را معارض و مقابل نشود.

(995] چون خاقان بمیرد او را دفن کنند. اهیچ کس را از گور او گذار نیفتد الا پای خود را برهته کند و گور او را سجده آرد و تاگور خاقان از چشم او نابدید نشود سوار نگردد. و جانب او را عظیم موقر و مبجل میدارند و اشارت فرمان اورا انقیاد می نمایند. نا چنان شنیده شد که اگر کسی مستوجب کشتن می باشدو خاقان بخواهد که بر ملا میانه خلق به خلاقت قصاص کند او را میفرمایدکه خود نفس خود را قصاص کند. آن شخص البته به هبچ گونه مخالفت نمی شمرد وبه موضعی دور می رودو خود را به فرمان خاقان هلاک می کند.

و خاندانی که خاقانی در آن مخلد و مؤبد مانده است ایشان را از مال منالی نمیباشد، و هرگز حکم و سلطنت از خاندان ms252 ایشان نقل نمی کند. و چون بزرگی و رباست یه یکی از ایشان می رسد تمامت خلق جمع میشوند و باوی بیعت می کنندو یاد نمی آورند که او پیش ازین به چه حالت بوده است و از حکم و فرمان اواستنطاف نمی کقند و عیب نمیدارند و او را مرقر و مبجل می دارند

وتخت وقبه زر نمی زنند الا از بهر خاقان . ودر آنجا منصب ضراب بالاتر از منصب ملک می باشد. و مسکن او نبز بالاتر از مسکن ملک است .

و خانههای نواحی برطاص از چوب است و بناها از یکدیگر دور و جدا ماه و بسجرت دوگروهاند. یک گروه در آخز غزیه2 بر پشت بلغار متوطن میباشند ، و چنان شنیده شد که عدد مردان ایشان دو هزار باشد جدا از زن و فرزندان ایشان ، و آن موضعی منیع است وهیچ کس بریشان ) غالب وقادر (1009) نمیباشد. اما ایشان در طاعت وفرمان برداری بلغاراند، وگروهی دیگر از بسجرت1 به نزدیک بچناک2 مقیم اندو آن گروه و اهل بجناک2 به ترک و به روس نزدیک میباشند: وزبان اهل بلغار مثل زبان اهل خزرست ، و اهل برطاس را به خلاف زبانهای ایشان زبانی دیگرهست. و زبان روس نیزغیر از زبان خزر وبرطاس است.

و بلغار نام شهری است وسکان و متوطنان آنجا مسلماناند و مسجدهازی) جامع ساخنه. و نزدیکی آن شهری هست که آن را سوار می خوانند و در آن تیز مسجد ms253 جامعی هست و کسی که در آن مسجد خطبه کرده بود مرا حکایت کر[د] و گفت که مقدار عدد مردم که در میانه آن هر دو شهرها است ده هزار مرد باشد و ایشان را خانهها از چوب ساخته هست که در زمستان در آن قرار می گیرند و در تابستان به خر گاهها مقیم می باشند و خطیب آنجا مرا حکایت کرد و گفت که در تابستان شب چندان کوتاه می باشد که در آن یک فرسنگ بیش نمی شاید رفتن و درزمستان روز بدین صفت

و اما هرگز شنیده نشد که درشهر ارنا2 هرگز هیچ کس از غربا به تجارت رفنه است. جهت آیکه هر که در آن شهر می رود و آن زمین را میبیند و حالات ایشان را مشاهده می کند البته او را زنده نمی گذارند . اما بازرگایان غریب در آن دریا با ایشان به هم به تجارت و خرید و فروخت مشغول میشوند. اما رها نمی کنند که هیچ یک را اختلاطی و امتزاجی یا ایشان باشد .

و از شهر ارثا، سمور سیاه و ارزیز’ در شهرهای دیگر حمل میافتد.

و روس قومی اندکه عادت و شیمت ایشان آن است که چون کسی ازیشان (1005] متوفی شود او را در آتش اندازند ) نا بسوزد، و پیوسته به خانهها[ی) خود عود میسوزند. وبعضی ازیشان ریش وگیسو و ابرو میتراشند ولباس ایشان جامه ماری) کوتاه است : ارثانیهه ms254 و خزر و بلغار بزرگ درحد شمالی روم نیک نزدیکاند و ایشان عددی بسیاراند . تا چنان شنیده شد که چندان قوت و شوکت ایشان را می باشدکه خراج آنجه به طرف روم است از شهر و دبه و مزرعه وضیاع وغیره با ایشان رجوع میافتد . و تمامت اهل بلغار اندرون6 دین ترسایاناند.

یاد کردن مسافات که در میابه دریای خزر و نراحی آن می باشد - اول از آبسکون2 به بلاد خزر سیصد فرسنگ - و از آبسکون6 از طرف دست چپ کسی که به خزر رود سیصد فرسنگ است

اول از طرف شرقی آن حدود مکران است و بعضی از سجستان، وغربی آن حدود قومس وری وقم وقاشان است، و شمالی آن حدود خراسان است و بعضی از سجستان، و جنوبی آن حدهای کرمان و پارس است و چیزی از حدود اصفهان و صورت این درین جدول به تمام ثبت کرده می آید، ان شاءالله تعالی صورت بیا[نا]نی که در میانه پارس و خراسان است 019 1016 صورت مفازه او] راه1 میان فارس و خراسان!

درین جدرل ثبت کرده شد تمامت بیابانی که درمیانه پارس و تخراسان است، و در مملکت اسلام هیچ بیابانی که از خلق خالی باشد چنانکه این بیابان نیست.

و سکان ومقیمان آنجا اندک اند وشهرها[ی] آنجا بقدر آن است. جهت آنکه در آن بیابان چراگاه و حیها[ی] عرب متوطن و مقیم اند و شهرها و دیهها در نجد و تهامه در تمامت حجاز در هیچ موضعی نیست الا آنکه قبیلهای از اعراب در آنجا متوطن و در بی زراعت و مراعی رغیره متردد و مشغول میشوند. و درتمامت یمن همچنین الا چیزی اندک که ms256 از طرف دریاری] نجد و یمن میان عمان و تهامه که آن موضع از دیار عرب است، و از اهل و سکان خالی مانده است .

و همچنین بیافانها که در میانه کرمان و مکران و سند2 است و در تمامت خانه ها[ی) آنجا از نی وغیره بناکرده است واصناف مردم در آنجا منوطن ومقیم

اما چهاربای که امتعه قوافل را نقل وحمل می کنند ایشان را راهها وآبهاری] معین و معروف و معدود هست که آن را می سبرند و از جاده‌ آن تجاوز نمی کنند چه اگر در طرفی از آن میل کنند و از جاده‌ راه بیرون شوند در مقام هلاکت و ضلالت افتند.

============================================================

و چنان شنیده شد که در زیر این کوه به دو فرسنگ دورتر جاده راه هست و درین کوه آبی هست که آن را آب بنده2 می خوانند و از شکافها[ی] آن کوه نبزآبی اندک بیرون می آید و میانه آن کوه مانند ساحه است و ایشان نیز به صعوبت و مشقت به دزوه وشاهق آن کوه می روند از بسیاری التوا و انعطاف وراههای باریک که در آن کوه است، و هر وقت که شخص بر کناره‌ آب بنده بایستد آن موضع را مانند حظیره می بیند و کوه از جوانب و حوالی برو محیط شده.

و درین بیابان هیچ دیه نیست و نیز هیچ شهری در آن موضع دانسته تشده است الا سنیج" و آن از اعمال کرمان است که در آن بیابان بر راه سجستان مبنی ms258 است و از تمامت نواحی و اطراف آن شهر بیابان محیط می شود، و درین بیابان بر راه اصفهان تا نیسایور موضعی هست که آن را جرمق میخوانند و آن سه دیه است و در حوالی آن بیابان شهرهای چند معروف و مشهور هست ابرین جملت و [1025 ترتیب که گفته می شود: اول از جانب پارس : نایین5 و یزد و عقده و از حد اصفهان : اردستان و از حدکرمان : خبیص، و راور" و نرماشیر" و از حدکوهستان: فم و قاسان و دزه’و همچنین ری وخواره1، و روستای آن ملاصق آن بیابان است

تمامت راهها[ی] معروف که درین بیابان مبسوط بود و آن را میسپرند این استکه گفته شد، واللهاعلم بحقیقتها و راهی دیگر از اصفهان به قومس میرود و این راه را نمی روند مگر به وفت ضرورت و آن راهی راست است بریکن خط راست و مستقیم می کشد و احوال سکان و متوطنان آن بیابان و اسامی شهرها که در اطراف آن است و تمامت راههای معروف او گفته شد و عدد مسافت آن به تفصیل شرح داده آید، انشاءالله تعالی وحده یادکردن راهی که از ری به اصفهان می رود - اول از ری تا شهر ورامین یک منزل، ms259 و در ورامین" بازاری بزرگ هست.

و از ری تا دزه4 یکن منزل، و در دزه1 منبر هست، و مسافت از ری نا ورامین در عمارت و خصب است الا مقدار دو فرسنگ در میانه راه که در آن هیچ مارت نیست

و از دیرالجص تا کاج" نیز بیابان است و کاج در قدیم عهد و ایام دیهی معمور بوده است واین ساعت خراب شده است، و هیچ کس در آن مقیم نمی باشد.

الاچون کاروان گذار کند آنجا منزل سازد . وآنجا جاهها[ی) چندآب شورهست و آب خوردن ایشان را از باران می باشد که در حوضها جمع می شود - و از کاج" تا قم یک منزل، و ازین راه چون روندهای از شهر بیرون رود دو فرسنگ بیابان است، و بعد از آن به دیهی می رسد و دیگر در بیابان میرود تا آنگاه که به شهر می رسد - و از قم تا قریة المجوس یک منزل، وآن راهی معمور و مشهور و روشن است، و درین دیه گبران می باشند و ازین دیه تا قاشان دو منزل است بهچنب بیابان، و تمامت این راه معمور ~~و از قاشان تا قلعه بدره دو منزل، و بعضی ازین راه ms260 بیابان است، و درین قلعه عمارت و زراعت می باشد و صدخانه در آنجا ساختهاند - و از بدره تا رباط ابی علی بن رستم یک منزل بزرگ، و این راه در بیابانی است که در بیابان کر کس کوه متصل می شود . و درین قلعه پیادگان جهت دفع حوادث ومنع نوایب مرتب ومقیم می باشند و قافله وکاروان در آنجا منزل می سازد و نزدیکن این قلعه دیهی هست که از آن دیه آب روانه میشود و در میانه رباط میافتد و در میانه رباط حوضی بزرگ ساخته هست که آب در آن جمع می شود و از آنجا بیرون میرود

یادکردن راهی که به خراسان میرود - اول از نایین5 تا مزرعه در راه بیابان، و در آن مرزعه گاه باشد که دوکس یا سه تن مقیم باشند و آن را بونه4 می گویند، و چشمه آب در آنجا هست که از آن آب زراعت می کنتد.

و از بونه4 تا جرمق چهار منزل، و درین راه در هردو فرسنگ یاسه فرسنگ گنبدی و برکه آب ساختهاند. و جرمق را سده2 می خوانند و آن سه دیهاند. یکی ازیشان را بیاذق می خوانند و دوم را جرمق و سوم را ارابه4، وآن ازپس خراسان است و در آن جا درخنان خرما ms261 و زراعت و چشمههای آب و گوسفندان بسیار میباشد. و این هرسه دیه به یکدیگر نزدیکاند. چنانکه از هردیهی دبهی دیگر را میشاید دیدن و در هر دیهی از آن هزار مرد متوطن و مقیماند - و از جرمق تا توخانی10 چهار11 منزل است، و در هرسه یا چهار فرسنگ گنبدی آب و بر کهای کرده - [و از نوخانی تا رباط حوران یک منزل] - و از رباط تا دیه آتشگهان12 بک منزل سبک - و از آتشگهان12 تا طبس12 یک منزل، و هر که خواهد بگیرد از نوخانی15

و در میانه طبس و کری سه منزل است یاد کردن راه شورم و شور4 نام رودی است که در بیابان روانه میرود، و آن نه نام دیهی است و نام شهری - و در اول بیابان دیهی هست که آن را بیره1می خوانند، و آن دیهی کوچکن است چنانکه عدد متوطنان آنجا از ده کمتر می بساشد، و آن از حدود کرمان است، و از آنجا تا چشمه آب که آن را "معول""می خوانند یک منزل است، و در 1049 آنجا هیچ خانه نساختهاند - و از آنجا تا غمر سرخ، و آن دیهی بزرگ است در زمین گو در گل سرخ موضوع - و از آنجا تا منزلی که آن را چاه بروهت10 می خوانند و بثر وقباب11 نیز میخوانند یک منزل، و در آن موضع یک تن مقیم نمیباشد .

- و از آنجا تا هزارحوض12 یک منزل ، و درآن آب باران جمع می شود : - و از هزارحوض نا شور، یک منزل و آن چشمهای جوشنده وشوراست، الا ms262 آن را می شاید خوردن ، وقبهای چند آنجا هست و هیچ یکن12در آن نمی باشد.

- و از آنجا تا معول’ یک منزل و در آن قبهای چند ساخته : - و از معول8 تا منزل کری یک منزل بزرگ است . و بر چهار فرسنگی کری بر که ای ساخته هست که آب سیل در آن جمع می شود:

- [و از آنجا نا حوض یک منزل.] - و ازین حوض تا نابند2 - و آن رباطی است که در آن رباط بقدر بیست خانه ساختهاند با درختان و آب روان چنانکه آسیایی کو چک از آن آب می گردد و بقدر آن آب همارت و ms263 زراعت می کنند. و به دوفرسنگ پیشتراز نابند4 دور10 چشمه آب و قبهها و درختان خرما هست و در آن هیچ کس مقیم نمی باشد، [و بر راست نابند درختان خرما هست و در آن هیچ کس مقیم نمی باشد] و هرگز از شراة11 و (1045] دزد خالی نمی باشد الاآنکه اهل نابنده آن موضع و درختان را/محافظت می کنند.

- و چون از نابند، دو منزل می روند به موضعی میرسند که آن را بثر شکن12 می خوانند، و درین راه در هردو فرسنگ حوضهای آب وقبهها ساختهاند، الا

- و از آنجا تا خور2 یک منزل، - و از خور2 تا خوست2 دو منزل، - و از خوست4 تاکری سه منزل: یادکردن راه خبیض خبیص شهری کوچک است بر کناره‌ بیابان مبنی، با آب روان و درختان فراوان و خصب و نزاهت و درختان و نرخها[ی) ارزان .

- و از آنجا تا به موضعی که آن را دروازقه می خوانند یک منزل است، و در آنجا خانه های بسیار خراب هست چندان که چشم از بسیاری آن خیره می ماندو تلهای چند نیز مشاهده می افند که دلالت می کند که در قدیم عهد و ایام خانهها بودهاند، اما در آنجا هبچ چشمه وچاه و رود نیست .

- و از آنجا تا به موضعی که آن را رود شوره میخوانند، و آن رودخانهای است که آب باران از آن می گذرد ودر آنجا آب روانه نمی باشد" مگر آب باران و آب باران به زمین سبخ می گذرد و شور می باشد، و تمامت خاک آن بیابان شور و نمکین3 است ، و این مسافت یک منزل می باشد .

- و از آنجا به موضعی که بارسکن می خوانند یک منزل، و آن کوهی کوچک است : -و از آنجا تا به موضعی که آن را ms264 نیمه میخوانند یک منزل .

- و ازین مکان تا به جایگاهی که آن را حوض میخوانند، و آن حوضی است که آب باران در آن جمع می شود [یک منزل.] - و از آنجا تا رأس الماء دو منزل است، و در آنجا چشمه آب هست که آب آن چشمه در حوضی که نزدیک آن است جمع میشود، و از آن آب زراعت می کنند، و آن رباطی است که پیوسته یک تن دو تن بیش در آن مقیم نمی باشند.

============================================================

و در بیایان خبیص از رأس الماء دو فرسنگت دورتر بهطرف خراسان به مقدار چهار دانگ فرسنگی، تمامت سنگهای سیاه افتاده است .

و از بارسک تا قبرالحاجی سنگ ریز[ه]هسای خرد انداخته مییاشد، و (1059] بعضی از آن سنگها در سپبدی مانند کافور می باشد و بعضی در سبزی مانند آبگینه .

و چون از رأس الماء به قدر دو فرسنگ ازین بیابان می گذرد و به قدر یکن فرسنگ [به سوی کوه] هیچ گیاه و سبزی معارض نمی باشد: یادکردن راهی که از یزد به خراسان می رود اول از یزد تا انجیره2 یک منزل ، و در انجیره، هیچ دیه و مردم نمیباشد الاچشمهای آب و حوضی که آب باران درآن جمع می شود . و از یزد تا انجیره2 هیچ عمارت نیست : و از انجیره4 تا به دیه [خرانه) یکن منزل، و درین میانه هیچ عمارت نمی باشد. و خرانهه دیهی بزرگ است چنانکه عدد مردان آنجا دویست می باشد، بازراعت و گوسفندان و بستانها و ضیاع وغیره: و از خرانه4 تا تل سیاه سپید یک منزل، و در آن آبادانی و عمارت نیست. و آن رباطی است خوش . اما کس در آن متوطن و مقیم نیست. و دو ms265 حوض آنجا ساخته هست که آب باران در آن جمع میشود: و از تل سیاه سپید تا ساغند، یک منزل، و در آن نیز عمارت نمی باشد. و ساگند“ دبهی بزرگ است چنانکه پیوسته چهارصد مرد در آنجا مقیم می باشند و آن بغایت عمارت و زراعت است با چشمه آب روان .و خرانه معمورتر از آن ات

و از پشت بادام تا رباط محمد یکث منزل سبکک ، ودر میانه ایشان هبچ عمارت نیست، و در آن رباط بیوسته پنجاه مرد متوطن و مقیم می باشند و ایشان را زراعت و چشمههای آب هست .

و از رباط محمد تا ریگن2 یک منزل ، و آن موضعی است که کاروان منزل در آنجا می کند و در رباط آن هیچ کس مقیم نمی باشد . و درین میانه به مقدار دو فرسنگ تمامت ریگ است و آن را ریگن" میخوانند .

و از ریگ“ تا خان مهلبه یک منزل، و درآنجا چشمه آب هست وکوهی نزدیک آن است ، و در میانه ایشان هردو عمارت نیست .

و از مهلب تا رباط خوران یک منزل، و در میانه ایشان نیز عمارت نیست، و رباط خوران رباطی است از سنگ و گچ برآورده و پیوسته جهت محافظت آن حوالی دو سهگروه در آنجا اقسامت ساخته متوطن شدهاند. 1و چشمه‌ آب نیز در [1045] آنجا هست و هبچ زراعت در آن نمی باشد.

و از رباط حوران تا رباط زاد آخره، یک منزل و، در زاد آخره2 چاهی آب و خانی نیز ساخته هست . اما هیچ کس در آن نمی باشد، و در میانه ایشان هردو هیچ حماریت نیست و از زاد آخره8 تا دیه بستادران4 یک منزل، و در آن دیه پیوسته به قدرسیصد مرد مقیم میباشند. و پیوسته در کاریزها در آنجا ms266 آب روان میرود، و از آن آب زراعت و عمارت می کنند، و ایشان را انگور وگوسفند بسیار می باشد.

[و از بستادران تا بن یک منزل سبک است0] و از بن10 تا رادویه یک منزل . و رادویه منزلی است که درآن منزل چاه و خان ساخته است . اماکس در آن متوطن نمی باشد و از رادویه تا ریکن11 یک منزل، و درمیانه ایشان عمارت نیست. و ریکن12 رباطی است که در آن زراعت و آب روان میباشد، و پیوسته دوسه گروه در آن منوطن میباشند

و از اشتلشت2 تا ترشیز2 یک منزل ، و آن حومه‌" [پشت ] نیسابورست : و درین راه به هردو قرسنگ خانی و حوضی آب ساخته هست : وراه آن بیابان از اصفهان تاری بریک خط راست وترصیف است، وراه نایین5 نزدیک آن است و ملاصق آن راه نایین4 تا خراسان راهی هست ، ونزدیک آن راهی دیگر که از بزد به خراسان می رود.

وراه شوره نزدیک آن است. پس راه راور’، پس از آن راه خبیص ، بعداز آن راهی نو هست که از سجستان به کرمان می روند وراهنو و راه نو از نرماشیره‌ میرود تا دیه دارستان15 و ابن مسافت یک منزل است و در آن درختان بسیار می باشد. و از پس آن هبچ عمارت نیست : و از آنجا به رأس الماء یک منزل. و11 رأس الماء چشمهای است که در برکه بزرگ جمیع می شود و از آن برکه بیرون می آید و در بیابان پهن میشود.

10697] و از رأس الماء تا دیه سلم چهار منزل ، وتمامت این چهار منزل بیابان است، و می گویند که دیه سلم از اعمال کرمان است: و از دیه سلم تا هراه12 ده روزه است .

و اگر خواهد ms267 از نرماشیر13 بگیرد و میرود تا سنبج12 پنج منزل .

و از سنیج12 تا دیه سلم پنج روز . و درین دیه چشمه آب اندک است .

واماراه سجستان اول آن از نرماشیره1 است و میرود تا سنیج2، و این مسافت پنج روزست

بتوفیق الله عزوجل ومنه .

حواشی مربوط به صفحات 250-238 ه12 1_اصل:20_ سنا 3_ ظاهرا "دره زیادی است 1-استرا

کویر، آن را به معنای بزرگ گرفته)! 3_ آب بندها 4_ سمحا5_ ماس یص ا 7_ زورن ا 4_ برماسرا9-رزه ا 10-خوارزم ف وة 2 سورا* دودا عح ا 9 رامن ررها7- زره ف 1- دیرالحصس!2- کرکشا 3_ کاح

11_عربی: وهوبثر وقباب! 12_ عربی: حوض هزارا 13_ ( هیچ کس، در مفحه بعنعم أمده است) 46 1_ سورا 2_ یکن کلمه بمانند هسری" نوشته (عربی. بر)، اگرعربی درست باشدآن را ترجمه نکرده واسم خاص دانسته است10 3_ زاورا4- کوجری، ولی در احسن التقاسیم " درکوجوی * آمده است همانند باترجمها 5- عربی: دوازدة مرحلة. (ظاهرا کلمه "یک" زیادی است) !6_ (میج ک)! 7_ سردانا 8- بایند 9_باندا 10- کذا، ظاهرا کلمه ای زیاد است (شاید . درو): ی: عینماء19-سراها 12- سکه ه ک ا2خودا 3. خوس ا4. خورا 9_ دوازق سورا 7- میباشد (عربی ms268 : ولایجری الامن مطر) ا 8 (نمکن) به

جهت آنکه، هرچه ازطرف مشرق درین دیار محیط می شود کرمان است، و بیابانی که میان زمین مکران و زمین سند و سجستان و چیزی از اعمال ملتان است، و آنچه از طرف مغرب خراسان است و یعضی از عمل هند، و آنچه از طرف شمال زمین هند است، و آنچه از طرف چنوب بیابانی است که میان سجستان و پارس و کرمان است و هرچه از طرف خراسان و غور و هند است برشکل نیم دایره مقوس است و درین چدول ثبت کرده می آید انشاءالله تعالی وحده 10697 10791صورت سجستان) 11079 جدول صورت سجستان و آنچه خوالی واضعاف آن است این است که ثبت کرده شد، و هریک علی حده به شرحی منقح گفته آمد: اما شهرها و آنچه درحوالی و نواحی آن است که یاد کردن آن درین مختصر محتاج است : اول زرنج وکس ونه2

و در ربض آن شهر سیزده دروازه هست : یکی از آن را دروازه مینا، می خوانند و از آن دروازه به پارس میروند، و دروازه جرجان نزدیک آن است : بعداز آن دروازه شیرکه پس از آن دروازه‌ شتاراق4، بس از آن دروازه‌ شعیب" ، بس از آن دروازه‌ نوخیک8، و دیگر دروازه‌ کان ، و دیگر دروازه‌ نیشک10، و دیگر دروازه‌ کرکویه1 ، ودیگر دروازه‌ استریس11، دیگر درواره‌ غیجره، و دروازه‌ بارستان12، نزدیک آن است ، بس ار آن دروازه‌ روی گران12.

و تمامت بنای خانههای ایشان از گل میباشد و بالایحشب بیکاوش (2) کرده14 و در آنجا هیچ خانه از چوب پوشیده نیست جهت آنکه در آن نواحی چوب مفقودست ومتعدر.

و مسجد جامم در نفس شهر است، ودر ربض مسجد جامم نیست ،و خانههای حکما و امرا در ربض میباشد در میانه دروازه‌ طعام و دروازه‌/ پارس و [1075]

و کوشکی دیگر در آن موضع از آن برادر او همرو1 بن اللیث هست.

ودارالاماره در خانه یعقوب بن اللیث است و در اندرون شهر در میان دروازه‌ کرکویه2 و دروازه‌ نبشک2 خانههای چند بلند بر آورده هست که در عهد قدیم خانههای یعقوب بن اللیث بوده است و ایشان به زبان خود آن را ارگ" میخوانند .

و بازارهای شهر اندرون، حوالی مسجد جامع است. و آن بازارها بغایت ر کمال عمارت می باشند. و بازاری بزرگ هست که آن را عمر[و] بن اللیث ساخته است و وقف مسجد جسامع کرده ،ودر آنجا نیز بیمارستان و مسجدی هست .و اجرت این بازارها هرروز هزار درهم است و در شهر اندرون رودهای چند از یکدیگر متقرق و جدا هست . یک رود از آن از دروازه‌ کهن درمی آید، و یک رود دیگر از دروازه‌ نو، و سدیگر از دروازه طعام، و این رودها هریک درطول وعرض وعمق چندان اند که در هریگی ازیشان آسیابی مستعمل شود و نزدیک مسچد جامع دوحوض عظیم و بزرگ ساختهاند، و دریشان هردو

وآب وهوای آن گرم می باشد چنانکه از گرما[ی]آن هرگزبرف2 در آنجا/ [1089 نیافتد.

و در حوالی و اطراف آن هیچ کوه نمی باشد . و درین دیار از طرف فره کوه نزدیکن است ms271 ، و هسیشه در آنجا بادها[ی) سخت می جهد چنانکه آسیابها به صنعت نصب می کنند تا از آن بادها می گردد، و تود[ه] های ریگ را از موضع به موضع نقل می کند، و اگرنه آن بودی که اهالی آن شهرحیلهها ساختندی والا باد از ریگ فراوان تمامت شهرها و دیهها را مدروس و ناپدید و مطموس کردی: و حیلت ایشان آن می باشد که چون خواهند که توده‌ ریگٹ را از موضعی به موضعی دیگر نفل کنند، در حوالی آن دیواری از چوب و خاشاک و غیره بر آورند و در زیر آن دیوار یک در رها کنند، وچون باد می جهد از آن در ودر زیر توده ریگ در میشود و آن را در حرکت و غلیان آورد و بلند بر میدارد چندان که از چشم مردم ناپدید می باشد و آن را در موضعی دور میاندازد و می گویند که در ایام قدیم شهری بزرگ میان کرمان و سجستان بوده است مقابل ومحاذی راسکن2 از دست چپ کسی که از سجستان به کرمان میرود بقدر سه منزل دورتر. وبعضی از طلل بناهای ایشان الی یومناهذا مشاهده می افتد و آن شهررا رام شهرستان می گفتند.

چنانکه شنیده شد که رود سجستان در قدیم عهد در آنجا میرفت و در آن آب بندی ساخته بودند. چون آن بند منهدم شد و کس سد خلل آن نکرد آب بکلی به زبر افتاد و به طرفی دیگر میل کرد و اهل آن شهر تمامت از وطن مألوف مستأصل شدند و شهر زرنج" را بنیاد نهادنده و اغلب مقیمان آنجا به زرنج" متوطن شدند.

و بزرگترین رودهای آن دیار رود هندمند است و آن رود از پشت غور

و آب آن دریا اغلب اوفات زیادت و کم می باشد، همچنانکه از آن دریاهای دیگر در وقت جزر ومد. وطول این دریا بقدر سی فرسنگ است، وآن از ناحیت کرین4 است برراه فوهستان تا قنطره کرمانه بر راه پارس، و پهنای آن مقدار یک (1085] منزل باشد . وطعم آب آن دریا ناخوش می باشد، ومساهی ونی فراوان6/ از آنجا برمی خیزد. و تمامت اطراف و حوالی این دریا به دیهها معموراند، الایگ طرف که بیابان است و رود هندمند رودی بزرگ است کمه از بست2 بیرون می آید ومی رود تا به منزل سجستان، و از آنجا بر رودهای چند متفرق ومتشعب می شود: روداول که از آن منقسم می شود رود طعام است، و این رودمیرود به دیهها و ضباع وزراعت و روستا تا آن جا به حد نیشکن“ می رسد .

[و رودی دیگر باشترودست 0] و رودی دیگر را سنارود1 میخوانند، و آن رود نزدیکی یک فرسنگی سجستان می رود. و در آن آب ، از پشت سجستان کشتی15 می رود در وقتی که آب زیادت می باشد. اما وقتی که آب کم میشود نا11 برعادت پیوسته می باشد کشتی؟

را عبور از آن میسر نمی شود.

و اصل و عمود تمامت رودهالای) سجستان سنا،ارود ست و این تمامت رودها از آن منقسم می شود . یکن رود از آن روانه می شود و بقدرصی دیه را آب میدهد و معمور می دارد: و رودی دیگر که آن را میلی2امی خوانند هم ازین رود روانه می شود و بسیاری از روستاهای آن دیار را معمور و سیراب می گرداند.

و آنچه ازین رود باقی میماند به رودی می افتد که آن را کزک15 می خوانند و در آنجا بندی محکم ساختهاند تا آب آنجا به دریای زره فرو نرود.

============================================================

و در بیایانی که میان سجستان و مکران است صیغ بسیار می باشد و در آفاق 11094) از آن نقل می افند،او بیشتر طعام اهل و سکان آنجا صمغ می باشد .

و بالس نام ناحیتی است از آن دیار، و شهر آن را سیوی، میخوانند و حاکم و والی ایشان در قصر متوطن و ساکن می باشد و اسفنجایه بزرگتر از قصر است .

و رخج نام اقلیمی است، و آن در میانه بلد داور و بالس میافتد و آن بغایت خصب و نعمت و نزاهت است، و شهر بزرگ آن را بنجوای" می گویند: و شهر کهک از اعمال وتوابع آن است، و اغلب اهل آن صوف می بافند و مالی عظیم و وافرایشان را از آن صنعت دست می دعد . و آنچه معهود ومرسوم است مالی بسیار و بیشمار در بیت المال می رسانند و اغلب خانههای ایشان بزرگ و فراخ میباشد: وبلدی الداور2 اقلیمی خوش ونزه است باخصب ونعمت وامن وراحت و آن ثغری از ثغور شهرهای غور و بغنین و بشلنگ15و خلج11 و خاش12 است. و هیچ سور در آن نیست الافلعهای در آن ساخته هست و شهری بزرگ، واصل آن اقلیم را تل12 میخوانند . و شهرهای چند در آن اقلیم هست مثل درغش14 و آن

و بعضی از اهل بغنین1 و خلج و کابل و غور و شهرهای آن نواحی مسلمان ms274 شدهاند و دین خود ترک کرده و بعضی خراج برخود لازم گردانیده وصلح کرده: وهوای تمامت آن اقلیم سردسیر است: و اهل خلج" گروهی از اتراکاند که در قدیم ایام در زمینی که میان هند و نواحی سجستان است در پشت غور رسیدهاند، وآن موضع را جای نزه وخوش مشاهده کرده فرود آمده متوطن شده خانهها بناکردهاند، و ایشان راچهاربای بسیار می باشد. ودر خوی و خلقت و عادت و سیرت مانند اتراکاند، ولباس ایشان نیز مانند ترکان است .

و اما بست2 شهری خوش ونزه و بغایت بزرگ است ، چنانکه در اعمال سجستان بعد از زرنج میچ فهری بزرگتر از آن نیست ، الاآنکه راه آن عظیم سخت وبیچیده است. ولباس ایشان لباس اهل عراق است . واهل آن بیوسته به (1095) مروت وکرم و یسار و قدرت مشغول می باشند. و در آنجا امتعه واقمشه‌) بازرگانان شهر هند و سند می باشد که در آفاق نقل می افتد ، و درختان فراوان از خرما وغیره در آنجا هست .

و اما قرنین4 شهری کوچک است با روستای بسیار و دیههاری) فراوان، و آن به یکن منزلی چپ کسی است که از سجستان به بسته می رود.

و گروهی که ایشان را به وصفاره نسبت می برند و در بارس و سجستان و کرمان و خراسان غالب و قادر شدند از آنجا بودهاند، و ایشان چهار برادر بودند فرزندان ابواللیث صفار ،یکی ازیشان یعقوب بوده ودوم عمرو وسوم طاهر و چهارم علی، اما طاهر به دروازه‌ بست کشته شد، و یعقوب در جندی سابور که از اعمال خوزستان است بعداز آن که از بغداد مراجعت کرد متوفی شدو هم در آنجا مدفون است، و اما علی بن اللیث مهلت واستیمان به چرجان از رافع طلب داشت و چون بدان طرف پیوست به دهستان متوفی شد و گور او همان جایگاه است و یعقوب بزر گتر ایشان بوده است، و اما عمرو مکاری بوده است و ms275 چنان

و این دزدان را بزرگی بود به عماربن یاسر معروف، درهم بن نصر، یعقوب ابن اللیث را به مقاتلت ومحاربت او فرستاد تا با اوکارزار کرد وعمار بن یاسر کشته شد، و بعداز این هرگاه که ایشان را دشمنی بزرگ و خصمی الد باشوکت وقدرت پیداشدی ms276 یعقوب بن اللیث را به محاربت او فرستادندی.البته مظفر ومنصور مراجعت نمودی، و هرروز طبقه برطبفه مرتبه او ترقی می کرد تاکار او بغایت کمال ونجاح آمال رسید. و پیوسته با زیردستان نیکویی کردی و جانب خدم وحشم و اصحاب را در مجالست و محاضرت محافظت می نمود تاتمامت رعایا وارباب دولت به ریاست و تولیت او میل کردند و او را به رباست و حاکمی نصب فرمودند و حل وعقدو

و درهم بن نصرکه حاکم ورئیس ایشان بود بعداز آن از جمله حشم وخدم او شد، و ملک و رباست بر وی معین و مقرر و مستقیم گشت و از عدل شامل او مردم مغترف و مرفه شدند ، و بیوسته مراعات جانب درهم بن نصر می کرد و حق خدمت او می شناخت وبه هر وجه که لایقتر بود مکافات می کرد و خاطر اورا استمالت می نمود و موقر و مبجل میداشت بعداز مدتی عزم حج و زیارت کرد و چون از حج بازگردید در یغداد مقیم شد. بعد از آن از پیش سلطان رسولی نزدیک ایشان آمد و در مبایعت و متابعت1 سلطان ایشان را بیعت کرد . او را بکشتند و بعد از آن مباشر کارهای بزرگ شدند .

چنانگه به فارس و کرمان و خوزسنان و بعضی از عراق و خراصان غالب و قسادر شدند و آفاق را تحت حکم آوردند واعادی وحساد را مخذول و مقهور گردانیدند و کار ایشان بالاگرفت .

(11106 واما الطاق شهری کوچک/وخوش ونزه است با انواع فواکه وانگور بسیار، چنانکه در تمامت صجستان از انگور آنجا نقل می کنند و فراخ می باشد، و آن را روستاها[ی) بزرگ هست، وهر که از سجستان به خراسان میرود الطاق اولی منزل او می باشد.

و خواش2 شهری خوش ونزه است بادرختان خرما وغیره ، و آن بر یک منزلی قرنین4 است بردست چب کسی که ms277 به بست میرود. واز آنجا تاراه نیم فرسنگ باشد و آن بزر گتر از قرنین4 است. ودر قرنین4 آبهای روان وکاریز می باشد .

و امافره شهری است بزرگتر ازین شهرها که یاد کرده شد یا درختان خرما و الوان فواکه ونعمت وخصب وراحت، و آن را روستابی هست که در آن روستا شصت دیه می باشد . و در یکن منزلی آن از دست راست کسی که از سجستان به خراسان می رود رودی آب هست که آن را رود فره5 می خوانند.

[و اما جزه] و آن شهری کوچکن و خوش ونزه است، و در طول وعرض

وسروان2 شهری کوچک است مانند قرنین1 الاآیکه معمورتر از قرنین است، با درختان بسیار و میو[ه]ها[ی) فراوان و انگور وافر. وآن از یست به دو منزل دورقرست . منزل اول را فیروزقند2 میخوانند و دیگر را سروان4 بر راه شهر داور و صالقانه شهری خوش است بریک فرسنگی بست موضوع و بیشتر اهل آن جولاهاند. وآب ایشان از رود است وبنای خانهها ازگل، و در بزرگی چندان که قرنین4 باشد .

و روذان2 از قرنین8 کوچکترست ، و آن به نزدیک فیروزقند است از دست راست کسی که به رخج"1 می رود. و بیشتر چیزی که از آنجا مرتفع میشود نمک است و ایشان را آب روان و زراعت و میو[ه]ها[ی] بسیار مست .

یادکردن مسافت آن دیار اول راهی هست که به سه فرسنگی سچستان به هراة میرود - و اول منزل آن راکر کویه11 می خوانند - و از کرکویه11 تا بشتر12 چهار فرسنگ، و درین میانه از قنطره گذار می افتد و آنچه از رود هندمند باقی میماند از زیر این قنطره می گذرد - و از بشتر12 تا جوین12 یک منزل - و از جوین12 تا بست ms278 یک منزل و از بست تا کنجر14 یک منزل - و از کنجر12 تا سرشک15 یک منزل - و از سرشکن15 تا قنطره‌ وادی فره14 یک منزل - و از وادی فره14 تا دره یکن منزل

یادکردن راهی که از سجستان به بست می رود - و درین راه منزل اول زانبوق است - و از زانبوق تا دیه سروزن16، و آن دیهی معمورست و این مسافت یک منزل میباشد و از سروزن تا دیه حروری، و آن دیهی معمورست و سلطن آن را بنا کرده است یک منزل، و در میانه ایشان هردو رودی میگذرد که آن را نیشک11 میخوانند، و در آن آب پلی ساخته از آجر هست - و از حروری می روند تا دهگن12 ومنزل رباط از دهکن12 است، و چون ازین رباط بگذرد بیابان می باشد، و در یک منزل از آن رباطی هست که آن را آب شور12 می خوانند - و ارآب شور14 تا رباط کرودین15، و از رباط کرودین15 تا رباط فهستان، و از رباط قهستان تا رباط عبدالله، و از رباط عبدالله تا شهر بست ، واز رباط دهک تابست [به] یک فرسنگ ، واین تمامت بیابان است .

اما راهی که از بست به غزنه16 می رود - اول از بست تا رباط فیروزقند12 و از آنجا تا رباط میغون18 یک منزل - و از آنجا تا رباط کبیر19 یک منزل - و از آنجا تا شهر رخج0" که آن را بنجوای21 می خوانند یکن منزل

و از سجستان تا بالس1 راهی در بیابان هست - اول بگیرد از رخج12 که آن را بنجوای12 میخوانند و میرود تا رباط حجریه14 یک منزل است - و از آنجا تا رباط جنگی15 یک منزل - و از آنجا تا رباط اسفنجای16 یک منزل یادکردن راهی که از سجستان به کومان و فارس عیرود - اول منزل از سجستان درین راه خاوران12 است - و دوم رباط دارک - و از دارک تا برین18 یک منزل - [و از آنجا تا کاونیشک یک منزل] - و از آنجا تا رباط الناسی10 یک منزل

- و چون کسی از کاونیشک2 می گذرد میان آن و کندر رباطی هست که آن را همرو بنا کرده است و آن موضع به قنطره کرمان معروفت اصت و در آن هیچ (1115) قنطره نیست اما به فنطره معروف است یادکردن تهامت بیاباتهای سجسنان از سجستان تا جزه4 سه منزل - میان فره5 و قرنین4، و میان آن و فره5 نیز دومنزل - و در میانه نه“ و فرهه یک منزل بیشر و آن محاذی و مقابل طرف بیابان است - و میان آن و کرمان به نزدیکی حد کرمان سی فرسنگ است - و الطاق به راه کس" در پنج فرسنگی آن ms280 مبنی است - و خواش“ از راه بست بقدر یک فرسنگ است - و میان آن وقرنین منزلی هست - و از بست تا سروان دو منزل به راه شهر داور پس از آن یک منزل رود هندمند می گذرد حو به تل10 میرودی - و از آنجا می گذرد و میرود تا درغش11 برکناره‌ رود هندمند وابن مسافت یک منزل می باشد، و ایشان هردو از یک طرف اند - و از تل12 تا بغنین12 یک روز ، و در آن قبایل و احیا متوطن اند - و بشلنگ14درجنوبی بغنین15و بنجوای16 برپشت غزنه17 است، و درمیان آن و کهک مقدار یک فرسنگ باشد در غربی بنجرای14

و ختل"در ناحیت ماوراء النهر4 ضم کرده شد ودر ms282 جدول آن ثبت کرده آید، انشاءالله تعالی . جهت آنکه میانه رود وخشاب، وجریاب" است.

و خوارزم تیز در ماوراءالنهر4 در آورده شد، جهت آنکه شهر بزرگ اقلیم ماوراءالنهر3 است، و آن به بخارا نزدیکتر از شهرهای خراسان است .

و در خراسان از طرف مشرق زنقه1[ای] در میانه بیابان پارس و شهرهراه و غوره1 تا غزنه11 هست و نیز زنقه12[ای] درطرف مغرب از حد قومس تا آنجا که به نواحی فراوه12 متصل وملاصق می باشد هست : واین هردو ربع از تربیع تمامت خراسان است، و دریشان هردو ازحد جرجان و دریا[ی] خزر تا خوارزم به عمارت ومساحت تقویس است، والله اعلم بالصواب./ [1129

و در خراسان شهرهای چند دیگر هست، اما در بزرگی و اهل و غیره ازینها کمتر است و ازین جمله: یکی فوهستان است ودیگر طوس ونصا و ابیورد ومرحس و اسفزار و بوشنج وبادغیس وکنج رستاق2 ومرورود وجوزجان" وغرج الشاره و بامیان وطخارستان وزم و آمل.

و اما خوارزم در جدول ماوراءالنهر یاد کرده شود، جهت آنکه آن شهر ماوراءالنهر2 است و آن با شهرهای ماوراءالنهر2 بریک طرف نزدیکترست به شهر خراسان .

============================================================

و طخارستان از بلخ مفرد شرح گفنه آید، و اگرچه درجدول آن داخل است.

الادر ذکر و دواوین تنها افتاده است . چنانکه در عدد شهرها می گویند که بلخ و طخیرستان، و دریافتن آن بیشتر از استبعاب1 است و تألیف آن در یکنصورت متعذر است، و شناختن هر مکانی از آن درصورت خراسان ثبت کرده شد.

اما نیسابور ابرشهر’ است، و آن شهری خوش و بزرگن ms283 است در زمینی راست و هامون موضوع، و تمامت خانههای ایشان از گل است و از یکدیگر جدا بناکردهاند. و مقدار زمین آن درطول و عرض یک فرسنگ در یک فرسنگ است و آن را دو شهر وقهندزی و ربضی هست، و شهر دیگر، وقهندزی2 نبزدارد. و شهر آن معمور است و مسجد جامع آن در ربض است به موضعی که آن را معسکر میخوانند: ودارالاماره به موضعی است که آن را میدان الحین می گویند، ومیان دارالاماره و مسجد جامع مقدار دانگی نیم فرسنگی باشد ، ودارالاماره از بنای عمروبن اللیث است .

و قهندز2 را دو دروازه هست، و شهر آن را چهار دروازه می باشد، یکی از آن را دروازه‌ سرپلمی خوانند، و دیگر را سکه معقل، و سوم را دروازه فهندز3، وچهارم را قنطره‌ تکبن4.

و قهندز2 آن موضع بیرون ازشهر است، و ربض به شهر وقهندز2محتف و محیط است و آن ربض را درهای چند هست .

11351 اما دروازه که از آن بیرون می آیند و به عراق و جرجان میروند و آن به دروازه‌ قباب2 معروف است ، و دروازهای که از آن به بلخ و مرو و ماوراء النهر4 میروند به دروازه [جنگ معروف است، و دروازهای که از آن به فارس وقوهتان میروند به دروازه) احوص آباد معروف است، و از چند دروازه بهطوس ونساه میروند : یکی از آن را دروازه‌ سوخته می گویند و دیگری را بسر شیرین10، و غیر ایشان .

============================================================

11149 و در تمامت خراسان آب و خاک و هوایی خوشتر و عرصهای بزرگتر از فیسابور نیت .

و انواع جامهها از پنبه 1و ابریشم از آنجا مرتفع میشود که در تمامت شهرها[ی] اسلام وبعضی از شهرها[ی] کفرازجودت و کثرت آن نقل وحمل میافند: و نیسانور را حدود فراخ و روستای معمورهست وشهرهایی چند درخوالی آن می باشد که از حساب وصدد آن است مثل : بوزجانه و مالن6 که به کواخرز" معروف است و جایمتد4 وسلومکن و کندر

و دارالاماره درقدیم عهد و ایام تا روز گار طاهریه به مرو و بلخ بود وچون نیسابور معمور و بزرگ شد و اهل آن با نعمت و زینت و حسن و جمال وتجمل

مرو شهری بزرگ وقدیم است و آن را مرو شاهجان می خوانند، ومی گویند که قهندز1 آن از بناهایی است که در روزگار طهمورت ساختهاند وبغای خانه هازی) تفس شهر از عهد دوالقرنین است و زمین آن زمیتی راست و هامون ونرم وسبخ است با ریگ بسیار و حوالی آن هیچ کوه نیست ، وکوه را نیز از دور کس نمی بیند : و خانههای ایخان از گل می باشد، و در آن شهر سه مسجد حرجامع مست که خلق در جمعات در آن حاضر می شوند [1145] اول مسجدی که جمعه در آن می گزارند، ادر اول اسلام در اندرون شهر مسجدی بود. وچون اسلام قوی شد ومسلمانان بسیار شدند مسجدی که آن به دروازه شهر مبتی است و به مسجد العتیق معروف بناکرده شد، و اهل حدیث در آن مسجد نماز می گزارند.

و در عهد قدیم مسجدی بوده است به مسجد بنی ماهان معروف، ودر ایام ما نماز جمعه از آن مسجد ترک کردهاند و بعد از آن مسجدی به ماجان2 بنا کردند و می گویند که آن مسجد و بازار و دارالاماره که بدو متصل است از بناهای ابی مسلم اند، و ابومسلم در آن مقیم میبود و امرا و ملوک و رؤسای مرو الی یومنا هذا در آن متوطن و ساکن میباشند و آن قبهای ms286 بلند وفراخ است از آجر ساخته و فراخی آن قبه پنجاه و پنج گز است در ضرب پنجاه و پنج گز، و آن قبه را چهار در هست و بالای آن درها ایوانهاای] بلند برآورده چنانکه هر ایوانی سی گز باشد . در پیش هر ایوانی ساحه مربع ساحته: و قهندز1 آن شهر در بزرگی مانند شهری است، الاآنکه آن در مرور ایام

و در آن کاریزی چند می باشد که آب اذ زمین بلند آن به غورها و زمین گو فرومیافند، والی یومنا هذا آن آب روانه می باشد. و گاه باشد که از آن آب بقول و خربزه وغیره زراعت می کنند .

و بازارهای آن شهر در قدیم عهد وایام به دروازه‌ شهر به جنب، مسجد عتیق بوده است و ابومسلم در آن مقیم بودی، بعداز آن بازارها به ماجان2 نقل کردند و آن تیکوترین بازارها[ی) ایشان است باالوان نعمت و راحت ولطافت .

و تماز روز عید در محله سرمیدان2 در مربعه ابی جهم) می گزارند، و آن در میانه رود هرمز فره5 و ماجان است : و درین شهر رودهای چند معروف هست: یکی از آن رود هرمزفره5 است، و در کناره آن رودخانهها[ی] بسیار از آن شهر موضوع و مبنیاند، و آن از طرف سرحس است : و هر کسی که از سرخس درین شهر درمی آید حاو را به غیر ازین راهنیست ح و آن خانهها را در آن1 موضع حسین بن طاهر بناکرده است ومیخواست [1159] که بازارها ودارالاماره را در آنجا نقل کند .

و تمامت محلت سرشابای6 وخانههای شیخ اجل ابی الفضل محمدبن عبیدالله7 البلعمی ازبن رود آب میخورند .

و رودی دیگرهست که آن به ماجان معروف می شود و دار الاماره وبازارها و مسجدجامع نو و زندان وخانه فرزندان ابوالنجم که مولی فرزندان ابی معیطه بودند بر کناره این رود موضوعاند و آن خانه[ای] بلندست و در آن قبه[ای] ms287 بلند برافراشته وسواد دحیره (2)11 بنی العباس را در آن ساخته و آن قبه الی یومنا هذا باقی مانده است ، واین ساعت آن خانه ملک شیخ اجل اوحد ابوالفضل12 است و رودی دیگر هست که به رود رزیق12 معروف میشود و گذرگاه آن آب به دروازه این شهر میباشد، و ازین رود اهل آن شهر آب می خورند و از آن آب به حوضها جمع می کنند

وتمامت) سرهنگان و مستخدمان وکاتبان که درعراق بودند وحاکمان خراسان [1169] از آنجا بودهاند، و بسیاری از ایمه وفقه[ی] مشهور و معروف از آنجا برخاستهاند و اگر نه آن بودی که این مختصر به تطویل انجامیدی و خواننده را ملالت رسیدی احوال و اخبار هر یک شرح داده آمدی . و اما ایشان را ms289 شهرت از آن بیشترست که به تعریف و تجدید دگر احتیاج افتد.

و در ایام عجم در نواحی این شهر هیچ کس در علم و ادب و فضل و هنر مانند ایشان نبوده است، چنانکه طبیب ایشان برزویه بوده است که در روزگار خود قصب السبق ربوده و ممتازگشته وبی نظیر بود و ذکراو در کتبها[ی) مطول" مشروح و مذکور[ست] . و بازی کننده ایشان به باربد معروف یود که برتمامت اهل صنایع موسیقی و ملاهی از دیگران مقدم بود و در تمامت شهرهای خراسان هیچ شهری خوشتر از مرو نیست، و به هیج موضعی نان با طعامتر4 و لذیدتر از آن نمی باشد ، چنانکه از نان خشک و میویز و فواکه آن در آفاق حمل می افتد، و برتمامت انواع فواکه ترجیح و تفضیل دارد.

اما طعم و نیکویی فواکه مروزی نیکوتر ازین میباشد وازصحت و لطافت میو[ه]های ایشان آن است که خربزه‌ آنجا را از یکدیگر می شکافد و به آفاق حمل میافند، و در

و چند منبردر آن شهرهست، بعضی از قدیم وبعضی نوساخته. و اول دومنبر است به مرو و یک منبر به کشمیهن2، ویک ms290 منبربه هرمزفره2 ، و [یک منبر به] سنج، ویکث منبربه جیرنجه، و[یک منبر به] بهدندانقان4، و یکمنبرحبه قرینین"، ویک منبری [به باشان، ویک منبر به خرق ، و یک منبر] یه سوسقان . آنچه دانسته و شنیده شد از منایر مشهور که در مرواست این است که گفته شد .

و اما هراه*. نام شهری است و آن را اعمال وروستا و توابع و مضاف بسیار فراخ و بهن و شهرها[ی) چند هست که ایشان را به هراه اضافت می کنند مثل : مالن2 و خیساره و استر بیان10 واوفه11 و ماراباد و باشان12 وکروخ2 وخشت،1 و به اسفزاره1 : ادرسکر16

این چهارده2 نام که گفته شد نامهای شهرهااند الا اسفزاره که نام کورهای است و اماهراه شهری خخوش و نزه و بانعمت وراحت و محصب ودعت است، و قلعه بزرگ در آن ساخنه و درحوالی آن شهر آب روانه است و بندی محکم بر آورده و ربضی نیز دارد واندرون شهر بغایت عمارت می باشد و آن را نیز ربضی ساختهاند.

و در آن شهر قهندزی نیزهست ومسجد جامع درشهر است و مقر وموضع حکام آنجا بیرون از قلعه است به موضعی که به خراسان آباد معروف است و آن از شهر قدری جدااست، چنانکه میان آن وشهر بر راه یوشتج بر غربی هراه سهفرسنگن اصت وبنای آن قلعه از گل است و درطول و عرض نیم فرسنگ باشد در مثل خود.

و شهر اندرون آن را چهار دروازه هست: اول دروازهای باشد به طرف شمال که از آن بیرون می آیند و به بلخ میروند و آن را دروازه سرای میگویند، و دروازه دیگر از طرف غربی هست که از آن به نیسابور می روند و آن را دروازه‌ زیاد می خوانند، و از طرف شرقی دروازه دیگر هست که از آن دروازه به غور میروند و آن به دروازه‌ خشکن معروف است، و ازطرف و ms291 جهت جنوبی دروازه‌ دیگر هست که از آن به سجستان می روند و آن را فیروز آباد3 میخوانند . و درهای 11179) ایشان تمامت ازچوب است الا دروازه‌ سرای که از آهن است0 ودر هردروازهای بازاری ممتدمی شود و در حوالی آن بازارها خانهها و محلنها[ی) بسیار می باشد چنانکه در خرید و فروخت به بازاری دیگر ایشان را احتیاج نمیافتد، و در ریض و شهر اندرون آب روانه می باشد.

و قلعه را نیز محاذی و مقابل هردروازهای از شهر دری ساختههست وهردری را به نسام دروازه[ای) که مقابل آن است نسبت میبرند، و بیرون قلعه دیواری ساختهاند که در حوالی قلعه محیط می باشد. بلندتر از قامتی ، و از قلعه تا دیوار سی گام است:

و در تمامت شهرهای خراسان وماوراءالنهرا و سجستان و کوهستان هیچ مسجد جامیع معور به مردم وغلبه مانند مسجد هراه نیست بودرعمارت و اهل بسیار مسجد بلخ نزدیکی آن است و بعدازو مسجد سجستان که درین مسجدها که شرح داده شد خلقی انبوه ازعلما وادیا و فقها و ارباب فضل وهنر پیوسته جمع می شوند.

و در مساجد دیگر مردم در جمعات جمع می شوند: و هرچه از خراسان وپارس از امتعه واقمشه وغیره مرتفع می باشد، در هراه نقل میافتد. وهراه فرضه خراسان وسجستان و پارس وکوهستان است: و درحوالی هراه کوه هیچ نیست الاکه به راه بلخ که از هراه به دو فرسنگ دورست. وهیزم ایشان از بیابانی می باشد که میان هراه واسفراین است. و درین کوه که گفنه شد هیچ درخت و هیزم و چراگاه و آب و علف نیست، اما سنگها ازجهت آسیا از آنجا می تراشند. و برسراین کوه آتش کده معمورهست که آن را و سرشک، میخوانند ms292 و میان آتش کده و شهر کنشتی هست که ترسایان در آن کنشت تعظیم دین خود یهواجبی می کنند، و از آنجا تا شهر هیچ آب وبستان وباغ نیست الارودی که به دروازه شهر می گذرد و برسر آن قنطرهای ساختهاند که مردم از آن عبور می کنند و بعداز آن هیچ آب و سیزی نیست: [1179] و در تمامت درواز[ه]های آن شهر آبها[ی) روان {و بستانهاری) فراوان میباشد، اما معموارآترین ایشان دروازه‌ فیروز آباد2 است .

و رودها[ی) آن شهر از نزدیک رباط کروان مستنبط می شود وچون از غور بگذرد به هراه می رودو رودهاای] چند از آن متشعب وجاری می باشد و به هرطرف متفرق می گردد.

و از چمله رودها که از آن متشعب میشود یکی رود برخوی، است که از آنجا روانه می شود و تمامت روستاری) سنداسنگنه را سیراب و مخضرمی گرداند.

============================================================

و رودی دیگر را ادرسحان (2)5می خوانند و آن تمامت روستا[ی] سوسان 6را آب میدهد : و رودی دیگر را سکوگان می گویند و روسنای سله2را آب می دهد.

و رودی دیگر را کراغ می خوانند و آن می رود و تمامت روستای کوگان1 را آب میدهد: و رودی دیگر غوسمان15 است و روستا[ی] کرک را آب از آنجا می باشد.

و رودی دیگر هست که آن را کنکن11 می خوانند و روستای غوبان12 و کربکرد12 آب از آن میخورند و به زراعت و عمارت خرج می کنند .

و رودی دیگر هست که آن را فغر14 میخوانند و آن رود درحد بوشنج روانه است و روستای [بغاوردان و] فیرد15 راآب از آن می باشد ودر خوردن وعمارت و زراعت خرج می کنند: و رودی دیگر هست که آن را انجیر4) می خوانند و آن به ms293 هراه روانه میباشد در راه سجستان، وبقدر یک منزل بستانها و باغها به یکدیگر متصل و ملاصق اند ایشان را آب میدهد و بزرگتر شهرهای آن دیار بعداز هراه کروخ"1 و اوفه است ، و از کروخ"1 چندگونه از الوان فواکه مرتفع میباشد و از کثرت و چودت آن در آفاق سایر می شود. از جمله یکی کشمش است و میویز طایفی که در آفاق حمل می کنند، بیشتر این میو[ه]ها از مالن10 می خیزد .

و کروخ17 شهری کوچک است و اهل و ساکنان آنجا خشن و دزداند . و مسجد جامع آن شهر به محلتی است که آن را سپیدان’1 میخوانند،/ و بنیاد [1179) خانههای ایشان از کگل است . تمامت بستانها وباغها بریکدیگر متصل وملاصق [است] و آبهاای] روان و درختان فراوان و دیهها[ی] معمور [دارد]، چنانکه در تمامت آن راه از بساتین و باغ هیچ انفصالی نمی باشد.

============================================================

و مالن2 از کروخ اکو چکترست. اما او را بسنانها[ی] بسیار و آبها[ی] روان ومیو[ه]هالای) فراوان به یکدیگر متصل وملاصق هست ، وآن شهر بغایت معروف ومجموع است.

و خیسار2 کوچکتر از مالن2 است، و درختان و آب روان در آن کمتر می باشد و اهل آن یک گروهاند.

و استربیانه شهری است در کوه موضوع، و در اهل وسکان از مالن4 کوچکنرست، و اهل آن خوارج اند. و آب روان و درخت و بستان در آن اندک است و غالب آن زمین را زراعت می کنند و انگور ایشان را نمی باشد: و ماراباد4 شهری است کو چکتر از مالن با بستانها[ی] فراوان و آبها[ی] روان، و زراعت و عمارت بسیار و بی پایان هست .

و اسفزار" را چهار شهرهست که در دواوین عمال و حکام از صدد و قبیل آن مثبتاند، و بزرگتر ms294 ایشان کواشان8 است و آن شهر کوچکتر از کروخ، است با آب روان و بستانها و زراعت بسیار، دوم کواران ، سه دیگر کوشک، چهارم ادرسکن10 ، و اینها در بزرگی و نعمت و زراعت به یکدیگر نزدیکاند، و اهل اسفزار11 از یک صنف اند.

و بوشنج را نیز شهرها[ی] بسیار از توابع و لواحق هست : یکی خرگرد12 وفرگرد وکوسوی12 وکره: و بزرگتر ایشان بوشنج است، و در بزرگی به مقدار نیمه از هراه باشد،و بوشنج و هراه در زمینی راست و هامون است، واز بوشنج تا کوه دو فرسنگ است و این همان کوه است که از هراه تا آن کوه دو فرسنگ بود. وبنای خانههای آنجا مانند بنا[ی] خانهها[ی] هراه است . ودر آن آبها[ی] روان ودرختان فراوان

و بزرگترین این شهرها بعداز بوشنج شهر کوسوی2 است. و درین شهرآب روان و زراعت و بسنان اندک است . و در بزرگی و طول و عرض دو دانگی از بوشنج باشد، و بنیاد خانههای ایشان از گل است : و خرگرد2 [با آب و بسنانهای فراوان از کوسوی کوچکترست .

و فرگرد] کوچکتر از خرگرده است و ms295 درین شهر آب روان می باشد . اما بستان بسیار نیست ، و اهل آن شهر خداوندان گوسفند و سوائماند [کره] و آن در بزرگی بقدر فرگرد باشد.

و اما بادغیس را شهرها چندهست که در دواوین از عدد وصدد بادغیس6اند.

یکی از آن را "جبل الفضه می خوانند [وکوفا] و دیگر کوغناباد2 و بشت8 وجاذوی و کابرون15 و کالوون11 ودهستان .

اما مصکن و مقر والی و سلطان آن دیار به کوغناباد2 می باشد .

============================================================

اما زراعت و عمارت ایشان از زمین یخس است .

وشهرهاای کوفا و) جبل الفضه نیز همچنین است . ودر جبل الفضه معدن نقره میباشد و کوفا1 از شمار وصدد جبل الفضه است، واما شهرکوفا درزبرا صحرا مبنی است.

و به کوغناباد2 و بشت، و جاذویه بستان و آب روان فراوان می باشد، و اغلب زراعت ایشان بخس است (11199 و به کالوون6 و به کابرون بستان وآب روان نیست، و آبهای آنجاجهت خوردن و زراعت و عمارت از باران و چاه میباشد و اهل آن خداوندان زرع وضرع* وگوسفنداناند.

وکوه نقره از راه سرخس اصت تا به هراه .

ومذهب اهل بادغیس امذهب سنت و جماغت است الا دیه خجستان* که از آن احمد بن عبدالله9 است که نمامت اهل آن دزد و حرامی اند: و اما کنج10 نام روستای آن اقلیم است و شهر بزرگ و قصبه آن را ببن11 می خوانند و آن را سورها[ی] عظیم و قوی و منیع می باشد: و بغشور12در بزرگی نزدیک بوشنج باشد، و بغشور12و کیف13 از لواحق و توابع ms296 کنج10 است.

و کنج10 بزرگتر شهرها[ی] این دیار است و اغلب اوقات سلطان در آن متوطن می باشد: وکیف13 در بزرگی دو بار چند بغشور12 میباشد : و در ببن15 و کیف13 آبها[ی] روان و بوستانها و رز انگور بسیار میباشد. و اغلب بنیاد خانههای ایشان از گل است .

============================================================

و تمامت این شهرها که یادکرده شد برراه مرورود موضوع اند، و شهرهای چند از توابع و لواحق مرورودهست : اول قصر احنف2، ودزه2، [و] مرورود.

و بزرگترین این شهرها مرورود است، و آن در طول و عرض بزرگنر از بوشنج است، و رودی بزرگ در آن هست ، و آن رود تا به مرو می رسدو ایشان را در آن2 آب بساتین و باغ و زراعت و رز انگور بسیار است، و آب و هوای آن بغایت صحت ولطافت است .

و قصر احنف2 به یک منزل از آن دورترست ، بر راه بلخ موضوع است : و شهر دزه6 بر چهار فرسنگی راه انبارء است.

و در قصر احنف آبها[ی] روان والوان فواکه ونعم فراوان می باشد و در میانه شهر دزه1 رودآب به دو پاره شکافته و منقسم می شود، و در میانه این هر دو آب قنطرهای ساختهاند و برکناره آن رودها بساتین 1 و باغات نزه و 1195] سبز و معمور هست ، و از شهر مرورود تا به رود، زمین زیر’ و غورست، و شهر طالقان در بزدگی و طول و عرض بقدر مرورود باشد باآب روان و بستانها، اما بساتین اندک است ، و بنیاد خانهها[ی) آن و مرورود از گل است. و هوای آن خوشتر از هوای مرورودمی باشد و از مرورود از جانب غربی ms297 تا کوه سه فرسنگ است، و از طرف مشرق به کوه دو فرسنگ ، و طالقان با روستا بههم درکوه موضوعاند .

و شهر فاریابکوچکتراز طالقان است الا آنکه بستان و باغ و زراهت در فاریاب بیشتر از طالقان میباشد . و بنیاد خانههای ایشان از گل است .

و جوزجان10 نام ناحیتی است، وشهر بزرگ وقصبه آن را یهودیه و شبورقان11 می گوبند. و انخذ12 نام روستابی است.

و شهر بزرگ آن را اشترج11 می خوانند .

============================================================

و از ناحیت جوزجان11 پوستها مرتفع می شود و از آن در آفاق حمل میافتد.

و تمامت این زمین باخصب و نزاهت و نعمت و راحت می باشد.

و از شبورقان12تا انبار13 از طرف جنوب یک منزل، - و هر که خواهد از شبورقان12 به پهودیه رود لابد او را به فاریاب14 گذار میافتد. ms298 واین مسافت از طرف شمال دو منزل است ، - و از باریاب15تا یهودیه یک منزل، - و از شبورقان12 تا انخذ16 دو منزل از طرف شمال،

و غرج الشار3 دو شهرند . یکی از آن را نشین، میخوانند و دیگری را سورمین5، و ایشان هردو در بزرگی نزدیک یکدیگراند. و مقام سلطان ازین هردو شهر بیرون می باشد، و ملکی که او را "شاره، می خوانند و این ممالک را به وی نسبت می کنند در کوهی مقام دارد که آن را بلکیان" می خوانند. و درین هردو شهر آب روان و درختان قراوان می باشد. و از شهر نشین4 برنج بسیار مرتفع میشود چنانکه در آفاق از آن حمل می کنند ، و از سورمین5 میویز در نواحی و اطراف حمل میافتد و از [نشین تا]دزه3 مرورود یک منزل بر یک راه است از طرف شرقی آن .

و از نشین6 تا سورمین5 از طرف جنوب یک منزل و آن درکوه موضوع است و اما غور شهری بزرگ است، و آن در مملکت اسلام یادکرده شد . و آن کوهی معمورست از الوان ثمرات وفواکه، با چشمههاری) بسیار وبستانها و جویهاای] وافر، و آن نیک سبز و منیع است.

و از اعمال هراه تافره16 درحوالی غور داخل است و از فره15 تا بلدی داور10 تا رباط کروان از اعمال ابن فریغون12 است .

و از رباط کروان تا غرچستان13 و از آنجا تا هراه هرچه از شهرو دیه درحوالی غور بود این است که شرح داده آمد. و تمامت اهالی ایشان مسلماناند و از جهت آن یاد کرده شد که در میانه مملکت اسلام است .

و اما سرخس شهری معمور است، در میانه نشابور و مرو موضوع، و آن در زمینی راست و هامون است و آب روان در آن نیست الایکن1رود که در بعضی [1205) از سال در آن ms299 شهر روانه می باشد و آن رود تیز پیوسته نمی باشد و در بعضی از سال آن آب روانه می شود و در مقدار افزون از رود هراه می باشد و آن رود روانه می شود و بعضی از نواحی آنجا را در عمارت می کبرد.

============================================================

وعدد ایشان اندک است. الا بأس وشجاعت وقوت و شوکت ایشان به مثابتی است که اقوام کثیر با عدد بسیار ازیشان ترسان میباشند. و آن رباطی است فراوه نام کرده و هیچ دیه در آن نبست و عمارت از هیچ طرفی در آن متصل نیست . و یک چشمه آب جهت خوردن در میانه دیه روانه میرود و درین آب ایشان را بستان و زراعت نمی باشد، الا آنکه چیزی که ایشان را از آن آب حاصل میشود. واهل آن کمتر از هزار مرداند.

وقوهستان ms300 از اعمال خراسان است، وآن در بیابان پارس موضوع است، و [1219) در آفاق و اقالیم هیچ شهری برین نام نبست و نام [شهر] بزرگ آن قاین2 است و اهل آن شیعت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب اند علیه السلم. ودرحوالی واضعاف آن شهرها[ی) چند هست که از قبیل و صدد و مضاف وتوابع آن شهراند مثل : ینابذ2 ، و طبسین4 [شناخته شده به کری وخور وطبس)، و آن به طبس5_ مسینان4 معروف است :

واما شهر ینابذ2 از خور" بزرگترست، و بنیاد خانهها[ی] ایشان از گل می باشدو اورا دیهها و روستاها هست و آب آن موضع از کاریز می باشد .

و شهر طبس از ینابذه بزرگترست و ms301 آن را نیز آب از کاریز است . و بنیاد خانه هسای ایشان از گل است وآن را قلعهای خراب و قهندزای هست و درخنان خرما به قوهستان و طبسین هست .

و تمامت آنچه ازین دیار یاد کرده آمد از توابع وصدد سردسیراند و خوالی و توابع قوهستان شهرها[ی] چند ا دیگر در بیابان هست که ایراد آن از غرض [1215 دور می افتد: و در قوهستان عمارات از یکدیگر دورست همچنانکه در نواحی خراسان. و در اضعاف شهرها[ی) این دیار بیابانهای چند هست، و در ایشان اکراد متوطن و مقیم و ایشان خداوندان گوسفندان و شتر و سوائماند. و آن بیابان از حد قاین10

و اما ختل را شهرها[ی] چندهست . و دریشان چهاربایسان نیک و قوی میباشد، جنانکه از جودت و کثرت آن درآفاق حمل می افند و جهت فروختن نقل می کنند، و آن شهرها از حساب و صدد ختل اند و ازین شهرها که گفته شد: اول هلاورد ولاوکند، و ایشان هر دو در صدو وخشاند و کاربنک2 وتملیات4 وهلبکه و سکندره و منک و اندیجاراغ" وفارغر" و روستای بنگی8.

وصورت ms302 ختل’ در جدول ماوراءالنهره1 نیز ایراد خواهد شد . وشهرهای ختل قمامت با آب روان و درختان فراوان و نعمت و زراعت و غایت خصب و راحت می باشد وجمله در زمین راست و هامون مؤصس و مینی اند، الا سکندره که درکوهی بلند موضوع است . وتمامت شهرهاکه از اعمال 1و لواحق ومضافات [229 ختل اند جمله درکوهاند الا وخش11 که آن در بیابان است .

و بزرگتر شهرها[ی] ختل مملکت منک است، و درعرض و طول و بزرگی هلبک12 نزدیک آن باشد. و سلطان آن اقلیم به هلبک12 مقیم میباشد.

و ختل در میانه رود وخشاب12 و رود بدخشان مبنی و موضوع است و آن را جریاب2امی خوانند. و درخلال و میانه آن رودهای بسیار هست که تمامت رودها

و شهر منک در بزرگی و طول و عرض چند اندرابه4 باشد.

و هلیکث5 از آن کوچکترست : اماابدخشان)، آن را روستای بزرگت و بهن مست بغایت عمارت و زراعت و خصب وراحت ، ودریشان جوبها[ی) آب روان وفواکه الوان، وآن در غربی رود جریاب موضوع است و از آنجا چندگونه از امتعه و اقمشه مرتفع می شود و بازرگانان از آنجا نقل می کنند . و در کوهها[ی) این ولایت معادن لاژورد می باشد و پیوسته از آن بیرون می آید.

و از راه وخان2 از شهر تبت مشک بسیار در آفاق حمل و نقل می افتد واما اعمال بامیان" و آنچه از توابع و لواحق آن است مشرح ومنقح گفته شود، انشاءالله تعالی و از شهرهای آن دیار اول بامیان است ms303 وبسفورفنده و سکاوند و کابل ولجراه وفروان وغزنه.11

و درین شهر رودی آب روان هست که آن را دهاس میخوانند و آن رودآب به ربض آن شهر از طرف دروازه‌ نوبهار می گذرد، و درین رود آب به مقدارده آسیا می گردد و تمامت روستای آن شهر را سبراب میگرداند، و از آنجا می رود تا به سیاه جرد1 . و در حوالی این تمامت درواز[ه]ها که گفته شد باغات [و]بساتین محتف و محیط است ، و در سور این شهر خندق نیست و سور آن از گل است .

و بزرگتر شهرهای طخیرستان طایقان ، و طایقان شهری خوش ونزه است در زمینی راست و هامون، واز آنجا تا ms304 به کوه نشیب و گو است . و در آن شهر بستانها[ی] بسیار با رزها[ی] انگور فراوان هست . و نیز رودی بزرگ در آن جاری است . و طایقان در طول وعرض دو دانگی از بلخ باشد .

و وروالیزه1 در بزرگی مقدار آن باشد .

و اندرابه11 ضهری خوش ونزه است در شکاف کوه موضوع، و هرنقره که

یادکردن شهرهاای] دیار بامیان12 بزرگنرشهرها[ی] آن دیار14 بامیان است و ایشان در کوه مبنی وموضوع اند.

و بامیان در ms305 بزرگی وعرض نیمه از بلخ باشد، و نمامت آن دیار را به "شیر بامیان،15 سبت میبرند. و هیج قلعه در آن تیست. و درمیانه آن شهر رودی بزرگن میرودو به غرجسنان16 میافتد. و از اطراف آن از شهرها[ی] نزدیک مثل ارسفر12 و غیره انواع فوا که در آنجا حمل می کنند جهت آنکه هیچ بستان در آن نیست .

و درنواحی و حوالی بامیان هیچ شهری درکوه موضوع نیست الا نفس شهر بامیان. ودر تمامت شهرهای آن رودها[ی] بسیار و درختان فراوان و میو[ه]هاای]

و اما در غور کوههای چند از حوالی و اطراف شهر هست. ودر تمامت آن کوهها مسلمانان ساکن ومتوطناند، الا اهل نفس شهر کافرند ، ودر میانه ایشان مسلمان اندک می باشد. و کوههاری] غور کوههایی منیع و رفیع اند.و زبان ایشان غیراز زبان اهل خراسان است و آن کوهها که درخوالی غور است تمامت بانعمت و زراعت و الوان فواکهاند و از جهت آن ذکر غور در جدول صورت خراسان کرده شد که دو دانگی از آن ازصدد و حساب خراسان است و یکن حد از آن به خراسان منتهی می شودو

(1249] و کوهیا درپشت غور هست که آن کوه درحدود خراسان محیط می ضود و میدود به حدود بامیان1، وهمجنین میرود تا پنجهیر ودر شهرها به وخان، در میرود. و چون در ماوراءالنهر، می رسد متفرق و متشعب می باشد، و بعضی از آن کشیده می شود به حدود شهرهای ترکان به حدود ایلاق، و شاشء تا به نزدیک خرخیز1. ودرین کوه از اول تا آخر معادن زر و نقره می باشد ، واصل عمود این کوه از نزدیک شهرهای خرخیز’ است تا آنجا که به ماوراءالنهرمی رسد وبه فرغانه و شاش’ میرود و بیشتر معادن در دارالاسلام است در ناحیت پنجهیر، و آنچه از پس آن میباشد و اما جیحون و خوارزم در جدول ماوراء النهر ثبت کرده شد و آمل و زم در شهراند بر کناره جیحون به یکدیگر نزدیک و در بزرگی و طول و عرض مقابل و مماثل. و دریشان هر دو آبها[ی) روان و بسانین بسیارهست: و در آمل اقمامت راهها[ی) خراسان تا ماوراء ms307 النهر مجنمع میباشد. و درین دیار بیابانها[ی] پهن وفراخ بسیارست .

وزم11 در عمارت و اهل وسکان وطول وعرض از آمل کمتر است، الا آنکه در آن مغبری هست که از آنجا از خراسان به ماوراء النهرگذار می کنند و از هر دو طرف و حوالی این دو شهر بیابانها محبط و محتف است و یک بیابان از آن از حدود بلخ است تا دریای خوارزم و غالب درین بیایان ریگ می باشد و هیچ چشمه و آب روان در آن نیست، الا دو سه چاه که از بهر قوافل حفر کردهاند، و اهل آن نواحی در آن بیابان چراگاه می سازند تا آنجا که به راه مرو می رسد تا به آمل . بعد از آن این مسافت در بیابانی مغضی می شودکه تا ماوراءالنهر در آن چراگاه نمی کنند و آب اندک می باشد .

و در شهرها و اطراف خراسان انواع شتر چندان که در بلخ و سرخس (1245) می باشد در تعامت شهرها[ی) آن افلیم انمی باشد اما گوسفند از شهرهایی که در آن دیار نزدیک و ملاصق است در آن اقلیم

و شیرینتر آبهای آن اقلیم آب رود جیحون است ، و ms308 توانگرترین سکان بلاد خراسان اهل نیسابوراند، و بیشترین فقها و علما وادبا و ائمه فضلا در مروو بلخ میباشند، و نیکوترین موضعی در همارت و زراعت و خصب و راحت از آن دیار زمین نیسابوز است .

و از هراه تا مرورود چیزی5 بزرگتر از جو زراعت می کنند و عرب آن را "عذی4 میخواند و درهمه خراسان هیچ شهری گرم سیر نیست، الا آنچه در ناحیت قوهستان از طرف پارس وکرمان است ، و بیشتر سرما و برف و تگرگ2 در نواحی بامیان2 است جهت آنکه خوارزم از جمله وصدد و عدد ماوراءالنهر است و اما عدد مسافات که در میانه بلاد خراسان است و معرفت طرق ونواحی و اطراف آن تمامت دربن جدول مشرح و منقح ذکر کرده شود .

اما [از ذکر] مسافات بعید و طرق هارمه(2)“ که درین مختصر او را مدخلی نیست و ابراد ذکر آن درین موضع به تطویل و ملال انجامد اعراض کرده آمد .

والله الموفق للصدق والصواب و الیه المرجع والمآب.

یادکردن مسافات شهرها ای] این دیار * - اول از نسابور تاآخر حدآن دیار از طرف قومس /تا دیه کردان به نزدیک (1259 اصداباد هفت منزل

- و از هراه تا مرورود شش منزل ، و آن راه بلخ است و از هراه تا سرخس پنج منزل و راهی که از هراه به نیسابور می رود تا آخر حدودآن از طرف صجستان

اما مسافت شهر اهای] بلخ - اول از بلخ تا خلمه دو روز - و از بلخ تا وروالیز دو روز و از طایقان" تا بدخشان هفت روز - و از خلمه تا سمنجان1 پنج روز و از سمنجان15 تا اندرابه پنج روز - و از اندرابه11 تا چاربایه12 سه منزل - و از چاربایه12 تا پنجهبر12 [یک روز - و از بنجهیر) تا فروان"1 دو منزل - و از بلخ تا بغلان15 شش منزل - و از بلخ تا مذر16 [شش منزل

فه 284 1 نعورا2_ احفا3_ درها4_ (به جای ازآن) ا 5- رره سارا 7_ زرها4_ دیراعربی: غلوة)ا9عاربابا10-خوررحان 99-سورفان 12_ اسحرا 1- اشلح (اشتلج؟ میتواند اشترج باشد) 285 1- کندروم! 2_ اسانا 3_ چنین است نه ورز انگوره! * کندروم 5 و 6_ این عبارت در عربی نیست و ظاهرا برمترجم اشتباه روی داده و کروم را نام محلی دانسته است . عبارت عربی این است، وهی مدینة کثیرة الکروم 7- این عبارت در عرنی دنباله وصف کنددرم است و مترجم به اشتباه "جوزه (گردو) را نام محل دانسته است . متن عربی این است : (باتوجه به عبارت قبل که در شماره‌ 8سع ms314 نقل شد) والجوز، و لها میاه کثیرة/ 8- سورفان (ضمنا گفته شود که کاتب بعدازه خوش استه ده کلمه را مکردنوشته است) ا9سلع10_ استرا 11_حورحان! 12- سورفان 13_ اسان! 14_ فارباب 15_ باربابا19_ اسحد 46 1- سورفان ا2 کندم 3_ عرح واسانا. سنرا 5- سورمن ساق ا 7- ملکبانا 4- تا 10-قره 9 سن 19- بلدی داود 16_ افریعون (افریغون هم درست است) 1 13_ غرحستان فه شزه ا 2_ قان ا 3. بسایدن3. طسس ا 5- طبیسین مستیار 34 فهندر 2 طسن ا 3 مانرا4. جورا 9 طیس وش 7- نتامدا 4ودا 9 سامد10- قان فه 289 طرستان ا2_ حتل ا3. منجیدا4. خلم91_ سمحان نعلان 7- رالس ا 4- ارعرا9_ران ا10_ طمایکان 19_ سکیست ا 12_ ورا 14_س ابی عاص ا14_ حن

و در تمامت ماوراء النهر هیچ موضعی از شهرو دیه و مزرعه وچراگاه خالی نیست ، و هرچه اهل آن شهرها را بدان احتیاج است از اطعمه وغبره بههمه انواع آن را محاقظت و رعایت واجب دارند چنانکه تا وقت ارتفاع آن ازیشان افزون میباشد و به دیگران می رسد اما طعامهای ایشان در بسیاری و فراخی چنان است که ایراد آن از کثرت و شهرت احتیاج نمی اقتد و آبهای ایشان بغایت شیرین و سبک است، و تمامت چاهها[ی) شهرها و دیهها و کوهها و روستای آن دیار آب خوش می باشد.

و اما چهار بایان ایشان درنتاج و زه چناناند که ایشان را درهمه حالتی /بسندهو [285 کافی می باشد، و استر و چهاربای و شتر وغیره همچنبن . و از غزیه، و خرلخیه او آنچه در آن دیار نزدیک و ملاصق است ماده میش جهت گوشت در آنجا جمع

و در آنجا از انواع ملبوسات جامهها[ی] چند از پنبه برتفیع می شود و در آفاق از آن حمل می افتد، و لباسها[ی] قزو صوف و پشم نیز ایشان را بسیارمی باشد و در آن دیار معدنهای آهن چندان است که از قدر حاجت ایشان در ساختن سلاح و آلت حرب افزون میماند و در آفاق نقل میافند، ونیز معادن زرو نقره و زیبق در آن دیار چندان است که در تمامت شهرها[ی) اسلام در بزرگی وبسیاری مقابل آن نیست ، الامعدن نقره که به پنجهیرااست در بزرگی مقابل آن معادن باشد اما زیبق و زر و ms318 مس وانواع این ازمعدنیات اغلب از ماوراءالنهر مرتفع می شود، و درمیچ شهری از شهرهای اسلام نوشادر و کاغد" نمی باشد الابه ماوراءالنهر و اما میو[ه]ها[ی] آن اقلیم و نواحی و توابع آن مثل صغد، واشروصنه2 و فرغانه وشاش به حلاوت چنان است که بر تمامت شهرها[ی] آفاق ترجیح دارد و از بسیاری و ارزانی آن را کس رعایت و محافظت نمی کند و بندگان از دیار ترکان که ملاصق آن اقلیم اند در آنجا نقل میافتد ، واز آن بند گان در آفاق ازین دیار میافتد، و در مشرق هیچ شهری با اهل و رقیقه بهتر ازین دیار نیست : و مشک بسیار در آنجا از تبت وخرخبز، جمع می شود و در تمامت شهرهای اسلام از آن حمل می افتد و از صغانیان" و واشجرد“ چندان زعفران مرتفع می شود که در آفاق از آن نقل می کنند .

و سور و سنجاب و پوست روباه و غیر آن از چیزمای تفیس وامتعه مرغوب و باقیمت ازین دیار می خیزد [1299) وکرم و مروت او بذل و سماحت ایشان چنان است که در بیشتر شهرماری) ماوراء النهر تمامت به یک خانه میماند و اگر غریب در شهری از آن شهرها فرود آید از بسیاری مجاملت و فرط شفقت ایشان در حق او چنان پندارد که آن غریب در خانه‌ خود فرود آمده است، و چون میهمان به خانه ایشان نزول کند بی آنکه

و پیوسته متردد امتعه و اقمشهاند جهت میهمانان که ناگه به خانه هاری) ایشان فرود می آیند.

ودر آنجا هیچ یک از اهل حرفت نباشد الا که بقدر طاقت و مؤنت خود خانه خوش و مفرد و فراخ جهت مبهمانان جدا از خانه‌ خود ساخته است و چون عریب به دیار و زمین ایشان فرود آید هر یک او را احترامی و توقیری می کنند و از یکدیگر آن غریب را میستانند تا خاطر آن غریب به کدام میل کند وهیچ کس از غربا در آن دیار دل مشغول مرقد و خوابگاه نمی باشد، چه او را خود تبجبلو حرمت می دارند و او را از دست نمی گذارند. و اگر غریب محافظت جوانب تمامت می کند و تعیین کردن یکی را میسر نمی شود با یکدیگر خصومت و محاکا آغاز نهند .

و چنان اتفاق افتادکه من وقتی به صغدا حاضر شدم خانی دیدم وحوالی آن میخها چند به زمین کوفته ، چنان شنیده شدکه مدت صد سال بیش بود که در آن خانه را فراهم نکردهاند، و هر که در آن1 دیار آمده است او را در آن خانه فرود [295 آوردهاند و هیج کس را از آمدن ماتبع نمی باشند، وگاه باشد که به یک شبصدتن تا دویست تن با چندان که ایشان را مکاری و خدم و حشم و چهارپای باشد بی آنکه خداوند آن خانه را تکلفی و زحمتی رسد کسان را مرتب و معین داشتهاند تا ایشان را خدمت می کنند و طعام و علفه و علوفه و پوشش هم در آن شب بی آنکه به جایی دیگر حاجتمند شوند معد ساخته هست و پبوسته آن خان برین طریق بوده است، و حون میهمان قرود می آید به تحصیل طعام وعلوفه ایشان مشغول تمی باشند، چه پیوسته

و اهل آن اقلبم در اشیاء ملوم ومذموم مناقشت ومخاصمت ننمایند. و بیشتر اهالی ماوراءالنهر به افعال پسند[ید]ه واعمال مرضیه مشغول ومشعوف می باشندو خانات و رباطات و عمارت1 راهها و اصناف [و) انواع خیرات جهت رضای باری نعالی و تقدس می سازند، و در راه غزاوه2 اموالو املاک وقف و بذل می کنند و به هوا وهوس مشغول کمتر می باشند.

(1309] و در خبر شنیده شد (که وفتی اتفاق افتاد که رباطها[ی) ماوراءالنهر شمرده آمد از عددده هزار بیش بود و درین ده هزار چون رونده فرود آید مایحتاج او از طعام و علف چهاربای وپوشش شب بی هیچ، تردد و مطل حاضر کنند، ومحاذی و مقابل هر رباطی سقایه ای بغایت رفیع ساخته که بیوسته مردم را از آن آب می دهند برای ثواب آخرت و تخلید دلال و سماحت ایشان، و در تمامت محال و سرهاای] بازار همچنین .

و از شخصی شنیده شد که در سمرقند بهشهر و بازار و دیوارهای آن بغیراز سقایهها[ی] بلند و خنبها[ی) آب که از هرطرف موضوع است دوهزار سقایه هست که مردم از آن آب میخورند.

اما در ms321 قوت و شوکت در غزوات و محاربات مانند ایشان کس نشان نداده است، جهت آنکه درتمامت حوالی و نواحی ماوراءالنهر کفار اقامت دارد وپیوسته

با آنکه در مخاصمت و محاربت و زور وقوت هیچ قومی مانند ترکان نیست و تمامت شهرهای ماوراءالنهر مانند ثغری است که پیوسته برروی ترکان در محاربت مقاومت می نمایند و ایشان را خاسر و مقهور می گردانند ونمی گذارند که ایشان را در دار الاسلام مدخلی باشد.

وکسی که در غزالی) شاوغر" بارها با نصر بن احمده حاضر شده بودمرا حکایت کرد وگفت که در آن غزا پیش از آنکه باز گشتن ایشان مهیا شدی مدتی مدید از لشکر او سیصد هزار و چهارصد مرد منفصل و دور شده بودند و از بصیاری و جمهور که ا آن لشکر بود هیچ یک را معلوم نشده بود که کسی ازیشان غایب (1305 قده است : و چنان شنیده شد که وقتی معتصم بالله امیرالمؤمنین به عبدالله بن طاهر نامه نوشت و از لشکر و خدم وحشم به طریق تهدید و انذار عرض داشت . اتفساق آن نامه به نوح بن اسد رسید، چون بخواند و برمضعون ومکتون آن وقوف یاقت جواب نوشت که در دیار ماوراءالنهر سیصد هزار دیه است که چون وقتی کاری خطیر وعملی جلیل معارض شود از هر یک از آن دیهها چندان که درکار باید سوار ms322 و بیاده بیرون کنند که در بازار و مجامع و محافل آن دیهها پیدا نباشد که کسی از یشان بیرون شده است از کثرت و جمهوری ایشان و چنان شنیدم که به شاش، و فرغانه از ساز و آلت حرب هریک را چندان باشد که در هیچ نغری از نغور که یاد کردهشد چندان نمی باشد. چنانکه یگ مرد را از رعایا بیرون از سلاح و آلت حرب از صد اسب تا پانصد اسب می باشد:

و با این همه قدرت و قوت وشوکت ومتعت که ایشان راست طاعت بزرگان خود عین فرض میشمرند و توقیر و تبجیل وحرمت به جای می آورند و بایکدیگر به لطف و مواسا سخن گویند، و در بیع و شری هیچ مناقشت ومحاکا نکنند.

و خلفا را چون کاری صعب معارض شدی و لشکری عظیم مقابل افتسادی به مددو معونت لشکر از ماوراء النهر طلبیدی : و دلیری و فرمان برداری و عزت وحرمت وتوقیر وتبجیل، و لباس و (1319) جامههای افاخر حر ایشان را بیشتر از اجناس دیگر مردم است : و بزرگان ترکان پیوسته یا عظمت و شوکت و لشکر و خدم بی عدد پودهاند مانند فراغنه1 و اتراک که شحنگان دار الخلفا بودهاند. وگروه ترکان از بسیاری که بودند به دار الخلافه غالب و مستولی شدند مثل افشین و پسر2 ابی الساج که [از] اشروسنه2 بود، و اخشید4 که از شهر سرقند بود، و مرزبان بن ترکفیه و [عجیف بن عنبسه) از صغدە وبخارا1 و غیر ایشان که امراء حضرت بودند : و حاکم و غالب درین اقلیم و تمامت خراسان آل سامان ms323 بودند و ایشان از فرزندان بهرام چوبین است. و حکایت او در قوت و شوکت در زمانه خود بی نظیر بود، و در کتب اخبار ایشان را شهرتی هرچه تمامترست .

و مثل آن اسباب در مملکت اسلام هیچ ملکی را جانبی متیع تر و هدت و ساز وآلت حرب و شوکت وعظمت و کمال اسباب چون ملک این اقلیم رانیست: جهت آنکه در تمامت اسلام هیچ لشکری نیست که از یک موضع باشند و در میانه قرابت و مواصلت باشد، چنانکه اگرایشان را زحمتی رسد روی بازگردیدن نباشد و جان و تن را بذل یکدیگر کنند. و لیکن هربک را از طرفی و گوشهای می آورند و چون از آن کار فارغ شدند هر کس به موضع خود نقل می کنند. و اگر در محاربت

ودر یعضی از ایام ماضیه بندهای از آن اسمعیل بن احمد6 رحمه الله در وقت فننه‌ عبدالله بن معتز، در آن ms324 زمان که از احمد بن اسمعیل رحمه الله2 گریخته بود از خراسان بیرون آمد و عازم طرف پارس شد و با او لشکری بسیار و ساز و آلت حرب وشو کتی هرچه تمامتر [بود] چنانکه خلیفه از لشکر بسیار او غمناک و متأسف شد و اثر قدوم او در آن مملکت تأثیری عظیم کرد از بسیاری لشکر و حشم وخدم و اسب که او را بودو او بندهای بود از بندگان حکام این اقلیم که به خروج و دخول او بدین دیار هیچ کس را خبر نبود و پیدا نشده بود و در لشکر ایشان هیچ اثر نکرده بود.

و در تمامت شهرها[ی) اسلام از ملوک عجم در سلطنت و عظمت مثل آل سامان نبوده است و ایشان را ملک و حکم به میراث منتقل می شود، وریاست در خاندان ایشان مخلد ومؤبد مانده .

و سبب رفتن ایشان از پارس به خراصان و آنچه به روزگار ایشان حادث شد چون ایشان از پارس بودند درجدول صورت پارس یاد کرده آمد و از اعادت" ذکر ایشان درین موضع اعراض کرده شد: و اقلیم ماوراء النهر در سبزی ونزاهت به غایتی است که درشهرها[ی) اسلام

و هیچ اقلیمی و شهری دیده و شنیده نشد که در سبزی و نزاهت مانند بخارا باشد، جهت آنکه اگر کسی بالای قهندز1 آن بایستد برهر طرف که نظر اندازد سبزی و آب روان او را معاینه و مشاهده افتد.

[1325] و در آن زمین آسمان مانند مکبه سبز می باشد که به یساطی او کوشکها از میانه آن سبزی و نزاهت مانند سپرها پیدا می باشد. و زمینها[ی) مزرعه وضیاع ایشان تمامت راست وهامون است وهیچ التواو اعوجاج ور آن نیست : ودر تمامت ماوراء النهر و خراسان شهری خوشتر و معمورتر و اهل وسکان آن توانگرتر از بخارا نیست، به قدر عرصه و عمارت آن.

و از اقالیم و مواضع ms325 درسه بقعه هست که در آفاق نزاهت ایشان را شهرتی هست و در کتب مسطور و در زبانها مذکور و اعجوبه‌ جهاناند: یکی سغد، مرقندست و دیگر نهرابله4 ، سدیگر غوطه دمشق ، اگرچه سابور و چوره که از اعمال و توابع بارس انه در خصب و راحت و دعت و نزاهت از نهرابله وغوطه‌ دمشق کمتر نیستند، الا آنکه شهرت در آفاق این بقاع راست . وغوطه دمشق در نزاهت چنان است که اگر شخصی نظر کند بقدر یک فرسنگ یا کمتر البته از را کوه معارض می شود که در آن کوه هیچ درخت و گیاه نمی باشد و مواضع خالی از درخت و گیاه نیز بغیر از کوه مشاهده می افتد و بهترین شهرها در نزاهت آن است که از هرطرف که کسی نظراندازد هیچ کوه و موضعی خالی از درخت و سبزی از را معاین نشود، وآنجا که مد نظر شود نیک سبز باشد .

و اما در رود ابله وتواحی و اطراف آن هیچ موضعی نیست الاکه چون کسی نظر اندازد البته او را زمینها[ی] خالی از درخت و گیاه معارض او شود و در آنجا خود هیچ جای بلند نیست6 که قدر یک فرسنگ را میشاید دید .

اما در صفد2 سمرقند و نفس شهر چون به قهندز، آن کسی بایستد تمامت همه

و در آن موضع و اقلیم هیچ موضعی نیست که کوهی خسالی از درخت و سبزی نزدیک آن باشد او نیز هیچ زمین گرد آلود در آن نیست الا تمامت سبزو [1225) خوش ونزهانده و زراعت ایشان درمیانه سبزی گیاه می باشد و آن در عمارت به غایت کمال و قوام است و عظیم تازه و تر می باشد و در حوالی شهر بخارا و دیهها و مرزعها[ی) آن سوری بلند ومنیع ساخته هست و مسافت آن سور دوازده فرسنگن می باشد در دوازده فرستگ، تمامت معمور و صغد1 سمرقند ms326 خوشتر ونزهتر آن بقاع است وآن خوشتر از غوطه دمشق و رود ابله، جهت آنکه از حد بخارا بر وادی صغدا از دست چب چندان که می رودو از دست راست تمامت سبزو خوش و خورماند و بستانها بریکدیگر متصل تابه حد بتماکه درین میانه هیچ عمارت منقطع نمیشود، و مقدار آن مسافت هشت روزه راه است : و در تمامت این رودها پیوسته آب روانه می باشد، و در میانه میدانها و مرغزارها[ی) سبز درختان فراوان و زراعت، و حوضها[ی] خوش ساختهاند و آن عمارت و خضرت متصل میشود به هردو کنارها[ی) این رودخانه.

و از پس این عمارت و خحضرت مزرعها[ی]بخس است، و از پس مزرعهای بخس جراگاه گوسفندان وکوشکها ساخته .

و قهندز4 شهرهای آن اقلیم وربض آن در میانه سبزی است چنانکه جامه دیبای سبز، و آبهای آن را سبزی پوشانیده است و به کوشکها مزین کرده : و در آفاق عالم هیچ شهری خوشتر ازین شهر نیست، وحوضها و آبهای روان در تمامت محلها[ی) آنجا روانه می رود.

و درتمامت فرغانه وشاش واشروسنهه وجمله ماوراءالنهر درختان به بکدیگر در آمده و میو[هآهای بسیار، و مرغزارها به یکدیگر بیوسته و ملاصق است.

چنانکه در تمامت آفاق مثل آن نیست.

وکوه فرغانه در میانه آن و ترکاذ ممتد میشود و در آن کوه میو[ه]های) [1335)

و ماوراءالنهر را شهر چند از توابع و لواحق هست، و آنچه ازین دیار ملاصق و مصاقب جیخون است مثل شهر بخارا که در معیر خراسان اصت و قمامت که بهصعرقند منسوب می ms327 شوند وبدان منصل است مثل فاش) واشروسته1 وفرغانه و کش، و نسف وصغانیانه و اعمال و حوالی آن و دیگر ختل، و آنچه به کناره‌ رود می کشد از ترمذ، و دیگر قوادبان" و اخسیسک" و خوارزم: و اما پاریاب و اسپیجاب10 تا طراز و ایلاق11 تا شاش12 تمامت از حساب وصدد ماوراءالنهر12 می گبرند، جهت آنکه ایشان در میانه رود وخشاب12 و جریاب19موضوعاند و خوارزم نیز از حساب وصدد ماوراءالنهر است جهت آفکه شهر آن را وراءالنهر می خوانند و ازیشان به شهرها[ی] ماوراءالنهر نزدیکتراند از شهرهای خراسان .

اما بخارا12 وکش4 ونسف تمامت از حساب وصدد صغد10 بودند ، ولیکن ازیشان جدا کرده شد تا در تفصیل صیک تر و آسانتر شود .

و هیچ اشکال و صعوبت به دریافتن معرفت آن دیار و آنچه در میانه آن است نمیباشد الا بازگشتن در پهنای آن دیار و به شرح و بسط آن غلو کردن به ملالت و اطالت می انجامد وهیچ فرق واشکال درمیانه جمع وتفصیل گفتن نیست ، الا آنکه شرح چیزی به تفصیل گفتن آسانتر میباشد از آن که مجموع را فرا هم در یک سلک آورند و بعداز آن به تقسیم مشغول شوند و ادراک عاملات مواضع و بلدان در آن صعوبتی داشته می باشد (1335] و دارالامارة خراسان آن جایگاه است / و آن تاشهرهای ماوراءالنهر به توصیف بر یک خط مستقیم موضوع است ، بعد از آن به شرح آنچه نزدیک و

و نزدیک آن رردی دیگر هست که آن را بربان" میخوانند .

وسوم را فارغر.

چهارم را رود اتدیجاراغ، پنجم را رود وخشاب10، و این رود بزر گترین این رودها است که گفته شد.

و تمامت این رودها پیشتر از آرهن11 مجتمع میشود ، پش از آن رود وخشاب10 نیز با ایشان متصل می شود و رودها[ی] صغانیان12 نیز از آنجا می باشد .

و رودها[ی) قوادیان13 تمامت جمع میشوند و به نزدیک قوادیان به دریا میاقتد.

و آب رود وخشاب10 از شهرهای ترکان بیرون می آید و ناپدید می باشد و در زیر زمین میدود و در وخشاب10 پیدا می باشد، و از آنجا به کوه14 می رود تا آنجا که از قنطره می گذرد . و در هیچ موضعی آن آب تنک نمی باشد الا درین جایگاه ، و این قنطره حدی است میان ختل15 و واشجرد . پس ، از آن وادی میرود به حدود بلخ تا به ترمذ، اپس از آن میرود تا زم، بعداز آن تا آمل ، تا 13457 آنجا که به خوارزم میرسد، و از آنجا به دربای16 خوارزم میافتد.

============================================================

و از شهرها[ی] وخش: اول هلاورد و لاوکند .

و منک13 و هلاورد درطول و عرض از هلبک14 بزرگتراند، الا آنکه سلطان آن اقلیم به هلبکن 14 مقام دارد.

و آنچه ازشهرها به نزدیک ختل1 است یکی سندیه15 است، و دیگر وخان14 و ایشان هردو از حساب دار الکفرند، و در آنجا بتدگان جهت فروختن جمع می آورد.

و مشک در آفاق از آنجا نقل می افتد: و در وخان17معدنهاری) زر بسیار هست:

و تزمذ شهری اخوش ونزه است برکناره رودخانه‌ جیحون با آب بسیارو [1346 اهل انبوه و آن را قهندز’ و ربضی هست وگرد ربض نیز سوری برآورده ، و دارالاماره در قهندز ’است و زندان بیرون از قهندز’ در شهرمیانه بازار است، ومسجد آدینه و نمازگاه عید در اندرون سور و در ربض است و بازارها تمامت در شهر میباشد، و پنای خبانههای ایشان از گل است و در بیشتر محلتها و بازارهاای) آن آجر انداختهاند . و آن موضع فرضة آن نواحی است برکناره‌ رود جیحون .

و ازین دیار تاکوه یک منزل مسافت است، و آب آنجا از رود جیخون ms330 می باشد و رودی دیگر نیز از صفانیان" آنجا می رود، واز آب رود جیحون بهضیاع ر مزرعه ایشان هیچ به خرج نمی شود و آب زراعت و ضیاع ایشان از رود صغانیان، اصت و شهرها[ی) چند در حوالی واضعاف آن هست که از شمار وصدد ایشان اند: یکی از آن صرمنجن4 و هاشم گرده، است .

وقوادیان را کور[ه]ها[ی) چند هست ، و آن در طول و عرض و مقدار کمتر از ترمذ است ، وشهر نوذر12 در حوالی آن است .

و از واشجرد12و شومان14 تا نزدیکت صغانیان ازعفران بسیار مرتفع می شودو از آن در آفاق حمل میافتد. و از قوادیان11 فوه بسیار در اطراف نقل می افتد وصغانیان1 در طول وعرض از ترمذ بیشترست، الا آنکه اهل ومتوطنان و صکان و مال در ترمد بیشترست، وصغانیان را شهری15 هست

به غیر از نفس شهر خوارزم. و هیچ شهری در آن دیار بزرگتر از آن نیست . و بازرگانان غزیه5 به آنجا به تجارت مشغول می شوند و قافلهها که به جرجان و خزر و خراسان میروند از آنجا پیرون می آیند.

و در تقدیر و حساب چنان می بایست که نیمی از خوارزم در چدول صورت خراسان بودی و نیمی دیگر درصورت ماوراءالنهر، الا آنکه مقصود از ایراد این کلمات اظهار طرف و بلدان و مواضع و اوطان است، و بی شبهت و شک چون تمامت در یک جدول شرح گفته شود ظهور وبیان بیشتر یابند و ناظررا ادراک آن زودتر و آسانتر خواهدبود، چنان داعی شد که مجموع آن شرح داده تا اوطان و ضیاع ومایلحق به ومحیط علیه در جدول صورت ماوراءالنهر درج کرده شود ، چه مقصود کماینبغی ازین جدول محصل می شود بی آنکه در دو صورت به تطویل و

و به غیر از نفس شهر خوارزم شهرهای دیگر هست که از توابع و مضاف و لواحق آن است : (135 یکی از آن { درغان1 است و هزاراسب" وخیوه2 و خشمیئن" و اردخشمیین و سافردز2 و نوزوار2 و کردران خواش8 وکردره و دیه براتکین10 ومذمینیه 11 ومرداجقان12 وممینهاباده 13 وحاس 134 وجرجانیه: اما شهر بزرگ آن را خوار زمیه کاث14 می خوانند و آن را قهندزه1ی در قدیم بوده است. اما به روز گار ماخراب شده است، و او رادر اصل شهری بود اما رود آب آن را خراب گردانیده است. و خانههای اهالی آن از پس شهرست، و قهندزه1 به رود آب نیک نزدیک ساخته است و سرای خوارزمشاه نزدیک مسجد جامع ساخنه و زندان به نزدیک قهندز16. و در میانه شهر رودی آب می رود که آن را جردور16 می گویند، و بازار و شهر را این رود به دو باره وامی شکافد، و آن شهر ms332 در طول وعرض سه فرسنگ در سه فرسنگ است، واما درواز[ه]های آن شهر بعضی خراب شدهاند و درهای ایشان را مردم برده و بعضی

و اول حد خوارزم را از آمل طاهریه1 می خواتند و آن عمارت می کشد از جنوبی جیحون، ودر شمالی جیخون هیچ عمسارت نمی باشد تا آنجا که به دیهی میرسد که آن را غارابخشنه1 می گویند و از غارابخشنه3 تا به شهر خوارزم شش فرسنگ [است) واین شش فرسنگ از هردوطرف رودجیحون میرود. جیخون بغایت عمارت می باشد. و2 پیش از غارابخشنه به شش فرسنگی آن رودی آب از جیخون جدا می شود و می رود و تمامت روستا و شهررا از آن منفعت می باشد و آن رودرا گاوخواره می خوانند یعنی این رود گاو خورده است. و پهنای آن رود پنج گز است چنانکه کشتی6 در آن آب روانه می شود و بلندی دو قامت باشد. و چون این (1369] رود ازین موضع به قدر دو فرسنگ امی رود رودی آب از وی جدا می شود که آن را کریه4 می خوانند و بعضی از روستای آن دیار را در عمسارت می آورد و نزه میکند.

و از طاهریه1 تا هزارسب، بر کناره جیحون هیج عمارت بزرگ نیست و چون این مسافت به هزارسب1 می رصد پهنای آن به قدر یکن منزل می شود تا آنجاکه مقابل و محاذی شهر می شود، و از آنجا چندان که می باشد عرض آن کمتر می شود تاچون به جرجانیه میرسد عرض آن به قدر دو فرسنگ می باشد. وبعداز آن میرسد به دیهی که آن را کیت8 می گویند و آن به پنج فرسنگی کوجاغ" موضوع و مبنی است به نزدیک کوه، و در پهنای این عرصه بغیر ازین یک دیه هیچ عمارت نمیباشد. و از پس آن کوه بیابان ms333 است: و از هزارسب" تا تمامت آنچه برغربی جیخون است رودها[ی] چند می رود.

یکی از آن را رود هزارسب می گویند و آن از جیحون بیرون می آید از نزدیک آمل و در بزرگی نیمهای از رود گاوخواره باشد و کشتی نیز در آن گذار میتواند کردن.

و دورتر از هزارسب به قدر دو فرسنگ رودی هست که آن را کردران خواش10 میخوانند و آن بزرگنر از رود هزارسب است .

و از پس آن رودی است که آن را رود خیوه11 می خوانندو آن از رود کردران

بس از آن رود مدرا، است، و آن در بزرگی مقدارگاوخواره باشد، و مصافت در میانه رود مدرا’ و خیوه5 دو دانگ فرسنگی باشد ، و از رود مدرام تا رودوداک4 کشتی روانه می شود تا جرجانیه، ومسافت از رود وداکٹ6 تا رود مدرا4 دو دانگ فرسنگی و از رود وداک6 نا خوارزم دو فرسنگ باشد .

و زیرتر از شهر در ناحیت جرجانیه رودی میرود که آن را بوه میخوانند/ (1366] و آب آن رود و رود وداک6 زیرتر از حد دیهی می رود که آن را اندراستان7 میخوانند، و بعد از آن با یکدیگر جمع می شود، و رود وداک6 بزرگتر از بوه است و دریشان هر دو کشتی تا به جرجانیه می تواند رفتن ، و بعداز آن بندی بسته هست که کشتی * در آنجا از رفتن باز میایستد و نمی تواند گذشتن .

و از آنجا که این رود با یکدیگر جمع میشوند تا جرجانیه8 یک منزل است و از رود گاوخواره تا شهر دوازده فرسنگ.

و پهنای خوارزم به نزدیک شهر دو فرسنگ می باشد.

و رود کردر4 از خوارزم به چهار فرسنگ دورتر از چهارموضع10 به یکدیگر نزدیک بیرون می آید و بعداز آن با یکدیگر جعع میشوند، و در بزرگی مثل رود بوه میباشد. ms334 و میگویند که گذرگاه آب جیحون آنجا میباشد و هرگاه که آب جیحون کم میشود ازین رود آب بدانجا نقل میاقتد.

و محاذی و مقابل کیت10 بقدر یک فرسنگ از جانب شمالی تا شهری که آن را مذمینیه11 می خوانند رودی آب روانه میرود و آن از جیحون به چهار فرسنگ دورترست و ازجهت آن چنین موضوع است که یک رود از کردر12 بیرون می آید و

و برکناره دریا به غیر از مذمینیه14 هیچ عمارت نیست و در میانه کردر12 و جیحون روستای مرداچقان15 است. ومیان مرداجقان15و جبخون دوفرسنگ است و آن برابر جرجانیه موضوع است، و در هر دیهی که میانه کردر12 و شهرست رودی آب از جیحون روانه می باشد.

و تمامت این رودها که گفته شد از جیخون بیرون می آیند، و رود جیحون

و در کناره این دریا مقابل و محاذی خلیجان2 زمین غزیه است و هرگاه که در میانه ایشان صلح قایم باشد از آن طرف می آیند تا براتکین4 و از جانب دیگر تا جرجانیه . و از هردو موضع از جیخون گذار میافتد به یکن منزل پیش ارآنکه به گاوخواره رسد: و کوهی هست که آب جیحون از میان آن کوه می گذرد و جیحون را نیک می گرداند، چندان که تا دو دانگ مقدار اول می رساند . و آن موضع را ابوقشه4 می خوانندو کشتی در آنجا نمی توانند در آوردن، جهت آنکه آب درینجا تیز میرود و از بلندی به زمین گو ریهیده میشود و از آن موضع که رود جیحون در آن میافتد تا آنجا که به رود شاش، میرسد درین دریا به مقدار ده روز مسافت می ms335 باشد، و در زمستان رود جیخون گاه باشد که سخت فسرده می شود چنانکه در حاجات از بالای آن گذار می کنند و چبزهای سنگی می گذرانند.

و اول که ازین دریا برف می گیرد از خوارزم می باشد، و همچنین میرود تا آنجا که بلند می شود. و در این دریا هیچ موضعی سردتر از خوارزم نیست .

و بر کناره دریای خوارزم کوهی هست که آن را جغراغزه میگوبند و در آنجا آب فسرده می باشد و تا تابستان باقی میماند. و در آن بیشه نی هست.

و چنان شنیده شد که ازین دریا به قدر پنجاه فرستگ آب شورست و هیع موضعی ببدا نیست که آب این دریا به وی فرو شود: ورود جیحون و رود شاش در آن میافتد، و آب آن خوش تمی باشد، ودر طول و عرض آن دریا هیچ تفاوت نمی کند . چنان می پندارم - والله اعلم بحقیقتها، فهوعلیم بکلشیء- که در میانه این دریا و خزر شکافها باشد که آبها[د] هردو به یکدیگر متصل می شود، و مسافت میان هر دو دریا بیست منزل [است) و هر دو بر (1375] یک خط مستقیم اند و خوارزم شهری خوش ونزه است با اطعمه واقمشه و امتعه ارزان و میولهآها[ی) فراوان. اما گردکان در آنجا نمی باشد . و جامهعای پنبه وصوف و

و ایشان را خود زبانی دیگر هست که از زبانها[ی] دیگر ممیز می باشد و از شهرهای خراسان هیچ کس را با زبان ایشان شبهتینیست و لباس ایشان جامههای کوتاه وکلاه می ms336 باشد . و در خلقت از اهل خراسان نحیف تر می باشند. و در غزا و مخاصمت با غزیه4 ایشان را شوکتی و قدرتی مرچه تمامتر هست، و در آن شهرها هیچ معدن زر ونقره و غیره از چواهر نیست : و بیشتر ثروت و مال و یسار ایشان از تجارت ترکان وزه و زادگوسفندان و مواشی می بساشد. و بیشتر بندگان صقالبه و دریای خزر و ماوراءالنهر با بند گان ترک به هم در آنجا می افتد، و از نواحی و حوالی صمور وپوست روباه و غیره از انواع "وبرات" در آنجا می افتد.

آنچه از لواحق و توابع وصدد و حساب جیحون بود از شهرو دیه وکوه و غیره این بود که یادکرده شد.

بعداز آن به دیار ماوراءالنهر شروع میافتد، ودر شرح اقلیم ماوراء النهر اول به بخارا ابتدا کرده می شود جهت آنکه نخست شهرها[ی) ماوراءالنهر بخارا است و امرا و رؤسا و حکام خراسان در آن متوطن میباشند و با دیگر شهرهاری] ماوراءالنهر بر یک نسق و ترتیب موضوع است .

وچون از شهر بخار اپرداخته شود هر شهر که به وی نزدیکث باشد شرح گفته آید،/ [1389] ان شاءالله تعالی اما بخارا شهری خوش و نزه است در زمینی راست و هامون موضوع، و نام آن نومجکث است، و اغلب بنای خانههای ایشان از چوب می باشد وبه یکدیگر در آورده با کوشکها و بوستانها و محلتها و کوچه ها[ی] فراخ. و او را دیهها[ی] به یکدیگر متصل هست به قدر دوازده فرسنگ در دوازده فرسنگ .

و در خوالی تمامت کوشکها و خانهها و دیهها سوری بر آورده هست ، ودر

و آن را سوری دیگر هست به قدر یک فرسنگ در بک فرسنگ و دراندرون آن سور شهری هست و سوری عظیم بلند ومنیع حوالی آن برآورده ، و بیرون از شهر قهندزی1 هست به شهر بیوسته و آن نیز قهندزی1 منیع وحصبن است ،و امرا و ولاة خراسان که از آل ساماناند در فهندز2 متوطن میباشند .

و درین شهر نیز ربضی هست . ومسجد جامع به دروازه‌ قهندز، آن شهر می باشد و زندان در قهندز2، و بازارها در ربض است.

و در تمامت خراسان و ماوراءالنهر هیچ شهری با انبوه و خلق بسیارو خانههاای) به یکدیگر متصل مانند بخارا نیست : و در ربض و بازار بخارا رود صغد2 به دو صنف شکافته و آنجا آخر رود صغد2 است، واز آنجا به قدر حاجت به مزارع وضیاع و آسیاب به خرج می رودو آنچه فاضل میماند در آبگیری میافند برابر بیکند4 به نزدیک فربره که به سام خواش معروف است : و در آن دروازه ، هفت در از آهن ساخته هست : یکی از آن را درواره‌ شهر می گویند، و یکی دیگر را نور2، سدیگر را دروازه‌ حفره’، چهارم را دروازه‌ قهندز2 ، پنجم را دروازه‌ بنی اسد، وششم دروازه‌ مهراست، هفتم دروازه‌ پنی صعد [1389] و درقهندز2 (دو دروازه ساختهاند: یکی از آن را دروازه ریگستان4گوبند و دیگری را دروازه جامع. و اهل آنجا را به مسجد جامع ازین دروازه راه است10.

و در بهاای) چند در ربض هست : از یک درب از آن بیرون می آیند و به خراسان می روند، و آن به درب میدان معروف میشود، و نزدیکن این درب از جانب شرقی دری هست به درب ابرهیم معروف، و درین درب دربی دیگر هست به ریو11 معروف،

و در قهندز12 این شهر هیچ جایی آب روان نیست جهت آیکه زمین آن شهر از زمین آن ناحیت قدری بلندترست ، و تمامت آبهاای] آن دیار از یک رود بزرگ متشعب می شود. ازجمله رودی جاری می ضودا به فشیدیزه18 معروف و آن از 1299/ رود بخارا [د]. موضعی که به ورغ14 معروف است روانه میشود و می رود به درب

و رودی که به جویبار بکار2 معروف است در میاه آن شهر به موضعی که به مسجد احیدا معروف است از ین ms339 رود روانه می شود و میرود تا آنجا که به نو کنده5 میافتد، وبعضی از متوطان ربض آن شهر را ازین رود آب میباشد . و به قدر هزار کوشک و بستان به غیر از زراعت ازین رود با خصب و عمارت می باشند.

و دودی دیگر هست به چویبار القواریریین6 معروف. و این روء از شهر متشعب می شود از موضعی که به مسجد العارض معروف است. وبعضی ازمترطنان ربض آب از ین رود میگیرند، و آب این رود بزرگتر از آب رود بکار2 است ، و زمینها و بساتین ازین رود بیشتر منتفع می باشد.

و رودی دیگر هست به جو[ی] غشج معروف و آن رود تبز از شهر نزدیگ مسجد جامع عارض ازین رود متشعب می شود ، و آن نیز بعضی از اراضی ربض را آب میدهد و از آنجا بیرون می آید و بهرود تو کنده4 می افتد - واین رود در بزرگی و طول وعرض و عمق به قدر رود جویبار عارض باشد.

و رودی دیگر هست به رود بیکند0امعروف، و آن نبز هم ازین رود متقرق میشود از میانه شهر از موضعی که نزدبک سرکوچه ختبع11 است ، وازبن رود نیزبعضی از متوطنان ومزرعها[ی) ربض را آب میباشد ومی رود و به رود نو کنده12 میافتد: و رود نو کنده13 نیز هم ازین رود بزرگ متشعب و متفرع میشود از نزدیک (1395] خانه حمدونه. وتمامت رودها که ازین رود بزرگ جدا می باشند به نو کنده میافندا و بعضی از اهل ربض به حاجات ازین آب استعمال می کیند . وبعد از آن مورود تا آنجا که به بیابان می افتد. و ازین رود هیج دیه و شهر وضیاع و مزرعه را منفعت نی باشد:

و تیز رودی دیگر هست به رود رپاح4 معروف که از رود بزرگ متشعب میشود از نزدیک ریگستان ، و قهندزه [را] از آن رودآب می باشد .

و دار الاماره به نزدیک کوشک جلال دیزه4 است .

و رودی دیگر هست که از رود بزرگ روانه میشود در شهر نزدیک فنطره‌ حمدونه2 و به زیر زمین روانه میباشد تا به حوضهاای] چند که به دروازه‌ بتی اصد ساخنهاند. و آیچه از آن فاضل و باقی میماند در فارقین" قهندز می افتد.

و رودی دیگر هست به رود زغاره1 کنده معروف و آن از رود بزرگ روانه می شود به موضعی که به ورغ 11 معروف است، و از آنجا به دروازه‌ دروازجه12 روانه میشود و اهل دروازجه12 را تا به دروازه سمرقند از آن رود آب می باشد، و بعداز آن می رود نا آنجا که به سپیدماسه2امی رسد، و از آنجا به قدر دو فرسگ می گذرد و کوشکها[ی] بسبار و بوستانها[ی] وافر و زمینها[ی] فراوان را سبراب می گرداند.

و اسا روستای بخارا یسیار و پهن وفراخ است : یکی از آن الذر14 و فرغیده1 می گویند، و آن نزدیک دوسحرد؟16 است و روستای طواویس17 و بورق18

و رودی دیگر در آنجا هست که به سافری کام معروف است که از رود بزرگ روانه میشود و دیهها و مرزعهاری) چند را آب می دهد و میرود تا آنجا که به وردانه می رصد، و اهل وردانه از آن آب میخورند.

و رودی دیگر هست به خرغان رود2) معروف [است) و آن نبز از رود بزرگ روانه می شود و دبههاری) چند را آب می دهد و معمور میدارد و به راوس آخر میشود، و اهل راوس را ازین روه آب می باشد و رودی دیگر هست به رود جرغ15 معروف و آن نیز از رود بزرگ متشعب

و رودی دیگر هست بسه نوکنده2 معروف و آن نیز از رود بزرگ روانه می شود و دیههاومزرعها[ی] چندرا آب می دهد تا آنجا که به فرانه4 میرسد، و امل فرانه را ازین رود آب میباشد.

و رودی دیگر هست به رود برخشهه معروف و آن نیز از رود بزرگ می گیرد و دیههای چند را آب میدهد و میرود تا برخشه5، و اهل برخشهه ازین رود آب می خورتد، و رودی دیگر هست به رامیثنه4 معروف که از رود بزرگ روانه می شود و دیمها[ی] چند راآب می دهد تا آنجا که بهرامیثنه4 می رسد، و اهل رامیشه4 ازین رود آب می خورند: و از جمله‌ رودهای آن ms342 طرف رودی هست به اروان1 معروف که از رود بزرگ روانه شود و دیهها وضیاع چند را آب می دهد {و میرود تا آنجا که [1415] به انب میرسد، و اهل انب ازین رود آب میخورند.

و رودی دیگرهست به فراورالعلیا، معروف که از رود بزرگ روانه میشودو دیهها[ی] چند را آب می دهد نا آنگاه که به او بوقاره21خر می شود، و اهل و سکان اوبوقار11 ازین رود آب میخورند.

و دودی دیگر هست به خامه12 معروف و آن نیز از رود بزرگ روانه میشود و دیهها و مزرعهای چند راآب میدهد و میرود و به خامه آخر میشود، و اهل خامه از آن رود آب می گیرند .

و رودی دیگر هست به تنکان12 معروف و آن نیز از رود بزرگ متشعب می شرد و دبههای بسیاررا آب می دهد تا آنجا که بهور که12 میرسد، و اهل ورکه12 ازین رود آب میگیرند.

و رودی دیگر هست به نو کنده16 معروف و آن نیز از رود بزرگ متشعب

و بیشتر این رودها که یادکرده شد آن است که از فراخی و بلندی کشتی در آن عبور می کند وتمامت از رود بزرگ که داخل دیوار بخاراست از حدطواویسه متفرق و متشعب می شود تا آنجاکه به شهر میرسند وخانهها[ی) بخارا جمله به یکدیگر متصل بناکرده است ، و زمین خانههای ایشان از زمین اصل قدری بلندتر ms343 ساخنه است. و قهندزی4 چند آن شهررا هست که تمامت آن بقعه از آن تازه ونزه است. وهمه خانهها[ی) ایشان مجموع بنا کردهاند و در اندرون دیوار هیج کوه و بیابان نیست .

و به بخارا از کوه وورکه" نزدیکتر نیست و از آن کوه سنگها در شهر به بناها [1425] به کار می دارند و در میانه خانهها می گسترند او گل نیز از آنجا حمل می کنند و ظرفها از آن می سازند و آهک وگچ و غیره از آن میگیرند . و ایشان را بیرون از دیوار به چند موضع نمک هست . و هیزم ایشان از بستانها می باشد و از بیابان نیزگز و نی در شهر حمل می کنند.

و زمینها[ی) بخارا تمامت به آب نزدیک اند جهت آنکه تمامت آبهاری] صغد2 در آنجا فرود می رود و ازین سبب در آنجا هیچ درخت بلند مثل گردکان و چنار و آنچه بدان ماند نیست الا تمامت درختان آنجا کوتاه وناتمام میباشد.و میو[ه]های ماوراءالنهر در لذت از میو[ه]مای دیگر اقالیم نیکوترست . و میو[ه] هاای) بخارا از میو[ه]ها[ی) تمامت ماوراءالنهر خوشتر می باشد: و استقامت عمارت بخارا چنان است که یکث مرد را با اهل وعیال به هم به یک جریب زمین که زراعت کند قناعت می افتد ومعاش او ازان مهیا می باشد، و با آنکه آن زمین در عمارت کمالی هرچه تمامتر دارد، عدد اهل آن چندان است که آنچجه

وکوهی که به بخارا نزدیک است آن را ورکه میخوانند، و آن کوه می کشد تا به ناحیت سمرقند به میان کش او سمرقند و به کومهاای) بتمیهاشروسنه2 درپهنا[ی] فرغانه متصل میشود و می کشد تا آنجا که برناحیه شلجی و طراز4 بیرون میرود، و از کسی که آن راه رفته و دانسته بود ms344 شنیدم که این کوه تا به حد صین می کشد: و ازین بیابان که درمیانه به اشروسته، است درپهنای فرغانه وایلاق6 وشلجی و لبان“ تا به زمین خرخبز“ تمامت در عمود این کوه است و کوهی چندند و متصل است. و نوشادر که از اعمال بتمامی باشد و زاج و آهن و زیبق و روی و سرب و زرو نفط و قیر وزفت وفیروزه که به فرغانه می باشد و کوهی که در بلاد فرغانه یادکرده آمد که سنگ آن مانند فحم امی سوزد و میو[ه]های مباح که در جدول (1415] فرغانه صفت کرده شد در سراین کوه یا در زیر آن تا به کوهی که ملاصق آن است البه یافته میشود.

و چشمههای چند درین کوه هست که چون تابستان گرما سخت شود آن آب فرده می شود و همچون ستونی میبساشد وآب از آن جشمه متقطع میشود، و آن آب به زمستان گرم و به تابستان عظیم سرد و خوش میباشد و در آن کوه حیوانات بسیار مقرمی سازند، جهت آنکه آن موضع به تابستان سرد و به زمستان گرم میباشد: و بخارا را دیهها[ی] بزرگ در اندرون دیوار و بیرون آن هست. اما آنچه در اندرون دیوارست از جمله یکی طواویس، است، و بعغیر از شهر بخارا هیج جایی بزرگتر از منبر طواویسنیست. و بعداز آن منبر به نومجکثهاو زندنه11 و ومغکان12 و خجاده12.

و آنجه بیرون از دیوارست: اول بیکند14.

============================================================

و اما شهرها[ی) چند که در اندرون دیوار اند تمامت در بزرگی و عمارت نزدیک یکدیگرند و هریک را قلعهای و قهندزی هست، و امسا کرمینیه از طواویس بزرگتر و معمورترست و نزاهت و اهل آن پیشترند.

و خرغانکث15 و مذیامجکن11 محاذی آن موضوعاند، و ایشان هردو در بزرگی و طول و عرض و عمارت نزدیک یکدیگرند.

و [در] کرمینیه12 دیهها[ی] بسیار هست و در دیهی مزرعها[ی] فراوان و منبری ساخته ، الا بیکند13 که در آن منبر نیست. اما او را چندان رباطها هست که (1429) در هیچ شهری از اشهرها[ی) ماوراءالنهر نیست. و چنان شنیدم که در آن شهر هزار رباط هست و آن را سوری فوی و مسجد جامع هست و به خرج آن مسجد مبالغه بسیار کرده و محراب آن را زراندود گردانیده .

وفربر14 شهری معمور وخوش و نزه تزدیک جیحون موضوع است با دیهها، وزبان ایشان زبان اهل صغد است11 الا آنکه اهل فربر14 چند حرف را از حالت خودمی گردانند، و بیشتر ایشان ودری" میگویند، و اهل آن پیوسته در

و در قهدز4 بخارا قلعهای خوش و بزرگ هست و مرارا کثیرا از ثقات و اهالی بخارا شنوده شد که از گاه بنای آن قلعه الی یومنا هذا هرگز انفاق نیفتاده است که دراندرون آن قلعه از متوطنان و غیره هبچ یکن متوفی شدهاست الا به ببرون قلعه، و هرلشکر که به مشورت با یکدیگر در آنجا جمع شده اتفاق کردهاند، البته مظفر و منصور مراجعت نمودداند. 7و آن قلعه را عظیم موقر و مبجل5 میدارند و [1425 خدمت می کنند و به حاجات 2000 آن بدانجا مجتسع میشوند: و میگویند که اهل بخارا دراصل از اصطخر بودهاند که از آنجا نقل کردندو به اطراف خراسان متوطن و ساکن شدهاند .

و امیران بخارا که از اهل سامان اند به بخارا متوطن می باشند جهت آنکه از شهرها[ی) ماوراءالنهر هیچ شهری به خراسان نزدیکتر از بخارا نیست ، و هر که در بخارا باشد خراسان از پیش وی وماوراءالنهر از پس او می باشد، و ایشان جوانب امرا خود را مراعات و محافظت واجب می دارند و امتثال فرمان او را

و در عهد قدیم حکام ماوراءالنهر به سمرقند و شاش، وفرغانه مقیم بودند جهت دقع تسلط و منع تظلم2 ترکان. و حاکم بخارا به غیر از حکام ماوراء النهربود تا آنگاه که دولت طاهری مپری شد و اما خجاده4 یه سه فرسنگی بخارا است، از دست راست کسی که از بخارا به بیکنده میرود، و میان این راه و جاده بزرگ به قدر یک فرسنگ باشد.

و اما مفکان4 به پنج فرسنگی راه بیکنده است و میان ایشان هر دو تا راه سه فرسنگ باشد.

و زندنه2 بر شمالی شهر به چهار فرسنگ موضوع است.

و اما نومجکت“ به چهار فرسنگی دست چپ کسی که به سمرقند میرود یک فرسنگ ، و این مسافت زمین زبره است.

[1439) و خدیمنکن10/ بالاترست11.

و خرغانکث12 محاذی و مقابل کرمینیه12 است به قدر یک9 فرسنگ از پس وادی مبنی است .

و جانب شرقی بخارا به صغد متصل میشود و اگر کسی این راه را از کرمینیه14 رود اول یه دبوسیه15 می رسد، و بعد از آن به ربنجن14 و کشانیه17 و اشتیخن13 و سعرقند، و این تمامت که باد کرده شد اصل شهر صفد است جهت آنکه بعضی می گویند که بخارا وکش10 و نسف از حساب و صدد صغداند، اما درین مختصر هر یک جداگانه شرح داده شد.

و شهر بزرگ صغد سمرقند است و آن شهری خوش و نزه است بابناها[ی]

و تیز در شهر قلعهای هست و در آن قلعه چهار در ساخته هست : یکن در از طرف مشرق و آن را درواره‌ صین می گویند، و آن در را که از طرف مغرب است نوبهار می گویند، و آنچه از طرف شمالی ms348 است به دروازه‌ بخارا معروف میشود، و آنچه از طرف جنوب است آن را دروازه‌ کش2 میخوانند ، وکش2 شهری خوش ونزه است و آن را بازارهای بزرگ هست و خانه هاری) خوش: و در میانه آن شهر از رود رصاص آب روانه میشود و آن رودی است که در حوالی آن مسناة2 بلند از سنگ بر آوردهاند که از صفارین آب در آن روانه میشود تا آنجاکه به دروازه شهر در می آید از دروازه کش. و در قعر آن رود سنگها[ی] بزرگ به یکدیگر متصل ساخته است جهت آنکه حوالی شهر خندقی ساخته هست و تمامت گلهای آن خندق را به سور شهر به خرج کردهاند، و گرداگرد آن سور خندقی عظیم کرده هست. بعداز آن به حوالی آن مسناة3 از سنگ عظیم و منیع بر آوردند تا آب به شهر تواند رفتن .

و آن رود ازعهد جاهلیت تا غایت برین حالت و هیأت الی یومناهذا روانه است ادر میانه بازار به موضعی که به رأس الطاق معروف است. ودر سمرقند هیچ [1435 شهری [از آن) معمورتر نیست : و بر کناره آن رود عمارتهای چند وقف کردهاند برآنکه هرچه از آن عمارات خلل پذیرد از حاصل آن به سد آن خرج می کنند تا آن مسناة2 خراب نشود، و جماعتی بسیار این مهم را. زمستان و تابستان را. در آنجا مقیم اند و وجه معاش ایشان از آن میباشد : و مسجد جامع در میانه شهر زیرهتر از قهندزا موضوع است، ودر میانه

و بزرگنر بازار بخارا " رأس الطاق، است. بعد از آن بازارها و محلتها و بناها به یکدیگر در آورده و متصل است با کوشکها و بستانها که در آن می پیوندد، و در آن شهر هیچ کوچه و خانه نباشد بی آب روان مگر اندکی: و درهرخانه البته بستانی باشد. و درخصب چنان است که اگر کسی به بالای قهندز2 صغد بایستد هیچ خانه از شهر پیدا نمی باشد از بسیاری درختان که [درم خانههای آنجا پدید کردهاند. و خانهها در کناره‌ رود و بازارها[ی) بسیار است : و آن فرضه ماوراءالنهر است وتمامت شهرها[ی) ماوراءالنهر انواع امتعه [1445] و اطعمه واقمشه / از آنجا نقل می کنند .

و در قدیم عهد دارالاماره در ماوراءالنهر بوده است تا به روزگار دولت اسمعیل بن احمد. بعد از آن فرمود تا دارالاماره را به بخارا نقل کردند.

و سور ربض را دروازه چندهست: یکی از آن را دروازه غداود’می گویند، و دیگر را اسبسک4 [و دروازه سوخشبن]، و [دروازه] افشینه15و دروازه‌ کوهک، و دروازه‌ ورسنبن11، و دروازه‌ ریوده12، و دروازه‌ قرخشید،12 و بعضی از مردم میگویند که اصل شهر آن تبع"1 بوده است و ذوالقرنین بعضیاز بنیاد آن را به اتمام رسانیده است .

و من به دروازه‌ کش15 قدری آهن پهن دیدم به میخها[ی] چند دوخته به قدر سپری و بدان چیزی نوشنه، از آن نوشته استفسار کرده شد چنان گفتند که به زبان حمیری نوشته است وهیچ یکن آن را نمی توانست خواندن الا از هدران خود شنیده بودند که مکتوب آن است که این عمارت ms350 از عمارات و بناهای ملوک یمن است که ایشان را تبابعه16 میخوانند، و دیگر نوشته بود که از صنعا[ی) یمن

و اهل آن پیوسته براکتساب فضل وعلم وادب مشغول وبر اظهار مروت مشعوف می باشند، چنانکه به غایت جهد و طاقت مروت و ادب را استعمال می کنند و درین یاب از تمامت شهرها[ی) خراسان سابق اند وقصب الفضل ربوده وبا یکدیگر ا به مال مقابل می کند.3 11446 و بندگان از اطراف به سمرقند جمع می آورند و از آنجا به آفاق و تمامت ماوراءالنهر نقل میافتد و در دیار ماوراءالنهر خاکی درستر از خاک سمرقند نیست، و میان سمرقند باکوه یک منزل سبک است، و هیج کوه حوالی آن نیست مگر یک کوه کوجک که بر وی متصل میشود و آن به "کوهک" معروف است و آن کوهک می کشد تا آنجا که به سور سمرقند می بیوندد و آن به درازی4 به مقدار نیم فرسنگ باشد. و سنگها که درشهر در بنای خانهها به خرج می کنند وگل که از آن ظرفها می سازند و و آهک و آبگینه و غیر آن اهل آن شهر را از کوهک میباشد . و چنان شنیده شد که زرو نقره نیز در آنجا هست . اما ms351 تا غایت هیچ کس این عمل آنجا نکرده است ، و در تمامت شهر ومحله ها وکوچهها سنگن گسترده است و اهل آن شهر راآب از وادی الصغدمی باشد و مبدأ رود وادی از کوهها[ی] بتمم است، و همچنین می رود تا آنجا که به بنجیکثه میرسد، بعد از آن میرود به موضعی که به ورغسر4 معروف است یعنی "سربند"، و بعداز آن رودهای سمرقند

و از ورغسرا رودهاری) چند منشعب میشود: اول رود برش2 و دیگر رود بارمش" ورود بشمین6 .

و اما رود برش روانه می شود و میرود بر پشت سمرقند و رودهای شهرو دیههاری) چند را به قدر بک منزل معمور میدارد2.

و بشمین1 از طرف جنوب بارمش’است و از اول تا آخر دیهها[ی) بسیار (1459) را آب میدهد الا آنکه این رود زودتر بریده میشود و به زراعت وعمارت به خرج میشود: و بزرگترین این رودها برش2 است ، بعداز آن بارمش4 ، پس از آن بشمین6 . و در رود برش و بارمش، کشتی عبور میتواند کردن. و ازیشان هر دو رودهای چند روانه می شود که ذکر عددآن به تطویل میانجامد، و هریک از آنها مزرعها وضیاع و دیههاای) بسیار را معمور ونزه میدارند.

و از ورغسره1 تا آخر آن روستایی هست به درغم11 معروف و آن روستا در طول به قدر ده فرسنگ و در عرض به قدر چهارده فرسنگ [است) و روستای معروف آن دیار اول ورغسر12 است و مایمرغ12 و سنجرفغن12 و درغم15.

و رودهای ms352 چند دیگر هست که از رود غوبار14 روانه میشوند، و از جمله‌

اما آب رود سناواب2 برپشت بوزماجز، می رود و دیههاری) چند را معمور می دارد و می رود تا به حدود اعمال اشتیخن هو از آنجا از اول تاآخر به قدر دومنزل مسافت تمامت دیهها و ضیاع را معمور می گرداند.

و اما رود بوزماجزء در بزرگی کمتر از[و] است، وآن از طرف شهر روانه میشود و تمامت روستای بوزماچزء را آب می دهد و اما رود اشتیخن1 از اول که بیرون می آید به قدر چهارفرسنگ را معمور می گرداند و باقی هیچ از آن منتفیع نمیباشد و رودهای چند از آن شکافته می شود، و به مقدار هفت فرسنگ از آن زمین [را] آب میدهد تا آنجا که به اشتیخن1 میرسد، و اشتیخن او روستای آن را آب میدهد. و این رود بزرگترین رودهای آن دباراست، و از غربی آن هبچ رودی متشعب نمی شود تا آنجا که به سمرقند می رسد و از آنجا می گذرد. و از اول این رود تا آنجا که به سمرقند می رسد از بیست فرسنگ زیادت است . و چون از سمرقند به قدر دو منزل می گذرد یک رود از آن متشعب میشود به رود تقی معروف، و درتمامت صفد هیچ رودی معمورتر واهل وخصبو نزاهت و روستا و کوشک و دیه ازبن رود [بیشتر] که یاد کرده شد نیست و آن به دروازه‌ اصغد است. ودر اول آن رودها[ی] بسیار شکافته می شود برابر هردیهی و [ت145 شهری و روستایی تا آنجا که از حد ربنجن“ به کرمینیه و حد بخارا می رسد: از جمله یکی رود ربنجن10 است: ورودهای دبوسیه11 و رودها[ی) کرمینیه12، و همچنین می رود تا آنجا که به بخارا می رسد: اما شرقی آن وادی رودهای چند برابر سمرقند متشعب می شوند، ms353 از جمله یکی رود کبنجکث13 است: و رودها و روستای دیگر هست که به رودها[ی) کبنجکت14 و روستای

و تا به صد سمرقند آب سیل بند را خراب می کند و راه گذر آب سیل از آنجا می باشد، و در آنجا بندها[ی) بسیار مست : و در ورغسره رز انگور وضیاع بسیار هست که خراج ازیشان برداشته اندو تاغایت برآن حالت باقی مانده، جهت آنکه به تقریر آنکه جماعتی مرتب آن موضع متوطن باشند و به عوض خراج آن بندها را عمارت کنند .

(1369] و این تمامت رودها که یادکرده شد ازوادی صفد منشعب می شود و بعضی از آن به زیر قنطره‌ جرد1 بر دروازه‌ سمرقند می گذرد، و آنچه از زیر قنطره نمی گذرد و هم در آن موضیع میماند جوبها از صغد به سمرقند از آنجا می گذرانند.

و در تابستان آب این رود عظیم اندک میباشد ms354 چنانکه از کوه بتم“ بی کشتی به اشروسنه می روند و گاه باشد که آب چندان افزون شود که به سر بند بلند بر می آید و آواز هایل می کند و به قنطره جرد2 می رسد، و اهل سمرقند از بسباری آب از سر بند گذار نمی کنند.

و اما روستاهای سمرقند: اول بنجیکث10 است، و شهر آن را بنجیکث11 می خوانند.

============================================================

به نزدیک [بنجیکث] کوه ساودار2 است و درآن متبر نیست .

و نزدیک ساودار2 و ورغسر4 از طرف سمرقند روستا[ی] مایمرغ" است.

و در ستجرفغن6 و نواحی آن نیز منبرنیست . الا آنکه به مایمرغ" موضعی هست به ریودد’ معروف و اخشیده که حاکم سمرقند بود در آن مقیم بودی. و آن دیهی خوش و نزه است وگوشکهای چند درحوالی ونواحی آن هست و تمامت را به اخشیدیه10 نسبت می برند و سنجرفعن ااو ورغسر12 در اول عهد از حساب و صدد مایمرغ12 بودهاند.

بعداز آن از مایمرغ12 منفصل شد .

و روستای آن دیار تمامت به یکدیگر متصلاند: اول روستای مایمرغ"1 به روستال[ی) درغم پبوسته است و در آن منبر نیست، و روستای درغم15 به روستای ابغر12 پیوسته است ، و دریشان هر دو نیز منبر نیست، اما بنجیکث17روستا[ی] خوش ومجموع و نزهاست، نه بزرگ ونه کوجک، با میوه های فراوان و درختان بسیار مثل جوز و لوز که در لذت و طعم بر دیگر مواضع ترجیح دارد وفضل: اما مایمرغ7 نیز ازحساب روستای سمرقند است، وآن روستا به غایت کمال عمارت است، و دیهها بریکدیگر متصل با درختان بسیار. و در تمامت سمرقند میچ 4661 ردوستایی چنین مشبک العماره نیست 0 و سنجرفغن’1 روستایی کوچک است و آن مشنمل میشود بر دیهها[ی] اندک .

و ساوداره2 کوهی است از جنوبی سمرقند، و درنواحی سمرقند هیچ روستا را آب و هوا و زراعت و درخت و ms355 میوه درستتر و لذیدتر از ساوداره2 نیست . و اهل آن تندرست و نیکولون می باشد. و درازی آن روستا زیادت از ده فرسنگ میباشد و آن به کوه نیک نزدیک است . و در ساوداره2 عمارتی چند ترسایان را هست که وقتها[ی] معلوم به عبادت در آنجا جمع میشوند و وقفها[بر] آن ساختهو

و اما روستای درغم در عمارت و زراعت نیکوتر از روستاهای آن اقلیم است و تمامت آن دیهها به یکدیگر متصل ، و درازی روسنای درغم به قدر یک منزل باشد.

و اما زمین ابغرة تمامت بخس است، الا آیکه دیهها[ی] آن به غایت کمال همارت می باشد با اهل بسیار که از تمامت روسنای سمرقند در آنجا جمع می شوند و مالهای ایشان اغلب گوصفند و زمینهای بخس [است]. وچنان شنیده شد که در آن زمین گاه باشد که از یک قفیز حبوب که زراعت کنند زیادت از صد قفیز برمی دارند.

و اهل آن تندرست ولطیف طبع می باشند . و درازی ابغر2 دو منزل باشد.

و در آن ناحیت دیهی هست در بزرگی به قدر دوفرسگ، و چنان شنیده شد که هرگاه که زراعت روستا[ی] ابغر از آفات سالم ماند نمامت اهل صغد و بخارا را سالها کافی می باشد. و در آنجا چراگاه بسیار هست که از تمامت چراگامها[ی] ماوراءالنهر بهتر می باشد تمامت روستای سمرقند از طرف جنوبی وادی این بود که یاد کرده شد .

بعداز آن به شرح طرف شمال آن رجوع می افند، ان شاءالله تعالی: [1479] و بلندترین روستای آن طرف یارکث2 است و از نزدیک/ اشروسنه است، و منبر در آن نیست و آب آن از وادی الصغد است که در آنجا جشمه[ای] جند هست که آب آنجا از آن چشمهها می باشد . و زمبن بخس در آن بسیارست ، و ایشان را چراگاه نیست ms356 . و دخل زمین آن به غایت کمال است چنانکه از تمامت زمینهای آن اقلیم افزون می باشد .

و روستای بورنمد4 از طرف اشروسنه5 است و در آن منبر نیست ، ودیههای اندک از توابع آن هست : و به روستای یارکث4 روستای بوزماجز2 از طرف سمرقند متصل میشود و شهر آن را بارکث8 می خوانند. و در شمالی وادی صغد هیچ روستایی بهن ترو دیه و عمارت وضیاع در آن بیشتر ازین نیست، جهت آنکه از حد غوباره می کشد

و روستای کبوذنجکث1 بدین روستا متصل و ملاصق است و آن نیز روستابی خوش ونزه است با درختان بسیار و دیههاری) به یکدیگر پیوسته، وشهر آن را کبوذنجکث" میخوانند.

و روستای وذار2 برپشت آن روستا است و آن روستای خوش ونزه است با آبها[ی) بسیار جهت زراعت، و زراعت ایشان در دو موضع از دو جنس هست درکوه و زمبن بخس وفاریاب .

ووذار، و کثیره از جسله دههای این روستا است و ایشان هردو تحت تصرف قرمیاند از قبیله بکر بن وایل که ایشان به سباعیه4 معروفاند و ایشان را به سمرقند ولایات بصیار هست. وبیوسته در آنجا ایشان را خانهها به جهت مسلمانان ساخته هست. و اخلاق حسنه ایشان را خود در آفاق شهرتی هرچه تمامتر هست و روستای مرزبان2 از جمله دیههای صغد است از طرف زمین عراق و برین روستا متصل می شود.

و این شش روستا که یاد کرده شد از شمالی وادیاند و شش روستای دیگر از طرف [شمالی]" آن و دریشان منبر نیست: و اما یغان4 تسا به ایام افشین10 از حساب و صدد سمرقند بوده بعد از آن به 1475] اشروسنه11 اضافتو ملحق کرده شد و سمرقند دوازده روستا هست چنانکه یاد کرده شد و مقدار هر یک از آن دو منزل باشد، و کمترین روستاهای آن از ms357 نیم منزل کمتر نمی باشد .

و نقدهای ایشان : اول به شهر سعرقند درهمی هست به اسماعیلی معروف و بدان اغلب معاملات می کنند، و درهم شکسته و دینار نیز رواته است ، و ایشان را به غیر از نقود درهمی هست محمدیه" معروف و آن از چوهری چند مرکب است مثل آهن و روی ونقره و غیر آن، وآن درهم به غیر ازشهر سمرقند وآنچه توابع آن است روانه نعی شود و اما اشتیخن2 اشهری خوش ونزه است و اعمال آن جدا از اعمال سمرقندست و

و اما کشانیه4 معمورترین شهرهای صغدست. و آن و اشتیخن5 در بزرگی نزدیک یکدیگرند، الا آنکه به شهر اصل کشانیه2 بزرگترست و دیههای آن بغایت معموراند. وحدود روستای اشتیخن5 بزر گترست. جهت آنکه حد اشتیخن4 از پشت یغان6 است از کوهی که آن را ساغرج می خوانند تاحد کشانیه4 و آن به درازا (1489] پنج منزل است و در پهنا یک منزل) و در دو منزل ازین روستا دیهها[ی] کشانیه4 است، و این هر دو روستاها که باد کرده شد در شمالی وادی الصغد موضوعاند: و اما اربنجن7 و دبوسیه6 هر دو به راه خراسان از جنوبی وادی الصغد موضوعاند. و ms358 اربنجن15 بزرگتر و معمورتر و دیه و ضباع و روستای آن بیشتر از دبوسیه11 است، چراکه دبوسیه12 را روستا و دیه بسیار نیست : و اصل شهرها[ی) صغد کشانیه12است و اهل و متوطنان آنجا از توانگرترین شهرها[ی) صغداند: وکش شهری خوش است و آن را قهندزی14 وشهر وربض هست، وشهری دیگر به ربض پیوسته اما شهر اندرون با قهندز14 به هم خراب است و شهر بیرون معمور. و دارالاماره آنجا بیرون ازشهر و ربض است به موضعی که به مصلی معروف میشود، و زندان را نیز هم آنجا ساختهاند ومسجد جامع شهر اندرون خراب است، و بازارها در ربض ساخته .

و مقدار این شهر درطول وعرض سه فرسنگ در سه فرسنگ است، و بنیاد

و [در] آن شهر نمک از سنگ برمی خبزد و در آفاق از آن نقل می کنند، و از حبوب و نمرات آن نیز در آفق حمل میافتد، و در کوهها[ی] آن داروها[ی]

و در میانه نسف تا رود جیخون بیابان است و هیچ کوه در آن نیست: و آبها[ی] کش11 تمامت در آنجا جمع میشود از آنجا بک رود بزرگ [1499] در میانه شهر روانه می شود و در آن شهر بیش ا ازین یک رود نیست، بعد از آن به دیهها و ms360 اعمال وضیاع منفحرق ومتشعب می شود. و دارالاماره برکبارة این رود است به موضعی که آن را "رأس القنطره" میخوانند، و زندان نزدیک دارالاماره ساخته است، ومسجد جامع به نزدیک دروازة غوبدین)1 است، ومصلی که روزها[ی] عید در آنجا نماز می کنند دراندرون شهر به نزدیک دروازه نجاریه10

و شهر بزرگ آن را به زبان اشروسنه1 بونجکت می خوانند، و شهرهای چند از لواحق وتوابع آن هست : اول ارسیانیکث و کرکث وغزق15 و وغکث1 و ساباط و زامین12 و دیزک12 و نوجکث14 و خرفانه14.

جمله شهرها که یاد کرده شد از عدد اشروسنه14اند. و حکام آن اقلیم به شهری متوطناندکه آن را بونجکث17 می گویند و آن شهری است که هروقت حربی واقع

ودرین شهرفش رودهت ز ول سارین"، و آن در میانه فهرجاری است و دیگر را ابرجن3 سدیگر ربماجن چهارم سکیکجن0 جم ردیجن11 فم سنکجن"1 و اصل این شش رود که شمرده آمده از یک موضیع اصت و مقدار آن چندان است که ده آسیاب از آن آب می گردد . و از شهر تا آنجا که ابن آب بیرون می آید کمتر از نیم فرسنگ است. و در بزرگی زامین12 نزدیک آن ههر باشد و آن بر راه شارع فرغانه موضوع است چون به صفد روند

و دیز کن4 شهری خوش ونزه است در زمینی هامون موضوع. و شهر قصبه دوستا[ی) فکنان دیزکن5 است، و اهل سمرقند چهارپایان خود را دربنجا ربط می کنند. و در آن خانهها و رباطها[ی] سبیل بسیار می باشد.

و بزرگترین رباطها[ی] آن اقلیم خدیسر4 است و آن از دیزک به مقدار دو فرسنگ دورترست و آن رباط از مشهورترین رباطهای آن دیارست و افشین7 آن را بناکرده است. و در میانه آن رباط چشمه آب روانه میرود.

و این شهرها که یاد کرده شد تمامت در بزرگی و نزاهت و ارزانی و راحت و آب روان و بستان به یکدیگر نزدیکاند .

الا آنکه مرسمنده“ شهری عظیم بزرگ است ودر آن هیچ آب روان وبستان و رز نیست، و از افراط سرما آنجا هیچ درخت نیز نمی باشد. اما آب چشمه درآنجا بسیارست و خاکن آن بهغایت درست می باشد و اما خرقانهو زامین6او ساباط برراه شاش11و فرغانه موضوعاند. و هر که خواهد که از زامین2، به راه خاوس12 به خجند4ارود راه او بر کرکث می افتد، و از صمرقند تا فرغانه نه فرسنگن است .

و در تمامت شهر اشروسنه هیچ جابی آب روان و دریا چندان نیست که کشتی از آن عبور تواند کردن . اما آن را دیهها[ی] معمور و مزرعها[ی] بسیار و چراگاهها[ی] نیک هست .

1509] و هر شهری را ازین شهرها که یاد کرده آمد 1 روستا بسیار هست ، ونیز روستای چند دیگر در آن ناحیت می باشد که ایشان را شهری نیست که آن روستاها

و بتم“، و آن کوهی به غایت بلند و منیع است و غالب وقت در آن کوه سرمالای] سردمی باشد، و در آن دیهی معمور با اهل بسبار ms363 ساخته.

و بتم قلعهای بهغایت بلند و منیع است ودر آنجا معدن زر ونقره ونوشادر و زاج هست ، و اندران قلعه از سختی گرما چنان است که هیچ یک در آن نمی تواند رفتن و هر که برود بسوزد مگر که خویشتن را به نمد بگیرد یا چیزی که اندام او را نرم دارد، و چون در آنجا رود هرچه او را با دست افتد بگیرد و زود بیرون میجهد و آن بخار زمین را حفر می کند تا ازین اجناس که گفته شد از آن بیدا می باشد. و اگر از حوالی دیوارها[ی] بلند بروی محیط نبودی بخار از آن موضع متفرق شدی و هیچ یکن را مضرت نرسانیدی . اما چون از همه طرف دیوارها بر آورده است بخار جمع می شود و هر که در آنجا می رود از بخار آن هلاک میشود: و کوهها[ی] بتم10 سه است : بتم11 اول و بتم15 میانه وبتم10 اندرون . و آبها[ی) صغد و سمرقند و بخاری از بتم6 میانه بیرون می آید از موضعی که آن را جی16 می خوانند: و نوشادر که در آفاق نقل می افتد از بتم برمی خبزد ، و آن کوهی بلند ودر آن کوه مانند غاری و حوالی آن غار دیوارها بر آورده بلند ودر آن محکم کرده و از آن دودی عظیم برمی خیزد چنانکه آن دود به شب از دور آتش دیده میشود، و کس در آن نمی تواند رفتن مگر چنانکه شرح داده آمد .

============================================================

و از مرسمنده15 و فرغانه6 آمن بسیار درآفاق نقل میافتد، و در مرسمنده5 بازاری و مجمعی بزرگ هست که در هر ماهی یک نوبت خلق از شهرهاری] دور به معاملات در آن جمع می شوند: و اما شاش16 و ایلاق دو شهر بزرگند و مقدار پهنای ایشان دو روز و درازا سه روزه است . و در تمامت خراسان وماوراء النهر هیچ اقلیمی در عمارت و بزرگی و مساحت و دیهها و متبرها بیشتر و عرصه فراختر ازین نیست ، و یکث حد از آن می رود تا به شاش14 و دریای خوارزم. و آن را از طرف بیابان دروازدای هست از آهن درمیانه آن و اسپیجاب17 به قلاص10 معروف که شیران و حیوانات در آنجا به چرا می گذارند. و حدی دیگر از آن میرود تا کوهها که به عمل شاش معروف است و عمارت آن اقلیم تا آنجا از یکدیگر منفک و منفصل10 نمیشود.

و درباقی حدود عمارات از یکدیگر دورترست . و حدی دیگر از آن میرود تا وینگرده" که دیه ترسایان است : و شاش در زمینی راست و هامون و نرم موضوع است، و درین عمارت که

این تمامت که یادکرده شد از توابع و لواحق شاش" است.

و اما شهرها[ی] ایلاق- شهر قصبه آن را بتونکت" می خوانند وآن را چند م ت وسکاکت و بانجخاش و نوکث10 و بالایان11 و اربیلخ": ونموذلغ12 و تکث14 و خمرک15 و بسکت14 و کهسیم"1 ودخکث18

اما بنکث نام قصبه است و آن را قهندزی* و شهری هست، و قهندز* آن بیرون از شهر است، الاآنکه دیوار قهندز * وشهر هردو یکی است ، ودر شهرنیز ربضی هست و در ربض نیز سوری ساخته وبیرون از سور ربضی دیگر و بستانهاای) بسیار و منزلها[ی] خوش که ذکر آن به تطویل می انجامد، و آن را سه درواز معست: یک دروازه از آن به ابی العباس معروف است و دیگر به دروازه کش2 سدیگر را دروازه حدیده میخوانند.

و در ربض اول دروازهای چندهست: اول دروازه‌ حمد[ین) و دوم دروازه نو اندرون وسوم دروازه اندرون وچهارم دروازه فرخان و پنجم دروازه‌ سورکده10 و ششم دروازه‌ کرماغ11

و عبدالله بن حمید2 دیواری عظیم استوار ساخته است از کوهی که در آن ناحیت است و آن را سافلغ" میخوانند وآن دیوار تا به وادی شاش5 می کشد، و این دیوار مانع است کفار را آمدن بدین دیار. و چون کسی به مقدار یک فرسنگ ازبن دیوار بگذرد خندقی بزرگ او را معارض میشود و آن خندق تا وادی شاشه می گذرد .

و به غیر ازین رودها که گفته شده رودی دیگر هست به رود ترکن2 معروف و ازین رود می رود تا بهوادی شاشه در شهر نجاکث2 میافتد، و بعضی ازین رود از بسکام بیرون می آید و بعضی از جدغل. و اصل منبع آن از شهر ترک خلخیه10 است و در شهرایلاق رودی هست به ایلاق معروف و آن رود از حد ترک بیرون می آید و به عمارات و زراعات به خرج می رود و آنچه فاضل میماند در وادی شاشه به حد بناکث می افتد.

اما شهرشاشه را آب از رود ترک11 می باشد.

و شهر قصبه ایلاق را تونکث12 می خوانند و آن در طول و عرض از نیمه بنکث13 کمتر است و آن را ] قهندز2 و شهر و ربض هست . و یک حد از آن (1525) می کشد تا بهرود ایلاق. و دارالاماره در قهندزاست ومسجدجامع و زندان نزدیک

و در دیار و بلاد ماوراءالنهر به غیر از شهر سمرقند وبنکث6 دارالضرب ه و اما شهر اسیبجاب1 در طول و عرض دو دانگی از بنکث4 باشد، ودر آن شهر قهندز و ربض عست. اما درایام ما قهندزا آن خراب شده بود، و اما شهرو ربض معموراند. و درشهر اندرون درخواای ربض سوری برآورده هست به مقدار فرسنگی و آبها[ی] روان و درختان فراوان در ربض. اما تمامت بناری] خانه هاری] ایشان از گل است [و] در زمینی راست و هامون مؤسس . و از آنجا تا کوه سه فرسنگ است، چهار فرسنگ بیش نیست. و آن شهر را چهار دروازه هست: یک دروازه از آن به نوجکث" معروف است و دروازه‌ دیگر به فرخان و دیگری به سراکرائه10 و دیگری به بخارا.11 و بازارها در شهر وربض است، ودارالاماره و جسر و مسجد و جامع در شهر اندرون مبتی اند، و شهراندرون به غایت خصب و فراخی ونعمت و دعت است: و در بلاد ماوراءالنهر و خراسان هیچ شهری دانسته نشد که خراج در آن [1539] نباشد، الا اسپبجاب

و کدره شهر بزرگ و قصبه پاراب10 است و صبران11 شهری خوش ونزه است و ترکان غزیه12 در آنجا به تجارت و خرید و فروخت و صلح کردن جمع میشوند للتجارات12. شهری خوش و خصب است و باراب14 نام ناحیتی است و مقدار آن در طول وعرض کمتر از یکث روز میباشد، الا آنکه آن مقدار عظیم قوی و منیع ms368 است و زمین آن زمینی سبخ است با بیشهها[ی] بسیار . و مزرعها[ی) ایشان از طرف غربی وادی است، و رود آنجا از رود شاش15 روانه می شود: و در شهر بیسکند14 منبر می باشد و آن ازطرف غربی وادی شاش15است و ترکان غزیه17 و خرلخیه18 که مسلممان میشوند از هر دو طرف در آنجا جمع میباشند، و ایشان را قوت و قدرت و شوکت می باشد و بسیارست، و اغلب در خرگاهها10 مقیم می باشند و طراز2 شهری خوش است در میان دیار اسلام و کفار موضوع، ودر حوالی آن قلعه ها[ی) چند هست به طراز2 معروف. وآن موضع آخر حد بلاد اسلام است جهت آنکه چون کسی ازین طرف بگذرد در خرگاهها[ی] خرلخیه0" می رسد.

============================================================

و اما خجنده2 ملاصق و نزدیک فرغانه و درجدول صورت فرغانه ثبت کرده شد، الا آن را در دواوین و اعمال از یکدیگر منفک و جدا کردهاند ر آن درغربی رود شاش موضوع است و طول آن بیشتر از عرض است، و به مقدار یکث فرسنگ باغات و بساتین حوالی آن هست. و درمیانه بساتین و باغات خانهها بنا کرده است : و هیچ شهری از اعمال آن دیار نیست مگر کند، وآن شهری خوش و نزه (1535] است . و میوههای آن شهر از میوهها[ی) شهرها[ی){ دیگر نیکوتر می باشد. و در آن شهر باغات و بساتین بسبارست و خانهها[ی] آن اغلب به یکدیگر درآمده و نزدیک به یکدیگر بنا کردهاند. و آن را شهر و قهندز4 هست و مسجد جامع آن در شهر است و دارالاماره در میدان ربض و زندان در قهندز،. وسکان آنجارا جمال و زیب و حسن بیشتر از اهالی شهرهاری) دیگرمی باشد، وپیوسته مروت و کرم وسخا درایشان مشاهده می افتد. اما نفس شهر عرصهای تنگن است و از تمامت نواحی و حوالی ms369 اطعمه و اقمشه در آنجا حمل می کنند، و از جهت آنکه آن عرصه تنگ است جبر حال ایشان را از فرغانه واشروسنه5 در رود شاش4 کشتبها اطعمه و غیره می آورند.

و این رودی است که از رودها[ی] بزرگ فاضل میماند، و اصل رود بزرگ و عمود این رودها از شهرترکان در حد اوز کند2 بیرون می آید، و بعداز آن می رودو مرورود خرشاب و رود اورست9 و رود جدغل10 وغیر آن در آن میافتد و جمع می شود و آن رودی عظیم می باشد، و می رود تا به اخسیکث11، بعد از آن میرود به خجنده12، و از آنجا به بناکث12 میرود ، بعد از آن به بیسکند14 می گذرد، و از آنجا می رود به پاراب15، و چون از حد صبران 16 می گذرد در بیابانی روانه می شود که آن بیابان در هردو جانب اتراک غزیه17 معتد شود، وهمچنین میرود تا به یک فرسنگی قریه‌ 18 حدیثه11، و از آنجا به دریا[ی] خوارزم میافتد، و [دو] منزل از قریه‌ 18 حدیثه19 دورتر[ست].

============================================================

و در شهر وربض آبها[ی) روان و حوضهاری) بسبار هست، ودر هر دروازهای از اینها که گفته شد ربض آن مفضی11 می شود. به قدر دو فرسنگ تمامت بساتین و باغات به یکدیگر نزدیک و پیوسته و جویها روان، و درین دو فرسنگی هیچ عمارت منقطع نمی شود و قبا در بزرگی وطول و عرض نزدیک اخسیکٹ4 باشد. وقبا شهری

و در تمامت فرغانه هیچ شهری نیست الاکه او را قهندزای و شهری محصن بابساتین و آبها[ی] روان و درختان فراوان در آن هست .

و در تمامت بلاد ماوراءالنهر هیچ شهری و دیه بیشتر از دیههاای) فرغانه نیست و گاه باشد که در چراگاه و فرود آمدن جا مقدار یک منزل از حد غزیه11 فرا می گیرند از بسیاری اهل و مواشی و زراعت که ایشان راست.

و از شهرها[ی] کوچک فرغانه یکی نسیاای]12 العلیا است،

و از شهرها که از لواحق وتوابع نسیالای]17 السفلی اند اول مرغینان14 و زندرامش14 و اشتیقان20 و برنک21 و اندکان22 واین هردو شهر یعنی تسیاای]16 العلیا و نسیاری)16 السفلی در زمینی راست و هامون مؤسس و موضوعاند، و در میانه ایشان هر دو هیچ کوه معارض نمی شود

و سوج نیز شهری است درحد این دیار از صدد و اعمال آن . ملاصق کوه است و آن را شصت کوه از اعمال و توابع هست .

و اوال6 نام شهری است و آن را دبهها چند از لواحق هست ، و آن نبز از حدود این دیارست.

و نقاد[مدینه] جبلیه نام کورهاست وشهر آن را مسکان4 ms372 می خوانند و آن کوره را بغبر از مسکان هیچ شهر دیگر نیست و اوش، و قباه دو شهراند و ایشان را دیهها[ی] بسیار از توابع و لواحق و در حد اوش شهری دیگر هست که او را مدوا می خوانند.

و اوز کتد نام شهری است و او را دیهها[ی] چند از توابع هست، و در اعمال آن هیچ شهر دیگر نیست: و قاسان10 هم نام ناحیتی است و هم نام شهری، وآن را دیهها[ی] بسیار از لواحق وتوابع هست: [و جدغل نام ناحیتی است) وشهر آن را اردلانکث11 می خوانند. وبه غیر ازین هبچ شهری از اعمال آن دیار نیست .

و میان رودان13 نام کورهاست، و دیهها[ی] بسیار از لواحق و توابع آن هست.

وشهر بزرگ آن را خیلام12 می خوانند . وولادت امیر المؤمنین سید ابی الحسن نصر بن احمد درآن اتفاق افتاده است درخانه [خیر بن] ابی الخیر2: وکروان14 نام شهری است ، و دبهها[ی] چند از توابع آن هست.

115551 و اورست نام شهری است، و آن را نیز دیهها[ی] چند از توابع مست: بیسکند15و سلات14 دو شهراند و ایشان را نیز دیهها[ی] چند از توابع مست.

و ازین هردوشهر بیرون می آیند و به شهرهای ترکان میروند، همچنانکه اوز کند17.

و آن موضع را ازین دیار وهفده"10 یعنی "هفت ده" است ، و آن بیوسته در دست ترکان بودهاست، الا درروز گار ما آن موضع فتح کرده شد و به اعمال اسلام

و چیزها[ی] چند از فرغانه مرتفع می شود که از تمامت اکوار ماوراء النهر نمی خیزد، جهت آنکه در فرغانه کوهها[ی) چند هست که دریشان معدن زر و نقره میباشد به ناحیت نقاد2 واخسیکث" و غیر آن .

و از کوهها[ی] سوج" زیبق بسیار برمی خیزد .

وبه ناحیت نسیاه العلیا چشمهها(ی) زفت بسیارست .

و از کوهها[ی) اسبره6 نفط بسیار و فیروزج و ms373 آهن و روی وزرو سرب مرتفع میشود و در اسبرهکوهها[ی] چند هست که آن کوهها مانند فحم سوخته میشود، و از سنگهساای) آن کوه هرسه خروار به یکث درهم میفروشند، و چون سوخته می شود فحم آن را با آب مختلط و ممتزج می کنند و جامههارا بدان سیبد می کنند، و در تمامت زمین مثل آن دانسته نشده است .

و در اسبره’ نیز کوهها[ی] چند هست، یک پاره از آن سیاه و یک پساره سرخ و باره دیگر زرد و پارهای سپید، هرپارهای از رنگی مختلف و در کوهها[ی] فرغانه درخت طبرخون که در آفاق حمل می کنند می باشد.

و کولکان10 در هیچ موضعی نیست الابه نواحی اسپیجاب11 و فرغانه .

و از دروازه‌ (2)12 اوز کند1 از شهر تسرکان نوشادر بسیار مرتفع میشود همچنانکه از کوهها[ی] بتم12.

والله اعلم بالصواب والیه المرجع والمآب: یادکردن مسافات راههاای] ماوراءالنهر اول ذکر راهی که از وادی جیحون /به فربر14 و فرغانه میرود . (11569 - از فربر14 تا بیکند15 یک منزل - و از بیکند16 تا بخارا 12 یک منزل - و از بخارا 17 تا طواویس18 یک منزل - و از طواویس18 تا [کرمینیه یک منزل - و از کرمینیه تا] دبوسیه19 یک منزل سبک

- و هر که خواهد که از خجنده به اخسیکث18 که قصبه فرغانه است رود از کند بیرون آید و میرود [ نا سوج یک منزل - و از سوج] تا خواقند14 یک منزل بزرگ - و از خواقند20 تا اخسیکث18 یک منزل ، و در آنجا دو راه بادید می آید: یکراه از آن به بیابان و ریگ بهقدر هفت فرسنگ تا به دروازه اخسیکت18

تمامت مسافت که یاد کرده آمد از فربر2 تا اوز کند بیست2 و سه منزل است.

اما راهها که از شاش تا آخر شهرهای اسلام می رود اول از ابارکث2 تا قطوانء دیزه5 یک منزل ، وراه شاش6 و فرغانه هردو یکی است، و از آنجا می روند تا به رباط ابی احمد. بعداز آن می گردد به دست چب و میرود تا به شاش، و هرکه از رباط ابی احمد بیرون می آید اگر خواهد به قطوان دیزه منزل سازد /و اگر خواهد باز گردد و به خرقانه2 رود.

(1565 - و از آنجا به دیزک8 - و از آنجا نا بثر حسین4 - بعد از آن تا بثر حمید - و از آنجا به وینگرد11 - [بعد استورکث) - پس از آن تونکث12 - پس به رباط القلاص13، که آن را انفرن14 می خوانند - و از آنجا به دیه غزگرد15 - پس از آنجا به اسپیجاب16 - و ms375 از آنجا به بدخکث17 - و از بدخکث 17 به طراز 18 و آن یکن19 روزه راهاست که در میانه هیچ رباط و عمارت نمی باشد - و هر که خواهد که از آنجا به بناکث20 رود تا ابار کث 21 [به] رباط سعد فرود آید - و از آنجا میرود تا زامین22 - و از زامین22 تا خاوس 2)

و تمامت مافت راه از وادی چیخون تا طراز بیست منزل است یادکردن راههایی که از بخارا به بلخ میرود - اول از بخارا تا فراجون2 یکن منزل - و از آنجا4 تا میانکال5 یک منزل - و از میانکال" تا مایمرغ4 یک منزل بزرگ و از آنجا تا نسف یک روز - و از آنجا نا سونج یک روز - و از سونج" تا دادگی8 یک منزل - و از آنجا [تا] کندک9 یک منزل - و از آنجا تا باب الحدید یکن منزل - و از آنجا تا رباط رازیک10 یک منزل - و از آنجا تا هاشم جرد11 یک منزل - و از آنجا تا ترمذ یک منزل - و از آنجا از جیحون به سیاهجرد12 گذار می افند و آن یکن منزل است - و از آنجا تا بلخ یک منزل این جمله بادکرده شد از بخارا تا بلخ سیزده منزل است: راهها که از سعرقند به بلخ می رود چون از سمرقند بیرون می آیند تا به کش12 دو روزه راه است - و از آنجا تا کندک14 صه منزل، و در آنجا راه بخارا و بلخ با سمرقند به یکدیگر پیوستهاند

============================================================

و باقی مسافات که در میان اقلیم ماوراء النهرست هر یکی به زودی مشروح گفته شود.

و از دیار ختل اول ابتدا به خوارزم کرده می شود. بعد از آن به شرح اقلیم ماوراءالنهر شروع می افتد هسافت راه ختل وصغانیان" و آنچه در میانه ایشان است - از معبر بدخشان بر رود جریاب6 شش، منزل است [تا منک] - و از منگ7 تا قنطرة الحجر و از آنجا تا وخشاب دومنزل - و هر که به رود وخشاب4 قرود آید از آنجا تا لیو کند1 دو منزل می باشد (1575]_ و از آنجا به آب فرود می آیندایک منزل- تا هلاورد به کشنی 1امی روند، و هلاورد و لیو کند12 هردو برکناره‌ رود وخشاب موضوعاند، و ایشان هردودو شهراند از حساب فهرهاری) وخش، - و از معبر آرهن14 تا هلاورد دو منزل - و از معبر تا هلبکن16 دو روز ms377 - و از هلبک14 تا منکن17 دو روز - و کاربنج18 رود جرباب5 از معبرآرهن12 به قدر یک فرسنگ بالاترست.

- و تملیات19 از قنطرة الحجره2 در راه منکن21 به قدر چهار فرسنگ دورست و از معبر بدخشان تا روستای [بنکن) دو منزل - و از روستای بنک22 از آب رود اندیجاراغ" می گذرند و در میانه روستای بنک24 واندیجاراغ22 میرود و آن یک منزل است - و از اندیجاراغ22 به رود فارغره2 می گذرند و به فارغره" می روند و در میانه ایشان یک روزه راه مسافت است بعد از آن رود برسان24 به هلبکن12 می رود.

============================================================

هسافیت میان ارهذ وصخانیان - اول از ترمذ تا جرمنکان، یک منزل - و از جرمنکان3 تا دار زنجی4 یک منزل - و از دارزنجی دو منزل اهی که از صغانیان به واشجرد، میرود - اول از صغانیان تا شومان7 دو منزل - و از شومان2 تا اندیان8 یک روز - و از اندیان" تا واشجرد 6 یک روز - و از واشجرد6 تا ایلاق یک روز - و از ایلاق تا دربند یک روز - و از دربند تا جاوکان 10 یک روز - و از جاوکان تا قلعه دو روز، و قلعه از توابع و اعمال راشت11 است - [و از صغانیان تا یاسند دو روز - و از صغانیان تا زینور یک منزل] - و از صغانیان تا بوراب12 یک منزل و از صغانیان تا ریگدشت2اشش فرسنگت، و چون به قدر دو فرسنگ از بوراب14 می گذرد راه نزدیک و جاده این دیار مشاهده می افتد و آن راه میرود تا به ریگذشت12 و از راه ریگدشت12 سه فرسنگ است، و آن راهی است بر بک خط مستقیم تا پاراب15 - و از ترمذ تا قوادیان 16 دو منزل 1589] و از قوادیان ا تا صغانیان سه منزل - و از واشجرد تا قنطره سنگ17 یک روز

مسافات خوارزم - اول از شهر خوارزم تا خیوه2 یک منزل - و از خیوه2 تا هزارسب یک منزل - و از شهر4 تا جرجانیه [سه منزل از آنجا تا اردخشمیین یکن منزل و از اردخشمیثن تا نوزوار یک منزل - و از آنجا تا جرجانیه] یک منزل - و در میانه هزارسپ و کردران خواشه سه فرسنگ - و از کردران خواشه تا خیوه4 پنج فرسنگ - و از خبوه4 تا سافردز" پنج فرسنگ - و از سافردز" تا شهر سه فرسنگ - [و از شهر] تا درجاش دو منزل و از درجاش نا کردر9 یک منزل - و از شهر تا کردر از آنجا می گذرد تا درجاش دو منزل - و از کردر4 تا دیه براتکین10 دو روز. مدمینیه11 و دیه بر اتکین0انزدیک یکدیگراند، و مدمینیه11 به جیحون نزدیکترست - و از مدمینیه12 نا وادی جیحون چهار فرسنگ - و میان مرداجقان2 او رود جیحون دو فرسنگ است، و آن محاذی ومقابل جرجانیه است و میان جرچانیه و جیحون یکث فرسنگن اصت: اما هسافات شهرها به بخارا - اول از بومجکت12 که شهر بزرگ وقصبه بخاراست و از آنجا تا بیکنده1 یک منزل

مسافات از شهرشاش و ایلاق و اسپیجاب و آنچه برآن متصل است وآنچه از لواحق وتوابع ونواحی ومضاف آن است - اول بناکث27 بر کناره‌ رود شاش28 موضوع اصت (1599]- و از آنجا / تا خرشکث20 یک ms380 فرسنگ - و از خرشکث20 تا خدینکث30 بک فرسنگ

- و این تمامت که گفته شد نامهای شهرهای این دیاراند که بر یک خط مسنقیم راه بناکث" به بنکثه موضوع و مبتیاند: - و اما شهرها که بر راه تونکت4 است . [تونکت] شهر بزرگ و قصبه ایلاق است - و اول از تونکت" نا نوفکت8 یک فرسنگت - و از آنجا تا بالایان1 دو فرسنگ - و از آنجا تا [بانجخاش دو فرسنگن - و از آنجا تا سکاکت یکث فرسنگ - و از آنجا تا] نوکث10 یک فرسنگ.

- واما آنچه میان رود ترک و رود ایلاق است ازطرف مشرق از راه ایلاق در یکن منزلی آن راه به قدر دو فرسنگ چیفوکث11 است - و به دو فرسنگی آن شهر فرنکث 12 است - و بغونکث 12 به نزدیکی آن است به قدر یک فرسنگ - و اتوذکت14 نزدیکی آن است به قدر دو فرسنگ - [وکداک] - و غدرانک18 - وکبرنه16 و غزک17 و وردوکگ10

- و هریک ازینها به مقدار یک منزل از یکدیگر دور و مؤسس اند - و اما میان بناکث4 و نوکث 10 و رود شاش11 و رود ایلاق شهرهای چند هست مثل: - تحتاح (4)12 و غرجند14 -و خاش14 ودخکة15 - و تکث16 - و کوه سیم به مقدار دو روز از آمل (2) دورترست .17 و اما میان رود ایلاق و رود شاش از غربی نوکث 10 شهری هست که آن را اربیلخ10 می خوانند.

و دیگری هست که آن را نموذلغ20 می گویند، و ایشان هردو به ms381 مقدار پنج فرسنگ از یکدیگر دورند:

- و نجاکث2 در وادی شاش موضوع است و درآنجا رود ترک باه این رود 11596 به هم جمع میشودا - و از آنجا تا بناکت6 سه فرسنگ است .

- و کنگراک2 بر کناره رود ترک به نزدیک خدینکت" بریک فرسنگی آن موضوع است.

- و اما آنچه میان رود ترک و دیوارشاش که از پس آن قلاص است شهر خاتونکث موضوع است بهقدر دو فرسنگ از شهر دورتر - برکوش0ابرسه فرسنگی خاتونکت11 است برنشانه12 و محاذی آن - و از آنجا تا خرکانکت12 چهار فرسنگ برنشان12طرف مشرق - و از بنکث11 تا اسپیجاب [چهار منزل - و از اسپیجاب] نا اسبانیکت16 دو منزل - و از اسبانیکت12 تا کدر18 قصبه پاراب11 دو منزل سبک - و از کدر18 تا شاوغر20 یک منزل - و از شاوغره2 تا صبران یک منزل سبک و وسیج بر کناره آن رود است از طرف غربی آن زبرتر از کدر به دو فرسگ _ و پاراب22 از طرف شرقی رودخانه است - و میان کدر23 و رود نیم فرسنگ مسافت است _ و راه از اخسیکت24 تا شکت15 نه فرسنگ است و آن اول میان رودان است - و از اخسیکت28 تا سلات26 آخر میان رودان مقدار پنج منزل است - و از اخسیکت24 تا کاسان27 از طرف شمالی آن پنج فرسنگ - و از کاسان28 تا اردلانکث29 یک منزل

- و کروان میان آن و کاسان4 مبنی و مؤمس است - و از اخسیکت3 تاکروان نه فرسنگ - و پاراب2 و اخسیکت3 بر کناره رود شاش موضوع و مؤسساند - و کند ms382 میان آن و رود مبنی است، به قدر یک فرسنگ است دورتر از آن و همچتین بین وانکت و وادی زیادت از یک فرسنگ است - [و بین خواکند و وادی پنج فرسنگ] - و از قبا تا رشتان6 که میان او و میان رود شاش است تمامت یکن منزل بیش نیست: - و از قبا نا اشتیقان10 سه فرسنگ - و از اشتیقان11 تا وادی نه فرسنگ و آن بر راه قبا است چون به اخسیکت2 روند: - و از سوج12 تا بامکاخش13 پنج منزل [و از بامکاخش تا طماخس به فدر یک میل - و از بامکاخش تا سوج پنج فرسنگ] - و از سوج12 تا اوال ده فرسنگ بر راه اوجنه15 - و از قبا تا شهر نقاد14 از طرف مشرق هفت [فرسنگ) ، وحدود ایشان هردو بریکدیگر متصل و ملاصق است (1609] و از اوش12 تا مدوا18 دو فرسنگ است) - و از وانکت19 تا خیلام20 سه فرسنگ - و ازخیلام 20 تا سلات21 نه فرسنگ ، ودر سلات22 و بیسکند23 منبر نمیباشد، اما ایشان دوثغراند از ثغور این دیار، ازین جهت یادکرده شدند *

وب اختم بالخیر: روز یازدهم دسامبر 1985 در تالار کتابخانه بودلیان رونویسی ابن کتاب پایان گرفت.

ایرج افشار احتمالی است از دوست دانشمندم دکتر عباس زریاب خویی، باسپاس از او.

============================================================

49 1-همه موارد (گاهی : حل) / 2- روذیاز (ظاعرا سهوالقلم کاتب است) ر ا ع وحس ا ک عرنات ا وحشابا 7_ هلیکن 8- لی 9_فارعنا10_ کامح1 11_ اندراراحا 12_ کن اعربی : رستاق بنک)/ 13- لامن 14-هلک1 19- سفسه (متن عربی دیده شود به مناسبت اختلاف) متن ا 16- وحان 1 17- بوحان

19- عربی ونارسی دیگر. باب الحدید. - مترجم وچدیده دانسته و "نو" ترجمه کرده.

20- ناکردیحان (عربی : کردکار؟- در ابن حوقل مثل متن است)

مسالک نشانه است برای ترجمه دیگر الف آباده (دیه عبدالرحمن) . اصطخرفارس 91 آباده . دارابجرد فارس96 آب بنده . کوهکرکس 240 (مسالک : آب بیده) آبسکون. دریای خزر 246،235،228،227،221،216،194 آبشور (رباط). سجستان 263 آبین : فارس 146 آتشکده بارنوا (کاریان) . فارس 104 آتشکده‌ بارین .فارس 110،105 آتشکده برکان . فارس 105 آتشکده‌ جره . فارس 105 آتشکده‌ جفته (زکارون) .فارس 105 آتشکده جنبد کاوس. فارس 105 آتشکده‌ جور (باربن) . فارس 105 آنشکده خره. فارس 105 آتشکده‌ در ساسان ms391 (جنبد کاوس). فارس 105 آتشکده‌ سرشک. هرات 279 آتشکده‌ شبرخشین . فارس 105

فهرست دخویه بورق ،بخارا 330 بورتمد ( فورنمذ) . سرقند 345، 367 بوزجان (- بوزگان) . خراسان 271، 298،297 بوزماجن ه دود بوزماچن 345،342 بوزماچن صغد سمرقند بوزماجن کش 349 271 بوستان معمر. نیشایور بوسقان ه دشت بوسقان وسنه جبال 205 بوشنج ( بوشنگ) . خراسان 30،297،244-240،278،249 بوصیر مصر 45،44 بومجکت . بخارا 373، 374 (نومجکث دیده شود- نیز فهرست دخویه) بومه. بخارا 331 بونجکث .اشروسنه ماوراءالنهر 3450(. بنجکث- فهرست دنحویه) بونجکث ، صغدماوراءالنهر ه بنجیکث بونه .بیابان 343 بوه ه رود بوه ستد 181،140،174 بهار کران 168،162 بهبسکان .فارس94

داذین .فارس 143،121،102،106،98 دارابجرد حه ms405 قلعه دار ابجرد دارابجرد (-دارابگرد) .فارس 113،110،109،107،103،96،8، 162،150،146،142،124،121،119،114،114 دارابجرد اصطخر. فارس 147 دارالاسلام 12،11 دارالامارة 137،18 (شیراز) 107(دخویه درفهرست نسخه بدل داراجان را هم آورده دارجان سیاه. فارس است) 169،162(امروزه دارزین گفته می شود، دخویه درفهرست دارجین :کرمان

118،96(دخویه درفهرست نسخه بدل داراکان را هم آورده دارکان . فارس است) دارالندوه18 دالیه. دیارعرب15 دامفان .قوم 297،241،222،219،214 دانجی :اصفهان 243 داور (زمین-) وبلدی داور وشهرداور سجستان 246،265،262،258،257 وبوسیه ه دود دبوسیه دبوسیه ، بخارا ههه، هم، ععم 7 دبیران .طبرستان 219 دبیل . ارمینیه 211،198،197،195،192 دجله (رود-) 14،15، 35، 39،48، 194،193،84،72،71 دخرقان ه داخرقان کث . ایلاق ماوراءالنهر 356، 377 (دخویه درفهرست صورتهای ذخکث و ادخکث هم آورده است) دربای. کرمان 169،165(امروزه دلفار ودرفارگفته ونوشته می شود.

دخویه درفهرست نسخه بدلهای درفارد، درفانی، دربانی را آورده است) دربند، ماوراءالنهر 372 درخاش . خوارزم 373 (درمتن بهغلط درچاش آمده است، سهبار) درنحید ه دریای درحید در حیله ه روددر محید

دروازه‌ کوی.’ دروازه‌ کوچه0 دروازه‌ کهن. زرنج 255،254 دروازه گرگان . زرنج ه درجرجان دروازه‌ ماء (ماه2). اوش ماوراءالنهر 4 دروازه‌ مدینة محصنه . اوش ماوراءالنهر 343 دروازه‌ مردفشه . بخارا 329،328 دروازه‌ مردقشه. اخسیکث فرغانه 342 دروازه‌ مرسمندهه . بونجکث اشروسنه 351

سراب (رباط-) .صجستان 264،263 (عین الماء) سراج. روم 193 سراکرائه ه دروازه‌ سراکرایه سرای سه دروازه‌ سرای سرای .جبال 205 189 سرای عاصم ،طخارستان سرپل سه دروازه سریل حس .خراسان 269، 40،797،295،2،24،283،282،274 سردن،فارس 93،83، 143،123،121،112،105 (دخویه در فهرست نسخه بدل سردان هم آورده است) سرشابای (محله) مرو 274

============================================================

و هتا.

4 دان والصین اتا

ق (س) انم (اقلید2

موفست اقه 4111 (-

( جه) القا 2

0670IbnAscadHanati.Masalik

كتاب 0670IbnAscadHanati.Masalik

نبذة عن الكتاب

الفهرس