![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0020.png)

بسم الله الوحمن الرحی

الحمدلله رب العالمین والصلوة علی محمد سید المر سلین وآله اجمعین. قال

~~الشیخ الامام السعید حجة الاسلام ابوحامد محمدبن محمدبن محمد الغزالی (1)

الحمدلله رب العالمین والصلوة علی رسوله محمدالمصطفی وآله اجمعین ورضی

~~الله عنا وعنکم وعن جمیع المسلمین .

بدان ای غافل و مسکین که تو مسافری و ار راه و زاد راه و از بادبه که

~~براهداری غافلی ومنزلگاه اول تودرین بادیه پشت پدرتست پس رحم مادریس فضای

~~این عالم پس گورستان پس لحد وچون بلحد رسیدی پس بادیه رسیدی هیچ آفریدهآ

~~نهایة آن نشناخته و چون بادیه گذاشتی بمنزل پنجم رسیدی و آن صحرای قیامتست و آن

~~منزلگاه روی بوطن و قرارگاه خویش آوری یاببهشت یابد وزخ. حال اول و آخر تواینست

~~و تودرین دنیا بهمین بازنشستهآ وهمه دل درتدبیر وی بستهآ گوئی که هرگز از وی

~~رحیل نخواهی کرد ومقیم خواهی بود و نمیدانی که عمرتو اگر چه دراز باز کشد

~~باضافت بازل و ابد مختصر است وازل آن مدتی است که تونبودی و آنرا اول نه وابد

~~آن مدتی است که تودر دنا نخواهی بود و آنرا آخرنه و تو درین عالم روزی چند

~~میان ازل و ابد چندین کار برساختهآ و اگر خواهی که بوی دراری ابد بمشام تورسد این

~~عالم را پراز گاورس تقدیر کن و مرغی که هر هزار سال یکدانه برمیدارد و جمله

~~گاورس بآخر رسد واز درازی ابد هیچ کم نشود که هنوز آنچه مانده باشد هم نهایة

~~ندارد و اگر خواهی که مختصر عمر خویش در میان ازل وابد بدانی سخن نوح

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0021.png)

~~پیغمبر صلوات الله علیه بشنو که ویرا گفتند که این دنیا را چون دیدی . گفت چون

~~خانه که از یک در در آمدم و بدیگری در بیرون شدم و وی هزار سال کم پنجاه

~~سال درمیان قوم بود وبس ازطوفان دویست و پنجاه سال دیگر بزیست و پنجهزار

~~سالست که از ms001 دنیا برفته و هرچه مقدار متناهی بود اگرچه دراز بود پرسیده گیر

~~کار آخرت ابدی دارد که هر گز نپرسد . اگر کسیرا مملکت دنیا صافی و مسلم شود

~~از مشرق تا مغرب چون بوقت مرگ رسد آن همه تخم حسرت باشد، گوید کاشکی

~~از دنیا مرا قدرقوتی بیش نبودی . پس عاقل چون بود کسی که مملکت جاویدان

~~بچنین کار مختصر بفروشد . باز آ نکه هیچکس ازدنیا هیچ چیزی صافی و مسلم نباشد

~~بلک منغض و مکدر بودو آخرت بد نیا منغض بفروختن کارهیچ عاقل نبود بلک عاقل داند

~~که هرچه در زمین است وجملهزمین در جنب سعادت ابد وخزانه قدرت خدای

~~تعالی کلوخیست وهرلذت و ولایة و شادی که بر روی زمین است گردیست از آن

~~کلوخ که از برخاستن آن غباری تا نشستن و ناچیز شدن . پس تفاوتی نبود بلک

~~بزرگان گفتهاند اگردنیا نبودی الاکوزهآ زرین فانی و آخرت نبودی الاکوزه سفالین

~~باقی عاقل آن بودی که سفالین باقی اختیار کردی بر زرین فانی . پس چوندنیا

~~سفالین فانی است وآخرت زرین باقی ، پس چه بی عقلی بود اختیار کردندنیا بر

~~آخرت .

فصل- پس دنیارا رباطی دان که ایزد سبحانه و تعالی آفریده است برای

~~مسافرانی که بحضرت الهیه قصد دارند و این رباط بر سربادیه قیامت نهاده تأ چون

~~مسافران رخت از پشت پدر و رحم مادر بر گیر ندو برین رباط رسند زاد راه بر گیرند

~~و بهیچ چیز دیگر مشغول نشوند که هر که بیزاد و راحله و بدرقه ببادیه قیامت

~~فروشود هلاکشود هلاکی که هرگز از عذاب آن خلاص نشود .

فصل - اگر گویند و گوئی که زاد آخرت چیست و بدرقه چیست تا بدان

~~مشغول شوم و دست از دنیا بدارم ، بدانکه آخرت را هیچ زاد نیست مگر تقوی

~~و هیچ بدرقه نست مگر ایمان که ترجمهآ آن کلمهآ لااله الاالله محمد رسول الله است

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0022.png)

~~چنانکه حق سبحانه و تعالی فرمود و تزود وافان خیرالزاد ms002 التقوی ، وگفت و

~~مانرسل المرسلین الامبشرین ومنذرین فمن آمن واصلح فلاخوف علیهم ولاهم

~~یحزنون . وگفت لااله الاالله حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی (1) . پسزاد

~~وبدرقهآ آخرة علم وعمل است یعنی ایمان وتقوی. پس ما این کتاب مختص تصنیف

~~کردیم و ویرا زاد آخرت نام کردیم بسبب آنکه گروهی از اهل دین در خواستند

~~برای قومی از عوام که ایشانرا قوت آن نبود که بکتاب کیمیاای] سعادت رسند.

~~لیکن آن قدر که در بدایهآ هدایة گفتهایم بتازی ایشانراکافی بود، خواستند تاپارسی

~~کتاب بدایه بشناسند وزادتقوی بدان بدانند و نخواستیم که این کتاب ازفایدهآ نوخالی

~~بود و اعتقادی که ایمان بدان درست شود درین کتاب بیاوردیم تا جامع بود میانه

~~علم وعمل و ایمان و تقوی و تمامی زاد آخرت بدان حاصل آید و امیدواریم که هر

~~که این کتاب بر خواند نویسنده را از خدای عز و جل آمرزش خواهد. انه ولی

~~الاجابة لدعاء المسلمین .

فصل - در پیداکردن معنی کلمه لااله الاالله محمد رسول الله که ایمان بدان

~~درست آید . بدانکه تو آفریدهآ و ترا آفرید گاری است که آفریدگار همه عالم است

~~و هرجه در کل عالم هست بخواست اواست و یکی است که او را شریک نیست و

~~یگانهایست که او را همتا نیست و همیشه بوده است که هستی ویرا ابتدا نیست و

~~همیشه باشد و وجود ویرا آخرنیست ووجود وی درازل وابد واج است که نیستی

~~را بوی راه نیست . هستی وی بذات خود است که ویرا بهیچ سبب نیاز نیست و

~~هیچ چیز از وی بی نیاز نیست بلک قیام وی بذات خود است و قیام همه چیز ها

~~بوی است و معنی قیوم اینست .

تنزیه - و وی در ذات خود جوهر نیست و عرض نست و ویرا در هیچ کالبد

~~فرودامدن نیست و هیچ چیز مانند وی نیست و وی را صورت نیست و چندی و

~~چگونگی را بوی راه نیست و هرچه در ms003 خیال و خاطر آید از کمتیت و کیفئیت از

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0023.png)

~~همه پاکست که آن همه صفت آفرید گاری ویست و وی بصفت هیچ آفریده نیست بلک

~~هرچه و هم و خیال صورت کند وی آفریدگار آنست و خردی و بزرگی و مقدار را

~~بوی راه نیست که این همه اجسام عالم است و وی جسم نیست و ویرا بهیچ جسم

~~پیوندنیست و برجای و در جای نیست بلک اصلا جای گیر و جای پذیر نیست و

~~هرچه در عالم است همه زیر عرش است و عرش زیر قدرت وی مسخر است و وی

~~فوق عرش است بقهر و تسخیر نه چنانکه جسمی فوق جسمی باشد که وی جسم

~~نییست و عرش حامل ودارندهآ وی نیست بلک عرش و حملهآ عرش جمله برداشتهآ

~~لطف و قدرت ویاند . امروز بدان صفت است که درازل بوده وپیش از آنکه عرش

~~آفریده تا ابد همچنان باشد که تغییر و گردش را بوی راه نیست که اگر گردش

~~بصفت نقصان بود ناقص خدائی را نشاید و اگر بصفة کمال باشد ازپیش ناقص بوده و

~~حاجتمند این کمال بوده باشد و محتاج آفریده باشد و آنکه بدین صفت باشد خدائی

~~را نشاید وباز آنکه از همه منزه است ، درین جهان دا نستنی است و در آن جهان

~~دیدنی و چنانکه در این جهان ویرا بی چون و بیچگون دانند در آن جهان نیز

~~بیچون و بیچگونه بینند که آن دیدار از جنس دیدار این جهان نیست .

قدرت - بدانکه قدرت وی مانند هیچ چیزی نیست ، بر همه چیزها قادر

~~است و قدرت و توانائی وی بر کمال است که هیچ عجز و نقصان و ضعف را بدان راه

~~نسست بلکه هرچه خواست کرد وهرچه خواهد کند و هفت آسمان و هفت زمین و

~~عرش وکرسی و هرچه هست همه درقبضهآ قدرت وی مقهور و مسخر است و بدست

~~هیچکس جز وی هیچ چیز نیست و ویرا ms004 در آفرینش یار و انباز نیست .

علم - و داناست وعلم وی بهمه چیز محیط است و از علاتاثری هیچ چیزی

~~بیدانش وی نرود ، چه همه از وی رود و از قدرت وی پدید آید که عدد ریگ

~~بیابان و برگ درختان و ستارهآ آسمان و قطرهٔ‌ باران و اندیشهآ دلها و ذرهای (1)

~~هوا در علم وی همچنان مکشوفست که عدد آسمانها .

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0024.png)

آرادت - و هرچه در عالم هست همه بخواست و ارادت اوست و هیچ چیز

~~اندک و بسیار وخورد و بزرگ و خیر و شر و طاعت و معصیته و کفر و ایمان و

~~سود و زیان وزیادت و نقصان ورنج وراحت و بیماری [و تندرستی نرود الا بتقدیر

~~و مشیت وی و بقضا و حکم وی . اگرهمه عالم فراهم آیند از جن و انس وشیاطین

~~و ملائکه (1) تا یکذره از عالم بجنبانند یا برجای بدارند یا بیش کنند یاکم کنند،

~~بی خواست وی همه عاجز باشند و نتوانند بلکه جز آنکه وی خواهد در وجود

~~نیاید و هرچه خواهد بیاید و هیچکس دفع آن نتواند کرد وهرچه هست و هرچه

~~بود و هرچه باشد همه بتدبیر و تقدیر ویست .

سمیع وبصیر - وچنانکه داناست بهر چه دانستنی است ، بینا و شنواست

~~بهرچه دیدنی و شنیدنی است . دور و نزدیک در شنوائی وی و تاریکی و روشنی

~~در بینائی وی برابر بود و او از پای مورچه که در شب تاریک برود از شنوائی وی

~~بیرون نبود. رنگ وصورت کرمی که در تحتالثری بود از دیدن وی بیرون نبود و

~~دیدن وی بچشم نبود و شنوائی وی بگوش نبود چنانکه دانش وی باندیشه نبود ،

~~آفریدن وی بآلت نبود .

کلام - بدانکه خدای تعالی متکلم است و فرمان وی برهمه خلق واجب

~~است و خبر وی از هرچه خبر داده است راستست و وعده و وعید وی حق است و

~~فرمان و وعده و وعید همه سخن وی است و وی ms005 چنانکه زنده و دانا و توانا و شنوا

~~و بیناست، گویاست. با موسی صلوات الرحمن علیه گفت بی واسطه و سخن وی بکام

~~و زمان و لب و دهان نیست وچنانکه سخن در دل آدمی حرف و صوت نیست سخن

~~خدای تعالی پاکیزه ومنزه تراست ازین صفت . قرآن وتوریة وانجیل وزبور و همه

~~کتب پیغمبران سخن وی است و سخن وی صفت است و همه صفات وی قدیم است

~~و همیشه بوده است . چنانچه ذات ایزد تعالی وتقدس در دل ما معلوم است وبرزبان

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0025.png)

~~ما مذکور است و علم ما آفریده و معلوم قدیم وذکر ما آفریده و مذکور قدیم ،

~~همنان کلام او در دل ما محفوظ و در زبان ما مقرو و درهصحف مکتوب محفوظ

~~نا مخلوق وحفظ وکتاب مخلوق ومقرو نا مخلوق وقرات مخلوق . (1)

افعال - عالم[ و(2) هرچه درعالم است همه آفریدهآ وی است و هرچه آفرید

~~چنان آفرید که از آن بهتر و نیکوتر نباشد و اگر عقل همه عقلادرهم زنند و اندیشه

~~کنند تا این مملکت را صورتی نیکوتر بیندیشند تا بهتر ازحق تدبیر کنند یا

~~چیزی نقصان یا زیادت کنند نتوانند و آنچه بیندیشند که بهتر ازین باید خطاکنند

~~و از سرحکمت و مصلحت آن غافل باشند بلک مثل ایشان چون نابینائی باشد که

~~در سرائی رود وهرقماشی برجای خود نهاده ، وی نبیند چون بر آنجا افتد میگوید

~~این چرا براه نهاده اند و آن خود براه او نباشد لیکن از خود نابیناست راه را نمی بیند.

~~پس هرچه آفرید بعدل و حکمة آفرید و چنانکه می بایست هرچه آفرید از رنج

~~و بیماری و درویشی و عجز و جهل همه بعدل است و ظلم از وی خود ممکن نیست

~~که ظلم آن بود که درمملکت دیگری تصرف کند و از وی تصرف کرن در مملکت

~~دیگری ممکن نیست که با وی مالکی محال باشد و نتواند بود . هرچه هست و بود

~~و ms006 باشد وخواهد بود همه مملوکند و مالک ویست و بس ، بی انباز و بیهمتا .

صفة آخوت - پس بدانکه این سرای مزرعهآ آخرتست و آن سرای عالم ابدی

~~است و سرای خیراست و این منزلگاهی است که از اینجازاد بردارند و بآخرت برند

~~وهر کسی را از بندگان مدتی تقدیر کرده است که درین منزل باشند و آخر آن مدت

~~اجل وی باشد که زیادت [و] نقصان را بوی راه نبود و چون اجل در آید جان ازتن

~~وی جداکند ودرقامت که روز حساب ومکافات باشد حانر اباکالید() دهد و همه

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0026.png)

~~برانگیزاند وهر کسی کردارهای خویش بیند در نامه نوشته که کرده باشد همهرا یاد

~~وی دهند و مقدار طاعت و معصیة ویرایاد گردانند بتراز وی که شایسته آن کار باشد و آن

~~ترازو باترازو آن این جهان نماند وسوال گورحقاست روح باقالب آرند وقالبرا

~~راست باز نشانند وازدین وی و پمغمیروی سوال کنند کافر انرا عذاب کنند ودری از

~~دوزخ در گورایشان گشایند ومومنانرا چون عروسان خوش بخوابانند و دری از بهشت

~~در گورایشان باز گشایند و بدانکه همه خلق را گذر فرماید بر صراط و صراط بار یکتر

~~ازموی وتیز تراز شمشیر بود وهر که درین عالم بر صراط مستقیم راست ایستاده باشد

~~بآسانی در آن صراط (1) بگذرد و هر که راه راست نداشته باشد و بر صراط راه

~~نیابد بدوزخ افتدو بدانکه همه خلق را بر صراط بدارند و بپرسند ازهرچه کرده باشند

~~و حقیقت صدق از صادقان طلب کنند و منافقان ومرائیان را تشویر دهند و فضحة

~~کنند و گروهی را بی حساب به بهشت برند و گروهی راحساب کنند بآسانی و گروهیرا

~~بدشواری و بآخرهمه کافرانرا به دوزخ فرستند (2) که هر گز خلاص نیابند و

~~مطیعان اسلام را به بهشت فرستند و عاصیانرا بدوزخ فرستند و ازیشان هرکرا

~~شفاعت انبیا واولیا دریابد عفو کنند وهرکرا شفاعت نبود بدوزخ فرستند و بمقدار

~~گناهان عقوبت کنند ms007 و بآخر باز به بهشت برند برحمت خویش وشفاعت پیغمبر

~~علیه السلام.

نبوت - وچون ایزدسبحانه و تعالی این تقدیر کرده بود که احوال و اعمال آدمی

~~چنان تقدیر کرده بود که بعضی سبب شقاوت وی باشد و بعضی سبب سعادت و آدمی از

~~وجودخود آن نتواند شناخت، بحکم فضل ورحمت خویش پیغمبرانرا علیهم الصلوات

~~والسلام بفرستاد به بندگان خویش تا خبردهند ایشانرا ازسعادت وشقاوت و بشارت

~~دهند مومنانرا به] بهشت و کافرانرا بدوزخ و نیز آن راه سعادت و شقاوت ایشانرا

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0027.png)

~~آشکارا بکنند تاهیچ کس را برخدای تعالی حجة نماند وامرونهی شریعت بر ایشان

~~پیداکنند تاهر که فرمان بردار بود داند که علامت سعادت است وهر که بی فرمانی کند

~~داند که علامت شقاوت است تا هیچکس را برخداوند تعالی حجت نماند پس بآخر

~~همه رسولان رسول مارا محمد رسول الله صلی الله علیه وسلم بخلق فرستاد وتبوت وی

~~بدرجهآ کمال رسانید که هیچ زیادت بویراه نبود و بدان سبب اورا خاتم انبیا کرد که

~~پسازوی هیچ پیغمبر نباشد و جمله خلقرا ازجن وانس متابعت وی فرمود و ویرا

~~سید همه انبیاکرد ویاران واصحاب اورا بهترین اصحاب پیغمبران کرد ، صلواة الله

~~علیهم اجمعین - (1)

فصل - این قدر اعتقادی که گفته آمد ایمان بدین درست شود وهر که این

~~جمله باورداشت و بی شکو شبهه قبول کرد ایمان وی درست است اگرچه دلیل آن

~~بتمامی نداند ، بروی واجب نیست آنهمه حجت . پس باید که بطلب زادراه مشغول

~~شود تانجات دوجهان حاصل شود و آن تقوی است و در معنی پرهیز کاری است وفرمان

~~برداری حق تعالی و آنکه آدمی بحکم هواوشهوت خویش نباشد ، بحکم فرمان باشد

~~که سعادت بنده در فرمان خداوند بود واین تقوی دوقسم بود ، یکی آنکه هرچه

~~ازان نهی کرد از آن دور باشد و امااین هردوقسم را ران اندازه که در کتاب بدایه بتازی

~~گفته ایم بیان کنیم انشاءالله تعالی عزوجل .

قسمت اول درطاعت داشتن فرمان ms008 - بدانکه فرمان حق تعالی بردو

~~وجه است . یکی فریضه ویکی نافله که آنراسنت گویند وفریضه اصل است وسر مایبه

~~رستگاری بوی حاصل شود وسنت چون سود است ودرجات بلند بدان توان یافت .

~~رسول گفت صلی الله علیه و سلم و آله که خدای تعالی میگوید که هیچ تقرب نکنند

~~بندگان من بمن مانند گذاردن فریضها وبندهآ من از تقرب کردن بمن بنوافل نیاساید

~~تا آنگاه که اورا بدوست گیرم وهمگی وی من باشم . چشم وی من باشم تا بمن بیند و

~~گوش وی باشم تابمن شنود ودست وی باشم که بمن گیرد وزبان وی باشم که بمن گوید

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0028.png)

~~و بدانکه نتوانی رسیدن بگذاردن فرمانها ورفتن راه تقوی الابدانکه بیوسته بمراقبه

~~و نگاه بانی دل واند امها مشغول باشی و یک نفس و یک لحظه از خویشتن غافل نباشی و بدانی

~~که در هرلحظه حق سبحانه و تعالی مطلع است برظاهر وباطن تو،

~~آگاه است از اندیشهآ خاطر تو و داناست بهرچه میرود برزبان وچشم ودل و جمله

~~اندامهای تو که در جمله عالم یکذره نجنبد و آرام نگیرد الاکه حق سبحانه و تعالی

~~آنرامی بیند ومیداند. چون این بدانستی پیوسته باادب باش در حضرت خداوندخویش.

~~جهد کن تانه بیند ترا الامشغول بدانچه فرموده است ودوراز آ نچه نهی کرده است و

~~نتوانی بدین صفت بودن الابدانکه اوقات خویش ازان وقت که بیدار شوی بامداد تا

~~آنگاه باز بخواب شوی جمله نگاعداری و هرساعتیرا وردی جداگانه داری که در

~~آن ساعت بدان مشغول باشی تاهیچ غافل و بیکار نباشی .

فصل - چون ازخواب بیدارشوی جهد آن کن که بیداری پیش از صبح بود که

~~هر کرا صبح خفته یابند برکت آن روز بتمامی در نیابد که برکات در تگاهداشتن پکاه

~~خاستنست (1) وباید که اول چیزی که بردل وزبان تورودذ کر خداوند تعالی بود و بگوئی

~~الحمدلله الذی احیانا بعدما اماتنا والیه النشور واصبحنا و اصبح الملک لله والعظمة

~~والسلطان لله ms009 والعزة والقدرة لله اصبحناعلی فطرة الاسلام وعلی کلمة الاخلاص وعلی دین

~~نبینا محمدصلی الله علیه و آله وعلی ملة ابینا ابراهیم حنیفا وماانامن المشرکین اللهم

~~انا نسالک ان تبعثنا فی هذاالیوم الی کل خیرهذاالیوم وخیرمافیه و نعوذ بک من شره و

~~شر مافیه ، ومعنی این دعارا معلوم کن بپارسی آنگاه بتازی میخوان و همچنین دعوات

~~دیگر که خواهیشنیدن . چون درپوشی جامهرا نیت کن که فرمان خدای تعالی را

~~بجای می آوری در پوشیدن عورت . حذرکن از آنکه جامه برای ریاخلق در پوشی که

~~هرکاری که جز برای خدای تعالی کنی ضایع باشد .

چون جامه پوشیدی[ و قصد طهارت جای کنی نیمه چپ از تن حویش فراپیش

~~داری تاپای چپ بنشستن (2) درطهارت جای نهی وچون بیرون آئی پای راست

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0029.png)

~~فراپیش دارو چیزی که نام خدای تعالی بران نوشته باشداز انگشتری و کاغذ در طهارت جای

~~مبر وسر برهنه بطهارت جای مشو وچون در طهارت خواهی شدن بگو بسمالله

~~اعوذ بالله من الرجس النجس الخبیث المخبث من الشیطان الرجیم. وچنان کن که بسم الله

~~و اعوذ بالله پیش ازان گوئی که درطهارت جای شوی ، باقیاگر درطهارت جای بود روا

~~بود . وقت بیرون آمدن بگوئی الحمدلله الذی اذهب عنی مایودنی (1) وابقی علی ما

~~ینفعنی، و پیش از قضا[ی حاجة (2) اید که سه کلوخ نهاده داردپاک و بران جایگاه که

~~قضای حاجت کرده باشد بآب(3) استنجانکند و پس از بول سه گام بر گیر وسه بار تنحنح کن

~~وسه بارقضیب بیفشان و سه بار دست بزیر قضیب بیرون آور و در استبرا بیش ازین نیفزا

~~(4) که آن بوسوسه کشد و اگر در صحرای طهارت کنی دورشواز دیدار مردمان و اگرتوانی در

~~پس دیواری شوی وعورت پیش از نشستن برهنه مکن و روی فرا آفتاب و ماهتاب مکن و روی

~~وپشت فراقبله مکن لیکن قبله باید که بریک دست بودودر آب ایستاده بول مکن و در

~~زیر درخت میوه دار منشین و حذرکن ms010 از جای که مردمان آنجا بحدیث بایستند و از زمینی که

~~سخت بود وازجای مقابله بادباشد و ازسوراخی که درزمین باشد و درنشستن اعتماد

~~برپای چپ کن و بی ضرورتی برپای بول مکن و چون کلوخ بکارداری کم از سه کلوخ بکار

~~مدار وهرسه باید که پاک بود و درشت چنانکه پلیدی برباید وفراتر نبرد از آنجا

~~که باشد . اگربه سه پاک نشود پنج بشودیاهفت که باک کردن واجب است وعدد طاق

~~سنت است وچون کلوخ بکارداشتی فراتر نبردی و هیچ اثرنگذاشتی اگر آب بکار

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0030.png)

~~نداری روابود لیکن اولیتر آن بود که میان کلوخ [و](1) آب جمع کنی واستنجا جز

~~بدست چپ مکن و بگوی که اللهم طهر قلبی من النفاق و حصن فرجی من الفواحش، وچون

~~نماند . چوناز شستن فارغ شدی بگو غفرانک . یعنی آمرزش میخواهم وخویشتن

~~را بخرقه خشک کن تاتمام آداب بجای آورده باشی .

آداب وضو - چون از استنجا فارغ شدی آداب مسواک را از دست مده که

~~آن سبب پاکی دهان و خشنودی بودن خدای تعالیاست ویک نماز بمسواک فاضلتر

~~است از هفتاد نمازبی مسواک (2) وچون وضورا ابتدا خواهی کردبر بالای نشین روی

~~بقبله آر وبگوی بسم الرحمن الرحیم ، اللهم انی اعوذبک من همزات الشیاطین و

~~اعوذ بک رب ان (3) یحضرون. پس هردو دست را سه بار بشوی و بگوی اللهم

~~انی اسئلک الیمن والبرکة واعوذبک من الشوم (4) والهلکة. یس بدل بگوئی نیت

~~کردم که طهارت کنم برای نماز یا نیت کردم که حدث برگیرم ، چنانکه این نیت از

~~دل غایب نشود تا بوقت روی شستن و یک کف آب بر گیر و سه بار در دهان تا کام

~~افکن مگر که روزه باشی و بگوی اللهم اعنی علی تلاوة کتابک و کثرة الذکر لک.

~~و یک کف آب دیگر بر گیرسه بار بنفس بینی برکش و درون بینی پاک بکن بانگشت

~~چپ و بگوی اللهم ارحنی را یحة (5) الجنة وانت عنی راض و اعوذ ms011 بک من روایح النار (6)

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0031.png)

~~ومن سوء الدار. آنگاه بردودست آب بر گیر و جمله روی بشوی و اگر از سر گوش تا بگوشهآ

~~پیشانی خطی راست کشندهرقدرموی که درسوی روی آمده باشداز آن خط آب را باصل

~~آن برسان وهمچنین آب باصل چهار موی برسان ابرو، موی لب ومژهآ چشم و

~~موی که میان روی و گوش باشد و چون محاسن بزرگ باشد (1) چنانکه پوست نمی

~~توان دید آب بپوست باید رسانید واگر پوست تمام پوشیده باشد آب بر روی وی

~~فروگذاری و کفایة بود وبوقت روی شستن بگو اللهم بیض وجهی بنورک یوم تبیض

~~وجوه اولیائک ولا تسودوجهی بظلماتک یوم تسودوجوه اعدائک ، وخلال کن موی

~~روی انگشتان . آنگاه دست راست بشوی تاارسنه که مرفق گویند و بگوی اللهم اعطنی

~~کتابی بیمسنی (2) وحاسبنی حسابا یسیرا . بعد از آن دست چپ بشوئی و بگوئی

~~اللهم اعوذ بک ان تعطینی کتابی بشمالی اومن وراء ظهری . پس هردو دست پاکتر

~~بکن وسرانگشتان بهم بازنه و پیش سرنه و می بر تاپس قفا آنگاه بجای خویش آور تا

~~جمله سروهردوروی موی مسح کشید شود و همچنین سه بار بکن وهمچنین هراندام

~~که بشوئی سهبار بشوی و بوقت مسح بگوی اللهم غشنی برحمتک و انزل علی من

~~برکاتک اظلنی تحت عرشک یوم لاظل الاظل عرشک . آنگاه گوش را مسحکش ودو

~~انگشت شهادت در درون دوگوش کن وپس گوش وشکم گوشرا بمسح ترکن و کف

~~دست بر جمله گوش نه تا جمله مسح کشیده اید و بگوئی اللهم اجعلنی من الذین

~~یستمعون القول فیتبعون احسنه اللهم اسمعنی منادی الجنة مع الابرار. آنگاه

~~گردن را مسح بکش و بگوی اللهم اعتق رقبتی من النار و اعوذ بک من السلاسل

~~والاغلال . پس پای راست بشوی تامیان ساق یا بهرجای که آب برسد سرایهآ (3) در

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0032.png)

~~بهشت تا بآنجا برسد ومیان انگشتان خلال کن بانگشت کهین دست چپ که خنصر

~~گویند وابتداء بانگشت کهین پای راست ms012 کن وختم بکهین پای چپ کن و بگوی

~~اللهم ثبت قدمی علی الصراط یوم تزل الاقدام فی النار . بوقت پای چپ شستن بگوی

~~اللهم انی اعوذبک ان تزل قدمی علی صراط النار یوم تزل اقدام المنافقین . چون فارغ

~~شوی روی بقبله کن و بگوی اشهدان لااله الاالله وحده لاشریک له و اشهدان محمدا

~~عبده ورسوله سبحانک اللهم و بحمد ک اشهدان لااله الاالله انت (1)، عملت سوء وظلمت

~~نفسی استغفر ک و اتوبالیک فاغفرلی ذنوبی انک انت التواب الرحیم ، اللهم

~~اجعلنی من التوابین واجعلنی من المتطهرین واجعلنی من الصالحین . هر که دعاها

~~درمیان طهارت بگوید همه خطاها و گناهها از اندامها]* (2) وی بیرون شود و مهربر

~~وضوء وی نهند و پیوسته در زیر عرش تسبیح میکنند (3) و مژد آن تاقیامت ویرامی نویسند

فصل - وهفت چیز گوش دار درطهارت . حذرکن از آب اسراف کردن و

~~از دست افشاندن وآب بی نوا پاشیدن ودر روی شستن طبانچه نیز بر روی مزن و

~~در میان وضوء سخن مگوی (4) وهیچ جای ازسه بار بیش مشو که مقتضی بار چهارم

~~شیطانست وموسوسان را درطهارت شیطانست که برایشان خندد ویرا ولهان گویند و

~~بآب که آفتاب گرم کرده باشد طهارت مکن واز سفالین طهارت کن نه ازروئین که

~~این بتواضع نزدیکتر بود و درمیان طهارت هیچ از ذکرخدای تعالی خالی مباش که

~~در خبر است که هرطهارت که باذکر بود گناهرا ازهمه اندامها ببرد وچون بی ذکر

~~بود بیش ازان نبرد که آب بوی برسد .

آداب غسل - چون جنابتی رسد از احتلام یا از صحبت ، اول دست

~~بشوی وهرجا که آلوده باشد ازتن پاک کن . آنگاه وضویکن چنانکه گفتهاند و

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0033.png)

~~درپای شستن تاخیر کن تا ازغسل فارغ شوی تاآب ضایع نشود . چون وضو کردی

~~سه بار برجانب راست ریز وسه بار برجانب چپ ریز وسه بار برمیان سرونیت رفع

~~جنابت یاد دار باول غسل وجمله اندامها بدست بمال وجای که پوست تو پوشیده است

~~در ms013 شکن گوشت یاپوست چون بغل وناف و سوراخ گوش آب بوی برسان و آب باصل

~~همه مویها برسان ودست ازعورت نگاهدار تا وضوشکسته نشود واما درغسل واجب

~~از دوچیز بیش نیست . نیتکردن و جمله پوست شستن ودر وضو واجب شش چیز

~~است . روی شستن وهردودست و مسح ان قدر که بود وهردوپای شستن ونیت ترتیب

~~نگاهداشتن و دیگر همه سنت است لیکن فضلوی بزرگست و ثواب وی بسیار است

~~و دست بداشتن از سنتها زیا نکاریست بلک اصل فریضه بدان تمام شود که نقصان فرایض

~~درتتوان یافت الابسنتهاء .

فصل - درتیمم- اگرعاجزی (1) از بکارداشتن آب درسفر پس از آنکه آب

~~طلب کنی نیابی واگریابی ازتشنگی ترسی تویاهمراهان تویامیان تو [و] آب

~~مانعی بود چون سبعی (2) یادشمنی یا آب ملک دیگری باشد و دستوری نمیدهد

~~و نمی فروشد الابه بهای گرانتر از آنکه بهاء ویست دران موضع یا جراحتی است

~~برتن که از بکارداشتن آب بیم هلاکی تست یاهلاک اندامی ازاندامهای تو . صبر کن

~~تاوقت فریضه دراید . آنگاه خاک پاک و خالص و نرم طلب کن وهردو کف خویش

~~بروی زن . انگشتان چست بهم باز نهاده ونیت استباحت نماز کن وروی خویش

~~بدان در کف گرد آلود یکبار مسح کن چنانکه خاک بهمه روی برسد و شاید اگر

~~باصل موی نرسد انگشترین بیرون کن وانگشتهای گشاده بدار و یکبار دیگر بر

~~خاک زن وهردودست تا آرنج بدان مسح کش چنان گرداند که بهمه برسد. پس هردو

~~دست بیکدیگر درمال ومیان انگشتان خلال کن و بهم درمال و بدین تیمم یک

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0034.png)

~~فریضه وچندانی که خواهی سنت بکن . چون فریضهآ دیگرخواهی کرد تیمم بازکن

~~واللهاعلم .

فصل_ وفتن بمسحد - چون بامداد طهارت کردی دورکعت سنت نماز

~~بامداد در خانه بکن اگر صبح بر آمده باشد که رسول صلی الله علیه و سلم چنین کردی،

~~آنگاه بمسحد رو واز نماز حماعت دست مدار خاصه بامداد که نماز حماعت بسست

~~و هفت باردرجه فضل دارد برنمازتنها ms014 (1) وهرکه این دردل وی قدردارد بترک

~~چنین سود(2) و چندین درجات نتواند گفتن و درراه مسجد آهسته رو و بگواللهم

~~انی اسألک بحق السائلین علیک و بحق الراغبین الیک و بحق ممشای هذا الیک

~~فانی لم اخرج أشرا ولابطرا ولاریاء ولا سمعة بل خرجت اتقاء سخطک وابتغاء

~~مرضاتک فأسألک ان تنقذنی من الناروان تغفرلی ذنوبی فانه لایغفر الذنوب الاانت (3)

فصل - درمسجد شدن و بیرون - چون بدر مسجد رسیدی پای راست

~~فرا پیش دار بگوی اللهم صلعلی محمد وعلی آل محمد وبارک وسلم اللهم اغفرلی

~~ذنوبی وافتح لی ابواب فضلک و ابواب رحمتک . و اگر کسی بینی در مسجد که

~~چیزی میخرد و میفروشد بگو سود مکناد بدین تجارت و اگر چیزی میجوید و

~~منادی همسکند بگو بار میا باد که رسول الله صلی الله علیه و سلم چنین فرموده و گفته

~~است که مسجد نه بر ای اینست وچون درمسحد شدی منشین تا دو رکعت نماز تحمت

~~مسجد نکنی و اگر سنت نگرده باشی بکن که آن بجای تحیت نیز بایستد . چون

~~سلام دادی نیت اعتکاف کن و بدعای و ذکر مشغول باش و هیچ غافل و بیکار مباش

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0035.png)

~~و چون بانگنماز شنوی درین حالت بلکه درهرحالت که باشی جز از نماز بجواب

~~مؤذن مشغول باش همان گوی و چون بحی علی الصلوة رسد بگوئی لاحول ولاقوة

~~الا بالله العلی العظیم وچون حی علی الفلاح گوید بگوئی ماشاء الله کان ومالم یشاء

~~لم یکن. چون الصلوة خیرمن النوم گوید بگو صدقت وبررت، وچون قدقامت الصلوة

~~بگوید بگوئی اقامها الله وادامها مادامت السموات و الارض ، و چون فارغ شوی بگوئی

~~اللهم انی اسالک عند حضور صلاتک (1) واصوات دعائک و ادبار لیلک و اقبال

~~نهارک ان توتی محمد اصلی الله علیه و سلم الوسیلة والفضیله والمقام المحمودالذی

~~وعدته ، و اگر بانگنماز شنوی و تو در نماز باشی چون سلام دهی جواب تدارک

~~کنی وجمله باز گوئی و چون امام در ms015 نماز ایستاد جز بفریضه بهیچ چیز مشغول مشو

~~وچون سلام فریضه دادی بگواللهم صل علی محمد وعلی آل محمد اللهم انت السلام

~~و منک السلام والیک یعود السلام حینار بنا السلام و ادخلنا دارالسلام بر حمتک

~~یاذ الجلال والاکرام سبحان ربی العلی الاعلی(2) الوهاب لااله الالله وحده لاشریک له،

~~لهالملک وله الحمد یحیی ویمیت و هوعلی کل شئی قدیر لااله الاالله اهل النعمة

~~والفضل والثناء الحسن لااله الاالله ولانعبد الاایاه مخلصین له الدین ولوکره الکافرون.

~~این دعاء بگو که سید عالم محمد صلی الله علیه و سلم کلمات آنرا جامع و کامل

~~خوانده است وعایشه را بیاموخته. اللهم انی اسالک من الخیر کله عاجلة واجله ما

~~علمت منه مالم اعلم اسالک الجنة ومایقرب الیها من قول او عمل اسالک من خیر

~~ماسألک (3) عبدک و نبیک محمد صل الله علیه واله وسلم و استعیذ(4) بک

~~ممااستعاذ منه عبدک (5) و نبیک صلی الله علیه وآله وسلم ، اللهم وما قضیت لی

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0036.png)

~~من امر فاجعل عاقبته رشدا برحتمک یا ارحم الراحمین . آنگاه این دعا بگوید که

~~رسول صلی الله علیه وسلم فاطمه رضی الله عنهارا وصیت کرده است . یاحی یاقیوم

~~برحمتک یاارحم الراحمین، استغیث اصلح لی شانی کله ولاتکلنی الی نفسی طرفة عین.

~~پس این دعاء عیسی صلواةالله علیه را بگوید . اللهم انی اصبحت لا استطیع دفع

~~مااکره ولااملک نفع ماارجوا واصبح الامر بیدغیری واصبحت مرتهنا بعملی فلافقیر

~~افقرمنی اللهم لاتشمت بی عدوی ولا تسؤلی صدیقی ولا تجعل مصیبتی فی دینی

~~ولاتجعل الدنیااکبرهمی ولا تسلط علی من لایرحمنی . پس دعاهاکه یادگرفته باشی

~~میگوئی وباید که کار تو تا آفتاب بر آمدن از چهارورد بیرون نباشد . یکی دعاء ،

~~دیگری تسبیح [و] قرآن خواندن و چهارم تفکر (1) که ردگناهان بسیار اندیشه

~~کنی ودر تقصیر خویش در فرمانهاء حق تعالی که بدان مستحق عقاب شده باشی ،

~~اگر بتدارک آن و عذرخواستن بموجب شرع مشغول نشوی پس طریقه تدارک اندیشه

~~کنی و چیزی که آن روز ms016 از طاعت توممکن است که در و جود آید اندیشه آن کن و از هر

~~چه بدان مستحق عقاب خواهی شدن از آن حذرکن وعزم درست بکنی که امروز

~~جز بطاعت حق تعالی مشغول نشوم و گرد هیچ معصیت نگردم ومهم ترین اندیشهای

~~آن بود که در نزدیکی اجل تفکر کنی که ممکن است که نزدیک رسیده باشد واگر

~~فرارسد وترا ناساخته یابد هیچ مهلت ندهد وحسرت سودندارد وچنان باید که هر

~~بامداد ده کلمه عادت کنی . اول لااله الاالله وحده لاشریکله له الملک والحمد یحیی

~~و یمیت وهوحی لایموت بیده الخیر وهوعلی کل شئی قدیر . کلمهآ دوم لااله الاالله

~~الملک الحق المبین . کلمه سیویم لااله الاالله الواحد القهار رب السموات والارض وما

~~بینهما العزیز الغفار. کلمه چهارم سبحان الله والحمدلله ولااله الاالله والله اکبر ولاحول

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0037.png)

~~ولا قوة الا بالله العلی العظیم . کلمه پنجم سبوح قدوس ربنا ورب الملائکة و

~~الروح. کلمه ششم سبحان الله والحمدلله وبحمده سبحان الله العلی العظیم وبحمده.

~~کلمه هفتم استغفر الله الذی لااله الا هو الحی القیوم واساله التوبة والمغفرة. کلمه

~~هشتم اللهم لامانع لما اعطیت ولامعطی لمامنعت ولاراد لما قضیت ولا ینفع ذالجد

~~منک الجد . کلمه نهم اللهم صل علی محمد وعلی آل محمد . کلمه دهم بسم الله

~~الذی لا یضرمع اسمه شئی فی الارض ولا فی السماء وهوالسمیع العلیم . این کلمات هر

~~یک صدبار بگوید یاهفتادباریاده بارواین کمترین باشد تاجمله صدبارشود واون وردها

~~راملازم باش که هرروزی بامداد بگوئی وسخن مگوئی تا آفتاب بر نیاید که در خبر

~~است که هر که بذکر مشغول باشد و سخن نگوید تا آفتاب بر آمدن فاضلتر از آن است

~~که هشت ازفرزندان اسمعیل پیغمبر علیه الصلاة (1) والسلام آزادکرده باشد .

چون آفتاب بر آمد ومقداریک نیزه بالا گرفت دورکعت نمازکن که این وقت

~~نماز مکروه باشد دروقت آفتاب بر آمدن . چون مقدارچهار یکی از روز برفت نماز

~~چاشت بکن دورکعت یاچهاررکعت یاهشت ودر هردو رکعت ms017 سلام بازده تا نمازپیشین

~~هیچ نماز دیگرراتبه نیامده است واوقات دیگراز بامداد تاوقت زوال جز بخیرات که

~~دستگیر توباشد بآخرت صرف مکن و آن خیرات بر چهاردرجه است . درجهآ اول

~~که فاضلترین است آنست که طلب علم کنی نه هرعلمی که مردمان آنرا علم کویند

~~لیکن علم دستگیر وسودمند که رسول صلی الله علیه و آله وسلم گفته است نعوذ بالله

~~من علم لاینفع . وعلم نافع آن بود که بیم خداوند تعالی دردل زیادت کند و چشم ترا

~~گشاده کند تا عیب خویش وصفات خودبینی و تقصیرخود در طاعت بدانی ویکی علم

~~نافع آن بود که دنیارا بردل توسرد کند ورغبت تودر آخرت صادق کند ودیدهآ دل ترا

~~بیناکند تا بظاهر علم وعمل غره نشوی بلک اخلاص و نیت درست طلب کنی و بدین

~~علم که درین کتاب کیمیای سعادت است مشغول شوی و بدان کارکنی وخلق رابدان

~~راه نمائی که عیسی علیه الصلوة والسلام چنین میگوید که هر که این راه بداند و برود

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0038.png)

~~و خلق را بدین دعوت کند ویرادر ملکوت آسمان عظیم خوانند. اگرازین پپردازی

~~و از اوقات توچیزی زیادت آید آنگاه اگر علم فقه برخوانی تامردمانرا دروقایع

~~ایشان فتوی کنی آن نیز از فرض کفایت بود و فضل آن بسیار است و بزرگست لیکن بدو

~~شرط . یکی آنکه از فرض عین پرداخته باشی و علم این کتاب حاصل کرده باشی و

~~بکار داشته و دیگر آنکه نیت تو ازطلب علم جاه و قبول و کسب مال نباشد بلک

~~قصدتو آن باشد که نزد خدای تعالی ترادرجه ومنزلتی باشدومنزلت علمای حاصل

~~آید و در آخرت بثواب آن برسی و بیشتر خلق را آن بود که شیطان بتلبیس در علم کشد

~~و گوید قصد واندیشهآ تو آنست که برای خدای تعالی میخوانی و ایزد تعالی ازسردل

~~ایشان میداند که ازبرای قبول وحشمت است .

آنکه قوت علم نداری لیکن بذکر و عبادت مشغول باشی چون نماز بسیار ms018

~~و قر آن خواندن و بتسبیح کردن واین درجهآ پارسایانست و ثواب این نیز بزرگست .

آنکه بکاری مشغول شوی که راحت مسلمانان دروی باشد و خلقی بدان آسوده

~~شوند چون خدمت صوفیان ودرویشان واهل علم بتن ومالیا عیادت بیماران وتشییع

~~جنازدها (1) که این هم عبادت است وهم راحت خلق و ثواب این ازعبادتی که کسی

~~را راحتی نباشد زیادتست .

آنکه ازین هرسه هیچ خیراز تونیاید الاآنکه بکسب و تجارت مشغول باشی

~~و کفایت خودوعیال خود حاصل کنی شرع در آن نگاهداری و از حلال کسب کنی(2)

~~و مقصود تو آن بود که رنج خویش از مسلمانان خدابازداری وعیال تونیازمند روی

~~خلق نباشد واین نیز ازجمله عباداتست وثواب این نیز بزر گست اما هرچه ازاین

~~چهار بگذشت چون لهووغفلت و کارهای بیفایده همه ضایع کردن عمر است و سبب

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0039.png)

~~حسرتست و اگر العیاذ بالله بمعصیتی مشغول باشی تا بکاراندران رنج مسلمانان بوداین

~~خود سبب هلاک باشد و بدانکه بنده ازسه حال خالی نباشد. در تجارت آخرت یابر

~~سوداست وهر که اندرین هردو مقصراست برزیانست و اگر چنانست که بطلب سود مشغول

~~نیستی جهد آن کن که سر بسر بجهی (1) وحذرکن از آنکه سرمایهآ خویش بزبان

~~آوری وهچنین بنده نباشد (2) درحق خلق برسه حالست . یا سبب راحت ایشانست

~~تا بدان مانند فرشتگانست و یاسبب رنج ایشانست تا بدان مانند ماروکژدم است و

~~ددگان ویاکسی را ازوی راحتی نیست لیکن رنج نیزنیست ووی همچون مردگانست .

اگر نتوانی که مانند فرشتگان باشی باری جهد کن تا مانند ددگان نباشی

~~لیکن ماننده باشی بمردگان و رنج خویش از خلق دورداری و جهد آن کن تا وقت

~~ضایع نکنی و در هیچ وقت بکاری مشغول نباشی که از آن منفعت دینی نباشد یا منفعت

~~دنیای که آن یاور تو باشد بر دین . اگرچنان باشد با مخالطت مردمان خویشتن

~~از معصیت نگاه نمیتوانی داشت اولی تر آن بود که طریق عزلت گیری و درزاویه روی ms019

~~واگردرزاویه دل توازوسوسهآ پراکنده خالی نباشد و بذکرحق تعالی بر دوام مشغول

~~نتوانی بودو باوراد(3) وعبادات و خواندن قرآن و سوسه از خود دور نتوانی کرد آن بهت

~~که بیشتر خفته باشی که خواب سبب سلامت است اگر چه غفلت است و چون سود

~~نمیتوانی کردن کمتراز آن نبود که اززیان حذرکنی و بخفتی تا با مرده برابر باشی و

~~خسیس (4) زنده باشد که نیکوترین احوال وی آن بود که بامرده برابربود .

نمازها [ی دیگر - باید که پیش از زوال نمازپیشین را بسازی و از پیش قیلوله

~~کنی که نمازشب بقیلوله میسرشود چنانکه روزهآ روز بسحورمیسرشود وقیلولهآ روز

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0040.png)

~~بی بیداری شب همچون سحورباشد بی روزه. جهدکن تابیدار شوی وطهارت پیش از

~~زوال کنی و وقت زوال را بمسجد حاضرشوی وتحیت مسجد بکنی ومؤذن را منتظر

~~باشی وجواب مؤذن رابدهی آنگاه پیش از فریضه چهاررکعت نماز که رسول صلی الله

~~علیه و آله واصحابه و سلم این چهارر کعت(1) دراز بکشیدی و گفتاین وقت درهای

~~آسمان گشاده باشد خواهم که عمل من بآسمان برند و درخبر است که هر که این

~~چهار رکعت بکند ور کوع و سجود نیکو وتمام بجای آرد ، هفتادهزارفرشته باوی

~~این نماز بکند وویرا استغفار میکنند تا شب . آنگاه فریضه بکنی با امام و دورکعت

~~نماز سنت پس از آن بکن و تا نماز دیگر مشغول مشو مگر بعلم آموختن یا یاری

~~دادن مسلمانی را بعلم خواندن یا خواندن قرآن یا حاجت دنیای خویش که بر آن

~~کفایة خویش و عیال خویش راست کنی . پس چهار رکعت سنت بکن پیش از نماز

~~دیگر که رسول صلی الله علیه و آله و سلم گفته است خدای تعالی رحمت کناد

~~بر آنکس که این چهار رکعت بکند و جهد کن تا دعاه رسول صلی الله علیه وسلم

~~برحمت ترا دریابد وپس از نماز دیگر بهیچ شغل بیهوده مشغول مشو مگر همین که

~~گفته اند و اگر سعادت ms020 آخرت طلب میکنی هیچ وقت نباید که غافل باشی و بیکار

~~بلک هروقت را ورودی داری نه چنانکه اوقات تو گذشته بود تا چه اتفاق افتد بی

~~ترتیب میکنی (2) ، لیکن هروقتی راکه شغلی باید معین که بدل نه اوفتد هر چه

~~برکات اوقات بدین پدید آمد و هر که چنین بکند عمرخویش ضایع کرده باشد و سرمایهآ

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0041.png)

~~توعمراست (1) وبازرگانی آخرت بوی توان کرد و بسعادت توان رسید و هر نفسی از

~~انفاس تو گوهریست که آنرا بدل قیمت نیست و هر گزباز نیاید. چون احمقان مباش که هرروز

~~برایشان میگذرد ومال ایشان می افزاید شاد می شوند و نمیدانند که مال می افزاید

~~وعمر می کاهد . زیادت مال را بنقصان عمر چه قیمت باشد و عاقل شادنباشد الابزیادت

~~علم وعمل که این هردورفیق وی باشد در گور (2) و شحنه وی باشند در آخرت بدان

~~وقت که مال [و(3) اهل وفرزندان ودوستان همه ازوی باز گردند. پس چون آفتاب

~~قروشود جهد کن تا باز بمسجد آمده باشی وبه تسبیح واستغفار مشغول شده که فضل

~~این وقت همچون فضل بامداداست پیش از آفتاب . خدای تعالی می گوید و سبح بحمد

~~ربک قبل طول الشمس [وقبل الغروب] (4)( والشمس] (5) وضحیها واللیل اذا

~~یغشی وقل اعوذ برب الفلق وقل اعوذ برب الناس بخوان چنانکه دروقت آفتاب فرو

~~شدن درذکر و استغفار باشی . چون بانگنمازشنوی جواب موذن بازده آنگاه بگوی

~~اللهم انی اسالک عند اقبال لیلک و ادبار نهارک و اصوات دعائک ان توتی محمد اصلی الله

~~علیه وآله الوسیلة و الفضیلة والمقام المحمودالذی وعدته (6) . یس چون قامت

~~گویند جواب قامت بازده و فریضه باامام بکن وپیش از آنکه سخن گوئی دور کعت

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0042.png)

~~سنت بکن و اگر چهار رکعت دیگر میکنی تا سنت شش رکعت شود اولیترواگر توآنی

~~که معتکف باشی درمسجد تانمازخفتن بکنی ومیان این دونماززنده داری فضل

~~بزرگ باشد ودرین اخبار بسیار آمده است واین را ناشیة اللیل (1) گویند وصلوة ms021

~~الاوابین و در خبراست که نمازدرین وقت لغواول روزراکفایت بود و آخر روزرا پاک

~~کند (2) . پس چون بانگنماز خفتن بگویند اگر چهاررکعت بکنی پیش ازفریضه

~~نیکو بود که میان هربانگ وقامتی نمازی سنت است و گروهی دیگرپیش از نمازشام

~~دورکعت بشتاب کردن که در خبراست که دعای بانگنماز و قامت ردنکنند آنگاه فریضه

~~بکن ودورکعت سنت بکن پس از آن دورکعت دیگر بکن و دروی الم تنزیل و

~~تبارک برخوان، یا یس وهم الدخان که این روایة کرده اند ازرسول صلی الله علیه

~~و سلم . پس چهارر کعت دیگر بکن تااز جمله نمازشب زیادت از راتبه محسوب باشد و

~~فضل بزرگ است آنراپس سه رکعت وتر بکن بیک سلام یا بدوسلام . رسول صلی الله

~~علیه وسلم درین سه رکعت سبح اسم ربک الاعلی الذی وقل یا ایها الکافرون واخلاص

~~خوانده است و اگرعزم آن داری که نمازشب کنی وتر تاخیر کن تا بآخر نماز شب بکنی

~~و چون نماز خفتن بکردی بحدیث وافسانه مشغول] مشو (3) که خاتمت اعمال باید که

~~بهتر بود که بمذاکرهآ علم یا بمطالعهآ کتابی یابچیزی که بخیر تعلق داردمشغول باشی تا

~~خاتمت بخیر باشد .

چون بخواهی خفت درخاتمهآ خواب روی بقبله کن و بردست راست خسپ که

~~چون بدست راست خفتی روی وجمله تن فراقبله بود چنانکه در لحد خوابانند و

~~یاد کن درین وقت مرگ را که خواب مانند مرگست و بیداری ازوی مانند حش، و

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0043.png)

~~باشد که ازاین خواب بر نخیزی بایدکه مرگ راساخته باشی وبرطهارت خفتی و

~~وصیت زیر بالین داری (1) نوشته و بر توبه خفتی و عزم که بیدار شوی نیز مباشر

~~هیچ معصیت نشوی وهرخیر که بمسلمانان توانی رسانیدن برسانی و بدانکه ناگاه

~~چنین که خفته ترا درلحد خوابانند تنها و بیکس وهیچکس با تونه مگرعمل تو،و

~~جامها نرم فرومکن چنانچه حیله خواب فرا خویشتن کشی (2) که خواب زندگانی

~~تراباطل کند و بیفایده کند مگر که بیداری بر تووبال ms022 بود و خواب سلامت توبود و

~~بدانکه روز [و] شب بیست [و] چهار ساعت بود (3) باید که خواب تو روز وشب

~~بیش از هشت ساعت نبود چه اگرشصت سال عمر تو بود کفایة بود که بیست سال ضایع

~~شده باشد و باید که بوقت خواب آب طهارت و مسواک نهاده باشی وعزم آن کنی که

~~بشب برخیزی یا پیش از صبح برخیزی که هر رکعت نمازدرمیان شب گنجی بوداز

~~گنجهای خیر . ازین گنجها چندانکه توانی بنه روز درماندگی و مفلسی را که

~~گنجهاء دنیا آنروز هیچ سودنکند وچون پهلو برزمین نهادی بگوی رب باسمک

~~وضعت جنبی و باسمک ارفعه هذه نفسی فاغفرلی ذنبی(4) اللهم قنی عذا بک یوم تجمع

~~عبادک اللهم باسمک احیا واموت (5) واعوذ بک من شرکل ذیشر[ ومن (6) شرکل

~~دابة انت آخذ(7) بناصیتها انت الاول فلیس قبلک شئی وانت الاخرفلیس بعدک شئی

~~اللهم انت خلقت نفسی وانت تتوفیها لکمماتها ومحیاها ان امتها فاغفرلها وارحمها

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0044.png)

~~وان احییتها فاحفظها اللهم انی اسالک العافیة اللهم ایقظنی فی احب الاوقات الیک و

~~استعملنی با حب الاعمال لدیک تقر بنی (1) الیکزلفی وتبعدنی (2) من سخطک

~~هذا اسالک فتعطنی (3) واستغفرک فاغفرلی وادعوک فستجیب لی . آنگاه آیة -

~~الکرسی وآمن الرسول (4) و معوذتین و سورة تبارک برخوان چنانکه خواب فرو

~~گیردت [و] (5) تو در میان (6) ذکرخداوند تعالی باشی و برطهارت باشی . هر که

~~چنین کند روح اورا بعرش برند و از جمله نماز کنندگان نویسندتا آنگاه که بیدار

~~شود . چون از خواب بیدار شوی هم بر آن ترتیب شوی که گفته آمد و ملازمت کن

~~بدین در باقی عمرواگر دشوار آیدت صبر کن چون بیماری که بتلخی دار و صبر کند

~~برامید تندرستی واندیشه کن که عمرتواگر بسیار بود صد سال بیش نبود واین چه

~~قدردارد بامدت مقام در آخرت که هیچ نهایت ندارد و بر تودشوار نیست که ده سال رنج

~~کشی در بازر گانی و طالب علمی و سفرتا باشد که باقی عمر ms023 بیاسائی بیست سال یاسی سال که

~~مدت عمرتست . چراصبرنتوانی کردن بر مشقت جاودان بیاسائی وامید عمر در ازفرا

~~پیش مگیر که آنگاه صبر تودشوارشود لیکن باخویشتن بگوی که امروز صبر کن باشد

~~که امشب بمیری و امشب صبر کن شاید که فردا بمیری که هیچ ساعت نیست (7) که

~~نه ممکن است که آخر عمر تو باشد که اجل راهیچ وقت روشن نیست و ناچار (8)

~~ناگاه در خواهد رسید . پس سازمسرگ کردن اولیتر باشد ازدنیاکه بهیچ حال دروی

~~نخواهی ماند . باشد که از عمر تویکنفس یایکروزیا یکسال بیش نمانده است . پس

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0045.png)

~~این اندیشه بر دل خویش تازه میدار ونفس خویش را روز بروز میدار که اگرعمر

~~در از پیش گیری و با خویشتن گوئی مثلا پنجاه سال بخواهم زیست ، نفس تن درصبر

~~ندهد ، ازشهوت ولهو باز نایستد. اگراین راه که بتو نمودهاند پیش گرفتی ، بوقت

~~مرگ شادی بینی که آخرنبود واگرنه حسرتی (1) بینی که آنرا آخر نبود و شادی

~~شب روزبامداد که بمنزلرسیده بود و بیاسوده .

اکنون که ترتیب اوراد (2) در نگاهداشتن اوقات دانستی، باید که چگونگی

~~نمازوروزه بدانی وابتدا بنماز کنم . چون فارغ شدی از طهارت تن وجامه و جایگاه

~~نمازی کردن وعورت اززانوتا ناف بپوشیدن ، برپای خیزوروی بقبله آرومیان دو

~~قدم بمقدار چهارانگشت از دگر گشاده داروپشت وتن راست کن وقل اعوذ برب الناس

~~برخوان تا شیطان از پیش دل تو دورشود . دل حاضر کن و از وسوسه خالی کن و

~~نگاه کن که در خدمت که می ایستی و با که مناجات میکنی و خواهی کرد و شرم دار که

~~بادل غافل پیش خداوندبایستی ویاسینه پروسوسه وشهوات (3) دنیا فراپیش وی شوی

~~وبدانکه وی بردرون تو مطلع است و نظر وی همه بدل تست و نمازتوکه بپذیرد ،

~~بزاری و خشوع و فروتنی و شکستگی و بیچارگی تو بپذیرد . باید که در پیش وی چنان

~~ایستی که ویرا میبینی . اگراورا نه بینی وی ترا بیند . اگربدین دل حاضر ms024 نمیشود

~~بدانکه چشم تو نابیناست از دریافت عظمة (4) وجلال وی . تقدیر کن که یکی از

~~مصلحان اهل بیت توگوش میدارد (5) تراکه نماز چگونه میکنی تابه بینی که دل

~~توچگونه حاضرمیشود واندامهاء تو آرام گیرد و با ادب بایستد .

پس باخود بگوشرم نداری از خداوند خویش که چون بندهآ از بند گان وی که

~~بدست وی بهیچ نیست تراببیند و بتو نگرد دل توحاضر میشود واندامهای تو آرام

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0046.png)

~~میگیرد و تومیدانی که آفریدگار توترا میبیند و هیچ حرمت در ظاهر و باطن توپدید

~~تمی آید از عظمت وی، مگرقدروی کمتراست دردل تواز قدر بندهآ از بندگان وی و این

~~غایت نگو نسازی و نابینائی باشد و هیچ دشمنی بترازین نبود پس این معانی با خویشتن

~~میگو دراول نمازتا بود که دل حاضر شود که هر نماز که دل درروی حاضر نبود آن نماز

~~پذیرفآته نبود . چون دل حاضر کردی وازغوغای واندیشهآ دنیا رستی اگرتتها باشی

~~قامت بگوی واگر منتظر جماعت باشی از بانگنماز (1) دست مدارپیش از قامت .

~~آنگاه نیت کن و در دل صورت آن نماز که خواهی کرد حاضر کن و بگوی که اداه فریضه

~~نمازپیشین (2) میکنم خدایرا عزوجل و تا تکبیر تمام نکنی هیچ نباید که غافل

~~باشی از نیت و بوقت تکبیردودست بردار چنانکه کف دست برابردوش بود سرانگشتان

~~برابر دوگوش . هردودست گشاده دارو دروقت بر آوردن دست[ و] فروگذاشتن از

~~جانب راست و چپ مبر وپیش بیرون میاور (3) وچون تکبیر کردی هردودست با

~~سینه آور (4) نه چنانکه فرو گذاری آنگاه با سینه بری (5) چون باسینه بردی (6)

~~کف دست راست بریشت دست چپنه وانگشتان راست بساعد چپ فروگذار . پس

~~از تکبیر بگوکبرت کبیرا والحمدلله کثیرا و سبحان الله بکرة واصیلا (7) . پس

~~وجهت وجهی(8) تا آخر بخوان . آنگاه بگوی اعوذ بالله من الشیطان الرجیم. آنگاه

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0047.png)

~~الحمد (1) برخوان وهمه تشدیدهای (2) بجای آور وفرق میان ضاد وظا بیاموز و

~~آمین (3) پیوسته بآخر سورة بگوباید که از وی ms025 گسسته داری وقر آن بلندخوان در نماز

~~بامداد و در دور کعة پیشین از نماز شام و خفتن آمین (4) نیز بآواز بگوئی و در نماز بامداد

~~سورهای که در آخر قر آن در از تراست برخوان و در نمازشام آنکه کوتاه تراست . و

~~در نماز پیشین و دیگر خفتن آنکه میانه است چون والسماء ذات البروج ومانند آن و در

~~نماز بامداد در سفر قل یا ایها الکافرون وسورة الاخلاص و آخر (5) سورة بتکبیر

~~رکوع پیوسته مکن لیکن خاموش باش که سبحان الله بتوان گفت . پس تکبیر رکوع

~~آغاز(6) کن و تابریای باشی پشت راست دار و سردرپیش داروچشم بر جایگاه سجود

~~دار و بهیچ گونه ازراست و چپ منگرپس تکبیر کن ودست بردار و برکوع شوودو کف

~~دست برد و زانو نه [انگشتان] (7) فروگذار وزانو (8) باران وساق ایستاده دار و

~~زانو را سوی سرخم مده و پشت و گردن و سر نیز راست دار چنانکه جمله توبر

~~صورت لامی باشد راست (9) و میان بازو و پهلو گشاده دار وزنان گشاده ندارند (10)

~~لیکن خویشتن راست (11) فراهم دارند و آنگاه سه بار سبحان ربی العظیم بگوی و

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0048.png)

~~اگر امام نباشی هفت بار بگوئی [و] یازده بارنیکوتر بود (1) . آنگاه پشت راست

~~مار(2) بکن تاجمله بالای توچون الفی باشد راست و دست (3) بردار بوقت بر آمدن

~~و درین آمدن میگوئی سمع الله لمن حمده و چون راست باز ایستادی بگوی ربنالک

~~الحمد ملاءالسموات وملاءالارض وملاء ماشئت من شئی بعده[و] (4) در نماز بامداد

~~قنوت بر خوان بعداز رکوع دوم دورکعت (5) . چون فارغ شوی تکبیر کن بعداز

~~رکوع و بسجود شوودست بر مدار باید که اول چیزی که از تو برزمین رسد آن باشد که

~~بزمین نزدیک ترباشد .

نخست دوزانوپس دودست پس پیشانی برهنه بابینی برزمین نه و همه اندامها

~~ی| خویش گشاده داردرسجود و زانو از پهلوها دور دار وشکم ازران برداروزنان

~~جمله اندامهای فراهم دارند (6) و دو کف دست بانگشتان راست ms026 بر زمین نه

~~و در مقابله دو دوش و ساعد دست بر زمین گستر و سه بار سبحان ربی الاعلی

~~و بحمده بگوی و اگرامام نباشی هفت باریاده بار، آنگاه تکبیر گوی وراست بازنشین

~~بریای چپ و سرانگشتان راست بر زمین نه بسوی قبله و هردودست بر هردوران

~~نه وبگوی رب اغفرلی وارحمنی و ارزقنی وعافنی واعفعنی . آنگاه دگر سجود

~~همچنین بکن وراست بازنشین وسبک از نشستگی (7) ، باز (8) برپای چپ خیز

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0049.png)

~~و دو دست برزمین نه ، مشت فراکرده چون کسی خمیر کند (1) چنانکه به پشت

~~انگشتان برزمین اعتمادکنی و درحال برخاستن (2) یک پای فراپیش بدار و تکبیر

~~ابتداء کن، از آن وقت که به نشستن نزدیک رسی تا آن وقت که بقیام نزدیک رسی پیوسته

~~میدارد تاهیچ حال ازذکر(3) زبان خالی نباشد آنگاه اعوذ بالله یکبار بگوی و

~~دیگر رکعت همچنین بکن پس بر کعت دویم بتشهد بنشین و دست راست در وقت

~~تشهد برران راست فراکرده مگرانگشت مسبحه (4) که بدان اشارت کنی به آسمان.

~~درین وقت بگوی اشهدان لااله الاالله (5) . یوقت گفتن لااله دست وانگشتان چ

~~بازکرده برران چپ نه وبرپای چپنشین چنانچه میان دوسجود ودر تشهد باز نشین

~~سرین چپ برزمین نه وهردوساق بجانب راست آن زیر خود بیرون کن و سرانگشتان

~~پای راست برزمین نه ازسوی قبله والتحیات که معروف است برخوان تااللهم صل -

~~علی محمد باولین تشهد و بآخرتمام برخوان وفریضه تاباللهم صل علی محمد است

~~ودعاکوپس از التحیات معروف است برخوان و آن اینست: اللهم اعنی علی ذکرک و

~~شکرک وحسن عبادتک . اللهم انی اعوذ بک من فتنة المحیا (6) والممات واعوذ-

~~بک من فتنة المسیخ (7) الدجال واعوذ بک من جهدالبلاء و درک الشقاء وشماتة

~~الاعداء وسوء القضاء اللهم انی اعوذ بک من فتنة الدنیا وفتنة القبروعذاب النار برحمتک

~~یاارحم الراحمین . آنگاه روی سوی راست کن و بگوالسلام علیکم و رحمة الله و از

~~جانب چپ یکبار دیگر بگوی و دیگر درین وقت نیت کن ms027 از نماز بیرون آمدن راو

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0050.png)

~~درسلام دادن نیت کن برفرشتگان و کسانی که حاضر باشند (1) . اینست صورت نماز

~~کسی راکه تنهابود وروح تمازخشوع وحضوردل است باهرچه برزبان میرود . حسن

~~بصری میگوید که هر نماز که دل درروی حاضرنیست بعقوبت نزدیک تراست و رسول

~~صلی الله علیه وسلم گفت کس باشد که از نمازوی ازده یکی بنویسند وهر کسی را آن

~~قدر نویسند که داند که چه می کند ودل اوحاضر بود والسلام .

آداب امامت واقتد2 - سنت امام آنست که نماز سبک کند که انس

~~می گوید هیچکس را ندیدم که نمازوی بدان سبکی و بدان تمامی بودی که

~~نماز مصطفی صلی الله علیه و سلم و باید که تکبیر افتتاح نکند تا قامت تمام نشود

~~و تاصف راست نکند و آواز بردارد (2) در تکبیر و ماموم آواز برندارد مگر آن

~~قدر که خود بشنود و نیت امامت کند (3) تا فضل امامت یابد . اگر نکند ثواب

~~امامت نیابد وجماعتیان ثواب جماعت یابند چون نیت اقتدا کرده باشند وباید که

~~وجهت (4) واعوذ (5) آهسته گوید والحمد و سوره با آواز بلند خواند دردورکعت

~~پیش مگردر نماز پیشین و دیگر (6) که آهسته خواند و آمین نیز با آواز گوید بافاتحه

~~و ماموم نیز آمین گوید با آواز باآمین امام بهم نه پیش ونه پس وامام پس ازفاتحه

~~آنقدرخاموش باشد که چماعتیان فاتحه خوانند تاسورة تمامازوی بتوانند شنید و

~~ماموم جزفاتحه نخواند مگر در نمازییشین ودیگر ودرنمازی که دورافتاده باشند و

~~آو از امام نشنوند و امام تسبیح رکوع وسجود سه باربیش نگوید و در تشهد اول چون

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0051.png)

~~اللهم صل علی محمد و علی آل محمد(1) بگفت برخیزد برین نیفزاید و دروقت سلام نیت

~~سلام کند برقوم (2) وقوم بسلام خویش نیت جواب کند وچون سلام دادسبک بر خیزد

~~وروی باقوم کند و دعاکند واگر در جماعت زنان باشند روی باز نکند تاایشان بگذرند

~~و باز گردند (3) واز چماعتیان هیح کس بر ms028 نخیزد تااول امام برخیزد وامام چؤن باز

~~گردد خواهد از جانب راست گردد وخواهد ازجانب چپ ، اما از جانب راست اولی تر

~~وامام دردعا خویشتن راتخصیص نکند لیکن گوید اللهم اهدنا اللهم اغفرلنا وقنوت با

~~آواز بگوید وقوم آمین بگویند ودست برندارند که این دست نشده است از رسول

~~صلی الله علیه وسلم بردوام مگریکبار که واقعه افتاده بود برقومی دعاء میکرد . چون

~~واقعه نباشد بران قیاس نتوان کرد و چون امام گوید انک تقضی ولایقضی علیک ،

~~ماموم نیزهمان میگوید تا بآخرقنوت و هیچ کس از جماعتیان تنهانه ایستد مگر

~~در صف و اگر جانیا بدیکی را باز پس کشد تانزدیک خویش و آنکس را بازپس باید آمد

~~برای وی . درهیچ عمل نباید که درپیش امام شود ونه نیز باوی بهم کند لیکن ازپس

~~وی میشود و چون پیشانی امام درسجود برزمین رسد آنگاه وی قصد ابتداء کند . تا

~~امام راست نه نشیند وی سرازسجود برنیارد .

آداب نماز آدینه- بدا نکه آدینه عید مومنانست وروز بزر گوار است که بدین

~~امتارزانی داشتهاند واندر وی ساعتی است که هردعای که در آن ساعت افتد مستجاب

~~میشود که ازروز پنجشنبه بازسازداین روزکند (4) بدانکه جامه بشوید و بتسبیح و

~~استغفار مشغول باشند برشبانگاه روز پنجشنبه که این ساعت همچون ساعت روز آدینه

~~است نیت روزه روز آدینه است لیکن باینجشنبه بهم یاروزشنبه که نهی است از روزهآ

~~روز آدینه تنها وچون صبح روز آدینه بر آید غسل کن که درین روزمهم است. پس جامهآ

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0052.png)

~~سفید در پوش که خداوند تعالی جامهآ سفید را دوست تردارد و بوی خوش بکاردار (1)

~~وجمله تن پاک کن بدانکه موی لب و زیردست وزیر ناف را تعهدکنی (2) وناخن

~~برچینی ومسواک کنی پس پگاه بمسجد جامع شوی و درراه آهسته و بحرمت روی

~~که درخبر است که هر که درساعت اول بمسجد جامع شود همچنان باشد که اشتری

~~قربان کرده باشد و دردویم ساعت چنان باشد که گاوی ms029 قربان کرده باشدودرسیوم ساعت

~~گوسفندی ودر چهارم ماکیانی و درپنجم بیضه . چون امام بر منبر شد صحایف در

~~نوردند(3) وقلمها بر گیر ندوفرشتگان بسماع خطبه مشغول شوند چنین گویند که نزدیکی

~~خلق در نگریستن بحق سبحانه و تعالی بوقت دیدار براندازهآ پگاه خواستن بودروز

~~آدینه و چون در جامع شدی صف اول طلب کن و اگر مردمان آمده باشندپای در گردن

~~مردمان درمنه ، درپیش ایشان فرامشو ، نزدیکدیواری یاستونی بنشین تاکسی پیش

~~تونگذرد (4) ومنشین تا تحیت مسجد نکنی (5) اگرچه خطیب درمیان خطبه بود

~~وجهد کن تا پیش از آنکه خطیب بیرون آید چهار رکعت نماز کنی ودروی سورة

~~انعام وسورةالکهف وطه ویس برخوانی واگرنتوانی ، الم تنزیل (6) و یس و

~~حم الدخان (7) وتبارکالذی بیدهالملک (8) برخوانی واگرنتوانی، درهررکعتی

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0053.png)

~~پنجاه بار اخلاص (1) بخوان که در خبراست هر که این بکند نمیردتا آنگاه که جایگاه

~~خویش در بهشت نه بیند یاکسی دیگر آنرانه بیند و این سورهااگرشب آدینه بخواند

~~ثواب بسیاردارد . چون نتواند قل هوالله بسیار بخواند و بشب آدینه [و] روز آدینه

~~صلوات بسیار دادن بر رسول صلی الله علیه و آله و سلم فضلی بزرگ دارد و چون

~~خطیب بر منبرآید سخن نشاید گفت و نماز نشاید کرد الا تحییت ، لیکن جواب

~~موذن باز دهد و بسماع خطبه مشغول شود و پندها ی خطبه بپذیرد والبته هیچ

~~سخن نکند که در خبر است که هر که مرکسی را گوید در میان خطبه که خاموش

~~باش بیهوده گفته باشد ، ویرا جمعه نبود یعنی که دیگرانرا باشارت خاموش کند .

~~چون خطبه تمام شد جواب قامت بدهد و اقتدا کند بنماز امام چون سلام داد

~~الحمد و اخلاص و معوذتین هریکی هفت بار بخواند که آن حصاری و حرزی

~~بود ویرا از شیطان تا بدیگر جمعه و بگوید پس از آن: یا غنی یا حمید یامبدی

~~یامعید یا رحیم یاودود اغننی بحلالکعن حرامک و بفضلک عمن سواک. پس دور کعت

~~یا چهار رکعت یاشش ms030 رکعت بکند که این همه روایت کردهاند باوقات مختلف . پس

~~معتکف می باشد در مسجد تا شب یا تا نماز دیگر و باید که منتظر آن ساعت شریف

~~می بوده باشد و هیچ غافل نباشد تا بود که در آن وقت شریف رسد و بخشوع و حضور

~~دل باشد و مجلس قصه گویان وحلقهآ هنگامه نشود البته و لیکن بمجلس علم شود

~~که در وی علم سودمند باشد که از وی بیم و هراس حق در دل توزیادت گردد و

~~رغبت دنیا از تو کمترشود و هرعلمی که ترا از دنیا بآخرت نخواند جهل (2) ازان

~~علم بهتر ، بخدا پناه کن از علمی که سودمند نباشد ودعای و زاری بسیارکن بوقت

~~بر آمدن آفتاب ووقت ایستادن (3) و وقت برشدن خطیب برمنبر و وقت قامت و

~~وقت ایستادن امام در نماز که ممکن است که آن ساعت شریف از یکی از این اوقات

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0054.png)

~~بود و جهد کن تا درین روز صدقه دهی آن قدر که توانی داد و درین روز جمع کن

~~میان نماز و روزه و اعتکاف و زکوة و خواندن قر آن و شنیدن علم و عیادت بیمارو

~~مشایعت جنازه تا همه خیرات درین روز جمع شود واین یکروز (1) از جملهآهفته

~~بر آخرت وقف کن و چیزی دیگر بدان میامیز تا بود که کفارت جمله هفته بود .

آداب روزه - بهیچ حال نباید که روزهآ تو در جملهآ سال از بیش ازرمضان

~~نبود که چون ازتجارت و بازرگانی بروزهآ سنت دست برداشتی از درجات بلند در

~~فردوس اعلی محروم مانی و حسرت بسیار خوری چون روزه دارانرا در جهان بلند

~~بینی وتو درایشان می نکری (2) چنانکه کسی از زمین بستارههای درفشنده نگرد

~~درمیان آسمان و روزهای فاضل تر (3) مر روزه داشتن را عرفه و عاشورا و دههآ

~~پیشتر از ذی الحجه ودههآ پیشتر از محرم (4) و جمله رجب و شعبان و جمله

~~ماهها [ی] حرام روزه داشتن ثوابی عظیم ms031 دارد و آن رجب است تنها و ذو القعده

~~و ذوالحجه و محرم ، بهمه این درجمله سال بود . اما در ماه اولروزه وآخر (5)

~~و ایام بیض (6) سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم و در هفته (7) دوشنبه و

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0055.png)

،تخصصی 8

~~بنجشنبه و آدینه تا این روزها کفارت جمله سال و ماه شود و گمان مبر که روزه

~~آن باشد که از طعام و شراب و مباشرت دست بداری و بس که سید عالم صلی الله

~~علیه وسلم گفته است ای بسا روزه دار را که نصیب وی از روزه جز تشنگی و گرسنگی

~~نیست بلکه تمامی روزه آن بود که همه اندامها از ناشایست نگاهداری ، چشم از

~~نگریستن (1) نه بجای خویش وزبان از سخن گفتن بیهوده که فرشته از آن بگریزد

~~و گوش از شنیدن بیهوده که شنونده انباز گوینده است (2) ملک هفت اندام نگاه

~~باید داشت . همچون شکم و فرج که در خبر است که پنج چیز روزه را بگشاید .

~~دروغ و غیبت وسخن چینی وسوگند دروغ و بشهوت نگریستن و رسول صلی الله علیه

~~و آله وسلم فرموده که روزه حصاریست چون روزه دار چنان باشد که بیهوده نگوید و

~~ناهمواری نکند واگر کسی با وی جنگ کند گوید که من روزه دارم آنگاه جهد کن تا

~~روزهرا بطعام حلال گشائی و زیادت ازان نخوری که هرشبی که روزه نداشتی خورده

~~چه بیکبار وچه بدو بار بلک چون بیکبار بود معده گران بود نماز شب دشواربود و

~~شهوت تیز شود ومقصود ازروزه شکستن شهوت وضعف قوتاست و در خبراست که هیچ

~~جایگاه نزد خدای تعالی دشمن تراز شکم نیست اگرچه از حلال بود چنین روزه بسیار

~~داری چندانکه توانی که روزه بنیاد عبادتها و کلید طاعتهاست و رسول صلی الله علیه

~~وسلم میگوید [خدای تعالی فرمود] (3) که هرطاعت که بنده کند یکی بده شود و

~~زیادت میشود که بهفتصد میرسد مگرروزه که روزه مراست وجزای روزه برمن است ms032

~~و جزای آن من دهم بی اندازه و رسول صلی الله علیه و آله و سلم گفت[ سوگند به 2(4)

~~خداوند تعالی که جان من درحکم اوست که بوی دهان روزه دار نزد خدای تعالی

~~خوشتر است از آنکه بوی مشک . خدای تعالی گوید بندهآ من از طعام و شراب

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0056.png)

~~دست بداشته است برای روزه من است و جزای من دهم بران (1) و رسول صلی الله

~~علیه و آله و سلم گفت بهشت را دریست جداگانه نام آن زیانست جز روزه داران دران

~~وارد نشوند (2)

باب در بیان کردن معاصی (3) - بدانکه یک نیمهآ دین طاعت داشتن

~~است و دیگر نیمه از معصیت دوربودن و همه طاعت بجای تواند آورد اما از جمله

~~معصیتها دست نتواند داشتن الا صدیقی و برای این گفت رسول صلی الله علیه و آله که

~~هجرت بحقیقت آنست که کسی از کار بد هجرت کند و جهاد بحقیقت آنست که با

~~هوای خود جهاد تواند کرد و بدانکه معصیتها برتو اندامهای تست که هریکی ازان

~~نعمتی است از خدای بر تو امانتی است بنزدیک تو چون نعمت ویرا در معصیت

~~بکار دادی در امانت وی خیانت کنی از نا سیاسی و نابکاری هیچ چیز باز نگرفته

~~باشی اندامهای تو همه رعیت تواند نگاه کن که تا ایشان را چون نگاهداری و هیچ

~~کس نیست از بندگان که نه رعیت داراست و نه ویرا از رعیت وی بخواهد پرسید

~~و بقن بدانکه جمله اندامها پوست و گوشت تو در عرصات قیامت بزبان فصیح بر

~~تو گواهی خواهند داد بهر چه کرده باشی و بر سر چند هزار خلق ترا ملامت و فضیحة

~~خواهد کرد چنانکه خدای تعالی گفت یوم تشهد علیهم السنتهم وایدیهم وارجلهم بما

~~کانو پعملون . آنروز عظیم که زبان ایشان و دست و پای ایشان بدیشان (4) گواهی

~~دهند بهر چه کرده باشند. پس جمله تن خویش رانگاهدارخاصه هفت اندام را، چشم و

~~گوش ms033 و زبان و فرج و دست وپای و شکم . اما چشم بدانکه ویرا برای آن آفریده اند

~~تا چون میرویراه فرابینی. چشم را ازپشت پای بر مگیر که میروی تاهرچه ترابدان

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0057.png)

~~حاجت است به بینی و بچیزی که بدان حاجت نیست منگرودر ملکوت آسمان و زمین

~~نظاره کن و عبرت گیر و عجایب صنع ایشان به بین و هرچه جزاینست چشم نگاهدار خاصه

~~از چهار چیز. از آنکه در نامحرم نگاه کنی و بشهوت در صورت نیکونگری و از آنکه بچشم

~~خود بمسلمانی نگری و ویراحقیرداری. اماگوش را نگاهد اراز آنکه بوی بدعت و

~~غیبت و فحش وسخن بیهوده و باطل شنوی که گوش برای آن آفریده اند که تاسخن خدای

~~تعالی و سخن رسول صلی الله علیه و آله و حکمت علماء و اولیاء شنود و آن علمی که

~~ازان حاصل کند زادآخرت سازی و بسعادت ابدی رسی وچون بدان (1) ناشایست

~~و بیهوده شنوی آنچه زاد و یاوربود خصم و دشمن تو گردد و آنکه سبب سعادت توبود

~~سبب هلاکت گردد وهیچ نگونساری و زیانکاری بیش ازین نبود و گمان مبرکه

~~بزهکار گوینده بود و بس . بلکه شنونده شریک گوینده باشد و در وزر وبال

~~شنونده انبازگوینده . اما زبان . زبان از برای یادکردن خدای تعالی آفریدهاند و

~~برای خواندن قرآن و گفتن علم و راه نمودن خلق بخدای عز و جل و پیدا کردن

~~آنچه در دل نهانست از حاجتهای دین ودنیا چون بکارداشتی ویرانه دران کفران

~~نعمت خدای تعالی کردن ووی خیره ترین اندامهای آدمی است وهیچ چیز آدمی

~~را چنان بسر نیفکند که زبان . هرقوت که داری از نگاهداشت وی باز مگیر که

~~نباید که ناگاه ترا درقعر دوزخ افکند که درخبر است که بنده باشد که یک سخن

~~بگوید و آن سخن ویرا هفتاد سال راه بقعر دوزخ فرو میافکند و یکی را از

~~یاران رسول الله علیه و سلم درکارزار (2) کفار بکشتند . یکی ms034 کفت خنک وی به

~~بهشت رسید . سید عالم صلی الله علیه و آله و سلم گفت توچه دانی باشد که وقتی

~~سخنی گفته باشد نا گفتنی یا بحق دادنی ازمال خویش بخیلی کرده باشد. پس زبانرا

~~از هشت چیز نگاهدارد :

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0058.png)

اول از دروغ - زبان از وی نگاهدارد در جد [و] مزاح (1) و بازی که

~~چون در هزل زبان [به دروغ (2) عادت کند ، در جد ازان باز نه ایستد و دروغ

~~از گناهان بزرگست و چون بدروغ معروف شدی کسی نیز برقول تو اعتماد نکند

~~و جزبچشم حقارت در توننگرد . اگر خواهی که بدانی که دروغ چگونه زشتست،

~~در دیگران نگری که چون دروغ گویند ترا چگونه زشت آید و آنکس در چشم

~~تو چگونه حقیر و خسیس نماید و در جمله عیبهای خویش همچنان کن که تو

~~زشتی عیب خویش نه بینی و دروگران بینی . هرچه ترا از دیگران زشت آید پس

~~خویشتن را ازان مپسند.

دویم خلف وعده - وعده خلاف مکن بلکه تا توانی وعده مکن به نیکو

~~ولیکن بفعل نیکوئی کن بی وعده پس اگروعده (3) دادی بهیچ حال خلاف مکن

~~که این نشان نفاق است ، مگر عجزی و ضرورتی بود . رسول صلی الله علیه و سلم

~~گفت سه چیز درهر که باشد منافق است اگرچه نماز میکند و روزه میدارد . یکی

~~آنکه چون سخن گوید دروغ گوید و دویم آنکه چون وعده دهد خلاف کند سیوم

~~آنکه چون امانت بوی دهند خیانت کند .

سیوم غیبت است - زبان از غیبت نگاهداری که در خبر است که غیبت

~~از زنا بتراست . چه زانی بتوبه از زنا باز برهد وغیبت از توبه بر نخیزد تا آنگاه که

~~تحلی نخواهد و هر سخنی که از کسی گوئی که اگر بشنود برنجد آن غیبت است

~~اگرچه راست بود . دورباش از غیبت مرائیان که ایشان غیبت کنند بلفظ دعاء و

~~لفظ شفقت چنانکه گویند فلانرا مزد دهاد درینکاری که ویرا افتاد وخدای ms035 تعالی

~~ما را از بلای نفس خویش نکهدارد و این بیچاره فلانکس را چنین واقعه افتاده و

~~مقصود ایشان آشکارا کردن عیب آنکس باشد لیکن در معرض دعا و اندوه بوی

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0059.png)

~~گویند و پندارند که بدین از غیبت برستند و بحقیقت با غیبت بهم در معصیت دیگر

~~بکردن . یکی ریا و خویشتن را فرا نمودن بصلاح ، دیگر بر خویشتن ثناکردن

~~که من چنین مصلحم که غیبت نمیکنم و اندوه بروی میخورم و اگر مقصود دعاء

~~بودی در خلوت گفتی و اگر برنج وغیبت وی اندوهگین بودی غیبت وی آشکارا

~~نکردی و بآشکارا شدن وی اندوهگین بودی وهر که بدان بداند که خدای تعالی

~~در قر آن غیبت کننده را بمردار خوار مانند کرده است و گفته ایحب احد کم ان

~~یاکل لحم اخیه میتافکرهتموه ، هرگز غیبت نکنند و حکیمی گفته است که هرکه

~~داند که خدای تعالی را در آفریدن خلق هیچ غلط نبود و میداند که هر کسی را

~~چگونه آفریده است، هیچ کس را غیبت نکند واگر دریک چیزاندیشه کنی هرگز

~~هیچ مسلمانرا غیبت نکنی . در خویشتن اندیشه کنی که درخویشتن بظاهر و باطن

~~هیچ معصیة یابی . اگر میشناسی و قادرنهآ برآنکه خویشتن را ازان پاک کنی ،

~~بدانکه عجز مردمان همچون عجز تست وعذرایشان چون عذر تست و اگرخویشتن

~~را پاک ومعصوم شناسی، بدانکه هیچ عیب در آدمی چون نادانی وی بعیب خویشتن

~~نیست و هیچ حماقت جزاین نیست و اگرخدای تعالی بتو خیر خواستی ترا بعیب

~~خویش بینا کردی و غایت نادانی این باشد که خویشتن را بچشم رضا بینی و

~~دیگرانرا بچشم سخط و اگرراست می پنداری که چنین پاک و بی عیبی بشکر مشغول

~~شو و خویشتن را بعیب مردار خوردن آلوده مکن که غیبت عیب بزرگ است و اگر

~~تو نیز از عیبی خالی نیستی و نپسندی که کسی ازان گوید تا آن آشکارا شود

~~دیگرانرا مپسند که رنجور شوند . اگر عیب ms036 ایشان یوشی و نادیده و ناشنوده داری

~~خدای تعالی نیزعیبهای تو پوشد واگر ویرا رسوا کنی خدای تعالی زبانها[ی دراز

~~برتو (1) مسلط کند تا ترا درین جهان رسواکنند وانگاه در روز قیامت ترا خلق

~~نیز رسوا کنند (2).

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0060.png)

چجهارم حدالست _ دورباش از جدال و خصومت کردن در سخن با مردمان

~~و داوری کردن برهرسخنی که گویند و عیب سخن مردمان جستن که ازان بوحشت

~~جنگ خیزد و اگر نخیزد در وی دو معصیة در باشد . یکی ثنا گفتن بر خویش

~~بزیرکی و دانش و کمال عقل و نسبت کردن آن برادر دیگر بجهل و حماقت و

~~نادانی و این رنجانیدن باشد و رنج مسلمانان حرام است و هر که باوی داوری کنی

~~در سخن اگر سفیه بود ترا بر نجاند و اگر بردبار بود ترا دشمن گیرد (1) .

از برای این گفت سید عالم صلوات الله علیه که هر که از داوری در سخن دست بدارد،

~~اگر (2) داوری بباطل بود ویرا در ریاض بهشت خانه بناکنند واگربحق بود ویرا

~~در اعلی بهشت خانه بناکنند وگوش دار که باشد که شیطان گوید خاموش مباش و

~~حق بگوی و شیطان همیشه احمقانرا ببهانهآ خیر فرا شردارد. نباید که شیطان بر

~~تو خندد و بدانکه حق گفتن نیکوست لیکن با کسی فرا پذیرد و شرط آن باشد

~~بنصیحت ورفق گوید ونهفته گوید نه برملا . چه اگر بعنف گوئی و برملا، فضیحت

~~بود نه نصیحت و فسادآن بیش از صلاح بود .

پنحم برخود ثناگفتن - ثناگفتن برخویشتن بصلاح و نیکوخوئی وخواجگی

~~که من چنین و من چنان وخدای تعالی ازین نهی کرده است. قوله تعالی : فلاتزکوا

~~انفسکم . و یکی را از حکما پرسیدند که هیچ سخن راست بود که زشت بود، گفت

~~باشد، ثناء خویش اگرچه راست بود زشت بود. زنهارتا عادت نکنی ثناء بر خویشتن

~~کفتن که آن آب چشمت را (3) از چشم مردمان برد و حماقت و نادانی بدان آشکارا

~~شود و ms037 نزدیک خدای و نزدیک خلق نکوهیده (4) گردد واگر خواهی که بدانی

~~که دران هیچ زیادتی حشمت نیست بلک نقصان است، گوشدار (5) بیاران خویش

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0061.png)

~~که ایشان خویش را بالا دهند وثناگویند برخویشتن ، چگونه دردل تو حقیر و گران

~~گردند، درحال خاموش باشی ، چون غایب شود ویرا نکوهی (1). پس دیگران در

~~حق تو همچنین باشند. آنچه از دیگران ترا زشت آید تو مکن .

ششم لعنت کودن است - زبان از لعنت کردن نگاهدار . هیچ آفریده را

~~از مردم وجانور و طعام لعنت مکن و برهیچ آدمی حکم مکن که وی منافق است

~~و ملعون کیست . و بدانکه روز قیامت هیچکس را نپرسند چراکه ابلیس را لعنت

~~نکردی و زبان بلعنت وی مشغول نکردی تابکسی دیگر چه رسد و چون لعنت

~~کند پرسند که چرا لعنت کردی و چنانکه لعنت نشاید گفت نکوهیدن نیز نشاید که

~~آفریده را عیب کردن بی حرمتی بود در حق آفربدگار و رسول صلوات الله علیه هیچ

~~طعام را نگفتی که بدست لیکن اگربایستی بخوردی واگر نه دست بداشتی .

هفتم نفوین کردن - برهیچکس دعاء بد مکن اگرچه بر توظلم کند. لیکن

~~سروکاروی بخدای تعالی افکن و در خبراست که مظلوم دعاء بد میکند ظالم تا آنگاه

~~مکافات کند (2) و زیادتی ظالم بروی بماند در قیامت ، ویسرا ظالم بدان بکیرد .

~~یکی زبان در حجاج در از کرد(3)، یکی از بزرگان سلف گفت خدای تعالی انصاف حجاج

~~بستاند از کسی که ویرابزبان تعرض کند چنانکه انصاف مظلومان حجاج ازوی بستاند.

هشتم مزاح و تماخره (4) کردن - زبان ازان نگاهدار و بر هیچکس

~~مخند و برکس افسوس مکن آبروی کس ببرد و هیبت وی از دلهاء ببرد و کین ازو

~~دردلها بکارد و باهیچکس مزاح (5) مکن و اگرکسی با تو مزاح کند جواب مده و

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0062.png)

~~روی از اهل مزاح و بیهوده بگردان تا آنگاه که با حدیث دیگرشوند . اینست و

~~جمله آفتهای زبان ونرهی الابه تنها نشستن و زاویه ms038 (1) گرفتن که درمیان مردمان

~~زبان نگاهداشتن ممکن نباشد مگر چنانکه ابوبکر که سنگی در دهان نهاده بودی

~~پیوسته تا سخن نگوید مگر بضرورت و اشارت بزبان کردی و گفتی که این مردرا

~~کارها افکنده است . پس زبان سبب هلاکت است در دنیا و آخرت . از وی حدر

~~بایدکرد . اکنون آفت چشم و گوش و زبان گفتیم .

آفت معظیم شکم است که همه بلاهای ازوی خیزد. اماشکم نگاه بایدداشت (2)

~~از حرام و شبهت وجز حلال نباید خورد و از حلالاند که باید خوردنه چنانکه شکم پر

~~شودو پیش از سیری باید که دست از طعام بازگیری که چون معده سیر شوددل سیاه گردد (3)

~~و حفظ تباه گردد و اندامهای ازعبادت کردن گران شوند و شهوتها که لشکر شیطان است

~~قوی گردد و سیری (4) از طعام حلال کلید همه شرها است پس اگر از حرام بود چگونه

~~بود و طلب حلال فریضه است برهمه مسلمانان و عبادت باخورش حرام (5) چون بنائی باشد

~~بررفتن (6) چنین گفته اند بزرگان دین و گمان مبر که حلال نایافت است که چون بجامهآ

~~خلق و نان بی نانخورش (7) قناعت کنی، از حلال در نمانی . اما تحمل کردن و تنعم کردن که

~~از حلال بود دشوار بود و حلال بسیار است و برتونیست که باطنا کارها بشناسی لیکن هرچه

~~یقین دانی که حرام است ازان دورباش وهرچه دل گواهی دهد بحرامی او بسبب دلیلی

~~ونشانی که بحرامی آن دلیل کند ازان نیز دورباش و هرچه بر حرامی وینشان نباشد

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0063.png)

~~آن حلالاست . نشان چون مال بود که دردست سلطان بوداگردانی که از میرآث حلال

~~است یاازضیاع (1) حلال خود حلال روشن بود و اگر دانی که ازکسی بظلم بستده

~~است حرام روشن بودواگر ندانی که از کجاست و غالب مال حرام است از آن دورباش

~~که ظلم وی دلیل حرامی بظاهر اگرچه بیقین نیست وهمچنین مال نوحه گر (2) و

~~خمرفروش و کسی که کسب وی بیشتراز حرامست . چون ms039 ندانی مال بعینه از کجاست

~~بغالب فراگیر و ازان دورباش ومال دیگر مسلمانان همه حلال دان مگر آنکه دانی

~~که او از چه حرام است . روشن مال وقف بود که کسی بخلاف شرط واقف بستاند

~~چنانکه واقف صوفیان خورد وصوفی نباشد بصفة وسیرت لیکن بمرقع و سجاده

~~صوفی باشد و بس یا درمدرسه وقف طلبه (3) علم خورد ووی بطالب علمی مشغول

~~تباشد و هر که بروی معصیتی رود که اگر آشکارا شود گواهی وی بدان رد کنند هرچه

~~ازوقف صوفیان خورد حرام خورد که صوفی مردعدل بود که زیادت از عدالت دروی

~~خصال عدالت دیگر بود کم از عدالت نباشد و هر که خویشتن بصورت پارسایان فرانماید

~~تاویرابدان سبب چیزی بدهند وهرچه بستاند حرام بود و اگر در باطن وی چیزی بود

~~که اگردهنده بدانستی (4) ندادی وازین معنی گفت رسول الله صلی الله علیه و آله که

~~حلال ترچیزی که خورد آن بود که از کسب دست وی بود .

اما فرج را از حرام نگاه باید داشت ونتوانی تا آنگاه که چشم از نامحرم

~~نگاهداری و شکم از شبهه و بسیار خوردن نگاهداری که بسیارخوردن شهوت انگیزد

~~و شهوت اندیشه آورد و اندیشه فرانگریستن دارد . پس بیخ همهآ شهوتها بسیارخوردن

~~است خاصه ازشبهت .

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0064.png)

اما دست نگاهدارد (1) از آنکه کسی رابزنایا بحرامی دیگری یادرودیعتی

~~وامانتی خیانتی کنی و بقلم چیزی نویسی که بزبان نشاید گفتن زبهر (2) آنکه قلم

~~همچون زبانست بلک عظیم تر که نوشته بماندو گفته نماند .

اماپای نگاهدار از آنکه بخانهآ ظالمی روی یا از پس نامحرمی فراشوی یا

~~بهیچ کاری ناشایست فراشوی و بخانهآ سلطان ووزیر وعالمی ظالم شدن معصیة است الا

~~بضرورت که مصطفی صلی الله علیه و آله میگوید که هر که توانگری را تواضع کند برای

~~توانگری وی ، دوسوم (3) ازدین وی بشود . معلوم است که چون توانگرظالم باشد

~~بترباشد . اینست نگاهداشت اندامها .

فصل - در جمله بدانکه حرکت وسکون توباندامهاء تست . هیچ یک در ms040

~~معصیة بکار مدار (4) و پیوسته بطاعتها مشغول میباش . بدانکه اگر تقصیر کنی رنج

~~وو بال آن با توگردد . اگر در طاعت و شکر بکار برده باشی راحت و فایدهآ آن باتو آید و

~~خدای تعالی از عمل تو(5) واز توبی نیازاست وزنهارتا خویشتن راعشوه ندهی و گوئی

~~خدارحیم است و کریم گناهان بندگان بیامرزد و این سخن حق است و شیرین و لیکن

~~درزیرزهرقاتل است و گویندهآ این رالقب حماقتست ازحضرت نیوت که رسول صلیالله

~~علیه و آله و سلم گفته است که زیرک آنست که حساب خویش کند و کارچنان کند که

~~پس از مرگ ویرا سود دارد و احمق آن باشد که هرچه خواهد میکند و آنگاه

~~خدای تعالی حکم کند و آرزو میخواهد به آمرزش بدانکه خدای تعالی کریم [و]

~~رحیم است ، همچنان باشد که کسی خواهد فقیه شود وهیچ جهد نکند و به آموختن

~~علم مشغول نشود وگوید خدای تعالی کریم است ، باشد که مرابهمه علم بیناکند بی

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0065.png)

~~آموختن چنانکه دل بیعتر (1) کسی توانگری خواهد واز تجارت وحراثت (2) و

~~کسب کردن دست بدارد و بگوید که خدای کریم است ، باشد که بیرنج بمن نماید و

~~اگرتواین سخن را از کروهی بشنوی ایشانرا احمق دانی و برایشان خندی و اگرچه

~~از کرم وقدرت خدای تعالی میگویند وراست میگویند ، همچنین بزرگان دین بر

~~توخندند . چون آموزش و رحمة چشم داری بی] جهد و کردار (3) وخدای تعالی

~~میگوید وان لیس لیس للانسان الاما سعی . هیچ کس ندرود مگر آنچه بکارد و

~~میگوید ان الابرارلفی نعیم وان الفجارلفی جحیم . نیکوکاران در بهشت آیند (4)

~~و بدکاران دردوزخ وچون بجهد (5) خویش دست نمیداری درطلب سیم ، درطلم علم

~~ودرطلب سعادت آخرت نیزدست بمدار ، زادبرگیر که سفررا دوعقبه تنکست و

~~غره مشووخویشتن راعشوه مده که چون پشیمان شوی سودت ندارد ومعنی کرم و

~~رحمت خدای تعالی آنست که مملکت آخرت وسعادت ابدبدهد (6) برنج که روز

~~چنداند ک بکشی پس آن کن که ms041 بزرگان و عاقلان کرده اند که راه احتیاط و حزم (7)

~~پیش گرفتندنه چنانکه ابلهان غافل که غره شدند و خویشتن را عشوه کردند تاهلاک

~~شدند و کاشکی هر که نمازوروزه و صدقه و جهد و تقوی بجای آورد بااین همه نجات

~~یابد که این همه بجای آورده خطرهای راه است چنانکه معلوم است که هر که نکارد

~~ندرود . کاشکی آنکه زمین نرم کند و آب دهد و تخم بپراکند (8) بر برگیردی که

~~بازاین همه خطرها وعقبهای بسیاردرراه است . کار آخرت نیز همچنین میدان .

بیدا کردن معصیة دل - بدانکه اندامها رااز معصیة کردن چنانکه گفتیم

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0066.png)

~~نگاه نقوانی داشت تاپیشتردل از نجاست و پلیدی صفات نکوهیده پاگ کنی که اصل دل

~~است و امیر تن ویست . اگر وی پاک وشایسته بود ، اندامها جزپاکی وشایستگی

~~نرودواگر دل پلید بود و بصفات ناپسندیده آلوده بود ازوی جزپلیدی نه تراود (1) که

~~از کوزه آن بیرون آیدکه دروی بود وصفات نکوهیده سیاراست . چون شره طعام و

~~شره نکاح و شره سخن بیهوده و غیبت ومانند آن . اگراز این همه پاک شده باشد سه

~~صفت است که بیشتر بارسایان خلاص نیابند وتا دل از آن پاک نکنند پارسای اصل

~~ندارد وآن حسداست وریا وعجب ، ورسول صلی الله علیه وسلم گفته است سه چیز

~~هلاک کننده است. بخیلی چنانکه قوت دارد که حکم وی بر بخیلی روان بود و هوای

~~دل که بنده از پی آن فراشود و عجب یعنی پندار نیکوبخویشتن . اما حسد شاخی

~~است از بخیلی که بخیلی آن بود که آنچه در دست ویست از دیگران دریغ دارد

~~پس آنکه نعمتی که خزانهآ خدایست تبارک و تعالی از بندگان دریغدارد، بخیلی (2)

~~عظیم تر وزشتتر ، وحسود آن بود که ویرادشوار بود که خدای تعالی ازخزانهآ قدرت

~~خود بنده را نعمتی دهد چون مال ویاعلم یاجاه یاقبول دردل خلق یا چیزی دیگریا

~~خواهان آن باشد که آن نعمت را بر آن بنده زوال آید اگرچه ms042 بوی نخواهدرسید و

~~بنده راچنان خورد که آتش هیزم را و حسود آنست که همیشه در عذاب بود و کس

~~بروی رحمت نکند که دنیاهر گزخالی نباشد از دوستان و آشنایان وی که خدایرا بر

~~ایشان نعمتی باشد بمال یاجاه یاعلم وورع ووی پیوسته در اندوه وعذاب باشد وعذاب

~~آخرت عظیم تر بلکه بنده نرهد تا آنگاه که خلق را همان خواهد که خویشتن راو با

~~همه مسلمانان انباز باشد در شادی و اندوه ایشان که مسلمانان همچون بنااندیکدیگر

~~رانگاه میدارند و چون یکتن رااند ک اندامی دردمند شودهمه تن آ گاهی یابد ،

~~چون دل خویش بدین صفةنیابی ، فرض عین تو آنست وراه دین که این صفة حاصل

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0067.png)

~~کنی ودل ازپلیدی پاک کنی .

اما ریا شرک نهانی است که بیشتر خلق آنرا نشناسد از پوشیدگی و معنی

~~ریا آن بود که خواهی ترا بسبب طاعت و علم وزهد منزلتی باشد دردل مردمان وجاهی

~~وقبولی ودوستی جاه چون غالب شدبدان جایرسد که بیارسائی جای طلب کند و

~~بیشتر خلق اگرانصاف دهند دانند که بیشتر کارهای که میکنند ازعلم وعبادت (1) ،

~~برای روی و ریاء (2) مردمان میکنند و نشان این ریا آن باشد که چون عبادتی

~~کند بگوید که من چنین کردم . اگر نگوید چون مردمان بشنوند شاد گردد و اگر

~~شادنشود این سخن عزیز بود .

پس اگر چنان بود که درحق وی تقصیری کنند و حرمت وی نگاه ندارند و با

~~وی در معاملت مسامحة نکنند ، ویرابرپای نخیزند وجای اگر بوی ندهند درخاطر

~~خود خشم بیند و اگرخشم نه بیند تعجبی بیند (3) ، اگردرسراین عبادت نکرده بودی

~~تعجب نکردی . پس گوئی منتی از عبادت برمردمان نهاده است و آنرا جزاء میجوید

~~و این اخلاص باطل کنند که اگر[از] دیگری جزاء (4) عمل خویش چشم دارد و این

~~ازان ریا باشد که در خبراست که رسول الله صلی الله علیه و سلم و آله فرمود اخفی من

~~دبیب النمل که پوشیدهتراست از آوازپای ms043 مور که بشب تاریک بود .

اما عجب وکبر از جمله بیماریهاای دلست و بیماری عظیمست و دشوار

~~علاج ومعنی وی آنست که ویرا دردل وی قد رسخت بودو بچشم بزرگ داشت بخویش

~~نگرد ، بچشم خردبدیگران نگرد وچون این صفة در باطن بجنبد ثمرهآ وی برزبان

~~آن بود که گوید من چنین و من چنانم و بر خویشتن ثنامیکند یادوست دارد که بروی

~~ثنامیکنند (5) چنانکه ابلیس گفت انا خیرمنه . من از آدم بهترم وثمرهآ وی آن

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0068.png)

~~بود که در مجمعی شود پیشگاه جوید و درراه که روددر پیش دیگران رود و اگر کسی وی

~~راپند دهد یابروی عیبی کند بحق ننگ دارد که قبول کند و اگروی کسی راپند دهد

~~بعنف بزرگ خویشی گوید و هر که اعتقاد کرد بقطع که وی از کسی دیگر بهتر است

~~وی متکبراست بلکه باید که بداند که بهتری آنست که نزدیک خدای تعالی بهتراست

~~و این در آخرت پیدا آید بلکه باید که هرکرا بینی ویرا بهتردانی اگر کودکی را

~~بینی گوئی که ویهر گز معصیتی نکردهاست و من کرده ام بی شک وی از من بهتراست .

~~اگر بزرگتری رابینی گوئی که وی خدای تعالی رابیش ازمن عبادتها کردهاست ، من

~~چون وی نباشم و اگرعالمی را بینی گوئی که وی چیزها داند که من ندانم وی بهترواگر

~~جاهلی را بینی گوئی که وی معصة خدای تعالی بجهل کرده است و من بعلم عقوبت

~~من بسبب علم عظیم ترباشد و اگر کافری را بینی گوئی ندانم که خاتمه چون خواهد بود .

~~بسیاراز مسلمانان بچشم حقارت بعمرابن الخطاب نگریستند دران وقت که مسلمان

~~نبود و ندانستند که کار عمر بکجا خواهد رسید آخر . یس این کبرازدل توبیرون

~~نشودتا آنگاه که بحقیقت ندانی که کارخاتمت دارد و آن غیبت باشد آنرا بهتر میدانند

~~خاتمه بدتر باشد و آنرابد ترمیدانند درجهآ اولیاءویراروزی کند. پس چون بیم خاتمت

~~و نفس باز پسین بردل غالب شود هیچ عجب ms044 و تکبر نماند و اخبار درحسد و کبروریا

~~بسیاراست و ترا از آن جمله یک خبر کفایتست که عبدالله مبارک روایة کند از کسی که

~~وی از معان جبل درخواست تا ویرا حدیثی روایة کند که از رسول صلی الله علیه و آله

~~و سلم شنیده باشد . معاذ بگریست گریستن که حاضران پنداشتند (1) که مگرخاموش

~~نخواهد شد .

پس گفت شنیدم که ازرسول صلی الله علیه و آله که مراگفت یامعاذ تراچیزی

~~بیاموزم که اگرنگاهداری تراسود دارد و اگرضایع کنی تراحجت و عذرنزد خدای

~~تعالی بریده شود . یامعاذ خدایرا عزوجل هفت فرشتهاند که ایشانرا بیافریده است

~~پیش از آفربدن آسمانها وهریک را بدربانی آسمانی دیگر موکل کرده چون کرام

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0069.png)

~~الکاتبین که ایشان رقیبند برعمل بندگان . عمل بنده که از بامداد تاشبانگاه کرده

~~شود به آسمان برند و نوری از وی میتابد . چون به آسمان اول رسند بر کردار آن

~~بنده ثنای بسیار گویند . آن فرشته که دربان آسمان اولست گویداین عمل برروی

~~وی باز زنند که (1) که من فرشته غیبتم . مرا خدای تعالی فرمود که عمل کسی که

~~مردمانرا غیبت کرده باشد مگذار که از توبر گذرد و پس گروه دیگر از کرام الکاتبین

~~عمل بندهآ دیگر میبرند که غیبت نکرده باشد تابه آسمان دویم . پس آن فرشته که

~~موکل است بآسمان دویم گوید که این عمل بر روی وی باز زنند که مراد وی ازین

~~عمل غرض دنیابود . مرافرمودهاند که عمل ویرا راه ندهم که درمیان مردمان فخر

~~آوردی (2) . پس عمل بندهآ دیگر که نوری می تابد از صدقه وروزه و نماز بآسمان

~~سیوم برند . فرشته آسمان سیم گوید بایستید، این عمل برروی وی باز زنید که من

~~فرشتهآ تکبرم ووی درمجلسها تنها (3) بجامها تکبرکردی . مرا دستوری نیست که

~~عمل ویرا راه دهم . پس عمل بندهآ دیگرگروهی دیگرهم چون ستارهآ درفشان (4)

~~از تسبیح ونماز وحج وعمره به آسمان چهارم برند . آن فرشته گوید بایستید واین

~~عمل بروی وقفا ms045 [ء] وی باز زنید که من فرشتهآ عجبم نگذارم که عمل وی ازمن در

~~گذرد که وی هیچ کاری نکردی که عجب درمیان نبودی . پس عمل بندهآ دیگر به-

~~آسمان پنجم برندهم چون عروسی که اورا جلوه کننداز نیکوئی ، فرشتگان میبرند.

~~فرشتهآ آسمان پنجم گوید که این عمل بروی وی باززنید و برگردن وی نهید که من

~~فرشتهآ حسدم ووی حسد کردی کسی را که علم آموختی یاعمل کردی . چون عملوی

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0070.png)

~~زبان درایشان زدی ، من عمل ویراراه ندهم که ازمن در کذرد . پس عمل بندهآ دیکر

~~بر آسمان ششم برند که دروی نماز و روزه وحج وعمره بود . آن فرشته گوید که این

~~عمل بروی وی باززنید (1) که وی بر هیچکس که ویرابالائی ورنجی رسیدی رحمت

~~نکردی لیکن شادکامی کردی ومن فرشتهآ رحمتم نگذارم که عمل [وی] (2) از

~~من در گذرد وپس عمل بندهآ دیگر می برند بآسمان هفتم رسند . آن نمازوروزه و

~~زکوة وجهاد چنانکه بانگ آن در افتاده باشد و روشنائی آن چون روشنائی آفتاب

~~بود وسه هزار فرشته در متابعت آن می روند . فرشتهآ آسمان هفتم گوید که این عمل

~~برروی وی باززنید وقفل بردل وی زنید که من بازدارم ازخداوند خویش همه عملی

~~که خالص برای وی نباشد ووی بعمل خویش خدایرا نخواسته است لیکن بدین

~~بزرگی خویش خواسته است (3) درمیان خلقها و بانگ و آوازه خواسته است (4)

~~درشهرها . مرافرمودهاست خداوند که عمل ویراراه ندهم وهر عمل که خالص خدایرا

~~نباشد آن ریابود وخدای تعالی عمل مرائی نپذیرد . پس عمل بنده دیگری می برند

~~تا از آسمان هفتم در گذرد از نمازوروزه وزکوة وحج و عمره و خلق نیکووذکر خدای

~~وهمه ملائکهآ آسمان بموافقت بایشان میروند تا همه حجابها بردارند و بخدای

~~تعالی رسانند وهمه گواهی میدهند که این عمل خالص است . خدای تعالی گوید شما

~~رقیب و نگهبانان گردانیده ومن مطلع بردل ویم . این عمل برای من [نیست(5)

~~بروی بادا لعنت من . پس فرشتگان ms046 گویند لعنت ماولعنت توولعنت آسمانها وهر که

~~در آسمانهاست بروی لعنت کند . پس معاذ گفت رضی الله عنه که من گفتم یا رسول الله

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0071.png)

~~تورسول خدا] ومن معاذ (1) . یعنی این توانم کردن (2) . گفت یا معاذ بمن اقتدا

~~کن اگرچه عمرتوکوتا هست . یا معاذ زبان نگاهدار از برای برادران خویش واز

~~خوانندگان قرآن و گناه خود بردیگران حواله مکن و بزرگ خویشتنی مکن با

~~مردمان و نکوهیدن ایشان، برخود ثنامکن وخویشتن را ازیشان برترمدار و کار دنا

~~مسان آخرت نفکن و درنشستن تکبر مکن چنانکه از بدخوئی تو حذر کنند و درپیش

~~کسی با دیگری رازمگوی و پوستین مردمان مدر که آنگاه سگان دوزخ ترا بدرند

~~روز قیامت . قال الله تعالی والناشطات نشطا . دانی که آن چیست؟ معاذ گفت آن

~~چیست یا رسول الله . گفت سگانند در دوزخ که پوست و گوشت از استخوان بازکنند .

~~معاذ گفت یا رسول الله ازین خصلتها که رهائی یابد؟ رسول صلی الله علیه و آله گفت یامعان

~~این آسانست برهر که خدای تعالی آسان کند (3). آنگاه روایة کنند که هیچکس

~~از معاذ مشغول ترنبودی بقرآن خواندن ازبیم این حدیث .

فصل - بدانکه این صفات که درین حدیثست (4) از عجب وریا و تکبر وحسد

~~وغیبت وغیرآن ، برهیچکس غالب تراز آن نیست که بر کسی که وی پارسائی کند یا

~~علم آموزد از برای (5) جاه وقبول عالمیان . پس فریضه ترین برعلما و پارسایان

~~آنست که بطهارت دل مشغول باشند تا باطن ار پلید یها پاک کنند و این صفات همه شاخهای

~~یک اصلاست و آن دوستی دنیاست وازاین گفت رسول صل الله علیه و سلم که دوستی

~~دنیا سر همه خطاست . آفت دنیا این است و بازگشت دنیا بآخرت و بااین که دنیا کشت

~~زار آخرتست که زاد آخرت ازدنیا برتوان گرفت ، لیکن هر که ازدنیا بقدر حاجت

~~قناعت کند تازاد آخرت بر گیرد . دنیاکشت زار آخرت ویاست و هر که از دنیا تنعم

~~جوید هلاکتگاه ms047 وی است . والله اعلم .

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0072.png)

فصل - این مقدار که گفته آمد ازعلم تقوی ، اول زاد آخرت تست و بدایة

~~هدایتست (1) ، خویشتن را درین بیازمای آنگاه آنچه در کتاب کیمیای سعادتست در

~~کتاب احیاء (2) علوم الدین حاصل کن تاسروباطن تقوی بشناسی . چون باطن بتقوی

~~آبادان کردی و از صفات ناپسندیده پاکی کردی امیددار که حجاب بر خیزد میان دل

~~توومیان ملکوت آسمان و حضرت الهیة ترا آشکارا شدن گیرد تا رازهای ملکوت ترا

~~آشکار اشدن گیرد و علمهاء بردل تو گشاده گردد که این علمهای رسمی دران حقیر و

~~مختصر نماید . پس اگر چنانست که حقیقت کارهای ازعلماء رسمی جوئی وبقال و-.

~~قیل وجدال (3) مشغول شوی ، چشم سرتو از حقیقت کار دینی نابینا شود و ظلمت

~~دنیا بر توغالب گردد . آنگاه آنچه از دنیا میجوئی ترا مسلم نشود و آخرت از تو

~~فوت شود (4) ، خسرالدنیا و آلاخرت بمانی . هر که بدین دنیا جوید ازهردو بیفتد

~~وهر که [از] دنیا برای [دین دست بدارد (5) هردوبوی دهند . اینست بدایة راه

~~(6) وزاد آخرة در معاملتی که ترا باحقتعالی است . اکنون صحبت باخلق بگوئیم.

پیدا کردن آداب صحبت با خالق و مخلوق (7)- بدانکه آداب صحبت

~~بایارانی (8) که ملازم تواند آموختن مهم است و آنکه همیشه باتست در سفر وحضر

~~وخواب و بیداری ومردگی وزندگی، خداوند و آفرید گارتست . هرگه ویرا یادکنی

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0073.png)

~~وی باتست که گفته است اناجلیس من ذکرنی . من همنشین کسیام که مرایاد کند و

~~هرگه دل تو شکسته شود بسبب تقصیرتو درحق وی ، اونزد تست که گفت انا عند

~~المنکسرة قلوبهم[ من اجلی] (1) . اگرویرا شناختی(2) چنانکه حق شناختن است

~~جزوی هیچ یار وهمراه نداشتی وپشت به) همه خلق گذاشتی . اگر درهمه اوقات

~~نتوانی که با وی باشی ، جهدکن تا درشب وروزیکساعت بخلوت باوی بنشینی و باوی

~~مناجات کنی وباید که آداب خلوت با خدای تعالی بشناسی و آداب خلوت با خدای

~~تعالی آنست که نیکوبنشینی چنانکه در تشهد نشستی وچشم ms048 درییش داری و بزبان

~~خاموش باشی و بدل با حق تعالی حاضرباشی و نگذاری که هیچ چیز جزوی دردل تو

~~گذارد واندامها ساکن داری وملازم فرمان باشی بهمه اوقات . هرچه پیش آید بدل

~~بر تقدیر وی اعراض نکنی . بقضای وی راضی باشی وحق درهمه کارها فراییش

~~داری واز خلق امیدببری وتکیه برفضل وی کنی و توکل بروی کنی . بدانکه هرچه

~~در حق تو تقدیر کند خیر تودران باشد و همیشه ازشومی تقصیر خود وازهیبت جلال وی

~~شکسته وکوفته باشی . آن احوال باید که پیوسته ملازم تو باشد درظاهر و باطن که

~~این آداب صحبت است با آنکه همیشه باتست و هیچ از توجدا نیست و دیگران باشند

~~که از توجدا شوند .

آداب علم (3) - اگر از اهل علم باشد آنست که فراخ حوصله و بردبار

~~باشد(4) و نیکوخوی ونشست و خاست وی باوقار و حرمت و آهستگی بود. پیوسته سردر

~~پیش افکنده باشد نه برسبیل هیبت وحرمت . برهیچ کس ازخلق تکبرنکنند مگر

~~برظالمان تا ایشانرا در چشمها خوار کند و در مجامع صدر نجوید که آن از تکبر بود و

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0074.png)

~~هزل بازی (1) باوی عادت نکنند که هیبت وی ازدلها بشود و باشاگردان رفق و کسی را که

~~ازوی سوالی بکند زجر نکند و اگر در سوال وی خللی باشد آن خلل را باصلاح آوردو

~~باوی خشم نکند و اگر چیزی نداند ننگ ندارداز آنکه گوید ندانم و اگر کسیکه خطائی

~~باوی دهدبحجت قبول کند و عیب نداردو از گفت خویش بازگردد و شاگر در امنع کند از

~~علمی که اورا زیان دارد. اول ویرا بعلم سود مند مشغول کند که آن فرض عین است نه فرض

~~کفایة وفرض عین تقوی است که ظاهر و باطن ویرا از ناشایست پاک بکند و بفرمانهای

~~آراسته بکند و ویرا از دنیا بآخرت خواند و از حرص باز خواند (2) و باید که هر چد فرمانها

~~فرمایدبدان کار کند که گفتار بی کردار اثر ms049 نکند و اگر کسی متعلم باشد، آداب متعلم باستاد

~~آن بود که سلام ابتداکند و در پیش وی سخن کمتر گوید و سخن نگوید و مسئله نپرسد(3)

~~تااول دستوری نخواهد و چون جواب دهد اعتراض نکند و نگوید (4) که فلان

~~کس خلاف این گفته است و نگوید که خلاف این صواب تراست و درپیش اوبا هیچ-

~~کس راز نگوید و چشم در پیش دارد و اگر سخن میگوید چشم بر وی میدارد و از

~~هر جانب ننگرد لیکن بحرمت بنشیند چنانکه در نماز ننشیند و چون استاد تر املال

~~گرفت ، پرسیدن (5) وخواندن در تالی کند وچون برپای خاست سخن قطع کند و

~~باوی بهم بریای خیزد و در راه سوال نکند تا بخانه رسد و اگرازوی چیزی بیند که

~~ویرا نیکونیاید ، اعتقادبد نکند و بداند که وی بهترداند و آنرا نزدیکوی وجهی

~~باشد که علم شاگرد بدان نرسد و از قصهآ خضروموسی صلوات الله علیهما (6) یادکند که

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0075.png)

~~سوراخ کردن کشتی موسی را (1) علیه السلام منکر نمود و لیکن از آنجاکه علم خضر

~~بود منکرنبود . پس هرچه از بزرگان بیند باید که هم چنان دانند و اگر کسی را پدر

~~ومادر بود، آداب فرزند باپدرومادر آنست که هرچه (2) گویند نیکوبشنود و بایشان

~~بهم برپای خیزد ودرپیش ایشان نرود وهرچه فرمایند که معصیت نباشد بجا اورد و

~~آواز [بر] ایشان بلندترندارد (3) وچون آواز دهند بزودلبیک گوید و در خشنودی

~~ایشان حریص باشد وخویشتن در پیش ایشان افکنده دارد ویادکند که اسیری بود

~~در گهواره که ایشان بنازش پرورده اند و شبهای بیداری بردند تا اورابدین روز رسانیدند

~~و برایشان منت نه نهند (4) بمراعاتی که کند وتیز(5) روی بایشان ننگرد و پیشانی

~~فراهم نکشد وبیدستوری ایشان سفر نکند .

فصل - بدانکه مردمان که بیرون این قوماند درحق توسه گروهاند . دوستان

~~و آشنایان وکسی که نه آشنابود ونه دوست وازعامه مردمان باشد . آداب صحبت با

~~مردمان مجهول پرا کنده است که در حدیث ایشان ms050 خویشتن در نیفکنی و آنچه درزیان

~~ایشان دودگوش نداری و حکایت نکنی و خویشتن از سخنهای ناهموارایشان غافل

~~سازی و جهد کنی تا بدیشان محتاج نشوی و ایشانرا کم به بینی (6) واگراز ایشان

~~ناشایستی بینییا شنوی نصیحت کنی یالطف اگرامید قبول بینی .

آداب برادران ودوستان- باید که باکسی برادری ودوستی نکنی تاشرط

~~دوستی دروی نه بینی. بامردم بد دوستی نباید گرفت که رسول صلی الله علیه و سلم

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0076.png)

~~میفرماید که هر کس بردین (1) دوست خویشتناند . گوش داری تا دوستی با که

~~میکنی که چون دوستی خواهی گرفت باید که دروی پنج خصلت موجود باشد . اول

~~که عقل . درصحبت احمق هیچ خیرنبود (2) وعاقبت وحشت وقطعیت بودونیکوتر

~~احوال احمق آن بود که خواهد که نیکوئی بتورساند، کاری کند که ترا زیان دارد ووی

~~نداند . بلکه گفتهاند که دشمن عاقل بهازدوست احمق . نظم

دوستی با مردم دانا نکوست %~% دشمن دانابه از نادان دوست

دشمن دانا نیازارد ترا %~% پس بیازارد ترا نادان دوست

دوم باید که نیکوخوی باشد و با بدخوصحبت دشوار بود و یسر نشود و بدخوئی

~~آن بود که دروقت حرص وغضب (3) باخویشتن برنیاید وچون گفتهاند که صحبت با

~~کسی دارد که بوقت نشستن آسایش توبود ، بوقت کار افتادن شحنهآ تو بود وبوقت

~~حاجت خزانهآ توبود . صحبت باکسی کن که اگردست فراکاری کنی یاوری کند واگر

~~از تو نیکوئی بیند بردل نویسد واگرزشتی بیند بپوشاند وصحبت باکسی کن که اگر

~~سخن گوئی ترا راست گوی دارد و اگرکاری پیش آمدترا امین خود خواند و اگر

~~رنجی پیش آید خویشتن راسپر توسازد واگرراحتی ، پیش توایثار کند وعلی مرتضی

~~رضی الله عنه میگوید برادر حقیقی آن بودکه درهمه کار های با توبود ، رنج

~~خویش از برای منفعت (4) تواختیار کند واگرتراکاری افتد باک ندارد (5) وکار

~~خویش بشولیده (6) کندتا کارتوراست شود . سیوم خصلت صلاح است . باهیچ مفسد

~~وفاسق دوستی نباید گرفت که هر که ازخدای تعالی نترسد ازوی ایمن نتوان بود که

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0077.png)

~~چون ms051 عرض وی بگردد وی نیز بگردد(1) و هر که از خدای تعالی بترسد به هیچ (2) کبیره

~~اصرارنکند . بل دیدن معصیت زنگار بوداگر چه بدل انکارکند وچون معصت بسیار

~~بینی دل زنگ معصیت فراگیرد و کردن آن معصیت برتو آسان شود واز این سبب

~~است که [غیبت2 (3) بردل پارسایان آسان تر است ] از جامهآ دیباو انگشترین زرین

~~پوشیدن [با آنکه غیبت] عظیم تراست . (4) لیکن از بس که شنیده اندو بدیده اند که

~~صحبت آسان شده است . چهارم آنکه بردنیا حریص نباشد که صحبت باکسی که دنیا

~~دوست بود زهرقاتل است هر که بازاهدان نشیند دنیابردل وی سردشود وچون بااهل

~~دنیانشیند دنیا دردل وی شیرین بود و طبع آدمی مانندگی جستن است بادیگران که

~~گفتهاند دوخررا بریک آخربندی اگرهم رنگ نشوند همخوی شوند (5) وطبع و

~~خوی ازیار بیارهم چنان شود که پیش آتش طری (6) که بآتش نزدیک شود .

فصل - این جمله خصلتها دریک تن کمتر جمع شود و اگراین همه شرط کنی هیچ

~~دوست نیابی مگرزندگانی تنهاکنی ، باهر کسی دوستی بقدرخصلت کنی و دوست

~~سه است. یکی دوست آخرة. باید که در وهیچ خصال نگاه نداری مگردردین وورع(7)

~~و یکی برای دنیا . دروی خلق نیکو نگاه باید داشت وسیم برای انس وروزگاری

~~گذاشتن. باوی بادل نیکونداری (8) و آن نگاه باید داشتن که از شر وی سلامت یابی و

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0078.png)

~~گفتهاند مردم سه است . بکی همجوغذاست که ازوی چاره نیست ویکی همچودارو

~~است که گاه گاه بوی حاجت افتد ویکی همچوعلت است که بهیچ کارنیاید . لیکن

~~چون کارافتاد باوی صبر باید کردن و مداراتافرار کند ازو(1) وصحبت وی نیز از فایده

~~خالی نیست مرد عاقل را. هر چه بد می بیند ازوی خودازان حذر کند که نیک بخت آن

~~بود که پند از دیگران گیرد و مؤمن آئینه مومن بود . یعنی نیک و بدخویش از دیگران

~~بداند وعیسی راصلوات الله علیه گفتند (2) تراادب که آموخت ؟ گفت هیچ کس لیکن

~~هرچه مرابد نمود ms052 از دیگران ازان دور بودم بحقیقت که مردمان چیزی که از دیگران

~~بد دانند دست بدارند ، آداب ایشان تمامتر باشد والسلام .

پیداکردن حق صحبت خلق - بدانکه [چون (3) با کسی صحبت افتاد

~~بدان سبب (4) حقوق واجب شد رسول صلی الله علیه و سلم میگوید مثل دودوست همچو

~~مثل دودست است که یکدیگر را میشویند ورسول صلی الله علیه وسلم در بیشه شد و

~~مسواک بازکرد (5) . یکی راست ویکی کج . یکی ازصحابه باوی بود وراست بوی

~~داد و کج خویشتن باز گرفت . آن یار گفت یارسول الله صلی الله علیه و سلم این راست

~~بتواولی تربود که بهتربود . رسول صلی الله علیه و سلم گفت هیچکس یکساعت باکسی

~~صحبت نکند (6) الاکه ویرا سوال کنند ازحق آن صحبت که بجا آورد یا ضایع کرد

~~ورسول صلی الله علیه و آله [گفت ](7) که هیچ دوتن بایکدیگر صحبت نکنند که

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0079.png)

~~نه دوستترین (1) ایشان نزدخدای تعالی رفیق ترین ایشان بود بیارخویش (2). پس

~~آداب صحبت بباید آموخت و اول ادب آنست که مال خویش از دوست و برادرخویش

~~دریغ نداری . چون دوست را بمعاونتی ومددی حاجت افتد معاونت ومدد بکنی بی

~~آنکه ویرا بزبان فرا باید خواست (3) وباید که رازوی نگاه داری و باهیچکس

~~نگوئی وعیب وی بپوشانی وهر چه درحق ویشنوی اززشتی باو نگوئی تاازین رنجور

~~نشود و هرچه از نیکی شنوی بگوئی تاشاد شود وچون سخن گوید بهمه دل فراشنوی

~~و گوش داری و برسخن وی عیب نجوئی واعتراض نکنی وچون بخوانی بنام نیکوتر

~~بخوانی و بدان خطاب خوانی که وی دوست تردارد و آنچه از خصال نیکوی تربود

~~دروی بروی ثنا گوئی وچون از وی نیکوئی بینی شکرگوئی و بیگاروی بکشی و

~~کین وی ازدیگران بخواهی در غیبت وی چون کسی سخن وی گوید هم چنانکه

~~بیگارخویش کشی وچون بنصیحت حاجت آید بتعریض و لطف سخن گوئی واگراز

~~وی خطائی وتقصیری باشد ، نادیده وناشنیده (4) [بگیری] ، عتاب نکنی . لیکن

~~عفوکنی ودر نماز ویرا ms053 دعاء خیرکنی درحیوة وی وچون بمیرد اهل او را نیکوداری

~~وتانوانی هیچ بار خویش بروی ننهی وهمه بارهای وی بکشی و بشادی وی شادباشی

~~واظهار کنی و باندوه (5) وی اندوهگین باشی وچون فراوی میرسی بسلام ابتداه کنی

~~و[در نشستن] (6) ویرا تقدیم کنی وجای نیکوتر تسلیم کنی و چون برخیزد با وی

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0080.png)

~~برپای خیزی ودرپی وی روی وخویشتن در میان حدیث وی در نیفکنی ودر جمله

~~زندگانی باوی چنان کنی که خواهی (1) که دیگران باتو (2) زندگانی کنند (3) و

~~هر که برادر ودوست خویش را نه آن پسندد که خویشتن را ، آن دوستی وی نفاق

~~بود ودرمیان دنیا وآخرت بروی وبال باشد . اینست ادب بادوستان وبرادران . اما

~~آشنایان دوست نماکه هر که دوست بود خیرتو خواهد وهر که ترا نداند با توکاری

~~ندارد . اما رنج از ایشان آن باشد که برزبان دوستی نمایند و بدل مخالف باشند .

~~لیکن چون بایشان مبتلا شدی در محله یادرمسجدی یادرمدرسه یا دربازار ، ادب

~~زندگانی آن باشد که هیچکس را بچشم خواری ننگری (4) که باشد که با خدای

~~تعالی اوراقرب باشدونزد خدای تعالی از توبهترباشد . بزرگی گفته است (5) خدای

~~تعالی سه چیز درسه چیز پنهان کرده است . سخط خویش در معصیتهای پنهان کرده

~~است . پس هیچ صغیره راخردمدار که باشد سخط خدای تعالی در آن باشد وخشنودی

~~خدای درطاعتها پنهان کرده است . هیچ طاعت را خردمدار ، باشد که رضای اودران

~~باشد ودوست خود را در بندگان خود پنهان کرده است . هیچ بندهآ ویرا حقیر مدار که

~~باشد که وی از اولیاء باشد و توندانی و این سه قاعدهاست ، سه اصل بزرگاست . همیشه

~~درپیش دل باید داشت وهیچ کس را بسبب دنیابزرگ نباید داشت که دنیانزد خدای

~~تعالی بس حقیراست (6) . هر که ویرابزرگ داردحقیر باشد ودین خویش رافدای

~~دنیا [ی] خلق مکن که هیچکس احمق تراز ان نبود که (7) آخرت خویش بدنیا[ی]

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0081.png)

~~دیگری بفروشد و باز آنکه خشم (1) خدای تعالی ویرا حاصل آید در ms054 چشم

~~مردمان نیز حقیر باشد وازان طمع که کرده باشد محروم ماند که هر که برای خشنودی

~~خلق خشم خدای اختیار کند خدای تعالی نیز بر وی خلق را خشم گین گرداند

~~و هرکه برای رضای خدای تعالی ازخشم خلق باک ندارد (2) خدای تعالی بروی

~~خشنود باشد وخلق را از وی خشنود کند و اگر کسی باتودشمنی کندباوی بخصومت

~~مشغول مشو که عمر تودر آن باشد ورنج خصمی در از شودودین درمیانه تباه شودوغره

~~مشو بدوستی ظاهری که فرانمایند وثنای که بزبان گویند که همه بی اصل بود . اگر

~~حقیقت آن طلب کنی ازصد یکی نیابی وطمع مدار که درسر باتو همچنان باشد که

~~آشکارا. پس عجب مدار که در غیبت زبان بتودراز کنند که اگر توانصاف دهی خویشتن

~~را نیز درحق دیگران همچنان بینی بلک سخن تودرپیش دوست وخویشاوند بلک

~~در پیش پدر ومادر نه چنان بود که درغیبتایشان وطمع ازمال وجاه ومعاونت حق بریده

~~دارد که ثمرهآ طمع جز رنج نباشد وطامع خوارحقیر باشد وهر که طمع ازخلق برید

~~در چشم ایشان عزیز بود و نزدیک خدای تعالی پسندیده بود . هر که حاجت تورواکند

~~شکر کن واگر تقصیر کند شکایت مکن وعذروی در خویشتن بخواه چون منافق

~~مباش که عیب جوی بود و هیچکس را نصحت مکن تا آنگاه که اثر قبول دروی بینی که

~~اگرنه چنان بودنصیحت نشنود دشمن توشود و اگردر مسئله (3) خطاکند ودران که

~~از تو فایدهآ نخواهند گرفت میاموز که از تو فایدهآ نگیرند و بدشمنی برخیزند .

~~مگر چیزی که بمعصیت تعلق دارد و ایشان نمیدانند . آنگاه بلطف با ایشان

~~بکوی که این نشاید و چون از خلق آسوده باشی شکر کن خدای تعالی را عز و

~~جل که ایشان را مسخر تو کرد و شرایشان از تودفع کرد و اگررنج بتورسد از ایشان

~~سروکار ایشان با خدای تعالی گذار و بمکافات مشغول مشو و نگوی که چرا حق من

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0082.png)

~~نشناختی ومرابزرگ ms055 نداشتی ومن چنین وچنینم در فضل و نسب که خویشتن ستودن

~~نشان حماقتست وهر احمق تربود خویشتن بیش ستاید وخود را بزرگتر بیند وحق

~~خویش برمردمان واجب ترشناسد و بدانکه خدای تعالی کس را برنجانیدن تو بدان

~~مسلط کند که تو گناه کردهآ که بدان مستوجب عقوبت باشی . آن رنج کفارت گناه تو

~~کند وتادرمیان مردمان باشی هرچه حق گویند بشنو و هرچه باطل گویند خود را

~~کرسان (1) و هرنیکوئی که از ایشان دانی زبان بدان گویان دار (2) وهربدی که

~~دانی زبان ازان گنگ دار که هر که چنین نکند درمیان خلق سلامت نیابد وسلامت

~~آن یابد که انصاف بدهد وانصاف بخواهد . یکی را از مشایخ مریدی پرسید که مرا

~~نشان دهازین مریدان تو بکستی که بصحبت را نشاید . گفت اگر کسی میجوئی که

~~تو بار کشد با روی همچنان این را نشانید (3) . یکی ازحکما وصیت کردهاست و

~~بیاموخته شاگرد خود را که چون صحبت کنی با دوست و دشمن ابرو گشاده دار و

~~مراعات کن نه چنان که خویشتن را خوارداری لیکن باوفاباش ، بی تکبر وفروتن باش

~~بی مذلت و درهمهآ کارها میانه باش نه چنانکه مبالغه کنی تا از حد بشود و نه چنانکه

~~تقصیر کنی تا بحد نرسد وچون راه روی روی بخویشتن فرومنگر و ازان سووازین سو

~~منگروهر جاکه جماعتی مردم بینی باایشان بایست (4) وچون بنشینی ساکن بنشین

~~و برسردوپای منشین و انگشتهای دست بهم نگذار و بامحاسن بازی مکن بد است و

~~بانگشتری همچنین و در پیش مردمان انگشت در بینی مکن ودندان خلال مکن و

~~آب دهان میند از و براندن مکس از خویش بسیاردست مجنبان و برروی مردمان اسا(5) بر

~~مکش وسخن آهسته گوی و بترتیب، نه بشولیده و پراکنده، سخن نیکو بشنو و تعجب باندازه

~~اظهار کن و دیگرباره باز گفتن سخن در مخواه و از سخنی که از اوخنده آید حذرکن

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0083.png)

~~وثنای خویش وفرزندان خویش مکن و بشعر و ms056 تصنیف که توکرده باشی و گفته باشی

~~فخر مکن وچون زنان خویشتن میارای وچون بندگان خویش خاک آلوده مدار و

~~هر حاجت که از کسی خواهی الحاح بسیار مکن وهیچکس را بر ظلم ومعصیت دلیر

~~مکن و مقدار مال خویش باهیچکس مگوی و نه نیز بااهل و فرزند که اگراندک بود در

~~چشم ایشان حقیر شوی واگر بسیار بود هرگز (1) به (2) خشنودی ایشان نرسی وبا

~~ایشان بهشت (3) زندگانی کن بیعنف ، ورفق گوئی [ بدون] ضعف ومذلت (4) وبا

~~بنده وشاگرد هزل مگوی ومزاح مکن که در چشم ایشان حقیرشوی وچون باکسی

~~خصومت کنی آهسته باش و زبان نگاه دار و بسردر مرووسخن بحجت گووبزانودر

~~منشین وتا خشمت فروننشیند در سخن میا و اگرسلطان ترانزدیک دارد غره مشوو از

~~وی بر حذرباش واعتمادمکن ومال خویش راازخود عزیز ترمدار وازاو دوست بود و

~~بروزرنج از تو بر گردد والله اعلم .

این مقدار که گفته آمد درین کتاب زاد آخرت رانشاید که جامع است شرح

~~طاعات ومعاصی را وشرط صحبت ومعاملت با خالق وخلق . هر که این جمله بجای

~~آورد وازین فارغ شود وزیادتی خواهد که بستاند ، از کتاب کیمیا طلب کند واگر

~~زیاده ازان خواهد از کتاب احیاء العلوم طلب کند که ثمرهآ عبادت برقدرمعرفت وعلم

~~باشد وعابدبی علم دستخوش مال شیطان بود و اگراند ک علم بود ، بیش از آنکه میکند

~~نداند رنج وی بسیار بود وثواب اند کی که همچون مزدوری که همه روز بیدرند (5)

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0084.png)

~~زیاده کند تادرمی بوی دهند ومثل عالم چون مهندس بود که بیک ساعت خطی چند

~~برجای کشد ده دینار بوی دهند . هرچند علم ومعرفت بیش میشود رنج کمتر و ثواب

~~بیش میشود . پس اصل کار در شناختن زاد آخرت علم است و این کتاب نموداریست از

~~مظاهر (1) علم تقوی وتمامی این علم اندران دوکتاب دیگر بازیابد والله اعلم یوفقنا

~~وایاکم لمایحب ویرضی وصلی الله علی نبینا محمد المصطفی (2) وعلی آله اجمعین و

~~سلم تسلیما کثیر ms057 ا کثیرابر حمتک یاارحم الراحمین .

![image filename](./0505Ghazali.ZadAkhirat_0085.png)

0505Ghazali.ZadAkhirat

كتاب 0505Ghazali.ZadAkhirat

نبذة عن الكتاب

الفهرس