![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_85.png)

~~بسالاجکالم

~~بنام

~~باک

~~دادار(1) جهانست

~~که بخشایا(2)

~~ودانای نهانست اب

~~خدای برشده(2) هفت آسمانست

~~خحداوند زمین، وآن (4) زمانست

~~از اندیشه مراورا دور دانم

~~5

~~دانستنش

~~چونین

~~توانم

~~هر آن چیز[ی که یزدا) ن آفریده است

~~از آن خود(5)، کردگار خود پدیدست

~~نه اندرچای ونه جای ونه برجای

~~ه برجانی کزو میجای برپای

~~روا ناید که هرگز جای گیرد

~~ریا خود جایرا هرگز پذیرد

~~نیازش گر سوی جا اوفتادی

~~که کم بدجای چون [او] ایستادی

~~پس آنگه گر بدی جابی بکارش

~~همیشه همچون(2) او بایست یارش

~~ه تا او بود بی دستور بودست

~~زمانستن(2) بچیزی دور بودست

~~عونگ یا لطیف

~~1- دادار وخدا ، آفریننده.

~~2- بخشایا و بخشنده.

~~3 - برشده و بلند شده ، بالارفته (صفت برای هفت آسمان) .

~~4- آن و بصورت اضافه واینجا بمعنی صاحب ودارنده آمده است .

~~5- خود و ذات، شخص .

~~6- همچون او : در نسخه اصل همچونو .

~~8- مانستن : مانند بودن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_86.png)

~~ی(1) جوهر

~~1 همه گوهر هر آنچ(2) اوجای گیرست

~~وکوهر خواندنش نا دلیذیراست

~~وجوهر آن بود کوجای رنگست

~~سبک باشد همی گر(3) نه بسنگست

~~2 نه خوب آید همیگر تنش خوانم

~~زبان را

~~نه تن باشد که بهنانی(4) ندارد

~~رچنین گفتار رانم

~~ابا آن ژرف(5) او] بالانی (6) ندارد

~~بجا تویار(7)ها را گرد کردی

~~فراز یکدگرشان باز بردی

~~اگر بالا و یهنا کردش آید

~~بدانگه گر تنش خوانی بشاید

~~فی رویت

~~یکی تنها که نه خفته نه بیدار

~~کی ناد[یدنی] از چشم ودیدار

~~چرا بینید (8) آن کو آفریند

~~نکار وچون نگارنده نه بیند ؟

~~اگر بودی روا، کش کس بدیدی

~~وگر دیدار کس زی(9) او رسیدی

~~نشایستی که هرگز(10) یکزمان نیز

~~2 که هرچش دیدنی دانند وخوانند

~~چشم هیچکس بودی نهان نیز

~~بدانکه کش نه بینی گر بکوشی

~~ویا خود دیدنش هرگز(11) توانند

~~خودم(12) می آن بگویم گر نیوشی(14)

~~را زو باز دارنده چهارست

~~که چشمت دیدن اورا نیار(14)ست

~~یکی آنکو

~~بزیر یرده باشد

~~یرده تنش پنهان کرده باشد

~~1- نفی ms001 : ردکردن ، ابطال کردن . 2- هر آنچ و درنسخه اصل هر آنچه .

~~3- گر: یا.

~~5- زرف : گود واینجا بمعنیارتفاع .6- بالایی : طول .

~~4- پهنایی : عرض ، درنسخه اصل تنهایی .

~~7- پارها و پهارهها .

~~9- ری : طرف، سوی .

~~8- بینید : جمع بجای سفرد"بیند" آسله است .

~~11- هر لز: همیشه.

~~10- هرگز و هیچوقت .

~~12- خودم و نسخه اصل (خورم).

~~14- یارستن : توانستن .

~~دانشنامه

~~13- نیوشیدن : گوش کردن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_87.png)

~~دگر دارد پس سرت ایستادن

~~نیارد چشم توزی وی فتادن

~~نگر کز کالبد این دو بیاید

~~گر اورا کالبد خوانی نشاید

~~سیوم چیزی که دور آید زدیدن

~~بدو دیدار

~~نتواند رسیدن 2ب

~~چهارم آنکه برچشمت نشیند

~~رتا چشم تو سوی او نبیند

~~همه تن هرچه او دورست ونزدیک

~~نخواند تن خدایش را خردمند

~~مرورا تن یزرکست ار(1) نه باریک

~~که همچو ما بود هرچ اوتنومند(2)

~~نفی گفتار

~~خدالی رازدان و راز دارست

~~الی(3) دستور وبی انباز و یارست

~~مرورا کر کسی انباز بودی

~~مکر کش زو بچیزی راز بودی

~~اکر انباز چون زو راز یابد

~~بدانش راز

~~اورا باز یابد

~~خدای ما بزر و کامکارست

~~نشانش بریکانی(4) بر هزارست

~~ابی(1) همتا ولی یارست ودستور

~~همیشه زین چنین کفتارها دور

~~فی نشان احداث عالم

~~همیشه اوبد(5) این دیگر همه نو

~~نشانش گر بخواهی نیک بشنو

~~همین چیزی کجا(2) بینی سیهرست

~~که جای کردش ماهست ومهرست

~~ستاره باز بنگر زود بدیش(2

~~نویرا زونشان آید ترا پیش

~~که گه زی یکدگر هردو فرازند(8)

~~ویا نه یک زدیگر دور یازند(9)

~~ویا گاهی بهم که دور باشند

~~برینسان سال و[مه] رنجور باشند

~~حکیم میسری

~~25

~~3

~~1- ارو یا.

~~2- ننوند و جیم، نناور.

~~3- ابی: بی.

~~4- یکانی : یگانه بودن .

~~5 بد و بود.

~~- کجا و که.

~~7- بدیش : بیندیش * بندیش * بدیش .

~~8- فرازیدن و اینعجا بمعنی نزدیک شدن بکار رفته است .

~~9- یازیدن : قصد کردن . درنسخه اصل "بازند" .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_88.png)

~~بس این دوری ونزدیکی گذارند

~~که هرکز زوجدا بودن نیارند

~~ازایشان ، این دو، آیین [و] نشانست

~~که هردو برنویشان بر نشانست

~~که دوری کم شود نزدیکی ms002 آید

~~م دوری ونزدیکی

~~نشاید

~~که هرچیزی که گاهی هست و که نیست

~~نوی را بیشتر زینش گوه(1) نیست

~~که این دو نوبود مارا نشانست

~~که چرخ وهرچه با او همچنانست

~~4 دوچیزست این که گردون زو رها نیست

~~زدوری باز نزدیی جدا نیست

~~چوییدا شد که این هردو بود نو

~~هم این گردون نوآید زود بگرو

~~تو ومن چون بهم باشم هردو

~~جدا نانی(2) تواز من یا من از تو

~~جدا بودن یک از دیگر نیاریم

~~که ازناکام (3) هردو جفت ویاریم

~~چنین بودیم وچونین بود باید

~~یک از دیگر جدا بودن نشاید

~~چو من نوباشم و نوباشدم نام

~~وهمچون من بوی از کام وناکام(4)

~~چه آنکش دربیایان جای تنهاست

~~چه آنکش زیر قعرژرف دریاست

~~چه او زیر زمین اندر نهانست

~~چه اندروای(5)

~~باندازه بیابد

~~زیر آسمانست

~~سهره خویش

~~که نتواندش کردن کس کم وبیش

~~3 خدای دادکر هم داد فرمای

~~بدوزخ کرد مربیداد(2) را جای

~~بود پاداش از آوردهآ تو

~~وباد افراه(2) نیز ااز] کردهآ تو

~~همه نور از بی بخشایش آید

~~من را نام او آرایش آید

~~سزای صد هزاران آفرینست

~~که او یزدان کهان آفرینست

~~درنعت(8)گوید

~~دانشنامه

~~5

~~1-وه وا5

~~2- نایی نیایی م

~~3- کام وناکام : خواه ناخواه .

~~4- نا کام : ناخواه.

~~5- اندر وای : درهوا ، معلق ، آویخته .

~~6- بیداد : ظلم ، اینجا بمعشی ظالم .

~~7- باد افراه وجز او مکافات بدی .

~~8- نعت : وصف کردن (بیشتر درمورد خدا و رسول استعمال شود) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_89.png)

~~درودش بر محمد صد هزاران

~~س آنکه برهمه فرخنده یاران

~~درودش برعلی هرچ آن نکوتر

~~برجفت وی آن پاکیزه دختر

~~پس آنگه برحسین وبرحسن بر

~~بفرزندان

~~ایشان تنبتن بر

~~در دانش گوید

~~ستون هرچه از دانش، چهارست

~~دو زان همواره مردم را بکارست

~~نخستین زوستاره، کش(1) بدانی

~~همه

~~آیینهای

~~او

~~بخوانی

~~بدانی سر بسر

~~رفتار اورا

~~زنیکی

~~وبدی کردار

~~اورا

~~دگر دانش ترا گوم کدامست

~~مرورا هندسه زی روم نامست

~~شمردن کرنه پیمودنش(2) بنیاد

~~جهان از دانش اوهست آیاد ms003

~~چه چاهست وچه بالای بلندست

~~رون آرد به بیمودن که چندست

~~سیوم دانش، یزشکی، دانش تن

~~که تن را داشتن مهتر زجوشن

~~چهارم

~~دانش

~~دین خدابی

~~کزو یابد تن از دوزخ رهانی

~~ستاره گر ندانی زوکزیر(3) ست

~~وکر چه دانش خوب وهژیر(4)ست

~~جهان پیمودن ارچه سودمندست

~~هم آنکس کش(1) نداند بی گزندست

~~یزشکی را ودین را گر ندانی

~~زیانست این جهانی وآن جهانی

~~یکی تن را زبماری بسوزد(6)

~~دگر جان را بدانش برفروزد

~~زشکی، دانشش(1) تن را پناهست

~~ودین، دانستنش جان را سیاهست

~~وکر چه دین زهر دانش کزیدست(7)

~~که جان را رستن(1) از بدها پدیدست

~~حکیم میسری

~~1

~~15

~~1- کش :که اورا (که ه اش)

~~2- بیمودن: اندازه کرفتن .

~~3- گزیر بودن : چاره بودن .

~~4- هزیر : پسندیده.

~~5- بسوزد و نابود کند، اینجا پمعنی پاک کند.

~~6= دانشش ودرنسخهآ اصل دانش .

~~7- گزیدست : گزیده است .

~~رستن ؛ (بفتح اول وسوم) : نجات یافتن .

~~م

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_90.png)

~~" هم اورا از پزشکی نیست چاره

~~نباشد با درستی کس هماره(1)

~~کسی کش درد و بماری کزاید(1)

~~بسوی دانش دین

~~گراید

~~همه سرمایه او

~~بن درسی

~~زیان از درد وبماری وسستی

~~ی باید درست وراست کردار

~~نه باریش(3)

~~ونه با درد ونه بمار

~~له دین ایزدی بتواند آموخت

~~بدانش جان خود بتواند افروخت

~~چو بر پیوستنش[ثابر، دل نهادم

~~فراوان رایها

~~ردل

~~گشادم

~~که چون کویمش من تادیر ماند

~~وهرکس دانش اورا

~~بداند

~~41 بگویم تازی ارنه پارسی نغز

~~زهردر(ه) من بگویم مایه و مغز(6)

~~وپس کفتم زمین ماست ایران

~~که بیش از مردمانش پارسی دان

~~وکر تازی کنم نیکو نباشد

~~که هرکس را ازو نیرو نباشد

~~دری(7) کویمش تا هر کس بداند

~~وهر کس

~~برزبانش بر

~~براند

~~کنون

~~پیر خردمندش بخواند

~~همه را

~~بزشکی

~~زو بداند

~~ز روی دانش این را کار بندد

~~همی خواند ازو هرچش

~~بسندد

~~و برنا(8) خواندنش مر خرمی را

~~کزوشادان شود جان غمی(9) را

~~چواز پیری بسوی اورسد رنج

~~سوی خویش از پزشکی یابد او ms004 گنج

~~5 دکر این نامه را باسود بسیار

~~جماند

~~بر زبان بر رفته هموار

~~سوی بیر و جوان برکفته ماند

~~همیشه برزفان(10) بر رفته ماند

~~بدان این نامه را کوتاه کردم

~~که هر کس را سوی او راه کردم

~~دانشنایه

~~1- هماره: همواره، همیته.

~~2- گزاییدن : زیان رساندن. درنسخه اصل کراید.

~~3- ریش : زخم چرکی.

~~4- پیوستن : بشعر در آوردن. فردوسی در بارهآ دقیقی گوید :

~~" اگر چه نپیوست جز اند کی

~~زبزم و زرزم از هزاران یکی*

~~5- در: باب ، موضوع ، مطلب .

~~6- مغز و ماده اصلی هرچیز .

~~7- دری : زبان دری ، فارسی.

~~8- برنا وجوان .

~~9- غمی : غمگین .

~~10- زفان و زبان .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_91.png)

~~که گر بسیار بودی سیر ماندی

~~که برخواندنش مردم دیر ماندی

~~چواز پیوستنش(1) پردخته گشتم

~~بدرهای(2)

~~بزشکی

~~برگذشتم

~~من این کفتاررا اندام(3) دادم

~~"دانش نامه" اول نام دادم

~~من این را کفتم اندر ماه شوال

~~شصت و سیصد وهفت آمده سال

~~فراوان با دلم اندیشه کردم

~~خردمندی ودانش پیشه کردم

~~که بگزینم شهی دانا و بیدار

~~که هست این خوب دانش را خریدار

~~نبد این جز سیه سالار ابران

~~کزو آباد شد ابران بران(4)

~~بدو مرشاهیان را عزو کامست

~~ببینی ناصر

~~دولتش

~~نامست 100

~~بده کونه فزونی

~~برشهان بر

~~چنو باید نگهبان برجهان بر

~~نخستینش خرد، کوهست مایه

~~دوم دانش، کزو یابند پایه

~~سیوم(5) نیکی ، چهارم چرب گوبی(6)

~~و پنجم داد، ششم نیک خولی

~~وهفتم مردی [و] هشتم سواری

~~هم رادی دهم هم بردباری

~~ازین هریک، شدست او داستانی

~~میان زاد(7) مردان چون نشانی 109

~~آزین هر ده هنر پیدا کنم من

~~یکا یک خوب پس بنمایمش من

~~خردمندی

~~همیشه جوشن او

~~بدو دارد روان روشن

~~او

~~بدو دارد جهان روز(1) وشبان راست

~~نه چون کار رمه دارد شبان راست ؟

~~بدو از ناشنوده کشته آکاه

~~تواند برد سوی نامده(9) راه

~~بدو نادیده را چون دیده بیند

~~چنان چون پیش چشم دیده بیند 110

~~فزون باید خرد آن راکه فرمان

~~که درد مهتری رازوست درمان ms005

~~حکیم سیسری

~~95

~~1- بیوستن : بشعر در اوردن.

~~2- در: بانب، قصل .درها بایها

~~3- اندام دادن : نظم دادن : تألیف کردن .

~~4- بیران : ویران.

~~5- سیوم: موم.

~~6- چرب گویی : خوش سخنی، نکته سنجی. 7- زاد مرد : آزاد مرد ، جوانمرد .

~~8- روز: در نسخه اصل رووز.

~~9- نایده ودر نسخه اصل نابده .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_92.png)

~~به سیهبد را خرد مهتر سیاهست

~~اگر مرد از خرد یابد همی کاه

~~و بهتر کنج وافزونتر پناهست

~~شه ما رجهان شاید

~~نکو گفتست نوشروان بخوانش(1)

~~شهنشاه

~~که مردم را بود ارزش بدانش

~~1 علی نیز این بتازی باز راند

~~که مردم را بها چندانک داند(2)

~~کسی کورا بها بیشست وارزش

~~بکار دانش افزون کرد برزش(3

~~بهای مرد اکر بادانش آید

~~همه نیکی کند نیکی سگالد(5)

~~کمه(4

~~ررین بهای شاه باید

~~ز نیکی

~~ز بس نیکی که بردل برگمارد

~~کناه آیدش هرمردی که دارد

~~برپشمانی که نالد 2

~~1 شنودستم که کر نیکی بجیجون

~~بیندازی بیاید زو به بیرون(6)

~~بنیکی یابد این هردو جهان مرد

~~شهان را گر به آید نیک خواهی

~~کسی دیدی که برنیکی زیان کرد ؟

~~بوازنده زبان چرب کویش

~~جهان را اوست شایسته بشاهی

~~مرورا هرچا

~~آزاد مردست

~~کزو چون موم گشته سنگ ورویش(7)

~~بگفتار نکوچون بنده کردست

~~سخن بران تر از شمشیر تیزست

~~که با شمشیر مردان هم ستیزست

~~1- خوانش : ظاهرا بمعنی "دعوت " آمدهاست ، ودر اینصورت اسم مصدر است از

~~2- علی نیز ....: اشاره است به "قیمة کل أمرء ما یحسنه " نهج البلاغه ج 2

~~نه ز تقریرما وخوانش دان

~~3- برزش : مواظبت کردن برکاری. مداوست کردن برامری، اسم مصدر از برزیدن.

~~همچنین گفتست امیرالمؤمنین

~~که ایزد دربیابانت دهد باز (سعدی)

~~دانشنامه

~~"منقعت از سعخن زدانش دان

~~واندل بعتی دعوت کردل . در نویهای حمم منانی هم املهاست

~~ی 153 قیمه کل امرء ما یعلم .(آمدی غررالحکم ج ص 502) .حکیم ناصرخسرو قبادیانی

~~نرا بشعر آورده :

~~قیماق کهر نحس بقدر علم اوست

~~5- سگالیدن : اندیشیدن ، فکرکردن .

~~6- نظیر : تونیکی میکن ودر دجله انداز

~~7- روی : فلزی ms006 است .

~~4- که و بالای "که * ضمه گذاشتهاند وبنظر میرسد دگه زرین" درست باشد .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_93.png)

~~زبان تیز با آن یرسش گرم

~~عل آزاد مردان را کند نرم

~~زبان چرب باکفتار

~~شیرین

~~ز دل آزادگان را بر کیند کین

~~ز گفتار نکو

~~دشمن نیاید

~~وزو با دوست نزدیکی فزاید

~~رین بر داستان موبد نکو گفت

~~که بنشست اوبخوان برباکوی(1) زفت(2)

~~اگر نانت نباشد گندمین(3) روی

~~سخن باری بخوان بر کندمین(4) گوی 130

~~گر آن کو چرب گوید شاه زیبد

~~کلاه شاه ما

~~برماه

~~زیبد

~~چگونه پیشه دارد نیک خولی

~~ابا آن نیک خوبی نیک گونی

~~دل وگوشش(5) بدان کس داد خواهد(6)

~~که نزدیک وی آید داد خواهد

~~همه کردار فرمانش بداد(7) ست

~~توکولی داد را یزدانش دادست

~~زشاه کامران بیداد

~~ناید

~~وکر بیدادی آید

~~زونشاید 130

~~که بیدادی نشان

~~ناتوانیست

~~نشاید زان کسی کش کامرانیست

~~همیشه دادرا بنشسته

~~باشد

~~درش برمردمان نایسته باشد

~~سرشتش خوی نیک و سازکاری

~~ابا یاران همیشه نیک یاری

~~شه ما را هنرها

~~بی شمارست

~~کرش پیدا کنی بسیار کارست

~~کنون این نامه را آغاز کردم

~~در کار پزشکی

~~باز کردم

~~نخستین باب در ترکیب مردم

~~از آن هرچ آن گزیده یاد کردم

~~حکیم میسری

~~1- کو: باکاف تازی بفتح اول ، زیرک وهشبار.

~~2- زفت و بضم اول ، ترشروی، بخیل .

~~3- نان گندسین و نانی که از گندم تهیه کنند .

~~4- سخن گندمین : گفتار چرب ونرم . ناصر خسروگوید :

~~"مر سخن را گندسین وچرب کن

~~نداری نان چرب گندمین *

~~5- دل و گوش دادن : گوش فرادادن بارغبت . فردوسی کوید:

~~یکی جام یاقوت پرمی بجنگ

~~دل وگوش داده بآوای چنگ"

~~6- داد خواهد وخواهد داد.

~~ز روی عدالت .

~~140

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_94.png)

~~1

~~ب6 خدای غیب دان [و] کامکارا (1)

~~زنطفه آفریدست این نگارا (2)

~~بلطفش کرد صورت را بیرگار

~~درو موجود هرطبعی تمقدار

~~دروبسته دویست وچل وشش لخت2

~~بقدرت ، استخوان بریکدیگر سخت

~~برو بر کوشت بینی کستریده

~~بی ورکها بدو اندر تنیده

~~و رکها سیصد و شصتست ms007 نی شک

~~خردمندش همه دانسته یک یک

~~غذارا، جسم زین رگها ستاند

~~به نیروی عصب رفتن تواند

~~عظامش(4) گوشت را برجا بدارد

~~همه قوت بیکدیگر

~~سپارد

~~جکر همچون سیه سالار

~~باشد

~~غذارا معده چون انبار باشد

~~دلش میر تنست ومعدن(5) جان

~~ومغزش چون وزیری عقل بازان(6)

~~سرش چون خادمی باشد بخدمت

~~نیاساید وتن زو در سلامت

~~سپرزش چون یکی زندانی(7) دان

~~که جای تنگ بروی گشته زندان

~~نبینی طبع وی زین چار بیرون

~~کش(1) زرد وسیاه وبلغم وخون

~~دانشنایه

~~1- کابکار کام روا ."الف" در آخرکابکار" الف اطلاق واشباع است وبرای

~~درستی وزن آوردهاند.

~~2- نگارا: نگاررا. دوحرفهم جنس درهم ادغام شدهاست ، نظیرش درستون نظم و

~~نثرقدیم بسیار است . مانند : "بسیارا" بجای "بسیارراه رونق المجالس ص 79.

~~و"هروز بجای "هر روز" رونق المجالس ص 36 . ود دراه" بجای "درراه" همان مأخذ

~~" وکاراستی" بجای "کار راستی * سختصر سلجوقنامئ

~~3 - لخت : بفتح اول ، قطعه، پاره ، تکه .

~~بی صر

~~""همان تخت پیروزه ده لخت بود جهان روشن از فرآن تخت بود. معین بنقل از شاهنایه"

~~4- عظام : جمع عظم استخوانها .

~~5- سعدن ودر نسخهآ اصل معله .

~~7- زندانیی : در نسخه اصل زندانی .

~~- بازان : با آن.

~~8- گش زرد وگش سیاه: صفرا وسودا . در نسخهآ اصل روی رگ" ضمه گذاشتهاند

~~و دو فرهنگ معین بفتح اول ضبط شده است .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_95.png)

~~همه خشکی وگرمی طبع این زرد

~~سیه را طبع هم خشکست وهم سرد

~~زخون جزتری وکرمی نیاید

~~ز بلمغم تری وسردی فزاید

~~یکی را زین همه گرزلتت(1) آید

~~بجسم مردم اندر علت آید

~~چنان کین طبع گردد باد بازوی(2)

~~المی کردد، سوی علت نهد روی

~~جگر جای کش زردست حمله

~~زو آرد بمعده درد حمله (3)

~~سپرزش(4) مسکن طبع سیاهست(5)

~~و دردش را همه بر کله راهست

~~سرش هم جای بلغم اندرین دل

~~فسادش در دماغ ودر مفاصل 160

~~همه سلطان خون باخطر(6) را

~~به رکها در مضرت مرجگر را

~~وقوت در تن مردم چهارست

~~ههه برجای خود در، باقرارست ms008

~~یکی را جاذبه خوانند آنست

~~طعام از وی بمعده تازنانست(2)

~~دگر را ماسکه کفتند مارا

~~که با دارد(1) بمعده چیزها را

~~سیوم را هاصمه خوانند آن را

~~که بگو ارید سنگ واستخوان را 165

~~چهارم میرزه(1) خوانند ازیرا

~~که بگو ارد، برون آرد غدیرا(10

~~و طبع جاذیه حمله

~~زصفرا

~~وآن (11) ماسکه حمله زسودا

~~وطبع هاصمه نرمست وکرمست

~~وآن میرزه سردست و نرمست

~~ز زهره

~~جاذیه نیرو ستاند

~~وجذب چیزها میزو تواند

~~و نیرو ماسکه را از طحالست(12)

~~به نیروی طحالش(12

~~بن فعالست

~~حکیم میسری

~~1

~~15

~~1- ولت بفتح اول ونشدید کانی : خطا ، لعزش .

~~2- بازوی و با او.

~~3- حمله و در نسخهآ اصل جمله .

~~4- سیرز : بکسر اول وثآنی مضموم طحال .

~~5- طبع سیاه : سودا .6- باخطر: با ارزش

~~7- تازنان و بمعنی تازان وتازنده آمده است .

~~8- بادارد و بدارد .

~~9- مبرزه مؤنث مبرز: آبریز ، مستراح ، در اینجا بمعنی"دافعه" آمده است .

~~10 غدی و غذا، طعام. "غدی" ممال "غداعه است .

~~11- آن و (بصورت اضافه) . مال ، متعلق به .

~~12- طحال : در نسخهآ اصل طخال .

~~170

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_96.png)

~~1

~~جگر نیرو دهد زی هاصمه زود

~~بدان قوت طعام از معده پالود

~~7 وقوت میرزه را از عضل(1) بود

~~عصب با این عضل (1اهردو یکی بود

~~رین اشکال باشد روزکارا(2)

~~بدیدست اندرو طبع چهارا(2)

~~ال

~~سه ماه از سال دروقت بهاران

~~همه سلطان خون باشد حزیران(3)

~~سه ماه آید دگر هنگام گرما

~~در آن وقتی بود سلطان صفرا

~~سه ما از مهرکان سلطان سودا

~~سه بلغم را که آید باد سرما

~~برین کردار باشد طبع هر روز

~~گرش نشنیدهآ از من بیاموز

~~لب وروزها

~~سه ساعت بامدادان طبع خونست

~~سه آید کاندرو صفرا فزونست

~~پس آنگه سه دگر سودا بشاید

~~بآخر طبعش از بلغم نماید

~~همه ساعات شب با روز یکسان

~~چنانک روز، شب را همچنین دان

~~نین دان این جهان بی وفا را

~~زمین وآتش وآب و هوا را

~~زمین را طبع ، سرد و خشک(4) بینم

~~وآتش گرم وخشک ms009 ومن برینم(5)

~~طبع

~~آب سرد وتر بدیدم

~~هوا را گرمی وتری

~~شنیدم

~~وطبع بادها ما نیز

~~گفتیم

~~چهارست آن همه چندانک جستم

~~دانشنامه

~~میتی

~~1- عضل وعضلات : بفتح اول وثانی جمع " عضلة " است .

~~2- روزگار : زمان ، جهان . الف در آخرهردو مصراع "الف اشباع * است .

~~3- حزیران و ماه نهم سریانی (خرداد وتیر) .

~~9- در نسخهآ اصل : "سرد وتر به بینم" وکلمهآ "تر" را در متن قلم زده وبالای سطر

~~" خشک * وبرای رعایت وزن لازم بود دبهه را نیز بعد از دتره قلم می زدند .

~~5- برینم : براین هستم ، برین عقیده هستم .

~~8

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_97.png)

~~بادهارا گوید

~~یکی باد صبا ویک جنوبست

~~ممالست ودبور، این چارخوبست 180

~~صبا از مشرق آید گرم وخشکست

~~بصفرا ماند و برطبع مشکست

~~جنوب از دست راست وکرم وهمتر

~~خون ماند توطبعش خوب بنگر

~~شمال ازدست چپ هم خشکن وسردست

~~وکولی وی زسودا بار کردست

~~دبور از مغرب آید سرد وهمتر

~~ببلغم ماند او با طبع وکوهر

~~مزاج طبعهای

~~مردمان را

~~گویم

~~بدویانی نشانرا

~~صفت مزاج مردم(1)

~~دل مردم همی

~~گرمی نماید

~~جگر باگرمی دل هم

~~برآید

~~مزاج گوشت گرم آلا که کمتر

~~جگر از گوشت خود برحال دیگر

~~وپیه از کوشت لختی(2) سردتر دان

~~و مغز سرترا سردست یکسان

~~همه سردی وخشکی باستخوانست

~~ی و غضرو مردم همچنانست

~~مزاج جلد(3) مردم اعتدالست

~~جلد اندر بسی چابوک(4) حالست

~~عصب راحال سرد وثر بدیدم

~~زاج تن همه چونین شنیدم

~~وکر دل را مزاج گرم دانی

~~نشانش چون بگویم خود بدانی ب

~~همیشه جستن رگهاش زودست

~~وباد (5) وی بسان گرم دودست

~~برو سینه بزرک وموی بسیار

~~رمویش کم بود سینه

~~بدیدار

~~خداوندش دلیر و مرد باشد

~~هر کاری

~~قوی وجلد باشد 200

~~وکر دل را مزاجش، سرد باشد

~~خداوندش(2) ضعیف وزرد باشد

~~ونبض آنکسی دانم ضعیفست

~~وباد(5) وی نزار وتن نحیفست

~~حکیم میری

~~19

~~195

~~1- مردم : انسان ، بشر.

~~2- لعختی : اندکی ، کی .

~~3- جلد و بکسر اول ، هوست

~~4- چابوک و چالاک وزرنک ms010 .

~~4- باد : نفس ، دم .

~~6- خداوند وصاحب .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_98.png)

~~1

~~بروسینه چو خرد وموی لمتر

~~بدوبر چون بصدر گرم گوهر(1)

~~همیشه بد دلست ونیز کاهل

~~بعالم خود چنین آمد از اول

~~20 جگر را گر مزاجش گرم باشد

~~ملیل

~~مردم با شرم

~~باشد

~~نشانش آنک طبعش خشک صفرا

~~بدو برغلبه دارد

~~شکارا

~~قوی باشد مرورا نیز شهوت

~~بش(2) درچشم وی باشد بقوت

~~همیشه باید اورا آب بسیار

~~بآب اندرجهد مخمور(3) کردار(4)

~~وکر وی را مزاج سرد دانی

~~نشانش

~~آشکارا

~~نه نهانی

~~که ضد این که من گفتم ببینی

~~مزاج سردرا یانی

~~یقینی(5)

~~مزاج

~~معده کر باشد بقوت

~~گواریدنش بیش آید زشهوت

~~9 تبه کرداند او هرچه لطیفست(6)

~~وبگوارد همه هرچه کثیفست(7)

~~همیشه تشنه باشد آن خداوند

~~نباشد وی زمانی ز آب خرسند(8)

~~وکر باشد مرورا سرد گوهر

~~تویانی حال وی زین حال دیگر

~~1 مرآنرا آرزوی چیز خوردن

~~نیارد معدهاش آن هضم کردن

~~گر آروغش(1) ترش آید دمادم

~~بدان کان نیست جزتری وبلغم

~~زاج مرد را

~~یانی نشانی

~~وکر خواهی بدانی در زمانی

~~کرش گرمی بود موی زهارش(10)

~~فوی باشد قضیب(11) وانتشارش (12)

~~دانشنایه

~~1- کرم کوهر: کرم مزاج

~~2- تبش : بفتح اول کسرثانی: گرمی، حرارت.

~~3- مخمور : آنکه از خوردن خمر سست گردیده .

~~4- کردار : روش ، مخمور کردار و مخمورسانند .

~~5- یقینی: قطعی، منسوب به یقین . 6- لطیف : رقیق ، سبک

~~8- کثیف وغلیظ ، سنگین .

~~8- خرسند : قانع .

~~9- آروغ : باد گلو

~~10- زهار؛ بکسر اول : حوالی آلت تناسلی که موی از آن روید .

~~11- قضیب ؛ بفتح اول : آلت تناسلی مرد .

~~12- انتشارو پراکنده شدن ، افشانده شدن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_99.png)

~~هیه

~~رگهاش پیدا برقضیبش

~~همیشه میبکار آید حبیبش(1)

~~وکر سردی مزاج مرد باشد

~~قضیبش وقت حاجت کند باشد

~~ه رگه باشد

~~بدو برهیچ نیکو

~~روید موی، کرد وی به نیرو

~~زاج تن بلون (2) روی دانند

~~بافعال از مجسه(3) هم توانند

~~سیید ، اسیید عاجی ورصاصی(4)

~~زاج سرد باشد

~~گر شناسی

~~ولون سرخ وزرد وسرخ تابان

~~رم باشد اینت(5) برهان

~~گران وتارگونه(6) گونهآ روی

~~ولیلست برگرانی مذهب(7) اوی ms011 220

~~که صافی لون(8) بینی ونه تاریک

~~بدان کان نیست جز ازطبع باریک

~~سیید وسرخ، رنگ روی درهم

~~زاج و اعتدالش ناورد خم 9

~~دلیل مردمان

~~رم گوهر(1)

~~توان دانست، لمس دست بنگر

~~ثنی کورا مجسته(10) سرد باشد

~~مزاجش در برودت(11) فرد باشد

~~تنی کورا

~~جسه کرم باشد

~~ونبض شریا نه(12)

~~م باشد .

~~مزاج تنش باشد از حرارت

~~چنین کردند مارا این عبارت(13)

~~وکرکس را مجسه نیست محکم

~~مزاجش نیست جز تری بلغم

~~وگر مایل بودتن

~~بردرشتی

~~زاج وی همه

~~خشکی وزشتی

~~حکیم میسری

~~ح شوق

~~2- لون : بفتح اول ، رنک .

~~- مجسه [مجسة) : بفتح اول : نبض گاه .

~~4- رصاص : بفتح اول : قلع ، ارزیر. رصاصی : قلعی . (در همین مصراع ازسه

~~رنک سیید نام می برد و1- سقید 2- سفید عاجی 2- سفید قلعی .

~~5- در نسخهآ اصل "اینست". اینت این ترا .

~~6- تار گونه : تیره رنگ.

~~7- مذهب وروش.

~~8- لون و رنگ .

~~9- گرم گوهر : گرم مزاج .

~~10- مجسه : نبض کاه.

~~11- برودت: مردی.

~~12- شیر یانه : شریان ، بسبب رعایت وزن "شیر یانه " آورده است .

~~13- عبارت کردن : تعبیرکردن ، شرح دان .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_100.png)

~~10

~~وگر تیزست(1) نبض وهضم وشهوت

~~معده باشد اورا هم

~~بقوت

~~مزاجش برحرارت بر نشانست

~~نشان از مردمانش نه نهانست

~~وکر مستست هضم ونبض وشهوت

~~نباشد شهوتش را قبض وقوت

~~مزاجش سردباشد این نشانست

~~بنزد عاقلان این

~~بی گهانست

~~کلام (2) زود وحرکت نیزوفکرت(3)

~~دلیری

~~و شجاعت

~~حرارت

~~دلیل گرم گوهر مردمانست

~~وضدش

~~بر برودت بر نشانست

~~درشتی موی و پشکی(4) وسیاهی

~~و بسیاری نشانسست ار بخواهی

~~دلیلست برمزاج گرم این موی

~~مزاج سرد را تو، ضد ابن جوی

~~خوه گنداا5) دلیلست از رطوبت

~~بدوبر زود آید زو عقوبت

~~ز بول سرخ وگندا، جز عفونت

~~نباشد آن کسی را باحشونت(6)

~~نشان آن کسی کو گرم گوهر(7)

~~دلش اندیشه دارد، خواب کمتر

~~وآنکس کش طبیعت سرد باشد

~~زبس خفتن رخانش زرد باشد

~~جموی مردمان اندر نشانست

~~که ثرمست آن خداوندش چنانصت

~~دلیران، موی ایشان خود درشتست

~~و مویش بیشتر برصلب(4) ویشتست

~~نشان ms012 برکتف بر، موی [است] بسیار

~~که آنکس احمقست ونیست غمدار(1)

~~دلیل مردم دانا

~~کدامست

~~که برصدر(10) وبرش موی تمامست

~~دانشنامه

~~1- تیز و قند، بشتاب .

~~2- کلام زود و سخن بعجله گفتن ، سریع در سعخن گفتن .

~~3- فکرت و اندیشه .

~~4- پشکی : بفتح اول : مجعد بودن

~~9- خوه وخوی، عرق . خوه گندا وعرق بد بوی .

~~6- حشونت : چرک وبد بوی ، حشن وحشنة در فرهنگ ها آمده اما " حشونت" دیله

~~7

~~ثرم گوهر: گرم مزاج

~~8- صلب : بضم اول و استخوانهای هشت ، تیرهآ پشت .

~~9- غم دار : دارندهآ غم ، محزون.

~~10- صدر : سینه

~~نشد .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_101.png)

~~بزری چشم برمردم دلییلست

~~که آنکس کاهل(1) وعقلمش قلیلست(2)250

~~وازرق چشم(3) را بی شک همی کوی

~~که آنکس نیست جزبدگوی وبدخوی

~~سیه چشیمان نباشد جز بد دل(4)

~~خداوند فراخی چشم جاهل

~~وتنککی چشم ازرق را نشانست

~~که عشق وی همیشه برزنانست

~~ولی شرمست وبدکردار و بدخواه

~~همه گیی زبد مردیش

~~آکاه

~~وچشمانی که خرد وتنگ باشد

~~خداوندش بد و بی ننک باشد 255

~~سندیدست هرکومیش چشم است

~~که آنکس نیک خواه ونیک رسم است

~~مموی ابروان اندر نشانست

~~بدو اندر دلیل

~~مردمانستاب

~~خداوند(5) ابروان و موی بسیار

~~همیشه با غم است ودرد وتمار

~~و آنکس کابروانش موی کمتر

~~دروغ وسردی اندرتنش کوهر(6)

~~وگر بینی بزرک وضخم (7) باشد

~~خداوندش قلیل(1) الفهم باشد 260

~~سر بینی

~~اگر باریک

~~باشد

~~بفتنه جستن او نزدیک باشد

~~به بیی

~~در درازی و نزاری

~~نشان باشد که آنکس کار زاری(9)

~~به پیشانی درون کر چین نباشد

~~مخاصم(10) باشد وبی کین نباشد

~~وگر پیشانی(11) بینی وجون(12) تنگ

~~بدان کان جاهلست ونیست فرهنگ

~~وکرجبهه بزرکک وغثند(13) باشد

~~خداوندش بلید(14) وکند(15) باشد

~~حکیم میسری

~~1 کاهل :ننهل.

~~2- قلیل وم

~~3- ارازقا چشم نز آنکه چشم کبود دارد، آنکه چشم کبود وزاغ دارد.

~~4- بد دل و ترسنده و ترسو.

~~5- خداوند : صاحب ، دارنده .

~~6- گوهر : مزاج.

~~7- ضخم : ستبر، تناور.

~~8- قلیل الفهم : کم خرد.

~~9- کار زاری : جنگی:

~~10- مخاصم ودشمنی کننده .

~~11- پیشانیی و در نسخه اصل پیشانی .

~~12- وجون ms013 : ؟

~~13- غند: بضم اول : فراهم آمده؛ جمع شده .

~~1- بلید : بفتح اول :کودن ، دیریاب.

~~15- کند : بطئی ، کسی یاچیزی که آهسته وآرام حرکت کند .

~~20

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_102.png)

~~18

~~کسی کش بس فراخست مردهانش

~~دلیرست وبسندست(1) این نشانش

~~لب ضخم وغلیظ(2) وتار رنکی

~~نشان زشت طبعی وپلنکی

~~لبانی کو همیشه زرد باشد

~~مر آنکس را نهانی درد باشد

~~وکر باریک باشد اصل دندان

~~برین برچند حجتها وبرهان

~~بزرکی گوش بر مردم نشانست

~~که عمرش بیش از آن (3) دیگرانست

~~ولیکن جاهلی باشد مرو را

~~نیابی

~~اندرو

~~طبع نکورا

~~کسی کش بررخان بر، گوشت بسیار

~~تن آسان(4) باشد و[هم] کاهل وخوار(5)

~~وکر رویش نحیف(6) وزار(7) باشد

~~درو اندیشهآ

~~بسیار باشد

~~وکر کوچک بود رخسار مردم

~~خداوندش بود برسان کژدم

~~کسی(8) کاواز او زشت و بلندست

~~بدان کانکس دلیر(1) وزوگزندست

~~وآنکس را که سخت آواز تیزست

~~غضوب(10) وزشت طبع وبدصتیزست

~~کسی کش خنده بسیار باشد

~~دلش دور از غم وتمار باشد

~~مساعد باشد او مر مردمان را

~~ندارد

~~بیهده رج وغمان را

~~وکر کس را نیاید زود خنده

~~بدانکه طبع بد را هست بنده

~~محالف باشد او با مردمان نمز

~~ز کار مردمان نندیشد او چیز

~~کسی کورا بود کوتاه گردن

~~خیانت باشدش بسیار در تن

~~وکر بینی درازی کردن کس

~~بدان کو بد دل ونادان و ناکس

~~لطیف اشکم همه خوبی نماید

~~که عقل و مردمی خودزو فزاید

~~بزر اشکم تمتع (11) بیش خواهد

~~وخرد اشکم بدین سوکم

~~گراید

~~دانشنامه

~~1- - بمعتدیست * یسنده است کافی است .

~~2- خلیظ و کلفت .

~~4- تن آسان ، تناسان : آسوده .

~~6- نعحیف و لاغر .

~~8- کسی : درنسخهآ اصل کشی .

~~10- غضوب: بفتح اول، خشمناک .

~~3- ان : یکسر نون :مال ، متعلق به.

~~5- خوار: پست ، بی اعتبار.

~~7- زار : ضعیف .

~~9- دلیر : گستاخ.

~~اتمتع : برخورداری .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_103.png)

~~زرکی پشت مردم کیر دارد

~~روی هرکسی زشتی کهارد 285

~~نباشد هیچ کنجی(1) جز که بدخوی

~~وپشت راست دارد طبع نیکوی

~~کسی کان دست وپای او درازست

~~بدان کورا بدل در، کبر ونازست 1اب

~~ز کوتاهی ms014 به دست اندرنشانست

~~که اورا مبتلاثی

~~بر زنانست

~~کف دست لطیف ونرم ونیکو

~~دلیلست کان غحداوندش نکوخو

~~فهم(2) باشد وزود آموزد او چیز

~~خردمندیش و دانالی بود نیز

~~وزشی ودرشتی دست مردم

~~بضد آنکه من زووصف کردم

~~قد و بالای مردم معتدل به

~~نه خشک خشک نه فربهآ فربه

~~که فربه را بسی علت زمانست

~~مفاجا(3) مر وی را بر کرانست

~~ازو ضیق(4) نفس خالی نباشد

~~(و] با ضیق نفس بازی نباشد

~~نزاران را ز سل ودق به بم است

~~ومالیخولیا خود مستقم است 290

~~خردمندی نباشد در درازان

~~هنر کمتر بود نیز اندر1] یشان

~~وکوتاهان هم باشند خود رای(5)

~~همه معجب(1) بود کوتاه بالای(7)

~~دلیل دردهای ناگهانی

~~دلیل

~~دردهای

~~نارسیده

~~ن از اندوه آن درد آرمیده(8)

~~بگویم آنچه زین بابت(9) شنیدم

~~وآن کاندر کتها(1) نیز دیدم

~~حکیم میسری

~~1

~~9

~~1- کنج : بضم اول : کوز پشت :

~~2- فهم: بفتح اول و کسر ثانی: زود فهم .

~~3_- مرگ مفاجا : مرگ ناگهانی .

~~4- ضیق : تنگی .

~~5- خود رای و ستبد .

~~6- معجب ؛ بضم اول وکسر جیم : ستکبر وخویشتن بین وخود پسند .

~~7- بالای :قد.

~~8- آرمیده : از مصدر آرامیدن بمعنی استراحت کرده ، خوابیده .

~~9- از این بابت : از این باره .

~~10- کتبها : کتابها ، جمع عربی را با "ها" دوباره جمع بسته است .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_104.png)

~~4 کسی کش اختلاج (1) روی بسیار

~~مرورا کو، زلقوه(2) بم میدار

~~وکر جای دگر را اختلاجست

~~تشنج(3) باشدش وی را علاجست

~~حدر(4) گر غلبه دارد فالج آرد

~~نمردم به ناکاری

~~سپارد

~~دلیل غلبهآ کابوس(5

~~بسیار

~~که صرع(1) آردش زود ودرد وتمار

~~غمی کورا نباشد اصل زلت(7)

~~زمالیخولیا(8)

~~باشدش علت

~~1- اختلاج : بریدن ، پریدن رگها وجشم یا انداسی دیگر ازتن .

~~2- لقوه ؛ بفتح اول وثالث : فالج ورعشهآ یک طرف صورت که در نتیجه نیمی از

~~صورت بیک سو برمیگردد ولبها بخوبی بهم نمی رسد و پلک طرف فالج صورت بخوبی بسته

~~نمیشود ودهان نیز بیک طرف کج سیگردد .

~~3 - تشنج ، بفتح اول و ثانی وشد وضم نون : ترنجیده شدن ، درهم ms015 کشیده شدن

~~اعضای بدن ، سستی .

~~4- خدر: بفتح اول وثانی : خواب گرفتگی اعضای بدن ، سستی .

~~5- کابوس : حالتی که بشخص خوابیده دست دهد و اوپندارد که شخصی یا شیئی

~~سنگینی برسینهآ او افتاده و اورا سی فشارد ، در نتیجه نفس خوابیده تنگ شود و خواهد که

~~حرکت کند وفریاد نماید اسا نتواند .

~~- صرع ؛ بالفتح وبکسر: بزسین افکندن وبالفتح بیماریی است که ازباعث سدهآ دماغی

~~از خلط غلیظ حادث شود پس اعضاء نفیسه را از افعال وی سنع غیر تمام نماید

~~7- زلت : بفتح اول ودوم سشدد : لغزش ، خطا.

~~8- مالیخولیا: [ مصحف مالنخولیا، سعرب لاتینی *نلد6 هاعل از یونانی هذل617،

~~خلط سیاه] وگونهای مرض عصبی است که با اختلال قوای عضلانی و دساغی همراه است

~~وبعمولا در دنبالهآ فلج عمومی یاتحت شکنجهآ شدید روحی وجسمی(سحبوسانی را که شکنجهآ

~~شدید میدهند) ویا براثر سرض صرع یا در اشخاص هیستریک و یا بطور سادر زادی پدید

~~آید. مبتلایان باین سرض گاه از خوردن و آشاسیدن خود داری مینمایند بنحوی که بحالت

~~ملنخولیا ، مالیخ ، مالنخ درآمده . (نقل باختصار از فرهنگ سعین) .

~~دانیشنایه

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_105.png)

~~ما(3) وسل(4) بیارد زود دیدار 305

~~ز کام(1) ونزلهآ(2) بسیار بسیار

~~خوه(5) بسیار بر پری نشانست

~~که پیری باشدش سکته زمانست

~~که عمر آن خداوندش قلیلست

~~ودایم جستن دلهم دلیلست

~~خیال خرد پیش چشم پیران

~~ز آب آردش در دیدار(6) نقصان

~~ز استسقا(1) دلیل آورد ویرهان

~~ورم(7) در روی واندر پلکت چشمان

~~ز قولنج (9) آنکسی را نیز برخست 310

~~کسی کورا دهان همواره تلخست

~~احر لام یصم اول و عاره الاب اط بییی است ه الیا یا ان ریر و

~~حکم سیسری

~~گرفتگی بینی همراه است .

~~نرشحات معمولی یا عفونی این نسج .

~~3- دما : بفتح اول بروزن هوا بمعنی دم ونفس باشد (برهان) .

~~4- سل (سل درعربی): مرضی است عفونی وساری که سیتواند همهآ اندام ها را عارض

~~شود . ولی بیشتر ریه وغدد لنفاوی بآن دچار میشوند. عامل آن باسیلی است بنام باسیل کخ

~~که از ms016 باسیل های بقاوم در الکل و اسید است . باسیل کخ را در خلط بیماران مبتلا بسل

~~میتوان بدست آورد. گونهای از این سیکرب که سل دامها - خصوصا سل گاوها - را موجب

~~میشود شدیدا بانسان نیز حمله سی کند وجون گاوهای مسلول این میکرب را در شیر خود

~~نیز دارند انسان بوسیلهآ شیرهای آلوده نبز مبتلا میشود . سل قوای بدنی مریض را بشدت

~~تحلیل میبرد و روز بروز سریض رنجورتر وضعیفتر میگردد تا سوقعی که بکلی از پا درآید

~~ولی خوشبختانه امروزه سعالجه میشود (نقل باختصار از فرهنگ معین) .

~~5- خوه : عرق بدن.

~~6- دیدار : بینائی، چشم

~~7- ورم : آماس .

~~8- استسقا و نام مرضی که بیمار آب بسیار خواهد .

~~دردی که

~~غفلة در ناحیهآ شکم خصوصا نواحی سجاور بقسمتهای مختلف قولون ها حاصل میشود و در

~~صورت شدت ممکنست بمرگ منتهی گردد . عارضهآ قولنج بطور کلی مربوط به ضایعات

~~قسمت های مختلف احشاء است وسمکنست مربوط بعفونت یاسوراخ شدن آپاندیس باشد که

~~در این صورت دردها بیشتر در ناحیهآ تحتانی راست شکم و حول وحوش ناف است ، و

~~بقیه حاشیه در صفحه بعد

~~نزله ؛ بفتح اول وثالث : التهاب حاد ومزمن نسج سخاطی همراه با ازدیاد

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_106.png)

~~2

~~بخاصه کر طعامش

~~می نباید

~~بناگاهانش این علت در آید

~~مقعد در زخاریدن

~~نشانست

~~که باسور(1) چنین کس را زمانست

~~دلیلست بول کنده

~~برعفونت

~~بیاید کرم گرم با حشونت(2)

~~بهق(2) را زود اگر دارو نیرسی

~~می افزاید او تاگشت پیسی1

~~2 وسرخی روی با ضیق النفس نیز

~~نباشد جز جذام(5) زشت خود نیز

~~12 وگر طبعی بگردد زانک خود بود

~~بدانک اورا بیاید علتی زود

~~گرت چیزی به پیش آید بحیلت(6)

~~بدارش تا نیاید درد و علت

~~ازین هر علتی را با یکی فرد(7)

~~بگویم خود ازو دارو توان کرد

~~1- باسور : نوعی از بیماری بقعد وبینی (بواسیر جمع باسوراست) .

~~2- حشونت : درلغت "حشونت" ضبط نشده است. ایا "حشن" بمعتی بدبو و چر کین

~~آمده است .

~~3- بهق : بفتح ms017 اول وثانی [معرب ، بهک] : خالها و نقطه های سیاه وسپید روی

~~بدن ، لک وپیس ، کک مک.

~~4- پیسی؛ ناخوشی جلدی که پوست نقاط مختلف بدن مریض دارای لکهای کم وبیش

~~وسیع سفید میشود ، این ناخوشی را امروزه نتیجهآ بهم خوردن متابولیسم عموسی بدن وعدم

~~اعتدال ترشحات هورمونهای غدد مترشحه داخلی میدانند بعضی قارچهای ذره بینی هم که در

~~روی پوست زندگی میکنند میتوانند این مرض را تولید کنند و دراین صورت مریض زود

~~با مقداری ضد عفونیهای سطحی معالجه سیشود : برص .

~~5- جذام و بضم اول ، بیماریی عفونی و مزمن که سیرش بسیار بطئی و با زخمهای

~~حاد تحلیل برندهآ انساج همراه است وآن مخصوص انسان است و سرایتش مستقیم است ،

~~آکله ، خوره (فرهنگ معین) .

~~6- حیلت و چاره

~~7- فرد و یک بیت .

~~بقیه حاشیه از صفحه قبل

~~ممکنسست مربوط بانسداد کیسه صفرا وی یاضایعات کبدی باشد که باز دردها درطرف راست

~~شکم وقسمتهای زیر حجاب حاجز و نواحی ستون فقرات احساس میشود . هم چنین قولنج

~~ممکن است بسبب ناراحتیهای رحمی ودردهای شدید آنی مربوط به قاعدهآ (ماهانه) زنان

~~دانشنایه

~~ویا مربوط بصایعات للمیوی بانش . (نقل باختصار از قرهن معین)

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_107.png)

~~فی دلیل غلبه هرچهار طبع

~~دلیل غلبهآ صفرای بدخوی

~~کویم من ترا چابوک(1) و نیکوی

~~فی صفرا و زردی چشم بمار

~~ر بول زرد

~~یا همرنگ گلنار 320

~~و زردی روی وتلخی روی از آنست

~~که صفرا در تن او کامرانست

~~دلیلست این که آنکس از گش زرد(2)

~~شده بعار وزو آمد بدودرد

~~نشان غلبه سودا

~~شنیدم

~~خحداوندان سودا نیز

~~دیدم

~~دلیلست آنکه رنگ ولون تاریک

~~ونبض شیریانش هست باریک

~~همیشه معدهآ وی هست سوزان

~~بدل در فکرتش باشد فروزان

~~سیه بینی تو، لون بول وخونش

~~سیه باشد اکر آری برونش

~~نشان غلبه

~~بلغم

~~بکویم

~~ز دل زنگار نادانی

~~بشویم

~~نشان وی تن آسانی و کندی

~~نباشد اندرو زفتی(3)

~~و تندی

~~خیو(4) بسیار وخواب آیدش بسیار

~~و بول وی سیید وبرف ms018 کردار

~~طعامش بد کوارد نیز معده

~~به لی کامی(5) برآید زود

~~نشان غلبهآ خون

~~می بگویم

~~نشان دردها

~~حمله

~~جویم

~~دمامیل(1) وبثور(7) وطعم شیرین

~~دلیل خون نیانی بیشتر

~~زین

~~کسی بیند بخواب اندر بسی آب

~~و گر باران وبرف آییدشش درخواب

~~دلیلست کاندرو سلطان بلغم

~~قوی گشت و گرفته جای محکم

~~گر آتش بیند اندر خواب بسیار

~~برو غالب بود صفرای بدکار

~~حکیم میسری

~~2

~~1- چابوک : چابک ، ماهر.

~~2- کش زرد : صفرا.

~~3- زفت ز بضم اول : ستیزه خوی، ترشروی.

~~4- خبوو، آب دهان .

~~5- بی کامی: بدون خواستن ، بدون قصد .

~~6- دمامیل ز جمع دمل ، زخمی که روی پوست بدن پدید میشود و از آن خونابه

~~وچرک آید ، آبسه .

~~7- بثور، بضم اول جمع بثر: جوشها ودانه های ریز که روی پوست ظاهرگردد ، تاولهای

~~وجوشهای کوچک چرکی بر روی اعضاء مختلف .

~~230

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_108.png)

~~کسی کر رنگهای سرخ بیند

~~خواب اندر همه سرخی کزیند

~~دلیلست این که خونش غلبه دارد

~~وخون ، آن جسم اورا علت آرد

~~کسی بیند بخوابش دود تاریک

~~و هرچ آن با سیاهی هست نزدیک

~~نشانست این که میسودا نمایید

~~و سودا می بود علت فزاید

~~وکر ایزد چنان تقدیر سازد

~~که شخصی را درازی عمر یازد(1)

~~ز حد کودکی

~~تا نوزده سال

~~همه سلطان خون باشد بهرحال

~~پس آنگه بیست سال دیگر آید

~~حد سلطان صفراش اندر آید

~~چو عمر از سی وپنجش برکذارد

~~ز سودا برطبیعت لشکر آید

~~130 ز سی و پنج تا شصت تماما(2)

~~ز سودا بین همه سلطان و کاما

~~پس آنگه حال زی پیری گراید

~~ححد سلطان بتلمغمش اندر آید

~~مانآد ییری و سلطان

~~بلغم

~~هم تا روزگار مرک و ماتم

~~و طبع جنبش اندر جسم مردم

~~نیارامد بود برسان

~~کزدم

~~بوقت کودکی

~~در پای باشد

~~نه بینی پایش اندروای(3) باشد

~~نه پای کودک از حرکت بماند

~~وکر پایش ماند

~~خود نداند

~~برین کردار باشد نوزده سال

~~پس آنکه جای دیگر گرددش حال

~~برآید این زپایش ms019 بردگر بر(4)

~~ماند در دگر یک حد

~~دیگر

~~که حرکت از دوپایش برتر آید

~~جوانمرد ازلی شهوت

~~ستور(5) و مردم اندرباب شهوت

~~گراید

~~به پیش وی یکی باشد ز حرکت

~~بماند نوزده سال او برین حال

~~وحال آرد دگر از گردش سال

~~دانشنامه

~~1 یازیلل واراده نمودل .در نسخة اصل بازد.

~~2- تماسا : تمام . کاما :کام . الف در آخر هردو مصراع برای اشباع آمده است .

~~3- اندروای : درهوا، معلق ، آویخته .

~~4- بر : طرف جانب .

~~5- ستور: چهارپا ، جانوری که بار کشد یا سواری دهد.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_109.png)

~~که زاد(1) بنده ازسی بر کذارد

~~رحرکت بیشتر زی دل سیارد و35

~~به دل او برکزیند

~~مردمان را

~~ندارد دوست چزاز نیکوان را

~~مکر او برکسی بر، عاشق آید

~~وکرنه سوی شهوت کم کراید

~~برین حال او بماند نوزده نیز

~~نیندیشد بجز تمییز(2) خود چیز

~~چوبر پنح و چهل برسو(3) کذشت او

~~و دیوان جوانی برنوشت(4)

~~از آن حرکت که وی را در دلش بود

~~از آن مربیشتر زان چشم

~~ربود

~~بدین هنگام تا چشمش

~~نه بیند

~~به نیسندد دلش که(5)

~~برگزیند

~~بچشمش

~~آرزومندی برآید

~~بدل در عشق وشهوت کم فزاید

~~برین سان باشد او تا شصت برسو(6)

~~پس آنکه آید از هرجای آهو(7)

~~از آن حرکت به هرجا چیزکی خرد(8)

~~مماند و آن دگر پیری فروبرد

~~فسبحانه اله الخالق

~~الفرد

~~چنانش خواست تقدیرش عیان کرد

~~بگفتم اندرین ترکیب

~~عالم

~~ونیز از حال فرزندان

~~آدم

~~هر آنچ او کفتنی بد مختصر را

~~گزیده شد

~~یسندیده اثررا

~~کنون درباب دیر وصف دارو

~~بباید کفت نام وطبع ، هردو

~~اسماء الادویه

~~که طبع مردمان دانسته آمد

~~در نادانه(1) برتو بسته

~~آمد

~~حکیم میسری

~~1زاد وسن، سال در کشت الاسرار سییدک ابله و و ایونا شیخ کبیر و یدر ما

~~یریست بزاد بزرگ ج 7 ص 288.

~~2- تمییز : باز شناختن ، چیزی را برچیزی برتری دادن. در نسخهآ اصل تمیز .

~~3- برسو: بالا. در زاد المسافرین حکیم ناصرخسروقبادیانی والتفهیم ابوریحان بیرونی

~~به همین معنی آمده ms020 است : نه بینی که درخت از برسو همی ترکیب پذیرد . زاد المسافرین

~~42. نیمه برسوش بزرگتر التفهیم ص 327.

~~4- نوشتن : نور دیدن

~~ه- که و در نسخهآ اصل کی .

~~6- برسو : بالا. تاشصت برسو : تایالای شصت.

~~7- آهو: بیماری ، عیب، مرض.8- خرد : در نسخهآ اصل خورد .

~~9- نادانه . ظاهرا بمعنی نادانی آسده است .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_110.png)

~~20

~~در نمانی

~~چنان واجب که داروها بدانی

~~رنام و طبعهاشان

~~گویم بحمله کان چون وچگونه

~~پس آنگه داروهای گونه گونه

~~خدای ما که ما را درد دادست

~~به هر دردیش صد دارو نهادست

~~بگویم آنک زو چاره نیابم

~~وبگذارم کزو پاره(1)

~~ایابم

~~همه بنگارمش پیش تو یکث یک

~~14 هرآن دارو که معروفست بیشک

~~بدان نام طبیبانش

~~خوانم

~~نگردانمش جز کوته نرانم

~~ز بم آنک کانگه(2) خام گردد

~~بنزد عاقلان

~~بی نام کردد

~~گرت رغبت بود خود راه جونی

~~بعلم آموختن

~~بسیار

~~پونی

~~وکرنه کردد این گفتار من ، باد

~~نیاید خود به کارت هیچ استاد

~~نگه کن تا چه گویم یاد دارش

~~بگوشش بشنو وبردل نگارش

~~3 انیسون وافستین و اسارون

~~اقاقایا

~~و اسقیل و افیتمون

~~اشق وانجره، انمد وابهل

~~راشنه، انزروت واصل سنبل

~~ابرباریس الطمطومه و ایرسا

~~واکلیل الملکث پس بقل حمقا

~~و بلسان ویرنک و بنج وبوره

~~و یراسیاوشان و بان و زیره

~~وبوزیدان وباد آورد و بهمن

~~و پنج انگشت اذخر(3) ریم آهن

~~3 بنفش وبسد و بابونه ومر

~~و بسباسه و بلبوس و بلادر

~~جبل هنگ و جلاب و جوز بویا

~~و جندبید ستر و جوز و قلمیا

~~وجوز ماثآل(4) وجیسیر و جلنار

~~و جاور شیر وجوز فی وزنجار

~~وجر جبر و جکرما جنطیانا

~~جریش وجعده وبرز قطونا

~~درونه وداب ودردی وهلیلده

~~و دفلی، دیودارو پس

~~بلیله

~~2 وهیل وهورو ودح(5) وورس ووسمه

~~زراوند دراز و سنک سرمه

~~دانشنامه

~~1- پاره : برخ ، بخش .

~~2- کانگه و در نسخه اصل که آنگه.

~~3- اذخر و درنسخه اصل ازخر.

~~4- ماثل و در نسخهآ اصل ماتل .

~~5- ودح : در نسخهآ اصل (ورح) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_111.png) ms021

~~زجاج و زنجبیل وزر و زرنب

~~و زوفام و زه و زرنیخ اشهب

~~زرنباد و زک و زنبق و زیره

~~وزفت وزعفران و قیل(1) وزهره

~~حسک وحب نیل وشحم حنظل

~~مماما وحضض ، حاشا وحرمل

~~حنا و حرف دارو(2)، حی عالم

~~طباشیر وجلال و طلخ علقم

~~وطحلب، طبن مهر، از، طال وسعتر

~~طرائیث(3) ویتوع وصبر وکندر 395

~~ویبروح و کما فیطس(4) و کندوش

~~کسیلا(5)، کهربا، کیه(1) و هلیوش

~~کف دریا و گوگرد و کبابه

~~کسناج(7) وگیل دارو، گل و حلبه

~~کما دریوس وکریمازه و کتیرا

~~کرمدانه کل و پس بقل زهرا

~~السان ثور ولون ومرویس لکن

~~ولوف ولوبیا بی لسی سک (2)

~~ومازریون

~~و مقل و مومیالنی

~~وماهی زهره، مامران چیی 400

~~و مویزه و مرداسنک وافیون

~~ومشک طرامشیع ونیل (8) ونطرون(9)

~~و نفط ونارمشک ونار و بوره

~~و نوشادر و مرداسنک و بوره

~~ومر و مصطلکی و

~~مرقشیشا

~~مراره، ماهودانه، عرطنیثآ(10)

~~سلیخه، سعد وساده، سرو وسنبل

~~وسدر و سوس وسماق وقرنفل 5اب

~~و سورنجان و سکیستان و سرطان

~~و سوقین و سقیقون

~~و سیندان "

~~و سردشتی و سقمونیا نیز

~~عصاء(11) راعی وعرعر و شونیزا

~~عروق و باز

~~عاقرحا وعصفر

~~و علکن و عفص و عود و عنرتر

~~فلنجه، فلفلیمول

~~و فریبون

~~فراسیون و فردینه و صابون

~~حکیم میسری

~~2

~~1- در نسخهآ اصل (فبل).

~~2- در نسخه اصل (حرف داق.

~~3- در نسخهآ اصل (طرانیب).

~~4- در نسخه اصل (کماقطیس) .

~~- در نسخهآ اصل (لسلا).

~~6- در نسخهآ اصل (کمه) .

~~7- در نسخهآ اصل (کساج).

~~8- و9 درنسخه اصل (ثل وبطرون).

~~10- درنسخهآ اصل (عطنیشان) .

~~11- عصاء راعی : عصا الراعی .

~~12- شونیز : در نسخه اصل (سونیز) .

~~4

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_112.png)

~~28

~~صدف و صبر وصمغ وقودمانا

~~صب، قنطوریون و برز قطونا

~~و قیه، قلقطار، قرط و قلقند

~~و قاقله

~~و قلب و نیز سقفند

~~قلنسور و رماد

~~و رازیانج

~~و روی سوخته

~~و راتیانج (1)

~~ورند و رطبه وریوند وفلفل

~~شکال سادنه

~~ومر و قلقل

~~شکاع وشطرج و شب و شیلم

~~شقایق ، شاهتره،

~~تخم ms022 شبرم

~~تربد، تودری

~~و تمرهندی

~~وخربق، توتیا ، خروع و خطمی

~~طبایع الادویه

~~زنام دارو برخی کفته

~~آمد

~~که مهتریر زبانم

~~رفته آمد

~~گرش یکسر همه نسخت کرفتی

~~کران کشتی گرش حمله

~~بگفتی

~~برین کفته مگر خود اختصارست

~~در آن ناگفته خود اندک بکارست

~~کنون لختی ز طبعش می بکویم

~~اسارون کرم وخشکست وجگررا

~~وزین نامه گرانی(2)

~~می نجویم

~~قوی دارد عروق و رهذر را

~~واذخرکرم وخشکست و بیکراه(3)

~~برون آرد ز معده درد و آماه(1)

~~وابهل کرم وخشک وفعلش آنست

~~که حیض(5) آرد زنان را بی کمانست

~~وافتیمون همه کرمست و سودا

~~بیارد از تن و کیموس(6) گندا(7)

~~وکرمست انجده بفزاید او باه(8)

~~اقاقایا همه خشکست و سردست

~~ببرد بلغم و خالی کند

~~راه

~~درودست(9) این اگرمقعدش دردست

~~دانشنایه

~~1- رأتیانج: در نسخه اصل (ارتیانج)

~~2- گرانی : سختی ، دشواری .

~~3 - بیک راه : یکباره ، بکلی .

~~4- آساه و آساس .

~~5- حیض : خروج خون اززن هرساه یکبار بمدت چند روز متوالی، قاعده شدن زن .

~~6-_ کیموس : سواد غذایی سوجود در معده که باترشحات وعصیر بعدی آغشته شده.

~~7- گندا : گندیدگیو بوی بد داشتن . 8- باه : تمایل جنسی .

~~9- درودست و دروده است .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_113.png)

~~زافسنتین نه بینم جز

~~که گرمی

~~و خشکی نیز بازو نیست

~~ثرمی

~~ازومعده

~~بسی قوت ستاند

~~ومالیخولیا حمله

~~اند

~~انیسون گرم باشد شهوت آرد

~~تمتع (1) را به بیشک قوت آرد

~~وامله سرد و خش و معدهآ خام

~~زو قوت ستاند

~~قوت تام

~~اشق گرمست وتن زو کرم کردد

~~خنازیر(2) و ورم زو نرم کردد

~~بلادر کرم باشد چون بسوزد

~~و چیز آموختن را دل فروزد 30،

~~بسد سردست وحشمت زوقوی شد

~~و درد از چشم تو حمله

~~ری شد

~~وباد آورد، گرمست و کهن(3) تب

~~بیارد از تن مردم بیک شب

~~و پنج انگشت خشک وگرم باشد

~~به آب پشت(4) سست و نرم باشد 6اب

~~و بهمن گرم باشد

~~باد آرد

~~و بوزیدان بطبع این راه

~~دارد

~~ز بلبوس آب مردان(5) بیش گردد

~~مگر امعا همه ms023 زو ریش

~~ردد

~~ویر ساوشان کرمست و بلغم

~~ز شش بیرون کند گردد همه کم

~~و بسبایه همه کرمست و اشم

~~گشایندهست از سودای

~~محکم

~~برنگ آرد حب قرع از شکم پاک

~~و بلغم را بیرد پاک

~~اباله(6)

~~و جند بیستر

~~اشکم

~~کشاید

~~بعصب(2) اندرون کرمی

~~فزاید

~~و جبلاهنگت(8) آرد گرمی وقی

~~و مردم مست کردد زو چواز می

~~و جوزمائل آرد کس

~~کسی

~~به بیماری سپارد

~~تندرستی

~~و کرم و خشک باشد جوز بویا

~~و سرد و خشک دان هردو قلمیا

~~حکیم میسری

~~2

~~1- تمتع : بر خورداری، بقاربت .

~~2- خنازیر و غده های سختی که در زیر گلو ایجاد شود و زخم وجراحت تولید کند .

~~3- کهن تب وتب کهنه ، تب مزسن .

~~4- آب پشت : منی.

~~5- آب سرد : منی .

~~6- ناباک و بدون ترس . در نسخه اصل (ناپاک) .

~~7- در نسخه اصل (وبعصب) .

~~8- در نسخه اصل (زجبلاهنگت).

~~(40

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_114.png)

~~3

~~و سرد و خشک دان هم جنطیا نا

~~وسرد و خشک دان برز قطونا

~~وجاور شیر گرم و نی دیدم

~~بیارد زشت من زوبر

~~سیدم

~~44 و سرد و خشک باشد طبع جلنار

~~باسهال از همه جلنار

~~بردار

~~و جبسین سرد باشد خون ببندد

~~گشاده خون بجبسین بسته کردد

~~درونه گرم باشد باداشکن(1)

~~بیارد

~~درد از کژدم گزیدن

~~و دفلی کرم باشد گرو خارش

~~ببرد زود خود اینست کارش

~~هلیله هرچه زردست آن گش زرد(2)

~~راند ازتن و کمتر کند

~~درد

~~وهرچه کابلی باشد جگرگون(3)

~~وش(4) دارد(5) کند سودا به بیرون

~~وهیل وهو، همه کرم و لطیفست

~~و دارد(5) بادهارا چون شریفست

~~وگرم وخشک باشد وج(6) و بلغم

~~شکسته دارد و لقوه(7) کند کم

~~ووسمه کرم باشد مویزو زود

~~سیه گردد که خود گولی شبه بود

~~وگرم و خشک چیزی زنجبیل است

~~و سردی معده را چون رود نیل است

~~ز راوندت همه سده(1) گشاید

~~وزود آن حیض بسته خون نماید

~~وکر کژدم گزد کس را زراوند

~~خورد گردد ز زخم نیش خرسند ms024

~~وزوفا کرم وخشک و بلغم از بر

~~بیرد ودما زو کشت مهتر

~~و کس فربه کند جورب زرنباد

~~وکرم و خشک باشد بشکند باد

~~کف دریا طلی سازی بیک شب

~~جره بردارد وهم دای ثعلب(9)

~~1- باداشکن و باد شکننده .

~~3- جگر گرن : جگری ، کنایه از رنگ سیاهی که بسرخی زند .

~~2- گش زرد : صفرا .

~~4 توش : تبش ، حرارت .

~~6- - وج : درنسخهآ اصل (وجه) .

~~5_داشتن و ضبط کردن ، نگاه داشتن .

~~7- لقوه ؛ بفتح اول وثالث : فالج و رعشهٔ‌ یک طرف صورت که در نتیجه نیمی از

~~صورت بیک سو برمیگردد ولبها بخوبی بهم نمی رسد وپلک چشم طرف فالج صورت بخوبی

~~8- سده ( سدة) و مرضی است که به بینی استوار شود وصاحب آن نفس نتواند زد.

~~# ~~دانشنامه

~~بسته نمیشود ودهان نیز بیک طرف کج میکردد.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_115.png)

~~وزربزکرم و خشکست ومعدهآ سرد

~~وی گرداند وکمتر کند درد 90

~~حماما گرم و خشکست و جگررا

~~وی دارد و راند درد سررا

~~وحنا سرد باشد خارش از تن

~~یارد پاک و یزداید بریون(1

~~سیندان گرم باشد معدهآ سرد

~~که بردردست زو داروتوان کرد 7اب

~~بیارد از شکم کودک

~~به نیرو

~~وعنین(2) راکند او زود نیکو

~~وحرمل بلغم و سودا

~~براند

~~زنانرا حیض(3) آوردن

~~واند

~~حسک سردست و آبش باه(4) آرد

~~و بول بسته را هم(5)، راه

~~دارد

~~وحب نیل بلغم را

~~راند

~~و پیسی(1) وجرب(7) بردن تواند

~~و[حنظ ال کرم وخشکست ولطیف است

~~و درد پای نقرس(1)را شریف است(9)

~~و سرد و نیک باشد

~~می عالم

~~ورم را ازتن مردم کند کم

~~1- بریون : با ثالث مجهول وفتح واو بروزن دویدن : علتی است که در بدن آدمی

~~پیدا میشود وهر چند برمی آید پهن میگردد و خارش میکند ، و آن را در هندوستان داد

~~میگویند و بعربی قوبا خوانند وباین معنی برو زن فرعون و دلخون هم آمده است .

~~2- عنین : بکسر اول وتشدید ثانی : مردی که برجماع قادر نباشد .

~~3- حیض : قاعده شدن زن .

~~4- باه : غریزهآ جنسی وشهوانی .

~~5- هم ms025 ، راه : در نسخهآ اصل (همراه) راه داشتن : روان کردن، گشادن .

~~6- بی برص.

~~7- جرب ؛ بفتح اول وثانی : گری ، گرگنی ، مرضی است جلدی و ساری که بوسیلهٔ‌

~~کنه مخصوصی بنام سار کویت که ازردهآ عنکبوتیان است درپوست بدن انسان ودامها وسگ

~~8- تقرس : بکسر اول وثالث و مرضی است مزسن وغالبا ارثی که بشکل التهاب

~~مفصل شست پا بطور ناگهانی بروز میکند وچند شب بتوالی ادامه سی یابد و بعد خوب

~~میشود و پس ازمدتی مجددا عود می نماید .

~~9- شریف است : داروی شریف است . در کتب ادویه بعضی از داروها را با صفت

~~شریف یاد کردهاند . از جمله در مورد پوست کبر درکتاب ابنیه گوید : و پوستش اندر

~~تریاقها بکار برند واندرداروهای بزرگوارکه او دارویی شریف است وبزرکوار (ابنیه ص 264).

~~حکیم میسری

~~46

~~ایجاد میشود.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_116.png)

~~3

~~وطحلب سرد باشد وتب کرم

~~و درد سخت را از سرکند

~~وسرد و خشک دان طبع طباشیر

~~شاید مر کسی را

~~کو بود پیر

~~طبیب این مرجوانان را پسندد

~~کزو اسهال و خلفه(1) زود بندد

~~زطین ارمنی

~~اسهال بسیار

~~ببندد کم شود زو درد و آزار

~~وکرم وخشک باشد طال وسعتر

~~ازو با سورگردد

~~زودبهتر

~~کما فیطوس گرم وزود

~~یرقان

~~وهم عرق النسا گرداند

~~آسان

~~و کندش گرم باشد قی کشاید

~~و اسهال اوفتد

~~اننده نماید

~~وکزمازک سرد و خشک واشکم

~~ببندد زود از اسهال ووزدم

~~و سرد و خشک یانی

~~کهر بارا

~~بندد(2) زود ازو اسهال و صفرا

~~ببندد(3) نمز

~~او خون بواسیر

~~وخون حیض را بندد(4)

~~بزنجیر

~~بسیلا کرم باشد

~~مردمان را

~~همی فربه کند خاصه زنان را

~~کبابه کرم و زو سده(5) کشاید

~~مثانه نیز زو قوت

~~فزاید

~~طلی (6) نیک باشد نیک گوگرد

~~نباید گررا(7) جز زو طلا کرد

~~کتیرا نرم کرداند

~~بسرتو

~~خفه(1) بنشاندو

~~درد سر تو

~~کبج گرم و سوزنده

~~بود نیز

~~ز آبش نیز بر پیسی(1) همی ریز

~~دانشنامه

~~1- خلفه ؛ در نسخهآ اصل (حلقه). خلفه : هیضه و شکم روش ms026 ، سقوط اشتهای

~~طعام از بیماری .

~~2- ببندد ودر نسخهآ اصل (ببنددد) .

~~4- بندد و در نسخهآ اصل (بندد).

~~3- ببندد : در نسخه اصل (نبندد) .

~~5- سده و گرفتگی بینی، بیماریی است که به بینی استوارشود و صاحب آن نفس

~~ثتواند زد (دهخدا بنقل از منتهی الارب) . منعی که در مجرای غذا واقع شود تافضول

~~عبور نتواند کرد (ناظم الاطباء) .

~~6- طلی واندود .

~~8- خفه : فشردگی گلو.

~~7- گر : جرب .

~~9- پیی: برص .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_117.png)

~~بکویم پاک طبع

~~گیل دارو

~~بیارد(1) قرع(2) ودرد ازمعده هردو 485

~~ولوف از طبع خود سده گشاید

~~دمای کهنه را اوحث(3) نماید

~~لک استسقای(4) زشت باخطررا

~~نشاند زود مردرد جکر

~~را

~~شنیدم مومیاف

~~ترم باشد

~~و طبع وی لطیف و نرم باشد

~~بییوندد شکسته

~~استخوان را

~~و به کرداند او

~~مرخستگان را

~~وکرم و خشکدان مقل جهودان

~~بواسیر(5) اوبرد از درد مندان 490

~~وماهی زهره طبعش کرم باشد

~~بنقرس نیک نیک و نرم باشد

~~وطبع مر(1) کرم و حیض بسته

~~کشاید زود و زو مردم برسته

~~و ما هودانه قی آرد

~~ابا خوه(7)

~~و اسهال آرد و نقرس

~~کند به 8اب

~~وما میشا طلی را نیک

~~شاید

~~ورم کوکرم باشد

~~او زداید

~~شنیدستم که

~~مامیران چینی

~~بچشم آن به که دارو زو کزینی

~~ومازریون گرمست

~~آب اشکم

~~برون آرد واستسقا

~~ککند کم

~~و مرداسنگ سرد وخشک دانش

~~خوه ککنده بدو بردن

~~توانش

~~م-]راره گرم باشد چشم تاریک

~~همه روشن کند دیدار باریک(8)

~~ومشک طرامشیعت

~~گرم باشد

~~وحیض آرد که اوهم

~~نرم باشد

~~ز نوشادر گلواز هم

~~بر آید

~~ز چشم اندر سپیدی

~~او زداید 500

~~حکیم میسری

~~32

~~1- بیارد و در نسخهآ اصل (نیارد) .

~~2- قرع : کدو، واینجا بمعنی حب القرع وکرم کدو است .

~~3- حث ؛ بفتح اول وثانی سشدد : برانگیختن .

~~4- استسقا ( استسقاع) و مرضی که بیمار آب بسیار خواهد .

~~# ~~نزدیک مقعد در راست روده که اغلب درد ناک است و ممکن است در نتیجهآ فشار شکاف

~~برداشته وخون دفع شود.

~~6- مرگرم و در نسخه اصل ms027 "مروگرم".

~~7- خوه : عرق آدسی ، خوی .

~~_- دیدار باریک : ضعف بینایی.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_118.png)

~~3

~~همه کرمست نفط و باد و

~~بلغم

~~شکسته دارد و

~~لقوه کند

~~وگر شافه کند کس کرم اشکم

~~گیراند برون

~~ردش بستم(1)

~~و نطرون گرم باشد معده را زود

~~بشوید از فساد و تیره و دود(2)

~~ونوره کرم باشد

~~کرش مرهم

~~کنی برسوخته

~~دردش شود

~~50 وسنبل کرم باشد

~~معده سرد

~~بجز زو نیز بد دارو توان کرد

~~وکرم وخشکث باشد سعد ومعده

~~قوی کردد که بلغم سست کرده

~~سلیخه کرم وخشک وبول راند

~~و بینایی فزاید

~~س

~~نداند

~~و ساده کرم باشد بول بسیار

~~براند از تن مردم بی آزار

~~ولیکن جستن دل زو شود به

~~کند او لاغران را زود فربه

~~5 وسک [و] مشک کرمست و عصب را

~~نکو باشد وباد سرد و تب را

~~نی(3) وباه(4) بفزاید ز سرطان

~~برد وی درد سل از دردمندان

~~و سورنجان همی کرمی نماید

~~و نقرس به کند، شهوت فزاید

~~نباشد باه را به از سقنقور

~~قضیب(5) سست را اوخود دهد زور

~~و اصل سوس سرد وتر بباشد

~~مرو را به بود کش گر(2) بباشد

~~5 ز شش بیرون کند او علت و درد

~~و تشنه زود سیراب زو توان کرد

~~و سکیستان برو سینه کند نرم

~~سوی سردی برد وی معده کرم

~~ز سوغین صرع و فالج(7) به شود نیز

~~و باد سرد را به از همه چیز

~~دانشناسه

~~1- بستم؛ (یهستم) : باتعدی، به زور، به نیرو.

~~2- دود (دودة) : کرم .

~~3- سنی : آب پشت .

~~4- باه : قوهآ جماع، غریزهآ جنسی وشهوانی .

~~5- قضیب ؛ بفتح اول : آلت تناسل مرد .

~~6- گر : جرب.

~~7- فالج : سست و بیکارشدن عضوی ازبدن یاقسمتی ازبدن ، این کلمه در تداول

~~ناریس بسونالح نی ک ویکارخد

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_119.png)

~~بیارد باد قولنج از شکم زود

~~زو کزدم کزیده به شود زود

~~ره سقمونیا آنست که صفرا

~~بیارد از شکم

~~یاک آشکارا

~~مگر امعا کند سست و جکر را

~~عممده

~~زوتبه

~~یانی ms028

~~ثر

~~سبنکورست سرد و تر ونیرو

~~ستاند زو جگر بارام(1) نیکو

~~چنان دان عاقرقرحا بدندان

~~که درد زشت را بنشاند آسان

~~و عصفر برکنده از بن کلف(2) را

~~بدندان(3) نیست همتا مر صدف را 19ب

~~و علک رومی و زان علک دیگر

~~شود معده قوی و درد ککمتر

~~فلنجه گرم و خشک و از بنه گرم

~~بهق را زو طلب کن تا شود نرم

~~زنائرا حیض راند زود بشتاب

~~ز مردان نیز راند زود پس آب(4)

~~فربیون کرم و استسقا براند

~~و باد لقوه و فالج نشاند

~~و فودینه کند مر معده را سرد

~~قوی و بشکند(5) زو سردی و درد

~~وصابون کرم باشد تن کند ریش

~~نیارد کرد نیشی بیش از آن ریش

~~ببرد وشم (1) پاک از جسم مردم

~~بسوزد همچنان کز زخم کژدم 530

~~و طبع صبر گرم و بل که صفرا

~~برون آرد ز مردم به مدارا

~~و سرد وخشکث باشد صمغ واشکم

~~ببندد زود اسهالش کند

~~و کرم و نیک باشد قردمانا

~~چنین کفتست این استاد دانا

~~حکیم میسری

~~520

~~1- بارامو یه ازامی م

~~1- کلف؛ بفتحر اول وثانی : لکه ای که درصورت انسان پدید آید، کک مک.

~~3- بدندان : اینجا بمعنی "نیروی تأثیر" آمده است و درفرهنگ دهخدا به سعنی لایق

~~و مناسب ضبط شده و این بیت را از اثیراخسیکتی شاهد آورده است :

~~الب ودندان ترا سجدهبرم چون پروین

~~کزجهان ای مه تابان توبدندان سنی .

~~نظاسی گنجوی به سعنی قوی آورده است:

~~رگ

~~ز روباه

~~بدندان تر است

~~وبه از آن رست که به دندان تراست

~~4- آب و اینجا بمعنی سنی است . (آب بمعنی ادرار نیز آمده است) .

~~5- شکستن : مغلوب کردن .

~~6- وشم : ناگوار.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_120.png)

~~36

~~ما و صرع و فالج زخم کز دم

~~همه یکسر براند وی ز مردم

~~رم را نیک باشد نیز فوفل

~~و نزدیکست طبع وی ز صندل

~~حب قیطم طبیعت نرم دارد

~~بانرمیش فعل

~~دارد

~~می افزاید و معده کند سست ms029

~~گراز صفرا بغالی نه از(1) در تست

~~نشاند زود زود او درد دندان

~~و کگرم و نیک باشد طبع قطران

~~براند حیض را کرداند افزون

~~بیارد از شکم کودک به بیرون

~~54 برنگ وشیح ، کرمست وحب نیل

~~و گرم و نیک باشد نیز قنبیل

~~حب قرع آرد از اشکم به بیرون

~~کند بر کرم اشکم بر شبیخون

~~ز قاقله نیاید جز که کرمی

~~و خشکی نیست با وی هیچ نرمی

~~هر آن معده که سست و سرد باشد

~~بقاقله همی بی

~~درد باشد

~~قلمیا، قلقطار و نیز قلقند

~~همه کرمست وهم کرمست سفقند

~~ه ز رطبه شیر بفزاید زنان را

~~و تخمش شهوت آرد مردمان را

~~و برزد کرم باشد حیض راند

~~و باد سرد را هم وی نشاند

~~باستسقات(2) نیک آید زراوند

~~گشاید از جگر او سده و بند

~~جز از کرمی نه بینم بادیان را

~~بسی راحت بود زو مردمان را

~~بیرد کهنه درد از دردمندان

~~و سستی معده را نیکست درمان

~~ز آبش شیر بفزاید زنان را

~~هنر بسیار باشد

~~بادیان را

~~توکرم و تیزدان مر شیطرج را

~~برد بلغم آرد

~~زود صفرا

~~گرش سازی طلی (3) کر(4) نیز مرهم

~~هق بردارد [و] پیسی کندکم

~~وشبرم کرم باشد

~~آب راند

~~کزوخوردن بتن بلغم

~~نماید

~~ولیکن برجکر زو آفت آید

~~وگرچه دردها را

~~راحت آید

~~دانشنامه

~~اح ار درو سراوار.

~~1- باسبقات:در استسقا ، ترا نراوند نی است .

~~3- طلی : بکسر اول (ممال طلاع) : اندود .

~~گر: یا.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_121.png)

~~و طبع شاه تره

~~رم باشد

~~ولیکن سخت تر و

~~رم باشد 550

~~ببرد کر(1) و خارش

~~اک حمله

~~بخاصه گر خورندش

~~هلیله

~~ندارد شادنه جز طبع سردی

~~ز چشم اندر بیارد پاک زردی

~~بسی فیض است در شب مانی

~~ازو لختی(2

~~بگویم

~~تا بدانی

~~ازو دندان جنبان(3) سخت گردد

~~و زود اوخون بینی را

~~یندد

~~شقایق کرم باشد چشم تاریک

~~نکو گرداند او دیدار

~~اریک(4)

~~چگونه کرم باشد

~~تودری نیز

~~تمتع(5) را ms030 نباشد به ازو

~~چیز

~~بصفرا نیک باشد

~~تمر هندو

~~بدو نزدیک باشد

~~طبع آلو

~~وتر بد گرم باشد

~~بلغم خام

~~بیارد دردهارا از تن

~~ام

~~ضعینی چشم را

~~و توتیا به

~~بباشد کو ز داروها

~~مه

~~و خروع گرم باشد

~~بسته اشکم

~~گشاید کرش علت هست بلغم 560

~~ز درد فالج کر او راحت فزاید

~~کزو مرهم کنی

~~دمل(6) گشاید

~~و خطمی نرم کرداند

~~ورم را

~~و صافی دارد او همواره دم(7) را

~~وکرم و خشک باشد حب خردل

~~کزو مرهم کنی به بود

~~بیرد بلغم و تخمه

~~ز معده

~~برون آرد ز معده دود(9)

~~مرده

~~ز خربق زودق افتد و اسهال

~~ز مستی آورد در مردمان

~~چگونه سرد و ترست لب لکور

~~بصفرا نیستش

~~همتای دیگر

~~حکیم میسری

~~560

~~- گر: جرب.

~~2- لختی : اندکی .

~~3- جنیان وچنبنده ، متحرک

~~4- دیدار باریک : ضعف بینایی .

~~5- تمتع : برخورداری ، کنایه از مجامعت .

~~6- دمل و آبسه .

~~7- دم : خون.

~~8- دمل ز بضم اول : زخمی که روی پوست بدن پدید شود واز آن خونابه و چرک

~~آید ، آبسه .

~~9- دود: کرم.

~~ال570

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_122.png)

~~38

~~بسی قوت رساند

~~مرجگر را

~~و بنشاند ز صفرا درد سررا

~~ذرایح از مثانه

~~حون براند

~~و زهرست ارخورد بس کس نداند

~~کرش برپیسی(1) اندانی بسر که

~~برد پیسی و باشد

~~ببر که (2)

~~51 ز غاریقون توش(2) بینی و سده

~~گشاید زود از امعا و معده

~~دما(4) وصرع وبادزشت(6) و بلغم

~~ههه از درد مندان او کند

~~وکرمی غافت را سده کشاید

~~جکررا زور هم قوت نماید

~~وگرمست غارو درد از زخم و آماه(6)

~~بیارد پاک کرداند

~~همه راه

~~بیارد درد از اعصاب

~~مردم

~~و بنشانیدت درد از زخم کژدم

~~از این داروکه طبعش کفته آمد

~~ابا زو خاصیت پیوسته

~~آمد

~~نباید یک بیک زو کار فرمود(7)

~~مگر استاد کس

~~بناپاکی نباید

~~باشد کزیده

~~ن

~~بیالود

~~ره هر داروی اویر رسیده(1)

~~21 کزو یک با دگر

~~دارو تواند

~~وزو همتا بیکدیگر

~~رساند

~~بجز هرچه طلی(4) ms031 ومرهم آید

~~ازوهر کس که سازد محکم آید

~~باب النصیحت

~~58 توپا شاگرد تا دا [نا] نگردی

~~به هر نیک و بدی بینا نگردی

~~دانیشنایه

~~اح بنی برص

~~2- ببر که : ؟ بنظر سیرسد، ببرکة * با برکت بوده باشد .

~~3- توش : تبش ، حرارت .

~~4- دسا : گرما ، تب .

~~5- باد زشت ؛ باد دز نام ، باد دشنام : سرخی است منکر که بر روی و اطراف پدید

~~آید ممچون الونک آبقدای بذام و دار زمستان بسیار افقد بسبب آنکه بخار دموتی اندرزیر

~~پوست محتقن شود وباشد که ریش گردد .

~~ذخیره خوارزمشاه

~~6- آماه : آماس .

~~7- کار فرسودن : بکاربردن.

~~8 بر رسیدن : تحقیق کردن .

~~9- طلی : بکسر اول : اندود .

~~(62

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_123.png)

~~بنشناسی کم و بیشی

~~علت

~~به هر دردی ندانی کرد حیلت(1)

~~وطبع درد مندان نبض و قوت

~~ندانی بیکمان حرکت و شهوت

~~و داروها همه یک یک ندانی

~~بسی نامه

~~بر استادان کاننخوانی

~~و بسیاری نگردی

~~کرد استاد

~~نداری هرچ میبینی همی یاد

~~نبینی کو به پیشت دارو سازد

~~زیک دارو بدیگر

~~در کدازد 590

~~نگردد بر تو بسیار

~~آزموده

~~نگردی نزد استادان

~~ستوده

~~نباید کردنت ترکیب دارو

~~ازو بسیار عیب آید

~~ابر تو(2)

~~کرین دانش که کفتم بر رسیدی

~~و دانا مردمان را

~~نیز دیدی

~~نصیحت بایدت

~~هوشیاری

~~و تدبیر نکو و

~~برد باری

~~و دور از طبع و طبعی راست باید

~~که تا برحکم جان

~~حاکم بشاید 590

~~که با تدبر و رای و علم کشتی

~~وطب(3) نامه بسی اندر نوشتی(4)

~~پس آنگه کر به پیش آیدت بمار

~~نصیحت کن مرورا رنج بردار

~~بر بعمار بنشین

~~و زمانی

~~مر یابی ز درد وی نشانی

~~بپرسش از غذاها پیش از آن درد

~~بیک هفته چه کرد وتاش چون خورد

~~نشان دردها

~~حمله

~~جویش

~~نگه کن نیک اندر رنگ و رویش

~~ز نبضش بررس واز بول و قوت

~~ز طبعش بررس وازضعف وشهوت

~~کر اورا درد ازپری رسیدست

~~نشانش خود درو اندر پدیدست

~~مرو(5) را داروی اسهال باید

~~وگر بینی(1 ms032

~~بگو تارگ گشاید(7)

~~کر استفراغش(1) آوردست علت

~~بباید بست اسهالش بحیلت

~~حکیم سیسری

~~1- حلت وچاره.

~~افرنوم قرنو

~~3- طب نامه : کتاب پزشکی.

~~4- نوشتن : نور دیدن ، طی کردن .

~~5- مرو را رنج : در نسخه اصل (مرو را ورنج) .

~~6- دیدن: اندیشیدن ، صلاح دانستن . 7- رگگشادن: باز کردن رگ وخون گرفتن.

~~8- استفراغ : تهی کردن بدن از فضلهها وافزونیها ، قی کردن.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_124.png)

~~4

~~6 هر آن علیت که اصلش میندانی

~~نگر بر بیهده حکمی

~~ثرانی

~~رورا احتما(1) فرمای خود بس

~~نگردد ز احتما بد حال یک کس

~~نباشد هیح دارو ز احتما

~~به

~~ز داروها نچمله احتما

~~به

~~که خود بیار را زان احتما کرد

~~رو غلبه بسی کمتر

~~توان کرد

~~وآنکس راکه او خود تندرستست

~~هنوز اندر تنش علحت نرستست

~~6 مرورا احتما

~~از درد مندان

~~موافق تر بود بنیوش(2)

~~برهان(3)

~~نیارد

~~احتا

~~اورا بسستی

~~باقی دارد اورا

~~تندرسی

~~ازین شش چیزعیرت(4اگیر و بحکن (5)

~~که دانا را نباشد اندرین شک

~~که من کویم بگو مر مردمان را

~~مشو مشغول مرسود وزیان را

~~کزین شش چیز وی پرهیز کیرد

~~برسست از مرک پای وی نگیرد

~~6 ابی(6) علیت کذارد

~~زندگانی

~~مکر باشد قضای

~~آسمانی

~~نباید

~~خورد چیزی کازمودی

~~وباری چند زو جان درد بودی(7)

~~و دیگر چیز کر، دانی که معده

~~نیارد زود زود آن هضم کرده

~~نباید خورد آن کر زان خوری تو

~~مگر آنکه بکار آییدت دارو

~~سه دیگر پیش از آن تا آنچه خوردی

~~مخور دیگر مگر آن هضم کردی

~~چهارم آنکه کر معدهت بدردست

~~بنشناسی که آن درد از چه کردست

~~مرورا داروی راحت

~~نجونی

~~بدارو درد از آن معده نشولی

~~طعام نا موافق

~~برکهاری(8)

~~مگر بینی تو بماری و خواری

~~دانیشناسه

~~2 - نیوشیدن . شنیدن ، گوش کردن .

~~3- برهان ودلیل .

~~4- عیرت وپند .

~~5- ویحک : افسوس برتو (اینجا درمقام ترحم آمده) .

~~6- ابی : بی، بدون .

~~7- درد بودی : بنظر میرسد (درربودی) درست باشد.

~~8- بر گماری : برسی گماری ، یعنی طعام ناموافق را به معده تحمیل میکنی .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_125.png) ms033

~~و پنجم آنکه واداری(1)

~~برازت(2)

~~وکر چه با کسی باشی برازت(2)

~~مخطره(4) کار باشد سخت بیداد(5)

~~که باداری(6) براز و بول برباد

~~وششم آنکه تنها

~~در بیابان

~~براه و کاروان کردی فراوان

~~کرت چیزی به پیش آید که تن را

~~بیازارد تو کشتی خویشتن

~~را

~~گرین شش چیز کس عبرت نگرد

~~خون خویش باشد

~~گر بکمیرد

~~هر آنجانی که آنجاهست طاعون(7)

~~باید رفت از آنجا زود

~~بیرون

~~وکر درکاروان یاپس

~~ممنزل

~~بود این درد از آنجا زود بگسل

~~چنان مهتر که تو

~~الا

~~کزینی

~~وزیر باد منزل

~~م نشینی 630

~~1- واداشتن: باز داشتن ، سنع کردن .

~~2- براز: بضم اول: بدفوع . 3- برازت ؛ بفتح اول وسوم : برتری ، فوق .

~~- مخطره و بمعنی مخاطره : خود را بخطر افکندن . مخاطره کردن در متون قدیم

~~بارها آمدهاست از آنجمله درآداب الحرب و الشجاعه ، بخاطره کن * بمعنی بسخاطره کننده

~~ص 138 و در جوامع الحکایات : مخاطره کردن ص ؛

~~1 و در نصیحة الملوک غزالی "و

~~هنجم آنکه مخاطره کند بخوردن زهر" ص 242.

~~- مخت پیداد : بسیار نابجا

~~6- باداری و بازداری (از مصدر باز داشتن) . در نسخهآ اصل (کباداری) .

~~7- طاعون و مرض عفونی و همه گیر که میکربش درسال 1894 میلادی وسیلهٔ‌

~~یرسن کشف گردیده و بنام باسیل یرسن نام گذاری شد این مرض در ایران بحال بوسی وجود

~~دارد، میکرب طاعون در حرارت زود از بین میرود بطوری که در 60 درجه حرارت درمدت

~~نیم ساعت تلف بیشود و نور آفتاب در چند ساعت آن را می کشد ، و در روی زسین بیش از

~~چند روز زنده نمیماند ، بطور خلاصه مقاوست آن بجز دربدن انسان و حیوان درجاهای

~~دیگر کم است. درطاعون ریوی میکرب در اخلاط ودر طاعون خیارکی در خیارک میکرب

~~فراوان است . برض طاعون ریوی بوسیلهآ اخلاط وآب دهان مریض بدیگران منتقل سیشود

~~حکیم میسری

~~125

~~و در اواخر مرض نزدیک مر نیز چون میکرب در خون مریض فراوان است وسیله کک

~~قابل انتقال است ، موش سحرایی ms034 در تولید وانتشار این برض نقش بزرگی دارد و کک های

~~این موش مرض را بانسان انتقال سیدهند. نوع سوم طاعون سیاه است که باخونریزی انساج

~~همراه است (نقل باختصار از فرهنک بعین).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_126.png)

~~جذام و کر(1) ، زود آید بعدوی(2)

~~وطاعون نیز باوی چند بلسویا(3)

~~ودرد چشم باشد نیز که کاه

~~بعدوی یابد اوزی مردمان راه

~~و ریش زشت و هرچ او بوی دارد

~~بعد وی زود زی مردم سپارد

~~که در جانی شوی زی درد مندی

~~اگر ترسی که باشد زو کزندی

~~63 نباید فرد نزد وی

~~نشستن

~~ونه با وی بخانه در

~~مخفتن

~~چنان به کر نشینی

~~از بر باد

~~نشینی تاشوی از درد آزاد

~~وکر لیکام(4) نزد

~~وی نشینی

~~چنان باید که پوشی زود بینی

~~که دارو خواهد از تو درد منای

~~وکر بخرد درستی هوشمندی

~~وکر کودک بود کر مردم پیر

~~بدارو دادن اورا نیست تدبیر

~~91 وکرکس بود لی نیرو و لاغر

~~نباشد آنکسی را دارو در خور

~~که فربه کس بود یا معتدل تن

~~مرو را نیک باشد دارو جستن

~~2 بتابستان کرم و

~~در زمستان

~~نباید داد دارو

~~درد مندان

~~بهار و مهرکان(5) فرمای دارو

~~که ناید عیب زو هرگز ابرتو(6)

~~وکر خواهد کسی کو رکه گشاید

~~بدین هنگام وی را بهتر

~~آید

~~6 نباید کودکان را رک کشادن

~~نه خود اسهال را دارو بدادن

~~بجز ، کرخون بریشان غلبه دارد

~~مریشان را حجامت(2) نیک شاید

~~و ایشان را زحلوا دور

~~باید

~~کزان برکودکان علت فزاید

~~بنرو(1) شردادن کودکان را

~~بینگیزد همه درد

~~نهان را

~~دانشنایه

~~احکرة چرب، در نسخه أصل (لکرق

~~2- عدوی : بروزن سرما ، سرایت .

~~3- بلوی : بروزن سرما، گرفتاری، سختی.

~~4- بی کام : ناچار.

~~5- مهرگان : پاییز.

~~6- ابرتو : برتو.

~~7- حجامت؛ بکسر اول وفتح چهارم بگرفتن خون ازبدن بطریقی که باتیغ سخصوصی

~~پوست قسمتی از پشت را درمیان دواستخوان کتف برش داده باابزارمخصوص (شاخ حجامت)

~~قسمتهای بریده شدهآ پوست را سیمکند وبمقدار کافی خون از ms035 بدن خارج میکنند .

~~8- بنیرو : بشدت ، زیاد .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_127.png)

~~ببالد(1) سنگ زود اندر مفانه

~~کلکه(2)، گر، بدین هردو میانه

~~رنخم خریزه هردو

~~به شکر

~~چگونه کودکان را هست درخور 650

~~ز داروها

~~مریشان را بجز زین

~~مکن تدبیر و جززین چیز مگزین

~~نکر تا هیچ دارو نیز خوردست

~~و دارو خود برو اسهال کردست

~~گرش دارو ننخوردست زوحذر کن

~~مرورا تو ازین خود باخبرکن

~~وکر کوید که خوردم نیز دارو

~~نیامد بر تنم زو رنج و آهو(3)

~~بیرس از طبع وی یا سخت یانرم

~~مزاج تنسش خود سردست یاگرم 150

~~کر اورا طبع سخت و زشت بینی

~~ز دارو نیز

~~بایدکش گزینی

~~وکر طبعی لطیف و نرم دارد

~~که علت زود زی دارو سپارد

~~برآن حال طبیعت دارو آمیز

~~ز داروهای تیز(4) اورا

~~بپرهیز

~~وکر کس دارو خوردن خونکردست

~~و مر اسهال را دارو نخوردست

~~که خواهی کش بدارو خوردن آری

~~بعلت برش دارو

~~برکماری 660

~~سبک یک خوردنک(5) دارو ده اورا

~~مکر خود زود بشناسیش خورا

~~کر اورا خود طبیعت سخت باشد

~~و سختی طبع او یک لخت باشد

~~دکر خوردن بقوت تر

~~بیامیز

~~مده اورا بجز از داروی تیز

~~وکر طبعش لطیف آید چنان به

~~که داروسازی اورا هرچه آن که (6)

~~یکی خوردن یکی مثقال کردو(7)

~~ز صبرت بیش ازین مگزین تو دارو 660

~~حکیم سیسری

~~1- بالید و رشد ونمو کردن ، بزرک شد .

~~2- کلکه : در فرهنگها دیده نشد ، ظلاهرا بمعنی کلیه آمده است .

~~3- آهو : عیب، بیماری.

~~4- تیز : تند ، هرچیز که طعم آن حاد باشد و زبان را بسوزاند. داروی تیز: داروی

~~تند ، مسهل تند وسوزنده .

~~5- خوردنک ، خوردن _ ک : مقدارکم ، کمتر از مقدار خوردن .

~~6-که ؛ بکسر اول :کمتر .

~~7- گر : یا.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_128.png)

~~44

~~دودانگ از شحم حنظل خوردن وآن(1)

~~واندازد مفاصل

~~بلغم آسان

~~ز غاریقون یکی مثقال بگزین

~~یکی خوردن نباشد بیشتر

~~زین

~~ز بسبایه مده بیش از دو مثقال

~~وگرنه پس تبه کرداندش

~~حال

~~ز افتیمون سه مثقالست ms036 تا پنج

~~کزین بیش آید اندرتن بودرج

~~هلیله خورد [ه] را آبش(2) به آید

~~که ثفلش(3) مردمان را غم فزاید

~~زده مثقال تا به بیست مندیش(4)

~~وکر باشد یکی خوردن ازین بیش

~~24 سه مثقال از بنفشه خوردی تام

~~بمطبوخ اندرون بفزای ناکام(5)

~~ز مغز لکور و خرمای

~~هندو

~~ز هریک ده درم سنگست زین دو

~~سه مثقالست یک خوردن زیاره

~~وکر چه طبع باشد دارو خواره

~~بمطبوخ از سنا وشاه

~~تره

~~ز هریک راست برکردار(2) یاره

~~ز داروها که با بیمست حذرکن

~~علاج از داروهای بی خطر کن

~~ز ما زریون وز سرمه و کندوش

~~ز جبلاهنگ وزخربق وهلیوش

~~بکوز ماثل وز بنج و افیمون

~~مده زان هیچکس را تودگرگون

~~که قی را داروی خواهی چنین کن

~~شبت برآ اندر آب انگبین کن

~~دکر آب ترب در انگبین ده

~~که قی را نیست خود دارو ازین به

~~وگرنه کنگزد داری سلم است

~~ز کنگر زد ترا نه هیچ بم است

~~که دارویر کسی اسهال بسیار

~~کند تا گردد آنکس زود بی کار

~~مرو را کو بگرماوه

~~درون شو

~~زمانی باش پس آنکه

~~برون شو

~~زیست() سنجدش ده تاشود به

~~ویا وی را ز یست(2) ناردان ده

~~دانشنامه

~~1- وال : در نسخه اصل (دال)

~~2- آب و ادرار، پیشاب.

~~2- ثفل

~~4 بضم اول : آنچه دفع شود ازمعده ، مدفوع .

~~4- مندیش : سیندیش ، اندیشه مکن .

~~5- ناکام و ناچار.

~~6- بر کردار : بصورت ، بشکل ، مانند .

~~7- پست ؛ بفتح یا بکسر اول : ، هرنوع آرد.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_129.png)

~~نگردد

~~ببندد 685

~~ربن اسهال را افیون

~~کرین دارو خورد بهتر

~~آب به درون

~~ز کلنار و ز افیون قرص باید

~~ورا بشاید

~~نباید حمله

~~از

~~معد

~~که دارو خورد تا بیرون نیاید

~~اید

~~نباید کش تمتع(1) کرد [5] باشد

~~در آن روزی که داروخورد[5] باشد

~~که دارو کرد او را کار بسیار

~~طعامش زیره با(2) گرآبک نار

~~نباید از طعامش سیر خوردن

~~و آبش نیز دیرادیر خوردن 690

~~کزوآلات (3) بول(4) وکلک(5) وامعا(1)

~~قوی ms037 کردد شود ایمن ز گرما

~~نباید هر زمانی چیز خوردن

~~و درخوردن بسی افراط(7) کردن

~~مکن بر کودکان جز زین تو تدبیر

~~کزو باشد مریشان را خنازر (8)

~~و که که داروی اسهال دادن

~~جوانان را به آید رک کشادن

~~و هر کس کز چهل آن سو گذشت

~~برو فر جوانی در کذشتست 695

~~بجز اسهال را داروش میده

~~مرو را ر کشادن کم بود به

~~و نه بنی علتیشان رک کشادن

~~و پبران را نشاید دارو دادن

~~مضرت آرد اندر تندرسی

~~مریشان را؟آ جماع و رنج و سحتی

~~گزیده تا که پیران را بشاید

~~غذاهای لطیف و نیک باید

~~گونهآ

~~بدارد قوتش با

~~روی

~~وکرماوه (1) وخواب وچیزخوش بوی

~~دو کونه باشد او بشناس هر دو

~~کر از سقمونیا سازی تو دارو

~~سیاه جرمکانی 25ب

~~از

~~کر انطاکی ازرق خود بدانی

~~حکیم میسری

~~2آ

~~1- تمتع : برخور داری ، مقاربت.

~~2- با : آش ، زیره با : اش زیره.

~~3- آلات و جمع آلت ، ابزارها ، اسباب .

~~4 - بول و پیشاب.

~~5- کلک 0؟، شاید سراد از "کلیه" باشد،

~~6- اسعا : (جمع معی) ، رودهها .

~~7- افراط و زیاده روی .

~~8- خنازیر: بفتح اول : غدههای سختی که در زیر گلو ایجاد شود و زخم و جراحت

~~9- گرساوه : گرمابه .

~~بیرهیز

~~705

~~نولید کند .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_130.png)

~~42

~~کزو بریان کنی

~~ممیان سیی

~~باشد هیچ زو درد و نهیی

~~کزان انطاکی آری

~~بر کزیده

~~بسیب اندر توش(1) زی وی رسیده

~~70 ازو بر طبع مردم دارو آمیز

~~مکن تو برکزافه (2) داروی تیز

~~نگر از دانگ سنکی بیشتر زان

~~بکس ندهی که گردد لی تن و جان

~~وکر کس را نباشد علت تیز

~~زنم از دانگ سنکی بیش پرهیز

~~ز داروها همه هر چه سلم(2) است

~~تو آن بگزین کز آن نه ترس وبم است

~~هلیله(4) گر بنفشه گر(4) که آلو

~~شراب وردکن(5) خرمای هندو

~~71 گرافتیمون و گرنه شحم حنظل

~~وکرنه مسهلی ساز از طریفل

~~و بسبایه، سنا و شاهتره

~~و صرو تربد و ازنیک پاره

~~ز ms038 مغز لکور و گرآب لبلاب

~~همه اسهال آرد زود بشتاب

~~ازین هیچیز(1) در تن ضعف نارد

~~بجز

~~علست

~~بآسانی نیارد

~~ازین دارو بدیگر بی نیازی

~~مگذر زو اکر داروی سازی

~~71 که تربد بود بی داروی دیگر

~~مده کس را یکی مثقال برتر

~~مطبوخ(7) اندرون باشد سه مثقال

~~ازین کمتر نشاید در همه حال

~~وکرش اسهال بافراط اوفتیدست(8)

~~وزین دارو مرورا غم رسید(9است

~~شراب سیب گر زان سفرجل(10)

~~بلختی (11) اسفیوشش ده زاول

~~دانشنامه

~~1- توش : حرارت ، گرمی. در نسخهآصل (ثوش) .

~~2- گزافه : بسیار.

~~3- سلیم : سالم ، بی عیب.

~~4- گر و یا.

~~5- ورد : بفتح اول :گل ، گل سرخ .

~~6- هیچیز : هیچ چیز.

~~7- مطبوخ و جوشانیده ، دم کرده ، پخته شده .

~~8- افتیدن . افتادن ، افتیدست افتاده است .

~~9- رسیدست و رصیده امت .

~~10- سفرجل و بفتح اول وثانی ورابع : به ، آبی .

~~11-لختی : اندکی ، کمی .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_131.png)

~~طعامش نار (1)

~~گرآب

~~غوره

~~باید خوردن او را هیچ زیره

~~دگر سماق وگرنه خل (2) حمر(3) آر

~~طعامش ده ازو تا به شود کار 720

~~کرش اسهال صفرا بود جلاب(4)

~~خورد اوکرطبیعت خواهدش آب

~~کرش اسهال سودا بود و بلغم

~~بساز او را همی تدبیر محکم

~~بجای آبش

~~آب انگبس ده

~~زآب انگبینش آن کزین به

~~مده کس را دو مسهل دریکی روز

~~مشو ناباک استادی بیاموز

~~کزو ایمن نباشد کس زجانش

~~سیه گردد برآنکس برجهانش 725

~~نصیحت از من ای شاکرد بپذیر

~~ازین در، کت نمودم، علم برکیر

~~کسی کاید زبیماری به بیرون

~~بیاموزی که آن تدبیر او چون

~~مرو را داشتن دشوار باشد

~~که او با رننج و با آزار باشد

~~بیک هفته بحال دردمندان

~~بدارش هم بدان دارو و درمان

~~از آن دارو که میدادیش میده

~~بدین تدبر حال وی شود به 730

~~مرو را کو نگهدار احتما (5) را

~~سبک چیزی کزینش مرغذارا

~~بیک هفتهاش نباید چیز خوردن

~~و نه بر آرز(6) [و] بر صبر کردن 26ب

~~نه کرمابه نه بیداری نه رفتن

~~تمتع (7) نه، نه باده هیچ جستن

~~1- با و آش ms039 ، نار با و آش نار .

~~2- خل وسر که .

~~3- خمر : شراب . توضیح: سرکهآ خمری نوعی از سرکه است . رک هدایة المتعلمین

~~حکیم میسری

~~41

~~31

~~4- جلاب : گلاب.

~~1 ازلق: نجانآبهعنی غذا آمدهاست. در متون قدینم به هنین معنی مجازی آمدواست

~~از آنجمله "پس عارف را در دنیا هچنان باید بودن که کودک شیر خواره که شیر دایه همی

~~خورد ودل برسادر همی دارد. چنین باید عارف را : آرزوی از دنیا همی خورد ودل برعقبی

~~همی دارد که آن بجای ساد راست " رونق المجالس *. و در شاهنابه آسده است :

~~" چنین داد پاسخ که از بیش خورد

~~مگر آرزو باز گردد بدرد"

~~7- نمتع : بر خورداری، مقاربت .

~~5- احتما : پرهیز.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_132.png)

~~48

~~اثآه تشنه باشد و نه کرسنه نیز

~~نه اندوه دل آرد او زهیچ چیز

~~1 نه رفتن بافتاب اندر بگرما

~~نباید نیز رفتن وقت سرما

~~نگه کن بول و نبضش را زمانی

~~گر از علت دروبینی نشانی

~~که باقی بینی اندر تنش آن درد

~~مرو را زود خود دارو توان کرد

~~از آن دارو که گاه دردمندی

~~همی دادیش، ده، کرزان پسندی

~~و گربینی (1) بگو تارک گشاید

~~و گرش اسهال باید نیک شاید

~~طعامش اندکی

~~نبید (2) او را نباید خود چشیدن

~~باید کزیدن

~~محبله (3) تن براه خویش بازآر

~~مدارا کن طبیعت را میازار

~~کر او را بدگوارد چیز خورده (4)

~~و آروغش ترش آید زمعده

~~بباید بادیان خشک و شکر

~~بگو، هر بامدادی زو همی خور

~~حعده درش صفرا ماند و سودا

~~وکر آروغش(5) آید تلخ و گندا (6)

~~شرابی باید از آب سفرجل (7)

~~بگو، هر روز زو میخور از اول

~~دگر هر روز از اقراص (1) ریوند

~~ههی خور کو بجز زین نیز میسند

~~کسی کو پیش نا استاد(9) گردد

~~جان خویش بر ناشاد کردد

~~زین نامه(11) کسی را دارو سازد

~~زیک دارو بدیگر در کدازد

~~گر از داروش کس را غم فزاید

~~درسی را به بماری نماید

~~من از مزد و ms040 بزه(11) بیزاز گشتم

~~زخواب جهل من بیدار کشم

~~مر او را خصم(12)کردم روز محشر

~~زجورش داد خواهم پیش داور

~~دانشنامه

~~1- و کر بیشی. واکرمصلحت بدانی.2- نبید :شراب، باده .

~~3- حیله * چاره .

~~4- خورده و در نسخهآ اصل (خواره).

~~5- آروغ : بادگلو.

~~6- گندا و بد بو.

~~7- سفر جل : به ، آبی

~~8- اقراص : قرص ها .

~~9- نا استاد و آنکه درکارش مهارت ندارد ، ناسجرب .

~~*احنابه *کتاب.

~~11- بزه : بفتح اول وثانی :گناه وخطا.

~~12- خصم : بفتح اول : اینجا بمعنی مدعی ، شاکی .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_133.png)

~~گناهم بیش زان کین یک کناهم

~~بیهوده بگردن بر نخواهم

~~را

~~رم یزدان بفرماید جزا

~~بیند جز زمن کس بافر

~~ردل زنگار بیراهم

~~ببخشای(2)

~~نزدای

~~شی برن من بر

~~انم

~~مرا توفیق ده

~~زبانم

~~جز از راستی چیزی

~~ریا گفته شد آن کز وی گزند است

~~بگفتم آنچه ما را سودمند است

~~کنون از موی سر تا ناخن پای

~~بگویم درد را دارو بیک جای

~~ی داء الثعلب

~~ندانی تو که داء ثعلب کدامست

~~چراکش داء ثعلب نیز نامست

~~که مر روباه را زین درد هرسال

~~ریزد موی و کردد سخت بد حال

~~هر آن مردی که این دردش بگیرد

~~ریزد موی لیکن زو نمیرد 760

~~بثور زشت بر روید زرویش

~~ریزد زان بثور زشت مویش

~~نیارامد همی نالد همه شب

~~کسی کز درد ریش (4) داء ثعلب

~~بلیله

~~درو سقمونیا بازو(5)

~~بباید خوردنش صبرو هلیله

~~خورد این درد زو کیرد کناره

~~کرش بهتر نگردد حب (1) یاره

~~صفت حب یاره

~~هلیله

~~زرد زین کمتر نشاید

~~زیاره یک درم افزون نباید

~~آن

~~ز افتیمون بباید نیمه

~~زتربد هم بباید نیز چندان

~~کتیرا نیز با او

~~هم

~~برابر

~~زغاریقون دو دانگ آورد احمر

~~حکیم میسری

~~254

~~27ب

~~1- بافرا وا (بانوا) از هر کلمة دیکر منامبتر است .

~~2- بخشاییدن : رحم کردن ، شفقت کردن .

~~3- مویش : در نسخهآ اصل (رویش).

~~5- بازو: با او .

~~4- ریش : جراحت ، زخم .

~~6- حب؛ بفتح اول : مادهآ دارویی جامد که برای سهولت بلع آثرا بصورت گلولهای

~~کوچک در آوردهاند ، قرص .

~~76 ms041

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_134.png)

~~5

~~زعلک رومی آرو از انیسون

~~زهریک دانگ سنکی جوی موزون(1)

~~پس از سقمونیا یک دانگ ویک نم

~~درین کن تا شود فی ترس و نی بم

~~بکوب این داروها وآب اندرش ریز

~~که ترکردد بآب، آنگه حب آمیز

~~بوزن سه درم زین خشک سوده

~~یکی خوردن بود نیک آزموده

~~بگو، گر به نگردد آنگهی حال

~~پیاز عنصل اندر درد میمال

~~طلی (2) باید بدو بر طلخ (3) بادام

~~بآتش سوخته با سر کهآ خام

~~دکر باری کتان میمال در درد

~~مگر آنی برون آید از آن درد

~~پس آنگه زان پیاز نرگس آور

~~بر آبش همی مالش بدویر

~~وکرنه شحم حنظل لختکی(4) جوی

~~بسر که داء (5) ثعلب را همی شوی

~~وکر بهتر نگردد زو بنالد

~~زسیر کوفته در درد مالد

~~ی النخاله

~~کسی کو را میان مویش اندر

~~یدید آید سبوسه(6) نیک بنگر

~~گر از خون اوفتد فصدش (7) بفرمای

~~رک قیفال او را زود بگشای

~~" هلیله بایدش در آب کیغو

~~جوشیده بدو در نیز آلو

~~ازین اسهال را (8) بایدش خوردن

~~که زو افزاید او را پاکی تن

~~طلا(9) باید سک(10) و آب چغندر

~~کل فیمونیا (11) هر سه برابر

~~دانشنامه

~~1 مورول ووزن شده متجنده.

~~2- طلی: یسر اول اندود.

~~3- طلخ : تلخ .

~~4- لختگی : کمی.

~~8- اسهال را : برای اسهال .

~~9- طلا، طلی : اندود .

~~10- س : بکسر اول :سرکه .

~~کان ینوکیدر ادط نسده گل تیموالیاه درت باشد.

~~5- داع : در نسخهآ اصل دای .

~~7- فصد: بفتح اول وسکون ثانی وثالث : رک زدن

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_135.png)

~~بخطمی سر بباید شستن او را

~~و طلخ کاو(1) باید جستن او را

~~پس از خطمی بطلخ کاو سر را

~~بباید شست باری سر، دگر را(2)

~~پس آنکه سر که جوی و روغن ورد(3)

~~بباید هر شی زان برسرش کرد

~~دکر مطبوخ افتیمون بجوشد

~~یکی خوردن ازین یرمعده نوشد

~~رهد وی لی کهان زین علت و درد

~~نگر تا این که گفتم خود توان کرد

~~کر اطریفل خورد خود زود مویش

~~سیه ms042 کردد و هم پاکیزه رویش

~~وکرنه کو حب یاره

~~حور زود

~~که اسهال او فتیدش درد به بود 28ب

~~کسی کش درد کیرد سر زصفرا

~~جز از آب اسفیوش

~~ورا مفرما 290

~~(د] کرش مطبوخ ساز از آب آلو

~~هلیله نیز باخرمای

~~هندو

~~بنفش وسوس وسکیستان ولکور

~~و لختی اندرو کن

~~و رد احمر(4)

~~واصل(5) بادیان و بر سبنکور

~~درو کن تا شود

~~مطبوخ بانور(2)

~~وکر خواهی درین کن

~~نیز عناب

~~در آغار(7) این همه یک روز درآب

~~بجوشش آنگهی آبش برون گیر

~~بگوم آنگهی توکار

~~چون گیر

~~دروکن لختکی سقمونیا

~~خخرد

~~که اسهال افکند خود دردسر برد

~~کزین بهتر نگردد ، کوچنین کن

~~طریفل جوی و دراسکنجبین کن

~~ازین هر بامدادی

~~کوهمی خور

~~مگر کین دردسرکرددش

~~کمتر

~~طلا(8) باید کلاب و سرکهآ خام

~~بسر بر، تا دهدش(9) از درد آرام

~~حکیم میسری

~~785

~~الصداع

~~1- طلخ کاو: زهرهآ کاو.

~~2- بباید شست باری سر، دگر را : سر را بار دیگر بباید شست .

~~-ورد احمر: گل سرخ .

~~3- ورد : گل سرخ .

~~5- اصل : ریشه.

~~6- بانور : خوب، نورانی (باین سعنی در فرهنگها دیده نشد) .

~~7- آغاریدن :خیسانیدن ، ترکردن ، نم کردن.

~~8- طلی/ طلا : هر چه آنرا درمالند بر چیزی ، اندود .

~~9- دهدش : (دهدهش) ، اورا دهد.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_136.png)

~~5

~~طعامش زیربا(1)

~~باید بشکر

~~رگرنه آب غوره گو

~~فمی خور

~~پس از بادام شیرین

~~کیر روغن

~~ی قطره ازو در بینی

~~فکن

~~کر از خون خیزدش این درد بگشای

~~رک قیفال(2) درساعت(3) ابرجای(4)

~~کر از بلغم بود

~~از حمارا(5

~~بباید خورد

~~حب قاقیا را

~~وکر درد از نبید(6)

~~خام کیرد

~~ز کافور و کلاب

~~رام گیرد

~~گرش درد از جماع و رنج خیزد

~~زآب سرد می بر سرش ریزد

~~بینبویانش (7) از دهن

~~بنفیشه

~~طعامش زردهآ خایه(8)

~~معرش میچرب باید زو همیشه

~~به آید

~~وکر نه گوشت(9) آبه هم بشاید

~~وکر زنحمی رود

~~کاه

~~بر

~~رکش بگشای وقت تنگ منگر

~~یکی شافه بیامیزش

~~ز صابون

~~مکر اسهال درد آرد به بیرون

~~81 ms043 طعامش گوشت باید زان مرغان

~~بینبویانش مرزنگوش و ریحان

~~ز برک مورد و از آب سفرجل(10)

~~صنمادی (11) کن بسر برنه

~~که گز مازک بود

~~ز اول

~~با قاقیا به

~~همه برهم سرش(12) بردرد

~~برنه

~~ی الشقیقه

~~بکویم مرعلاج نیم سر

~~را

~~بخاصه کر بود

~~از درد صفرا

~~دانشنامه

~~احریر با و (یره یا" اش (یره

~~2- رکک قیفال : یکی ازوریدهای بازو.

~~3_ درساعت: فورا، بدون درنگ . 4- ابرجای و برجای .

~~5- حمار: بضم اول ،: بلالت و درد سری که پس از رنج نشأه شراب ایجاد شود ،

~~خمارا در اصل "خمار را" بوده است رجوع کنید به بیت 142 و توضیح حاشیه .

~~6- نبید وشراب .

~~7- انبویانیدن : بوی خوش بکسی بویانیدن .

~~8- خایه : تخم مرغ

~~9- گوشت آبه و آبگوشت.

~~10- سفرجل : به ، آبی .

~~11- ضماد : سرهم، دارویی که روی زخم گذارند.

~~12- سرش : سرشته کن ، مخلوط کن (امراز سصدر سرشتن) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_137.png)

~~سک(1) یرورده باید

~~با طریفل

~~وگرنه لختکی آب

~~سفرجل

~~و کرنه بادیان خشک

~~شکر

~~هلیله نیزکو با او

~~گر ازخون باشدش قیفال(2) بگشای

~~می خور 815

~~ککلاب و روغن کثل برسراندای(3)

~~گر از بلغم بود

~~از حب پاره

~~بباید خورد

~~تا گیرد کناره 29ب

~~وکرنه کو، ز حب قاقیا جوی

~~که جویدگو، ز مرد آشنا(4) جوی

~~وکر، نه خود(5) بیامنزی به آید

~~که نه آنکش تو آمیزی

~~بشاید

~~صفت حب قاقیا

~~یکی مثقال ازیاره

~~وحنظل

~~دو داری خود نباید هیچ حرمل

~~سطو خودوس باید

~~نم مثقال

~~ز تربد همچنان باید

~~به هرحال

~~وزان سقمونیای نیک

~~باید

~~بوزن دانگث سنکی

~~نشاید

~~بآبش حب کنی یک خوردن آید

~~که خوردی درد را راحت فزاید

~~طلی(61) را جند بیدستر و خردل

~~و پلیل باید اوراجای

~~صندل

~~طلاکن(6) بر سرش بر، آب شمشاد

~~شود دردش کم و هم بشکند باد 820

~~وگرزین دارو آمیزی

~~بروغن

~~وزان روغن همی در بینی افکن

~~طلی کن(6) بوش دربندی و فوفل

~~شیاف مامشا افیون و صندل

~~ی الدوار

~~کسی کش سر بگردد هر زمانی

~~بباید جست ms044 از دردش نشانی

~~که چشیمان و رخانش سرخ بینی

~~ز خون باشد نباید

~~گر نشینی

~~حکیم میسری

~~8

~~2- قیفال : یکی از وریدهای بازو.

~~1- سک : ممرکه .

~~3-اندای : امر ازمصدر اندودن .

~~4- آشنا : مطلع باسری، عارف ازکاری ، آگاه .

~~5- وگر، نه خود بیامیزی به آید : و اگر خود نیاسیزی بهتر است .

~~6- طلی ، طلاکردن : اندودن.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_138.png)

~~5

~~نگر کز ساق پایش گر(1) ز نقره(2)

~~حجامت کن بدین باشدش چاره

~~س آنگه از طریفل گو همی خور

~~بازو(3) سرکهآ یخته

~~بشکتر

~~وکر سرخش نگردد چشم و نه روی

~~ندارد خون برون آوردنش روی(4

~~ز حب قاقیا یکث دوسه خوردن

~~بباید خود و رست ازسر بکشتن

~~و کرنه خوردنی

~~از حب یاره

~~بدوده پس بیاره کنش

~~چاره

~~8 وزان اطریفل مهینش

~~باید

~~که هر روزی از آن لختی(5) بخاید

~~الشجاج

~~وکر بینی کسی را

~~سرشکسته

~~دود 1 ز خون وگشته سخت خسته

~~اکر بشکسته یانی

~~استخوان را

~~علاجش به توان کرد آنچنان را

~~ز خون ساوشان

~~مر و ایرسا

~~وصر و کندر و بازان(1) بهمتا

~~بکوب و بر جراحت برش برنه

~~ببندش روزکی دو، تاشود به

~~وکر آن استخوانش شد شکسته

~~مگر استاد کس باشد

~~وزیر استخوانش کشته

~~سته

~~کزیده

~~که نیک و بد بسی بسیار

~~دیده

~~که وی این درد را دارو تواند

~~شکسته استخوان برهم

~~نشانآد

~~نباید کس بدین مشغول

~~بودن

~~بدارو کردن اورا

~~ب30 که این کار خدای

~~آسمانست

~~غم فزودن

~~علاج این زمخلوقش

~~هانست

~~علاج این ، بیزدان دست بادار(7)

~~چه افزاییش ویحک(8) رنج و آزار

~~دانشناسه

~~ا-کر: یاء (ا کر بمعتی یا)

~~2- نقره ؛ بضم اول وفتح ثالث : (ثقب فی وسط الورک ، ثقب فی القفاء. المنجد) .

~~3- ابازو: ابا او، با او.

~~4 - روی داشتن : بحل داشتن ، دلیل داشتن.

~~5- لختی : اندکی ، کمی .

~~- بازان : با آن .

~~7- بادار: بدار. یعنی دست بدرگاه خدا بردار و دعاکن .

~~1- ویحک : وای برتو، افسوس برتو.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_139.png)

~~کسی کش علت سرسام باشد

~~السو سام

~~درد سرش بی آرام

~~باشد

~~علاجش ms045 رک کشادن باشد اول

~~طلاکن (1) بر سرش کافور وصندل

~~طبیعت نرم دارش بآب

~~لو

~~ببگو کشکاب خور در آب کیغو

~~زشیر مردم و

~~دهن بنفشه

~~سریر میطلی(1) باید

~~میشه

~~ونیک باشد کلاب ونیز کافور

~~کر آن بوید شود آن درد زو دور(2) 850

~~طعامش برک اسفاناخ

~~خته

~~بسمن(3) گاو روزی

~~رکذشته

~~مطبوخ لذلکث

~~وگر بهتر نگردد کو،

~~هلیله

~~بیز با سوس و با عناب

~~وبلیله

~~وسکیستان و پس خرمای هندو

~~بنفشه باید و زان نیک

~~آلو

~~کزین مطبوخ(4) لختی خورده آمد

~~بجایش نیک کاری کرده آمد

~~شرابی یز مرورا از

~~بنفشه

~~بدهن(5) لوز کو، میخور همیشه 850

~~السکته

~~گر از سکته کسی

~~بمار باشد

~~بسان مرده چون

~~ل

~~اش

~~که روی وی سیاه و تار

~~گردد

~~وکرنه سرخ چون

~~گلنار گردد

~~وکرنه سیز کردد این نشانست

~~که وی از علت خون خود چنانست

~~ز هردو دست وی قیفال بکشای

~~وگرنه گو حجامت کن ابرپای(6)

~~وگرنه گو، رک صافن ز پایش

~~بزن تاچون بود این آزمایش 860

~~پس آنگه سرکه وگل روغن (7) آور

~~ازو هر ساعتی مریز

~~رسر

~~حکیم میسری

~~5

~~ا- طلا ، طلی :اندود.

~~2- دور: در نسخهآ اصل (زود).

~~3- ممن ؛ بکسر اول و فتح ثانی : فربهی، چاقی ، اینجا بمعنی چربی و روغن است.

~~مطبوخ : جوشانیده ، دم کرده .

~~5- دهن : بضم اول : روغن .

~~6- ابر : بر.

~~1- گل روغن : روغن گل .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_140.png)

~~5

~~وکر رویش نه سرخ ونه سیاهست

~~ونه سبزاست زین سوخود نهزانست

~~سیندان خوش آر و سرکهآ تیز

~~وجند بیستر با او

~~برهیز

~~سرش بستر(1) وزین برسرش اندای

~~طلا را چیز جز زین تو مفرمای

~~8 پس آنگه خربق ویک لخت کندش

~~به بینی دممش تا باز آییدش هش

~~بینبویانش(2) مشک وگر(3) ریاحین

~~سداب تر باید نزد

~~بالین

~~ی السبات

~~سبات آنست که ینداری که خوابست

~~نه نطق(4) و نه سؤالت را جوایست

~~علاجش موی، پاک از سر ستردن

~~طلی کردن(5) بروبر دهن (1) پیغن

~~31 وکرنه جند بید ستر تو درخل (7)

~~وکر ms046 بهتر نگردد

~~حقنه(8) باید

~~طلی کن بر سرش توباز خردل

~~که این علت بحقنه

~~به گشاید

~~مکر من حقنه را

~~نسخه نکردم

~~دراین نامه(1) بدو حیله(10) نکردم

~~ز کتب (11) اوستادان باز جویش

~~وگر حقنه نسازد کس، بهآ آید

~~پس آنگه درد مندان را بگویش

~~که کاری زشت باشد سخت حقنه

~~اگر چه دردها را

~~هم گشاید

~~87 سبات اربه نگردد

~~زانکه گفتم

~~ازو درتن بود

~~بسیار فتنه

~~بلی داروی دیگر

~~باز جستم

~~2- انبویانیدن : بوی خوش بکسی بویانیدن .

~~4 - نطق : بضم اول : سخن گفتن .

~~- دهن: بضم اول : روغن .

~~8- حقنه ؛ بضم اول وفتح ثالث: داخل کردن دوای سایعی را بوسیلهآ آلتی مخصوص

~~دانشنایه

~~1- ستردن :تراشیدن، پاک کردن .

~~3- گر: یا.

~~6- طلی کردن : اندودن.

~~7- خل : بفتح اول وتشدید ثانی : سرکه .

~~ز راه بقعد در رودهها برای روان کردن شکم بیمار، ایاله .

~~9= نامه . کتاب.

~~1 حیله و چاره .

~~11- کتب؛ بضم اول ودوم: کتابها، دراینجا بسبب حفظ وزن شعر به تخفیف آسده .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_141.png)

~~طلی (1) کن زعفران و سرکهآ تیز

~~به پیشانیش برمی مال و مستیز(2)

~~ی الشخوص

~~شخوص آنست که نه جنبد نه گوید

~~نداند مرترا نه چیز

~~جوید

~~ولیکن چشم وی بینی گشاده

~~برجای دو چشمش

~~یستاده

~~نیاید چشم وی یک لخت(3)

~~برهم

~~وگرچه برهم افشاریش

~~بستم (4)

~~شخوص از بهر آنش نام کردند

~~بدانک نام وی

~~نه خام کردند 880

~~علاجش جای دیگر خود بگفته

~~در آرباب سبات و باب سکته

~~کزان دارو نگردد

~~زود مهتر

~~ز دهن ز نبقش بر ریز

~~رسر

~~بدو درکرده لختی از فربیون

~~و نیک بگداخته آورده معجون(5)

~~وکرنه جند بید ستر(2) ابر (7) سر

~~طلی(8) کن فرفیون بازو(9)

~~برابر

~~وکرنه سرکه جوی و شحم حنظل

~~ولختی خوارمایه

~~اصل حرمل

~~طلی کن برسرش

~~برهر زمانی

~~مگرگیرد ازین علت کرانی(10)

~~الصرع

~~گراز بلغم کسی مصروع گردد

~~که دندان برلبانش بر

~~بیندد

~~علاجش زود معده پاک

~~کردن

~~یکی شربت ز قاقایا

~~اخوردن

~~وکر نه حب یاره باید

~~اورا

~~مگر از قاقیابهآ شاید ms047

~~اورا

~~- ممیز تیزه مکن انهنی از مصدر ستیزیدن بمعنی نافرمانی کردن .

~~6- بید ستر در نسخهآ اصل (بیداستر).

~~7- ابر: بر .

~~حکیم میسری

~~7

~~4- بستم : یا ستم، بزور.

~~3- یک لخت و اندکی .

~~88

~~9- بازو و با او.

~~8- طلی کردل اندودل.

~~10- کران گرفتن : برکنار شدن ، اینجا مجازا بمعتی شفا یافتن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_142.png)

~~58

~~8 کراز سودا بود لختی

~~فتیمون

~~بیارد از تنش سودا به بیرون

~~وکر معجون صرع آری بود به

~~که وی مصروع راخود زین همه یه

~~سداب تررا دایم به هرحال

~~ینبویانش(1) و در بینی همیمال

~~وگرنه غالیه کرمشک و عنیر

~~به بینی بازکن اندای(2)

~~بر ممر

~~گراز خون باشد این، صافن کشایش

~~وکرنه کو حجامت کن

~~زپایش

~~89 صمادی از نبید و علک و

~~سنبل

~~ز علک رومی و از لختکی کل

~~بیامیز و بمعده بر

~~طلی کن

~~ز شروترها(3) کو

~~حتما کن

~~معجون الصرع

~~ب32 ازین معجون دیگر کو همیخور

~~که این مصروع را نیکست و درخور(4)

~~ز غاریقون و وج و زنجبیل آر

~~سطوخود وس باید نیز بسیار

~~وسنبل جوی و پلیل لختکی(5) خواه

~~واین با انکبین جوید، برده راه

~~بکوب و بانکبین اندر

~~بیامیز

~~شود معجون خوش نه تلخ و نه تیز

~~ازو هر بامدادی

~~گو همیخور

~~بوزن یک درم گر(6) نیز

~~کمتر

~~ی الکابوس

~~که کابوس ابتدای صرع باشد

~~مکن غفلت که وی را فرع باشد

~~گراز خون باشدش بگشای صافن (7)

~~گراز بلغم بود اسهال

~~برون کن خون زتن تاگردد امن(8)

~~باید

~~ز حب یاره استعمال

~~باید

~~90 وکرنه حب قاقایا

~~بیامیز

~~مکن سستی برو فتنه

~~مینگیز

~~دانشنامه

~~1- انبویانیدن : بویانیدن .

~~3- ترها : ترهها .

~~5- لختکی : بمقدارکم.

~~خلفی میریزد .

~~8- ایمن : سالم ، بیبیم .

~~2- اندای . صیغهآ اسر از مصدر اندودن .

~~4- در خور: مناسب، لایق .

~~- گر : یا.

~~7- صافن : ورید صافن : یکی ازدو ورید درشت سطحی ساق پا که از پشت قوزک

~~خارجی پا بطرف سطحی خلفی ساق پا استداد مییابد ودر ناحیهآ زانو بورید رکبه در سطح

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_143.png)

~~زو کو، هر ms048 دوهفته خوردنی آر

~~اخور، پس احتمای(1) نیک بسیار

~~زشرو وز پنیرو وز نمک سود

~~مرورا باز داری به شود زود

~~ز شیراز(2) وسک و ریچار(3) و تره

~~بدو بد باشد و نیکست

~~یره

~~وکرازخون بودهآ این درد و علت

~~ز شیرین چیزها باشدش قوت

~~نباید خوردنش خرما و انگور

~~نبید آن به که باشد ازپیشش دور 910

~~الزکام

~~زکام ازخون بود کرنه ز صفرا

~~گر(4) از گرمای گرم وگر(4) زسرما

~~کراز خون باشدش قیفال(5) بگشای

~~بصفرا روغن کل برسر اندای

~~ز کشکاب و بنفشه ز آن مریا(6)

~~که خوردش بشکند سلطان صفرا

~~گرین مزکوم(7) را سختست طبیعت

~~یکی مطبوخ کن کارد اجابت(8)

~~ی صفت مطبوخ

~~ز سگپستان و مویز آر و عناب

~~بنفش و سوسن و انجیررا

~~بیز بآتش برون آر آب دیگر

~~بآبش در کداز آن مغز لکور

~~پس آنگه انگبین خار

~~باید

~~که این مطبوخ بی اوبر

~~نیاید

~~ازو لختی درو کن پس

~~بدو ده

~~کزین(9) مطبوخ خوردش خود شود به

~~اگر بهتر نگردد

~~او باسهال

~~واسهال آردش

~~شاید دکر حال

~~حکیم میسری

~~1 احتما: پرهز

~~آ- نشرارو ماستینه.

~~3- ریچار : معرب آن ، ریصار؛ آنچه از بقول درآب طبخ کنند و روغن وترشی وادویه

~~حاره بر آن افزایند .

~~4- گر : یا.

~~5- قیفال؛ نام ورید سطی خارجی بازو که از انشعابات ورید میانی دست محسوب است.

~~6- مربا و در نسخهآ اصل (مربای) . 7- مزکوم : آنکه بزکام مبتلا شده .

~~8- اجابت آوردن : دفع براز کردن ، دفع فضول کردن .

~~9- کزین : که از این و بنظر میرسد "گرین اگر این" درست باشد .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_144.png)

~~9

~~92 سعال(1) وتعب(2) دارد با حرارت

~~ازین مطبوخ باید خورد هر روز

~~مرین کس را کنم نیکو اشارت

~~مطبوخ آخر

~~بوزن سی درم

~~مابود پیروز

~~ز عناب و ز انجیر و ز مویز

~~33 نبات اندز بجوش(3) آبش برون آر

~~بنفش و سوس و سکیستان بود نیز

~~وکرنه شربتی مطبوخ بگزین

~~بکو هر روز میخور زو بمقدار

~~9 کر از سرما بود ms049

~~گو آرسیندان

~~که صفرا را دهد آرام و تسکین

~~دگر شونیز گو، دایم بینبوی(4)

~~طعامی کن تخور

~~هر بامدادان

~~کر از خورشید گرم آید ز کامش

~~بآب گرم گو، سررا همیشوی

~~فرو بینی کنش دهن (6)

~~ینفشه

~~ز گرماوه(5) برآید زود کامش

~~بینبویانش کافور و

~~کلابا(7)

~~وبر سر سرکه و روغن

~~مگر کم شود

~~همیشه

~~گرش میزرد کاب آید ز بینی

~~نشان بلغم آنجا می

~~خم

~~آفتابا

~~ز کافورش بخوری(8) کن بآتش

~~ببدی

~~دگرلختی(1) سبوس وسک عجین کن (10)

~~ببندد زود زود آن آب ناخوش

~~وکرنه مجمری آتش

~~بسایه خشک کن پس دود زین کن

~~بیفروز

~~برو بر سندروس علک میسوز

~~ی الرمد

~~کسی کز درد چشمش لی قرارست

~~بچشمش سرخ رکها نی شمارست

~~3- بجوش : بجوشان ، جوشیدن در این کتاب اغلب در معنی متعدی آمده است .

~~2- تعب : بفتح اول : خستگی .

~~5- گرماوه : گرمابه.

~~8- بخور: بفتح اول : هرمادهآ خوشبویی که در آتش ریزند وبوی خوش دهد .

~~10- عجین کردن : خمیر کردن .

~~دانشنامه

~~1ح سعال سرقله.

~~4 - انبوییدن : انبویانیدن ، بوییدن .

~~6- دهن: بضم اول : روغن .

~~7- گلابا آفتابا و الف در آخر هردو مصراع الف اطلاق است .

~~9- لختی : بمقدارکم ، اندکی .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_145.png)

~~کترا و نشا(1) و نیک

~~افیون

~~زین هریک یکی مثقال موزون(2

~~بکوب و بآب سرد اندر بیامیز

~~زو در شیرکن در چشم میریز

~~ز آب هند با وز یست(3) یکسان

~~بکوب از وی یکی مرهم کن آسان

~~دروکن خوارمایه(4) روغن ورد(5)

~~مکر زین مرهمش کمتر شود درد

~~گر از صفرا بود سرخیش کمتر

~~بود در چشم و حال بود دیگر

~~مطبوخ لذلک

~~یکی مطبوخ(6) از خرمای

~~هندو

~~ز سگیستان و (7) سوس و نیک آلو

~~هلیله نیک لختی زرد

~~باید

~~سنا و شاه تره فرد

~~باید

~~بجوش و نیک لختی مغز لکور

~~درو بگداز لختی نیک

~~شکر

~~ز ملح هندی و سقمونیا

~~آر

~~درو کن تا رهد از درد و

~~آزار

~~پس از یرهیز این پخته

~~بدوده

~~پس آنکه مرهمی سازو برو

~~فه

~~همیشه شیر در چشمش ms050 همیدوش

~~طلی کن (8) آنگهی از برش برپوش

~~شیاف مامشا اورا و

~~صندل

~~حضیض وصبر و لختی نیک فوفل

~~بآب هندبا، گرآب

~~گشنیز

~~طلاکن برجفون(1) وجبهتش(10) نیز

~~رمص(11) بسار باشد آب بسیار

~~رود روز وشب از چشمش بناچار(22)

~~حکیم مبسری

~~13

~~1- نشا * نشاسته.

~~2- موزون : وزن شده .

~~3- پست : بکسر اول وآرد ، آرد بوداده .

~~4- خوار مایه و بمقدار اندک .

~~5- ورد : بفتح اول : گل سرخ .

~~6- مطبوخ : پخته ، جوشیده ، دم کرده .

~~7_ وسوس : در نسخهآ اصل (اسوس) .

~~8- طلی کردن : اندودن .

~~9- جفون : جمع جفن : پلکهای چشم.

~~10- جبهه : بفتح اول وسوم : پیشانی.

~~11- ر مص ؛ بفتح اول ودوم : چرک خشک کنج چشم .

~~12- بناچار : در نسخهآ اصل (نجار).

~~14

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_146.png)

~~62

~~حب یاره

~~و گرنه

~~فیقرارا

~~دوده کرنه حب قاقیا

~~را

~~ه پس آنگه زان ذرورزرد

~~باید

~~بچشم اندر ازینش

~~کرد باید

~~3

~~فرور(1) زرد

~~بوزن سه در مسنگ انزروت(2) آر

~~شیاف مامشا سه درم بجا

~~بوزن دو درم از صیر

~~باید

~~حضض از صبر کمترهم

~~درم سنکی ز کرکم نیک بگزین

~~نشاید

~~کف دریا بباید نیمه

~~ذرور زرد نیکت

~~یاد کردم

~~بدین بسیار کس را

~~شاد کردم

~~زین

~~فی القروح فی العین

~~95 کسی کش اندرون چشم ریش(2) است

~~از آن مطبوخ کاندر باب دیگر

~~وهر روزیش درد چشم بیش است

~~وگر بهتر نگرداندش

~~بدرد چشم گفتم کو

~~اسهال

~~رکش بگشای زود از دست قیفال

~~می خور

~~شیاف اسفید باید نیک با شیر

~~که روزی دو سه، استعمال کردی

~~که در چشمش کنی هرروز باشیر

~~96 لعاب کرتنه(4) باید ز کتان

~~وپیش از دارو نیز اسهال کردی

~~که دردش کم شود به گرددش کار

~~بچشمش در چکان هر بامدادان

~~بچشمش در چکان اشیاف اوبار

~~ز اسفیداج و کحل و قلمیا جوی

~~ولختی(6) کند رو با توتیا

~~جوی

~~دانشنایه

~~شیاف اوبار(5)

~~1- ذرور: بفتح اول : داروی خشک سوده یا کوفته، پرا کندنی یاپاشیدنی درچشم

~~و جراحات .

~~2- انزروت :در نسخه اصل (انذروت) .

~~3- ریش : جراحت ، زخم.

~~4- کرتنه : عنکبوت ، کار تنک ms051 .

~~5- اوبار: جمع وبر ( بفتح اول ودوم) : چرک ، شوخ .

~~6- لختی : بمقدارکم ، اندکی .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_147.png)

~~راه

~~دیکر چیزها بنمایمت

~~بوزن دودرم زین هریکی خواه

~~ر خون ساوشان بایدت موزون

~~ومر و انزروت و صبر و افیون

~~بآبش شافه کن کر خود بری راه

~~ازین هریک بوزن یکدرم خواه

~~خداوندش ز دردش رسته کردد

~~وکر خواهی که ریشش پخته کردد

~~شیاف کند رو فرمای

~~اورا

~~ورا

~~و راه این همه بنمای

~~صفت شیاف کند رو

~~اشق باید کزیده نیمهآ

~~زوی(1)

~~بوزن ده درم از کندر[و] جوی

~~جادار

~~وهم چندان اشق ، از انزروت آر

~~بوزن دودرم کرکم

~~اندر

~~شیافش کن بآب حلبه

~~فروح چشم را تو زو بمگذر 970

~~چشم

~~کسی کز زخم چشمش درد باشد

~~وکر چیزیش خسته کرد باشد

~~ز رفتن کو شبانروزی

~~ببرهیز

~~زخون خوچکی(2) نیک اندرو ریز

~~سرشته

~~نبید و پلیل اندرهم

~~ززرده خایه(3) باید نیک یخته

~~نیانی خیم(4) را در چشم زین به 975

~~یکی مرهم کن و برچشم بر نه

~~البیاض فی العین

~~دیدکان بر 30ب

~~سپیدی برسیاه

~~کسی کش اوفتد برچشمکان بر

~~بدو تیمار(6) باشد

~~کسی را کش

~~اگر باریک باشد خوار(5) باشد

~~شکر بازو(7) بکوب ودارو کن زوی

~~کف دریا نجوی و کنجده جوی

~~حکیم میسری

~~61

~~3

~~96

~~2- خوچه ناج خروس.

~~1- زوی : ازاو.

~~3- خایه و تخم مر

~~4- خیم و چرکی که در گوشه های چشم بهم رسد .

~~5- خوار : آسان، سهل.

~~6- نیمار و خدمت وغمخواری وسحافظت کسی که بیمار بود .

~~7- بازو: با او.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_148.png)

~~6

~~ازین بر دیدکان

~~بر مییراکن

~~سبرد زود و گردد چشم روشن

~~سپیدی کر بزرک و تار باشد

~~و دارو کردنش

~~دشوار باشد

~~شکر باید سپید و خالی (1) فار(2)

~~کف دریا و بوره کو نجا دار

~~ازین هر داروی یک جزو

~~باید

~~همه چون سرمهآ نرمش بساید

~~پس آنکه آنکسی کش چشم دردست

~~سپیدی چشم او تاریک کردست

~~بگرمابه درون باید شدن رم

~~که بیرون آید اواندر زمانش

~~زمانی تا شود ms052 رکهای وی

~~برم

~~9 بیک هفته امیدست کش زدابی

~~بگو زین داروکن

~~خداوندش بیابد

~~بردیدگانش

~~روشنالی

~~فی الاشفار الزایده

~~کسی کش مژگکان(3) باشد فزوده

~~بباید کند از آن طلخ(4) کبوتر

~~و بینانی ز چشم او

~~بوده

~~وکر موی سراندر

~~چکیده قطرهآ از که(5)

~~برور

~~بباید کند و چشمش

~~چشم دارد

~~داغ کرده

~~ز بهر آن ز چشمش آب بارد

~~ه وگرنه لختکی کیه

~~دگر روغن حلتیتش(6)

~~بخاید

~~بسرمه آن چو پر زاغ کرده

~~عمالد موی و کیه زو نماید

~~باید

~~وکر بهتر نگردد

~~یلک چشمان

~~بدو میمالدش

~~فزاید

~~وگر داغش کند گو سوزنی جوی

~~ریدن به ، بدست اوستادان

~~که باشد آن سرش باریک چون موی

~~دانشنامه

~~و2 - خالیفار : فضلهآ موش ، نسخه اصل (خالی وفار) . ر. ک هدایة المتعلمین

~~ب276

~~3- مزگکان و مزگان (مژک * کاف تصغیر * ا، ن ، جمع) .

~~4- طلخ : زهره .

~~5- ازگه : بموقع ، در سوقع .

~~6- حلتیتش : در نسخهآ اصل (حلتبش) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_149.png)

~~سر سوزن بآتش

~~رم باید

~~بدو بر پلک داغ

~~رم باید

~~فی الانبات الاشفار

~~کسی کش مژککان ممی بر نرویا

~~نوی(11) تمر کولختی

~~هر کس ثی علاج وت

~~ر دود کندرو

~~یدو94

~~وهم چندان بباید حب

~~بسوزان

~~بلسان

~~بازوی

~~یکسان

~~ز سنگ لاجورد نیک

~~ز سنبل هم ببایا نیز

~~چندان

~~باید

~~ازبن هر داروی کمتر

~~نشاید

~~که کرد آوردی و نیکش بسودی

~~و بسیاری درین تو رنجه

~~بودی

~~پس آنکه از پیاز آبش برون آر

~~و میل اندر زنش برچشم

~~گذار

~~ر آن میل آنگهی دارو یراکن

~~بیک هفته ازن داروش هر روز

~~بیلک چشم وی دارو

~~بچشم اندر کشی آیدت پیروز

~~برون زن

~~بگو تا هفته از چشم این نشوید

~~بدین دارو مگر مژگانش

~~روید

~~ل الظفر

~~کسی کز ناخنه(2) چشمش تباهست

~~ز بسیاریش بینافی

~~سیاهست

~~رک قیفال وی باید

~~کشادن

~~پس آنگه داروی اسهال

~~دن

~~صفت کحل

~~بوزن ده درم سرمه

~~کزیده

~~دو چندان نیز زنکار رسیده

~~ز لبنی(3) باید اسیید

~~آزموده

~~بوزن یکدرم

~~با وی

~~بسوده ms053

~~حکیم بیسرت

~~1000

~~3ب

~~1- نوی : النوی : أسته خرسا (المرقاة). در نسخة اصل (نوتی) .

~~1005

~~2- ناخنه (ناخنک) و عارضه ای که بصورت ششائی مثلثی شکل از نسج سلتحمه "

~~معمولا در گوشهآ داخلی یکی از چشم ها پدیدار میشود وبطرف قرنیه نمو میکند ودید چشم

~~مانع میگردد (نقل باختصار از فرهنگ سعین) .

~~3- لبنی : در نسخهآ اصل (لینی) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_150.png)

~~6

~~ازین سوده بگو در چشم میکش

~~که این سرمه بود مرچشم را خوش

~~و کرنه از شیاف

~~سیز باید

~~شیاف قلقطار

~~اورا بشاید

~~شیاف سبز

~~تو سه درم سنگ سخته(1) قلقطار آر

~~از نیمی آن، تو از زنگار بردار

~~شق : زرنیخ(2) و بوره هم بباید

~~کف دریا نباشد خود

~~نشاید

~~ازین هریک تونیم از یکدرم جوی

~~و نیمی زین ز نوشادر ابازوی(3)

~~شیافی کن ازین درآب پیغن

~~ازو بکداز و اندر چشم میزن

~~3 کرش نزداید و دشوار

~~کردد

~~بباید داد تا مایه(4)

~~ببرد

~~س آنگه آب زیره آب

~~شکر

~~بدو بر ریز گردد زود

~~مهر

~~رزرده خایه(5) میبردرد برریز

~~زرفتن آنکسی را گو

~~یرهیز

~~وکر برچشم برسرخی

~~عماند

~~وگه که نیز آنی

~~می چکاند

~~ز معجون و کلاب اندرچکانش

~~بدارو نیز صفرا را

~~رانش

~~فی الجراب فی العین

~~جرب در زیر پلک چشم مردم(6)

~~بسان کر باشد گر چو کندم

~~وگر نوباشد و باریک

~~باشد

~~امید به شدن نزدیک

~~باشد

~~شیا سرخ گرنه

~~سیز باید

~~کزان هر روز در دردش

~~نماید

~~شیاف سرخ

~~بوزن سه درم از قلقطار

~~آر

~~بسون(7) و شادنه چندان بکار آر

~~ه در اوتقطار الد

~~2- اشق زرنیخ : در نسخهآ اصل (اشق و زرنیخ) .

~~3- ابازوی با او.

~~4- مایه و اصل هرچیز.

~~7- بسون : ظاهرا بمعنی "بسای" آبدهاست . بنظر میرسد بحتملا از مصدر "سونیدن"

~~6- مردم و انسان.

~~اسذه باشد ، واسه مصدر آن "سونش ریزیدگی" در قرهنگها ضبط شده است .

~~دانشنامه

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_151.png)

~~زروی سوخته دو درم

~~بباید

~~و مرو زعفران یک یک بساید

~~ونم ازیک درم از دار پلیل ms054

~~بباید سودن آوردن

~~بحاصل

~~شیاف آمیز به نبید کهن

~~زین

~~جرب را تو بجز زین هیچ مگزین

~~حجامت بایدش گر رک(1) گشادن

~~و داروها بچشمش

~~بر نهادن

~~بگرماوه(2) شدن هرروز

~~یکبار

~~روا باشد بیارد درد و آزار 37 ب

~~گرین علت کهن یابد

~~بدانش

~~ورم باشد به یلک چشمکانش

~~بزیر پلک بینی جز[ء

~~بسیار

~~بسان گریر(3)، گاورس کردار

~~علاجش آنک ز اول رک گشانی

~~شکر باید که در دردش

~~زدانی 1020

~~شکر لختی درو میمال

~~تاخون

~~بیاید زیر پلک چشم بیرون

~~گراز ماهی(4) بخواهش

~~تا بخارد

~~بآهن تا سیه خون زو برآید

~~پس آنگه گو بشویش بآب سرکه

~~چوشستش، کو دروکن آب زیره

~~دکر روزش زرور زرد

~~بنمای

~~پس آنگه زان شیاف سرخ فرمای

~~ی السبل

~~سبل رکها بود برطرف

~~دیاه

~~چو نسج عنکبوتی(5)

~~تنیده 30.

~~چونوباشد علاجش خوار(1) باشد

~~چو کهنه کشت بس دشوار باشد

~~به هرحالیش رک باید

~~کشادن

~~ز می خوردن یکی باز ایستادن

~~بگرماوه شدن برریق(2) هرروز

~~علاجی نیک باشد این بیاموز

~~شیاف سرخ گونه

~~با سلیقون

~~سبل از چشم پاک آرد ببرون

~~حکیم میمری

~~1025

~~1- گر: یا.

~~2- گرساوه: کرسابه.

~~3- گر پر ( اضافهآ موصوف بصفت) و جرب شدید .

~~4- گرازساهی : بنظر میرسد اسم آلتی باشد ، در فرهنگها دیده تشد .

~~5- نسج عنکبوت : بافته عنکبوت ، تار عنکبوت .

~~- خوار: آسان سهل.

~~7- ریق : ناشتا.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_152.png)

~~صفت با سلیقون

~~بباید. زعفران و مرو شکر

~~روی سوخته

~~8- اشق و شنجرف و علک باید

~~زرنیخ احمر

~~عروق نیک باید شش یکی(1) زان

~~بوزن یک درم زین یک بشاید

~~بساو2) وزو شیافی کن تو آسان

~~وکو نه گو شیافی کن ز قلتند

~~بجز زین چیز دیگر هیچ میسند

~~شیاف قلقند

~~ززوی سوخته لختی

~~نجا دار

~~بباید دو درم سنگ نیک زنگار

~~بوزن پنج درم تو. زو روادار

~~ز نوشادر بوزن یکدرم

~~جوت

~~بوزن یک درم قلقند بردار

~~ز هریک یکدرم باید

~~بسوده

~~وزرنیخ آر وبوره نیز بازوی(3)

~~ازین در چشم کن تا ناخنه پاک

~~شیانی ms055 کرده بآب [و] خشک سوده

~~گرین علت کهز باشد

~~بآدن

~~یارد با سبل از چشم

~~نایاک

~~چو بیریدی دروکن آب زیره

~~بسر و پس ذرورتس بر پراکن

~~بشوی و زرده خایه اندرو ریز

~~کزین به گردد آن جای بریده

~~از آن برجای دردش مییراکن

~~یس آنگه از ذرور زرد آمیز

~~دکر زان سرمه کش ما یاد کردمم

~~مگر بزداید او آن خم(4) آهن

~~ب28 بباب ناخحنه

~~کردم پدیدار

~~وچشم از ناخنه آزاد

~~کردم

~~از آن سرمه کن و بردرد بگذار

~~الی السلاق

~~1 سلاق آنست که یرک(5) چشمکانش

~~ورم کیرد بریزد

~~مزگانش

~~دانیشنایه

~~1- شش یکی ز یک نشه

~~2- بسماو: بسای.

~~3- بازوی و با اد.

~~4- خیم : جراحت.

~~6- برک : بکسر اول وبدک .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_153.png)

~~وخارش باشد اندر یلک چشیان

~~سان خون بود در زیر مزگان

~~علاجش را سپیدی خایه(1) باید

~~که دهن ورد(2). باشد هم بشاید

~~یکی مرهم کنش برچشم برپوش

~~شب و روزان: تومی شیراندرو دوش

~~دکر بادام مغزو شیر مردم

~~زیدم چشم رازی تو سپردم

~~که شب مرهم نهادی

~~بامدادان

~~بکرماوه شدن باشدش درمان 1060

~~دگر از روغن

~~بادام باید

~~که در بینی کنی راحت

~~فزاید

~~زآب بقله جوی و هند با جوی

~~بدهن ورد کشمش را طلا(2 جوی

~~گرین علت کهن باشد بفرمای

~~رک قیفال وی گو

~~زود بگشای

~~وکگر نه گو حجامت کن ز پایش

~~یس آنکه خوردن دارو نمایش

~~ز مطبوخ هلیه خوردنی

~~تام

~~بباید خورد تا آردش آرام

~~عدس بایدش زان پاک مقشر

~~و شحم نار بازوهم

~~برابر

~~بباید سود از آن بریلک چشمان

~~براکن تا شود آن درد

~~آبان

~~ی الطترف

~~کسی را کو بچشم اندر ماند

~~ز زنخمی گر کسی

~~بروی یراند

~~یکی کاهه(4) بسان نقطهآ خون

~~نه بزداید ونه باشد

~~بافزون

~~علاجش آنکه

~~رکه باید گشادن

~~پس آنگه مرهم آنجا

~~رنهادن

~~زشیر مردمان(9) در چشم میدوش

~~کلاب واسفیوش از ور(6) نهمی پوش

~~دگر خون کبوتر

~~اندرو ریز

~~ز رنج و تعب روزی چند ms056 پرهیز

~~نیاف

~~گر از زرنیخ سرخ و مرو کندر

~~بباید کندرو یک جزو دیکر

~~حکیم میسری

~~65

~~39

~~1- خایه : تخم مرت .

~~2- دشن ورد: روخن لل .

~~3- طلا . اندودن.

~~4- یکی گاهه : چایی .

~~5- مردمان : جمع برده بسعنی انسان.

~~6- ور: ب.

~~070

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_154.png)

~~با و شافه کز با آب کشنیز

~~میامیزش بحز زین آب هیچیز

~~کرین شافه بسوزد چشمکانش

~~و بارد آب زو بردو رخانش

~~نباید رنج زد

~~بردیدکان بر

~~مترس از دیده ..(1) کمان بر

~~یکی خایه(12 بزن در روغن ورد

~~برو نه زود تا بنشاندش درد

~~الد هعه

~~کسی کش چشم دایم آب دارد

~~بگرماوه(3) شدن هر روز شبگیر(14

~~و مژکانش ایرهم تاب دارد

~~علاجی نیک باشد پند بپذیر

~~ب29 بیامیز آنگهی زین آزموده

~~که من یاد آوریدم

~~نیک سوده

~~حل

~~بسد با توتیا

~~صر و هلیله

~~همه یکسان بباید جز که پلیل

~~هلیله زرد باید

~~بلیله

~~بسای از وی بچشم اندر همی کش

~~که نیم از نیم جزو آور

~~بحاصل

~~مگر این آب کز چشمش روانست

~~ببندد زود آب شور و ناخوش

~~10 زتاخونه

~~از آن کش یاد کردم . نه از آنست

~~بریدن

~~اوفتادست

~~ذرور زرد بایا

~~کاهگاهش

~~ز اشن چشم را دردی فتادست

~~دکر لختی ز معجون و کلابا(5)

~~که چشم وی بدین آید براهش

~~روکن هرشی هنگام خوابا5

~~فی ضعف البصر

~~کسی کش ضعف گرد چشمکانش

~~فزون باشد پس از خوردن و خفتن

~~گر از تری بود یانی

~~نشانش

~~حب یاره بباید خورد وی را

~~بخاصه آنکه برجابر

~~نشستن

~~احی کلممه ناخواناست .

~~نباید خورد روزی چند، می را

~~2- خایه : تخب مرغ .

~~ه- گلابا / خوابا : الف در آخر هردو مصراع الف اطلاف است .

~~4- شبگیر : سحرگاه.

~~دانشنامه

~~3- گرماوه : گرمابه.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_155.png)

~~زآب

~~بادیان تر

~~بباید

~~که قطری دو(1) ابا(2) دیده نماید

~~دگر طلخ(3) بز وگر نیز صوغین

~~زمامران چینی نیک بگزین

~~ازین هر داروی کت(4) حاضر آید

~~بچشمش در کنی راحت

~~زاید

~~دگر خود زان شیاف زیره بایا

~~بدیگر چیزها بهگر

~~نتابد ms057

~~کرین علت مرورا خود زخشکیست

~~بدان. تاخود نشان خشکیش چیست؟ :109

~~گر از خشکی بود چون گرسنه شود

~~مرورا نی سهانه درد

~~غزود

~~پس آنگه گرخورد چیزی و خسبد

~~بارامد نبیند هیچ ازو

~~بد

~~علاجش آنکه روغن کرم داری

~~و دایم زو بسر میبر

~~سباری(6)

~~به بینی در فکن دهن

~~بنفشه

~~بسر بر ر

~~زین روغن همیشه

~~بچشم اندر کشش بادام روغن

~~زشیر مردمان تازه

~~برو زن

~~وکر خواهی که چشمش ضعف نارد

~~نه تاریکی بود نه آب

~~بارد

~~که باب اندر نشینی چشم بگشای

~~میان چشم را زی آب بنمای

~~گر از معده بود این علت وی

~~زیاره خوردن آید راحت وی

~~گر از اطریفل کیهن(1

~~تواند

~~بخور کو تا بخارش

~~مینشاند

~~وگرنه ازگل پرورده

~~باید

~~که علک و بادیان بازو بساید 1105

~~ازو هر بامدادی را

~~ز اول

~~بکو: میخور تو برسان طریفل

~~فی الماء النازل فی العین

~~نشان آب چشم آنست ، دانش

~~خحیال آید به پیش

~~دیدگانش . ؛ب

~~حکیم سیسری

~~101

~~2= ابا و با.

~~1- قطری دوودوقطره.

~~3 - طلخ بز: زهرهآ بز. در نسخة اصل (طلخ بزا) .

~~4 کت و که ترا.

~~5- سیردن : بکسر اول وفتح ثانی : در نور دیدن. اینجا بمعنی اندودن است .

~~6- کیهن : کهین : خرد ، بجمت حفظ وزن بدین صورت آورددات .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_156.png)

~~72

~~مکس بیند بهیش جثم

~~بران

~~نباید آب را زین بیش برهان

~~چنین باشد ز معده جزکه آن را

~~هردو چشم یانی این نشان را

~~1 کر از معده بود

~~دایم نباشد

~~زمانی به زمانی غم

~~فزاید

~~چوبشناسی که این علت زمعده است

~~و دانستی که آن، نه آب کرد[ه1] ست

~~بیک هفته دو بار از حب یاره

~~بدوده کو مخور از هیچ تره

~~کر از آبست خود درچشم بیی

~~که چون نزدیک درپیشش نشینی

~~چو دودی بر سیاه چشم ویی بر

~~بحب قاقیا درمان کن

~~بینی جزز آب آن نیست دیگر

~~شیاف زهره باید نیک از آن تیز

~~ورا

~~شیافی تیز کن ms058 سامان (11 کن

~~زماهی خوردن اورا کو بیرهیز

~~اورا

~~شیاف مرارات

~~بباید طلخ تیس(2) خشک سودد

~~بجامی مس(3 درون یکچند بوده

~~بوزن ده درم خواه از

~~اول

~~در مسنکی و نم از شحه حنظل

~~بوزن یکدرم از فرفیون

~~جوی

~~بوزن دو درم باید

~~ودم چندان ز نوشادر ابازوی(2

~~ز صوغین

~~شیافی کن بآب

~~بادیان زین

~~بیعن

~~که دارد آب بیغن چشم روشن

~~دانشناسه

~~* درین افزای لختی آب

~~1- سابان کردن ونرتیب دادن : منظم کرشن .

~~2- تیس : بمعنی بزنر که درگله فحل باشد بنارسی آنرا نهاز نامند (آنندراج) .

~~2- بجاسی مس ز در نسخهآ اصل (بجاسی پس). در هدایة التمعلمین رجابه ی سمین"

~~آمره که کلمهآ اولی غلط است و درست آن "د جاسی" ب باشد . ما قسمتی از آنرا در اینجا

~~سی آوریم (.... بگیرد زمرهآ بز و بیکی جامهی سسین اندر کند و بآفتاب خشک کند و باز

~~بگیرد ازین زهره خشک ده دره سنگ شحم حنظل درم سنگی و نیم صغبین دو درم سنگ

~~فربیون ونوشادر از هریکی یک درم سنگ این همه را شافه کند بآب سداب وآب رازیانه و

~~چون حاجت آید بآب رازیانه بگشاید وبجشه اندر چکاند یا بمیل اندر کشد وسرمهآ روشنایی

~~نیز تیک آید هذایه ص280.

~~4- ابازوی : با او.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_157.png)

~~یشاید

~~نه هر گز از حجامت کرد باید

~~نه ماهی ، نه نبید اورا

~~چاره نیابد

~~به نیشش آب ازو بیرون گشاید

~~وکر محکم شود

~~العشا

~~رباید

~~شبش از چشم بینانی

~~کسی کو را بشب کوری فزاید

~~مرآن کس را همی شب کور خوانند

~~نجز شب کوری این کس را ندانند

~~گردد کناره

~~بده تا درد زو

~~یاره

~~مرورا خوردنی ازحب

~~نشاید کر نمک زی وی رسیده

~~زیده

~~جگرلختی از آن (1

~~جگر باری دگر بایدت حاصل

~~برون کن نیکث لختی(2) دار پلیل

~~یخته

~~نهاده آنکهی برخشت

~~مهفته

~~برو بردار پلیل بر

~~بآتش در تنور گرم

~~سیار 1130

~~پس آن خشت آنگهی باز آرو بردار

~~برون آر ms059 از میانش دار پلیل

~~غافل

~~که بریان شد نباید بود

~~بسای آنگاه تا چون گرد گردد

~~کردد

~~بنه تا دار پلیل سرد

~~مال و آبکی روشن برون آر

~~جگر لختی دگر بآتشش بگذار

~~علاج چشم را گو زود بشتاب

~~ازین پلیل شیافی کن بدان آب

~~نتابی 41ب

~~دکر این درد را زو بر

~~وکر خود زان شیا زهره یانی

~~نگردد ناورد او حال دیگر

~~کر از اسمهال دارد زود مهتر

~~نگر تا حال اورا تاش چونست

~~علاجش آنگهی از سوی خونست

~~زن تا به شودش آن بد شده حال

~~کرش خون غلبه دارد زود قیغال

~~ی الافتشار

~~روشنانی

~~کز و بیند بچشمش

~~کسی را کان سیه کش بر سیاهی

~~او مبتلا

~~ازو بینایی

~~تا جدا شود

~~براکنده بباشد

~~حکیم میسری

~~72

~~12

~~113

~~1- آن بزز بصورت اضافه، مال بز.2- لیختی : مقدارکمی، اندکی .

~~1405

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_158.png)

~~74

~~بدان کین علت اورا انتشارست

~~علاج آوردن اورا سخت کارست

~~کرین علت پس از درد سرآید

~~را ان درد درد منکر آید

~~ولی حب قاقیا آرش از آن تیز

~~بدوده و زترشی کو

~~بیرهیز

~~شیاف زهره ، گو: در چشم می کش

~~زیاره بامدادان گوهمی چشرا

~~گرین علیت ززخم آیدش بر سر

~~یکی ازار(2) نه بر چشم و مسربر

~~دقیق باقلی بابونه

~~شاید

~~ز ختمی نیک لختی در خور آید

~~بسایش نرم و توکار اندرین کن

~~پس از سودن بآب اندر عجین(3) کن

~~ضمادی ساز و زوبر درد بر نه

~~امیدست کش بدین دارو شود به

~~فی الناصور فی العین

~~اکر بر چشم گوشه(4) بر ببینی

~~بران گوشه که باشد نزد بینی

~~بسان ناردانی کم اگر بیش

~~که یک هفته برآید میشود ریش(5)

~~برآید زو یلیدی

~~کش بمالی

~~وآن به کش بمالی گرچه

~~نالی

~~کسی را کش دلی نه کور باشد

~~یقین داند که این ناصور باشد

~~علاجش داغ کردن بهتر آید

~~وگر نه هر زمانی

~~می فزاید

~~شیاف

~~وگر نه کندرو با صبر و گلنار ms060

~~وخون ساوشان(6) و کحل زنگار

~~ولختی انزروت

~~آزموده

~~همه یکسان بجز زنگار سوده

~~ازین هر داروی یک جزو باید

~~شیانی کن بنه تاروز این درد

~~ز نیمی : نیمی آن زنگار باید

~~بمال آن درد تازو بر دمد خون

~~چو درد آید بدین دارو توان کرد

~~ولختی زرد آب آید به بیرون

~~آح ازار: فوطه، دستار.

~~4- جشم لوشه : کوشه چشم.

~~6- ساوشان : در نسخهآ اصل (سیاوشان).

~~دانشنایه

~~1- چش : امر از مصدر چشیدل.

~~3- عجین کردن وخمیرکردن.

~~5- ریش : جراحت ، زخم .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_159.png)

~~بخوابش(1) آنگهی برسوی(2) علت

~~نگر ناید بدین هنگام

~~زلت(3)

~~ازین شافه که گفتم بآب بگداز

~~یکی دو قطره اندر چشمش انداز

~~نه مرههاثا، نه جز آن کز هر زمانی

~~بدردش برکن از شافه نشانی

~~سه قطره گر چکانیدی بدو بر

~~نباید نیززین تا روز

~~دیگر 2؛ب

~~زمانی نیک اورا خفت

~~بایا

~~نه چیزی خوردن و نه رفت باید

~~مگر دارو بدردش بر

~~بدآرد

~~و روشن چشم وی زی وی سیارد

~~بیک هفته چنین بایدش هر روز

~~مگرکش آنگهی بینی تو پیروز

~~فی نتو(5) العین

~~کسی کز قی سخت و کر ز خشمش(6)

~~بسر بر زوبرون آرد دو چشمش

~~همان ساعت طبیعت نرم کردان

~~به هرچیزی که خواهی کنش درمان

~~پس آنگه کش طبیعت نرم کردی

~~بی و رکهای وی را کرم کردی

~~زصر و حمص وقاقا[یا

~~بجادار

~~ز آب لحیة التیسش

~~روا دار

~~بکوبش نرم نرم و مرهمی

~~ساز

~~بدویر باد ریسی(2) اندر آغاز 170

~~بچشمش بر بنه آن

~~باد ریسه

~~و مرهم را بدو اندای

~~پییسه

~~چو بر چشمش نهی محکم ببندشن

~~چنان بندی که ناید زو کزندش

~~1- بخوایش : یعخوابانش، اورا بعخوابال.

~~2 برسوی علت : بزیهلوی که علت درآن نیمه از بدن است .

~~حکیم سیسری

~~160

~~4- زلت : لغزش .

~~4- نه مرهم نه :درتسعخه اصل (نه برشم نه)

~~7- بادریس : چرم یاچوبی باشد مدور که درگلوی دوک کنند بجهت آنکه ریسمانی

~~که می ریسند یکجا جمع نشود و بعربی فلکه خوانند و بعضی تابی ms061 را گویند که زنان بدوک

~~دهند ، ونیز تختهآ گرد میان سوراخی باشد که بر سر چوب خیمه گذارند .

~~5- نتو ؛ بضم اول ودوم وتشدید سوم : آماس ، ورم .

~~ یضم ال ودو و

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_160.png)

~~76

~~بباید خفت وی را بر

~~غذا کمتر دهش زانچه همی خورد

~~با(

~~ح

~~مکر چشمش بیازامد جا

~~پس آنگه داروی کو بلغم آرد

~~ز می خوردن نجمله گو حذرکرد

~~بدوده گرچه اورا زان غم آرد

~~وکر نه غرغره میکرد

~~باید

~~به هر چیزی کزو بلغه فزاید

~~الجسا(2)

~~کسی کز خواب بر خیزد

~~بگرمابه فرستش

~~بسم

~~هم زمانی

~~نباید کش گشاید چشم از هم

~~وآب گرم و روغن گو بیامیز

~~کزو سودست ناید زو زیانی

~~یکی خایه(3) بزن در روغن

~~ازو هر ساعتی بر سر همی ریز

~~ورد

~~پس از بگداختن صافی شده سرد

~~وبیه مرغ لختی اندرو کرد

~~پیاز و کندناو

~~بباید هرشی در چشم وی کرد

~~نه سیر و نه کرسپ و نه هیچ جرجیر

~~یج ره

~~نباید خوردنش از هیچ باره

~~نه حلوا بایدش بسیارو نه می

~~نه خرما بایدش نه هیچ انجیر

~~وکر نه گوحب یاره بخور زود

~~که تو گولی که این یرهیز ناکی

~~وکر نه خوردن مطبوخ(4)

~~باید

~~که طبعش نرم کردد درد به بود

~~چنانک این : درد چشمش را بشاید

~~ی الشعیره

~~شعیره آن بود کز پل چشمان

~~بر آمد چیزکی بیدرد آسان

~~1- قبا: جامهٔ‌ پوشیدنی که از سوی بیش بازاست وبس از پوشیدن دوطرف قست

~~پیش را با دکمه بهم پیوندند . بنظر سیرسد که نویسنده در نوششتن این کلمه اشتباه کرده و

~~ اا ا اا

~~برخیزد بعسرت چشم تواند گشود. در نسخهآ اصل (الجشا) وجشاء بضم اول درلغت بمعنی

~~ز- سطبوخ زده کرده .

~~دانشنایه

~~بجای "قفا" قبا نوشته است .

~~آروغ آسده است .

~~3- خایه : تخم مرغ.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_161.png)

~~بکردار جوی گر(1) نیز

~~کمتر

~~گویم داروی کو بود

~~بهتر

~~دیا خیلون برونه لختکی

~~خحرد

~~کش این دارو تواند پاک زو برد 43ب

~~وگرنه ms062 موم لختی زود بکداز

~~زان صافی شده بر دردش انداز 1190

~~به میعاتردار آن جای دردش

~~که یکساعت بود آن خوب کردش

~~خار آب گرم از سر طلی(

~~به

~~بکرماوه(3) شدن خود از همه به

~~وکر بهتر نگردد خونش بردار

~~بروکن گه کهی یک ریزه زنگار

~~القمل(4) فی الاشعار

~~کسی کورا شیش باشد مزگان

~~بلا باشد ازویر یلک

~~چشمان

~~علاجش آنکه اورا پاک دارد

~~بشوید پاک تا پلکش

~~ارد

~~نمک درآب باید کردن ، آن آب

~~بشوید مزگکان چشم بشتاب

~~شیاف للقمل

~~ز آب زیبق و زرنیخ

~~احمر

~~[و] مویز و پیاز و صمغ

~~آور

~~شیافی ساز ازو هر روز یک بار

~~لطافت باید و جایوک

~~بزیر مژگکان چشم

~~بگذار

~~دسی

~~کفه(5) در دیدگا نو ریش سستی(6)

~~که یلکانش نگهداری زمانی

~~که نه برچشمش آید زو گرانی

~~پس از شستن وسودن پلک چشمان

~~به پلکان بر پراکن هرشی زان

~~بماند آنگهی از پلک

~~چشمان

~~فرود افتیده(7) بر دیدار نقصان ،4آ

~~حکیم میسری

~~- گر: یا

~~2- طلی : اندود .

~~2- گرماوه : گرمابه .

~~4 - فی القمل : درنسخهآ اصل (فیفی القمل) .

~~4- کفه و ( کفة) مرد تبز رو وسبک وباریک اندام ، (منتهی الارب) .

~~6- کفه در دیدگان و ریش سستی: ؟ شاید صورت صحیح این مصراع چنین باشد

~~"کند در دیدکان وریش سستی" .

~~17- افتیده : افتاده .

~~1

~~200

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_162.png)

~~78

~~فی العین (1) اذا قمرت من الشلج والبرد

~~کسی کز برف و سرما بترسد

~~که سرما بگذرد زی درد برسد

~~سیه باری رکو(2) در پیش باید

~~که چشمش بر سیاهی می کشاید

~~وکر جامه سیه پوشیده دارد

~~عمامی (2) هم سیه پیچیده دارد

~~وکر دردی رسد برچشم وی را

~~ز برف وکرز سرما ، کرز صفرا

~~ز بابونه و مرزنجوش

~~باید

~~شبد باشد ابا او نیز شاید

~~بآب اندر بجوش و چشم بگشای

~~بخارش کو بچشم از وی تو بنمای

~~وگر سنکی بآتش کرم داری

~~رهد بی شک زدرد چشم وزاری

~~وکر سرخی بود در چشمکانش

~~ز خون باشد همه درد نهانش

~~رک ms063 قیفال

~~باید بر کشادن

~~ز کرمابه مرورا سود

~~ر رکهای دگر دور ایستادن

~~باشد

~~که بیرون آمدن زو، زود باشد

~~پس از کرمابه باید این کزیدن

~~طعام نیک و روشن(4) می، کزیدن

~~فی الحفظ العین وجلایه

~~4؛ب کسی خواهد که چشمش در درستی

~~ز کرد و درد و از خورشید تابان

~~مماند دایم و نایدش سستی

~~نباید آب از چشمش چکیدن

~~بیرهیز ز آتش و نیز آب جوشان

~~له باد سرد بر چشمش وزیدن

~~بیاز و سر و جرجر و سیندان

~~نباید خورد زو بسیار بسیار

~~کرنب و گندنا آردش نقصان

~~عدس با ملح و حلبه نیز و خرما

~~که آید زوبچشم اندرت آزار

~~بباید خورد خاصه وقت سرما

~~دانشنامه

~~1- فی العین : در نسخهآ اصل (فی فی العین) .

~~2- رکو/ رگو؛ بضم اول : جاسهآ کهنهآ سوده شده ، کرباس .

~~3- عماسی : عماسه.

~~1- روشن می : می روشن ، شراب صاف .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_163.png)

~~هماع دایمی و مست

~~فتن

~~نبید نا نشسته(1) نیز

~~جستن220

~~فاد آرد بچشم و

~~روشنابی

~~پس آنگه خود فسادش کی زدابی

~~اازین کت(2) یاد کردیم احتما(3) کن

~~و نیز آنگه بداروها

~~هوا کن

~~نخستین آنکه بآب

~~اندر نشینی

~~و چشمت بر کشانی

~~(4) بینی

~~کزان صافی شود دوچشم روشن

~~نباید درد چشمت

~~آزمودن

~~وگر نه توتیا باید

~~مربتا

~~بکمرزنجوش چون نیکست زیبا

~~کزو که گاه زی چشمت نمانی

~~بآبش دیدگانش

~~یزدانی

~~فی نتن الانف

~~کسی کش باد51) بینی ناخوش آید

~~مرو قلقند اورا نیک

~~شاید

~~مرو قلقند آور سکق(6)

~~باهم

~~بیامیز و در آن بینی

~~وی دم

~~وگر نه می(27) در آن بینی چکانش

~~ازین دارو پس آنگه

~~در فشانشر

~~للبتی(8) کن درین داروش گردان

~~به بینی در نهش اینست درمان

~~وگرنه تخم نسرین و

~~قرنفل

~~سک(1) و مازه و تخم ورد و سنبل

~~بیامیز ودر آن بینی

~~ی دم

~~همانگه گندش از بینی شود کم

~~وگرنه مرگو لختی

~~بجادار

~~که جززو می(10) نیابی این روادار

~~للیی کن و مرش بر

~~براکن

~~فلیته(11) آنگهی ms064 در بینی آکن

~~حکیم میسری

~~1- نا نشته و یعنی دردش ته نشین نشده بانند .

~~2- کت و که ترا.

~~3- احتماکردن وپهرهیز کردن .

~~4- آب بینی : آب را ببینی (بینی صیغهٔ‌ دوم شخص مفرد ، مضارع التزاسی از

~~بصدر دیدن).

~~5- باد و بوی (در فرهنگ ها نیامده است).

~~6- سک وصر که .

~~7- می و شراب ، نبید .

~~8- فلیتی : فلیته ای فتیله ای .

~~9- سک : سرکه .

~~10- که جز زوسی نیابی : در نسخهآ اصل (که جز زومی مینیابی) .

~~11- فلیته و فتیله .

~~12

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_164.png)

~~89

~~وکر نه آب پودینه برون

~~آر

~~فلیته کن بدین آب اندر آغار(1

~~به بیی در نهش تاشود بهتر

~~بدین دارو شود از درد کمثر

~~الخشم

~~کسی کش باد در بینی بگیرد

~~و کند و بویها را

~~پذیرد

~~حب قاقیا اسهال

~~باید

~~وکر نه حب یاره نیک شاید

~~ز شحم حنظل و از

~~عرطنینا

~~ر بوره باید و شونیز همتا

~~بسا(2) این دوسه بار اندر بیک جام

~~بطلخ(3 کاو برش تا شود تام

~~شیانی کن ازو که گاه

~~بگداز

~~بآب سرد در بینیش

~~انداز

~~وکر نه شیح و بابونه و شمشاد

~~مجوشیدن بآب وزو، ستان(4). داد

~~بگو سرزی بخار وی فراز آر

~~رآب وی بسربر، نیز بگذار

~~ور نه جند بیدستر

~~بینبوی(5)

~~کر از شمشاد بوید هم بود روی

~~دگر شونیز گو لختی(6) بسایش

~~وزیت نیک، لختی رونمایش

~~پس از سودن بزیت اندر سرشتن

~~بگو قطرهآ ازو

~~در بینی افکن

~~وکر دردی رسد زی مغز سررا

~~بینگیزد درو دردی دکر را

~~یکی دو قطره آر از روغن ورد(7)

~~فرو بینی کن ایمن گردهآ از درد

~~ی الرعاف

~~کسی کش خون برون آید ز بینی

~~نشان علت خونش به بیی

~~دانشنایه

~~1- آغاریدن :خیساندن، ترکردن.

~~3- طلخ : زمره .

~~2- بسا : بسای (امراز مصدر ساییدن).

~~4 - ستان ، داد : داد بستان ، مجازا و کار را در حد کمال انجام بده . در نسخهآ

~~اصل (ستان دار).

~~0- انبویبدن : بویانیدن.

~~7- ورد گل سرخ .

~~2- لختی مقدارکمی .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_165.png)

~~زآب بادیان تر و

~~کافور

~~دروکن دور ms065 دار از آب سبنکور

~~دگر مازه و زاج نرم و آهک

~~درو دم تا نبیند خونش فی شک

~~وگر نه محجمی(1) ز آن حجامان

~~به پهلو برنهش تا کردد آسان

~~وگرنه آهک نرم و سبید آر

~~نلیتی(2) در سیید خایه

~~آغار

~~درو گردان و در بینیش آکن

~~نباید بردزی بینیش

~~روغن

~~وگر نه کندرو باصیرو کلنار

~~ولختی آهک و زیره

~~بجادار 1250

~~رخام و قلقطار و مازه

~~باید

~~وکرد آسیا راحت

~~نماید

~~بباید سود این کت(3) بر شمردم

~~که بسیاری درین من رج

~~برده

~~پس آنگه زو، به بینی درش میدم

~~مکر باز ایستد زین دارو، آن دم

~~وگر بهتر نگردد زینش دیگر

~~بفرمام که گرداندش بهتر

~~فلیتی در سیید خایه(4) کردان

~~بدوبر: نیززین دارو برافشان 290

~~به بینی درنهش ارجو(5) که آن خون

~~ببندد زود ناید زود

~~بیرون

~~وگر خواهی که هرکز خون نیاید

~~زبینی وانک آید کم

~~گزاید

~~سک و قرفه بآتش بر نه آن دود

~~به بینی در، ببندد خون او زود

~~فی البواسیر فی الانف

~~بواسیر آنک در سوراخ بیی

~~که باری زشت رسته گوشت بینی

~~ببندد باد بیی

~~رهگذیر را

~~بینگیزاندش زو درد سر ر

~~نخستین گو رکه قیفال بگشای

~~پس آنگه مرهم سبزش براندای

~~از آن مرهم که زنگار اندرو بود

~~بواسیر از همه بهترش آن بود

~~حکیم میسری

~~1250

~~1- محجم ؛ بکسر اول وفتح ثالث وشاخ حجامت ، شیشهآ حجامت .

~~2 فلیت : فتیله.

~~-کت : که ترا .

~~4- خایه و تخم سرغ .

~~5- ارجو: امیدداره ، اسیدوارم. (متکلم وحده ، مضارع ، از مصدر رجاء) .

~~126

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_166.png)

~~8

~~فلیته(1) کن درین مرهمش کردان

~~فلیته را به بینی درنه آسان

~~وگر نه داروی تیز اندرو کن

~~همانگه گوشت مرده زو برون کن

~~وکر بهتر نگردد زین

~~بآهن

~~علاجش کن بکندن یا بریدن

~~وکر سرطان بود این علیت و درد

~~علاج و داروی وی بد توان کرد

~~علاجش نیست جزاز رک کشادن

~~پس آنگه داروهای نیک دادن

~~و گرش از گوشت رسته ms066 میدهد(2) نم

~~وکر می زو پلیدی آید و دم

~~کگرش داروی تیز آری روادار

~~وکر بآهن ببری دل بجادار

~~فی الخشکریش فی الانف

~~وگرکس را به بینی خشک ریش (3) است

~~علاجش پیه مرغ و موم روغن

~~وهر روزیش ریش زشت بیش است

~~چو روزی دو برآید پا کیش جوی

~~پس از بگداختن بر درد کردن

~~ککر از بینی بثوری(4)

~~بکو، بینی بآب کرم میشوی

~~فلیتی کو بملح و سرکه

~~می برآید

~~بکذار

~~مرورا خود علاجی دیگر آید

~~وکر بهتر نگردد از سفیداج

~~زمانی کو به بینی در، همی دار

~~زا سفیداج و موم و روغن ورد

~~یکی مرهم کنی او شودهآ تاراج

~~ازو مرهم کنی بر ریش

~~سپیدی خایه باید اندرو کرد

~~بلیی

~~دگر زان ریش(5) زشتی تو نبینی

~~کسی کش گوش دایم درد باشد

~~چهدانی کان چه علت کرد باشد

~~دانشناسه

~~فی الوجع الاذن

~~1- فلیت ، فلیته . فتیله .

~~2- بیدهد ودر نسخه اصل (میدهی).

~~3- خشک ریش : قسمی از جرب است که آبله های آن بیآب وخشک و آنرا بکاف

~~فارسی مفتوح گرگویند(د هخدا بنقل از انجمن آرای ناصری). در قانون ابوعل سینا "خشکریشه"

~~آمده وابن بیطار آنرا "الخشکریشه، ضبط کرده است . درنسخهآ اصل (خشک زیس) .

~~4 - بشور؛ بضم اول جمع دبثر، : جوش ها ودانه های ریز که روی بوست پیدا سیشود.

~~4 - ریش : درنسخهآ اصل (زیش) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_167.png)

~~گرش سرخ است گوش و در دورویش

~~جز از رک زدن چاره

~~جویش 47

~~رکه قیفال در ساعتش(1) بگشای

~~ودهن ورد و سرکه بر

~~راندای1280

~~وزو قطری دو اندر گوشش افکن

~~زین سرکه همیکویم و

~~روغن

~~وگرنه شیر مردم(2) گو درو دوش

~~زمانی صیرکن تا بهآ شود کوش

~~طبوخ

~~یکی مطبوخ باید از

~~هلیله

~~دوشیده بسی

~~با او بلیله

~~بوزن دانگی سقمونیا جوی

~~بوزن یکدرم از صر

~~بازوی

~~درین مطبوخ کن آنگه بدو ده

~~کزین مطبوخ خوردش خود شودبه

~~وگر بهتر نگردد

~~حب یاره

~~بوی ده تاشود دردش طیاره(3

~~دگر ابیون و قطری ms067 روغن ورد

~~بگوشش در چکان تاکم شود درد

~~دگر از پیه بط یک لخت بگداز

~~بدهن کنجد اندر گوشش انداز

~~گر از سردی بود وزباد آن درد

~~علاج از لون(4) دیگر بایدش کرد

~~سداب و روغن اندرهم بجوشان

~~یکی قطره بگوشش در چکان زان

~~وگر نه حب آقاقاش

~~باید

~~یکی خوردن که بلغم را

~~رباید

~~زهر نوعی که درد گوش

~~بینی

~~روا باشد که این دارو

~~گزینی

~~بنفشه جوی زان نیک اصفهانی

~~وبابونه و خطمی

~~کر توانی 47ب

~~دقیق جو ابا او

~~نرم کرده

~~بآب اندر بآتش

~~ترم کرده

~~پس آنگه بآب و روغن بر سرشته

~~وزو هرساعتی در کوش

~~بسته1300

~~وگر با درد گوش آواز پابد

~~بگوش اندر، که وی آن میگشاید

~~بخار پودنه با شیح و

~~شمشاد

~~همه بیرون برد(5) از گوش وی باد

~~حککیم میسری

~~1290

~~9

~~1- درساعت و دردم ، فورا

~~2- مردم : انسان ، آدم .

~~3- طیاره و جننده ، بسرعت رونده .

~~4- لون دیگر : نوع دیگر.

~~- برد : در نسخهآ اصل (بود).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_168.png)

~~8

~~کسی کس اندرون گوش ریش است

~~ودرد از درد دیگر نیز بیش است

~~ز گوشش هر زمان خوناب آید

~~و بسیاری بوقت خواب

~~آید

~~ز آب انگوین(1) گرم پیش آر

~~یی قطره از آن بر درد ریش آر

~~بس آنگه کنجده با صیر و زنگار

~~زخون ساوشان بازو(2) بگرد آر

~~ولخت کندره

~~باریم

~~آهن

~~فهمه کرد آر فرمایش بسودن

~~پس از بگداختن از سر که

~~تیز

~~زوگه گاه در گوشش همی ریز

~~فلیتی بانگوین اندرش گردان

~~بدین دارو مرورا تو همیدار

~~پس از دارو بگوشش در نه آسان

~~مگر یک لخت ترب و انبین نیز

~~جز زین چیزها را باک بکذار

~~بگوشش درنه این به از همه چیز

~~دگر زنگار و لختی سرکهآ خام

~~فرود افکن اگر باشدش آرام

~~فی الدوی والطنین

~~کسی کاواز گوش آیدش بسیار

~~عمیشه باشد او بارنج و آوار(3)

~~ز حب قاقیا گو خوردنی

~~دو

~~زافیون تو بروغن درش بگداز

~~خور کو ms068 گوش را نیکست دارو

~~وکر نه روغن بادام تلخ آر

~~ازو یک قطره اندر گوشش انداز

~~وگر نه جند بیدستر و

~~وزو قطری بگوش انندرش بسپار

~~روغن

~~وکر نه شیح و مرزنجوش و سعتر

~~هم بگداز و زو درگوشش افکن

~~بآب اندر بجوشان

~~وافسنتین و پودینه

~~تا بخارش

~~برابر

~~ز آیش هر زمان بر سر همی ریز

~~بگوش اندر دهد آرد قرارش

~~دگر یانی زتخم ترب

~~وآب کرم بهآ، از سرد پرهیز

~~روغن

~~یکی قطره از آن در گوشش افکن

~~دانشنایه

~~ی القروح فی الاذن

~~1- انگوین و انگبین .

~~2- بازو : با او.

~~3- آوار: رنج ، آزار.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_169.png)

~~الصم

~~کسی کش اشنوانی کر گردد

~~اندوهش رخان چون زر گردد

~~مگر بادی بگرد آمد در آن گوش

~~که بیرون(1) آوری آن بادش از گوش

~~برون آور تو از

~~بادام روغن

~~کی قطره از آن در گوشش افکن

~~پس آنگه گرم گرماویش(2) بگزین

~~دودر، کو زمانی نیک بنشن 48ب

~~بران کوش کران بر، خفت باید

~~وهامون بر زمین بر: خفت شاید

~~گر از باد اوفتیدست(3) این کرانی

~~رون آید ازو

~~باد نهانی

~~وکر کریش از بعماری

~~آید

~~ر از تخمه همی کری

~~فزاید

~~بخار پودنه با شیح و شمشاد

~~وافسنتین و سعتر بشکند

~~باد

~~بگوش اندر کدازانش

~~زمانی

~~مگر کریش زو گیرد کرانی(4

~~شیاف اطروش(5 آنگه

~~بیامیز

~~ازو قطری دو اندرگوش وی ریز

~~شیاف اطروش

~~ز بوره سه درم باید

~~زاول

~~بوزن یکدرم از شحم

~~حنظل

~~زراوند مدحرج(6) نیک بگزین

~~عصاره بایدت نیک و

~~فستتعن

~~ازین هردو بوزن یکدره بیش

~~نباید، گر بود گوشش شود ریش(7)

~~وکیه باید و قسط و فربیون

~~ز هر یک دانگ سنگی آر، موزون

~~به طلخ کاو(8) این دارو عجین کن

~~گرانی گوش را دارو ازین کن

~~ازین لختی بدهن طلخ

~~بادام

~~بگوشش درچکان تا یابد آراه

~~حکیم میسری

~~8

~~1325

~~23

~~1- بیرون در نسخة اصل (برول).

~~2- گرساویش : مراد "گرمابه اش " بوده است .

~~2- اوفتیدست : افتاده است .

~~4- کران : کنار. ms069

~~5- اطروش : در نسخه اصل (اطرویش) .

~~6- مد حرج :گرد.

~~- ریش : زخم.

~~8- طلخ گاو : زهرهآ گاو.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_170.png)

~~80

~~وگر کری ز بیداریش

~~باشد

~~وکر از رنج و بعماریش باشد

~~علاجش چیزخوردن نیک خفتن

~~بسریر ریختن گرم آب و روغن

~~گر از سرسام خیزد کری کوش

~~علاجش کن بدان اشیاف اطروش

~~فی الدود والهوام الداخله فی الاذن

~~کسی موری بگوش اندر شمارد

~~وکر کرمیش مغز سر

~~بخارد

~~زآب بر شفتالو درون کن

~~دگر از مغزوی روغن برون کسن

~~صبوری کن . بگوزان اندروکن

~~دگر از آب پودینه

~~یکی قطره بگوش اندر زرو کن

~~روادار

~~یکی قطره از آن در گوش بسپار

~~وکر نه صبر باید لختکی خوار(1)

~~وگر چیزی بگوش اندر

~~بآبش ترکن وزی گوش بگذار

~~حماند

~~مرورا کو بگرماوه(2) درون شو

~~برون آوردن اورا کس نداند

~~بیاموزش که آن هنگام چون شو

~~بگودر گوش کن از روغن گرم

~~زمانی دار تا رکها شود

~~پس آنکه کندس اندر گوش اودم

~~رم

~~وگر ناید برون آن چیز

~~مگر آن خم(3) بسته آورد

~~بسته

~~به آهن باید آن بیرون کشیدن

~~وترسی کش شود آن گوش خسته

~~وکر انیر تواند زو

~~وکر آنی بگوش اندر شود نیز

~~رسیدن

~~جز از روغن برونش ناورد چیز

~~فی حفظ السمع

~~ب49 کسی خواهد که گوشش اشنوا شود

~~همیشه پاک دار از شوخ(4) گوشش

~~وعلت ها ز گوش وی جدا شود

~~بخاصه باد سرد از گوش بادار(5)

~~ز آفتهای بیرونی

~~و دهن طلخ بادامش بجادار

~~بپوشش

~~دانشنایه

~~1- خوار: حقیر ، کوچک : که سقدار.

~~2- گرماوه : گرسابه.

~~2- خیم و چرک ، جراحت .

~~4- شوخ : چرک.

~~5- بادار وبازدار ، بدار .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_171.png)

~~به هرهفته یکی دو قطره روغن

~~ازین روغن همی درکوشش افکن

~~وگر دشوار یانی دهن

~~بادام

~~علاج وی شیاف و سرکهآ

~~خام

~~شیاف مامشا در سرکه

~~بگداز

~~از آن قطره دو اندرکوشش انداز

~~زتخمه و امتلا یرهیز

~~باید

~~وککر بر امتلا خسبد

~~نشاید

~~زکام و نزله کو بشکن بدارو

~~که گرمی بیشتر کردد ازین دو ms070

~~کرین تدبیر دارد کس بکارا(1)

~~ز درد کوش یابد

~~او قرارا

~~الوجع السن

~~کسی کورا بگیرد درد دندان

~~بنالد روز و شب چون دردمندان

~~وکر با درد وی بینی

~~ورم را

~~باصلش بر، برون آور تودم را

~~ر قیفال وی گو زود بگشای

~~وگر نه چار ر بگشای بر جای

~~پس آنکه کو حجامت کن زگردن

~~باید آنگهی یک قطره روغن

~~گلاب و سرکه و زین روغن ورد

~~همی اندای بر دندان و بر

~~درد

~~وکر نه عاقرقرحا و

~~کافور

~~درو کیر و شود دردش همه دور

~~وکر نه کو علاجش کن به افیون

~~به فیشک درد آرد باک بیرون

~~ازو بکذار اندر روغن

~~ورد

~~به بینی بر نه و بر نمهش بر درد

~~گر از بلغم بود این درد

~~دندان

~~بدو بر خود پدیدار است برهان

~~به حب قاقیاش اسهال

~~فرمای

~~ازین تریاک کو زی درد بنمای

~~معجون وجع السن وهو التریاک ایضا

~~زجند بیدستر و افیون و میعا

~~وپلیل باید و

~~حلتث همتا

~~پس آنگه زنجبیل نیک

~~باید

~~ازین هر داروی یک جزو شاید

~~بسوده بانگوین(2) اندر

~~سرشته

~~ازو لختی بدندان در کرفته

~~حکیم میسری

~~17

~~126

~~50

~~1- بکارا و الف درآخر هردو بصراع " الف اطلاق" است . درنسخة اصل (قرارها).

~~2- انگوین : انگبین .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_172.png)

~~88

~~وکر بهتر نگردد

~~ن گرم

~~بدویر نهآ شودآن درد وی نرم

~~وگر دندان دردش خورده یانی

~~نگر زو هیچ گونه

~~ر تتابی

~~ازبن ترباک در سوراخش

~~کن

~~وگر نه حیله(1) کن از بیخ بر کن

~~ی قلع الاسنان

~~کسی خواهد که آن دندان خورده

~~که درد اورا همه سوراخ کرده

~~ز بیخشن بر کند بی رج

~~بسیار

~~نه صعبی باشد و نه رنج و آزار

~~کبیکج باید و قطران و

~~پلیل

~~همه یکسان بباید کرد

~~حاصل

~~زین سوراخ دندان پر

~~وکر نه عاقرقرحا

~~بیاکن

~~بجوبی گر یکی باریک

~~سوزن

~~قشور(2) نوژ(3) واز اصل کبر نیز

~~بیاور

~~قشور(2) شبرم و زرنیخ

~~اصفر

~~باید ms071 سوداین در سر که

~~حام

~~روا دار ار نباشد جز ازین چیز

~~بن دندان دردش نیش بر زن

~~کسی کز درد دندان نیست آرام

~~بروزی دو ازین دارو بر اندای

~~ازبن دارو برویر، بر براکن

~~وگر نه اصل(4) هلیون اندرو کیر

~~پس آنگه بر کشش بی درد از جای

~~بر آرد ارببند [ند]ش به زنجیر

~~السن المأکول

~~کسی کش زیر دندان خورده باشد

~~بباید راند صفرارا

~~بدارو

~~و سوراخ اندرو آورده

~~باشد

~~ز سعد و پلیل آنکه سوده باید

~~مطبوخ هلیله کر(4)

~~بآلو

~~ازو در اصل (5) دندانش همی مال

~~وکر مازه بود باوی

~~بشاید

~~وگر نه پلیل سوده

~~بقطران

~~بدین داروش درمان کن همه سال

~~به بیی بر نه و میان

~~دندان

~~2 - قشور: جمع قشر : پوست.

~~5- اصل : ریشه .

~~دانشنایه

~~1- حیله : چاره.

~~3- نوز : کاج. در نسخهآ اصل (نور).

~~- گر : یا

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_173.png)

~~زشب و مصطی سوده

~~بهاون

~~ازو سوراخ دندان پر

~~بیاکن

~~وکر نه مر و جوز سرو

~~باید

~~ز کزمازک ز لختی

~~نشاید

~~سایش نرم و در دندان ممالش

~~بدین دارو مکر به بود حالش

~~ز شور و طلخ(1) خوردن احتماکن (2)

~~ز چرب و نرم چیزی کو غذاکن

~~حفظ الاسنان المتحرکه

~~کرا کردد ز درد سخت دندان

~~چنان دندان خورده نیز جنبان

~~بباید ورد و سک و سعد وگلنار

~~ازین هر داروی جزوی بمقدار

~~ز جزوی نیمهآ شب

~~مانی

~~باید سود زی دندان

~~رسانی

~~مالی اصل آن دندان دردش

~~که این دارو تواند سخت کردش

~~وکرنه عفص و کزمازک و قلقند

~~طباشر و شب و کلمنار

~~بیسند

~~همه یک یک بسای و برهمان ریز

~~بآب مورد زو اقراص

~~آمیز

~~به هر وقتی که دندان گشت جنبان

~~ازو در مال گو در اصل دندان

~~دگر گلیرک جونی گر(3) طباشیر

~~بسایش نرم و اندر درد وی کیر

~~نباید علک خایید نش

~~بسیار

~~کش(4) آنگه بیش گردد درد و آزار

~~فی الاسنان وحفرها

~~کسی کش اصل دندان زرد باشد

~~نه خورده باشد ms072 و نه درد

~~باشد 51ب

~~کف دریا و ملح

~~اندرانی

~~سفال سوده و شب

~~مانی

~~شخار نیک بازو(5) نرم

~~سوده

~~ازین هر روزی زی دندان نموده

~~بدندان بر، ممسواکش همی مال

~~رهد از درد دندان او

~~همه سال

~~وگر نه ملح باید

~~اندرانی

~~کف دریا ابازو(1) گر

~~حکیم میسری

~~(51

~~40

~~1404

~~1- طلخ : تلخ

~~2- احتماکردن و پرهیزکردن .

~~3 - گر و یا

~~4- کش : که اورا.

~~0- بازو ز با او.

~~6- ابازو : با او.

~~توانی 1410

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_174.png)

~~9

~~شعیر محرق و سماق

~~پیش آر

~~زین هر داروی یک جزو بردار

~~بباید سود، ازو مسواک کردن

~~بدو دندان ز دردش پاک کردن

~~اگر باشد بدندان درش حفره(1)

~~همیشه گو بیندایش

~~چو خواهی کو شود چون پاک نقره

~~وگر بهتر نگردد گو

~~بروغن

~~بیک هفته بشب هنگام خفتن

~~مسواک

~~بیار آن حفره از دندان اویاک

~~فی الضرس (2)

~~کسی دندانهایش کند کردید

~~مگر کش ناموافق چیز

~~خابید

~~کرو را از ترشی خورد دندان

~~ز موم اسپید گو که که همی خای

~~زد تا یدتوان خایبد

~~او نان

~~وکر نه بقلة الحمقا

~~بخاید

~~دکر بادام تلخش کو بفرمای

~~رگر زو به نگردد

~~آزماید

~~ی بنالد

~~کزو بهتر شود گر

~~مکی سوده دردندانش مالد

~~وکر سردآب زی دندان نماید

~~ز دهن گرم گرمی(3) در دهن گیر

~~زمانی درد دندانشر

~~فزاید

~~دگرخایه(4) بنهآ درزیر آتش

~~بجز زین کش بگویم چیز مپذیر

~~بدوده تا بدندان

~~در زمانی

~~پس آن زرده بگرمی زو برون کش

~~وگر نه نان گرمش کو همیخای

~~بدارد تا پدید آید

~~نشانی

~~من دندان بروغن کو

~~بیندای

~~فمی حفظ الاسنان من العلل

~~کسی خواهد که دندان را بدارد

~~نه خرما خوردن بسیار

~~که آن دندان وی علیت نیارد

~~باید

~~وچیز سحت خاییدن

~~نشاید

~~دانشنایه

~~1- حفره ؛ بضم اول وفتح ثالث و سفاک .

~~2 - فی الضرس : در نسخه اصل (فی فی الضرس).

~~3 - گرم گرم : داغ.

~~4- خایه : تخم سرغ .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_175.png)

~~بدندان چیز بد باشد

~~شکستن

~~وبد باشد ms073 بدندان نیز خفتن(1)

~~نباید کرد هرگز فی

~~با ستم(2)

~~که دندان بیشتر زو آورد خم

~~ازین کش من بگفتم گو بیرهیر

~~وزین دارو که کویم

~~گو بیامیز

~~ز کز مازک وورد و سعد و سنبا

~~و ملح اندرانی

~~باقرنفل

~~بسای و کو بدندان در، همی مال

~~نیارد هیچ دندانش دکر حال

~~مرورا دائمی مسواک

~~باید

~~وهر روزیش دندان پاک

~~باید

~~کسی کو این بکار آردش دندان

~~نیارد هیچ گونه هیچ

~~نقصان 52ب

~~ی البخر

~~کسی کش ناخوش آید از دهن بوی

~~نگر تاچیست کان بوی آیدش زوی

~~گر از دندان خورده آیدش گند

~~مرآن دندان زین بربایدش کند

~~کرش از وی تبه گشته چنانست

~~که آن بوی دهن وی را از آنست

~~سکن(3) یرورده جوی اورا و خردل

~~وگر نه خردل و آب سفرجل(4)

~~بگوزین غرغره کن

~~هرزمانی

~~مهفته دو، وکر نه

~~ماهیانی

~~وکر صفرا بود در معدهآ اوی

~~بخارتشش از دهن بیرون(5) دهد بوی

~~نشانش آن بود کان کم شود نیز

~~هر آن وقتی آن مردم خورد چیز

~~علاجش آن بود هر بامدادان

~~شراب مشمش آرد میخوردنان

~~دکر پست و شکر بایدش خوردن

~~ز حلوا احتما بایدش

~~کردن

~~گر از بلغم بود ویرا

~~نشانست

~~به هر وقتیش دانم (6) آن چنانست

~~علاجش آنکه یک شربت زیاره

~~بجوید زان مهین و زان خیاره

~~حکیم سیری

~~42

~~1- خفتن وخمیدن ، خم کردن .

~~باستم و (ب استم ستم) ، بزور بهجور.

~~3 سک . سر که .

~~1- سفر جل : به ؛ آبی .

~~5- بیرون :در نسخهآ اصل (برون).

~~6- دانم : بنظر سیرسد "دایم" درست باشد .

~~1445

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_176.png)

~~91

~~پس آنکه زنجبیل آرد مربتا(1

~~نزو افزاییدش در معده صفرا

~~ازو در هرزمانی

~~گو، همی خور

~~وگر اطریفلش آمیز(ی]

~~گر از مشک و سک و عود قرنفل

~~قشور(2) تعرنج بازو(3) نیز سنبل

~~هم

~~بآب سیب زوحب ساز

~~بسیار

~~زودایم حی کو در دهان آر

~~وگر نه زین گوارش(4) بهتر آید

~~گر از دیگر نیانی

~~زین بشاید

~~جوارش للبخر

~~قضیب آهن ، رطب ms074 وسعد و سنبل

~~سک و اذخر بباید مصطکی نیز

~~قشورتترنج و لختی از

~~همه معجون کن، این دارو بیامیز

~~قرنفل

~~از آن هربامدادانی ز

~~اول

~~بخورگو لختکی همچون طریفل

~~دگر میویز و برک مورد

~~ر

~~بکوب و هر زمانی زوهمی خور

~~ی القلاع

~~کسی کورا دهن پر ریش ودرد است

~~بدان کان درد اوجز خون نکردست

~~رکه قیفال وی گو زود بگشای

~~ازین داروکه من گویم

~~پس آنگه گو حجامت را بیارای

~~طباشیر و گل و گشنیز و

~~بجادار

~~حنا

~~ازو هر روز گو بر درد بگذار

~~دگر سماق باشد نیز و کافور

~~عدس باید و تخم بقل

~~حمقا

~~زاین هرروز کو بر درد بگذار

~~باید سودزین کردار میرور(8)

~~پس آنگه از گلاب و سر که جویش

~~زمانی در دهن گیر و همیدار

~~وکر نه غرغره باید

~~جلاب

~~بیامنز و دهن کوزو بشویش

~~کزین یابد مگر اوراحت و خواب

~~دانشنامه

~~1- زنجبیل سربا : زنجبیل پرورده.

~~2- قشور : جمع قشر ، پوستها .

~~3- با زو: با او.

~~4 - گوارش (گوارشت جوارش) ، معجون هضم غذا .

~~5- مبرور: خوبی دیله ، نکویی کرده شدد.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_177.png)

~~وگرش اندردهن پوسیده باشد

~~و بسیاری ازو غم دیده باشد

~~ز عفص وآهک و زرنیخ و زنگار

~~زمه لختی همه یک جای گرد آر

~~بباید سودن و در سرکه آغشت

~~بیک هفته بدین حالش فروهشت(1)

~~پس آنگه قرص کن تا وقت حاجت

~~برو در مال بر مقدار

~~طاقت

~~بیندایش بلختی روغن ورد

~~کش اندودی رها باشد ازین درد

~~فی سقوط اللهاة

~~کسی کو را کده(2) کاندر(3) گلویش

~~فرود افتد بنگذارد خیویش(2

~~روا باشد که بگشاییش قیفال

~~پس آنگه زین که من گویم درومال

~~نخستین غرغره باید

~~بسر که

~~وآب سرد بازو گرد

~~رده

~~پس آنگه صندل و کافور و گلنار

~~بدو در مال تا مهتر

~~شود درد

~~وبرک سرخ گل بازو بگرد آر

~~گلوی کرم گشته زو شود سرد

~~وکر نه ازخون بود این علیت و درد

~~ز خردل غرغره باید همی کرد ms075

~~سک برورده بازو(4) لختکی نیز

~~بدین دارو گلوش از هم برانگیز(6)

~~ز نوشادرش گه گه در گلودم

~~کش این علت بنوشار شود

~~وکر نه عفص و شب و ملح باید

~~ولی نوشادر این دارو

~~نشاید

~~بسایش نرم و انگشتی بروزن

~~مالش نیک با جای خود افکن

~~ا(7) علل اللسان من ورم اوتفل

~~کسی کورا ورم گیرد زبانش

~~حرارت بود و سرخی در دهانش

~~حکیم میصری

~~1

~~1- فروهشت و فروهشتن ، برزمین نهادن. در اینجا بمعنی بحال خود باز گذاشتن .

~~- کله : بضم اول : ملازه ، لهات ، کام وگلو.

~~3- کاندر و در نسخه اصل (کی اندر).

~~4- خیو: (خدو خوی، پهلوی لملالهک)، آب دهان ، تف.

~~5- بازو با او.

~~6- برانگیختن : تحریک کردن.

~~1- فی علل : در نسخهآ اصل (فی فیعلل) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_178.png)

~~94

~~سک وآب آنگهی زی درد بنمود

~~و زود

~~بباید زد رک قیفال

~~حجامت بایدش زیر

~~زنخدان

~~ورم کمتر شود و آن درد آسان

~~نباید کو برون آردش دم(1) را

~~وکر سرخی نباشد آن ورم را

~~بدانک این علتش حمله ز بلغم

~~وکروی را لعاب آیدش از فم(2)

~~علاجش غرغره باشد بخردل

~~باب ترب هر روزی ز اول

~~سکث پخته بدو ممزوج کن نیز

~~جز زین غرغره را نیست خود چیز

~~دکر حلتیث تا دردش شود

~~یس آنگه بوره اندر حلق اودم

~~سخن نتوان کشادن مردمان را

~~کسی کورا کران کردد زبان را

~~بباید

~~وج و نوشادر [و] خردل بساید

~~ولختی نیز عاقرحا

~~بسای و درزبان وی

~~همی مال

~~سخن بگشاید و به کرددش حال

~~وکر خورده بود زیر زبانش

~~دم(3) آید زو که(4) بگشاید دهانش

~~ز صبر و عفص و کزمازک و زنگار

~~وزرنیخ نکو با قاقیا

~~وطین ارمنی بسیار

~~باید

~~و کمتر زرنی() و زرنگار باید

~~ز دیگر چیزها یکسان روادار

~~طلا(2) کن بر زبانش دل بجادار

~~فی ادلاع اللسان

~~کسی کورا زبان اندر دهانش

~~نگنجد زو برون آید زبانش

~~زبانش گو بآب ترف

~~می مال

~~دکر بگشایشن از دو دست قیفال

~~گر ms076 آب نار کر ریواس

~~که میمالد درو تا به کشاید

~~باید

~~بدو در مال تا زو آب

~~بسیار

~~رون آرد رهد(7) از درد وآزار

~~وگر نه آن رگ زیر

~~زبانش

~~بزن تا به شود هم در زمانش

~~دانشنایه

~~احدم وخول .

~~2- فم :دهان.

~~3_- دم آید و خون آید

~~4- که و در نسخهآ اصل (کی) .

~~5- زرنی : زرنیخ .

~~6- طلا : اندود.

~~7- رهد : در نسخهآ اصل (دهد).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_179.png)

~~وکرنه ملح شور و سرکهآ خام

~~بدو در مال تا آردش آرام

~~وکرزیر زبان ضفدع(1) برآید

~~که هر روزیش دردی نو نماید

~~علاجش آنک نوشادر

~~بسابی

~~با مازه زمانی

~~مابی

~~درو مالی زمانی نیک ارجو(2)

~~که راحت یابد آنکس زین دو دارو

~~وکر مهتر نگردد کو

~~بدو درمال لختی داروی تیز

~~همیشه ملح باید با سکن(2 خام

~~بیامیز

~~کزو میریزد او در حلق و درکام 55

~~العلق

~~کسی بینی که اوخورده زرواثا را

~~و او یابد همی

~~درد گلو را

~~وخون آب آید اورا از گلویر

~~نیابدآ می ظفر

~~او برزرو

~~بخل (5) وخر دلش کو غرغره ساز

~~بدین دارو زرو بیرونش انداز

~~دگر حلتیث جو و سرکه

~~قهز

~~ازو گو: هرزمانی در کلو ریز

~~دگر گوخل و ملح اندر دهان کیر

~~بجو، زین غرغره کن زود بپذیر

~~وکر بهتر نگردد

~~از پیازه آب

~~بیاور غرغره کن زود بشتاب

~~دگر شونیز و خردل کوب برهم

~~ازین سوده همی درحلق او دم

~~دگر از آب قرط کو یک قدح تام

~~بیاور در دهن کیر و

~~باشام

~~وگر بهتر نگرددزین که

~~گفتم

~~مرورا حیلتی دیگرش جستم

~~حکیم میسری

~~150

~~1- ضفدع : غدهآ صلبه چون چغزی که بر زیر زبان پیدا آید ، غدهایست سخت که

~~اندر بن زبان پدید آید ... واین علت بدین نام ازبهرآن حوانند که لون اولونی است آمیخته

~~ز لون زبان و سبزی رگهای او همچون رنگ وزق (وزغ) ومادهآ او رطوبتی باشد غلیظ .

~~همخدا بنقل از ذخیرهآ خوارزسشاهی .

~~2- ارجو: امید دارم ، امیدوارم . (متکلم وحده بضارع ازمصدر "رجاءه) ms077 .

~~3- سک خام :سرکهآ خام.

~~4 - زرو : (= زلو) ، زالو، علق .

~~6- خل : مرکه.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_180.png)

~~99

~~زمانی نیک میباید بند(3)

~~بگرماوه(1) درون بایدشد(2) اورا

~~اورا

~~زآب سرد گو، اندر دهن کیر

~~بر آید زودو جز این نیست تدبیر

~~وخون اندر کلو بفزاید

~~وکر پس از زروخون آید اورا

~~ررا

~~قشور(4) نارو از سماق و کلناز

~~بکوب و غرغره را این بکرد(5) آر

~~ازین چون غرغره سازد شود به

~~وکر نه زین دکر دارو بدو ده

~~بگو کلنارو خون ساوشان

~~آر

~~وکندش لختکی کو نیز بردار

~~بگرد آر و بسا(2) و آمیز درهم

~~ازین کو هر زمانی در گلو دم

~~ل الخناق

~~کسی کورا گلو برهم

~~ببندد

~~نگنجد

~~چنان کابی فرورفتن

~~نه آواز از گلوی

~~وی برآید

~~یو(7) را خود فرو بردن

~~نیارد

~~خناقست اندرین غفلت

~~نباید

~~که غفلت کردنش علت فزاید

~~باشد ویانی نشانش

~~کر از خون

~~دو چشمش سرخ باشد بارخانش

~~زاول کو، رک قیفال بگشای

~~کلاب و سرکه آنگه برسراندای(8)

~~آب توت اورا غرغره صاز

~~و نوشادر بدو در نیز

~~بگداز

~~کر(1) از کشنیز تر، آنی برون آر

~~بآبش غرغره فرمای

~~بسیار

~~طبیعت نرم دارش بآب آلو

~~بمغز لکور و خرمای

~~هندو

~~وگر نه شیشهآ(10) برگردنش نه

~~گلو از هم برانگیزد شود به

~~دانشنامه

~~اح کرماوه: کرمایه

~~2- شد اورا و در نسخهآ اصل (شدن را).

~~3- بد و بود .

~~5- بکرد آر: بکردن آور، عمل کن ، بکار ببند .

~~6- بسا و بسای (اسر از مصدر ساییدن).

~~7- خیو و آب دهان.

~~8- انداییدن : اندودن.

~~9-گرز یا.

~~10- شیشه : شیشهآ حجامت.

~~4- قشور: جمع قشر ، پوستها.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_181.png)

~~پس آنگه لختکی کشکاب باید

~~کشکابش کلو ازهم بر آید

~~وکرنه تخم حرمل در گلو دم

~~ر نخم ترب این دردش شود

~~گر از بلغم بود وی را

~~نشانست

~~لعابش از دهان دایم روانست 56آ

~~علاجش غرغره باید

~~نخردل

~~بآب انگوین(1) هر روز

~~ز اول

~~ز هر لونی کش این علت بیابی

~~ز نوشادر نگر تو بر

~~ثتابی

~~چه ازخون ms078 و چه از صفرا چه بلغم

~~ز نوشادر نگر(2) در حلق وی دم

~~وکر نه عاقرقرحا

~~نطرون

~~ز نوشادر و حلتیت

~~آزمودن

~~وفلفل خواه و پودینه

~~جادار

~~وجززین غرغره خواهی روادار

~~بآب انگوینش

~~غرغره ساز

~~فرو مکذار پس بیرون

~~بینااز

~~السعال

~~خفه(3) کوباتب کرم

~~اندر آید

~~وآنکس را بسی زشتی

~~نماید

~~علاج وی بنفشه

~~وریده

~~بکشکاب اندرون نیکو گزیده

~~طعامش باقلی باید

~~مقشر

~~بددن لوز تا کرددش بهتر

~~وهر روزی ز آب نار شیرین

~~شکر با او طبرزد نیک بکزین

~~بگو تایک قدح زو بامدادان

~~بیا شامد شود زان درد آسان

~~بشب موم سیید و روغن ورد

~~طلاکن بر برومعده و بر درد

~~وگر بهتر نگردد زین که کفتم

~~نگر تا حیلتش را ما چه جستم

~~کتیرا و نشا و تلخ

~~ادام

~~ورب سوس باید تا شود

~~ام

~~شکر بازو بآب دانهآ

~~به

~~حی سازد چنان کز یکدیگر که(4)

~~حکیم سیسری

~~62

~~15

~~ی قرص سعال

~~1- انکوین : انکبین

~~2- نگر : در نسخهآ اصل (نکر) وبنظر سیرسد "نکوه درست است .

~~2- خفه و گرفتگی گلو. واینجا بمعنی سرفه (سعال) آمده است .

~~- که و در نسخهآ اصل زیر "که" نقطه گذاشته وبنظر میرسد (به) را (که) اصلاح

~~کردهاند

~~وب

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_182.png)

~~9

~~همیشه زو، حبیگو در دهن دار

~~دگر دارو که جززین پاک بگذار

~~دگر قرص سعال اورا بیامیز

~~پس آنگه از ترشی گو بیرهیز

~~بنفشه باید و سوس و

~~کتیرا

~~نشا(1) باید و تخم بقل

~~حمقا

~~تخم مرغ و بادام مقشر

~~و تخم کوکنار و

~~نمز شکر

~~بباید سود و زو اقراص کردن(2)

~~و زو هر روز یک مثقال خوردن

~~وکر این علتش دیرینه باشد

~~وعلت در تنش باکینه باشد

~~مرو میعا بباید سود وافیون

~~همه یکسان نه کم باید نه افزون

~~حب آمیزش بوزن یک نخود راست

~~وکر گند از گلویش میبرآید

~~بخورکو زان یکی، چون درد برخاست

~~خفه (3) بازو همیشه

~~می فزاید

~~ز ریوند و مرو زرنیخ

~~احمر

~~و میعا باید ms079 و برزد

~~بسمن (4) کاو آنگه حب سرشته

~~برابر

~~بسایه در نهاده خشک کشته

~~بخوری کن بآتش کودهن زود

~~سوی آتش بر، و میخوراز آن دود

~~فی نفث الدم

~~4 کسی کش بردمدهآ خون از کلوبر

~~کرازقی اوفتد این خون ، سلم است

~~وخون باشد مرورا برخیو() بر

~~نشا(2) و برک گل معجون بکشکاب

~~مترس ازوی که نه ازوی هیچ بیم است

~~وکرنه صمغ و گلنار و کتبرا

~~باید خورد زو هر شب که خواب

~~وکر نه رک کشایش ، کو زاکحل

~~بدوده تا نشاند خون و صفرا

~~طعامش غوربا باید

~~پس آنگه کندرو با صمغ و گلنار

~~در اول

~~بآب بهآ درون معجون بکرده

~~وطبن ارمنی باید

~~مقدار

~~از آن هر روز لختی نیک خورده

~~دانشنایه

~~1- نتا . نشایته و

~~3- خفه : گرفتگی گلو واینجا بمعنی سرفه آمده است

~~4- سمن ؛ بکسر اول وفتح دوم : فربهی چاقی واینجا بمعنی روغن وچربی آسدهاست.

~~0- خیو : آب ددان.

~~2- کردن : در نسخهآ اصل (کرده) .

~~6- تشا . نشاسته.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_183.png)

~~وکر خون نی تنحنح(1) بردمد زوی

~~مخطره(2) علتی باشد ازین روی

~~پس آنگه غرغره فرمای

~~اورا

~~وقرص کهربا بنمایم

~~اورا

~~کرین خون باخفه(3) از برهآ برآید

~~مکن سستی کزو صعی

~~فزاید

~~نخست از با سلیقش خون برون کن

~~پس آنگه من ترا گویم که چون کن

~~ز قرص کهربا لختی

~~بدوده

~~در آب بقل حمقا تا شود به

~~همیشه گو همی خور طین مختوم

~~ممعده بر طلاااکن روغن و موم

~~الربواء

~~کسی کو زان ربا(6)

~~بیمار باشد

~~فمیشه باغم و تیمار

~~باشد 57ب

~~گر از بلغم بود این

~~یا ز سودا

~~بدوده خوردنی مطبوخ ز وفا

~~فی مطبوخ زوفا

~~تو انجیر آر زرد و تمر هندون(7)

~~ز هریک دو درم بایدت موزون

~~بباید ده درم از سرخ مویز

~~بکویم چند داروها دگر

~~نعز

~~زر ساوشان و اصل سوس آر

~~وزوفا خواه خشک و نیز

~~بردار

~~1- تنحنح : بفتح اول وثانی وضم رابع : آواز از سینه برآوردن برای صاف کردن گلو

~~2 صدا ms080 لیکوگ فت اولن وا

~~2- مخطره : بجای (بخاطره) وبمعنی خطرناک بکار برده است ، "مخاطره" درمتون

~~قدیم بکار رفته واسا مخطره دیده نشد بنظر میرسد بخاطر حفظ وزن بدین صورت بکار بردهاست

~~2- خفه و سرفه (ازسصدر خفیدن)

~~4-طلا * اندود.

~~5- ربو و تنگی نفسن ، آسم.

~~6- ربا و این کلمه را بجای "ربو بفتح اول و سکون ثانی وثالث بکار برده ، ریو:

~~بمعنی تنگی نفس است، آسم نیزگویند. در بعض کتب پزشکی مانند دانشناسه بین "ربو"

~~و "ضیق النفس" فرق گذاشته اند ، صاحب مجمع الجوامع می نویسد : ربو و ضیق النفس و

~~انتصاب آن یا بجهت ضیق سجاری ریه است ، اگر بسبب ضیق عروق ضوارب آنست ربوبهم

~~میرسد واگر در اقسام ریه است وقوی نیست ضیق النفس بهم میرسد ص 145

~~1- هندون : در نسخهآ اصل (هندوی) بوده و بعد "ی" را به "نون" برگرداندهاند.

~~حکیم سیسری

~~9

~~57

~~157

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_184.png)

~~10

~~وتخم کرسب و از بادیان جوی

~~فراسیون و حلبه نیز بازوی(1)

~~ازین هر داروی از چار مثقال

~~مگذر کانگهی بد گرددش حال

~~بآب اندر بجوشان و پس آن آب

~~رون کیر کانگهی برسان کشکاب

~~وزن میدرم زین آب موزون

~~ابازو(2) دودرمسنگ نیز معجون

~~بباید خورد هر روزیش

~~شبگیر

~~روزی دوسه اش اینست تدبیر

~~کر از معجون زوفا گو همی خور

~~دما(3) را نیست زین معجون بهر

~~معجون زوفا

~~ن یر ساوشان

~~باید و زوفا

~~و رب سوس باید نیز همتا

~~وحرف و پلیل آرو

~~قردمانا

~~ز هر یک تیمهآ ازوزن زوفا

~~کوب و بانگوین(4) اندرعجین کن

~~دمه(5) را تو همه دارو ازین کسن

~~وکر نه مسهلی باید

~~که

~~بلغم

~~ببرد تا مگر بلغم شود

~~وکر با او حرارت باشد و تب

~~نیارامد زملنی روز یا

~~شب

~~لمبوخ

~~یی مطبوخ ساز از سوس و لکور

~~ز سکیستان و از مویز احمر

~~درو افزای لختی نیک

~~عناب

~~پس از مطبوخ، کو، میخور بکشکاب

~~*5اهمیشه گو همی خور

~~نار شیرین

~~کدوبا از غذاها نیز

~~بگزین ms081

~~بکوتا روغن بادام

~~یابد

~~طعامش زوکند

~~آرام یابد

~~بروسینه بکوم و روغن

~~ورد

~~هی اندای تاکم گرددش درد

~~3- دسا : این کلمه را بجای "د ربو" آورده وبعد از دو بیت دیگر یعنی در بیت سوم

~~2- ابازو ر با او.

~~بصورت راد منهه ه کر کرده (یوب ونانوین اند زعین کن دیه را نوهمه دار ای

~~دمه ودسا در فرهنگها بمعنی "ربو، دیده نشد ودمه ودما بمعنی هوای خفه آمده است .

~~دانشناسه

~~1= یاروی ویا

~~4- انگوین : انگبین

~~6- دسه : بخار، هوای خفه (این کلممه را بجای "ریو، آورده است .).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_185.png)

~~کسی کش زیر یهلوسخت دردست

~~بدان کان درد وی پرسام کردست

~~خاصه کش خفه2 باشد ابا تب

~~کبودش گردد از بمار

~~دولب

~~نخست از باسلیقش رک کشادن

~~شنا یابد ز درد و راحت

~~ن

~~س آنگه مسهلی سازش ز آلو

~~ز سکیستان و از خرمای هندو

~~بنفشه باید و از مغز

~~لکور

~~بدین مطبوخ حالش کشت(2 بهتر

~~وگر بهتر نگردد کو ز کشکاب

~~شمی خور بامدادان و که خواب 51ب

~~وکر جلاب باشد نمز میخور

~~بهر وقتی که باشد ، وقت ؟ منکر

~~زکرمیها همه کو

~~احمانا کن

~~ز سردی چند خواهی، کو غذاکن

~~ز کشکاب و شکر با دهن بادام

~~بباید هر زمانی زو یکی

~~جام

~~وگر بهتر نگردد

~~بادیان را

~~بنفشه جوی و از تخم کتان را

~~نشا و یرز خطمی و

~~کتیرا

~~ورب سوس و تخم بقل زهرا

~~بآب دانهآ بهآ در، عجین کن

~~و زو اقراص کن داروش زین کن

~~ازو هر روز قرص دو تجلاب

~~بدوده تا خورد، گر نه بکشکاب

~~کر از پهلوش بر چیزی پدیدست

~~که حی داردو زوبر دمیدست

~~ضمادی کن ز انجبر و

~~سیندان

~~بدوبر نه بشب

~~تا بامدادان

~~مگر بگشاید و برون دهد خون

~~پلیدی زو همی آید

~~به بیرون

~~فی ضیق النفس

~~وکر ضیق نفس باشد کسی را

~~ز بلغم، کر زخون وگر ز صفرا

~~کر از بلغم بود غفلت نشاید

~~تحب یاره ms082 استغراغ

~~ید(

~~برسام ور ا حاجر

~~1- خنه زسرفه ، گرفتگی گلو.

~~3- گشت : خواهد گشت (باضی بجای مضارع).

~~5- باید و در نسخهآ اصل (یابد).

~~حکیه میسری

~~فی الجرسام(1)

~~0

~~1595

~~105

~~4- احتماکردن : برهیز کردن.

~~110

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_186.png)

~~102

~~گر از خون بود رگ بگشای ز اول

~~ز دستش با سلیق ار(1) نیز اکحل

~~کر از صفرا بود گو تا ز لکور

~~العوقی(2 ساز زو تو و همی خور

~~و نخم بقل حمقا نیز

~~باید

~~بجز تخم خیار این

~~مر نیاید

~~شکر بگداز با او مغز لکور

~~بآتش تا شود بر حال شکر

~~پس آنگه این دگر را گو بکوبان

~~بدین آب شکر اندر

~~گدازان

~~ازین هر بامدادی زو

~~همی خور

~~ز پیش آنکه خورد آن چیز دیگر

~~گر از خشکیش میباشدش علت

~~جز از شیر خوردن نیست حیلت

~~نشانش آن بود کو تشنه

~~باشد

~~و خشکی در بر و در سینه باشد

~~و آوازش همی باریکث

~~باشد

~~ولون روی او تاریک

~~باشد

~~1 همیشه گو شکر باشیر

~~میخور

~~نباید جز ازینش نیز

~~دیگر

~~السل

~~کسی کش تن همیشه در کداز(3)ست

~~وآن کس را سعال(4) از دیر بازست

~~صدیدا5 وخون بر آید از کلویش

~~بسی(6) خون باشد اورا برخیویش(7)

~~طبیبان این چنین را سل خوانند

~~و ایشان در علاج این

~~مانند

~~ز شیر اشترانش هست در خور

~~نباید هیچ کش اسهال

~~وکر نه شیر بز باید

~~بشکر

~~افتد

~~ب59 سفوفی(1) کن ز کلنار و زخرنوب

~~کر اسهال اوفتد کو تا ببندد

~~بدوده بامدادان تا شود خوب

~~1- ار: اکر، یا .

~~آح لهوف : بقش اول لییدنی، دارویی کذ انرا بلمید .

~~3 - تن درگداز بودن : لاغرشدن ، تن را گداختن و لاغرکردن ، ناصرخسروگوید :

~~سگر کاندر بهشت آیی بحیلمب

~~دین اندوه تن را چون گدازی ؟

~~ ه ال ای

~~5- صدید و زرد آب ، چرک .

~~1- سفوف : بفتح اول : داروی خشک کوببیده ، هر گونه گرد دارویی ، مخلوطی از

~~7- خیو : آب دهان .

~~دانشنایه

~~4- سعال: سرفه .

~~کوبیدهآ دانه های گرد شدهآ چند گونه ms083 گیاه طبی است که بعنوان باد شکن مصرف میشده .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_187.png)

~~و کر تب باشدش بایدش کشکاب

~~درو جوشیده لختی نیز عناب

~~چوتب بگذشت جزشر شتر نمز

~~نشاید گر غذا سازدش خود چیز

~~بکرماود شدن ویرا(1) شنا دان

~~و این کرماوداش پیش از غذا دان

~~نباید خوردن اورا چیز

~~بسیار

~~که وقت دضه کردن بود دشوار

~~فی وجع القلب

~~کسی کش درد دل گیرد ز کرمی

~~و خشکی کش نباشد هیچ نرمی

~~نشانش آن بود کش جای آن درد

~~تبشر (2) دارد و باشد روی او زرد

~~تنش لاغر بود و نبض

~~بسسیار

~~و درد وی بود بر سام

~~کردار

~~علاجش آب سیب و قرص کافور

~~وکرمی ها همه از نزد وی

~~دور

~~کل و صندل ابا کافور و ماورد

~~طلاکن هر زمانی بر دل درد 1630

~~زدوغ کاو نیک آید غذارا

~~خیار تر زود آرد

~~شفا را

~~کر از سردی بود این علت و درد

~~نشان وی همه پیدا توان کرد

~~برخسارش نباشد

~~آبداری

~~باعضاش اندرآید سست کاری

~~نبیا صرف(3) اورا کو همیخور

~~زدهن ناردین اندای بر بر

~~وکر نه سنبل و سعد و قرنفل

~~وقسط و دارچینی نیز و ابهل

~~ضهادی کن بآب سیب شیرین

~~بدل بر نهآ کند اودرد تسکمن 1640

~~طعامش باید از فرخ (4) کبوتر

~~وکر نه زردهآ خایهاش

~~کر از خشکی بود این درد مندی

~~نشانش من بگویم کر

~~بسنای

~~نشانش آن بود کش [با] نزارست

~~همیشه کونی او اندوه دارست

~~غذارا شیر به باشد

~~بجز آن

~~نبایدکردن اورا هیچ

~~حکیم میسری

~~102

~~123

~~1- ویرا ودر نسخهآ اصل بالای کلمهآ ویرا "نا، اضاقه دارد.

~~2- تبش : حرارت : کمر .

~~3- صرف : ناب :خالص

~~4- فرخ : جوجه .

~~مرمان وز1

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_188.png)

~~104

~~پبس آنکه موم جوی و روغن ورد

~~هم بگداز و رو بگذار(1) بر درد

~~گر آب نارشیرین جوی و شکر

~~زنان را زو شود این درد کمتر

~~ی الخفقان

~~کسی کز جستن دل

~~می بترسد

~~علاج از هر کسی ms084 او

~~بی بیرسد

~~کیرش باتب بود این درد و علت

~~بباید زد همانگه

~~چو بیرون آورد خون بود راحت

~~با سلیقش

~~ز دست چپ اکر یابد طریقش

~~بدوده آب سیب و قرص کافور

~~بگو پرهیز کیر از آب انگور

~~قرص کافور

~~طباشر و کل و صندل

~~ب*

~~وتخم(2) خیار بادرنگ و خیار آر

~~بباید

~~و تخم کوک با اوهم

~~بشاید

~~بباید نیز تخم بقل

~~حمقا

~~وتخم هند با او

~~بکار آر

~~درین کافور باید نیک و خوش بوی

~~ازین هر داروی یکسان و همتا

~~ز دوغ گاو گو هر روز میخور

~~چنانک این جمله باشد شش یکی زوی(3)

~~طعام اززیره با بایدش خوردن

~~نزارد] گوشت اورا گو بمگذر

~~گرین علت نه از گرمی بود نیز

~~بمرغ وکر(5)، به تیهو، گمر(5) بروغن

~~نشاید جزز قرص مشک دارو

~~موافق نیست زین داروش خود چیز

~~که هر روزی خورد یک قرص یا دو

~~دانشنامه

~~1- بگذار: در نسخهآ اصل (بگداز).

~~2 - وزن این مصراع مشوش است وشاید درست آن چنین بوده است " وتخم باد رنگ

~~وهم خیارآر" .

~~3- یکی زوی : در نسخهآ اصل (یکی زو) .

~~4- بنزد گوشت اورا گو بمگذر: بگو ازخوردن گوشت برهیز کند .

~~بیا

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_189.png)

~~رص مشک

~~قرنفل مصطی و

~~دار چیی

~~و عود نیک باید کش

~~کزینی

~~قشور ترندجآ و سکث وهیل بویا

~~کبابه کوز بویا

~~مز همتا

~~وقاقله بباید نیز

~~بازوی(1)

~~همه یکسان و آنگه مشک خوش بوی

~~به هر جزوی توشش یک جزومشک آر

~~دروکن تاشود خوش بوی وخوش کار

~~ازین هر روز قرص دو،

~~بدوده

~~به میبه، یا بمی تاخود شود به

~~وگرنه گودو[اه] المشک آرو زوخور

~~شود زوعلت وی زود

~~بهر

~~دواء المشک

~~بباید مصطکی و دار

~~پلیل

~~و تخم باذروج آور

~~بحاصل

~~وتخم فلنجمشکک و دار چینی

~~سک ساده بباید کش کزیی

~~ومروارید و ابریشم خام آر

~~ولختی نیز تو تخم

~~مام آر

~~بباید مهمنش و

~~تخم شمشاد

~~وتخم بادرنج بوی آری تو با یاد ms085

~~بباید کهربا لختی

~~ابازوی

~~و مشک تبتی نیک خوش بوی

~~همه یکسان بجز این مشک کمتر

~~رنم ازده یکی(2) تو زو بمگذر

~~بباید انکبین و

~~گر هلیله

~~جوشیده بدو دیگر

~~بلیه

~~که این دارو همه موزون کنی تو

~~پس اندر انکوین(2) معجون کنی تو

~~ازین هر روز گو

~~تا نم مثقال

~~بگیرد تا مگر بهآ کرددش حال

~~کرش ق افکنی پس از طعامش

~~بترب و انگوین مالی(4) تو کامش

~~وکر نه گو اصطما خیقون

~~بیاره

~~مر کب کن بدینش کن توچاره

~~حکیم سیری

~~9

~~16

~~167

~~1- بازوی : نسخهآ اصل (باوی).

~~2- نیم از ده یکی : یک بیستم (له).

~~4- بالی : در نسخهآ اصل (بالی) .

~~3- انگوین : انگبین.

~~167

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_190.png)

~~106

~~یکی خوردن، ازین دارو بدوده

~~کر اسهال افکند خود از همه به

~~غذاش از زردهآ خایه روادار

~~نبید روشن اورا

~~کو جا دار

~~کر از صفرا بود این درد بشتاب

~~هلیله دهش زود اندر پنیر آب

~~دگر اسکنجبین فرمای

~~اورا

~~ره هر داروی بنمای

~~اورا

~~وکرنه هرزمانی کو ز جلاب

~~بخورکو، یک قدح برسان کشکاب

~~وگر نه کر ز آب

~~نار شیرین

~~ههی خور تاکند این درد تسکین

~~وکه که بوده کین از امتلا بود

~~کل پرورده مروی را شفا بود

~~دو(1) لمشک اندرو آمیز هر روز

~~بدوده تا مگر بینیش

~~بیروز

~~فی وجع الثدی

~~زنی کش درد باشد سخت پستان

~~علاجش نزد دانا هست آسان

~~گر از خون باشدش بگشای ز اول

~~ز هردستی که خواهی زود اکحل(2)

~~گر از صفرا بودش اسهال فرمای

~~کلاب و صندلش بر درد اندای(3)

~~وگر شیرش به پستان بسته

~~طلا(4) باید ز مغز نان و

~~باشد

~~خداوندش ز درد آشفته

~~باشد

~~خایه

~~بدهن ورد بر پستان طلاکن

~~وسر که کش ترشی بود

~~مایه

~~پس آنگه حلبه وبا بونه در آب

~~بدین داروش هر روزی دواکن

~~وکر نه موم جوی و روغن ورد

~~بجوش و ریز(5) بر پستانش بشتاب

~~وزرده خایه لختی اندرو کرد

~~کتبرا لختکی ms086 نیز اندرو

~~کن

~~بیز باتش ضمادی کن برونه

~~ضمادی سازو بر پستان او کن

~~به بی شک درد یستانش شود به

~~وکر ریشی بود کس را به پستان

~~بگویم من ترا کش چیست درمان

~~دانشناسه

~~1- دو لمشک :دواع المک و

~~2- اکحل: وریداکحل، ورید میانی دست

~~3 - انداییدن واندودن.

~~4- طلا : اندود.

~~5- ریز : در نسخهآ اصل (زیر).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_191.png)

~~سلنجه نم رطل و مازه

~~یکسان

~~نبید عفص(1) باید نیز چندان

~~ورطلی راست از سماق

~~باید

~~گر از سماق کم باشد

~~بشاید

~~همه درهم کن و زآن یک دو هفته

~~فروهل تاشود درهم سرشسته

~~بس آنگه لختکی باتش بجوشان

~~که میجوشی مرورا تو مسوزان

~~زجوز سرورطلی اندرو ریز

~~بچوب سرو: دارو درهم آمیز

~~بس آنگه صافیش گردان دگر بار

~~بیز(2) تا وی شود بر قیر کردار

~~ازین گه گاه بر پستانش

~~بعرنه

~~چو باری دونهادی خود شود به

~~فمی کثرة اللبن وقلیته

~~زنی خواهد که ویرا شیر بسیار

~~برون آید زپستان. کوش ، من دار

~~زتخم گندنا و ترب و

~~شلغم

~~گزره تخم آر با وی کوب برهم

~~دقیق حمص و از تخم

~~پیاز آر

~~و تخم بادیان با او بساز

~~آر

~~ازین هر داروی یک جزو باید

~~که تخم رطبه یانی به

~~بشاید

~~ازین هر بامدادی گو همیخور

~~نخستین تا(3) خورد او چیز دیگر

~~وگر نه گو نخود در شیر

~~آغار(4)

~~شبانروزی بشیر انندرش بگذار

~~بگو زان یک قدح از بامدادن

~~کزینش شیر بفزاید

~~به پستان 62ب

~~وکر خواهد زنی کش شیر بسیار

~~زپستان کم شود گو رج

~~بردار

~~زپنج انگشت آور تخم

~~ببرون

~~ز تخم باذروج پاک

~~موزون

~~ازین هرداروی جزوق

~~جا دار

~~زجزوی نیمه ابهل

~~روادار

~~سداب خشک

~~با ابهل برابر

~~بیامیز این همه گو، زو همی خور

~~حکیم میسری

~~0

~~70

~~1705

~~1- عفص (بفتح اول وکسر دوم) : نند مزه .

~~2- ببز و در نسخه اصل (ببر) .

~~3- تا خورد: بنظر میرسد "ناخورد" درست باشد

~~4- آغاریدن : خیسانیدن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_192.png)

~~108

~~وگر نه تخم ms087 پنج انگشت بر دار

~~بکوب و گو همیخور زو بمقدار

~~کر نه بر برو یستان طلا کن

~~بکو از شیر خوردن احتما کن(1)

~~دقیق باقلی درآب

~~بیغن

~~طلا کن (2) بر برو پستان آن زن

~~الهیضه

~~وهیضه آن بود کش ق و اسهال

~~نخستین : آب باید گترم خوردن

~~مهم می اوفتد تابد شود

~~حال

~~به آب کرم معده پاک کردن

~~پس آنگه رب رمانش همیده

~~وگر افراط باشد درق وی

~~وکر علت سبک باشد شوده به

~~ببندد آب نار: اسهال باقی

~~سکث و ورد وکلاب و صندل وسعد

~~بباید سود در هاون همه خرد

~~طلا کردن(2) ازوبر معده و بر

~~وکر کافور باشد نیز

~~دودست وی بباید بست محکم

~~همیشه آب نار اورا همی ده

~~پس آنگه برنسهش بر معده مرهم

~~گر آب غوره باشد از همه به

~~گرش قی اوفتد گو نیز زو خور

~~همی خور تاش گردد حال بهتر

~~وگرنه قرص عودش ده از آن تیز

~~وگر نه قرص هیضه گو بیامیز

~~رص هیضه

~~بباید سعد باسکن و

~~قشور(3) نار و کز مازه و کلنار

~~قرنفل

~~ز هریک ده درم بگذار سنبل

~~ازین هریک بوزن ده درم نیز

~~وعفص(4 وکندرو با او بمقدار

~~ازین هریک تو نیم از یکدرم خواه

~~جز یبروح وافیون نیست خود چیز

~~وکر بهتر نگردد زین

~~بیامیز و همی ده کاه و بیگاه

~~بیامیز

~~تو قرص کندرو لختی از آن تیز

~~دانشنایه

~~1- احتماکردن وهرهیز کردن .

~~2- طلاکردن : اندودن .

~~3- قشور: جمع قشر ، پوستها .

~~4 - عفص (بفتح اول وسکون ثانی: سرو).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_193.png)

~~فرص کندرو

~~بوزن ده درم تو کندرو

~~جو

~~وچندان طین نیک آور ابا او(1)

~~کبابه ، قاقله ، زین هر یک آور

~~بوزن دو درم توزو

~~مگذر

~~س آنگه جوی کافور و قرنفل

~~روادار ار نباشد

~~هیچ سنبل

~~ز هریک دانگ سنکی بر همان ریز

~~بکوبش نرم نرم و قرص آمیز

~~ازین در آب نار اورا

~~همی ده

~~که باری دو بخوردش او شود به

~~چوزین بهتر ms088 نگردد رب رمان

~~بیز وی را بمگذر توز فرمان

~~رب رمان

~~ز آب نار و آب یودنه خواه

~~نجوشانش به آتش گریری راه

~~بکیرد غوره و تا سرد

~~کردد

~~کزو خوردش مگر لبی درد کردد

~~ل9(2)

~~طلا کن سکن و قاقایا و صندل

~~روا دار ار نباشد

~~فوفل

~~و ورد و سعد و مر وکنلرو خواه

~~نباید کر شوی زین درد بی راه

~~بباید سود نرم و نرم فرمود

~~کزین می بر شکم می بایدت سود

~~به آب بهآ ازین دارو

~~طلاکن

~~بکو، کز چیز خوردن احتماکن(3)

~~زبرک بیغن خشک آر و شونیز

~~و برک پودنه با کرویا

~~نیز

~~ازین هریک زجزوی نیم میجوی

~~و داروهای دیگر جوی بازوی!

~~وعلک وسعد واذخربایدت خواست

~~ز جزوی نیم سنگ از هریکی راست

~~بکوب این داروها در انگبین کن

~~مرآن کس را تو داروها ازین کن

~~ازین هر روز مثقالی

~~یدو ده

~~بیک هفته ازین علت شود به

~~حکیم میسری

~~0

~~1734

~~63ب

~~1- ابا او: با او

~~2ح طلا. اندوه.

~~2- احتماکردن : پرهیز کردن.

~~4- بازوی : با او.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_194.png)

~~11

~~گوارش تربد

~~زتربد یک درم و نم بر دار

~~نیم از یک درم تو زنجییل آر

~~یزن این همه بر داره شکر

~~هم برکوب وی را کو همیخور

~~بیکبار این بباید خورد تا زود

~~رود آرد شکم را تخمه و دود

~~وکر نه گو ازین معجون

~~بیامیز

~~می خور هر زمان فی ترس و پرهیز

~~معجون ریم آهن

~~هلیله زان سیاه کابلی

~~جوی

~~بلیله باید و نیز امله با اوی

~~ز هریک ده درم بر دار و پیش آر

~~و داروهای دیگر پیش خویش آر

~~و پلیل را بخواه و کندرو جوی

~~ز سنبل خواه، گیرده آور تو با اوی

~~ز جزوی نیمهآ زین هریکی کیر

~~بس آنگه من بسازم نیک تدبیر

~~ز ریم آهن دو جزو آور بسایش(1)

~~که سودی نرم زی سرکه نمایش

~~توریم آهن بسرکه اندره آغار

~~بیک هفته بدو در ms089 دست و پادار

~~[وزان] پس خشک باید کرد دیگر

~~بکوب این داروها جمله بگرد آر

~~بباید سود داروهات.

~~یکسر

~~ازین هر روز مثقالی اکر

~~پس آنگه با نگبین انند رش بسپار

~~رین معده قوی کردد

~~دو

~~بباید خورد کین نیکست بر تو

~~و حیض وبول بسیار این ببندد

~~بواسیر

~~شود مهتر بدین درمان و تدبیر

~~وگرنه از شراب ریم

~~هن

~~بسی آفت بدین از تن بگردد

~~یز کو پاک کرداند همه

~~تن

~~مراب ریم آهن

~~کمون و نانخواه و

~~انجدان را

~~کرسبش تخم و کاشم کرویا نیز

~~و سعتر جوی و

~~تخم بادیان را

~~وپلیل دار پلیل جوی و شو نیز

~~دانشنایه

~~1- بسایش : در نسخهآ اصل (بساوش) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_195.png)

~~وترفه کندرو سنبل

~~انیسون

~~و سعد و کو زبویا جوی موزون

~~ب سود آورو لختی خلنجان

~~ر لختی زنجبیل آور تو چندان

~~و لختی انگبین ، برک سداب آر

~~و مویز آب : ارنه(1) ، از شراب آر

~~ازین هریک یکی مثقال بگزین

~~وده مثقال رم آهن

~~ان

~~در آغارش(2) مویز آب دو روز

~~چنانکت(3) من بیاموزم بیاموز

~~بآتش نیک یز آبش برون گیر

~~بخور زان لختکی هر روز شبگیر(4)

~~طعامش به زآب نارو نان نیست

~~که هیچ چیزازطعام اورا چنان نیست

~~بگو تا آب سرد آرند و برف آب

~~از آن بردست و پایش ریز و بشتات

~~وکر مهتر نگرددآ از طباشیر

~~مرورا داروی ساز اینت(9) تدبیر

~~طباشر اندر آب نار بگداز

~~ازین اورا تو آسان داروی ساز 65ا

~~گراز افراط فی مصروع

~~گردد

~~که وی را بیند از مرگش بترسد

~~ز هیضه کم مرد تو هیچ مندیش

~~مشومشغول خودزین داروی خویش

~~وقرص مشکن ده اورا

~~حیلت

~~به بیشک یابد او راحت ز علیت

~~وکر معده نیارامد

~~ز درمان

~~برونه(6) شیشهآ زان حجامان 1780

~~وکر بهتر نگردد دارو خواب آر

~~همه افیون و کافور و کلاب آر

~~طلاکن(1) بر سرو بر جبهت (1

~~او

~~پس آنگه جایگاه خواب او جوی

~~غذا را نارو ms090 آب نار

~~بگزین

~~که هیضه را طعامی نیست به زین

~~پس آنگه گوشت آبه گو همیخور

~~دکر از زردهآ خایه

~~مگذر

~~قوی کردن معده

~~کسی کان معدهآ او ضعف دارد

~~طعامی کش بباید

~~بد گوارد 1785

~~حکیم میسری

~~1

~~77

~~775

~~1- ارنه واکرنه .

~~2- اغاریدن : خیانیدل

~~3- جچنانکت و چنانکه ترا

~~4- شبگیر: صبح .

~~- اینت و در نسخه اصل (اینت)

~~6- برونه و بر اونه .

~~1- طلاکردن : اندودن

~~8- جبهت : بیشانی.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_196.png)

~~112

~~گرش معده بخواهد آب بسیار

~~و آروغش ترش و سر که کردار(1)

~~گل و عود و سلیخه دارچینی

~~وافسنتین شناسی کرش بینی(2)

~~بباید مصطکی و نیز

~~ففاع اذخرآر با وی

~~سنبل

~~نباید اندرین دارو

~~قرنفل

~~به6 همه یکسان مگرگل برگآ بفزون

~~بجادار

~~وکر نه نیز دارورا

~~بسای آنگه کنش در آب معجون

~~روادار

~~ازین هر روز مثقالی

~~کمیبه (3)

~~بدود5 تا شود معده مکر به

~~وکر نه زیره خواه و نانخواه آر

~~بآبش معدهآ خودرا براه آر

~~ازین اقراص که گفتم بامدادان

~~بخور کو تا رهد از ضعف معده

~~بدین آب بزور(4) اندر گدازان

~~وکر این درد او دیرینه باشد

~~و بگو اردش نیکو هرچه خورده

~~را معده بدارو پاک

~~باید

~~و درد معدهاش با کینه باشد

~~باید

~~کوارش کن یکی مسهل ز تربد

~~و دارو مرترا نایاک

~~بکویم کت چه حاصل کرد باید

~~جوارش تربد

~~بوزن یک درم تربد تو بردار

~~رهم چندین همی بایدت شکر

~~و نیم از یک درم زین زنجبیل آر

~~وکر نه کندرو باید

~~بخور تا پاک کردد معده و بر

~~کوارش

~~نو هر روزی از آن لختی بیارش

~~دوارش کندرو

~~بباید سنبل و شونیز و

~~وپودینه بجوی و نیز و

~~پلیل

~~کاشم

~~انیسون نانخواه آور

~~همه همتا کجا نه بیش

~~حاصل

~~پس آنگه علک جوی و نیز گلنار

~~فمه

~~دوجز[و] از هریکی توزین بگرد، آر

~~79

~~دانشنایه

~~اح کردار مانتد .

~~2- دیدن : صلاح دیدن .

~~3- یمیبه و در نسخهآ اصل (بمی نه)

~~4- بزور : تخمهای سبزی (در نسخهآ اصل بروز) ms091 .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_197.png)

~~بسای وآنگهی در انکبین

~~کن

~~توضعف معاه را دارو چنین کن

~~باب ریم آهن وآنرا زنگ بدوغ(1) خوانند

~~بباید ریم آهن نرم

~~سودد

~~بسان سرمهآ چون کرت سوده

~~بشسته چند بارو پاک

~~کرده

~~وبی دودو کل و بیخاک کرده

~~سخته زان بوزن بیست

~~مفقال

~~بباید نیز داروها به هرحان

~~کمون و حلبه و کاشم و

~~شونیز

~~بباید نانخواه و کرویا

~~ن

~~ازین هر یک سه مثقمال اربود بیش

~~نباشد هیچ باک و زان میندیش

~~کرسب تر و نعناع و سداب آر

~~دو کوزد دوغ گاو آرو بیآب آر

~~تو این آلات هارا کیسهآ

~~ساز

~~همه آلات ها در کیسه

~~یرداز (2)

~~سرش محکم کن و در دوغ بسپار

~~دو روزش سرببند و دست وادار(2.

~~پس آنگه دوغ را برکیر و میخور

~~که خوردی همچنان دوغ آر دیگر

~~بدین کرداریک هفته بخور زوی

~~غذا را هر زمان کوشت بره جوی

~~و هر روزی خیاری چند زان تر

~~به بیش آرو همی برو همیخور

~~وگر خواهی که زین بفزایدت باه(4)

~~تو بهمن جوی و تخم تودری خواه 66 ب

~~از آن لختی درو افکن

~~مقدار

~~بیکث هفته ترا نیکوشود کار

~~وکر بلغم بود در معدهآ تو

~~ززیره ساز اورا نیز

~~دارو

~~صفت جوارنشن زیره

~~کوارش(5) بایدش کردن ز زیرد

~~ز پلمیل وز سیندان خشک بوره

~~ابا او زنجبیل نیکث

~~جای

~~ولختی انکبین چندانک

~~بیی

~~حکیم سیرت

~~80

~~181

~~1815

~~1- زنگ بدوغ : در نسخهآ اصل (رنگ ندوع) .

~~2- بهرداختن : خالی کردن.

~~2- دست وادار زدست بازدار .

~~4- باه : نیروی نمایل جنسی.

~~5- گوارش : ( گوارشت جوارش) ، ، مجون هضم خنا.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_198.png)

~~11

~~جوشیده و کف بیرون کرفته

~~رداروها بسوده بآن سرشته

~~ازین هر روز برسان

~~طریفل

~~خور، گو، گر بسان یک سفرجل

~~وگرنه زنجبیل

~~وگر نه آب پودینه

~~وریده

~~بباید خوردن آن بهتر گزیده

~~وشکر

~~لرنفل اندروکن

~~ضمادی(1) کن ز سعد و علک و سنبل

~~ز افسنتین و اذخر وز قرنفل

~~زوهمی خور

~~بسای و در نبید ms092 کهنه

~~بگداز

~~پس آنگه زو بمعده بر طلاساز

~~کراز صفرا بوداین درد معده

~~نشانش بشنوی کم وصف کرده

~~طعامی کر خورد هم بد کوارد

~~و آروغش همه کنده برآید

~~نخواهد معدهآ آنکس غذارا

~~آب به بگو اسکنجبین کن

~~به بی کامه(2) گزیند

~~احتما را

~~و درد معده را دارو ازین کن

~~سکنجبین سفرجلی

~~سک و آب به آرو شکر آور

~~وگر نه سرخ با خشک

~~بیز بآتش پس آنگه زو همیخور

~~کشنیز

~~طباشر اربیانی لختکی(3)

~~ازین گو بآب نار اندر همیخور

~~ثمز

~~غذارا غوره(4) با، بایدشن خوردن

~~ننالد او ز ضعف معده دیگر

~~کرآنکس را کش این معده ضعیف است

~~ز کرمیها همه یرهمز کردن

~~بکشکاب اینچنین کس را دواکن

~~تنش باضعف و معده هم نحیف است

~~زماهی خوردنش قوت فزاید

~~بگو از شیر هر روزی غذا کن

~~بکرماوه(5) شدن واجب برو بر

~~بو، زان خور، مرادش خود برآید

~~و آبش ریختن بسیار

~~برسر

~~دانش نایه

~~1- ضماد : سرهم.

~~2- بی کامه : ناچار .

~~3 - لختکی : مقدار کمی

~~4 - غوره با : آش غوره .

~~5- گرماوه : گرسابه.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_199.png)

~~علاج درد معده

~~کسی کورا بگیرد درد معده

~~* فی از وی برآید هرچه خورده

~~بگووی را که آب گرم میخور

~~خور تا همی آیدش

~~گر اسهال افکند خود زود بهتر

~~ز بر

~~وگر نه کو بخور از پارهآ تر

~~صفت یارهآ فیقرا

~~سلیخه دارچینی عود یکسان

~~اسارون باید و سنبل

~~ز ورد سرخ باید نیز

~~عندان 67ب

~~ابازوی

~~و سنبل زان بهآ آید کش بود بوی

~~ازین هر داروی یک جز[ء] بردار

~~بوزن این همه تو صیر پیش آر

~~دگر از زعفران آری روادار

~~وخود نی زعفران این کار مگذار

~~بسای این نرم و آنگاهش دو درم سنگ

~~بدوده تاشود این کار چون چنگ(1)

~~غذاش از آب نارو نار فرمای

~~بر از دهن بنفشه کو

~~بیندای

~~صفت روغن سفرجل

~~سفر جل خردکن در روغن آغار(2)

~~نخورشید اندرون یک چند بگذار

~~کزین روغن خورد آنکس روا دار ms093

~~گر انداید برآید

~~درد و آزار

~~وکر با درد آروغست بسیار

~~وآید اسکهه(3) جز کونه(4) زان کار

~~گوارش ده ززیره تاش اشکم

~~کند آن باد قولنجی

~~مه کم

~~غذاش از قالیه باید

~~مررل

~~که جز این بر کسی رانیست درخور

~~حکیم میسری

~~1- چون چنگ ومرتب، ساخته.

~~"وان بت چنگ زن که تاخته بود

~~کار اورا چوچنگ ساخته بود . نظامی گنجوی".

~~2- آغاریدن وخیساندن .

~~2- اسکهه : اشکهه : فواق ، آروغ .

~~4- و آید اسکهه جز کونه زان کار : ؟ و شاید جز گونه بمعنی (غیر طبیعی و غیر

~~سعمولی) باشد .

~~185

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_200.png)

~~11

~~دهن ناردینش

~~معده اندای

~~فومای

~~مرورا که گهی کرمابه

~~صفت روغن ناردین

~~و اذخر سعد و قسط و نیزکیه

~~وقیه(1

~~ز سبل خواه وزن نم

~~ذریره قصب خواه از هریکی زین

~~وزن یکدرم و

~~گزین

~~یاور داروها حمله

~~یکسان

~~پس آنگه یک رطل از روغن بان

~~بکوب این داروها در روغن آغار

~~مرین روغن بده خورشید بسیار

~~چویک هنته خورشیاش سیردی

~~نباید بیش ازین کش رنج بردی

~~پس آنگه روغن از ثفلش(2) جداکن

~~و آن بر معده و بر بر طلاکن(2)

~~گرش کهنه شدست آماه (4) معدد

~~در آن بسیار باید رنج برده

~~ز قرص ستبلش باید کزیدن

~~ز دیگر چیزها باید

~~بریدن

~~صفت فرص سنبل

~~فقاح اذخر(ه

~~وریوند چینی

~~سلیخه: سنبل خوش بو کزینی

~~بباید لختکی قصب

~~ذریره

~~بباید سود بر کردار

~~بوره

~~ازین هریک بوزن سه درم خواه

~~پس آنگه زین دگر داروش برراه

~~مرو پلیل و قسط وباز انیسون

~~زهر یک یک در مسنگ است موزون

~~ومقل ازرقت باید

~~ختویادن

~~بوزن سه درم

~~نیکو کزیدن

~~بوزن دودرم از مصطکی جوی

~~و وزن یکدرم کندر ابازوی(6)

~~گل سرخ آر چندانی که خواهی

~~کبی ناید درین دارو

~~تباهی

~~دانشنامه

~~1- و قیه : اوقیه : سقیاسی است برای وزن وآن را برابر

~~40 درم خالص نوشته اند .

~~یل رطل

~~8/5 مثقال،

~~2- تفل : بضم اول : تفاله

~~- طلاکردن : اندودن.

~~4- آماه : آصاس .

~~5- فقاح اذخر : شکوفهآ اذخر.

~~ابازآوی : با ms094 او.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_201.png)

~~بکوب وقرص کن آنگه مثقال

~~بسمار را دد زو به هر حال 68

~~کنرب خوردشر فمدت(1کن تدمحکم

~~دو نره تاشهد آم10

~~3

~~سفت ضسادی از بهر درد معده

~~تو لختی حلبه در هون بکوبان

~~کرنب تر بآب اندر

~~نجوشان

~~کرنبه و...(3) بر کوب برهه

~~از آن یرمهاهه برانای

~~مهم

~~وگر درد و ورم باتب بود گره

~~علاجی ساز تا آن تف شود نرم

~~علاجش آنکه خون از با سلیقش

~~برون آری اکر یانی طریقش

~~کلاب وصندلت اورد

~~باید

~~بآب بهآ طلا زان کرد

~~باید

~~غذا از آب نار منز(4)

~~بایاد

~~دگر آب سفر جل هم بشاید

~~زحلوا و نبیدش

~~کو، بیرهیز

~~که این دو چیز باشد علیت انگیز

~~پس آنگه گو(5) همی خور مغز لکور

~~بآب هند با تا شود

~~سه

~~ضمادی کن ز سعد ووردو سنبل

~~بتفشه نیز لختی اندرو ها

~~طلاکن زود بآب بزر

~~کان

~~ورم کمتر شود وآن درد آسان

~~وگر دیرینه باشد درد و آماه

~~معالج بد پذیرد داروش راه

~~نشانش آن بود کز معدهاش خون

~~که قی افتد همی افتدش بیرون

~~کرین کس [را] ز ترشی خورده آید

~~مرورا درد و بماری

~~فزاید 9 آ

~~چو بینی این نشان درد و خوناب

~~بدارو کردن اورا زود دریاب

~~بگو جلاب هر روزی شمی خور

~~بجای آب. و سوی آب منگر

~~پس آنگه کهربا و ورد و گلنار

~~وطین ارمنی لختی

~~بگرد آر

~~حکیم میسری

~~1

~~11120

~~118

~~1- ضماد وسرهم.

~~2_ آم*: آمم .

~~- کلمهآ نا خوانا.

~~4- مز؛ بضم اول وتشدید نانی : آنچه طعمش بین ترش وشیرین باشد .

~~0- گو : تسخهآ اصل (او) .

~~6- عل : امرحاضراسر، عن رهلیدن وهشتر.

~~185

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_202.png)

~~118

~~ز خون باوشان و کندرو خواه

~~بوی ده تا شفا آر دش

~~الله

~~روغ آمدن بسیار

~~کر آروغش ترش آید، تو بلغم

~~داروها از آن معده کثنشر

~~وزان] پس کوکوارش کن ززیرد

~~از آن هر بامدادی خوش همی خور

~~ز پلیل وز سداب خشک ms095 و بوره

~~طعامش زردهآ خایهآ بهآ آید

~~وگرنه گو همی باریس خور تر

~~وگر آروغش آید تلخ و گنده

~~وگرنه گوشت آبه(1) هم بشاید

~~باسهال این فساد از تن جدا کن

~~نکردست این جز از صفرا معده

~~سک و آب سفرجل جوی و شکر

~~پس آنگه مودرتش(2) راگو رواکن

~~غذاش از آب نار و

~~ب9

~~لوز بهتر

~~بیز باتش بکو هر روز میخور

~~ز داروهای کل پرورد [ه] آور

~~وکر سماق باشد نیز درخور

~~بآب بادیان در زو همیخور

~~علاج ضعف معده وقی

~~کسی کو هرچه خورد از بر برآید

~~گرش تب باشد و محرور باشد

~~زضعف معده خوردش(3) بد گوارد

~~به رب آس و ریواس و سفرجل

~~ودانی کو ز بلغم دور باشد

~~و علک و بادیان و عود و شکر

~~ورب نار دارو کن

~~ز اول

~~وگر خود آنکسی راتب ببینی(4)

~~وبرک گل ابا او خوش همیخور

~~نباید کاندرین دارو

~~صفت جوارش عودی

~~نشینی

~~گوارش کن زعود و وز قرنفل

~~و سکث و کیه و قرفه و سنبل

~~3 - خوردش : در نسخهآ اصل (حرش)

~~2- مودرتش :2 مودرت ش

~~" سحروزة بانی برذ، وظیس داروهان نا ذزست کراقهدان زیرا

~~دانشنایه

~~ا- لوششت ابه ابکوشت.

~~4- ببینی : بنظر میرسد (نبینی) درست باشد ، زیرا سه سطر بالاتر از " با تب" و

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_203.png)

~~وقاقله جوی و دار

~~پلیل

~~و بسباس آ[ر] لختی تو بحاصل

~~بباید جوز بویا، خیر

~~بویا

~~و علک و زعفران نیک سارا

~~ز خولنجان و لختی دار چیی

~~ز نیک نیک باید کش گزینی

~~ازین هریک بوزن یکدرم جوی

~~بوزن دانکی زان مشک خوشبوی

~~ونیم از یکدرم بایدت کافور

~~پس آنگه گردد این معجون را نور

~~شکر یک من بآب اندربجوشان

~~ورغوه(1) پاک بیرون گیر توزان 910

~~بکوب این داروها و اندرهم آمیز

~~پس آنکه اندرین، آب شکر ریز

~~ازین هرگه که خواهد او همیخور

~~طعامش خود نیاید نیز از ور(2)

~~وگر بهتر نگردد قرص عود آر

~~ازو هر ms096 روز خوش میخور ممقدار

~~صفت اقراص عود

~~بباید عود وسک و ورد و سنبل

~~طباشیر و گل و علک و قرنفل

~~کبابه جوی تا دارو شود تام

~~برآید آنگهی زین داروت کام

~~ازین گلبر و عودت بیش باید

~~و دیگر خود همه یکسان بشاید

~~ازین اقراص کن ، گو تا بشکر

~~بیامیزند وآنگه زو همی خور

~~وگر بهتر نگردد

~~قرص دیگر

~~بیامیز و بدوده کو

~~همی خور

~~اقراصن طباشیر

~~کمون و ورد و سماق و طباشیر

~~ولختی نیز از کشنیز

~~رگیر

~~قشور پسته آر و مصطکی آر

~~ولختی ناردان نیکث

~~بردار

~~کمون و کریزه در سرکه آغار

~~پس آنگه خشک کن باتشش بگذار

~~سای و قرص کن زین قرص فرمای

~~بآب نار تا بهآ شود

~~برجای

~~وکر دانی که این بلغمش کردست

~~حرارت نیست و معده نیز سردست

~~حکیم میسری

~~1

~~190

~~7ا

~~810

~~1- رغوه (رغوة): بضم اول وفتح سوم :کفک آب وشیر وسیه وجز آن .

~~2- ور: بر سینه

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_204.png)

~~12

~~7 دکر معجون که میگویم بدوده

~~کزین معجون به فی شک خود شود به

~~عجون قرنغل

~~اصول اذخرو و علک و سعد آر

~~ز هریکث یکدرم تو، راست بردار

~~بلیله را بخواه

~~اشنه و پلیل

~~ز هر یک نم جزو آور بحاصل

~~سک و عود و سلیخه با قرنفل

~~نباید کم نیانی

~~میچ سنبل

~~وکر نه زنجبیل و

~~ارچینی

~~ز هریک دانگث سنکی برگزینی

~~پس آنگه لختی از سرخ مویز

~~بگو آبش برون گیر آنگهی نیز

~~جوش این آب و داروها دروکن

~~مرین بمار را دارو

~~ازوکن

~~علاج تخمه وناگوارد(1)

~~کسی کش ناگوار(2) و تخمه باشد

~~بدانک آن همز ضعف معده باشد

~~گرش امعا و معده سده دارد

~~وگر بونی کند اورا ز تمخمه

~~وچیزی کو خورد هم بد گوارد

~~بسخاری یرزند از برش و معده

~~زآین صرع وسبات وکفره(3) خیزد

~~عصبهایش بگیرد خاصه کردن

~~وهم فالج بود هم سکته خیزد

~~واز آروغ بسیار و از آسا(4)

~~درین بسیار ms097 باید رج

~~بردن

~~بلغم باشد این کرنه ز سودا

~~وفنجیدر(5) بود وی را از اعضا

~~و باشد نیز از اخلاط

~~کندا

~~1- ناگوارد : بدهضم. گوارد : هضم .

~~3- کفره : در فرهنگها بمعنی سیاهی شب آمدهاست که در اینجا ناسازگار است ،

~~2- نا گوار: بدهضمی .

~~وممکن است "کفره" املاء دیگری از "کپره" یا "کبره" باشد بمعنی پردهآ الیافی خون که

~~سر از زخمهای سطحی بر روی پوست ومخاط پدید آید .

~~1 آسا: خمیانه. دهن دره.

~~5- فنچیدر : درفرهنگها دیده نشده اما فنجیدن بمعنی خمیازآه ، خود را کشیدن پیش

~~دانشنامه

~~از آنکه تب بهم رسد. وبنظر میرسد که "فنجیدر" مخفف "فنجیداره از مصدر فنجیدن باشد .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_205.png)

~~علاج آنست کارا(1) سنبل خوردن

~~مالد دست و پای و یشت ککردن

~~مرورا تو کوارش کن ز تربد

~~با او زنجیل آور بحاصل (2)

~~گوارش زنجبیل

~~باید زجبیل و

~~خولشجان

~~وقرفه جوی ازو هرسه بیکسان 940

~~ازین هر داروی یک جزو بردار

~~و دیگر داروها آنگاه پیش آر

~~کزین خوردنمت معده گرم گردد

~~ی و رککهات حمله نرم گردد

~~کر آنکس را مزاجش گره باشد

~~وبازینش ضبیعت نرم باشد(3

~~توارش نانخواه

~~بباید نانخواه و علک و مویز

~~جز زین سه نباید مرترا چیز

~~زعلک و نانخواه آور تو یککسان

~~زبیب(4) طایفی باید دو چندان

~~حبش(5) بیرون کن و برکوب برهم

~~بکوبش نیک تا گردد چو مرهم

~~ازین هر بامدادی خوش همیخور

~~که تخمه زین شود بیشک فروتر

~~کراورا امتلا افتید

~~بسیار

~~کوارشها بر آنکس بر کند کار

~~حب تخمه مرآنکس را

~~بیامیز

~~گشاینده حی آمیز. از آن

~~بز

~~حب تخمه

~~بباید زنجبیل و علک و پلیل

~~و کیته(12 نانخواه آور

~~محاصا 71ب

~~ازین هر داروی یک جز

~~آید

~~دو از سقمونیا کمتر

~~تشاید 1950

~~حکیم میسری

~~3

~~1- کارا و ا شاید کاورا ( که اورا) باشد.

~~2- دو مصراع از لحاظ قافیه و سعنی باعم سازش ندارد بنظر میرسد هر کدام مربوط

~~به بیتی بودهاست ونسخه نویس مصراع دوم بیت اول ومصراء اول ms098 بیت دوم را انداخته است.

~~3- باشد و در نسخهآ اصل (گردد) .

~~4 - زبیب و انگور خشک شده ، مویز.

~~0- حبش ؛ (حب خش) : حب آنرا ، دانهآ آنرا .

~~6- کیه و در تسخه امسل (کبه).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_206.png)

~~122

~~تباید بیش دانکی ، غم فزاید

~~یکی شربت ازین دودانگ آید

~~به هر وقتی که خواهی زین همیده

~~کسی کش امتلا باشد شود به

~~کزین تخمه و باد و درد و قولنج

~~بیارد تا نباشد نیز از آن رج

~~فواق(1) از امتلا باشد بمعده

~~کز استفراغ معده سست کرده

~~سداب خش با او بوده باید

~~باید

~~گرازتری بود پودینه

~~ز لختی علک بازو کو بیامیز

~~بکوب این داروها در انگبین ریز

~~هم از معده کند تری همه

~~بخورتا او ببرد زود

~~بلمغم

~~فرص راسن

~~سداب و پودنه، راسن و سعتر

~~ولختی نانخواهش هست درخور

~~بباید کندرو زین هریکی بیش

~~ز آب زیره باید یک قدح پیش

~~ازین دارو بآب زیره اندر

~~بدوده تاشود از درد مهتر

~~گر استفراغش آوردست این درد

~~همه زر(2) قطونا بایدش خورد

~~وگرنه لختکی دهن

~~بنفشه

~~بآب سرد زو میخور همیشه

~~وگرنه دهن بادام آرو کشکاب

~~باید اندرین کشکاب عناب

~~ز آب نارگو دایم

~~همی خور

~~نباشد داروی زین نار

~~وگرخشک است طبع ، اسهال فرمای

~~ازین دارو بکو برمعده اندای

~~برواندای بر ورد و صندل

~~وخطمی باکلاب و نیز فوفل

~~علاج درد جگر

~~گر از یهلوز دست راست دردست

~~ز دردش روی چون دینار زرداست

~~بدان کش زی جگر آفت رسیدست

~~تنش درد جگر مسکن گزیدست

~~گرش ازریق(3) خیوخشک گردد

~~جز آب سرد خوردن کم پسندد

~~دانشنامه

~~1- فواق : بضم اول و سکسکه.

~~3 - ریق : آب دهن.

~~2- بزر قطونا : درنسخه اصل (برزقطونا) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_207.png)

~~علاجش آب کاسنی

~~باسبنکور

~~وشیرین چیزها از نزد او دور

~~دکر وی را بگو کشکاب میخور

~~بدودر، روغن بادام و شکر

~~بآب نار آنکس را علاج است

~~بخاصش کش همه کرمی مزاجست

~~گرش اسکنجبین لختی گزینی

~~بدودر، لختکی ریوند چینی ms099

~~روا باشد کزو راحت فزاید

~~و ریوند ازجکر آفت زداید 1970

~~گراز زیرشک(1) سرخ اقراص آمیز

~~بدو در سکن پرورده کنی تیز

~~طلاکن صندل و گلیرک و کافور

~~کلاب و سرکهآ کز آب انگور 72ب

~~قرص انبر باریس

~~زتخم هند با یک جزو

~~باید

~~وتخم زیره کش چندان بشاید

~~زتخم بقل و از تخم خیار

~~آر

~~ز هریک سیک(2) از هرجزو بردار

~~گل سرخ از ششت یک(3) جزو ریوند

~~و سنبل زین دوده یک(4) جزوبیسند 1980

~~گرش اسهال باید گو ز آلو

~~و نیزش لختکی خرمای هندو

~~شکر لختی بآب(5) اندرش بگداز

~~ازین مطبوخ وی را مسهلی ساز

~~کر آنکس را قی بسیار باشد

~~همیشه باغم و تیمار

~~باشد

~~ازاین اقراص ریوندش

~~همی ده

~~چو روزی دوسه خوردش خود شود به

~~تو ریوند آرو گل بر و قرنفل

~~ومشک و مصطکی بازوی(6) سنبل

~~زتخم قرع واز کشنیز

~~بایا

~~وجز تخم خیار این بر نیاید

~~ازین اقراص کن گو دو در مسنگ

~~بدوده بآب نار

~~روشن رنگ

~~بگو هر روز از آن خور از نخستین

~~غذا جز زیره با گو هیچ مگزین

~~حکیم میسری

~~2

~~قرص ریوند

~~1- کر آز زییرشک : در نسخه اصل (کر از زیرشک).

~~2- سیک و سه یک، یک سوم.

~~4 - شش یک و یک ششم .

~~4- ده یک و یک دهم.

~~4- بآب و نسخهآ اصل (بداب) .

~~6- بازوی : با او.

~~98

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_208.png)

~~124

~~وگر بمار را خود طبع نرمست

~~وگر پلکان چشم و دست و پایش

~~و آنکس را مجسه(1) نیز گرمست

~~جز از اسکنجبین باقراص ریوند

~~رم کیرد عنایت بهآ نما

~~نباید خورد کرهست او خردمند

~~صفت قرص ریوند بقال قرص غافت

~~انیسون آرو سنبل بادیان آر

~~ازین هریک بوزن ده درم جوی

~~عصاره غافت وافسنتین بجادار

~~بکوب و قرص کن آنگه مثقال

~~و وزن ده درم ریوند بازوی(2)

~~یکی مثقال در آب

~~وکرنه قرص لکث باید کزیدن

~~سفرجل

~~کی هر روز زومیخور به هرحال

~~بباید خورد هر ms100 روزی از اول

~~بآب بادیان نندر

~~چشیدن

~~قرص لک

~~بوزن سه درم بایدت ریوند

~~مرو بزر(2) کرفس و قسط و سنبل

~~بوزن این همه از لک بیسند

~~عصاره غافث باید با اسارون

~~ولوز مرجؤ واذخر[و]

~~ابهل

~~زهریک یکدرم و نیک بردار

~~ز راوند آرو بس میکن تو موزون

~~کی مثقال بآب

~~بادیان در

~~بکوب و قرص کن آنگه بجادار

~~بدوده زین بگو هر روز میخور

~~علاج یرقان و زربک(4)

~~کسی کاندامهایش زرد کردد

~~گرش در چشم باشد هیچ زردی

~~نی آنکش هیچ جایی درد گردد

~~بدان بی شک که آنکس را زر برست(5)

~~تب گرمست بااین دردمندی

~~وصفرا برطبیعت بر

~~امیرست

~~دانشناسه

~~1- مجسه : مچس ، محل نبض

~~2- بازوی : با او.

~~3- برز : نسخه اصل (برز) .

~~5- زریر: یرقان .

~~4- زربک و در فرهنگها دیده نشد .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_209.png)

~~مرورا مسهلی کن زآب آلو

~~شکر با او، مکن زین بیش دارو

~~پس آنگه هر زمانی گوز کشکاب

~~جای آب کشکاب آر بشتاب

~~دگر لکور و آب، وآب سبنکور

~~بباید خورد تازردی شود دور

~~وگر نه قرص کافورش بیامیز

~~بگو وی را ز گرمیها

~~بپرهیز

~~قرص کافور

~~ز زیرشک و گل سرخ و طباشیر

~~ازین هر داروی یک جزو برکیر

~~زتخم هندبا وزتخم

~~کاهو

~~وصندل باید اندر اصل دارو

~~جز تخم خیار (اآین بر نیاید

~~ولختی تخم قرع اربودهآ شاید

~~ز تخم بقل حمقا

~~گر بیانی

~~نکر کز تخم او خود برنتابی

~~ازین هر داروی یک جزو بردار

~~بکوب و پس بیکدیگرش بسپار

~~ز کافور رباحی نیم ده یک(1)

~~ز جزوی بر کزین ز آن نیک بی شک

~~ازین هر روز یک مثقال گردو(2)

~~بدوده کر تواند خورد دارو

~~بآب نار روشن کر خورد

~~به

~~که خوردش، کوضمادی برجگر نه

~~ضماد از سنبل و ماورد(3) باید

~~وهرشب نو ضمادی

~~کرد باید

~~طعامش را نشاید جز کدوبا

~~دگر بخته بسر که

~~بقل حمقا

~~وکر بهتر نگرداندشن کشکاب

~~بباید خورد یک هفته پنیر آب

~~گرش نیست بازان دردمندی

~~ولیکن ms101 در نمش(4) بسیار زردی

~~ز قرص لک در آب بادیان کن

~~مرآن کس را همه دارو از آن کن

~~وگر نه کو بجز این مسهلی تیز

~~گرش کرده(6) نیانی خود بیامیز

~~بوزن یکدرم از صبر

~~بکزین

~~عصاره غافث باید سیکی(6 زین

~~حکیم میسری

~~2

~~0

~~حب الصبر

~~1- نیم ده یک و یک بیتم

~~2 کر : یا

~~3- ما ورد : ماء الورد، گلاب

~~4- نم وآب اندک .

~~5- کرده : ساخته.

~~6- سیکی : یک سوم .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_210.png)

~~126

~~ز غاریقون دو بهری صر باید

~~به هر حالی ازین کمتر

~~نشاید

~~بوزن دانی سقمونیا

~~خواد

~~ز آن انطاکی از وی هستی آکاه

~~ازین حب گو درآب هند باکن

~~بدوده گو نخستین

~~حتما کن

~~وکر در چشم اوزردی

~~حاند

~~گلایش در چکان زردی رباید

~~بگو تا سرکهآ کهنه

~~عوید

~~از آن سرکه همیشه میببوید

~~وکر زردی مرورا زان رسیدست

~~ب74 علاجش شیر گرم و دهن (1) بادام

~~که چیزی مرورا لاشک کزیدست

~~پس آنگه اسفیوش آری شود تام

~~بیماری استسقائی

~~ثرا اشکم درون آماهد(2) اورا

~~و هر روزی شکم بفزاید اورا

~~کرش درد جکر باشد اباتب

~~ز استسقای زقی(3) باشد این درد

~~نیابد خواب نه در روز و درشب

~~همیشه آنکسی را زین همیخور

~~مخطره(4) هست و دارو بد توان کرد

~~وگرش اسهال باشد نیز درخور

~~ز آن سرکه که برورده بشکر

~~گر آنکس را طبیعت سخت باشد

~~شکر باب هلیله کو همیخور

~~به مازریون شکم را پاک

~~باید

~~ز دارو خوردن او بردخت باشد

~~وگرنه از حب ریوند چیی

~~بدین دارو کسی ناباک

~~باید

~~به هرهفته یکی شربت بدوده

~~به مازریون بهآ آید کش گزینی

~~مگر دردش بدین دارو شود به

~~ریوند

~~زتخم هندبا باید

~~و ریوند

~~دودانگ ازهریکی پیش آروبیسند

~~دانشنامه

~~1- دهن: یضم اول : روغن .

~~، هدا

~~4 - مخطره : بجای "مخاطره" وبمعنی خود را بخطر افکندن آورده است .

~~2- آما هد : از مصدر آماهیدن بمعنی آماسیدن ، در نسخه اصل (آمایدن) .

~~3- استسقای زقی : نوعی از استسقاء (استسقای لحمی ، استسقای طبلی ms102 ، استسقای

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_211.png)

~~وغاریقون دوچندان هریکی خواه

~~ومازریون اکر زی اوبری راه

~~بوزن یکدرم با او بگرد

~~آر(1)

~~بکوب وحب کن و زی مرد بسپار

~~یکی خوردن بود این حب که چون خورد

~~بدان ، کین درد حمله زوشود فرد

~~وکر وی را طبیعت نرم باشد

~~ابازینش مجسه(2) کرم باشد

~~علاجش سرکهآ بخته

~~بشکر

~~شراب به ، مرورا نیز درخور

~~وگر در طبع او گرمی نباشد

~~شکم راش(3) اندرون نرمی نباشد

~~علاجش را دوا کرکم به آید

~~وکر نه حب مازریون بشاید

~~طلاش از سعد و سرکی و بوره

~~وطین ارمنی بر جای سره(4)

~~وکر دو پشت چشم و دست وپایش

~~ورم بینی بدارو بهآ گرایش

~~که گندوی(5) ورم گیرد یقین کرد

~~که زاستسقای لحمی (6) خاست آن درد

~~حب ریوند باید خورد وی را

~~طبیعت نرم باید کرد وی را

~~وگر بشکم درون کرد آیدش باد

~~وبانگ آید کزو طبل آیدت یاد

~~زاستسقای طبلی (7) باشد این درد

~~معالج زان بماند بارخ زرد

~~علاج وی کن از معجون زیره

~~ببرک بیغن

~~و یلیل و بوره

~~دگر گو کندرو دایم همیخای

~~بتره خوردنش کو هیچ مگر ای

~~همیشهآ شافهآ قولنج

~~فرمای

~~کر از دهن سدابش حقنه(1) فرمای

~~کسی کز گرم گرمانی

~~بر آید

~~بآب سرد گو

~~گراید

~~حکیم میسری

~~121

~~7

~~1- گرد آوردن : جمع کردن .

~~2- بجس وسجس، مل نیض .

~~2- شکم راش : شکمش را .

~~4- سره ؛ بضم اول وتشدید وفتح ثانی: ناف.

~~5- گند : بضم اول وخایه ، بیضه .

~~6- امتسقای لحمی: نوعی از استسقاء (رک . غدایا

~~7- استسقای طبلی و نوعی از استسقاء (رک هدایة ص

~~(

~~8- حقنه (بضم اول) : داخل کردن دوای سایعی را بوسیلهآ آلتی مخصوص از راه

~~مقعد در رودهها برای روان کردن شکه بیمار، اماله .

~~050

~~064

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_212.png)

~~128

~~5

~~وگر حرکت کند تا تشنه گردد

~~چنان کز تشنکی میفتنه(1) گردد

~~نباید خوردن اورا آب بسیار

~~کش استسقا سرانجاء آورد کار

~~گر نشکیبد(2) او از آب خوردن

~~و نتواند از او

~~کر استسقا یدید آید ms103 بدو بر

~~پرهیز کردن

~~ز آب انگبینش گو همیخور

~~وزاسهال درازو حیض

~~بسیار

~~ز سیلان (3) دم و ناسور بدکار

~~ازبن هر حال استسقا

~~فزاید

~~اگر چاردش نسازی غم فزاید

~~کر استسقای لحمی باشد اورا

~~ز دارو کل کلانج باید اورا

~~صفت کل کلانج

~~ز مازریون تو اندر سرکه آغار

~~و روزی دو سه ز آنجادست بردار

~~پس اندر سایه آنرا خشک کن نیز

~~هلیله جوی زرد و تربد آور

~~بکن داروش آنگه با دگر چنز

~~وما زریون ازین هردو برابر

~~بوزن ده درم از هر یکی زین

~~ز غاریقون و ورد سرخ و ریوند

~~بیارو داروها دیگرش بکزین

~~لختی نیز ازتخم خیار آر

~~رتخم بقل حمقا نیز

~~بیسند

~~مقشر باید از هریک

~~تمقدار

~~ازین هریک بوزن شش درم جوی

~~ونم از نیم من در آب بگداز

~~و لختی انگوین خار

~~با اوی

~~بکوب این داروها در انگبین کن

~~بآب اندر بجوشان انگبین ساز

~~باستستا همه دارو ازین کن

~~بوزن دو درم زین خوردنی دان

~~پس آنگه قرص ساز اورا ز ریوند

~~ز سه در مسنگ مگذر هیچ توزان

~~از آن گو تاخورد. هرروز یک چند

~~صفت قرص ریوند

~~زتخم زرشک و رب

~~افستین

~~صباشیر و کل و ریوند بکزین

~~دانشنایه

~~1- فتنه گشتن : فریفته گشتن ، زیاد علاقه داشتن .

~~2- شکیبیدن : صبرکردن.

~~3- سیلان: روان شدن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_213.png)

~~از لک منقا(1)

~~بقل حمقا

~~و لختی جوی

~~ورب غافت و تخم

~~چهار از علک رومی کم نشاید

~~زین هریکت سه در مسنگ باید

~~وزن پنج درم تو زو ممکذر

~~وزان تخم خیار آور مقشر

~~یکی خوردن بود بی بم وبی جنگ

~~بکوب و قرص کن زوسه درمسنگ

~~وگر کش سرفه باشد تو چنین کن

~~گر بینیش در اسکنجبین کن

~~که سرفه را نینگیزدش درتن

~~جلاب اندرون بایدش خوردن

~~مید5

~~می آمیز هر روزیش

~~وگرش اسهال باشد درش(2) رب به

~~علاج درد سپرزکردن

~~ز دردش چشم و رویش زرد باشد

~~کسی را کز سیرزش درد باشد ms104

~~چنین کن کت کنم من زین اشارت ب76

~~گرش تب باشد و باشد حرارت

~~درین کارش بهشتن زود برخیز

~~آمیز

~~زگزمازک ورا اقراص

~~قرص گزمازک

~~نیمی از آن

~~و تخم بقل زهرا

~~ز گزمازک وز پنجنگشت(3) یکسان

~~وتخم هندبا

~~بکوب وپس بیکدیگرش بسپار

~~بازو بگرد آر

~~بشکر

~~بگوهر بامدادی زان همیخور

~~ازین باسرکهآ بخته

~~طریقش

~~همی بگشای کریای

~~گر ازتری بود گو، با سلیقش

~~استاد عالم

~~وگر یابی یکی

~~گر از دست چیش بگشای سیلم

~~نمد لختی بسرکه در بیاغار

~~پس آنکه هر زمان بردرد بگذار

~~باقراص کبر بایدش حیلت

~~گراز سردی بود این درد وعلت (4)

~~حکیم میسری

~~2080

~~2085

~~1- منقا (منقی) و پاک کرده شده .

~~2- درش ؛ در * ش : درآن .

~~3- پنجنگشت و پنج انگشت ، در نسخهآ اصل (بحیشک) .

~~1- در دو علت و نسخهآ (علت ودرد) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_214.png)

~~13

~~قرص کبر

~~یکی بیخ کبر با پوصت توجوی

~~بباید تخم پنج انگشت با اوی

~~ز هریک ده درم سنگ است آنگاه

~~اشق وحرف وشونیزش همیخواه

~~ز راوند دراز و بر

~~ز هر یک سه درم باید کزیدن

~~اشق در سرکه بگداز و چنین کن

~~بیغن

~~و داروها همه بااو عجین کن

~~راقراصش کن ، و اسکنجبین کن

~~وقرصی دوسه هر روزی درین کن

~~ازین اسکنجبین هر روز میخور

~~کزین دارو شود او زود بهتر

~~عمادی ساز وی را تو ز کندر

~~و هر روزی ازو برنه بدان بر

~~گر آواز آید از اشکم به بیرون

~~نه از صفرا بود این دردنه از خون

~~سیستان بانکبین اندر، همیده

~~از آن گنده(1) به نی شک خود شود به

~~چویک هفته ، ازین دارو بخوردش

~~دکر انجیر بستی در سک خام

~~سیرز و دردرا دارو بکردش

~~آن هرصبحدم لختی همیخور

~~روزی در دو: آغشته شود تام

~~مگر درد سیرزش شود بهر

~~علاج اسهال شکم

~~کسی کورا طبیعت نرم باشد

~~کر اورا بشکم اند درد باشد

~~رآنکس را مجسه گرم باشد

~~همیشهآ معدهآ اوبود سوزان

~~راز(2) وخلقت (3) اوزرد ms105 باشد

~~علاجش آب نارست و طباشر

~~وتشنه باشد و از درد

~~ثالان

~~دگر ویرا بگو این ساز تدبیر

~~کل سرخ اندرو ، هر روز شبگیر(4)

~~غذارا آب نارو آب

~~که هر روزی خورد قرص طباشیر

~~غوره

~~نباید خوردن اورا هیچ تره

~~دانشنایه

~~1- گنده و تعفن .

~~2- براز؛ بضم اول : مدفوع .

~~3- خلقت . هیأت.

~~4- شبگیر : صبح زود .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_215.png)

~~طعام وی همه سماق

~~باید

~~نج و شیر بخته

~~نیز شاید 77ب

~~وگر دردش نباشد بشکم در

~~سوزد معده ونه جای دیکر

~~برازش سرخ باشد وی همیشه

~~خداوندش نگردد

~~هیچ تشنه

~~گرآروغش ترش آید یقین کرد

~~کش این علت یقین بلغم چنین کرد

~~طعام وی چیندر(1) با سیندان

~~دکر ماهی تازه باشد

~~بریان

~~دگرش از کندرو باید گوارش

~~که هر روزی کند اندک گذارش (2)

~~نشان وی ازین ضعف جکر را

~~معالیق(3) و عروق رهگذر را

~~شراب پودنه وی را

~~بیامیز

~~بکوجز زین ز داروها بیرهیز

~~گراورا بر جگر افتید

~~علت

~~ز نوع دیگرش فرمای حیلت(4)

~~گراسهالش سپیده آروغ (5) باشد

~~نه چرب ونه سیاهآ آروغ باشد

~~حب نار ترش و برک

~~گلنار

~~و سماق اندرین دارو روادار

~~ولختی کرویا و مغزخرنوب

~~درو کن تا شود این داروت خوب

~~ازین هر روز بآب

~~نار شیرین

~~بباید خورد تا بهتر شود زین

~~وکرش از مقلیائا

~~با سفرجل

~~بباید خورد هر روزی ز اول

~~طعامش از زبیب وحب رمان

~~نباشد مهتر اورا هیچ

~~درمان

~~کر اسهالش بود باخون بسیار

~~مترس ازخون وی دل را بجادار

~~صفت قرص گلنار

~~ز گزمازک وعفص وصمغ وافیون

~~ز گلنار و زعلک نیک موزون

~~حکیم میسری

~~2115

~~120

~~1- چیندر : چفندر .

~~2 - گذارش : گوارش ، هضم ، از مصدر گذاردن بمعنی هضم کردن ، در نوروزنامه

~~چنین آمله "... وخاصیتش آنست که غم را ببرد و دل را خرم کند و تن را فربه کند و

~~طعامهای غلیظ را بگذارد* .

~~3- معالیق : مفردش معلاق : آویزه ، در اصطلاح عاسه ، ریه ، کبد ، قلب.

~~4- حیلت : چاره .

~~آروغ : ظاهرا اینجا بمعنی" کف" آمده ms106 است .

~~78

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_216.png)

~~122

~~ولختی نیز از خرنوب

~~باید

~~گرافیون

~~کمترک باشد

~~ین قرصی بسازو خوش همیخور

~~آب بهآ، از آب نار

~~بشاید

~~الی(1) را قاقیاو سعد

~~باید

~~وعلک سک و بار سرو(2) شاید

~~هتر

~~بکوب و بآب بهآ وی را طلا کن

~~نباید زین طلا اورا اگرتب

~~وکر تب دارد او گو احتماکن(4)

~~طلاش از برک گل وعفص و صندل

~~میان خوه(4) کذاراند همه شب

~~وطین ارمنی و نیز

~~فت قرص طباشیر

~~اوفل

~~ل سرخ آرو سماق و طباشیر

~~ازین هر داروی دو جزو بردار

~~ر برزبقل افرا

~~وتخم بنج جوی و صمغ و گلنار

~~نیز

~~گیر

~~ز هریک راست گیر و بیش مگزین

~~رب به درون قرصی بویده

~~بکوب وقرص کن میخور توازین

~~کر جولی دگر باشدت روزی

~~چو روزی دوسه خوردش خود شود به

~~که آمیزی گوارش های خوزی

~~صفت گوارش خوزی

~~حب مویز وحب الاس و غرنوب

~~گزمازک وعلک ونانخواه آر

~~وجلنار آر لختی تاشود خوب

~~بآب بهآ دروکن تاخورد زوی

~~بکوب وپس بیامیز وبراه آر

~~وگر زو به نگردد دیگری جوی

~~گوارش علک یعنی مصطکی

~~بوزن ده درم از علک و گلنار

~~پس آنگه پلیل و شونیز وکاشم

~~بیاور هم بوزن علک

~~انیسون نانحواه امز

~~ردار

~~دانشنایه

~~1- طلی، طلا : اندود .

~~2- بار سرو: میوهآ سرو.

~~3- احتماکردن : پرهیزکودن بیمار از غذاهای مضر.

~~4- خوه : عرق .

~~هم

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_217.png)

~~ز دو درمسنگ زین هریک مگذر

~~بسای وانکبین اندر .

~~هی خور

~~صفت مقلیائا

~~ز دارو مقلیاثآ کرکنی

~~تو

~~چنین کن تات(1) نیک آیدت دارو

~~باید تخم بقل و بقل

~~حمقا

~~وطین وصمغ وزان بزر قطونا

~~تخم

~~اسیرم وحرف باید

~~و لختی

~~عم

~~مه بریان کن و برهم بیامیز

~~هل

~~بشاید

~~وسه در مسنگ زان درآب بهآ ریز

~~بدوده تا خورد روزی دو برهم

~~کزین خوردن شود این علتش کم

~~علاج زحیر(2) کردن

~~کسی کورا زحیر انده نماید

~~وزوکم چیزکی بیرون

~~یاید

~~زعلک وزعفران وحمص وافیون

~~بیاور جمع ومگذر زین ms107 تو بیرون

~~کزو بر داردش شافی

~~بیکبار

~~ازین علت نگردد نیز بمار

~~گر اسهالش نباشد از زحیرش

~~مکن غفلت مرورا زود کیرش

~~العالی تو برون آور

~~ز کتان

~~ازین اورا تو دارو کن ، تو آسان

~~دروکن زغفران لختی و شکر

~~از آن گو روزکی دو، نیز میخور

~~کر اسهالش ترش است وسیاهست

~~بدان کش (3ازود سوی مرکک راهست

~~وگر نه شافهآ دیگر

~~بیارای

~~مرورا هرشی زین شافه فرمای

~~ز افیون وزعلک و زعفران آر

~~ولختی نیزخون ساوشان آر

~~همه یکسان بسای و برهم آمیز

~~بآب صمغ توزین شافه ریز

~~علاج باز گرفتن بول که حصر بود

~~کسی کش بول نایدزود بیرون

~~بگویم من تراکان داردش چون

~~حکیم میسری

~~3

~~1

~~1- تات و تاتر

~~2- زحیر : اسهال ، دل بیچ .

~~2- کش : که ه ، ش که اورا.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_218.png)

~~134

~~زتخم بادیان ولوز و ابهل

~~و تخم

~~نانخواه و نیز

~~سنبل

~~وتخم خربزه یک لخت باید

~~جز تخم کرسب

~~بن بر نیاید

~~کزین خوردش تمام از علتش رسست

~~ونیز از بم استسقا برون جست

~~گرآن کس را همی زنخمی رسیدست

~~گر از بامی فروزیر اوفتیدست(2)

~~کزین دشوارش آید بول بیرون

~~وکر بیرون نیاید جز همه خون

~~مرآن کس را بگو تارگ گشاید

~~وز اقراص بزورش نیز باید

~~بآتش کرم داری روغن ورد

~~زهارش(3) را مالی بشکند درد

~~گر استرخا(4) بود در مجری بول

~~ولیکن ما بفتستم

~~درین بسیار باشد لفظ با قول

~~وتاه

~~که برک وساز باشد خود برو راه

~~بدهن ناردینش کو همی مال

~~زجند بیستربه کرددش حال

~~ز هرنوعی که حبس بول بینی

~~همان مهتر که باب(5) اندر، نشینی

~~بآب کندرو جوشیده رطبه

~~دگر بخته ضمادی

~~کرنب وروینه و قرطم وحلبه

~~بر زهارش

~~نهی خود زود بهتر شود کارش

~~ملاج قولنج کردن

~~کسی کش علت قولنج باشد

~~گر از صفرا بود این دردآ اورا

~~ز خشکی گرکسی را رنج

~~باشد

~~بنفشه باید واز مغز

~~ز لکور دارو باید کرد اورا

~~لکور

~~گلاب ms108 نیک ولختی نیک شکر

~~بوزن سی درمسنگ از شرابش

~~دگر سقمونیا باید

~~بباید خورد ورست او ازعذابش

~~درو کن

~~گر او برنتابد نیز

~~چنین دارو که میسازی نکو کن

~~دارو

~~شرالبی کن مرورا ز آب آلو

~~دانشنایه

~~1- کرسب : کرقس .

~~2- اوفتیدست : نسخهآ اصل (افتیدمت) .

~~3- زهار: بکسر اول : حوالی آلت تناسلی مرد یا زن که موی از آن روید .

~~-9 استرخا : استرخاء، مستی.

~~5- باب و به آب ، درآب .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_219.png)

~~گرش بهتر نگردد از بنفشه

~~علاجش کن بلختی ترب لاشه(1)

~~کر از بلغم بود این علت ودرد

~~ملاج ازلون دیگر بایدش کرد

~~گو افلونیا، کر

~~شهریاران

~~خور تا درد کردد زود آسان

~~وگرنه زین که من کویم بیامیز

~~ز دیکر داروها حمله

~~بپرهیز

~~صفت حب قولنج وتخمه

~~قرنفل باید و یک درم

~~بباید

~~وجزوی علکن رومی

~~شاید 185

~~وهم چندان بباید

~~دار چیی

~~و جزوی زنجبیلش

~~بر کزینی

~~و جزوی نارمشک و دار فلفل

~~وجزوی نیک پلیل کن بحاصل

~~وجزوی آنگه از سقمونیا کن

~~شکر جزوی بیارو در دوا کن

~~حی سازش ازو در وقت حاجت

~~بکو میخور تو بر مقدار طاقت

~~کسی کز درد قولنج او بترسد

~~و داروها ز هر کس

~~فی بیرسد

~~ازین داروکه کفتم زو همیخور

~~بوزن دانگ سنکی هم فزونتر

~~وکر مهتر نگردد درد مندی

~~و قولنجش ز بلغم بود و سردی

~~دوای قولنج

~~ز صوغین لختکی در آب بگداز

~~شکر در وی گدازو داروی ساز

~~باید کرد بآتش آب او گرم

~~بباید خورد تا اشکم شود نرم

~~صفت معجون قربد

~~وگرنه زنجبیل و تربد

~~آور

~~بگرد آور تو با او نیز شکر

~~از آن که که بدوده تاش بلغم

~~بیرد هم برون آرد

~~ز اشکم

~~وگر نه شافه اورا گو که بردار

~~بدین شافه مگر بهتر شود حال

~~حکیم میسری

~~35

~~80ب

~~1- ترب لاشه : رجوع کنید . به بیت 2235.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_220.png)

~~12

~~صفت شافه

~~ز صوغین باید وبوی جهودان

~~زجند بیستر یک لخت از آن

~~ازو شافه ms109 سرش(1) درآب شکر

~~ازو برداردش خودشود بهتر

~~کر افلونیا وی را

~~بیامیز

~~وگر نه، شهریاران آورش نیز

~~صفت افلونیا

~~کمون وحب غار آور بحاصل

~~سداب خشک و پودینه و پلیل

~~زهر یک وقیهآ بایدت موزون

~~بگوم کان دگر دارو همه چون

~~زتخم بنج جوی و قشر

~~یبروح

~~وزان افیون که مگزیرد ازو روح

~~ز هریک نم وقیه(2) زین بجادار

~~و ثلث وقیهآ سقمونیا

~~آر

~~وزن این همه تو انکبین جوی

~~بیامیز این همه دارو تو بااوی

~~بوزن یک درم زین، خوردی(3) دان

~~کسی راکش بود قولنج(4) آسان

~~وآثرا کش بود قولنج(5) بسیار

~~بوزن دودرم یا سه روادار

~~صفت معجون شهریاران

~~کمون و زنجبیل و خوه لنجان

~~سداب وبوره پس قرفه بیگسان

~~ز هریک زین بوزن دودرم جوی

~~وهم سقمونیا بایدت با اوی

~~بوزن دو درم سقمونیا خواه

~~ز انطاکی اگر هستی تو آگاه

~~ر امر از مدر ر عر ردل

~~دانشنامه

~~شقال، اوقم ابالعا ولوفه بسو.

~~2- وقیه: اوقیه (بفتح اول وکسرسوم) : مقیاسی است برای وزن وآن را برابر خرطل،

~~3- خوردی (خورد * ی) : خوراکی . به اندازه یکبار خوردن ، مقداری از دارو

~~که دریکیوت اخوند

~~4- قولنج آسان : درد قولنجی که چندان شدید نباشد .

~~5- قولنج بسیار: درد قولنج شدید.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_221.png)

~~عسل باید بوزن چل

~~نیز

~~نباید جزازین دارو دگر چیز

~~عسل بگداز و داروها درو کن

~~همیشه شهریاران تو چنین کن

~~زدو درمسنگ ونم از سه بمگذر

~~یکی خوردن که باشد سخت منکر

~~وکر قولنج باشد سخت وبی تب

~~ز درد سخحت میییید همه شب

~~گوارش کن مرورا از سفرجل

~~که مر قولنج را نیکست و منجل(2)

~~صفت معجون سفرجل

~~سک وقنه قرنفل

~~دار فلفل

~~و قرفه زنجبیل آور

~~بحاصل

~~وپلیل خواه وآنگه جوز بویا

~~ز هریک ده درمنسگ است همتا 81ب

~~بوزن دودرم سقمونیا جوی

~~بسای و آنگهی گرد آر با اوی

~~باید آنگهی رب

~~سفرجل

~~چنانکش طعم گردانی، چنان حل(3)

~~ابا انگبین بآتش

~~بز زود

~~چو دانی آن بجوشید و ms110 نکوشود

~~بوزن یگدرم تو زو

~~مگذر

~~وگر باشدش درد سخت منکر

~~ز دو درمسنگ و نیم آنگه مده بیش

~~که پس معده وامعایش(4) کندریش

~~وگرنه بعد از آن معجون قولنج

~~بگوخور تا بیاید زودزو رنج

~~صفت معجون قولنج

~~قرنفل ، علک رومی زنجبیل آر

~~ز هریک زین تودو درمسنگ بردار

~~بوزن سه درمسنگی

~~ورد احمر

~~ز قرفه هیچ توخود زو

~~مگذر

~~بوزن یکدرم سقمونیا جوی

~~کبابه ، عود هم یک لخته با اوی

~~یوزن شش درم آنگه شکر خواه

~~پس آنگه زین سیس بنمایمت راه

~~شکر بگداز وآب وی بجوشان

~~و داروها بدو اندر

~~گدازان

~~حکیم میسری

~~137

~~221

~~1- چل : چهل .

~~2- منجل : روشن وخوب .

~~3- حل : ؟ بنظر میرسد "خل * بمعنی سرکه باشد .

~~4- امعایش : در نسخهآ اصل (امعانش) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_222.png)

~~138

~~بوزن سه درم زین خوردنی تام

~~کسی کوزین خورد گیردش آرام

~~وگرنه حب تخمه تو

~~بیامیز

~~که آن حبی بود خوش بوی وهمتیز

~~صفت حب تخمه

~~لرنفل زنجبیل و سک وپلیل

~~و شرم نارمشک آور بحاصل

~~و لختی دار پلیل باید

~~اورا

~~شکر باید طیرزد شاید

~~ازین هرداروی یک جزو باید

~~اورا

~~بفرما آنکسی را کو

~~همیشه

~~ونیم از یکدرم یک خوردن آید

~~بخور هر روز لختی

~~ترب لاشه

~~صفت ترب لاشه

~~بباید

~~زنجبیل و

~~رنگ و آمله و خیر

~~دار پلیل

~~و مست و قندفیر آور بحاصل

~~بوزن این که گفتم تربد آور

~~بویا

~~و پلیل این همه یکسان و همتا

~~کرین قولنج باشد باحرارت

~~عجین کن بانگبین و زو همیخور

~~چنین کن داروکت کردم اشارت

~~قرص بنفشه

~~بنفشه ده درم زان نیک بردار

~~لعاب اسپیوش آور پس آنگاه

~~نم از نیمهاش سقمونیا آر

~~بدودر، قرص کن زان یکدرم زود

~~و کر یانی و جولی و بری راه

~~بجلابش دهی این قرص بهتر

~~بدوده تاخورد علت شود زود

~~کزین مهتر نگردد شافه آمیز

~~وگر نه گو بخور در آب شکر

~~ز مقل وخرمیان، صوغین وزیره

~~که آمیزی چنان کن کان بود تیز ms111

~~بآب انگبین زین شافه آمیز

~~ز شحم حنظل آور

~~که این شافه چگونه نیک وچون تیز

~~نیز بوره

~~بروغن چرب کن گوپسش بردار

~~که (1) نه آید ز تیزی شافه آزار

~~دانشنامه

~~1- که نه و درنسخه اصل (کنه) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_223.png)

~~صفت شافه

~~گر از بر سداب و تیز بوره

~~بخوری مریم و بازوی زیره

~~ازین شافه کن و گو زود برگیر

~~بجز زین نیست اورا هیچ تدبیر

~~صفت شافهآ شکم گشای

~~وکر نه از حنظل و سقمونیا خواه

~~ربوره خواه کریانی بوی راه

~~گزین شافه کنی چون آزماید

~~به بی شک زود اشکم را گشاید 2250

~~علاج درد کلی

~~کسی گر کلیتینش درد

~~باشد

~~و آن دردش حرارت کرد باشد

~~لعوقی کن

~~ز بادام

~~مقشر

~~بآب شکر و وز مغز

~~الکور

~~درو کن نیک لختی دهن بادام

~~بدوده تا بودش از درد آرام

~~وگرش از خون بود این درد و آزار

~~نوخون از باسلیقش نیک بردار

~~وگر درد کلی یای

~~ورم را

~~مران(1) از بهروی توهیچ غم

~~نشانش آنکه او یابد گرانی

~~به یشتش کر ورم دارد نهانی

~~ز اقراص بزورش ده بجلاب

~~دکر آب خیار ارنیز جلاب

~~ضادی برنه از خطمی و

~~حلبه

~~مجا[ی] کلیتینش(2) بربغل(3) به

~~گر از گرمی بود این کلیتین درد

~~همیشه تشنه باشد بارخ

~~زرد

~~تنش گونی همیشه در گدازست

~~وگولی درد بند(4) از دیر بازست

~~علاجش آنکه آب سرد جوید

~~بدو در خویشتن را می بشوید

~~بگو کشکاب خور با دهن بادام

~~کزو گردد ز درد کلیتین رام

~~حکیم میسری

~~3

~~255

~~- مرال درنسته اصل (مرا)

~~3- بغل به ونسخهآ اصل (بغلبه).

~~4- درد بند : چنین است نسخه اصل ، و بنظر میرسد " درد سند " درست باشمد .

~~-کلنش: در نسخماصداکفینش)

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_224.png)

~~14

~~طعامش آب نار ، ارآب غوره

~~نباید کو خورد ماز هیچ زیره

~~ضمادی سازش از ماورد و از خل

~~به پشتش برازین باید ضمادش

~~ولختی اسفیوش نیک و صندل

~~برآید زود زین دارو مرادش ms112

~~وگر ریشی بود بر کلیتینش

~~نشانش آنکه بولش پاک خونست

~~و دردی باشد اندر

~~حالبینش

~~همیشه تشنکی بروی فزونست

~~کتبرا باید وحب

~~ویسته باکتان و مغز

~~صنویر

~~بادام

~~وخشخاش و نشا با او برابر

~~بکشکاب اندرون کن زوهمی خور

~~بجز تخم خیار آنگه شود تام

~~طعامش را بجز از شیر و شکر

~~بنزد چربش و حلوا مگذر

~~بدانم به ازین من چیز دیگر

~~علاج سنگن در زهار

~~کسی کو سنگ دارد در مثانه

~~که بول وی برنگ اسییده باشد

~~درو بسته نشان

~~آستانه(1)

~~فقفضیبش را بسی خاریده باشد

~~معجون

~~1 علاجش کن به سعد و تلح بادام

~~سلیخه سنگ بگدازد همه زود

~~بقسط و سنبل و پلیل کنی تام(2)

~~دگر گه گو زخاکستر گزدم(3)

~~و زو بسیارکس را نیز به بود

~~طعامش را نخود باید

~~بزیتون

~~بخور زوبهآآ شود بسیار مردم

~~بدهن عقرب آن دردش همیمال

~~کیر با نیز سنگ آرد به بیرون

~~بآب گرم تا به گرددش حال

~~صفت دهن العقارب

~~ولختی پوست از اصل کبر جوی

~~زراوند مدحرج، سعد با اوی

~~دانشناسه

~~1- آستانه . بقدمه و

~~2- تام : نسخهآ اصل (نام).

~~3- گزدم : گژدم .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_225.png)

~~و لختی جنطیانا باید

~~اورا

~~و دهن لوز زان(1) مرشاید اورا

~~زین هر داروی یک وقیه باید

~~ز روغن یک رطل کمتر نشاید

~~مشس(2) باید این دارو بروغن

~~و روغن پاک کن عقرب در افکن

~~توده عقرب بدین روغن درافکن

~~بجوشید اندرون بگداز روغن

~~بدو هفته چنینش دست وادار(3)

~~یس آنگه شب ازین روغن بکار آر

~~وزو روغن بشرم(4) او فروکن

~~له باری دو، که هر روزیش نوکن

~~چو ماهی دو مرورا دارو کردی

~~بکردد به ز درد و درد مندی

~~ه بولش در ببینی ریگ پاره

~~بدانک آن سنگ وی سخت است وخاره

~~به نیش آن سنگ باید کرد بیرون

~~نیاید(5) سنگ جز با نیش و باخون

~~مرآن کس را بگو از خوردن شیر

~~بیرهیز از نبید و خوردن

~~سر

~~بگو تا درنشیند باب ms113 زن در

~~وزان پس ریختن برخویشتن بر

~~کرنب و پودنه جوشیده در آب

~~بآبش درنشانی یابد

~~او خواب

~~علاج سوختن بول وگراندر مثانه(6)

~~کسی گرست گولی در مثانه

~~بوقت بول

~~زد آتش

~~زبانه

~~حکیم میسری

~~14

~~1- زان و تسخه اصل (ران).

~~2- مشمس ؛ بفتح اول و دوم و سوم مشدد : در آفتاب گذارده شده ، نسخهآ اصل

~~(مشمش). (در هدایة المعلمین آمده و روغن گزدم آن بود که گزدمان ریزه بگیری وبروغن

~~زیت فرغارکثی ویآفتاب نهی چهل روز وآنگاه بکار داری، وهرچند بیش بود گزدم قوی تر

~~بدص .

~~3- وادار: بازدار.

~~- شرم: آلت تناسلی ، نسخه اصل (بسرم) .

~~5- نیاید و نسخهآ اصل (نباید) .

~~6- گر : بفتح اول بمعنی جرب وبضم اول : بمعنی آتش است . " و یکی بیماری آید

~~بمثانه که تن لاغر گردد و بدق افتد وآنرا گرمثانه گویند ونشان او آن بود . که به بول

~~چیزهایی بیرون آید چون سپوس خراسی پهن و میان آب بایستد چون صفایح و برنگ

~~خاکستری گون بود " .

~~یة المتعلمین م

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_226.png)

~~141

~~سرکه خوردنش گو احتما کن

~~عام وی همه اسیید

~~اقراص بزورش گو

~~بیامیز

~~بجمله از ترشی

~~گو

~~پرهیز

~~صفت قرص بزور

~~علاجش تخم بطیخ(1) وخیارست

~~ز خشخاش و نشا(2) آرو کثیرا

~~تخم قرع وسوس اورا بکارست

~~شکر با او بکوب و داروی ساز

~~وزر زرنیخ و تخم بقل حمقا

~~و دارو خوردنش گونیک پرداز

~~بکو میخور ازین دارو همیشه

~~مجلاب اندر از آب

~~کر گرست وی را در مثانه

~~بنفشه

~~نشانش آنکه چشمش در گدازست

~~و دردی باشد اورا

~~ی کرانه

~~علاجش روغن بادام و کشکاب

~~ووقت بول را دردی درازست

~~طعام اسیید با باید

~~لعاب حب به باروغن ورد

~~مرو را

~~گر اقراص بزورش ده بجلاب

~~و] ترشی نیز کمتر شاید اورا

~~ین هر روز کو تا در مثانه

~~ولختی شیر مردم(3) اندرو کرد

~~فمی ریزد ابر کردار(4) حقنه(5)

~~علاج کسی کش بول خون آید

~~کسی کش بول خون آید به بیرون ms114

~~ککر از بامی فرود افتاد

~~و بول وی نباشد جز همه خون

~~از آن باشد که بولش گشت چون خون

~~ناگاه

~~وکر افتاد او ناگاه

~~در چاه

~~زقرص کهربا باید

~~گزیدن

~~رگش بگشای خون آور به بیرون

~~طعامی غوره با باید

~~چشیدن

~~دانشنایه

~~1- بطیخ: بکسر اول وتشدید ثانی : خربزه .

~~2- نشا . نشاسته .

~~3 - مردم : انسان ، آدمی .

~~4- ابرکردار : برکرار، بصورت ، بشکل .

~~4

~~بضم اول وسکون ثانی : داخل کردن دوای سایعی را بوسیلهآ آلتی

~~مخصوص از راه مقعد برای روان کردن شکم بیمار .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_227.png)

~~صفت قرص کهربا

~~یکی مثقال تو از کهربا

~~جوی

~~رهم چندان ز صمغ گوز بازوی .

~~ورب لحیة التیس آر و

~~گلنار

~~ز مثقالی تو نیمی زین تو بردار

~~و تخم کرسب و علک آر و افیون

~~هریک زین سه، یک دانگست موزون

~~ازین هر روز مثقالی

~~بدوده

~~که دارو خورده آید خود شود به

~~زطین ارمنی بداز

~~در آب

~~حضض با صرو مرو سرکهآ ناب

~~زقاقایا دروکن ، زان طلی(1) کن

~~ابر دردش طلارا زین دوا کن

~~000را (2) او طعامی نوش کردست

~~که خوردش کز(3) نبیند صرف(4 اخوردست

~~ازین باشد که بولش خون نماید

~~علاجش کن که نه علت فزاید

~~رگش بگشای و قرص کهربا ده

~~که این دارو بخوردش خود شود به

~~وگر در بول این کس ریم(5) باشد

~~مرآن کس را ز علت بم باشد

~~زاقراص زورش ده

~~علاب

~~وگر نه گو(1) همی خور نیز کشکاب 2320

~~شیایی ساز ز اسفیداج و افیون

~~رصمغ کندرو مگذر به بیرون

~~ز خون ساوشان و عنزروت آر

~~ازین شافه کن اندر پیش بسیار

~~وگر نه گو بشیر اندرش بگداز

~~از آن یک قطره در[ا) حلیلش (7)انداز 85ب

~~علاج سلس البول

~~کسی کش هر زمانی

~~فی بهانه

~~رون آید بسی بول از مثانه

~~چه اندر خواب باشد گرچه بیدار

~~فمیشه زوی آید بول بسیار 2320

~~حکیم میری

~~14

~~طلیطار واندود.

~~2- در نسخهآ اصل این کلمه سیاه است وقسمت آخرش "ن" بوده ms115 است وممکن است

~~اگراین را * ویا "مراین را" بوده باشد .

~~3- کز و نسخهآ اصل (کر).

~~4- صرف و بکسر اول، خالص .

~~5- ریم : چرک .

~~6- گو : نسخهآ اصل (او).

~~7- احلیلش : نسخهآ اصل (حلیلش) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_228.png)

~~144

~~کرش سوزان ندارد در مثانه

~~خداوندش نگردد هیچ تشنه

~~نه جسم وی نحیف و زار گردد

~~ونه هرگز از آن بمار

~~گردد

~~علاج وی بلوط و صمغ وکشنیز

~~وطین ارمنی و کندرو

~~ازین هربامدادی سه در مسنگ

~~بباید خورد تا مجری شود تنگ

~~وگر این کس همیشه بود تشنه

~~ویا بولش بسوزاند

~~شانه

~~وهر وقتی که خورد او شربت آب

~~همانگه زو بیاید آب بشتاب

~~علاجش اسفیوش و نیز کشکاب(1)

~~گر(2) آب نارشیرین گرنه(2) جلآب

~~غذاش از دوغ وترف وآب غوره

~~نباید خوردن اورا هیچ زیره

~~کرش سماق یانی در سک(3) خام

~~طعامی زان کنی آردش آرام

~~وگر بهتر نگردد قرص کافور

~~بباید خوردتا دردش شود دور

~~وککر گرمی بود از وی خطادان

~~همیشه گو بخور او از طباشیر

~~که درد آرد به پیش و کاهش جان

~~درین دارو بباید نیک تدبیر

~~کل سرخ آرو کشنیز، آرد جو خواه

~~ز هریک پنج درم بر سنج آنگاه

~~بوزن دو درم بایدت گلنار

~~ونم از یکدرم کافور بردار

~~زین اقراص کن در آب رمان

~~بدو ده تا خورد کش نیک درمان

~~کسی کش بسته گردد شهوت باه

~~گر آنکس را طبیعت سرد باشد

~~نیابد بر تمتع کردنش

~~راه

~~وآن مستیش بلغم کرد باشد

~~دانشنامه

~~حلاج باه

~~1- کشکاب : نسخهآ اصل "جلاب" وبالای این کلمه حرف وم * به نشانهآ مغلوط

~~بودن کلمه قرار داده و در حاشیه صحیح آن را نوشته است ، الا اینکه در نسخهآ عکسی ما

~~حاشیه کاملا در عکس نیامده و فقط حرف "ب * که آخرین حرف از کلمهآ کشکاب است

~~مشاهده میشود ، و چون در هدایة المتعلمین در این مورد از کشکاب با اهمیت یاد شده

~~بدین مناسبت کلمهآ دکشکاب" انتخاب شد .

~~گر: یا.

~~3- مک و سرکه. ms116

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_229.png)

~~زمعجون بزورش خورد

~~باید

~~دگر از مغز دارو کرد

~~باید

~~زل

~~وبندق و تخم صنوبر

~~ز مغز نارجیل آور

~~مقشر

~~ولختی

~~زنجبیل و

~~دار پلیل

~~حب خضرا جوی وحب فلفل

~~وگرنه انگزد در انگبین کن

~~بوقت حاجتش دارو چنین کن

~~وگر نه

~~زنجبیل

~~بروریده

~~جوی وزان شقاقل بر کزیده

~~طعامش خایه گرنه، گوشت فربه

~~نخود، گر باقلی نیز از همه به

~~کبوتر بچه و ماهی

~~تازه

~~مغما(2) بایدش کرد و پیازه(3)

~~نی افزاید از خرما و مویز

~~وشیر و انکبین بهآ از همه چیز

~~عسل بفزون کند تیزی در را

~~قوی دارد همه کلک(4) و جگر را

~~بیاز وبندق و لفت وگزر نیز

~~منی را بهتراست از خشک گشنیز

~~گراز صفر است این سستیش در باه

~~مرو را دارو ازلونی دگر خواه

~~زشیر و انگبین خار

~~بگداز

~~بجوشان باتش وزان داروی ساز

~~ازآن هر بامدادی خوش همیخور

~~بجز زین کو مخور معجون دیگر

~~1-000زو جای این کلمه در نسخه عکسی سیاه است وفقط حرف "زه از کلمه اصلی

~~دیده میشود و بنظر میرسد کلمهآ مذکور" پیازه باشد .

~~- مغما و؟ در فرهنگ ها دیده نشد درکتاب تقویم الصحة از یک نوع غذا بنام

~~"مغمومه " نام میبرد (ص 96 و93) و مغموسه در فرهنگ آنندراج چنین معنی شده :

~~بفتح اول وضم ثالث بلغت اهل بربر قلیهآ بادنجان راگویند و با توجه به نوشتهآ صاحب

~~هدایة المتعلمین "کباب کرده بآتش" ، معنی میدهد . "وعلاج وی خوردن ماهی تازه

~~کباب کرده بآتش برو با پیازخام وماکیان وکبوتر بچه فربه ... هدایه ص 508" در

~~کباب کرده باکتشی هروانا یا خای وساگی انکو وبوتر چود بخن مانه رایی یی وه در

~~کیم میسری

~~2341

~~86ب

~~ص 540

~~2

~~وقرنفل ومغز گنجشگ ومغز کبوتر بچه بر زبر آن کنند پس آب گزر فروکنند و مغما پزند .

~~2- پیازه و در فرهنگها دیده نشد ، و ظاهرا بمعی پیازدار و پیاز آمده است.

~~1- کلک و ظاهرا بمعتی "کلیه" ms117 آمده است در فرهنگ جهانگیری (بکسر اول و

~~وم) به معنی درد شکم و (فتح اول و سکون ثانی) بمعنی بغل آمده است .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_230.png)

~~146

~~ز هر نوعی که باشد سستی باه

~~بدین دارو که

~~ره

~~بری راه

~~چه از صفرا چه از سودا وبلغم

~~چه استرخا

~~گرفته جای محکم

~~شقاقل آوروزان بزر خشخاش

~~ازین هردو دو جزوآور بجاباش

~~پس آنگه از دوگونه تو دری خواه

~~دوگونه آور ارهستی تو آگاه

~~ازین هر داروی یک جزو بگزین(1)

~~گوم نیز داروها

~~بجز این

~~ز پلیل زنجبیل و دار

~~پلمیل

~~زهریک نم جزو آور بجاصل

~~دو جزو آور پس آنگه از هلیله

~~سیاه و کابلی به زان بلیله

~~بجوشش بآتش وآبش برون کن

~~پس آنگه مرتورا گویم که چون کن

~~سه جزو از انگبین خار باید

~~وکر شش جزو باشد نیک شاید

~~بآب اندر هلیله حمله بداز

~~8 پس آنگه از دگر دارو بگرد، آر

~~بیز بآتش ازو چون انگبین ساز

~~بکوب و بانگبین اندرش بسپار

~~ازین هر بامدادی دو در مسنگ

~~بدود5 تا شود آن کارچون چنگ(2)

~~وگر، دانی کش این دارد ز سردی

~~موافق ناید این دارو که کردی

~~بجو، از شیر گاوش دو رطل پاک

~~از آن تو داروی کن تیز ناباک

~~وزن سی در مسنگ دار چینی

~~بسایش نرم و اندر شیر بگداز

~~ز نیک نیک باید کش گزینی

~~زو مر آنکسی را داروی ساز

~~بگو، هرساعتی زان یک قدح شیر

~~بخور آنگه غدارا(3) ساز تدبیر

~~یکی روز این بباید خورد وی را

~~طعام ازخایه باید کرد وی را

~~بیکهفته تو هر روزش چنین ده

~~گرش زین علتی خیزد ز صفرا

~~وکر عنی(4) بود اوخود شود به

~~گرآن کس را حرارت بود بسیار

~~رکش بگشای یا مسهل ده اورا

~~وترسد کش کند این دارو بمار

~~دالشناسه

~~2- چون چنگ شدن و مرتب ، راست شدن .

~~3- خدا وغذا.

~~4 - عنی : بحفف عنین ، مردی که برجماع قادر تباشد .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_231.png)

~~که ms118 مر هر مردمی را هست در خور

~~دیگر

~~یکی دارو بگویم نیز

~~وزین از هریکی جزوی فراز آر

~~زشیر گاو و از آب پیاز آر

~~زفانه نم جزو آور

~~روکن

~~بآتش گرم کن دارو دروکن

~~کا(1) نا یسته دانا کی

~~بیندد

~~بسندد 2380

~~می جوشش بآتش

~~فزونتر 87ب

~~از آن هر بامدادی گو، همیخور

~~بوزن ده درم گرنه

~~چز شافه مرادش

~~بر نیاید

~~وگر بهتر نگردد شافه باید

~~تو از حلتیث و جند بیستر جوی

~~وجزوی نیز عاقرحای با اوی

~~بآب شکر سرخش عجین کن

~~وهر شب گو همه شافه ازین کن

~~وگرنه گو طلاکن بر زهارش

~~ازین دارو که کویم گو بیارش

~~سیندان خوش آرو از فریبون

~~زدهن سوسن و یلیل و بطرون

~~تا بیفزاید

~~ز مشک تبتی لختی

~~ببویش

~~درو کن

~~جویش

~~کلیتینش

~~طلا کن بر قضیب و خصیتینش

~~و لختی بر زهارو

~~وجند بیستره با وی بگرد آر

~~وگر نه دهن قسط و فربیون آر

~~قضیب وخایه را زین نیز [اندای(23)

~~وجای کلک(2) زین روغن بیندای

~~فی علاج زنی که کودکش بیرون نیاید

~~زنی گر نایدش کودک به بیرون

~~بدین شافه بساز این نیک معجون

~~کردن

~~و پودینه ابازو

~~زورس و روینه وز برک بیغن

~~توانا

~~و مشک طرامشیع و قرد مانا

~~بگرد آور اگر باشی

~~مرآن کس را همه دارو ازین کن

~~بگویز آب جوشیده عجین کن

~~دیگر

~~مگر آید مرورا حال

~~ازین دارو بگو هرروز میخور

~~حکیم میسری

~~4

~~1 کجا. که .

~~2- کلک : در فرهنگ جهانگیری ، ( بکسر اول دوم) بمعنی درد شکم و (بفتح

~~اول و سکون ثانی) بمعنی بغل آمده است ، اما دراین کتاب بمعنی کلیه آمده است .

~~اند

~~در نسخهآ اصل نا خوانا است

~~2395

~~88ا

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_232.png)

~~148

~~علاج کردن ذکر خرد

~~کسی کورا ذکر بس خرد باشد

~~باشد

~~رآنکس را بغم بسیرد

~~که خواهد کو بزرک وضخم گردد

~~عصب بفزاید و باشحم(1) گردد

~~ذکر را گو به هردم خوش همی مال ms119

~~آب کرم هر روز و همه سال

~~مالش سخت تا یابد ازو

~~درد

~~پبس آنگه کو بموم و روغن ورد

~~دگر گو شیر گرم میش پیش آر

~~بدو درمال تا به کرددش حال

~~وگر] نه گوه (2) مرغ خشک سوده

~~بدهن زنبق اندر ثرم

~~نوده

~~تباید زو طلا(3) جانی دگر بر

~~طلاکن] هرزمانی بر ذکسره

~~کسه]ی خواهد که لذت بیش یابد

~~ازاید

~~وقت حاجتش خوشی

~~بگو لختی کبابه در دهن گیر

~~نمتع(4) را

~~بساز آنگاه تدبیر

~~دگر گو نیز عاقرحا

~~مخاید

~~چنانش باید اوخوشی

~~لزاید

~~وکر نه انگزد در روغن بگداز

~~از آن لختی کرانآمایه طلا ساز

~~ذکر(5) را ، گو بدان روغن بیندای

~~بس آنگه عاقر قرحا همی خای

~~دگر از زنجبیل و

~~دارچینی

~~ولختی نیز عاقرحا

~~زیی

~~87

~~می کن زو بآب صمغ وآن حب

~~بکو تا در دهن گیرد همه شب

~~صفت منافع ومضرت جماع

~~دو نیکث تمتع وصف کردم

~~سبک دارد تمتع جسم مردم

~~نشاط دل بیفزاید جوان را

~~[و] درد رحم(2) بردارد زنان را

~~داششنایه

~~1- شحم : پیه وگوشت ، نسخه اصل (سحم)

~~2- گوه : گه ، مدفوع ، پلیدی .

~~3- طلال طلی : اندود .

~~4- تمتع : برخورداری ، اینجا بمعنی مجامعت آمده است .

~~5- ذکر : بفتح اول و دوم و آلت تناسل مرد .

~~6- رحم ؛ بفتح اول وکسر ثانی : جای کودک در شکم مادر ، زهدان، و اینجا

~~بسبب حفظ وزن شعر ، بسکون "ح* تلفظ سیشود.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_233.png)

~~ومالیخولیا زود شود

~~ه

~~وعشق عاشقان زو شود کمتر

~~بقوت امتلا را زود ناباک

~~بیارد ازتن مردم

~~همه یاک

~~کسی کو لاغر وخشک و نزارست

~~مرآن کس را تمتع زشت کارست

~~و آنکس کش شکم باریک وخردست

~~وهر کس کوی(1) درد چشم بردست م

~~وآن کس نیز کو بعمار بودست

~~ز بیماریش نیز آزار شو [دست

~~تمتع کردن ایشانرا

~~بد آید

~~کزان در جانشان نقصان [فزاید

~~وآنکس کش بی ورکها ضعیف است

~~شکم بار یک وآن چشمش (2) نحیف است

~~بی و رکها همه زوسستی آید

~~همیشه تن برنج و درد ms120

~~آید

~~جسم اندر مضرت بود بسیار

~~و بسیاری

~~شود از باه بمار

~~جوان را زود زی پری رساند

~~وییران را بخاک اندر

~~نشاند

~~نباید نیز وقت رک

~~کشادن

~~نه روزه، دارویش اسهال دادن

~~نباید نیز

~~بریری

~~ههده

~~ونه برگسنکی(3) خود هیچ گونه

~~ونه درقی ونه با رنج

~~بسیار

~~بگرماوه درون نهی است این کار

~~کسی کز بس تمتع ، سست گردد

~~همه سستی زسوی پشت گردد

~~علاجش بآب سرد اندر نشستن

~~غذارا گوشت آبه ر گزیدن

~~مرورا ، زرده خایه خوردن وخواب

~~بتن در زود بفزاید بسی آب(4)

~~علاج مطیوط (5)

~~کسی کش در تمتع غم فزاید

~~در معده زهم بیرون گشاید

~~برون آید برازش وقت حاجت

~~وکر چه او بجوید جهد و طاقت

~~حکیم میسری

~~14

~~24

~~1- کوی و که او.

~~2- چشمش: بنظر میرسد "جسمش" درست باشمد .

~~3- گسنگی گرسنگی .

~~4- آب و نطفه ، منی .

~~5- مطیوط و در فرهنگ ها دیده نشد ، در ذخیره خوارزمشاهی نام این بیماری " عذ

~~یوط" آمده است ، (ذخیره چاپ بنیاد ص 4 54). در فرهنگ دهخدا در معنی "عذیوط" چنین

~~آمده . کسی که وقت جماع حدث کند ، یا قبل از دخول انزال آیدش .

~~24

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_234.png)

~~15

~~علاجش) آنک خالی دارد اشکم

~~وشافی باید اورا نیک و محکم

~~ز قاقایا و علک و صمغ و کلنار

~~یکی شافه کن و ، گو، زود بردار

~~وگرنه کو. ز دهن ناردین خواه

~~در مقعد همی اندای گه گاه

~~فی علاج زنی که میخواهد فرجش تنگ شود

~~زنی خواهد که فرجش تنگ گردد

~~سک و مشک و نبید روشن و گل

~~و نزد شوهرش بی ننگ گردد

~~درو آمنز لختی

~~از قرنفل

~~فلیتی باید از کتان در آن آب

~~باغارد(1) وبرگیرد گه خواب

~~وگرنه بر سوسن بوستانی

~~فقاع و اذخر و شب

~~مانی

~~وسعد وعفص با او کوفته نرم

~~کزو بر گیرد آن زن رست از شرم

~~زنی خواهد که فرجش کرم گردد

~~کرمدانه و دهن

~~ونزد شوهرش

~~بیشرم گردد

~~یا سمن کن ms121

~~فلیتی کن و گو در خویشتن کن

~~وکر نه یلیل و سعد و می خام

~~بگرد آرو فرو ریز اندر اندام

~~وکر خواهد که چون دوشیزه گردد

~~و نزد مردو زن پاکنزه کردد

~~ز طلخ (2) گاو، گو، درخویشتن کن

~~بکو کین حد زدهن یاسمن کن

~~فمی علاج بیرون بردن تری از فرج

~~زنی خواهد که ازتن آب و تری

~~رمه (4) با سرمهآ سودش بفرمای

~~برون آرد بدارو طبع 000000(3)

~~دگر برگیر کو شب

~~بگو لختی از آن بر فرج اندای

~~ممانی

~~دکر کلنار باب اندر بجوشان

~~و لختی

~~نیز ملح اندرانی

~~مر آن کس را بآب اندرش بنشان

~~بباید شست فرج زن بدان آب

~~دگر شافی کن و برگیر (5) بشتاب

~~دانشنامه

~~2- طلخ : زهره ، کیسه صفرا

~~3- جای کلمه سیاه است وخوانا نیست .

~~4- رسه (ربه) و استخوان پوسیده : بغز استخوان.

~~5- برگیر : نسخهآ اصل (برکبر) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_235.png)

~~دگر از سعد و از قشر صنویر

~~ر شب آمنز تو داروی دیگر

~~جوشان

~~بآتش و نبید اندر

~~برآن کس را بآب اندرش بنشان 2450

~~فی علاج اندک شدن آب مرد

~~ممه شب از بلا

~~باشد

~~کسی کورا منی بسیار

~~بیدار باشد

~~گر از خونست ، رک باید گشادن

~~پبس آنگه داروی اسهال دادن

~~زآب نارو غوره کم شود آب

~~ز سرکه وز عدس وزآب عناب

~~بقلة الحمقا و

~~کیفو

~~و آب

~~وفودینه وزیره

~~بنگ دارو

~~سداب و نانخواه و بوی شمشاد

~~بکاهد آب مردو کم کند باد

~~گراز سردی بود گوزین همیخور

~~که من گویم شود آن آب کمتر 2150

~~سداب وزیره خواه و سعد وگلنار

~~زپنج انگشت و فودینه نگهدار

~~دیگر

~~ازین هر روز لختی تو همیخور

~~آب

~~نیفزاید مرورا

~~بع مردم

~~یاد کردم

~~وگر گرمی نماید

~~مررا چیز دیگر

~~قطونا

~~ز تخم خس وتخمه بقل حمقا

~~گل و نیلوفر و بزر

~~بگرد آری نباید(1) جز ازین چیز

~~ز کافور وز گلنار و کشنیز

~~کزین روزی دوخورد، اورست ازباد

~~ز آب پشت رست و گشت ms122 آزاد

~~ز هرکو، می بغلبه داردش آب

~~بزورد و به پنج انگشت بشتاب

~~گر آبش میبباید کرد

~~بباید خورد لختی نیک طرخون

~~بیرون

~~علاج زنی که خواهد آبستن گردد

~~زنی کورا نیاید هیچ کودک

~~نه زان باشد که رحمش هست کوچک 90ب

~~اگر زانست کاب زن اگر، مرد

~~قموت نیست دارو بد توان کرد

~~وگر باشد ترا خود علم و دانش

~~چنان به ، کش کنی، پیش آزمایش

~~حکیم میسری

~~9

~~1- نباید : نسخهآ اصل (نیاید) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_236.png)

~~152

~~باصل حرملش ده فرج را دود

~~گرش بود آب زو(1) مرمردرا زود

~~یقین گشتی که اورا کودک آید

~~چو رحمش پاک کردد او بزاید

~~ز نخمه حرمل سوده سه مثقال

~~عجین کن بانگبین اینست درمان

~~ازو شافی کند در فرج

~~گیرد

~~و هر روزی یکی دیگر گزیند

~~چو روزی سه کذشتش مرد باید

~~که با شهوت بسوی اوگراید

~~دگر میعاتر(2) و حب بلیسان

~~وجند بیستر خواه و حب مازان

~~ز قسط و جاو شیرو مقل بر رد(3)

~~که سنبل بود دارو نیک گردد

~~پس آنگه به نبید انمدرش بگداز

~~ازو مر فرج را گو شافهآ ساز

~~فمتی(4) هرشی گو شافه بردار

~~پس آنگه مرد را باخود بگرد آر

~~وگرنه طلخ کرکی لختکی جوی

~~ومسک خالص وزان نیکتر جوی

~~ولختی انفحه(5) جوآن خرگوش

~~بدهن یاسمن این دارو بکداز

~~بگی بسیار تو جمله دل و گوش

~~از آن مرفرج وی را شافهآ ساز

~~کزین برداشت رحمش پاک گردد

~~و رحمش بی کمان کودک

~~ببندد

~~رش بلغم بود در رحم بسته

~~یکی شافه کن اورا از کبسته

~~که بیرون آرد او از رحم بلغم

~~وتری پاک از رحمش کند کم

~~بدین از معدهاش بلغم برون آر

~~همیشه تن ز بلغم پاک

~~میدار

~~دانشنامه

~~1- زو : نسخه اصل (رو) .

~~2- میعاتر: در نسخهآ اصل (میفاهر.

~~3- بر رد و ممکن است (برزد) باشد .

~~4- بهفتی : ظاهرا بهفتهآ .

~~5- انفحه : چیزی است زرد رنگ که از شکم بره وبز غالهآ شیر خواره بر ms123 آید و آن را

~~بر پارهآ پشم بر دارند پس ستبر وخشگ گردد، و شکنبهآ بره و بزغاله را گویند که هنوز

~~علف نخورده باشد ، آن و

~~گردد . (دهخدا). و پنیر مایهآ خرگوشن مصرف طبی داشته است در ذخیره خوارزمشاهی

~~فارسی پنیر مایه گویند زیرا چون آن را درشیر بیامیزند هنیر

~~آمده : و اگر حاجت آید مقدار نیم دانگ پنیر مایهآ خرگوش که به تازی انفحه گویند ...

~~دهخدا بنقل از ذخیره) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_237.png)

~~علاج زنی که میخواهد که آبستن نشود

~~زنی خواهد که آیستن نگردد

~~راندر رحم وی کودک نبندد

~~ز قطران گر سداب شحم حنظل

~~بگو شافه کن و برگیر ز اول

~~وگرنه طلخ گاو ارنیز(1) پلیل

~~زین هردو یکی بایدت حاصل

~~که وقت حاجتش در فرج گیرد

~~که گر کودک بود خود زان عمیرد

~~دگر لختی ز قطران بر ذکر

~~رانداید همی برجای سر بسر

~~گر انداید قضیبش را

~~بروغن

~~کنه گرد آمدن آن مرد با زن

~~نبندد آب وی در رحم فیشک

~~زآید(2) هیچ از آن مرد کودک

~~وگرنه یک قدح از آب بیغن

~~بباید خورد کو لختی ز روغن

~~وگر خواهد که او دارو گزیند

~~که کودک به شکم اندر بمیرد

~~بگو یک هفته از ابهل همیخور

~~وگر بهتر نگردد دیگر آور 91ب

~~وکر نه داروی حلتیث باید

~~کزو هر روز

~~لختی میبخاید

~~دگر از حنظل و قطران دوا کن

~~کزاین(3) هر روز[گو] برزان طلاکن

~~فلیتی گو شبی در رحم

~~بگذار

~~رحم اندر شبی محکم نگهدار

~~دانستن دوشیزه ز کالم(4)

~~چو خواهد تا منش دارو سگالم(5)

~~که داند زود دو شیزه ز کالم

~~زنی گوید که من دوشیزهام پاک

~~وزی من نارسیده مرد نایاک

~~وگر باشی برآن زن توبه تهمت

~~بیاموزم ترا من نیک حیلت(6)

~~نخود لختی بکوب و آتش

~~نز

~~زیرش بر نخود ریزه همی ریز

~~بخوری ساز

~~زیر فرج محکم

~~که میسوزد، تو آتش را همیدم

~~حکیم میسری

~~15

~~485

~~1- ار و اکر بمعتی ms124 یا نسخهآ اصل (ان) م

~~2- نزاید : نیاید .

~~کالم ؛ بضم لام : بیوه .

~~2- کزین و نسخهآ اصل (کرای) .

~~6- حیلت : چاره.

~~5- سگالیدن : اندیشیدن ، فکرکردن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_238.png)

~~154

~~گرو خود کالمستش، بول بسیار

~~رون آید بوی کالم شود خوار

~~وکر دوشیزه باشد بول یک چکق(1)

~~رون ناید نباشد اندرو شک

~~صفت قرص مر

~~بوزن سه درم از مر

~~باید

~~سداب و پودنه بازو همیخواه

~~و بر سر(2) پنج خود کمتر نشاید

~~و مشگ طرامشیع ار(2) زو بری راه

~~وجا و شرو حلتیث آرو صوغین

~~زهریک زین تو دودرمسنگ بگزین

~~ازین اقراص کن وی را

~~غداش آب نخود باید گزیدن

~~همیده

~~که روزی دوسه خوردش خود شود به

~~ز دیگر چیزها باید

~~به زیت و زیره باید خوردنش آب

~~بریدن

~~گراز صفرا بود این علت و درد

~~بوقت بامدادان وکته خواب

~~ز مطبوخ هلیله کو همیخور

~~ز درد، آن روی او گردد همه زرد

~~ز مغز لکور و بسیار

~~شکر

~~گر از سردی بود کو یارهآ تر

~~پس آنگه جاو شر و گاو زهره

~~باب بادیان اندر، همیخور

~~کزو شافه کند بر فرج آن زن

~~ولختی بیرزد باید و بوره

~~دگر شافه کن اورا

~~از کبسته

~~مگر یابد همی از درد رستن

~~گشاید زود زود آن حیض بسته

~~دانستن آبستنی زن

~~زن حامل(4) نداند کس نشانش

~~که بازو مرد گرد آید بشهوت

~~بجوید

~~آشکارا و

~~نهانش

~~م (5) رحمش بهم بر بسته باشد

~~قباشد اندرون

~~او رطوبت

~~ورحمش چون کسی کو خفته باشد

~~دانشنامه

~~1- چک : بفتح اول (بکسر اول هم آمده) : چکه ، یک قطره .

~~2- بر سر: بعلاوه ، بیش از.

~~3 - ار اگر.

~~4- حامل : زن آبستن

~~5- قم ودهان .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_239.png)

~~وآن زن را همیشه خواب دارد

~~پیشانیش کوبی تاب(1)

~~دارد

~~که حیضش باز گیرد تو یقین کرد

~~که زن آبستن است وکودک آورد 92ب

~~وگر دردش نگیرد هیچ بیشک

~~بدان کاندر شکمش نیست کودک

~~نشان کودک اندر بطن

~~ماده

~~که نراست آن یقین یا هست ماده

~~کسی ms125 خواهد که بشناسد که کودک

~~به رحم اندر، نراست ارماده بی شک

~~زنی بینی که رویش آبدارست

~~کلف بر روی اوبر، خوار(2) خواراست

~~سر پستانش گر سرخی نماید

~~ز سوی راست شیرش کم فزاید

~~وکر بینی دمیده راست پستان

~~و پستان چیش آورده

~~نقصان

~~سبک طبع آن زن وتیزی و فکرت

~~و روز از کاهلی و خواب وغفلت

~~گرآید گر رود گرخفت گرخاست

~~گراید او همیشه بر سوی راست

~~بدانک این کودک اورا جزیسر نیست

~~و مادررا زکودک خود خیر نیست

~~وکر دارد کلف برروی بسیار

~~و رنگ روی اوچون رنگ بمار

~~و پستان چیش باشد

~~دمیده

~~سیاهی زی سر یستان رسیده

~~گرانی طبع باشد گر نه شهوت

~~ز خواب وکاهلی او سست قوت

~~نشان باشد که آن آبسته(3) مادر

~~نزاید گگر بزاید جز

~~بدختر

~~علاج زنی که حیضش بسته باشد

~~زنی کش حیض گه گه بسته باشد

~~و او چون درد مندی خسته باشد

~~مرورا گو حجامت کن زپایش

~~وگر نه گو رگ صافن گشایش

~~وگر نه یک قدح از آب بیغن

~~ابا او لختککی از

~~گوز روغن

~~بدوده تا مگر آید

~~گشاده

~~شود آن جایگاه حیض ساده(4)

~~گرش باید گشاده حیض بسته

~~که گردد زودزن زین درد رسته

~~حکیم میسری

~~5

~~525

~~0

~~1- تاب و افروختگی .

~~2- خوارخوار: حقیر، کم .

~~4- ساده و صاف ، هموار.

~~2- آبسته : آبستن.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_240.png)

~~15

~~ز قرص مر بآب ابهل اندر

~~یکی مثقال گو هر روز میخور

~~بی علاج زنی که حیضش بسیار می آید

~~زنی کرمی رود زو حیض بسیار

~~نباید ضعف بسیارش بتن در

~~گرآن زن [راکند] می زود بیمار

~~تباید بست خون بر خویشتن بر

~~اگر گردد از آن با علت و درد

~~ویا رنکث رخان وی شود زرد

~~رگش از با سلیقش زود بگشای

~~نشستن باب سرد انتدرش فرمای

~~بن پستان بباید بست

~~محکم

~~غذارا نارو ریواس و سفرجل

~~بسینه بر نهش بینیش محجم(1)

~~وگر آن خون حیضش هست باریک

~~نباید ms126 خورد وبراسیر و خردل

~~نباشد او سیاه و زشت و تاریک

~~مفرمای آنکسی را رگه گشادن

~~مرورا گو که پالوده به شکر

~~جز زان ، محجمی بردل نهادن

~~همیشه گر توانی خورد میخور

~~ز هر گونه که خون حیض یالی

~~ز قاقایا و شب و عفص و کلنار

~~نگر کز کهربا

~~تو بر نتالی

~~بگو زان شافه کن برفرج بر گیر

~~ولختی کندرو با او تو بگذار

~~وکر بهتر نگردد حقنه جویش

~~بگو کم خورز سیر وخردل و شیر

~~بحقنه رحم پاکیزه

~~بشویش

~~علاج زنی که فرجش درد باشد

~~زنی بینی که فرجش درد باشد

~~ز مغز ساق گاو ودهن سوسن

~~درون فرج ریشی کرد باشد

~~وپیه بط و موم زرد باید

~~و نیز ازنرکس خوشبوی و روغن

~~بیامیز و بگو بر فرج

~~بسیار

~~وزوفا لختکی با او

~~بشاید

~~کر اورا تب رسد زین علیت و درد

~~و هر شب شافه در فرج میدار

~~وگرنه گو ز اسفیداج

~~مرهم

~~ز روغنها مگر جز روغن ورد

~~بیامیز و بدو

~~1- محجم : بکسر اول وفتح سوم : شیشهآ حجامت ، شاخ حجامت .

~~بردار

~~م

~~دانشنامه

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_241.png)

~~دو لخت افیون اکر برهم بمالید

~~آب

~~یقلهآ حمقا

~~بساید

~~وگرنه گو بسایش بآب کیفو

~~بدان سوده کند در آب دارو

~~بیامیز آنگهی در روغن ورد

~~راندانی ازو که گاه

~~درد

~~علاج زنی کش رحم آماه(1) دارد

~~زنی که رحم او آماه دارد

~~بنزدش کر می و تب راه دارد

~~گر او از با سلیقش رگ گشاید

~~مانگاه از بلا راحت

~~نماید

~~همیشه روغن بادام و کشکاب

~~بباید خورد با او آب عناب

~~بآب اسفیوش و روغن ورد

~~بو تا حقنه سازد او سوی درد

~~اگر این درد رحمش سخت گردد

~~وبول از درد سختش

~~می ببندد(2)

~~بگو بابونه آرو

~~زر کتان

~~وحلبه نیز بآب اندر

~~بجوشان

~~بآبش در نشیند تاشود(3) درد

~~نباید کاب بر آبش گذر کرد

~~ز بابونه بباید کرد

~~روغن

~~بدان روغن زهارش چرب کرن

~~ز ms127 مغزساق بای (4) زعفران کن

~~ز زرده خایهآ بریان در آن کن

~~زپیه بط و از بوی جهودان

~~ز میعه گو ضمادی ساز آسان

~~ازین شافه کند در رحم گیرد

~~پس اندر آب بابونه

~~نشیند

~~دگر از کندرو بوی جهودان

~~ز میعه گو ضمادی صاز آسان

~~بدردش برنهد دردش شود کم

~~ورم زین دارو زود آرد همه خم(5)

~~می علاج زنی کش زرد آب یا خون آید از رحم

~~زنی کش زرد آب آید اگر خون

~~بیرون م

~~گراز نزدیکی آید خون به بیرون

~~نشان وی بکویم مرترا

~~چون

~~حکیم میسری

~~157

~~256

~~570

~~1- آماه : آباس ، ورم.

~~2- بیندد و تسخه اصل (بندد).

~~3- شدن و رفتن .

~~4- با و آش ، شور با .

~~5- خم آوردن : گوژشدن ، بجازا بمعنی شکست یافتن .

~~پلیدی آیدش از رحم

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_242.png)

~~158

~~نباشد اندرو ند و عفونت

~~وناید نیز زو آب

~~رطوبت

~~زخون ساوشان و صر

~~باید

~~وعلک و عنزورت نیک شاید

~~از آن بر فرج گیرد بارکی(1) دو

~~نباید رحم را زین بیش دارو

~~وگر آن زردآب از اصل و نهان

~~رون آید علاجش هست آسان

~~رین بر رحم او بر، حقنه فرمای

~~سرونش را بد هن ورد بندای

~~پس آنگه گو بخور مطبوخ لکور

~~کش اسهال آید او خود گشت بهتر

~~نشستن باید اورا بآب زن(2) در

~~ز آبش ریختن بر خویشتن

~~ز آنی کندرو جوشیده شمشاد

~~وپودینه وزان گلیرکه

~~آزاد

~~گراز خون باشد اورا درد و علت

~~بگو تا خون برون آرد بحیلت(3)

~~بس آنگه مرهم اسپیداج باید

~~بجز زان مرهمی دیگر نشاید

~~زنی کش در رحم درد نهانی باشد

~~زنی کش رحم را درد

~~نهانی

~~یدید آید کزو یابد گرانی

~~پس آنگه بیهش و مصروع گردد

~~نه نیز از هم گشاید چشمکانش

~~نیوید، نه سخن کوید، نه خندد

~~بسان مردهآ چون زار گردد

~~سخن را نیز نگشاید

~~زبانش

~~میان صرع و این علت نشانست

~~وکر خوانیش نه بیدار

~~گردد

~~برو بر، چند برهان و بیانست ms128

~~گرش رنگ رخان زردی ندارد

~~نیاید ازدهن بیرون

~~وآب از دیدگانش می نبارد

~~لعابش

~~نه از بینی گشاید نیز آبش

~~بدانک این اختناق رحه خوانند

~~علاج رحم چند گونه

~~بدانند

~~وکر صرعیست رویش زرد باشد

~~بدان این صرع نه زان درد باشد

~~دانشنایه

~~1- بارکی دو: دوبارکی، دوبار، دو دفعه.

~~2- آبزن : ظرفی چوبین یا فلزی یا سفالین باندازهآ قاست آدمی باسرپوش سوراخ دار

~~که بیمار را در آن سینشانند وسر از سوراخ بدرون کنند .

~~3- حیلت : چاره

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_243.png)

~~جز زین نیست کانرا وصف کردم 95

~~علاج اختناق رحم مردم(1)

~~چنان محکم کزو باشد گزندش

~~ببندش

~~دوپایش گو بمال و پس

~~بگویش بیش از آن بر رحم او نه(3)

~~پس آنگه محجمی(2) باید از آن مه

~~نباشد حیلتی دیگر بجویش

~~وگرکاحم(4) بود آن زن و بویش

~~بخارد

~~دارد

~~بفرجش برکند رحمش

~~کسی انگشت باید چرب

~~بگو از بوبهای خوش

~~بیرهیز

~~به بینی در دمد ، بس کندس تیز

~~یکی شافه کنی بهآ گرددش کار

~~بمار

~~بجز از غالیه بر فرج

~~وکند سوختهگر بوی، گر(5)، دود

~~زود

~~ببویانش بجند بیستر

~~درد 90ب

~~همی اندای تا به گرددش

~~همیشه فرج اورا روغن

~~ورد

~~علاج رحم زن آسان توان کرد

~~ز گند (6) سوخته وزگند گوگرد

~~دلش از درد و غم بارامش آمد

~~مگر صرعش بگردد باهش آید

~~نشینی

~~نباید کاندرین علمت

~~کر اورا احتباس حیض بینی

~~حجامت بایدش آنگاه بر پای

~~باقراص مرش اسهال فرمای

~~باشد

~~بدرد رحم او معذور

~~باشد

~~وگر از مرد این زن دور

~~که خواهد کوزجان بیرون گریزد

~~مرورا دردهای رحم خبزد

~~ببردن

~~وگر(7) شهوت بداروها

~~علاجش این چنین باید بکردن

~~زن بمارو فی تن

~~ماند زود

~~وگر غفلت رود درکار این زن

~~حکیم میسری

~~59

~~1- مردم و انسان، آدمی.

~~2- محجم و شیشهآ حجامت ، شاخ حجامت .

~~3- (وبر زهارش کبه حجامان نهد بآتش هدایه ص 542).

~~4- کاحم و2

~~4- گرویا . نسخهآ اصل (کز دود) .

~~6- گند سوخته : در هدایة المتعلمین چنین آمده : و به بینی وی ms129 پشم سوخته دارند

~~ما پیرزد به سر کا گداخته یا گوگرد تاگند گوگرد به بینی وی رود یا خزمیان یا قطران و

~~برگ وزن خشک وسیر یا چیز دیگر که گنده بود وتیز ص 542 .

~~7- وگر : ویا.

~~610

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_244.png)

~~120

~~علاج زنی کش رحم از تن بیرون آمده باشد

~~زنی کش رحم بیرون آید از تن

~~بدین آب اندرون باید نشستن

~~ممام و پودنه

~~بابونه

~~شمشاد

~~بآب اندر بجوشی بشکند باد

~~بدهن ورد گو، رحمش بیندای

~~طلا(1) بر رحم قاقایاش فرمای

~~به یکهفته چنین اورا دواکن

~~از آن کت من بگویم تو طلا کن

~~کزین دارو نیابد او قرارش

~~9 که این علت به مقعد اوفتیدست(3)

~~نویر نه آبگینی(2) بر زهارش

~~ز مقعد مرورا آفت رسیدمت

~~بدین دارو تو رحم وی دواکن

~~از آنکش من بگویم تو طلاکن

~~چنان کین رحم را دارو کنی نیز

~~تو مقعدرا دوا کن هم بدان چیز

~~گرنه بر موردش کن بر آتش

~~بآب اندر بجوشش تا شود خوش

~~مرآنکس را بآب اندر نشانش

~~ز کحل وشب و از افیون و گلنار

~~بس آنگه دارو آنجا بر فشانش

~~ومقعد چرب کن از روغن ورد

~~ز گلیرک وز گزمازک بجادار

~~دگر افیون بسای بسر که خام

~~وبرنه آنگهی این دارو بردرد

~~وگر نه گوز اسپیداج

~~وزین اندای گو هر شب براندام

~~مرهم

~~رونه تا مگر دردش شود

~~علاج درد رجا

~~زنی نه مرد با او هیچ خفته

~~کسی کورا ببیند ناوردآ شک

~~جز آبستن شکم

~~بالا گرفته

~~مرورا زشت گردد روی نیکو

~~که وی را بشکم در، هست کودک

~~شود بد طبع و بد آیین و بدخو

~~دانشنامه

~~1- طلا، طلی :اندودن .

~~2- آبگین : شیشهآ حجامت ، شاخ حجامت و آلتی که بدان حجامت کنند .

~~نسخه اصل (انگبینی)

~~3- اوفتیدن و افتادن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_245.png)

~~وحیضش چون زنی کابست (1) کردد

~~رآن آبستنی حیضش ببندد

~~بسان دردمندی زار

~~راشد

~~مگر یکسال ازین کردار

~~اشد

~~بس آنگه گوشت لختی زو بر آید ms130

~~نه اعضا هیچ نه صورت

~~اید 96ب

~~وگرنه باد بسیارو

~~رطوبت

~~برون آرش ازو آیدش راحت

~~رجاخوانند این رازانک آن زن

~~می گوید که خود آبستنم من

~~زنی ببنی کش این علت رسیدست

~~ونی شک این نشان از وی پدیدست

~~به قرص مر، تو، آن زن را دواکن

~~بگو ز آب نخود آنگه غدا کن

~~از برک بیغن و

~~بودینه

~~حر

~~چوشافه برکرد(2) زو گشت بهتر

~~وگر نه حب گندا خوردنی دو

~~بفرماید که زین به نیست دارو

~~دگر وی را ز بید انجیر روغن

~~بآب زیره نیک آیدش خوردن

~~دوا کرکم وتریاک

~~جهارا(3

~~ویاره برکند درد

~~رجارا

~~وگر بهتر نگردد شحم حنظل

~~بگو شافه کند از بزر خردل

~~فی تدبیر آبستنی ونگاهداشتن کودک اندرشکم

~~زنی کابست گردد گو بحیلت

~~ببرهیز از غذاهای

~~بقوت

~~نخود نه، لوبیا و نه سیندان

~~کیر نه، ترمس ونه چیز سوزان

~~سداب و پودنه خوردن

~~نباید

~~وزین هیچ چیز آنکس را

~~نشاید

~~تمتع کم کند بیهآ شاید

~~اورا

~~وکودک نیز بهآ افزاید

~~غدای نیک و شایسته

~~بباید

~~که معده زو بسی قوت فزاید

~~زقرص عود گوکه گاه میخور

~~نباید خورد دارو هیچ دیکر

~~علک رومی وزان علک دیگر

~~بگو میخاای] وگرنه لوز میخور

~~وگر بمار گردد داروی تیز

~~نباید دادن، اورا کو بیرهیز

~~حکیم سیسری

~~6

~~263

~~1 کایست و که آبستن .

~~2- برگرد : بر گیرد .

~~3- تریاک چهار: تریاق اربعه .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_246.png)

~~16

~~باسهال لطیف و رک

~~گشادن

~~علاجشن کن ، بترس از دارودادن

~~گو تازیر با، جوید

~~غدارا

~~ز دیگر چیز جوید

~~احتمارا

~~الاج زنی که بد تواند زاییدن

~~زنی گر زادنش دشوار

~~باشد

~~ز درد صحت او بیمار

~~باشد

~~بفرمایش نشستن بآب

~~زن در

~~وکر یارد(1) بگرماوه(2) شدن در

~~بروغن پشت واشکم را

~~عمالل

~~طعام اسیید با حلوا

~~مرین را روغن خیری بهآ آید

~~بشکر

~~بدهن لوز باشد نیز

~~وکر مهتر نگردد آب خرما

~~مهم

~~وآب حلبه با او هست زیبا

~~جوشانیده اندر دهن (3)

~~ادام ms131

~~به هرساعت بگوزو می بیاشام

~~وگر نه آب بیغن بایدش خورد

~~دگر اقراص مر در آب

~~ولختی روغن گوز(4) اندر آن کرد

~~ب97 دگر حلتیث و جاو شیر و برزد

~~مهل

~~بدوده لختکی(5) نی عود و سنبل

~~توان خوردن زهر چیزی به ارزد

~~زین هر داروی گوده درمسنگ

~~دگر از غالیه گو نم

~~بخور تا زود گردد کارچون چنگ

~~مثقال

~~بآب گوشت آنکس را قوی دار

~~بخور تا بی گهان بهآ گرددش حال

~~غذاهای دگر گو پاک بگذار

~~وکر ماند برحم اندر، مشیمه

~~عطاس(6) افکن تو اورا مرزکندش

~~وکر نه کودکی در رحم مرده

~~وکرنه ، جا وشیر و مر و کوکرد

~~چنان کن کش بسوزانی بسر کش(1)

~~ولختی پیرزد بااو بکن خرد

~~ش) با سرکه آن را بسوزائی، نسخهآ اصل

~~دانشنامه

~~1- یارستن : توانستن .

~~1- کرماوه . کرمابه :

~~3- دهن :روغن .

~~5- لختک : (لعخت ه ک) . مقداری کم .

~~-گوز: گردو.

~~6- عطاس : بضم اول عطسه ، وعطسه دادن، عارضه ای که عطسه آرد .

~~7- بسر کش : (ب - سر

~~کندید بسر بشکش

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_247.png)

~~بتلخ (1) گاو باید سرش(2) کردن

~~وحب کردن بسایه خشک کردن

~~از آن آتش بفرجش دود کن زود

~~رون آید مشیمه زود چون دود(3)

~~وگرخون آیدش از فرج بسیار

~~بآب کوشت مروی را قویدار

~~ز قرص کهربا بایدش خوردن

~~بس آنگه شافهآ باید

~~گرفتن

~~وگر شافه کند از برک گلنار

~~ز عفص و شب و سرمه گو روادار

~~فی تدبیر پروریدن کودک طفل

~~اگر طفلی سخن می دیر

~~گوید

~~وکر دندانهایش دیر

~~روید

~~بگوتا انگبین زیر

~~زبانش

~~مالد هم زبان و هم دهانش

~~وگرنه گو بملح

~~اندرانی

~~ممالش کر بدان شب

~~مانی

~~وگردندان طفلی

~~دیر روید

~~درین استاد ما بسیار

~~گوید

~~ولیکن پیه مرغ ار ، مسک(4) باید

~~درو مالدش تا دندان بر آید 2675

~~کش اندودی بدو در حال معتر

~~بر آید زود دردش نیز کمتر

~~وگر ویرا شکم گه گه برآید

~~غداش(5) اندر شکم دیری نماید

~~کمون و ورد و آب سرکه آور

~~بیامیز و ms132 طلا کن بر شکم

~~وصمغ و کل بشیر اندر گدازان

~~بده آن طفل را هرساعتی زان

~~وگروی را شکم می بسته باشد

~~کزو می درد مند و خسته باشد

~~زبول موش وزناطف(6) وبوره

~~بیامیزو بکن زان چند شافه

~~بگاه حاجتش زان شافه بردار

~~گشاده گردد و نیکو شود کار

~~برگزیدن دایه

~~وگر تو طفل را دایه گزینی

~~چنان باید که یک چندش ببینی

~~حکیم میسری

~~2

~~اء تلخ کاو: زهرهآ کاو

~~2- سرش کردن و سرشتن ، عجین کردن ، خمیر کردن .

~~3- چون دود : یعنی بسرعت .

~~4- مسک . مشک.

~~-غدا و غل

~~- ناطف (بکسر سوم) : توعی حلوا ، شکرینه .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_248.png)

~~16

~~ز اصل و طبع وی آگاه باشی

~~که زان غافل شوی بی راه باشی

~~جوان و تندرست وهم خردمند

~~جز زین دایه کودک را تو میسند

~~نه فربه باشد ونه زشت و لاغر

~~که دایه معتدل باشدت مهتر

~~بیرهیزانش از کراث (1) و جرجیر

~~وزان بر کرفس و خوردن سیر

~~وگر شیرش کم آید شیر و شکر

~~بیز گو هر زمانی زان همیخور

~~وگر نه گو نخود در شیر آغار(2)

~~وزان شیرو نخود میخور مقدار

~~وکر نه بادیان و شیر

~~باید

~~کزو خود شیر بسیاری فزاید

~~وکر شیرش چوشورو تار باشد

~~بدان شیر اندرونش بار شد

~~سک بخته گزین وی را بشکر

~~بگو هر بامدادی زان همیخور

~~ز شیر دایگان آن به که شیرین

~~بود خوش بوی وجزوی شیر مکزین

~~وشیری کو بود طعمش همه شور

~~وکرگنده ، بدان، کان، شیر لیزور

~~نباید طفل را زان شیر

~~دادن

~~نه نیز اورا زشیر پیر دادن

~~وهر شیری که بر ناخن چکانی

~~که نیک و بدش را خواهی بدانی

~~که نه تاریک ونه زان سخت روشن

~~ونه باشد همی برسان روغن

~~بدان کان شیر نیکست و تمامست

~~و جز آن شیر برطفلان حرامست

~~وکر زی طفلت آید درد مندی

~~که جز دارو مرورا خود پسندی

~~وگر دارو خورد آن دایه بی شک

~~کر از اندام طفلی برجهد ms133 نیز

~~ز بیماری برون آیدش کودک

~~بگو تا دایه هر روزی زکشکاب

~~بثور(3)، اورانبد، بردایهاش خیز

~~خورد با او بیخته نیز عناب

~~گرش از خون کسی علت فزاید

~~بدان دایه بگو تارک گشاید

~~چو طفل از پنج ماهه خود برون شد

~~بدان کش طبع در سلطان خون شد

~~دانشنایه

~~1- کراث وتسخهآ اصل (کرات) .

~~2 - آغاردن ، آغاریدن : خیساندن .

~~3- بثور ؛ دانه هایی که بر پوست پیدا میشود

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_249.png)

~~کرش طبع اوفتد از غلبهآ خعون

~~حجامت(1) بایدش خونش به بیرون

~~علاج بواسیر

~~کسی کو میبنالد

~~از بواسیر

~~رورا نیک باید کرد تدبیر

~~اگر باسور خون آید به بیرون

~~که آنکس را نیاید ضعف از آن خون

~~علاج بستن این خون

~~نباید

~~که آن کس را از آن علت فزاید

~~اکرزان ، ضعف بیند اوبتن در

~~بباید بست خون برخویشتن بر

~~بباید بست آن خون روانش (2)

~~مگرکم کردد آن درد نهانش

~~نه قرص کهربا باید کزیدن

~~طعام از غوره با باید چشیدن

~~وکر بسیار سستیش اندر آید

~~وهر روزیش ضعفی نو فزاید

~~زآب گوشت با آب سفرجل(3)

~~غدا بایدش هر روزی ز اول

~~ضمادی باید از سنبل جگر را

~~که نفزاید ازو درد دگر را

~~دگر معجون ریم آهنش

~~باید

~~کزو با سور را راحت فزاید 2715

~~وکر نه حب مقلش کو همیخور

~~کش این با سور را نیکست ودر خور 99ب

~~صفت حب المقل

~~هلیله باید و بوی جهودان

~~وصوغین سبید ووز سیندان

~~به آب کندنا اندر، عجین کن

~~که حب مقل خواهی تو چنین کن

~~بساز آنگاه ز اسفیداج مرهم

~~به مقعد در نهدآ دردش شودم

~~وگر آماه(4) دارد مقعد اوی

~~مرورا تو همی مرهم ازین جوی

~~بیاز اسپید

~~باید کوفته

~~نرم

~~بسمن (5) گاو در، بآتش شودگرم(6)

~~ازین مرهم کن وبر درد بر نه

~~که آماهش ز مقعد این کند به

~~حکیم میسری

~~16

~~2705

~~1- حجامت :کرفتن خون ازبدن

~~2- روان : رونده ، جاری .

~~4- آاه . آماس .

~~2- مفرچل : به ، آبی.

~~6- گرم : در نسخه اصل (کم2) ms134 .

~~- سن : فربهی، پیه وچربی.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_250.png)

~~166

~~گرش با درد مقعد قطرهآ خون

~~بیاید هیچ از مقعد به بیرون

~~ز طلخ (1) گاو شافه باید اورا

~~وکر نه عرطنینا

~~شاید اورا

~~وگر درد و ورم باشدش بسیار

~~به مقعد در ، کزو یابدش آثار

~~زز اکلیل الملکن وز بزر کتان

~~وبابونه و خطمی نیز چندان

~~ومقل و زعفران و زرد

~~خایه

~~به میفخته (3) درون، این را بیامیز

~~ز ابیون نیز لختی خوارمایه(2)

~~ضمادی سازو گر گرمش کنی به

~~ولختی روغن گثل اندرو ریز

~~وزان لختی بر آن مقبعدش برنه

~~رگر کسی بود کش میدود خون

~~اگر زوزرد آب آید به بیرون

~~ز تلخ کاو شافه باید او را

~~(4

~~بروباید نهادن داروی

~~تعز

~~ز اسپیداج مرهم کن برو نه

~~بجز زین داروی دیگر میامیز

~~که دود تیز دارد زو شود به

~~وکر بول و برازش بسته باشد

~~ز درد صخحت زار و خسته باشد

~~زرک خطمی و از بر کتان

~~بگو تا بآب

~~کرم (5) برکک آر بآب اندر ، بجوشان

~~بخته در نشیند

~~وجززین چیز دیگر

~~گزیند

~~علاج ناسور کردن

~~دو گونه علت ناسور باشد

~~نه برکردار این

~~یکی آنست کاب زرد گر: خون

~~با سور باشد

~~ودیگر گونه آن باشد که جزباد

~~ازو آید به هر وقتی به بیرون

~~گر استادی بود کانرا به نیشش

~~نیاید زو به بیرون ، کن ز من یاد

~~ببرد به شود زو درد و ریشش

~~دانشنایه

~~1- طلخ : زهره.

~~2- خوارمایه : مقدار کم.

~~3- میفخته سییخته و، می پخته .

~~4- در نسخهآ اصل جای مصراع دوم این بیت سفید مانده امست .

~~4

~~کرم ؛ بفتح اول ودوم : کلم .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_251.png)

~~وگر ناسور هر روزی شود مه

~~وزو هر ساعنی نویر دمد خه (1)

~~همیشه میرود زو آب کنده

~~عفن باشد وکرنه بود خورده

~~بروکن داروی تیزش بسوزان

~~بدین دارو به آید نیز درمان

~~وکر ریشی به مقعد باشد اورا

~~کزو ناسور می بفزاید

~~اورا

~~رش آماه باشد

~~باحرارت

~~زخون باشد مرورا دردو علت ms135

~~رگش بگشای تا دردش شود کم

~~بساز آنگاه ز اسپیداج مرهم

~~وکر بادرد سرخی و ورم را

~~نه بینی کم بود سلطان دم را

~~ز مغز مشمش(2) آرو روغن بیار

~~بدودر، نیک لختی مقل بگذار

~~بدو هرساعتی دردش بیندای

~~کرش مرهم ز زرده خایه فرمای

~~وگرنه دو [د] کن از سلخ (3) ماران

~~گر از صوغین گر از بوی جهودان

~~دگر ز اصل کبر بآتش کنی دود

~~همه دردی ز مقعد به شود زود

~~وگرنه پیه مرغ آرو

~~کتیرا

~~طلاکن زو مگر بهآ گردد اورا

~~علاج مقعدی که فرود آمده باشد

~~کسی کش بن فرود آید ز تسن بر

~~نیارد داشتن

~~رخویشتن بر

~~گراز ناسور خیزد کش بآهن

~~بیرد تا برون آیدش از تن

~~گر از بار گران گر زخم ناگاه

~~رسد زی [وی] کجاتا گم شود راه

~~به مقعد درش استرخا رسد زان

~~نباشد اینچنین را هیچ

~~درمان

~~مگر اندک بود این درد و علت

~~که درمانش کنی با چند حیلت (4)

~~حکیم میسری

~~160

~~5اب

~~21

~~0

~~6- خه و در قرهنگها دیده تشد ، بنظر میرسد مخفف "خوه * بمعنی عرق و رطوبت

~~بدن باشد .

~~2- مشمش : زرد آلو.

~~3 - سلخ : بکسراول وسکون ثانی وثالث : پوست . (سلخ الحیة : قشرها ، المنجمد)،

~~در نسخه اصل (سلح ماران) .

~~4- حیلت وچاره.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_252.png)

~~168

~~بد همن قسط [و] خز دو پشت میمال

~~مالیدن مگربهآ گرددش حال

~~پس آنگه بار سرو(1) و قسط یکسان

~~وسنبل نیز بآب اندر بجوشان

~~گو هر روز بآب آن درون شو

~~زمانی نیک باش و پس برون شو

~~مگر دردش بدین دارو شود به

~~وکر بهتر نگردد خود شود که (2)

~~جز زین نیست اورا هیچ دارو

~~مشورنجه بدین کار اندرون، تو

~~علاج دودی که اندر شکم باشد

~~کسی کش دود باشد بشکم در

~~همیشه زو به آزار و غم اندر

~~کل و نان فطیرش نیست درکار

~~وچربش (2) خوردن بسیار بسیار

~~بشر و شر بد باشد

~~مرورا

~~کز آن بشکمش دود افزاید اورا

~~مرورا ms136 نیگ باشد گوز و خردل

~~خورد گه گاه گو ، زین تخم حرمل

~~گراز کرم درازش باشد آزار

~~یدید آید درو درکرم بسیار

~~برنگش ده بوزن ده درمسنگ

~~مقشر تا رهد ازکرم و از ننگ

~~گراز ترمس وتربد و حب نیل

~~یامیز و بشیر اندر، بدو ده

~~برنگ و گیل دارو وحرف و قنبیل

~~وکر در مقعدش زان خرد دارد

~~میرد زو ماند کهتر و مه

~~که مقعد هرزمانی زو بخارد

~~ز تلخ گاو گو بر خویشتن گیر

~~دگر از مغز زرد آلوش روغن

~~نباید خوردن اورا هیچ از شیر

~~همه ن

~~وکرنه شافهآ از صر

~~باید

~~بباید تا بینداید

~~وکر بشکم درون کرم درازست

~~دگر نیز اربود

~~بودینه شاید

~~زتخم کرسب ومییخته (4) فرمای

~~بداروهای نیک اورا نیازست

~~که کرمش زو بمیرد زود بر جای

~~2- که : کوچک ، خرد واینجا بمعنی کمتر آمده است.

~~4- مییخته : مییخته : شرابی است که از جوشاندن فشردهٔ‌ انگور یا مویز وخرما

~~دانشنامه

~~1- بار مرو: سیوه سرو.

~~3- چربش چربی.

~~بعمل آید .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_253.png)

~~دگر شو نیز با او شحم

~~حنظل

~~لملاکن بر شکم

~~بزر حرمل

~~گر اطفال را این

~~درد باشد

~~شانش آنکه رویش زرد باشد

~~طلاکن بشکمش بر ، توز شونیز

~~کزین بهتر مرورا نیست هیچ چیز

~~علاج کردن باد فتک (1)

~~کسی کز باد فتک اورا کزندست

~~واوزین درد و بیماری نژندست 780

~~طعام آب نخود باید

~~بروغن

~~پس از خوردن نباید هیچ رفتن

~~زباقلی بقل و دیگر لوبیا نیز

~~ازین هریک نباید خورد خود چیز

~~همیشه طبع باید کش بود نرم

~~غدا (2) با داروهالی که بود گرم

~~ز عفص ومرو صمغ و سعد و شمشاد

~~ز قاقایا و بار(3

~~صرو

~~آزاد

~~ضمادی کن بدردش بر، طلاکن

~~ز سرکه خوردنش گو احتماکن

~~بیک هفته نشاید اگشادن (5)

~~نباید خویشتن را عشوه (1) دادن

~~گرش خایه بزرک است آشکارا

~~ز آب و، گرز باد و، گرز امعا (7)

~~گر از امعا بود وی را نشانست

~~نشانش آنک گندش(8) چون گرانست

~~همیشه نرم ms137 نرمش میکند درد

~~دلش زو درد گیرد ورخش زرد

~~گرش بفشارد آن امعا درون شد

~~که دستش باز دارد خود برون شد 790

~~ضمادی زانک گفتم گو برونه

~~مگر دردش بدان دارو شود به

~~همیشه خصیتینش(1) بسته دارد

~~که گر بسته ندارد می فزابد

~~حکیم میسری

~~169

~~1- باد فتک : باد فتق ؛ برآمدگی و توموری که بواسطهآ خروج قسمتی از احشاء از

~~محل اصلی خود درکشالهآ ران یا ناف یا خط سفید فوق ناف یاکیسهآ بیضه پیدا میشود .

~~غدا . غذا

~~2- بار سرو: میوهآ سرو.

~~4- احتماکردن وهرهیزکردن .

~~5- پا گشادن وحرکت کردن ، جایی رفتن .

~~6- عشوه دادن و فریب دادن ، گول زدن .

~~7- لمعا (امعاع) رودهها .

~~-گند (بضم اول) وخایه ، بیضه .

~~9- خصیتینش : دوخصیة، دو خایه ، خایهها .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_254.png)

~~17

~~وکر در خصیتینش

~~آب باشد

~~فمه شب اوازین فیخواب باشد

~~نشانش آن بود روشنش

~~باشد

~~ورنگش نه چنان چون تنش باشد

~~علاج از باب استسقاش

~~باشد

~~که آب خصیتینش زو گشاید

~~که آب از خایگان او برون آر

~~به نیش و، گر(1) برو اندای آزار(2)

~~دگر باد است اندر خایگانش

~~ز جند بیستر در روغن انداز

~~گرش بیی بیانی خود نشانش

~~مر آنکس را ازین، تو یک طلاساز

~~زروغن هاش زان زنبق بشاید

~~ز دیگر روغنش راحت نیاید

~~رین دارو بشرم (3) او فروکن

~~و هر روزی علاجش نو بنو کن

~~وکر از خون ورم گیردش خایه

~~تباشد نیز دردش هیچ

~~مایه

~~چویانی تو نشان غلیهآ

~~خون

~~بیار از باسلیقش خون به بیرون

~~گر از صفرا بود این درد و آماه (4)

~~نخود و باقلی باجو بجوشانش

~~مرورا هر زمانی زین طلا خواه

~~وآب کاسنی بر وی چکان زانش

~~او برریز سرکه قطرهآ چند

~~طلاکن پس رگو(5) پاره براو بند

~~زو برخایگان برگو طلاکن (6)

~~ز چیز گرم خوردن احتماکن (7)

~~لاج درد نقرس

~~کسی کش بندهای دست یا پای

~~گر آن آماه ودردش سرخ و گرمست

~~ز درد آماه گبرد

~~زود برجای

~~کزو سلطان بلغم نیز نرمست

~~دانشنایه

~~احرو ms138 لا .

~~2- آزار انداییدن : داروهای تیز واذیت رساننده مالیدن .

~~3- بشرم : نسخه اصل (بسرم) . شرم : کنایه از آلت تناسلی. : "وهمچنین فرمود

~~تا هر دو چشمش بکندند ... و بفرسود تا شرمش ببریدند . دهخدا بنقل از اسکندر نابه

~~نسخه سعید نفیسی"

~~4- آماه و آساس ، و

~~5- رگو (رکو، رکوک ، رگو، رگوی) بضم اول وجامهآ کهنهآ سوده شده ، کرباس .

~~6- طلی ، طلا : اندود .

~~7- احتماکردن : پرهیزکردن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_255.png)

~~گراز خونست ر باید گشادن

~~ضمادی باید آنجایر

~~مهادن

~~شیاف مامشا باورد و صندل

~~و بوش ارمنی

~~افیون و فوفل

~~بسرکه زان بر درش

~~طلاکن

~~یس آنگه اسفیوش اورا دواکن

~~یکی مطبوخ باید تاش(1)

~~صفرا

~~راند نیز

~~بلغم و سودا

~~مطبوخ لذلک

~~زصبر نیک یک درهم بباید

~~وهم چندان زسورنجان

~~بباید

~~دواکن دانکی

~~سقمونیا نیز

~~حی سازش که بهزان نیست خود چیز

~~که خون برداشت داروی بخوردش

~~وکمتر شد از آن آماه (2) و دردش

~~العاب حلبه جوی و برزکتان

~~وموم اسیید باید

~~چندان

~~ولختی روغن سوسن بگو کرم

~~بدو اندر گدازان این همه نرم

~~طلاکن زو برآن آماه و نقرس

~~که این بهتر بود از دهن نرکس

~~طلا میساز تادانی که آن درد

~~وآن آماه حمله زو رون کرد

~~گرین نقرس ز سردی سرد باشد

~~مفاصل ها (3) ز بلغم درد باشد

~~حی سازش ز سورنجان و حنظل

~~زیاره شیطرج، پلیل و خردل

~~ز قنطریون و بوزیدان

~~بربل

~~فریبون ، زنجبیل و دار پلیل

~~وماهی زهره جوی و حرمیان را

~~حی کن زین همه مرمردمان را

~~کرش ترکیب دانی و اگر نه

~~که نامیزیش ز اول خود ترا به

~~صفت طلای نقرس

~~طلیی ز افریون و قاقیا

~~و صر و خز میان ، میعه برونه

~~بکوب و به نبید اندرش بگداز

~~و درد سرد را تو زو طلاساز (4)

~~حکیم میسری

~~17

~~(101

~~1- تاش : تا اورا.

~~حاماه. اماص .

~~2- مفاصل (جمع مفصل) : بندگشاها . با اینکه "مفاصل" جمع است دوباره

~~جمع بسته شده است .

~~- طلا: طلی : اندود.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_256.png)

~~172

~~مماند لختکی، زین داروش خواه

~~که ms139 بهتر گشت دردبند و، آماه

~~ماد

~~شق و حلبه باید نیز چندان

~~زخرزهره و مقل و تخم کتیان

~~ضمادی به نبید اندر براو

~~نه

~~زین دارو شود آماه او به

~~به سیری آب سردش نیست خوردن

~~نباید خود تمتع نیز کردن

~~بکرمابه درون رفتن نباید

~~مرورا نیز گرماوه (1) بد آید

~~به درد ساق پای و درد زانو

~~یاموزم ترا من نیز دارو

~~دودانگ از شحم حنظل دو، زصوغین

~~زتربد یکدرم تا نعم

~~بگزین

~~وجند بیستر دو دانگ

~~باید

~~افتیمون ازین دارو نشاید

~~ز افتیمون و غاریقون زهر یک

~~بوزن یکدرم نیمی به فی شک

~~بکوب و بآب در آتش حب آمیز

~~بخور گو هرچه باید پس بیرهیز

~~بوزن سه درم توزین خوری تام

~~وگر افزون خورد گیردش برسام

~~به هر دردی که اندر دست و درپای

~~پدید آیدش وگر(2) اندر دگرجای

~~چه از صفرا چه از سودا و بلغم

~~چه از باد بدو، چه از غلبهآ دم

~~رون آرد درستت کردد اندام

~~بثور و ریش های باد دژنام (3)

~~امیزش به معجون

~~مفاصل

~~نباید بودن اندر کار غافل

~~صفت معجون مفاصل

~~هلیله بایدت غایت از آن زرد

~~بوزن ده درم زان سوده چون گرد

~~هلیله کابلی بایدت

~~دیگر

~~زوزن پنج درم زان سو بمگذر

~~دانشنامه

~~ح کرماؤه کرسابه.

~~2- کر . یا .

~~3- دژنام : زشت نام . باد دشنام : سرخیی است منکر که بر روی و اطراف پدید آید

~~همچون لون ابتدای جذام و در زمستان بسیار افتد بسبب آنکه بخاردموی اندر زیر پوست

~~محتقن شود وباشد که ریش گردد ( ذخیرهآ خوا رزسش

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_257.png)

~~دوو سه نیز سورنجان

~~بباید

~~بنفش از شش درم کمتر نشاید

~~ز افتیمون نیک و ورد

~~احمر

~~ز هریک پنج درم باید

~~برابر

~~زعلک روی و بسبایه

~~بازوی

~~ازین هریک بوزن سه درم جوی

~~ز تربد بیست(1) ، سقمونیا چار(2)

~~بس آنکه انگبین لختی بجادار

~~بکوب این داروها در انگبین کن

~~ز معجون مفاصل همچنین کن

~~ازین خوردنش شش مثقال یاهفت ms140

~~کزین خوردی تو، درد از تن برون رفت

~~یکی مطبوخ درد

~~بندهارا

~~ودرد پای را، عرق النسا را

~~ز استادان من این نسخه گرفتم

~~درین نامه ترا نیکو

~~بگفتم

~~صفت مطبوخ

~~هلیله ده درم زان زرد باید

~~ز هفت از کابلی کمتر

~~نشاید

~~زامله پنج وز افتیمون چهار آر

~~ز تربد سه درم بااین بجا دار

~~زسورنجان چهار و

~~شاه تره

~~مکن زین بیشتر تو

~~ذر ه 04اب

~~سه افسنتین و سه بسبایه بازو

~~و سه از نارمشگ تیز خوش بو

~~سه از تخم کرفس وسه انیسون

~~وسه از بادیان آن تخم موزون

~~واصل بادیان تر

~~بباید

~~وی اصل کرفس این بر نیاید

~~بیاغار(3) و بیز و آبش برون گیر

~~پس آنگه بعد از آن توساز تدبیر

~~زتربد یکدرم زآن بهین (4) جوی

~~دوبهر از یکدرم یاره کنش زوی

~~ز غاریقون دو دانگ و علک رومی

~~دودانگش همچنین زان علکن هندی

~~بوزن دانی سقمونیا

~~آر

~~بسا (5) این نرم و در مطبوخ بسیار

~~شکر باید درین زان سرخ بگزین

~~ده و نم آر در مطبوخ کن زین

~~حکیم میسری

~~17

~~50

~~1- بیست و نسخه اصل (نیست).

~~2- چار: چهار.

~~3- آغاریدن، آغاردن و خیساندن .

~~4- بهین : بهترین .

~~5- بسا و بسای، امر از مصدر ساییدن بمعنی نرم کردن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_258.png)

~~17

~~ی علاج عرق النسا

~~میشه درد باشد زشت برجای

~~سی کورا سرین (1) تا ناخن پای

~~که آنکس را بودآ خون و حرارت

~~گر از دردش همی یانی دلالت

~~گشاید تا نماند درد گردش

~~بگو تا باسلیق ازسوی دردش

~~زن تاخود نماند درد را چیز

~~یس آنگه گو، رکک عرق النسانیز

~~وکر وی را مزاجی سرد باشد

~~وبای وی ز سردی درد باشد

~~آب ترب آنکس را قی افکن

~~مال آن پای آنکس را بروغ

~~وجند بیسر در

~~طلاکن تا مگر دردش شود نرم

~~روغن گرم

~~دگر میعه وگر فربیون جوی

~~که جز شافه ندارد درد داروی

~~زشحم حنطل و از

~~عرطنیثا

~~زهر یک لختکی بایدش ms141 همتا

~~همیشه شافه

~~باید

~~چه رفته باشد وچه نیز خفته

~~برگرفته

~~مگر اندام آنکس ریش گردد

~~و روزی چند دردش بیش گردد

~~که شافه باغم از اشکم براند

~~و درد پای پس چیزی نماند

~~ونه پس ز اسپیداج

~~مره

~~که این سودا چنین دارو کند

~~علاج کنجی(2) کردن

~~کسی کش پشت نیکو کنج گردد

~~کزو با دردها و رنج

~~گردد

~~ز سورنجان همی باید مرورا

~~که افتیمون خورد شاید مرورا

~~زجند بیستر در روغن

~~انداز

~~وزان روغن به پشتش بر، طلی ساز(3)

~~دانشنامه

~~1- سرین ؛ بضم اول : ناحیه عضلانی ونسبة برجستهآ زیرتهیگاه که بوسیله عضلات

~~سرینی عضلانی شده ونشیمنگاه را در انسان تشکیل میدهد حد تحتائی این قسمت از رانها

~~بوسیلهآ چین افقی سرتاسری تحتانی سی باشد که بنام چین سرینی موسوم است قسمت فوقانی

~~سرین ناحیهآ کفل می باشد .

~~2- کنجی : کوز پشتی.

~~3 - طلی، طلا: اندود .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_259.png)

~~وکرنه شیح و پودینه

~~بجوشان

~~اب (1) اندر ازآن برپشت پوشان

~~وگرنه گو همیشه روغن گرم

~~جادار و همی مالش

~~بدو ترم

~~وگرنه گو در آن [می] مال شمشاد

~~که کنجی کم شودزو بشکند باد

~~گرین کس را درین علیت تب(2) آید

~~تبش آن بیشتر اندر شب آید 100ب

~~ازین دارو که گفتم گو حذر کن

~~علاجش آنگهی چیزی دگر کن

~~زآب هندبا وزآب لکور

~~بگو هر بامدادی زان همیخور

~~دگر گو با سلیقش زود بگشای

~~بدهن (3) ورد پشتش را بیندای

~~لاج درد پشت

~~کسی کز درد پشتش آورد خم

~~کر از صفرا بود، گر(4) نه زبلغم

~~کراز بلغم بود ، وی را نشانست

~~که دردش نرم نرم و جاودانست

~~مگر کز رفتن آید

~~درد کمتر

~~شود از یشت حال درد بهتر

~~علاجش کن به قی ، گرنه باسهال

~~کش اسهال افتدش به گرددش حال

~~زمورنجان یکی حب باید اورا

~~وکرنه حب گندا شاید اورا 890

~~پس آنگه پشت میمالش بروغن

~~ز جند بیستر در روغن افکن

~~گراز صفرا بود این علت و درد

~~ز ms142 دیگر گونه باید حیلتش(5) کرد

~~نشانش آن بود کورا زرفتن

~~فزون و کم بود درد از نشستن

~~بنفشه بایدش برورده

~~خوردن

~~وکرنه زان دگر اسهال

~~کردن

~~وگرنه خوردنی مطبوخ لکور

~~بباید خورد لختی نیز

~~شکر

~~وگر رنجی رسد کس را و آزار

~~که یشتش خیره گردد درد و افگار

~~زموم اسیید با دهن

~~بنفشه

~~می اندای بر پشتش

~~همیشه

~~حکیم میسری

~~17

~~88

~~2885

~~1- بآب : در نسخهآ اصل (بذاب).

~~2- تب : نسخه اصل (بر) .

~~3- دهن : روغن .

~~4- گر : یا.

~~5- حیلت : چاره.

~~995

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_260.png)

~~17

~~وبا بسیار وقت مهرگان بود

~~بیماری بدین وقتی کزآن بود

~~که تایستان نیاید ایرو باران

~~رباد آید شبان و

~~بامدادان

~~مخطر[ه)ست(1) از وباآن سال پرهیز

~~زحلوا وز نبید(2) و گوشت پرهیز

~~بگرمابه نباید رفت

~~بسیار

~~وآب گرم را کمتر بکار آر

~~ز میوها (3)

~~بجز از سیب و آلو

~~خور بسیار جز خرمای هندو

~~زآب غوره و ریباس(4) و رمان

~~غذا آن بهآ بود مگذر ز فرمان

~~ز لحم گاو و مرغ وکبک و دراج

~~بباید خورد اگر باشی تو محتاج

~~ازو مطبوخ در سرکه

~~همی خور

~~بدیگر چیزها تو نیز

~~منگر

~~از آن سرکه جوی و زان بشکر

~~بیاور بامدادان زان همیخور

~~خنک جا ییت برباید کزیدن

~~زتعب و رنج وازکرما بریدن

~~ز آب سرد بر سربر

~~ههی ریز

~~باب گرم هرگونه

~~میامیز

~~بآب سرد در، ازپست و شکر

~~بیامیز و به هر وقی

~~همی خور

~~عیار وقرع نیک آید وبا را

~~توش(9) از تن بیارد آشکارا

~~چگونه نیک باشد نیز کشکاب

~~بجوشیده بدودر، چند عناب

~~وکر شب در هوا آید پدیدار

~~شعاع و روشنانی نیز بسیار

~~بدان کامد وبا آنگاه نزدیک

~~وکرداند جهان بر خلق تاریک

~~زمیوه تره خوردن گو حذرکن

~~بکوه و دشت و بیرون کم گذر کن

~~ز آنی راکه بر یشت زمین است

~~حذرکن زو مخور واجب چنی است

~~وآب و سرکه اندرهم بیامیز

~~وزو میخور تو ودر خانه میریز

~~1- مخطراهاست : مخطره است ms143 . "مخطره" را یجای ""مخاطرهه بمعشی خود را بخطر

~~5- توش : بفتح اول وکسرثانی : حرارت ، تبش .

~~دانشنامه

~~دج وبا

~~افکندن آورده است .

~~2- نبید : شراب

~~2- میوها : میوهها

~~4 - ریباس : ریواس .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_261.png)

~~وپیش خویش در آتش بیفروز

~~همیشه صندل و کافور میسوز

~~غذا از سرکه و سماق

~~باید

~~عدس یخته بسرکه نیر شاید

~~بخور هر روز لختی قرص کافور

~~که اونی شک کند از تو وبا دور

~~زطین ارمنی در سرکه میخور

~~اگر جز زو نیانی چیز دیگر

~~ز قسط و زعفران کندس و صندل

~~ز سکتی و مروز کافور باخل

~~همیشه پیش خویش اندر همیسوز

~~ازین کت یاد کردم آتش افروز

~~خوانیق ار پدید آید

~~بهاران

~~نگرزو تو بننشینی تن

~~آسان

~~چنان بهترکه مردم رگ گشاید

~~یس آنگه از سوی مردم گرآید 2920

~~زرب الثوت لختی گو بماورد(1)

~~بباید هر زمانی غرغره

~~کرد 110ا

~~علاج درد فلغمونی (2

~~شنیدستی نشان زشت طاعون

~~ندیدستی که کارو فعل او چون

~~گراندامی اباتب(3) گیرد آماه (4)

~~سیاهی جای آماهش بود راه

~~مرورا جستن دل بود

~~بسیار

~~که بسیاری ابازو نیست هشیار

~~چوبینی این بدان کان هست طاعون

~~بباید کردش آری خون به بیرون

~~علاجش آب نارو آب غوره

~~سک(5) یرورده در آب بنفشه

~~ز کافور و گلابش گو بینبوی (6)

~~به آب بید رویش را همی شوی

~~عدس باید بسرکه نیک یخته

~~و دهن لوز آنجا

~~بر

~~سرشته

~~طعامی آنگهی زین بهتر آید

~~تر شی ها همه اورا

~~بشاید

~~و نزد دردمند اندر همیشه

~~بنه کافور و ماورد و

~~ینفشه

~~حکیم میسری

~~77

~~2920

~~1- ماورد .ماء الورد، کلاب.

~~2- فلغمونی : آماس خونی است پیشینگان همه آماسهای گرم را فلغمونی گفته اند

~~ذخیرهآ خوارزمشاهی ص 75

~~3- اباتی : باتب.

~~9- آباه : آماس .

~~5- سک و سرکه .

~~6- انبوییدن : بویانیدن .

~~9

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_262.png)

~~17

~~لختی رف باید نزد بمار

~~هاده نیز سیب نی بسیار

~~به نیش آن جای طاعون ریش کن نرم

~~بشویش هر زمانی بابکی (1)

~~رم

~~گل و سرکه همی گه گه برونه ms144

~~مگر آماه طاعون زو شود به

~~علاج روی ولب شکافیده

~~کسی کورا شکافیدست (2) رویش

~~شکافیده کموم اسپید و روغن

~~و دست وپا ولب، دارو بجویش

~~گرنه بآب گرم آنجا

~~ی اندای هرشب وقت خفتن

~~بشویش

~~ولختی از کتبرا نیز جویش

~~کتیرا گو بسا (3) آنکه برونه

~~که وی را نیست مرهم هیچ زو به

~~وکر ازجای درد آمد همیخون

~~شکافیده شود هر روز بفزون

~~ز اسفیداج مرهم کن برو نه

~~که وی را نیست مرهم هیچ زوبه

~~وکر بردست و پایش باشد این درد

~~که بانگور سبید اورا عمالی

~~علاجش دیگر اورا خود توان کرد

~~دیگر از درد او هرگز ننالی

~~وکر خواهی ز میویز آب و روغن

~~وگر نه خوردنی مطبوخ باید

~~خورد این درد رانیگست خوردن

~~بباید خورد تازین درد یکسر

~~چو افتیمون بود خود بهر آید

~~دگر خایه(4) بینداید

~~برون آید نبیند درد

~~دیگر

~~رگر نه پیه مرغ ومازو باید

~~بروغن

~~شکاف از لب بیارد خارش از تن

~~کتیرا لختکی با او

~~کزو تو بر شکاف لب نهادی

~~بشاید

~~ز داروها همه دادش

~~بدادی

~~علاج خارش انگشتان در زمستان با مدادان

~~کسی کانگشتگانش در زمستان

~~نمک لختی در آب گرم آمیز

~~بخارد سخت وقت

~~بامدادان

~~وزآن آب آنگهی بردست او ریز

~~دانشنایه

~~1- بابکی : (بد آب *ک ی).

~~3- بساء بسای (امر از مصدر ساییدن) .

~~4- خایه : تعخم مرغ .

~~2- شکافیدن : شکافته شدن، پاره شدن.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_263.png)

~~که بآب گرم انگشتانش شستی

~~نباید کردن اندر کار مستی

~~بدهن ورد دستش گو بیندای

~~بیک هفته ازین داروش فرمای

~~دگر بیخ چغندر گو

~~بجوشان

~~بآبش در، بآتش دار، گو، زان

~~بدان آب اندرون گودست میمال

~~رهد زین درد دستش تا دکر سال

~~علاج سوختن از آتش وآب وروغن

~~ز آتش گر کسی جانش بسوزد

~~که وی را هر زمان دردی فروزد

~~وگر روغن وکر(1) از آب جوشان

~~بجانی بر چکد تاگشت سوزان

~~بگو پاری (2) رگوترکن به ماورد

~~باب برف در، برنهش بر درد

~~دگر ms145 دانی، که رکه باید گشادن

~~بدین باید مرورا راه دادن (3)

~~گرش زین خود نگردد درد کمتر

~~بیاموزم ترا داروی

~~دیگر

~~سپیده خایه اندر روغن ورد

~~بزن درهم همی اندای بر درد

~~وگر کمتر نگردد زین، همان درد

~~علاجآ از لون دیگر بایدش کرد

~~عدس باید از آن پاک و مقشر

~~ز اسپیداج با اوهم

~~برابر

~~بسرکه گو بدردش بر طلی کن 1)

~~رگوبی ترکن و بروی رداکن

~~وگرنه مازوگو، بآتش بسوزان

~~بکوبش نرم و بابریشم

~~ببیزان

~~از آن بر سوخته بر، مییراکن

~~نباید هیچ اندودن

~~به روغن

~~وگر این سوخته چون ریش گردد

~~و دردش هر زمانی بیش

~~گردد

~~ز اسپیداج و موم وروغن

~~ورد

~~ولخت نیز دارو اندرو کرد

~~هم بگذارو پس درهاونی ریز

~~سییده خایه لختی زو

~~بیامیز

~~بکوبش تا شود برسان

~~مرهم

~~برواندای تا دردش

~~نود کم

~~وگر بهتر نگردد گو ز آهک

~~یکی مرهم سرش(5) بی ریب وبیشک

~~حکیم میسری

~~74

~~295

~~96

~~965

~~11اب

~~1- وکر : واکر، ویا.

~~2- هاری : بهارهای .

~~3- دادن . نسخه اصل (باید) .

~~4- طلی طلا : اندود.

~~5- سرش و صیغهآ امر از مصدر سرشتن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_264.png)

~~18

~~بباید شست آهک را به هفت آب(1)

~~بدهن ورد بگداز آن باشتاب

~~290 همیشه زو(2) بدردش میبراندای

~~کزو بهتر شود آن سوخته جای

~~علاج ناخنی گوشه کرده

~~کسی کش گوشهآ ناخن بر آید

~~وانگشتش زدرد

~~آماه دارد

~~ورم کیرد همه دستش ز دردش

~~ز خون باشد، بگو تا رکک گشاید

~~وتب کیرد، از آن رخسار زردش

~~همیشه زو بدردش گو

~~پس آنگه سرکه و افیونش باید

~~براندای

~~مشویش هیچ و دارو زو بمزدای

~~گر بهتر نگردد اسفیوش آر

~~ولختی نی زو بر سرکه آغار

~~ازو مرهم رش بر درد بر نه

~~که جززین دارو دردش کم کند به(3)

~~کزین بهتر نکردد، جز ز اسهال

~~به مطبوخ فتیمونش دوا کن

~~نیارد کار این علت باقبال

~~ز حلوا خوردنش گو احتما کن

~~وکر دمل کند انگشتش از درد

~~علاج دملش کن تا ms146 شود به

~~ز مرهم های [دمل] بایدش کرد

~~ز خایه (4) مرهمی ساز و براو نه

~~فی علاج استخوان شکسته (5) در رسته وآماهیده (1)

~~کسی کش استخوانی

~~برشکسته

~~حاند (2) سخت در بندش

~~بآب کرم و روغن در، مالش

~~ببسته

~~بمالیدن مکربه بود

~~حالش

~~وکر نه موم وپیه بط (8) و روغن

~~از آن روغن که پرورده بسومن

~~به هفت آب شستن : هفت بارشستن. "آهک آب نارسیده بکیند وآن را هفت بار

~~4594

~~3- به و تسخهآ اصل (نه) .

~~دانشنایه

~~بشویند وخشک کنند ذخیرهآ خوارزمشاهی

~~2- زو: نسخه اصل (د)

~~4- خایه : تخم سرغ .

~~5- رسته؛ بفتح اول: رها شده وبضم اول ، روییده ، بالیده .

~~6- آماهیده : آماسیده، ورم کرده .

~~7-ماندن وگذاشتن .

~~8- بط : مرغابی، اردک.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_265.png)

~~ومغز ساق ، لختی نیک بگداز

~~مه برسرش زو مرهم همیساز

~~وگر نه موم زرد و روغن بان

~~بوزن موم ، روغن نیز چندان

~~پس آنگه علک رومی زان سیاه آر

~~واین دارو بخر ره تو براه آر

~~ازین هر یک بوزن موم نیمی

~~روا باشد نباشد هیچ

~~بیمی

~~وگرنه پیه بط ومرغ باید

~~وبیه خوک کریانی

~~بشاید

~~وبیه خرس بااو دهن سوسن

~~بهم بگداز و وگرد آور، بههاون 106ب

~~براو برکوب جاو شیر و کنلر

~~ومرهم ساز زو بر استخوان بر

~~علاج ریش(1

~~وجراجت(2)

~~گر آید برکسی ریش و جراحت

~~بجویش داروی کاردش راحت

~~میندایش بدان درد ایچ(2) روغن

~~دگر صمغ ملاطش بر پراکن

~~مکن داروگرت باید که خونش

~~ببندد تا بیاید(4) زو برونش

~~منه برریش دیگر، جز نبیدش

~~که دیگر چیزها دارد گزندش

~~گر از خسته نیاید خون بسیار

~~وتب گیردش و کردد حال بسیار

~~بگو تارک گشاید زود خسته

~~برون آرد بسی زان خون بسته

~~نباید خستگان را گوشت و حلوا

~~کزو باشد ورم دروقت

~~گرما

~~چوخواهی کش نگرد درد و آماه(5)

~~وخون مردمان سول2)کم کند راه

~~رگو یک پاره اندر سرکه آغار

~~رگو را هر زمان زی درد بسیار

~~وگر در زیر دردش غور بینی (7)

~~ز غورش بر تنش بر، جور ms147 بینی

~~للینی(8) کن بدان سوراخ در نه

~~وگر زیتش براندانی شود به

~~وگردانی که دارد زیر ران ریش

~~بلیدی ناورد بیرونش جزنیش

~~حکیم میسری

~~181

~~99

~~1- ریش : زخم چرکی است

~~2- جراحت : زخم غیر چر کی است .

~~3- ایچ : هیچ .

~~4- بیاید : بنظر میرسد (نیاید) صحیح باشد.

~~5- آماه : آماس .

~~6- سوو چانب ، طرف، ممت .

~~7- غور : فرو رفتگی .

~~8- فلیت وپلیته ، قتیله .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_266.png)

~~182

~~بگو بشکاف از زیرش به نیشش

~~چوخون بیرون رود به گشت ریشش

~~گر آنکس از ورم بر بم باشد

~~وخواهد از ورم چون سم باشد

~~کو مطبوخ افتیمون بخور زود

~~که مطبوخش بخورد آماه بربود

~~جراحت کر بود کس را بر اشکم

~~که نه دارو بود نه نیز

~~گر امعاء از شکم آید به بیرون

~~مرهم

~~نداند پس کسی کان داروش چون

~~نبید گرم بر امعاش

~~مکن سستی درین دردش مینگیز

~~که او کمتر کند، ز امعای او باد

~~بر ریز

~~وکرداندش زود از درد آزاد

~~وگر هنگام این باشد زمستان

~~بگرماوه برش تا گردد آسان

~~وگر تنگست آن سوراخ اشکم

~~که بیرون اوفتید امعاش برهم

~~تو باجایردن اورا

~~بد توانی

~~بدانجا در نگنجد رودگانی (1)

~~بگو تا زود بشکافد به نیشش

~~مترس از نیش اگردانی تو ریشش

~~پس آنگه رودگانی باز جاکن

~~بروزن(2) تکیهاش گو بر قفاکن

~~بدردش بر، تو دارو بر پراکن

~~مگر بسته شود آن درد سوزن

~~جراحت گر بنزدیک بی آید

~~مرورا تن درستی خود کی آمد

~~بزیت آن گرد بر گرد جراحت

~~همی اندای تا آیدش راحت

~~وهر روزیش پشت و مرز گردن

~~ممالش نیک باب کرم و روغن

~~روییدن گگوشت جراحت

~~کسی کو زشت و کهنه ریش دارد

~~ز صبر و عنزروت (3) و علک باید

~~چوخواهد کش بدارو بر سرآرد

~~وخون ساوشان

~~با او بشاید

~~ازین هر داروی جزوی بروکن

~~بکوب و بر جراحت بر پراکن

~~دانشنایه

~~1- رود کانی : (روده ان جمع حی نسیت) ، رودهها .

~~2- صورت صحیح مصراع شاید چنین باشد " بدوز، آن ، تکیهاش ، گو ms148 بر تفاکن "

~~زیرا در بیت بعد از درد سوزن سخن رفته است .

~~3- عنزروت : در نسخه اصل (عنزوت) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_267.png)

~~وگرنه زیت و مرداسنگ بگداز

~~بز بآتش ازو تو داروی ساز

~~بس آنگه عنزروت (1) و علک باید

~~وخون ساوشان و زفت

~~باید

~~و برزد باید از هریک

~~برابر

~~بسا و پس بیامیزش

~~بدو در

~~کر ازجای جراحت سرد باشد

~~کزینش بر نهی (2) بی درد باشد

~~وکر جای جراحت گرم یابی

~~وسرمای هوا زو نرم

~~یابی

~~ازین دارو به آیدکت (3) بگویم

~~جراحت را موافق تر

~~وم

~~ز مرداسنکث نرم و موم درهم

~~بباید سود تا گردد چو مرهم

~~ودهن ورد و اسفیداج و کافور

~~بروکن تا جراحت زو شود دور

~~ازو دارو کن و بر درد بر نه

~~که تابستان بود این داروش به

~~وکر نه موم و زفت زیت بگداز

~~ولختی علک نرم آنجا درانداز

~~مرین را جز سیا دارو نخوانند

~~و هیچ از دارو زین برتر ندانند

~~گزین لختی به ریشی بر نهادی

~~ازو بسیار بینی زود شادی

~~علاج ریش تر و گندیده

~~وکرتری بود در ریش بسیار

~~زین دارو که من گویم

~~بجادار

~~زروی سوخته و صر و کلنار

~~قلمیا نیک کریابی

~~روا دار

~~ازین هر داروی یک جزو بگزین

~~بکار ریش تو، غافل منشین

~~ازین گه گاه بر ریشش پراکن

~~پس آنگه دور دار از ریش، روغن

~~وگر نه عفص و صبر و مرو گلنار

~~ولختی زرد چوبه زان بگرد

~~آر

~~ز هریک راست جزوی، کم نشاید

~~بگوتا این همه درهم

~~بساید

~~کزین لختی بر یشش بر

~~براکند

~~هم آنگه کم شود زو تری و گند

~~ملاج گوشت فزوده

~~به ریشی گر فزوده گوشت یانی

~~وخواهی آن فزوده زو بکاهی

~~حکیم میسری

~~18

~~030

~~108ا

~~1ح هثزروت و در نسقه اصل ( عثزور)

~~2- کت بکه ترا .

~~بر نهی : در نسخهآ اصل (بربهی) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_268.png)

~~184

~~بگو اشنان بسای، آنگه بهاون

~~وزان سوده بریشش بر پراکن

~~دگر سود (1) شخار ms149 ار (2) تیز زنگار

~~بروکن تاشود آن رسته ناکار

~~وگر نه عنزورت (3) نیک و کندر

~~وزین زنگار باید پس برابر

~~الختی انکبین اندر

~~بیامیز

~~امید است این، بهست از داروی تیز

~~رگر مهتر نگردد داروی

~~قعز

~~بیامیز از دگر دارو

~~ببرهیز

~~وکر ریشی بود کورا به آهن

~~شکافیده شود بی نیش

~~هن

~~عسل جوی و بلا درنیک زان تیز

~~وجزوی زفت تر با او بیامیز

~~بآتش گرم کن برهمش بگداز

~~ازو تو ریش را مر مرهمی ساز

~~زو لختی نهی برروی آن ریش

~~شکافیده شود بیدرد و بینیش

~~علاج خون آمدن از جراحت

~~کسی کورا ز ریشی میدود خون

~~ندانی هیچ کان درمان او چون

~~بباید بست آن اندامآ محکم

~~ز صرو کندرو از موی خرگوش

~~پس از بستن ازین بایدش مرهم

~~سییده خایه لختی اندرو ریز

~~وخون ساوشان برریش بر پوش

~~همه برهم سرش (4) دارو بیامیز

~~وگر نه گو، ز نسج عنکبوت آر

~~وکرنه قلقطار و صر و جیسین(5)

~~وزو در ریش وی کن نیز بسیار

~~ولختی آهکث نرمش

~~وخون ساوشان (6) نیک بگزین

~~بیامیز

~~سییده خایه لختی اندرو ریز

~~وزو لختی برآن ریشش(7) توبرنه

~~بنددخون و بگشاده (1) شود به

~~دانشنامه

~~1-سود وسوده.

~~2- ارو اکر ، یا.

~~3- عنزروت و در نسخهآ اصل (عنزورت) .

~~4- سرش ؛ بکسر اول ودوم : اسر از مصدر سرشتن .

~~0- جهسین : بنظر میرسد "جبسین" درست بلشد .

~~6- ساوشان : در نسخه اصل "سیاوشان".

~~7- ریشش : نسخه اصل (ریش) .

~~8- بکشاده و گشاده شده ، جراحت .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_269.png)

~~وگر بهتر نگردد

~~مغ میلاط

~~رونه خوارمایه (1)

~~یز قیراط 112آ

~~صفت صمغ میلاط

~~ببندد خون بگشاده ز هرجای

~~نو مر خون بستنت جززین مفرمای

~~ز صبرو مروزاج وعلک وافیون

~~گل سرخ و زجاج و شب موزون

~~رخون ساوشان بایدت دیگر

~~ولختی عنزروت او خود برابر

~~ازین هر داروی یک جزو باید

~~ز آهک پنج جزوت کم نشاید

~~بکوب و بآب باده در بیامیز

~~پس این دارو ز روغن تو بیرهیز

~~علاج گر وخارش

~~کسی کز گرو خارش درد منداست ms150

~~هلیله خوردن اورا سود مندامت

~~هی آمیز از صر و هلیله

~~وکر نه خوردنی ز آب بلیله

~~چو داروخورد پس آنگه طلی (2) کن

~~ز می خوردن وحلوا احتما کن 1

~~ومردا سنگ وزک یکسان به هرحال

~~بسرکه بآفتاب اندر، فرو مال

~~وگرنه روغن بیده درو مال

~~بگرماوه درون بهآ گرددش حال

~~وگرنه از ککیج و روغن ورد

~~طلاکن تا رهد از خارش و درد

~~گرش خارش بود زان خشک لی گر

~~علاجش خود ازان کن گرز دیگر

~~طلاکن آب پودینه

~~وروغن

~~بکرماوه درون سرکه برو زن

~~دگرحنا و مغز گوز

~~برهم

~~بتن درمال تاخارش شود کم

~~گرش زین تر شود یک خورد دارو

~~بخور تا کم شود آن خارش از تو

~~هلیله جوی زرد و آمله

~~جوی

~~برنگث پوست واکرده(4) ابا اوی!

~~ازین هر داروی یک جز باید

~~وتربد زین همه کمتر

~~نشاید

~~حکیم میسری

~~85

~~7

~~3075

~~1- خوارمایه و مقداری کم .

~~2- طلی کردن، طلاکردن : اندودن .

~~3- احتماکردن : پرهیز کردن .

~~4- واکرده : بازکرده .

~~5- ابا اوی و با او.

~~12اب

~~08

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_270.png)

~~186

~~سه مثقالست زین خوردن بشکر

~~رکر باید بود با او

~~رابر

~~دگر حب هلیله باید

~~اورا

~~مگر این از دکر بهآ شاید اورا

~~هلیله جوی زردو صبر با اوی

~~بوزن یک درم زین هربکی جوی

~~بوزن دانکی سقمونیا

~~خور

~~ازین حب کن بگرمابه فروخور

~~یعلاج کردن شیرینج(1)

~~و شیرینج را از پاک

~~شستن

~~توان بردن بیندودن

~~بروغن

~~بباید شست هر روزی به اشنان

~~نمک با سر که باید نیز چندان

~~وکر می زردآب آید از آن ریش(2)

~~حجامت سود دارد خوردن نیش

~~وگر نه رک گشاید از پس گوش

~~ز خونش آنگهی بر درد بردوش 21

~~گرآنکس احتمال دارو

~~دارد

~~هلیله خوردن اورا راحت آرد

~~راوند و عروق و پوست انار

~~ز مرداسنگ و حنا خود مقدار

~~براندایش به خل و روغن ورد

~~زمان (4) درد خوردی رستی از درد

~~وشیرینج سرخ ازروی

~~نیکو

~~زمستان بر جهد هر روز نونو ms151

~~ز پیشانیش

~~باید رگ گشادن

~~دگر صابون طلاکن بر رخانش

~~زرورا بررخان بر، راه دادن

~~عمی شوی وگر اندابنی ریانش(5

~~علاج جره(6) سپید وسیاه

~~دانشنامه

~~1- شیرینج : سعفه و شیرینه بثرهایی بود که برسطح تن برآید و غایر نباشد یعنی

~~بگوشت اندردور فرو نشود ، ذخیره خوارزسشاهی ص 581.

~~2- گر می زرداب آید از آن ریش : واگر زرد آب از آن ریش میآید .

~~3- و کر نه رک کشادل آز پس کوش ...: رک یس کوش بزنند وال خول در

~~مر مالند، ذخیره ص 582.

~~4- زمان و نسخه اصل (زمانی) .

~~5- ریانش : بنظر میرسد : (روی حان حش) باشد .

~~6- جره درفرهنگها بمعنی مرض دیده نشد ، در بیت چهارم که بعد از این بیت آمده

~~از آن بنام بهق : یاد کرده است .؟

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_271.png)

~~جره برکردن برروی زشتست

~~جز اطریفل ورا خوردن کنشتست(1)

~~صفت اطریفل

~~زتربد یک درم دو از طریفل

~~بکی پاره و ربعی شحم

~~حنظل

~~به هر هفته ازینش خورد باید

~~پس آنگه زین طلایش کرد باید

~~رودینه آرو کندس نیز وخردل

~~ز تخم ترب با شیطرج در خل

~~طلاکن بافتاب گرم

~~بنشن

~~هق(2) را نیست یک دارو بهآ ازاین

~~جره تاچون سیاه و تار باشد

~~علاجش نزد دانا خوار(3) باشد

~~ماعش سود دارد کر تواند

~~وگر اشکم بدارو خورد (4) راند

~~طلاکن تخم ترب وتخم جرجیر

~~سک و کندس بجز زین چیز مپذیر

~~علاج برص وپیسی

~~کسی کو او زپیسی ننگ دارد

~~قی افکندش تن چون سیم

~~دارد 21اب

~~وگر دریابدش ناگاه

~~منکر(5)

~~ز معجون بلادر کو همی خور

~~طبیخ شیطرج مویزه

~~دارد

~~ذراریح آرو سرکه نیز شاید

~~ذراریح آرو سرها زو جدا کن

~~بیامیزش وزین گونه دوا کن

~~باب روینه بر پیسی

~~اندای

~~طلا(6) را برطلازن هیچ مزدای

~~وگرخواهی که رنگ تن پذیرد

~~خضابش (7) کن بیک شب رنگ گیرد

~~ز شب و عنزروت و یوست توز

~~طلاساز و برو اندای تاروز

~~حکیم میسری

~~181

~~10

~~مشتت

~~2- بهق : علتی است ، و آن پیسی ظاهر پوست باشد غیر ms152 برص .

~~3 - خوار: آسان ، سهل .

~~4- خورد : خوردن (مصدر سرخم).

~~5- منکر و زشت ، بد، در نسخه اصل (بنگر) .

~~6- طلا، طلی : اندود .

~~7- خضاب : بکسراول : آنچه که موی سروصورت یاپوست بدن را بدان رنگ کنند ،

~~مانند . وسمه ، حنا ، گلکونه .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_272.png)

~~188

~~ز شیرو دوغ و تره احتما کن

~~اسهال و به قی اورا دوا کن

~~شرشها نباید خوردن

~~ورا

~~متع (1) هم نباید کردن

~~اورا

~~ملاج کلف وبرش (2)

~~کسی کو را کلف باشد برویش

~~چه زرد و چه سیاه آن رنگ رویش

~~ز تخم ترب و بادام

~~مقشیر

~~رقیق باقلی زرد

~~معصفر

~~ز تخم خربزه یک لخت باید

~~کلف را از طلا بهآ زین نشاید

~~وکر نه پلیل و بور آر باهم

~~کنی بر کاسه آن کاسه شودکم *

~~000

~~دنبالهآ مطلب قبلی نیست و افتادکی دارد]

~~مرآنکس را ز دست چپ گشایند

~~که دارد بر سیرزش علت و بند

~~رک ودجان (3) آنکس که جذامست

~~وکر ضیق النفس در تن تمامست

~~وآن ر کاندران زیر زبانست

~~مرآن را گو خوانیقش نشانست

~~وآن رگهای پیشانی

~~بدانست

~~که دردش سوی نور چشمگانست

~~چهار رکک درد دندان را گشایند

~~لاع و ریشها زو میزدایند

~~رکی بمیان سرهم

~~می گشایند

~~کسی کش ریشها از سر برانند

~~کسی کش رک گشانی آنچنان به

~~که جوید از غذاها هرچه زان که(4)

~~*(

~~غذا را از ترشیها

~~کزیند

~~زحلوا حمله او برتر نشیند

~~1- تمتمع : برخور داری، اینجا بمعشی سجاسعت آبده است .

~~1- برش : کلفی که بر روی افتد که برش خوانند ، دهخدا برش یعنی کنجده

~~هدایة المتعلمین ص 589).

~~* - بعد از این بیت یک یا چند صفحه افتادگی دارد .

~~3- رک ودجان : الودج : عرق فی العنق ینتفخ عند الغضب . هما ودجان .

~~4- که و بکسر اول ، خرد، کوچک .

~~(5)- جای عنوان سفید مانده وچیزی نوشته نشده است .

~~دانشنامه

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_273.png)

~~وآنکس را که اورا تخمه باشد

~~وکر مخمور وگر باهیضه

~~باشد

~~وگر کس را بسی می اوفتیدست

~~وگر بسیار استفراغ دیدست

~~وگر بسیار شب بیدار گشتست

~~راه ms153 و کاروان اندر گذشتست

~~وکر کس را تمتع خسته کردست

~~وتن را از تمتع رنجه

~~کردست

~~مریشان را نباید رک گشادن

~~نه دل بر رک گشادن

~~برنهادن

~~مگر زایشان یکی را علت صعب (1)

~~بود با درد و با سختی و با تعب (2)

~~چنان ضیق النفس کر جستن دل

~~کزین علت نباید بود غافل

~~وگر نه درد چشم و درد سکته

~~خوانیق و دگر دردی

~~نهفته

~~نیاید شان گزیر از رکه گشادن

~~ودل بر فصدنا کردن (3) نهادن

~~(4

~~کسی در با سلیقش شد سرنیش

~~فرو رفت و شد آن شریان او ریش

~~که خون سرخ بینی تاب برتاب

~~که می از با سلیقش آیده باشتاب

~~بدانی کش زشریان آید این خون

~~بباید بست تا ناید به بیرون

~~وصرو علک وخون ساوشان نیز

~~بباید زین همه جزوی ز هر چیز

~~بکوب واین همه برهم برآمیز

~~سییده خایه لختی اندرو ریز

~~پلیتی (5) کن بدو در مال بسیار

~~فلیته (6) برجراحت درش بسیار

~~پس آنگه موی خرگوش آر سوده

~~سییده خایه را زو

~~هوده

~~برو برنه وپس محکم ببندش

~~نباشد پس ازین دارو

~~زندش

~~وگرکس را ز خون صفرای بدکار

~~بشورد (7) تا شود مصروع کردار

~~حکیم میسری

~~18

~~3130

~~22اب

~~صع سفت

~~2- تعب وماندکی ، رنجه شدل .

~~3- فصد کردن و رگ زدن ، خون گرفتن .

~~(4)- جای عنوان سفید ماندهآ وچیزی نوشته نشده است .

~~5- هلیتی : فتیله ای.

~~- فلیته فتیله .

~~7- شوریدن : شورانیدن ، به هیجان آوردن ، انگیختن .

~~3

~~1

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_274.png)

~~190

~~مرورا سرکه باید زود خوردن

~~ولختی زو ابا بینیش (1)

~~گردن

~~گرآید از رک کس خون بسیار

~~که آنکس سست گردد نیز بمار

~~وکر مصروع افتد کس پس خون

~~که آید از رگ بگشاده

~~بیرون

~~فروکن درگلوی وی یکی پر

~~مگر معده برآرد چیزی از بر

~~قی افتد نیز آب سرد

~~بسیار

~~دگر آواز دف و طبل باید

~~برو بر ریز تا خود شود هشیار

~~مگر بآواز این، او باهش آید

~~وگر نه مشک دربینی او دم

~~که بوی ms154 مشک صرع او، کندکم

~~چو صرعش کم شود او باهش آید

~~غدارا حمله آب کوشت فرمای

~~و پس از دردها بارامش آید

~~بگوجز زین بدیگر چیز مگرای

~~تدبیر کردن حجامت

~~حجامت از میان کوشت و پوست

~~حجامت امتلا(2) از تن کند کم

~~برون آرد همه خونی که در اوست

~~بنقره (3) بر، حجامت درد سررا

~~بیارد ازتن مردم همه

~~نکو باشد وهم درد جگر را

~~برون آرد ز سر درد نهانی

~~سبک گرداند از سر، او گرانی

~~چوبر کردن کند مردم حجامت

~~ز درد چشم و سریابد سلامت

~~و دردی گر بود براصل (4) دندان

~~بدان کان دردهم بهتر شود زان

~~چوبر میان وکتف برکار کردی

~~دل از جستن تولی آزار کردی

~~بیارد از دل و معده همه خون

~~بساق پای بر کردن حجامت

~~وآرد امتلا از سر

~~به بیرون

~~ز رحم و کلک (5) او یابد سلامت

~~دانشنامه

~~ایا بیتیش و با بیی اض، بر بینی ال شخص.

~~2- امتلا : استلاء، فراوانی خون واخلاط .

~~3- نقره و چاهک پس گردن انسان درسنتهای بوی ممر (سعین) .

~~4- اصل : ریشه .

~~5- کلک و درفرهنگ ها دیده نشده ستحمل است بمعنی "کلیه* باشد .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_275.png)

~~ز خون

~~مثانه نیزصافی دارد

~~حیض بسته را آرد به بیرون

~~مگر زان زود گردد مرد لاغر

~~از بناور (1)

~~وتن را پاک دارد

~~تدبیر زرو(2) کردن

~~رآهنجد (3) ازو خون نهانی

~~زرورا کر تو بر دردی نشانی

~~کند ازخون مرده زود ناباک

~~پاک

~~بریون را و شیرینج را

~~کند ازخون مرده پاک خورده

~~کرآنجا پاک کردد خون مرده

~~بشوی آنگه بسرکه آن جراحت

~~پس آنگه بآب ، تا باشدش راحت

~~علاجش گر کسی خواهد توان کرد

~~وگر خوناب آید نیزاز آن درد

~~برونه تا شود بهآ زود بیشک

~~سفال نو بسوده کن و آهک

~~گلنار

~~ازین هر یک تو باوی خود روادار

~~وگزمازک دگر سرمه و

~~بیندد اندرون ناید به بیرون

~~از آن لختی ز کزمازک مگر خون

~~ببندد خون نیاید زو یکی چند

~~وگرنه نیم ms155 باقلی

~~تو بروبند

~~بدانجا خون تازه باید اندود

~~همی زود

~~زروگر بر نیاویزد (4)

~~کردم 124ا

~~بیفتد داروش من یاد

~~وگرخواهی که او(5) [ز] اندام مردم

~~ولختی خوارمایه () زین برو ریز

~~نمک لختی بخاکستر بر آمیز

~~فی تدبیر بیرون کردن تیر وخار از اندام مردم

~~بجالبی در نشسته کشته

~~آبگینه

~~کسی کش آهنی

~~حکیم میسری

~~19

~~16

~~1- بناور؛ بفتح اول وچهارم : دمل.

~~1- زرو ، زلو زالو : جانوری است که چون براعضا بچسبانند خون از آنجا بمکد.

~~3- آهنجیدن و درآوردن، کشیدن، برکشیدن .

~~4- آویختن و جنگ زدن ، اینجا بمعنی درگرفتن ، چسبیدن .

~~5- او : اینجا بجای * آن" آبده است .

~~7- فتنه : عذاب ، سحنت .

~~6- خوارمایه کم ، اندک .

~~317

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_276.png)

~~192

~~نداند حیلت (1) ببرون کرفتن

~~یارد بر زمین از غم نشستن

~~بیامیز انکیین و نیز

~~گندر

~~لختی نیل زان [بر] برو بر

~~وگرنه (2) انگبی واصل نرگس

~~رو نه تا بیارامد

~~مجلس

~~وگر نه بیخ نی با انکبین آر

~~بجای خار برنه زود

~~بسیار

~~چوییکانی شود در استخوان در

~~علاج وی بود از سوی (3) دیگر

~~مداراکن تو آن پیکان یجنبان

~~که جنبیده شود خود آید آسان

~~چو نزدیکست او از سوی دیگر

~~شکافیدن بسی از دارو بهتر

~~بگو از سوی دیگر بر زنش نیش

~~رون آید همانگه چون شود ریش

~~منفعت ومضرت رگ گشادن

~~کسی کز خون برو غلبه نباشد

~~و خون در جسم او کلبه (4) نباشد

~~کرو بیعلتی از خویشتن خون

~~بی اندازه همی آرد

~~2اب مضرت باشد اورا در جوانی

~~به بیرون

~~بینگیزد بسی

~~ز استسقاش بیمست و ز لقوه

~~درد

~~نهانی

~~ز فالج نیز و از سکته ورعشه

~~بشوراند (5) همی

~~درد جگررا

~~وضعف آرد عروق و رهگذررا (6)

~~ومعده سست کردد، روی هم زرد

~~وبفشاند بگلگون روی او گرد

~~وگرخون برکسی بر غلبه دارد

~~و زود از خویشتن خون برندارد

~~بدو نزدیک باشد درد بر سام

~~ب گرم و حرارتها و اورام (7)

~~خوانیق و جذام و نیز طاعون

~~مفاجا مرک و سکته باشد ازخون

~~بثورو آفله (1) ، کر ms156 و بناور (1)

~~زخون بسیار باشد درد دیکر

~~3- سو: طرف "سوی دیگره اینجا بمعنی "نوع دیگره بکار رفته است .

~~2- وگرنه ودر نسخه اصل (واگرنه).

~~ذ د اا ال

~~5- شوراندن : شورانیدن : انگیختن .

~~7- اورام : ورم ها ، آماس ها ، در نسخهآ اصل (آرام) .

~~6- رهگذر: سجرا (مجری) .

~~دانشنایه

~~صت ا(ه

~~8- آفله : آبله (درفرهنگها نیاسدهاست) . 9- بناور: بفتح اول : دمل .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_277.png)

~~کسی کش غلبه دارد خونش آن به

~~که هر وقتی که باشد رک زند به 3190

~~و آنکس کش نباشد غلبهآ خون

~~نباید کاورد آن خون به بیرون

~~بسیری گر کسی میرگ

~~گشاید

~~بدویر درد و علتها

~~فزاید

~~منفعت اسهال و مضرتش

~~کسی کاسهال میبایدش

~~افکند

~~نباید غفلت و بودنش خرسند

~~که گر غفلت کند علتت(1) فزاید

~~و زود او را پشمانی

~~نماید

~~وگر صفرا بود ویرا

~~تو بلغم

~~برانی، گردد آن صفراش

~~محکم

~~وگر بلغم بود صفراش

~~رانی

~~راه آوردن او را

~~بد توانی

~~بدان تا در تنش

~~غلبه چه دارد

~~و دارو چیست کان دردش براند

~~ز جنس علتش اسهال فرمای

~~وزان مقدار دارو کاه(2) و افزای

~~وگر کس در تنش علتت ندارد

~~چنان به کو بدارو

~~گراید

~~گرش اسهال فرمابی

~~جفا بود

~~کرش نکبت(3) رسد، زی توخطابود

~~که دارودرتن مردم

~~همی درد

~~نیابد، سود ونفعش چون توان کرد؟

~~بسی نکبه(4) کند

~~در تندرسی

~~و آرد تندرستی را

~~بسی

~~ز استسقا ودق و

~~درد بسیار

~~مر آن کس را همیشه بم

~~میدار

~~وداروخوردنت در وقت و هنگام

~~دهد ازدردهای زشت

~~رام

~~معده درت بفزایدت

~~قوت

~~و نیکو داردت بنیت(5) و شهوت

~~قدبیر قی کردن

~~فی افکندن قوی داردت معده

~~و بگواردت نیکو

~~چیز خورده

~~حکیم میسری

~~192

~~200

~~12

~~1- علت مدر نسخه اصل "غفلت".

~~2- کاه و امر از سصدر کاستن.

~~3- نکبت : رنج ، مصیبت

~~و- نکبه و نکبت.

~~5- بنیت و نهاد ، نسخه اصل (سننت) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_278.png)

~~19

~~ننت فربه شود و چشم

~~روشن

~~واند نیز درد سر

~~ببردن

~~وکر قی افکنی

~~بسیار بسیار

~~ازو لاغر ms157 شوی و زرد و

~~بیهار

~~برو سینه و چشمت درد

~~گردد

~~وروی سرخت ازقی

~~زردکردد

~~125 رک چشمت مخطره (1است از بریدن

~~و خون نیز از کلویت

~~دویدن

~~ل آن را بهآ بود کش هست بلغم

~~لزج گشته بمعده درش

~~محکم

~~بماهی بارکی(2) دو گو،

~~افکن

~~رهد از درد و از تیمار

~~موردن

~~ننخستین چیز باید خوردن

~~او را

~~برآید آنگهی قی کردن

~~که خالی تر بود معدهش

~~او را

~~دشوار

~~بود با رنج و با سختی

~~و آزار

~~قی بسیار معده سست

~~دارد

~~طعامی کوخورد

~~بگو تا چشم وقت قی

~~هم بد گوارد

~~ببندد

~~ندارد این ببازی، زین

~~نخندد

~~چو بیرون آید از قی گو که رویش

~~سک برورده گو اندر دهن کیر

~~بآب سرد باری(3) دو

~~شویش

~~در آن روزش نباید خوردن از شیر

~~گرش گردن درازست گو حذر کن

~~ز قی پرهیز کن

~~دارودگر کن

~~قدبیر گرماوه

~~بکرماوه درون دانی شدن

~~تو

~~و آنجا در همی دانی

~~بیاموز و بکو مر

~~بدن (ثاتو

~~مردمان را

~~نصیحت راونه سود و

~~کسی کو لاغرست وکر نزارست

~~زیان را

~~چو خواهد نزد گرماوه

~~وکر اوباده خورد و با خمارست

~~2او روشن چشم گردد طبع او نرم

~~بیاید

~~بتن در رنج ونه علت(5)

~~فنزاید

~~بی ور کهای سرد او شود

~~رم

~~دانشنایه

~~1- مخطره : (سخاطره) خطر ناک ، بسبب رعایت وزن ، "مخاطره" را "مخطره" آورده

~~است.

~~- بارگی دو : دوبار، دودفعه.

~~3- باری دو: دوبار، دودفعه.

~~4- بدن : بضم اول : بودن.

~~5- علت : نسخه اصل (غفلت).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_279.png)

~~یکی گرماوهآ نه کرم و

~~نه سرد

~~بباید جست و زود آهنگ او کرد

~~نباید کش برون آید

~~هوه ازتن

~~نه بسیاری بگرماوه

~~نشستن 3230

~~وآب گرم گو

~~برتن همی ریز

~~وزوتری بجسم اندر،

~~بینگیز

~~بس آنگه آب سردش سود دارد

~~که یکث ره برتن خود

~~رکذارد

~~بروغن آنگهی کو

~~ن بیندای

~~بشوی(1) و آنگهی ز آنجا برون آی

~~هر آنکس کو زصفرا

~~رخ(2) دارد

~~دهن کونی همیشه

~~تلمخ ms158 دارد

~~مرورا گر بگرماوه

~~هوا(3) بود

~~چنین کش وصف کردم من، روابود

~~وگر فربه کسی را

~~با رطوبت

~~بکرماوه شدن باشدش رغبت

~~چنان بهآ کو شود در خانهٔ‌ گرم(4)

~~نشیند تاشود رکهای

~~اونرم

~~رود بسیار خوی(5) زو تاش بلغم

~~شکسته دارد و لختی شود

~~پس آنگه بوره و اشنان

~~مجوید

~~چنان به کوبدان سر را بشوید

~~دقیق باقلی در تنش

~~مالد

~~بکرماوه شدن چونین

~~سگاله .

~~ز آب گرم برتن

~~برکهارد

~~زآب سرد تن را

~~دور دارد

~~پس آنگه خویشتن را کو بروغن

~~ز سر تا پای در مالش

~~همه من

~~زگرماوه شود تری(6) زتن

~~و کم گردد

~~ز معده نیر

~~وتن زوتر گردد

~~خواب آرد

~~و چیزی کو خورد

~~نیکش گوارد

~~حکیم میسری

~~9

~~1- بشوی ودرنسخهآ اصل (بسوی).

~~2- برخ : نصیب، حصه.

~~3- هوا (هوی) : سیل ، آرزو

~~4 - خانهآ گرم : هوای گرسابه برچند بخشش است بر حس-

~~اما خانهآ اول

~~فاترست وهیچ تأثیر نکند ، خانهآ دوم معتدل است خانه سیم سخت بغایت گرم و خشک

~~اگر درین خانه کم سایه توقف کنند حرارت افزاید و ترطیب کند و گر درنگ بسیار کند

~~گردد

~~سردی وخشکی فزاید چه رطوبت وحرارت را تحلیلی بسیار افتد وبعوض مزاج

~~القویم الصحه چاب بنیاد ص

~~5- خوی : عرف.

~~تری : رطوبت.

~~بلغم 126ب

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_280.png)

~~19

~~و گرماوه بیارد(1)

~~ماندکی(2) را

~~و معده زوستاند

~~یندوزد بتن بر

~~رندکی را

~~هنر گفته شدش

~~مز نیرو

~~عیبا جویم

~~وتن گردد لطیف ونرم و نیکو

~~و لختی من ز عیب او

~~بگویم

~~مضرت حمام

~~بکرماوه درون

~~بسیار بودن

~~مخطره(3) باشد از بمار

~~دلش زو گرم کردد صرعش آرد

~~بودن

~~کسی کش ریش وگر آماه(4) باشد

~~معده درش صفرا

~~دردش آرد

~~بد آیدش او بگرماوه شدن سخت

~~و تب را تیز

~~نگردد گرد او

~~زی او راه باشد

~~نه تن(5) خالی نه بر پری

~~بشاید

~~که آنکس سوی

~~که بدنخت

~~گر آنی توز کرماوه

~~گرماوه گراید

~~سکث یروردهات باید

~~ه بیرون

~~بشکر

~~بخور چیزی ms159 که بنشاندت از خون

~~بیار وزود لختی

~~زو همی خور

~~فربه کردن تن را

~~کسی خواهد که کردد زود فربه

~~هریسه بایدش در شر یخته

~~بدین تدبیر کردن از همه به

~~هییشه خوردن او چرب و شیرین

~~خورده نیک بربوی(1) نهنمته

~~ترشها همه وی را

~~نباید آنکسی را

~~بدآید

~~بجز از چرب و شیرین چیز مگزین

~~رکه گشادن

~~بچیز شورگو

~~ناکم

~~کراید

~~و نه اسهال را خود دارو دادن

~~دانشنامه

~~1- آوردن : اینجا بمعنی بیرون آوردن ، خارج کردن آمده است.

~~2- ماندگی : خستگی.

~~3 - مخطره : (سخاطرة)، خطرناک ، خود را در خطر افکندن.

~~4- آماه : آساس ، ورم.

~~4- تن و مجازأ بمعنی "معده" بعلاقه جزء وکل .

~~6- بو : آرزو ، اشتیاق ، شهوت.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_281.png)

~~نه گرماوه نه تعب و رفتن دیر

~~نباید جز همیشه کوبود

~~سگر

~~بمغز تخم بید الجیر

~~باید

~~و شیر کاو با او هم

~~بشاید

~~بککوب این مغز ودرشیرش عجین(1) کن

~~و زو اقراص کن ، آنگه چنین کن

~~بعز اندر تنور آن قرصها را

~~چو یخی زو همی خور

~~آشکارا

~~بوزن ده درم گوز

~~بشکر

~~بشیر تازه اندر گو

~~لمی خور

~~وگر(2) فندق وکر(2) حب صنوبر

~~حب خضرا

~~ابا(3) بادام و شکر

~~زخشخاش آر وحب سمنه آور

~~بسمن گاو هرروزی

~~همی خور

~~دگر گو، ز زر نباد آر و سققند

~~همی خور تاشود فربه بیک چند

~~وگر فربه نگردد انفحه(4) جوی

~~از آن خرس تا فربه شود اوی

~~بوزن دانگ سنکی زو پسنجد

~~بشیر اندر گذارد

~~ببندد

~~چوبسته شد بباید خوردنش پاک

~~سه شب رهم نباید داشتن باک

~~کزین دارو نگردد

~~زود فربه

~~بیاموزمت زین آسانتر و به

~~برنج و باقلی و شیر و

~~شکتر

~~ازین هر روز گویخته

~~امی خور

~~وکر فندق وبادام

~~و یسته

~~بشکر در بهاون نرم

~~وفته

~~ازین هر بامدادی خوش همی خور

~~و شاید کر خورد دروقت دیکر

~~زار(5) کردن فربه را

~~کسی خواهد که کردد زود لاغر

~~ییک هفته شود زو گوشت کمتر

~~زلحم(6) وشیر وحلوا

~~دور باید ms160

~~وکار سخت را

~~رنجور

~~باید

~~ترش وشور باید خوردن او را

~~براه دور باید رفتن

~~ر را

~~حکیم میسری

~~97

~~270

~~27اب

~~1- عجین کردن وخمیرکردن، سرشتن.

~~2- وگر: واگر : ویا.

~~اباو با.

~~4- انفحه: هنیر مایه.

~~5- نزار : لاغر.

~~2- لحم : گوشت.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_282.png)

~~198

~~مرو را نی باشد رک کشادن

~~و مر اسهال را هم دارو

~~طریفل بایدش نه زانک

~~دادن

~~گرنه بادیان خشک و زیره

~~مهتر

~~از آن کهتر بگو هر روز میخور

~~سداب و نانخواه و نیز

~~گرد(1) آر این همه با برگ شمشاد

~~همیشه دارو آنکس را ازین

~~بوره

~~باد(2)

~~علاج خمار کردن

~~کسی کو را خهماری زشت کیرد

~~علاجش نیست جز بسیار خفتن

~~و معده زو غذاها کم

~~بذیرد

~~کلاب و سرکه جوی وروغن ورد

~~پس از خوابش بآب اندر نشستن

~~طباشیر و عدس باشد مقشیر

~~توش(3) بنشاند و گردانیدش سرد

~~ز سماق مقشر نیز

~~بآب نار در ، از این

~~باید

~~و تخم هند با

~~با او

~~همی خور

~~ولی کافور وگل این بر

~~برابر

~~خمارش بشکند به گرددش سر

~~نیاید

~~طعامش آب غوره خود بسنده(4) ست

~~که میخواره بآب غوره زنده ست

~~بوی نبید بردن

~~کسی خواهد که بوی می

~~پس ازمی خوردنش کو، سعد میخای

~~نیاید

~~ز میخواره ازین

~~و کرنه توز کشنیزش

~~داروش باید

~~که از سعد و کبابه وز زر نباد

~~بفرمای

~~و کرنه کو، گو ار شهای خوش بوی

~~بیامیزی چوخوردش خود شودباد(5)

~~بخور تابوی می کمتر شود زوی

~~فع کردن گند تره وسیر

~~کسی خواهد که بوی تره و سیر

~~نیاید زو چنین بایدش

~~تدبیر

~~دانشنایه

~~1- بگرد آوردن : فراهم کردن ، با هم جمع کردن.

~~2- ازین باد : ازاین باشد.

~~4- بسنده : کافی.

~~5- باد : بوی. "درفرهنگها به این سعنی نیامدهاست" .

~~3 - توش (تبش)، بفتح اول و کسر ثانی : حرارت.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_283.png)

~~بخاید از یسش زان تر کشنیز

~~نیاید زو چو کند سیر و هیچ چیز

~~و کرنه باقلی بریان

~~کرده

~~ازو لختی بخاییده

~~عورده

~~وگر نعناع ms161 و دیگر بر

~~بیغن

~~وکرنه پزدنه لختی

~~خوردن

~~و گرنه گو نمکث سوخته

~~جوک

~~که تره خورده باشی خور همی زوی ب128

~~دگر لختی پنیر وزیت پیش آر

~~وزان لختی تودر آتش

~~فرود آر

~~قرنفل لختکی(1) سوده

~~درو کن

~~و کند سر را

~~دارو از و کن

~~علاج لعاب دهن

~~کسی کو را لعاب آرد دهانش

~~می آید میان

~~مردمانش

~~مرو را غرغره

~~باید زیاره

~~مگر ازیاره یابد نیز

~~چاره

~~وهر روزیش لختی

~~از طریفل

~~بباید خورد در آب

~~سندرجل

~~دکرقی افکند او بارکی

~~دو(2)

~~نیاید خوردن او را

~~هیچ دارو

~~بکو مسواک جوی و

~~کار فرمای

~~پس از مسواک گو از کاسنی خای

~~ملاج گند بغل

~~کرا گند بغل بایدت(3) عادت

~~درین دارو بود او را

~~سعادت 305

~~زمردا سنگ یرورده به ما ورد(4)

~~بباید هر زمانی

~~زو طلا کرد

~~دگر گلبرگ سرخ و نیز

~~سنبل

~~و مرو شب ولختی از

~~قرنفل

~~بسوده نرم ازو

~~اقراص کرده

~~و زو در وقت حاجت کار برده

~~علاج خوی(5) پای

~~کسی کزپای خوی آیدش بسیار

~~خداوندش بود

~~با شرم و آزار 129

~~حکیم میسری

~~19

~~1- لختکی ومقدار کم ، در تسخه اصل (لعختی).

~~2- بارگی دو: دوبار، دودفعه.

~~3- بایدت: بنظر سیرسد (باشدش) درست باشد.

~~4- باورد : (ماء الورد)، گلاب.

~~5- خوی : عرق.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_284.png)

~~20

~~شب کوفته کو پای

~~می مال

~~به بیشک پای را بهآگرددش حال

~~و کرنه آب مورد تر

~~بباید

~~که آبش خوی زپای کس زداید

~~بوی تن خوش کردن

~~کسی خواهد که بوی تنش خوشبوی

~~بسود، گو، زین که من گویم همی جوی

~~کر سب تر میبایدش خوردن

~~دگر اقراص گل بایدش کردن

~~که در باب صفاتش(1) یاد کردیم

~~و بسیاری بدودر رنج

~~ردیم

~~زین اقراص کو در خویشتن مال

~~کزو خوشبوی کردد تن به هر حال

~~دگر هر روز لختی

~~بخاید

~~کز آن هر ساعتی لختی

~~ورمس باید

~~بهردن بوی گنده

~~کسی خواهد که کند بول

~~ناید

~~وکند از باد وز ms162 غایط(2)

~~کم نماید

~~سلیخه بایدش خوردن کر

~~دگر سنبل خورد گرنه

~~ابهل

~~قرنفل

~~بدیگ اندر کند او خوء

~~لنجان

~~و هم از دارچینی

~~یم چندان

~~کزین خوشبوی کردد خوی مردم

~~بجز زین نیست کش من یاد کردم

~~بیرهیزانتس از حلتیث و حلبه

~~که گند بول زین گیردش

~~غلبه

~~خحایه

~~زجرجیر وز سر و نیز

~~که کند بول را اینست

~~مایه

~~شتر غازش نباید نه

~~سیندان

~~نه تسره خوردن بسیار

~~آن

~~پنیر خشکخوردن خوش کند باد(4)

~~وزین استاد آکاهی

~~داد

~~فی علاج خایهآ غلام و پستان کنیزک تا بزرگ نشود(5).

~~کسی خواهد که یستان زنان را

~~بدارد همچنان

~~دوشیزگان را

~~دانشنامه

~~احصفانش : ذرنسخه اصل (صانش)

~~2- غایط : نسخهآ اصل (غلط).

~~3- گر ز یا.

~~4 -باد : بوی ، در فرهنگها باین معنی دیده نشد.

~~6- نشود : در نسخهآ اصل (شود).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_285.png)

~~دگرهم خایگان کودکان را

~~که می آید چون آن (1) کاملان (2) را

~~بباید سود زیره تا شود نرم

~~برو آلود هر شب پارکی (3) گرم

~~بسرکه پارهآ با آب ترکن

~~که دارویر نهادی آن زبر کن

~~ببندش تا سه روزش هیچ مگشای

~~چو بگشانی ازین دیگر براندای

~~بیاز و سوسن اسیید

~~باید

~~بکوبد نرم و با سرکه

~~بساید 330

~~برو برنه ببندش نیز

~~محکم

~~سه روز دیگرش مگشای مرهم

~~وکر نه شب و دهن ورد باید

~~بهاون نیک تا برهم

~~بساید

~~بنه بر خایگان کودکان

~~وکر نه بربر دوشیزکان

~~وکر نه آب موردتر

~~باید

~~بدو خایه بمالد

~~م فزاید

~~علاج ناخن

~~کسی کو ناخنانش کور گردد

~~وانکشتان وی بی زور کردد

~~زبیه (4) کوفته لختی درو بند

~~ازو مکشای پیه بسته یک چند

~~چو بگشابی و ناخن نرم کشتست

~~بدان، کان ناخنت ازدرد رستست

~~بخارش تا مگر ناخن شود راست

~~که نیکوگشت، ترس و بیم برخاست

~~وگر نیکو نگردد پیه

~~دیگر

~~بدودر بند گردد زود

~~وگر از ناخنان کردد مقشر

~~مرورا داروی آمیز

~~یگر

~~بیاز عنصل اندر روغن

~~ورد

~~ضمادی کن بسنه بر ناخن درد

~~وکر ms163 بشکافدت ناخن ز سودا

~~بداروها ران کیموس

~~کندا (6)

~~بکوم و پیه و روغن ناخنان را

~~بیندایش که بزداید نشان را

~~وگرچون زرد بر کل بناخن

~~پدید آید که من کویم چنان کن

~~که تخم بندق و سرکه بسانی

~~وزو مر ناخنانت را

~~حکیم میممری

~~0

~~32

~~1- چول آن و در نخه اصل (چنان

~~3 - پارگی : اندکی ، پارهای.

~~5- کیموس : عصاره .

~~آح کال و ن .

~~- ز پیه : در نسخه اصل (رسیه) .

~~-کندا و بد بو، عفن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_286.png)

~~202

~~نکو گردد ازین داروت ناخن

~~ونیکوتر بر آید ناخن از بن

~~وگر نه زفت تر بر ناخن اندای

~~زفت تر ز ناخن، کاهه(1)

~~بزدای

~~تدبیر سفر کرن

~~کسی کورا سفر باید کزیدن

~~رراه دور می باید

~~130 چنان بهآ کو نخستین رک کشاید

~~بریدن (2)

~~یس آنگه مسهلی را خورد باید (3)

~~235 که خون رداشت آنکه مسهلی خورد

~~بدو بر: درد غلبه بدتوان کرد

~~نه تب گیرد مرورا نه ماند

~~مگر کم خوردن اورا بهتر آید

~~وکر چه بر تنش سحتی براند

~~تمتع(4) هیچگونه خود نباید

~~بیکبارش نباید سیر خوردن

~~که بد باشد مرورا راه رفتن

~~که اشکم پربود در رفتن

~~آید

~~بدوبر، زشت علتها فزاید

~~چنان به ر فرود آید منزل

~~مخسبد تا بیاساید تن و دل

~~پس آنگه چیزکی باید کزیدن

~~اگر شب میرود کو تامخور شام

~~موفق تر، دکر باید

~~مریدن

~~که درد آردش گردد زونی آرام

~~وگر راه سفر بایدش کشتی

~~بکشتی بد توان بودن بزشتی

~~شراب میو[هها بایدش بسیار

~~کزو خوردش شود بی درد وآزار

~~کرورا سر بگردد ز آب دریاب(5)

~~نخستین روز(6) بآب اندر نباید

~~بگوزین چیزها خود زود بشتاب

~~نکه کردن کزو علمت(7) فزاید

~~گرش معده بشوردقی کند زود

~~روا باشد که قی دارد بسر سود (1)

~~دانشنایه

~~1- کاهه و ظاهرا بمعنی لکه زردی که بر ناخن افتد ، در فرهنگها دیده نشد .

~~2- بریدن : عبورکردن، گذشتن ، پیمودن.

~~3- در این بیت وبیت بعد ، تقدم رگگشادن را برسسهل خوردن یاد آوری ms164 سینماید.

~~4- دمتع : برخورداری، اینجا بمعنی مجاسعت آمده است .

~~5- دریاب : دریا .

~~6- روز: در نسخهآ اصل (رود)

~~7- علت ودر نسخه اصل (غفلت) .

~~8- سود و در نسخهآ اص

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_287.png)

~~بشکر

~~وکرنه سرکهآ بخته

~~پس آنگه گوگل پرورده میخور

~~کشنیز

~~تسر

~~ولختی خوارمایه

~~طعامش ناردان

~~باید به مویز

~~علاج ماندگی (1)

~~همه

~~ماند ماندکی گیرد

~~کسی کز کار صعب و دور رفتن

~~وچیزی کش ندانم خود نرانم(2)

~~علاجش جز ز کرماوه ندانم

~~که او مالد بروغن می همه تن

~~بگرماوه درون بایدآش روغن

~~وتابستان بنفشه نیک شاید

~~ز مستان روغن وبابونه(3) باید

~~نیابد

~~جوید آب خوش بآتش بباید

~~وکر جابی که کرماوه

~~بگو تا باب گرم اندر نشید

~~وزین روغن که کفتم بر کزیند

~~پس از خفتنش خوردن باید اورا

~~پس آنکه دیر خفتن باید اورا

~~نکردد

~~وتن از ماندکی بهتر

~~نگردد

~~گرش از کاهلی کمتر

~~کزین کرماوه هم به کرددش کار

~~بکرماوه شدن باید دکر بار

~~همه تن تا نکو کرداندش حال

~~وزان روغن که گفتم گو همی مال

~~تدبیر سفرکردن بتابستان

~~بیمار

~~بکرما در سفر گردند

~~سفرکردن به سرما سخت دشوار

~~کزین رفتنش ناچاره بباید

~~چنان باید که وقت رفتن آید

~~نه با تخمه نباید باده

~~عمعده

~~نباید کامتلا باشد

~~بچشم اندر نباید نیز خوابش

~~نه خالی از طعام و نه از شرابش

~~خنک جامیت باید کش بنوشی

~~غذاش آن بهآ که باشد از ترشی

~~پذیرد

~~گرما

~~وحمله اندام او

~~که گرما بر تنش بر غلبه گیرد

~~می خور

~~مرورا هر زمانی گو

~~یکی شربت زآب یست و شکر

~~حکیم میسری

~~1آ

~~370

~~1- ماندگی وخستگی .

~~2- نرانم : درشخه اصل ( ندانه).

~~3- روغن وبابونه : بنظر میرسد (روغن بابونه) درست باشد .

~~هورده 113ب

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_288.png)

~~20

~~ککرش درد سر از کرماوه رفتن

~~بکرد زو نیارد هیچ خفتن

~~کلاب وسرکه جوی و روغن ورد

~~و اندوده باید بر سرو درد

~~زدهن قرع و از دهن بنفشه

~~به بینی در فکن کو، زان همیشه

~~علاج سموم (1)

~~کسی کش ms165 بآفتاب اندر بگرما

~~بباید رفت تا کیردش صفرا

~~موم کرم اکر آید به پیشش

~~نباشد ایمن او برجان (2) خویشش

~~ز دهن قرع یا از دهن

~~بادام

~~لعاب اسفیوشش کن چو مرهم

~~فرو بینی کن ولختی

~~بیاشام

~~بر اندایش ازو برصدر(3) و اشکم

~~کر آب بقل حمقاکو برون کن

~~و دهن قرع کو لختی درون کن

~~زو بر سینه و اشکم بر اندای

~~دگر با او سپید[5] خایه فرمای

~~همیشه بقل حمقا کو همی خای

~~ز دوغ و شیرو ترف و گاو روغن

~~وزین کش من بگفتم کو بفرمای

~~وکر نه کو پیاز و دوغ میخور

~~جز زینش نباید چیز خوردن

~~سموم صعب را اینست در خور

~~علاج تشنگی

~~کسی خواهد که او تشنه نگردد

~~طعامش اندکی باید

~~رتشنه گشه را تشنی (4) ببندد

~~همیشه تشنه را ازیست و شکر

~~چشیدن

~~چشیده نیز میباید

~~کزیدن

~~بآب اندرکن و تو زو همیخور

~~ز شور و تلخ و شیرین گو بیرهیر

~~ز ماهی خوردن اورا گو که بگریز

~~خیارو بقل حمقا نیز و کیفو

~~کدو و خریزه کشنیز دارو

~~زبیب و ناردان ، ریباس خوردن

~~لختی یرف را بدهان کرفتن

~~تواند زود او تشنی (4)

~~ببردن

~~ببرد این همه تشنی(4) ز مردم

~~وبیی را بیندودن

~~بروغن

~~1- سموم؛ بفتح اول : بادگرم سهلک . 2- بر جان : در نسخهآ اصل (برجای) .

~~و داروها ازین کش بر شمردم

~~4- تشتی: تشنگی، درفرهنگها دیده نشد.

~~دانشنامه

~~3- صدر و سینه .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_289.png)

~~صدف کر نه بلور ار سم باید

~~کزو مر تشنه را راحت فزاید

~~که تشنه زو یکی اندر دهانش

~~نگه دارد پیرد

~~آن

~~غیمانش

~~دگرتخم خیار و قرع و

~~ککیغو

~~رخم بقل حمقا ساز

~~دارو

~~ولختی سوسنش با او بهم

~~سای

~~باب اسفیوش اقراص

~~فرمای 114ب

~~وگر نه گو بآب بقل

~~حمقا

~~ازو اقراص کن یکسان

~~و همتا

~~همیشه زان یکی اندر دهان دار

~~وزان، تشنه نیابد نیز

~~آزار

~~اگر از تب نباشد هیچ آزار

~~علاجش نیست آسانتر ز جلاب(1)

~~وگر نه ms166 آب و سرکه در دهان کن

~~وحمله تشنگان(2) دارو[ا] زان کن

~~نی تدبیر سفر کردن در زمستان

~~سفرکردن به سرما در زمستان

~~بود دشوار و زشت و نیست آسان

~~چنان بهتر که وقت رفتن آید

~~رفتن سر از نان خوردن آید

~~طعامی بایدش از سیر و از گوز

~~چنان کز تیزیش باشد همه سوز

~~درو بسیار کرده گاو

~~روغن

~~ازو بسیار خوردن وقت رفتن

~~دگراسیید بای یخته

~~جوید

~~چنان کز پس یزور او بپوید

~~زآب انگبین باید شرابش

~~از آن به گرخورد در وقت آبش

~~راه اندر بیوشد رویش از باد

~~بدین گردد تن از سرماش آزاد

~~که راه دور وی آمد بیایان

~~بباید کردنش تدبیر و درمان

~~نه آتش بایدش نه نیز خفتن

~~بگرماوه درونش به نشستن

~~چنان به ، کاتشی فرماید او گرم

~~وگرد آتش اندر میرود نرم

~~تنش زآتش(3) بدرجست(4) میستاند

~~وسرما نرم نرم از وی

~~نشاند 3420

~~پس آنگه گر شود نزدیک آتش

~~روا باشد کش آنگه طبع شد خوش

~~حکیم میسری

~~20

~~3405

~~1- در دو مصراع این بیت قافیه باهم سازگار نیست و بنظر میرسد نسخهآ نویس

~~مصراع دوم را از ییت دیگر گرفته ودر نتیجه حد اقل یک بیت از قلم افتاده است .

~~2- تشنگان و در نسخه اصل (تشنگانرا) .

~~3- آتش : مجازا بمعنی گرما.

~~4- بدرجت : بتدریج .

~~4

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_290.png)

~~206

~~پس آنگه کو بکرماوه درون شو

~~زمانی نیک بنشین پس برون شو

~~دگر خانه بآتش کرم

~~باید

~~در آنجا نیز فرش

~~رم باید

~~که آنجا درزمانی خواب کیرد

~~چنان کز خوی(1) تنش هم آب گیرد

~~علاج سرما رسیده

~~کر بیهوش کردد کس ز سرما

~~علاجش کن بخوشی و

~~مدارا

~~یکی خانه بآتش کرم کن زود

~~بدار آنجا بخار آتش و دود

~~بخواب(2) ازهش(3) شده در بسترگرم

~~زمانی نیک دارش تاشود نرم

~~همیشه دست و پایش کو همی مال

~~مالیدن مگر به کرددش

~~حال

~~ونیک آید کسی با او بخفتن

~~نبید و انگزد درهم

~~واورا برهنه در ms167 بر کرفتن

~~بیامیز

~~محلق (4) هش شده لختی فرو ریز

~~ز کوشت (5) آبه مرورا گو غذا کن

~~ز دیگر چیزها گو احتما کن(6)

~~بباید خوردن اورا پس بخوردن

~~زمانی نیک پس گرماوه جستن

~~بکرماوه درش باید

~~نشستن

~~همه تن یاک اندودن بروغن

~~ز دهن نرکس ارنه(7) دهن سوسن

~~وجند بیستر در روغن افکن

~~ز آن روغن بتن در، گو همی مال

~~کزین روغن شفایابد علی الحال(8)

~~مسافررا بسی باشد که سرما

~~برو غلبه کند

~~تن را ز گرما

~~بروبر کرسنه کردد

~~زیانی

~~بیابد آنگهی زین غم

~~زمانی گرسنه گرددیس آنگاه

~~گرانی

~~شود بی عقل و بی آرام وبی راه

~~کسی بینی که وی را این رسیدست

~~ولی عقلی بدواندر بدید ست

~~دانیشناسه

~~ور

~~2- بخواب : بخوابان (در بعنی ستعدی آمده است).

~~3- هش شده و هوش رفته .

~~4 - حلق گلو.

~~5- گوشت آبه : آبگوشت .

~~6- احتماکردن : پرهیزکردن .

~~1- ارنه

~~8- علی الحال : درحال، بیدرنگ، فورا.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_291.png)

~~عسل بگداز وپس نان اندر آغار(1)

~~وزان آغشته نان لختی بکار آر

~~پس آنگه گو طعام چرب میخور

~~بدین تدبیر آنکس شود

~~مهر

~~اگر بیهوش کردد کش خورد باز

~~نیاید باهش و نکشاید آواز

~~گلاب آور برویش بر همی ریز

~~ز مشک و غالیه کو بر هم آمیز

~~از آن بر رویو بر بینیش اندای

~~بجز زین دیگرش چیزی مفرمای

~~همیشه دست و پای او همی مال

~~مالیدن مگربهآ کرددش حال

~~بنزدش آتشی بفروز تو کرم

~~و دست وپای او میمال تو نرم

~~بدهن قسط اندامش بیندای

~~ز داروها همه حلتیث فرمای

~~گر آن کس خوارمایه(2) با هش آید

~~مرورا گوشت آبه نیک شاید

~~چو لختی کوشت (3) آبه خورده آمد

~~علاجش به تمامی کرده

~~هل

~~فی نگاهداشتن دست وپا از سرما وعلاج سرما رسیده

~~کسی را کز سفر چاره

~~نباشد

~~و دست وپای او سرما

~~ابد

~~بگو انگشت دست و پای میمال

~~بدهن زیت اندامش همه سال

~~وکر سرما رسد بر دست و پایش

~~برین بر ، کو بنهآ تدبیر و ms168 رایش

~~گر انگشتانش از سرما سیاهست

~~و دارو کردنش را جایگاهست

~~زآب کاه

~~جوشیده و شلغم

~~بآتش یخته نیک آیدش مرهم

~~دگر بابونه ، گرنه شیح و شمشاد

~~برونه تاشود از درد

~~د

~~وگر نه تخم کتان گو براو نه

~~وگر یخته کرم (4)

~~آرد زهمه به

~~گر انگشت سیه گشته ، بدرمان

~~نگردد بهآ، ز من بپذیر درمان

~~علاجش نیش باشد نیش باید

~~وانگشتان دستش ریش

~~باید

~~چو دردش را علاج نیش کردی

~~وانگشتان دستش ریش کردی

~~حکیم میسری

~~44

~~445

~~11ا

~~1- آغاریدن . خیساندن .

~~3- گوشت آبه : آبگوشت.

~~4- پخته کرم کلم، پخته نده ، در نسخهآ اصل (بخنه کرم).

~~2- خوارسایه اندک:

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_292.png)

~~208

~~ب گرم درنهآ تا همه خون

~~ز ریش نیش آید پاک بیرون

~~بس آنکه سر که وگل را برونه

~~مکر دردش بدین دارو شود به

~~همیشه آن جراحت، گو، همی شوی

~~به آب وسرکه تا ناید ازو بوی

~~وکر پوسیده کردد پوست آن درد

~~بدارو کوشت راچاره توان کرد

~~کرنب(1) بخته و برک چغندر

~~ولختی کاو روغن هست در خور

~~مه برهم سرشته

~~نرم کرده

~~ومرهم کرده بآتش گرم کرده (2)

~~بروزی زین دوسه مرهم برو نه

~~که اورا هیچ مرهم نیست زین به

~~چوزین مرهم بریشش بر نهادی

~~مکر تو زود بینی

~~همه یاکش کند آن گوشت مرده

~~روشنابی

~~وآن پوسیده وآن درد خورده

~~پس آنگه داروی دیکرش باید

~~کزو نو کشته در ریشش فزاید (3)

~~فصل در گردانیدن آبها وهواها

~~کسی کز آبهای بد

~~بترسد

~~ز پازهرش همی از تو

~~بیرسد

~~بیاز و سیر و سرکه پادزهراست

~~بدودر، بیشک ار با زهر بهرست

~~وکر آنی گذر باشد بکوشی

~~که می آن آب را بآتش بجوشی

~~وگر آنی نمک داردش ، خرنوب

~~دروکن تا شود خود صافی وخوب

~~وکر نه حب آس آنجا درافکن

~~کزان شوراب خواهی خورد ناکام

~~زمانی تاشود خوشبوی و روشن

~~یکی دو قطره از سرکه بیاشام

~~مضرت زود با دارد(4) سفرجل

~~ز آب شورکش خوردی ز اول

~~وکر ms169 آنی بود

~~باز ایستاده

~~وزان آیش بباید خوردی ساده

~~دانشنامه

~~1- کرنب کلم

~~2- این بیت بعد ازسه بیت دیگر تکرارشده است و در نسخه اصل در اول بیت

~~تکراریشده کلمه "مکرر" نوشته شده است وسا از آوردن بیت سکرر، خود داری کردیم .

~~3- در این بیت از داروی دیگر نام برده است ولی اجزای آن را یاد نکرده است ،

~~بنظر میرسد یک یا چند بیت ازقلم افتاده است .

~~4- با دارد : بدارد ، باز دارد.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_293.png)

~~مرورا آب نار و سیب باید

~~گر آب غوره ، تا زوکم گزاید (1)

~~وگر تلخی بود لختی در آن آب

~~تباید خورد آن را جز بجلاب

~~وگر آلی بود کز مرغزاران

~~ون آید نیابنی آب جز آن 3480

~~بدان چربش(2) به آید نیک خوردن

~~ترشیها ز معده دور کردن

~~وگر آنی بود کز بول و نیشاب

~~ببندد تا نیاید زود بشتاب (3)

~~بگو تخم کرسب و نیز

~~شکر

~~به هم برکوب وگه گه زان همی خور

~~علاج شپش کردن

~~کسی کو خویشتن

~~با بسته دارد

~~شیش در جامهآ او

~~می فزاید

~~علاجش آنکه جامه پاک دارد

~~و نه هر جامهآ نایاک

~~دارد 3485

~~شیش گر برتنش

~~غلبه بگیرد

~~به سیمابش طلا کن (1)

~~تابمیرد

~~گر از زرنیخ و میویزه

~~و بوره

~~و کندش گو طلا کن بآب غوره

~~به جامه تو بخوری کن

~~ز کندس

~~گر از ترمس، گر از قسط آرزان پس

~~وگرنه بر خر زهره

~~درو کن

~~بروزی دوسه لختی

~~اند روغن(

~~از آن روغن بگو در خویشتن مال

~~شیش زو باز گردد

~~تا دگرسال 490

~~بگرماوه درون تن پاک

~~شستن

~~وجامه شسته باکیزه

~~نبشتن(6)

~~حکیم میسری

~~204

~~1- کزاییدن وزیان رسانیدن

~~3 - این بیت و بیتی که بعدازاین آمده با بیتهای پیش رابطهآ معنوی ندارد ، بنظر

~~اح چریش و جربی.

~~میرسد نسخه نویس آنرا اشتباها ازجای دیگر کتاب آورده است.

~~4- طلاکردن واندودن .

~~5- اندرو غن: اندر روغن ، نظیر د رفتار بجای " در رفتاره که در المعجم شمس قیس ms170

~~آمله ، و دریز بجای "در ریز" که در مجمل التواریخ والقصص آمده و مانند اندرسد بجای

~~" اندر رسد" که در ترجمهآ تفسیر طبری آمده و خمارا بجای "خمار را* که در ترجمه تقویم

~~الصحه أبلهاست.

~~6- نبشتن ؛ بفتح اول ودوم : پیچیدن ، نسخه اصل (نبشستن).

~~11ب

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_294.png)

~~21

~~شیش از جامهآ او دور

~~دارد

~~دگر حنا بتن در،

~~وتن پاکیزه وچون نور

~~دارد

~~او

~~کمالد

~~بگرماوه ازین نیز

~~ر ننالد

~~ازین دارو که گفتم گوطلا کن(1)

~~بکوزانجیر خوردن

~~احتما کن (2)

~~لاج پای شکافیده

~~کسی کش پای بشکافد

~~بسرما

~~نخستین ، باب گرمش گو همی شوی

~~گر از صفرا، کر از گرما و سرما

~~چو شستی پاک، کو دارو همی جوی

~~کثیرا باید او را

~~سوده

~~طلا کرده برآن کش

~~درد بوده

~~و کرنه زفت تر برپایش

~~اندای

~~وگرنه سند روس و روغن آرای

~~و گرنه روغن آرو نیز

~~و با مازو بسای و

~~رزد

~~برونه درد را زوبد

~~نباشد (3)

~~وکرنه زیت و مردا سنگ بگداز

~~پراکن

~~برو بر آنگهی

~~در پیه روغن

~~بآتش نرم نرم

~~و برزدرا ، بروغن

~~داروی ساز

~~وگر خواهی که نشکافدش پایش

~~و را نجوشان

~~پیس آنگه که کهی بر دردنه زان

~~مرآنکس را همی را هی

~~نمایش

~~بروغن زیر پایش کو

~~بیندای

~~و گه گه آنکسی را موزه(4) فرمای

~~ی علاج آبله کز موزه افتد برپای

~~کسی کش پای گرنه جای دیگر

~~ز(5) رفتن کز نشستن دیر برخر

~~دانشناسه

~~1- طلا، طلی: اندود

~~- احتما کردن : پرهیز کردن.

~~3- بنظر میرسد نویسنده کلمات مصراع دوم را پس و پیش نوشته وصحیح آن چنین

~~بوده : برونه زو نباشد درد رابد

~~4- موزه : نوعی پا افزارکه تا ساق پا و زیر زانو را فراگیرد ، چکمه واینجا کفش را

~~اراده کرده است.

~~5- کزنشستن دیر برخر : یعنی بسبب آنکه مدت زیاد برخر نشسته است جای دیگرش

~~تاول زدهاست.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_295.png)

~~گر از تنگی موزه

~~گرزمندل(1)

~~خارد، گر ورم کیرد

~~ز اول

~~بگوبر درد آب سرد ms171 بر

~~ریز

~~دگر سرکه بآب کل

~~بیامیز

~~ازوبر دردبر، میریز و

~~هیمال

~~گرش بهتر نگرددزو(2) درین حال

~~ز مردا سنگ و آب گل برو نه

~~که بیشک او بدین دارو شود به

~~وگرنه مرهم اسفیداج

~~باید

~~کزو یخته بدردش بر

~~شاید 3510

~~وکر برپای برش، ازموزهآ تنگ

~~برآید آبله برگونه

~~سنگ

~~ببر تا زرد کاب آید

~~به بیرون

~~مترس ار چه بیاید

~~آبله خون

~~پس آنکه عفص و قاقایا و کلنار

~~وطین ارمنی لختی

~~بجادار

~~بسایش نرم وز آن برریش افشان

~~کزین دارو شود آن دردش آسان

~~وگر گلنارنی داروی

~~دیگر

~~روا داری بود خود نیک درخور

~~علاج زخم وافتیدن

~~کسی کزژرف(3) بامی گر(4) ز دیوار

~~کر از جانی بیفتد گردد

~~افکار(5) 18اب

~~وکر زنعمی رود

~~ناگاه برسر

~~وکر برپشت یا برجای

~~دیگر

~~کرش زنخمی همی زی سر رسیدست

~~وگر از بام

~~برسر اوفتیدست

~~ز قیفالش بگو

~~تارگ گشاید

~~سک و روغن همی زی(6)سر بمالد

~~به روزی دوسه گو کشکاب میخور

~~چنان بهآ ، کش بیامیزی بشکر

~~کر او را عقل از جایش

~~بگردد

~~ورم در مغز او می کار

~~بندد

~~علاجش آنکه از قیفال بسیار

~~برون آرد بسی خون او دکر بار

~~پس آنگه برگه آس تر و گلنار

~~ابا او گرد کرده

~~پوست از نار

~~بآب وسرکه در آتش

~~بجوشان

~~از ومرهم کن وبرسرش

~~بوشان

~~حکیم میسری

~~21

~~1- مندل (مندیل) و دستار وعمامه.

~~2- زو درین حال : زود در این حال.

~~*گر : یا.

~~3- زرف : دراز، بلند ،مرتفع.

~~5- افکار : آزرده ، خسته، مجروح .

~~6- زی : سوی، طرف .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_296.png)

~~211

~~وگر از سک و عود خام

~~یابی

~~نبید کهنه یالی رو

~~نتابی

~~همه بر هم سرش با آس و گلنار

~~بسر برنهش تا بردارد

~~آزار

~~طبیعت نرم دارش

~~بآب آلو

~~به سکیستان ابا خرمای

~~هندو

~~طعامش مغز مرغ وآب کشکاب

~~دگر، گو سوی آب نار

~~بشتاب

~~گرش آزار بریشتست و

~~بسربر

~~وکر بر سینه یاجای فزو نتر

~~ی از باسلیقش خون

~~گشادی

~~به ms172 آید پیش از آن تا دارودادی

~~پس آنگه کل و طین منهر و ریوند

~~ومر و روینه کو

~~جویند

~~از آن بآب نخود در، گو دو مثقال

~~خور تا به شود تان بدشده حال

~~طعام ، آب نخود گر(1) ماش باید

~~مرآن کس را بتن قوت

~~فزاید

~~وکر ابن خسته را توموم آیین

~~وگر از خسته خون آید به اسهال

~~بیانی تو ازو هیچ چیز

~~مگزین

~~ز قرص کهربا باید

~~دومثقال

~~چو قرص کهربا خوردش شود به

~~پس آنگه داروی بردرد

~~نه

~~طلا کن(2) خسته را بردردیر زود

~~نباید کرد جز زین کم(3)

~~مغاث و صرو ماش و قاقیا آر

~~بفرمود

~~وطین ارمنی با او تو

~~به آب آس بر دردش

~~بسیار

~~بیندای

~~وگر آماس دارد جانی از درد

~~مرورا راحت وآرام

~~فرمای

~~مرورا زین طلاباید

~~ی کرد

~~کل سرخ وعدس

~~باید مقشر

~~شیاف ما مشا و سرخ

~~وطین ارمنی بااو

~~صندل

~~برابر

~~گلاب نیک و لختی نیز

~~وکرجانی بود از زرده

~~فوفل

~~گونه

~~بگویم کان علاج وی

~~چگونه

~~بدهن ورد آن دردش

~~بیندای

~~پس آنگه آس خشکث سوده فرمای

~~برو برنه ببندش صحت

~~محکم

~~ازین بهر مرورا نیست

~~برهم

~~دانشنامه

~~1- گرزیا.

~~2- طلا کردن واندودن.

~~3- کم بفرمود : که من بفرسودم ، که بفرمودم.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_297.png)

~~ی علاج زهرها

~~که زهری داد او را کس

~~کسی کاید بدلش اندر

~~گهانی

~~نهانی

~~کگز و درمعدهآ خود زهر کردست

~~وگر نه بوی(1) دارش چیزخوردست

~~مگر آن خورده زهر آردش از بر

~~میخور

~~بگو روغن بآب گرم

~~بخوردن

~~بباید سهآ دگر باره

~~چو باری دو(2) بخوردش آبو روغن

~~تریاک کردد 2550

~~گردد

~~و این مرزهر را

~~وگر معده ز زهرش پاک

~~نشان زهر بیند

~~از گلوبر

~~برخیو(3) بر

~~گر آید بوی زهرش

~~بدین راه

~~نمک وشون وبرک شبد [ش] خواه

~~وگر یابی در آن وقتی

~~بآب اندر بجوشانش

~~ز و صافی کن آنگه آبکی خوش

~~بآتش

~~که تا داند که دردش گشت بهتر

~~از وخوش میخور ms173 ومی آور از بر(4)

~~و داری تو گمان کان زهر کردست

~~وگر زیر شکم از زهر درد است

~~مگر به گرددش زین شافهآ تیز

~~بیامیز

~~مرو راتو یکی شافه

~~به مغزش بر رساند

~~خار آن

~~زهر مانآد

~~وکر در معدهآ وی

~~شود زو نرم و برهاندش از غم

~~یکی داروش باید خورد کاشکم

~~مگر آنکس نیارد برد ازو راه

~~بناگاه

~~وگر کس راگزد چیزی

~~چه داند؟ کان کزیده را ندیدست 120آ

~~نداند کوچه چیزست کش گزیدست

~~که بستی داروش بهتر توان کرد

~~درد

~~بباید بستن اورا ازبر

~~آسان

~~بدان جای گزیده برنه

~~یس آنگه شیشهآ زان ججامان

~~بردار

~~گر آنگه نیش فرمابی

~~وگر بی نیش برداریش

~~روادار

~~درخور

~~وگرنه مرغکی توجوی

~~کبوتر

~~پس آنگه لختکی ران

~~حکیم میسری

~~21

~~1

~~1- بوی دار : بوی دارنده ، بدبوی.

~~2- باری دو: دوبار، دو دفعه .

~~3- خیو و آب دهان .

~~4- بر ، بفتح اول : سینه ،اینجا بمعنی شکم و معده .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_298.png)

~~214

~~بکنش رود و شکم بشکاف برکرم

~~بدو برنه مکر دردش شود

~~دگر مرهم کن از گوی(1)

~~کبوتر

~~کرنب وپودنه با او

~~رابر

~~بدویرنه مگر دردش

~~شود ک

~~که این مرزهر را نیکست مرهم

~~وکرنه جند بیدستر

~~و صوغین

~~و مشک طرامشیع نیک بگزین

~~و حلتیت و کرنب و

~~بودنه نیز

~~بیاور نیک لختی زین همه

~~ههز

~~برو آمیز از گوی (1)

~~کبوتر

~~ازین هرداروی لختی

~~فروتر

~~بزیت کهنه این دارو

~~فمی سای

~~که مرهم گرددش

~~آنجا براندای

~~وزین دارو که کویم ، گو همی خور

~~سداب خشک و مرو قسط باید

~~بهر وقتی که باشد هست در خور

~~وبی حلتیت وپلیل

~~بباید نیز عاقرها

~~همانا

~~رنیاید

~~ولختی نیز نیک از قرد مانا

~~بکوب و بانگبین اندر

~~بیامیز

~~و میخور تو همی هر روز و

~~که او مرزهر را نیکست

~~برهیز

~~بازهر

~~کز و خوردی نماند زهر را

~~8

~~نمک و مغز گوز و پاک

~~روغن

~~به انجیر اندرون باید

~~سرشتن

~~کزو هر روز لختی نیک خوردی ms174

~~تنت از زهر بی آزار

~~کردی

~~وکر کس می ز زهر بد

~~بترسد

~~و پازهر از همه کسها

~~رسد

~~زطین مهر وحب غارو

~~روغن

~~از آن کاو باید دهمن.

~~جستن

~~بیامیز این همه با انگبین

~~و هر روز از نخستین این همی خور

~~کرآنکس این خورد، خودزهرخوردست

~~و زهر اندر تن او کار کردست

~~که لختی خوردقی آردش بشتاب

~~که قی افکند گودیگر

~~بر آردزهر با نیروی او

~~تاب

~~همی خور

~~ههمی خور تا برآید نیز

~~از ور(2)

~~وگر زین دارو ناید هیچ

~~از بر

~~نه اندوهی رسد زی(3) او تو منگر

~~دانشنامه

~~1- گوی و گوه ،گه ، مد

~~2- ور: بر ، سینه ، اینجا بمعنی معده

~~3- زی : سوی ، طرف

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_299.png)

~~بدان کززهر اورا نیست آزار

~~خوردست هیچ او از زهر بدکار

~~می علاج مار گزیده

~~کسی کش مارافعی در کزیدست

~~و زهر از نیشتر(1) زی او رسیدست

~~بباید بست آنجای

~~گزیده

~~زپیش آن که زهر(2) آنجا

~~رسیده

~~گر انگشتی بود

~~جای

~~گزیده

~~چنان به زود کش داری

~~وکر صعبست از جای

~~کزیدن

~~و آن جانیز مینتوان

~~یدن .

~~زتریاک بزرکش خورد

~~باید

~~که او مرزهر را مهتر

~~بشاید

~~وگرنه انگبین و انگزد

~~خواه

~~بیامیز و نما او را بدان

~~راه

~~بگو در هر زمانی

~~این همی خور

~~مگر خود یابد او

~~تریاک دیکر

~~طعامش انگبین وگاو

~~روغن

~~روا باشد ازو بسیار

~~خوردن

~~برونه آبگین(3) [1]) زآن گرای(4)

~~پس آنگه برگزیده

~~نیش فرمای

~~صمادی زانکه گفتم، در دگر باب

~~رو باید نهادن

~~زود بشتاب

~~وگر جای گزیده ریش

~~گردد

~~و ریشش هر زمانی بیش

~~گردد

~~وپوشیده شود آن جای

~~دردش

~~بدان کو را تبه آن زهر کردش

~~بروده(9) لختکی از داروی

~~تیز

~~وگر دارو نیابد کو

~~بیامیز

~~وکرد ریش گوسر که

~~براندی

~~وطبن ارمنی بااو

~~رمای

~~که درد زهرش ازمعده برون شد

~~مترس ارچه بسی ریشش فزون شد

~~مرورا گو که از تریاک بگزین(6)

~~بجای زهر خواره بیز(7) ، منشین(8)

~~حکیم میسری

~~21

~~(13

~~1- نیشتر ms175 : نیش

~~2- زپیش آن که زهر و در نسخه اصل (زپیش آنکه زهر) .

~~3- آبگین و شیشهآ حجام ، در نسخه اصل (انگبین)

~~4- گرای: حجام.

~~5- ده و نسخه اصل (دو)

~~6- بگز ین : در نسخه اصل (مگز ین)

~~7- بیز و امر از مصدر بیختن .

~~8- منشین . مجازا بمعنیدرنگ مکن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_300.png)

~~21

~~علاج ریش کن گرد

~~باید

~~رجای داغ باشد

~~نیک شاید

~~وکر سرطان بود

~~یان بکرده

~~باید نیک لختی زو

~~بخورده

~~گرزین کش همی گویم

~~بدانی

~~علاج مار کشتن (1)

~~خود توانی

~~باک

~~انیسون وزراوند و

~~ز پلیل

~~وجند بیستر با حب

~~فلفل

~~به مییخته درین روغن

~~مین کن

~~گزیده ماررا تریاک ازین

~~کن

~~نباید خفتن آنکس را

~~که مارش

~~گزیدست و تبه کردسمت کارش

~~ج گزدم(2) گزیده

~~کسی بینی که گردم در گزیدست

~~ز زخم نیش کژدم درد دیدست

~~یکی مثقال خشک از اصل حنظل

~~بآب گرم باید خورد

~~ز اول

~~وکرنه داروی حلتیت

~~باید

~~کزو مثقالکی دو سه

~~بخاید

~~بباید بست محکم

~~ازبر

~~نیش

~~وکرنه هر زمان دردش بود بیش

~~و آب گرم آنجایر

~~هی ریز

~~وجند بیستر در روغن آمیز

~~بدان روغن بمال آن جای دردش

~~شود بهتر گر از حلتیت خوردش

~~و] سوس وپودینه کوی (3) کبوتر

~~بآتش گرم کن

~~برنه

~~بدوبر

~~وکر تریاک خواهی توچنین کن

~~تو گزدم را همه دارو

~~ازین کن

~~ریاک کزدم

~~زافسنتین واز اصل کبر خواه

~~وکر باشی توزین تریاک

~~گاه

~~زراوند دراز و

~~جنطیا نا

~~و لختی خواه نیز

~~ز قردمانا

~~بیامیز وبدوده گو همی

~~خای(4)

~~وجای دردرا روغن

~~بیندای

~~دانشنامه

~~ا= مار کشتن : اضافه سقلوب (کشتن مار) ، مارزدکی ، (مجازاست باعتبار مایکون).

~~2- گزدم : کزدم

~~3- گوی : گوه ، گه ، مدقوع.

~~4- خای : در نسخه اصل (خوای) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_301.png)

~~وگریانی ز تریاک

~~چهارا (1)

~~خور ، گوتاش بهتر شوده کارال

~~وگر خود تو بیامیزی بهآ آید

~~گر آمیزیش تو خود بهآ بشاید

~~باک ارب

~~ز راوندست و مرو حب غارست

~~ولختی جنطیانا خوار کارست

~~به لختی انگبین اندر عجین(2) کن

~~تو ابن ms176 تریاک اربع را چنین کن

~~طعامش انگبین و

~~گاوه روغن

~~وشیرو گوز نیک ایدر بخوردن

~~وگر تب گیرد آنکس را دگر روز

~~بگوییم مرترا درمان

~~بیاموز

~~رگش بگشای وگومیخور ز کشکاب

~~به هر وقتی که خواهد خوردن او آب

~~به هرجانی که کزدم بود بسیار

~~کرسب(3) تر را تو زهر انگار

~~مخور زو هیچ گونه گر خوری تو

~~گرت گزدم گزد آندهآ بری تو

~~وگر جراره باشد نیز کزدم

~~بسی میرد ز زخم اوی مردم 132ب

~~بگوتریاک لختی عسکری جوی

~~یکی مثقال گر کمتر خوری زوی

~~وکر اندوه و غم بفزاید اورا

~~ز آب سیب و رمان باید اورا

~~وگر با بول خون آید به بیرون

~~بدان کش میبرون ناید بسی خون

~~مرآن کس را بگو تارگ گشاید

~~بدین تریاک خوردن کم گراید

~~وگرخفقان بود اقراص کافور

~~بباید خورد تاخفقان شود دور

~~وکر نه آب سیب و نار باید

~~کز آب سیب خفقان ککم

~~راید

~~زطین ارمنی سرکه

~~بیامیز

~~وزو بر زخم جراره

~~ههی ریز

~~حکیم میسری

~~211

~~62

~~1- چهارا ، کارا و الف در آخر هر دو مصراع "الف اشباع" است ، این بیت یشت

~~سرهم دو بارشوشته شده انساتف، وبا یکباد آوردیم ونگراراشنده اواا عذف مکردیم به

~~مت

~~2- عجین کرد: خمیر کردل.

~~1- ناسازگاری کرسب و کژدم زدگی معروف و نظاسی گنجوی نیز بدان اشارت کرده

~~زدم زذه را کرق دادل

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_302.png)

~~210

~~علاج گزیدن رتیلان (1) و عنکبوت

~~کسی کو راز رتیلان کزیدست

~~وگر از عنکبوتی غم رسیدست

~~نشان آنست کان جای کزیده

~~سیه گردد که درد آنجا رسیده(2)

~~و دردش اندکست و خارش افزون

~~خاریدن برآرد او همی خون

~~بسان اولش از تن بر آید

~~اندوه و غیانش

~~می فزاید

~~بکرماوه درون باید شد اورا

~~مانی نیک میباید بند(3) اورا

~~مگر کش خوی برآید خود شود به

~~وکر نه زین که من گویم برونه

~~رماد (4) چوب انجیر آرو آهک

~~شخار نیک، جزوی نیک هریک

~~درآب گرم کن بردرد برنه ms177

~~چنان به کش بیاید هر زمان خوه(5)

~~نمک لختی بآب اندر بیامیز

~~وزآن آب نمک بردرد برریز

~~بگو هر روز دو مثقال شونیز

~~خور، کورا نباشد به ازو چیز

~~وکرنه حبة السودا

~~و بیغن

~~با او سعد، نیک آیدش خوردن

~~وکر خود لختکی باشد ز تریاک

~~یارد از تن او مرزهر را پاک

~~فی علاج گزیدن زنبور

~~کسی کورا گزد

~~ناگاه زنبور

~~طلا کن ، گو بدو ماورد (6) و کافور

~~رگرنه سر که گل آنجا براندای

~~وکر نه سرکه و طلخبش فرمای

~~رگو(7) باری بسرکه تر همی دار

~~رکورا هرزمانی درد بگذار (8)

~~1- رتیلان ودر نسخه اصل (زبیلان) .

~~- رسیده : درنسخهآ اصل (رسیدست) .

~~3- بد ، بضم اول : بود بمعنی بودن (مصدر سرخم از مصدر بدن بودن).

~~4- رماد ةخا لمتر.

~~6- ماورد (ماعالورد) وگلاب.

~~5- خوه وعرق.

~~8- بنظر می رسد بصراع بدین صورت : "رگورا هر زمان بردرد بگذاره درست باشد .

~~دانشنایه

~~بکون بانة اکهنه دوده شده؛ کرباس

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_303.png)

~~وکر بهتر نگردد ترف باید

~~زو شافی کند زو نیک شاید

~~که برگ باذروج

~~نجا

~~کمالد

~~درد نیش زنبور او

~~ننالد(1)

~~وگر لختی خورد از خشک کشنیز

~~یابد درد هیچ از زخم او نیز

~~خیار و غوره کشنی و کیغو

~~مه زنبوررا نیکست

~~دارو

~~گرآب نار با بزر

~~فطونا

~~حورد یابد از آن، راحت همانا

~~وگر مالد بدویر، برک ینبوب

~~وگر نه لختکی از بر خرنوب

~~شود مهتر رهد از درد زنبور

~~بکارش ناید آنگاه هیچ کافور

~~ملاج گزیدن لخادو(2)

~~کسی کورا کزد دندان لخادو(2)

~~ماند بی شک آن دندان در آن سو

~~علاجش کن مگر آن زشت دندان

~~رآید از تن مردم

~~بآسان 60

~~زخاکستر ز روغن برهم

~~آمیز

~~وزوبرجای دندان بر همی ریز

~~1- ننالد و در نسخهآ اصل (بنالد).

~~حکیم میسری

~~بعد از گزیدن دندانش در محل زخم باقی سیماند وبنظر میرسد "لخادو" نام دیگر "کرپاسه

~~65

~~33اب

~~2- لخا دو: ؟ در فرهنگها دیده نشد ، در متون پز شکی از "کرپاسه" یاد شده که

~~باشد . در هدایه ms178 آمده : باز اگر کربسه گزد و دندان آنجا ماندنشان آن بود که درد کند

~~سخت وآن جایها پدید بود وآن دندانهاسیاه بود، اکنون بروغن بباید مالیدن وبازخاکستر

~~سوده باز موی اسب بدان جایها بر باید مالیدن تا دندانهاش از آنجا بیرون آید ص633

~~ودر ذخیره خوارزسشاهی آمده و وباب هفتم اندر گزیدن کرباسه که بتازی سام ابرص گویند

~~وانواع آن وخوردو بزرگ آن : مضرت گزیدن او آنست که دندان درآن جای بگزد بگذارد

~~ودندانهای او خوار بود باریک وسیاه و دردو خارش در آن جای پدید آید علاج وی آنست

~~که ابریشم یا قز بر آن جای همی مالند و از پهنا و درازا

~~وی آویزد و بیرون آید و روغن وخا کستر ضماد کنند دندانهای اورا بیرون آرد پس محجمه

~~بر باید نهاد و بمزیدن و در آبگرم نهادن ...... وجانوری دیگرست یدین کرباسه ماند

~~همی گردانند تا آن دندانها در

~~چهار پای دارد و دنبال او کوتا هست این جانور را سالاسند را گویند ص 643 در نسخه ای

~~از نسخ "ترجمه وقصه های قرآن" بجای کرباسه "لخاوه" آمده است وباحتمال قوی صورت

~~صحیح آن "لخادو" است (ترجمه وقصههای قرآن بکوشش یحیی بهدوی و بیانی ص658).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_304.png)

~~220

~~گر آنجا مانند دندان خود برآید

~~و درد زخم دندان کم فزاید

~~پس آنگه هم زخاکستر و روغن

~~ه5 آید

~~نیز آنجا بر نهادن

~~وگرمی درد او کمتر

~~نباشد

~~وزین داروش

~~ی بهر

~~نباشد

~~بگو میخور تواز تریاک اربع

~~جای درد برکن مغز خروع

~~وجای درد بآب کرم درنه

~~نگر تا خود نیاید زان کسی خوه

~~وکر نه آبگینی را

~~بفرمای

~~که آنجا برنهد او زان (1) گرای(2)

~~کزین بهتر نشد زخم لخادو

~~بباید خوردن از حلتیت دارو

~~تدبیر گریختن مار

~~کسی خواهد که بگریزد ازو مار

~~وگر چه باشد او بازهر بسیار

~~زکوکرد، ارزک، ارنه موی مردم(3)

~~بسوزی زو گریزد مارو کژدم

~~زبر زد، گرا4 از نوشادر، گرا4) اززفت

~~ز ms179 دودش هم گریزد مار نشگفت

~~زمقل وگر(4) زسوغین، گرا4) سیندان

~~ز دودش مار بگریزد از آن خان

~~وکر لختی خسک درجحر(5) ماران

~~نهی آن مار میرد زودو آسان

~~وگر از ناردان لختی بسوزی

~~ز دودش ماررا آتش فروزی

~~ز نوشادر میرد مار لیشک

~~گرآبش دردهن ریزی تویک چک(6)

~~ازو بدهن اکر لختی

~~خابی

~~خیوا7) وا بر گلوی او نمانی

~~ممرد بی کیان آن مار بر جای

~~ندارد مار و نوشادر بهم

~~بای

~~وکر آبش کسی جابی بریزد

~~ز بویش مار بجهان در گریزد

~~دانشنایه

~~67

~~1- زان ، بکسر نون وازآن ، از مال .

~~2- گرای : گرا، حجام.

~~3- مردم : انسان ، آدمی.

~~4- گر : یا.

~~5- جحر: بضم اول : سوراخ .

~~6- چک و چکه ، قطره .

~~7- خیو: آب دهان . خیو را برگلوی اونمایی : یعنی اگر آب دهان را برگلوی

~~مار بریزی .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_305.png)

~~وگرخردل بکولی لختکی زان

~~فرو ریزی تودر سوراخ ماران

~~مرد زود، گر آنجا

~~برآید

~~بدان سوراخ دیگر

~~کراید 3680

~~بترسد نیز مار از بوی قطران

~~ممیرد گر بسوراخش کنی زان

~~ز قطران گوطلاکن بر رسن بر

~~چو حلقه کن بکرد خویشتن بر

~~بخفت ایمن برست از بم ماران

~~وجز او هر چه بود از زهرداران

~~که خواهد گر بیاموزد که کژدم

~~گیرد، گرنه بگریزد ز مردم 134ب

~~چوکژدم را بسوزانی به آتش

~~ز سوزیده(1) بیاید بوی ناخوش

~~هرآن کزدم که آید زو بدان بو

~~گریزد زان سرا و نیز زان کو

~~گر از قطران بسوراخش کنی چیز

~~بمیرد ناید از سوراخ بر نیز

~~وگر گوگردو سم خر، وبرزد

~~بسوزی بوی او کزدم بسوزد

~~ورآب انگزد جابی

~~بریزند

~~جمله کزدمان ز آنجا

~~گریزند

~~ندبیر گریختن کیک

~~کسی خواهد که کیک از وی گریزد

~~گریزد گو، ازین آبی

~~بریزد

~~زآب حنظل ارنه آب شونیز

~~گر افسنتین بیانی آب او نیز

~~دگر از خون قنفذ (2) لختکی جوی

~~که در خانه بریزی قطرهآ زوی

~~بگرد آید برو بر کیک بسیار

~~توشان بر دار و جانی نیک بگذار

~~نی گریختن بق ms180 وپشه

~~کسی خواهد کزو بق و پشه زود

~~بکردد؛ کاه باید سوخت با دود

~~مگس را خربق و زرنیخ زهرست

~~بکندس درز زهرش نیز بهرست

~~گر از زرنیخ کنی بر آستانه

~~وگر دانی درو درگاه

~~حانه

~~حکیم میسری

~~1- صوزیده . سوخته، موخته شده .

~~2- قنفذ و خارپشت . " واگر پیه خارپشت بر چوبی کننه کیکان برآن چوب جمع

~~شوند ، " ذخیرهآ خوارزمشاهی .

~~1

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_306.png)

~~222

~~مکس نتوان در آن خانه یریدن

~~ونه کس را در آن خانه گزیدن

~~وموشان را ز مرداسنک زهرست

~~بریم آهن اندر نیز

~~مهرست

~~و دود سم زهری لی کمانست

~~ز زهرش مردمان را خود نشانست

~~یکی زین بخمیر اندر عجین(1) کن

~~وموشان را علاج زهر زین کن

~~ز دود زک کریزد موش بیهوش

~~ندارد هیچ پا(2) با بوی او موش

~~بمیرد مور اگر کوکرد و قطران

~~بسوراخش درون کن لختکی زان

~~زبوی انکزدهم مور

~~همرد

~~وکر(3) زانجای دیگر راه گیرد

~~سگ و روباه زود از تلخ بادام

~~بمیرد خود نگیرد نیز

~~آرام

~~علاج گزیدن سگ

~~کسی کورا سکی جابی بخاید

~~وزان دندان بهم خونش

~~بیاید

~~بیاز و انکبین و ملح

~~باید

~~کزو مرهم کنی خود نیک شاید

~~شبانروزی ازین مرهم برو نه

~~پس آنگه مرهمی باید از آن به

~~زپیه و موم و زفت و بیرزد خواه

~~سیه داروکن ار هستی تو آکاه

~~برونه زان برستی از جراحت

~~بدین دارو بیالی زود راحت

~~گر شیر و پلنگ و یوز و روباه

~~گزد دندان کسی را زشت ناگاه

~~گر مردم گزد

~~مریکدیگر را

~~به ایشان ده ازین دارو خبر را

~~ازین مرهم که گفتم، گو برو نه

~~جراحت را نباشد هیچ زین به

~~وکر خواهی که آن ریشش بشونی

~~چنان بهترکه ملح و سرکه جولی

~~جراجت را بدان شونی تو بهتر

~~چنان کش می بشونی بآب دیگر

~~سکی گرگرسینستش(4) ، زهر بیشست

~~همیشه برگزیده درد و ریش است

~~دانشنامه

~~1ح عجین کردل :خمیر کردل، سرشتن.

~~-2

~~4- گرسین : ؟ گرسنه ms181 ؟ بنظر میرسد "گرسنی" بمعنی گرسنه درست باشد .

~~2- پاداشتن وپای داشتن ، پایداری کردن، تاب بقاوبت داشمتن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_307.png)

~~علاج گزیدن سگث(1) سگان

~~سکی بینی سیه با سرخ چشمان

~~شده دیوانه از مردم کریزان

~~نداند او خداوند و نه جایش

~~و دم او زده میان دو پایش

~~حیو(2) بسیار باشد

~~بر لبانش

~~تو پنداری که گنگست آن زبانش

~~نیارد(3) بانگ کردن جز که، گه گاه

~~برآید بانگکی(4) زو زشت و ناخواه 3720

~~ونان اندک خورد الاکه خود آب

~~نیارد خورد ونه چشمش بردخواب 136پ

~~سکی کش سنگ اندازی بدوران(5)

~~بکیرد سنگ را خاید

~~بدندان

~~بدان، کاین سگ همی کلب(6) الکلب بود

~~نباید برچنین سگ هیچ خشنود

~~گرین دندان گزد مر مردمی را

~~چنان زهرش نباشد کژدمی را(7)

~~بدونهآ آبگینی(1) زود بر نیش

~~بدو بسیار تاخودزو شود ریش

~~ازو بسیار خون آور به برون

~~شود بهترکه بیرون آیدش خون

~~پس آنگه مرهمی کن از چغندر

~~ییاز و بندق و روغن بدو در

~~یکی مسهل ز مطبوخ

~~فتیمون

~~بده تا آردش سودا به بیرون

~~حکیم میسری

~~22

~~سگ را چشمها سرح بود وزفان ازدهان بیرون آمده بود وکسی ر

~~وسگان ازوی همی گریزند ... ص 634

~~2- خیو وآب دهان

~~4- بانگک * بانگ ه ک تصغیر.

~~5- دوران و دور. نظیر شاد و شادان، آبآد وآبادان، جاوید وجاویدان .

~~بیگانه وهر کدام را بیابد بگزد ودایم ازدهان وی آب همی رود ودم بران اندر کشیده بود

~~38

~~1- سگ سگان و کلب الکلب، سگ دیوانه، سگهار . درهدایة المتعلمین گوید :

~~بازاگر کلب الکلب گزیده بود کاری بد تر بود ونشان این سگ دیوانه آن بود که این

~~و نه

~~3- یارستن : توانستن .

~~6- کلب الکلب: : سک گزنده، سگ دیوانه، سگهار.

~~از چنان الکل باشد کودمندوا ب کرای تکوادم آن کخنان زهری نیست، بعبارت دیگر

~~ ر ونر

~~8- آبگین و آبگینه ، شیشهآ حجات در نسخهآ اصل (انگبینی) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_308.png)

~~224

~~هرآن دارو که مالیخولیا را

~~ی کردی، بکن این دردها را

~~نگر تا شوده آنکس ms182 زود فربه

~~نه فربه بود ، این دارو ورابه

~~گرآن کس زآب خوردن میبترصد

~~ز هر کس نوبنو(1) چاره بیرسد

~~که هر روز آبکمتر میتوان خورد

~~مرورا نیز دارو بدتوان کرد

~~بدان، کو زود از تشنی (2) بمیرد

~~طبیی نیست کورا دست کیرد

~~که چه سگ بود دارو چون توانی؟

~~کسی را سک کزیدست و ندانی

~~و حتی (3) نان بخون او بیندای

~~سک [را] نیز آن خون زود بنمای

~~گرآن سگ آن ببوید بر نگیرد

~~بترسد گر بخاید زو ممیرد

~~بدان کان سگ کش دندان گزیدست

~~چنان کلب الکلب هیچکس ندیدست

~~دار

~~وگر نه مغز گوز کوفته

~~ولختی می جراحت یرش بگذار

~~از آن فا(4) مر غ ده گرزان خورد زود

~~بدان کان سگ نه کلب الکلب اوبود

~~وگر زوبر نگیرد مرغ آسان

~~تو آن سک را همی کلب الکلب دان

~~دانستن زهرها

~~، می هرچه دانم (5) زهرها را

~~پیدید آرم بگویم آشکا را

~~مگر تو خویشتن زو

~~باز داری

~~مرایر زهرها تو

~~راز داری

~~کامکا را

~~نداری این بچشمت سست وخوارا(6)

~~بترسی از خدای

~~نیاموزی کسی را

~~نا سزاوار

~~کزو آید بسی بر خلق آزار

~~وکر کس را زتو آزار باشد

~~تن من زان کنه پیزار باشد

~~اان این ، آنرا پدید آوردم اکنون

~~که نه زان برکسی آید شبیخون

~~دانشنامه

~~1- نوبنو نونو، تازه بتازه.

~~2- تشنی و تشنگی .

~~3- حتی : بجای این کلمه "لختی" درست تراست .

~~به

~~5- الاسی هرچه دانم : الا هرجه میدانم ، الا : بدان وآگاه باش (حرف تنبیه است).

~~6- الف در آخر هردو سصراع "الف اطلاق* است .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_309.png)

~~که تا زو مردمان هشیار

~~باشند

~~به هرجالی خردرا

~~یار باشند 37اب

~~کسی کز نامهآ من

~~زهر

~~گیرد

~~کسی را بردهد

~~نا زو بمیرد

~~بروبر، لعنت جبار(1)

~~بادا

~~و جایش دوزخ پرنار(2

~~بادا

~~نخستین زهر بیش وزهرهآ(3)

~~مار

~~و هم تلخ پلنگان زهر

~~بد کار

~~ذراریح وزک وزنکار [و] صابون

~~خوه اسب و فربیون و نیز

~~فیون

~~رخام و انجره میویزه و

~~ز یبروح ms183 وزرند آید بسی

~~نج

~~سماروغ وبلادر ،

~~مرطنیشا(4)

~~و زهرست کوفته بزر

~~قطونا

~~سفیداج وزمه زرنیخ و آهک

~~و مردا سنگن هم زهرست لی شک

~~جبلاهنگ ویتوع(5) و آب کشنیز

~~نباشد زهر چون(1) کشنیزتر نیز

~~وچند بیستر ، خرزهره و عنصل

~~و مازریون وخربق ، وز مائل

~~بکن (7) ماهی سرد و شیر ناخوش

~~ههمه زهرست تن زو

~~باز ترکش

~~قدید(8) خشک وهم بریان معموم (1)

~~همه زهرست زو خوردن بودشوم

~~لاج زهر بیش(:

~~کسی بینی که از کس بیش (10) خوردست

~~وکش برجان وی بیداد کردست

~~حکیم میسری

~~2

~~1- جبار و قاهره یکی از صفات خدای تعالی است.

~~2- پرنار: پراتش.

~~4- عر طنیئا و در نسخه اصل (عر یطنشا) .

~~5- یتوع : در نسخه اصل (یبوع).

~~7- یک ماهی و در فرهنگهادیده شد ظاهرا بمعنی تخم ماهی آمده است.

~~8- قدید ؛ پفتح اول . گوشت کفانیده پاره کرده یاگوشت بدر از ابریده خشک کرده .

~~9- معموم : از گفته صاحب هدایة المتعلمین چنین برمی آید که بریانی را گویند که اورا

~~از تنور بیرون آورده وزود بنان پیچند . عین عبارت چنین است : "بازاگر کسی بریانی خورده

~~بود معموم که ورا از تنور برآرند وزودبنان اندرپیچند وازپس آن اورا غش افتد سانند صرت،

~~این کلمه در بعضی از نسخهآ هدایة بصورت "مغموم " آمده است . در نسخهآ ما ، به هر دو

~~صورت : (مغموم) و(معموم) آمده است .

~~10- بیش و در نسخه اصل (نیش) .

~~375

~~زورقمار: در نسخه اصل (زهرمی مانا.

~~6- چون: در نسخه اصل (چن).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_310.png)

~~226

~~نشانش آن بود کش سر بلرزد

~~و صرعش اوفتد بسیار

~~گردد

~~در آن ساعت ورم گیرد زفانش(1)

~~زبن بیرون نشیند

~~چشمکانش

~~زتخم شلغم و از گاو

~~روغن

~~ببایدیخت وزان بایدش خوردن

~~از آن قی باید افکندنش بسیار

~~مگرقی بهآ کند آن حال بیمار

~~که قی افکند باری سه چهارا(2)

~~بباید نیززین

~~دارو

~~بکارا

~~دوایش مشک زان (2) کهنه باید

~~کزو هر ساعتی

~~الختی

~~بخاید

~~و گرنه گاو روغن گو همی خور(4

~~کزین بهتر نیابد

~~چیز دیگر

~~کر از ms184 تریاک افعی چیز

~~باید

~~ازین، هیچیز زین بهتر

~~نشاید

~~کرین ترباکها چیزی

~~نیابد

~~بگو بیخ کبر لختی

~~وزهر بیش(4) درتن

~~می فزاید

~~می خور

~~که با تریاک باشد

~~و برابر

~~علاج زهرهآ پلنگ

~~بلنک از زهرهآ او زهر

~~باشد

~~فی افتد سیز و چشمش زردکردد

~~کزان خورد او زجان نی بهر

~~باشد

~~علاجش طین جهر وحب غارست

~~و طعمش تلخ ودل پردرد گردد

~~ازین گو بانگبین اندر همی خور

~~و مر وتخم بیغن هم بکارست

~~ببایدیخت بآب اندر،

~~گرش قی افکند ، گو خورش دیگر

~~ریاحین

~~که روزی بگذرد بر زهر خواره

~~زمانی کو، بآب انثدرش بنشین

~~بدان کان رسته شد(2) از زهر زهره

~~فلا

~~زهر افعی

~~کسی کو زهر افعیش

~~بدادند

~~نهادند

~~دانشنامه

~~1= زقال: وبال.

~~ارد ر

~~3 - زان کهنه : بکسر سوم : از آن کهنه ، قدیمی ، در نسخه اصل (ران کهنه) .

~~1- همی خور: در نسخه اصل (همیخورد).

~~5- بیش : در نسخهآ اصل (نیش).

~~6- شد در نسخه اصل (شو).

~~و دل برکشتن او

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_311.png)

~~علاج او دواء المسک

~~وتریاک

~~که زهر او آورد ازتن برون پاک

~~وگرنه سمن باید

~~3

~~کرده

~~و زوهر ساعتی لختی نخورده

~~علاج خوه اسب

~~خوه اسب ارخورد کش زهرخوردست

~~دهنده برخورنده جور کردصت

~~ورم گیردش روی وسیز

~~کردد

~~خوانیق از کلوی او

~~ببندد

~~خوه گندا برون آیدش(1) بسیار

~~که بی طاقت شود آن مرد بمار

~~بآب انکبین اورا ق

~~افکن

~~نباید روز زهر، اورا

~~مخفتن

~~پس آنگه گو زمییخته بخوروآنگاه تریاک

~~ز طین(2) مهر ، باید خورد ناباک

~~وکرنه نیم مثقال

~~از زراوند

~~بباید خورد تا داردش(3) خرسند

~~بلاج ذراریح

~~ذراری ارخورد کس زود میرد

~~مگر آنکس علاجش زودکیرد

~~مثانه زوشود پر ریش [و] آماه

~~وخوناب از قضیبش آورد

~~راه

~~بآب انگبین گرم

~~و روغن

~~بفرما آنکسی را گو

~~ت افکن

~~وگرنه بآب انجیر

~~افکند به

~~پس از قیش زشیر

~~تازه میده

~~بس آنگه اسفیوشش دهآ مجلاب

~~گر(4) آب بقل حمقا دهمش بشتاب

~~زدهن ورد و آب ms185 گل

~~بیامیز

~~یکی قطره باحلیلش(5)

~~فروریز

~~وکر یابد گرانی در

~~زهارش (6)

~~بدو مشغول باش انیده مدارش

~~بگو تارگه گشاید

~~تا شود به

~~العاب اسفیوش اورا

~~می ده

~~حکیم میسری

~~3780

~~780

~~1- ایدش : در نسخه اصل (آیدستن) .

~~2= طین : در نخه أصل اطن).

~~3_- داردش و درتسخه اصل (داروش) .

~~4- گر : یا .

~~5- احلیل: بکسر اول و سوراخ قضیب .

~~6- زهارهآ بکسر اول : آلت تناسل مردیا زن وحوالی آن که بوی از آن روید .

~~1ا

~~379

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_312.png)

~~220

~~کسی کافیون دهند او را دو مثقال

~~میرد اوراح زآن افیون علی حال

~~وگر کمتر بود صعب است کارش

~~کزان آرد سبات و نیز

~~خارش

~~نشانش آن بود کش

~~27 سیه گرداند افیون

~~بوی افیون

~~ز بینی وزدهن [آید] ب

~~ناخنانش

~~بیرون

~~شود می عقل (1)، نگشاید زفانش(2)

~~علاجش قی بود [اآز دوسه دارو

~~بآب انکبین و ملح

~~هندو

~~شبت برکه اندرو کن

~~تاقی افتد

~~که قی افکند لختی

~~پس آنگه داروی کن

~~قا برافتد

~~دارچینی

~~بدوده تا نیک

~~ز جند بیستر کو می

~~نریاک بینی

~~ا1ب طعامش گوز و سیر وزیت باید

~~ینبوی

~~بآب گرم سر را گو

~~می شوی

~~که افیون خورده را زین بهآ نشاید

~~مال اندام آنکس را

~~روغن

~~بدهن قسط، کرنه دهن سوسن

~~گرش کمتر نگردد

~~خارش تن

~~بآب گرم در ، باید نشستن

~~سک تیز و ترش از (3اخواب افیون

~~رافیون خورده پاک آرد به بیرون

~~هم این را نیک باشد گاو روغن

~~پس ازافیون از او لختی بخوردن

~~اج یبروح

~~هرآنکس کوخورد بسیار یبروح

~~قباید بودش امن

~~نشانش آنکه چشمش سرخ گردد

~~برتن و روح

~~علاجش قی بهآ آید

~~سبات آرد دهن برهم

~~از نخستین

~~ببندد

~~از آن روغن بگویر سرهمی زن

~~پس آنگه دهن ورد و سر که بگزین

~~ز سرکه ، نیکث باشد نیزخوردن

~~زافسنتین وصوغین درسک(4) آغار(5)

~~وزان سرکه همی خور تیز بسیار

~~دانیشنایه

~~علاج افیون

~~1- شود میعقل : عقل میرود، یعنی بی هوش سیشود .

~~2- زفان : زبان.

~~2- از ونسخه اصل (ار). ms186

~~4- سک : مرکه.

~~5- آغاردن و خیساندن.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_313.png)

~~علاج گوز مایل

~~تورد افزون ، تبه(1) کرداندش حال 810م

~~نیم مثقال

~~زگوز ماثل ارک

~~مکر الله وی را دست

~~مرد

~~گیرد

~~وگر بسیار خوردش زود

~~کز و اندک خورد کس مست گردد

~~و بیهوش ودل وبیدست(2) گردد

~~خفتن

~~دهندش تابرون آید

~~علاجش آنک مشک(3) از گاوروغن

~~نرم

~~می دارد زمانی تاشود

~~گرم

~~ودست وپای او در آبکی

~~پس از قی گو همی خور گاو روغن

~~وگر باهش نگردد ، گو قی افکن

~~بلاج بنج خورده

~~و فی دست

~~ز استرخا شود بی با

~~کسی کش بنج دادند او شود مست

~~کف آرد، افکند رخویشتن

~~شود چشمانش سرخ و بردهن بر

~~که قی افکندرست از درد و از بند(4)

~~افکند

~~بآب انگبین قی باید

~~هتر

~~بدین دارو شود از بنج

~~بس آنگه گو ز شیر تازه میخور

~~علاج آب گشنیز

~~شود زود آنکسی ناکار و ناچیز

~~تر گشنیز

~~کسی کو خورد آب

~~بیندد

~~زیانش از سخن گفتن

~~بگردد

~~سباتش گیرد و سر زو

~~س آنگه داروی آرای او را

~~نخستین چیز، قی فرمای

~~او را

~~فلفل

~~مک لختی درو وحب

~~پلیل

~~بس آنگه خایهآ بخته و

~~هد او زود زود از زهر گشنیز

~~فهز

~~بهتر شود

~~بباید خورد

~~روغن

~~فوشیده بآب و گاو

~~به مسمن

~~طعامش مرغ پخته

~~حکیم میری

~~14ا

~~1- تبه و تباه.

~~2- بی دست : ناتوان ، بی زور: سست .

~~2- مشک : بنظر میرسد این

~~کلمه مسکه و مخفف "مسکه باشد.

~~4- بند و درنسخه اصل (ننک) .

~~2820

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_314.png)

~~23

~~1اب نکو(1) باشد مراورا

~~دارچینی

~~هر آن کان تیزتر ، کش تو گزینی

~~لاج اسفیوش کوفته

~~کسی کو اسفیوش کوفته خورد

~~شکم از زهرپر از دردها

~~کرد

~~ازو ضیق النفس کبرد

~~نه نیضش باشد ونه نیز

~~مراورا

~~پس آنگه عذر کم پذرد(2) مراو را

~~ز آب انگبین و بوره

~~نیرو

~~باید

~~نکر(3) گیرد

~~نگردد نیز نیکو

~~پس آنگه زردهآ(5) خایه

~~غدارا(2

~~خوردزو، تا همی از بر(4) برآید ms187

~~بغرمایش نجز زو

~~احتارا(7)

~~مراو را نیک باشد ملح و پلیل

~~وکرنه انگزد، گرحب پلیل

~~علاج سماروغ

~~سماروغ ارخوری بسیار، زهرست

~~بخاصه هرچه زو تار و سیاهست

~~وکر کمترخوری اززهر بهرست

~~از وضیق النفس کبرد

~~ابا درد

~~بدو مرزهر را خود بیش را هست

~~و قولنج وخوانیق و خوه سرد

~~بسی خلق این چنین(1) از کار بردست

~~مراو را آبکامه جوی و

~~شوره

~~و زین بسیار مردم نیز

~~مردست

~~وگرنه ملح هندی ، گرنه

~~وگرنه آب ترب و بوره

~~بایاه

~~بوره

~~وگرنه گو، سک برورده میخور

~~کر آب پوینه(1) باشد بشاید(10)

~~از آن سرکه که برورده

~~بشکر

~~دانشناسه

~~1- نکو و نسخه اصل (تیک).

~~2- پذرد : پذیرد .نسخه اصل (پذیرد).

~~3- نکر : بضمین ودشوار، زشت .

~~2- از بر برآید : از سینه وشکم برآید ، یعنی قی کند.

~~0- زرده خایه : زردهآ تخم سرغ .

~~*غدا* غذا و

~~7- احتما : برهیز کردن .

~~8- از کاربردن : از کارانداختن، مجازأ بمعنی ازبین بردن وتباه کردن.

~~9- پوینه : پودته .

~~10- بشاید : درنسخه اصل (نشاید).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_315.png)

~~به آب انگبین گرقی کند

~~به

~~بس آنگه زیرهآ پروردهاش

~~بلاج شیر بسته

~~کسی کش شیر در معده

~~ببتدد

~~وشیر اندر شکم چون زهر گردد

~~خوه (1) سرد آید آنکس را ولرزه

~~واندوه و غیان و درد

~~که لختی خورد زو بازآیدش هوش

~~معده

~~مراو را انفحه(2) جوی آن خرگوش

~~دگر حلتیت و گرنه جرف

~~باید

~~و شکر

~~کزو لختی خورد

~~راحت فزاید

~~وگر نه آب پودینه

~~بگو هر بامدادی زو همی خور

~~وگربهتر نگردد گو، قی افکن

~~که قی افکند نیک آیدش خفتن

~~لاج بریان مقموم

~~که بریان از تنور آری [به] بیرون

~~بپوشی گرم : کردد زهری خون

~~کسی کوز وخورد همزهر خوردست

~~کزو بسیار اندوهان و دردست

~~ی افتد تیز با اسهال

~~بسیار

~~نباشد او زمانی بیش

~~هشیار

~~عسل بایدش با آب

~~سفرجل

~~و آب سیف(3) گو میخور ز اول

~~وگر بهتر نگردد

~~درد معده

~~بباید خوردنش اقراص هیضه

~~علاج ماهی سرد

~~کسی کش ماهی بریان شده سرد

~~که ms188 روزی دویر آن گشته(4)، از وخورد

~~مگر کان زهر گردد

~~درتن او

~~بلا آردش ماهی خوردن

~~او

~~از وضیق النفس کر(5) باد قولنج

~~بیفزاید بود او را از آن

~~ج

~~حکیم میسری

~~1- خوه : عرق.

~~- انفحه : پنیرمایه .

~~3- سنف . سیب .

~~- گشته : گذشته. روزی دو برآن گشته. یعنی بیات

~~وروزه باشد .

~~5- گر : یا.

~~850

~~اب

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_316.png)

~~222

~~زآب انگبینش ، گو

~~پس آنگه گو از آن پرورده زیره

~~می خور

~~حیله آنگهی آورش

~~می خور نیز با بسیار

~~ور(1)

~~لاج شیر ناخوش

~~ور5

~~هر آن شیری که اواز حال گشتست

~~وگشته بوی(2) داران شیر ناخوش

~~و روزی دوسه، آنجا رگذشتست

~~که پیش آیدت تن زوباز ترکش(3)

~~کزو خوردی تبه کرددت(4) معده

~~علاجش قی بهآ آید بانگبین آب

~~و هیضه گردد آن کوهرچ خورده

~~نگر تا آنگهی چشمش برد خواب

~~پس آنگه زیره باید

~~بدهن ناردین اشکم و

~~بروریده

~~معده

~~بخالص انکبین اندر ،

~~گزیده

~~علاج مفز اروغ(5) شده

~~بباید هر زمانی

~~چرپ کرده

~~و مغز گوز گردد

~~کزو خوردی معده

~~بوی دارا

~~و هر مغزی که آن کشته نگارا(6)

~~علاج وی فی بسیار

~~زهر گردد

~~باشد

~~[زز] هر آنکس زجان بی مهر گردد

~~بس آنگه آب سیب و آب غوره

~~مگر سستی کزو ناکار

~~باشد

~~ازین بهآ کردد او را

~~درد معده

~~سک و ریواس به باشد

~~و غم ننماید او را زانکث خورده

~~وزیره

~~ملاج زیک خورده

~~زیک خورده بریزد موی و دندان

~~نباشد جز زقیش هیچ

~~درمان

~~1- ور : بر، سینه و تارا بحنی معله ایدهامت.

~~3- باز ترکشیدن و کنار کشیدن ، ودور داشتن، در فرهنگها دیده نشده است .

~~دانشنامه

~~2- بوی داران و بدبوی، کندیله .

~~4- گرددت : در نسخه اصل (کردت).

~~5- اروغ : در فرهنگهادیده نشد) ظاهرا بمعنی تندوبد طعم وفاسد آمدهاست.

~~6- نکار : ناکار، صدمه دیده ، الف در آخر هردو مصراع "انف اطلاق" است.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_317.png)

~~که قی افکند

~~گرماوه بباید

~~که بسیارش بدودرخوه(1) بیاید

~~بس آنگه از دوا کرکم بباید(2)

~~زو هر ساعتی

~~لختی

~~خاید ms189

~~علاج خرگوش بحری

~~بسی زهرست در خرگوش بحری

~~ز آن آنی نه زین بری(3) و بحری

~~از وضیق نفس کیرد کزوخورد

~~دما افزاید و معده کند درد

~~خوه گندا برو آیدش بسیار

~~نیارد بول کردن جزکه دشوار

~~واو را نیز بسیار افکند فی

~~علاجش شرخوردن نیز با می

~~پس آنگه آب ختمی و خیارا

~~بباید خورد بهآ گرددش کارا(4

~~علاج جند بیستر

~~کسی کو جند بیدستر بخوردست

~~مخطره (5) کان کسی برسام گیرد

~~ودر خوردن بسی افراط کردست 142ب

~~وزو بسیار هم مردم

~~یرد

~~مرورافی باید از نخستین

~~سک و دوغ ترشش گو همیخور

~~پس آنگه، گو که آب سیب بگزین

~~ز آب سیب جند بیستر را

~~وشیر خوردنش [هم] نیز بهتر

~~نماند هیچ گونه

~~زو خطر

~~ر

~~علاج بلا در

~~بلادر خوردرا می زهر دام

~~بلادر بی کهان من زهر خوانم

~~ازو خاریدن [و] وسواس برسام

~~و ریش زشت آید زو یراندام

~~حکیم میسری

~~233

~~38

~~387

~~1- خوه : عرق.

~~2- بیاید :در نسخه اصل (نیاید).

~~3- بری و در نسخهآ اصل (تری)، مراد از خرگوش یحری ماهی مرکب است وسراد

~~ز خرگوش بری وبحری پستانداران دریایی است .

~~4- الف در آخر دو مصراع "الف اطلاق" است .

~~5- مخطره و( مخاطره) خود را بخطوافکندن ، بسبب رعایت وزن بجای "سخاطره"،

~~"مخطره" آورده است.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_318.png)

~~22

~~علاجش مشک و دهن و کاوروغن

~~بدهن کوز اندودن همه تن

~~پس آنگه هر زمانی نیز کشکاب

~~بدهن لوز باید خور[د]

~~بشتاب

~~وگر نه دوغ کاوش خورد باید

~~لعاب اسفیوش اورابجلاب

~~بسر بر روغن کل کرد

~~باید

~~وآب نار بهآ باشد ز کشکاب

~~وزین بهتر همه خود روغن لوز(1)

~~بیندابی [مر] آنکس را در آن روز(2

~~بگو تا زان خورد : کوپاد زهرست

~~بد هن گوز از ترباک بهرست

~~ملاج خرزهره

~~ز خر زهره خورد(3) گاو و شتر پاک

~~مردم گر خورد زو هم

~~کمیرد کرخورد زو هیچ ناپاک (4)

~~که قی افکند، کوخرما همیخور

~~میرد

~~شکم از خوردنش آماه(5) کیرد

~~وکر ms190 نه آنگهی از نیز

~~شکر

~~وکر نه انبهآ(6) نخته

~~بخرما

~~بخاصه گر بود هنگام سرما

~~وگر نه تخم پنج انگشت باید

~~که او این زهر را خود پادزهرست

~~کزو خرزهره را راحت فزاید

~~ازین خوردن همی برزهر قهرست

~~علاج عنصل

~~ز عنصل کر خورد بسیار کس زهر

~~که زوداوریش گرداند جگر را

~~شود درتن کنند ش از جان بی بهر

~~علاجش زود شیر کرم خوردن

~~وامعارا و نیز آن ره گذر(7) را

~~غذارا زردهآ خایه

~~گزیدن

~~ترشی ها همه یکسو فکندن

~~ز دیکر چیزها

~~حمله

~~بریدن

~~دانشنامه

~~1- لوز: با در لظر کرفتن سعنی بیت بعد بجای "لوز" ، "گوزه درست است .

~~2- در نسخهآ اصل (بیندای آنکس راهم در آن روز).

~~3- خورد و در نسخهآ اصل (خرد) .

~~4 - ناپاک : حرام . مرادش حیوان حرام گوشت است .

~~5- آماه . آساس .

~~6- انبه ودر نسخهآ اصل (ابیه) .

~~7- رهگذر : بجرا ( مجری) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_319.png)

~~کسی کش انجره بسیار خوردست

~~و زهرش درتن او کار کردست

~~مراورا روغن بادام و کشکاب

~~ه آید خوردن ارنه، نیک جلاب 3900

~~(1

~~ز آب سرد سرد از بامدادان

~~خورد بسیارکس چون باد[ه] خواران 143ب

~~وگر کس آید از کرماوه بیرون

~~خورد زاندازه آب سرد افزون

~~وگر برماندکی کس آب بسیار

~~خورد گردد بدو آن آب بدکار

~~مگر زین(2) آتش استسقا فزاید

~~وآنکس روبه بماری گراید

~~زآب انگبین بایدش خوردن

~~ر سردی ها همه یرهیر کردن

~~علاج رخام

~~رخام اندر شکم چون زهر گردد

~~ازو بشکم درون قولنج

~~بندد

~~زآب انگبینش گو همیخور

~~مگر قولنج سحتش شود بهتر

~~دکر سقمونیایش(3) د5

~~بجلاب

~~بگو میخور بجای آب ، این آب

~~ی علاج مرداسنگ

~~ز مرداسنگی خوردن کس میرد

~~زفان (4) مردمان آماه (5) گبرد

~~وبول مردمان زو بسته آید

~~مثانه زود درد خسته

~~آید

~~شبت برکه و زبوره و آب انجیر

~~بباید خورد فی را وقت شبگیر

~~که قی افکند زهر از معده کم بود

~~ببولش آنگهی مشغول شو زود

~~حکیم میسر

~~علاج انجره

~~23

~~2

~~1- جای عنوان ms191 سفید سانده وچیزی نوشته نشده است.

~~2- زین :در نسخهآ اصل (زین زین) .

~~3- سقمونیایش ودر نسخهآ اصل (سقمونیانش)

~~4- زفان : زبان.

~~آساه و آماس

~~35

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_320.png)

~~230

~~بیارش بول بسته گر کشاده

~~که ادرارش کندزین درد ساده(1)

~~ر آن داروکه در باب مثانه

~~گفتم تو بدو ده

~~بی بهانه

~~رش از وی نگردد نیز بهتر

~~جلاب اندرش سقمونیا ده

~~نیاید در تن او حال دیگر

~~مگر اسهالش از دارو شود به

~~علاج سیماب شک (2) وشنگرف

~~که سیماب از شک وشنگرف خوردست

~~ازو درد شکم کیرد همی سخت

~~وگر زنگار کس را زهر کرده است

~~مگرخودزان مرده(3) آن مرد بدیخت

~~زآب انگبین اورا

~~ههیده

~~مگرا4) اسهال گرا5) قیش کند به

~~بس آنگه شر یخته گو همی خور

~~که او از شیر کردد زود بهتر

~~وکر سماب کس درگوش ریزد

~~برآن گوشش بهآ آید نیز خفتن

~~بیرهیزد ز بیداری

~~بقرسد

~~فرو ریزد بگوشش گرم روغن

~~ومیلی جوید از ارزیر نایاک

~~همی خارد بدو گوشش کند یاک

~~علاج اسفیداج

~~ز اسفیداج دادن مردمان را

~~و دست و پای او ناکار(2) کردد

~~فواق آرد ورم گیرد زبان را

~~سعال(7) افزاید و بمار گردد

~~ب انگبین اره(8

~~آب انجیر

~~که قی اوکند(9) ، گوسقمونیا خور

~~قی او کن(1) پس علاجی خوب برگیر

~~بآب انگبینش دهآ که مهتر

~~دانشنامه

~~1- ساده و اسال، راحت.

~~3- بکسراول وفتح دوم : میرد ، بمیرد .

~~4- مگر و شاید .

~~6- ناکارو از کار افتآده، صدمه دیده .

~~7- سعال ؟ بضم اول وسرمه .

~~9- اوکن : افکن .

~~2- شک و در نسخه اصل (سک).

~~-گرو یا.

~~8- ارو یا . در نسخهآ اصل (از).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_321.png)

~~که اسهال اوفتیدش انگبین ده

~~افسنتین بدو(2) اندرکنی به

~~علاج آهک وزرنیخ وصابون

~~ز آهک خوردن و زرنیح و صابون

~~شود امعا همه پر ریش [و] پرخون

~~رآب کرم باید خورد وجلاب

~~دگر آب برنج ار(3) نیز کشکاب 3930

~~رگرنه لختکی بزر

~~قطونا

~~دکر لختی ز بزر بقل حمقا

~~و بربان نکرده کو همیخور

~~بآب سرد بازو(4)

~~نیز شکر ms192

~~اج ریم آهن

~~کسی کوریم آهن خورد (5) کردست

~~شکم زو درد گردد سخت و سر درد

~~وگر زک خورد وگرم آیدش تب (6)

~~زشیر تازه جوی و تیز شکر

~~بسر بر نهش خل (7) و روغن ورد

~~وسک از روغن گاوش همیده

~~بکو در هر زمانی زو همیخور

~~مگرزین سک خوردن اوشود به

~~علاج عرطنیثا وکندس وجبل آهنگ

~~سی کو عرطنیثا خورد کندش

~~وگرنه جبهلنگ و شود نیهش

~~قی افتدزود بسیاری خوه (1) سرد

~~بیاید، زی معده رود درد (9)

~~گرجوع ا[و] فتد گر(10) نیز سکته

~~شود او زود برکردار (11) خفته

~~2- بدو: در نسخهآ اصل (بذو) .

~~6- مصراع دوم با مصراع اول ساز گار نیست ، کاتب مصراع دوم را از بیتی دیگر

~~حکیم میسری

~~237

~~1کر یا.

~~3- ارو اگر.

~~4- بازو : بااو، با آن .

~~ه الون کرن. خوردن کرن، چودن

~~اورده است ویک یا دوبیت را فراموش کرده است .

~~7- خل : بفتح اول وتشدید ثانی : سرکه .

~~8- خوه: عرق.

~~9- در نسخهآ اصل (بیاید زی معده رود شود دود) .

~~11- گر : یا .

~~3

~~14آ

~~11- بر کردار: بکردار، مانند، شبیه .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_322.png)

~~238

~~ربسیاری مرد (اآزین زهر مردم

~~علاجش شیر گرم [و]کاو روغن(3)

~~ببرزین چیزها کش یاد(2) کردم

~~بخاصه ساق پای و یشت کردن

~~واندودن بربن روغن همه تن

~~بیندایش همی از کاو

~~وکر او از تشنج می بترسد (4)

~~علاجش از طبیبان میبیرسد

~~روغن

~~بآب کرم در باید نشستن

~~واندامش بیندودن

~~دودی که ازخربق بود شیر

~~نیاید گو ازو اندر دهن گیر

~~روغن

~~علاج دند وفرفیون

~~کسی کودند کرنه فرفیون خورد

~~علاجش شیر داند ، کاو روغن

~~ز بس اسهال اندامش شود زرد

~~بحیله باید اسهالش

~~ببستن

~~وکرنه روغن گل نیز خوردن

~~بآب سرد در باید

~~نشستن

~~بس آنگه آب سیب وپست(5)جلاب

~~ککر آب نار باید خورد

~~بشتاب

~~علاج مازریون

~~زمازریون قی بسیار و اسهال

~~علاجش کن بشیر و گاو روغن

~~بود زو مردمان را بد شود حال

~~وکر جلاب یابد از همه به

~~بجز زین بد توانسش دارو کردن

~~که قی ms193 (6) بنشیندش سر که و ماورد

~~که شیرش خورد از جلاب میده

~~که آب هندبا در سر که آمیز

~~بفرمایش ازو باید همی خورد

~~ازو کو میخورو بر معده میریز

~~دانشنایه

~~1- سرد ؟ بکسراول وفتح ثانی : میرد، بمیرد (در نسخهآ اصل سزد).

~~2- یاد کردم : در نسخه اصل (تاذکردم) .

~~3- روغن : در نسخهآ اصل (روخن).

~~4- در نسخه اصل (وگراورارتشنج سی نبرسد) .

~~5- پست ودر نسخه اصل (پشت).

~~6- قی : در نسخهآ اصل (می) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_323.png)

~~علاج سقمونیا وشبرم ویتوع(1)

~~گر از مقمونیا گرنه ز شبرم

~~تبه کردد ز بس اسهال ، مردم (2)

~~مرو را شیر گرم از گاوهآ روغن

~~بباید هرزمان بسیار خوردن

~~پس آنگه اسفیوش و روغن ورد

~~بباید خورد تا بنشاندش(3) درد

~~گر از شیرم کسی اندهآ رسیدست

~~کر(4) از زهر یتوع او در رسیدست

~~ز شیر و دوغ خوردن بهآ شود زود

~~وجززین نیست جزین کش (9) کند سود

~~دانستن تب ها

~~تبست اندرجهان با چند گونه

~~کویم آن همه چون و چگونه

~~ز بیداری زرنج از خشم بسیار

~~اندوه دراز و درد نشمار (6)

~~گر از خورشید گرم [و] سخت گرما(7

~~گز آب سرد ور از سرد سرما

~~ز آماس وز دود(8) [و] درد دندان

~~ز زخم و ماندکی اندوه و دیدان (9)

~~زخون و امثلا، اسهال و تخمه

~~و کرمابه ز بس خوردن و نزله

~~وهیضه ور بناور(11) ور جراحت

~~تب آیدکش بر او هشت ساعت

~~تب (12) آرد(13) این همه مر مردمان را

~~یارم در بدر(14) من زونشان را

~~نگرند ارزه و نه گرمی

~~تب

~~هبت رودشب بادازدینک شب(15) (2)

~~1- یتوع : درنسخه اصل (ینبوع)، در کتاب الصیدنه بیرونی و مفردات ادویه ابن بیطار

~~2- بششاندش ودر نسخهآ اصل (بنشانند).

~~*- کش و در نسخه اصل (کس) .

~~حکیم میصری

~~23

~~2- مردم: انسان.

~~4- گر: یا.

~~6- نشمار و نا شمار .

~~7- گرسا : در نسخهآ اصل (سرما) .

~~8- دود و کرم

~~9- دیدان و کرسها . درنسخه اصل (دندان).

~~1- نزله و در نسخه اصل (بزله)

~~1- بناور: بفتح اول : دمل .

~~12- تب و در نسخه اصل (بت).

~~12- آرد ms194 و در نسخه اصل (اررد) .

~~14- در بدر و باب بباب ، فصل به فصل .

~~15- معثی بیت ، و درستی کلمات آن بعلوم نشد .

~~والابنیه عن حقایق الادویه وهدایة المتعلمین وذخیرهآ خوارزمشاهی "یتوع" .

~~1

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_324.png)

~~240

~~نه بولش سرخ گردد نه فزاید

~~نه آنکس راخوه آید خود نشاید

~~ازین تیها که کفتم کس نمیرد

~~نکر در داروش(1) غفلت نیاید

~~وزو بسیار بماری

~~نگیرد

~~که کر غفلت کنی علت فزاید

~~علاج آن تب کز رنج آید

~~سی کز رنج، بسیارش تب آید

~~کرمابش(2) بباید برد، نه گرم

~~تب اورا بیشتر اندر شب آید

~~نشیند دیر تارکها شود ثرم (3)

~~وبسیار آب باید ریخت بر سر

~~مالد دست و با و پشت کردن

~~وبریا و همه اعضای دیکر

~~گر از دهن بنفش آریش بهتر

~~بیک مالیدنی باید بروغن

~~گر آید او ز کرمابه به بیرون

~~پس از روغن مرو زیر آب دیگر

~~ذا را مرغ بریان باید اورا

~~جلایش ده مگر بنشاندش خون

~~دکر ماهی تازه شاید اورا

~~وگر باقی (4) بود آن علت و درد

~~علاجش هم بکرمابه توان کرد

~~فی علاج آن تب که از اندوه و بیداری آید

~~گر از اندوه بیماری تب آید

~~علاجش هم بگرمابه بود نیز

~~کسی را ، این علاجش مر بشاید

~~نباشد به ز کرمابه بدو چیز

~~بگو گرماوهلی(5) نه گرم بگزین

~~که بیرون آید اورا خواب بهتر

~~بدانجا در، زمانی نیک بنشین

~~زدهن ورد کر، می بجلاب

~~پس از خوابش بریزند آب بر سر

~~طعامش را که گفتم در دکر باب

~~دگر دهن بنفشه بر سر آب

~~کرآن خوردش به آید آنگهی(6) خواب

~~دانشنایه

~~1- نگر در داروش : در نسخة اصل (مکر در داروتش).

~~2- بگرسابش : بگرسابه اش .

~~3 - نرم و در نسخهآ اصل (گرم) .

~~4- باقی و در نسخه اصل (بای).

~~- گرماوهیی: درنسخه اصل (گرماوه سی).

~~6- آنگهی : در نسخه اصل (ایکی) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_325.png)

~~ی علاج تبی که از خشم آید

~~زخشم(1) ارمردمی را تب بگیرد

~~بگرد تب ولیکن

~~و(

~~رد ms195

~~علاج اونشستن(3)

~~آب زن در

~~و آبش ریختن(4)

~~رخویشتن بر

~~وگرنه گو بگرمابه

~~درون شو

~~بگرمابه درون کفتم که چون شو

~~گلاب ونیل گو برسر

~~همی ریز

~~ز حلوا خوردن او را گو

~~بیرهیز

~~ز کافور(5) و ز ماورد(2) وزصندل

~~وکر کوپل(7) بود لختی

~~زکوپل

~~زدهن لوزو سر که

~~نمز شکر

~~بهم در کن بگو او را

~~همی خور

~~علاج تب که از می خوردن آید

~~بمی خوردن کسی را کش تب آید

~~بگویم کش چه دارو

~~ه بشاید 147ا

~~زآب نارگر نیزآب

~~ریباس(1

~~بدوده تامگر ناید بدو

~~باس(1.

~~طعامش ماهی تازه

~~بسر که

~~حو رمیده نمک باشد بنرکه(10)

~~کلاب ومرکه گردهن

~~بنفشه

~~بسر برکرد

~~باید زو همیشه

~~که بهتر گشت گرهابه

~~بهآ آید

~~زمانی گو بگرماوه

~~پاید

~~گرش در سر بود

~~درد(11).....

~~سرخی نیزدر چشم(11)...

~~بگو او رارگ قیفال . بگشای

~~و گرنه داروی اسهال

~~فرمای

~~1. خشم ودرتسنهآ اصل (چشم).

~~2- وو: درنسخة اصل (زود).

~~3- نشستن : در نسخهآ اصل (نشین) .

~~4- (یعشتن و درخه اصل (زختن)

~~5- کافور: درتسخهآ اصل (کافودر) .

~~6- ماورد و درنسخهآ اصل (سادور).

~~7- کویل : درنسخهآ اصل (کربل).

~~8- ریباس : درنسخه اصل (ربناش).

~~حکیم میسری

~~2

~~3985

~~9- باس (باس : مختی) یسبب نتی قافیه اباس" را بصورت "باس" آورده امت.

~~بامعاس انم کوی (بقفوم کلمان آن م علود نشد. محو رسلهبردر بیت له

~~بخورشیدهه شاید همین کلمه باشد.

~~11- درآخرهردوسصراع کلمه ای بدین شکل (نبایی) آمده شکل صحیح آن بعلوم نشد .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_326.png)

~~24

~~فی علاج تب که از گرمی خوردن آید از آفتاب

~~زخورشید ار زکرما

~~گر زخفتن

~~تب آید گر بجای

~~گلاب وسر که جوی و روغن ورد

~~کرم خفتن

~~از ومیان سربرگو

~~ببرف اندر کنش تا خود شود سرد

~~که مهتر گشت گرماوه

~~همی ریز

~~ازو(1) کافور نیک

~~بفرمای

~~بازو بیامیز

~~پس آنگه گو زیست(2) نیک شکر

~~بروغن خویشتن را گو

~~بیندای

~~بآب رف در، هر روز

~~میخور

~~علاج تب کز آب سرد آید

~~اب کسی کوبآب سرد

~~اندر نشیند

~~ممالیدن ms196 شود کمتر ازو

~~کز آب سرد آنکس درد

~~که تب کمتر شود گرماوه باید(4

~~تب

~~همه(3) اعضا همی مالش

~~همه شب

~~بیند

~~طعامش کبکث وگر(6) دراج و تیهو

~~که بسیاریش خوی(6) از تن بیاید

~~مخواه این را

~~زمن زین بیش دارو

~~علاج تب که از گرمی خوردن آید

~~تبش خوردن تب آرد مردمان را

~~علاج او نباشد

~~و دارد از تب کرم

~~او نشان را

~~طبیعت نرم(7) باید کرد

~~جزز کشکاب

~~سک برورده وکر نمز

~~به سگیستان وگر خرمای

~~زنارو سیب خوردن آنکسی

~~بآلو

~~جلاب

~~نشاید(8) .... بنشاندش

~~هندو

~~را

~~صفرا

~~دانشنایه

~~1- ازو: بنظر میرسد که کلمه دیگری بوده و نویسنده بجای آن کلمه اول مصراع

~~اود را لح ازو زهنطرمیوب

~~بکرارکرن ابستخه اصلرابشت)

~~3- همه : درنسخهآ اصل (همی).

~~4- باید : درنسخهآ اصل (یابد).

~~5- خوی : عرق " درنسخهآ اصل (خون).

~~6- گر ز یاه

~~7- نرم : در نسخهآصل (گرم).

~~8- کلمه ای است ناخوانا.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_327.png)

~~علاج تب که از بسیار خوردن آید

~~وگر تب گیرد از بسیار

~~خوردن

~~کسی را و[ا) جبست اندوه خوردن

~~بگو اسهال کن از آب و

~~آلو

~~دگر بآب هلیله گر

~~دارو

~~سک یرورده نیک آید

~~بشکر

~~کسی کش بودگو [اآز[ا آوهمی خور

~~که تب کمتر شود

~~کرماوه مهتر

~~وزان گونه که گفتم

~~جای دیگر

~~وکر در معدهاش یانی

~~کرانی

~~وحال معدهآ او خود

~~رآری

~~بحیله آنکسی را

~~گو قی افکن

~~که قی افکند نیک آیدش

~~خفتن

~~وگر یابد گرانی

~~زیراشکم

~~بشافه آن گرانی

~~زو شود

~~علاج تب درد

~~کسی کز درد جانی

~~گرز آماه

~~تب گرم آید وزی او

~~رد راه

~~گر از آماس باشد رگش بگشای

~~کرازدرد است او را دارو فرمای

~~گرآن درد و ورم باشد و آن تب

~~ماند دیر باز[ش] بیش یک شب

~~بگرماوه نباید

~~رفتن

~~طعامش زیره با

~~اورا

~~حلواها نباید خوردن او را

~~باید به تیهو

~~ز میو[ه] ها نباید خورد

~~آلو

~~علاج تب تخمه

~~هر آن کس را که تبگیرد ز تخمه

~~و ms197 آرو غش ترش آید

~~زمعده

~~گر او راخود طبیعت نرم گردد

~~نه افزاید تبش

~~نه گرم گردد

~~وگرنه گو طبیعت نرم

~~کردان

~~بآلو(2) گر بداروهای

~~آسان

~~وگر بشکم درونش تخمه

~~باشد

~~علاج آنگسی از شافه

~~باشد

~~وگر تخمه بشافه

~~به نگردد

~~سیندان دراز اورا

~~پسندد

~~حکیم میسری

~~24

~~4015

~~14

~~402

~~2- بآلو : درنسخهآ اصل (بالود).

~~1- فرمای ودرنصخه اصل (قراسای).

~~025

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_328.png)

~~214

~~علاج تب دق

~~8

~~نشان دق دانم

~~سخت بسیار

~~گرش جمله بگوم هست

~~دشوار

~~یکن خوارمایه(1) چیزکی(2) زود

~~بگویم خود بباشی(3) زو تو خشنود

~~کسی کورا بگیرد این تب و درد

~~نه افزاید تبش

~~نه گرم گردد

~~تبی می گرم گرم و

~~آرمیده

~~وروی وچشم آنکس . پژمریده

~~تنش لاغر شود جز استخوانش

~~که زیر پوست درماند

~~نهانش

~~مماند سلیخآ شب گونه بر اندام

~~زدست وپای واندامش شود خام

~~بجفنش اندرون جز چین نبینی(4)

~~و گوشش زرد ، چون باریک بینی

~~رخش باریک وتن لاغر ز کردن

~~شود باریک برکردار(9) سوزن

~~شود آواز[ا] و باریک باریک

~~ولون چشم او

~~تاریک تاریک

~~کرش دو تاشود مویش وشهوت

~~ضعیفست و نباید کرد شهوت

~~وکر او آرا) طبیعت

~~نرم گردد

~~و علت درتن او

~~گرم گردد

~~مرو را مرک آمد سخت

~~نزدیک

~~جهان روشن او را هست تاریک

~~وکثر علت بدو غلبه

~~ندارد

~~مگر کشگاب وی را، راحت آرد

~~بکشکاب و شکر او را

~~دواکن

~~زتازه ماهی اورا

~~غذا کن

~~خیار وخنش وقرع(6) وبقل (7) حمقا

~~بدق (1) ابن چیزها را نیست همتا

~~بکرماوه درون

~~هر بامدادان

~~مرورا تو زمانی نیک بنشان

~~بجایی کش تبش غمگین

~~ندارد

~~ز آن آنی تنک

~~برتن گذارد

~~پس آنگه خویشتن را گو بیندای

~~بجز دهن بنفشه تو مفرمای

~~دانشنامه

~~1- خوارسایه و اندک

~~2 - چیز کی: (چیزه ک * ی) چیزی کم، کمی

~~3- بباشی : در نسخه اصل (نباشد) :

~~1- نبینی : درنسخه اصل (بینی) .

~~5- بر کودار و مانند .

~~6- قرع : درنسخه اصل (قوع) .

~~7-. بقل حمقا : درنسخه اصل (بقل وحمقا) .

~~8- بدف : درنسخهآ اصل (بدرق) ms198 .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_329.png)

~~بگو آنگه که جانی سبز بگزین

~~کلاب و صندل و کافور پیش آر

~~میان اسیر غم سیر

~~ز لختی از کهن دستار

~~ینشین

~~بیش آر

~~علاج تب گرسنگی

~~کسی کز گرسنکی او راتب آید

~~علاجش پست(2) شسته بهآ بشکر

~~گر از شنکی(1) بدوعلت

~~بآب سرد در کوزه

~~فزاید

~~که تب کمتر شود از آب بسیار

~~بتن برریز تا بهآ گرددش

~~ی خحور

~~کار

~~پس آنگه خوردنی از نیک جلاب

~~باید خورد تاتب باز

~~کردد

~~شراب خریزه گر نیکث کشکاب

~~و زو باخوردن و باراز(3)

~~گردد

~~ی علاج آن تب که از زگام ونزله آید

~~زکام و نزله گر آردتب

~~گرم

~~مرو را گورگ قیفال

~~مفرمایش نبید و کوشت خوردن

~~بگشای

~~کزان تب مردم خندان شودنرم

~~وگر(4) فرمابی او را کار گرای(8)

~~نباشد چاره از اسهال

~~ثردن 149ب

~~همیشه بایدش خوردن ز کشکاب

~~بخورشیده(1) بدوده(7) نعز

~~عتاب

~~که تب کمترشود کرماوه باید

~~وگر : نه گرم باشد نیز

~~شاید

~~علاج تب مقواقر

~~گلاب و صندل وکافور

~~پیش آر

~~و لختی از کهن دستار

~~ز کشکاب و شکر او را

~~پیش آر

~~بدو در سرکن وبرمعده

~~برنه

~~ده

~~حکیم میسری

~~24

~~05

~~1- شنگیدن و خواستار بودن چیزی را.

~~2- پست و درنسخهآ اصل (پشت).

~~3- راز : رنگ، لون.

~~-گر : یا.

~~5- کرای : حجام.

~~6- خورشیده و ظاهرا املای دیگری است ازخشکیده دربیت 3993 "حورسدهه شایید

~~همین لقت باشد.

~~1- بدوده : درنسخه اصل (بذوره).

~~4060

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_330.png)

~~24

~~همیشه

~~زدهن قرع(1) گره، دهن بنفشه

~~بکشکاب اندرش زوده

~~همی ده تا مگر آن تب شود دور

~~وهر روزیش ازآن اقراص کافور

~~لعاب اسفیوشش ده

~~وکر او بد تواند خورد بکشکاب

~~علآب

~~شیر

~~مرو را نیک باشد خوردن

~~غذا را کو بجز از شر

~~گزیر(2)

~~چنانک کو را بیندانی

~~صا

~~بشیر گرم اندایش

~~تن

~~بروغن

~~همه اندام گو ابا] شیر برپوش

~~زنی را کو، بدویر، شیر بردوش

~~آلو

~~بهآ آید غیر ازین مگزین دارو

~~گرش اسهال باید آب

~~گرش ms199 نرمست طبعش جز طباشیر

~~نباید کردن او را هیچ

~~تدبیر

~~علاج تب غب

~~تب ولرزه که هر دو روزیک بار

~~بگیرد کس شود زو زود

~~بیمار

~~مرین تب را بیی شک غب(3) خوانند

~~تدانند

~~مرورا به ازین دارو

~~که غب خالص شودوین درد محکم

~~تبش هر روز باز آید

~~دو چشم دردمندان

~~دهن خشک و سرش با درد گردد

~~زرد گردد

~~شب

~~ق وبمار و تشنه همه

~~و با سرما[ی] سرد و گرمی

~~تب

~~که گفتم

~~نشان(4) غب این باشد

~~نشان تب همه یکسر

~~شم

~~گر آن بیمار خود باشد

~~بقوت

~~و طبعش خشک باشد نیز

~~هوت

~~هلیله

~~راحتش آب

~~نباید خورد بیآب

~~روز(5)

~~لیله

~~بس آنگه درزمان سقمونیا(6) جوی(7)

~~بوزن دانک سنکی خواه تو

~~دانشنایه

~~1- فرع : کدو، مجازا بمعنی نخم کدو آورده آست: درنسخه آصل (زدهن وفوع).

~~2- مگزیر: درنسخه اصل (مگذیر).

~~3 - مرین تب را ببیشک غب خوانند : در نسخه اصل (مرین تب را تبشک غیب

~~خوانند).

~~4- نشان : درتسخهآ اصل (بشان).

~~5- بروز: درنسخهآ اصل (برور).

~~2- سقمونیا ودرنسخهآ اصل (سقموبنا).

~~7- جوی : درنسخهآ اصل (خوی).

~~زوی

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_331.png)

~~بجلاب اندرون کن پس فروخور

~~تب و غبش شود آنگاه کمثر

~~وگر کمتر نگردد

~~زآب آلو

~~و لختی آب از خرمای

~~هنلهو

~~درو بگذار لختی آب

~~شکر

~~بگو هر بامدادی زان

~~نمی خور

~~بجای آب، گو میخور زکشکاب

~~وکر کشکاب نتواند،

~~ز جلاب

~~کرآب قرع گرنه

~~آب کیغو

~~گرآب خریزه نیکست

~~دارو

~~گرش بیدارو خوردن طبع نرمست

~~و با اسهال آن نیز

~~ترمست(1)

~~بباید آلو و خرمای

~~هندو

~~جز آب نار مزش(2) نیست دارو 100ب

~~لعاب اسفیوش [و] آب نارآر

~~بگو هرساعتی زومی بکار

~~ر

~~کلاب وصندلش و برجکر

~~نه

~~سیکث(2) یرورده هرروزیش میده

~~وگرنه قرص کافورش

~~بجادار

~~بکشکاب اندرون خوردن روادار

~~همی بایدش خورد اقراص کافور

~~ویرهیزش کند از گوشت و انگور

~~که تب کمتر شد و بیار بهآ گشت

~~طعامش مرغ یا ماهی بسرکه است

~~چویک هفته برآن بیمار بگذشت

~~بیر، ms200 گو زان طعامی کو بسرکه است

~~بگرمابه نباید رفت

~~اورا

~~نه در خورشید باید کشت اورا

~~علاج تب سوزنده

~~تب سوزنده هم وبن غب

~~ماند(4)

~~نه بس کس این از آن، آن زین بداند(5)

~~نشان محرقه اینست(1) آن تب

~~نباشد زوجدا، نه روز ونه شب

~~حکیم میسری

~~4

~~408

~~1- وزل بصراع دوم درست نیست.

~~2- مز : بضم اول و میخوش. "و اگرشکم نرم بود ناردان باید دادن وآب ناردان

~~که بادانه کوفته بود ونار ترش باید . هدایة المتعلمین ص 708" در نسخه اصل (مریین)

~~3 - سیک : سیکی و شراب

~~4- ماند و ازمصدر مانستن بمعنی مانند بودن ، شبیه بودن.

~~5- نه بس کس این از آن ، آن زین بداند و درنسخه اصل (نهیس کس این از این

~~ان بداند).

~~# ~~10

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_332.png)

~~248

~~و گرمی گرم دارد

~~جسم مردم

~~و موی او شود چون نیش کزدم

~~زبان او سیه کردد وپا زرد(1)

~~جگر آن پس تبش کیرد مگر درد(2)

~~علاج او نباشد جز ازین

~~دو

~~ز آب خربزه

~~خرمای هندو

~~گر آب خربزه گر نیز

~~کشکاب

~~وکرنه قرص از کافور و جلاب

~~دگر داروش باید تشنکی

~~را

~~خردپیش آورو آهستکی

~~را

~~بآب نار در. بزر

~~قطونا

~~بدوده یا بآب

~~بقل حمقا

~~وگرنه پست(4) واقراص طباشر

~~بباید خوردنش هرروز شبگیر

~~بیه از نار ترش افتا (5)

~~ندانم

~~وچیزی کش ندانم خود

~~خوانم

~~ملاج تب خون

~~تی کز خون بود لرزه

~~بیارد

~~همیشه آنکسی را

~~گرم دارد

~~رخش سرخ ودوگوش وچشم وبینی

~~مجسه(6) گرم وگونش سرخ بینی

~~و اندوه وغمان [و] چشم در خواب

~~و بسیاری نفس بیوسته

~~بشتاب

~~سرینش میتخارد خود همه شب

~~نگردد زو جدا یک ساعت آن تب

~~کرانی(7) یابه او در سر با درد

~~همیشه گرم باشد کم شود

~~سرد

~~و بولش سرخ ونبضش زود(1) باشد

~~و بادش کرم همچوآن] دود باشد

~~مرو را زودگو(1)، تا رگهآ گشاد

~~مکر غفلت کند

~~علت فزاید

~~رگش بگشای کو تا خون بسیار

~~بیارد تا شود ms201 بی درد و آزار(10

~~نمدارا آب نارو آب

~~غوره

~~نباید خوردن او را هیچ

~~زیره

~~2- درد و درنسخه اصل (دود).

~~دانشنامه

~~1- ورد : درنسخه اصل (زود

~~2- بزر قطونا : درنسخه اصل (بذر قطونا).

~~ی- بست ودرنسخه اصل (پشت) .

~~5- افتا (افتاء) و حکم صادرکردن ، در نسخه اصل (افته1) .

~~2- بجسه: درنسخه اصل [بجسه).

~~8- زود و درتصخه اصل (دور).

~~10- آزار : درنسخه اصل (آوان).

~~7- گرانی : درنسغه اصل (کدای) .

~~9- گو : درنسخه اصل (که).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_333.png)

~~دگر کریاس(1) باید ورنه سرکه

~~که سرکه دردمندان را بیر که(2)

~~وگر بهتر نگردد قرص کافور

~~بدود[ه] تاشود این درد ازو دور 151ب

~~وکر اورا طبیعت خشک یانی

~~بنرمی آر و زو رو بر نتابی (3)

~~طبیعت نرم دارش [بآآب آلو

~~هلیله نیز با خرمای

~~هندو

~~وگرنه آب نار مز(4ا[و] شکر

~~بکو اسهال ، وآنگه زو همی خور

~~کرش اسهال کرد [و] درد بهتر

~~وگرنه گو سکث پرورده میخور

~~وگر جلاب باشد به آز] کشکاب

~~وکرنه کو شرابی نو ز عناب

~~ازین هرچش(6) بهآ آید کوهمی خور

~~کلاب و سرکه برریزش بسر بر

~~بلاج تب بلغم

~~کسی را گر تبی گیرد ز بلغم

~~نباشد سخت کرم و زشت محکم

~~نشانش آنکه پشتش سرد باشد

~~ز سرما دست و پایش درد باشد

~~تبش با لرزه و سرما ماند

~~وکرما دیر بد زی او رساند

~~بود کش لرزه بنشیند تب آید

~~پس ازتب دیکرش لرزه بیاید

~~که تب گیرد تنش نه گرم باشد

~~تبش اندر تن وی نرم

~~باشد

~~نباید تشنکی نه قی نه

~~صفرا

~~نفس نه سخت باشد بآشگارا

~~ونبض او ضعیف و زار باشد

~~مرورا چون مخطره(7) کار باشد

~~که قی افتد سبید و بلغمی چیز

~~نه از صفرا نه ازسودا بود نل

~~وبولش که سپید و گاه روشن

~~وگاهی سرخ وگاهی همچو روغن (9)

~~2- ببر که : ببرکت ، با برکت .

~~3- بنرمی آرو زو رو برنتابی : در نسخه اصل (لکری ارو نورو بریتابی) .

~~4- نار سز : انار ترش وشیرین ، در نسخه اصل (نارومر).

~~5- همیخورو در نسخهآ اصل (میخور) ms202

~~6- هر چش: هر چه اش .

~~7- مخطره ( مخاطره) : خود را بخطر افکندن .

~~8 و9_ در نسخه اصل این دو سصراء اشتباها یکی بجای دیگری نوشته شدهاست.

~~حکیم میسری

~~24

~~- ریاس و

~~41

~~4125

~~15ا

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_334.png)

~~25

~~تبش بر نم روز آید به هر روز

~~ه گرمی گرم نه مانند تن سوز

~~خخویش ناید، وگر آید به بسیار

~~و زو راحت نیابد زود بعمار

~~تبش یک ماه بردارد فرو نیز

~~وحال او به هر روزی نکو نیز

~~بگو سرکه وآب و انگبین خور

~~که خوردش آنکهی خالی کند بتر(1)

~~پس آنگه یک درم از زنجبیل آر

~~ازکیه دودرم تا بهآ شود کار

~~بدو در کوب ده مثقال شکر

~~ازین هرشب یکی مثقال میخور

~~پس آنگه از کل پرورده باید

~~که اوهر بامدادی زان خاید

~~طعام او چغندر نان شسته

~~پس از شستن بسر که نیک بخته

~~کرش چهره نگردد تربدش ده

~~که اسهالش کند تاخود شود به

~~کرش معده تباه و درد کردد

~~و روی اوز علت زرد گردد

~~ز قرصن درد و آب و بادیان(2) به

~~که مهتر گشت اورا مرغ بریان

~~ازین هر روز آنکس را همی ده

~~جگر. نه نیک باشدگر خورد بان (3)

~~بگرماوه شدن نیک آید اورا

~~مگر کرماوه خوه (4) بنماید اورا

~~کز آب سرد وی را گو بیرهیز

~~نه زوخور نیزنه بر خویشتن ریز

~~کز آب سرد این تب بیش گردد

~~و معده ز آب سردش ریش گردد

~~کسی کورا تب و لرزه در آید

~~و سرمای بی اندازه بر آید

~~یکی روزش (تب] آید تا سدیگر

~~که سست ونرم باشد نبض بمار

~~نیاید ، این تب وی هست منکر

~~وبول او سبید و آبآ کردار

~~دانشنامه

~~علاج تب ربع

~~1- بر وسینه و اینجا بمعنی معده آمده است .

~~2- بادیان ز در تسخه اصل

~~زبان)

~~3- بان : با آن . درنسخهآ اصل (بان) وبالای عمین کلمه درمیان دو سطر دبه" نیز

~~اضافه شده است .

~~4- خوه : عرق

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_335.png)

~~واین تب ms203 را به بی شک ربع خوانند

~~وجز از ربع این تب را ندانند

~~کر اورا امتلا باشدش فرمای

~~بکو(1) ، ره با سلیقش زود بگشای

~~پس آنگه کو بمطبوخ فتیمون

~~بیاور خلط و سودا باک بیرون

~~وکرنه خردل و ملح و چغندر

~~نباید خورد کورا هست بد خور(2)

~~پس آنگه گوز ترب و انگبین خور

~~بآسانی بر آید خورده از بر

~~که قی افکنده باید خورد مهتر

~~وکرنه داروی آورش

~~دیگر

~~که روز سی وچل(3) بر سو(4) گذارد

~~وتب چنگال از آنکس بر ندارد

~~زحلتیت و مرو پلیل و بیغن

~~بتلخی انکبین بایدش خوردن

~~ازین هر روز وزن نم مثقال

~~بباید خورد (5) تا بهتر شود حال

~~وگر دانی که اورا طبع کرم است

~~ابا کرمی طبیعت نیز ترم است

~~ندارد وی در این حلتیت طاقت

~~نیاید (1) هیچ از حلتیت راحت

~~از آنکس گرم دارو دور باید

~~که اورا کرم دارو بدهآ بشاید

~~علاج او نیاید جز پنیر آب

~~بجای آب باید خورد کشکاب

~~دگر از کابلی لختی

~~هلیله

~~با فتیمون بکوبد

~~بلیله

~~ازینش خورد باید در پنیر

~~آب

~~بجای آب: گر، میخورد کشکاب 160

~~زرنج (7) و تعب آسودنش باید

~~و روز وشب [همی] خفتنش باید

~~به هروقتی ق افکندنش داروست

~~طعامش مرغ (8) بریانست [و]تیهوست

~~وکر ، هرپنج روز آیدش یکبار(9)

~~تب گرمش، شود زو سست بمار

~~حکیم میسری

~~25

~~(153

~~1- بگو، ره ودر نسخه اصل (بکواره).

~~2- خور: خوراک .

~~2- چل : چهل .

~~4- بر سو: بالاتر (سی وچل برسو بیشتر ازسی وچهل) .

~~5- خورد :در نسخه اصل (خوردن).

~~6- نیابد و در نسخه اصل (نباید) .

~~7- زرنج : در نسخهآ اصل (ورنج) .

~~1- مرغ بریان : در نسخه اصل (مرغ وبریان) .

~~9- یکبار : در نسخه اصل (یلبار) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_336.png)

~~252

~~علاج آنکسی فی هست بسیار

~~بآب انگبین (1) نیو شود کار

~~گر از قی بهآ نگردد کوک اسلم

~~بتربد نرم کن بزدای

~~بلغم

~~الاج. تب گرم وسرد

~~کسی جالی بتب در، سرد باشد

~~وجانی کرم زو با درد باشد

~~ودست و پای کاهی ms204 گرم باشد

~~وتب گه کرم و گاهی نرم باشد

~~وکاهی سرد باشد دست و پایش

~~طبیعت ثرم باید کردن اورا

~~وگاهی گرم . پس دارو نمایش

~~و تربد بآب شکر

~~با هلیله

~~یکی مسهل بباید خوردن اورا

~~بباید خوردن اورا

~~که طبعش نرم باشد اینت تدبیر

~~با بلیله

~~ولختی سرکه پرورده

~~زقرص ورد لعختی با طباشیر

~~بیاور

~~دگر کبک [و] گل وسوسن کتیرا(4)

~~و زو در سرکه برورده همی خور(2)

~~بمجلاب اندرون نیکست اورا

~~ازین هر بامدادی گو بدو ده

~~که روزی دوسه خوردش خود شود به

~~علاج لرزهآ سخت

~~کسی کش لرزه آید بیتب گرم

~~زمانی لرزه کیرد پس شود به

~~پبس از لرزه بماتدتب بدو نرم

~~مر آنکس را ز بلغم داروی ده

~~ز سردیها (4) بیرهیزانش حمله

~~نیک (5) باشد سه لختی [از] هلیله

~~کزو خوردش طبیعت نرم گردد

~~دگر داروی حلتیت

~~بدان کین لرزه بی شک زو برد

~~که لرز آید بیاور آب جوشان

~~بباید

~~کزو هر روز لختی

~~می نخاید

~~بسنهی گو تا (6) نشیند بر سر آن

~~دائشنامه

~~1- انکبین : در تسکه اصل (نلمین)

~~2- همی خورو درنسخه اصل (میخور).

~~3- کتیرا و درنسخهآ اصل (وکتیرا) . 4- سردیها : در نسخه اصل (سردیهای).

~~5- نیک و برای حفظ وزن بکسر تون وفتح دوم تلفظ میشود .

~~6- تا نشیند : در نسخه اصل (تا او نشیند) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_337.png)

~~مخار آب لرزه کم کند

~~زود

~~رین دارو مرورا راحت افزود

~~گر آب کرم خود خوردن تواند

~~بباید خورد تاارزه

~~نشاند

~~علاج تب خلط

~~کسی کز یری صفرای

~~بسیار

~~زتب بیهش شود بازرد رخسار 154]

~~بروز دو شود او سست و لی کار

~~چنان گولی که او دیرینه

~~بیمار

~~نباشد این جز از(1) خشکی و گرمی

~~رکم گشته زوی سردی و نرمی

~~علاجش خود نباشد جزز کشکاب

~~شکر در آب نار(2) وگرنه، جلاب

~~دگر کشکاب و آب نار درهم

~~بیامیزد خورد دردش(2) شودکم

~~خنک جاییش باید جای خفتن

~~نباید نزد او بسیار

~~رفتن

~~همیشه صندل و ماورد

~~باید

~~از آن ms205 بر سینهآ او کرد باید(4)

~~غذاش از آب نارو مز باید

~~وگر نه آب غوره نیک شاید

~~خیار [و] قرع ونار و سیب و آلو

~~مرورا نیک باشد شب دارو

~~هوای گرم نه، گرماوه رفتن

~~نباید نیز آب اندر نشستن

~~نباید داروی اسهال

~~خوردن

~~نه خون بر داشتن نه قی کردن

~~بدوغ اندر ، بکن اقراص کافور

~~ممی خور تا مگراین تب شود دور

~~علاج تب خلط خام

~~کسی کز خلط خام اورا تب آید

~~وگاهی تبش روز و که شب آید 190

~~ضود دو نوبی چون بلغم و تب

~~نه روزش اختیار آید نه خود شب 101ب

~~علاجش آنک دست و پای وگردن

~~ویشت وکتف (5) مالد باهمه تن

~~حکیم میسری

~~253

~~1- جز از و در نسخه اصل (جزا خشک) .

~~2- نار وگر نه و در نسخه اصل (ناور گرنه)

~~3- دردش و درنسخه اصل (دراش).

~~4- باید : (در نسخه اصل آید) .

~~5- کتف . در نسخه اصل (کش)

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_338.png)

~~25

~~بمالد

~~همه اندامها(ی] او

~~وزین داروی دیگر خود بشاید

~~نشاید جز از آن دارو(1) گزینی

~~تگبینی

~~سک یرورده باید

~~مگر کشکاب باید پاک و روشن

~~جای آب زان کشکاب خوردن

~~تنش سست و چنان چون خسته باشد

~~وکر اورا طبیعت بسته باشد

~~بشافه، کر بحقنه،

~~برم دارش

~~ز داروهای تیز آزرم دارش

~~بشکر

~~دگر گو از سک برورده میخور

~~دگراز] سیب مثقالی

~~وطبعش را سکالد(2) نرم کردن

~~بیک هفته ازین بایدش خوردن

~~علاج تب وبایی

~~کسی کو را تبی کیرد

~~بکرددش داروش کردن ببانی

~~وبالی

~~م باشد

~~درون جسم گرم گرم باشد

~~وبابی شب بطای (3)

~~همیشه نتن(4) دارد بارخ زرد

~~نفس آشفته باشد باغم و درد

~~نگرد تب ز وی روزی جدانی

~~نرد، روز ماهی

~~آشنانی

~~مرورا آب نار و غوره

~~باید

~~وکرنه آب سرد و سرکه شاید

~~ترنج و سیب و غوره گرسفرجل

~~و دوغ گاو، گر ریباس(9)، گرخل

~~ازین چندان که خواهد، گوهمی خور

~~گلاب و سرکه، کوبر ریز بر سر

~~خنک ms206 جانی نشستن باید

~~ببلگ(6) بید(7) خفتن باید اورا

~~اورا

~~بگرد بسترو نزدیک

~~بنه صیب و سفرجل با ریاحین

~~بالین

~~بگو هر روز از اقراص کافور

~~همی خور تا شود علت مگردور

~~دانشنامه

~~1- دارو: درنسخه اصل (لدو).

~~2- سگالد . در نسخه اصل (شکاند) .

~~3حبطای و؟

~~4- نتن ودر نسخه اصل (بس) .

~~5- گر ریباس گرخل : یا ریباس یا خل . در نسخه اصل (کر رنباس کز حل) .

~~6- بیلگ و به برگ.

~~7- بید : "وجای خواب بجاهای خنک کن وبرگ بید افکن آنجا ، هدایة المتعلمین"

~~در نسخه اصل (وبند) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_339.png)

~~همیشه صندل و کافور و ماورد

~~ز سرتا پای اوباید طلی کرد

~~بخورش باید از کافور و صندل

~~نباید سوخت اورا هیچ حرمل

~~علاج آبله

~~کسی کش آفله (1) بر خواهد آمد

~~وخواهد دید اورا آفله

~~بد

~~دو چشمش سرخ گردد باتب گرم

~~ویشتش درد کیرد سخت نه نرم

~~ر انکس این علامت ها ببینی

~~وآنکس را بخارد (2)

~~نیز بینی

~~برانکس آفله آید

~~بدیدار

~~ز درد و آفله گشتست

~~ببمار

~~بگویش پیش از آن چیزی برآید

~~بیاساید، مگر کورکک

~~گشاید

~~و خون بردارد او بسیار بسیار

~~وکر نه بحجامت خون بردار

~~باب نار در اقراص کافور

~~بدوده دور دار [او] را از انگور

~~عدس باید سفید و پاک شسته

~~وزان لختی بسرکه در، بیخته 155ب

~~از آن بایدش خورد[و] دهن بادام(4)

~~مگر از آفله آردش

~~بجای آب باید خورد کشکاب

~~بیامیزد باو (1 ز آب

~~عناب

~~وگر خشک است طبع از آب آلو

~~هی بایدش خورد آن را بدارو

~~مگر خود آفله بیرون

~~نیاید

~~وگر آید [به] بیرون کم فزاید

~~وگر پیش آنک برداری ازو خون

~~بیاید از تن آنگه بد [به] بیرون

~~نباید رکه زدن نه کار

~~گرای

~~مرورا داروی اسهال فرمای

~~ز تخم بادیان لختی ز میویز(4)

~~عدس باید مقشر، یختنش(9) نیز

~~بباید یخت و باید خورد آن آب

~~بباید خوردن اورا نیز کشکاب

~~حکیم میسری

~~255

~~21

~~1- آفله . آبله .

~~2- بخارد و " و نشان ms207 آبله آن بود که نخست تب گردد مطبقه وباز درد پشت کیرد

~~صعب ویازبینی بخارد . هدایة* . در نسخه اصل (بجای) .

~~3- بادام : در نسخه اصل (بازم) .

~~4- میویز : در نسخهآ اصل (میمویز).

~~5- پختنش و در نسخه اصل (نحستن).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_340.png)

~~25

~~بچشم اندر چانش آب کشنیز

~~کز آب نار و آب بادیان نیز

~~وسرکه کو بآب اندر، بیامیز

~~زو گو غرغره کن ، پس برون ریز

~~کگر از چشمش برآید آبله نیز

~~بباید مود سرمه آب کشنیرز

~~از آن، گو، هر زمان درچشم میریز

~~بدین سرمه شود دندان او نیز

~~ببرک بید آور(1) تو بخوابان

~~به بستر بر، گمل سوده بر افشان

~~که... (2) کشان آب نمک زود

~~بتابستان هم از صندل هم از دود (3)

~~رون زن آنگهی از گزکنش دود

~~که طبعش نرم گردد از طباشیر

~~بروزن آنگهی از گزکنش دود (4)

~~ویست وصمغ (5) وطبن وورد برکیر

~~از آن گو آب نار اندر همیخور

~~وگر شکر بود باشدش بهتر

~~ز حصبه آبله اینست

~~تدبیر

~~که من گفتم ، تو نیکوپند بر گیر

~~که باشد خرد، با رنگ بنفشه (6)

~~وصحت و سحت باشد او همیشه

~~نشان نیک بر درد مندان

~~چنان واجب که حال درد مندان

~~بدانی ظاهر و باطن

~~نشان نیک و آن بد

~~بیرهان

~~بدانی

~~که تادانی (7) بدو چون حکم رانی

~~که نشناسی نشان نیک و بدرا

~~زطب کونی بسوزی جان خودرا

~~بکویم من نشان

~~درد مندان

~~و نیک و بد پدید آرم ببرهان

~~دانشنایه

~~1- بید اور درنسخه اصل (لنداور آ- کلمه ، ناخوافا امت.

~~3- دود : بنظر میرسد بجای "دود" مورد درست باشد زیرا در هدایة آمده : و اگر

~~بتابستان بود بگیرد صندل وبرگ مورد وگل سرخ وبجوشاند با آب و بیمار را بدان آب اندر

~~"بشویند" .

~~4- مصراع دوم از بیت پیشین است و بنظر میرسد مصراع دوم که قافیهآ مناسب با

~~مورد" داشته از قلم کاتب افتاده است .

~~5- بست وصمغ : در نسخهآ اصل (پشت و صمغی).

~~6- بنفشه : "وآبلهآ بد بنفش بود وخرد کان بد بود ms208 وحصبهآ بنفش نیز بد بود. هدایه".

~~7- تا دانی : در نسخه اصل (نادانی) .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_341.png)

~~نکو رنگ تن (1) بمار [و] رویش

~~ونیکو باد (2)

~~او و نیز بویش

~~سبک جنبیدن و نبض بقوت

~~وی طبع و قوی تن نیز شهوت

~~خرد نیکو بجای [و. خواب نیکو،

~~ونانی (3) نه شکسته (4) جز بکو کو

~~نشان نیک باشد زین سلامت

~~رد زود آید اورا استقامت

~~که زین بر درد مندی بر، نشانست

~~ودانک او نه بحال مردکانست

~~مرورا به شود زان درد و علیت

~~نماند دیر با [ا] و رنج و محنت 56اب

~~فی نشان بد بر درد مندان

~~تن بمار(5) لختی کرم و، دیگر

~~بسان رف باشد سرد و منکر

~~و رنگث رخ ز حال خویش رفته (6)

~~نشان بد بود

~~برتب کرفته

~~سیه کشته برازو بول

~~بیمار

~~نشان

~~رود

~~مردن (7)

~~رخ پژمرده و باریک کشته

~~و رنک و روی او تاریک کشته

~~وچشم او فرو رفته نشانست

~~که آن بمار زود از مردگانست (8)

~~مگرکز هیضه(1) باشد این نشانی

~~کزو یابد مر آنکس بر زیانی

~~1- نکو رنگ تن و در نسخه اصل (نیکو برنک تن و).

~~2- باد : نفس.

~~3- و نانی نه شکسته جز بکو کو و نان را همیشه باکو کو میخورد و ( مجازا بمعنی

~~اشتها داشتن برای خوراک).

~~4- شکستن " لقمه کردن و ""رسول خدا دست سبارک فراز کرد شکسته برآورد تانناول

~~کند ابوبکرصدیق موافقت مصطفی را شکسته بر آورد ، عمرخطاب هم چنین لقمهآ برداشت،

~~کشف الاسرار سیبدی".

~~5- تن بیمار لختی : در نسخه اصل (تن بیمار ولختی) .

~~6- رفته ودر نسخه اصل (خسته) .

~~7- ظاهرا این سصراع مربوط به بیت دیگر است زیرا تافیه دو سصراع تفاوت فاحش

~~دارد .

~~8- مرد گانست : در نسخه اصل (مرگ سرد کانست).

~~9- هیضه : در نسخه اصل (هنطه) .

~~حکیم میسری

~~25

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_342.png)

~~5

~~دو کوش درد مندان کر کردد

~~ولون و روی اوچون زر(1) کردد

~~نشان

~~بد بودر درد مندان

~~که گوشش کر کردد همچنین دان

~~دهن بر درد مندی ms209 کوز کشته

~~وکر چشمش بود بر سان خفته

~~یکی چشم ارشود کوچک(2)، ودیگر

~~نردد خود ز حال خویش کمتر

~~و بیماری که او از

~~روشالی

~~نداند روی و چشمش آشنلی

~~وچشمش سرخ کردد آب ریزان

~~نشان بد بود بر درد مندان

~~که بماری برویش بر نخسبد

~~کر از بالین برد پایش بخسید (3)

~~سرانکشت دست و پای بمار

~~که باشد سرد و باوی درد و آزار

~~سیه کشته سرانگشت و ناخن

~~ز دارو کردن اورا تو حذر کن

~~اسیر و کند گر گردد ز دیدار

~~نشان بد بود بر مرد بمار

~~لب بعمار و گونه، کر دو ابرو

~~که کرد تاب اورا نیست دارو

~~فواق وجستن دل بد نشانست

~~بر آنکس کو ز بماری کرانست

~~و درد سرو درد کوش و اشکم

~~و چشمانی که ناید هیچ برهم

~~که با این ، گرم تب باشد نشانست

~~که آن کس را ز دردش بم جانست

~~که مقعد اوفتد از تن به بیرون

~~مخطره (4) باشد این در تیز علت

~~کر از بینی بیابد قطره خون

~~که مرک آید مرورا نیست حیلت

~~ورم کردد از آن اندام بیمار

~~شود غایب زمانی درد و آزار

~~پس آنکه کیردش اندوه و خفقان

~~نشان مرک شد بر درد مندان

~~ترش رولی و اندوه و نزندی

~~نشان بد بود بر درد مندی

~~خوی بسیارو سرد، اندر تب کرم

~~وتشنه گشته و نبضش شده

~~برم

~~دانیشنامه

~~1-رر ودر سح اصل (((5).

~~2- کوچ مدر نسخه اصل (حوجک)

~~2- گر از بالین برد بپایش بخسبد : از بستر بلفزد ودر پائین بالین بخبد . "فرو

~~لغزیدن سوی بایان بستر علایت بد بود . هدایة المتعلمین" .

~~4- سخطره ؛ سخاطره : خود را درخطر افکندن، چون بسبب وزن کلمهآ مخاطره

~~نمینواند دراین سثنوی قرارگیرد بدین جهت شاعر آنرا بصورت "مخطره، (بضم اول و فتح

~~دوم وجهارم وسکون سوم) بکاربرده است.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_343.png)

~~نه نیکست این نشان، یر درد مندان

~~چنین چون من همی گویم یقین دان 280،

~~بثوری کر ز تاب تب ms210 کرفته

~~ساه و رنگ آن تاریک کشته

~~نشان باشد که او زان درد و علت

~~نیابد هیچ کونه هیچ حیلت 157ب

~~تشنج بد بود در علت و درد

~~ی زنگار کونش باخوی سرد

~~سیه خلفه که بر جوشد زمی روی

~~تشرش آید از آن خلفه همی بوی

~~نشان بد بود، او زود مبرد

~~کرین درد است درمان کم پذیرد

~~بکفم تا بدانی حال

~~بیمار

~~و بشناسی بدو نیکش بکردار

~~نشان بیماری که چند که ماند بر دردمند

~~طبیب آن به که او این نیک داند

~~که بر بعمار دردش چند ماند

~~نکه کن تا بگویم گر بدانی (2)

~~وکر یرسندت از این در نمانی

~~هر آن علت کز اول تیز باشد

~~برآن کس صعب و دل انگیز باشد

~~درنگش کم بود بر درد مندان

~~میرد زود، کرنه بهآ شود آن

~~وکر کس را بنوبت می تب آید

~~وتب کاهی بروز و که شب آید

~~که هربارش همی تب زوتر(3) آید

~~نشان باشدکه زود او بآخر آید

~~وکر هربار بر حال نخستین

~~ههمی آید ندارد هیچ تسکین

~~بدان کان تب برآنکس دیر ماند

~~نکردد جز که تب زو سیر ماند

~~تب یک روز بر کس بس نماند

~~بروزی دوبه سلطان او برآید 295

~~تب غب آنکه خالص زو دوهفته

~~ندارد بیش کس را او کشفته(4) 158ا

~~وآن غی که نه خالص بود زود

~~ازولم یابد اویمار بهبود

~~کر او با بلغمی تب میل دارد

~~بیک فصلش همی راحت نیارد

~~تب ربع از همه تبهای دیگر

~~درنکی تر ولیکن بی خطر تر

~~2- بدانی: در نسخه اصل (ندانی) .

~~4 - کشفتن ؛ بفتح اول ودوم وچهارم : پریشان ساختن ، پزسرده کردن ، معدوم کردن .

~~حکیم میسری

~~5

~~28

~~0

~~1- نند ودر نسعخه اصل (بانشد).

~~3- زودر: زودذر.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_344.png)

~~26

~~ولیکن بلغم تب نه سلم است

~~درنکی باشد وزو نیز بم است

~~وبانی تب همه کوتاه

~~باشد

~~ولیکن مر ازو برراه باشد

~~دانستن بحران (1)

~~ز بماری شود

~~بیمار

~~بهتر ms211

~~به بحران اندک اندک زرف بنگر

~~به بحران بد شود هم حال بمار

~~بباشد اندک اندک حال او زار

~~وبسیاری بیک بحران شود به

~~رهد زان دردو کردد زود فربه

~~و بسیاری که حرانش بگیرد

~~به بحران دکر

~~بیشک مرد

~~نشان آنکه بحران خواهدش بود

~~بگویم خوارمایه لختکی زود

~~غم و اندوه صعب و حال دیکر

~~پدید آید برو بر، کردش سر

~~ولی عتلی و درد کردن و سر

~~خیالش پیش چشم آیدش بسیار

~~وسرخی کز رخانش دارد وبر

~~وچشمش بر دود بر، آب کردار

~~ب زیرینش جستن هر زمانی

~~ز محران بودن اورا بد نشانی

~~ودرد معده و کر یشت و اشکم

~~نشان دارد هم از بحران محکم

~~رجیع (2) و بول اگر گردد گرفته

~~همه از بودنمحران نشانست

~~ولرزی نرم کشته بس شکسته

~~میندار ایچ کاندر این کمانست

~~کزبن حالی بود بر درد مندان

~~ونبض آنکسی باشد به نیروی

~~بروزی، کر شی نزدیک بحران

~~ونضجش(3) بیش بوده سخت نیکوی

~~دانیشنایه

~~1- بحران : بحران حالی بود که بیمار را افتد به بیماریهای تیز بیشتر وبه بیماریهای

~~سزسن کمتر، که آن حال دلیل بود بر بهتر شدن بیمار یا به هلاک شدن . هدایة المتعلمین

~~ص724

~~1- رجیع : بدفوع .

~~2- نضج ؛ بضم اول و در اصطلاح پزشکی قدیم ، بهبودی نسبی قبل از شفای

~~کامل را گویند . ر نضج را از بول جویند خاصه به تبهای تیز و از بصاق جویند خاصه

~~بذات الجنب و ذات الریه واز ریم جویند بآساسها ، و از غایط جویند خاصه باسراض ذبولی،

~~هدایة المتعلمین" .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_345.png)

~~بدان کش زود خون آید ز بینی

~~وکر نه زوفی و اسهال بینی

~~وگر نه خوی(1) رود از تینش بسیار

~~بدین محران شود به ، زود بمار

~~ونضج او نباشد دیچ نیکو

~~وکر نبضش ندارد هیچ نیرو

~~بدان کش حال به کردد به بحران

~~چنین محران به است از درد مندان

~~که بحران بود خواهد علت و درد

~~ویکث جا با د کر خواهد گذر ms212 کرد

~~که باشد مغزاو در مغز پنهان

~~سیه کوشش ورم کیرد ز بحران

~~که بحران را سوی کردن رود راه

~~خوانیق آرد اندر کردنهآ آماه

~~سیه گردد، ورم کیرد هه جای

~~ز علستهای تیز ازدست، کرپای

~~باطراف افکند تو زو بیرهیز

~~ز بحران باشد این کو علت تیز

~~واستادان همه حرانش خوانند

~~وآن بحران که باستفراغ دانند

~~همه بحران بودحران ازو به

~~رعاف(2) وقی وبول وخلفه(3) وخوه(4)

~~بدین یابند از سرسام آرام

~~رعاف و فی بود بحران سرسام

~~وآن محرقه (5) از خوه شود به

~~تب غب را بود محرانهمه خوه

~~بخاصه آنکه قیش کشت صفرا

~~فی وخلفه چو یحران است غب را

~~که تب ربع است آن باشدش بحران 330،

~~سیه بول و یراز، از درد مندان

~~دانستن روزهای بحران (6)

~~جراحت کش بود زر زنخدان

~~و درد چشم وکوش و درد دندان

~~سعال (1) وهم فواق(1) وجستن دل

~~خناق و بشرم و سعفه (2) و سل

~~حکیم سیسری

~~2

~~159

~~1و عرق .

~~2- رعاف : بضم اول وجاری شدن خون از بینی .

~~3 - خلفه (خلفة) : بر اثر مرض ، بغذا بیمیل شدن .

~~4- خوه : عرف .

~~4- محرقه وتیفوس.

~~6- این عنوان با گفتاری که بعد از آن آمده سناسبت ندارد . ؟

~~- سعفه : سرض جلدی مانند اگز سا و ریزش طبقات شاخی اپیدری پوست و کچلی .

~~8- سعال : مرفه .

~~9- فواق : سکسکه :

~~325

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_346.png)

~~261

~~پریون(1) ، کرخوره(2)، گرنه بناور(3)

~~وکر باشد کسی آماه ر سر

~~و درد مقعد و اماه و باسور

~~خنازیر و بثور و درد ناسور

~~زرو خوردن دکر خون بر دمیدن

~~سکی کر مردی دندان گزیدن

~~شری و داء فیل و عشق و نقرس

~~و درد بندها و درد ناخس (4)

~~نکردد هیچ کونه بول مردم

~~بجای دردهایش

~~یاد کردم

~~مکر کاین دردها را خود نشانست

~~رو بر، چند برهان و بیانست

~~دانستن براز (5)

~~براز تن" درست آنکو بود نرم

~~و رنگشرزرد باشد درد او کرم

~~رون آنگاه آید وقت عارت

~~نیارد هیچ نقصان و زیادت

~~برازی کو بود بارنک ms213 بسیار

~~ومقعد زو بسوزد گیرد آزار

~~مرورا درد از صفرا رسیدست

~~برو بر غلبه صفرا پدیدست

~~برازی خشک کزتری بود دور

~~وآنککس نیز باشد سخت محرور(6)

~~رازی کاندرو کند و عفونت

~~بود در تنش بسیاری رعونت

~~وبانگ آید ابا او تاب بسیار

~~بود آنکس ز درد هضم بمار

~~سیاه و سیز کر او رنگ کیرد

~~مخطره باشد آنکه کو میرد

~~براز چرب بردق ر نش نست

~~و بیهش میکذارد چرب زانست

~~برازی کو لزج(7) باشد وژندی(8)

~~بدانک این از حرارت نه زسردی

~~بریون : سرضی است با خارش ، گر ، جرب "و قوبا که بتازی بریون گویند .

~~دخیره خوارزساهی)).

~~خوره بصجذاء

~~4- ناخیس ودردی که صاحبش سی پندارد که سوزن می خلانند .

~~3- بناور: بفتح اول : دسل .

~~5- براز (بضم اول) : بدفوع.

~~7- لزج : در نسخهآ اصل (ازج) .

~~6- محرور: گرم سزاج.

~~8- زندی : در فرهنگها دیده نشد ، وشاید بمعنی" کفک" باشد . درهدایة آمدهاست :

~~دانشنایه

~~"و براز با کفک ولزج وگندیده دلیل بود بر حرارت بسیارص 700".

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_347.png)

~~که باد آید بسی کس را به بیرون

~~و نه با او براز آید رنه خون

~~و آنکش باد بیرون خود نیاید

~~حرارت مییر او غلبه

~~اید

~~وباشد نیز کش دردی رسیدست

~~ز بس دردست کو این درد دیدست

~~برازی کر که (1) نایخته

~~بیاید

~~برو سردی و بلغم

~~ی فزاید

~~طلب دانش کردن

~~ککسی کورا طبیی آرزو خاست

~~ز دانش ها همه این دانشش خواست

~~نخست آن به که علم نبض جوید

~~سخن در بول و اندر نبض کوید

~~که بول و نبض

~~بیماران بداند

~~علاج درد مندان به

~~لواند

~~ترا ار کار بول آکاه کردم (2)

~~ز نبض اکنون به پیشت راه بردیم

~~که انگشتی نهی بر شیریان بر

~~بر آن خویش یا بر دیگران بر

~~چو رک یانی جهنده سخت و نه نرم

~~و آکنده بود باشد

~~لمی کرم

~~نشان غلبهآخون یانی اورا

~~وخون ار تن به بیرون باید او را

~~و کر باشد جهنده سخت و باریک ms214

~~بود صفرا ز طبعش سخت نزدیک

~~نه با نیرو نه لی نیرو و

~~نه چبر

~~نه زود زود جستن نیز و نه دیر

~~نشان

~~اعتدالست و درسی

~~که جز زینست ناخونی و سستی

~~طبیبان نامهها بسیار دارند

~~و نبضش را از آن گونه گزارند

~~طویاست و عریضست و بطی است

~~ضعیف است و قوی و ممتلی است

~~سریع ورخو و صلبست وصغیرست

~~و نبض انبساطست و کبرست

~~و نظم مستوی و منتظم نیز

~~و شاهق باز جو این را به تمییز(3)

~~حکیم سیسری

~~6

~~4350

~~3

~~1-که : نسخهآ اصل (کی) .

~~2- ترا از کار بول آگاه کردیم : سفهوم این مصراع میرساند که پیش از این از بول

~~سخن رانده است ، بنابر این یک با چند صفحه قبل از عنوان "طلب دانش کردن" که

~~دربارهآ بول بوده افتاده است .

~~3- تمییز : در نسخه اصل (تمیز) .

~~11

~~3

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_348.png)

~~30

~~ونبض موش دم(1) و نبض عالی (2)

~~و نبض منحنی و نبض

~~ملی

~~و نبض مایل و موجی و دودی

~~ومنشاری

~~و بیچیده و رعدی

~~ازین هرنام را شرح است بسیار

~~ولیکن جای من نه جای کفمتار

~~کر وصفش کنم بسیار گردد

~~بچشم مردمان

~~دشوار کردد

~~ولیکن هرچه زو میناکزیرست

~~زیان مایرو بر صحت چبرست

~~که رک خواهی نگه کردن ز بمار

~~بیرس از حال و کارش نیز هشیار

~~بیرسش تازراه دور رفتست ؟

~~گر از جنکی مرورا دل بتفتست(3) 4

~~کرش بیمی به پیش آمد بترسید؟

~~کر از دردی بدان در نیزغم دید؟

~~گرش چیزی رسیدش کرد شادان2

~~دلش بیغم(4) شد ودولبسش خندان ؟

~~کزین چیزی رسد بر درد مندان

~~نیانی راه تو زی طبع ایشان

~~بکو تا او

~~بیاساید

~~زمانی

~~پیس آنگه جوی از نبضش نشانی

~~قوی و کرم باشد نبض مردان

~~زنان را نبض خودکمتر بود زان

~~و زود وخرد باشد نبضن اطفال

~~بیابی میجهد نرمک به هر حال

~~و نبض کودکان

~~نارسیده

~~بنیروتر از آن خواب (5) دیده

~~و نبض کودکان، نبض جوانان ms215

~~بود کمتر ونه بر سان

~~پیران

~~4- بی غم زدر نسخه اصل (پرغم) .

~~دانشنایه

~~1- موش دم : در نسخه اصل (سوش دوم): ذنب القار؛ هدایة ص 800.

~~آ- عالی و ما در بظر کرقتن متول بپزنکی قدم آین کلمه باید "خزالی" بانشد

~~3- تفتن : تافتن ، خشمناک گردیدن.

~~5- خواب دیده : بالغ

~~ن ترا طفل خفته چون خوانم

~~بعخت بیدار خوابدیدهآ او

~~ننیشم عروس فلک را امید داسادی

~~و ""خواب نادیده" در فرهنگها بمعنی نابالغ آسده است :

~~رید کان خواب نادیده سصاف اندرمصاف

~~که توبی خوابدیدهآ بیدار

~~تنه را شیرمست خواب کند

~~سرکبان داغ ناکرده قطار اندرقطار"

~~ز بخت بالغ بیدار خوابدیدهآ است

~~خاقانی).

~~فرخی).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_349.png)

~~ولی نیرو بود مر نبض ییران

~~مانی تو ز نبض بیر

~~حیران ا61

~~هرآن نبضی که او لرزیده باشد

~~هر آن کس از تبش غم دیده باشد

~~وآن نبضی که او پیچیده باشد

~~بدان کان طبع او شوریده باشد

~~و نبض دودی ونملی

~~نشانست

~~که آن بمار زود از مردگانست 4380

~~برهیز کردن از خبرهای بد

~~وکر زین بم کردن کس بترسد

~~چرا و چون از من او بیرسد

~~همیشه تندرست و شاد باشد

~~ز درد و علت او آزاد باشد

~~مگر ایزدش خود دردی قضاکرد

~~که سودش نیست آنجا احتما کرد

~~مخرمن اعتماد

~~دارو و درد

~~بگفتم خشکث و نرم و کرم و باسرد

~~پس از دارو شفا کار خدایست

~~که این عالم بامر او بپایست 390

~~محور درهم زمان خایه وماهی

~~کزو خیزد بسی درد و تباهی

~~هر آنکس کو بناباکی ازین خورد

~~ز فالج (1) زود بیند او بسی درد

~~کسی کو رک زند چیزی خورد شور

~~بهق آردش کر نه زان شود کور

~~پیاز خشک خوردن ماهیانی

~~برویش بر کلف کرد نشانی

~~که بر یری(2) بگرما [و] ه نشیند

~~ز قولنج آنکسی اندوه

~~کسی گر او خورد از بلک(3) بسیار

~~مثانه درد کیرد گردد از کار 161ب

~~به معده در، که گرد آمد می وشر

~~مرورا نقرس ms216 و پیسی کند بر

~~کسی کو شیر خورد با (4) خایهآ سرد

~~دما و سل در آرد اندرو درد

~~حکیم سیسری

~~64

~~1- فالج : بیحسی دست وپای ، بجای کلمه "فالج" اسروزه کلمهآ "فلج" راکه بمعنی

~~"کجی پای" است بکار می برند .

~~2- پری : پر بودن، با شکم پر از غذا.

~~3- بلک : باکاف فارسی بمعنی "برگ" وباکاف تاری بمعنی ، سیوهآ نارس ، نو باوه

~~آمدهاست .

~~- با و در نسخهآ اصل (از).

~~بیند4395

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_350.png)

~~26

~~چو مردی با زنی نهمت (1) براند

~~به مجری درش آلایش

~~ماند

~~کر آنکه بول را بیرون

~~نراند

~~ونادان باشد این مایه

~~نداند

~~ز سنگش

~~بم باشد در مثانه

~~نیابد او ازین علیت . کرانه

~~چومردی خواب(2) بیند سر نشوید(3)

~~ابا جفتش دگر نهمت(4) جوید

~~چو فرزند آیدش دبوانه باشد

~~وسست وخوار و نه مردانه باشد

~~چو خواهی کز بلاها رسته باشی

~~ز درد زشت ایمن کشته باشی

~~زین کت(5) نهی کردم احتما کن

~~بیرهیزش تن خودرا دوا کن

~~وکر تو زین وصیت(6) دور باشی

~~که درد آید چرا معذور باشی؟

~~ند ونصیحت میسری حکیم

~~من این نامه بکام دل

~~بگفتم

~~نشان دردهای

~~سی علم اندرین نامه نهفتم

~~گونه گونه

~~بگفتم من ترا چون و چگونه

~~علاج درد مندان

~~نمز

~~گفتم

~~به هر دردی علاجی چند جستم

~~زام دارو و هم

~~طبع دارو

~~درین نامه(2) بگنتتم هردو

~~ز مطبوخ وحبوب و قرص و معجون

~~گو رش های پاک و نیک موزون

~~لعوق (1) از چند کرنه با طریفل

~~شراب از چند گونه با سفرجل

~~طلی و شافهای(1) تیز و مرهم

~~ضماد و نرمهای نیک

~~محکم

~~دانشنایه.

~~1- نهمت و تبباز، حاجت ، نهمت راندن اینجا یمعتی کرد اسد وسجاسعت اسده است:

~~2- خواب دیدن : بلوغ وسجازا بمعنی احلام .

~~3 - سرنستن وغسل کردن.

~~4- نهمت جستن : گرد آسدن ، سجامعت.

~~5- کت : که نرا .

~~6- وصیت وسفارش .

~~7= نابه :کتاب :

~~8- لعوق : بفتح اول : لیسیدنی ، دارویی که آنرا بلیسند .

~~9- شاف؛ جمع شیاف : دارویی جاسد و سخروطی و کوتاه که آنرا در بیقعد گذارند ms217

~~نا سوجب اجابت شکم گردد ونیز دارویی که در چشم استعمال میشود..

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_351.png)

~~سعوط(1) از چندگونه چند روغن

~~سفو (2) از چند کونه چند سودن

~~زیاره چند کونه چند تریاک

~~موم از چند گونه گفتهام پاک

~~سرشته چند کونه

~~چند نخته

~~غذای درد مندان

~~نیز گفته

~~نماند اندر جهان از دارو و درد

~~زتر و خشک نیز از کرم واز سرد

~~که نه در نامهام در ، یان کردم

~~بسی دلهای غمکین شاد کردم

~~ولیکن مر را چاره ندانم

~~بجای مرک بیچاره

~~بمانم

~~طبیب ار مرک را چاره توانید

~~نخستین خویشتن را زو رهانید

~~بدارو گر کسی از مرک رستی

~~همه گیتی مگر

~~دارو یرسی

~~حکمان جهان هرگز نمردی

~~نه یاکیزه تن اندر خاک بردی

~~نه بقراط حکم و نه فلاطون

~~نکردی مرک براهرن شبیخون

~~نمردی ارسطاطالیس و هرمس

~~نه بقراطیس دانای

~~مهندسر د442

~~مردی نیز جالینوس

~~فاضل

~~نگشتی دانش او پاک زایل 162 ب

~~نکمردی محمد زکسری

~~رازی

~~نکردی مرک با او هیچ بازی

~~وکر بیغامیران را وحی تنزیل

~~رهانیدی زمرک و نیز جبریل

~~نمردی آدم و نوح و سلیمان

~~نگشتندی بزبر

~~خحاک پنهان

~~نه ایراهم پیغامیر نه موی

~~نگشنی مرک هرگز گرد عیسی

~~محمد خانم بیغمران

~~بود

~~وهم نور زمین و آسمان بود

~~خداوند این جهان و آن جهان را

~~زمین را کسترید و آسمان را

~~وهرچ(2) اندر زمین و آسمانست

~~وهرچ(2) اندر میان دو جهانست

~~همه از بهر اویش

~~آفریدست

~~مرورا دوستی را بر کزیدست

~~چو پیغمر مهین مردمان مرد

~~هه گیتی بمرده

~~باید اشمرد

~~حکیم میری

~~267

~~41

~~12

~~1- سعوط : داروی عطسه آور: در نسخه اصل (سفوط).

~~2- سفوف : هرگونه گرد دارویی، داروی خشک کوبیده.

~~3- هرج : در نسخه اصل (هرچه).

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_352.png)

~~6

~~کراز کس مرک هرگز بازگشتی

~~مگر از مصطفی(1) اندر کذشتی

~~ندارد سود نزد مرک دانش

~~ونه بسیار عقل و

~~آزمایش

~~نه ملک ونه سپاه و خیل بسیار

~~نه مال و کنج خانه پرز دینار

~~نه ms218 دهقانی نه مردی نه سواری

~~نه تندی نه بمدی

~~نه بردباری

~~بدان کز مرکک مارانیست چاره

~~ونه از مرک کس یابد کناره

~~لت بر مرک برنهآ باخردمند

~~بدرد درد مندی

~~باش خرسند

~~گراز دارو کسی

~~بهتر نگردد

~~و درد از داروت کمتر نگردد

~~منه زین بر طبیبان تو بهانه

~~مکیر از سوی دارو تو کرانه

~~به هرجانی طبیبان را نگهدار

~~مرایشان را تو هرکز بر میازار

~~مکر ز ایزد نباشد امرو فرمان

~~که بهتر گردد از داروی ایشان

~~که با تدبیر تو تقدر جبار

~~نسازد بهآ نکردد هیچ بیمار

~~نه هردردی ز دارو کشت بهتر

~~نه دارو هر کسی را هست درخور

~~که درد مر باشد هیچ دارو

~~ندارد سود با این دانش او

~~که مرک آید ندارد سود تریاک

~~بوقت مرک چه تریاک و چه خاک

~~شکسته یای و درد سال فرسود

~~ندارد مومیانی نزد او سود

~~خیر کفتست ییغمیر درین دو

~~بمرک و هم بهپیری نیست دارو(2)

~~وباشد

~~دردهای

~~آسمانی

~~که بی شک در علاج او بمانی

~~مگر کس رانی اندازه کناهست

~~که نزدش دردها را بیش راهست

~~وکرنه بغیتی (3) زی او رسیدست

~~که زان بغیت مکر این درد دیدست

~~وکر نه بر کسی بیداد کردست

~~ز بیدادیش کس اندوه خوردست

~~دانشنایه

~~1- مصطفی ودر نسخهآ اصل (مصطفا).

~~2- اننسارهاست به حدیث "فان الله لم ینزل داء الا انزل معه شفاء الاالموت والهرم .

~~المعجم امفهرس ذیل . سوت"

~~3- بغیة: بضم اول وفتح ثالث : خواهش ، آرزو.

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_353.png)

~~دعاکردست بروی زی خداوند

~~یارب تو چنین بیداد میسند 163ب

~~خداوند این دعای او شنیدست

~~زینش درد و بماری رسیدست

~~ندارد سود وی را هیچ درمان

~~مکر کیرد فرسبتد امرو فرمان

~~مر(1) این کس را دعا وصدقه باید

~~که دردش بیگمان صدقه زداید

~~به از صدقه نباشد هیچ درمان

~~که با اینزد بهآ آید عهد و پمان

~~الهی دردها را پاک

~~یکسان

~~جمله از مسلهمانان

~~بکردان

~~مکن مارا نیازومند

~~دارو

~~تیاز

~~ما همیشه باد ms219 زی تو

~~بینجامید دانش نامه

~~من

~~رامد زو مراد و کامهآ من

~~بسال سید و هفتاد

~~بودیم

~~کزین نامه همی پردخته شودیم

~~خدای آسمان را شکر بسیار

~~که ما را بهره داد از عقل [و] کفتار

~~درودش صد هزاران بر پیامیر

~~خداوند لواو تاج و منیر

~~ابوبکر و عمر نیز

~~عنان

~~که کردش او بما بر ، حمع قرآن

~~ابر حیدر که باشد او چهام

~~که هست این دوستیشان یادکارم

~~من از دو بیست و دوسه برکذشتم

~~ودیوان

~~جوانی بر

~~نوشتم

~~درین مدت بسی زخمت کشیدم

~~جهان از چند کونه نیز

~~دیدم 470

~~بسی

~~نامهآ نوشتستم

~~بد سم

~~بسی نعمت ز هرکونه بدستم 164

~~کنون آن نعمت دیرینه کم شد

~~نه دیر این دستگاه و آب کم شد

~~مکر این نامهآ من دیر ماند

~~پس از من تاکسی این را بخواند

~~مرا یاد آورد ز ایزد خواهد

~~ز درد و محنت و رنجم بکاهد

~~هر آن کز نامهآ من شاد گردد

~~نباید کین(2) برو چون یادگردد

~~برو واجب که ما را باد دارد

~~روان ما زمانی شاد دارد(3) 4475

~~نیاز آرد(4) بگوید از دل پاک

~~که یارب میسری بد بود و ناپاک

~~حکیم میسری

~~69

~~46

~~1- مر :در نمخه اصل (مکر)

~~2- کین که این.

~~3- دارد : در نسخه اصل (گردد)

~~4- نیاز آوردن : عرض حاجت کردن .

![page image](img/Maysari_- _Daneshnama_1987_ed._Zanjari.pdf_page_354.png)

~~270

~~الهی رحم تو بیش از گناهش

~~من اورا آمدم پیشت بخواهش

~~بیامرزی کناهش را

~~برحمت

~~رو بر کستر آن جاوید نعمت

~~بدر با مادر و

~~با دودمانش

~~بیامرز و

~~ه

~~اهل

~~زمانش

~~نیز آنر

~~ن نامه خواند

~~عاق(1) زی(2) نویسنده رساند

~~طب اندر، ازین به من ندیدم

~~یرا

~~گفتن این

~~کزیدم

~~تمست سری شد این کتاب منصوری بنظم از کفتار میسری حکم بعون الله تعالی

~~وحسن توفیقه بردست ضعیف ترین بندگان حق تعالی محمود تیریزی شاه نامه خوان

~~در روز چهارشنیه سیوم اه ربیع الاخرسنه اثنا ونحمسین تمانماة.م.م.م..

~~دانشنایه

~~1- دعائی و در نسخه اصل ms220 (دعای) .

~~2- زی : سوی ، طرف .

0375HakimMaysari.DanishnamaCilmPizishki

كتاب 0375HakimMaysari.DanishnamaCilmPizishki

نبذة عن الكتاب

الفهرس