![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_47.png)

~~فی مدح الوزیر مکین الدین]

~~41 بیتا]

~~هل بالعدیب و النقاءا الناهل

~~من منهل عذب و ربع آهل

~~نعم مغان هی روضات ربی

~~مغتة3مترعة المناهل

~~سقی عهودا بالتقا نصرمت

~~صوب عهاد السحب الهواطل

~~واهأ لعیش قد مضی بذی الغضاه

~~تصل الغدو بالاصائل

~~کنت بها [ذا] سمر فأصبحت

~~من دونها سمر القنا الدوابل

~~منازل ألفیت مقبولا بها

~~ولم یکن آلآ الهوی منازلی

~~بها سلیی و هی من جمالها

~~فی شغل عن المحب شاغل

~~عقیلة من غالب7 غالبةه

~~باللحظ منها لب کل عاقل

~~ناطقة الوشاح الا أنها

~~صامتة الحجول 1و الخلاخل

~~سهام جفن عینها قواتل

~~رمت فما ان أخطات مقاتلی

~~یوحی الینا طرفها بطرفةا

~~لمثلها یعمل کل عامل

~~1. العدیب مصغرا اسم لموافع وصفها البغدادی فی مراصد الاطلاع و الحمیری فی الروض المعطار (ص 409).

~~والنقاء القطعة من الرمل المحدودبة.

~~2. ربی جمع الربوة مثلثة: ما ارتفع من الأرض، التلة.

~~3. اغن الوادی: کثرشجره.

~~. فی المعجم الوسیط: "العهاد : مطراول السنة ومکان نزوله*.

~~5. ذوالغضا اسم موضع. قال دهخدا فی لغت نامه: "نام وادئی استه. والغضا ایضا اسم موضع وصفه البغدادی فی

~~مراصد الاطلاع.

~~6. فی الاصل : "معتولاه.

~~7. غالب اسم لقبائل، ذکرها عمر رضا کحالة فی

~~معجم قبائل العرب (ج 3 ص 875).

~~8. فی الاصل : "عالیةه.

~~9. فی الاصل: "لیکل عافل*.

~~1. الحجول جمع الحجل: الخلخال والقید.

~~11. فی الاصل : "بطرفه*.

~~12. المصراع ماخوذ من القرآن الکریم (آیة 66 من سورة الصافات) و نصها: لمثل هذا فلیعمل العاملون.

~~33

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_48.png)

~~ما با لوری یفعل سحر بابل

~~تصیب سحر بابل من طرفها

~~تکمضبی1 رفیقی و خفیری ذابلی

~~یا رب لیل لائل طرقتها

~~وبات نور وجهها مقابلی

~~بت و عفی فیالهوی مقارنی

~~ما ان جعلت عرضة لریبة

~~وصان عرضی کرم الشمائل

~~صغت3 لنفسی معقلا من التقی

~~ان التقی من أحسن المعاقل

~~ما أنس لا أنس عذولا بیناء

~~و نحن بین عاذر و عاذل

~~نودیعنا باللحظ و الانامل

~~یا رقة الأیتام لی لما رأوا

~~و السنا تعقد فیالسلاسل

~~و أدمعا تطلق" من قیودها

~~وقولها ms001 لغانیات حولها

~~وهی کمن أحسن کل قائل

~~له سواه أبدا منقاتل

~~اذا الهوی لا یقتل المرء فما

~~فما به تظفر کف حابل

~~اوهومن حبائل الحب نجا

~~فی غمرات الهم والبلابل

~~برح الهوی بحر هوی را کبه

~~ما ان یحل من عقود أسره

~~الا بمدح السیدة الحلاحل

~~ذاک مکین الدین و الدنیا معأ

~~أخوالعلی و المجد و الفضائل

~~ذو شرف حاز المدی و همة

~~منزلها فی قمم المنازل

~~حازالکمال فی العلبی حتی غدا

~~عن شاوه یقصر کل کامل

~~أخلاقه دلت علی معروفه

~~وبشره من أوضح الدلائل

~~وسائل نال المنی من فضله

~~من غیرمن وبلا وسائل

~~وادیه ان زمت نداه سائل

~~بالجود و النعمی لکل سائل

~~جلا حسابا باضیا من رأیه

~~جل سناه عن ید الصیاقل

~~نیی الی کسب الثناء عطفه

~~فهو لغیر ذاک غیر قابل

~~اصبح جید المجد حالیا به

~~لا زال عن سناه غیر عاطل

~~جنابه ملجاکل خائف

~~و منتهی رغبة کل آمل

~~ایقظ منی مدحه و حمنه

~~شهما ذکو القلب غیر غافل

~~2. المقصود من الذابل، الرمح. جاء فی اللغة: الذوابل (جمع الذابلة)

~~صفة للرماح، یقولون: الرماح الذوابل أی الدقیقة، الرماح نفسها اقامة للصفة مقام الموصوف.

~~3. فی الاصل: "صفت". و یمکن ان تکون: صنت أو خرت اوحزت اوشدت بمعنی رفعت.

~~1. العضب: السیف القاطع.

~~4. فی الاصل : "بیناء.

~~5. فی الاصل: "یطلق".

~~6 فی الاصل : هسیده.

~~7. السائل فی المصراع الاول من السیلان وفی المصراع الثانی من السؤال.

~~22

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_49.png)

~~بکفه کف الاذی بحرکفه1 (2)

~~یراعه راعت ظبی النواحل

~~گغاد محلولک قناعها

~~مصفرة التیاب و الغلائل

~~کم نحوربن عقود درها

~~حالیة و هی من العواطل

~~یحملها کاهل اعباء العلی

~~ما فی الکرام مثله من حامل

~~یا باذلا رغائب التوال اذ

~~ترغب4 عنها کف کل باذل

~~نوقی الی لقیاک شوق روضة

~~بر بوق تشیم5 صوب وابل

~~أرتاح من برق یلوح موهناء

~~من نحوکم یشغی غلیل ناهل7

~~مالاح برق من ذراک ساریا

~~الا و دمعی کالغمام الهاطل

~~ولا الصبا حملته تحیة

~~الآو بل مدمعی حمائلی

~~طال ms002 اشتیاقی و نبا تجلدی

~~و عللتنی منیتی بالباطل

~~فلا أری لی شافیا من وصلکم

~~الآ اختلاف الکثب والرسائل

~~فاشف غلیلی بجوابی اننی

~~أشفی الجوی بی منک بالجوائل

~~الی مدح الوزیر مؤید الدین

~~وفیها یذکر أمیرالمؤمنین الناصر]

~~51 بیتأ]

~~مذ شمت منک طروق طیف زائر

~~ما ذقت طعم النوم حسوة طائر

~~کلا وهل یرجی لطیف زورة

~~فی مقلة عبری و طرف ساهر

~~نشرت علی رغمی غروب امدامعی

~~مکنون سر هوی طوته ضمائری

~~قالوا اصطبر عندالفراق فلم تصزا

~~الا الی فرج عواقب صابر

~~کیف اصطباری و الغرام مضاجعی

~~أم کیف نومی و البعاد مسامری

~~لی شاهدا عدل سهادی و الجوی

~~انی قتیل هوی حبیب جائر

~~2. النواحل جمع الناحلة، و هی السیوف التی رقت ظباها من کثرة الاستعمال. یقال هذه

~~2. فی الاصل : "الغلایل*.

~~4. فی الاصل : "یرغب".

~~5. فی الاصل: "یشیم". وشام البرق (ض)

~~شیماء نظر الیه این یتجه و این یمطر.

~~6. الموهن من اللیل: نحومنتصفه او بعدساعة منه.

~~7. الناهل : العطشان.

~~8. فی الاصل : "الحوابل". و المراد بالجوائل الرسائل لأنها تجول فی البلاد.

~~9. الغروب جمع الغرب: عرق فی العین یسقی لاینقطع ، الدمع ، مسیل الدمع ، مقدم العین، مؤخرالعین.

~~1. فی الاصل : *فلم تفزه.

~~1. کذا فی الأصل.

~~35

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_50.png)

~~و بوجنتی عذرالدموع دلائلی

~~انی صریع غدائر من غادر

~~اولت رؤیته فحالت أدمعی

~~زمته فکأنهن ضرائری

~~واها لظبی بالصریمة کانس

~~یسری لمصرع کل لیث خادره

~~اسراه* تفاح الخدود و حتمه

~~فصن القدود نعم وکحل تحاجرا

~~و محیط فرع باللجین کآنه

~~ألقت ذکاء یمینها فی کافره

~~ظفرت محاسنه بصید ضراغم

~~من غیر أنیاب لها و أظافر

~~من طول ما أبکی دما من عاذلی

~~تلقی علی وجهی صوی من عاذر

~~قد أکثر العدال فیک ولیس لی

~~الا جمالک فیهم من عاذر

~~د أوفروا لی عذلهم فکأنه

~~سیب الوزیر یفی بظن الزائر

~~ولی الأنام مؤید الدین الذی

~~أولی الأنام جدی السحاب الماطر

~~شمل البریة منه عدل جامع

~~فی الرعی بین ضراغم و جآذر

~~عز مدید حازفضلا کاملا

~~ملا البسیطة بالعطاء الوافر

~~لاغرومن ms003 اعجازمیمون اسمه

~~ان أورقت عیدان کل منابر

~~سادالملوگ و صادهم و افادهم

~~و استعبد الأحرار غیر مماکر

~~بفواضل و فضائل و مناقب

~~و مآثر و مکارم و مفاخر

~~عدم المثال ولاعد مناه فما

~~فی الأرض من کفوله و مفاخر

~~عدت أنامله بسبعة أبحر

~~فغدا علیها عقد کل خناصرا

~~مات العدی حسدا علیه بغیظهم

~~وثنوا عنانهم بصدر واغر

~~أولم تکن بغداد یکفی أهلها

~~من جری دجلة فیض ماء غامر

~~حتی آمدت من فواضل کفه

~~و بنان راحته ببحر زاخر

~~ان الوزارة ما ترفع شأنها

~~حتی اکتفت منه بخیر موازر

~~قلم جری فی کفه متعودا

~~نظم الممالک عند نثرجواهر

~~1. ضرة المراة، امراة زوجها و هما ضرتان، ج ضرائر.

~~اء واهاله وبه: کلمه تعجب من طیب الشیء کانک تقول: اعجب به ما اطیبه! وتاتی ایضا للتلفف نحوء واها

~~علی مافات.

~~3. الصریمة اسم موضع وصفه یاقوت فی معجم البلدان.

~~4. فی الاصل: "یصری".

~~5. خدر الاسد فی عرینه (ن): لزمه. والخدراجمة الأسد.

~~6. فی الاصل : "اصراهه.

~~7. المحاجر جمع المحجر من العین: ماداربها.

~~. المصراع تضمین لابن دعویدارمن القدماء، وقد ذکره الراغب الاصفهانی فی المفردات فی مادة "کفره.

~~4. یقال: هذا امر تعقد علیه الخناصر: ای یعتبر و یحتفظ به.

~~2

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_51.png)

~~لم ینغمس فی ظلمة الآ وقد

~~أبدت سماء زینت بزواهر

~~ماکان أمطر دمعه ببکائه

~~الا لیضحک سن روض ناضر

~~لم یقتنع بیراعة فی کفه

~~حتی تکنفها بعضب باترا

~~لو جرد الاسیاف یوما لا تری ال أغماد الآ من طلی2 وحناجر

~~أو حرک الأقلام لا یرجی سوی

~~بذل النوال وفل غرب عساکر

~~أو ان نورالشمس باری وجهه

~~أبدی لنا وجها بنور باهر

~~وجها علیه طلاقهآ و بشاشهآ

~~قبل العطیة مؤذنا ببشائر

~~شرف عصامی له قد ضمه

~~مجدا توارت کابرا عن کابر

~~قله مکارم أنقلت ظهر الوری

~~و مناقب ملات بطون دفاتر

~~ظنوا الکرام مضوا ألا قولوا لهم

~~بشری فما أم الکرام بعاقر

~~هذا الوزیر أخوالعلی خلف لهم

~~احیا المکارم من بطون مقابر

~~فی دولة میمونة مقرونة

~~بالعز و ms004 الشرف الرفیع الزاهر

~~الخلیفة الله الامام المقتدی المولی أمیرالمؤمنین الناصر

~~أم دولته بسوع قاصد

~~الآ تلقاها بجد عاتر

~~یا من أقر بفضله و بشکره

~~کل الذی هو ذو لسان ذاکر

~~داعیک لم أعرضت عنه بوجهک ال میمون من غیر اقتراف جرائره

~~نعماک لیس لها لعمرک مذنشا

~~هذا الضعیف بجاحد أو کافر

~~1. فی الاصل: "یاتره. و الباتن السیف القاطع.

~~2. فی اقرب الموارد: "الطلی: الأعناق، و قیل اصولها،

~~جمع طلیة وقیل جمع طلاةه.

~~قال المیدانی فی مجمع الامثال: "نفس عصام سودت عصاما. قیل انه

~~عصام بن شهبر حاجب النعمان بن المنذر الذی قال له النابغة الذبیانی حین حجبه عن عیادة التعمان من قصیدة له:

~~نانی لا الومک فی دخول

~~ولکن ماوراءک یا عصام

~~یضرب فی نباهة الرجل من غیر قدیم، و هو الذی تسمیه العرب الخارجی، یعنی انه خرج بنفسه من غیر اولیة

~~کانت له. قال کشین

~~با مروان لست بخارجی

~~یس قدیم مجدک بانتحال

~~وفی المثل: کن عصامیا ولاتکن عظامیا، وقیل:

~~فس عصام سودت عصاما

~~ته الکر و الا قداما

~~سیرته ملکا هماما...5.

~~وقد ترجم الی الفارسیة ماکتبه المیدانی هذا ملخصا، رشیدالدین الوطواط فی کتابه لطائف الامثال (ص 185) و

~~محمد صالح القزوینی فی کتاب حکمت اسلام (ص 101).

~~. الجد. الحظ، الحظوة ، الرزق.

~~5. فی الاصل : "افتراق حرائره.

~~41

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_52.png)

~~الشکر قالوا ممترا لزیادة النعمی فاین مزید هذا الشاکر

~~الحمد فیما قیل مما یشتری

~~بالمال اذ هو نعم ذخر الذاخر

~~و المال غاد لا یدوم و رائح

~~لکن ذکر المرء خیر ذخائر

~~جاورت فضلک و الدعاء مجاوری

~~وردی ثنائک ما حییت فاننی

~~إن أغتدی2 فی کسر بیتی ثاویا

~~ثناء ک الحسن الجمیل مکاسری

~~ثبثت انکن ذلک الصدر الذی

~~نطق الأنام له بنشر مآثر

~~ذلت رقاب العالمین لعزک ال معقود ما بقی الرقیعد الدائر

~~فی مدح المرتضی فلک المعالی عزالدین یحیی]

~~بیتا

~~تبسم ضاحکا ثغر الصباح

~~فحی علی الصبوح مع الصباح

~~مضی جنح الدجی فاجنح قلیلا

~~الی شرب المدام بلا جناح

~~و نار الهم ms005 أطفئها بماء ال....... کروم علی اغتباق و اصطباح7

~~فقد أرخی الصباح لنا سدولا

~~تشف وراءها فقد الصلاح

~~سقی عهد النقی اصوب الغوادی

~~ملت القطر مأبول النجاح

~~سحبنا فیه أذیال المراح

~~و تسحب ارضه زهوا لأنا

~~و فاح ترابه مسکا ذکیا

~~لمابسته أذیال الیلاح

~~1. امتری اللبن و نحوه: استخرجه و استدره.

~~وزن الشعر

~~3. فی الاصل: "بکاسره. و الجارالمکاس ای القریب الذی کسر بیته الی کسر یتک،

~~یقال: هوجاری مکاسری.

~~4. فی الاصل: "متعت باک".

~~5. فی الاصل "الرفیع". قال فی اقرب الموارد: "الرقیع : ایضا السماء أوالسماء الاولی، و فی الحدیث: لقد حکمت

~~بحکم الله من فوق سبعة ارقعة، و هی الموات لأن کل طبق رقیع للآخر. ج ارقعةه.

~~6. الصباح فی المصراع الاول مفتوح الصاد بمعنی اول النهار، وفی المصراع الثانی مکسور الصاد جمع الصبیح و

~~الصبیحة بمعنی اللامع الوجه.

~~7. اغتبق: شرب الغبوق، و الغبوق ما یشرب فی العشی، و هو خلاف الصبوح. و اصطبح الرجل: تناول الصبوح، و

~~الصبوح کل ما اکل اوشرب صباحا.

~~8. السدول جمع السدل بمعنی الستر، یقال: ارخی اللیل سدوله - أی ارسل استار ظلمته.

~~9. فی الاصل: "ولاتشفه و هو مضارع من شف الشیء شفوفا وشفیفا وشففا ای رق فظهر ماوراءه.

~~10. فی اقرب الموارد: "النقا القطعة من الرمل التی تنقاد محدودبة و همانقوان و نقیان [قال القالی: یکتب بالالف

~~والیاء]".

~~2

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_53.png)

~~المیا یا سلیمی فیه وهنا

~~وذیل اللیل مسود التواحی

~~فأیقظ من یمر علیه منها

~~نسیم المسک أو قلق الوشاح

~~تعذبنا بالفاظ عذاب

~~و ألحاظ لها مرضی صحاح

~~و فی یدها أباریق الحمیا

~~ثزف الی النفوس بلا نکاح

~~اذا ما قابلتها الکأس أضحت

~~تمیط لنامها بعد الجماح

~~و تبکیها دما حتی تراها

~~تبستم عن ثغورکالأقاحی

~~لثن کان البکا سببا لشجو

~~فان بکاءها2 سبب ارتیاح

~~فخرت سجدا و بکت و غنت

~~فدتها النفس من خرس فصاح

~~فصاح بنا غراب البین صبحا

~~وکنا بین نشوان و صاح

~~اذا ما البین موعده صباح

~~یفرق بین ندمان و راح

~~فلا بکت الثری عین ms006 التریا

~~ولا ابتسمت ثنیات الصباح

~~ولا زالت قوا فی الشعر تجری

~~و ثنشد بالغدو و بالرواح

~~بمدح المرتضی فلک المعالی

~~و ان جلت علاه عن امتداحی

~~رضیع المجد عزالدین یحیی

~~فتی أحیا لنا میت السماح

~~هو الملک الذی جادت یداه

~~فأزرت بالسحائب و الریاح

~~ولا یثنیه عن طلب المعالی

~~ملامة لائم اولخی لاح

~~یصرح کل ذی نطق مقرا

~~له بالفضل والکرم الصراح

~~ومن یک منه فی کنفی وظل

~~فان حماه لیس بمستباح

~~لثن ضاقت رحاب الارض عتاا

~~قصدناه بآمال فساح

~~سحائب کفه المیمون فاضت

~~فضاقت عنه أفضیة البطاح

~~یکف حیا الغمام لکف یحیی

~~حیاءا منه او خوف افتضاح

~~اذا شک الرجال ملم خطب

~~ففارس عزمه شاکی السلاح

~~یراغ فی أنامله کصل

~~یراع لنابه بیض الصفاح

~~ومدفع کل معضلة کؤود

~~تقاصر دونه سر الرماح

~~فیفضی الرزق للعانی و یقضی

~~علی الأعداء بالقدر المتاح

~~1. فی الاصل : *تلم".

~~2. فی الاصل: "بکاءه*.

~~3. أخذ هذا المضمون من القرآن الکریم حیث قال: وضاقت علیکم الارض بمارحبت (من آیة 25 من سورة التوبة) .

~~4. فی الاصل : یقاصر

~~39

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_54.png)

~~اذا لم یجر فی ید مستماح

~~وما فضل الیراع علی العوالی1

~~ایا من قدره فوق الثریا

~~و یا من بیته فوق الضراح

~~اذاما اوقدت نیران حرب

~~و یضرب بالظبی ضرب القداح

~~و تفتقر الصدور الی انشراح

~~و تهتز الرقاب الی فکاکث

~~وثر تاح الرؤوس الی اطراح

~~و تشتاق النفوس الی العوالی

~~کشفت غطاءها بضبیاء عزم

~~یجلی غمرة الحرب الرداح

~~أتانا موسم الاضحی بشیرا

~~بان أضحی عدوک فی الأضاحی

~~قلوب ذوی الهوی فقد اللواحی

~~فأبشر بالامانی ماتمتت

~~وللا جی به طیب المراح*

~~فللراجی ببابک خیر مغدی

~~فی مدح المرتضی الصدر عزالدین یحیی]

~~3 بیتا]

~~الحمدلله جاء الفتح والظفر

~~والنصر من بعدما [قد] کان ینتظر

~~نصر اذا مابدا عمت فوائده

~~حتی یشارک فیه البدو و الحضر

~~ما فاز قط بشروی بشرها بشر

~~لله بشری تراءت و هی مقبلةآ

~~ناهیک من ظفر یبقی له حدةآ

~~فی الدهر ماتتلأ لاالأ نجم الزهر ms007

~~کف به الجود والعلیاء یفتخر

~~القی الجران* بمثوی المجد مستلنما

~~کف الهمام الذی فی مجده نزلت

~~و فی مکارمه الآیات والسور

~~المرتضی الصدر عزالدین ذو کرم

~~بمثله جرت الامثال والسمر

~~اذلاعیبان یری منها ولاخبر

~~یحبی الذی أحیت العلیا مکارمه

~~ذو نجدةآ حیثما حلت عزیمته

~~نقاصر الماضیان السیف و القدر

~~من لم یرد منهلا من بحر سطونه

~~لم یدرما المزعجان الخوف و الحذر

~~نورتبلج من لالاء غرته

~~من دونه النیران الشمس والقمر

~~طوع لناصحه روغ لکاشحه

~~غیث اذا جاد، لیت حین ینتصر

~~1. العوالی: الرماح.

~~آ. الضراح: بضم الضاد البیت المعمور فی السماء الرابعة.

~~3. اطرکی وماد و قذنه وابعد.

~~4. در نسخهآ اصل بیت سابق دوباره پس از این بیت تکرارشده است.

~~5. ألقی فلان هذا الامرجرانه: ای وطن نفسه علیه.

~~6. النجدة: الشجاعة و القتال و الشدة و الباس و

~~الهول و الفزع.

~~7. تبلج الصبح: اشرق و اضاء.

~~50

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_55.png)

~~القادرون یرجی الخوف عندهم

~~والعفوسنه المرجی حین یقتدر

~~الاشیء أطول عمرا من مواهبه

~~لکن مواعیده فی عمرها قصر

~~نالت من الجود و العلیاء همته

~~مالم تنل منه عدنان ولا یضر

~~لثن ذکرت کدی صم الجبال ندی1

~~کفیه عاینت أنی یورق الحجر

~~فی کفه قلم تجریه أنمله

~~بماجری حدنان2 الدهر و الغیر

~~فیه الغنی و المنی و المنع اثرتدی

~~والحل والعقدثم النفع و الضرر

~~یجری بسعد و نحس للعدی أبدا

~~و للموالی ففیه الدهر مستتر

~~منهلا للندی تصفو مشاربه

~~اذا المشارب أقذی صفوها الکدر

~~حللت من ذروة العلیاء منزلة

~~ما ان تحل بها الأوهام والفکر

~~یا حبذا شجثر طابت منابته

~~الم یخلق الدهر فینا مثله شجر

~~فأصله المصطفی والغرع أنت وشبلاک الثمار فطاب الفرع والثمر

~~قد غاب مذغبت عنا التصر منصرفا

~~والآن اذ أبت آب التصر و الظفر

~~العدل آب فلاهم ولا حزن

~~والظلم غاب فلا عین ولا أثر

~~ان أذنب الدهر یوماما غضبت له

~~فقد أتاک منیبا و هو یعتذر

~~فاغفرله الدنب واصفح3 عن جریمته

~~وکل دنب بهدا العذر یغتفر

~~عاداک أشقی الوری ms008 فاسعد بمصرعهآ

~~فانما دمه بین الوری هدر

~~نصر عزیز و فتح جاء عن کشب

~~وقد تجیء5 فتوح بعدها آخر

~~ما زلت تقهر من عاداک منتصرا

~~من کل باغ ولا ثبقی ولا تذر

~~[فی مدح الوزیر نصیرالدین]

~~41 بیتا]

~~نفا نسلم علیآ ربع بذی سکم2

~~عهدی به و الظباء العین آنسة

~~1. فی الاصل : بذی.

~~2. حدثان الدهر نوائبه.

~~3. قی الاصل : هو اصلح *.

~~2 . فی الاصل : "بمزرعه".

~~5. فی الاصل : "تخی".

~~. فی الاصل : "عن" وکتبت علیها کلمة "علی".

~~17. ذوسلم اسم موضع و قد اکثرالشعراء من ذکره و وصفه

~~یاقوت فی معجم البلدان.

~~عسی سلیم الهوی ینجو من السقم

~~عنو لهن الاسود الغلب فی الاجم

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_56.png)

~~اذکان بیکمم من صبوة وصبی

~~و جشمتنی تکالیف الهوی شططا

~~و ما ألبم بیاض الشیب باللتهم

~~جلون عن منظر کالبدر منجلیا

~~مین أفانین غنت من بنی جشکم

~~فیهن سعدی تریک الشمس طلعتها

~~کانهن دمی تجکی لسفک دمین

~~وجه أحاطت به الاصداخ حالکة

~~و الطلع مسمها عن بارد ت

~~من حسن منطقها عندی و یسیها

~~بطرفها سقم قد شفنی سقما

~~زارت لماما فلمت فی الهوی شعشی8

~~قبلت فاها قبیل الصبح فانتقمت

~~کما یؤلف بین النور و الظکم

~~در نظیم و در غیر منتظم

~~ولائم لامنی فیها وعنفنی

~~وبات یرعد فیکومی فقلت له

~~لکته ما7 شفی نفسی من الألم

~~و أودعتنی اذا ما ودعت کممی1

~~1. اللمم: الجنون.2. اللمم جمع اللمة و هی شعر الراس المجاوز شحمة الأذن.

~~نی وحفت علیها عفو منتقم

~~وو یعانی الذی عانیت کم یلم

~~4. فی الاصل : "حلون.

~~5. الشبم: البارد.

~~6. حلک (ن) حلوکا وحلوکة: اشتد سواده فهوحالک. 7ا. فی الاصل: "لکن لماء.

~~8. لم الله شعث فلان: قارب بین شتیت اموره و اصلح من حاله ما تشعت.

~~9. فی الاصل: "لمم".

~~ما للرعادیدایا هذا و للبهم

~~3. فی الاصل: "عین امانن عنت من بنی حشمه. والا فانین جمع الأفنون: الفصن الملتف، اول الشباب اوالسحاب.

~~والافانین ایضا جمع الجمع، جمع الافنان، وهی جمع الفنن: الغصن المستقیم.

~~10. الرعادید جمع الرعدید بمعنی الجبان. ms009 ولو کانت "الاراعیده جمع الارعاد لکانت احسن.

~~52

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_57.png)

~~اذا نزلت علی حکم الهوی رغبا

~~انا الوفیی بعهدی حین أبذله

~~جار الزمان وأهلوه علی فما

~~ان أغرب الدهر فیضیمی و أزعجنی

~~مالی علی ضیم أبناء الزمان سوی

~~مولی الوری عضدالاسلام ذی قدم

~~أوفی البریة من حاف و منتعل

~~قد أصبح الدین منصورا بدولته

~~أضحی الوری کلهم بعد انزعاجهم

~~وطاب نومهم حتی أنانهم

~~یا من بحبل هواه صار معتصما

~~المیس لاح علی قلبی بمحتکم

~~لمن یروم ولیس الغدر من شیمی

~~جارنی أحدمن خطب جورهم

~~فغرب مرهف1 صبری غیر منتلم

~~عدل الوزیر نصیرالدین من حکم

~~فی الدین أشرف من یمشی علی قدم

~~و أشرف الناس من عرب ومن عجم

~~وکان کاللحم2 لولاه علی وضم

~~أحلهم عدله فی أحرز الحرم

~~نی خیر مهد بعین منه لم تنم

~~قد اعتصمت بحبل غیر منصرم

~~قد صیغتا للندی و السیف و القلم

~~سار الدجی یهتدی فی نور غرته

~~کأنما نوره نار علی عکم

~~لا تستلم غیر کفیه قانهما

~~1. سیف مرهف: محدد مرقق الحد.

~~2. فی الاصل : " کاللجم".

~~3. انزعج: قلق، انقلع و شخص.

~~4. فی الاصل : "ساریه.

~~53

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_58.png)

~~بدامن العلم فی ایام دولته

~~احیا رمیم العلی بعد الممات کما

~~الورآه الوری ظنوه فیالحلم

~~تطیعه السائرات السبع خاضعة

~~حیا رمیم الثری صوب الندی الرذمع

~~ذوت ریاض العدی من قبل ثم غدت

~~کأنهن له من أصغر الخندم

~~الله یرعاه من بعد ومن أمم

~~نفتر فی وجهه عن تغر مبتس

~~یا من لهیبته تعنو الجباه کما

~~لفضله اذ رآه راعی الایم

~~ان حازحد المدی حی بهمته

~~الریح تعنو غصون الطلح والسکمم

~~افقضت بالجود کفا لو تذکرها

~~فقد تجاوزت أقصی غایة الهمم

~~آلیت ألا تکف الکف عن کرم

~~من کان مجتدیا لم یخل من نعم،

~~یا کعبة المرتجی ان عاقنی زمنی

~~و تنسی الناس طرا سورة العدم

~~فلم یعقنی عن ورد الثناء وکو

~~عن المثول بمثوی کل مستلم

~~لادتتی البال کنن بتعلذ

~~دبت لاخرجت من منطقی کلمی

~~حضرة المجد ms010 و العلیاء و الکرم

~~1. رذم (ض ن) رذما و رذمانا. امتلأ حتی سال من جوانبه، فهو رذم.

~~2. افتر الرجل. ضحک ضحکا حسنا، وافتر البرق، تلألا.

~~4. الطلح: شجر عظیم من شجرالعضاه، له شوک ولیس فی العضاه اکثر صمغا منه، ترعاه الابل . و السکم: شجر من

~~العضاه یدبغ به.

~~5. فی الاصل : مسوره.

~~6. فی الاصل: "مسلم".

~~7. فی الاصل: "کلم".

~~5

~~3. فی الاصل: "تعنواء

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_59.png)

~~توطنا قمم الجوزاء معتصما

~~عروة لم تنلها کف معتصم

~~فاصرف عن العبد صرف الدهروارع له الذ..

~~.،مام انک راعی العهد والدمم

~~قویت دین الهدی اذ صرت حافظه

~~فدم حفیظا علی دین الهدی بدم

~~لی مدح الصاحب الصدر ربیب الدین]

~~2 بیتأ

~~سلام کنشر الروض ریا و منظرا

~~فوح قبل الصبح مسکا و عنبرا

~~یباکره وسمیه وولیه

~~فأصبح ریان الربی خضل الثری

~~اتاه الصبا صبحا یروم سراره

~~عتورا علی اسراره فتبغثرا

~~کان مرنات البلابل حوله

~~قیان قد استعملن عودا ومزهرا

~~سلام کاصفی الراح مارج روحها

~~من الماء أصفاه وأعذب جوهرا

~~وت بعد ان رقت و راقت و روقت

~~من العصر فی الحانات حسنا و أعصرا

~~علیها ختام المسک ولی ختمه

~~اماجد من خزان کسری و قیصرا

~~فاضحی به ملاء الهواء معطرا

~~سلام یعم الحسن و الطیب کله

~~1. فی الاصل : "بغروة لم ینلهاء.

~~2. الوسمی: اول مطر الربیع. والولی: المطر یسقط بعدالمطر.

~~3. سرارالوادی: افضل مواضعه.

~~4. تبعشء انقلب، یقال: تبعثرت نفسی ای جاشت و انقلبت و غثت.

~~5. ثوی (ض) ثواء و ثویا المکان و فیه

~~وبه: اقام.

~~. راق (ن) روقا الشراب، صفا. و روق الشراب: صفاه.

~~55

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_60.png)

~~کریم یفوق الشمس رأیا و رفعة

~~أخوکرم لا یرتضی المال للغنی

~~هو المزن الا انه جاد ضاحکا

~~لثن کان فی الأحیاء یحیی و جعفر

~~یحل بحلا ین علاه لوابتغی

~~رسوم الندی والجود من قبل قد عفت

~~دری مجده للمستظل ممنعم

~~سخت یده البیضاء حتی لوانه

~~لثن زرته الفیت روحا مجسما

~~علی الصاحب الصدر الکبیر أخی العلی

~~عنیت ربیب الدین مفتخر الورکت

~~نعم و ms011 یروق الناس مرأی و مخبراا

~~الا الکثر الا للمواهب و القرک

~~وماکل مزن عمه البرد أمطراا

~~لذکر رسم الجود یحیی و جعفراا

~~بلوغ نداه الفرقدان لقصراا

~~فأحیا الذی قدمات منها و أنشراا

~~و طود العلی للمرتقی شامخ الدری

~~بها س یوما جلمدا کتفجرا

~~و ان قسته صادفت نورا مصورا

~~هوالمزن إجداة هوالشمس منظرا

~~ولم یصنع المعروف الآ مکررا

~~فیسر أمر الملک حین تعذرا

~~هوالبحر فیاضا هوالبدر هادیا

~~أبی أن ینیل الرفد الأ معاودا

~~جری برقم فی کفه مثل أرقم

~~1. فی الاصل: "الروه.

~~56

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_61.png)

~~یسیر علی ضعف القوی غیر انه

~~یصیر لواء الملک منه مظفرا1

~~یفل به غرب الجحافل لا یری

~~یریق نجیعا أو یهیج عثیرا

~~فلولم یؤتر فیه معسول لفظه

~~وقدجسه عیسی لماکان أصفرا

~~فضائله جمت وعمت و اعجزت

~~مقالی فلو انی سکت فبالحرا

~~ایا اکمل الأبجاد مجدا وسؤددا

~~و أوفرهم فضلا و أربح متجرا

~~ولاءک غرس فی فؤادی مشمر

~~ثناء و خیرالغرس ماکان مثمرا

~~فعش سالما ما طاف بالبیت طائف

~~و هلل ذو نسک و کبی وکبرا

~~فی مدح الصاحب الصدر

~~[شرف الدین علی بن أبی الفضل

~~48 بیتأ]

~~ما علی حادیهم لو وقفا

~~لأخی سقم یخاف التلفا

~~الشج" قد شغه1 الحب فلم

~~یبق من حوبائه الاشفا

~~یرتجی من بعد أن أشفی علی الخیف1 منهم موقفا فیه شفا

~~عله یبسط عذرا عندهم

~~من ذنوب فی الهوی ما اقترفا

~~ویح نفسی من هوی ظبی یصید اللیوث الصید1)أمسی گلفا

~~1. کانه تلویح الی اسم مظفرالدین اوزیک لان الممدوح أعنی الوزیر ربیب الدین کان وزیرا له.

~~الاصل. "عرب

~~3. الجحافل جمع الجحفل : الجیش الکثیر

~~4. فی الاصل : "بریق نحیعا اوبهج عشیراه.

~~5. فی الاصل: "تؤثره.

~~6. قی الاصل: "حسبه".

~~7. الشجی: الحزین، المشغول البال.

~~8. شفه المرض اوالهم: اوهنه.

~~9. الخیف: ما انحدر عن غلظ الجبل و ارتفع من مسیل الماء، والناحیه. و

~~اشغی إشفاة علیه: اشرف.

~~10. فی الاصل : "غدرآه.

~~11. الصید جمع الأصید: الاسد، الرجل

~~الذی یرف راسه کبرا، الملک لأنه لایلتفت من زهو یمینا وشمالا.

~~51

![page ms012 image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_62.png)

~~أین غصن البان غضا نضرا

~~من تثنجه اذا ما عطفا

~~ام سنا بدرالدجی من خده

~~وأری بالخد منه ککفا

~~وحفا الوجد من القلب وما

~~زادنی غیر صدود و جفا

~~وکف الدمع وما ان رق لی

~~قلبه فالته حسبی وکفی

~~مرض فی طرفه لکنه

~~مرض أورث جسمی دنفا

~~ایها السافک بالطرف دمی

~~کیف قاتلت مریضا دنفا

~~أاحسن البقیا علیه انما

~~یکره الشجعان قتل الضعفا

~~و اعف ان أسلمت حربا انه

~~قد عفا الرحمن عما سلفا

~~حجذا أسهم عینیک وان

~~جعلت حبه قلبی هدفا

~~وخلی لا منی فیک وقد

~~لج فیاللوم وما ان أنصفا

~~ولثن کابد من برح الهوی

~~ما الذی کابدته ما عتفا

~~یا خلیلی اسقیانی قهوة

~~ما التقاها الهم الآخسفا

~~أطربت صم الصفاه فهبی تری

~~مثل عین الشمس نورا وصفا

~~بنت گرم للکرام ادخرت

~~فلم استود عتماها خزفا

~~فاسقیانی الصرف منها ولئن

~~نالها فی الکأس مزج فاصرفا

~~لیت شعری هی خمر عتقت6

~~ام هوا رق حنیا وصفا

~~أم نسیم آرج من خلق الصاحب الصدراذا ما وصفا

~~شرف الدین علی بن أبی الفضل من حاز العلی و الشرفا

~~الکریم ابن الکریم المرتجی

~~فیضه اذکل مزن أخلفا

~~عم أصناف الوری معروفه

~~فغدا الدهر به معترفا

~~شعف الانسان بالمال یری

~~وتراه بالمعالی شعفا

~~نوره بهدی اذا حار الوری

~~و اذا جارالزمان انتصفا

~~سهلةآ اخلاقه صافیه1آ

~~تفعم الآفاق سهلا وصفا

~~1. وحف (ض) وحفا منه: دنا.

~~4. عنفه: عاسله بشدة، لامه بشدة، عتب علیه.

~~5. الصفا جمع الصفاة: الحجر الصلد الضخم.

~~5. عق (ن را: قدم، وعتقت الخمر: قدمت وحسنت فهی عاتق وعتیق و عتاق.

~~7. کذا فی الاصل، و یمکن ان تکون "هنیأه بالابدال والادغام.

~~8. فی الاصل : "الکریمین".

~~2. فی الاصل: "حفاه.

~~سال قلیلا قلیلا. وکفت العین الدمع. اسالته.

~~3. وکف (ض) وکفا و... الدمع و نحوه:

~~9. فی الاصل: "ضافیة".

~~58

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_63.png)

~~نسف العدوان نسفا فغدا1

~~منه وجه الأرض قاعا صفصفا

~~بارکالله لاسلاف مضوا

~~اذ تبقوه کریما خکفا

~~فهو فی الجود یباری حاتما

~~و هو فی الحلم یجاری ms013 أحنفاء

~~م والله عمت کرما

~~خلتها فیالحسن روضا أنفاء

~~کلما هم العدی- تبا لهم-

~~لسناه المعتلی أن یخسفا

~~زاده الله سناة حائا

~~وضیاء الشمس مافیه خفا

~~ما أنال الوفد الآ بعد أن

~~قدم البشر لهم و اللطفا

~~هو سک عرفه1 عم الوری

~~و هو بخر عرفه قد عرفا

~~هل یضر المسک یوما شبه

~~أم یغیض البحر أن یغترفا

~~قلم فی کفه مج الندی

~~کالسحاب الجون لما وگفا

~~سرع فی جریه ما ان نبا

~~فیه بل یحفی ولا یشکو الحفا

~~سکب المحبوب لطفا وسنا

~~والمحبین الجوی و القصفا

~~درة مثقوبة منبثها البحر لکن لم یصادف صدفا

~~ألف البحر فألفی بعده

~~کفه بحرا طماما تلفا1/(؟)

~~یاکریما فاق أخیار الوری

~~کرما عم وجودا ووفا

~~قد عفا الجورو لولاک لقد

~~کان رسم الجود و العدل عفا

~~ها کها حسناء بکرا ماتلت

~~خاطباالآ بغیظا أسفا (2)

~~1. فی الاصل. " فغدآه.

~~2. البیت مأخوذ من القرآن الکریم (من آیتی 105 و106 من سورة طه): و یسثلونک عن الجبال فقل ینفها ریی

~~نسفا قیذرها قاعا صفصفا.

~~3. فی الاصل. "تنفوهه. و تبقاه: بقاه، اثبته، جعله اوتر که یبقی.

~~4. حاتم الطائی الشاعر الجاهلی المعروف بشجاعته وسخائه وکرمه، ضرب به المثل فی الجود، یقال: اجود من

~~حاتم

~~5. الأحنف بن قیس: کنیته ابوبحر و اسمه الضحاک من اعاظم اهل البصرة و هو الذی یضرب به المثل فی الحلم و

~~یقال: احلم من الأحنف. والأحنف ادرک عصرالنبی وشهد صفین مع علی (ع) امیرآ

~~6. الانآف من الریاض: مالم یرعه احد. نقول: غابة أنف ای عذراء.

~~1. العرف: الرائحة مطلقا واکثر استعماله فی الطیبة، یقال: ما اطیب عرفه، ای رائحته.

~~8. العرف: الجود والمعروف، ماتعطیه.

~~9. فی الاصل : "بنی*.

~~1. فی الاصل: "اطفاه.

~~11. فی الاصل : "بتلفاه.

~~12. فی الاصل : "خاطیا".

~~56

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_64.png)

~~ما انتهی یوما الیها طالب

~~بحلال السحرا الا وقفا

~~دام فی الدولة و العز لک المم.معمر ما عاقب ملک و عفا

~~دارک الفیحاء دامت أبدا

~~لمشاهیر الوری مختکفا

~~لی مدح الصاحب الصدر شرف الدین]

~~4 بیتا]

~~بالله هل عذل العذول ms014 نافع

~~کیف وما للصب قلب سامع

~~هیهات لا یبلغ عذل عاذل

~~الی هوی تجنه الاضالع

~~نفسی فداء اوجه تلثمت

~~کأنجم غیومها براقع

~~تشق جیب الصبر الا انها

~~من مشرق الجیب لها مطالع

~~هی الظباء العین غنت فغدا

~~فی حبة القلب لها مراتع

~~فیهن سعدی و السعود کلها

~~من ضوء نور وجهها طوالع

~~اودعتها قلبی وخلت انها

~~ما ان تضیع عندها الودائع

~~رمت فؤادی بسهام طرفها

~~بحیث لم تبد لها مواقع

~~فکل جانقام من مقلتها

~~قام من المیسم منها شافع

~~و باللوی2 شقیا لأیام اللوی

~~لما التقینا لیتها رواجع

~~تنکر ما تعرف من حبی لها

~~وادمعی من نکرها هوامع

~~لونی و دمعی وسهاد مقلتی

~~هذی6 شهود کلها مقانع*

~~قالت فان کنت صدقت فی الهوی

~~ماذا غداة البین أنت صانع

~~قلت ولوکنت انا اول من

~~یمنع دون سؤله الموانع

~~زو دینی نظرة تشفی الجوی

~~وهل لذی الغلة ذاک نافع

~~انیا وان کنت رفیع همة

~~اسیر هم بالیسیر قانع

~~1. المقصود من حلال السعر هوالشعر، و هوناظر الی حدیث دان من البیان لسحرا وان من الشعر لحکماه.

~~و الاستعمال کثیر فی هذا الدیوان.

~~2. الملک: صاحب الملک، ج ملوک واملاک.

~~2. فی الاصل: "الفتحاءه.

~~4. آللوی: فی الاصل منقطع الرملة ، و هو موضع بعینه ، وای من اودیة بنی سلیم ، به وقعة للعرب (مراصد الاطلاع).

~~5. فی الاصل: "هذاه.

~~6. المقانع جمع المقنع. قال فی اقرب الموارد: "شاهد مقنع: ای رضا یقتع به وقیل بحکمه و قیل بشهادته ، تقول:

~~لی شهود مقانع .900.

~~1. فی الاصل: "دان".

~~60

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_65.png)

~~ما خضعت نفسی الآ لهویآ

~~و لم تدنس عرضی المطامع

~~ان قل مالی فقنوعی مکثر

~~او أمرت نفسی فلبی وازع

~~وکیف اقلالی و برق الجود من

~~ذری الکریم ابن الکریم لامع

~~کهف البرایا شرف الدین الذی

~~تصفولهم من جوده المشارع

~~الصاحب الصدرالذی عم الوری

~~نواله و العدل منه شائع

~~أغر سامی الطرف أما بطشه

~~عاص وأما عفوه فطائع

~~أبیض عالی الجد اما عدله

~~فطائر وحلمه فواقع

~~علیه یجری عقد کل خنصر

~~ولا ms015 تعد نیله الأصابع

~~له بساع لا ینال شاوها

~~کأنهن الأنجم السواطع

~~من ضاق ذرعا لبلوغ نیلها

~~فقل له نیل التمنی واسع

~~کل کلام فیه ذکر فضله

~~یطیب عند نشره المجامع

~~الرأیه فی فل أسیاف العدی

~~ما عجزت عنه القنا الشوارع

~~بکفه مراقمکانها

~~اراقم انیابها تناقع

~~ماء الحیاة للموالی ریقها

~~وللاعادی هوسم ناقع

~~سن لأرباب المعالی سنة

~~فصار متبوعا وکل تابع

~~ما ان اناه مجتدالا الی

~~افضاله من بشره ذرائع

~~له - فدته التفس - نفس بالعلی

~~أمرة وشیمةآ تطاوع

~~ذلت له رقاب أصناف الوری

~~فکلها لحکمها خواضع

~~کانما الدیوان أفق ساطع

~~و وجهه المیمون بدر طالع

~~یزدحم الابلاک عند بابه

~~طوعا فمنهم ساجد و راکع

~~یا مالکا رق العدی بحزمه

~~حزمک سیف لعداک قامع

~~ان کنت تثأی عنهم فانهم

~~علیهم من رعبک الطلائع

~~غادرت لما غدروا ربوعهم

~~خالیة فکلها بلاقع

~~لاثبق3 منهم أحدا یسعی علی الارض فان الوقت سیف قاطع؟

~~و ها کها حسناء بکرا زانآها

~~معنی جمیل ولباس رائع

~~1. فی الاصل : "الکریمین".

~~2. الجدء الحظ الحظوة، الرزق.

~~3. قی الاصل: لایبق".

~~. فی المثل: الوقت سیف قاطع ان لم تقطعه قطعک.

~~61

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_66.png)

~~کان من خلقک مسحه بها

~~حذا الیها مالت الطبائع

~~ما طبع الطبع لمن أبدعها

~~و لامن الجهل علیه طابع

~~تنشدها الالسن ما یبقی الوری

~~و تستلد ذکرها المسامع

~~والمرء یبقی ذکره من بعده

~~و خیر ما یبقی له الصنائع2

~~و ان حسن الذکر خیر للفتی

~~من تشب2 ثلوی4 به الزعازع

~~و آنت ممن یشتری بماله

~~حسن الثناء اذ سواک بائع

~~لازال فی مدحک الفاظ الوری

~~ساجعة ما سجعت سواجع

~~و دور حسادک بعد آن عفت

~~صبت علی عرصتها الفجائع5

~~ی مدح الوزیر عمادالملک قوام الدین]

~~3 بیتا]

~~یا حبذا وصل نعم عاد هجرانا

~~و نا عم العیش فی نعمی بنعمانا

~~ایام اغدو قریر العین تؤنسنی

~~عین وأمسی عزیز العیش خذلانا

~~یجر فی اللهو اذیال الصبی فغدت

~~راحاثآنا آلفت راحا و ریحانا

~~آیاتنا السکر فی الحانات آونة

~~وعاود7 الصحو احیانا فاحیانا ms016

~~لا الشیب القی بفودی الجران ولا

~~عین الشباب بعین السوء یلقانا

~~نغض الزمان زمانا فی تقلبه

~~عنا الجفون فخلآنا وخلانا

~~اذنحن من وصل نعم فی ذری نعم

~~حینا وحین العدی من غیظهم حانا

~~فی جنة الخلد عینی من محاسنها

~~حکت مباسمها أذنی لما مکثت

~~ترعی نجوما و اقمارا و اغصانا

~~من عقد منطقها درا ومرجانا

~~وصل الشباب و هجرالشیب انهما

~~فقد الرقیب و وجدان الحبیب کما

~~من الشجون التی لم ثبق اشجانا

~~أهوی فیالهما فقدا ووجدانا

~~عیش کروض بحزن اجاده مطر

~~یزیل منظره هتا و أحزانا

~~1. علیه مسحة من جمال اوهزال: ای اثرظاهر

~~2. الصنائع جمع الصنیعة. الاحسان.

~~3. النشب: العقار، المال الاصیل من الناطق والصامت.

~~4. الوی الواة بهم الدهر: اهلکهم.

~~التجانع جم الفجیعة الرریثة.

~~6. نعمان بفتح الاول اسم لمواضع ذکرها البغدادی فی مراصد الاطلاع والحمیری فی الروض المعطار (ص

~~7. فی الاصل: "غاودواه.

~~8. الحین: الهلاک، المحنة.

~~9. الحزن: ما غلظ من الارض.

~~62

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_67.png)

~~کآنه ناظر فی حسن بهجته

~~عهد الوزیر عماد الملک مولانا

~~صدر الکرام قوام الدین من ملأالله البلاد به أمنا و ایمانا

~~ذوتجدق ملا الله البلاد به

~~عدلا کما ملثت ظلما وعدوانا

~~لین الشری1 قهر الأملاک قاطبة

~~غیت الوری عمهم جودا و احسانا

~~ینمی الی تب یعزو الی حسبه

~~لم یخلق الله أعلی منهماشانا

~~السیف منصلتا والبحر منهمرا

~~والبدر متسقا واللیث غضبانا

~~سادالملوک وصاد الصید وافترس الفرسان واتخذ الأحرار عبدانا

~~انام فی طیب المهد الأنام قیرعاهم جمیعا بحزم منه یقظانا

~~و رد من نکدالعیش العباد آلی

~~عیش رخی یعید الشیب شبانا

~~حتی یری الدئب یرعی فی الفلاا غنما

~~ترعی النبات و ترعی الأسد غزلاننا

~~أقرانه فی منام و هو فی درکالعلی یزید العدی ذلا و خذلانا

~~ما مکن الجور فی مقدار سنبلة

~~لأنه واضع للعدل میزانا

~~الدهر والقدر المحتوم والفلک البوارأبدت له فی الحکم اذعانا

~~زره فقد زرت شمس الدین طالعة

~~واللیت مقتدرا والغیث منانا

~~بل کلما صال ولی اللیت منهزما

~~وکلما جاد ظل البحر حز نانا

~~أشاد بالحق ms017 من یشدو مدائحه

~~فهو الذی شاد للعلیاء بنیانا

~~ندی یغادزه صوب المزن حاسده

~~و همه ظل منها النجم غیرانا

~~الحمدلله رب الناس کلهم

~~حمدا یدوم لأ ولانا وأخرانا

~~اذ صیر الحق منصورا بدولته

~~و أوهن الباطل المتبوع ایهانا

~~جنابه الخلد یؤوی کل ذی کرب

~~والمنهل العذب یروی کل ظمآنا

~~العفومثنی یری منه اذانزل الجانی بساحته و الروع وحدانا

~~شمائ کریاض الحزن معشبة

~~راحت تروح أرواحا و أبدانا

~~فلو تعطر من ریا شمائله

~~ریح الشمال تفوح المسک والبانا

~~أکرم بأیایه الغر آلتی ظهرت

~~قدبان فیها الهدی والضل قدمانا

~~الله أولاه نصرا عز مورده

~~وکل أعداءه قهرا وخذلانا

~~1. الشری: الجبل، الطریق، الناحیة، ماسدة جانب الفرات یضرب بها المثل فیقال: هو کاسد الشری.

~~2. الفلا جمع الفلاة: الصحراء الواسعة.

~~3. فی الاصل : "اقرانا".

~~4. الحزنان: الحزین.

~~4. غادره: ترکه و ابقاه.

~~. الضل: ضدالهدی، الباطل.

~~62

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_68.png)

~~النبی ابن داود سلیمانا

~~والله آتاه مالم یؤته أحدا

~~ذکل من جد فیه رد حیرانا

~~یاساعیا فی طلاب المجد منهمکا

~~نز داد ربحا ولا لاقیت خسرانا

~~تبتاع بالثین الغالی الثناء لقد

~~ادرکت شاوالعلی والمجد و هویری

~~صعب القیاد فلما رضته لانا

~~وکلما زدت فضلا زاد نقصانا

~~حزت الکمال ومن عاداک منتقص

~~دعا النبی باذن الله دعوته

~~لو کنت شاهدها أصبحت برهانا

~~الله جامع کل الخلق فیک فما

~~للناس عدول افطنول انسانا1(؟)

~~ما زلت تقسم بین الناس کلهم

~~بذلا ومنعا و اعطاة و حرمانا

~~جناب عزک بثوی کل ذی آرب

~~وظل مجدک مأوی کل لهفانا

~~ضفضعت ارکان أهل الجور قاطبة

~~لازلت أعظم خلق الله أرکانا

~~فی مدح الصاحب معین الدین]

~~3 بیتا]

~~فدتک نفسی من أخ وصاحب

~~یا صاحبی من سروات2 غالب

~~أسعدک الله علی النوائب

~~ان کنت یوما لاخیک مسعدا

~~بلغ سلاما من سلیم دنف

~~ذی کبده حری ولون شاحب4

~~والصاحب ابن الصاحب ابن الصاحب

~~الی الفتی و ابن الفتی و ابن الفتی

~~الی معین الدین ذی الجود الذی

~~أربت عطایاه علی السحائب

~~بحر یفید العز من جاوره

~~و رب ms018 بحر جامح بالراکب

~~شمسن تضیء الأفق من أنواره

~~والنور نور الشمس لاالکواکب

~~أمضی من الحسام غیر أنه

~~یؤمن منه الفل فی المصارب

~~اذا جری مرقمه فی معضل

~~فکتبه ثغنی عن الکتائب

~~او مردت نازلهآ اتبعها

~~من رأیه بالشهب التواقب

~~لیهن ما یرجووما أمله

~~ومن رجا الکرام غیر خائب

~~1. کذا فیالاصل، وصورتها کما کانت.

~~2. سروات القوم: سادتهم و رؤساؤهم.

~~3. اسعده علی الأم عاونه.

~~4. الشاحب: المهزول اوالمتغیراللون و یقال: شاحب اللون کمایقال شاحب

~~الجسم ای متغیره.

~~5. ماخوذ من آیتی 7 و 10 من سورة الصافات: وحفظا من کل شیطان مارد* الآ من خطف الخطفة فاتبعه شهاب

~~ثاقب.

~~6. فی الاصل : "یرجوهه بلا و اوبعد "یرجوه.

~~63

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_69.png)

~~یا أیها الحاسد فیما قدحوی1

~~من العلی والمجد والمناقب

~~ضره ان کثرت حساده

~~فالأسد لاتخفل" بالتعالب

~~لدائه حین سعی الی العلی

~~ما بین لاء کلهم ولاعب

~~ذلت له الأقدار حتی انه

~~یدرک مالیس له بطالب

~~م الی ما اکتسبت أخلاقه

~~من المعالی شرف المناصب

~~ان یک بعض العارشان ماجدا

~~فمجده عار من المعایب

~~یجری بیمناه یراع ذوشبا

~~تعنو لنا بیه ظبیآ القواضب

~~مهما یناجی الفکر فی المشارق

~~أفضئ بنجواه الی المغارب

~~نراه یعدو ویصیر جائلا

~~فی صفحة کخد خود کاعب

~~کانه ظبی أغن یرتعی

~~فی الروض أویأتی لمسک ذائب

~~کأنه الدهر کمن لیل دجا (2)

~~ومن نهارلدجاه غالب (2)

~~کانه ملطخابنفسه

~~نار تردت بدخان لازب

~~کانه متیم أنحکه

~~طول مقاساة هوی1آ الکواعب

~~یبدی به السحرالحلال کانب

~~نفدی یدیه ید کل کاتب

~~یجری له بأسعد و انآحس

~~علی الاقاصی وعلی الأقارب

~~یا منهلا یصفو لکل شارب

~~اذ یکثر الترنیق فی المشارب

~~منذ تشرت عدل کسری فی الوری

~~أصبح منک الجور قوس حاجب

~~ا. فی الاصل: "جوی*.

~~2. حفل (ض): بالی واهتم، یقال: ما حفله و ماحفل به ای مابالی به ولااهتم له.

~~2. فی الاصل: "زراع *.

~~1. الشبا جمع الشباة: حد کل شیء.

~~5. الظبی جمع الظبة: حدالسیف اوالسنان ونعوهما، واصل ظبة مظبوه حذفت الواو وعوض عنها بالهاء. والقواضب

~~جمع القاضب: شدید ms019 القطع.

~~. أفضی الیه بسره: اعلمه به.

~~1. الخود. المراة الشابة.

~~8. کذا لمی الاصل ولا یفهم معناه.

~~9. فی الاصل : "ملخطا".

~~1. فی الاصل: "الهویه.

~~1. رنق الماء: کدره (ضد).

~~12. قال الزبیدی فی تاج العروس فی مادة حجب: "حاجب بن زرارة هو ابوالوفاء صاحب القوس المودعة عندکسری

~~فی قصة مشهورة ساقها الحلبی وغیره، والیه یشیرالقائل:

~~قال الزرکلی فی الاعلام (ج 2 ص 153) : "حاجب بن زرارة بن عدس الدارمی التمیمی، من سادات العرب فی

~~ت علینا بقوس حاجبها

~~تیه تمیم بقوس حاجیهام

~~الجاهلیة کان رئیس تمیم فی عدة مواطن. و هو الذی رهن قوسه عندکسری علی مال عظیم ووقی به، و

~~حضریوم شعب جبلة (من ایام العرب المعروفة) قبل 19 او 17 سنة من مولدالنبی (ص) و ادرک الاسلام و

~~أسلم وبعثه النبی (ص) علی صدقات بنی تمیم فلم یلبث ان مات. وجاء ایضا فی الاصابة لابن حجر ذکره (ج 1

~~ص 273).

~~65

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_70.png)

~~وقد أحاط الجوز بالعدل کما

~~احاط بالعینین قوس الحاحب

~~فدم و ان عاداک شر ناهب

~~وللذی والاک خیر واهب

~~لی مدح الوزیر معین الدین]

~~وذکر أخیه الصدرقوام الدین

~~4 بیتا]

~~و افانی الشیب و حب الرشاد

~~مر علی ذوقی کحباالرشاد1

~~جمعت ضدین وما استجمعا

~~بیاض فودی و سواد الغؤاد

~~یزیدنی الغی مشیبی ولا

~~ازداد من رشدی الا البعاد

~~کل یری فی شیبه رشده

~~وفیه أضللت سبیل الرشاد

~~مالی فی الغی اأری جامحا

~~والشیب موصوف بلین القیاد

~~جوت فی الشیب صلاحا یعی

~~فعاد فی الشیب صلاحی فساد

~~أظلم نور الشیب فی مفرقی

~~ن ظلمة الغی وفقد السداد

~~لاغرو فالنازو ان اوقدت

~~یطفئها فرط زحام الرماد

~~الی هوی النفس معادی قلم

~~صرت أرجی الفوز یوم المعاد

~~ان الهوی بضمار ذی غفلة

~~والنفس تجری فیه جری الجیاد

~~یالیت شعری والردی غایة

~~ما تذخر التفس لیوم التناد

~~تزودی یا نفس و استکثری

~~من التقی ان التقی خیر زاد

~~وجددی عهدک واستشری

~~بمدح من آزری2 بصوب العهاد

~~اعنی معین الدین صدر الوری

~~وذخرهم ان جل خطبآ ms020 نآد

~~الصاحب ابن الصاحب المرنجی

~~أخوالندی الممدوح فی کل ناد

~~هوالوزیر ابن الوزیر الذی

~~مبنی علاه فوق سبع شداد

~~هوالکریم ابن الکریم الذی

~~لمعتفی طارفه5 والتلاد

~~1. فی المعجم الوسیط: "الرشاد بقلة سنویة من الفصیلة الصلیبیة، تزرع و تنبت بریة ولهاحب حریف یسمی حب-

~~الرشاده. و فیاقربالموارد: "حب الرشاد. الحرف سمی به تفاؤلا لأن الحرف معناه الحرمان".

~~2. ازری به وازراه: عابه و وفع من حقه.

~~3. العهاد جمع العهد و العهدة (بفتح العین وکسرها): اول"

~~مطرالربیع.

~~4. الناد کعقام: الداهیة.

~~4 الطارف: المال الحدیث اوالمستحدث، ویقابله التالد والتلاد.

~~6

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_71.png)

~~جنابه للجتدی مرع

~~اذا اکفهرت فی الجدوب البلاد

~~سواده نور عیون الوری

~~وکل عین نورها فی السواد

~~ان یجتدی أجدی و ان یرتجی

~~جاد و ان قال مقالا أجاد

~~من بیت مجدرأسه ثابت

~~والسقف کالنجم رفیع العماد

~~من معشر ان وصفوا کلهم

~~لیوت غاب وعداهم نقاد

~~وقی منهم أحد بالوری

~~کان کطود وهم کالوهاد

~~أرقم ذونابین فی کفه

~~ینوب عن حد السیوف الحداد

~~شاد بباسه بناء العلی

~~نعم کذا کل بناویشاد

~~یجری بکف هی مخلوقهآ

~~لفک أسری و لکف العناد

~~کف لها العادة أن تکفی الوری عوادی الدهر2 من عهد عاد

~~ودأبها البده الی الجود بعدالعود والعدوی [الی] کل عاد

~~عاد رمیم الجود حیا به

~~لأنه ماجاد الآ أعاد

~~سعی مجدا لاکتساب العلی

~~کتحلرا بقلته بالسهاد

~~فی زمن متع أترابه

~~بلدة العیش وطیب الرقاد

~~له ید مبسوطة بالندی

~~وماسواها فأکف جعاد2

~~الفلک الدوار طوع له

~~والحکم منه و علیه انقیاد

~~قبساد بالجود الوری کلهم

~~کذا کعمرالله من جاد ساد

~~ما ان یباریه علی فضله

~~الا أخوالفضل أخوه الجواد

~~قوام دین الله من قوم الدین و قواه و مبناه شاد

~~بحر عمیم التفع جم الندی

~~صدر رحیب الصدرواری الزناد

~~راموا مدی شأوهما فی العلی

~~ودون با راموه خرط القتاده

~~1. اکنهر اللیل. اشتد ظلامه - الرجل: عبس. وفلان مکفهر ای منقبض کالح لایری فیه اثر بشر ولافرح.

~~4. التقاق اللم التقلبکم ظل من الغنم لغیوالأرجل : الواحده فقدة ms021 الذکرو الأنتی.

~~3. کذا فی الاصل. وعوادی الدهن عوائقه.

~~4. الجعاد جمع الجعد: البخیل اللییم، یقال رجل جعد ای بخیل لئیم، وجعد الید ای بخیل.

~~5. خرط (ن) الورق: قشره عن الشجرة اجتذابا بکفه -و خرط الشجرة: انتزع ورقها اجتذابا. والقتاد، شجر صلب له

~~شوک کالابر، یقال: من دون هذاالامر خرط القتاد ای انه لاینال الأبمشقة عظیمة، وان خرط القتاد أسهل منه، و

~~اخرط القتاد هو انتزاع قشره اوشوکه بالید. و قد شرح المثل "دون ذلک خرط القتاده المیدانی فی مجمع الامثال

~~(ص 238 من الطبعة الحجریة) و رشیدالدین الوطواط فی لطائف الامثال (ص 101).

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_72.png)

~~کابن العمید الفرد ساواهما

~~و کابن1 عباد و رب العباد

~~یا أیها الصدر الکبیر الذی

~~ذکر علاه ماله من تفاد

~~ان کان قد أحل) ربع الوری

~~فربعکم ربع خصیب المراد

~~أو أخلفت أنواء أهل الندی

~~فسیکم یسبق صوب الغواد

~~هذی بنات الفکر زفت الی

~~من هو بحر و سواه نماد

~~هوت فیما قلت بل انها

~~صفاح تبر عرضت لانتقاد

~~ان هی ردت فلزیفی بها

~~اوحسنت فی العین فهو المراد

~~لازالت الأیام تأتی لکم

~~بدولة تجدی و بلک یعاد

~~[فی مدح الصدرشرفالدین علی]

~~الحمدلله أهل الفضل والکرم

~~2 بیتا]

~~اذفاز بالنور من یختال بالظلم

~~و أدرک النجح مسرورا مؤمله

~~ومال نحوثراء المال ذوعدم

~~وعاد عهد الشباب الغض مقتبلا

~~الی أخی الشیب بعد الضعف والهرم

~~وأقبلت صحه تنساب فی بدن

~~یکاد صاحبه یقضی من السقم

~~بعودة الصاحب المیمون طائره

~~ذی الجود والمجد والعلیاء والکرم

~~صدرالوری شرف الدین الذی انتشرت

~~ذکری مناقبه فی الغرب والعجم

~~علی الماجد العالی بهمته

~~هوالکریم الذی عمت مکارمه

~~فی مرتقی المجد أعلی منتهی الهمم

~~حتی اغتدت سمرا فی سائر الأمم

~~ما السن الناس الأ وهی ناطقة

~~له غداة الندی کف اذارکضت

~~بمدحه بین منثور و منتظم

~~بالجود أغنی الوری عن واکف الدیم

~~ما قال قول نعم حتی ینوط به

~~لوفد عونا" وأبکارا من النعم

~~بنیی الالة له مجدا فشیده

~~وما بنی الله سدا غیر منهدم ms022

~~1. فی الاصل: *ولابن عباده.

~~2. فی الاصل: "افحل". امحل المکان: اجدب، فهو ممحل والارض ممحل وممحلة.

~~3. الانواء جمع النوه: العطاء.

~~غدوة

~~5. الثماد جمع الثمد (بهکون المیم و فتحها): الماء القلیل یتجمع فی الشتاء و ینضب

~~4. الفوادی جمع الغادیة: مؤنث الغادی، مطرة الغداة، و السحابة تنشا

~~انی الصیف، الحفرة یتجمع فیها ماء المطر.

~~6. اجدی اجداة الامن نفع واغنی

~~. العون جمع العوان: ما کان فی متصف السن من کل شیءء عانت المراة: صارت عوانا ای فی منتصف عمرهاء

~~68

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_73.png)

~~اله ید لاثری الا وقد جعلت

~~من قوق کل ید اونکت کل فم

~~جری بها قلم صبت1 أناملها

~~بالجود والبأس والنعماء والنقم

~~فکلما بان خط منه فی یده

~~یغدیه کل بنان خط بالقلم

~~اذا ضریت بحد السیف هامته

~~یزیده الجری ضرب اللهدم الخذم"

~~مسته بالیمن یمناه فیتبعه

~~الذاک فی الذکر أمسی موضع القسم3

~~یستخدم السیف مذمست أنامله

~~وکان من قبله للسیف کالخدم

~~یفل جیش الأعادی عمدوه رعبا

~~کأنه کهم فی جحفل لهم

~~سعی شبحا الی تقبیل راحته

~~مشیا علی الرأس لأشیا علی القدم

~~جری بکف وزیر بالندی ولع

~~علی الوری منعم للدیتن منتقم

~~ان صال فالبحر محصور لصولته

~~أوقال فالدر منثور من الگلم

~~صاد اللیوت فما لیت بمنتصر

~~یوما وجاد فما غیت بمنسجم

~~صریخ مهتضم أوصوت منتجع

~~أشهی الی سمعه من لدة النغم

~~یعم أشباله لکن هیبته

~~یرتاع منه أبوالاشبال فی الأجم

~~فأین من وجهه بدر لملتمس

~~وأین من کفه بحر لمغتنم

~~حی رمیم العلی والجود منه کما

~~یحیی الموات بصوب الوابل الردم

~~ذوهمة لوسعی فی مبتغی شرفه

~~الم یرض منه بدون الهام والقمم

~~کم من خطوب ألمت وهی معضلة

~~ومن دواء تحل الشیب باللمم

~~گف من غربها قسرا و تلمها

~~بغرب مرهف حزم غیر منثلم

~~الجود بالمال لابالمجد شیمته

~~والبخل بالمجد من أکرومة الشیم

~~یا أیهاالصاحب الوافی بذمته

~~اذا الکرام کهوا عن رعیة الدمم

~~ان العدی لک أخفوا فی نفوسهم

~~نخدرا فغا درتهم کحما علی وضم

~~کانوا یکیدون مااسطاعوا وما اقتدروا ms023

~~والله من کیدهم یرعاک فی حرم

~~کم أرصدوا لک من شر وبائقة

~~وکنت من حفظه فی أوثق العصم

~~1. فی الاصل: "صحته. ویمکن ان تکون مسحته بتشدیدالحاء، سح الماء و نعوه (لازم ومتعد): سال من اعلی

~~ال اسفل، وصبه صبا محابعا غزیرا.

~~2. فی الاصل: "اللهدم الخدم". اللهذم : الحاد القاطع من السیوف و الاسنة والأنیاب. و الخذم من السیوف: القاطع

~~وخذم الشی (ض): قطعه بسرعة.

~~3. یشیرالشاعر الی القرآن الکریم حیث قال جل وعز: ن و القلم وما یسطرون.

~~4. اللهم (بتشدید المیم): البحر العظیم. ولکن المیم فی البیت خففت.

~~5. فی الاصل: معلی".

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_74.png)

~~هموا بما لم ینالوا لاأنالهم الاقدارمن أطوامن شعث ملتثم(42)

~~اذحافق ما أضمروا من مکرهم به

~~فالحمدلله حمدا لا انقطاع له

~~أفناهم الدهرواستولی علی دمهم

~~ی مازق2 زل عنه کل ذی قدم

~~الیک تظهر منه خجلة التدمم

~~وقدأتی الدهر بعد الدنب معتذرا

~~فاغفرله الدنب واصفح عن جریمته

~~فالحر یحسن منه عفو مجترهم

~~معاونا فبحبل الله فاعتصما

~~من کان لله فی الحالات کان له

~~ان کان عوقنی الدهر المعوق عن

~~تقبیل کفک فاعذر نی ولاتلیح

~~فالشمس أعلی مدی من آن یحاولها

~~تقلیب عین وتقبیل لمستلمم

~~لکتنی منفذ حسن الثناء الی

~~ذراک غیر مغب لا ولاسن

~~لازال أمرک فی الآفاق مرتسما

~~یسوس کل البرایا أی مرتسم"

~~عالی جنابک ماوی کل مقتدر

~~یأوی الیه ومثوی کل مهتضم

~~لی مدح الصاحب الصدر بهاءالذین]

~~4 بیتا]

~~اوفی لعاشقه برغم الحسد

~~من کان موصوفا بخلف الموعد

~~وتنیآ عنان جفائه من بعدما

~~کانت تروح به الرکاب5 وتغتدی

~~وصفت مناهل عیشه ولطالما

~~مرت لیالیه بعیش أنکد

~~وافی وکان الصب فی حالیه من

~~جله و جفن ناعس و مسهد

~~و تجمعت افراحه و تبدد الاتراح5 أی تجمع و تبدد

~~قالوا الست تفیق من سکرالهوی

~~کم ذا تشبب بالغزال الأغید

~~أولم تقع شهب البزاة ولم تبض

~~من مفرقیک علی غراب أسود

~~أولیس أبدلک الزمان بکیده

~~بفیا علیک لحبه بالعسجد

~~قلت اسکتوا ان الذی التذ الگری

~~عند الصباح لکان غیر مفند" ms024

~~قدنی الشباب وفی المشیب بحظک الاوفی من العیش اللذید المورد

~~واعلم بان المرء لما أن مضی

~~لسبیله فکأنه لم یولد

~~1. کذا فی الاصل وصورتها کما کانت.

~~4. فی الاصل : "ثناه.

~~5. الرکاب: الابل، واحدتها راحلة.

~~6. الأتراح جمع الترح: الحزن والهم،

~~الغت

~~7. فتدم: لامه، کذبه.

~~8. قد بمعنی حسب و قدنی: یکفینی و الیاء مفعول به.

~~2. فی الاصل: همارق*.

~~0

~~3. فی الاصل : "معتصم".

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_75.png)

~~المرة ذکر قی اللسان فلاتکن

~~فی الألسن الذکری بمالم یحمد

~~استعمل السیر الحمیدة فی الوری

~~تستبق من ذکر جمیل فی غد

~~ان الجمیل من الثناء مخلد

~~والمرء فی دنیاه غیر مخلد

~~و تعود الاحسان فیمن قدأسا

~~تحو القلوب جمیعها بتودد

~~بعض الکارم هذه وجمیعها

~~فی الصاحب الصدر الکریم الأمجد

~~أعنی بهاءالدین أفضل کل من

~~یقتص آثار العلی و السؤدد

~~ذوهمة علویة ما تمتطی

~~الا علی قم السها و الفرقد2

~~من زار حضرته یجدها حضرةآ

~~محفوفة الارجاء و المتبلد

~~بطریف نظم فی علاه مؤلف

~~وتلید مال من تداه مبدد

~~فی حضرة العلیاء الا انها

~~مستوطن العانی وماوی المجتدی

~~حمل المغارم للوفود ببابه

~~فرض علیه و غنیة المسترند

~~فی نظم أمر الملک أغرب رأیه

~~حتی تفلل غرب کل مهند

~~فی کفه قلم یصید بنابه

~~عند التوائب کل ملک أصید

~~ورا هوالجاری وطورا واقف

~~حینا هوالعاری و حینا مرتد

~~الضعف من أوصافه لکنه

~~سند الضعیف وموثل المستنجد

~~یجری لطائفتین من أعدائه

~~و الأولیاء بأنحس و باسعد

~~فلعابه ماء الحیاة لفرقة

~~ولفرقة أخری کسم الأسود

~~یجری بکف أخی علی وسماحة

~~جم مکارمه کریم المحتد3

~~طلق اللسان لمن یروم جواره

~~ولو فده طلق المحیا و الندی

~~آراءه مثل النجوم ثواقبا

~~من کان مقتدیا بها هومهتد

~~من کان تسخین بعین رجائه

~~قله تراب ذراه عین الائمده

~~ان کان جاد تکلفا ذوهة

~~قالجود مال الیه سمح المقود

~~ف الاصل: "نوی

~~2. السها و السهی: کوکب خفی من بنات نعش الصغری و التاس یمتحنون به ابصارهم. والنرقد: نجم قریب

~~من القطب الشمالی یهتدی به وبجانبه آخر اخفی منه، ms025 فهما فرقدان.

~~3. المحتدة الاصل، یقال انه لکریم المحتد.

~~. سخنت (ل) العین: لم تقر فهو سخین و هی سخینة.

~~سخنه و اسخنه (من باب التفعیل و الافعال) اسخن الله عینه و بعینه: انزل به مایکیه لأن دموع الحزن تکون

~~ساخیة. و عکسه قولهم: اقرالله عینه.

~~الائمد (بکسرالالف و المیم وضمهما) حجر یکتحل به، یعرفه

~~علماء الکیمیاء باسم انتیموان.

~~7

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_76.png)

~~من أشادا بذکرعم نواله

~~فی سائر الافاق کل مغرد

~~لولاک لم یحسن لرکب2 ساعة

~~نص2 الزکاب ولا اجتیاب الفدفد؟

~~ولما ارتضی ذواللب من ذی حاجة

~~آن یستعین بمسعفی5 و بمسعد

~~ولکان مابین الوری مستحسنا

~~اجمام کل مقطع و مقصد

~~ما فی سواک حلا تشید فی فم

~~ولو انه لحن الغریض ومعبد

~~ان حل مکروه بساحتک التی

~~قد أصبحت للوفد أنجح مقصد

~~هون علیک ولاتبل (؟) بحلوله

~~ان الحوادث للکریم بمرصد

~~ماذوعلی و مکارم و فضائل

~~الآ وتغناه عیون الحسد

~~الشمس تکسف فی علو محلها

~~ویغیض باهر نورها المتوقد

~~و الدهر یلهج بالکریم یذیقه

~~نغب" الجوی لا باللئیم المجحد

~~لک فی نعمی لاعدمتک جمة

~~نفدت ولکن شکرها لم ینفد

~~انی أقصر فی الثناء وأنت فی الافضال و التعمی تعود و تبتدی

~~مهد بفضلک عذر تقصیری ولا

~~تنکر علی فأنت خیر ممهد

~~لازلت تظفر بالمنی و تذللت

~~أعناق أبلاک العدی1 وکأن قد

~~مترقلا فی ثوب عیش ناعم

~~متردیا برداء عز سرمد

~~1. اشاد بذکره: أثنی علیه.

~~2. فی اقرب الموارد: "الرکب کصحب: رکبان الابل، اسم جمع و قیل جع

~~علی خلاف الاصل، وقد یکون للخیل". وفی المعجم الوسیط: "الرکب: الراکبون، العشرة فما فوق".

~~3. نص (ن) ناقته: استخها واستقصی آخرما عندها من السیر، والرکاب الابل، واحدتها راحلة.

~~4. الفدفد: الفلاة، المکان الغلیظ، المکان المرتفع.

~~5. اسعفه بحاجته: قضاهاله، و اسعفه علی الأر اعانه.

~~وساعده.

~~8. فی الاصل: "القریض". قال الزرکلی فی الاعلام (ج 4 ص 300): "الغریض هوعبدالملک

~~(المتوفی نعو 95 ه) مولی العبلات من مولدی البربر من اشهرالمغنین فی صدرالاسلام، ومن احذقهم فی صناعة

~~الغناء. سکن مکة و غنی ms026 کینة بنت الحسین. و کان. ضرب بالعود و ینقر بالدف و یوقع بالقضیب. کنیته ابویزید

~~اوابومروان، ولقب "الغریض" لجماله ونضارة وجههه.

~~7. قال الزرکلی فی الاعلام (ج 8 ص 177)

~~"معبد المغنی (المتونی 126 ه) هو معبدین وهب، ابوعبادالمدنی: کان نابغة الغناء العربی فی العصر الأموی.

~~کان مولی لبنی مخزوم (او لابن قطن مولی معاویة) ونشا فی المدینة یرعی الغنم لموالیه، و ربما اشتغل فی

~~التجارة. ولما ظهر نبوغه فی الغناء اقبل علیه کبراء المدینة. ثم رحل الی الشام فاتصل بامرائها وارتفع شانه.

~~و کان ادیبا فصیحا و عاش طویلا الی ان انقطع صوته. و مات فی عسکر الولیدبن یزید. اصواته و اخباره کثیرة".

~~. لهج (ل) بالشیء: أغری بهفثابر علیه فهولهج ولاهج.

~~9. النغب جمع النغبة: الجرعة.

~~10. فی الاصل : "املا اعناق العدی".

~~172

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_77.png)

~~فی مدح الصدر بهاءالدین]

~~سلام عز مورده وجلا

~~15 بیتا

~~اخص بذکره الصدر الاجلا

~~أخاکرم وإفضال و فضل

~~بهاءالدین ذا الحسب المعلی

~~فتی عم الوری شرفا ومجدا

~~ومال الی العلی طفلا وکهلا

~~أعدله الرداء رداء عز

~~فما ان حل حیث المجد ثاو

~~ورد علی العداء ردع وذلا

~~کمثل الشمس إشراقا ونورا

~~ولکن حیث حل المجد حلا

~~و أشرقها و أعلاها محلا

~~أتاح الدهر منه لدفع خطب

~~بیا یرتجی عقدا وحلا

~~مکارم لست أحصیها ولکن

~~اری جید الثناء بها محلا

~~یقر بفضله کل البرایا

~~و هل یخفی ضیاء الشمس کلا

~~یسیر بذکره الرکبان لما

~~فما وطئواحصوم الآبذکری

~~نووا فی الأرض ترحالا وحلا

~~فضائله ولاحزنا وسهلا

~~ولو کفوا أواشتغلوا لأثنت

~~علیه رحالهم رخلا فرحلا

~~مساعیه علی مر اللیالی

~~مجددة ووجه الدهر یبلی

~~وقاهالله کل ملم خطب

~~فکل الخطب کان به تجلی

~~ولقاه المنی ماصام یوما

~~أخو نسمکی لخالقه وصلی4

~~فی مدح الصاحب مؤیدالدین]

~~واستدعاء بغلة منه

~~6 بیتا

~~کثنی عنان الجور والتهضم

~~وضاق ذرعا لاختلال حاله

~~ورق منه القلب للمتیم

~~یا أیها الصب أصبت فالزم

~~عالجت من قبل تباریح الجوی

~~فاسعد زمانا بالوصال و اسلم

~~لابل هو الشوق فلو عالجه ms027

~~شوامخ الأمجاد لما تسلم

~~1. فی الاصل : "عداءه.

~~2. فی الاصل : "فما وطنوا خصاه.

~~3. فی الاصل : "اشتعلواه.

~~4. فی الاصل: مصلا".

~~72

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_78.png)

~~اویعتری الأعصم) فی النیق لما

~~یعصم منه رقی کل أعصم

~~أوخامرت سورته صل الصفا

~~الاخمدت صولةآ کل أرقم

~~أوشمه فرع أشم حالق

~~لاستبدل الخفض مکان الشمم

~~فکیف یا قوم یطیق حمله

~~قلب قوی الضعف منزوف الدم

~~یا قاتل الله ظباء الحی من

~~ذوات ضعف صدن کل ضیغم

~~اضحی الفؤاد مغرما بحبها

~~فهل علی أهل الهوی من مغرم

~~رمین بالالحاظ عن حواجب

~~کأنها القسی "رسی الأسهم

~~تنثر من ألفاظها وثغرها

~~درا من المنثور و المنظم

~~سفک الدماء عندها محلل

~~والرعی للالی المحرم

~~شیمة سوء ما ارتضاها أحد

~~فی عهد عدل الصاحب المعظم

~~مولی موالی العرب و العجم معأ

~~ؤیدالدین ولی النعم

~~دانی الندی بعید ادراک المدی

~~بانی العلی و المجد عالی الهمم

~~الطود عزا و الملوک کالربی

~~والشمس نورا وهم کالأنجم

~~من کان یوما بالملوک قاسه

~~قاس لعمری جدولا بخضرم"

~~افاض فی الأرض سجال سیبه

~~یکره أن یسمع باسم معدم

~~نسبته اقصر من عداته

~~وأشرف الأنساب حین ینتمی

~~من بیت مجدربنیت ار کانه

~~لفوق الثریا و السها و المرزم

~~من معشر شیمتهم آن یصفحوا

~~ویحسنوا الی المسئ المجرم

~~اخلاقهم احسن أخلاق الوری

~~والشیمة الغراء أجلی الشیم

~~فاقوا الأنام کلهم و ارتضعوا

~~در أفاویق12 العلی و الکرم

~~ا

~~2. فی الاصل : "حامرته.

~~3. فی الاصل : "لاتحمدت".

~~4. فی الاصل: "خالق". و الحالق من

~~الجبال: المنیف المرتفع ولا یکون الأمع عدم نبات، وهو ماخوذ من حلق الطائر.

~~5. القسی جمع القوس: وهی آلة ترمی بهاالسهام. وهی مؤنثة وقد تذکر.

~~6. فی الاصل: "محلکه.

~~. الجدول: النهر الصغیر، و الخضرم: البحر الخضم. یقال: بحر خضرم أی

~~کثیرالماه.

~~8. السبحال جمع السجل: الدلوالعظیمة فیها ماء قل او کثر العطاء، النصیب.

~~9. فی الاصل : "عدابةه.

~~10. قال فی المنجد: "المرزمان: من نجوم المطر، وهما مع الشعریین، وقدیفرده.

~~11. فی الاصل: "احلی".

~~1. افاویق جمع الفیقة: اسم اللبن الذی یجتمع فی الضرع بین الحلبتین.

~~72

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_79.png) ms028

~~الاغرو ان راق الوری أخلاقه

~~فانها شنآشنة من أخزم

~~الوانهم عاشوا لکان فخرهم

~~به کفخر الناس طرا بهم

~~له علی الفضلین فضل باهر

~~و النور من یقیسه بالظلم؟

~~ان کان فضل جابعا بزعمهم

~~بین الیراع والحسام المخذم

~~ان الحسام و الیراع أصبحا

~~کلا لدیه من صغار الخدم

~~تنی عنان الدهر بأسه کما

~~ثنی العنان کل طرفی ملجم

~~لما بدانشر لواء عدله

~~عاد شباب الدهر بعد الهرم

~~غیوم جود کفه اذا همت

~~ثغنی البرایا عن رواء الدیم

~~ترسیآ صفات فضله و مجده

~~کل خطیب مصقع بالبکم

~~العرب و العجم أقروا أنه

~~مفتخر العرب ومولی العجم

~~هیبته ترعب وهو نائم

~~قلوب آساد الشری فی الأجم

~~أنام أصناف الأنام کلهم

~~من عدله و أمنه فی حرم

~~متی تری أسد الشری راعیة

~~ماعات ذئب فی قطیع الغنم

~~قل للذین أملوا نیل الغنی

~~أوانهم خافوا حلول العدم

~~کفوا عن العدم فان کفه

~~حصن حصین من زوال النعم

~~البحر من جدواه فی تقلقل

~~والبدر من لقیاه فی تظلم

~~ان ألفیت رأیته یوم الوغی"

~~خافقهآ لدفع جیش لهم

~~جد اب حاتم او جد جده، وکان له ابن یقال له اخزم، و قیل کان عاقا فمات و ترک بنین، فوثبوا یوما علی

~~جدهم ابی اخزم فأدموه فقال:

~~ان بنی ضرجونی بالدم

~~نشنة اعرفها من اخزم

~~و یروی رملونی و هو مثل ضرجونی فی المعنی، ای لطخونی، یعنی ان هؤلاء اشبهوا اباهم فی العقوق، والشنشنة:

~~الطبیعة والعادة. قال شم: و هومثل قولهم العصا من العصیة، و یروی نشنشة، وکانه مقلوب شنشنة.

~~و فی الحدیث: ان عمر قال لابن عباس (رض) حین شاوره، فاعجبه اشارته شنشنة من اخزم، و ذلک انه لم یکن

~~لقرشی مثل رأی العباس، فشبهه بابیه فی جودة الرأی.

~~و قال اللیت: الاخزم الذکر و المرءة خزماء اذا قصر وترها و ذکر أخزم. قال: وکان لاعرابی بنی یعجبه

~~فقال یوما "شنشنة من اخزم* أی قطران الماء من ذکر أخزم یضرب فی قرب الشبه*.

~~2. فی الاصل : "الحدم *. والمخذم ms029 السیف القاطع.

~~3. الطرف: الکریم الطرفین ای الأب والام من غیر الناس کالخیل ونحوها.

~~4. الرواء: الماء الکثیر المروی، الماء العذب.

~~5. فی الاصل: "تری".

~~1. تقلقل: تحرک.

~~7. فی الاصل : "الوغاه.

~~75

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_80.png)

~~یعتزم النصر لسوق جیشه

~~و الفتح یهتز لحمل العلم

~~ما ان تزال یده عالیهآ

~~فوق ید للسیب أوتحت فم

~~فسبه مفرق لماله

~~وسیفه مشرد للهم

~~لازال یجری قلم بکفه

~~تخدمه شباةآ کل مخدم2

~~تراه فی الطرس یفیض غربه

~~یفل غرب جحفل عرمرم

~~یاسالکا لفضله سبل العلی

~~ومالکا رق رقاب الأمم

~~قررت عینا بالذی قداعتدی

~~قرة أعین الوری کلهم

~~بدر الدجی طود العلی أخوالندی

~~الصاحب الأکرم وابن الأکرم

~~ذلک فخرالدین ذوالفضل الذی

~~دانکه حد الظبی والمرقم

~~اما و تعمالک - و هذا قسم

~~ما للمبر بعده من قسم -

~~لوان دهری کان قد ساعدنی

~~اوان جدی لم یکن فی حلم

~~الست اری ماعشت ان تزول عن

~~حضرتک الشماء یوما قدمی

~~والان أعرصت عن العبد وقد

~~ترکته بین حریق مضرم

~~ان أجرم العبد فأنت لم تزل

~~أولی بأن تعفو عن المجترم

~~أونام عن شکرایادیک فعن

~~عود الجمیل والندی لمتنم

~~من ذایباری الشمس والبدر ومن

~~الی السماء یرتقی بسلم

~~من علیه لم تزل نعماک کالأطواق حلیا فی رقاب النسم

~~ببغکة کهضبة ذات شوی

~~جدولة أوحیل ذی دعم

~~ما ان تری تحفل بالحزن و بالسهل جمیعا والربی والاکم

~~لما جرت ترکض فی مضمارها

~~تفوق کل أشهب و ادهم

~~کأنما علی مطاها سرجها

~~سفینهآ من فوق بحر مفعم

~~أنت له ولمن کل نعمة

~~أعد علیه نظرات المنعم

~~1. فی الاصل : "یعترم*.

~~2. الشباة: حدکل شیء، ومن السیف: قدرما یقطع به.

~~3. المخذم من السیوف: القاطع.

~~. الجحفل : الجیش الکثیر، والعرمرم: الجیش الکثیر.

~~5. فی الاصل : هزان*. دان (ن) له. اطاع وذل.

~~6. فی الاصل: "قدم".

~~7. فی الاصل: "تعفواه. والصحیح *بان تعفو عن مجترم* باظهار نصب "تعفوه وو

~~حنف الالف واللام.

~~8. الهضبة: الجبل المنبسط علی وجه الارض، ما ارتفع من الأرض.

~~الشوی: الیدان و الرجلان واو

~~الاطراف وقعف الرأس وصلدته وما کان غیر مقتل ms030 من الاعضاء.

~~7

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_81.png)

~~فی مدح الصدر شرف الدین]

~~1 بیتا]

~~سلام کأعذب صفو المدام

~~بانواره یهتدی فی الظلام

~~کی الروائح مسکیها

~~بهی السنا عنبری الغدام

~~یسح صباحا بأیدی الصباح

~~لدفع الغموم بماء الغمام

~~سلام کریا ریاض الربی

~~ذا جادها2 المزن صوب الرهام

~~اناها نسیم الصبا سحرة،

~~فجر علیها ذیول الجمام5

~~سلام کمثل وصال الحبیب

~~اذا ما تیسر للمستهام

~~سلام کما أقبلت صحهآ

~~الی مدنف بعد طول السقام

~~علی من علا صهوات العلی

~~علی شرف الدین صدرالأنام

~~کثیر الندی مغرم بالجدی

~~قریب النوال بعید المرام

~~بری الله رب الوری کفه

~~لبذل الرغائب والاستلام

~~جری فی أنا مله مرقم

~~لطیف القوام شریف المقام

~~یری جریه فی عیون العدی

~~کوخزالسنان و وقع السهام

~~به خرس لا یری ناطقا

~~ولکنه خالق للکلام

~~کتابته و هو فی کفه

~~تود کتائب جیش لهام7

~~جری فی یدر هی بحر الندی

~~فجاوره تحظ بأوفی السهام

~~ایا من سعی فی طلاب العلی

~~و أقرانه فی الد المنام

~~هممت فبالغت حتی بلغت من المجد أعلی الدری والسنام

~~بقیت لنیل المنی والامانی

~~علی رغم أنف العدی الف عام

~~ت لواء امرله الر

~~1 . فی أقرب الموارد: "الفدام بالفتح و بالکسة المصفاة تجعل علی فم الابریق لیصفی به مافیه، و خرقة تشدها

~~العجم و المجوس علی افواهها عند السقیء. والقدام ایضا بالکسر الغمامة.

~~العحه المحم لعلی الواله هل اعل الیتی او الدام اینا بالک الشلد تمیا

~~3. جادالمطر کثر جادالمطرالارض: أصابها. جادالمطر القوم: عم ارضهم وشملهم. والصوب: المطر بقدرما ینفع

~~ولا یؤذی. والرهام جمع الرهمة: المطرة الضعیفه الدائمة.

~~4. السحرة: آخر اللیل قبیل الفجر.

~~5. الجمام: الراحة.

~~6. الصهوة: موضع السرج من ظهر الفرس -ومن کل شیء: اعلاه.

~~7. جیش لهام: عظیم، کآنه یلتهم کل شیء.

~~77

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_82.png)

~~* أبیات]

~~قی اکناف ساوةآ کل وبل

~~سجوح1 بالرواح و بالبکور

~~وحیا اهکها من کل أهل

~~و دور کرامها من کل دور

~~حللت بها وکنت حلیف هم

~~و أشجان فعاودنی سروری

~~الساوة قدحوت قلبی صدور

~~وهل تحوی ms031 القلوب سوی الصدور

~~لثن غاضت بحیرتها قدیما

~~فأضحت وهی مجتمع البحور

~~کتبت الیهم و وددت شوقا

~~لوانی بین أثناء السطور

~~سقونی راح ودهم و راحوا

~~بلبی فعل کاسات الخمور

~~ویصحو شارب الکاسات یوما

~~ولا أصحو الی یوم النشور

~~وقاهم ربهم صرفاللیالی

~~علی کراللیالی والدهور

~~فی التغزل]

~~7 أبیات

~~شاقنی بالحزن برق ومضا2

~~أودع الحزن فؤادی و مضی

~~بارق یرمی شرارا طائرا

~~لاسقی الله حمامات اللوی

~~ترکت قلبی علی جمر الغضا

~~عرضت بالبین لما عرضا

~~غرض القلب الی من فی الهوی

~~قسما بالدرمن مبسمه

~~لم یزدنی الدهر الا غرضا

~~و ببدر من محیاه أضا

~~وبالفاظ والحاظ له

~~کعقود و سیوفر تنتضی

~~لاتزال الدهر تبکیه دمأ

~~مقلتی حتی ترانی حرضا

~~1. سجح (ل): طال فی اعتدال.

~~2. ومض (ض) البرق: لمع خفیفا وظهر. والالف فی ومضا الف الالحاق.

~~3. المحیاء الوجه، قیل سمی

~~بذلک لانه یخص بالذکر عندالتلیم فیقال: حی الله وجهک.

~~م. اضاح اضاه.

~~5. فی الاصل : "تنتضاء. نضا السیف نضوا، وانتضاه: سله من غمده.

~~3، فی الاصل : "خرضاء.

~~7

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_83.png)

~~فی مدح الکتاب]

~~و ذکر خزانة کتب عزالدین یحیی و مدحه]

~~1 أبیات]

~~أیا من رام فی الدنیا جلیسا

~~یکون جواره سببا لأنس

~~لیهنک طبب عیش من جلیس

~~ذ کرک الذی أنسیت قدما

~~کریم لیس من جن و انس

~~أطول العهد أم هو جد منسا

~~وتروی الشعر عنه وکل شیء

~~نرید و تشتهی من کل جنس

~~ولا تخشی الملال علیه یوما

~~اذا مامل وخدا کل عنس

~~لکل مصاحبحدث و أنس

~~فدته النفس من حدث وأنس

~~خزانهآ کتب عزالدین یحیی

~~حوته و قبل ذلک کان أنسی9

~~جواد یبتغی جودا و مجدا

~~أخا وحلیف صدق و ابن انس

~~له عز یسامی کل عز

~~و قنس فی المعالی أی قنسء

~~یطیب به زمان العلم جدا

~~و ان به زمان الجد منس

~~قال فی جواب کتاب]

~~1 أبیات]

~~یا ابن الأکارم والأ ماجد من ذری

~~شرف رفیع شامخ البنیان

~~من سادة مدحوا بکل مقالة

~~و معاشر حمدوا بکل ms032 لسان

~~الله أعلی شأنهم ردأ علی

~~من شانهم تبا له من شان

~~کلة له شأن من الدنیا وما

~~الی غیر حسن ولائکم من شان

~~1. قال الجوهری: "و قولهم: فی هذا خطر جد عظیم ای عظیم جدا". و فی اقرب الموارد: "فلان عالم جد عالم ای

~~کذلک فلان عالم جد عالم بکسر الجیم و فتح الدال ای بالغ الغایة فی العلم، وقولهم: فی هذا خطر جد عظیم

~~ایضا ای عظیم جداه. وفی محیط المحیط: "و قولهم: خطر جد عظیم بالاضافة، وخطر عظیم جدا بالغ الغایة فی

~~العظم، والتصب فیهما علی المصدر وفلان محسن جدا ای غایة ومبالفةه.

~~2. وخد (ض) البعیر وخداء اسرع وصاریرمی بقوائمه کالنعام.

~~3. العنس: الناقة القویة.

~~4. الحدث ککتف وکندس: حسن الحدیث.

~~5. فی الاصل : "انس".

~~6. فی اقرب الموارد، "القتس بالفتح و یکسرن الاصل ، تقول: فلان شعبة من قنسک، ای اصلک. والقنس بالکسر:

~~اعلی الراس*.

~~بتناه فی العلم بالغ النهایة". و فی معیاراللغة. *فلان محسن جدأکضد لاکمد ای متناه بالغ فی الاحسان، و

~~79

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_84.png)

~~بعدا لشانئکم و سحقا فلیغض

~~من غرب عینیه غروباالنان

~~یاکوکبا با لاح فی أفق العلی

~~الا استضاء بنوره القمران

~~وافی کتابک خیر مکتوب أتی

~~بفصاحة و بلاغة و بیان

~~فیه من الغر الحسان أوانس

~~بیض اغرن علی نهی حسان2

~~أیقنت ان لم یبق لی أملی شفا

~~انفذته لی شافیا فشفانی

~~لازلت من صرف اللیالی فی ذری

~~أمن وأحرز مأمن وأمان

~~فی الاستعطاء من بمدوحه]

~~أبیات]

~~یا صاعدا فی درجات العلی

~~أنت الذی جاوزت حد المدی

~~و سابقا فی حلبة المجد

~~بالفضل و الافضال و الرفد

~~لم ترض فی جودک حتی تری

~~تعید إحسانک اذ تبدی

~~بهرت حتی کل ساری الدجی

~~کل الوری یسعون فی أمرهم

~~بنورک الباهر یستهدی

~~وسعی الدائم للحمد

~~و عدتنی وعدا وما أنت من

~~ففیم ابطاءک یا سیدی

~~یوصف بالاخلاف فی الوعد

~~ناجتنی النفس بان لیس لی

~~هل هو سهوأم علی عمد

~~قلت لها یا نفس لا تعجلی

~~من کشف هذا الأیر ms033 من بد

~~استمعی منی با عندی

~~ان ینجز الوعد قمن جوده

~~أولا و حاشاه فمن جدی

~~فی المدح]

~~شاعر النبی (ص) . و یحتمل ان یکون المراد به حسان بن اسعد اباکرب الحمیری من اعاظم تبابعة الیمن، الذی

~~کان موصوفا بر زانة العقل. وترجمته مذکورة فی الاعلام للزرکلی (ج 2 ص 187).

~~3. فی الاصل : "انفدته".

~~4. فی الاصل : "تبده.

~~6. فی الاصل : "یستهده.

~~بیتا

~~یا حاتما فی الجود والبذل

~~5. بهر (ع) ت الشمس: اضامت. و بهرالقمر: غلب ضوءه ضوه الکواکب.

~~وحاکما بالقسط والعدل

~~1، الغروب جمع الغرب: الدمع. والشان: العرق الذی تجری منه الدموع.

~~2. هو حسان بن ثابت الانصاری

~~10

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_85.png)

~~و ماجدا یسبق فی حلبة العلیاء والافضال والفضل

~~اتاک رب الناس کل الذی

~~تحب أن ثؤتی سوی المثل

~~ان قلت کل العلم فیه وان

~~فعلت کل العدل فی الفعل

~~الو نقص المطل عطایا الوری

~~جلت أیادیک عن المطل

~~نیت تمناه الوری دائما

~~والغیث یستجدی کدی المحل

~~أعد منک الدهر ذانجدة

~~رشحا للعقد و الحل

~~العلمه انک أهل لما

~~أعده ناهی من أهل

~~یا طیب أصل أنت فرع له

~~بورک من فرع ومن أصل

~~اصل رسا والفرع منه علا

~~حتی علی الجوزاء یستعلی

~~داعیک جزه آنت آبدیته

~~و أنت کل أفضل الکل

~~فان أناه منک جزه فقد

~~ینجذب الشکل الی الشکل

~~لازلت للراجی وللمرتجی

~~انفع من شمس و من ظل

~~قال فی جواب کتاب الصدر جلال الدین]

~~2 بیتا]

~~أتانی غدوة و الطبع کاب

~~و بی من لاعجات الشوق مابی

~~کتاب سرنی و أزال همی

~~و بشرنی بعیش مستطاب

~~و کنت حلیف شکوی من زمانی

~~فأشکانی قبورک من کتاب

~~کأنی کنت ذاهرم گؤود

~~قفزت بعود أیام الشباب

~~فلما أن نشرت الطی منه

~~وجدت الروض یکنف بالسحاب

~~أو الصب المکنی غاب عنه الحبیب فقیل أبشر بالایاب

~~کأن سواده فی الطرس خال

~~علی وجنات غانیة گعاب؟

~~نفی همی کان له مرورا

~~علی أخلاق منفذه العذاب

~~عید المرتقی عالی الجناب

~~جلال الدین ذی الحسب المزکی

~~2. الجوزاء: نجم ms034 یقال انه یعترض فی جوزالسماء، و الجوزاء برج من

~~بروج السماء.

~~2. فی الاصل: " کعوده. الکؤود بمعنی الصعب، عقبة کؤود ای صعبة شاقة المصعد. واکواد الشیخ: أرعش من

~~الکبر، شاخ و ارتعش. والعود: المسن من الابل والشاء.

~~4. الکعاب من الجواری: الناهد ثدیها.

~~1. رسا (ن): ثبت و رسخ فهو راس.

~~5. فی الاصل: "منفدهه.

~~81

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_86.png)

~~هو الصدر الذی مازال یلفی1

~~مرجی العفو مأسون العقاب

~~اذا ذکر الولی فصوب شهد

~~و ان ذکر العدی فصمیم صاب

~~نقی جیبه من کل عار

~~بریء عرضه من کل عاب

~~هیبته رقیب فی عداه

~~یذللهم بتخضیع الرقاب

~~یکاد لعدله یسقی جمیعا

~~ضعیفات السخال مع الذئاب

~~فیا من سیبه أجدی و أوفی

~~وأذهب للجدوب من الذهاب

~~بکفک مرقم یجری بناب4

~~علی غیر الأعادی غیر ناب

~~رفعت بخط المیمون قدری

~~فزال بذاک همی و اکتثآبی

~~وأعلی الکعب منی منک شعر

~~بدیع النظم معسول الخطاب

~~و لیس یجیب نظمک مثل نظمی

~~لعلمی بالقصورعن الجواب

~~حباک الله رب الناس عمرا

~~مدیدا دونه شیب الغراب

~~فی مدح الصدر

~~بی الحسن علی بن سائب

~~یتا

~~أسائل نفسی من لدفع النوائب

~~ومن ذا الذی یرجی لنیل الرغائبب

~~و من ذا الذی ان قد ألمت ملمة

~~اتی فکره ف دفعها بالعجائب

~~و من ذا الذی لا ینتجیه مؤمل

~~مواهبه الا انثنی غیر خائبب

~~و من ذا الذی ان کنت سمیت کفه

~~الدی السحب غارثها غوادی السحائب

~~ومن ذا الذی قدیستمد یراعه

~~ملوک الوری طرا لدفع الکتائبب

~~تنافسه بیض الصفائح کلها

~~اذا هزها فی الروع سود الذوائب

~~ومن ذا الذی ترجی الیه لفضله

~~من المنزل الأقصی نحایا النجائب

~~و من ذا الذی یدعوله کل شاهل

~~و یشکره من فضله کل غائب

~~و من ذا الذی اذ جد فی طلب العلی

~~یروح و یغدو مبدیا للغرائب

~~فی الاصل: ویلقی*.

~~شجر اذا اعتصر خرج منه کهیئة اللبن، عصارة الشجر

~~3. الذهاب جمع الذهبة: المطرة الغزیزة.

~~4. فی الاصل: "بنان*.

~~شانهم.

~~4 . دون هذا شیب الغراب، مثل معروف ذکر ms035 فی کتب اللغة.

~~7. فی الاصل : "غواری*.

~~8. فی الاصل: "یستعده.

~~2. الصاب و الواحدة صابة: شجرمر، وقیل هو

~~82

~~5. اعلی الله کعبهم: ای رق

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_87.png)

~~و من ذا الذی فی الخلق ألفی کالنهی

~~فقالت: هوالصدرالکریم أخوالعلی

~~بریئا سلیما من جمیع النوائب

~~أبوالحسن العالی علتیبن سائب

~~و قی الله من کل المکاره عرضه

~~و ساحته من حادثات النوائب

~~یارا کبا نحو اللوی مقبلا

~~تجتاب1 بالعیس متون الفلا

~~عج باللوی حییت من راکب

~~فحی عنی ذلک المنزلا

~~علک من أهواه تلقی هنا

~~فسله عن حالی لماذا سلا

~~لثن تسائل شجوات اللوی

~~أن لست أقضی حق أهل الهوی

~~وکل ربع تم رهن البلی

~~تنطق بالحق فقالت: بلی

~~عدی عدوی

~~أعدی عدوی من أحبائی

~~اماتتی منه و احیائی

~~و جنته الجنة لکنها

~~توقد نارا بین أحشائی

~~ما تنطفی من صوب هطالة

~~ثذرف من عینی وطفائی

~~وکیف لولا سحر عینیه أن

~~الا تنطفی التارمن الماء

~~رعی سواد اللیل لاینقضی اللیل و یرعی من سویدائی

~~أمرضنی طرفک لامسه

~~داء ولا بله من الداء

~~یمناه مست مرقما

~~والیمن یتبع مسه

~~خدمثه سبعة أبحر

~~یوما تقبل خمسه

~~لولم یؤثر لطفه المعسول لما سسه

~~ما اصفر لون یراعه

~~و بنان عیسی جسه

~~فی المدح]

~~بتا

~~1. اجتاب البلاد: قطعها.

~~2. عاج (ن) بالمکان. أقام فیه.

~~3. فی الاصل: "حلاه.

~~4. فی الاصل : "البلاه.

~~5. فی الاصل : هما تنطقی من صرب مطالة*.

~~6. الخمس: ضرب من برودالیمن.

~~7. فی الاصل: "حسبه". جسه: مسه بیده لیتعرفه.

~~83

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_88.png)

~~فلکم یسود کلما

~~أضحی یسود1 طرسه

~~أو یطلق الاسری به

~~فعلام یؤثر حبسه

~~أوینشر الموتی به

~~فالی م یسکن رسه

~~لاغرو منه نثرها

~~فالبحر همی غرسه

~~لازال یسمع همسه

~~یجری بکف سمیدع

~~تفدی جمیعا نفسه

~~کل النفوس تودلو

~~غلبت ثواقب رأیه

~~بدرالسماء و شمسه

~~(فی مدح الوزیر ربیب الدین]

~~بیتا

~~سلام بثل انفاس الخزامی

~~یفض ختامها ریح النعامی

~~تباکر روضها سحب بواک

~~یری فی ثغر بارقها5 ابتساما

~~یفوح ثراه کافورا و مسکا

~~و لیس یفوح شیحا أوثماما

~~سلام مشل ما ms036 یأتی حبیب

~~یبشر بالوصال المستهاما

~~وسیف الصبح شیم الی قراب

~~من الظلماء قارب أن یشاما

~~سلام کالمدام یفوح مسکا

~~تری فی جسم شاربها سلاما

~~وجدت اذا أصابت بطن کف

~~شمیم المسک من ظهرالسلاسی

~~یطوف بکاسها بدر ظلوم

~~بغرة وجهه یجلو الظلاا

~~علی من هام فی طلب المعالی

~~فأصبح بین اهلیها هماما

~~ربیبالدین من فاف البرایا

~~وراق بجود راحته الاناما

~~تستم ذروة العلیاء طفلا

~~فدوخها و مابلغ الفطاما

~~1. "یسوده فی المصراع الاول من السیادة وفی المصراع الثانی من السود.

~~2. کذا فی الاصل. ومی

~~اللغة: همی (ض) الماء اوالدمع: سال لایثنیه شیء.

~~الق هی ان ل اوالد ل الت اء ازمرة لیة الرح انها نور کنور ابنفسج ولیس فی الزد

~~اطیب ریحا منه.

~~4. النعامی: ریح الجنوب لأنها فی جزیرة العرب أندی الریاح وأطیبها.

~~5. فی الاصل: "بارمهاء.

~~6. الشیح: نبت سهلی رائحته طیبة قویة، و هو کثیر الانواع، ترعاه الماشیة. و

~~الثمام: واحدته ثمامة، نبت ضعیف لایطول.

~~7. القراب: غمدالسیف و نحوه.

~~8. السلاسی: کل

~~عظم مجوف من صغارالعظام مثل عظام الأصابع.

~~9. فی الاصل: "یجوده.

~~83

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_89.png)

~~له شرف عصامی و مجد

~~نوارثه تلیدا من قدامی

~~الاقل للحسود مقال صدق

~~تجشم نفسکالداء العقاما

~~تروم مداه فی نیل المعالی

~~رویدک انها صعبت مراما

~~تأخر عن مداه فلایسمی

~~شجاعا کل من هز الحساما

~~غدا للملک رکنا مستجارا

~~فمن آوی الیه لن یضاما

~~هوالبحر الذی یرجی و یخشی

~~فحدث عن علاه ولا ملاما

~~ان استمنحته صادفت عزا

~~او استعصمته الفیت لابا

~~نلوذ برأیه لما المت

~~خطوب ترعد الجیش اللها ما

~~له بأس اذا ما شام سیفا

~~یغادر فی جبین الدهر شاما

~~اذا ما عد أهل الجود مثن

~~بجودیدیه یفتتح الکلاما

~~رضیع المکرمات غذته طفلا

~~فلما أن نشا صاروا نداما

~~ذا ما زرته طلآبعز

~~حسبت فناءه البیت الحراما

~~سما فحما حمی شرف و مجام

~~فشرف مجده ساما و حاماء

~~جری فی کفه قلم علیه

~~أمور الملک تنتظم انتظاما

~~یراع انه أبدا یراعی

~~ظبا عضبا وأجنادا عظاما

~~یزیل السقم عن ms037 جسم الأعادی

~~یراع جسمه یشکو السقاما

~~نشا فی بحر یمناه فأضحی

~~الذلک ننثر الدر التؤاما1

~~یذود بنابه ان ناب خطب

~~ملم یعجزالسیف الهذ اما

~~ألا یا فرع دوحة أرض مجد

~~سما فوق السماء فلن ثراما

~~اذا ذکر الکلام بطیب عرق

~~فأنت هناک أوفاهم سهاما

~~اما وحیاة رأسک و هیمنی

~~یمین لا أخاف بها أنابا

~~قد استمسکت منک بحبل ود

~~قدیم ما وجدت له انفصاما

~~لوان الدهر هنأنی مرامی

~~و ملکنی لما أهوی الزمایا

~~لکنت بظل مجدک مستجیرا

~~اعللنی السلامة و السلاما

~~1 . القداسی: جمع القدیم و القدام، خلاف الحدیث.

~~آ. داء عقام: لایبرء منه.

~~3. اللام: الشدید من کل شیء.

~~24 . الشام جمع الشامة: الخال ای بئرة

~~سوداء فی البدن حولها شعر، اثر اسود فی الارض، نکتة القمر و هی الکلف الذی فیه.

~~5 الطلاب: الکثیرالطلب.

~~6. سام و حام: ابنا نوح (ع).

~~7. التؤام جمع التوءم، یقال: همانوءم و

~~هما توعیان.

~~8. الهذام: السیف القاطع.

~~85

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_90.png)

~~ولکن لیس دهری طوع أمری

~~ولو ترک القطا لیلا لناماا

~~فخذها انها حواء بکر

~~وقک کلما حطت لثاما

~~مبشرة بنعمی کل یوم

~~و بشری تستمدلک الدواما

~~فعش ما دامت الافلاک تجری

~~وما بلغت أهلئها التماما

~~فی مدح الصاحب الصدر مکین الدین]

~~52 بیتا)

~~شوقی اذا هب نسیم الصبا

~~یزداد من ذکر عهود الصبا

~~ویطرب القلب الی معهد

~~بالمنحنی کان لنا ملعبا

~~ان کان قد أجدب ربع به

~~فالد مع قد صیره معشبا

~~أبرقت4 العین لعلی اری

~~من نحوه برقا ولو خلباه

~~ان لاح لی برق فأهلا به

~~اونسمت ریح فیا مرحبا

~~آنشد کم بالله یا مرحبا

~~من الصبی قلبی الیهم صبا

~~سلوا نسیم الریح عنی سلوا

~~فهو أبی و الله أن یکذبا

~~هل شم یوما بعد هجرانکم

~~من ز قراتی نفسا طیبا

~~سقیا لعهد لم اکن ذاهبا

~~فیه سوی دین الهوی مذهبا

~~القلب فی عقد اسار الهوی

~~والعیش مشغول بحل الحبی

~~فواده عوده حبکم

~~فلا فأمسی فوده6 أشیبا

~~فلا رأی من وصلکم طائرا

~~ولا ابتغی ms038 من حبکم مرعبا

~~دعا خلیلی ملامی [و] ان1

~~آبیشما أن تدعا فاعزبا

~~1. قال المیدانی فی مجمع الامثال: "لوترک القطا لیلا لنام - نزل عمروین مامة علی قوم من مراد فطر قوه لیلا، فاثارواوا

~~القطا من اما کنها ، فراتها امراته طائرة، فنبهت المراة زوجها ، فقال: انما هذا القطا، فقالت. لوترک القطا لیه

~~لنام. یضرب لمن حمل علی مکروه من غیر ارادته.

~~2. المنحنی اسم موضع ذکره البغدادی فی مراصد الاطلاع.

~~3. المعشب: ذوالعشب، الکثیرالعشب.

~~. فی الاصل: "أبرقه.

~~5. الخلب: السحاب لامطرفیه فکانه یخدع، البرق الخلب وبرق الخلب: الذیی

~~یکون فی سحاب خلب.

~~6. فی الاصل: "فورهه.

~~7. فی الاصل: "ملامی ان.

~~8. فی الاصل : "فاغرباه بالغن المعجةة

~~والراء المهملة ولیس بصحیح، اذهو من: عزبالشی یعزب عزوبا، بعد و خفی.

~~وقد ترجمها ملخصا رشیدالدین الوطواط فی کتابه لطائف الامثال (ص 178).

~~وقال المفضل: اول من قال ذلک حذام بنت الریان وذلک ان... (الی آخرما قال مفصلا)*.

~~85

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_91.png)

~~ولا یغر نکما أنتی

~~أطاع سمعی ففؤادی أبا

~~حبب والله الی الهوی

~~کالجود و العلیاء قدحببا

~~الی مکین الدین ذی همة

~~تروم من فوق السهامطلبا

~~الصاحب الصدر الذی صدره

~~کالبر أو کالبحر أو أرحبا

~~فهو لمن أظلم بدر الدجی

~~وکفه الغیث لمن أجدبا

~~تتعب صدر الملک آراعه

~~فلم یحاول غیره مشعبا

~~ادرک شأو المجد حتی عملا الغارب منه و امتطی المنگبا

~~هو الذی قام لنیل العلی

~~فراض منه کل ما استصعبا

~~ما روضهآ غناء مشمولة

~~مسکیة الریح بأعلی الربی

~~ترجی الی حافاته سحرة

~~ریح النعامی عارضا صیبا

~~تنفی الصبا عنه القذی اذ غدا

~~خامر الجئجات والزینبا

~~ثم غدا الصبح بأنواره

~~یکشف عن صفحتها الغیهبا

~~یوما بأجلی منه خلقا ولا

~~أحسن منه لا ولا أطیبا

~~کارقم فی کفه مرقم

~~یردی الأ عادی نابه لانبا

~~یفری الی المشرق طورا به

~~و تارة یحمی به المغربا

~~ناظم ما یعیی الظیی نظمه

~~و ناظثم ما نثرته الظبی

~~منشأه البحر فلویثر الکؤلؤ من فیه لما أعجبا

~~أخرس الآ أنه ناطق

~~یظهر عن أسراره معربا

~~یعوم کل ms039 العوم فی ظلمة

~~ومن ضیاء یبتغی سبسبا

~~مستعدب ما مج من ریقه

~~و مستقاه لیس مستعذبا

~~یجری سریعا لردی للعدی

~~وللأحیاء ببذل الحبا

~~فی کف بسام بعید المدی

~~أبدع فی الجود اذاما حبا

~~کل ملم عاف المامه

~~مراجع من فوره اخیبا

~~1. فی الاصل. ذوفالمتن مبنی علی القطع کماقال ابن مالک فی باب النعت:

~~"و ارفع او انصب ان قطعت مضمرا

~~مبتدها اوناصبا لن یظهراه.

~~2 . فی الاصل. "الزن بناء والزینب: شجر حسن المنظرطیب الرائحة.

~~2. قوله . "لانباء جملة دعائیة من قولهم: نبا السیف عن الظریبة ای کل وارتدولم یمض ، ونبا السهم عن الهدف

~~ای قصر ولم یصبه.

~~4 و5. فی الاصل : الظبا.

~~87

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_92.png)

~~هوالکریم الألمعتی الذی

~~یریک ما جم وما غیییا

~~ان سریوما بالغنی کاسث

~~قصیر الحمدله مکسبا

~~عمت مساعیه فاحصاؤها

~~یعیی علی المطری ولو أسهبا

~~یا ایها الصدر الذی مذنشا

~~أصبح فی أفق العلی کوکبا

~~لثن سعی ذو همة فی العلی

~~فصرت فی نیل العلی مغربا

~~سبت أیادیک قلوب الوری

~~فاجعل أعادیک أیادی سبا

~~شوقی الیکم شوق ذی غلة

~~یرتاد من کل المنی مشربا

~~أو بلد أمسک عنه الحیا

~~فاستنزل الغیثت لکی یعشبا

~~اومعدم جدبه فقره

~~فسو لته التفس أن یتربا

~~أومدنف البس ثوب الضنا

~~فهمه الأکبر أن یسلبا

~~اتعبنی حمل صروف النوی

~~فاذ کر حزینا بالنوی متعبا

~~عوقنی الدهر ومن ذا الذی

~~صادف عما عاقه مهربا

~~أنت المنی والله لکنها

~~ابت صروف الدهر الآ الابا

~~دامت لک الأیام منقادة

~~تأتی بما تهواه بل أعجبا

~~فجفن حسادک منه بکی

~~وزند أعداعک عنه کیا

~~لاهب من عاداک من رقدة الغفلة باهب نسیم الصبا

~~فی مدح امین الدین]

~~44 بیتا

~~ملامک ان لی قلبا أبیا

~~یعالج فی الهوی صبرا عصیا

~~وکیف وکلما أظهرت لوما

~~سمعت من الهوی وحیا اخفیا

~~و هل ینحی ملامک قلب صب

~~اذاکان الغرام له نجیا

~~لقد أقریت* احشائی ببلوی

~~کأنی مبدع یفری الفریا

~~1. فی المعجم الوسیط: "وفی المثل: تفرقوا أیدی سباء و أیادی سباء ضرب بهم ms040 المثل فی التفرق ، لانه لما غرق

~~مکانهم و ذهبت جناتهم تبددوا فی البلاد، فاخذت کل طائفة منهم طریقا.* والنصب فی مفعولی "جعل* لم یظهر

~~لرعایة وزن الشعر.

~~2. کبا (ن) ت النار: غطاها الرماد والجمر تحته.

~~3. فی الاصل: "وحباه.

~~4 . فی الاصل : "حفیاء. والحفی: المکثر السؤال عن حال الرجل، الملح قی سؤاله، العارف الشیء حق معرفته.

~~5. افری الشیء: قطعه وشقه.

~~6. الفری: العجیب. یقال: فلان یفری الفری أی یأتی بالعجب فی عمله. و

~~فی القرآن الکریم: لقد جئت شیئا فریا، ای شیئا یتحیر فیه و یتعجب منه.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_93.png)

~~هیم ابحب ظنی فیه ضعف

~~و فی صید الأسود یری قویا

~~ولا یحنوة علی العشاق یوما

~~ویصنع من قدودهم الحنیا

~~تهادی فی لدات من ظباء

~~تغادر کل ذی رشدی غویتا

~~رشیق القد یر شقنی بسهم

~~أری فی وقعه قتلا وحیا

~~سوی من لواحظه سهایا

~~و یبدی من حواجبه قسیا

~~غرست الحب فی قلبی ولیدا

~~و من عینی جعلت له سقیاء

~~الا أعجب بقلب لیس یبقی

~~و یبقی غرسه غضا طریا

~~و هل أنا عنه فی کبری بسال

~~وقد عودت فی مهدی صبیا

~~شکوت الیه بتی و اکتثابی

~~فأطرق من تحیره ملیا

~~فقال اذا ادعیت العشق صدقا

~~فکیف تکون من شجو خلیا

~~تذلل للهوی جدا وشمر

~~الوجدک و اهجر العیش الرخیا

~~فآیة ذی الهوی لیست سوی أن

~~یکون لحب من یهوی شقیا

~~فکم من مدع ما لیس فیه

~~یروم لنفسه درجا علیا

~~وکم من معضل أعیا البرایا

~~غدایدعو أباحسن علیا

~~الیذکر فضله أو قلیز ره الذی یبغی جوادا ألمعیا

~~تجد من ذکره طربا نجیا

~~و من ألفاظه رطبا جنیا

~~قم بجنابه تر خیر مثوی

~~و زره تجد کریما أریحیا

~~کان رواعه1 بدر منیر

~~تغنشی نوره الغسق الدجیا

~~یظل بحمل أعباء المعالی

~~زکی القلب مضطلعا ملیا

~~اذا ما الحلی زان التاس أضحت

~~مناقبآه علی الدنیا حلیا

~~ذراه للعفاة3محط رخل

~~اذا حلوا به اختاروا ثویا

~~1. هام (ض) هیما وهیمانا: اذا احب المراة.

~~2. فی الاصل : "لحیواه.

~~3. فی ms041 الاصل: "و نصنع من قدورهم الحیا".

~~4. تهادی الرجل تهادیا. مشی وحده مشیأ غیر قوی متمایلا

~~یقال: جاء یتهادی بین اثنین: ای مشی و هو یعتمد علیهما فی مشیته.

~~الوحی: السریع العجل.

~~6. السقی: السحابة الشدیدة المطرء

~~السالی اسم فاعل من سلا الشیء (ن) : نسیه.

~~8. فی الاصل: "دعیت".

~~4. اشارة الی قول عمربن الخطاب. هقضیة ولا أباحسن فیهاء.

~~1. الرواء: حسن المنظر، ماء الوجه. یقال:

~~رجل له رواء

~~1. الدجی: المظلم.

~~12. اضطلع : قوی. و المضطلع: القوی.

~~12. العفاة

~~جمع العافی کل طالب فضل أورزق. یقال: کثرت علی الکریم عافیته، ای سؤاله وطالبو فضله.

~~89

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_94.png)

~~ومن ألقی الرحال بشط بحر

~~قلا عجب أن احتقر الرکیا

~~سری لنداه فی الآفاق ذکر

~~فکل الناس یدعوه سریا

~~وسافر فی البلاد علاه حتی الحداة بذکره تحدو المطیا

~~هوالندب2 الکریم و ماسواه

~~متی تدع الکریم یکن دعیا

~~تلمل فی أنامله یراعا

~~یروع به الحسام المشرفیا

~~صموت ماله نطق ولکن

~~بکی قس له حصرا وعیا

~~بکی فی الطرس فابتسمت ریاض

~~ثری الوسمی و اجتلت الولیا

~~جری بالضعف منه الذکر لکن

~~یغر بضعفه البطل الکمبا

~~ورد صریره صول الأعادی

~~فخروا ساجدین له بکیا

~~کوی بالناب قرنا مسمهرا،

~~متی یسطو و ناب السمهریا

~~وکست تری له سیفا صقیلا

~~ولا أحسست صونا جهوریا

~~جری فی کف أروع ذی سماح

~~یصیرکل ذی فقر غنیا

~~أعد الدهر بنه لکل خطب

~~ملم بالوری شهما ذکیا

~~یقول الصبح غدوة کل یوم

~~هنیا عیش زائره هنیا

~~یحل به أخوا فقر غدوا

~~و یرجع مثریا عنه عشیا

~~اعاذله علی بذل العطایا

~~القد کلفته شیئا قریا

~~و من یسطیع رد الصبح یوما

~~الی أقصی غییاهبه جلیا

~~أیا من ذکره شرف و فخر

~~لذکراه وکنت به حریا

~~تسامیالشهب نورالشمس فخرا

~~اذا ما کنت أنت له سمیا

~~امین الدین والدنیا جمیعا

~~و نفسی و الا قاصی والدنیا

~~1. الرکی جمع الرکیة: البئرذات الماء.

~~2. السری: صاحب المروءة فی شرف اوالسخاء فی مروءة، و هو

~~الماخوذ من السراة ای الارتفاع والعلوء السید الشریف السخی.

~~3. فی الاصل ms042 : "البدن". و الندب: السریع الی الفضائل، الظریف النجیب.

~~2. راعه الامر (ن) روعا

~~اعجبه.

~~4. هو قس بن ساعدة الخطیب الجاهلی المعروف الذی یضرب به المثل فی البلاغة و الحکمة و

~~و الموعظة الحسنة. وکان یعظ القوم فی سوق عکاظ.

~~6. فی الاصل: "الوسماءه. و الوسی. اول بطر

~~الربیع.

~~7. ماخوذ من القرآن الکریم: اذا تتلی علیهم آیات الرحمن خروا سجدا و بکیا (آیة 58 من سورة

~~مریم).

~~8. اسه اشتد و صلب، اعتدل کالرمح. و السمهری: الرمح الصلب.

~~. الشهم:

~~الذکی الفؤاد، السید النافذ الحکم.

~~1. فی الاصل : "اخام.

~~11

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_95.png)

~~سلیم العرض محمودا نقیا

~~اتم الله نعمته علینا

~~بعودک یاله عودا شهیا

~~و آتانا بطیب العیش فتحا

~~بینا مثل ما آتی النبیا

~~حباک الله رب الخلق طرا

~~الی رغم العدی عیشا رضیا

~~ت [ال] أشعار العربیة

~~بعون الله تعالی وحسن توفیقه

~~والصلوة علی نبیه محمد و آله أجمعین

~~91

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_96.png)

~~2

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_97.png)

~~اشعار فارسی

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_98.png)

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_99.png)

~~در مدح اتابک مظفرالدین اوزبک]

~~69 بیت

~~کار ملک و دین بحمدالله ببالا میرسد

~~رایت اسلام بر اوج ثریا می رسد

~~امن وعدل ازسروری گردن بگردون می کشد

~~فتنه و بیداد را افغان بجوزا میرسد

~~لشکر فتح و ظفر بینم پیاپی هر کجا

~~رایت منصور شاهنشاه والا می رسد

~~تاج اسلام آفتاب خسروان آن کزشرف

~~در علو با آفتاب او را محاکا میرسد

~~ازبک عالی گهر کز روی تعظیم و جلال

~~درگهش را فخر بر چرخ معلا می رسد

~~آن شهنشا هی که عدلش نورخورشید آمدست

~~کش اثرها هم بخشک و هم بدریا می رسد

~~وان شهنشاهی که از آثار جود و همتش

~~حظ اوفر هم به پیر و هم به برنا میرسد

~~آنکه هرساعت بسمع هاتف حکمش صدا

~~از جوانب هم سمعنا هم اطعنا می رسد

~~آنکه فیض فضل وتأییدو ظفر زی حضرتش

~~هر زمان از حضرت ایزد تعالی میرسد

~~جود دستش کان و دریا را بیغما میدهد

~~صیت عدلش تا بحد چین ms043 و یغما میرسد

~~رسم بیداد ازجهان برداشت پس گوینی چرا

~~عقل را وقتی هنوز آفت ز صهبا می رسد

~~آرزوی همسری با درگهش کرد آسمان

~~عقل گفت اوکیست کورا این تمنامی رسد

~~محض نادانی نوراین آرزو ازوی ولیک

~~هر زمان زو محنتی دیگر بدانا میرسد

~~درکه شه ملجا آزادگان عالمست

~~سروری بر آسمان درگاه او را میرسد

~~گر زرشک رای او غبنی رسد خورشید را

~~رای او را زان چه بیش و کم بهل تامی رسد

~~بر زمرد آن بود کو چشم افعی بر کند

~~زان حسداو را چه غم کر غم بمینا می رسد

~~آنچه روز بزم جودش با موالی می کند

~~وانچه روز رزم از تیغش باعدا میرسد

~~نز جفای چرخ اخضر آن تعدی میرود

~~نز وفای سعداکبر آن مواسا میرسد

~~15

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_100.png)

~~اوست دارای جهان کش ازره میراث و کسب

~~خانهآ اعظم اتابک را بدو هر روزو شب

~~خشش حاتم ورا چون می کند آهنگ بزم

~~عهد میمون ورا برعهد شاهان سلف

~~زپس پیغمبران بود احمد مرسل ولیک

~~خوشترین عهدیست عهد دولت میمون او

~~هر کجابر مقصدی عزمی مصم شد ورا

~~نیست استحقاق شاهی جزورا از خسروان

~~فتح ضم شد با عنان او چه غم باشد ورا

~~پیش کس وقعی نباشد آتش دجال را

~~دشمنش بر تخت خود گه گاه صفرا می کند

~~اوچومهرست وهر آن کودرسواد عالمست

~~هر زبانه کاتش تیغش زند در قلب رزم

~~سهم تیغ او عدو را میرباید جان زدور

~~دشمن مالست و دشمن مال دست و تیغ او

~~دشمن است ودوست اندرمالش ومالش مدام

~~هم بخالق شکر او هم زی خلایق نعمتش

~~ای عطابخشی که ازجوددودستت روزوشب

~~خود نه تنها مردم از جود کفت بابهرهاند

~~این چه نعمتهاست بارب کزحسامت روزرزم

~~دولت و ملکت باستحقاق یزدان میدهد

~~خسروا داعی دولت را دعای دولتت

~~دردعای تست هرسویی زبانی برتنش

~~چون کندمدح توانشاجان فزاید همچنانک

~~دارد از گردون دون پرور شکایتها بسی

~~هر ms044 هنر پیوسته درصفرا ودرسودا ازوست

~~عدل کسری فر خسرو ملک دارا میرسد

~~نوبنو اقبال و عزی آشکارا میرسد

~~فر افریدون ورا چون روز هیجا میرسد

~~بیشی آمدگرچه خود اکنون بمبدامی رسد

~~آدم از بهر وجود او بحوا میرسد

~~آخرخوان خورش نوبت بحلوا میرسد

~~گفتمی موسی بکوه طور سینا میرسد

~~گر بشاهان خسروی کسبا و ارتا میرسد

~~گر شکوه دشمنش تا چرخ اعلا میرسد

~~چون وثوق آمد که مهدی با مسیحا می رسد

~~وانگهی کارش از آن صفرا بسودا میرسد

~~مرورا سودای مهرش تا سویدا میرسد

~~شعله اش سوزنده تا در قلب دریا می رسد

~~تا نگوبی تیغ او تنها به تن ها میرسد

~~وین دودایم رأفت و آفت هویدا میرسد

~~بهر] این را زاری آن را زر و کالا می رسد

~~روز روشن تیره شب پنهان و پیدا میرسد

~~اهل هفت اقلیم را آلا و نعما بی رسد

~~کز توشان نعمات بینقمت مهنا میرسد

~~بی توالی نوبنو زی وحش صحرا میرسد

~~بدسگالان را ازین دولت تماشامی رسد

~~بر زبان مفرد و بر طبع تنها میرسد

~~وزملک آمین و تحسین گاه انشا میرسد

~~وامق دلداده پنداری بعذرا میرسد

~~زانکش ازوی زخمهای بیمحابا می رسد

~~بی هنر را زو همه صفرا و بیضا میرسد

~~1. اصل : "گفتنی".

~~1

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_101.png)

~~میزند بر رقعهآ حسرت ورا شه رخ بسی

~~نی که شهماتش پیاپی پیل بالا امی رسد

~~ملجا او درگه میمون نست از جوردهر

~~ترس دور افتد ازآنکس کو بملجا می رسد

~~حامی او همت عالی میون توبس

~~ختم اولیتر چو شرح حال اینجا می رسد

~~تا سه فرزند جهان را پرورش درحکم حق

~~دایم از چار امهات و از نه آبا می رسد

~~تا ابد حکم تو بر هرشارده بادا روان

~~نظم از بیم ملال اینجا بمنها میرسد

~~در مدح خسرو مطفرالدین اوزبک]

~~6 بیت

~~ای عارض ولب تو رشک بهشت و کوثر

~~از عرض طرهآ تو باطیره مشک و عنبر

~~همچون خم ms045 چلیپا زلف تو کفر پیرا

~~همچون دم مسیحا لعل تو روح پرور

~~رخسار چون گل توگرچه نهاد خارم3

~~صد نوبر است جان را زان قد چون صنوبر

~~در دار ملک خوبی خطبه بنامت آمد

~~در دار ضرب رویم عشقت چرا زند زر

~~دل هست تنگ وغمهاد روی فراخ از آن سان

~~کاندر دهان تنگت خروارهای شکر

~~درچشم من خیالت رست آنچنان که گویی

~~برطرف جویباری سرویست تازه و تر

~~از بهر صید دلها وز بهر بند جانها

~~ز لفت ز مشک و عنبر زنجیر کردوچنبر

~~زنجیر از پی داد آویختند وقتی

~~بهر ستم چراکرد آن طرهآ ستمگر

~~خطی است عارضت را زیبا و خوش ولیکن

~~افسوس اگر نبودی خطی چنان مزور

~~آینهایست روشن آن عارض منقش

~~بنموده عکس زلفت مانند خط بدو در

~~خوش نکته ایست یعنی از بهر قوت وقوت

~~بیمار را مزور بس لایقست و درخور

~~دادی زمان که یکششب کامی دهم دلم را

~~جانم رسید برلب زین وعدههای بیبر

~~عمرم بغم سرآمد عیشم به تیرگی شد

~~تا شد چو روز روشن کان عشوه بودیکسر

~~بردی بجور و خوبی گوی از بتان گیتی

~~چون شه بعدل ورادی از خسروان دیگر

~~کشورستان عالم اقلیم بخش اعظم

~~بهرام دشمن افکن خورشید سایه گستر

~~1. در برهان قاطع گفته: * پیل بالا با بای ابجد بر وزن میرلالا. توده و خرمن کرده و بسیار را گویند، و کنایه از بلند و

~~عظیم جثه هم آمده است*.

~~2. شارده بر وزن فاعله: سرکش و نافرمان و رمنده.

~~3. در برهان

~~قاطع گفته: *خار نهادن معروف است و کنایه از نافرمانی و جفاکردن هم هست.

~~2. اصل : "قنده.

~~5. در بهار عجم گفته: *مزور و مزوره بالتشدید: طعام بیگوشت که اسفناج و گشنیز و

~~مثال آن در آن کنند و بخورد بیماردهند. ملاطغرا:

~~وهری بیمار عرضی میتوانی بعشدن

~~سبزیی گر از زمرد در مزور میکنی*.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_102.png)

~~تا کی زخواب نوشین ای ساقی سمنبر

~~آواز نوش در ده از ms046 خواب سربرآورر

~~این تیره خاکدان را جز بادنیست حاصل

~~در جام روشن افکن آن خام همچو آذرر

~~دی رفت وکار فردا ماندست در مشیت

~~امروز کاندر اوبی درکام دل بسر به

~~هردم که بگذرانی درلذتی و عیشی

~~گرزانکه هوشنندی آن دم ز عمر مشمر_

~~گاورس زربرون کن ازخم که مرغ شبگیر

~~از بهر لجهآ نور آورد بیضه در پره

~~با پکر پیاله جز روح می نزیبد

~~زیرا ندارد آبی بی روح هیچ پکر

~~غم کیست دشمن تو، می چیست دشمن غم

~~چون مرد اسیرغم شد نگزیرذش ز غمخور.

~~هنگام صبح میکش ازدست ساقی خوش

~~بامطربی خوش الحان بربانگ عود ومزهر

~~هرچند شرع و دین شد منکر برین سخنها

~~گویند تاکی آخر زین گفته های منکر

~~دادم جوابشان من کاین رخصه نیست الآ

~~در بزم شاه عادل بر پادشاه صفدر

~~خسرو مظفرالدین ازبک که هست او را

~~قیصر کمینه بنده خاقان کهینه چاکر

~~در عدل گستریده اندرجهان گشودن

~~هم جایگیر کسری هم ثانی سکندر

~~در عدل همچو کسری مشهورهفت گیتی

~~در ملک همچو دارا دارای هفت کشور

~~از چار حرف نامش معلوم میشود کو

~~بر چارحد عالم فرمان دهد سراسر

~~چون بازکیرد از هم شهپر همای عدلش

~~با باز انس گیرد هم کبک و هم کبوتر

~~بر کین بدسگالش مهر سپهر روزی

~~سر بر نزد ز مشرق الاکشیه خنجر

~~ای آنکه دست قدرت دردست ملک ودولت

~~برفرق آفرینش بنهاد چون تو افسر

~~ای گرد موکب تووی نعل مرکب تو

~~این طوق گردن خان وان کحل چشم قیصر

~~در حرف خنجر تو کسر عدوست مدغم

~~در نصبرایت تو فتح است ونصر مضمر

~~تا خطبهآ ثنایت خواند بشرح کیوان

~~درشش جهت نهادست این هفت پایه منبر

~~کوس تو رازگفته درگوش هفت گردون

~~رمحت سنان نهفته ذر چشم هفت اختر

~~صاحب نظر چو بیند خوش منظر توگوید

~~این عقل بین مجسم آن روح بین مصور

~~از فرط عدل تودین با پهلوییست فربه

~~وز فیض ms047 جود نو کان با کیسه ایست لاغر

~~چون کرد عزم جنبش بحر محیط جودت

~~تا فقر دیدگان را فیضش کند توانگر

~~سین سکون نگردد پیرامنش وگرخود

~~ملآح زورق او دارد زکوه لنگر

~~1. در آنندراج گفته: "گاورس بهفتح واو و سین مهمله، فارسی، غله ایست، به فارسی ارزن و به هندی چینه

~~نامنده

~~2. در اصل چنن است، و شاید راح باشد به معنی شراب.

~~3. مزهر به کسر میم و فتح

~~هاء به معنی عود است. درمنتهی الارب گفته: "مزهر کمنبر چوبی که بدان میزنند و مینوازنده.

~~68

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_103.png)

~~گوهر همه ز دریا خیزد ولیک تیغت

~~دریای خون براند از چشمه های گوهر

~~روزی که روی میدان دارد زخون گردان

~~گاهی قبای گلگونگاهی نقاب احمر

~~زبیم نوک نیزه از سهم زخم ناوک

~~نبود قراب خنجر الآرقاب و حنجر

~~ز بیم کرده دلها از سینهها تبرا

~~وز سهم گننته جانها با حلقها محاور

~~چون سرشمارگردد از نیزه سطح گردون

~~چون خارپشت گردد از نیزه خط محور

~~تا حشرگاوماهی زیر زمین نماند

~~هم شکل [گاو] برتن هم نقش میخ برسر

~~آن روز دشمن تو از تیغت آن ببیند

~~کان ذوالحمارا دیدست از ذوالفقار حیدر

~~گر خود نباشد الآبیش از قضاش هیبت

~~ورخود ندارد الآ بیش از ستاره لشکر

~~روزی که بهر عشرت آهنگ بزم داری

~~نظاره زیبد آنجا سگان هفت منظر

~~بر عرصهآ بساطت شاهان کاردیده

~~در خدمت سریرت خوبان یاسمن بر

~~بر کف نهاده صهبا تر کان روس و یغما

~~بربر نهاده بربط خوبان چین و بریر

~~زنور روی ساقی تشویر خورده رضوان

~~وز رنگ و بوی باده در رشک مانده کوثر

~~باده چو روی ساقی غم کاه و شادی افزا

~~ساقی چو طبع باده اندهزدا و غم بر

~~ای دیده گر ندیدی دریا میان زورق

~~در بزم شاه بنگرمی در میان صاغر

~~شادی نگر بعالم با هفده خصل عذرا

~~انده بزن بگیتی چون مهره در مششدر

~~درجوداگرچه دستت همواره در فشاند ms048

~~لیکن بود در آن روز از مهر درفشان تر

~~شاها اگر چه داعی از دست بوس میمون

~~حروم شد چوخفاش از نور چشمهآ خور

~~1. در منتهی الارب در مادهآ حمر گفته: "ذوالحمار لقب اسود عنسی کذاب که دعوی نبوت کرده بوده..". در

~~تاج العروس در مادهآ حمر گفته: "ذوالحمار هوالاسودالعنسی الکذاب و اسمه عبهلة و قیل له الاسود لعلاط

~~أسود کان فی عنقه و هو المتنبیء الذی ظهر بالیمن کان له حمار اسود معلم یقول له اسجد لربک فیسجد له، و

~~یقول له ابرک فیبرک*. چنانکه در شرح حال اسود عنسی آمده، پیغمبر(ص) دستور قتل او را به مسلمانان یمن

~~داد، تا آنکه یکی ازایشان او را غیلةآ کشت، و قتل او یک ماه پیش از وفات پیامبر واقع شده است. بنابراین

~~جنگی بین او و علی (ع) رخ نداده. لذا شاید کلمهآ "ذوالحماره در اصل "ذوالخماره بوده است. در منتهی الارب

~~درمادهآ خمر گفته. *ذوالخمار لقب اسب مالک بن نویرة، و اسب زبیرین عوام در جنگ جمل، و لقب عوف بن

~~ربیع بن ذی الرمحین بدان جهت که در جنگ جمل معجر زن خود پوشیده کارزار کرده بود، و بساکسان را نیزه

~~ده، تا آنکه از هر کسی پرسیده شدی که تو را که نیزه زد ؟ گفتی ذوالخماره. در تاج العروس درمادهآ خمر همین

~~مطالب را مفصل تر نوشته است، بهرحال تفصیل بیشتر این کلمه و تطبیق آن با شخص موردنظر به عهدهآ خود

~~اهل تحقیق است و در اینجا بیش از این ضرورتی ندارد.

~~اصل: وبدن

~~آ. دربارهآ "هفده خصل عذراه در آینده توضیح خواهیم داد.

~~4. در برهان قاطع گفته: "مهره در ششدر بودن: کنایه از محبوس بودن و عاجزشدن باشده.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_104.png)

~~اندرضمیر روشن دارد سخن بمدحت

~~چون همت تو عالی چون نعمت تو بهی

~~گر باشدش قبولی در حضرت مبارک

~~هر دم بمدحت آرد از باغ طبع نووی

~~زین سان سخن که گفتم اندر ثنا و ms049 مدحت

~~سحر حلال داند هر کو بود سخنو

~~تا صحن باغ وبستان از ابر و باد نیسان

~~بادا بهارعمرت تا روزحشرتازه

~~برگوش وگردن او از ملک بسته زییور

~~عمرت مدید و کامل بلکت بسیط و وافر

~~ذاتت صحیح و سالم خصمت تقیل و ااایتر

~~هم سکه را زنامت هم خطبه را زذ کرت

~~هرلحظه زینتی نوتا صبح روز محتشر

~~درمدح خسرو مظفرالدین اوزبک

~~56 بیت]

~~ای رخ گلرنگ تو طیرهآ باغ ارم

~~طرهآ لعل لبت مهره و افعی بهم

~~خال توتا نقطه شد بر سرنون خطت

~~بر من از آن نون وخط هیچ نگردد قلملم

~~در غم خال وخطت کم غم وشادی ازوست

~~بیخودم از نیک و بد فارغم ازخال وعمم

~~عارض تو اطلسی است آتشی آبدار

~~صانع قدرت برو بافته متکین علهم

~~صبح وشب تیره را نیست بهم دوستی

~~شب نبود پایدار چون که زند صبح دمم

~~عالم حسن ترا هردو بهم جمع شد

~~از سر زلف و رخت مسکن شادی عدمم

~~همچو جمال توشد عشق از اندازه بیش

~~الیک زجوروجفا هم نکنی هیچ کمم

~~تیرگی روز من زان رخ روشنشناس

~~راستی کار من زان سر زلف بخم

~~گرشنوی ناله ام گویی از آنم چه باک

~~ورکنم از غم فغان گویی از آنم چه غم

~~مجلس ازغم مراست روزوشب آراسته

~~گر سردرد دلیت هست برنجان قدم

~~ازستم و جورتست غمکدهآ دل خراب

~~همچو ز تیغ مل عالم جور و ستم

~~خسرو خسرو نژاد شاه بظفر که اوست

~~پادشه ملک بخش خسرو عالی همم

~~مهر ستاره هنر ازبک عالی گهر

~~همچو پدر نامور در عرب و در عجم

~~آن خلف دودمان چشم و چراغ کیان

~~خوانده ورا خسروان شاه و ولی النعم

~~از سر اقبال و بخت وزره سیراث و کسب

~~کرد مسلم جهان همچو فریدون و جم

~~خسرو خورشید رای مشتری باه روی

~~فخر ملوک جهان پشت و پنباه ام

~~بستده ملک ازشهان روزطعان و ضراب

~~داده بخواهندگان وقت ms050 سخا وکرم

~~105

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_105.png)

~~دشمن او صیقلی است تیغ چو نیل ورا

~~چهرهآ آتش فشان شسته بآب1 بقم

~~گر هنرش بشمری وقت هنرپروری

~~دم مزن از چون وچنددرگذر از کیف و کم

~~ای مدد ایزدت همدم اقبال و بخت

~~وی ظفر و نصرتت همره خیل و حشم

~~مهر اگر نیستی مسکن او آسمان

~~ماهی اگر نامدی منزل او قعریم

~~جود تو نگذاشتی روز سخا پروری

~~در کف خورشید زر بر تن ماهی درم

~~از کرمت زائران دیده فنون نعیم

~~وز نعمت سائلان یافته گنج نعم

~~در ره جود و سخا پیش کف راد تو

~~همدم یکدیگرند هر دوسؤال و نعم

~~آیت کسر عدو رایت مرفوع نست

~~زانکه همه فتح شد با سر تیغ توضم

~~روزوغا آفتاب روی کشد در نقاب

~~صعب شود زنده را دم زدن از موج دم

~~نوک سنانها کشد از نم خون سران

~~بر سپرمه نشان بر رخ گردون رقم

~~زهره ز بیم سنان سنگ شود در جگر

~~دل زنهیب اجل خون شود اندرشکم

~~مهر از آن شر وشور برنکشد تیغ نور

~~صبح از آن بیم و ترس برنفرازد علم

~~مضغه شود ناشکیب زان وجل اندر رحم

~~طفل بشیر از نهیب روی نهد در هرم

~~کرده روان خطها تیغ بخونسران

~~زانکه بود نیزه ها در کف گردان قلم

~~بینی از انبوه مرد روی زمین پر زشیر

~~یابی از انبوه رمح معرکه همچون اجم

~~صولت تو آن زمان با عدوت آن کند

~~کان نکند با شکار حملهآ شیر دژم

~~مجلس تو روز بزم چون شود آراسته

~~زیب ندارد بها[ر] قدر ندارد ارم

~~در هوس مجلست زهره نباشد عجب

~~گرکند آهنگ خاک بهر ادای نغم

~~آنت نکومجلسی دل شکر و جانفزای

~~رود و میش مفتتح عیش و طرب مختتم

~~کس نکند اندران روزمبارک نشان

~~نوحه مگرچنگ ونای ناله مگر زیر و بم

~~گشته ز نظارگان بزم پر ازبت پرست

~~دل بشکر ریز میکرده نکاح نشاط

~~برده زیاد همه ms051 لنت رود و شراب

~~کامد بوس شهان که ز در افشان شاه2

~~وز رخ خوش منظران روی زمین پرصنم

~~جان بسماع غنا داده طلاق الم

~~1. بقم به فتح باء و قاف درختی است که از آب آن در رنگرزی پارچه استفاده می کنند، و در عریی قاف آن را مشدد

~~مینمایند. در برهان قاطع گفته: *بکم بر وزن و معنی بقم است، و آن چویی باشد سرخ که رنگرزان بدان چیزها

~~رنگ کنند، و بقم معرب آنست، و با کاف فارسی هم آمده است".

~~2. دراصل این مصراع به همین شکل است، تصحیح آن میسر نشد.

~~نام ثواب و عقاب یاد حدوث و قدم

~~تا شد خاک زمین محترم و محتشم

~~10

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_106.png)

~~ای شده درگاه تو مقصد خلق جهان

~~زانکه بکیتی خوداوست جای امان چون حرم.

~~عهد همایون تو اشرف کل العهود

~~عقل بدوکرده یاد خیر جمیع القسم(2)

~~صاحب جیش تراگفته فلک لاتخف

~~بخت ولی ترا گفته قضا لاتنم

~~فضل الیف دلت جود ندیم کفت

~~نیست ازینت ملال نیست از آنت ندم

~~رسم کرم درجهان از توتوان دید و بس

~~ورنه به بستانها نیز بروید کرم

~~بندگی درگهت خبل متین آمدست

~~نیست بگیتی دگر بهتر از آن معتصم

~~طرفه نباشد گر از هیبت عدلت شود

~~باز نگهبان کبک گرگ شبان غنم

~~ای بجهان حکم نو همچو قضا ممتل

~~وی شده فرمان تو همچو قدر مرتسم

~~بندگی از جان ودل داعی آن دولتست

~~بر لب او جز دعات مینرود لاجرم

~~گر شرف دست بوس مینشود روزیش

~~هست همه بر دعات روز و شبش مقتسم

~~کام دلش چونکه جزمدح وثنای تونیست

~~در دهن کام او نوش بود طعم سم

~~گر بخلاف مراد کرد بکنجی مقام

~~گنج دعا و ثنات هست ورا مغتنم

~~تا که بود عقل و نفس باعت هرنیک وید

~~تا که بود جود و بخل داعی هرمدح وذم

~~باد ترا عقل کل پیشرو عزم و حزم

~~نصرت و فتحت ms052 مدام باخول و با خدم

~~خیل ترا پیشرو رایت امن و امان

~~خصم ترا جانستان لشکر نور وظلم

~~ترکیب بند

~~درمدح مطفرالدین اوزبک]

~~68 بیت]

~~گلست عارض رخشندهآ تو یاسمن است

~~که هم برنگ گل و هم ببوی یاسمن است

~~برنگ و بوی گل عارضت بشکل قدت

~~نه گل بود بگلستان نه سرو در چمن است

~~مرا شکست سر زلف تو که سرتاسر

~~همه گره گرهست و همه شکن شکن است

~~بزیر هر گرهش درمیان هر شکنش

~~قرارگاه دل دل شکسته ای چو من است

~~زچین زلف تویغما دهد نسیم صبا

~~هر آنچه تعبیه در ناف آهوی ختن است

~~1. اصل: "جمع".

~~2. کرم به فتح کاف و سکون راه به معنی انگور و درخت انگور و باغ انگور است. در اینجا به رعایت قافیه به فتح

~~راء خوانده میشود.

~~. در اقرب الموارد گفته: "الخول جمع خولی -ما اعطاک الله من النعم و العبید و

~~الاماه و غیرهم من العاشیة ، ماخوذا من التخویل، وهو یستعمل بلفظ واحد للجمیع و ریما قیل للواحد خائل".

~~102

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_107.png)

~~ز زلف ساخته ای دام ودانه ای از خال

~~که نیست دانه ولی دام عقل مردوزن است

~~غلام هندوی آن خال زنگیم که ورا

~~همیشه بردل و جان تر کتاز و تاختن است

~~مثشال صورت آن زلف وخال در چشم

~~مثال دیدهآ یعقوب و بوی پرهن است

~~بخون من خطی آوردهاند هر دو ولیک

~~چه باک از آن نه بتوقیع خسرو زمن است

~~خدایگان جهان شهریار روی زمین

~~قوی کنندهآ پشت هدی مظفر دین

~~زشادی است مرا در غم نو بیزاری

~~بسر نمیشودم بیرخ تو بیزاری

~~توبی وکام دل و روزناز و نوشین خواب

~~من و فراق و شب دیر یازو بیداری

~~زبس که دیدهآ من گشت گرد لعل لبت

~~ببین که بر چه صفت می کند گهرباری

~~زبس که داشت می چشم مست تودل من

~~کشد بمستی چشمت سپر زهشیاری1

~~زعارض تو بدیدم سپید کاریها ms053

~~عفاالله آخر زلفت که گه گهی میلی

~~کنون رسید بخط نوبت سیه کاری

~~بدید باد صبا را که گرد او میگشت

~~کند بسوی وفا با همه نکوساری

~~بداد مایه ورا تا رود بعطاری

~~برایگان چومنی را همی فروشی و من

~~ترا هنوز بجان میکنم خریداری

~~من و تراست مسلم چنین خرید و فروخت

~~چنانکه خسرو آفاق را جهانداری

~~خدیو اعظم خورشید خسروان جهان

~~که سخن چو زشیرین دولب شکرریزی

~~چوجد و عم و پدرشاه و قهرمان جهان

~~چه شورها که زصاحبدلان برانگیزی

~~حریف عافیت آنگه بگوشه بنشیند

~~که تو زخواب بعزم صبوح برخیزی

~~چه ترکتازکه زلف تراست بر دلها

~~ندید هندوکی کس بدان دلاویزی

~~چو طرهآ تو نباشد فلک بدل شکنی

~~چو غمزهآ تو نباشد قضا بخون ریزی

~~چرا چو گل ننماید لبت همه نرمی

~~نه آن بود همه کت غمزه دل کند مجروح

~~چو خار چند کند غمزهآ تو سر تیزی

~~چنان سزد که زلب نیز مرهم آمیزی

~~چوصبح پرده دری چون شفق شوی خونخوار

~~چو مهر تیغ زنی چون سپهر بستیزی

~~نه رسم وعادت دلجوئی ووفاست چراست

~~ز عدل شاه جهانگیر می نپرهیزی

~~جهانستان و جهان بخش چون سکندر و جم

~~سر ملوک عرب خسرو ملوک عجم

~~1. اصل : "سیرده.

~~103

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_108.png)

~~بحد مشرق و مغرب رسید فرمانش

~~غلام گشت نه افلاک و چار ارکانش

~~سکندر دوم آمد که خاک درگه اوست

~~چنان عزیز که شد بنده آب حیوانش

~~نمود شیر فلک ترس و رشک برد سپهر

~~ز شکل شیر بساط و زطاق ایوانش

~~هرآنچه طول زمین است وهفت اقلیمش

~~هرآنچه عرض سپهراست و هفت میدانش

~~نه ملک آن سزد از بهر بخشش دستش

~~نه گوی این ز در التفات چوگانش

~~خری که ملک ورا خصم شد ز بد کیشی

~~هرآنکه پای ورا داد همچو دامن بوس

~~بزارکشت فلک همچوکار فرمانش

~~چو همتش کند آهنگ دفع حادثه ای

~~برآورید سعادت سر از گریبانش

~~که کس ز غایت زرقی ms054 ندید پایانش

~~چه اعتماد کند بر سعادت انجم

~~چه التفات نماید بچرخ و دورانش

~~زمانه ازدل و ازجان هوای او دارد

~~فلک بتابعت حکم و رای او دارد

~~جهان به تیغ ستانی به تازیانه دهی

~~زتست بر سر اسلام تاج قوت و عز

~~برین صفت بود آیین و رسم پادشهی

~~هرآنکه بست قبا برخلاف دولت تو

~~از آن نهاد خدا بر سر تو تاج بهی

~~شب بلاکه مرآن را امید روز نبود

~~به بیسری برسد عاقبت ز بی کلهی

~~چو اخترند شهان بر سپهر دولت و ملک

~~بدولت تو بدل شد بصبح روز بهی

~~هرآنکه کرد بگیتی قبول نشو و نما

~~بر آن سپهر تو مانند آفتاب و مهی

~~می وفای تو نوشید تا بنرگس مست

~~و یا نهاد پس ازکون روی در سیهی

~~سری که داد غرور خلاف تودهرش

~~قبای بندگیت بست تا بسرو سهی

~~کدام چشم که درملکت از حسد نگریست

~~بشیشهآ نهی اندود زانکه بود تهی

~~که نه سپیدی او گشت پردهآ سیهی

~~موافق توز اقبال تاجدار آمد

~~سر مخالف ملک تو تاج دار آمد

~~چو آفتاب جلال تو روی بنماید

~~چو خیل عزم توجوزا صفت کمر بندد

~~بنور عدل سواد جهان بیاراید

~~بخاک پای تو بر آفتاب بالد روی

~~چو آفتاب جهان را به نیغ بگشاید

~~اگر چه سر ز بلندی بر آسمان ساید

~~بنوروسایهآ چهرت جهان چومستغنی است

~~ز مهر اکر نبود نور و سایه هم شاید

~~هرآن کسی که نظیری کند ترا اثبات

~~ز روی جهل بگل آفتاب انداید

~~فضیلتی که بر انجم از آفتاب آمد

~~ز نور رای تو بر آفتاب میآید

~~102

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_109.png)

~~جهانیان بوجود تواند آسوده

~~ز آفتاب همه نیک و بد بیاساید

~~نتیجهآ گهر تیغ تست عدل آری

~~ز آفتاب همه نور و روشنی زاید

~~ترا چه مدح کنم وصفت ازچه سان گویم

~~چو آفتاب بگفتی دگر چه درباید

~~نراست از همه شاهان و خسروان جهان

~~سخای حاتم طائی ms055 و عدل نوشروان

~~شها بزیر نگین تو هفت کشور باد

~~مطیع امر تونه چرخ و هفت اختر باد

~~چو آفتاب جهانتاب چتر میمونت

~~چنانکه نور فزایست سایه گستر باد

~~قضا که چرخ. بزیر فلک مسخر اوست

~~ترا بهر چه بود کام دل مسخر باد

~~چو کعبه قبلهآ آمال گننت خاک درت

~~همیشه نجح مقاصد ز خاک آن در باد

~~همیشه تا ببد و نیک روز و شب گذرد

~~شبت زشب به و روزت ز روز خوشتر باد

~~همیشه تا که بهر بزم صاغراست و شراب

~~ز مهر و ماه ببزمت شراب وصاغر باد

~~نصیب توزخدایی که مالک الملک است

~~دوام عمر خضر دولت سکندر باد

~~نصیب داعی دولت زجود و مکرمتت

~~همیشه نعمت و تشریف و اسب واسترباد

~~چنانکه مملکت این سرا میسر نیست

~~همانت مملکت آن سرا میسر باد

~~(تر کیب بند]

~~در مدح مطفرالدین اوزبک]

~~68 بیت]

~~ای روی خوش تو فتنهآ چین

~~زلفین ترا ز مشک پرچین

~~زلف تو چوشام مشک پای

~~لعلت چو سپیدهدم کهر چین

~~مشکت همه چین ولی نبوده

~~الودهآ ناف آهوی چین

~~در چین چه عجب اگر بود مشک

~~در مشک غریب تر بود چین

~~رخسارهآ خوب و در دندانت

~~ماهی است درو نهاده پروین

~~در پروین ماه نیست طرفه

~~پروین در ماه نادرست این

~~شیرین لبت ار چه تلخ گوید

~~کم نیست مرا زجان شیرین

~~تیهو نبود اسیر شاهین

~~جزشاه جهان مظقرالدین

~~جور توکه باز دارد از من

~~زین سان که دلت اسیر عشق است

~~1. اصل. *در کاهه.

~~105

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_110.png)

~~اج الاسلام خسرو راد

~~کز دولت اوست عالم آباد

~~یکسر همه سر کشی و نازی

~~کارت همه کبر و سرفرازی

~~درطبع تونیست دل فروزی

~~با خوی تو نیست دلنوازی

~~راضی نشوی بغارت دل

~~چون میل کنی به تر کتازی

~~بیچاره کسی بود که بندد

~~دل در تو بطمع چارصازی

~~بازیست بر توخون عشاق

~~این نیست طریق عشق بازی

~~یک راه نیاز ms056 عاشقان بین

~~غره چه شوی به بینیازی

~~باکس نکند وفا نکویی

~~آن به که به نیکویی ننازی

~~سر پر خطرست در ره عشق

~~دریاب که نیست کار بازی

~~وین خود زکجاشود مسلم

~~در دولت شهریار غازی

~~دارای جهان مظفرالدین

~~خاک درش افسر سلاطین

~~دل عشق تراست حلقه در گوش

~~جان مهر تو دارد اندر آغوش

~~آن در هوس لب تو بیخویش

~~وین از پی چهرهآ تو مدهوش

~~بر دوخته از همه جهان چشم

~~چون حلقه نهاده بر درت گوش

~~یک دم نکنی از آن کسی یاد

~~کت می نکند دمی فراموش

~~گر ترک زره ورست پس چیست

~~زلف تو چو هندوی زره پوش

~~ورمستان بیهشند چشمت

~~مست است دلم چراست مدهوش

~~با دلشدگان عشق پرور

~~در عیش فرا و در طرب کوش

~~امروز که فرصت است دریاب

~~نقدی داری به نسیه مفروش

~~درجام بلورکن می لعل

~~نا خسرو خسروان کند نوش

~~ازبک ملک ملوک عالم

~~خورشید جهان خدیو اعظم

~~شاهی که بدوست عالم آباد

~~اسلام بدو رفیع بنیاد

~~چون صبح بروز رزم صفدر

~~چون مهر بمجلس سخاراد

~~هم دولت ودین ازو براحت

~~هم جوروستم ازو بفریاد

~~از مادر دهر فتح و نصرت

~~با رایت او بیک شکم زاد

~~1

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_111.png)

~~شد بندهآ او جهان بحدی

~~جز سرو کسی نماند آزاد

~~اقبال ویست و بخت با هم

~~این همچو عروس و آن چو داماد

~~بنهاد اساس داد محکم

~~برداشت به تیغ رسم بیداد

~~ایزد که نهاد او نهادست

~~نیکوتر ازین نهاد ننهاد

~~مجموع معالیست ذاتش

~~بیش از عددست مکرماتش

~~فضل ازلی است حرزجانش

~~الطف ابدی است سایه بانش

~~ضامن شده رغم حاسدان را

~~اقبال بملک جاودانش

~~درجود بر آفتاب زربخش

~~بفزوده دو دست زرفشانش

~~نگی باشد ز بحر و کانش

~~جایی که برند نام همت

~~هرسو که رکاب او بجنبد

~~فتح و ظفرست هم عنانش

~~بوسیده بطبع گاه توقیع

~~سعد فلکی کف و بنانش

~~زآفات2 گرفت درامانش

~~ایزد چو امان ms057 خلق او داد

~~او کرد ضمان عدل و انصاف

~~داراد خدای درضمانش

~~ابری است که جز سخا نبارد

~~بحری است که جز کرم ندارد

~~ای دیدهآ کس چو تو ندیده

~~خود دینه چه آفتاب و دیده

~~بر پایهآ همت توگردون

~~با این همه پایه نارسیده

~~چون شخص تو چرخ هیچ شخصی

~~آن همه دیده[ها] ندیذه

~~ثل تو بعدل چشم بدرا

~~از ملک تو میل در کشیده

~~خوشتر ز دعای دولت تو

~~ناگفته کسی و ناشنیده

~~هر صبحدمی به نیغ خورشید

~~بدخواه ترا شکم دریده

~~هرگاه بداس باه گردون

~~چون خوشه ورا گلو بریده

~~گلها که زباغ طبع بنده

~~هر دم بدعات بشکفیده

~~نه برده گلابکر بدان راه

~~نزگشت زمانه پژمریده

~~افلاک مطیع حکم و رایت

~~سوگند جهان بخاک پایت

~~2. اصل: *آفاق".

~~1. اصل : "نیکی*.

~~17

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_112.png)

~~شاها زجوادثتا امان باد

~~یزدانت همیشه درضمان باد

~~بر خلق بزیر چرخ حکمت

~~تا چرخ روان بود روان باد

~~سرهای همه سران عالم

~~بر درگه تو بر آستان باد

~~از گوهر خنجر تو در رزم

~~بر فرق عدوگهرفشان باد

~~تا دردهنی بود زبانی

~~مدحت همه ورد آن زبان باد

~~تا نام و نشان بود جهان را

~~از نام تو در جهان نشان باد

~~پیرایهآ عمر تا بود ملک

~~با عمر تو ملک جاودان باد

~~هرچ آن زشمار خلق بیش است

~~عمرت بشمار بیش از آن باد

~~ملکت ز حوادثت زمانه

~~چون ملک خدای درامان باد

~~در ربقهآ طاعت انس و جانت

~~لطف ازلی رقیب جانت

~~[درمدح صدرفخرالدین علی]

~~(سلطان خاندان عترت]

~~50 بیت]

~~صبا به تهنیت باغ و بوستان آمد

~~که مهد گل بسلامت بگلستان آمد

~~زبس شکوفهآ چون سیم و زرتو پنداری

~~که خاک را مدد گنج شایگان آمد

~~ببین که از پی طفلان و لعبتان چمن

~~نسیم جلوهگر و ابر رایگان آمد

~~جهان که بود ز بهمن بشکل زالی پیر

~~کنون ز آمدن فرودین جوان آمد

~~زگلستان مشکیب و زلحن بلبل از ms058 آنک

~~سپهر خارده و دهر گلستان آمد

~~رسید بلبل وگل با نوا و برگ بباغ

~~نشارکردن ابر از برای آن آمد

~~چو کرد بلبل بر یاد گل سماع آغاز

~~بسی عتاب زهرگونه در میان آمد

~~ز غنچه روی بدو کرد گل پس آنگه گفت

~~عجبعجب که ترا یاد دوستان آمد

~~بگفت بلبل شاد آبدی که جانت فدای

~~درآ درآکه دل اندر غمت بجان آید

~~سبب چه بود نگویی که بهد میمونت

~~ز راه دیر ترک سوی بوستان آمد

~~چه حال بود که پیش از تو موکب نرگس

~~بشوخ چشمی نزدی باغبان آمد

~~بخندهآ خوش موزون جواب دادشگل

~~که عذر دیر رسیدن مرا عیان آمد

~~1. اصل : "شاهان حوادثت".

~~108

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_113.png)

~~رهی دزازو پر ازخارو من چنین نازک

~~بدین طریق بآهستگی توان آمد

~~تو آنچه رفت رها کن مکن ز نامده یاد

~~کزین دو چیز خردمند را زیان آمد

~~سماع خرگهی آغاز کن که صاحبدل

~~چو عهد موسم گل دید شادمان آمد

~~ببار این غزل دلفریب جان افزا

~~که از شنودن او راحت روان آمد

~~تویی که رنگ رخت رشک گلستان آمد

~~شکر ببوی لبت خاک ناردان آمد

~~بباغ حسن تو اقبال بین که سنبل زلف

~~نشان عافیت اکنون به تیر نتوان زد

~~موکل گل و لالای1 ارغوان آمد

~~که ناوکت مزه و ابرویت کمان آمد

~~من وخیال تو گفتیم دوش راز دلی

~~بوقت آنکه ز صبح دوم نشان آمد

~~در آن میانه خیال ترا زیاد لبت

~~همی زناگه یک نکته در زبان آمد

~~ندیده2 از لب توکام و دیده نا کاسی

~~کم از هوای لبت آب در دهان آمد

~~اگر زسر سبکی با تو حال جهرهآ زرد

~~بگفتم از چه سبب بر دلت گران آمد

~~چو زعفران رخ من زشادی غم تست

~~شکرفشان لب تو چو کلک و خاطر من

~~خمیر مایهآ شادی نه زعفران آمد

~~بمدح خسروسادات درفشان آمد

~~سلالهآ نبوی نور چشم مرتضوی

~~که شاه عترت و سلطان ms059 خاندان آمد

~~ستوده صدرجهان فخردین سرافرازی

~~که همچوجد و پدر سرور جهان آمد

~~سرصدور زمانه علتی عالی رای

~~که مفخر و شرف هر که در زمان آمد

~~هم از طریق حسب هم زروی اصل و نسب

~~منیر و عالی چون مهر آسمان آمد

~~مکان همت وکان وفا و بحر سخاست

~~نگویمی4 بتکلف که بحر وکان آمد

~~سخا و فضل و وقارو وفا و همت را

~~ببین که دست و دل و طبع اومکان آمد

~~محیط همت او راست کشتییی که ورا

~~زحلم لنگر و از حزم بادبان آمد

~~بیاد او چو کنی پای در رکاب طلب

~~یقین شناس که مقصود هم عنان آمد

~~سعادت دو جهانی بر آستان کسی است

~~که علم بر در او سر بر آستان آمد

~~ز دودگان نبوت جز از دوازده کس

~~جز او که بود که خورشید دودگانه آمد

~~دگر که خاست که سیمرغ آشیان آمد

~~رآشیان امامت جزین گروه چنو

~~1. در برهان قاطع گفته: *لالا بر وزن کالا غلام و بنده و خدمتکار باشد...".

~~2. اصل : "بدیده*.

~~3. اصل: فخرالدین".

~~3. اصل: "نگویم*.

~~. اصل: "دود کانه چنین

~~لغتی در لغت نامه های دسترسم ندیدم بنابراین یا لغت مورد استعمالی بوده که به لغت نامه ها راه نیافته است و ب

~~مصحف "دودمان" است و چنین تصحیفی در همین دیوان سابقه دارد (ص 105). در آنجا هماهه را ه کاهه نوشته.

~~بعنی "ماء در نسخهآ اصل به گونهای نوشته شده بوده که کاتب نسخهآ ما آن را * کاه میخوانده.

~~10

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_114.png)

~~جه حضرتی است بجز حضرت همایونش

~~که مجمع کرم و مقصد امان آمد

~~زجوردهر هرآنکس که جز بدرگه او

~~پناه ساخت ز باران [به] ناودان آمد1

~~زهی بسعی کرم همت مبارک تو

~~چنانکه همت رستم به هفتخوان آمد

~~تنویی که عرض شریفت نتیجهآ ذاتی است

~~که آن خلاصهآ مقصود کن فکان آمد

~~ز بوستان نبوت نه هر گلی که شکفت

~~ترا قرین شد یا با تو هم ms060 قران آمد

~~خلیل خود نبود هر کسی که قربان کرد

~~کلیم هم نشود هر که او شبان آمد

~~حسود جاه توگر چرخ عزتی دهدش

~~محل و جاه ترا زان کجا زیان آمد

~~بسی بود که بشویند ماکیان را پای

~~ولی نه بهر عزیزی ما کیان آمد

~~دعای توهمه کس راست آنس جان نه نه

~~که ورد سنت و فرض هر انس وجان آمد

~~اگر چه فصل بهارست بدسگال ترا

~~بهار عمر شد و نوبت خزان آمد

~~بهار و موسم أضحی موافقت کردند

~~بر آنکه دولت و عمر تو جاودان آمد

~~زخوان عمر بشادی و خرسی برخور

~~که در نوالهآ خصم تو استخوان آمد

~~شریف ذات تو اندرضمان یزدان باد

~~که او چوکرد ضمان به ز هر ضمان آمد

~~همیشه یاری تو غیب دان کناد که دست

~~کسی برد که ورا یار غیبدان آمد

~~[درمدح مرتضی فخرالدین ابوالحسن علی]

~~سلطان اهل بیت نبی]

~~2 بیت]

~~مقررست که فیض عنایت ازلی

~~مبرهن است که اقبال و فضل لم یزلی

~~قرین دولت سلطان اهل بیت نبی است

~~مقیم حضرت مشهور خاندان ولی

~~ستوده خسروسادات فخر دولت و دین

~~ابوالحسن شرف اهل روزگار علی

~~پناه و پشت جهان مرتضای اعظم آنک

~~چو مرتضاست نگهبان دین بنص جلی

~~بروز رزم چو چرخ و قضا دلیر و قوی

~~بروز بزم چو دریا وکان و فی و ملی

~~سحاب و بحر درآیند پیش دست و کفش

~~بلرزه و عرق از شرمساری و خجلی

~~1. از باران به ناودان گریختن مثل است. عبدالجلیل قزوینی در کتاب نقض میگوید (ص 452 چاپ انجمن آثار

~~ملی): "چون درین کلمات تامل کند بداند که از باران بگریخته است و در ناویدان آویخته است، چنانکه مثل

~~است: کردم از باران حذردر ناودان آویختم". مصحح نقض در حاشیهآ صفحه نیز مطالبی از امثال و حکم دهخدا

~~دربارهآ این مثل نقل نموده است.

~~1

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_115.png)

~~زه.10 دلک توقیعش این توقع هست

~~که از شرنگ ms061 نماید حلاوت عسلی

~~زو چراغی وصد شعله شمسی و قمری

~~ازو حدیشی و صد نکته علمی و عملی

~~ایا سپهر شکوهی که خاک درگه تست

~~شعاع شعلهآ شمسی و رتبت زحلی

~~تویی زمین وزمان را خجسته زینت و زیب

~~وگر2 نه ای ز بشر آفتاب در حملی

~~جناب عالی تو گشت قبلهآ اقبال

~~سرآمد ملکان جهان ازین قبلی

~~جهان چو قالبی از چار طبع مختلف است

~~تویی که قالب او را مزاج معتدلی

~~به رای وروی تونازند دین و دولت از آنک

~~تنو هم مربی دین هم مربی دولی

~~چنانکه ذات خرد بی نظیر و بی بدلست

~~تو هم چو ذات خرد بینظیر و بیبدلی

~~که کرد نسبت هندو بلعبت چگلی

~~برو که بازوی خصمت کمان نونکشد (؟)

~~اگر کسی به حلی یا حلل بیاراید

~~تو در فضایل خود در حلی و درحللی

~~هوای مهر تودر هر دلی نگیرد جای

~~چه مرد خلد بود ذوق فومی و بصلی

~~مترس از حیل و مکر خصم کاقبالت

~~خدایی است خدایی نه مکری وحیلی

~~اگر ز بیخردی باطلی سگالد خصم

~~تو در حساب مگیرش که تو نه آن بطلی

~~چه حاجت است بسعی تودرفکندن خصم

~~تو خود بدولت و اقبال خصم را اجلی

~~هرآنچه دارد نام و نشان فضل و هنر

~~بفضل و منت ایزد تو اندر آن مثلی

~~شجاعت و کرم ولطف وفضل و علم و عمل

~~بصورت جملند و تو شرح آن جملی

~~عدوت از آن چوشب وصل کم بقاست که تو

~~دراز عمرتر از روزگار و از املی

~~بزرگوارا حصر مناقبت نتوان

~~وگر چه نسبت خاطر بود به بی خللی

~~کرا رسد عدد اختران گردونی

~~که برشمارد آثار سهلی و جبلی

~~بدرس مدح توام نیست طاقت تعلیق

~~وگرچه در ره شعرم مناظری جدلی

~~همیشه تا که کند وصف عقل گل نرگس

~~تو راستکاری و بیوصمتی و بی زللی

~~مقیم بارگه و ساکن جناب تو باد

~~کفایت ایدی با عنایت ازلی

~~[در ms062 مدح عزالدین یحیی بن محمد بن یعیی]

~~کش* کرد زبانت از من املا

~~1. در اصل کلمه ای شبیه "صبح" دیده میشود.

~~2. اصل: همکره.

~~3. حرف اول این کلمه در اصل نقطه ای ندارد، و مصراع نامفهوم است.

~~4. اصل: "تراست کاری".

~~5. اصل : "کم*.

~~32 بیت]

~~گفتم بخرد شبی چه معنی

~~11

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_116.png)

~~ای منهی سرهای حکمت

~~ببریده ز من چرای انها

~~وحی تو چو ناقدست و من زیفم

~~رمز توچوقائد وبن أعمی

~~در تیه تحیر و تردد

~~سرگشته نرم ز قوم موسی

~~غم خورده چومریمم توخوش کن

~~جانم یدمی دو هم چو عیسی

~~مجنون صفتم تو تازه گردان

~~روحم باشارتی چو لیلی

~~درد دل خسته را دوا کن

~~طوبی لک ان فعلت طوبی

~~گفتا سبی تحیر تست

~~دوری ز جناب صدردنیا

~~عزالدین مرتضای اعظم

~~یحیی بن محمدین یحی

~~سردفتر عترت پیمبر

~~سردار و پناه اهل منی

~~عرضش سبب رشاد امت

~~ذاتش غرض وداد قربی

~~منصوربدوست رایت دین

~~معمور بدو جهان تقوی

~~لاغر شده بود پهلوی شرع

~~اکنون بوجود اوست فربا

~~در سایهآ اوسعادت و یمن

~~الحق بسزا گرفت ماوی

~~در چشم حسود منظر او

~~مانند زمردست و افعی

~~گر عقل غذا پذیر گردد

~~از مطبخ او ستاند اجرا

~~در جنب نفاذ نوک کلکش2

~~شمشیر ملوک همچو بدری

~~از یک ورق رسوم فضلش

~~کسری و هزار عدل کسری

~~گفتم کنمش ببحر تشبیه

~~حالی خردم بگفت نی نا

~~با نورسها حدیث خورشید

~~با بید بنی قیاس طوبی

~~هذا و حیاته قیاس

~~کالحجة فالسکوت أولی

~~ای خدمت تو سعادت کل

~~وی حضرت تو بهشت اعلی

~~چون مدح کسی کنم که آمد

~~جدش را جبرئیل مولی

~~بیشبهت و ش ولای ایشان

~~آمد سبی نجات عقبی

~~هرچند که خاطر بنرا هست

~~آشفتگییی بگاه انشا

~~1 اصل : "حرایه.

~~2. اصل : "غم خورده.

~~3. اصل : معرض*.

~~4. اصل : "دلکش".

~~5. در منتهی الارب گفته: همدری بالکسر سیخ و شاخ باریک که زنان بوی موی سر

~~است کننده و در اقرب الموارد آن ms063 را به کلمهآ مشط که به معنی شانه میباشد معنی کرده است.

~~6. اصل : "کالحمده.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_117.png)

~~در مدح تو هرجه خواهم ازوی

~~با رغبت و طوع گوید آرا

~~هم خاطر من خطیر گردد

~~هم شعرم بگذرد زشعری

~~در دعوی بینت بهرحال

~~شرط است بنزد اهل فتوی

~~الآ مدحت که هرجه گویند

~~خود بینت است و محض دعوا

~~چون مدح تو انتها ندارد

~~هم مذهب اختصار بارا

~~تا عمر ابد اگر کسی را

~~بدهند بشارتی است کبری

~~یزدانت بعمر جاودانه

~~دردولت و عز دهاد بشری

~~زدر مدح عزالدین یحیی]

~~4 بیت]

~~لب لعلت بشکر قیمت گوهر شکند

~~سر زلفت بشکن رونق عنبر شکند

~~پرتو عارض رخشندهات از سایهآ زلف

~~صف نور مه و خورشید منور شکند

~~کعیتین فلک ار زانکه بمالد ملکت

~~مهرهآ مهرش در حبس مششدر شکند

~~گردهد بویی از آن طرهآ چون شب سحری

~~نفس صبحدم اندر گلو خور شکند

~~غمزهات چون قلم دل گسلی بردارد

~~جامهآ عاجزی اندرکف آزر شکند

~~هیچ با غمزهآ جادوت فسون نیست بکار

~~مگر آن طرهآ خوش چونکه بهم برشکند

~~بشکستی سر زلفت چو دلم رفت درو

~~تا دلم با سر زلف تو برابر شکند

~~سگ کوی توشدم روبه خود خوانم از آنک

~~شیر بسیار بود کاهوی لاغر شکند

~~این چه شوخی است که چشمان بکمان ابرو

~~هر زمان در جگرم ناوک دیگر شکند

~~مکن ای دوست که با زارتواز عشق منست

~~جوهری بیهده چون قیمت جوهر شکند

~~چند ازین جور و جفا نکیه مکن بر خوبی

~~گرچه چشمت بمزه لشکر سنجر شکند

~~خار عشاق منه گرچه جمال تو بلطف

~~خار در دیدهآ لطف گل احمر شکند

~~زانکه آه سحر خسته دلی شبگیری

~~طارم و طاقچهآ گنبد آخضر شکند

~~عهد گفتی که درست آرم و هم بشکستی

~~خیره کس عهد بدین سان بخدا گر شکند

~~هرشب از دست تویارب زدنی قصد کنم

~~آنش آه بنگذارد و در بر شکند

~~1. شعری بر وزن ذکری نام ms064 ستاره ایست مشهوره

~~2. اشاره به حدیث نبوی مشهوراست که: "البینة علی المدعی و الیمین علی المدعی علیه" و همچنین "البینة علی

~~المدعی و الیمین علی من انکره.

~~3. اصل : *فلک توه.

~~1

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_118.png)

~~وصل تو آب حیاتست ولی آفتش آنک

~~ای پری چهره مبادا که دل از دیو دلی

~~قرة العین زمان صدرجهان عزالدین

~~عکم شرع و هدی گوهر کان نبوی

~~یحیی خضر بقا کز اثر جود و سخا

~~پرتو رای منیرش که فلک ذرهآ اوست

~~گر نهد پای بزرگی و شرف بر سر چرخ

~~چونکه درحادثهای روی نماید رایش

~~دافع حادثهها رای مصیبش دانم

~~طرب مجلس او بر فلک آن قصد کند

~~گرنه دریوزه کند بر در او بحر محیط

~~گر زحل در کنف سایهآ میمونش رود

~~ورسوی مشتری آرد نظر هیبت و خشم

~~ور نباشد ز پی قهر عدویش بهرام

~~کمترین ذرهست از نور ضمیرش خورشید

~~عدل او بر فلک آن محتسبی بگمارد

~~تیر از آن تا که مگر ثبت کند مدحت او

~~گر کله گوشهآ اقبال فرو جنباند

~~ای سخا پیشه کریمی که محیط کف تو

~~نظر هیبت و آوازهآ عدلت بجهان

~~صبح اقبال تو راضی نشود از خود اگر

~~صیت عدل تو اکر زانکه رسد هیچ بمی

~~ور رسد صولت وخشم توبماهی و خروس

~~هست کل تو بکردار یکی مرغ ضعیف

~~گر همه روی زمین لشکر دشمن گیرد

~~بس ضعیف است ولیکن پس اظهار هنر

~~لی خاطر چو کند وصف تو اندر ماند

~~زخم هجر نو همی سد سکندر شکند

~~شیشهآ راز بر مفخر کشور شکند

~~آنکه عدلش همه بازارستمگر شکند

~~آنکه پای شرفش تارک اختر شکند

~~رونق دست و دل یحیی و جعفر شکند

~~قلب خورشید بیک حملهآ صفدر شکند

~~محور و قطب فلک خرد بهم برشکند

~~پشت آن حادثه بی زحمت لشکر شکند

~~قوت بازوی حیدر در خیبر شکند

~~نعش بر تارک آن هردوسه دختر شکند

~~پنجهآ او بدل و دست توانگر شکند

~~صف ms065 خورشید بیک شعلهآ انور شکند

~~طیلسان بنهد و شش پایهآ منبر شکند

~~جوشن و درع بیندازد و خنجر شکند

~~لاجرم قدر نجوم از رخ ازهر شکند

~~چرخ در پیش نهد زهره و مزهر شکند

~~ملک هفتورق را پی دفتر شکند

~~ماه را خرمن این نور مزور شکند

~~بخل را درکشد وکشتی و لنگر شکند

~~باز را منع کند زانکه کبوتر شکند

~~قرص خورشید نه درسینهآ خاور شکند

~~راز دلها همه اندر دل صاغر شکند

~~درتن و برسرشان جوشن و مغفر شکند

~~لیک نسر فلکی را همه شهیر شکند

~~پشت ایشان بصریری نه بیاور شکند

~~یکر نغز خوشش تاج دو پیکر شکند

~~کلک را چون بمدیح تو رسد سر شکند

~~1. اصل : هصف دره.

~~11

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_119.png)

~~تا کند جلوه عروس طرب انگیز بهار

~~هر کجا دست صبا زلف معنبر شکند

~~دولتت باد همیشه چو بهاران تازه

~~تا حسود تو ز اقبال تو بهتر شکند

~~رشتهآ عمر تو با دور فل بیوسته

~~قرة العین تو در ملک ابد باقی باد

~~ننا فلک را ز قضا محور و چنبر شکند

~~تا کلاه شرفش افسر قیصر شکند

~~[دربدح حسام الدولة والدین اردشیربن الحسن]

~~47 بیت]

~~ای چو ذره در بر آن روی زیبا آفتاب

~~از حجاب سایهآ زلف تو پیدا آفتاب2

~~هر کجا برقع براندازد جمال طلعتت

~~از جهان افغان برآید کای دریغا آفتاب

~~رحمتی کن پرده از رخ برمیفکن زینهار

~~تا نگردد بعد چندین سال رسوا آفتاب

~~گرچه نزدیکی، وصالت سخت دشوارست از آنک

~~آفتاب مایی و دورست ره تا آفتاب

~~معجز عیسی است در لعل لبت تا بر فلک

~~زان سبب همسایه آمد با مسیحا آفتاب

~~سر و سیمی گر بود با مشک بویا سر و سیم

~~آفتابی گر بود با لعل گویا آفتاب

~~ننگ میداری ز نام ما، مکن کاین شرط نیست

~~ره را دانی که باشد نسبتی با آفتاب

~~سایه از من برمگیر آخر نه من خاک توام

~~سایه هرگز ms066 برگرفت از خاک جانا آفتاب؟

~~سالها شد تا ببوی لعل و یاقوت لبت

~~لعل میآمیزد اندر سنگ خارا آفتاب

~~*. جاجرمی در مونس الاحرار (ص 702) این قصیده را نقل نموده است. در تصحیح اشعار قصیده از آن کتاب نیز

~~به عنوان نسخهآ دوم بهره بردهام.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_120.png)

~~دوش برگردون یکی بزمم نمود آراسته

~~برنوای عشق تو ناهید میزد این غزل

~~بود صاحب مجلس اندروی بعمدا آفتاب

~~ای ماکا کرده روی دلکشت با آفتاب

~~وانگه از بالا رسیلی کرد او را آفتاب

~~هر کجا تابد فروغ خرمن ماه رخت

~~در حجاب ابر پنهان زان محاکا آفتاب

~~چشم من چون آبدان میگردد از عکس رخت

~~خوشه چین زیبد چوماه از مهر آنجا آفتاب

~~راز پنهان مراکرد آشکارا روی تو

~~بیگمان آب آورد در چشم بینا آفتاب

~~دامنم از دیده دریابار و لب خشک از نفس

~~ای بسا رازا که کردست آنکارا آفتاب

~~نور رویت از من مسکین چه میداری دریغ

~~منتظر تا تابدم زان روی زیبا آفتاب

~~روی در دیوار هجر آوردهای از عاشقان

~~نورکی دارد دریغ از خشک و دریا آفتاب؟

~~خلق چون نور رخت بینند گویند ای عجب

~~زینهارای مه به تیره گل میندا آفتاب

~~این یدبیضاست یارای ملک یا آفتاب

~~1. اصل: دبودهه.

~~2. اصل: "رسیکی کردهه. در لغتنامهآ دهخدا آمده: "رسیلی: همراهی و هم آوازی.

~~رسیلی کردن. همراهی کردن، هم آواز شدن.

~~ولی آنگه خجل گردی که استادی ترا گوید

~~3. در برهان قاطع گفته: "آبدان بروزن آسمان... چاه عمیقی را نیز گویند که آب در آن جمع شود و به عربی غدیر

~~خوانند، و ظرف و انائی که در آن آب کنند همچونمکدان...".

~~ و بر او

~~که با داود پیغمبر رسیلی کن درین صحرا

~~شهنشه چون شنید آواز شیرین

~~رسیلی کرد وشد دمساز شیرین

~~112

~~نابی)

~~ظاسی)*.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_121.png)

~~شه حسام دولت و دین اردشیربن الحسن

~~آب لطفی کوه حلمی سایهآ یزدان که هست

~~ماین چنین از سایهآ او گشت والا ms067 آفتاب

~~طرفه نبود زآفتاب ار نوربخش عالم است

~~با همه رادی بر او خاک پیما آفتاب

~~هر شبی ازشرم جودش درخوی خونین اشک

~~خوشه چین خرمن او شد همانا آفتاب

~~وانگهی در چشمهآ گرم از شبانگه می کند

~~میشود غلتان و میگردد چوشیدا آفتاب

~~گرنه فر او هماآسا فکندی سایهای

~~تا بوقت صبحدم خود را مطرا آفتاب

~~حصنی از میناست این چرخ بلند از روی شکل

~~زین جهان پنهان شدی مانند عنقا آفتاب

~~گوییا رسم سخاورزی ز شاه آموختست

~~کونوال اوست اندر حصن مینا آفتاب

~~نینی ار رسم سخاورزی زشاه آموختی

~~کاین چنین زر میفشاند بی تقاضا آفتاب

~~نیک میماند همی جاندار2 خاص شاه را

~~هم زر افشاندی چو اندر روزشبها آفتاب

~~ذرهای از خوی او دزدید پنداری از آنک

~~چون بتابدگاهگاه از برج جوزا آفتاب

~~گرسوی گردون کند حکمش بلطف خود نظر

~~س عطابخش آمد و درویش بخشا آفتاب

~~معتدل گردد گه سرما و گرما آفتاب

~~1. اصل: "کره.

~~2. در برهان قاطع گفته: "جاندار بر وزن نامدار... محافظت کننده و نگاهبان را نیز

~~گویند و به معنی سلاح دار هم آمده است..60.

~~11

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_122.png)

~~ور براندازد نقاب از روی هیبت ناگهان

~~اندر آن حضرت نشاید جرعه دان2 الآ سپهر

~~عیش بگذارد زگردون1 بس مهنا آفتاب2

~~صیت عدل و داد او درجمله اقطار زمین

~~وندران مجلس نزیبد میر الآ آفتاب

~~کی تواند یافت هرگز از کسوف حادثات

~~سخت مشهورست چون برچرخ خضرا آفتاب

~~پادشاها سایهآ یزدانی و از سایهات

~~جز همایون سایهآ او هیچ ملجا آفتاب

~~دشمن تو دولت و ملکت نیارد دید از آنک

~~این چنین تابنده گشت و عالم آرا آفتاب

~~آفتاب جود تو بر خلق عالم تافتست

~~چشم او دردست و یکسر کوه و صحرا آفتاب

~~گر نشایستی نگهبانی ملکت را همی

~~تا بداری درهآ جهان بر پیر و برنا آفتاب

~~پادشاهان جهان پیش تو همچون انجمند

~~نافریدی بر فلک ایزد تعالی آفتاب

~~راست نبود نزد اهل ms068 عقل دریای محیط

~~وانگهی هستی تو ایشان را معلی آفتاب

~~بنده را شاها بعون همت عالی تو

~~با سرابی کاورد از صحن غبرا آقتاب

~~هر کجا دری برون اندازد از دریای طبع

~~هست آن خاطر کزوشد روح فرسا آفتاب

~~آورد حیرت در آن لؤلوی لالا آفتاب

~~1. اصل: " کردان*.2. در مونس الاحرار به جای این بیت، بیت زیر آمده است:

~~چون بیارایند روزی بزم عشرت مجلسش آنکه زیبد کایدش سوی تماشا آفتاب

~~3. در برهان قاطع گفته: "جرعه دان ظرفی باشد که در آن جرعهآ شراب ریزنده.

~~4. اصل : هبره.

~~1

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_123.png)

~~خاطر او آفتاب آساست بردارش زخاک

~~حیف باشد کرده اندرنخاک مأوی آفتاب

~~گر مدد یابد ز فیض همت و احسان تو

~~رشکها آرد برین1 ابیات غرا آفتاب

~~چون منی را نامور در عالم ار حضرت کند

~~آری آری ساختست از غوره حلوا آفتاب

~~تا بعون قوت فضل الهی بر فلک

~~زاختران افزون بود گاه مجارا آفتاب

~~هاسبانت باد کیوان، ماهپیک حضرتت

~~در رکابت گاه و بیگه چا کرآسا آفتاب

~~درمدح عزالدین نصرة الاسلام ایلقفشت]

~~49 بیت]

~~صبح برآمد زکوه خنجر زر در برش

~~گشته روان بر افق خون زسر خنجرش

~~خنگ سواری بشکل زرد قبا سرخ روی

~~در سلب سیم و زر غرقه شله مغفرش

~~صورت دنبال گرگ نقش علم ساخته

~~گشته رمان چون رمه خیل نجوم ازبرش

~~ساخته زانجم سپهر انجمنی خوب وخوش

~~تاخته ناگه برو سوخته خشک و ترش

~~شب ظلمانی2 بشکل مهر سکندر مثال

~~با سپه صبحدم خیمه زده بر درش

~~صبح مشعبد صفت حقهآ زرین بکف

~~مهره گریزان شده ازکف بازیگرش

~~مهر سکندرصفت از ظلیات آده

~~صبح چو پیری بشکل پیشرو لشکرش

~~صبح چو بازارگان بر سرچه با رسن

~~مهر چو یوسف زده دست بدلو اندرش

~~مه شده چون شمع خوان، جوزاخوان گسترش

~~چرخ چوخوانی بروماهی و گاو و بره

~~صبح بیک تاختن داده بیغما همه

~~بستده از وی به تیغ هر زر و هر ms069 زیورش

~~صبح چو یوسف ز چاه آمده بر تخت زر

~~مه چو برادر به پیش مهر چو صاع زرش

~~رهرهآ روشن شده پیشرو صبحدم

~~این غزل دلفریب ساخته بر مزهرش

~~هر که درآمد شبی آن مه و شمع ازدرش

~~یاد نیارد زشمع مه نبود درخورش

~~1. اصل. *اشکها آرد برت".

~~1.اصل: دراله. و کلیة قوق ازمج الفصحاء هدایت وانشکده ادر تصی کردید

~~3. اصل : مظلماتی*.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_124.png)

~~خار نهد لاله را عارض همچون گلش

~~طیره دهد مشک را طرهآ چون عنبرش

~~خواب دو چشمم ببست نرگس پرخواب او خون زدو چشمم گشود غمزهآ چون نشترش

~~لعل شکربار اوست خوش نمک و آبدار

~~من چو نمک اندر آب زان نمک و شکرش

~~با سر زلفش دلم کرد رسن بازییی

~~کافرم ارتا ابد سربزد از چنبرش

~~سبزهآ تازه خطش چشمهآ حیوان لبش

~~پستهآ خندان دهن تنگ شکر همبرش

~~دل بستاند بکین غمزهآ مردافکنش

~~روح ببخشد بمهر شکرجان پرورش

~~زلف کمندافکنش گردن هر دل که خست

~~همچو سر تیغ شاه بست نفس در برش

~~شاه جهان عز دین1 نصرت اسلام آنک

~~هرشه و هر سروری خواند شه و سرورش

~~حیدر رزم آزمای، رستم کشورگشای

~~هم جگر رستمش هم روش حیدرش

~~خسرو جمشیدفر شاه فریدون گهر

~~نه، زهمه بیشتر شاهی و زیب و فرش

~~چون بنشیند ببزم جود و سخا همدمش

~~چون کند آهنگ رزم فتح و ظفر رهبرش

~~بوده بوقت سخا حاتم طائی رهیش

~~گنته بروز وغا رستم یل چاکرش

~~مشتری ومه بهم شایکه و صبحدم

~~از پی فرخنده فال دیده رخ انورش

~~چون زطرب دم زند زهره سزد مطربش

~~درصف هیجا که این خیمهآ شش طاق چرخ

~~چون زعدوکین کشد مهر سزد مغفرش

~~تیره نماید زگرد چهرهآ هفت اخترش

~~جوشش خون سران لعل کند دامنش

~~نوک سنان یلان رخنه کند محورش

~~شیههآ که پیکران نعرهآ گردنکشان

~~روبه ماده کند هیکل شیر نرش

~~چونکه بیازید دست تا که کمند افکند

~~درخم خام آورید گردن ماه ms070 وخورش

~~بس که فرستد به تیغ خیل عدو زی سقر

~~گردد از انبوه تنگ جایگه آذرش

~~زررد کند رمح او چهرهآ خصمش ولیک

~~سرخ کند خون خصم رنگ رخ اسمرش

~~چون کهر تیغ او روی بدشمن نمود

~~سایهآ میمون او هست همایی که کرد

~~روی بمرگ آورد دشمن بدگوهرش

~~بیضهآ فتح و ظفر جای بزیر پرش

~~ناورد اندرشمار کلک و کف روزگار

~~منقبت بیحدش مکرمت بیمرش

~~پیرو حزمش قضا از سر اخلاص شد

~~زانکه چو الحمد هست سر قضا از برش

~~بستر خصمش زبیم خار مغیلان شود

~~گرچه بود ساخته خرمن گل بسترش

~~خاک و زرجعفری هر دو بر او یکی است

~~زنده گر اکنون بدی خاک شدی جعفرش

~~ای بسر تیغ توکرده تسم چرخ یاد

~~از پی تیغ تو باز جمله زرو گوهرش

~~1. اصل : "عزالدین*.

~~2. اصل : "بیارنده... "افکننده.

~~20

~~3. اصل: "آورنده.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_125.png)

~~بر سرهر کس که هست سایهآ اقبال تو

~~زیبد اگر تا ابد مهر بود افسرش

~~داعی کزصدق دل مادح آن دولتست

~~سایهآ فضل وکرم هم تو فکن بر سرش

~~طبع ثنا گسترش مدح تو آرد بطبع

~~هرچه جز آن آورد بیهده دان یکسرش

~~خاطرش آن باغ دان خوش که بهر بامداد

~~در رسد از مدح تو تازه یکی نوبرش

~~غمخور اهل هنر جز توندانم کسی

~~شاد بودبی خلاف هر که تویی غمخورش

~~باکرمت بردهد شاخ درخت هنر

~~ورنه کجا برخورند از شجر بیبرش

~~تا که کند دور چرخ قسمت ملک و بقا

~~هیچ مبادا بجز نام تو سر دفترش

~~هر که ترا دشمن است باد قضا دشمنش

~~هر که ترا یاورست باد خدا یاورش

~~ملک تو پاینده باد تا بابد ورکسی

~~کرد برین داوری تیغ تو بس داورش

~~در مدح نصرة الاسلام عزالدین ایلقفشت]

~~51 بیت]

~~برقع زر چون ز روی اختران برداشتند

~~شمع زرین را ز سیمین شمعدان برداشتند

~~از میان بزمگاه صبح بردارید شمع

~~زم گردون را گه شام از میان برداشتند

~~بهر عرض ms071 نوعروسان شمع باید رسم را

~~یکن این عادت بدور آسمان برداشتند

~~نوعروسان فلک را جلوه آنگه شد تمام

~~کز میان مجلس این شمع روان برداشتند

~~نسر گردون شهپری زد طوطیان روز را.

~~اجرم حالی ره هندوستان برداشتند

~~از نهیب صدمهآ زاغان مغرب در زمان

~~یضهآ سیمرغ مشرق زآشیان برداشتند

~~چون درست1 مشرقی در بوتهآ مغرب فتاد

~~قش نور از سکهآ روی جهان برداشتند

~~1. در برهان قاطع گفته: * درست بهضم اول و ثانی و سکون ثالث و فوقانی... به معنی درهم و دینار، و زری باشد که

~~به اشرفی اشتهاردارد، و به عربی تا زجه خوانند، و زروسیم و طلا و نقره را نیز گوینده.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_126.png)

~~خوان گردون چون بثور و حوت و جدی آراستند

~~نان بود برخوان همه جا وبرخوان فلک

~~پس چرا از روی خوان این قرص نان برداشتند

~~خود چه خوان است اینکه چون بنهد بر کس برمراد

~~خود همین قرصی بود لیکن چو خوان برداشتند

~~هر کسی ازخوان نواله بهره بردارد ولیک

~~لقمه ای ناخورده از وی همچنان برداشتند

~~هر که یک لقمه زخوان چرخ در کامش رسید

~~بهره زین خوان میهمانان استخوان برداشتند

~~دوش با دور فلک زین نوع میراندم سخن

~~کام و نا کامش زخوان زارو نوان برداشتند

~~صبحدم چون مجلس انس فلک برزد بهم

~~تا که مرغان سحرگاهی فغان برداشتند

~~تا ترا رحم از دل نامهربان برداشتند

~~ین غزل را از پی بزم کیان برداشتند

~~بودی اندر طبع خوبان وقت وقت امن و وصل

~~عاشقان خسته یک ره دل زجان برداشتند

~~هر کجا قد ترا در بوستان دادند عرض

~~لیکن اندر عهد تو یکباره آن برداشتند

~~عاشقان را نیست دندان بر لبت تا لاجرم

~~سرو را خوار و خجل از بوستان برداشتند

~~هیچ کس ازانس وجان وصل تو هرگز درنیافت

~~طمع بوسه زان دو لب دندان کنان برداشتند

~~لیکن آنس جان زرویت انس و جان برداشتند

~~1. اصل: "بل".

~~2. در برهان قاطع گفته: *نوان ms072 بروزن روان... به معنی لرزان و نالان و زاری کنان و فریادزنان هم هست، و اصل

~~معنیش نیز اینست، چه نوا به معنی ناله باشد و الف و نون در اینجا الف و نون صفتی است، و نالنده و جنبنده و

~~نالیدن و جنبیدن را نیز گفتهاند، و گوژ و خم شده و خمیده و دوتا گردیده را نیز گوینده.

~~123

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_127.png)

~~تا زچشم و ابروی تو دفع چشم بد کنند

~~زلف یک سو کش زرخ تا این عجب گویند خلق

~~غمزه و ابروی توتیر و کمان برداشتند

~~کام چون یابم زتو چون خود زمان ندهی بوصل

~~ردهآ سنبل زروی ارغوان برداشتند

~~رسم بدعهدی بگردان نازه هرساعت بدانک

~~خود حدیث وصل از آن کام و دهان برداشتند

~~نصرة الاسلام عزالدین که از فرط سخا

~~ین بعهد خسرو صاحب قران برداشتند

~~ایلقفشت (آن] خسروی کز داستان جود او

~~دست و طبعش نام و ننگ بحر و کان برداشتند

~~پیر تدبیری جوان بختی که از رای بلند

~~داستانهای ملوک باستان برداشتند

~~رستمی گردی بهر رزمی توان دیدن عیان

~~بهره از درگاه او پیر و جوان برداشتند

~~منشیان کن بکلک حکم بر لوح ابد

~~هرچه از اسفندیار و هفتخوان برداشتند

~~روشنان چرخ خاک تیرهآ درگاه او

~~ز عدوی مدبرش خط امان برداشتند

~~چون نظر کردند در انصاف و عدلش جورو ظلم

~~ز برای سرمهآ روحانیان برداشتند

~~قاصدان حضرت او چون تعالی درگهش

~~پیش او تیغ وکفن هم در زمان برداشتند

~~از ثبات گاو و باهی در تحیر ماندهام

~~یخت بنهادند گنج شایگان برداشتند

~~بر هرآن بقعه که صیت داد و عدل او گذشت

~~کاین چنین از حلم او باری گران برداشتند

~~جور و فتنه رخت حالی زان مکان برداشتند

~~12

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_128.png)

~~چون زلطف و قهر او آوازه در عالم فتاد

~~نام و بانگ او که باقی باد تا عالم بود

~~عالمی طمع از بهار و از خزان برداشتند

~~باد قهر او ms073 مگر بگذشت روزی بر چمن

~~بانگ در نام شهان شه نشان برداشتند

~~با رسوم عدل وداد و عادت جود و سخاش

~~سوسن و گل زانگهی تیغ و سنان برداشتند

~~ای جوان بختی که آیین بزرگی و شرف

~~رسمهای حاتم و نوشیروان برداشتند

~~حر وکان گویم دل و دستت نگویم بخششت

~~از رسومت خسروان خرده دان برداشتند

~~عرض میمون تو هست از جوهر گیتی فروز

~~کز همان طبع وکف گوهرفشان برداشتند

~~افرینش با وجودش گرچه نقدی بس سرشت

~~کز بن قعر محیط کن فکان برداشتند

~~گنگ مادرزاد چون آورد در خاطر دعاش

~~کم عیار آمد چو سنگ امتحان برداشتند

~~مشتری و بهر گردون گرد میمون رخش او

~~در زمان مهر سکوتش از زبان برداشتند

~~تاج بخشا داعی دولت نه [خود] داعی توست

~~هردوان از بهر تاج و طیلسان برداشتند

~~خاطر و طبعش ستودن خود ترا دانند و بس

~~بلکه از مهدش بدین آیین و سان برداشتند

~~ت وجت دا برداد از تازی بک

~~تا ز کنج فکرت این گنج بیان برداشتند

~~خلق را گر خاک ره این هردوان برداشتند

~~1. در برهان قاطع گفته: "خردهدان: به ضم اول مردم صاحب عقل و دانا و آنکه به همه چیز برسد از کلیات و

~~جزئیات، و باریک بن و عیب جوی را نیز گوینده.

~~12

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_129.png)

~~از عنایت کن طراز آستین او بدانک

~~هل معنی تربیت زین آستان برداشتند

~~راستی را شد هنر در عهد ما عیبی بزرگ

~~وز کرم یکبارگی نام و نشان برداشتند

~~خود توبی کامروز از تست آبروی اهل فضل

~~ورنه آیین کرم زین خاکدان برداشتند

~~عزم کردم بر دعای دولتت ختم سخن

~~دست همت قدسیان آمین کنان برداشتند.

~~جاودان زی و ز چشم بد مترس از بهر آنک

~~چشم بد زین ملک و دولت جاودان برداشتند

~~درمدح نصرة الاسلام عزالدین

~~42 بیت

~~زهی ولی تو یزدان زهی مطیع توگردون

~~فروغ رای منیرت ز نور مهر و مه افزون

~~سعادت ms074 ابدی بر جمال بخت تو واله

~~عنایت ازلی بر بقای ذات تو مفتون

~~وفا و حلم وکرم با نفاذ تیغ تو منضم

~~سخا و جود و شرف با صفای طبع تو مقرون

~~ستوده نصرت اسلام عز دین2 تویی آن شه

~~که هست نصرت و عزت قرین رایت میمون

~~تو آن شهی که ز روی شرف جناب رفیعت

~~اگر قیاس بگردون کنی بود بر او دون

~~تراست عزم سکندر تراست زور تهمتن

~~تراست دولت خسرو تراست روز فریدون

~~زهی دل تو و طبع توجود را شده بنیاد

~~زهی کف تو و تیغ تو عدل را شده قانون

~~3. اصل: "ای دل*.

~~2. اصل : "عزالدین*.

~~1. اصل : "عیسی*.

~~125

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_130.png)

~~قضا و تیغ تو هم پشت همچو احمد و حیدر

~~بسعی تو همه مدفون کنجها شده احیا

~~سخا ودست تو هم روی همچوموسی و هارون

~~بروز رزم که از زخم تیغ و هیبت نیزه (2)

~~به تیغ تو همه احیاء دشمنان شده مدفون

~~برد بواسطهآ زخم نعل سم ستوران

~~زمانه پرده ببندد زگرد بر رخ گردون

~~گهی ز جیحون از تف تیغ گرد برآید

~~غبار معرکه بر روی آفتاب شبیخون

~~زسهم تیغ چو الماس دردل و جگرکان

~~هی روان شود از خون کشته دجله و جیحون

~~شود بزخم سم کوه پیکران گه حمله

~~شود زکاهربا زردتر عقیق جگرگون

~~بنوک نیزه و پیکان یکی بود چو ببینی

~~بدشت رزم همه پشته ها چوپهنهآ هامون

~~بهیچ کار نیاید در آن مقام خطرناک

~~چه درع وجوشن و خفتان چه خزواطلس واکسون

~~در آن زمان ید بیضای موسوی تو نمایی

~~نه رسم ورای ارسطونه وهم وذهن فلاطون

~~در آن میان که درآید بهر دلی خفقانی

~~بدان صفت که شود دشمن نو همره قارون

~~ز بهر قوت دلهای دوستان تو سازد

~~زتف آتش تیغ و زجوش زهرهآ پرخون

~~چو عدل تست ربیع جهان و ساکن عالم (2)

~~فلک زخاک ره و خون دشمنان تو معجون

~~چهار ربع زمین چونکه نیست عامر ms075 و مسکون

~~د ب به ت عاوک

~~و به کسر اول هم آمده است به معنی نوعی از دیبای سیاهه.

~~12

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_131.png)

~~خلاص دادهآ دریا وکان بسعی کف تست

~~مگر که هست کرم را جمال چهرهآ لیلی

~~وگر نبودی تا حشر سربسر همه مسجون

~~چه کرد ابر که آب رخش بریخت کف تو

~~که خلق و طبع تو بر وی شدند فتنه چو مجنون

~~ز بهر ترکش و قربان و بهر قبضهآ تیغت

~~چه کرد کان که بزد گیسهاش جمله بصابون

~~باوستادی کیمخت سبز چرخ فلک را

~~نمود دست قضا چندگونه صنعت موزون

~~نماند هیچ دلی کان بطبع نیست مریدت

~~بشام کرد مکوکب بصبح کرد زراندون

~~عنان دل بکف کام ده که چون تو سواری

~~هی دل همه صاحبدلان بعشق تومرهون

~~شها بدولت تو مر مراست خاطر و طبعی

~~نکرد پای شرف در رکاب ادهم و گلگون

~~ز مدح تو بزواهر چو آسمان شده مملو

~~بیافریده زآب و ز آتش ایزد بیچون

~~ز بحر خاطر و طبعم چو موج مدح تو خیزد

~~احمد تو بجواهر چو بحرو کان شده مشحون

~~ازین نمط سخنی پروریده گشت2 بمدحت

~~زمانه پر شود از نظم عقد لؤلؤ کنون

~~مل عصر ندانم کسی که پرورد اکنون

~~حمائل وار در گردن اندازند، به طوری که ترکش پس دوش مینماید، و گاهی سواران کمان خود را در آن

~~دوال نگاه دارنده. و در فرهنگ نفیسی گفته: *قربان (به ضم قاف) - اسم هارسی، نیام و جعبهآ کمان*.

~~2. در برهان قاطع گفته: " کیمخت به کسر اول و ضم ثالث معروف است، و آن هوست کفل و ساغری اسب و خر

~~است که به نوعی خاص دباغت کنند، و بعضی گویند کیمخت دانه هائی است که در آن پوست میباشد، و

~~هوست ترنجیده و درهم کشیده را نیز گوینده.

~~2. در برهان قاطع گفته: "گلگون... نام اسب شیرین معشوقهآ فرهاد هم بوده است. گویند. گلگون و شبدیز دو اسب ms076

~~بودند..60.

~~4. اصل: "کسبه.

~~11

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_132.png)

~~نه زان نقود نفایه است این قصیده که گردد

~~چو میل طبع تو دانم بگفتهآ فلکی بود

~~به طعنهای حسودان بیمجامله مطعون

~~همه لطایف لفظش چو عقدهای لثالی

~~که هست گفتهآ او شادمانی دل محزون

~~بلفظ خوب و بمعنی نغز و صنعت نیکو

~~همه معانی نیکوش چون جواهر مخزون

~~ورا بر اول دییوان قصیدهایست برین وزن

~~بطبع وخاطر و علم تمام آمده بیرون

~~از آن نمط بهثنای تو این قصیده بگفتم

~~زمیم قافیتش اختیار کیرده من از نون

~~ببین بچشم قبولش که درکتاب مبارک

~~چو روی بخت تو گلگون نه چون حسود تووارون

~~همیشه تاکه ندارد چو نقش آب بقائی9

~~خدای عز و جل تین نهاد در بر زیتون

~~اساس عمر تو بادا همیشه فارغ و دایم

~~هر آن اساس که باشد نهادش از گل مسنون

~~عزیز باد ولی تو چون بکانون آذر

~~زگشت صیف و ربیع و زآب و آذر و کانون

~~عدوی دولت توسوخته بر آذرکانون

~~1. در فرهنگ معین گفته: "نفایه: هرچیز که به سبب فساد و بستی و بیقیمتی به دور انداخته شود، نبهره، ناسره،

~~انوری.

~~اینکه زحمت کم کنم نوعی ز تشویر است از آنک نقدهای بس نفایه است این و ناقد بس بصیر

~~سنائی

~~همه گشته نفایه سیم و دغل آنکه گفتش خدای: بل هم اضل*.

~~2. اصل : ملطفش".

~~3. اصل: "جوکه. در برهان قاطع گفته: *چوک... مرغی است که خود را سرنگون

~~از شاخ بیاویزد و فریاد کند تا زمانی که یک قطره خون از حلق او بچکده.0".

~~4. اشاره بآیهآ *والتین

~~والزیتون*.

~~5. اصل : ونفس اب ثنائی*.

~~6. در برهان قاطع گفته: *کانون بر وزن قانون به

~~معنی آتشدان باشد مطلقا اعم از گلغن یا منقل آتشی.00".

~~2

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_133.png)

~~زنانه هر شب و روزی که بر تو بر گذراند

~~چو روز عید و شب قدر باد جمله همایون

~~در مدح عزالدین نصرة الاسلام ایلقفشت]

~~53 بیت]

~~بر سر سرو مهش تازه ms077 گلستان دارد

~~وان گلستان بلب چشمهآ حیوان دارد

~~در گلستانش همه لاله و نرگس روید

~~بر لب چشمهآ حیوان شکرستان دارد

~~غمزهآ جادوی او کرد گه از گل چون سرو

~~تازگی هم بخزان هم بگلستان دارد

~~چشم او گرچه نه خفتست و نه مینوشیده

~~هست هم خفته و هم شیوهآ مستان دارد

~~نیم مستی است که هشیار بود بی هش ازو

~~اهوی غمزهآ او از دل شیران طلبد

~~نیم خوابی است که بی خواب فراوان دارد

~~آن چراگاه که آهو به بیابان دارد

~~داغ شیران نهد و خون پلنگان ریزد

~~کیست روباه که آن حیلت و دستان دارد

~~جور هر نیکوبدی از بن دندان ببرد

~~هر کرا آرزوی آن لب و دندان دارد

~~به پریشانی هرکار فرود ارد سر

~~هر سری کو سر آن زلف پریشان دارد

~~عشوهای زو نتوان یاقت بصد دشواری

~~لیک صدخون بدمی ریختن آسان دارد

~~برکتازی نتوان بر لب او کرد که او

~~هندوان از بی این کار نگهبان دارد

~~منم از گریهآ بسیار چو در آب نمک

~~زان نمکها که در آن شکر خندان دارد

~~خوان خوبی که بسرچشمهآ حیوان فکنند

~~نمک از شکر و از لعل نمکدان دارد

~~ناوک غمزهآ او دل نه چنان بردوزد

~~که بموبی تن عاشق خبر آن دارد

~~مگر آن ناوک دل دوز گه زخم زدن

~~اثر از گوهر تیغ شه ایران دارد

~~عزدین نصرت اسلام ایلقفشت آن

~~که بسی بنده به از قیصر و خاقان دارد

~~شه جمشید صفت [خسر] و حیدر[صولت]

~~که ازو دین محمد سروسامان دارد

~~وارث ملک سلیمان که بتایید خدای

~~حکمت و ملک چو داود و سلیمان دارد

~~قدر کیخسرو و بازار فریدون شکند

~~فرجم و هنر رستم دستان دارد

~~هم سکندر هنرش دانم و هم خضرخصال

~~زانکه دردنیی و دین رتبت ایشان دارد

~~گرجهان پرشود از دعوت فرعون چه باک

~~تیغ او معجزهآ موسی عمران دارد

~~دل و دستش چه نهی همسر کان و ms078 دریا

~~که کمال خردت روی بنقصان دارد

~~بجرو کان را اکرازمال جهان چیزی هست

~~بحر پیدا نکند، کان همه پنهان دارد

~~12

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_134.png)

~~این عجایب که دل ودست وی آرد درجود

~~یعلم الله که نه بحر آرد و نه کان دارد

~~زرز بیم کف بخشندهآ او با رخ زرد

~~خویشتن در شکم سنگ بزندان دارد

~~مرکز رایت او منزل فتح است آری

~~فتح با رایت او دست به پیمان دارد

~~برد بر قدر بلندش فلک هفتم رشک

~~دست ادبار از آن دامن کیوان دارد

~~ای نکورایی کز بهر ثبات ملکت

~~تا ابد گنبد گردان سر دوران دارد

~~عالم اسکندر اگرکرد بسدی آباد

~~سد بدعت سر شمشیر تو بران دارد

~~روز هیجا که دل اندرتن گردان از بیم

~~میش را همرهی گرگ هراسان دارد

~~رعد ازکوس1 بود برق فروغ شمشیر

~~لیک باران همه از ناوک و پیکان دارد

~~خوانی افکنده برآن معرکه بینی به نهیب

~~یعنی امروز اجل میل بهمهمان دارد

~~بر تن گردن گردون زتف آتش تیغ

~~پوست تنورصفت گوشت چو بریان دارد

~~وحش صحرا زجوانب همه هم پشت شله

~~از پی قوت وخورش روی بدان خوان دارد

~~آن نماید ز هنر تیغ تو آن روز بخصم

~~که قضا را همه ره خیره و حیران دارد

~~سر تیغت کندش سغبهآ سرسام اجل

~~گر بمردی صفت سام نریمان دارد

~~روز بزمت که برو رشک برد خلد برین

~~که می و ساقی ازکوثر و رضوان دارد

~~اندر آید بطرب زهره و بنوازد رود

~~هرچه بر ساز طرب نغمه و دستان دارد

~~نفمهآ چنگ و رخ مطرب و نوش ساقی

~~مرده را بیدم عیسی مدد جان دارد

~~قلقل بلبله2 و بوی گل و رنگ شراب

~~دردمندان را صد داروی درمان دارد

~~چشم گریان صراحی لب خندان قدح

~~دل هر غمزدهای خرم و شادان دارد

~~زاهدان را بطرب درکشد و آنگه چه

~~بر هر آن زهد که کردند پشیمان دارد

~~اندرآن بزم هرآن ms079 توبه که بشکست خرد

~~بازبستنش، محال است که امکان دارد

~~اندرآن روزکفت زر نه چنان افشاند

~~که توانایی آن مهر زرافشان دارد

~~خسروا داعی دولت بدعاگوبی تو

~~فخر و تفضیل وشرف بر همه اقران دارد

~~جز که بر اسب ثنای تو سواری نکند

~~چون بمیدان تفگر سر جولان دارد

~~چون زبانش کند آغاز ثناخوانی تو

~~1. در اصل: "ار کوش*.

~~2. در برهان قاطع ضمن معانی سغبه گفته: "به معنی فریفته و بازی داده شده نیز آمده است" و در فرهنگ معین سغبه

~~را به هفریفته، بازی داده شده، موجب سخریه، مسخره* معنی کرده است.

~~3. در برهان قاطع گفته: " بلبله به فتح اول و ثالث و لام و سکون ثانی کوزهآ لوله دار را گویند، و به معنی صدا و آواز

~~4. اصل : "داروی و درمان".

~~صراحی هم آمده است....

~~جبرئیل از زبر سدره ثناخوان دارد

~~130

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_135.png)

~~بهره دارد همه کس آب رخ ازخاک درت

~~داعی از فرط شقاوت همه حرمان دارد

~~موسم فصل ربیع آمد و آورد بنو

~~مژده کاقبالت ازین فصل هزاران دارد

~~واندرین موسم بر عادت عید اضحی

~~خصم بدکیش ترا از پی قربان دارد

~~تا سه فرزند جهان را ته وهفت است پدر

~~لیک هر یک نسب مادر از ارکان دارد

~~باد هر هفتو نهو چار ترا فرمانبر

~~تا که دارای جهان بر همه فرمان دارد

~~بهمه کار ترا پشت و معین یزدان باد

~~پشت شاهی چو تو خودیاری یزدان دارد

~~در مدح عزالدین ایلقفشت]

~~69 بیت]

~~سرویست قد او که برش ماه انورست

~~ماهیست روی اوکه سپهرش صنوبرست

~~بر قد چون صنوبر و رخسار چون مهش

~~ازبهر جان و دیده زصدگونه نوبرست

~~ان روی نیست رشک مه و مهر روشن است

~~وان طره نیست طیره گه مشک و عنبرست

~~رخسار خوب و طرهآ زیباش گوئیا

~~مهر و مهی است کابرسیه گردش اندرست

~~خطی است از سواد بر آن عارض چوگل

~~با عارض تو برگ گل ms080 از خار کمترست

~~چشمم تر از سرشک و لبم خشک از آه دل

~~در آرزوی آن لب چون لعل و شکرست

~~هر خشک و تر بر آن لب و دندان نثار کن

~~کایی است خشک و چشمهآ او آتش ترست

~~ای خارگل نهاده بدان عارض چوگل

~~با عارض تو بر گل از خار کمترست

~~دادی زبان بدادن کامم ولی چه سود

~~بی دهن سخن نه همانا که نادرست

~~1. اصل: "کوثی*.

~~2. در برهان قاطع گفته: *زبان دادن کنایه از عهد و شرط کردن و رخصت دادن

~~باشده.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_136.png)

~~جان برخیش اگرچه دروغ است وعدهات

~~تو در خطی چومی زخط و در غمت هنوز

~~کز دلبران خوب همه چیز دلبرست

~~سودای عشق توکه شد اندرسرش سرم

~~همچون خط پیاله مرا اشک در برست

~~سکین دلم که هندوی حلقه بگوش تست

~~چون نور در دو دیده و چون دیده در سرست

~~بدار مینگردد ازین خواب بیهشی

~~وز ترکتازیت ز تو چون حلقه بر درست

~~جمشید سایه گستر و خورشید نوربخش

~~گویی که بخت دشمن شاه مظفرست

~~می درفکن بجام اگرت بخت رهبرست

~~کز نور و سایه راست چو مهر منورست

~~زان می که در پیاله ورا هر که دید گفت

~~میل خرد مکن که خرد تخم بیبرست

~~آن زورقی ز سیم بهبحری ز زر محیط

~~در دام صبح قرصهآ خورشید انورست

~~آن آب ایستاده از آن آتش روان

~~کز عیش بادبان وز شادیش لنگرست

~~آن نوعروس بکرکه ابنای روزگار

~~پرکن که نقش عیش در آن آب و آذرست

~~پیوند کن میان چنان نوعروس و نفس

~~اقرار دادهاند که شایسته دخترست

~~کاین خوش عروس لایق این نیک شوهرست

~~1. در برهان قاطع گفته: "برخی بروزن چرخی به معنی فداشدن و قربان کردن باشد، و آنچه در عوض چیزی به کسی

~~دهنده.." و در فرهنگنمعین "قربان، قربانی، فدا، فدائی" معنی کرده است.

~~2. در برهان قاطع گفته:

~~"حلقه بر درزدن کنایه از طلب فتح باب کردن ms081 باشده.

~~132

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_137.png)

~~در بزم خسروی کاثر جود و عدل او

~~شه عزدین که در صف هیجا بدست رزم

~~از صحن خاک تا چمن چرخ اخضرست

~~نصرش سفیر رایت و فتحش خفیر راه

~~چون بهر یک سواره بصد دست لشکرست

~~لشکرکش عراق ایلقفشت آن او

~~توفیق هم عنانش و تاید رهبرست

~~شاهی که با حمایت شهباز عدل او

~~در بزم همچوحاتم و در رزم حیدرست

~~وقت سخا محیط و گه خنم صاعقه

~~شاهین و باز راعی کبک و کبوترست

~~در پیش رای انورش امروز روشن است

~~هنگام حلم کوه وگه حمله صرصرست

~~منجوق2 رایتش چوکشد سر سوی فلک

~~رازی که در صحیفهآ فردا مقدرست

~~تا پشت دین و ملک ز بازوی او قویست

~~آنکش نعخست سجله برد سعد اکبرست

~~بر بدسگال او دو رقیبند روز و شب

~~پهلوی فتنه را سر بالین و بسترست

~~روزش نهیب تیغ وی آرد هلاک جان

~~هر یک بخونش یاور آن یار دیگرست

~~در ربقهآ مطاوعت حکم او یکی است

~~شب چون بخفت هیبتش اندر برابرست

~~گر پاسبان و بنده و کر شاه و سرورست

~~1. اصل: "عزالدین*.

~~2. در برهان قاطع گفته: *منجوق بر وزن صندوق ماهچهآ علم را گویند، و به معنی چتر هم آمده است، و آن چیزی

~~باشد که به جهت محافظت آفتاب بر بالای سر نگاه دارند، و علم را نیز گفتهانده.

~~2. اصل: "روزیش".

~~31

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_138.png)

~~عنقای مغرب است ستم تا بدولتش

~~هفت است حرف نامش یعنی که زود زود

~~عالم همای عدل ورا زیر شهیرست

~~او در عراق فارغ و ازسهم تیغ او

~~الک رقاب مملکت هفت کشورست

~~از عقل کل خجل شوم ارزانکه فی المثل

~~در بوم روم زلزله در قصر قیصرست

~~از عقل کل گذر کن و بگذار کاین قیاس

~~با عقل کل بمرتبه گویم که همبرست

~~ای خسروی که ذرهای از عقل شاملت

~~با آفرینش ارکنی آن هم محقرست

~~گر نام کس بخطبه و منبر شود ms082 شریف

~~چون آفتاب نورده سایه گسترست

~~ورکنیتی زسکهآ زر فخر و نام یافت

~~دایم بیاد نام تو تشریف منبرست

~~خشم تو هست آتش نمرود و عفوتو

~~از کنیت تو فخر همه سکهآ زرست

~~شاها بدان خدای که در بزم حکمتش

~~چون آتش خلیل همه ورد و عبهرست

~~جوزاست میرمجلس و سیارگان حریف

~~بزمی که آن بنام سپهر مدورست

~~در کارگاه حکمت و بازار قدرتش

~~ساقیش بهر وی شفق و ماه صاغرست

~~در بارگاه فطرت او چند قطره خون

~~کرم است حله باف و مگس انگبین گرست

~~در پوستی نهاده که این سشک اذفرست

~~1. عبهر به معنی نرکس و یاسمن است.

~~133

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_139.png)

~~بگشاده دست صنعت و در اندرون کان

~~در ظلمت سه گانه قلم درمیانه نه

~~آبی ببسته سرخ که یاقوت احمرست

~~کاین غیبت دراز که افتاد شاه را

~~صورتگری بر آب مرورا میسرست

~~آن غیبت از مفارقت جان بتر نمود

~~از گشت این زمانه که بس دون و منکرست

~~ملکی که چشم زخم حوادث نیافتست

~~و اکنون چوجان حضور تو یارب چه درخورست

~~گه گه پی کسوف برین رقعهآ فلک

~~آن ملک بر خدای دو گیتی مقررست

~~خورشید نوربخش که هر ذرههای او

~~شام نجوم مهره صفت در مششدرست

~~آنگه عزیزتر که بود در حجاب شب

~~زان خلق را فوائد بیحد و بیمرست

~~شاها بمدحت تو سخنهای بکرمن

~~یا چون عروس درتتق ابر مضمرست

~~در غیبت توکوفته گشته است خاطرم

~~در سلک نظم نغزتر از در و گوهرست

~~مدح کسی بخاطر من [بس] نیامدست

~~آنکه خاطرم ز سخن روح پرورست

~~دارد سخن بمدح توخندان ضیرمن

~~خود هر سخن که نیست بمدح تو ابترست

~~کاندر مجال وهم بشر نامصورست

~~1. اشاره است به آیهآ *یخلقکم فی بطون امهاتکم خلقا من بعد خلق فی ظلمات ثلاث.

~~2. این نوع ترکیب، یعنی ترکیب اسم جمع با کلمهآ هر در قدیم در زبان فارسی رایج بوده و در نظم و نثر بکار

~~میرفته است. ms083 برای شرح و تفصیل آن رجوع فرمائید به کتاب " تعلیقات نقض" تعلیقهآ 1 (چاپ انجمن آثار ملی).

~~3. در برهان قاطع گفته: *تتق به ضم اول و ثانی بر وزن افق چادر و هردهآ بزر را گوینده.

~~135

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_140.png)

~~تا هست در جهان سه موالید و آن سه را

~~خالق یکی و نه پدر و هفت مادرست

~~اموربادت این سه و آن هر چهارونه

~~تا چار طبع ونه فلک و هفت اخترست

~~[درمدح تاج الاسلام ناصرالدین]

~~3 بیت]

~~تا رخت از مشک پرچین میکند

~~روی ماه از رشک پرچین میکند

~~فرخ آن مقبل که بخت و دولتش

~~زان لب شیرین شکرچین میکند

~~از لب شیرینت از گفتار تلخ

~~در دل و جان عشق شیرین میکند

~~عاشقی با زلف پرچینت خطاست

~~زانکه یغما تبت و چین میکند

~~مردم چشم توهاروت است از آن

~~غمزه را نیرنگ تلقین میکند

~~تا گل و شکر بود روی و لبت

~~شکر و گل را که تمکین میکند

~~آنچه با گل میکند خار از جفا

~~عارضت با برگ نسرین میکند

~~لعل شیرینت بشکرخندها

~~بر رخ مه شکل پروین میکند

~~گر زشکر خون فزاید پس چرا

~~شکر لفظ تو تسکین میکند

~~هر زمان بیچارهای را عشق تو

~~شاد میگردی که غمگین میکند

~~زر ز سنگ آید مگر سنگین دلت

~~روی من زان روی زرین میکند

~~هندوی عشق توام کاو ترکتاز

~~بر ملوک و بر سلاطین میکند

~~دل چو مسکن شد ترا عشقت چرا

~~قصد آن بدبخت مسکین میکند

~~از غم عشقت نپرسم چون دلم

~~میل مدح ناصرالدین میکند

~~میرعادل تاج اسلام آن کزو

~~فخر هم اسلام وهم دین میکند

~~آن کند با ملک و دین اقبال او

~~کابر نیسان با ریاحین میکند

~~رسم و آیین مروت هروری

~~بارک الله بس بایین میکند

~~نوعروس ملک را مشاطهوار

~~عزم و حزمش1 نیک تزیین میکند

~~شعلهآ نور سپهر حزم او

~~تا که حزمش بهر حفظ ملک و دین

~~رجم ms084 انبوه شیاطین میکند

~~حافظی بیدار تعیین میکند

~~1. اصل: "جرمش".

~~136

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_141.png)

~~ملک بستر از امان میافکند

~~دین زعز و ناز بالین میکند

~~بر ترازوی ممالک عدل او

~~راستی را کار شاهین میکند

~~زاغ پنداری چوعنقا شد نهان

~~کو شکارش همچو شاهین میکند

~~هر پیاده کز در او رخ نمود

~~سخره بر هرشاه و فرزین میکند

~~ای سرافرازی که دولت میل تو

~~همچو خسرو میل شیرین میکند

~~نا دلت وامق شد و عذرا سخا

~~کس حدیث ویس و رامین میکند؟

~~توسن جود وکرم را هر زمان

~~رایض طبع و دلت زین میکند

~~نیست آبی مشک را با خلق تو

~~کو هوا را عنبراگین میکند

~~بخت بیدارت حسودان ترا

~~چشمها در خواب نوشین میکند

~~معجز لطف نسیم خلق تو

~~تازه نیسانی ز تشرین میکند

~~راوی من چون سراید مدح تو

~~عقل بیاندازه تحسین میکند

~~چون کنم آغاز مدح سروری

~~در میان مدح تضمین میکند

~~تا بکلک صنع نقاش بقا

~~نقشها بر صفحهآ طین میکند

~~تا به بستان صانع قدرت سپر

~~از گل و از خار زوبین میکند

~~مهربادا بهرت از گردون که او

~~بهرهآ بدخواه توکین میکند

~~بر جمالت آفرین بادا که خود

~~بر حسودت بخت نفرین میکند

~~من دعا از دل همی گویم ترا

~~جبرئیل از عرش آمین میکند

~~درمدح صدر ربیب الدین و شکرگزاری بر خلاصی او]

~~4 بیت]

~~سپاس و منت و شکر خدای عز وجل

~~که غم بشادی و ظلمت بنورگشت بدل

~~ززیر ابر تمنی بتافت ماه مراد

~~اوج چرخ سعادت شتافت مهر امل

~~یدست حذق طبیب عنایت ازلی

~~پیش دیدهآ امید برگرفت سبل

~~بمن رسید نوید خلاص صدر جهان

~~جهان جود وکرم صاحب کبیر اجل

~~ریم عهد سر سروران ربیبالدین

~~که درمیان کریمان بدو زنند مثل

~~1. اصل: واین*.

~~ا. اصل: "مدح توه.

~~2. در برهان قاطع گفته: هسبل به فتح اول و ثانی بر وزن اجل مرضی باشد از امراض چشم، و آن موئی است که در ms085

~~ن هلک چشم برمی آید، و پردهای را نیز گویند که در چشم بهم رسد...".

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_142.png)

~~عریق نسبت و اصل و حمید سیرت و رسم

~~بلند همت و قدر و رفیع رای و محل

~~جهان ز تابش آثار جود و مکرمتش

~~بسان چرخ عروسی است در حلی و حلل

~~عیان کند عمل یک خطش زیادت ازآنج

~~هزار هندی وخطی درآورد بعمل

~~هرآن خدنگ که رفت از کمان فکرت او

~~نساخت حادثه آن را هدف جز از مقتل

~~مثال حاسد او کش حسد مضاعف باد

~~بود مثال صحیحی ز ناقصی معتل

~~مساعی هنرش سهل ناید اندر حصر

~~چه صعب تر بجهان درز حصر سهل وجبل

~~زرای عالی او حصن ملک ماند حصین

~~از آن سپس که نماندش اثرز رسم وطلل

~~بروم و چین رسدش ترکتاز کلک چنان

~~که اندر آن نبود تیغ هند را مدخل

~~نتایج قلمش دیده را جلای بصر

~~الطایف نفسش سینه را شفای علل

~~کراست رسم و طریق کرم چنانکه وراست

~~که ره نیافت نه ضجرت بدو درآن نه ملل

~~نهایت کرم و غایت سخا اینست

~~جز این مزور وجزمعجز است زرق وحیل

~~بنان فرخ او [خود] سزاست کلکی را

~~که از نتایج او وحیها رسد منزل

~~زسیر او بولی آن رسدکه لاتعجب

~~صریر او بعدو آن کندکه لاتسال

~~یکی نهال نکومنظر برومند است

~~که یافته است زبحر اناملش منهل

~~برای هرکه ولی مشمر سعادت و امن

~~برای هر که عدو موجب شقاء و وجل

~~مثال رفتن او بر بیاض کاغذ چیست

~~مثال رفتن نورست در سواد مقل

~~بیک صریر کند کید دشمنان باطل

~~بدان طریق که آن ناید از هزار بطل

~~برنگ زرد عدو میکند خط سیهش

~~همان که بوی گلسرخ میکند به جعل

~~محل اوست بهر حل و عقد ارزانی

~~جزین به عقد تودرهیج عقد کرده حل (؟)

~~زهی فعال تو همچون خرد بری ز خطا

~~زهی مقال تو همچون حکم عری ز خطل

~~لعاب کلک ms086 تو درکام بدسگال شرنگ

~~مساق لفظ تو اندر مذاق ملک عسل

~~مروت و هنر و علم وحلم وحزم و هنر

~~مفصلی است که آن راست ذات تو مجمل

~~اگر دهد بحسود تو چرخ مرتبتی

~~علو رتبت و جاه ترا از آن چه خلل

~~1. در برهان قاطع ضمن معانی چرخ "گریبان جامه و هیراهن* را ذکر کرده و در فرهنگ معین به معنی پیرا هن نیز

~~آمنه ات.

~~2. در المنجد گفته: "الخط موضع من ساحل الخلیج الفارسی، وقدیکون فی خلیج البحرین، و

~~هوسوق للرماح الخطیة المستوردة من الهنده. ودر فرهنگ معین گفته: "خط؛ سرزمینی در ساحل بحرین".

~~3. اصل : "معجزات".

~~4. مقل بهضم میم و فتح قاف جمع مقله به معنی چشم و تخم چشم است.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_143.png)

~~قضا بشارع اعظم رساند افعی را

~~هر آنگهی که مرورا فرا رسید اجل

~~برتبتی که عدوراست التفات مکن

~~که ناقدان بشناسند قادری ز دغل

~~زحل بلندتر آمد برتبت از خورشید

~~ولی بپرتو خورشید سوخت جرم زحل

~~بزرگوارا صدرا تویی که دولت و ملک

~~چو کلک تو نبود عالمی بود مهمل

~~اگر نمود زمانه کدورتی بزلال

~~حقیقت است کزو نیست این نخست زلل

~~وگر رسید کسوفی ز دور چرخ بمهر

~~ازو چنین حرکت نیست منکری اول

~~زمانه سفله نوازست و چرخ دون پرور

~~کسی نیاید با این دو در مقام جدل

~~بمن و سلوی آنکس چگونه دارد میل

~~که خوش فتاد و را در مذاق فوم و بصل

~~اگر عدوی تو شیری نمود در قصدت

~~به پیش حزم تو هم گربه بفکند ز بغل2

~~برید لطف همی گویدت که لانیأس

~~رفیق عقل همی گویدت که لا تعجل

~~همیشه تا نه چو مستقبل است ماضی وحال

~~همیشه تا که نه چون مهمل است مستعمل

~~عدوت مهمل و بدحال باد و بهتر باد

~~ترا ز ماضی حال و زحال مستقبل

~~همیشه باد بهر مقصدی که روی نهی

~~معین و یاور و پشتت خدای عزوجل

~~در مدح صدر ربیب ms087 الدین]

~~54 بیت]

~~زدور چرخ مرنج و زجور دهر منال

~~کزین دو هیچ خردمند را نبود منال

~~ز دور چرخ امید مراد اینت هوس

~~ز جور دهر نوید خلاص اینت محال

~~بمال گوش طمع میل مال و جاه مکن

~~که میل چشم خرد در کشی بجاه و بمال

~~بطرح جاه برو از زمانه دست ببر

~~بترک مال برو کعبتین چرخ بمال

~~فراغ یال بدین سر طلب مکن بسیار

~~که آوردت بدان سر فراغ بال وبال

~~1. گویا اشاره به مر یکی از بزرگان دین است که به علت گزیدن افعی وفات یافته است.

~~2. اصل: "نشناسنده. و "قادری* احتمالا مسکوکی بوده است منسوب به کسی با نام یا لقب قادر.

~~2. در بهار عجم گفته: "گربه از بغل افگندن و انداختن: افشای راز کردن. کمال اسمعیل:

~~خود نیندازم از بغل گربه

~~کنم از ماجرای موش اخبار

~~کی شروانی:

~~زولیش را ازل گربه فگنده از بغل

~~عمر عدوش را اجل گرگ فگنده در گله".

~~در برهان قاطع گفته: " گربه از بغل افکندن. کنایه از ترک مکر و حیله و فریب کردن باشده. و در اینجا تفسیر

~~صاحب برهان قاطع مناسب است.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_144.png)

~~مریز آب رخ و زیر پای پیل نمیر

~~منال طرح کن و پیش هیچ شاه منال

~~بخوان کم طمعی بر نواله پیچ ز صبر

~~در آن مپیچ که خواهی ز هیچ صدرنوال

~~بشارتی گر هست و جمال بیمعنی1 (2)

~~تو زین دو فایدتی گر مجربی مسگال

~~چوهست صورت حال این چنین مگو تاچند

~~زذکر جود وسخا و ز وصف حسن وجمال

~~جوی ذل سؤال از برای عز عطا

~~شب فراق نهارزد ازای دور وصال

~~بعهد ما بعدم بازشد وفا وکرم

~~مگر وفا وکرم را وجود ماست زوال

~~تو در جوال هنر رفتهای چه ساده دلی

~~خود این قدرنشناسی که با سگی بجوال

~~بخیره خیره ز فضل و هنر چه لاف زنی

~~بدین دو چیز سلامت نیابی از جهال

~~جوی ز جهل ms088 و سفه وقع بیشتر دارد

~~درین زمانه که از فضل و علم صد مثقال

~~برو زمدح وثنا توبهآ نصوح بکن

~~مگر ز مدح و ثنای کریم خوب خصال

~~ستوده صاحب و صدرجهان ربیب الدین

~~کان همت وکان فضائل و افضال

~~چو نور علم جدا از شوائب و اکدار

~~چو ذات عقل بری از نظایر و اشکال

~~مفاخرش چو کواکب برون زحد حساب

~~کارمش چو حوادث برون ز حد مقال

~~جو چرخ درکه عالیش مقصد حاجات

~~چو کعبه حضرت میمونش قبلهآ آمال

~~به رای عالی او عدل مستقیم امور

~~زکلک جاری او ملک منتظم احوال

~~بعرصهآ کرم و حضرت مبارک او

~~نم رفیق وفود ونعم رفیق سؤال

~~در آن مقام کرم جمع سائلان بینی

~~چمان چمان ز تنعم کشان کشان اذیال

~~برسم حاتم طائی و صاحب کافی

~~مروتی بنوا وکفایتی بکمال

~~نتایج قلم او حسود دولت را

~~چو تیغ قائد حتف است و رائد آجال

~~تبارک الله میمون کفش که اندر وی

~~ضعیف حال یکی صورتست همچو خلال

~~گهی نماید چون نوعروس رعناوش

~~ز مشک نابش برقع ز زعفران سربال

~~1. کلمات این مصراع به سختی خوانده میشود، و مصراع نامفهوم است.

~~3. در برهان قاطع گفته: "در جوال شدن: کنایه از فریب و دغا خوردن باشده.

~~2. اصل: دنه اندره.

~~* با سگ به جوال رفتن: کنایه از هم خانه شدن با مردم بدخو و معارض شدن با هرزه گو باشده. در بهار عجم زیر

~~4. در برهان قاطع گفته:

~~ترکیب "گربه در بغل داشتن" این دوشعر را از انوری شاهد آورده:

~~طمع کو گربه درانبان فروشد چو نحل امروز با سگ در جوالست

~~شد آنکه دشمن تو داشت گربه در انبان کنون گهیست که باسگ فروشود بجوال".

~~5. در منتهی الارب گفته: "سربال بالکس: پیراهن یا درع یا هرچه پوشیده شوده.

~~30

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_145.png)

~~هی بصورت مرغی بود لطیف و ظریف

~~مسلم آمده بطشش ولیک بیمخلب

~~رندهای بتکلف ولیک بیپرویال

~~میسر آمده صیدش ولیک بیچنگال ms089

~~گهی بهیئت افعی و هیبتش تازان

~~زناب زهر فشاننده زخم بر دنبال

~~گهی نماید شکلی نحیف و زار و نوان

~~خضاب کرده بدستان ولیک پیری زال

~~گهی بشکل سواری همی دواند تیز

~~چنانکه باد شمال از یمین بسوی شمال

~~گهی بسان زبانآوری فصیح و بلیغ

~~که مرورا دو زبان بینی و نماید لال

~~زهی جناب رفیع تو مسکن اشراف

~~حریم درگه عالی تو مط رحال

~~بدرس گاه ضمیر تو اوستاد خرد

~~هنوز تخته1 نویسد بعادت اطفال

~~در آن مقام که یاد از شمایل توکنند

~~هوا نفور شود از قبول باد شمال

~~حسام تیز بهر مشکلی که درماند

~~ز ناب کلک تو جوید نشان آن اشکال

~~زچرخ بازستانند خلعت تعظیم

~~اگر نه زی تو نظر دارد از سر اجلال

~~ندیم طبع کریم تو شد سخا و هنر

~~الیف درگه میمونت دولت و اقبال

~~تو مقتدای صدور و اکابر عصری

~~زین رسوم تو شد قدوهآ همه افعال

~~چو صدر دست بگیرد ضمیر روشن نو

~~دفع حادثهای کاندر افکند زلزال

~~خرد که در صف اول ز آفرینش اوست

~~در آن مقام مقامش بود بصف نعال

~~تویی که همت تو در هنر بدان درجه است

~~کزو بهیچ دقیقه ندید کس اخلال

~~تو درجهان مثلی در وفا و فضل وکرم

~~عجب ندارم اگر نیستت نظیر و مثال

~~بزرگوارا گر رفت در ثنا تقصیر

~~خدای داند کاندر دعا نرفت اهمال

~~مرا دعای تووردی زاصل او رادست

~~وظیفه گشته مرا بالغدو و الآصال

~~خصومتی است میان سپهر و اهل هنر

~~کرا بود زجهان با سپهر برگ جدال

~~مراد دادن اهل هنر بروست حرام

~~ز آنکه خون هنرمند پیش اوست حلال

~~زلل مدان اگر از خدمت تو محرومم

~~که صبر تشنه ضروری بود ز آب زلال

~~ثنای من نرسد گر بحضرتت برسد (؟)

~~که نیست حضرت تو جز مقرجاه و جلال

~~چنین سخن بچنان حضرتی بود لایق

~~که خوب و نغز بود عرصهآ افق بهلال

~~همیشه تا خط خوبی ms090 جمال گردد و زیب

~~زشکل نون خط وجیم زلف و نقطهآ خال

~~1. در بهار عجم گفته: "تختهآ تعلیم: معروف لوحی که اطفال بر آن مشق کننده500. و نیز گفته: *تختة مشق:

~~به اضافت و بی اضافت، تخته ای که اطفال دبستان بر آن مشق کنند..90.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_146.png)

~~جمال ملک به کلک و خطت مزین باد

~~چوساف و ساعد خوبان به یاره و خلخال

~~اعزهآ توز دور سپهر با اعزاز

~~حسود جاه نو از جور دهر با اذلال

~~چنانکه یافت کمال از تو کاردولت و ملک

~~ز عز و جاه تو مصروف باد عین کمال

~~[درمدح صدر ربیبالدین)

~~45 بیت]

~~ه چو روی تو نیاشد بجهان آرایی

~~سرو چون قد تو نبود بچمن پیرایی

~~راستی را بسر چارسوی حسن و جمال

~~دلبرانند ولیکن نه بدین زیبایی

~~وین عجب نیست که هم برسر کوی غم عشق

~~عاشقانند ولیکن نه بدین رسوایی

~~چون قبا بندی و برقع بگشایی زدورخ

~~سرو وگل توبه کنند از کشی و رعنایی

~~پایه برتر کشم از چرخ وکنم جان قربان

~~گر تو بیترکش و قربان ز درم بازآیی

~~فرخ آن زلف چو عنبر که ز اقبال بیافت

~~اینکه بر سنبل خط توکند لالایی

~~حلقهآ گوش ترا حلقه بگوشم که ورا

~~هست با زلف و خطت زهرهآ پهلوسایی

~~[عارضت بود درآمد خط و خوشتر کردش

~~وه چه خوبست وخوش آن عارض و آن طغرابی

~~1. در برهان قاطع گفته: ویاره بروزن چاره، دست برنجن را گویند، و آن حلقه ای باشد از طلا و نقره و غیر آن که

~~بیشتر زنان دردست کنند، و یارق معرب آنست، و به عربی سوار گویند، و به معنی طوف گردن هم آمده است.600.

~~2. جاجرمی این قصیده را در مونس الاحرار (ص 301) نقل نموده است. در تصحیح ابیات این قصیده از آن کتاب

~~به عنوان نسخهآ دوم استفاده بردهام.

~~3. در برهان قاطع ضمن معانی "لالاه گفته: وبه معنی درخشنده هم

~~آمده است، چنانکه گویند ms091 لؤلوی لالا، یعنی مروارید درخشنده..0*.

~~4. این بیت در اصل نیست و از

~~مونس الاحرار افزوده شد.

~~142

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_147.png)

~~خط مشکین تو همدم شده با شیرین لب

~~زلف پرچین توخیل خردم یغما کرد

~~همچو عطار نماید ببر حلوایی

~~دهن تنگ ترا هست بخروار شکر

~~وین خطا نیست بنزدیک بت یغمایی

~~عاشقان را رخ خوب تو چو گنجی است روان

~~تنگ خوبیش نگروان همه شگرخایی

~~طرفه تر زین همه خون ریختن نرگس تست

~~لیک زلف تو برو میکند اژدرهایی

~~روی روشن سوی دیوار فراق آوردی

~~با همه سستی و بیماری و ناپروایی

~~بربودی ز بتان گوی به نیکورویی

~~بگل تیره چه خورشید همی اندایی

~~صاحب صدرربیب الدین کز فضل وکرم

~~همچو از خلق جهان خواجه به نیکورایی

~~هفده عذرا برد از اهل کرم زانکه کند

~~عادت اوست چو خورشید جهان آرایی

~~طبع او وامقی و جود وکرم عذرایی

~~1. در برهان قاطع ضمن معانی *تنگه گفته: "تنگ به فتح اول و سکون ثانی و کاف فارسی... یک لنگ بار و خروار

~~شکر را نیز گویند، و کنایه از دهان خوبان هم هست... و هر صفحه یا تخته باشد که مصوران و نقاشان اظهار

~~صنعت خود بر آن کنند عموما، و نگارخانهآ مانی را گویند خصوصا... و بهضم اول کوزهآ سر تنگ گردن کوتاه را

~~را کوینده.40.

~~2. اصل : "همین".

~~3. در بهار عجم گفته: "خورشید بگل اندودن: کنایه از

~~هنهان کردن امری که در غایت شیوع بود. اوحدالدین انوری:

~~خرد زان طیره گشت الحق بمن گفتا که با من هم

~~بگز مهتاب پیمابی بگل خورشید اندایی".

~~2. در برهان قاطع گفته: "عذرا... یکی از اصطلاحات بازی نرد هم هست، و آن چنان باشد که هرکس بیدریی

~~یازدمرتبه از حریف ببرد گویند عذرا برد، و یکی را بسهآ آنچه گرو کرده باشند بستانده. و نیز در برهان گفته:

~~داو بروزن گاو به معنی نوبت بازی شطرنج و نرد و غیره باشد، و زیاده کردن خصل قمار ms092 نیز هست، و آن از

~~هفده زیاده نمی باشد، چه ازدیاد آن به جزطاق نیست و مراتب اعداد منحصر است تا به نه، هس داو اول یکی

~~است و دویم سه و سیم پنج و همچنین هفت و نه و یازده تا هفده که مرتبهآ نهم اعداد است میرود تا تمام

~~میشوده..".

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_148.png)

~~صاحب و حاتم طائی چه کنی پاس که هست

~~تا نماید هنر[ی] باز همای کرمش

~~رای او صاحبی و همت و جودش طایی

~~رایش امروز در آیینهآ فکرت بیند

~~از خجالت سزد ارنحل کند عنقایی

~~ای که تیغ ازمدد رای تو نامستغنی است

~~رفع پرهولترین حادثهآ فردایی

~~ملک و دولت چو زمین ساکن و آسوده بود

~~همچو تن از سر و همچون که سر از بینایی

~~فتنه را نبود سودا که کند فرعونی

~~تا تو با دست قوی همچو فلک برهایی

~~دولت و عمر در افزایش از آنست ترا

~~تا تو درمالش و قهرش چوید بیضایی

~~در غم و رنج بداندیش همی افزاید

~~تا حسودان را هر روز حسد بفزایی

~~گر عدو را عددی هست ندارد قدری

~~تو علی رغم بداندیش همی آسایی

~~کار بیجاده1 نباشد که کند یاقوتی

~~تو نگرا هیچ مبالات بدان ننمایی

~~بر فلک بیعددست انجم رخشنده ولیک

~~نبود کارزمرد که کند بینایی

~~رایت مهدی افراخته باید گرنه

~~مهر تابان به ازیشان همه با تنهایی

~~نبود لشکر دجال بجز غوغایی

~~1. مونس: "مگره.

~~2. در برهان قاطع گفته: *بیجاده با ثانی مجهول بر وزن بیباده به معنی بیجاد است که

~~کاه ربا باشد، و بعضی گویند بیجاده نوعی از یاقوت استه. و نیز گفته: هبیجاد با ثانی مجهول بر وزن ایجاد

~~مخفف بیجاده است که کاه ربا باشد، و بعضی گویند؛ سنگ ریزه ایست سرخ مانند یاقوت اما بسیارکم بها، و او

~~نیز کاه میرباید، و بعضی گویند بیجاده آنست که هر مرغ را جذب کنده.

~~3. مونس: "مینایی*.

~~33

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_149.png)

~~نه قضا بازگشاید نه ms093 فلک دربندد

~~چه کشد خصم توگردن که سری ناید ازو

~~گر ببندی تو بتدبیر وگر بگشایی

~~کان و دریا بسخا چون تو نباشند که تو

~~غورهآ خام که باشد که کند صهبایی

~~هست اندر کف میمون تو میمون کلکی

~~کان فضل و کرمی نه نه [که] اخود دریایی

~~نه خموشی وی از ابلهی و نادانیست

~~که بود عادت او خامشی و گویایی

~~زرد و خشک است چو صفرایی و بر تارک سر

~~نه سخن گفتنش از زیرکی و دانایی

~~چون نماید گهر خود به گهر پاشیدن

~~میدود زار و برهنه چو کسی سودایی

~~قد هر خصم قوی قامت او کرد دو تا

~~تیغ بیآب شود با همه گوهرزایی

~~گر نه دارای چنین ملک چنین کلک بود

~~چه غریب است همه ضعف و همه یکتایی!

~~ای ببرده گرو از روح ببیمانندی

~~ادشه چون کند اسکندری و دارایی

~~منم آن داعی دولت که بهنگام ثنات

~~وی ربوده ز خرد گوی ببیهمتایی

~~این قصیده چو عروسی است که دلها ببرد

~~نکته ها زایدم از طبع بدین غرایی

~~همه صاحب سخنانش بستایند و سزد

~~از پی بکری و موزونی و خوش سیمایی

~~نوعروسی که چنین باشد اگر بستایی

~~1. از مونس اضافه شد.

~~2. مونس : "ملک و چنین*.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_150.png)

~~تا بهر صبحدمی خون شفق ریزد مهر

~~از سرکامروایی و جهان پیمایی

~~باد تابنده رخت مهروش از مطلع جیب

~~چون شفق دامن خصم تو ز خون پالایی

~~تا علی رغم بداندیش بکام دل دوست

~~از سر حلم همی بخشی و میبخشایی

~~درمدح ناصرالدین ملک الحجاب تاج الاسلام محمد]

~~44 بیت]

~~هر کرا با غم عشقت کارست

~~کار او نیز چو کارم زارست

~~چشم جز خار جفا نتوان داشت

~~هر کجا عشق ترا گلزارست

~~راحت و رنج فروشند و خرند

~~هر کجا عشق ترا بازارست

~~بارها عشق مرا شیفته کرد

~~لیکن این بار نه چون هربارست

~~کارم از عشق بشورید بسی

~~لیکن این کارنه چون هر کارست ms094

~~که برد بار غمت عشوه خری

~~که مرورا مژه گوهربارست

~~چیست حاصل دم خر پیمودن

~~هر کسی را که بدین خر بارست

~~آن تواند گهر عشق تو سفت

~~کش کنار از مژه دریا بارست2

~~چشمت ازبس که کندخونخواری

~~پیش او ریختن خون خوارست

~~مردمی چشم ز چشم شوخت

~~نتوان داشت که مردم خوارست

~~عجب آمد زدل تن منت

~~که درو انده و غم خروارست

~~دهن تنگ تو زان طرفه ترست

~~که درو تنگ شکر بسیارست

~~از پی نرکس مست توخرد

~~نیست هشیار اگر هشیارست

~~چین زلفت خردم یغما کرد

~~وین خطا پیشهآ آن عیارست

~~فتنهآ چین و تتارست هرآن

~~چین که در زلف تو در هر تارست

~~روی خوب تو بهشت است مگر

~~حضرت میرسپه سالارست

~~ناصرالدین ملک الحجاب آنک

~~خوب گفتار و نکو کردارست

~~1. دهخدا در امثال و حکم (ج 2 ص 824) مثل هدم خربه هیمودن دراز نشوده را با شواهدی ذکر کرده است.

~~2. در برهان قاطع گفته: "دریابارها بای ابجد بروزن پهنادار، دریای بزرگ را گویند...*.

~~146

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_151.png)

~~تاج اسلام محمد که ز عدل

~~جعفر احسان و علی آثارست

~~یرعادل که بر اوگه جود

~~بحر بیقیمت و بیمقدارست

~~آنکه در درس گه جود و هنر

~~همه بر مکرمتش تکرارست

~~دیدهآ فتنه ازو در خواب است

~~چشم اقبال بدو بیدارست

~~ذکر جودش بود آغاز سخن

~~هر کجا انجمن احرارست

~~بفلک هیچ فرونارد سر.

~~کز فل همت او را عارست

~~تیر ندبیر و زحل مرتبت است

~~مشتری طلعت و مه رخسارست

~~ذکر نام و لقبش در اسماع

~~خوشتر از نغمهآ موسیقارست1

~~باد بر خلق خوشش کردگذر

~~زان نسیم سحری عطارست

~~ای کریمی که بر اطلاق امروز

~~ملک و دین را بتو استظهارست

~~کار آفاق شد از رای تو راست

~~همه آفاق درین گفتارست

~~شاه عالم بوجود تو ز ملک

~~چشم بد دورچه برخوردارست

~~نقش دیوار شمر دشمن را

~~زان ورا کار سرو دیوارست

~~دو زبان با نو که شد ms095 همچوقلم

~~که سیه روی نه چون طومارست

~~مرغ اقیال ترا نامهآ فتح

~~روزوشب در پرو در منقارست

~~به بر رای تو آسان باشد

~~آنچه در وهم بشر دشخوارست

~~سخت معمور بود عالم ملک

~~تاکه عدل تو ورا معمارست

~~رخ بنه بر رخ اقبال که خود

~~کار بدخواه تو فرزین وارست

~~ای کریمی که جهان را شبوروز

~~بهرمندی ترا اقرارست

~~دولتت طیرهآ خصم است از آن

~~کار دولت بتو چون طیارست

~~یاری دین توکنی لاجرمت

~~فضل ایزد همه وقتی یارست

~~منم آن داعی دولت که مرا

~~مدح تو مایهآ هر اشعارست

~~سخنم هرچه بمدحت نبود

~~آن همه موجب استغفارست

~~که زمین نقطهآ آن پرگارست

~~قل و حط برکاریت

~~1. در برهان قاطع گفته: "موسیقار با قاف بر وزن بوتیما سازی است معروف که آن را از نیهای بزر و کوچک

~~به اندام مثلث به هم وصل کنند، و بعضی گویند سازی است که درویشان دارند، و بعضی دیگر گویند که شبانان

~~ینوازند، و جمعی گویند نام هرنده ایست که در منقار او سوراخهای بسیاری هست، و از آن سوراخها آوازهای

~~گوناگون برمیآید، و موسیقی از آن ماخوذ است*.

~~2. در برهان قاطع گفته: "دشخوار.. بروزن و معنی

~~دشواراست که شکل باشده.

~~147

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_152.png)

~~سر بسر عرصهآ میدانوش او

~~منزل ثابته و سیارست

~~دور عمر تو بآخر مرساد

~~کان نه از جنس دگر ادوارست

~~فل عمر تو جنبش مکناد

~~عادتش گرچه همه رفتارست

~~درمدح ناصرالدین ملک الحجاب تاج الاسلام محمد]

~~34 بیت]

~~مه رخشنده که گردون تابست

~~همچو گردون ز رخت در تابست

~~خم زلفت همه تابست و گره

~~زان دلم در هوسش بیتابست

~~هر دلی در خم چوگان غمت

~~همچو گوییست که در طبطابست

~~گر بعمری ز تو خواهم شکری

~~پسته بینم که برو عنابست

~~نیم خوابست دو چشمت لیکن

~~ای بسا چشم کزو بیخوابست

~~نیست در دیدهآ تو آب ولیک

~~ای بسا دیده کزو پر آبست

~~در جفاکاری و در بدعهدی ms096

~~خوی تو پیشرو اصحابست

~~تویی آنکس که مهیاست ترا

~~هرچه ازجملهآ این اسبابست

~~بیوفا خود نه توبی یا بدعهد

~~خود درین عهد وفا نایابست

~~چه وفا نام سخاهم نبرم

~~کان حدیثی است که هم زین بابست

~~نه نه کاین از سر غفلت گفتم

~~نزسخنهای اولوالالبابست

~~زانکه کان کرم و بحر سخا

~~ناصرالدین ملک الحجابست

~~تاج اسلام محمد که بدو

~~ملک و دین را شب و روز اعجابست

~~آنکه نام و لقب میمونش

~~بهز هر نام وز هر القابست

~~هر کجا نام حسب خواهم برد

~~حسبش تاج همه احسابست

~~هر کجا ذکر نسب خواهم کرد

~~نسب او شرف انسابست

~~اوست آب رخ دولت کویی

~~بهر او جنبش این دولابست

~~سمهایی که نهد مکرمتش

~~قدوهآ هر سنن و آدابست

~~اندرین قط مروت که نخاست

~~کرم اوست که فتح البابست

~~زوقوی دولت و دین است چنانک

~~نن قوی از عضل و اعصابست

~~1. در بهار عجم گفته: "طبطاب: در صراح چوب ههن که بدان گوی ببازند. علی خراسانی:

~~دلم را ربوده بزلف چو طبطاب".

~~چو گویش بهرجا که خواهد دواند

~~12

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_153.png)

~~در صف مجلس ارباب خرد

~~رای او قدوهآ آن اربابست

~~یکنم دعوی و با دعوی من

~~خرد اندر ره استصوابست

~~وانکه بیسنتی یی دعوی کرد

~~بیقین مدعی کدابست

~~که درین عهد چنو نیست کریم

~~نه در ارحام ونه در اصلابست

~~ای کریمی که بهنگام سخا

~~بحر انعام تو بیپایابست

~~عدل را روی تو چون خورشیدست

~~ملک را رای تو اصطرلابست

~~فر و اقبال نو رستم صفت است

~~دشمنت گر بمثل سهرابست

~~به ثناهای تو مالامالست

~~گر کنشت است و گر محرابست

~~نیست جز حضرت تو آرزوم

~~میل عشاق سوی احبابست

~~ازخدا آن بدعا میخواهم

~~بدهد زانکه خدا وهابست

~~بدعا و بدتنایت همه وقت

~~سخنم همچو در خوشابست

~~نقد مدح تو عیارست همه

~~که ورا خاطر من ضرابست

~~مدح تو رتبت اسلاف من است

~~خدمت تو شرف اعقایست

~~تا فلک از براین ms097 تودهآ خاک

~~بصفت خرگهی از سنجابست

~~تا ز اشجار بود رزق حسن

~~گر نخیل است و گر اعنابست

~~دیر چون نخل بمان زانکه عدو

~~کم بقا چون کدو و لبلابست

~~ترجیع بند]

~~در مدح صدر شرف الدین معزالاسلام علی بن ابی الفضل]

~~بیت]

~~عشقت از آب آذر انگیزد

~~لطفت از خاک عنبر انگیزد

~~سن زلف سر بسر گرهت

~~از سهی سرو چنبر انگیزد

~~عشقت آن کیمیاست کزرخ و چشم

~~روزوشب نقره و زر انگیزد

~~ردهآ عاقلان براندازد

~~شور از اهل خرد برانگیزد

~~گه ز مسجد کلیسیا سازد

~~گه چلیپا زمنبر انگیزد

~~گه ز دین پروران صومعه دار

~~می پرست و قلندر انگیزد

~~1. در برهان قاطع گفته: *لبلاب... به کسر اول عشقه را گویند، و آن گیاهی باشد که بر درخت پیچد، و گاه باشد

~~که درخت را خشک کندهه0*.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_154.png)

~~گر لبت خون چشم من بفزود

~~چه عجب خون زشکر انگیزد

~~دل توسنگ و آهن است ولیک

~~از دلم عشق آذر انگیزد

~~کلک من چون دهان تست کزو

~~خاصه چون خاطرم ازو تشویر

~~روزوشب در و گوهر انگیزد

~~آنکه چشم و چراغ ایام است

~~مدحت صدر کشور انگیزد

~~شرف الدین معز اسلام است

~~عارضت نور خور بیفزاید

~~ماه را زیب و فر بیفزاید

~~لب و رویت خوشی و شیرینی

~~نظم اندر جمال چهرهآ تو

~~برگل و بر شکر بیفزاید

~~قوت اندر بصر بیفزاید

~~چهرهآ تو چو پرده برگیرد

~~عشق تو هر کجا فرود آید

~~حسن بر ماه و خور بیفزاید

~~حال من بدشد از غمت چه کنم

~~بر قضا و قدر بیفزاید

~~مهر من گر نکاست از دل تو

~~وگر از بد بتر بیفزاید

~~خون دل خوردم و بکاست مگر

~~برنگردم مکر بیفزاید

~~که بخون جگر بیفزاید

~~چه کنم سر ز عشق نتوان تافت

~~گر بکاهد و گر بیفزاید

~~هرچه اندوه تو بکاست ز من

~~وانچه کم کرد از وفا مهرت

~~صدر نیکوسیر بیفزاید

~~آنکه چشم و چراغ ایام ms098 است

~~سرور دادگر بیفزاید

~~شرف الدین معز اسلام است

~~دوشم انصاف بخت یاری کرد

~~که خیال تو حق گزاری کرد

~~از درم ناگهان درآمد دوش

~~غم من خورد و غمگساری کرد

~~خواستم از سر جهان برخاست

~~بنشست او و بیقراری کرد

~~چند بیخردکی بدیدارم

~~کرچه از مهر بردباری جست

~~راستی را بزرگواری کرد

~~ورچه آن ماه سازگاری کرد

~~صبحدم را سیاه بادا روز

~~زانکه با ما سپید کاری کرد

~~شرمسارم ز روی توکه مرا

~~بر وصال تو خواب تاری کرد

~~2. در بهار عجم گفته: "سفید کار کنایه از منافق و دوروی. کمال اسمعیل:

~~1. اصل : " کذاری*.

~~بآما سفید کاری از حد همی برد

~~150

~~ابر سیاه کارکه شد درضمان برف.400.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_155.png)

~~خود کسی نیست تا مرا گوید

~~دشمن کام خویشتن گردد

~~دعوی عشق و خواب یاری کرد

~~کام دل چیست خود که کم رنگ است

~~هر که دعوی دوستداری کرد

~~در ره عشق جانسپاری کرد

~~چند ازین عشق مدح صدرجهان

~~کند آنکو سخن سواری کرد

~~آنکه چشم و چراغ ایام است

~~شرف الدین معز اسلام است

~~آنکه صدرجهان تواند بود

~~مفخر انس وجان تواند بود

~~بر بزرگی او کمینه گواه

~~خرد خرده دان تواند بود

~~ذرهای باشد از دل و دستش

~~هرچه آن بحر و کان تواند بود

~~طرب و عیش و خوشدلی و مراد

~~بر همه کامران تواند بود

~~هر کجا رای او فرود آید

~~از حوادث امان تواند بود

~~تا ابد از بزرگی و کرمش

~~درجهان داستان تواند بود

~~بر جبین جنین روز سپیند

~~از رسومش نشان تواند بود

~~در میان دل شب تاریک

~~کرم او عیان تواند بود

~~درگه اوست آستان شرف

~~که مآب جهان تواند بود

~~رشک آب بهشت و آب حیات

~~خاک آن آستان تواند بود

~~زیر پای بلند همت او

~~تارک آسمان تواند بود

~~آنکه چشم وچراغ ایام است

~~شرف الدین معز اسلام است

~~توسن روزگار شد رامش

~~دورگردون غلام ایامش

~~نقش پیشانی ms099 جهان لقبش

~~آز کو وام خواه هر طبعی است

~~حرزبازوی قدسیان نامش

~~کرم اوست ضامن وامش

~~گر سر از طاعتش بتابد چرخ

~~شام گردد ز تیرگی بامش

~~منزل وحی شد علی التحقیق

~~کلک میمون مشک آشامش

~~گر نجوید1 قضا موافقتش

~~کرد هر خاص و عام را بنده

~~ره بپندد زمانه بر کامش

~~طبع خاص و سخاوت عامش

~~چون قلم هرکه مدح او بنبشت

~~همچونون گشت بیزبان کامش

~~1. اصل: "بجویده.

~~15

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_156.png)

~~کلک او راست آن اثر در ملک

~~ی نیابی ز چرخ و اجرامش

~~از پی دفع جنبش فتنه

~~یک زمان نیست هیچ آرامش

~~کیست آن بحر بی کران که محیط

~~کمترین قطره ایست از جامش

~~انکه چشم وچراغ ایام است

~~شرف الدین معز اسلام است

~~ای همه رادی و سرافرازی

~~جود را با کفت هم آوازی

~~هرچه جز ذکر تو همه باطل

~~هرچه جز مدح تو همه بازی

~~همت تو ز ننگ نا کرده

~~با محیط و سحاب انبازی

~~در بلندی و روشنی رایت

~~کرده بر آفتاب طنازی

~~رای بیدار تست آنکه ازو

~~فتنه با خواب کرد دمسازی

~~صیت انصافت ار رسد بفلک

~~ماه توبت کند ز غمازی

~~شرح عدلت اگر رسد بوحوش

~~گرگ رغبت کند بخرازی

~~چون برای منیر و عزم درست

~~همه ناموس تیغ برشکنی

~~رفع و ندبیر مشکلی سازی

~~همه کار قضا براندازی

~~درمدیحت چو کلک تو طبعم

~~پیشه کردست گوهراندازی

~~بر فلک پای برنهم ز علو

~~آنکه چشم و چراغ ایام است

~~گر بلطفم دمی تو بنوازی

~~شرف الدین معز اسلام است

~~سرو را یمن بر یمین توباد

~~حل و عقد ممالک عالم

~~بخت و اقبال همنشین تو باد

~~گشته در خانم و نگین تو باد

~~هر دهان چون گشاده شد به ثنات

~~هر زبان تر بآفرین تو باد

~~روزوشب رای پیر و بخت جوان

~~ملجأ خلق در حوادث دهر

~~در همه کارها قرین تو باد

~~خاطر و وهم دوربین تو باد

~~چون بتابد ms100 رخ تو بخشش را

~~خرمن ماه خوه چین تو باد

~~سبب عز و ذل و نفع وضرر

~~مایهآ مهر و اصل کین توباد

~~عد ده د ه وو د جها توا

~~نسخهآ اصل ماکه رونویسی شده از یک نسخهآ قدیمی است به همین صورت * کیه نوشته شده است در حالیکه

~~درجاهای دیگر همه جا ه که" مینویسد.

~~1. اصل : "اصل وکین*.

~~152

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_157.png)

~~ابلق دهر و توسن گردون

~~قبله گاه فلک جناب توشد

~~رام و در پنجه زیر زین توباد

~~قبله گاه ملک جبین تو باد

~~حق تعالی بهرچه روی نهی

~~آنکه چشم و چراغ ایام است

~~پشت و یاری ده و معین توباد

~~شرف الدین معز اسلام است

~~ای همه سرکشی و رعنایی

~~خرد اندر ره تو سودایی

~~نه چو زلفت فلک بخونریزی

~~اانه چو روی تومه بزیبایی

~~گوی نیکویی از نکورویان

~~تو بچوگان زلف بربایی

~~در بیاقوت و در فروبندی

~~چون بخنده دو لعل بگشایی

~~چنبر زلف تو ز دستم برد

~~همه سررشتهآ شکیبایی

~~با غم تو بجان همی کوشم

~~وای جانم اگر ببخشایی

~~خوی تست آنکه دیر یاد آری

~~وانگهی زود زود سیرآیی

~~ای دل آن دستیرد دیدی و هم

~~برنگشتی چه پای برجایی

~~نه توبی رای صاحبی که ازو

~~آنکه یکسر مکارم و فضل است

~~مهر ومه یافت عالم آرایی

~~شرف الدین علی ابوالفضل است

~~روز و شب چشم سوی در دارم

~~گوش وصلت شبی دگر دارم

~~گر ز من پیش خاطرت گردیست

~~تا بباران دیده بردارم

~~بیجگر زان1 لبم بده نمکی

~~که کباب اینک از جگر دارم

~~از ترو خشک هرچه مردم راست

~~در لبت هست تنگهای شکر

~~من لب خشک و چشم تردارم

~~من دلی تنگ از آن شکر دارم

~~رسدت گر نیاشدت سر من

~~زانکه بسیار دردسر دارم

~~بیتوام عیش ناخوش و تو بر آن

~~که من از عیش خوش خبردارم

~~از بهشت رخت چو حلقهآ زلف

~~بر درم بازجا اگردارم

~~نیست با ms101 من رهیت عشوه فروش

~~من دلی سخت عشوهخر دارم

~~بر دل من ستم مکن که درو

~~مدح صدر نکوسیر دارم

~~1. اصل: "دان".

~~153

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_158.png)

~~آنکه یکسر مکارم و فضل است

~~شرف الدین علی ابوالفضل است

~~عارضت رشک نقش نوشادست

~~دل ازو تازه جان ازو شادست

~~سرو و گل بندهآ قد و رخ تست گرچه گل شاه و سرو آزادست

~~خطه حسن وعالم خوبی

~~بجمال رخ تو آبادست

~~الب شیرین تو ببادهآ تلخ

~~وعدهآ خوب وخوش مرا دادست

~~عمر من بر امید وعدهآ تو

~~رفت برباد و وعده هم یادست

~~گر شرابست روشن است و لطیف

~~ور وتاقست حالیا بادست

~~مرغ صبح اندر آرزوی صبوح

~~همچو من در خمت بفریادست

~~شب دراز و سیاه پنداری

~~با دو زلفت بیک شکم زادست

~~وعده کردن خلاف ازآن رخ خوب

~~در چنین حال محض بیدادست

~~این بعهد کسی مسلم نیست

~~که همه راز خلق او دادست

~~آنکه یکسر مکارم و فضل است

~~شرف الدین علی ابوالفضل است

~~آنکش ایزد ولی تواند بود شرف الدین علی تواند بود

~~سرفراز جهان علی کریم

~~که کریم و علی تواند بود

~~در وفا و سخا چو بحر و چوکان

~~در بهشت و سقر بکل و کفش

~~هم وفی هم ملی تواند بود

~~هم عدو هم ولی تواند بود

~~حرص او هست بر کرم چندان

~~آز ازو ممتلی تواند بود

~~اوکرم زنده کرد و این دعوی

~~از نصوص جلی تواند بود

~~مرد کار خلاص بیزنگیو

~~مهر حلمش بر اوج ملت و ملک

~~رستم زاولی نواند بود

~~بکه حمله برد رد صفها

~~روشن و معتلی تواند بود

~~وین هم از پردلی تواند بود

~~1. در برهان قاطع گفته: "نوشاد بهفتح اول بر وزن بغداد نام شهریست حسن خیز، و بدین سبب منسوب به خوبان

~~شده است*

~~2. اصل : "بادست". و اگر " باده در متن صحیح باشد ناظر به "ریح الصبا و عهود هن سواءه

~~است.

~~3. اصل : "هم نصی".

~~4. در برهان ms102 قاطع گفته: "رد بهفتح اول و سکون ثانی حکیم و دانشمند و خواجه و پهلوان و دلاور و بهادر و شجاع

~~باشد".

~~15

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_159.png)

~~گر یود وصف عادلی کس را

~~وصف او اعدلی تواند بود

~~وتد ملک ودین ودولت اوست

~~آنکه یکسر مکارم و فضل است

~~وان دگر مایلی تواند بود

~~شرف الدین علی ابوالفضل است

~~مهر حکمش هر انس وجان دارد

~~کمر خدمت و مطاوعتش

~~مهر او با تن انس جان دارد

~~دولت و ملک برمیان دارد

~~بر سران آستین فشاند آنک

~~همت اوست آن همای که او

~~پش او سر بر آستان دارد

~~زان سوی سدره آشیان دآرد

~~حل کند آشکار تدییرش

~~مشکلی کان قضا نهان دارد

~~چرخ بندد میان امضایش

~~هرچه او عزم و رای آن دارد

~~از پی قصد قهر دشمن او

~~در سر کلک عنبر آشامش

~~چرخ هم تیر و هم کمان دارد

~~معجز عیسوی عیان دارد

~~یدبیضای موسوی و عصاش

~~هر کرا آرزونشان دارد

~~گونگه کن بشکل میمونش

~~هر کجا کلک در بنان دارد

~~هست آن کز سر بزرگی و جاه

~~آنکه یکسر مکارم و فضل است

~~پای بر فرق فرقدان دارد

~~شرف الدین علی ابوالفضل است

~~نور خورشید و فیضی از کرمش

~~طرهآ مشک و عنبر آن خاکی

~~یک جهان تیغ و یک نم از قلمش

~~که بدو برگذر کند قدمش

~~افتخار عرب کریم عجم

~~هم عرب مدح خوان و هم عجمش

~~دین ازو یافت هم شرف هم عز

~~کرد ایزد عزیز لاجرمش

~~نیست صاحب کفایتی چون او

~~تو مخوان جزکه صاحب دومش

~~بحرو کان خواست گفتمش دل ودست

~~زان همه جود و زان همه کرمش

~~کان چو بیآب و بحر بیسنگ است

~~همبر کان و بحر چون نهمش

~~از سر لطف منتشر کرمش

~~وز پی عدل پرستم1 ستمش

~~1. در برهان قاطع گفته: "همبر بر وزن قنبر به معنی همراه و قرین و نظپر باشد، و به معنی برابرشدن و مقابل هم ms103

~~شتن هم به نظر آسده است".

~~2. دراصل چنین است و شاید کلمه "مرتسم، بوده است.

~~15

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_160.png)

~~نظم عالم زتیغ دان وقلم

~~این و آنند هر دو از خدمش

~~هست بختش جوان و رایش پیر

~~هر دو بادند جاودان بهمش

~~ذات او دافع همه المیست

~~حفظ کن یارب از همه المش

~~آنکه یکسر مکارم و فضل است

~~شرف الدین علی ابوالفضل است

~~امرش اندر جهان مبجل باد

~~اجل دشمنش معجل باد

~~بر درخصمش از حوادث چرخ

~~روز و شب نوبنو موکل باد

~~خسروان را در انتظام امور

~~همه بر رای او بقول باد

~~در همه باب هرچه فرماید

~~بر همهآ کس چو وحی منزل باد

~~از نهیب صریر خامهآ او

~~ذات بی نقص او چومایهآ عقل

~~بام و بوم عدو مزلزل باد

~~بر همه ذانها مفضل باد

~~شخص خصمش بر آستان وجود

~~از قبای بقا معطل باد

~~هرچه خواهد دلش بعون خدا

~~در زمان همچنان محصل باد

~~هرچه سعیش بدان ندارد میل

~~در حساب زمانه مهمل باد

~~یاورش باد کردگار جهان

~~عذرخواهش رسول مرسل باد

~~وله ایضا

~~درمدح صدر شرف الدین علی بن بلفضل]

~~میان ما نه چنین بود عهد میدانی

~~ر نو کناه وزمن عدرهای نامقبول

~~رنی عهدی دوری وممهه اند اکر

~~چو افتاب شدت روز تیرهام روشن

~~بر آن نیم که زفترا تو بدارم دست

~~49 بیت]

~~که عهد بشکنی و بیونا مرا خوانی"

~~من این چگونه بکویم زهی مسلمانی،

~~ففان کنم که تو بدعهد و سست پیمانی

~~2. مقول اسم مفعول از باب تفعیل است. قوله: علمه اوامره بان یقول.

~~3. اصل : "هره.

~~. در اینجا کلمه ای است به این شکل : "سحتت".

~~که نامدت ز جفا ذرهای پشیمانی

~~بر آن نه یی که ز جورم عنان بگردانی

~~زبان دهی ندهی کام و دلستانی و صبر

~~1 اصل: "رب.

~~ازین معامله ناید مگر پریشانی

~~152

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_161.png)

~~بکار خویش ز بیچارگی فروماندم

~~بساز چاره که این درد را تو ms104 درمانی

~~زتست درد من و هم زتست درمانم

~~تو آن نه بی که ز درمان بنده درمانی

~~بغمزه هات بغم خانهام گذر نبود

~~دروغ شد که بود جای گنج ویرانی

~~اگر خیال تو از من رمید معذورست

~~به بینوایی الحق نبود ارزانی

~~بآب چشم وکباب جکر چنویی را

~~چگونه سازم ازین بیش برک مهمانی

~~ببین مگر بگشایی زبند غم پایم

~~که دل نبستهام اندر تو جز بنادانی

~~کن تنور جفا پر شرار آتش خشم

~~بین ز اشک من این موجهای طوفانی

~~بخون خسته دلان تشنهای و میدانم

~~که جز بخون من این تشنگی بننشانی

~~دمی نسازی تا صد دمم نسوزی دل

~~یکی نخندی تا صد رهم نگریانی

~~ز رنج خاطرم اندیشه کن که خاطر من

~~زکلک صدر جهان یافت گوهرافشانی

~~سرسران شرف الدین علی بن بلفضل

~~که شد بفضل وکرم بینظیر و بیثانی

~~معین اسلام آن صاحبی که صاحب ری

~~سزد بدرگه او بر برای دربانی

~~زخاک درکه او بوی سروری آید

~~از آن سران را بروی سرست و پیشانی

~~چو او نماید دندان با هل فتنه و جور

~~سپیهر دست بدارد ز تیزدندانی

~~برید وهم ز ادراک قدر و همت او

~~بعجز بازپس آمد ز روی حیرانی

~~زهی دلایل جاه و بزرگی و شرفت

~~جهان فروزتر از آفتاب نورانی

~~جهان مکرمت و جود را گلستانیست

~~تو از کمال کرم سرو آن گلستانی

~~سرای دولت و اقبال را شبستانیست

~~تو از جمال و شرف شمع آن شبستانی

~~سزد که بر طمع خلعت مبارک تو

~~طمع ببرد خورشید و مه ز عریانی

~~فلک بخدمت زیبد که هم عنان شودت

~~بهر طرف که رکاب شرف برنجانی

~~1. در برهان قاطع گفته: *دندان نمودن کنایه از ترسیدن و ترسانیدن و عاجز شدن و زاری کردن و تهدید نمودن

~~باشد.60.

~~در بهار عجم گفته: * تیزدندان کنایه از حریص و طامع...

~~شیرا

~~ما نیکشمردی کن نه چندان

~~که گردد خیره گرگ تیزدندان*.

~~و نیز در همان ms105 کتاب گفته: "دندان تیز کردن کنایه از طمع و توقع داشتن و خواهش آن.

~~گرت دندان بهم بندد بپرهیز

~~خرو

~~بمال مردمان دندان مکن تیز

~~الدین اسفرنگ

~~ی حلقهآ خاتم سلیان

~~بر لعل تو تیز کرده دندان".

~~4

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_162.png)

~~قضا سزد که ملازم شود رکاب ترا

~~بهر مهم که تو روزی عنان بجنبانی

~~بجود و همت اگر نام یافت صاحب ری

~~توخود بمنت ایزد هزارچندانی

~~ز خجلت سخن خوب وخط میمونت

~~نشست لؤلو در قعر بحر ظلمانی

~~ز بهر حرص تو بر جود پرورش یابد

~~چنین که سیم و زر اندر مشیمهآ کانی

~~سعادت تو فغان عدو بکیوان برد

~~مگر نحوست ازین روی گشت کیوانی

~~بآتش حسدت گر عدو بسوخت رواست

~~بکن سگان را مهمانی ببریانی

~~ز دستبرد فلک ایمنند آن قوسی

~~که تو بسعی وکرم پایمرد ایشانی

~~زکلک تو سروسامان گرفت کار جهان

~~ولی بکار عدو داد نابسامانی

~~هرآنچه تیغ نیابد ورا بدشواری

~~تو آن به رای میسر کنی بآسانی

~~سری که پای ترا قصد دامنی نکند

~~کند مرورا تیغ اجل گریبانی

~~اگر ز بار خلافت رسد بمغزی بوی

~~غذا زآخاک سزد بهر روح حیوانی

~~اگر ز آتش کینت دلی برافروزد

~~نماند آب رخ هیچ روح حیوانی

~~بزرگوارا آن صدر روزگارتوبی

~~که مایهآ کرم و فضل و جود و احسانی

~~ز نظم وکلک من اندر ثنا و منقبتت

~~حی مایه درکران مایه بیند ارزانی

~~هر آنگهی که عروسان بکر خاطر من

~~کنند جلوهآ مدحت بر انسی و جانی

~~ز روی حیرت گویند خه1 بنامیزد

~~چه خوب و نغز بد این دلیران روحانی

~~بسا عزیز که بینم ذلیل عشق چو من

~~بعرض که برم این یوسفان زندانی

~~ولی بکنه ثنا ومدیح تو نرسم

~~اگر رسم بمثل در سخن بسحبانی

~~من آن کنم که سخن پروران کنند تویی

~~که بیش از آنچه کریمان کنند بتوانی

~~ترا بسی است فضایل ولی ندارد ننگ

~~ز مور و پای ملخ حضرت سلیمانی

~~سخن ms106 درازشد و اسب وهم گامی چند

~~هنوز بیش نرفت از فراخ میدانی

~~همیشه باد نگهبان و یارتا محشر

~~شریف ذات ترا فیض فضل یزدانی

~~حسود جاه ترا خون و مال باد حلال

~~اگر بشرعی خواهی وگر بدیوانی

~~1. مشیمه پرده ایست که طفل را در شکم مادر فراگرفته.

~~2. اصل: "کرمی*.

~~3. در برهان قاطع گفته: "هایمرد بروزن لاجورد. مدد کارو یاری دهنده و شفیع و معین و دستگیر باشده.

~~4. اصل : "بمعزی".

~~5 اصل : "عذاره.

~~دراصل چنین است.

~~7. در برهان قاطع گفته: وخه به فتح اول و سکون ثانی به معنی خوش و خوشاوزه و زهی و په باشد که کلمهآ تحسین

~~است900

~~158

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_163.png)

~~ودرمدح صدرشمس الدین علی)

~~32 بیت]

~~چانها فدای بوی توای باد نوبهار

~~هنگام صبحدم نفسی عنیرین یرآر

~~چون روح محض پر ز لطافت کن آستین

~~چون جوهر خرد بفشان دامن از غیار

~~شبکیر چون ز خواب درآیی منه قدم

~~جز بر بنفشه زار و چمن زار و لانهزار

~~بگذر بگلستان و چنان بوی گلستان

~~کت پای نازنین نکند خسته نوک خار

~~نی نی تو نازکی نتوانی پاده رفت

~~حیفی بود اکر نبود چون توی سوار

~~الآصبا سزای رکاب تو نیست خیز

~~وقت سحر عنان تلطف بدو پار

~~وانکه سلام من برسان وقت صبحدم

~~با خوشترین نفس ببر صدر روزکار

~~سردار سروران جهان شمس دین علی

~~ان همچوشمس و چون قمر عالی و پایدار

~~بحر سخا وکان وفا و کان فضل

~~بحری همه ملاحت وکانی همه وقار

~~آثار مکرمات و رسوم فضایلش

~~هستند چون حوادث ایام بشمار

~~رنگی لطیف داد بعالم بهار از آنک

~~بویی است از خلایق او فصل نوبهار

~~اهل کرم یمین به یمینش خورند از آنک

~~هست این یمین که باشد ازین خلق را یسار

~~1. اصل: مشمس الدین*.

~~159

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_164.png)

~~نی نی ز بهر خامه و پوش1 آمد آن یمین

~~کلکش چه لاغریست که ناییست [بس] ضعیف

~~وز بهر بذل یسر و یسار آمد ms107 آن یسار

~~آتش رخی که تا رخ او شعلهای نزد

~~یاجوج فتنه پیچد در آهنین حصار

~~هم شکل محور آمد و هم منقلب ولیک

~~آیی نداشت چهرهآ ششیر آبدار

~~اصلش ز بحر و لمده اندر کفی چو بحر

~~چون قطب جز برو نبود ملک را مدار

~~ای ذکر همت تو و ای شکر نعمتت

~~نبود عجب که در بودش روزو شب نثار

~~ذات تو چون نهاد فلک خالی از خلل

~~در گوش اهل مکرمت و جود گوشوار

~~فصل بهاردر چمن آورد رخت کل

~~ذات توچون اساس خرد عاری از عوار

~~چون دید عندلیب که گل بوی خلق تست

~~تا بوی خلق تو بنماید بمرغزار

~~الحق بسعی همت توعندلیب وکل

~~آغاز کرد مدح تو بر طرف جویبار

~~از شرم همت تو و بر سوک دشمنت

~~اندر نوا و برگ بباغند شادخوار

~~مست می هوای توشد باغ و بوستان

~~شد سرفکنده نرگس و شد لاله سوگوار

~~اندر شکوفه کردن از آنست شاخسار

~~1. حرف اول این کلمه در اصل نقطه ندارد. در برهان قاطع گفته: *پوش با ثانی مجهول بروزن موش زره و جوشن

~~اگویند...".

~~2. در برهان قاطع گفته: "شاد خواربا و او معدوله بروزن خاکسار به معنی خوشحال و فرحناک و شادمان باشد...".

~~15

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_165.png)

~~ای نقد آفتاب گه امتحان و عقل

~~با نقد همت تو همه زیف و کم عیار

~~هستم یقین که هست یقین پیش رایت آنک1

~~دل خدمت تراست شب و روز خواستار

~~خالی نباشدم زثنایت زبان و دل

~~پیش خدا و خلق بهپنهان و آشکار

~~داند خداکه هست نیازم بحضرتت

~~همچون نیاز تشنه سوی آب خوشگوار

~~در صحبت نسیم صبا پیک شوق من

~~هردم بحضرت تودرآید هزار بار

~~تا از دوازده مه وسال و چهار فصل

~~یک مه گزیده باشد و یک فصل اختیار

~~این ماه و فصل و هرمه و فصلت خجسته باد

~~مقرون بفضل و منت و توفیق کردگار

~~نامت نکو چو نام مهین دوازده ms108

~~عیشت لذیذ چون نفس بهترین چار

~~در رثای شرف الدین مرتضی]

~~39 بیت]

~~قطبی شکسته شد ز سپهر پیمبری

~~رکنی خراب شد ز شبستان حیدری

~~مهری که عکس پرتو او بود ماه و مهر

~~زیر کسوف خاک شد از برج سروری

~~هر کس بزیر سایهآ او چون گل طری

~~سروی که سایه بر سر عالم فکنده بود

~~تا چنبری بساخت ازو چرخ چنبری

~~از تندباد مرگ بخاک اندر اوفتاد

~~آخر هنوز بستهآ این قطب و محوری

~~ای چرخ هرزه گرد چو قطب هدی شکست

~~1. اصل: "انکه*.

~~2. اصل: "حساره. کلمهآ هچاره را ازین روی در متن قرار دادم که اگر مراد شاعر از

~~دوازده، دوازده امام باشد؛ مقصودش از *بهترین چاره علی علیه السلام خواهد بود. و اگر مقصود از کلمهآ

~~"دوازدهه چیز دیگری است کلمهآ "چاره نیز چیز دیگری باید بوده باشد. این کلمه را به احتمال "خیاره هم ممکن

~~است بخوانیم، جمع خیر به معنی نیکان.

~~1

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_166.png)

~~گر جامه کردی از پی این تعزیت کبود

~~پس شرط کار نیست که با زر و زیوری

~~بفکن بخاک تیرهآ ارض1 آفتاب و ماه

~~بگسل ز سینه زیور مریخ و مشتری

~~ای آفتاب چون که شد اندر حجاب خاک

~~خورشید دین هنوز ازین سان منوری

~~زنهارشرم دار که هنگام تیرگیست

~~شد روزگار روشنی و نورگستری

~~الحق ره مصیبت و آین تعزیت

~~دارد سپیده و شفق از روی چاکری

~~خوش میفشانی ای شفق ازدیده خون دل

~~وی صبح شادباش که خوش جامه میدری

~~ای خردهدان2 میان بزرگان روزگار

~~تا این بزر حادثه را خرد نشمری

~~سوگند میدهم بخدا بر تو راست گو

~~ازروی مردمی وره مهرهروری

~~درخاک خفته قدوهآ سادات فخر دین

~~چون دل دهد2 ترا که برآن خاک بگذری

~~گویند آفتاب نیندود کس بگل

~~وین هست آن مثل که درین نیست داوری

~~پس چون بخاک تیره بیندود دست مر

~~آن آفتاب روشن چرخ پیمبری

~~ای کعبتین دهر بمالیده بارها

~~امروز ms109 همچو مهره چرا در مششدری

~~دیروز ننگ داشتی از بالش حریر

~~خاکت چگونه می کند امروز بستری

~~زخم سنان مرگ تو بر ما چنان گذشت

~~کان را بمرهمی نتوان یافت رهبری

~~محکم جراحتی است که آن را بهیچ وجه

~~نه وجه مرهم است و نه امید داوری

~~ای بوده سروران جهان را بجای سر

~~افغانشان رسید بکردون ز بیسری

~~ناید زخاک کحل ولی چون تویی دروی

~~از بهر کحل دیده سزد گر بجان خری

~~ای دل اگر زسنگ نه یی ناله ای بیار

~~وی دیده گر فسرده نه بی خون همی گری

~~ای غم رسیدکان زبرای مصیبتش

~~یک نکته بشنوید که این نیست سرسری

~~فرخنده مرتضی شرف الدین که آفتاب

~~با او بروشنی نکند میل همسری

~~گویی که مرتضی ملک السادة فخردین

~~میگوید از شما بزبان برادری

~~کاین گوهر ثمین بودیعت برشماست

~~جوهر ودیعه بهتر نزدیک جوهری

~~از فیض فضل ایزد وز همت شما

~~دانم یقین که بازنماند ز یاوری

~~ای صدر اگرچه سید سادات نقل کرد

~~از ملک این سری بسوی ملک آن سری

~~هستی تو در حمایت دستور روزکار.

~~هان تا غبار غم بر خاطر نیاوری

~~1. اصل: "رزه.

~~2. در برهان قاطع گفته: *خرده دان بهضم اول مردم صاحب عقل و دانا و آنکه به همه چیز

~~برسد از کلیات و جزئیات، و باریک بین و عیبجوی را نیز گوینده.

~~3. در برهان قاطع گفته: ودل دادن

~~بروزن استادن: کنایه از دلیر ساختن باشده.

~~162

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_167.png)

~~کانکس که سایه برسرش افکند فضل او

~~اندر دمانش صبر درآید بشکری

~~دستور مملکت شرف الدین که از شرف

~~ای رادمرد اگر خردت هست پایمرد

~~بر سروران دهر سری کرد و افسری

~~بنگر بچشم عبرت و دانم که بنگری

~~شخصی که کس نبود بگیتی برابرش

~~اینست رسم دنیی دون با جهانیان

~~با خاک تیره می کند اکنون برابری

~~یک داد و صدهزار فنون ستمگری

~~یک بار گر کند سپری پیش روی تو

~~گر ms110 عاقلی مشو بغرورش فریفته

~~بیش از هزار بارکند با تو خنجری

~~تا تو ز عیش هم بشب و روز برخوری

~~از بهر جمع زرد وسپیدش مسوزتن

~~تا سرخ رو ازین قفص خاک برپری

~~یارب گذشته را بر جدش مقام ده

~~وامانده را تو دارز هر آفتی بری

~~[تر کیب بند]

~~در رثای یکی از بزرگان خاندان عترت]

~~38 بیت]

~~روزگار شادمانی درگذشت

~~موسم عیش و طرب یکسر گذشت

~~نوبت اندوه و محنت تازه شد

~~عهد ناز و خرمی می برگذشت

~~ناوک انده ز دل تا جان رسید

~~تیر محنت بر جگر تا پر گذشت

~~بر سر دیوار شد خورشید عیش

~~بلکه تا مغرب وزان سوتر گذشت

~~کس ندارد در جهان چشم وفا

~~تا ازو صدر جهان اندر گذشت

~~نور چشم دودمان عصتند

~~همتش از چرخ و اختر برگذشت

~~تاج دین کز چشم زخم حادثات

~~آفتاب آسا سوی خاور گذشت

~~ای که خاکی سر برآورخوش زخاک

~~شرح ده با ما یکایک سرگذشت

~~چشم از خواب گران واکن ببین

~~تا تو اندر خاک رفتی خلق را

~~کزجهانی بی تو خواب وخورگذشت

~~خاک بر سرماند و آب از سرگذشت

~~بس که بر فرق عزیزان تیغ غم

~~آه از آن شخص عزیز و ذات پاک

~~از فراق آن رخ انور گذشت

~~ای دریغا نیست ارزانی بخاک

~~2. اصل: ودنیاه.

~~1. اصل: "ننگری*.

~~163

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_168.png)

~~زاد سروا بوستان بگذاشتی

~~آفتابا آسمان بگذاشتی

~~داغ کردی دوستان را جان و دل

~~پس بکام دشمنان بگذاشتی

~~آتشی بر کردی از هجران خویش

~~عالمی را درمیان بگذاشتی

~~تا رخ چون ارغوان کردی نهان

~~رویها چون زعفران بگذاشتی

~~چون زبان پنهان شدی در کام خاک

~~نام خود بر هر زبان بگذاشتی

~~لقمه ای از خوان گیتی بر مراد

~~ناچشیده همچنان بگذاشتی

~~مرغ روحانی تو بودی لاجرم

~~آشیان در خاکدان بگذاشتی

~~ازجوان و پیر بردی صبر لیک

~~نوحه با پیر و جوان بگذاشتی

~~آه از آن رسم مروت پروری

~~آه از آن ms111 آیین نیکو محضری

~~عهد آن صدر جهان بدرود باد

~~در گلستان چون نباشد عندلیب

~~نور آن شمع روان بدرود باد

~~رنگ و بوی گلستان بدرود باد

~~سرو چون از صحن بستان1 آوفتاد

~~از میان سروران روزکار

~~زیب و فر بوستان بدرود باد

~~آن بزر خرده دان بدرود باد

~~بی دل و دست مروت پرورش

~~ای بزرگی و شرف را اصل و فرع

~~بانگ و نام بحرو کان بدرود باد

~~تا که ذاتی درجهان باقی بود

~~چون تو رفتی این و آن بدرود باد

~~ذات پاکت جاودان بدرود باد

~~پادشاه آل یاسین فخردین

~~آنکه دارد فر یزدان بر جبین

~~تا ابد از عمر برخوردار باد

~~دودمان ملک ودین معمور ازوست

~~چشم بخت و دولتش بیدار باد

~~در ثنای گوهر میون او

~~رای او این دوده را معمار باد

~~در دعای دولتش روح الامین

~~هر زبان و خامه گوهربار باد

~~با خدا همراز و هم گفتار باد

~~اولین کس کو نهد گردن بطوع

~~حکم او را گنبد دوار باد

~~مرغ لطف حق برش هر صبحدم

~~نامهآ اقبال در منقار باد

~~رسمهای خوب و آیین نکوش

~~قدوهآ شاهان نیکوکار باد

~~هر مهی کوبدان رو آورد

~~ایزدش همراه و پشت و یار باد

~~2. اصل : *روزهه.

~~1. اصل : "بوستان*.

~~163

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_169.png)

~~رست هه

~~در مدح شرف الدین علی بن بلفضل]

~~و سپاسگزاری بر شفای او از بیماری و تبریک نوروز

~~54 بیت]

~~چو تازه کرد صبا رسم کهنه پیرایی

~~جهان پیر ازو یافت عهد برنایی1

~~بفر ابر گهرریز و باد عنبر بیز

~~بروی عالم باز آمد آب زیبایی

~~بهر طرف که پرید2 و بهر نفس که بزد

~~نمود باد صبا معجز مسیحایی

~~زچرب دستی ابر و زخرده کاری باد

~~نوی گرفت زسر عالم مطرایی

~~چوآبروی بهار ازگل است و چهرهآ او

~~چراکه در سر سروست ناز رعنایی

~~مگر بدی سبب است این چنین که چندانی

~~که درگل است دوروثی دروست یکتایی

~~ببین که صحن چمن ms112 راچو حجله کله زدند

~~بی عروسی این لعبتان صحرایی

~~عروس مهد زمردگل است و غنچهآ او

~~صبا مشاطه و این لعبتان تماشایی

~~بعینه ازگل و بلبل ببین بباغ و چمن

~~جمال یوسفی و لابهآ زلیخایی

~~کنون که بلبل وگل هردو در عتابشدند

~~سزد که این غزل دلفریب بسرایی

~~شبی که غمکدهآ عاشقان بیارایی

~~شبم چو روزکنی چون جمال بنمایی

~~زشام برقع بر روی مهر بندد چرخ

~~چو تو نقاب زروی چو صبح بگشایی

~~بنقد پیشکشت جان کنم اگرتا روز

~~به بنده خانهآ چاکر شبی فرود آیی

~~طرازدست عملهای تو همه یغماست

~~رسد تراکه طراز طراز و یغمایی

~~زبان بوصل گشادی کنون دریغ مدار

~~بوعدهای بدروغ ار دهن بیالایی

~~در بناه ایزد دادار باد

~~1. جاجرمی این قصیده را در مونس الاحرار (ص 307) نقل کرده است.

~~2. مونس: دوزیده.

~~3. در برهان قاطع گفته: "چرب دست به معنی جلد و چابک و شیرین کار و هنرمند و

~~غعالب آمبه شده و صاحب همت وخردمند باشده.

~~4. اصل: "خرد کاری". در بهار عجم گفته: *خرده کاری کنایه از نازک کردن کار.

~~رک امید هم درخرده کاری

~~زلب میکرد هردم شهد باری

~~به اصطلاح صناعان ریزه کاری که اوستادان زرگر خاتم بند از عاج و استخوان دیگر حیوانات در چیزها مانند

~~عانهآ آئینه و دستهآ کارد و صندوقچه و امثال آن کنند...". در فرهنگ معین گفته: "خرده کار، آنکه در کار و

~~هنر خویش دقیق و باریک بین است، زیبا کاره.

~~5. اصل : دآب روی".

~~ومهده.

~~. اصل: "عروس

~~65

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_170.png)

~~چوگل زحسن سخن گوی نز وفا چون سرو

~~که چون گلی بونا گرچه سرو بالایی

~~گل دو رنگی کم کن حدیث یک رنگی

~~که همچو سرو ازین لاف باد پیمایی

~~بکام خویش به پیروزی آیدا از داور

~~هر آنکسی که بداور شود به تنهایی

~~کر بهاء جهان و بهار چهرهآ او

~~زرای خواجه گرفتند عالم آرایی

~~رفیع همت دستور کافی آنکه شدست

~~کفایتش فلکی همتش ثریایی

~~سپهر ms113 رفعت خورشید روی کیوان رای

~~که کرد رسم کیان زنده از نکو رایی

~~علی صفت شرف الدین علی بن بلفضل

~~که واله است برادی و عدل فرمایی

~~اگرچه خلق جهان جمله شاهد عدلند

~~که عدل او بجهان شاهدیست هرجایی

~~کفایت و کف او هر زمان برشک آرند

~~روان صاحب کافی و حاتمطایی

~~طناب خیمهآ عزش ورای افلا کست

~~سپهر کیست که باشد بدین معلایی

~~زهی رسیده بجایی که بر سپهر کرم

~~جو آفتاب فلک بینظیر و همتایی

~~ضمیر روشن تودی بگفته با رایت

~~حدیث واقعهآ حادنات فردایی

~~ترا چه فخر بود گر کسی ترا گوید

~~که درسخا و مروت چوکان ودریایی

~~بعهد دست و دل و روزگارجود و سخات

~~بکان و بحر درآید هزار رسوایی

~~زبار حلم توماهی وگاو زیرزمین

~~چو گاو گردون نالد ز ناتوانایی

~~عنان حلم گران رو2 سبک بحزم سپار

~~که پشت ماهی و گاو زمین بفرسایی

~~تویی که دولت و اقبال لایزالی را

~~زمبدأ عمل کاف و نون مهیایی

~~چو مجرمی بر عفو تو عذرخواه آید

~~عطاش بخشی وانگه خطاش بخشایی

~~کفایت وکرم امروز درجهان اسمی است

~~توبی وهم توکه این اسم را مسمایی

~~حسود جاه ترا مهره ماند درششدر

~~تو از سر کرم اندر ره محابایی

~~فلک بقهر ورا کعبتین خود مالد

~~که هیچ خصل ندارد تو هفده عذرایی

~~1. در برهان قاطع گفته: *باد هیمودن کنایه از کارهای بینفع و بیهوده و بیفایده کردن، و سخن غیرتحقیق گفتن

~~باشده..9.

~~2. اصل : "انده.

~~2. در فرهنگ معین گفته: *گران رو: کندرو، بطیء السیر، بطیء الحرکة. (زیرا که فرودین سبکروتر بود و بگرانروتر

~~همی رسد التفهیم)*.

~~2. در برهان قاطع گفته: *خصل بفتح اول بر وزن وصل بمعنی ندب است که داو بر هفت باشد در بازی نرد، و شرط

~~و پیمان در تیراندازی، و گروبندی در قمار نیز هست، و بمعنی کعبتین هم بنظر آمده است". و دربارهآ * هفده عذراء

~~سابقا توضیح داده شد.

~~162

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_171.png)

~~زبهر جاه ms114 تو صفرا بسی کند بر بخت

~~ولی هرآینه گردد بخیره سودایی

~~بخصم روی فرو رفته التفات مکن

~~که او چو ذره و تو آفتاب والایی

~~چوسوسن است سر کلک گوهر افشانت

~~همه زبان و درو هیچ نیست گویایی

~~ولیک تازه فقاعی کزو گشایدآ ملک

~~گشوده نیست زتیغ مذاب سیمایی(2)

~~خدای کرد قلم را ستایش والحق

~~چو در بنان تو باشد سزد که بستایی

~~بزرگوارا آن مهر نوربخشی تو

~~که چون فلک ز همه آفتی معرایی

~~درین زمانه که قحط وفا و مردمی است

~~توبی که اهل هنر را ملاذ و ملجائی

~~چو کلک تو به ثنای تو طبع روشن من

~~ببین که بر چه صفت میکند گهرزایی

~~سخنوران جهان زین قصیده فخر کنند

~~که سحر کاری کردم درو نه هذایی

~~قصیدهایست همه روح پاک و سحرحلال

~~نه شاعریست بلی هست ساحرآسایی

~~عروس وار بپیراست خاطرم رویش

~~سلمست ورا این عروس پرایی

~~بحضرت تو رسانید مهر نامه1 بدست

~~بمهر عذر توخواهان بمهر عذرابی (؟)

~~زبان ندارد و تن تهنیت همی گوید

~~ز بهر صحت ذاتت ز روی دانایی

~~سپاس و منت ایزد که ذات اشرف تو

~~که چشم دولت و دین را بدوست بینایی

~~ز گنج خانهٔ‌آ لطف خدای یافت شفا

~~وزان شفا همه کس راحت و شکیبایی

~~چنانکه از تو در آسایشند خلق خدا

~~سزاست گر تو ز لطف خدا بیاسایی

~~تر کیبات فراوان دروی" با کلمات دیگر در بهار عجم بیان شده است، و بعضی از آن ترکیبات با آنچه دراین بیت

~~آمده شبیه است.

~~4. در بهار عجم گفته: "فقاع گشادن کنایه از لاف زدن و تفاخر نمودن...". و در برهان

~~قاطع گفته. "فقاع گشودن کنایه از لاف زدن و تفاخر کردن و نازش نمودن باشد... فقاع میگشاید یعنی تفاخر

~~می کند ولاف می زنده.

~~5. اصل: مسذاب*

~~6. درمنتهی الارب گفته: *رجل هذاه کشداد: مرد بسیار بیهوده گوی از بیماری یا خواب".

~~7. در بهار عجم گفته: "مهرنامه: مهری که بر عنوان ms115 نامه کنند برای اعتبارنامه.

~~ملاطاهر غنی:

~~هر نامهاش گردید معلوم

~~کزو هرکس که دورافتاد داغست".

~~8. در بهار عجم گفته: " گنج خانه و گنج دان: جای نگاهداشتن گنج.

~~یرمعزی

~~اگر قیاس کنم هیش همت عهالیش

~~چه گنج خانهآ قارون چه نیم پز دباب

~~مواجه نظامی

~~بآن گنج خانه که دریافتند

~~ره اژزدها هرخطر یافتند...5.

~~1. در برهان قاطع گفته: * صفرا کردن کنایه از خشم گرفتن و اعراض نمودن باشد...".

~~2. اصل: "نخیره.

~~3. اصل: "روره، مونس: "روزه. در لغت نامه های فارسی که در دسترس من است "روی فرورفتن* معنی نشده، ولی

~~161

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_172.png)

~~لباس شخصا تو بادا عنایت ازلی

~~که آن لباس گرانمایه را تو میشایی

~~رسیدن مه نوروز بر تو میمون باد

~~که عید اعظم و نوروز خرم مایی

~~ضاله

~~درمدح صدر ربیب الدین]

~~37 بیت]

~~نسیم بادکه اقطاع بحر و بردارد

~~دمش خزینهآ ارواح جانور دارد

~~زخلعتش مه دی کان سیم و زرگردد

~~ز طلعتش مه نوروز زیب و فر دارد

~~دوگام اوست جهان چونکه گام برگیرد

~~یکی بخاور و دیگر بباختر دارد

~~پگاه صبحدمی چون زنند صبح دمی

~~دلم زجان عزیزش عزیزتر دارد

~~ببوی آنکه مگر چون پریدن آغازد

~~گذر بحضرت صدر نکوسیر دارد

~~مکان فضل وجهان کرم ربیب الدین

~~که سیرت ملک و صورت بشر دارد

~~بلند قدری کز نور روی و پرتو رای

~~هزار جرم مه و مهر ماحضر دارد

~~زنائبات فلک هرچه همره قدراست

~~ضمیر روشنش از سر آن خبر دارد

~~بیک سؤال دهد بی حساب هرزروسیم

~~برید خاطر او دفع آن زبر دارد

~~ز حلم او چو برآید حدیث ماهی و گاو

~~که کان وکوهی در کیسه و کمر دارد

~~چو کلک او کند آهنگ نظم مملکتی

~~بزیر هفت زمین آه و ناله بردارد

~~چو رای او کند آغاز رفع حادثه ای

~~ککدام لشکر جنگی که آن هنر دارد

~~زهی ستوده بهر کام و هرزبان چوخرد

~~خرد چو نطق تواند کجا خطر دارد

~~چوروشن ms116 است که صاحب کفایتی چو تونیست

~~کسی کفایت صاحب چه معتبر دارد

~~اگر حسود تودعوی همسری کندت

~~که چشم و گوش خرد هردوکور و کردارد

~~ترا چه غم نه چو وسنگ هم سران زرند

~~ولیک فرق کند هر که او بصر دارد

~~بداند آن که چو وسنگ در برابر زر

~~همه کسی بجهان بهر وزن زر دارد

~~ود الاوترا در حساب ناردانکس

~~که تو چو بحری و او صورت شمر دارد

~~1. اصل : "خصم".

~~2 و3. اصل: "جوه. دربرهان قاطع گفته: "چوء.، با ثانی معروف مخفف چوب است".

~~4. در برهان قاطع گفته: "شمر بهفتح اول بر وزن قمر حوض خورد و کوچک را گویند، و آبگیر و هرجا که آب

~~ایستاده باشد، و جایی از زمین و کوه که آب باران در آن جمع شود، و پای درخت را نیز گویند که آب در آن

~~ایستاده باشد، و بعضی آب کم و اندک را شمر گویند که در هر جای از روی زمین و جوفها و شکافهای سن و

~~168

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_173.png)

~~زمانه را بجهان ورچه حاجتست بدو

~~شمر بساحل دریا که در شمر دارد

~~نه هر که تیغ برآهیخت یا سپر برداشت

~~محل و مرتبت و تاب قرص خور دارد

~~که در میان چمن شنبلید و نیلوفر

~~ازو بصورت آن تیغ و آن سپر دارد

~~شهی بدعوی تاج و کمر مسلم نیست

~~که مورو هدهد این تاج و آن کمردارد

~~نشیمن است بنان تو جره بازی را

~~که جمله تن ززر و سر زمشک تر دارد

~~چو مهر اگرچه رود بر بساط روز سپید

~~عمامه از شب و دراعه از قمر دارد

~~گهی بمعجزه داودوش زره بافد

~~گهی ز مور سلیمان صفت حشر دارد

~~نه ماهی است ونه مرغست اگرچه چون ماهی

~~سخن بگوید وگرچه چو مرغ پر دارد

~~بروشنی بر سیاح چون سکندر و باز

~~به تیرگی در چون خضر آبخور دارد

~~بمشک پاشی چون ناف آهو است ارچه ms117

~~ز بیشه منشأ اصلی چو شیر نر دارد

~~چودادهای مدد او ز فیض بحر کفت

~~ازآن دهان همه پرلؤلووگهردارد

~~چو در کف تو بود صدهزار تیغ ملوک

~~ز تیغ او بدد نصرت و ظفر دارد

~~بزرگوارا خادم بحکم دوستییی

~~که از تو در دل او مسکن و مقر دارد

~~بدین قصیده ره انبساط رفت مگر

~~که با قبول بسمع تو برگذر دارد

~~مگر نماند پوشیده بر تو کاین داعی

~~بنظم و نشر درون گه گهی نظر دارد

~~توقعست که دیوان شعر خاقانی

~~اگر بدست کند از کسی وگر دارد

~~فرستد از پی خادم که خادم این منت

~~چوطوق گردن داند چو تاج سر دارد

~~همیشه تا که عروس چمن بفصل بهار

~~ز سبزه کله و از باد جلوهگر دارد

~~بهار عمر ترا تازگی بحدی باد

~~که هرخزان را تا حشر پی سپر دارد

~~پاهای درخت و امثال آن بایستد، و جوی کوچک و خرد و جدول آب را نیز گفتهاند، و نورد آب را هم میگویند

~~. اصل : "ننربیده.

~~یعنی گرداب...".

~~2. در بهار عجم گفته: "جره با ضم و تشدید نرهر جانور از چرنده و پرنده عموما، و نرباز خصوصاه. و در برهان

~~افزوده: *چه از جره بازمراد بازنر بود، و بعضی بازسفید را گفته اند خواه نر باشد و خواه ماده.00".

~~3. در بهار عجم گفته: "حشر بالتحریک: فوج، و در صراح توابع و لواحق، و با لفظ آوردن و بردن و کردن و کشیدن

~~و داشتن و انگیختن و فرستادن بر چیزی مستعمل (است)...". در فرهنگمعین گفته. "حشر، گروه، دسته، تشون

~~غیرمنظم، لشکر غیرمنظم، چریک*.

~~4. در برهان قاطع گفته: *پی سپر با بای فارسی بر وزن دردس: هر چیزی را گویند که در زیر های کوفته و لگد کوب

~~شده باشد، و به معنی رونده نیز آمده است".

~~169

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_174.png)

~~درمدح وزیر شرفالدین علی بن بلفضل

~~56 بیت]

~~بخط روشن بر صفحهآ رخم پیداست

~~که از برای رخ روشنش ms118 دلم شیداست

~~هوای آن رخ روشن ببرد آب رخم

~~هنوز خاک ویم یارب این چه آب وهواست

~~بر آن نیم که ز عشقش تهی کنم پهلو

~~از آنکه سینه پر از سوزودل پرازسوداست

~~ز گوشمال جفایش دمی نیم خالی

~~مرا هنوز بدان نورچشم چشم وفاست

~~بریخت بیهله سودای عشق او خونم

~~هنوزبرمن مسکینش روزوشب صفراست

~~بگوهری که بدزدید چشمم از رخ تو

~~کنار من چو صدف پر ز لؤلؤ لالاست

~~بریده شد ر جان و نظر بریده نشد

~~که دزد را بهمه حال چشم بر کالاست

~~بخشک بر ز غمش کشتیبی همی رانم

~~اگرچه از نم چشمم کنار من دریاست

~~بعشوهبی چو از آن یار یاریی نبود

~~طمع به بوس وکناری ازوکرا یاراست

~~چو یار از لب خود آرزوی بوسه کند

~~یقین شناس که از یار بوسه نتوان خواست

~~مرا چه چاره که بس بینواست کار دلم

~~دل ازکجا و نوا تا به پیش او بنواست

~~ز هجر آن رخ چون نوبهار خسته دلم

~~چو باغها بخزان مستمند برگونواست

~~زوصل او دل پژمرده ایست چونان چون2

~~بصبحهای بهاری چمن ز ابر و صباست

~~برش که هست بر او حریر وگل چون خار

~~درون او همه خاره2 برون او خاراست

~~نه هیچ گل چوگشاید دو رخ بدان رنگست

~~نه هیچ سرو چو بندد قبا بدان بالاست

~~کمینه بندهآ او آفتاب و سرو سهی است

~~هرآنگهی که گشاده رخ است وبسته قباست

~~گشاده چهره و بسته کمر به پیشش اگر

~~ندیدهبی بعیان کافتاب در جوزاست

~~ازو عیان نتوان یافت رنگوبوی بهشت

~~مگر که حضرت میمون سیدالوزراست

~~وزیر عادل و دستور ملک و صاحب وقت

~~که بحر فضل و مکان وفا و کان سخاست

~~ملک صفت شرف الدین علی بن بلفضل

~~که کانآ فضل و کرم ابردست و بحرعطاست

~~سپهر همت خورشید روی کیوان رای

~~که چون سپهر و چوخورشید باعلووسناست

~~1. در برهان قاطع گفته: "پهلو تهی کردن به معنی کناره کردن و ms119 دوری گزیدن باشد، و پرهیز و اجتناب نمودن از

~~چیزی و از کسی، و تنها شدن هم هست".

~~2. اصل : "هؤمرده هست چنانک*.

~~2. در برهان قاطع گفته: "خاره بر وزن پاره به معنی خاراست، و آن هارچه ای باشد موج دار و قیمتی، و سنگ خارا را

~~نیز گویند که سنگ سخت باشد...".

~~4. در برهان گفته: "خارا بروزن دارا سنگ سخت را گویند، و

~~نوعی از بافتهآ ابریشمی هم هست که مانند صوف موج دار بود، و آن ساده و مخطط میباشد، و مخطط آن را عتابی

~~خوانند، و عتاب نام شخصی بوده که این خارا منسوب است بدوه.

~~5. اصل : "کام*.

~~177

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_175.png)

~~همای عدلش از آنگه که پر بگستردست

~~غراب فتنه و بیداد همره عنقاست

~~کریم طبعش بر دین و داد شد واله

~~چنانکه گویی آن وامق است واین عذراست

~~خرد چو بندد مجموع سروران جهان

~~هموست آنجا من ذلک و هم او منهاست

~~سپهر ناموران را چو در شمار آرد

~~بنام وکنیت میمونش مبدا و منهاست

~~چو نام صاحب و جعفر برند با نامش

~~خرد ببانگ درآید که از کجا بکجاست

~~بروست ختم بزرگی بروست ختم کرم

~~چنانکه خوان خورش را که ختم برحلواست

~~بعهد جودش اگردام آز بگذارند

~~مدار طرفه زطبعش که سخت نیک اداست

~~بچشم فکر در آیینهآ ضمیر امروز

~~هزار نقش ببیند که مشکل فرداست

~~شکست گردن فرعون ظلم موسیوار

~~که عدل او را در قهر آن یدبیضاست

~~کمینه قطره ز فیض کفش هزار محیط

~~کهینه پشهای از درگهش هزار هماست

~~چو کعبه حضرت تو مقصد ضعیف وقویست

~~چو بحر بارکه او محل خوف و رجاست

~~زهی نشیمن شهباز همت عالیت

~~بر آن مقام که نسرین چرخ را مأواست

~~نهاد قدر تو بر چرخ هفت پایه کرم

~~هنوز باش که این پایه اولین مبداست

~~سخای ابر که او مایهآ حیات دهد

~~حیات از کف رادت دراو و جای حیاست

~~بعهد جود توکس نام مفلسی نبرد ms120

~~مگر که علت افلاس راکف تو دواست

~~کجاست هیچ سخاگستری چنین که تویی

~~کراست رسم کرم پروری چنین که تراست

~~کدام گردن کو گرچه سرفراخت چو باز

~~که بروی ازتو چوقمری نه طوق منتهاست

~~ز بدسکال تو اقبال وز حسود تو بخت

~~چنانکه در کرم تو خلاف وعده جداست

~~ترا نظیر نبیند سپهر در عالم

~~اگرچه او را بسیار دیدهآ بیناست

~~ززادن چوتویی شد عقیم مادر دهر

~~شریف ذات تو زان بی نظیر و بی همتاست

~~هزار دعوی اگر من کنم بمنقبتت

~~مرا ز عقل بر آن هر یکی هزار گواست

~~مسلم است ترا معجز ثنا وکرم

~~چنانکه سورهآ اعجاز نظم و نثر مراست

~~دم ثنای تو چون صبح میزنم شبوروز

~~اکر دمم چودم صبحدم خوش است رواست

~~هرآن دمی که زدم جز ثآنات بود دروغ

~~دروغ گوید صبح از نخست وآنگه راست

~~1 و3. اصل: "کیء. و این همان * که* حرف ربط است که در قدیم به صورت " کیه مینوشتند، و این رسم الخط

~~ازنسخهآ قدیم گهگاهی در این نسخه نیز راه پیدا کرده است.

~~2. در برهان قاطع گفته: "نسر به فتح اول

~~و کون ثانی... نام دو ستاره ایست در فلک موسوم به نسر طایر و نسر واقع".

~~2. زیر کلمهآ کف کلمهآ

~~ای* نوشته شده.

~~17

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_176.png)

~~مثال شعر من و دیگران بمدحت تو

~~مثال شعلهآ خورشید بخش و نور سهاست

~~نه هرکه او سخنانی فراهم آورده

~~بسلک نظم درآرد ز زمرهآ شعراست

~~نه هر سخن که به وزنست شعر خوانندش

~~مشالش آنکه زمرد برنگ [چون] میناست

~~حک نیکوبد امروز در زمانه تویی

~~که بارگاه شریف تو کعبهآ فضلاست

~~ستایش چوتوبی را چومن کسی باید

~~که بندی از سخنش این قصیدهآ غراست

~~زبان من بشب و روز شکر نعمت تو

~~همی سراید والحق نهخودزبان تنهاست

~~که هفت عضو من ومویهای من بر تن

~~بشکر نعمتهای تو چون زبان گویاست

~~سخن رسید بآخر ولی مکارم تو

~~زیادت ms121 ازسخن و طبع و وهم وخاطرماست

~~سزد اکر بدعای تودست بردارم

~~که پیش ایزد بهترز هرچه هست دعاست

~~عنایت ازلی درجهان نصیب توباد

~~که بدسگال ترا از جهان نصیب عناست

~~خدای عزوجل باد پشت و یاور تو

~~که آنچه بهتر ازآن نیست یاوری خداست

~~درمدح صاحب صدر شرفالدین علی]

~~36 بیت]

~~وصل توام راحت جان آورد

~~هجر توام رنج روان آورد

~~رنج روان خون بود آن کز دو چشم

~~دم بدمم گنج روان آورد

~~نام تو چندان که برم چشم من

~~گنج گهر سوی دهان آورد

~~صبر چوکل پرده دهد هر کجا

~~نرگس تو تیروکمان آورد

~~جان من آمد بلب از آرزو

~~تا خود از آن لب که نشان آورد

~~گر ندهی کام زبانی بده

~~کم ز دروغی که زیان آورد

~~چون زمنت هست دروغی دریغ

~~وصل که در وهم وگمان آورد

~~میبرمش نام هنوزاینت عقل

~~سر چو سبک شد هذیان آورد

~~آهوی چشم تو بهر چشم زخم

~~کشته یکی شیر ژیان آورد

~~نوبه زکشتن نکند عارضت

~~گرنه خطت خط امان آورد

~~هندوی زلفت چوکند تر کتاز

~~جمله بیک ره دل وجان آورد

~~دل که از آن ورطه به بیرون برد

~~جان که3 از آنجا بکران آورد

~~1. در برهان قاطع گفته: " زبان دادن کنایه از عهد و شرط کردن و رخصت دادن باشده.

~~2. این کلمه را هزبان* هم میشود خواند.

~~3. اصل : *کی".

~~172

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_177.png)

~~غارت دلها گر ازین سان کند

~~کار بهر حال بدان آورد

~~گرسرسوزی دلم این شرح حال (؟)

~~بیش در صدر جهان آورد

~~صاحب عادل شرف الدین علی

~~کز قلمش تیغ فغان آورد

~~آنکه بیک لظه دهد هرچه آن

~~طبع بصد سال بکان آورد

~~آنکه بصد قرن مرورا قرین

~~والله اکر هیچ قران آورد

~~دولت او خوب جوانا کزو

~~فایده هر پیر وجوان آورد

~~دست چو بر نبض نهد کلک را

~~در دل دشمن خفقان آورد

~~تفته جگر شد قلمش بر عدو

~~زان همه وقتی یرقان ms122 آورد

~~تیغ شود از گهر خود خجل

~~چون که قلم سوی بنان آورد

~~همچوعروسی است زآنش که او

~~مقنعه از تیره دخان آورد

~~هست ورا آن ید بیضا کزو

~~معجز موسی بعیان آورد

~~حر نماید همه لیکن حلال

~~چون که زبان در جریان آورد

~~مشک خطا بندهآ خطی است خوش

~~کان قلم مشک فشان آورد

~~تیغ شود عاجز از آن معجزه

~~کان قلم فتنه نشان آورد

~~ای که زدرگاه تو هر نامور

~~نام بیندوزدا ونان آورد

~~دست بفتراک تو زد هر که او

~~دست سخا سوی عنان آورد

~~رای تو چون خوان کفایت نهد

~~صاحب ری دلمهآ خوان آورد

~~هیبت چنگ اسد عدل تو

~~راست روی در سرطان آورد

~~عدل تو آن یوسف مصرست کو

~~بر گله از گر شبان آورد

~~ساز ثنای تو ندارد زبان

~~گرچه ز صدگونه بیان آورد

~~تا روش دهر و مدار سپهر

~~از پس شعبان رمضان آورد

~~تا قلم قدرت نقاش کن

~~نقش بهاران وخزان آورد

~~باد بکام تو هر آن موسی

~~کز عدمش دور زمان آورد

~~عر ترا باد اساسی که آن

~~هدم فنا در هرمان آورد

~~. اصل: "بیندوده.

~~2. اصل : "جنگه.

~~1. هرمان به فتح اول و دوم تثنیهآ هرم است. و مقصود از آن دو هرم از اهرام سه گانهآ مصر است. در منتهیالارب

~~گفته: "هرمان محرکة دو بنا است از بناهای نخستین در مصر... و قیل هما قبران لملکین من ملوک مصر

~~لاولین*. زیدی در تاج العروس نیز مطالبی مفصل تر دربارهآ این دو هرم نگاشته و اشعاری از گویندگان عرب

~~173

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_178.png)

~~در مدح صاحب صدر بهاءالدین حسین بن محمد بن عبدوس

~~63 بیت]

~~خرد که اوست رئیس و جهانیان مرئوس

~~جمال اوست تماشاگه قلوب و نفوس

~~را بحضرت خود راه داد صبحدمی

~~که تا بیابم تشریف مجلس پایوس

~~چه مجلسی همه انس وچه حضرتی همه قدس

~~بنوبر آمده اول ز حضرت قدوس

~~جهان ناطقه خرم ز تابش نورش

~~چنانکه نامیه ms123 از تابش بدور و شموس

~~بلطف داد مرا رخصت سؤال وجواب

~~که درجواب وسؤالش نبود زرق و فسوس

~~سؤال کردم و گفتم چه روزگارست این

~~همه نفاق و همه حیلت و همه سالوس

~~چراست طالع جهل و سفه چنین مسعود

~~زچیست کو کب علم و هنر چنین منحوس

~~سمند کام که رامست زیر بی هنران

~~چراست زیر هنرپروران حرون و شموس

~~هنرپرستان در انتظار یک مأکول

~~گزیده طبعان در احتیاج یک ملبوس

~~درین رصدگه خاکی نصیب اهل هنر

~~همه غروب سعود آمد و طلوع نحوس

~~یکی کریم نشان ده مرا که رستم وار

~~دهد نوید خلاصی به بیزن محبوس

~~جواب داد خرد مرمرا که دل خوش دار

~~هنوز رایت اهل هنر نشد منکوس

~~هنوز هست هنرپروری که فرق کند

~~میان خز و پلاس ومیان زر و فلوس

~~هنوز هست بزرگی کریم طبع که هست

~~بسعی همت او جانب کرم مخروس

~~ستوده صاحب و صدر جهان بهاءالدین

~~کریم عهد حسین محمد عبدوس

~~بزرگواری کز همت مبارک او

~~وفا و حلم وکرم را اثر نشد مطموس

~~به پیش کلک و بنانش بروز عرض هنر

~~باقتباس درآیند صاحب و قابوس

~~که اهرام را در شعر خود یاد کردهاند آورده است. در اینجا قطعهای را که مؤلقان "الدروس النحویة" در جلد

~~دوم کتاب خود دربارهآ این دو هرم نگاشتهاند به جهت زیبائی آن نقل می کنم: *فی مصر من الآثار مایدهش

~~الابصار، من ذلک الهرمان اللذان هرم الدهر و همافتیان، و تعاقبت العصور و توالت الدهور و هما باقیان،

~~شهد بناء هما بعلو درجات المتقدمین و ینطق ببراعة من کان بمصر من المهندسین. بوضعهما یمکن تعیین الجهات

~~ومعرفة الفصول والانتقالات*.

~~1. اصل: "فانوس*. مقصود از قابوس، قابوس بن وشمگیر ابوالحسن شمس المعالی (مقتول 433 ه) از پادشاهان

~~آل زیار است. وی مردی فاضل و ادیب و فضل دوست و خوش خط بود. گویند صاحب بن عباد هرگاه خط او را

~~میدید میگفت: اهذا خط قابوس ms124 ام جناح طاوس؟ در نثر عربی با بهترین بلیغان زمان دم برابری میزد و در

~~شعر هارسی و تازی دست داشت. برای شرح حال مفصل تر او رجوع شود به فرهنگ معین ج ص 1412.

~~کمال البلاغه که مجموعه نامه های اوست توسط عبدالرحمن یزدادی گردآوری شده و اکنون نیز به چاپ رسیده

~~172

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_179.png)

~~یک نتیجهآ کلکش بسی کند تعلیق

~~هزار ذهن فلاطون و حذق جالینوس

~~چو مرغکی است که چون کرد مبدأ طیران

~~چه جای فر همایست و جلوهآ طاوس

~~چو او بجلوه درآید ز حجلهآ کف او

~~حسود پای ندارد چو نقش دست عروس

~~بعهد فرخ او انتعاش یافت کرم

~~که در عهود دگر بود مدنفی مأیوس

~~چو آفتاب کند فخر بر نجوم بنور

~~برای او شکنند آفتاب را ناموس

~~زترس آنکه بریزدش آب رخ همه روز

~~دهد بواسطهآ خاک پای او را بوس

~~چنان زکلک ضعیفش یمین ملک قویست

~~که ملک را بسر او بود یمین غموس

~~درو عیان نتوان دید طرد دشمن ملک

~~چو در انامل میمون او شود معکوس

~~زهی جناب رفیع تو همجو بیت عتیق

~~مقام راحت و نعمت نه جای سختی و بوس

~~هرآنکه خدمت او یافت حظ او بوفور

~~هرآنکه یافته حرمان نصیب او مبخوس

~~اگر نمی کندی همت تو درس کرم

~~شدی بکلی آثار ربع او مدروس

~~چه غدر دشمن دولت تواند اندیشید

~~چو نامهآ تو سفیرست و جای تو جاسوس

~~وفاق رای تو فرخندهترز روز غدیر

~~خلاف طبع تو آشفته تر ز حرب بسوس

~~اگر نه رای تو دارد بکار ملک قیام

~~چگونه کرد توان بر سریر ملک جلوس

~~صریر کلک تو منسوخ کرد صولت تیغ

~~چوخاست بانگ مؤذن چه سگ بود ناقوس

~~تو آفتابی و بدخواه تنوکم از ذره

~~تو کعبهای و حسود تو کمتر از ناوس،

~~است. کتاب دیگری که از او باقی مانده الفریدة قی الامثال و الآداب است که تا کنون سخت گمنام بوده است ms125

~~1. مدنف بصیغهآ اسم فاعل بیمار رو به مرگ را گویند.

~~آ. اصل: "عموس". در منتهی الارب درمادهآ "غمس*

~~گفته: "الیمین الغموس: سوگند دروغ که صاحب خود را در گناه فرو برد، سپس در دوزخ، یا سوگند دروغ که

~~صاحبش دیده و دانسته کذب کند و سوگند خورد تا مال غیر را تلف نمایده. مؤلفان المعجم الوسیط گفتهاند.

~~"الیمین الغموس: الکاذیة تغمس صاحبها فی الائم. وفی الحدیث: الیمین الغموس تذر الدیار بلاقع". این الاثیر

~~در"النهایة" درمادهآ "غمس" گفته: "فیه: الیمین الغموس تذر الدیار بلاقع. هی الیمین الکاذبة الفاجرة کالتی

~~یقتطع بها الحالف مال غیره سمیت غموسا لانها تغمس صاحبها فی الائم، ثم فی النار. وفعول للمبالغة".

~~3. اصل : "منت عشق*.

~~4. بوس مخفف بؤس است به معنی سختی و تنگدستی،

~~5. بسوس نام زنی از قبیلهآ تغلب بوده و گویند او انگیزندهآ جنگهای چهل ساله بین دو قبیلهآ بکر و تغلب بودهاست،

~~و به این جهت آن جنگهای چهل ساله را دحرب بسوس" نامیدهاند. این حادثه در اواخر قرن پنجم میلادی واقع

~~شده است. برای تفصیل آن رجوع شود به العرب قبل الاسلام تالیف جرجی زیدان (ص 245-248 چاپ

~~یروت - المکتبة الاهلیة)، و تا ریخ الادب العربی تالیف شوقی ضیف (العصرالجا هلی ص 65 چاپ دارالمعارف).

~~2. در برهان قاطع گفته: "ناووس بر وزن ناقوس آتشکده و عباد تخانهآ مجوس را گویند، و در این زمان با یک واو

~~ویسند مانند طاوس و کاوس".

~~و این جانب یک سال پیش آن را تصحیح کرده و برای چاپ قرستادهام.

~~17

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_180.png)

~~اگر زمانه حسود ترا بخنداند

~~عجب مدار تو آن را ز روزگار عبوس

~~زجان عزیزتر آید مجوس را آتش

~~بعاقبت نه بآتش بود عذاب مجوس

~~کمال یافت بکلک تو کاردولت و ملک

~~وضو کمال نیابد مگر بمسح رئوس

~~زهی ثنای تو دلخواهتر ز نغمهآ چنگ

~~دعای تو طرب انگیزتر ز دور کؤوس

~~دعای تو چو نهالی است خرم و تازه

~~بدست فضل تو در ms126 باغ طبع من مغروس

~~دهد بمدح تو هرلحظه نوبری دیگر

~~که نه زشکل بدورآمد و زجنس عروس(؟)

~~ز عقل دور چنان باد حاسدت که شود

~~رفیق غول بیابان و مرکب کابوس

~~مرا ثنای تو بستد زدست هر ممدوح

~~که مدح توچورئیس است وطبع من مرئوس

~~همیشه تا که داهیه (؟) زواهب عقل2

~~ایر عالم معقول و عالم محسوس

~~برون زکام تو هرکو طلب کند بجهان

~~برون کناد ورا از جهان قضا بدبوس2

~~یضا له

~~در مدح صدر بهاءالدین]

~~25 بیت]

~~بدان خدای که لطفش بجانور جان داد

~~سکون بخاک و روانی بچرخ گردان داد

~~ز هفت چرخ برآورده هفت میدان گرد

~~بهفت کوکب رخشنده ساز جولان داد

~~به نه فلک پدری داد حکمتش لیکن

~~زمام مادری آنگه بچار ارکان داد

~~پس آنگهی چو قوی شد میانشان پیوند

~~بفیض فضل سه فرزند را بدیشان داد

~~شهنشهی ریاحین بگل مفوض کرد

~~بدو زجملهآ اقطاع باغ و بستان داد

~~همش زشاخ علم داد و هم زخارسنان

~~همش ز برگ سپر هم ز غنچه پیکان داد

~~به برق و ابر نه از بهر ماتم و سورست

~~که قدرتش لب خندان وچشم گریان داد

~~کمینه ذرهای از حکمتش چوسایه فکند

~~الباس نور بخلعت بماه تابان داد

~~1. در اصل چنین است و چنانکه ملاحظه میگردد معنی واضحی از شعر بدست نمیآید. به گمان کلمهآ *بدوره در اصل

~~بذور(جمع بذر) بوده است. اما کلمهآ "عروس*: غرس به فتح غین مصدرو به معنی مغروس است و جمع آن غراس و

~~اغراس می باشد، و در هیچ یک از لغت نامه هائی که در دسترس من است جمع *غروس * را برای آن ذکر نکردهاند،

~~ولی از کلمات نهال و مغروس و نوبر میتوان استنباط نمود که دو کلمهآ مذکور در مصراع بایست "بذوره و

~~"غروس* بوده باشد، البته اگر بتوان غروس را جمع غرس دانست. اگر این احتمال درست نباشد احتمالات

~~دیگری در همین حدود بایست داد.

~~2. در اصل چنین ms127 است.

~~3. در برهان قاطع گفته: *دبوس

~~به فتح اول بروزن مجوس... گرزآهنین را نیز گویند...".

~~4. اصل : "جارستان*.

~~17

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_181.png)

~~کدام پشه که چون رخ نمود از آن درگه

~~نه پیل بالا بر کاینات فرمان داد

~~ببحر و کان گه ابداع کن فکان کرمش

~~چه مایه از زرو زسیم در و مرجان داد

~~کمال قدرت او درجهان حسن و جمال

~~طلوع مهر و مه از مشرق گریبان داد

~~که شوق من سوی صدرجهان بهاءالدین

~~بغایتی است که شرحش بنامه نتوان داد

~~جمال و مرتبت آفتاب وکیوان داد

~~هنرورا تویی آن کایزدت باستحقاق

~~که نه نخست زنامت نشان عنوان داد

~~نبرد هیچ کسی نامهآ کرم را نام

~~که ایزد از خط و کلکت ورا نمکدان داد

~~بشکل خوانی آراستست ملک عراق

~~اگرچه چون سرطان کزروست کارطباع

~~خدای طبع ترا راستی چو میزان داد

~~اگرچه نیست در اخوان روزگار صفا

~~خدا بطبع کریمت صفای اخوان داد

~~کفت که چون یدبیضاست اند رو کلکی است

~~کزو هرآنکه بدیدش نشان ثعبان داد

~~بنوک کلک تو ایزد هزارچندان داد

~~مهابتی و نفاذی که دادهاند به تیغ

~~کریم طبعا بر دعوی کریمی تو

~~خرد گوایی مطلق ز روی برهان داد

~~که درثنای توگوهر بجای باران داد

~~ضمیر داعی مخلص بسان ابری دان

~~بنامرادی از خدمت تو محروم است

~~مراد کس نشمردست آنچه حرمان داد

~~بحضرت تو که باب السلامی ازسر شوق

~~روانه کرد و درو شرح حال هجران داد

~~از آن جناب جواب انتظار کرد چرا

~~جواب او کرمت از طریق نسیان داد

~~که هرچه هست نکوتر خدا ترا آن داد

~~سعادت تو فزون باد و بدسگال توکم

~~[درمدح قوام الدین]

~~25 بیت]

~~ایا رفیع جنابی که چرخ با عظمت

~~برای رتبت خود میل آن جناب کند

~~قوام دولت و دینی عماد ملت و ملک

~~ترا رسد که جهانت چنین خطاب کند

~~دم موافقتت از شراب سازد نیل

~~ره مخالفتت نیل را شراب کند

~~حسود جاه ms128 تو این دارد از فلک بهره

~~که هرشبی چوشفق رخ بخون خضاب کند

~~زمانه هست در ایذای دشمن تو مصیب

~~که هرزمان بدگر محنتش مصاب کند

~~1. در برهان قاطع گفته: *پیل بالا با بای ابجد بر وزن میرلالا، توده و خرمن کرده و بسیار را گویند، و کنایه از بلند و

~~عظیم چثه هم آمده است*.

~~2. اصل: "کبابه.

~~1

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_182.png)

~~رقیب فضل الهی بدان ملازم تست

~~که جود و جاه ترا مالک رقاب کند

~~اگر بخوانی مجموعهآ فضایل خلق

~~دلت همه نکت جود انتخاب کند

~~وگر زلذت عفوت خرد خبر یابد

~~هرآنچه منکر محض است ارتکاب کند

~~چو فیض فضل الهی است حرزجان وتنت

~~حسود کیست کزو ذانت اجتناب کند

~~چوگشت بانی کعبه خلیل و اسمعیل

~~که باشد ابرهه کو کعبه را خراب کند

~~چه تاب دارد خفاش پرتهور کو

~~یکی مطالعهآ نور آقتاب کند

~~بقطرهای بشمارد سحاب دریا را

~~اگر کفت مدد قطرهآ سحاب کند

~~بگاه مملکت اندرگه هیاط و میاط

~~چو رای روشنت اندیشهآ صواب کند

~~گهی کند بقلم کار تیغ راست چو تیر

~~چنانکه میل رقابش سوی قراب کند

~~گهی به تیغ قلم را چنان بسازد کار

~~که ساز طعمهآ نابش زمشک ناب کند

~~نه مه نه زهره کند مطربی و نمامی

~~برین حدیقه اگر عدلت احتساب کند

~~حسودت الحق هر لحظه ای برایش دل

~~اگرچه بینمک است از جگر کباب کند

~~پس از کباب شرابی ببایدش ناچار

~~ز دیده صاغر و ز خون دل شراب کند

~~چو چنگ ونای بود آرزوش چنگ اجل

~~ز بهر نای وی از ریسمان طناب کند

~~بزرگوارا دریا دلا تویی که هنر

~~بدرگهت طلب ملجا و ماب کند

~~بقحط سال مروت امیدواران را

~~سخای دست تو تدبیر فتح باب کند

~~هرآنکسی که گزیند مجاورت با بحر

~~سزد اگر طمع لؤلؤ خوشاب کند

~~چو من ثناگری از بحر همت تو رواست

~~اکر حساب عطاهای بی حساب کند

~~همیشه تا زپی حرص ms129 عمر صاحب شیب

~~بخیره آرزوی رجعت شباب کند

~~بروزگار تو بادا هرآن دعای بخیر

~~که حق ز خلق در اوقات مستجاب کند

~~زهی دور تو دور فضل وکرم

~~تویی در بزرگی بعالم علم

~~1. اصل: "بدتهور که اوم

~~2. در اقرب الموارد درمادهآ "هیط" گفته: "هم فی هیاط و میاط: ای فی اضطراب و مجیء و ذهاب*. و در المعجم

~~الوسیط آمده: "یقال هم فی هیاط ومیاط، فی شر وجلبة، وقیل فی دنو و تباعده.

~~3. در اصل چنین است.

~~"بهره هم در اینجا درست است.

~~3. ناظر به حدیث نبوی است که: یهرم (یشیب) ابن آدم و تشبمنه

~~اثنتان: الحرص علی المال و الحرص علی العمر. در کلمات این حدیث اختلافاتی در مآخذ گوناگون وجود دارد.

~~از جمله رجوع شود به ترک الاطناب (ص 327) که شرح است بر شهاب الاخبار قاضی قضاعی.

~~[درمدح کسی است]

~~24 بیت]

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_183.png)

~~بتو ملک خرم چو بلبل بکل

~~زعدل توتازه چو سبزه ز نم

~~بفضل و اربااختیار عرب

~~بجود و سخا افتخار عجم

~~خرد را که قسام نیک و بدست

~~بذات شریف تو باشد قسم

~~چه جستن درین خاکدان چون تویی

~~چه بر روی آبی کشیدن رقم

~~زسائل بروز سخا یک سؤال

~~زتو یک نعم با هزاران نعم

~~زبهر نشار کف و کلک تست

~~فلک هرچه دارد ز زر و درم

~~اگر چشم زخمی- که حظی تمام

~~حسود ترا باد از آن دم بدم -

~~بجاه تو آسیبی آمد ازو

~~تو درشادی افزا از آنت چه غم

~~فلک سفله و دهردون پرورست

~~ازیشان بود بر هنرور ستم

~~بدان التفاتی نشاید نمود

~~فان الهموم بقدر الهمم

~~جهان را زخورشید نور و نواست

~~اسیر کسوفش نگر لاجرم

~~مه چارده خوبتر زانجم است

~~هم ازکاهشی میپذیرد الم

~~زجنس ریاحین نکوترگل است

~~ببین خارناجنس با او بهم

~~مین کوست روزی ده جانور

~~همش جانورکرد زیر قدم

~~شب تیره کو رازداری نکوست

~~برو هم شبیخون کند صبحدم

~~خرد کز همه چیزها برترست

~~هم ms130 آخر کشد باده در وی قلم2

~~چو عرض شریف تو باشد بجای

~~کزان قصد گردد مگر محترم

~~زبسیاری خصم و انبوه پیل

~~زیانی نباشد به بیت الحرم

~~و یزدان بود حافظ ذات تو

~~چه باید شد از قصد خصمان دژم

~~چه نسبت بود حاسدان را بتو

~~کسی فربهی چون شمارد ورم

~~بیزدان پناه و ورا یار گیر

~~که آنجا توان یافت لطف و کرم

~~حدیث ثنای من و حضرتت

~~چو ران ملخ دان و چون خوان جم

~~ترا باد از لطف یزدان سلاح

~~نرا باد زاقبال خیل و حشم

~~1. اصل : "عرب". در منتهی الارب گفته: "آرب محرکة عقل و حاجت".

~~ا. بر روی آب رقم کشیدن کنایه از کار محال و بیهوده انجام دادن است. در بهار عجم ترکیب *بر آب نوشتنه را

~~ذکر کرده وسپس شرح داده است.

~~در برهان قاطع گفته. * قلم در کشیدن کنایه از محو کردن باشده.

~~17

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_184.png)

~~درمدح صدر بهاءالدین]

~~و دشمنی روزگار با اهل خرد]

~~3 بیت]

~~با اهل خرد جهان بکین است

~~مرد هنری از آن غمین است

~~آن کو ببر خرد مهینتر

~~زین ازرق بیخرد مهین است

~~بر هر که نشانی از خرد هست

~~با محنت و رنج همنشین است

~~آزاده همیشه خود برین بود

~~تا گردش گنبد برین است

~~میتین1 جنفا بر آن کند تیز

~~کو در هنر و خرد متین است

~~ازکار فلک عجب توان داشت

~~با این همه مهر محض کین است

~~برداشته مهر از آب حیوان

~~میل نظرش بیارگین2 است

~~سعدش همه زیردست نحس است

~~زهرش همه با شکر عجین است

~~زان رفت بهم عنانی جور

~~کش اسب مراد زیر زین است

~~جز سفله و دون نپرورد هیچ

~~وین خود هنری ازو کمین است

~~ان را چو نگین دهد زروسیم

~~کش یک دوصفت زهرنگین است

~~از ناله و از شکایت من

~~گوش همه روز باطنین است

~~رو با که شکایتی توان کرد

~~کز وی همه بخردی ms131 حزین است

~~نی نی که پناه من زجورش

~~مجموع کرم بهاء دین است

~~صدری که بقول هر خردیند

~~اویست که صدر راستین است

~~از جنبش کلک لاغر او

~~ملک است که پهلوش سمین است

~~با دست چوکان او قرین شد

~~زان کان جواهر ثمین است

~~الحق سبب یسار ملک است

~~میمون قلمش که در یمین است

~~انصاف بدان یمین و آن کلک

~~مردولت و ملک را یمین است

~~ذکر هنر و فضایل او

~~تسبیح کرام کاتبین است

~~2. در برهان قاطع گفته: *هارگین باکاف فارسی بر وزن آستین:

~~1. میتین به معنی کلنگ و میل آهنی است.

~~گوی را گویند که آبهای کثیف و چرکین همچو زیر آب حمام و مطبخ و امثال آن بدانجا رود، و آب گندیده و

~~بدبوی را نیز گفتهاند، و معرب آن فارقین است". و در حرف باه همان کتاب گفته: *بارگین بکسر رابع و سکون

~~تعتانی و نون آبگیر و تالابی را گویند که درمیان شهر و اندرون ده باشد، و جائی را نیز گفتهاند که زیراب حمام

~~و مطبغ و امثال آن درآن جمع شوده.

~~8

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_185.png)

~~مستودع سر ملک ذاتش

~~زانست که حافظی امین است

~~هم ملک به رای او مصون است

~~هم حصن هنر بدو حصین است

~~یک قطره زکلک او و هرمشک

~~کان مایهآ آهوان چین است

~~آن خرمن1 دهن از عطارد (2)

~~چون ماه دوهفته خوشه چین است

~~از رشک گشاده رویی او

~~در ابروی روزگار چین است

~~عهد کرمش ز عهدها فرد

~~همچون زفصول فرودین است

~~بنی اثر قران سعدین

~~چون کلک بنانش را قرین است

~~هرحرف زکلک او عدو را

~~مانندهآ داغ بر جبین است

~~آثار سخا و مکرماتش

~~همچون اثر خرد مبین است

~~با همت او سؤال را دست

~~بی رنج و غمی در آستین است

~~سحر از سر خامه آفریند

~~سحری که سزای آفرین است

~~ای گوی ربوده از کریمان

~~وبن پیش همه کسی یقین است

~~در ms132 دریا در مقیم از آن شد

~~در لفظ وخط تو شرمگین است

~~دایم به ثناگری و مهرت

~~هم خاطر و هم دلم رهین است

~~از غایت شوق حضرت تو

~~همراه حدیث من امین است

~~دانی که ولای تو چوگنجی است

~~کاندر دل وجان من دفین است

~~وانگه یادم نیاری آری

~~رسم کرم و ونا چنین است؟

~~تا ایزد مستعان خلقست

~~تا زو همه خلق مستعین است

~~بادات5 خدا معین و پشتت

~~وان را چه غم است کومعین است

~~[در مدح اتابک مطفرالدین اوزبک]

~~31 بیت]

~~میمون شد و فرخ و مبارک

~~بفراخت ز چرخ تاج و تارک

~~هم دین محمدی و هم ملک

~~ز عدل خدایگان اتابک

~~1. اصل: وحرمن*.

~~2. اصل : ولفهه.

~~3. در برهان قاطع گفته: ودست در آستین داشتن: کنایه از

~~فارغ بودن از کارهاست*.

~~4. این کلمه را *انین*، هم شاید بتوان خواند. انین به معنی ناله و آه.

~~5. اصل: باذات".

~~اصل. "هستت*.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_186.png)

~~خورشید شهان مظقرالدین

~~جمشید مهان عالم ازبک

~~شاهی که نشان جور تیغش

~~از صفحهآ روز و شب کند حک

~~با همت عالیش فلک پست

~~با جود کفش محیط اندک

~~او را چه خطر زخصم کش هست

~~اقبال و خرد معین و دادک

~~روزی که شود ز تیغ چون برق

~~همرنگ شفق زمین معرک

~~ببرون آید ز پوست یک ره

~~نا عرض گهردهد بلارک

~~از هیبت تیغ و نیزه زنده

~~در کار وچود خود کند شک

~~چنگ اجل آن زمان نبیند

~~از دامن هیچ نای منفک

~~هم همدم تیغ گشته گردن

~~هم محرم راز سینه ناوک

~~با دشمنت آن رود ز تیغت

~~کز حملهآ باز با چکاوک

~~خصم تو ز تیغت آن ببیند

~~در آتش و آب سنگ آهک

~~در معرکه بهر حفظ جانت

~~انبوه ملک گرفته مسلک

~~بر میمنه تشرهات2 ز یاسین

~~بر میسره حرزت از تبارک

~~مهری که نهد قضای مبرم

~~جز حکم تو کس نداندش فک

~~ای عزم تو تیرا و حلم ساکن ms133

~~ای رای تو پیر و بخت کودک

~~با نام سخاوت تو ننگ است

~~بر حاتم و معن و آل برمک

~~افزون گه عدل و حسن سیرت

~~از کسری و اردشیر بایک5

~~دامیست نهاده هیبت تو

~~بدخواه تو همچو برغ زیرک

~~تو موسی وقت وکسری عهد

~~خصم تو چو سامری و مزدک

~~شخصی بوده مشهوره.

~~2. در برهان قاطع گفته: " بلارک بر وزن تبارک نوعی از فولاد جوهردار باشد، و شمشیر بسیار جوهر را نیز گویند، و

~~به معنی جوهر ششیر هم آمده است*.

~~3. در نغیاث اللغات گفته: "نشره (به ضم اول و فتح ثالث) هدیه

~~که برای طفلان نویسند، و به معنی تعویذ و افسون نیز آمده،900. در فرهنگنسعین گفته: *نشره: اقسونی که

~~به وسیلهآ آن دیوانه و ییمار را علاج کنند، دعایی که با آب زعفران نویسند تا دفع چشم زخم کند.

~~بر چهرهآ شتبلید خوش تاب نشره توکنی بزعفران آب

~~تحفة العراقین)".

~~این لغت عربی است و در همهآ کتب لقت عربی آن را معنی کردهاند.

~~4. اصل : "ببره.

~~5. امل: "اردشیر و بابک". اردشیر هسر بابک مؤسس سلسلهآ ساسانیان است.

~~1. در برهان قاطع گفته: "دادک به ضم ثالث بر وزن چابک: پیر غلام قدیمی باشد، و مخفف دادیک است و او

~~82

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_187.png)

~~الحان زبور را چه نسبت

~~با نغمت عندلیب و طوطک1

~~با معجز انبیا چه باشد

~~زراقی و بازی دوالک2

~~ای سایهآ جتر تو همایون

~~وی دیدن روی تو مبارک

~~بنده بدعای دولت تست

~~با جمع ملایکه مشارک

~~دورست ز درگه تو لیکن

~~در موقف بندگیست این

~~بر خالق و خلق میشمارد

~~انعام و ایادی تو یک یک

~~تا مطرب خوش ز پردهآ راست

~~بیرون آرد نوای سلمک4

~~خاتون طرب که زهره نام است

~~در بزم تو باد چون کنیز ک

~~تیغ تو بقهر بستنده باز

~~از خیل خطا6 و خان ایلک

~~ادرار تو خورده خان و قیصر

~~مأمور تو بوده رای و فورک

~~1. در برهان ms134 قاطع گفته. "طوطک بروزن خوبک نام مرغی است مشهور به طوطی*.

~~2. در برهان گفته: *دوالک بروزن مبار تصغیر دوال است". و نیز گفته : "دوال بر وزن جوال تسمهآ رکاب و

~~غیر آن را گویند، و چرم حیوانات را نیز گفته اند، و به معنی مکر و حیله هم هست...". و نیز گفته: "دوال باز

~~کنایه از حیله باز و مکار و طرار باشد، و شخصی را نیز گویند که دوالی و حلقهای و قلایی دارد و بنوعی مردم را

~~فریب سیدهد و زر از ایشان میبرده. و نیز گفته: "دوالک بازی به معنی دوال بازی است و به معنی مکروحیله و

~~دزدی و عیاری کردن هم هست". در بهار عجم گفته: "دوالک باز: محیل و مکار مرادف تسمه باز...". و نیز

~~گفته. "دوال باز- دوال بازی: قماری است معروف، و آن چنانست که مقامران دوال را دولا نموده به نوعی

~~ته ساخته و پیچ داده بر زمین مینهند و میلی از آهن بدست داو زننده میدهند که سر آن میل را در ته دوال

~~شد داو نمی برده.

~~به وجهی بگذارد و بر زمین استوار نماید که وقتی که سرهای دوال را بکشند میل درمیان آن دوال بماند و دوال

~~را بدر رفتن ندهد، پس اگر این معنی صورت گرفت داو میبرد، و اگرمیل بر زمین قائم ماند و دوال از آن جدا

~~3. اصل : "ملایکه راه.

~~. در برهان گفته: مسلمک به فتح اول و میم بروزن مردک نام آوازی است از جملهآ شش آواز موسیقی که آن

~~شهناز، وکردانیه، وکوشت، و مایه، و نوروز و سلمک باشده.

~~می شده و آن مسکن قبایل ترک بوده است. و ایلک - ایلگ احمدبن علی ملقب به شمس الدولة مؤسس سللهآ

~~ایلگ خانیان است که در 389 ق هس از تسخیر ماوراء النهر بخارا را مرکز خود قرار داد، و از آنجا بر ممالکی

~~که از بحرخزر تا حدود چین امتداد داشته حکومت کرد. دربارهآ ms135 خطا و ایلگ خانیان رجوع شود به فرهنگمعین.

~~1. در برهان گفته: درای بر وزن جای... سلاطین و حکام و بزرگان هندوستان را نیز گفتهاند...". و نیز گفته:

~~5 و6. خطا به چین شمالی اطلاق

~~فورک بر وزن کوچک نام دختر رای کنوج است که یکی از هادشاهان و رایان عظیم الشان هندوستان بوده، و

~~او در حبالهآ بهرام گور بوده. در آنندراج نیز همین را گفته است. در برهان گفته: *فور بروزن مورنام رای کنوج

~~است که یکی از رایان و پادشاهان هند باشد و سکندر او را کشت...*. در انجمن آرای ناصری و آنندراج نیز

~~ملخص همین آمنه است. به گمان مقصود از قورک در این بیت هادشاه کنوج است و تسامحی از شاعر در بکار

~~گرفتن این کلمه روی داده است.

~~8

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_188.png)

~~34 بیت]

~~ندیده چشم گیتی چون تو دستور

~~زهی دست1 وزارت از تو با نور

~~گرفته دولت و در حظ موفور

~~ربیب دین و دولت را ز رایت

~~ز تو صدر وزارت بیت معور

~~بتو بنیاد دولت سقف مرفوع

~~ز حکمت رایت اقبال منصور

~~ز عدلت لشکر بیداد مخذول

~~که اندر پردهآ فرداست مستور

~~بدیده خاطرت امروز رازی

~~جهان ملک را نور علی نور

~~هی تابد ز نور روی و رایت

~~که موسی کلیم از ذروهآ طور

~~ز تو دست وزارت این شرف یافت

~~که بیدارش کند جز نفخهآ صور

~~نه در خوابیست بخت حاسد تو

~~هم آنگه شد لوای حمد منشور

~~بتوقیعت چو شد منشور مطری

~~که دارد هیچ حاصل هیچ منشور

~~توقع نیست بی توقیع میمونت

~~ز توقیع همایون تو گردد

~~چو از لاحول دیو فتنه مدحور2

~~چو مرغ و ماهی آمد بیپر و آب

~~چو از صدرت وزارت بود مهجور

~~هوا و آب یابد شاد و مسرور

~~بود زین پس چومرغ و ماهی یی کو

~~نفاذ تیغ تازان گشت مغرور

~~بعهدی گر تحکم بر قلم داشت

~~بدیدم عهد میمونت که در ms136 وی

~~قلم را تیغ شد منهی و مامور

~~نماید نوش نحل از نیش زنبور

~~چو آید در لطافت ذوق طبعت

~~چوکردد رایت رای تومرفوع

~~شود خیل عدو مکسور و مجرور

~~که داری همتی بر عدل مقصور

~~ترا زان دولت و عمرست مدود

~~سخا و جود گنجی دان که امروز

~~دل و دستت بر آن گنج است گنجور

~~اگر صاحب ابوالقاسم در آن عهد

~~برادی وکفایت بود مشهور

~~تویی مانند [او] مشهور و مذکور

~~ربیب الدین ابوالقاسم درین عهد

~~نه چندانت مکارم جمع شد کان

~~باسانی بود معدود و محصور

~~درمدح وزیر ربب الذین ابوالقاسم]

~~1 در برهان گفته: ودست بروزن مست... صدر و سند ملوک و سلاطین و اکابر باشده.0*.

~~2. در منتهی الارب گفته: "البیت المعمو خانه ایست در آسمان چهارم محاذی کعبه*.

~~3. مطری از مادهآ هطروه اسم مفعول است به معنی تروتازه.

~~4. مدحور به معنی مطرود و دورشده و رانده شده

~~است.

~~182

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_189.png)

~~چه مرد باشق1 و بازست تیهو

~~چه همناورد شاهین است عصفور

~~تو فردی درکفایت ورکسی را

~~همین گویند آن قولی بود دور

~~بدان کس را نباشد اعتدادی

~~بسی باشد سیه را نام کافور

~~منم عالی جنابت را دعاگو

~~گر از نزدیک مینتوانم از دور

~~بدان منگر که از نور جمالت

~~بکنجی ماندهام ممنوع و محجور

~~بین کاندر دعای دولت تو

~~سخن میپرورم منظوم و مشور

~~دعا نیکوترین چیزیست کان را

~~شمارد مرد عاقل گنج مذخور

~~دعا محکم ترین حصنی است کز وی

~~شود هرخائفی ایمن ز مجدور

~~مبارک دان دعای گوشه گیران

~~بروز روشن و شبهای دیجور

~~همیشه تا کریمان را بگیتی

~~بماند نام باقی سعی مشکور

~~مقدم باد بر هرنام نامت

~~چو قرآن بر همه مسموع و مأثور

~~همیشه دوستانت شاد و خرم

~~همیشه دشمنان بخذول و مقهور

~~در مدح صدر شرف الدین علی بن بلفضل]

~~23 بیت]

~~سپاس و منت وشکر خدای بی همتاست

~~که دیده اید هرآن آرزو که دل میخواست ms137

~~مه مراد ز برج امید روی نمود

~~چه مه که چهرهآ خورشید خرمی پیداست

~~بسی نمود فلک دستبردهای جفا

~~ولیکن اکنون برماش دست منتهاست

~~سپهر اکرچه نهادست درد بر سر درد

~~تلافی یی که درین حال کردمحض دواست

~~درین معامله بر وی غرامتی بنماند

~~که سوخت آن همه خارو کنون همه خرماست

~~پپرس کاین همه انعام چرخ ازپی چیست

~~بدان که این همه اکرام دهر بهر چراست

~~زبهر صحت ذات و خلاص آن صدری

~~که عادت دل ودستش همیشه جود وسخاست

~~پناه دین شرفالدین علی بن بلفضل

~~که همچو عقل شریفست و همچودین والاست

~~ستوده صاحب عادل یکانه حاتم وقت

~~که نام صاحب و حاتم بنام او برخاست

~~بمرتبت چو سپهر و بموهبت چون بحر

~~بنور رای چو مهر و بسایه همچو هماست

~~بذات اوست خرد را قسم که باقی باد

~~که ذات اوچوخرد بی نصیب وبی همتاست

~~1. در برهان قاطع گفته. * باشه بر وزن ماشه جانوریست شکاری از جنس زردچشم و کوچکتر از باز باشد، و معرب آن

~~باشق استه.

~~184

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_190.png)

~~ازوست دولت و دین باجمال و با رونق

~~چو باغ کزگل و بلبل قرین برگونواست

~~لطیفه های هنرپروری ترا تنهاست

~~ایا ستوده کریمی که در طریق کرم

~~ثنای اهل کرم با حضور چون توکریم

~~هم آن چنانکه تیمم بساحل دریاست

~~اگر مکارم اخلاق راست قانونی

~~بنام تست گرش مبدأ وگرش منهاست

~~وگر مراتب اقبال راست مجموعی

~~تواصلی ار همه میدلکش است و گرمنهاست (؟)

~~حسودت ارچه نه افعیست لیک نابیناست

~~جمال بخت تو همچون زمردیست کزو.

~~مگو زمرد و افعی که اندر آن سخن است

~~توچون زمردی وحاسد تو چون میناست

~~چه فرقهاست میان زمرد و مینا

~~ولیک نزد که نزد کسی که او داناست

~~که حافظ تو و دارندهآ تو فضل خداست

~~زکیدهای حسودان مدار اندیشه

~~ز مکر کردنشان باقیی نماند ولیک

~~بفضل ایزد پروردگار نامد راست

~~خدای عزوجل بر ضمیر روشن تو

~~وقوف داشت که ms138 با سر او دلت یکتاست

~~هرآینه تن ناپاک مستعد بلاست

~~بین که تیر بلا را نشانه شد بنشان

~~هرآنچه با توخدا کرد و با اعزهآ تو

~~ز فضل و نعمت آن برتر از حد احصاست

~~تو شاد زی و بیزدان پناه گیر که خصم

~~رهین تیغ فنا گشت و مستحق فناست

~~که همچو روزخزان عمر دشمن توبکاست

~~چو نوبهارترا عمر باد روزافزون

~~در شکایت از روزگار و دشمنی آن با هنرمندان2]

~~11 بیت

~~سوار صبحدم هر روزکز مشرق برون تازد

~~سپر برگیرد و شمشیر وبا من جنگ آغازد

~~بخون حنجرم خنجر بیالاید پس آنگاهی

~~بقصد خون ببالین هنرمندی دگر تازد

~~چنان سازد که هر آزاده را از پای برگیرد

~~چنان خواهد که هردون را زگردون سربرافرازد

~~1. اصل: "ازه.

~~2. بسیاری از کلمات این یازده بیت ناخوانا و بعضی از ابیات یا مصرعها نیز نامفهوم است،

~~و تصحیح آنها بیش از این میسر نشد.

~~18

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_191.png)

~~ازآن دونی که گردون راست اندرنام و درضتت(2)

~~جز کار کسی کودون بود همواره بطرازد (؟)

~~ورا از سازکار این کره چندانی افتادست

~~که یک ساعت بکار هیچ درویشی نپردازد

~~درازش دست و تیزش تیغ و حکمش برهمه نافذ

~~دوتا کرده بخیره پشت و گویی در که میتازد

~~مرا طالع کمان داریست خود زین راست اندازی

~~که تا در جعبهآ خود تیر بیند در من اندازد

~~وفاقش هست با تیرش ولی درقصد من تاوی

~~چوجان با تن درآمیزد چو می با آب درسازد

~~بقصد و عمد صد با رم بمالد گوش چون بربط

~~که یک روز از سرسهوی مرا چون چنگ ننوازد

~~چوموم ازانگبین از عیش خوش دورم کند وانگه

~~چو شمع و شگرم در آتش و در آب بگدازد

~~مرا درشد مششدر محنت بیحد باستادی (2)

~~چه استادی نماید وه نه دست خون همی یازد

~~درشکایت از تنگدستی]

~~9 بیت]

~~زعالم یکی رهبرم آرزوست

~~سررشتهآ خویش گم کردهام

~~مرا خورد یکبارگی غم دریغ

~~بگیتی یکی غم ms139 خورم آرزوست

~~یکی دادگر داورم آرزوست

~~بسا داوریها که دارم ولیک

~~نگویم زر و زیورم آرزوست

~~زرو زیور من قناعت بس است

~~یکی تازه رخ شوهرم آرزوست

~~برای عروسان بکر سخن

~~نگویم که سیم و زرم آرزوست

~~درین عهد ناخوش که قحط سخاست

~~1. بعضی از کلمات ییت ناخواناست، و قعل *طرازیدنه در لغت نامه ها معنی شده است.

~~2. شاید هم

~~*سازگاره باشد.

~~3. پس از این کلمه، در اصل کلمهآ "همیء نوشته شده.

~~4. کلمات این بیت

~~ناخواناست، و همینطور که بود من آنها را نقاشی کردم.

~~18

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_192.png)

~~نه در خاطر و دل بگردد مرا

~~که این اسب و آن استرم آرزوست

~~کزین دهر نااهل حاش الوجوه

~~بدین بینوایی چنین زندگی

~~خری چه که یک توبرم آرزوست

~~زاسلام دورم گرم آرزوست

~~در دشمنی زمانه با هنروران]

~~7 بیت]

~~گردون زبرای هر خردمند

~~صد شربت جان ستان درآمیخت

~~گیتی زبرای هر جوانمرد

~~هر زهر که داشت درقدح ریخت

~~از بهر هنروران زمانه

~~هر فتنه که صعب تر برانگیخت

~~جز آب دو دیده می نشوید

~~خاکی که زمانه بر رخم بیخت

~~بر اهل هنر جفا کند چرخ

~~چون هست زمانه سفله پرور

~~نتوان زجفای چرخ بگریخت

~~کی دست زمانه برتوان پیخت1

~~چون کون خران همه سرانند

~~دست از دم خر بباید آویخت

~~در شکایت از روزگارو بی وفایی مردم]

~~14 بیت]

~~بر روی زمین وفا ندیدم

~~بیگانگی است کار عالم

~~با خلق جهان صفا ندیدم

~~در باغ وفا و نیک عهدی

~~زینجاست که آشنا ندیدم

~~شد عمر بباد ودر همه عمر

~~نخلی چه که خود گیا ندیدم

~~دیدم آن بیوفایی ازدوست

~~محرم باوفا ندیدم

~~نامیست خوش از وفا ولیکن

~~کز دشمن با جفا ندیدم

~~بسیار دویدم از پیش لیک

~~چیزیست که هیچ جا ندیدم

~~نگذشت که روزکار بر من

~~یا هیچ نبود یا ندیدم

~~در زیر فلک نرست قدی

~~یک روزکه صد یلا ندیدم

~~کس خلعت خوشدلی نپوشید

~~کز جور فلک دو ms140 تا ندیدم

~~آن یار که دردو چشم خاکش

~~تا پرهنش قبا ندیدم

~~1. در برهان قاطع گفته: "پیختن بروزن ریختن به معنی پیچیدن باشده.

~~جز بابت توتیا ندیدم

~~188

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_193.png)

~~در مس دروغ بی فروغش

~~دل خود1 چو ازوست گویی او را

~~جز عزت کیمیا ندیدم

~~نیک وبد من همه مرا باد

~~جز در ره آسیا ندیدم

~~انگار که خلق را ندیدم

~~در مدح کسی و تقاضای صله ازاو]

~~ای سرافرازی که بر خورشید چرخ

~~15 بیت]

~~کلک تو در نظم کار مملکت

~~شعلهآ رایت سرافرازی کند

~~عار دارد همتت کو در سخا

~~بر نفاذ تیغ طنازی کند

~~با همای عدل تو زاغ ستم

~~با محیط و ابر انبازی کند

~~گر بدانند آهوان انصاف تو

~~همچو عنقا خانه پردازی کند

~~در سخا آموزد از دست تو ابر

~~مشک نتواند که غمازی کند

~~پشه ای کاندر هوای قهر تست

~~همچو دریا گوهراندازی کند

~~فتنه را با خواب دمسازی بود

~~بر عقاب آسمان بازی کند

~~بر هرآن بقعه که صیت عدل تست

~~چون کفت با کلک دمسازی کند

~~شهسواری چون نودرمیدان جود

~~ظلم نتواند که مجتازی کند

~~وعدهای کان در کرم فرمودهای

~~وانگهی بدخواه خرتازی کند

~~گر وفا با آن هم آوازی کند

~~از پی توقیع در انجاز آن

~~با بنانت کلک همرازی کند

~~از تو یابند اهل معنی تربیت

~~تا به بستانها نسیم نوبهار

~~یاری دین حیدر غازی کند

~~حکم بادت نا بحدی کز عجب

~~پیشه عطاری و بزازی کند

~~گرگ در عهد تو خرازی کند

~~[درمدح کسی است]

~~بگردون نور اختر میفرستم

~~19 بیت]

~~بفردوس برین سرو و صنوبر

~~بدریا در و عنبر میفرستم

~~بر طوبی بنوبر میفرستم

~~2. در اصل چنین است. اگر * خزازی* هم بخوانیم درست است.

~~1. اصل: هجوه.

~~189

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_194.png)

~~ببزم خود که آنجا روح ساقی است

~~بتحفه شاخ عبهر میفرستم

~~بخوزستان ز نادانی و شوخی

~~متاع قند و شگر میفرستم

~~چه میگویم خلاب پارگین است

~~که ms141 سوی آب کوثر میفرستم

~~غلط گفتم ز ذره کمترست این

~~که زی خورشید انور میفرستم

~~سوی یاقوت ولعل از ریش گاوی

~~فروغ مهرهآ خر میفرستم

~~چو موسی طالب خضرم وگرنه

~~چرا قطره باخضر میفرستم

~~ازین قلب نبهرهآ درهمی چند

~~چرا زی چشهآ خور میفرستم

~~به بی شرمیست گرنه ذرهای خاک

~~چرا زی مشک اذفر می فرستم

~~نه خود را مینهم خار ارنه خاری

~~چرا زی ورد احمر میفرستم

~~فراهم کردهای دو مفلسانه

~~بر طبعی توانگر میفرستم

~~هنرمندا بتحفه پیش خدمت

~~سخنهای مبتر میفرستم

~~هزاران کاروان شوق هردم

~~پیاپی همچو لشکر میفرستم

~~اکر بادی وزد در صحبت او

~~دوصد آه معنبر میفرستم

~~سخن نزدت فرستادم بهرحال

~~قران هم زی پیمبر میفرستم

~~عروس نظم باری بکر بودی

~~که نزد چون توشوهر میفرستم

~~چونان حضرتی چونین سخنها

~~اکرچه نیست درخورسی فرستم

~~چو نظمی نیستم شایستهآ تو

~~سخن زین گونه ابتر میفرستم

~~درجواب نجم الدین سروده]

~~14 بیت2

~~گلی سوی خلد برین میفرستم

~~شبه پیش در ثمین میقرستم

~~1. در برهان قاطع گفته: "خلاب بر وزن سراب. گل و لای و آب که به هم آمیخته شده باشد، و زمین گلناکی را نیز

~~گویند که های آدمی و چاروا در آن بمانده.

~~احمق و طامع و صاحب آرزو باشدهه90.

~~دره مان کته عو کاویا ا عروی مویع ایلوو

~~کم قیمت را نیز گویند که بر گردن خر بندند...".

~~. در برهان گفته: هنبهره بهفتح اول و ثانی و

~~سکون های هوز، و رای قرشت مفتوح: به معنی قلب و ناسره باشد عموما، و سیم قلب را گویند خصوصاء.0".

~~ون مل مزا اعهد منتی اعنی عله او نار اد عد نم قلب وا

~~6. مبتر اسم مفعول از باب تفعیل است. باب تفعیل مادهآ هبت ره در عربی نامستعمل و در کتب لفت عربی

~~نامذ کوراست. ولی در فرهنگنمعین گفته: "مبتر: دم بریده، بیفرزند، ناقص000".

~~2. در برهان گفته: "ریش گاو با ثانی معروف: مردم ابله و

~~190

![page ms142 image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_195.png)

~~یکی نقش کژ از بی زیب و زینت

~~بتحفه بر حور عین میقرم

~~کلامی زگنگ از پی استفادت

~~بهدیه بروح الأمین میقرتم

~~همانا کم است این بصدره ز ذره

~~که زی آفتاب مبین میقرتم

~~زهی خواب خرگوش چون توده ای خاک

~~بر تاف آهوی چین میقرتم

~~ندارد خطر در بر آب حیوان

~~خلایی که از پارگین میقرتم

~~قروخی مزور سراسر کثاقت

~~بنویر بچرخ یرین میقرتم

~~یکی شعنه کان هیچ پرتو ندارد

~~بر حضرت تجم دین میقرتم

~~هنرپرورا این ز بیخردکی دان

~~که پیش تو نظمی چنین میفرتم

~~ملک سخن در تو جمشید وانکه

~~منت از سقالی نگین میقرتم

~~زمن درگذار این ز روی بزرگی

~~که زی خرده دان مفین میقرستم

~~دریغ ارگزین بودی این نظم زیرا

~~که نزدیک طبعی گزین میفرستم

~~هزار آفرین تحفه هرصبح وشامی

~~بدان طبع سحرآفرین میقرستم

~~نباشد مرا درخور تو جوابی

~~بجای جواب آقرین میفرستم

~~در مدح شرف الدین علی و تقاضای بهرداخت قرض خود]

~~21 بیت]

~~صدر جهان که شعله ای از نور رای او

~~بر نور آفتاب فل سروری کند

~~سرمایهآ شرف شرفالدین علی که چرخ

~~با همتش نزیبد اکر همسری کند

~~آزشکم گرسنه شود ممتلی ز حرص

~~گر میل طبع سوی سخا گستری کند

~~اندر امور نظم ممالک بیک صریر

~~کلک مبارکش هنر خنجری کند

~~در پیش زخم تیغ حوادث بنور عزم

~~هم جوشنی نماید و هم مغفری کند

~~گر کو کند قضا سر پیمانهآ وجود

~~حکمش میان هردو بحق داوری کند

~~ورکم کند زمانه سر رشتهآ صلاح

~~حزمش بنور رای ورا رهبری کند

~~بر خلق همچو بر سه موالید چارونه

~~لطف پدر چه تربیت مادری کند

~~کلکی است ناتوان بکف کافیش که تیغ

~~با آن همه نفاذ ورا چاکری کند

~~بر عارض بیاض چو مشاطه گونه گون

~~اشکال مختلف ز خط عنبری کند

~~بر خصم و بر ولی اثر سعد و نحس او

~~همواره سخره بر زحل و مشتری کند

~~1. اصل: ms143 "نجم الدین*.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_196.png)

~~مانند ابکم است ولیکن سخنوران

~~عاجز شوند ازو چو زبان آوری کند

~~در یک نفس هزار گهر زو جدا شود

~~زو طرفه نیست این که گهرپروری کند

~~چون مسکنش کف شرف الدین علی بود

~~یا با بنان فرخ او همبری کند

~~صدرا ضمیر خادم داعی بمدح تو

~~در صف اهل فضل و هنر صفدری کند

~~چون خطبهآ مدیح تو خواند زبان او

~~گردون هفت پایه ورا منبری کند

~~معلوم رای تست که خادم ثنای تو

~~نه از طریق شعر و ره شاعری کند

~~دورست ازین طریق ولیکن بطوع و طبع

~~مدح تو ورد اوست چو مدحت گری کند

~~قرضی که از رهی کرمت ملتزم شدست

~~هنگام آن رسید که ذمت بری کند

~~تا از دو جنس عالم کوچ مرکبست

~~وانکه سه و چهار برو مهتری کند

~~اسیب هفت وچار ز عمرت گسسته باد

~~تا بر سران عالم رایت سری کند

~~یضا له

~~[در مدح صاحب صدر مختص الدین محمدبن علی

~~15 بیت

~~بدان خدای که بر روی رقعهآ عظمت

~~کمینه بیدق2 حکمش هزار فرزین است

~~دو چابکند همی صبح و شام بر در او

~~که آن یکی گهرافشان و این گهرچین است

~~سپهر زیرکف مهره باز قدرت اوست

~~چو حقه ای که پر از مهرههای زرین است

~~1. اصل : "ساغری".

~~2. مقصود از عالم کوچک جهان است. در مقابل عالم اکبر که نفس انسانی است و

~~این دو بیت شعر منسوب به علی (ع) ناظر به همین معنی است: (دیوان امیرالمؤمنین علی، چاپ دمشق - 1382

~~ص 44)

~~دواءک فیک و ما تشعر وداهک منک و ما تبصر

~~اتحسب انک جرم صفیر

~~3. دربرهان قاطع گفته: "بیدق بر وزن احمق پیادهآ شطرنج را گویند، و آن مهرهای باشد از جملهآ مهرههای شطرنج، و

~~وفیک انطوی العالم الاکبر

~~معرب بهاده است".

~~4. در برهان زیر لغت فرزان گفته: "فرزین: مهرهای باشد از مهرههای شطرنج، و آن

~~بهمنزلهآ وزیراست".

~~192

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_197.png)

~~دو کفه ms144 قدرتش از روز و شب پدید آرد

~~که شرح شوقم نتوان بصد زبان دادن

~~که خط محور بر هردو کفه شاهین است

~~ستوده صاحب سرور محمدین علی

~~که زی جناب همایون مختص الدین است

~~سر صدور اکابرکه صدر مجلس او

~~که دین و دولت ازو بانفاذ و تمکین است

~~در آن مکان که ز خلق خوشش سخن گویند

~~ز بوی خلق خوشش پرگلست و نسرین است

~~هرآن گروه که اندر پناه صدر وی اند

~~نسیم باد تو گویی که عنبرآگین است

~~بعهد دولت او خوش نشین که فتنه و جور

~~ز امن و راحتشان بسترست و بالین است

~~فلک دهد بکف او زمام حکم جهان

~~چو کبک و تیهو وعدلش چوبازوشاهین است

~~چنان بطبع کف راد اوست عاشق جود

~~هنوز باش که این پایهآ نخستین است

~~ز بهر نعل و پی میخ مرکب خاصش

~~که آن یکی است چوخسرو دگر چوشیرین است

~~زمانه راست بر او آفرین همیشه چنانک

~~سپهر ساخته شکل هلال و پروین است

~~دعای خیر ازو مگسلاد و دائم آنک

~~بصد هزار زبان بر عدوش نفرین است

~~ز جبرئیل امین بر دعاش آمین است

~~192

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_198.png)

~~[درمدح امیر ناصرالدین محمدبن حسن

~~19 بیت]

~~بدان خدای که هردم بشکر نعمت او

~~زبان علم تر وکام عقل شیرین است

~~بلطف صنع برآورد بیستون قصری

~~که قصر خسرو انجم نه قصر شیرین است

~~عروس نعمت او باز میرود بعدم

~~بمهر خویش که داماد شکر عنین است

~~کمال قدرت او پرورندهآ مشفق

~~ز ابر ساخته کاین دایهآ ریاحین است

~~وفور هیبت و قهرش بشعلهای ز اثیر

~~مثال داده که این مقطع شیاطین است

~~بصحن مملکتش هفت پشتی است فلک

~~کبود وش که همه میخهاش زرین است

~~حسام قدرت و قهرش بدست حکمت و حلم

~~همیشه حافظ شرعست و ناصر دین است

~~که اشتیاق مرا هیچ شرح نتوان داد

~~که زی جناب همایون ناصرالدین است

~~امیر عالم عادل محمدبن حسن

~~که ms145 بر مناقبش از چرخ حمد و تحسین است

~~جزو که دارد آیین جود و رسم کرم

~~تبارکالله آن خود چه رسم و آیین است

~~سخا و طبع کریمش حریف یکدیگرا

~~مگر یکیست چو جوزا یکی چو پروین است

~~بحذق همت او توسن مروت را

~~چه خوش بکار درآورد اگرچه نوزین است

~~ایضا له

~~1. اصل: "یکدیگرنده.

~~193

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_199.png)

~~بمدح او گهر افشاند خاطر من از آنک

~~رد ز لفظ گهربار او گهرچین است

~~بذکر منقبت او زبان کلک ترست

~~ز آن سبب دهن کلک عنبرآگین است

~~بزرکوارا داعی دولتت شب و روز

~~ر بهر فرقت خدمت نزند و غمگین است

~~تویی ز محنت ایام کهف و ملجا او

~~از آن دعای تو او را چوورد یاسین است

~~بنامرادی از خدمت توشد محروم

~~ولی چه چاره کند چون مراد چرخ این است

~~همیشه تا که خط و زلف دلفروزان را

~~ز برک لاله وگل بسترست و بالین است

~~قرین جان تو باد آفرین جان پرور

~~که بر حسود تو از چرخ و بخت نفرین است

~~درمدح عزالدین نصرة الاسلام]

~~1 بیت]

~~حکم ایزد و اقرار جمله تاجوران

~~پناه و پشت جهان عزدین تواند بود

~~ستوده نصرت اسلام آنکه نصرت و فتح

~~همیشه رایت او را قرین تواند بود

~~چوشد حسام و یمینش قرین، یمین ظفر

~~بدان خجسته حسام و یمین تواند بود

~~فلک چو بر قد او کسوت بقا دوزد

~~سعادتش علم آتشین تواند بود

~~ملک ز اوج فلک میدهد بطبع اقرار

~~که او بهین ملوک زمین تواند بود

~~بروز رزم به پیشش چو برگشود کمین

~~سوار رخش سواری کمین تواند بود

~~زهی ستوده کریمی که عهد دولت تو

~~جمال و زیب شهور و سنین تواند بود

~~یکی سخن زخرد دوش باز پرسیدم

~~که او جوابگزار مهین تواند بود

~~که هر کسی زسخای شه است خرم وشاد

~~برای چیست که طبعم حزین تواند بود

~~جواب داد خرد کاین گمان مبر بسخاش ms146

~~که درگمان همه غث و سمین تواند بود

~~1. اصل : "عزالدین".

~~2. اصل : "آستین".

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_200.png)

~~اگر شود بمثل زنده حاتم طایی

~~ز خرمن کرمش خوشه چین تواند بود

~~از آنکه طبع تو سحرآفرین تواند بود

~~نه نیز گویم شعرت بدست و نازیبا

~~ز بخت تست مگر کز سخاش محرومی

~~حقیقت است که حال این چنین تواند بود

~~که هرچه گفت خرد آن یقین تواند بود

~~چو این سخن بشنیدم ازو بدانستم

~~دعای روح امین باد حرز بازوی تو

~~که حرز دعوت او بس حصین تواند بود

~~معین و یار تو بادا خدای عزوجل

~~به از خدای که یار و معین تواند بود

~~[درمدح علاءالدین اسعد]

~~22 بیت]

~~ای باد صبحدم که ز دم روح پروری

~~خوش خوش چو نوبهاری و خوشبو چو عنبری

~~هم طرهآ بنفشه پریشان کنی بصبح

~~هم غنچه را بوقت سحر پیرهن دری

~~ای پیک رایگانی کز مهر پروران

~~پیغام سر بمهر بر دلبران بری

~~سوگند میدهم بخدا بر توکان زمان

~~کز جیب صبحدم نفسی خوش بر آوری

~~پرکرده دامنی زدرود و سلام من

~~الآ بحضرت سر احرار نگذری

~~راد زمانه سرورعالم علاءدین

~~اسعد که هست مایه رادی و سروری

~~زو مشتری سعادت کلی همی برد

~~زیرا که اوست اسعد و سعدست مشتری

~~داده بمهر چهرهآ زیباش روشنی

~~بر عرش جسته همت عالیش برتری

~~با نور روی او نکند مهر همروی

~~با جود دست او نکند ابر همسری

~~1. اصل : "آن".

~~196

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_201.png)

~~طوقی زمنت او هرمه زماه نو

~~بر چشم خلق عرضه دهد چرخ چنبری

~~نشست هیچکس چووی اندرصف هنر

~~برخاست لاجرم فلک او را بچاکری

~~ای آنکه همتت چو کند خطبهآ علو

~~گردون هفت پایه کند میل منبری

~~قدرت ورای صفهآ افلاک خیمه زد

~~از روی صورت ارچه بدین طارم اندری

~~فضل وسخا و همت و زین گونه ها هنر

~~هست از ستاره بیش ترا چونکه بشمری

~~نه هرکه اندرو هنری یا دو یافتند

~~او را ms147 بود مسلم نام هنروری

~~آن خلعت رفیع بود لایق کسی

~~کو را رسد حقیقت بر سروران سری

~~یک اسم دان هنر که مسمای اوتویی

~~الحق وراچه لایق و یارب چه درخوری

~~از تو هنر غریب نباشد بهیچ حال

~~ازماه و صبح طرفه ندارند رهبری

~~تر کیب یافت نام توازچارحرف وتو

~~زان هرچهار نامی هر هفت کشوری

~~تا چتر نور بر سر گیتی بگسترد

~~سلطان صبحدم ز سر مهرهروری

~~ازتو هنر غریب نباشد بهیچ امر

~~از ماه و صبح طرفه ندارند رهبری

~~خندان نشین و خوش که بهر صبح وشام چرخ

~~در روی بد سگال تو گوید که خون گری

~~ا. این کلمه در اصل واضح نیست.

~~197

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_202.png)

~~ای بنان جود تو بر کاغذ روز سپید

~~12 بیت]

~~هر کجا کلک تو شد بر صفحهآ کاغذ روان

~~نقش کرده خامهآ قدرت بزیر آفتاب

~~در هوایت هر که چون کاغذ دورویی پیشه کرد

~~تیغ هندی را نماند با نفاذش هیچ تاب

~~هرچه آن بر کاغذ روزست وبر کیمخت شب

~~چون قلم سرگردد و سربیت رای ناصواب

~~ماند هر کوچون قلم نامد زنامت درطرب

~~جز که نقش نام تو یکسر چو نقشی دان بر آب

~~قابل حکمت چو کاغذ خامهات را هر که نیست

~~درخمار سست رایی همچو کاغذ در شراب

~~هر که همچون کاغذ از خط تو بگشاید فقاع3

~~گردنش را چون دوانت ناگزیرست از طناب

~~میل این خادم بکاغذ چونکه معلوم توشد

~~زانکه هست از خاطرت تیر فلک را فتح باب

~~خاصه آن کاغذ که دارد بوی یکرنگی چو من

~~فیض جودت مایل او کن بکاغذ چون سحاب

~~طبع در مدح تو یک ساعت نمی آرد درنگ

~~در وفا و مهر من همواره تا روز حساب

~~نا همیشه کاتبان دارند کاغذ را عزیز

~~می بباید از تو در کاغذ فرستادن شتاب

~~گاه ازو سازند منشور وگهی از وی کتاب

~~[درمدح کسی است]

~~2. اصل : "خانه".

~~3. در برهان قاطع گفته: فقاع ms148 گشودن کنایه

~~1. اصل: مسرکرد در سرایت*.

~~از لافزدن و تفاخر کردن و نازش نمودن باشد..." و نیز گفته: "فقاع میگشاید یعنی تفاخر می کند و لاد

~~می زنده.

~~68

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_203.png)

~~کاغذ منشورت از تأیید حق باد و حسود

~~غرقه همچون کلک در آب سیه بئس المآب

~~درمدح لخرالدین اسعدین مسعود]

~~14 بیت]

~~قدوهآ اهل هنر سرور ارباب کرم

~~فخر دین مفخر دهر اسعدبن مسعودست

~~آنک ازو اختر اصحاب هنر میمونست

~~وانک ازو طالع ارباب کرم مسعودست

~~همتش همچوسپهرست که نامسلو کست

~~هنرش همچو ستاره است که نامعدودست

~~گمره و سرزدهآ بادیهآ حرمانست

~~هر کسی کز حرم حضرت او مصدودست

~~بذل وصون عرض و عرض از آن خصلتهاست

~~که بر طبع کرم پرور او محمودست

~~ذات [او] مجمع و مجموع خصال کرمست

~~پیش طبعش جز از آن هرچه بود مردودست

~~ای کریی که ترا داد خدا هرهنری

~~که کسی در همه آفاق بدان محسودست

~~هرچه دارد بمعالی و مکارم نسبت

~~بخدا کان همه از سیرت تو معهودست

~~محیط کرمت خاطرمن نیست محیط

~~که محیط کرم و فضل تو نامحدودست

~~هرچه زیبد چو توی را که بود هست ترا

~~بجز از مثل و نظیر توکه ناموجودست

~~شیوهآ مدح و ثنا را که دهد تربیتی

~~که طریق کرم و راه سخا مسدودست

~~199

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_204.png)

~~سرفرازا ز سر فضل فراموش مکن

~~آنچه خادم زجناب توبدان موعودست

~~تا مکر همت و سعی تو رساند بحصول

~~آنچه دانی که درین باب ورا مقصودست

~~حاسد جاه ترا باد حسد هردم بیش

~~که نه در حضرتت اسباب کرم مفقودست

~~در شکایت از بحت خود گوید]

~~ازحد بگذشت خواب بختم

~~13 بیت]

~~درماندهآ انقلاب بختم

~~ناتافته هیچ ذره بر من

~~شد منکسف آفتاب بختم

~~خیمه چه زنم که دست گردون

~~بکسست زهم طناب بختم

~~یداردلم بخویشتن لیک

~~دردا که اسیر خواب بختم

~~با رنج فراخ عمر بگذشت

~~در دولت تنگ یاب بختم

~~عیشی نه بکام میگذارم

~~در ms149 غمکدهآ خراب بختم

~~کو فر همای تا بنازد

~~در سایهآ او غراب بختم

~~گر دادستی گذشته بودی (2)

~~از شیر فلک عقاب بختم

~~بر فرق وجود من نیفکند

~~جزسایهآ غم سحاب بختم

~~امید دلم همه خطا شد

~~زاندیشهآ ناصواب بختم

~~جز کوروسیه گلیم نامد

~~از دور فلک خطاب بختم

~~ای چرخ چونانت هست باری

~~زین بیش مریز آب بختم

~~وی عمر چنانکه هست بگذر

~~زنهار که در عذاب بختم

~~ایضا له

~~[در مدح صدر ربیب الدین ومژدهآ وزارت یافتن او

~~11 بیت]

~~با خرد افتاد شبی خلوتم

~~گفتمش ای رهبر هرگمرهی

~~2. اصل : "بیفکنده.

~~3. در برهان قاطع گفته: "سیاه گلیم به کسر کاف فارسی کنایه از بدبخت و بی دولت و سیه روز باشده.

~~1. اصل : هسیره.

~~200

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_205.png)

~~ای بوجود توجهان را ثبات

~~رقم بندگی نام تست

~~وی بجمال تومهان را مهی

~~ضایع تا کی شود آخر بگو

~~هرکه ندارد رقم ابلهی

~~الاغری پهلوی عیش مرا

~~عمر عزیزم بامید بهی

~~گفت مخور غم که دلت بامداد

~~کی بود آخر اثر فربهی

~~صبحدمی مزده شنیدم که داد

~~پرشود ازشادی و از غم تهی

~~دست وزارت بکریمی که هست

~~رای هنرپرور شاهنشهی

~~صدر ربیب الدین کز فرط یمن

~~صاحب ری حضرت او را رهی

~~گفتم المیة لله که یافت

~~هست همه فر و همه فرهی

~~شاهداین حال بدان کس که گفت

~~گوشم ازین مژدهآ خوش آگهی

~~قدرجع الحق الی أهله

~~درمدح صدر ابوالقاسم]

~~وشادمانی از وزارت یافتن او

~~برآمد یکی آرزو ملک را

~~4 بیت]

~~که دست وزارت بصدری رسید

~~که بود اندر آن آرزو سالها

~~که گیرد سعود از رخش فالها

~~ازین پیش بیرای او مملکت

~~ابوالقاسم آن کز فلک قسم اوست

~~چنان بدکه بی روح تمثالها

~~چو دندان کند تیز مرکلک را

~~چه تعظیمها وچه اجلالها

~~شود فتنه را کند چنگالها

~~بدو چرخ ازین پس تلافی کند

~~گر بیش ازین گیرد اخلالها

~~وگر داشت بیداد حالی نکو

~~علی الجمله ورد زبانهای ms150 خلق

~~زین پس نگردد ورا حالها

~~للم تک تصلح الا له

~~نباشد جزین بیت در قالها

~~ولم تک تصلح الا لها

~~در مدح صدری است]

~~1 بیت]

~~سرافرازا تو آن صدری که طبعت

~~گلستان کرم را نشکفد گل

~~بجز تخم نکوکاری نکارد

~~اگر ابر کفت بر وی نبارد

~~21

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_206.png)

~~حکومتها همه رایت گذارد

~~میان هرچه زان عاجز شود وهم

~~که هرک آن بشنود بر دل نگارد

~~زمن درتاب تب یک نکته بشنو

~~که تا بر خاطرت رنجی گمارد

~~تبی کامد بتوبرا بهر آن بود

~~که او را هر کس ازدونان شمارد

~~ز بس کامیخت با دونان بترسید

~~بدریای لطافت کان تن تست

~~فروشد تا مگر غسلی برآرد

~~که تاب حملهآ دریا ندارد

~~پس آنگه زود برگردید دانست

~~سزد گر طبعت از روی بزرگی

~~چنین بیخردکی زو درگذارد

~~نصیب خصم بیآب تو بادا

~~بی کو را بخاک وگل سپارد

~~بخدایی که ره معرفتش

~~روزوشب مسلک صاحب نظرست

~~در ره او خرد از غول ضلال

~~با ثبات قدمش پرخطرست

~~کوه درخدمت او با کمرست

~~چرخ بر درگه او پشت خم است

~~از دو سرهنگ درش خالی نیست

~~نام او هردو قضا و قدرست

~~قدرتش زاد سه فرزند ولی

~~چارشان مادر و نه شان پدرست

~~عقل را هرنفس از حضرت او

~~بی عدد منهی و صاحب خبرست

~~هرچه بیند دل و چشم از صنعش

~~بربوبت او راهرست

~~که بدیدار تو شوقی که مراست

~~شرح چندان که دهم بیشترست

~~**

~~مکن در کار مردم جست وجویی

~~میاور با سر خود گفت وگویی

~~دم اندر کش زعیب خلق جستن

~~چوخواهی کت نباشد عیب جویی

~~خموشی همره خود کن که هرگز

~~نیابی درجهان همره چنویی

~~مکن با مهتران خویش کوشش

~~که سنگی درنماند از سبویی

~~بدست خویش گردی برمینگیز

~~که از عذرش بباید شست وشویی

~~بخوش خونی دل مردم بدست آر

~~که نفرین باد بر هر زشت خویی

~~مشوخودبین چوچوگان تا نگردی

~~ز هرسو خستهآ ms151 زخمی چوگونی

~~کاول ز پی عمر بماتم ننشیند

~~**

~~1. اصل : "بتی کامد هنوبره.

~~2. اصل: دبتی".

~~10

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_207.png)

~~کی کشم این طعنه زهر نیک و بد آری

~~کس در صف عشاق مسلم ننشیند

~~برخاستهام از سر شادی که دل تو

~~من نخورم غم خوش وخرم ننشیند

~~چشم تو بخون من تشنه است وگرچه

~~ما چشم تو برخیزد وخون ریزد ازین سان

~~خونم بخورد تشنگیش هم ننشیند

~~ین فتنه همانا که ز عالم ننشیند

~~درد تو جان را چو درمان درخورست

~~کفر تو دل را چو ایمان درخورست

~~گرچه بنده درخور وصل تو نیست

~~بنده را وصل تو چون جان درخورست

~~تلخ از آن شیرین دولب کم گوازآنک

~~خوان خوبی را نمکدان درخورست

~~گرم شد دردل تنور عشق تو

~~دیده را گو هین که طوفان درخورست

~~دل ببوی وصل تو دیوانه شد

~~دیو را ملک سلیمان درخورست

~~چند هجران مرهمی برنه زوصل

~~بر سر چندین غمم آن درخورست

~~کردهای الحق گران بارم بوصل

~~هست در عالم ترا کمتر غم آنک

~~این زمانم باد هجران درخورست

~~دیده را آن روی رخشان در خورست

~~خضر را زان چه که اندر گوشهای

~~تشنهای را آب حیوان درخورست

~~روی خوبت از ارم نیکوترست

~~خاک کویت از حرم نیکوترست

~~آن هری زاده که یک شب وصل او

~~ز هزاران ملک جم نیکوترست

~~با رخت مه را توان کردن قیاس

~~نه نه کز خورشید هم نیکوترست

~~صد دل و جان ناید اندر چشم تو

~~با از آن سان محتشم نیکوترست

~~نیستم بیدرد و غم در عشق تو

~~عشق خود با درد و غم نیکوترست

~~شرط دلداری جفا نبود از آنک

~~لطف و دلداری بهم نیکوترست

~~گر ستم نیکوست اندر عاشقی

~~آخر انصاف از ستم نیکوترست

~~فی الجمله سر وفا نداری

~~بر ما نظر وفا نداری

~~دریای جمال وکان لطفی

~~لیکن گهر وفا نداری

~~خود ازتوچه کیسه برتوان دوخت

~~چون تو کمر ونا نداری

~~گرد تو چه میپرم مگس ms152 وار

~~مون تو شکر ونا نداری

~~1. اصل: "توه.

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_208.png)

~~رو پای بدامن اندر آور

~~اکنون چوسر وفا نداری

~~نیکو نبود که دل ربایی

~~وانکه جگر وفا نداری

~~آراسته گلبنی ولیکن

~~افسوس بر وفا نداری

~~یا در دلت از وفا خبر نیست

~~یا خود خبر وفا نداری

~~اگر وصال تو سر درآرد

~~غم جهان بر دلم سرآرد

~~وگر فراقت به تن بماند

~~دمادم از جان و دل برآرد

~~مریز خونم که از حکومت

~~زمانه روزی بداور آرد

~~جفا مکن زانکه روزگارت

~~هم آن چنان در برابر آرد

~~چه خواهی از بی دلی که هردم

~~ز سوز دل بزم دیگر آرد

~~زمویه ریز و ز اشک خونین

~~همش تودستی بسر فروکن

~~شراب و ز دیده صاغر آرد

~~همش تودرسایه گیر ورنه

~~وگر غم از پایش اندر آرد

~~بمهرش اندوه در بر آرد

~~*

~~نه ترا عهد و زینهاری هست

~~نه مرا جز تو غمکساری هست

~~مکن از من کران که خاک توام

~~در میانه اکر غباری هست

~~همه بادست در سرت آخر

~~خود نگویی که خاکساری هست

~~دوش با من خیال تو میگفت

~~هیچت از وصل کارو باری هست

~~گرچه بودم چنانکه خود دانی

~~هم نگفتم نگفتم آری هست

~~عمریت بخون دل بپروردم

~~از خوردن خون دل جگر خوردم

~~هر بد که ز بد بتر بود دیدم

~~تا عمر بدین صفت بسر بردم

~~نه اول با غمت خوکردم آخر

~~نه مهرت را بجان پروردم آخر

~~نه بر عشق رخ خوبت گواهند

~~سرشک سرخ و روی زردم آخر؟

~~بقصد خون من برخاستن چیست

~~مکن بنشین نه خونی کردم آخر

~~مرا جز عشوهها دیگر چه داری

~~نه سودای غم عشق است رسی

~~زتوجز غم چه دیگر خوردم آخر

~~که خود من درجهان آوردم آخر

~~203

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_209.png)

~~برین مسکین دل پروردم آخر

~~مکن پهلو تهی از من ببخشای

~~بنیاد امید بر فکندم

~~دستار طرب زسر فکندم

~~رخت و بنهای که داشتم صبر

~~ازمنزل دل ms153 بدر فکندم

~~دیرینه حدیث نام و ننگم

~~یکباره بخاک درفکندم

~~آبم تو بریختی و آتش

~~من در همه خشک و تر فکندم

~~بر خاک در توسر نهادم

~~با تیغ غمت سپر فکندم

~~د*

~~راه بر جمله نیکوان بستی

~~سیل غم در همه جهان بستی

~~گاه گاهت بخواب میدیدم

~~خواب بر چشم من از آن بستی

~~عشوه باری بنقد میدادی

~~زان قدر نیز هم زبان بستی

~~دل ببردی و ازسر انصاف،

~~طنع در جان نیم جان بستی

~~پردهآ کرمده کز آه لم

~~پرده بر روی آسمان بستی

~~تا رگ جان بنده بگشایی

~~جان درین کار برمیان بستی

~~*

~~سری دارم پر ازسودای عشقت

~~دلی دارم بدودرجای عشقت

~~که دیدارست در سیمای عشقت

~~ضرورت عشق تو خونم بریزد

~~مرا آسوده و فارغ دلی بود

~~بر آمد ناگهی غوغای عشقت

~~یک دم کشته شد در پای عشقت

~~من بیچاره وچون من هزاران

~~که هستم غرقه در دریای عشقت

~~منم چون ماهی یی افتاده بر خشک

~~که دیدی کو نشد رسوای عشقت

~~مرا عشق تو رسوا کرد و نشکفت

~~را دل ز آتش سودای عشقت

~~چه صفرا میکنی برمن که خود سوخت

~~*

~~. در اصل چنین است.

~~2. در برهان قاطع گفته: "شکفتن به کسر اول و به کسر ثانی به معنی تعجب.

~~نمودن".

~~3. در برهان گفته: "صفرا کردن کنایه از خشم گرفتن و اعراض نمودن باشد...".

~~205

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_210.png)

~~ای راز دل زمانه بر رای تو فاش

~~آرام زخاک خیزد ارگویی خیز

~~مه نور زروی روشنت کرده تراش

~~ای خسرو روزگار و ای سنجر وقت

~~ایضا له

~~جنبش برود زچرخ اگرگوی باش

~~خود لشکر ابخاز گرفتم یاجوج

~~در مردی و مردمی تویی حیدر وقت

~~ای کرده میان جور تیغت بدونیم

~~ایضا له

~~نه تیغ توسدست و تو اسکندروقت

~~زآوازهآ پنج نوبتت خوشتر باد

~~از زادن چون تویی نه و چار عقیم

~~از هشت بهشت عرصهآ هفت اقلیم

~~تا گل کند از تودهآ گل باد پران

~~یضا ms154 له

~~گل باد زخون دشمنان خاک درت

~~تا زرد شود رنگ رز از بوی خزان

~~جام طربت باد پر از خون رزان

~~ای دوش فلک را علمت گشته ردا

~~ایضا له

~~بادات فدا هر که بگیتی چو تو نیست

~~درگوش ملک زجود و عدل تو ندا

~~تا خلق جهانت همه باشند فدا

~~گردون اگر از مهر تو نبود کمرش

~~ایضا له

~~هر کونه زدل کمان قهر تو کشند

~~درهم شکند زمانه تیغ و سپرش

~~هر تیر چو جعبه باد یارب جگرش

~~206

~~الرباعیات

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_211.png)

~~شاهی که جهان را بوجودش نازست

~~بر خیل قضا خنجر او طنازست

~~با رایت او فتح و ظفر همرازست

~~عزالدین ایلقفشت [بن] صتمازست

~~ایضا له

~~بی ملک تو با زیب نباشد دستی1

~~بییاری تو قضا نبازد دستی

~~یک روز مبادا که نباشد دستت

~~هم زیرای هم زبر هر دستی

~~وله ایضا

~~گرماه برفت مهر تابان برجاست

~~ور لعل بشد کان بدخشان برجاست

~~المنة لله که سلیمان برجاست

~~ورلشکر دیو خود چو موروملخ است

~~وله ایضا

~~نوک قلم تو تیغ را پشت آمد

~~عدل تودهان ظلم را مشت آمد

~~دستت که ازو قویست بازوی هنر

~~درکار ممالک همه انگشت آمد

~~وله ایضا

~~نوک قلمت نقش ثریا برد

~~حرمت مگر از میان جوزا ببرد

~~دست توکه با روی کرم آب آورد

~~ابریست که آبروی دریا ببرد

~~وله ایضا

~~انصاف ازین به نتوان ایمن کرد

~~رای تو زفتنه اصفهان بهمن کرد

~~کز فتنهآ دجال جهان ایمن کرد

~~عیسی صفت آمدست رای تو مگر

~~وله ایضا

~~عدل تو که ششاهدیست چون حوروپری

~~هر بدونیک میکند جلوه گری

~~هر لحظه تو بر جمال او فتنه تری

~~با این همه گرچه شاهد هرجائی است

~~وله ایضا

~~جز بر در تو سپهر دوران مکناد

~~جز حکم ترا زمانه فرمان مکناد

~~هر تیر قضا که از کمان راند چرخ

~~جز دشمن بدکیش تو قربان مکناد

~~وله ایضا

~~آنجا که بود قضاکه شورانگیزد

~~تیغت ms155 چو مفرحی زعدل آمیزد

~~4. اصل: وآبد

~~3. در اصل چنین است

~~1 و2. دست به معنی مسند هادشاهی و بزرگی است.

~~یضا له

~~روی*.

~~9

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_212.png)

~~فتنه چکند گر ننشیند در خاک

~~جایی که غبار موکبت برخیزد

~~رنجی که تبی بروی تو میآرد

~~له ایضا

~~زان رنجه مشوکه اختر آن تب نکشد

~~اندام عزیز تو همی آزارد

~~روزی مرساناد حسودت بشبی

~~وله ایضا

~~خورشید بود که او به نب خو دارد

~~در تو مرساد اگر چه دریایی و مهر

~~جنبش مکناد بی دعای تو لبی

~~مه زحمت لرزهای مه آسیب تبی

~~شرح کرم ترا بیان نتوان کرد

~~وله ایضا

~~شوقی که مرا به تست و شکری که زتست

~~ذکرش بسر کلک و بنان نتوان کرد

~~ای ورد دعای تو مرا فرض نماز

~~وله ایضا

~~گر وصف کنم بصد زبان نتوان کرد

~~از حضرت بی نیاز بادم نومید

~~یک ساعت خدمتت مرا عمر دراز

~~وله ایضا

~~گر زانکه بحضرت توام نیست نیاز

~~گر اسب خطایی که نبایست بکرد

~~درد آمد و افتاد بسر در پایت

~~تا پای ترا دردسری بازآورد

~~دانست که پای تو ندارد سردرد

~~زآسیب زمین چون سم اسب تو بخست

~~وله ایضا

~~سر داشت که برداردش ازجای بسم

~~آمد بزمین تا که برویاند دست

~~چون پای تودرمیان بدان2 جای بخست

~~از نور بتی چون که جهان آرا شد

~~وله ایضا

~~امروز هم از حضور فرزند نبی

~~دریا که بساوه بود ناپیدا شد

~~دیدم که دگرباره همان دریا شد

~~دست تو سحاب درفشان شاید خواند

~~وله ایضا

~~قدر تو ز رفعت آسمان شاید خواند

~~1. در برهان قاطع گفته: *مه به فتح اول و بخفای ثانی به معنی نه باشد که حرف نفی است و به عربی لا گویند، و

~~افادهآ معدوم شدن و نابود گردیدن هم میکند، مثل مه این ماند و مه آن، یعنی نه این ماند و نه آن، و در

~~نفرین و دعا هردو این استعمال ms156 میشود همچو مبیناد...".

~~2. اصل : همداره.

~~208

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_213.png)

~~یک هفته که کردی همدان منزلگه

~~زین پس همدان را همه آن شاید خواند

~~ایزد که بفضل او جهان آبادست

~~وله ایضا

~~را ز حضور شاه عیدی دگرست

~~بیرون ز دو عید خلق را ننهادست

~~یک بار دگر بخت بما روی آورد

~~وله ایضا

~~کامسال میان این دو عید افتادست

~~رایت پس ازین بچشم زخمی نبرد

~~کاقبال تو باز رخت ازین سو آورد

~~عیدیست همایون همه را دیدن شاه

~~وله ایضا

~~هرچشمه که ملک در ترازو آورد

~~عید آخر ماه روزه باشد که رسد

~~کز خرمیش خبر ز ماهیست بماه

~~این طرفه که عید ما رسید اول ماه

~~زین پس نسزد که صبحدم باد صبا

~~وله ایضا

~~بلبل نسزد که باقیی بگذارد

~~بر برگ گل و لاله نهد عطف قبا

~~وله ایضا

~~از نوحه بسو باقی آل عبا

~~چون خسرو سادات شد از حلقه برون

~~او بود ستون خانهآ مرتضوی

~~ما را علم صبر نگون گشت نگون

~~دانی خلل خانه چو افتاد ستون

~~ای ناسده چون تو جوهر از کان وجود

~~وله ایضا

~~اسباب حسد نعمت و جاهست ترا

~~دریا ز تو شرمسار در بیت وجود

~~هر لحظه فزون باد علی رغم حسود

~~انجم که بلند و نورپاشند هنه

~~وله ایضا

~~شاهان جهان کهشان جهان بندهشدست

~~با قدر تو همچو ذره باشند همه

~~در بندگی تو خواجه باشند همه2

~~عالم همه از وجودتان بازین است

~~وله ایضا

~~کو آنکه نشان خضر و موسی طلبید

~~بر خلق دعایتان چو فرضی عین است

~~لو بسم الله که مجمع البحرین است

~~1. در اصل این کلمه واضح نیست.

~~2. اصل : "هنوزه

~~3. اصل: *نارین". در برهان قاطع *ناژینه را درخت نارون معنی کرده، و در فرهنگشمعین لغت هنارین* را که

~~مغولی است به خزانهآ جواهر و زرسرخ که مستقیما تحت نظر سلطان بوده معنی نموده است.

~~25

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_214.png)

~~خاکی که چو بگذرد برو باد صبا

~~وله ایضا ms157

~~زان خاک همانا که نشان نتوان کرد

~~از عنبر و مشک پر کند چین قبا

~~خصم ارچه سترگ باشد و پابرجا

~~وله ایضا

~~الا که بدرگاه نقیب التقبا

~~دست تو نرنجید1 و قضا خصم ترا

~~دست آن ببرد که کار او ساخت خدا

~~المنة لله که درآورد از پا

~~العل لب تو اگرچه شیرین کارست

~~وله ایضا

~~انصاف در آنست که چشمت باری

~~زو شور میان عاشقان بسیارست

~~شیرین لب توتا که سخن پنهان داشت

~~وله ایضا

~~با بیشرمی که هست مردم دارست

~~امروز ز تلخ گفتنش روشن شد

~~در دلکشی و خوشی مزاج جان داشت

~~هم یک روزی ز غایت مدهوشی

~~وله ایضا

~~کان شورانگیز درشکم دندان داشت

~~برکردهآ تو یکایک انگشت نهم

~~گر خشم کنی با من و گر برجوشی

~~وله ایضا

~~نه نه من وانگشت ولب و خاموشی!

~~تا سنبل زلف تست لالای خطت

~~در منصب سلطان جمال رخ تو

~~مشک ختن و خطاست یغمای خطت

~~بخشود شبی پیاله را برمن دل

~~وله ایضا

~~هم پهلوی عارض است طغرای خطت

~~او خورد غمم چودید عیشم تیره

~~بربود مرا از غم آن آهن دل

~~احسنت و زهی پیالهآ روشن دل!

~~بر هرچه نه عیش است فسوس اولیتر

~~وله ایضا

~~درگوش بهنگام سحر بانگ خروس

~~با ساقی سی کنار و بوس اولیتر

~~بر بادهآ چون چشم خروس اولیتر

~~1. این کلمه در اصل هیچ نقطه ای ندارد.

~~2. در برهان قاطع و بهار عجم ترکیب هدندان داشتن* و

~~دندان درشکم بودن* را توضیح دادهاند

~~3. اصل: دخونه.

~~4. در برهان قاطع ضمن معانی "چشم خروس" گفته: *و کنایه از شراب انگوری هم

~~هت6

~~21

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_215.png)

~~چندانکه ز ابلهی دلم پندارد

~~وله ایضا

~~هم چشم توگوش من بمالد چو رباب

~~کز عشق رخت بتوبهام بازآرد

~~آن صبر که گفتم غم کارم بخورد

~~وله ایضا

~~هم چنگ غمت نای دلم بفشارد

~~ناگاه چو بازخورد عشق تو بدو

~~یا چارهآ محنتی که افتد ببرد

~~مسکین ms158 نه چنان رفت که واپس نگرد

~~از باده ببر با خرد اندر پیوند

~~وله ایضا

~~توخود همه عمر بیخودی بیباده

~~هرگز مشنو جز از خردمندان پند

~~تا باده زدست خردت برباید

~~وله ایضا

~~این بی خودی دوباره آخر تا چند

~~با می همه عمر خواب خرگوش آخر

~~کار تو سزا بود که نیکو ناید

~~هردل که شود هم نفس سودایت

~~وله ایضا

~~گرگ آشتیی1 با خردت هم باید

~~سودای تو گرچه خون هردل ریزد

~~جز خوردن خون او نباشد رایت

~~وله ایضا

~~بود همه کس را جگر صفرایت

~~در باغ شو و کارجهان بین ز نخست

~~کاندر یک جا انده وشادی چون رست

~~میگرید ابر و مرغ مینالد سخت

~~گل در رخشان زخنده میگردد سست

~~در باغ چوگل بپادشاهی بنشست

~~وله ایضا

~~با زحمت خار بیادب پای نداشت

~~ببرید زکبر و در لطافت پوست

~~زان میبردش همه کسی دست بدست

~~چون غنچهآ تنگ دیدگل مسکن خویش

~~وله ایضا

~~بس گریهآ ابر و زاری بلبل یافت

~~یکسر همه خاردید پیرامن خویش

~~بر تن همه پاره کرد پیراهن خویش

~~ای گل بچمن شگرف جایی داری

~~وله ایضا

~~الحق همه بو و رن پنداشتمت

~~دمساز چو بلبل آشنایی داری

~~1. در برهان قاطع گفته. " گرگ آشتی: صلعح به نفاق و مکر و حیله و فریب را گوینده.

~~چون درنگرم برگ و نوایی داری

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_216.png)

~~گر خوابگهی بی تو ببستان سازم

~~وله ایضا

~~چون بلبل زار زار نالم وانگه

~~یا رهگذری سوی گلستان سازم

~~بلیل همه لابه و همه دل گرمی

~~وله ایضا

~~نا برگذرم هزاردستان سازم

~~بر گریهآ او بخندد از بهر خدای

~~گل مینهدش خار ز بی آزرمی

~~کس دید تنک روی بدان بیشرمی

~~خاموش چوغنچه شو دلاویز چوگل

~~وله ایضا

~~بر هر که رسی مباش سرتیز چوخار

~~از هردل و طبعی طرب انگیز چوگل

~~با دشمن ودوست خوش درآمیز چوگل

~~ای گل تو بطفلی بزر آموخته ای

~~وله ایضا

~~پیش ms159 همه کس ریخته شد آب رخت

~~رخساره مگر زین سبب افروخته ای

~~از کردهآ خویش در زیان افتادم

~~وله ایضا

~~میسوز که زر نیز تو اندوخته ای

~~چون مردم چشم با تو درپیوستم

~~در هردهنی همچو زبان افتادم

~~وله ایضا

~~چون اشک ز چشم تو از آن افتادم

~~چون گل بشکفت و بلبل آمد بخروش

~~هم یار به از هر که بدو داری چشم

~~درگوش ز هرگوشه رسد نعرهآ نوش

~~هم چنگ به از هرچه بدو داری گوش

~~گفتم تا کی وعده بفردا کردن

~~وله ایضا

~~گفتا نه تو گفتی که رخت عید من است

~~وانگه ز همه یکی وفا نا کردن

~~در عید نکو نیست تقاضا کردن

~~با عشق هرآنکه آشنایی گیرد

~~وله ایضا

~~در عشق بترک سر بکوشم چون شمع

~~چون شمع زهر خوشی جدایی گیرد

~~تا کار تو نیز روشنایی گیرد

~~سرمایهآ سروری سرافکندگی است

~~وله ایضا

~~زنهار گشاده باش زیرا در گل

~~آزادگی تمام در بندگی است

~~از بستگی آن همه پرا کندگی است

~~211

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_217.png)

~~چشم تو یمن بمستی و مخموری

~~حیف است ازو چنان بمردم نزدیک

~~نگذاشت نه هشیاری ونه مستوری

~~وانگاه ز مردمی بدان سان دوری

~~گفتم چو دل از درد شکیبا نبود

~~وله ایضا

~~کرد از سخنم روی ترش گفتم نه

~~گر تو نکنی علاج زیبا نبود

~~دی مردم چشم از رخ آن درخوشاب

~~وله ایضا

~~خوش باش که بر طبیب سکبا نبود

~~امروز چو دید شعلهآ آتش هجر

~~در نازو نعیم بود و دورازتب و تاب

~~از زیر کله زلف تو ناگاه بجست

~~وله ایضا

~~بگریخت ز بیم و سر فرو برد بآب

~~با مستی و بیماری چشمت یا رب

~~با چشم خوشت عربدهای در پیوست

~~وله ایضا

~~چون بود که بر زلف تو افتاد شکست

~~ای می تو چرا ز عقل رخ میتابی

~~عقلی که ز دوستی او نیست گزیر

~~با عربده و فتنه چرا هم خوابی

~~دشمن شدهای ms160 ورا زهی بی آبی

~~بازم هوس وصال و هجران بگرفت

~~وله ایضا

~~بر چنگ غمی کهن هنوزم دامن

~~زین سان که منم ملالم ازجان بگرفت

~~ناگاه غمی نوم گریبان بگرفت

~~ای دختر رز با تو نیامیختنی است

~~وله ایضا

~~آویختنی نه یی بهرحال ولیک

~~تو آفت عقلی ز تو بگریختنی است

~~خونت بهمه مذهبها ریختنی است

~~از سوز غمت نیست مرا ساز سخن

~~وله ایضا

~~ور زانکه بعمری سخن آغازکنم

~~گوشم ز زبان بشنود آواز سخن

~~نام تو بود آخر و آغاز سخن

~~وله ایضا

~~1. در برهان قاطع گفته: *سکبا به کسر اول و بای ابجد بالف کشیده: نام آشی است که از سر که و گوشت و بلغور و

~~میوهآ خشک پزند... و وجه تسمیهاش سر که باست، چه سک به معنی سر که و با آش را گوینده.

~~آ. این کلمه در اصل نقطه ای ندارد.

~~21

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_218.png)

~~پاید که همه لطیف و دلکش گویند

~~خوبان نسزد که تلخ و ناخوش گویند

~~یک وعدهآ خوش بده که تا کی نبود

~~ز سوختن زبان چو آتش گویند

~~وله ایضا

~~ز گفتهآ کار دیدگان روی متاب

~~با نغمهآ زیر و بم کن آهنگ شراب

~~کانگه که صفیر بشنود خوش خوردآب

~~کمترزستوری نتوان بود آخر

~~وله ایضا

~~سستی تو زین قراضه های زر تست

~~ای چرخ ترا زچیست پای امشب سست

~~با توکند قراضهها را بدرست

~~صراف سپیدهدم کجا باید جست

~~وله ایضا

~~ای باد صبا زحال من با خبری

~~گر صبحدمی بکوی او بر گذری

~~حال دل واین آنش سوزان که دروست

~~چون آب فروخوان بر آن رشک پری

~~وله ایضا

~~بر خط توجان بازم و بر سبزی او

~~بنم سیهی دیده در سبزی او

~~از دست سپید کاری چرخ کبود

~~یا رب تو نگاهدار سر سیزی او

~~وله ایضا

~~گر خاک رهش بدیدگان برگیرم

~~آتش زند اندر دل بیتدبیرم

~~شد زندگیم بباد در عشق کسی

~~کابم نزند برلب ms161 اگر میمیرم

~~وله ایضا

~~بادام توکرد از سر بیآبی

~~رخسار چوناردان من چون آبی

~~کرد آتش عشقت آتشی را آبی

~~پیش از غم عشقت آتشی بود رخم

~~وله ایضا

~~ای طبع تو بر کشتن من خیری خیر

~~وی چشم تو ازدیدن من سیری سیر

~~یارب که ببینام ترا زودی زود

~~اندر بر خود بکام دل دیری دیر

~~وله ایضا

~~دل سوخته شمع بین که چون میموید

~~راز دل خود بصد زبان میگوید

~~2. در برهان قاطع گفته: دناردان معروف است که دانهآ انار ترش باشد، و منقل آتش و

~~وله ایضا

~~اصل: "بزنده.

~~اتش دان را نیز گوینده.

~~213

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_219.png)

~~مدهوش صفت ز هر سوبی مینگرد

~~مهرومه وهرچه ایزدش خوب نگاشت

~~وله ایضا

~~وبی بچراغ یار خود میجوید

~~جز آینه در پش رخت نامد کس

~~با لشکر حسن تو علم بر نفراشت

~~بی مطرب اگر بعزم می برخیزی

~~وله ایضا

~~آیینه نگر چه سخت پیشانی داشت

~~انگار که از قنینهآ نار خمی

~~بی رخ دلبری در آن آویزی

~~لعل توکه اختر شکر وارون کرد

~~وله ایضا

~~آن می به پیاله در سبو میریزی

~~گر کرد لب تو چشم تنگی با ما

~~از بهر یکی شکر دل ما خون کرد

~~باز از هوسی بیخورو خوابی ای دل

~~وله ایضا

~~چشمم بنگر که دل بدریا خون کرد

~~همسایهآ زلف و روی او شو کانجا

~~وز عشق بتی درتب و تابی ای دل

~~هم سایه هم آفتاب یابی ای دل

~~مانندهآ خم باید ازین بدگهری

~~وله ایضا

~~یا همچو پیاله پردلی با زرو سیم

~~تازان لب چون میخورد امروز بری

~~تا لب بلب تو بر نهد بیجگری

~~روزی بزبان آن دلفروز برفت

~~وله ایضا

~~سوزان تنم آنست که آن روز آمد

~~کز عشق منت مگر که آن سوز برفت

~~رنگ از رخم آنست که آن روز برفت

~~اندیشهآ ناصواب خواهم کردن

~~وله ایضا

~~در بی خردیست آب کار همه کس

~~بنیاد خرد خراب ms162 خواهم کردن

~~زین پس همه آب کارخواهم کردن

~~1. در بهار عجم گفته: *و آنکه میگویند فلانی پیشانی این کار ندارد، مراد آنست که شایستگی و لیاقت و استعداد و

~~حوصلهآ این کارندارد.

~~شکل که گشاید گره از رشتهآ کارم

~~ابروی تو پشانی این کار ندارده.

~~ه به کسرناد و کلهد کن دکره از ف کاع بهی فی تو بشاقی که ن ران شدان می یزند و دران

~~شعر برای رعایت وزن به تحفیف نون خوانده میشود.

~~3. این رباعی در نزهة المجالس (نسخهآ عکسی

~~کتابخانه ملی، برگ 85) بدون نسبت به کسی نقل شده است.

~~وزا صانب:

~~1

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_220.png)

~~زین دل همه وصف گمرهی باید کرد

~~وله ایضا

~~به کرد مرا جگر زخون سینه زسوز

~~ترک طمع روزبهی باید کرد

~~سست است ازین که از سر عیاری

~~وله ایضا

~~پهلو ز چنین دلی تهی باید کرد

~~هم تلخ کند عیش بشورانگیزی

~~نگذاشت بهیچ آدمی هشیاری

~~هم آب شکر برد بشیرین کاری

~~از غمزهآ تو که چشم تنگی دارد

~~وله ایضا

~~هم مردمی مردم چشمت باری

~~کورا زسر تیغ همی خون بارد

~~کز نرمدلی آب نمیآزارد

~~چون چهره زخشم برفروزی چونشمع

~~وله ایضا

~~ورعرض کنم چوشمع سوزی برهم

~~حالی لبم از سخن بدوزی چون شمع

~~هنگام سحر صبوح را ساز دهیم

~~وله ایضا

~~روزی بکشی شبم بسوزی چون شمع

~~زان پیش که غم زپا درآرد ما را

~~با مطرب و می بساقی آواز دهیم

~~وله ایضا

~~غم را زمیان بدست می بازدهیم

~~هربارکه وجه بوسه بر لب فرمود

~~ریش تو که خط نوست برعارض خوب

~~آن همچو حواله بر در بسته نمود

~~از دل بشکایتم که تا جان دارد

~~وله ایضا

~~وجهی است که روشن ترازآن نتوان بود

~~وز دیده هزار شکر دارم کاخر

~~جز جان مرا بدست غم نسپارد

~~هر وقت آبی بروی من باز آرد

~~هر دل شده کزلب توجوید شکری

~~وله ایضا

~~طرفی ز لب تو برنبندد لیکن

~~یا ms163 زو نمکی طلب کند بیجگری

~~چون زلف تومیزند سری بر کمری

~~1. این رباعی درنزهة المجالس (برگ 139 - نسخهآ عکسی موجود در کتابخانه ملی) به نقل از عایشه [سمرقندیه]

~~آمده است. و مصراع سوم در آنجا چنین است: "این بار خطی نبشت بر عارض خوب".

~~216

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_221.png)

~~وله ایضا

~~یا بخت بحال من برآید روزی

~~ناگه بمنت باز رساند روزی

~~یا نیم شبی حشر کند دود دلم

~~وین آتش حسنت بنشاند روزی

~~هرگه که سوی جهان گهر بارد چشم

~~وله ایضا

~~ان گریه بدان گرو بیازارد چشم

~~وله ایضا

~~یاری که برود و می ترا بار دهد

~~نقلت ز دو یاقوت شکر بار دهد

~~وانگاه تو با یار چنین ساده دلا

~~گویی بخورم باده دلت بار دهد

~~نه با تو دمی توان بشادی بگذاشت

~~وله ایضا

~~نه بی تو دمی ز عمر شاید انگاشت

~~با تونه سر ستیز و نه پای گریز

~~از دست تو دست بر خدا باید داشت

~~نه طاقت آن که از تو دل برگیرم

~~وله ایضا

~~نه زهرهآ آن که یار دیگر گیرم

~~گر خواهم وگرنه خاک پای تو شوم

~~زین سان که منم چه باد در سر گیرم3

~~وله ایضا

~~خود نیست ترا ز شرم و آزرم خبر

~~درکوی وفا نکردهای هیچ گذر

~~دل در پی سودای لب چون شکرت

~~الحق بنم میخورد این خون جگر

~~وله ایضا

~~دل گرچه همه شربت غم مینوشد

~~در راه تو پند خلق میننیوشد

~~در جعبهآ صبر او یکی تیر نماند

~~بیچاره دل اکنون بجگر می کوشد

~~وله ایضا

~~من بی تو همان سرزدهام فارغ باش

~~همواره بهم برزدهام فارغ باش

~~دست از تو بمهر دیگری از سر تو

~~بیزار شدم گر زدهام فارغ باش

~~وله ایضا

~~عشق توام آن دل طربناک بسوخت

~~رخت خردم آتش غم پاک بسوخت

~~ا. اصل : "بدانده.

~~2. در اصل همن یک بیت است.

~~3. در برهان قاطع گفته. * باد در سر داشتن: کنایه از غرور ms164 و تکبر داشتن باشد و کسی را نیز گویند که اندیشه های

~~فاسد کنده.

~~4. اصل : "بمانده.

~~11

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_222.png)

~~چون صبر کنم کاتش عشقت نگذشت بر هیچ تروخشک من الا که بسبوخت

~~با آنکه همه بر من از آن مه بدرفت

~~وله ایضا

~~صد عذر بجرم خود بپذرفت از من

~~واندرکف یار ماند از آن آمد رفت

~~ای چرخ چه معنی که قدم مینزنی

~~وله ایضا

~~وز زیر لبم هرچه بتر میبد رفت

~~وی چشمهآ خور چرا که نم مینزنی

~~وی روز کجایی که علم مینزنی

~~وله ایضا

~~وی صبح بمردهای که دم مینزنی!

~~غم بر دل من گماشتی شرمت باد

~~چون جایگه تو ساختم دیدهآ راست

~~پس دست ز من بداشتی شرمت باد

~~هر تیر جفا که برگشاید شستت

~~وله ایضا

~~بر دست چیم گذاشتی شرمت باد

~~دستی که نمی رسد بزلف پستت

~~برجان و دلم زند دو چشم مستت

~~عشقش چودلم را بکف هجر سپرد

~~وله ایضا

~~برداشته ام بآسمان از دستت

~~چون در ره آن میوهآ دل خون سران

~~دل گفت فغان کنم که کاریست نه خرد

~~وله ایضا

~~چون خون رزان دید سبد با زر برد

~~در هجر تو ای شمع ختن میسوزم

~~چونست که توماهی و من می کاهم

~~چون باه همی کاهم وترسیسوزم

~~چونست که تو شمعی و من میسوزم

~~دل درغم توهرآنچه دید از خود دید

~~وله ایضا

~~وان صبر که بود پشت من در همه کار

~~بسیار بکرد نیکی و هم بد دید

~~روی غمت البته نمییارد دید

~~آن دل که بعاشقان همی کرد فسوس

~~وله ایضا

~~وان صبرکه بود مرغ زرین خایه

~~برخاک در تو مینهد اکنون بوس

~~از بیم غمت گذاشت شب را بخروس

~~روی تو بخوبی گرو ازمه ببرد

~~وله ایضا

~~گرگم شدگان بماه با راه افتند

~~عل تو هزاردل زناگه ببرد

~~بیچاره کسی که ماهش از ره ببرد

~~218

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_223.png)

~~آن چیست که روزگار پرفن نکند

~~وله ms165 ایضا

~~وین ازهمه غصه ها فزونست که دوست

~~گردون زجفا و جور با من نکند

~~مشاطه اگرچه خوب آراید نقش

~~وله ایضا

~~آن کرد بمن که هیچ دشمن نکند

~~ابیست روان دست تو از غایت لطف

~~جادوست که بردست تو بنماید نقش

~~برآب چگونه پایدار آید نقش

~~ای باد صبا تیره مکن ایامم

~~وله ایضا

~~گو هست بنزدیک توای دوست خبر

~~یک ره برسان بدان صنم پیغامم

~~کز عشق تو دور از توچه دشمن کامم

~~کس چون دل او آهن و سنگی نشنید

~~وله ایضا

~~چندانکه بخروار بگفتم غم دل

~~چون لفظ و لبش قند و شرنگیانشنید

~~چون من زغمت دلی پرآذردارم

~~وله ایضا

~~آن دلبر بیحفاظ تنگی2 نشنید (2)

~~تو همچومی اندرخط و من در غم تو

~~چون جرعه همیشه خاک بر سر دارم

~~چون خط پیاله اشک در بر دارم

~~اسشب منم و فراق دلدار ای شب

~~وله ایضا

~~زان پیش که صبرم بدرد پرده چوصبح

~~اندر تو گریختم بزنهار ای شب

~~این پرده ز روی صبح بردارای شب

~~گر خسته دلم تیر جفا برجان خورد

~~وله ایضا

~~او غم کشد آن چنانکه صاغر نکشد

~~یا در ره عشق شربت هجران خورد

~~اوخون خوردآن چنانکه می نتوان خورد

~~در عشق تو هیچ نام و ننگی بنماند

~~وله ایضا

~~جزرنگ سرشک وبوی خون درره عشق

~~با خوی تو راه صلح و جنگی بنماند

~~مارا ز تو هیچ بوی و رنگی بنماند

~~1. در غیاث اللغات گفته: "دشمن کام: کسی که به حسب مراد دشمنان خراب و گم بخت و ذلیل باشده.

~~2. در برهان قاطع گفته: "شرنگ بر وزن پلنگ مطلق زهر را گویند، و خربزهآ تلغ خودرو که در صحرا شود و به عربی

~~حنظل خوانند، و خرزهره را نیز گفته اند و آن درختی است که برگش به غایت تلغ میباشد و اگر حیوانات

~~بخورند در حال بمیرند، و به عریی قطف میگوینده.

~~3. در اصل چنین است.

~~21

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_224.png) ms166

~~بیدیدن روی تومرا بدحالیست

~~روزی نکنی یاد بسالی زان کس

~~وز ناله تنم ضعیف همعجون نالیست

~~کز هجر تو هر روز بچشمش سالیست

~~دل درکف عشق صد ره افتاد فزون

~~وله ایضا

~~لیکن نه چنان فتاد مسکین کاکنون

~~بس گرم همی رود ندانم کاین بار

~~روز و شب ماهست چو آبستن غم

~~وله ایضا

~~بخت است که میدواند او را یا خون

~~غم خرمن ما بسوخت خیزای ساقی

~~ای دوست بیار آنچه بود دشمن غم

~~آتش می زنیم در خرمن غم

~~می بیش و غم بیهده کم باید خورد

~~وله ایضا

~~هس کر نبود چارهای از غم خوردن

~~بر بیش و کمجهان چه غم بایدخورد

~~وله ایضا

~~باری می و غم هر دو بهم بایدخورد

~~زیر کلهت زلف نکو کاری کرد

~~او بود که برمن این قبا تنگ آورد

~~بر عارض تو ببوسهام یاری کرد

~~ای مطرب خوش نوا می و چنگ بیار

~~وله ایضا

~~او بود که با من این کله داری کرد

~~زین ابلق رهوارملالم بگرفت

~~می تلخ بده نغمه خوش آهنگ بیار

~~وله ایضا

~~روزی دوسه آن کمیت خوش رنگ بیار

~~یک قطره شراب لعل از صد کان به

~~جوری که رود میان ساقی و حریف

~~یک جرعه می تلخ زخوزستان به

~~نزدیک خرد ز عدل نوشروان به

~~هر دم بجفا مناز چندین آخر

~~وله ایضا

~~تا در طلب خیال تو مردم چشم

~~با من شبکی بلطف بنشین آخر

~~یک لحظه کند خشک نمد زین آخر

~~بر ابروی تو وسمه و بر رخ نیل است

~~وله ایضا

~~صد میل کنی زسرمه در چشم ولیک

~~چشم من ازآن هوس چورود نیل است

~~از چشم توتا شرم هزاران میل است

~~وله ایضا

~~22

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_225.png)

~~وله ایضا

~~هر ساده دلی کجا سزد غمخور عشق

~~هر بلهوسی که بود اندرخور عشق

~~خرج ره عشق جز ز سر نتوان کرد

~~بسم الله اگر هست کسی را سر عشق

~~وله ایضا

~~زان ms167 زلف شکایتی نکردم جانسوز

~~گفت از سر طنز کانچه بینند بشب

~~با آن روش دو عارض جان افروز

~~شرط است که بازپس نگویند بروز

~~وله ایضا

~~می خور که جزو عیش تو شپرین نکند

~~کس بر می و میپرست نفرین نکند

~~بر فرق خروس باده زر پاش که او

~~مرغی است که جز خایهآ زرین نکند

~~وله ایضا

~~زان زلف کمند عنبرین میسازی

~~در گردن گردنان1 همی اندازی

~~خط تو ز زیر لب ترا میگوید

~~گرنگسلداین رسن خوش است این بازی

~~وله ایضا

~~ای شمع چه درپرده دری می کوشی؟

~~بر عاشق و معشوق چرا میجوشی؟

~~نرمی و زکس شرم نداری یارب

~~آتش دهنی بود بدین خاموشی!

~~وله ایضا

~~تا چند نقاب لعلت ای دردانه

~~بندد ره نور شمع بر پروانه

~~تا چند کنی زلف نهان زیر کلاه

~~زنجیر دریغ داری از دیوانه؟

~~وله ایضا

~~در سر هوس صحبت ناجنس مدار

~~کان تخم بجز دردسرت نارد بار

~~گل صحبت خار ناتراشیده کشید

~~تا آب رخش ریخته شد آخر کار

~~وله ایضا

~~چشمت همه خون ریزدوبس مغرورست

~~چشمم همه خون ریزد وبس معذورست

~~خون ریزد چشم من و چشم تو ولیک

~~دانی که میان هر دو راهی دورست

~~وله ایضا

~~ای دل چو ترا بهره غم افتاد ز دوست

~~خوش باش که این زدلبران غازه و خوست

~~بسیار بخوردی غم ازو دست بشوی

~~زان کز پس خود بشستن دست نکوست

~~1. در برهان قاطع گفته: "گردن... شجاع و قوی و صاحب قدرت را نیز گویند و جمع آن گردنان باشده.

~~221

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_226.png)

~~گه مست مرا بچشم بخمورکنی

~~ه شیفتهام بلعل مستورکنی

~~برخاک تورخ نهم چوناخن برگوشت

~~هرچند چو ناخن ز خودم دورکنی

~~آن کس پی آن یار سمنبردارد

~~وله ایضا

~~کو کیسه و تن فربه و لاغر دارد

~~بر خوردن از آن بر چوگل گوش مدار

~~مشکیب دمی ز مطرب وگل بخزان

~~وله ایضا

~~کو چشم چو نرگس همه بر زردارد ms168

~~بی کامی و بینوایی و بیبرگی

~~مستانه برآر بانگ و غلغل بخزان

~~بگذار بباغ و بلبل و گل بخزان

~~آن را که غم آن رخ چون خور باشد

~~وله ایضا

~~باید که گهر بدامن آرد چو فلک

~~اندیشهآ آن ماه منور باشد

~~وله ایضا

~~چون صبح گریبانش پر از زر باشد

~~اندر هوست همت شاهان دارم

~~واینک زسرشک سرخ و رخسارهآ زرد

~~بیجرم زبان عذرخواهان دارم

~~ای مینتوان کرد کمان تو به زه

~~وله ایضا

~~گر رد نکنی بسیگواهان دارم

~~گفتم که زصحبتت کنم توبه ولیک

~~تا بر خردت بود همه بند وگره

~~چندانکه نگه می کنم از توبه توبه

~~از دل بشکایتم که تا جان دارد

~~وله ایضا

~~وز دیده هزار شکر دارم کاخر

~~جز جان مرا بدست غم نسپارد

~~هروقت آبی بروی من باز آرد

~~این عشوه دهی و دلستانی تاکی

~~وله ایضا

~~خوش خوش چوشکرزنی برون آی ازپوست

~~وین کینه کشی و مهربانی تاکی

~~چون پسته همه چرب زبانی تاکی

~~هم لعل تو برکوهر کان میخندد

~~وله ایضا

~~ازشادی و غم لب توو دیدهآ من

~~هم قد تو بر سروجوان میخندد

~~1. اصل : "کهنه".

~~این زار همی کرید و آن میخندد

~~وله ایضا

~~222

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_227.png)

~~گل درچمن ار بصد دهن سیخندد

~~آن با لب تو بدرد خون میگرید

~~مل درقدح اردر انجمن میخندد

~~وین با رخ تو بخویشتن میخندد

~~چون نام من سوخته خرمن شنود

~~وله ایضا

~~بر چشم نهد بهر حدیثی انگشت

~~جوجو کویی حدیث دشمن شنود

~~از کوه غمش بر دل من کم نامد

~~وله ایضا

~~درگوش نهد چون سخن من شنود

~~ازگریه مرا دو چشم نامد برهم

~~که برگی ازآن کوه غمش غم نامد(؟)

~~ای گل تو غم و محنت بسیار کشی

~~وله ایضا

~~وزخنده ورا دولب فراهم نامد

~~مردم ز برای آب رخ خارکشند

~~هر سال که رخت سوی گلزار کشی

~~وله ایضا

~~تو ریختی آب رخ درین خارکشی

~~هنگام گل و بادهآ ms169 گلناری پیش

~~پس بارگه خسروسادات عراق

~~چنگی بنوا و ترک تاتاری پیش

~~وانگه بخوری باده چه عذر آری پیش

~~تاکی غم وشادی از برای کم وبیش

~~وله ایضا

~~درکوی قناعت بطلب خانگکی

~~وز بهر طمع منت بیگانه و خویش

~~تا لقمهآ خویش بینی وخرقهآ خویش

~~آن عقل که بود کارم از وی بقرار

~~وله ایضا

~~وان صبر که بود پشت من درهمه کار

~~بشکست ورا عشق تو آخر بازار

~~با روی تو پشت دست زد بر دیوار

~~ای نقش خط توکنج ویرانهآ دل

~~وله ایضا

~~آسیب رسد بدانه از مور ولیک

~~وی نور رخت شمع نهانخانهآ دل

~~اسود ز مور خط تو دانهآ دل

~~وله ایضا

~~1. در برهان قاطع گفته: "جوجو به فتح هردو جیم و سکون هردو واو نام شهریست از ملک ختا که در آنجا مشک

~~خوب و کافور اعلا و جامههای ابریشی نفیس میشود، و کنایه از هایه پایه و ریزه ریزه و ذره ذره هم هسته.

~~2. ممکن است *کی* یعنی همان * که" نیز خوانده شود.

~~2. این ترکیب را در جابی نیافتم ولی در بهار عجم گفته: "هشت دست گذاشتن پیش چیزی و در پیش چیزی.

~~کنایه از عجز و الحاح کردن..90.

~~222

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_228.png)

~~با کار من غمزده پرداخت فلک

~~تا هم بکمان طالع من آخر

~~هرحیله که دانست فراساخت فلک

~~در باغ بکل چهرهآ رعنا بنما

~~وله ایضا

~~هرتیر که داشت در من انداخت فلک

~~تا گل بزبان حال گوید با سرو

~~وانگاه بسرو قد زیبا بنما

~~زلف تو پی خال زنخ میدارد

~~وله ایضا

~~ما پرده بدادیم تو بالا بنما

~~چون میداند که کار عالم رنجست

~~دل در پی احوال زنخ میدارد

~~وله ایضا

~~چون خط تو دنبال زنخ میدارد

~~آن خربزه بنگر که چه خوب آیین است

~~شد بر همه میوهها چو خسرو مهتر

~~مانند مهی شکم پر از پروین است

~~وله ایضا

~~انصاف درین که خسروی شیرین است

~~هر لحظه زسوز سینه ms170 خون میگریم

~~باخون جگر چو جام خوش میخندم

~~از حسرت آن گزینه خون میگریم

~~این گنبد نیلگون همه فن دارد

~~وله ایضا

~~با قهقهه چون قنینه خون میگریم

~~نتوانمش از حلقه برون رفت که او

~~خون درتن من خشک چوروین دارد

~~یک در نه و صدهزار روزن دارد

~~نه راه غم تو جز نهان میپویم

~~وله ایضا

~~زردی رخم ز من گنه میشمری

~~نه نام تو با کس بزبان میگویم

~~آن نیز باب دیدگان سیشویم

~~یک دم دلت از درد نبودی خالی

~~وله ایضا

~~در حال منت بشرح معلوم شدی

~~گر زانکه بدیدیم بدین بدحالی

~~بخشایشت آمدی بمن بر حالی

~~وله ایضا

~~1. در بهار عجم گفته: *پرده دادن بر چیزی به معنی پرده بستن...".

~~2. در برهان قاطع گفته: *روکن با ثانی مجهول بر وزن سوزن: روناس باشد که چیزی بدان رنگ کننده. و در روناس

~~گفته: "گیاهی است معروف که بدان جامه و ابریشم رنگ کننده. در فرهنگ معین گفته: *روناس - روین:

~~گیاهی است از تیرهآ روناسیان... و از ریشهآ آن مادهآ قرمزرنگی بدست میآید که در رنگرزی بکارمیروده.

~~222

![page image](img/davidar_qumi_divan.pdf_page_229.png)

~~وله ایضا

~~با آنکه نه یی زدیده یک دم خالی

~~جز ریختن خون رهی نسگالی

~~من خاک در تومی خورم شب تا روز

~~تو می خوری وخاک بلب میمالی

~~وله ایضا

~~بی زحمت کس درست کن عزم صبوح

~~تنها دوسه جام می کن از شیشه فتوح

~~کان به بحریفی که اگرخون خوریش

~~هرگز نکند مضایقت با تو بروح

~~وله ایضا

~~بی روی توسهر و مه خیالی دانم

~~با روی تو این و آن محالی دانم

~~روزی که بچشمم گذرد بی رخ تو

~~آن روز بچشم تو که سالی دانم

~~وله ایضا

~~عهدیست که اندرو سترگی هنرست

~~بی اصل نمودن بزرگی هنرست

~~سیار مزن لاف چوشیران ز هنر

~~کامروز سگی مردی وگرگی هنرست

~~تمام شد منتخبات دیوان

~~قاضی رکن الدین دعویدارقمی

~~عربی و پارسی

~~1. در بهار عجم گفته: * خاک ms171 بر لب مالیدن. در محل انکار مستعمل است و ماخذش آنکه: امیری مطبخی [بی]

~~نو کر گرفته بود، چون طعام برای آقا طبخ می کرد نیمی از آن کف میرفت و نیمی پیش میرزا می آورد، روزی

~~میرزا پرسیدش که: هارهای از آن خود خوردهای؟ او خاک برلب مالید و انکار کرد. از آن باز مثل شد. و این

~~* دو معنی مستعمل است: یکی در مقام حاشا و انکار، و دیگر در معل اخفا و استار امری...".

~~21ms172

0625DacwidarQummi.Diwan

كتاب 0625DacwidarQummi.Diwan

نبذة عن الكتاب

الفهرس