محمود شیرازی، به کوشش: دکتر یوسف بیگ بابابور عشخصات نشر تهران: عنشور سمیر، 1295 مشخصات طاهری 150ص فروست احیای میراث بزشکی: 50 شایک 779-678 وضعیت فعرست فیبا نوسی موضوع برشکی - متون قدیمب تا قرن 13 شتاسه افروده بیگ بابابهر، یوسف، 1357 - رده بندی کنگره 1016854/خ1295. رده بندی دیوری 1002/6 شماره کناشناسی ملی

حمد و ثنای شایته جناب قادر بی چون و مبدع امر «کن فیکون» را سزد که انظار اولی الابصار در مشاهدهآ جمالش خیره است و ابصار ذوی الانظار از ادراک کنه ذاتش تیره1، جل شأنه و عظم برهانه؛ و درود نامعدود بر سرور موجودات و خلاصهآ کاینات و علت غایی ایجاد، و آل و اولاد امجاد ایشان، یعنی محمد مصطفی و علی مرتضی و اثمهآ هدی باد که غبار رهگذار ایشان روشنایی دیدهٔ‌ انسان است و کحل الجوهر نظر ابقان - سلام الله علیهم أجمعین و علی من اتبعهم من العالمین. ms001

اما بعد، چنین گوید حقیر غریب، محمد باقر بن عمادالدین2 محمود الطبیب که اعلی حضرت خاقان ثریا منزلت عالی مقدار و پادشاه کیوان رفعت جم اقتدار، شهریار مشتری سیرت خورشید اشتهار، خدیو مریخ صولت عطارد شعار، کامکار کشورگیر عالم مدار، آن که نور آفتاب عالم تاب پرتوی از اشعهآ ضمیر منیر اوست و تدبیر دبیر فلک شمهای از رشحات خاطر خطیر او؛ درگاه گیتی پناهش مرجع خواقین عالم، و جناب عالم مآبش مأوای اسباطین3 بنی آدم؛ سلاطین اوان سرهای اطاعت بر آستان او نهاده و اعیان زمان جبان5 مطاوعت بر خاک

این پادشاه جم جاه، به واسطهآ تسخیر بلاد موروثی و مکتبی، بیشتر اوقات ایلغارهای صعب مینمودند؛ چنان چه اکنر عساکر منصوره و جیوش مظفره از مرافقت موکب همایون باز میماندند؛ بلکه اکثر اعیان دولت قاهره و ارکان سلطنت باهره را تاب و توانایی آن نبود که در رکاب ظفر انتساب توانند همراهی کرد؛ خصوصا در ایلغاری که از دارالسلطنهآ اصفهان - صانها الله من الحدثان - به دارالسلطنهآ تبریز نمودند و در چند روز با جمعی از غلامان خاص تسخیر مملکت آذربایجان ms002 نموده3، قمع و قلع رومیهآ شومیه نمودند؛ و بعد از فتح قلعهآ تبریز و نخجوان که معظم بلاد آذربایجان است و سایر قلاع دیگر که در حوالی آنها بود، رایات عز و جلال متوجه ایروان شد5؛ و در محاصرهآ آن قلعه، چون منتسبان این دولت از غایت اعتقاد که به این دودمان داشتند و نهایت جلادت که میورزیدند، خود را بی محابا هدف ناوک اهل قلعه می کردند؛ بنابراین بعضی از ایشان که خستهآ تیر مخالف می گردیدند، اعلی حضرت خاقانی از جهت کثرت عاطفت نسبت به منسوبان این دولت، خود به نفس نفیس متوجه شده، مرهم راحت بر جراحت ایشان5 مینهادند و تصرفات بدیعه که فهم اکثر علما و حکما به ساحت آن نمیرسید، در معالجات می کردند.

در این اثنا، گاهی به خاطر اشرف می گذشت که در مثل این ایلغارات، اگر چنان واقع شود که کحالان و جراحان خاصتهآ شریفه از آستانبوسی باز مانند، در این صورت اگر مقالهای مشتمل بر نسخ ضروریهآ ادویهآ عین و مقالهای دیگر منطوی بر ذکر مراهم لابدیه همیشه در

بباید دانست که هر چند به رفق و ملایمت چشم را بگشایند که آزاری بدان ms003 نرسد، بهتر است. اگر گشادن چشم به واسطهآ آن است که علت داخل چشم را ملاحظه نمایند و غرض، دارو کشیدن نیست، چشم راست را به دست چپ و چشم چپ را به دست راست باید گشاد؛ و اگر به جهت دارو کشیدن باز می کنند، چشم راست را به دست راست باید گشاد به انگشت مسبحه و ابهام، و میل به دست چپ باید گرفت به انگشت وسطی و ابهام، و سر میل را بر گوشهآ چشم که از طرف بینی است، باید نهاد تا به گوشهآ دیگر، و میل را اندر چشم باید تافت تا اندر چشم بگردد؛ چنان چه دارو هموار به چشم برسد و چشم از حرکت میل آزرده نشود.

و چشم چپ را به دست چپ باید گشاد به انگشت خنصر و ابهام، و میل به دست راست باید گرفت و به دستور مذکور در چشم کشید؛ و چون میل از چشم بردارند، به1 یک بار انگشت از پلک چشم برندارند؛ بلکه به آهستگی بر باید داشت تا پلک چشم به آهستگی به جای خود باز آید.

و چشمی که درد سخت داشته باشد، میل بدو نشاید رسانید؛ بلکه داروی سودهآ حل کرده باید چکانید تا از میل به چشم آزاری نرسد؛ ms004 و چشمی را که دارویی تند باید کشید، میلها از پی یکدیگر نشاید کشید و تا چشم از میل نخستین آسوده نشود و سوزش دارو ساکن نگردد، میل دوم را نباید کشید؛ و اگر درد صعب با ضربان باشد، به غیر از داروی نرم و لعابها چیز دیگری نباید کشید.

و امراض مزمنهآ کهن را مثل جرب و سبل و ظفره و مانند آن، جز به داروی تند علاج نتوان کرد؛ و در جایی که سفیدی1 یا اثری خواهند2 از چشم بردارند، همان موضع اثر را به دارو باید تراشید، چنان که به حوالی آن هیچ آسیبی نرسد.

ادویهآ عین آن چه حجریت و صلابت دارد، بعضی از آن را هم میباید سوخت و هم میباید شست و تصویل کرد؛ مثل: قلیمیا و صدف و حلزون و زاجات3 و بسد و مانند آن؛ و بعضی دیگر را همین غسل تنها کافی است؛ مثل: شادنج و توتیا و مرقشیثا و سنگ سرمه و مروارید و مانند آن؛ و آنها که میباید سوخت، طریق سوختن، آن است که آن را بشکنند و در کوزهآ سفالی نو کنند و سرش را به گل حکمت بگیرند و در تنوری یا در تون حمام در میان آتش ساکنی دفن کنند و شب بگذارند و صباح بیرون آورند و نرم بکوبند و تصویل کنند، چنان که بعد از این مذکور میشود.

و آنها را که میباید شست، قاعدهآ غسل آن است که دوا را بسیار نرم بکوبند و صلایه نمایند و قدری آب به آن داخل کنند و بر هم زنند؛ آن چه غبار دوا است که با آب در روی ظرف است، در ظرف دیگر کنند و باقی مانده را باز صلایه نموده، به دستور، آب داخل کنند و بر هم زنند؛ و هر چه غبار آن است، در ظرف مذکور کنند؛ و آن چه در این ظرف کردهاند، بگذارند تا دارو در ms005 ته نشیند و آب از روی آن به رفق بریزند و دارو را در جایی که مطلقا غبار بر او ننشیند، خشک کنند و روی ظرف را به پارچهآ دستاری بپوشانند تا از گرد محفوظ باشد؛ و اگر یک مرتبهآ دیگر آب تازه داخل کنند و بر هم زنند و باز احتیاطا غبار آن را بگیرند و ثفلش1 که در آن است، جدا شود بهتر خواهد بود؛ و این شستن را به اصطلاح تصویل می نامند.

و از جمله داروهای شستنی، بعضی را که مکرر باید شست، مثل سفیداب که ترشی او2 برود، مکرر به همین قاعده بشویند؛ و از ادویهآ مذکوره آن چه غیر احجار است، بعضی از آنها را نیز بعضی اعمال میباید کرد تا چنان چه باید بشود، مثل سنبل که آن را اول میباید نرم مقراض کرد و بعد از آن در هاون چنان میباید کوفت که نزدیک به احتراق شود و بعد از آن از پارچهآ تافته میباید گذرانید تا مثل غبار بیخته شود؛ و توبال مس و راسخت را اول میباید شست، پیش از آن که بکوبند، و بعد از آن میباید کوفت و بیخت و شست؛ و اشنه را از چوب و شوایب دیگر اول میباید پاک کردن و بعد از آن در خرقه مالیدن3 تا پوست سیاه که بر روی آن باشد، برود و سفید خالص بماند. پس اندکی آب بر او بپاشند و بکوبند تا مثل مرهم شود. بعد از آن در سایه خشک کنند، در جایی که گرد به او نرسد، و در وقت احتیاج بکوبند و مثل غبار ببیزند؛ و زنگار را میباید شست و از آن در داروها که میکنند، اندکی یا بسیاری از سفیداب داخل نمایند؛ و صمغها بعضی را مثل اشق و سکبینج آن قدر که در هاون شکسته شود، خورد کنند. پس در آب بخیسانند تا نرم شود. پس در هاون به دستهآ آن بر ms006 هم زنند تا خوب حل شود و ادویهآ دیگر را به آن ترکیب کنند؛ و بعضی دیگر را مثل صمغ عربی و کتیرا صلایه کنند و در آب بخیسانند تا حل شود و از پارچهآ لته آن را صاف کنند و ادویهآ دیگر را به آن ترکیب نمایند و در هاون5 خورد کنند و بر روی صفحهای از مس بر روی خاکستر گرم آن قدر بگذارند که صفحهآ مسی گرم شود و زیاده نگذارند که مبادا قوتش کم

و جمیع دواها که داخل در داروهای چشم کنند، شرط آن است که اول دواهای خوب اختیار کنند. پس از شوایب که به آن آمیخته باشد، پاک کنند و هر یک را علی حده بکوبند و بسیار نرم ببیزند، مثل غبار. پس به وزنی که مقرر شده، بکشند و ترکیب کنند؛ چرا که بعضی ادویه زودتر کوفته میشود و بعضی دیرتر، و بعضی نخالهآ آنان بسیار میماند و بعضی مطلقا نخاله نمیدارد1، و بعضی گرد بسیار از آن2 جدا میشود و بعضی هیچ تلف نمیشود؛ و مانند این تفاوتها میان ادویه میباشد. اگر همه را با هم بکوبند، در اوزان ادویه تفاوت بسیار میشود و نفع مطلوب حاصل نمیشود.

و بعد از آن که به وزن مذکور کشیدند، همه را با هم مخلوط3 کرده، باز در هاون صلایه نمایند تا خوب مخلوط شود. پس اگر کحل و ذرور است، هم چنان نگاه دارند؛ و اگر شیاف است، به چیزی مایع که به آن مقرر شده باشد که شیاف کنند، به آن چیز خمیر کرده، شیاف سازند و در سایه خشک کنند؛ چرا که آفتاب قوت دوا را باطل ms007 یا ناقص میکند، و از غبار نگه دارند و بعد از آن که خشک شود، در جایی که از تصرف هوا محفوظ باشد، نگاه دارند تا هوا قوت آن را کم نکند.

و داروهایی که با بعضی آبها مقرر است که بخیسانند، مثل شیاف علایی و برود حصرم که به آب غوره ترتیب میدهند و امثال آن از داروهای دیگر که به آب بادیان یا آب مرزنجوش یا آب هلیلج یا آب سماق یا آب باران می سرشند، سزاوار آن است که مکرر به آن آب تربیت دهند تا دوا قوت آب را فرا گیرد و اثرش بیشتر ظاهر شود و بهترین اوقات از برای ساختن شیاف فصل بهار است، و از برای ذرور و اکحال آخر بهار و اول تابستان؛ و اگر دارویی باشد که به آب غوره یا غیر آن باید پرورد، هم در آخر بهار بهتر است.

در ادویهآ مفرده که در امراض چشم بدان احتیاج میشود و شیافات و اکحال از آنها مرکباند:

اثمد: سرمه است، و بهترین وی آن است که صفحهها باشد برآق و روشن و اشیای غریبه مخالط آن نبوده باشد و زود از هم پاشیده شود. طبیعت وی سرد است در اول، و خشک است در درجهآ دویم. حفظ صحت چشم بکند و اجزای چشم را قوت دهد و مژه را نیکو کند و مورسرج را سود دارد و چرک از قروح پاک کند و ریشهای چشم را برویاند.

انزروت: سرخ میباشد و سفید. سفید وی که مایل به زردی باشد و حب و دانه دانه باشد و ریزه نشده باشد، بهتر است. طبیعت وی گرم است در درجهآ دوم و خشک است در درجهآ اول. از برای بقایای رمد و چسبیدن جفن نافع است، خصوصا که با شیر خر یا شیر دختر پرورده باشند، و چرک را از چشم پاک کند و آب آمدن از وی بازدارد و ریشهای ms008 چشم را پاک کند و گوشت برویاند و منع نوازل از چشم بکند.

افیون: بهترین وی آن است که بوی آن تند باشد و در آب زود حل شود و در آفتاب نرم شود؛ و اکثر آن چه مغشوش است، آب را زرد کند و خوب حل نشود و درست1 بماند. طبیعت وی سرد و خشک است در درجهآ چهارم. با شیر دختر، تسکین اوجاع چشم و اورام آن بکند و قدما از استعمال آن منع می کردهاند؛ چرا که به قوت باصره زیان دارد، فاما در منع نزول مواد بسیار خوب است. در وقت احتیاج افیون را با بعضی ادویهآ دیگر که موافق علت باشد، ترکیب باید کرد و صرف استعمال نباید کرد تا از مضرت ایمن باشند.

اسفیداج: سفیداب را از قلعی و سرب هر دو میسازند؛ و آن چه در داروهای چشم بیشتر استعمال میشود، سفیداب قلعی است. نیکوترین وی آن است که سفید و خوشبوی بود. طبیعت آن سرد و خشک است در دوم. از برای بثور و جوشش که در چشم به هم رسد، نافع بود.

اسرب: سرد و تر است در درجهآ دوم، و گویند خشک است. سوخته و شستهآ آن نافع است از برای قروح چشم و مورسرج و اثر جراحت که بر قرینه واقع شود، هموار کند و از برای رمد یابس مفید است.

اقاقیا: بهترین وی مصری خوشبوی است که لونش سبز مایل به سیاهی باشد و صلب و مصمت باشد. چون بشویند، سرد و خشک بود در درجهآ دوم، و ناشسته وی سرد است در

آس: مورد است. بهترین وی آن است که به سیاهی گراید؛ و جبلی، آن که برگش به استداره مایل باشد، اقوی است. سرد است1 در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم؛ و با وی قبضی و گرمی لطیفی نیز هست. رمد را نافع بود و جحوظ و برآمدگی چشم را ساکن کند و چشم را قوت دهد و آب دویدن از وی بازدارد و منع انصباب مواد از چشم بکند. اسارون: بهترین وی رومی است که بویش تند باشد. گرم و خشک است در سیوم. از برای غلظ قرینه نافع است.

اشنه: دواله است. بهترین وی تازه و خوشبوی است که لونش سفید بوده باشد؛ و سیاه وی خوب نیست. سرد مایل به اعتدال بود؛ و بعضی گفتهاند که گرم است در اول و خشک است در دوم. چشم را جلا دهد و اجزای آن را قوت دهد و رطوبتها ببرد.

املج: سرد است در اول، خشک است در دوم. تقویت چشم بکند.

اشق: گرم است در دوم، خشک است در اول. جرب و خشونت2 و غلظ اجفان را زایل کند و بیاض را جلا دهد و رطوبات چشم را نافع بود.

اکلیل العلک: مرکب است از جوهر سرد و قابض وجوهر گرم و منضج3، و تحلیل دهنده؛ تقویت اول چشم را قوت دهد و فضول از وی دفع کند، و به قوت دوم آماسها را نرم کند و خلط غلیظ بکاود1 و بپزاند.

آبنوس: بهترین وی آن است که سیاه یک رنگ مستحکم ms010 هموار باشد، شبیه به شاخ تراشیده؛ و در آتش اگر بگذارند، بوی خوش از آن ظاهر شود. گرم و خشک است در درجهآ دوم. از برای غشای رقیق که بر حدقه پدید آید و ریشهای کهنه و تاریکی چشم و بیاض نافع

حرف الباء

بابونج: بهترین آن شیرازی است که تازه و خوشبوی باشد. گرم و خشک است در اول. غرب را که منفجر شده باشد، چون ضماد کنند، فایده دهد.

بسد: سه نوع است: سرخ و سفید و سیاه. بهترین آن سرخ بود. سرد است در اول، خشک است در دوم. چشم را قوت و جلا دهد و آب رفتن از وی باز دارد و اثر ریشها را زایل سازد و نشف رطوبات بکند و باید که بعد از سوختن و شستن استعمال نمایند و طریق آن مذکور میشود.

بلسان: گرم و خشک است در دوم، و حب وی گرم و تر1 است، و روغنش از هر دو گرمتر. همه از برای غشاوه و تاریکی چشم نفع کند. امتحان روغن چنان کنند که در شیر حل کنند، اگر شیر را غلیظ کند و ببندد، خوب است، و الا بدو پاره پشم یا پنبه بدان آلوده سازند، اگر به شستن برود، خوب است؛ و الا آن چه نو و خوشبو باشد، بهتر است و کهنهآ وی کم قوت میشود.

بنفشه: بهترین وی آن است که بنفش باشد و رنگ و بوی آن تغییر نیافته باشد. سرد و تر است در درجهآ اول. از برای رمد گرم فایده دهد.

بوره: بهترین2 وی آن است که صفحههای سبک و پوچ باشد و زود پاشیده شود، و ms011 لذاع و سفید باشد، یا اندکی به سرخی گراید. گرم و خشک بود در آخر درجهآ دوم. بیاض را ببرد و اخلاط غلیظ را لطیف کند.

بیض: تخم مرغ؛ سفیدهآ وی مایل بود به سردی، و زرده، مایل به گرمی باشد. سفیدهآ آن تسکین درد چشم بکند و زردهاش با زعفران و روغن گل سرخ از برای ضربان چشم مفید است، و با آرد جو ضماد کردن منع نوازل از چشم بکند؛ و هم چنین اگر با کندر3 بر پیشانی طلا کنند، منع نزله بکند. پوست تخم مرغ از برای آثار قروح و بیاض نافع است.

بقله الحمقاء: خرفه است. سرد و تر بود در دوم. رمد را فایده دهد.

باقلا: مایل به سردی و خشکی بود. چون با عسل و حلبه ضماد کنند، از برای کمودهآ چشم و طرفه نفع دهد؛ و با کندر و گل سرخ و سفیدهآ تخم مرغ از برای جحوظ، خاصه بر اندکی حدقه، نافع بود.

بعرالضب: سرگین سوسمار بزرگ که آن را بزمژه گویند. از برای بیاض و نزول بسیار فایده مند بود. بزاق: آب دهن است. وی خاصته که از انسان3 گرسنه بوده باشد، از برای طرفه و بیاض مفید است.

بارزد: ترکان قاسنی گویند. گرم است در دوم، خشک است در سیوم. جرب را سود دارد و اخلاط لزج را نرم کند و بریزاند.

بصل: پیاز است. گرم بود؛ و عصارهآ وی تاریکی چشم که از خلط غلیظ تولد کرده باشد، ببرد و روشن کند؛ و در ابتدای نزول آب سود ms012 دارد، لیکن در وی مضرتی هست که سر رگهای چشم را گشاید.

توتیا: چند نوع است: بهترین آن هندی است؛ بعد از آن زرد؛ بعد از آن کرمانی سبز؛ و آن چه تازهتر است، بهتر بود5؛ و مراد از توتیای هندی در این جا نه توتیای هندی مشهور است که گرم است و حدت تمام دارد و به جراحتها میپاشند که گوشت را بخورد، بلکه هم از قبیل توتیای کرمانی است؛ و طبیعت وی سرد است در اول و خشک است در دویم. درد چشم را نافع است و ریشهای چشم را سود دارد، و اشک باز دارد و منع فضول ردیه که محتقن باشد در عروق چشم کند و نگذارد که بر طبقات بریزد و صحت چشم را نگاه دارد؛ خصوصا مغسول وی.

تین: انجیر؛ گرم و تر است. شیری که از آن ترشح کند، چون با عسل در چشم کشند، غشاوهآ چشم را که از رطوبت باشد و غلظ طبقات و ابتدای نزول آب را نافع بود؛ و برگ انجیر، جرب را بدان حک نمایند، مفید است.

توبال: اندر همه توبالها قوت سوزاننده و لطیف کننده هست: توبال مس گوشت زاید را بخورد؛ و توبال آهن قابض است، رطوبتها را کم کند و ریشها را سود دارد؛ و توبال شابورقان اندر کم کردن و گداختن گوشت زاید قویتر از توبال مس است.

حرف الجیم

جاوشیر: نیکوترین وی آن است که تلخ باشد و لون ظاهرش زرد و باطنش سفید باشد و در آب زود حل شود. گرم و خشک است در دوم، و گویند تر بود. بصر را جلا دهد و ابتدای نزول آب را نافع بود.

چشمک: مایل به گرمی و خشکی است. درد چشم را به غایت نافع بود و باید که کهنه نباشد.

جنین: سنگ گچ است که نپخته باشد. سرد و خشک است. با سفیدهآ تخم مرغ مرهم نموده، بر ظاهر چشم ms013 گذارند، رمد دموی را فایده دهد.

جوزبوا: گرم و خشک است در سیوم. اندر اکحال سبل به کار آید.

جعده:1 گرم است در دوم، خشک است در سیوم. با عسل از برای تاریکی چشم نافع بود.

جند بیدستر:2 گرم وخشک است در سیوم. چرکی که در پس طبقهآ قرنیه مانده باشد، به تحلیل ببرد.

حضض: در بعضی مواد مثل تقویت مو، هندی وی اقوی است؛ و از برای اورام، مکی بهتر است. طبیعت وی معتدل بود در گرمی و سردی، و خشک بود در دوم. درد چشم را نافع است و غشاوهآ چشم و جرب را زایل کند و قرنیه را جلا دهد و روشنی بیفزاید و چشم را قوت دهد.

حلتیث: آن چه سرخ رنگ و صاف بود، و چون بگدازند، لون آن به سپیدی زند، نیکو باشد. گرم است در آخر سیوم، خشک است در دوم از برای ابتدای آب سود دهد و روشنایی بیفزاید.

خبث الحدید: از برای خشونت جفن، و خبث الرصاص از برای قروح عین نافع است.

دهنه: سنگی سبز است. دو نوع بود1: کرمانی و فرنگی. بهترین آن فرنگی بود که شیرین باشد، و امتحان وی چنان کنند که وی را بسایند و بر روی آینه بمالند و بگذارند تا خشک شود؛ اگر آینه زنگ گیرد، تلخ باشد، و اگر نه، شیرین بود. طبیعت وی سرد و خشک است. جهت سفیدی چشم نافع بود. با مروارید و توتیای نرم ساییده چون در چشم کشند، فایدهآ تمام دارد؛ و بهترین دهنه آن است که نقرهبار2 باشد و غیر آن خوب نیست؛ و این امتحان چنان کنند که بر سر صفحه آهن صیقل کرده بسایند، اگر اثری که از آن در آهن مذکور باقی میماند، سفید است، نقرهبار بود، و الا غیر آن.

دارفلفل: آن چه سطبر است و3 به طعم فلفل باشد، بهتر است. گرم است در سیوم و خشک است در دوم. جلای چشم بدهد و با آب جگر بز بریان کرده از برای شب کوری نافع است.

دارچینی: گرم و خشک است در سیوم. از ms015 برای غشاوه و تاریکی چشم نافع است؛ حتی خوردن وی این اثر دارد و رطوبت غلیظ را از چشم ببرد.

دخان کندر و دخان بطم: دود کندر و دو سقز؛ چشم را نیکو کند و از برای قروح چشم نافع بود5 و منع روییدن موی زاید بکند؛ و سلاق و تأکل و خارش و قروح ماق و رطوباتی که بی رمد باشد، جمله را نافع بود.

دخان القواریر: دود شیشه؛ گرم است و تند اشک فرود آورد و تحلیل کند و سبل را بپوشاند و بصر را قوت دهد.

دم: خون وزل و خرذون و حربا و خون وزغ، جمله تقویت بصر میکنند و منع روییدن موی مینمایند. خون کبوتر و درشان و شفنین و بوتیمار5 و فاخته، خصوصا خونی که از بیخ پر تازه که از بال آنها بکنند و خون رگهای بال اینان، هرگاه بر طرفه بچکانند، نفع تمام بکند.6

دم آلأخوین: خون سیاوشان؛ گویند نیکوترین آن چکیده بود که قطعا چوب و خاک در وی نبود. سرد است، به اعتدال. بعضی گویند سرد است و خشک است در دوم. چشم را قوت دهد. جراحت را درست کند و برویاند.

زعفران: نیکوترین وی آن است که تازه باشد و خوش بو و خوشرنگ به غایت سرخ باشد و ریشهها بر او درشت1 باشد. گرم است در دوم و خشک است در اول. جلای چشم بدهد و منع نوازل از آن بکند و آب رفتن باز دارد و غشاوه و تاریکی را نافع بود و کبودی چشم که در مرضها به هم رسیده باشد، ببرد.

زنجبیل: بهترین وی چینی بود که لون آن اندکی به زردی زند. گرم است در سیوم و خشک است در دوم. جرب را سود دارد و ظلمت و تاریکی چشم که از رطوبت باشد، جلا دهد و نشف رطوبات بکند.

زوفای خشک: آن چه از کوه بیتالمقدس آورند، بهتر بود. پس آن چه تازه و بوی تند داشته باشد، گرم و خشک است در سیوم. جوشانیده، در چشم ضماد ms017 نمایند. از برای نزول آب و طرفه و خون مرده که در تحت چشم باشد، نفع دهد.2

زبدالبحر: کف دریا؛ گرم و خشک است در سیوم. جلای چشم بدهد و بیاض را سود دارد.

زجاج: شیشه؛ گرم است در اول، و خشک است در دوم. چشم را جلا دهد و بیاض را زایل کند. چون بسوزانند اقوی بود، و طریق سوختن وی آن است که در کورهآ آهنگران نهند و بدمند تا نزدیک به گداختن، پس بیرون آورند و در آب قلی اندازند و بعد از آن بسایند؛ و گویند طریق سوختن وی چنان است که صلایه نموده، بر روی صفحهآ آهن گذارند و آتش انگشت در شیب آن بگدازند و دایم بر هم زنند تا سه ساعت.

زفت: تر میباشد که روان بود و در مرهمها کند؛ و خشک میباشد که زفت تر3 به طبیعت خود خشک میشود. گرم و تر است و دود آن پلک چشم را برویاند و نیکو کند و دیدنها را قوت دهد و منع دمعه بکند و قروح چشم را پر سازد؛ و از زفت آن چه پاک و صاف و بیغش باشد، نیکوتر بود.

زنجار: دو نوع است: معدنی و عملی؛ بهترین آن معدنی بود که از معدن مس حاصل شود. گرم و خشک است در درجهآ چهارم. غلظ اجفان و جساوه و صلابت آن را9 نافع بود و چشم را جلا دهد و اشک آورد؛ و جرب و سبل و ظفره و بیاض و سلاق را زایل کند، هرگاه به ادویه آن بیامیزند؛ و در ادویهآ قروح چشم به کار آید؛ هرگاه استعمال زنجار5 در ادویهآ عین کنند، صواب آن است که چشم را به اسفجه یعنی ابر مرده به آب گرم تر کرده، کماد نمایند.

زبل: فضلهآ مایل به گرمی است، با آن رطوبتی نیست. سرگین سوسماری که آن را ورل گویند و سرگین ضب و تمساح و سرگین ms018 پرستوک، و فضلهای که اول مرتبه از اطفال بیرون میآید، جملگی از برای بیاض بسیار مفید است.

زیتون: آن چه بسیار نرسیده1 باشد، و روغن آن را زیت انفاق گویند. سرد و خشک است در اول؛ و زیتون رسیده و روغن آن گم و تر است در اول؛ و اگر بشویند، معتدل شود؛ و شستن وی چنان بود که در آب شیرین کنند و به دست بزنند چند نوبت و صاف کنند؛ و هر چند زیت کهنه شود، گرمتر گردد، و اگر به زیت کهنه اکتحال نماند، ظلمت چشم و باد سبل را نافع بود و روشنایی بیفزاید؛ و اگر در اجفان رطوبت غلظ بارد یابس باشد، زایل کند؛ و زیت در یک سال کهنه شود و هر چند بماند بهتر شود؛ و درد زیت نیز در ادویهآ عین به کار آید؛ و برگ درخت زیتون و چوب آن سرد است. اگر برگ آن را بسوزانند، بدل توتیا باشد؛ و صمغ آن از برای غشاوه و بیاض و غلظ طبقهآ قرینه نافع بود؛ و عصارهآ برگ آن از برای جحوظ و قروح قرنیه و نوازل فایده دهد.

سادج: هندی بود و رومی. هندی وی که تازه باشد و بوی آن قوی بود، بهتر است. یک روی وی به زردی مایل بود و روی دیگر به سبزی؛ و آن چه لون آن سیاه باشد، برگ قرنفل بود. گرم و خشک است در دوم. بادها را از چشم باز دارد و چشم را جلا دهد.

سرنج: سفیداب سوخته است؛ و قوت وی نزدیک است به شادنج، و طبیعت وی سرد و خشک بود.

سنجفر: مصنوع بود که از گوگرد و زیبق سازند، و مخلوق نیز باشد. در طبیعت وی اختلاف واقع شده؛ بعضی گویند: معتدل است، و جالینوس گوید: سرد است در دوم و خشک است. در داروهای چشم به قوت برابر شادنج بود.

سکبینج: نیکوترین وی آن است که صاف باشد ms019 و لون ظاهر آن به سفیدی زند و لون داخل مایل به سرخی بود و در آب زود حل شود؛ و گرم است در سیوم، خشک است در دوم. تاریکی چشم را سود دارد. غلظ اجفان و آثاری که در چشم به هم رسد و بیاض را نافع بود. از برای نزول آب بسیار سود دارد، و اگر با سرکه حل کنند و بر شعیره و برده بگذارند، به تحلیل برد.

سداب: بستانی باشد و بری؛ و از بستانی آنچه نزدیک درخت انجیر است1، بهتر است. تازهآ آن گرم و خشک است در دوم؛ و خشک آن گرم و خشک است و در سیوم؛ و بری وی اقوی باشد. بصر را تند کند و2 جلا دهد؛ خصوصا عصارهآ وی با عصارهآ رازیانه و عسل، چون با ترخون بر چشمی که ضربان داشته باشد، ضماد کنند3، فایده دهد.

سنبل الطیب: بهترین وی سوری تازهٔ‌ سبک است که پر ریشه و سرخ رنگ باشد و خوشبوی. گرم است در اول، و خشک است در دوم. در داروهای چشم، مژه را برویاند؛ و هم چنین اگر ساییدهآ آن را با میل بر اجفان کشند، این فایده بدهد و مواد را از چشم بازدارد.

سلیخه: بهترین وی آن است که سرخ رنگ و گنده باشد و در طعم وی تلخی با عفوصت، و در بوی تیزی داشته باشد، و قصبهآ وی دراز باشد، و سوراخ وی تنگ. گرم و خشک بود در سیوم. در داروهای چشم، بصر را جلا دهد و تقویت چشم بکند و رطوبت غلیظ بزداید.

سوسن: معتدل است. بیخ وی ظفره را نافع بود و عصارهاش قویتر است.

سیح: به پارسی شبه خوانند. سرد و خشک است. میل آن در چشم کشنیدن روشنی بیفزاید و قوت باصره بدهد؛ و آینه از آن اگر در نظر دارند، از نزول آب ایمن باشند.

سکر العشر: شکر تیغال است. قوت بصر دهد. ms020

سفرجل: به؛ سرد است در اول و خشک است در دوم. چون بپزند و بر ورم چشم ضماد نمایند، نفع دارد.5

سرطان بحری: صنفی از خرچنگ است در دریا که حجریت دارد. خشک بود و زداینده. جرب را و ظفره را بردارد. شیافی از آن بسازند و جرب را بدان خشک کنند و دمعه را منع کند و ریشها را خشک کند و پاک گرداند.

شادنج: نیکوترین وی عدسی باشد و از عدس پهنتر و بسیار سرخ باشد، چنان چه به سیاهی گراید، و لون ظاهر و باطن یکی باشد و زود بشکند؛ و آن چه در آب بمالند، سرخی وی زایل شود و صلب بود، بد باشد2؛ و گاه باشد که از گل سرخ شادنج عملی بسازند،

شیاف مامیثا: سرد و خشک است در درجهآ اول. چشم را قوت دهد و رمد را سود دهد.

شقایق: گرم است در دوم، و1 تر است. عصارهآ وی از برای بیاض و آثار قروح و ظلمهآ چشم نافع است؛ و چون با دوشاب بر اورام صلب که در تواحی چشم به هم رسد، ضماد نمایند، نفع کند.

شیح: گرم است در دوم و خشک است در سیوم. چون به آب آن کماد نمایند، رمد کهنه را به تحلیل برد.

شراب انگوری کهنه: گرم و خشک است تا سیوم. چشم را قوت دهد و خلط غلیظ را به تحلیل برد.

شمع: موم؛ معتدل ms021 است و نضج دهنده. شعیره را تحلیل کند.

صمغ عربی: بهترین صمغهاست، و نیکوتر وی آن است که شفاف و صاف و سفید باشد و اشیای غریب مخالط آن نبوده باشد، و چون در آب گدازند2، زود حل شود؛ و طبیعت وی معتدل است. منفعت وی به واسطهآ قبض و تجفیفی3 که دارد، ریشی که در چشم واقع شود، سود دارد و قروح آن را نافع بود و منع نزول مواد بکند.

ضبر: بهترین انواع آن سقوطری است که به لون جگر باشد، و در آب که حل کنند، آن آب زرد شود، به رنگ زعفران؛ و ایضا صبر خوب آن است که زود از هم بپاشد و بوی مر کند. گرم و خشک است در دوم. از برای قروح چشم و اوجاع آن و سوزش و جرب مفید است، و تجفیف رطوبت چشم بکند و ابتدای نزول آب را نافع بود.

صمغ البطم: سقز؛ گرم است و لطیف و محلل و زداینده.

صمغ آلو: چون در چشم کشند، تقویت آن بکند.

عسل: گرم و خشک است در دوم. زداینده است. تاریکی چشم را نافع بود. عنبر: هر چند سفیدتر و سستتر و سبکتر و خوشبوتر است، بهتر بود؛ و باید که چرب بود. گرم است در دوم، خشک است در اول. در نسخ جوهر دارو داخل است، و منفعت وی

حرف الفاء فلفل: گرم و خشک است در آخر سیوم. فلفل سفید چشم را جلا دهد و آلات چشم را قوت دهد و استرخای چشم را سود دارد.

فرفیون: آن چه تازه و زرد مایل به سفرت2 باشد که بوی تند و طعم داشته باشد، بهتر است. گرم و خشک است ms023 در چهارم. چون با عسل در چشم کشند، جلا دهد؛ لیکن سوزش آن یک روز بماند و نزول آب را نافع است.

فراسیون: گرم و خشک است در سیوم. عصارهآ آن3 با عسل بصر را قوت دهد و در داروهای چشم اقسام جرب را زایل گرداند و در اکحال به جهت آثار قروح و بیاض نافع بود و غشاوه و ظلمت چشم را مفید باشد و جلا دهد.

فجل: ترب؛ گرم وتر است و گویند خشک است. آب آن و آب برگ آن چشم را جلا دهد، اگر در چشم بچکانند.

فضه: نقره؛ سرد و خشک است، و گویند معتدل بود. فعل وی، حکم فعل یاقوت دارد.

فیروزج: بهترین آن نیشابوری کهن بود که لون آن نگشته باشد. طبیعت آن سرد و خشک بود.9 چون در داروهای چشم کنند، شب کوری و تاریکی چشم را نافع بود.

فعیلاسوس: بخور مریم است. عصارهآ آن با عسل نزول آب را مفید است5 و بصر را جلا دهد.

فوفل: سرد و خشک است. از برای التهاب چشم فایده دهد.

حرف القاف

قلیمیا: انواع آن ذهبی و فضی و نحاسی است؛ معدنی باشد و عملی. نیکوترین او آن بود که از جزیرهآ قبرس آورند و آن را در آب یابند، و بعد از آن معدنی؛ و باید که لاجورد رنگ

قلقطار: زاج زرد است. گرم و خشک بود در سیوم؛ و بهترین وی مصری براق بود که زود از هم بپاشد و کهنه نبوده باشد. از برای صلابت اجفان و ms024 خشونت آن نافع بود و چشم را جلا دهد.

قلقند: زاج سبز؛ گرم و خشک است تا چهارم. از برای ظفره نافع بود و تجفیف رطوبات بکند و زاجات دیگر نیز در داروهای چشم فایدهآ قلقطار دارند؛ لیکن اختلاف فی الجمله در غلظ ولطافت دارند. زاج سفید الطف است و زاج سبز اقوی؛ و لهذا از برای ظفره وامثال آن نافع است؛ و زاج سرخ اغلظ است، وقلقطار وسط است میانهآ اینها.

قرنفل: گرم و خشک است در سیوم. بصر را قوت دهد و غشاوهآ چشم را نافع بود.

قصب الذریره: گرم و خشک است در دوم. بصر را جلا دهد.

قطران: گرم و خشک است در چهارم. بصر را قوت دهد و آثار قروح آن را زایل گرداند.2

کتیرا: بهتر آن است که سفید و پاکیزه باشد؛ و طبیعت وی معتدل بود و2 منع نزول مواد از چشم بکند و قروح و ریشهایی که در آن به هم رسد، به اصلاح آورد.

کندر: بهترین وی آن است که سفید، و حبهای او مدور باشد. غش وی به صمغ و راتینج کنند. گرم است در دوم، خشک است در اول. به جهت قروح چشم نافع است و زود مندمل سازد و گوشت برویاند و نضج ورم مزمن بدهد. دود کندر هم در قروح نفع کند و قطع سیلان رطوبات چشم بکند و سرطان چشم را و ورم حار را که در آن به هم رسد، فایده دهد.

کزمازک: سرد و خشک است. منفعت وی در امراض عین مثل حضض است.

کافور: قیصوری سفید که مانند برف باشد، بهتر بود. سرد و خشک است در سیوم. در ادویهآ رمد گرم داخل است.

کمون: زیره؛ کرمانی وی اقوی است؛ پس فارسی. گرم است در دوم، خشک است در سیوم. چون بخایند و آب آن را در چشم چکانند، ظفره و طرفه را نافع بود؛ و چون با نمک بخایند و ms025 آب آن را در چشم چکانند،1 جرب و سنبل و ظفره را که بریده باشند، نگذارد که بچسبد؛ و عصارهآ بری وی بصر را جلا دهد و اشک آورد؛ و چون به موضع موی جفن که از آن جا کنده باشند، طلا نمایند، منع روییدن بکند.

کماره: به ترکی «گؤبلک» گویند.2 آن چه سفید3 بود که در ریگ رسته باشد، بهتر است. از حضرت رسالت پناه حصلی الله علیه و آله و سلم - مروی است که آب وی چشم را جلا دهد.

کید: جگر بز، از برای شب کوری نافع بود. آب کباب آن را در چشم کشند و سر را به بخار آن بدارند و جگر را بخورند، بسیار مفید است.

لاجورد: گرم است در دوم، خشک است در سیوم. مژه را برویاند و بسیار گرداند و مجرب است و چشم را نیکو گرداند.

لبن: بهترین شیرها، شیر زنان است، و بعد از آن، شیر خر. سرد است و جلا دهنده. از برای رمد و خشونت چشم نافع بود. بادهای گرم که به چشم ریخته شود، دفع ضرر آن بکند و اگر در چشم بدوشند، طرفه را سود دارد.

لسان الحمل: بارتنگ؛ دو نوع است: بزرگ و کوچک. بزرگ وی بهتر است. سرد و خشک است. درد چشم8 گرم را مفید بود. شیافات چشم را به آب آن در چشم کشند، فایده

مشک: تبتی که آهوی آن گیاه سنبل و بهمن را چرا کند، بهترین اقسام است که به لون زرد باشد و بوی آن مشابهتی به بوی سیب داشته باشد؛ و گرم و خشک است در دوم. چشم را قوت دهد و نشف رطوبات آن بکند و بیاض رقیق را جلا دهد و قوت داروها در اندرون چشم رساند.

مصطکی: بهترین وی آن است که سفید و پاک بود. گرم و خشک است در دوم. شعر منقلب را به آن بچسبانند.

مرداسنگ: بهترین وی اصفهانی زرد ms026 براق است که به سرخی زند. طبیعت وی به سردی مایل باشد و خشک است و بعضی گویند که مایل به حرارت است و در برودت مغسول آن شکی نیست. مغسول آن چشم را جلا دهد.

مروارید: سرد و خشک است در سیوم. حدقه را جلا دهد و بصر را قوی کند و بیاض و اثر را که بر طبقهآ قرنیه افتد، رقیق گرداند و زایل سازد.

مرارات: زهرهها؛ آن چه از جوارح است، اقوی از همهآ زهرههای دیگر است و زهرهآ گاو و کفتار از سایر چهارپایان دیگر اقوی است؛ و اسلم زهرههای مرغان پرنده، زهرهآ مرغ و دراج و کبک است؛ و از این زهرهها آن چه بالطبع رنگش زرد باشد، خوب است و آن چه زنگاری و لاجوردی و زرد مایل به سرخی است، خوب نیست. طبیعت زهرهها گرم و خشک است در چهارم. انفع مرارات از برای چشم، زهرهآ آهو است، و از پرنده، کبک، و از ماهیان، زهرهآ شبوط. جمیع زهرهها از برای تاریکی چشم مفید است. زهرههای مرغان شکاری، خصوصا خشک کردهٔ‌ آن از برای ابتدای انتشار نافع است؛ فاما میباید که بعد از تنقیه بدن و دماغ استعمال کنند؛ و زهرهآ بز از برای شب کوری سود دارد.

مرقشیثا: وی را حجرالنور و حجر روشنایی گویند، از جهت بسیاری نفع وی در جلای چشم. چند نوع بود: ذهبی و فضی و نحاسی و حدیدی؛ و هر نوعی مشابه جوهری است که1 منسوب به آن است، هم در خاصیت و هم در لون. گرم است در دوم، خشک است در سیوم. جلا و تقویت چشم بدهد و صحت آن را نگاه دارد، خواه سوختهآ وی و خواه ناسوخته، که این اثر بدهد.

مغیثا: مثل مرقشیثا است.

مر مکی: نیکوترین وی آن بود که به سرخی مایل باشد و خوشبوی و صافی بود و به غایت تلخ باشد و به بعضی یتوعات2 وی را مغشوش ms027 سازند. شیخ الرئیس گوید که در داروهای چشم اقوی است. گرم است در دوم و خشک است در سیوم. اثرها که از قروح چشم مانده باشد و بیاض را جلا دهد؛ و در قروح، گوشت برویاند و خشونت اجفان را نافع بود، و تحلیل مواد از چشم بکند؛ و در ابتدای نزول آب کمال فایده دهد و طبقهآ قرینه را لطیف کند.

حرف النون نانخواه: گرم و خشک است در سیوم و لطیف. آب آن خون فسرده را به تحلیل برد. نحاس محرق: مس سوخته است «روسختج» خوانند و به پارسی، «راسخت». در سیوم ریشها و ناخنه و گوشت زیادی را سود دارد. نشاسته: سرد و خشک است در اول. از برای ریش چشم سود دارد و منع سیلان مواد از آن بکند. نوشادر: معدنی بود و عملی؛ و نیکوترین طبیعی خراسانی بود، صافی مانند بلور. گرم و خشک است در آخر سیوم. از برای بیاض نافع بود. نفط سفید:1 گرم و خشک تا چهارم. بیاض و نزول آب را نافع بود. نوی ms028 التمر: دانهآ خرما؛ گرم و خشک است. چون بسایند و بشویند، در اکحال چشم2، قایم مقام توتیا است و با میل بر مژه بکشند، مژه را برویاند و نیکو کند و قروح چشم را نافع بود.

حرف الهاء هلیلهآ زرد: آن چه اندکی به سبزی اندکی2 زند و صلب باشد و پر گوشت بود، بهتر است. سرد است در اول و خشک است در دوم. استرخا و سستی که در چشم واقع شود، نفع کند، و آب ریختن از چشم باز دارد و منع مواد سبل بکند.

هندبا: کاسنی؛ تازهآ وی سرد است و تر در اول. از برای رمد گرم نفع کند؛ و شیرهآ کاسنی بری از برای بیاض مفید است.

وج: اکر است؛ آن چه پر گوشت و خوشبوی تر باشد، بهتر بود. گرم و خشک است در دوم. غلظ قرنیه را تنک کنند و بیاض را نفع دهد، خصوصا عصارهآ آن.

ودع: بزرگ وی سفیدمهره است و کوچک وی را گوش ماهی گویند. سرد و خشک است. سفیدی که در چشم بود، زایل کند و نشف رطوبات بکند و آب رفتن باز دارد و جلا زیادت بدهد؛ و اگر ناسوخته در چشم کشند، جلا زیادهتر دهد؛ و اگر سوخته استعمال نمایند، تجفیف وی زیادهتر بود؛ و اگر بعد از سوختن شسته باشند، نشف رطوبات بیلذع بکند؛ و صفت سوختن وی چنان است که در گلی که با سرگین اسب1 سرشته باشند، بگیرند و در تنوری نهند که آتش تافته باشند تا بسوزد؛ و علامات سوختهآ وی آن بود که سفید شده باشد، و اگر سفید نشده2 باشد، دیگر در گل گیرند و در آتش برند یا در کوزهآ کواره کنند و در گل گیرند، دیگر بار در آتش برند تا تمام سوخته گردد و سفید شود، و بعد از آن به آب سحق کنند و بشویند و خشک کنند و دیگر بار صلایه کنند و ms029 به کار برند.

یاقوت: یاقوت، بهترین وی سرخ رمانی بود. در داروهای چشم روشنایی بیفزاید و صحت چشم را نگاه دارد.

شیاف ابیض: از برای رمد گرم و خارش" و سوزش که از گرمی به هم رسیده باشد، مفید است. قروح و جوششی را که در چشم واقع شود، سود دارد. سفیداب شسته ده مثقال، انزروت به شیر خر یا شیر دختر پرورده در سایه خشک نموده سه مثقال، کتیرای سفید، نشاسته از هر کدام یک مثقال، افیون نیم مثقال، اجزا را بسیار نرم صلایه کرده، از پارچهآ تافته بگذرانند و با

نسخهآ دیگر: سفیداب هشت درم، صمغ عربی، کتیرای سفید، نشاسته، از هر یک چهارم درم، انزروت مربی1 دو درم، افیون یک درم، و در بعضی نسخهها قلیمای نقره یک درم واقع شده، با سفیدهآ تخم مرغ شیاف سازند و در سایه خشک کنند.

نسخهآ دیگر: پی انزروت، صمغ عربی، کتیرا، نشاسته، از هر کدام دو درم، افیون یک درم، سفیداب قلعی شسته شش درم، با سفیدهآ تخم مرغ شیاف سازند.

شیاف نافع از برای درد چشم گرم و حرارت آن: سفیداب یک جزو، کتیرا نیم جزو، انزروت نیم جزو، با سفیدهآ تخم مرغ سرشته، شیاف سازند.

شیاف بریوما:2 بادها را از چشم باز دارد و ضربان را ساکن گرداند3 و مزاج چشم را به اعتدال ms030 باز آورد؛ و در یک روز چشم را خوش کند و بدین سبب است که وی را بریوما نامیدهاند. شیاف مامیثا، انزروت به شیر پرورده، از هر کدام هشت درم بکوبند و به پارچهآ تافتهآ بسیار نرم ببیزند و به آب باران شیاف سازند و به سفیدهآ تخم مرغ حل کرده، در چشم کشند.

ایضا نسخهآ دیگر: در ابتدای رمد و حرارت چشم نافع است. قلیمیای ذهبی سه درم، راسخت سه درم، شیاف مامیثا دو درم، اقاقیا یک درم، سرمه یک درم؛ قلیمیا و راسخت و سرمه را به دستوری که در فصل دوم این رساله مذکور گشت، بشویند و قلیمیا را بعد از آن که سوزانیده باشند، به طریقی که در فصل مذکور، مذکور است، بشویند. ادویهآ دیگر را نرم صلایه نموده، همه را با هم مخلوط سازند و به آب باران شیاف سازند.

شیاف کافور: از برای رمد گرم و گرمی چشم مفید است. سفیداب قلعی شسته سه درم، کتیرا چهار درم، صمغ عربی چهار درم، بعرالضب یک درم، کافور نیم درم، بکوبند و ببیزند و به وزن مذکور بکشند و با هم مخلوط ساخته، با سفیدهآ تخم مرغ شیاف سازند. شیاف سماق: از برای رمد گرم و سوزش چشم و خارش و دمعه و سبل که با حرارت باشد، و با جحوظ8 و خرقهآ کنجهای چشم و چسبیدن اجفان مفید است. سماق پاکیزه در آب

نسخهآ دیگر: سفیداب شسته یک جزو، کتیرا و افیون از هر کدام یک جزو، و در بعضی نسخ سفیداب سه جزو واقع شده، به آب سماق شیاف سازند؛ و بعضی در آب سماق مذکور، باز سماق را بسیار نرم صلایه کرده و نرم پخته، داخل میکنند ms031 و شیاف میسازند.1

شیاف نافع از برای رمد صعب که در انتها استعمال کنند: سفیداب قلعی شسته هشت درم، قلیمیای ذهبی2 شسته هفت درم، افیون، اقاقیا از هر یک دو درم، توتیای شسته پنج درم، کتیرا چهار درم، صمغ عربی، نشاسته از هر یک چهار درم. دواها شستنی را به قاعدهای که در فصل دوم مذکور است، بشویند و با ادویهآ دیگر نرم کوفته و بیخته، شیاف سازند.

شیاف نافع از برای رمد شدید صعب و درد چشمی که در آن سفیدی چشم به مرتبهای ورم کرده باشد که از سیاهی بلندتر شده باشد؛ و از برای جمیع انواع رمد، قلیمیای ذهبی مغسول، اقاقیا، سرمهآ سوختهآ مغسول، از هر کدام هشت درم، توتیا، کندر، صبر سقوطری، صمغ عربی، از هر کدام چهار درم، زعفران دو درم، به دستور شیاف سازند؛ و طریق سوختن سرمه آن است که سرمه را با پیه خمیر سازند3 و بر روی اخگر آتش بگذارند، آن قدر که مشتعل شود. پس از روی اخگر بردارند و با شیر زنی که پسر شیر دهد، صاف نمایند؛ و طریق دیگر، آن است که هم چنین بی آن که پیه با آن مخلوط سازند، بر روی اخگر آتش بگذارند و به دم بدمند تا افروخته شود. پس بردارند و بسیار بگذارند که اگر بیشتر محترق شود، خاصیت وی متغیر گردد.

شیاف به جهت رمد، بعد از آن که چهار روز گذشته باشد: در چشم کشند قلیمیای ذهبی مغسول پنج5 درم، زعفران، مر مکی، سنبل، افیون، از هر کدام دو درم، اقاقیا، صمغ عربی، از هر کدام هفت درم، نحاس محرق مغسول چهار درم؛ چنان چه رسم است، شیاف سازند.

شیاف نافع از برای رمدی که ده روز از وی گذشته باشد: سرمهآ شسته، قلیمیای ذهبی شسته، از هر کدام چهار درم، مس سوختهآ شسته دو درم، صبر زرد یک درم و نیم، اقاقیا شش درم، مر مکی چهار درم ms032 و نیم5، به دستور شیاف سازند.

شیاف نافع از برای آخرهای رمد: سنبل الطیب، گل سرخ، صبر زرد، از هر کدام دو رم، بزرالبنج یک درم، نشاسته، کتیرا، از هر کدام دو درم، شیاف مامیثا پنج درم، انزروت چهار درم، افیون، زعفران، از هر کدام یک درم، شیاف سازند.

شیاف کندر: از برای قرحه نافع است و زود به اصلاح آورد؛ و کسی که بسیاری دارو کشیدن به چشم او مضرت رسانیده باشد، رفع آن اذیت بکند و فایده برساند؛ و از برای درد چشمی که سردی بدو رسیده باشد، سود دارد. اشق، انزروت، از هر کدام پنج مثقال، کندر سفید ده مثقال، زعفران دو مثقال، اجزا را نرم کوفته و بیخته به لعاب حلبه شیاف سازند.

شیاف الورد: درد چشم صعب و قرحه و بثرهآ بزرگ و مورسرج و رمدهای کهن و جحوظ که بیرون خواستن چشم است، نافع بود، و کمنه را، و آن بازماندن ریم است اندر زیر طبقهآ قرنیه، زایل گرداند؛ و مادهها از چشم باز دارد. برگ گل سرخ تازه هفتاد و دو مثقال، سنبل دو مثقال، قلیمیای سیم محرق مغسول بیست و چهار متقال، زعفران شش مثقال، مر مکی چهار مثقال، صمغ بیست و چهار متقال، افیون سه مثقال، سرمه دو دانگ، زنگار دو مثقال، هر یک از اجزا بعد از آن که نرم بیخته باشند، به وزن مذکور بکشند، و قلیمیا را به دستوری که گذشته، بسوزند و بشویند و مجموع را به آب باران سرشته، شیاف سازند.

شیاف نافع از برای قرحه: انزروت به شیر دختر پرورده، سفیداب، از هر کدام یک درم، صمغ عربی، کتیرا، از هر یک سه درم، نشاسته دو درم، قلیمیای نقره، افیون، از هر یک یک درم، به دستور شیاف سازند.

شیاف نافع از برای ابتدای قرحه و جوشش: قلیمیای سوختهآ شسته، نحاس سوختهآ شسته، از هر کدام چهار درم، زعفران دو درم، اقاقیا، صمغ ms033 عربی، از هر یک شش درم، شیاف ساخته، با سفیدهآ تخم مرغ در چشم کشند.

شیاف آبار: در قروح گوشت برویاند و منع مورسرج بکند و اثر قرحه را نیک1 کند. قلیمیای مغسول، سفیداب مغسول، توتیای مغسول، سرمهآ اصفهانی، کندر سفید، از هر کدام دو مثقال، مر مکی یک مثقال، انزروت یک مثقال و نیم3، دم الأخوین، صبر زرد، افیون، از هر کدام یک مثقال، توتیا و قلیمیا نرم صلایه نموده، به دستوری که سفیداب میشویند، بشویند، و بقیهآ اجزا را چنان که مذکور شد، نرم بکوبند و ببیزند و شیاف سازند؛ و طریق دیگر در شستن توتیا آن است که توتیا را بکوبند و نرم ببیزند و به آب بیامیزند و در صرهای بندند که بسیار تنک3 نباشد، و در ظرف چینی آب باران بر سر آن کنند و در آب بخیسانند تا آن چه رقیق بود،

نسخهآ دیگر: سرب سوخته، سرمهآ اصفهانی، مس سوخته، توتیای هندی، صمغ عربی، کتیرا، از هر یک هشت درم، مر مکی، افیون، از هر کدام نیم درم، به دستور شیاف سازند؛ و طریق سوختن سرب چنان است که سرب را در طیانچهای از آهن بگذارند و آتش در ته آن چندان بکنند که سرب بگدازد و بر روی آن چیزی ms034 مثل خاکستر به هم رسد. پس آن2 خاکستر را به کفچهآ کوچک بر یک طرف کنند و آتش کنند که تا مرتبهآ دیگر هم در روی وی آن خاکستر به هم رسد، باز به کفچه خاکستر بر یک طرف کنند؛ و هم چنین آن چه در روی سرب گداخته آن گردهها که به هم میرسد، دور میکنند و یکجا جمع میکنند تا آن که سرب تمام خاکستر شود. پس این خاکستر را در طیانچهآ مذکور به کفچهآ آهنی کوچک بر هم میزنند بسیاری، تا پخته شود و مثل غبار گردد و رنگش سفید شود، به زردی مایل. پس بردارند و به کار برند.2

شیاف نافع از برای مورسرج و درد صعب که در چشم واقع شود: قلیمیای سیم محرق مغسول هشت درم، سفیداب شسته هفت درم، سرب محرق مغسول چهار درم، سرمهآ محرق مغسول شش درم، کتیرا، توتیا، مر مکی، گل کوکب از هر یک چهار درم، افیون سه درم؛ سرب را به دستوری که مذکور شد، میسوزانند و به طریقی که در شستن سفیداب گذشت، بشویند؛ و قلیمیا را به دستوری که قاعدهآ کلیه است، که در فصل دوم ذکر شد، احراق و غسل بدهند؛ و سرمه را نیز چنان چه پیش از این، سمت ذکر یافت، بسوزانند؛ و به قاعدهآ کلیه فصل دوم بشویند؛ و مجموع را با هم آمیخته، شیاف سازند؛ و گل کوکب را گل شاموس نیز گویند، گلی است سفید و سبک، بر زبان بچسبد و در آب8 زود حل شود. در بلاد یونان از جزیرهآ قبرس خیزد، نزدیک باشد به گل مختوم

شیاف آبار، نسخهآ دیگر: قلیمیای زر مغسول، سفیداب شسته، مس سوخته، سرمه، صمغ عربی، کتیرا، سرب سوخته، از هر یک هشت درم، مر مکی، افیون، از هر کدام یک درم، به آب باران شیاف سازند.

ایضا: سرب سوخته، سرمه، توتیا، صمغ عربی، کتیرا، از هر کدام هشت درم، افیون یک ms035 درم، به دستور شیاف سازند. شیاف ابیض کندری: وقتی که مدت قرحه دراز کشد و چری غلیظ و1 بسیار بیرون آید، نافع است. سفیداب قلعی2 مغسول هشت متقال، افیون، انزروت، کتیرا، از هر کدام یک درم، صمغ عربی چهار درم، کندر نیم درم، به آب باران شیاف سازند.

شیاف ابیض قلیمیایی: در وقتی که قرحه سر کرد، در آن وقت باید کشید تا قرحه را پاک کند. حکم2 این شیاف و شیاف ابیض انزروتی یکی است. صمغ، کتیرا، نشاسته، از هر کدام دو درم، سفیداب پنج درم، افیون، قلیمیای سیم، از هر کدام یک درم، شیاف سازند.

شیاف اصفر: دردهای چشم و حرارت آن را نافع بود. قلیمیای ذهبی سوختهآ شسته، مس سوخته از هر یک دو درم، بسد، مروارید، دم الأخوین، از هر کدام چهار دانگ، کتیرا، مر مکی، نشاسته، زعفران، اقاقیا، زردچوبه، از هر یک دو دانگ، زرنیخ سرخ، نبات، از هر یک نیم درم، به آب شیاف سازند.

شیاف اسود: که از برای حرارت چشم نافع است و نشف دمعه بکند و درد و سوزش چشم و سبلی که با حرارت باشد، نفع کند. صمغ عربی یک درم، کتیرا یک درم، سفیداب قلعی شسته چهار درم، اقاقیا پنج درم، مر صاف یک درم، سنبل چهار دانگ، افیون به دستور، به آب شیاف سازند.

شیاف اصفر، نسخهآ دیگر: که به جهت جلای چشم نافع بود. پوست هلیلهآ زرد پنج درم، زعفران یک درم، توتیای هندی، فلفل، صمغ عربی، از هر یک دو درم و نیم، به آب بادیان شیاف سازند.

شیاف احمر لین:4 از برای بقایای رمد و غلظ اجفان و خشونت آن و جرب و سبل رقیق نافع است و شرناق و غده و برده و کمنه و وردینج و جسا و صلابت که در ملتحمه عارض شود و سلاق این جمله را مفید است. شادنج عدسی مغسول، مس سوخته، بسد، مرجان، هر دو سوخته و شسته، ms036 ساذج هندی، از هر کدام چهار مثقال، صمغ عربی، کتیرا، از هر کدام پنج

شیاف احمر، نسخهآ دیگر: شادنج عدسی مغسول، قلقطار محرق مغسول، از هر کدام سه مثقال، راسخت مغسول دو مثقال، مر مکی، زعفران، از هر کدام یک مثقال، دارفلفل نیم مثقال، به دستور، به آب بادیان شیاف سازند.

شیاف احمر لین، نسخهآ دیگر: هم از برای منافع مذکوره و نفع وی به جهت سلاق و جساوه و غلظ اجفان اختصاص ms037 بیشتر دارد. شادنج عدسی مغسول ده درم، راسخت هشت درم، بستد، مروارید، ساذج5 هندی، از هر کدام چهار درم، صمغ عربی، کتیرا، مر مکی، از هر کدام دو درم، دمالأخوین، زعفران، از هر کدام یک درم، به دستور مقرر شیاف سازند. عادت کحالان چنان است که این شیاف را دراز بکنند و احمر حاد را گرد تا در میان هر دو فرق توانند کرد.

شیاف احمر حاد: جرب و سبل و سلاق و کمنه را سود دارد. شادنج عدسی شش درم، صمغ عربی پنج درم، راسخت دو درم، قلقطار محرق5 دو درم، افیون نیم درم، صبر زرد نیم درم، زنگار دو درم و نیم، زعفران فرنگی از هر کدام دانگی و نیم، به دستور شیاف سازند.

شیاف احمر حاد، نسخهآ دیگر: هم از برای جرب کهنه و سبل غلیظ و غلظ اجفان مزمن و از برای ظفره و سلاق و استرخای جفن1 مفید است. شادنج عدسی دوازده درم، مر مکی، زعفران، از هر یک چهار درم، روسختج2 هشت درم، دارفلفل دو درم.

شیاف اخضر: از برای سبل غلیظ و ظفره و جرب و بیاض نافع است. زنگار سه درم، قلقطار محرق شش درم، زرنیخ سرخ یک درم، بورهآ ارمنی، کف دریا، از هر کدام یک درم، نوشادر نیم درم، اشق یک درم و نیم، اجزا را چنان که باید صلایه نمایند، و اشق را به آب سداب حل کرده، اجزا را با آن خمیر کرده، شیاف سازند.

شیاف اصفر، نسخهآ دیگر: از برای رمد نافع است. شیاف مامیثا بیست مثقال، زعفران، انزروت به شیر خر پرورده، کتیرای سفید، از هر کدام دوازده متقال، افیون، نشاسته، از هر کدام هفت مثقال، چند بیدستر سه مثقال، نرم صلایه نموده، به آب پاک شیاف سازند.

شیاف اسود: به جهت سبل نافع بود. اقاقیا، صمغ عربی، از هر کدام هشت مثقال، مس سوخته پنج مثقال، مر مکی، افیون از هر کدام یک ms038 مثقال و نیم، به آب باران شیاف سازند.

شیاف اخضر، نسخهآ دیگر: نافع است از برای ظفره و جرب و سبل و بیاض. زنگار سه درم، قلیمیای نقره، اشق، صمغ عربی، سفیداب قلعی، از هر یک دو درم، به آب سداب چنان که رسم است، شیاف بسازند.

ایضا: زنگار سه درم، قلقطار محرق شش درم، اشق یک درم، به آب سداب حل نمایند، و ادویهآ دیگر را بدان خمیر کرده، شیاف سازند.

شیاف قلقطار:3 از برای ظفره نافع بود. راسخت پنج مثقال، زنگار دو مثقال، نوشادر یک مثقال، بورهآ ارمنی، زرنیخ مصعد، از هر کدام یک مثقال، اجزا را نرم صلایه نموده، با سرکه معجون سازند و یک هفته بگذارند و بعد از آن شیاف سازند، و ظفره را بدان حل کنند.

شیاف دیزج: از برای سلاق و سبل و جرب کهنه و بیاض نافع بود و سوختن چشم را باز دارد و نفع وی به علت شعیره بیشتر اختصاص9 دارد. صمغ عربی، کتیرا، قلیمیای مغسول، سفیداب، مر مکی5، صبر زرد، زنگار، زرنیخ سرخ، قلقطار محرق، راسخت، دارفلفل، فلفل سیاه، فلفل سفید، زردچوبه، نشاسته، سکرالعشر، توبال مس سوخته، از هر یک ده درم، دم الاخوین یک درم و نیم، اقاقیا یک درم و نیم، انزروت سه درم، توتیا، حضض، سنبل، مازوی سوخته، از هر یک یک درم، قنه یک درم، در آب سداب و حماض اترج حل کرده، ادویه را

شیاف زنگار: از برای جرب و سنبل نافع بود. سفیداب قلعی چهار درم، زنگار پنج ms039 درم، اشق، صمغ عربی، از هر یک چهار درم، نشاسته سه درم، ادویه کوفته، نرم بیخته، اشق را به آب سداب حل نمایند و با ادویه بسرشند و شیاف سازند.

شیاف قیصر: از برای ظفره و گوشت زاید نافع بود. شادنج دوازده درم، نحاس محرق، صمغ عربی از هر یک شش درم، زنگار، قلقطار محرق از هر یک دو درم، افیون یک درم و نیم، و زعفران نیم درم، به دستور شیاف سازند.1

شیاف زنگار: زنگار یک درم، پوست هلیلهآ زرد نیم درم، توبال مس سوخته از هر کدام چهار درم، مر مکی نیم درم، زعفران دانگی، نشاسته، صمغ عربی از هر کدام یک درم، کتیرا یک درم، سفیداب یک درم، دارفلفل دو دانگ، شیاف سازند.

شیاف الورد:2 در انتفاخ ذکر کردهاند. بادهایی که اندر پلک و روی ملتحم3 باشد، وی را4 پراکنده کند و نفخ را زایل سازد، به چشم بکشند یا از بیرون طلا نمایند. مس سوخته یک درم و نیم، زعفران نیم درم، مروارید، بسد، از هر کدام یک درم، افیون یک درم و نیم، اقاقیا پنج درم، شیاف مامیثا نیم درم، به آب باران شیاف سازند.5

شیاف خلوقی: هم از جهت انتفاخ نافع است. بادها و نفخ را پراکنده سازد. مس سوخته سه درم، اقاقیا دو درم، کتیرا، صمغ عربی، زعفران، سنبل الطیب، از هر کدام یک درم، به آب باران شیاف سازند.

شیاف زعفران: به واسطهآ جرب مفید است. قلیمیا، قلقند، از هر کدام دو درم، زعفران یک درم، فلفل دو درم، زرنیخ زرد یک درم و نیم، نوشادر نیم درم، صمغ عربی ده درم، شیاف سازند.

شیاف دیگر، به جهت جرب و ظفره: مس سوخته شانزده درم، فلفل هشت درم، قلیمیا چهار درم، مر مکی، زعفران، از هر یک دو درم، زنگار پنج درم، صمغ عربی بیست درم، به آب باران شیاف سازند.

شیاف زعفران: نسخهآ دیگر، از برای ظلمه و تاریکی چشم و خارش آن و سلاق نافع بود. زعفران دو درم، دارفلفل یک درم، فلفل یک دانگ و نیم، نشادر نصف درم، مازوی سبز سه درم، سنبل دو درم، کافور نیم درم، بسیار نرم صلایه نموده، شیاف سازند؛ یا هم چنین شیاف نساخته، اکتحال نمایند.

شیاف دیزج:1 نسخهآ دیگر: صمغ عربی، اقلیمیای ذهبی و فضی، سفیداب، مس سوخته، شادنج عدسی شسته، سنبلالطیب، از هر کدام شش درم، مر مکی، افیون، جند بیدستر، حضض مکی، از هر کدام دو مثقال، اجزا را بسیار نرم صلایه نموده و یک مثقال قند در آب تازه حل کرده، همهآ اجزا را به آن خمیر کرده، شیاف سازند.

شیاف علایی:2 از برای مرضهایی که احمر لین فایده میدهد، سودمند بود و بسیار دوای شریف و خوب است. توتیای کرمانی، پوست هلیلهآ زرد، کتیرا، از هر کدام پنج مثقال، نوشادر یک دانگ، زرد چوبه سه مثقال، زنجبیل، صمغ عربی، شیاف مامیثا، از هر کدام دو مثقال، و از فلفل، نمک هندی، مامیران، زعفران، صبر زرد، حضض مکی، از هر کدام یک متقال، اجزا را چنان چه باید نرم صلایه نموده و نرم بیخته، به آب غوره چند روز تربیت داده، شیاف سازند.

شیاف دینارگون: سبل ms041 رقیق را بردارد. زردچوبه، شادنج عدسی مغسول، صبر زرد، شیاف مامیثا، اجزا مساوی نرم صلایه نمایند و2 شیاف سازند.

شیاف طرفه: زرنیخ سرخ، کندر سفید، مر مکی، اشق، اجزا را مساوی شیاف سازند.

نسخهآ دیگر: طرفه را زایل کند. شادنج سه درم، راسخت دو درم، بسد، مروارید، از هر کدام یک درم و نیم، صمغ عربی، کتیرا، از هر کدام دو درم و نیم، فوفل چهار درم، سفیداب

شیافی که طرفه و درد چشم که از گرمی بوده باشد، زایل گرداند: قلیمیای زر مغسول، مس سوخته، از هر یک سه درم، دم الأخوین، بسد، مروارید، از هر یک چهار درم، کتیرا، مر مکی، زعفران، نشاسته، زردچوبه، اقاقیا، از هر کدام دو دانگ، زرنیخ سرخ، نبات، از هر کدام نیم درم، شیاف سازند.

شیافی که شپش که در اجفان میافتد، پاک کند و مستأصل سازد: خای جیوه، شب یمانی، زرنیخ، مویزج، از هر کدام یک مثقال، صمغ عربی یک دانگ و نیم، به دستور شیاف سازند و در وقت احتیاج به آب حل کرده، به بیخ اشفار و اجفان بمالند.

شیاف غرب: از برای ناصوری که در گوشهآ چشم به هم میرسد، ترکیب نمودهاند. صبر زرد، کندر، انزروت، دم الأخوین، گلنار فارسی، سرمه، شب یمانی، از هر یک یک مثقال، زنگار یک دانگ و نیم، شیاف کنند و به این طریق در چشم بچکانند که اول به حمام روند یا روی را به بخار آب گرم بدارند و بعد آن انگشت بر گوشهآ چشم بگذارند تا هر چرکی که در آنجا باشد، خوب پاک شود. پس از این، شیاف در آب حل کرده، یک دو قطره در گوشهآ چشم بچکانند و ساعتی بگذارند و پاک کنند. چند روز پیاپی چنین ms042 کنند، آن قدر که چرک پاک شود؛ و انگشت بر گوشهآ چشم گذارند، چرک بیرون نیاید. تا مدتی که چشم پاک است و چیزی از آن ترشح نمیکند، بچکانند؛ و بعد از آن که شروع کند که دیگر چرک بیاید، باز به دستور عمل نمایند. هم چنین دایم به همان قاعده به عمل میآورده باشند تا همیشه چشم پاک بوده باشد، به شرط آن که در چشم دردی یا سرخی یا آشفتگی2 دیگر نبوده باشد؛ و اگر احیانا در اثنای این عمل سرخی در چشم به هم رسد، چکانیدن را برطرف کنند.

شیاف عنبر: از برای تاریکی چشم و ضعف آن مفید است. توتیا بیست مثقال، زنگار سه مثقال، صمغ عربی یک مثقال، مشک قیراطی، عنبر خام دو دانگ، اجزا را نرم صلایه نموده و حضض مکی به آب حل کرده، دواها را به آن خمیر کنند و شیاف سازند.

نسخهآ دیگر: راسخت سه مثقال، سنبل، زعفران، اقاقیا، از هر کدام نیم مثقال، صمغ عربی، کتیرای سفید، از هر کدام یک مثقال، عنبر خام خوشبو یک دانگ و نیم، صلایه کرده به آب خمیر نمایند و شیاف سازند.

شیاف آبار کندری: اقلیمیای فضی محرق مغسول، راسخت، از هر یک هفت متقال، سرب سوخته چهار مثقال، سرمه بیست متقال، افیون، کندر، از هر کدام پنج مثقال، سفیدمهرهآ

شیاف ذروری:3 از برای درد چشم نافع است و منع انصباب مواد به چشم بکند و مورسرج را مفید است. برگ گل سرخ تازه چهار مثقال، زعفران چهار مثقال، افیون یک دانگ، سنبل الطیب یک دانگ، صمغ عربی سه مثقال، به آب باران شیاف سازند و در وقت احتیاج سفیدهآ تخم مرغ ساییده، در چشم کشند.

شیاف تفاحی: از برای بثور و قروح که در طبقهآ قرنیه واقع شود و از برای مورسرج نافع است و منع انصباب مواد از چشم بکند. قلیمیای سوخته در آب انداخته، شانزده مثقال، سفیداب قلعی شسته هشت مثقال، زعفران چهار مثقال، کتیرا دو مثقال، به آب باران شیاف سازند و با سفیدهآ تخم مرغ در چشم کشند.

شیافی که از برای اقسام رمد در انتها4 نافع است: و فساد و خوارش و تآکل که در گوشهآ چشم واقع شود، جمله را مفید است و قرحه را نیز فایده دهد. سرمهآ سوخته شسته دو5 درم، اقاقیا شش درم، سرب سوختهآ شسته سه درم، قلیمیای ذهبی، مس سوختهآ شسته، از هر

شیاف نافع از برای ضیق و تنگی حدقه: اشق دو درم، زنگار چهار درم، زعفران یک درم، فلفل یک درم، صمغ عربی1 یک درم و نیم، روغن بلسان نیم درم، اجزا را بسیار نرم صلایه نموده و نرم بیخته، شیاف سازند.2

شیاف نافع از برای دردهای صعب و از برای بشور3 و جرب و از برای کسی که از بسیاری کشیدن دارو چشم او متأذی شده باشد. قلیمیای ذهبی مغسول شش درم، زعفران چهار درم، توبال مس، مر مکی، از هر کدام یک درم، شادنج دو درم، سنبل، افیون، از هر کدام یک درم و نیم، فلفل دوازده دانه،8 صمغ عربی شش درم، اجزا کوفته و نرم بیخته، به دستور شیاف سازند.

شیاف نافع را برای درد صعب و قرحه که چرک بسیار میداده باشد و در طبقهآ قرنیه باشد و از برای منع و دفع موادی که متوجه قرحهآ مذکور باشد. گل سرخ تازهآ پاک پانزده درم، قلیمیای ذهبی محرق مغسول شش درم، زعفران یک درم و نیم، مر مکی، سرمهآ اصفهانی، افیون، از هر کدام یک درم و نیم، صمغ عربی شش درم، زنگار، توبال مس، سنبل، از هر کدام نیم درم، به دستور شیاف سازند.

شیاف نافع از برای قروح گنده و نتو و برآمدگی که شبیه به غنبیه5 بوده باشد: سفیداب شسته سه درم، نوشادر، سرمهآ مغسول از هر یک دو درم، نحاس محرق چهار درم، حضض مکی هشت درم، سنبل الطیب سه درم، جعده، مر مکی، از هر یک یک درم، قلیمیای ذهبی محرق مغسول هشت درم، اقاقیا پنج درم، جند بیدستر دو درم، صبر سقوطری سه درم، صمغ عربی هفت درم، به دستور شیاف سازند.

ایضا آثار قروح غلیظ را ببرد: قلیمیای ذهبی سوختهآ شسته، مس سوختهآ شسته،1 اقاقیا، از هر کدام هشت درم، صمغ عربی، سرمهآ سوختهآ شسته، از هر کدام ده درم، صبر زرد، ms045 مازو، زنگار، جند بیدستر، حضض مکی، سنبل، زعفران، افیون، مر مکی، قلقند، سفیداب، نشارهآ آبنوس، از هر کدام یک درم و نیم، به قاعدهآ مقرره شیاف سازند.

شیاف نافع از برای غشاوه و سرخ شدن اشفار و سلاق: و مژه را برویاند و بصر را روشن کند. قلیمیای ذهبی، اقاقیا، از هر یک پنج درم، زنگار چهار درم، راسخت دو درم، مر مکی، نیم درم، افیون نیم درم، صمغ عربی چهار درم، دود شیشه دو درم، سرمه یک درم، به دستور شیاف سازند.

شیاف مرارات: از برای نزول آب و خیالات و تاریکی چشم نافع بود. زهرهآ کلنگ، زهرهآ باز، زهرهآ شبوط، زهرهآ کبک، زهرهآ گرگ، زهرهآ بز کوهی، زهرهآ عقاب، زهرهآ کرکس، زهرهآ باشق، زهرهآ خر وحشی، زهرهآ کبوتر بچه، زهرهآ دراج، زهرهآ شیر، زهرهآ خوک، زهرهآ روباه، زهرهآ خرگوش، زهرهآ آهو، زهرهآ حلزون، از هر کدام دو درم، فرفیون دو ms046 درم، شحم حنظل دو درم، سکبینج دو درم، فرفیون [و] شحم حنظل را به آب بادیان حل کنند و ادویه را خمیر کرده، شیاف سازند.

شیاف نافع از برای نزول آب و ضعف بصر مزمن: حب الفار مقشر پنج درم، صمغ عربی سه درم، زهرهآ کبک، زهرهآ بز سرکله، سکبینج، از هر یک نیم مثقال، فلفل سفید یک درم، بسد نیم مثقال، به دستور شیاف سازند.

شیاف نافع از برای ابتدای نزول آب و ضعف بصر: قلیمیای ذهبی ده درم، فلفل سه درم، زهرهآ بز، زهرهآ کرکس، از هر یک یک درم، نوشادر دو درم، جعده دو درم و نیم، صمغ عربی ده درم.

شیافی که نافع بود از برای بیاض: کف دریا، کف شیشه، بورهآ ارمنی، از هر یک سه درم، انزروت یک درم، مر مکی یک درم و نیم، سکبینج دو درم و نیم، اشق دو درم و نیم، زنگار پنج درم، اکر ترکی ده درم، مامیران ده درم. اکر [و] مامیران را در یک رطل آب بخیسانند و بجوشانند تا غلیظ شود و صاف کنند و بوره و سکبینج و اشق را در آن حل کنند و ادویهآ باقی را کوفته و بیخته، به آن خمیر کرده، شیاف سازند.

ایضا، از برای بیاض: مر مکی شش درم، سکبینج سه درم، درد سرکهآ سوخته یک درم و نیم، صمغ زیتون یک درم و نیم، اکر ترکی سه درم، مامیران سه درم، ادویهآ خشک را بکوبند و نرم ببیزند و صمغها را به آب حل کنند و ادویه را بدان بسرشند و شیاف سازند.

شیاف از برای بیاض: کف دریا شش درم، نبات چهار درم، سرطان بحری، بوره ارمنی، سرگین ضب، توتیا، قلیمیای ذهبی شسته، از هر یک سه درم، انزروت دو درم، شیرزق دو درم، نشاسته یک درم و نیم، به دستور شیاف سازند.

شیاف از برای بیاض کهنه نافع بود: قلیمیای ذهبی، کف دریا، کف ms047 شیشه، از هر یک دو درم، زعفران، ساذج، نمک اندرانی، نوشادر، سرگین ضب، از هر یک [یک] درم، مروارید سه درم، شیح محرق مغسول دو درم، مشک دانگی، کافور دانگی، به قاعده که مکرر مذکور شد، شیاف سازند.

شیاف از برای نزول آب نافع بود: زنجبیل، دارچینی، درد سرکهآ سوخته، از هر یک دو درم، فلفل، اکر ترکی، نوشادر، کف شیشه، از هر یک چهار درم، مشک دانگی، کافور نیم دانگ، شیاف سازند.

شیاف مرارات، از برای اتساع و نزول آب نافع بود: زهرهآ کلنگ دو مثقال، اشق چهار دانگ، به آب بادیان و اندکی عسل بسرشند و شیاف سازند.

نسخهآ دیگر: زهرهآ بز سرکله یک مثقال، زهرهآ کلنگ سه مثقال، سرگین ضب یک مثقال و نیم، نطرون نیم مثقال، فلفل دو مثقال، زعفران یک مثقال، اشق نیم مثقال، خربق سفید یک مثقال، به آب بادیان بسایند و با عسل بسرشند.

نسخهآ دیگر: زهرهآ کلنگ، زهرهآ کرکس، از هر یک [یک] درم، سرگین تمساح الیابس، و آن سقنقور است، دو درم و نیم، نطرون نیم درم، به آب بادیان بسایند و با عسل بسرشند و شیاف سازند.1

شیافی که در ابتدای آب سود دارد: خربق سفید یک وقیه، فلفل نیم وقیه، اشق یک درم، به آب ترب بسرشند و شیاف کنند. شیاف مجرب: مجرب3 به جهت ابتدای نزول آب و ابتدای انتشار و بیاض سود دارد. زهرهآ گاو قدری و یک درم بارزد در خرقه کنند5 و اندر این زهره همی مالند تا حل شود. پس یک درم روغن بلسان با وی بیامیزند و خشک کنند و شیاف سازند.

شیاف مرارات: هم به جهت امراض مذکوره، زهرهآ بز سرکله،5 زهرهآ ms048 شبوط، زهرهآ عقاب، زهرهآ کلنگ، زهرهآ باز، برابر هر1 درم از این زهرهها، دو درم فرفیون و یک درم تخم حنظل و یک درم سکبینج به آب بادیان، به آب بسایند و شیاف سازند.

شیاف مجرب از برای نزول آب: مرقشینا را در کوزه یا شیشه کنند و به گل حکمت بگیرند و در تنور آتش بگذارند تا خاکستر شود. از این خاکستر یک جزو و از فلفل و اقلیمیای ذهبی و دود مس که در جایی که مس را می گدازند، به هم میرسد، از هر کدام2 یک جزو، به آب بادیان شیاف سازند.

شیاف دینارگون: از برای رمد یابس نافع بود. سفیداب شسته، اقلیمیای شسته، از هر کدام ده درم، افیون، نشاسته، از هر کدام یک درم، کتیرا یک درم و نیم، شیاف سازند.

شیاف اصطفطیقان: از برای ابتدای آب و قروح جفن و تاریکی چشم و ابتدای نزول آب نافع بود. اقلیمیای ذهبی، زعفران، فلفل، افیون، پوست هلیلهآ زرد، صبر سقوطری، مر مکی، بورة ارمنی، از هر کدام چهار دانگ، صمغ عربی، شیاف مامیثا، انزروت، از هر کدام یک مثقال1 و دو دانگ، نمک یک دانگ و نیم، زرنیخ زرد دو دانگ، به آب بادیان شیاف سازند.

شیاف دینارگون دیگر: از برای ظفره نافع بود. شنجرف، روسختج، کندر، زرنیخ سرخ، نبات، اشق، از هر یک یک درم، مر مکی، زعفران، زردچوبه، از هر کدام ربع درم، به دستور

شیاف الورد: از خارج چشم طلا نمایند. به جهت رمد گرم و وردینج و خارش و سوزش چشم و سلاق نافع بود و ورم را ساکن گرداند و چشم را قوت دهد و نگذارد که ماده بر او ریزد و آن چه ریخته باشد، به تحلیل ببرد. صندل سفید، گل سرخ، از هر کدام پنج ms049 درم، زرورد2 و آن تخمهای ریزهآ زرد است که در میان گل میباشد، دوازده درم، صمغ عربی، کتیرای سفید، حضض2 هندی، صبر سقوطری، شیاف مامیثا، از هر کدام سه درم، زعفران، افیون، از هر کدام یک درم، نرم بیخته، به گلاب خمیر کرده، شیافهای بزرگ بسازند و خشک کنند، و به آب گشنیز تازه و امثال آن ساییده، طلا نمایند.

شیاف القاقییاش:4 بصر را جلا دهد و جرب و سبل را نافع بود. مواد غلیظ که در طبقات چشم از بقایای رمدهای کهنه مانده باشد، به تحلیل برد و حدقه را قوت دهد. اقلیمیای ذهبی، توبال مس، صمغ عربی، نحاس محرق، زعفران، از هر کدام دوازده مثقال، افیون، مر صافی، شادنج مغسول، سنبل هندی، زرورد، از هر کدام چهار مثقال، فلفل سفید بیست و چهار دانه، اقلیمیا را بکوبند و با عسل معجون سازند و بسوزانند و در سرکه اندازند و در همان گرمی که از آتش بیرون میآورند، و بعد از آن، به قاعدهای که مذکور شد، بشویند و تسویل کنند و توبال و شادنج را به دستور بشویند و افیون را روی آتش بریان کنند و مجموع را نرم صلایه نموده، به آب بادیان شیاف سازند.

شیاف خولانی: از برای جرب و سبل و غلظ اجفان و خارش و بقایای رمد نافع بود و تری و بلت5 را برطرف کند، رمد و تآکل را سود دارد. حضض هندی، توتیا، از هر کدام هفت درم، مامیران چینی، انزروت، از هر یک یک مثقال، به آب پاک شیاف سازند.

شیاف گل سرخ: از برای ریشهای کهن و بثور و مورسرج نافع بود و شقیقهآ چشم بکند1 و بقایای رمد را به تحلیل برد و چشم را قوت دهد و حفرها و گوهایی که در سطح قرنیه از قروح به هم رسیده باشد، پر سازد. گل سرخ تازه برگ نموده هفتاد و دو مثقال، اقلیمیای محرق مغسول، سرمهآ اصفهانی، توبال مس ms050 سوختهآ شسته، شادنج مغسول، سفیداب شسته، از هر کدام شش درم، صمغ عربی بیست و چهار درم، گل را نرم بکوبند تا مثل مرهم

شیاف نافع به جهت تسکین اوجاع: در یک روز بکند و ورم را در ساعت فرو نشاند. سرمه، اقاقیا، از هر کدام چهل مثقال، اقلیمیای فضی محرق مغسول شش مثقال، نحاس محرق مغسول چهارده مثقال، سفیداب شسته هشت مثقال، سنبل الطیب، حضض هندی، از هر یک چهار مثقال، جند بیدستر، صبر سقوطری، افیون مصری، قلقطار محرق، از هر کدام هشت مثقال، صمغ عربی چهل مثقال، ادویه را کوفته و بیخته، به آبی که در آن گل سرخ جوشانیده باشند، خمیر کرده، شیاف سازند و با سفیدهآ تخم مرغ در چشم کشند.

شیاف ملوکی: از برای نزول آب و از برای هر غشاوه که با رطوبت باشد، نافع است و آثار قروح را ببرد. اقلیمیای محرق مغول یک رطل و ربعی، مداد هندی پنج اوقیه، فلفل سفید اوقیهای، زهرهآ کفتار3 و زهرهآ شبوط هفت عدد، زهرهآ کبک هفت عدد، شیرهآ خشخاش یک وقیه، روغن بلسان دو وقیه، جاوشیر و سکبینج از هر کدام دو وقیه، صمغ عربی هشت وقیه، با عصارهآ بادیان شیاف سازند.

شیاف معروف به مؤلف سادج از جالینوس: نافع بود از برای دردهای سخت و امراض عین در انتها. اقلیمیای مغسول شانزده مثقال، اقاقیا چهل مثقال، نحاس محرق چهارده مثقال، سادج هندی، سنبل الطیب، زعفران، صبر زرد، جند بیدستر، از هر یک دو مثقال، مر مکی چهار مثقال، سفیداب قلعی، سرمهآ شسته از هر یک دو مثقال، صمغ عربی چهل مثقال، به آب شیاف سازند.

شیافی که آن را «کوکب الذی لایغلب» گویند: از برای دردها سخت و بثور و قروح و مورسرج و مرضهای کهنه و ms051 ریشهای متأکله نافع بود و آثار قروح را ببرد. قلیمیای مغسول، سفیداب قلعی مغسول، از هر یک شانزده مثقال، نشاسته، سرمه، از هر کدام دوازده مثقال، خاکستری که در کورهای که مس را میگدازند، به هم میرسد، سرب سوختهآ شسته5، گل شاموس، از هر یک هشت مثقال، مر دو مثقال، افیون دو مثقال، کتیرا هشت مثقال، به آب باران شیاف سازند.

شیاف الورد بسیار سرخ که کحالان استعمال مینمایند: عدس سرخ، سنگ سلطان مهره، گل سرخ، از هر یک یک جزو، گل ارمنی، شیاف مامیثا، پوست انار، از هر کدام سدس

شیاف از ابن زهر: چشم را جلا دهد. حضض هندی، مر مکی، کف دریا، از هر کدام یک درم، زعفران، سندروس، از هر کدام نیم درم، بورهآ ارمنی ربع درم، هر یک را علی حده صلایه کنند و بسیار نرم ببیزند و با گلاب شیاف سازند و با سفیدهآ تخم مرغ در چشم کشند.

شیاف مراوات: از برای ابتدای آب و تاریکی چشم نافع بود. زهرهآ شیر، و زهرهآ گرگ،2 زهرهآ کفتار، زهرهآ سگ، زهرهآ گربهآ دشتی، زهرهآ میمون، زهرهآ آهو، زهرهآ خرگوش، زهرهآ روباه، زهرهآ خر دشتی، زهرهآ باز، زهرهآ کلنگ، زهرهآ دراج، زهره گوسفند، زهرهآ بچه کرکس، زهرهآ شبوط، از هر یک یک درم، شیاف سازند.

شیافی که چون موی جفن را به منقاش بکنند، از این شیاف حل کرده بر آن موضع چکانند، منع روییدن آن بکند و نگذارد که دیگر عود کند:9 زعفران الحدید، زنگ آهن است،5 زاج، از هر کدام یک جزو، زنجار، نوشادر، توبال مس، از هر یک نیم جزو، نرم صلایه کرده، با زهرهٔ‌ بز سرکله شیاف سازند.

شیاف عنبر: راسخت دو درم، سنبل، زعفران، اقاقیا، از ms052 هر کدام نیم درم، صمغ عربی، کتیرای سفید، از هر کدام یک درم، عنبر خام خوشبوی ربع درم، به آب پاک، به دستور شیاف سازند.

از ادویهآ عین، آن چه خشک استعمال می کنند، آن را کحل میگویند؛ و از این ادویهآ یابسه، آن چه در چشم میپاشند، آن را ذرور گویند؛ هم چنان که در ادویهآ جراحات و قروح نیز دوایی که بر جراحت میپاشند، آن را هم مسمی به این اسم گردانیدهاند.

و از جملهآ این داروها آن چه به جهت روشنایی چشم ترتیب دادهاند، آن را باسلیقون گویند؛ چرا که معنی آن روشنایی بود، چون از برای ظلمت و تاریکی چشم نافع است، بنابراین به این اسم مسمی گردانیدهاند.

و برود از جمله داروهای چشم، در اصل موضوع از برای دارویی است که تبرید چشم کند؛ فاما بسیار است که این نسبت را مرعی نداشته، دارویی که گرم نیز باشد، مسمی به این اسم ساختهاند.

و قطور چیزی را گویند که در چشم چکانند.

و معسل آن است که با عسل سرشته باشند.

کحل روشنایی: به عربی جالب النور گویند؛ یعنی کشندهآ نور. از برای ضعف بصر نافع بود و جرب و سبل و ظفره و بیاض کهنه و غشاوهآ عین1 را سود دارد. شادنج عدسی مغسول، نحاس محرق، اقلیمیای فضی، نمک هندی، بورهآ ارمنی، زنگار، از هر کدام چهار درم، فلفل سفید، فلفل سیاه، کف دریا، از هر کدام هفت درم، دارفلفل، صبر سقوطری، سنبل الطیب، قرنفل، از هر کدام چهار درم و نیم، زنجبیل، پوست هلیله،2 از هر کدام دو درم، زعفران، نوشادر، از هر ms053 کدام یک درم، آن چه میباید سوخت و شست، به طریقی که سابقا مذکور گشت، عمل کند و داروهای دیگر را بسیار نرم بکوبند و نرم ببیزند و همه را با هم مخلوط سازند و باز صلایه کنند تا مثل غبار شود و در جایی نگاه دارند که از تصرف هوا محفوظ باشد و از گرما و نم و غبار سالم باشد و در وقت احتیاج اکحال نمایند و مبالغه در سحق و صلایهآ این داروها، یعنی اکحال، بیشتر از شیافات میباید کرد؛ چرا که شیافات یک مرتبه تخمیر در سرشتن مییابد و یک مرتبهآ دیگر در سنگ ساییده میشود، در این جا این مراتب مفقود است.

جوهر دارو: لعل آب دار، فیروزه، دهنهآ فرنگ، از هر کدام نیم مثقال، شیاف مامیثا یک مثقال، زعفران چهار دانگ، مروارید ناسفته، مامیران، حضض مکی، قرنفل، ساذج3 هندی، سنبل الطیب، سرمهآ اصفهانی، از هر کدام یک مثقال. جواهر را چنان چه پیش از این مذکور شد، تصویل نمایند و سایر ادویه را کوفته و به پارچهآ تافتهآ سفت نرم بیخته، همه را با هم باز نرم صلایه کنند و در وقت احتیاج با میل در چشم کشند.

ایضا، نسخهآ دیگر: یاقوت سرخ، یاقوت زرد و یاقوت کبود و لعل آبدار، از هر کدام سه مثقال، زبرجد دو مثقال، فیروزه پنج مثقال، مرجان دو مثقال، لاجورد مغسول پنج مثقال، ورق

کحل الجواهر، نسخهآ دیگر: سرمهآ اصفهانی ده درم، توتیای هندی ده درم، و آن نه توتیای مشهور است که در کمال حدت است، بلکه از قبیل کرمانی است؛ و این که بعضی کحل الجواهر را از این توتیا میکنند و ms054 انواع ضرر میرساند، از این رهگذر است. مرقشیثا چهار درم، سرطان بحری شش درم، یاقوت دو درم، مرجان چهار درم، دهنهآ فرنگ چهار درم، عقیق پنج درم، لاجورد مغسول چهار درم، نقره چهار درم، مروارید دو درم، زر سرخ دو درم، نقره چهار درم، مامیران چینی چهار درم، فلفل سفید چهار درم، دارفلفل دو درم، اقلیمیای ذهبی چهار درم، لعل دو درم، زعفران سه درم، توبال مس چهار درم، شادنج مغسول شش درم، فیروزه دو درم. طریق داخل کردن زر و نقره یکی تکلیس9 است به دستور معجون لنا5، و یکی آن است که ورق آن را به صمغ عربی بسرشند تا خمیر شود و بر روی سنگ سماق چندان بسایند که مثل غبار شود و این طریق معمول این حقیر است، و سایر ادویه و جواهر را چنان چه در نسخهآ اول مذکور شد، ترتیب دهند.

نسخهآ جواهر دارو: از خط2 غفران پناه، عماد محمود،7 والد حقیر،8 نقل شده و تمییز توتیای هندی و حل کردن زر و نقره به رأی شریف ایشان است؛ و کحلالجواهر از برای تقویت چشم و جلای بصر بینظیر است و آثار قروح و بیاض را فایده دهد و حفظ صحت چشم بکند و دمعه و سیلان9 و اکثر امراض عینی را سود دارد.

ذرور ابیض: از برای ابتدای رمد و قرحه نافع بود. انزروت سفید به شیر خر پرورده یا به شیر دختران هر کدام که میسر شود و در سایه خشک نموده، نرم صلایه کرده، موازی هر کدام ده درم از آن، دو درم نشاسته اضافه نمایند و با هم بسایند.

ذرور ملکایا: از برای رمد و وردینج نافع بود. هرگاه که در وقت نضج ماده و ظهور رمد استعمال کنند، در روز به میکند و از غایت سرعت اثر که با وی است، منسوب به ملیکه

ذرور ابیض، نسخهآ دیگر: نشاسته پنج درم، نبات دو درم، صمغ عربی یک درم، چنان چه رسم است، ترتیب دهند. ملکایا، نسخهآ دیگر: انزروت، نشاسته، نبات، اجزا مساوی کوفته، استعمال نمایند.1 ذرور اصفر کبیر: از برای رمد و اوجاع عین و وردینج که چند روز گذشته باشد و رطوبتی با آن باشد، نافع است. انزروت پرورده پنج درم، شیاف مامیثا دو درم، صبر سقطوطری، زرورد، زعفران از هر کدام نیم درم، افیون دو دانگ، هر یک را علی حده نرم بسایند و از تافتهآ باریک بگذرانند و به وزن مذکور بکشند و با هم مخلوط ساخته، باز خوب بسایند و نگاه دارند.

ذرور اصفر صغیر: همان فایده دهد. انزروت به شیر خر پرورده ده درم، صبر سقطوطری، شیاف مامیثا، از هر یک دو درم، به دستور ذرور سازند.

ذرور اصفر، نسخهآ دیگر: انزروت پاک کرده ده مثقال، صبر زرد، زعفران، حضض مکی، از هر یک دو مثقال، مر مکی یک مثقال،2 بسیار نرم بیخته، در وقت احتیاج اندکی در چشم بپاشند.

ایضا، در انتهای رمد و وردینج به کار برند و به جهت برده نیز سودمند بود: انزروت پرورده هشت درم، شیاف مامیثا دو درم، صبر زرد، افیون، نشاسته، تخم گل، از هر کدام نیم درم، زعفران سه درم، مر مکی یک دانگ و نیم.

ذروری که اطبای مصر در رمدهای اطفال و وردینج استعمال می کردهاند و اثرش در وقت ظاهر میشده و بسیار خوب است. انزروت پرورده ده درم، چشمک3 سه درم، چنان که رسم است، ترتیب دهند.

ملکایا، نسخهآ دیگر، اقوی از نسخهآ سابق. انزروت ده درم، نبات سفید سه درم، نشاسته یک ms056 درم، کف دریا یک درم و نیم، ذرور سازند.

ذرور اغبر: در رمد چون پلک ریش شده باشد و چشم نتوان گشاد، باید کشید و ریشهای چشم و باد سبل گرم و جرب را سود دارد. توتیای کرمانی مغسول، شیح محرق مغسول، از هر کدام ده1 درم، نبات سفید پنج درم، نرم ساییده، ذرور سازند.

ذرور منصف: که اطبای عراق و شام استعمال مینمایند در اوجاع عین. ذرور ملکایا، ذرور اصفر صغیر، مساوی با هم مخلوط سازند.

برود حصرم: از برای سلاق و دمعه و بقایای رمد و غلظ اجفان و جرب و سبل رقیق نافع است و خارش کنج چشم را سود دارد. توتیای شسته، زردچوبه، زعفران، از هر کدام ده درم، در بعضی نسخ زعفران را نیاوردهاند و در بعضی زردچوبه مذکور نیست، زنجبیل، پوست2 هلیلهآ زرد، از هر کدام پنج درم، دارفلفل، مامیران چینی، از هرکدام دو درم، و در نسخهآ دیگر دو درم و ثلث درمی واقع شده، نمک هندی یک درم، اجزا را بسیار نرم کوفته، به آب غورهآ صاف تربیت داده، خشک کنند و باز بسایند و تربیت دهند سه چهار مرتبه و خشک نموده، نرم بسایند و اکتحال نمایند.

نوعی دیگر: از برای سرخی چشم و صاحب مزاج گرم و سلاق سود دارد. توتیا را نرم ساییده و شسته، هفت روز در آب غورهآ صاف تربیت دهند و خشک کنند و نرم بسایند و بدان اکتحال نمایند.

صفت توتیای پرورده: چنان است که توتیای کرمانی را بکوبند و بشویند و در هاون به آب خوش همیمالند و میسایند تا ده روز، هر روز بشویند و تصویل کنند و آب تازه هر روز میکنند و میسایند و پس از ده روز خشک کنند و نگاه دارند؛ و باید که این را بعد از آن که استفراغ ماده کرده باشند، به کار دارند؛ و در مدت تزاید هیچ3 مرضی، دارویی که در آن ms057 انزروت باشد، به کار نشاید داشت.

ذروری که پس از شیاف ابیض به کار دارند و بیاض و آثار قروح را نیز فایده دارد: پوست تخم مرغ با آب نمک درشت بشویند و پوستهای تنک از وی باز کنند. پس به آب خوش بشویند تا شوری از وی بستانند و به خرقه اندر کنند و بمالند، تا اگر پوستی اندر وی مانده باشد، جدا شود. پس در سایه خشک کنند و بسایند تا چون غبار شود و به کار دارند.

برود الآس: از برای غلظ اجفان و رطوبت عین سود دارد. توتیای شسته ده درم، اقلیمیای ذهبی سوخته و شسته، اقاقیا، مامیران، از هر یک دو درم، شب یمانی سه درم، پوست هلیلهآ زرد شش درم، شادنج مغسول پنج درم، کوفته و بیخته به آب مورد و آب سماق تا هفت روز

کحل روشنایی، نسخهآ دیگر: جرب و ظفره و انتشار و نزول آب را سود دارد. توتیای هندی،1 اقلیمیای نقره، قلمیای طلا، مرقشیثای ذهبی، از هر کدام سه درم، سرمه، سادج هندی، از هر کدام یک درم، زعفران، مروارید، از هر یک دو درم، کافور، مشک، از هر کدام یک دانگ.

باسلیقون: از برای کندی بصر و ابتدای نزول آب و خیالات نافع بود. مس سوخته شش درم، سرمهآ اصفهانی، اقلیمیای ذهبی، از هر یک دو درم، قرنفل، سنبل الطیب،2 از هر یک یک درم و نیم، هیل، قاقلهآ کبار، مامیران، زعفران،2 از هر یک یک درم، شیاف مامیثا، صبر سقوطری، نوشادر، اسارون، شادنج عدسی، از هر یک یک درم، کف دریا، اشنه، نمک اندرانی، از هر یک سه درم، فلفل، ms058 دارفلفل، نمک هندی، از هر یک دو درم، مشک چهار حبه،5 کافور دو دانگ، به دستوری که مکرر مذکور شده، ترتیب نمایند.

نسخهآ دیگر: جرب و سبل و ظفره و کمنه و دمعه و خیرگی چشم را سود دارد. فلفل، دارفلفل، زنجبیل، پوست هلیلهآ زرد، هلیلهآ سیاه، از هر یک پنج درم، صبر زرد یک درم و نیم، کف دریا شش درم، شنجرف، سلیخه، قرنفل، از هر یک چهار درم، نوشادر یک درم.

باسلیقون اکبر: کف دریا، اقلیمیای فضی محرق مغسول، از هر کدام ده درم، ملح اندرانی، جند بیدستر، سنبل الطیب، سرمهآ اصفهانی، از هر کدام دو درم، قرنفل یک درم، مس سوخته مغسول پانزدهم درم، صبر سقوطری پنج درم، اشنه یک درم، مر صاف، مامیران چینی، نوشادر، زردچوبه، از هر کدام سه درم، پوست هلیلهآ زرد چهار درم، و در نسخهآ دیگر پنج درم واقع شده، نمک طعام هشت مثقال، شیاف مامیثا پنج درم، نمک هندی یک درم، دواها را کوفته و نرم بیخته و به وزن مذکور کشیده، با هم بیامیزند و به کار دارند.

نسخهآ دیگر: از برای خارش چشم و تاریکی آن نافع بود. قلیمیای ذهبی مغسول، کف دریا، از هر کدام ده5 درم، نحاس محرق شش درم، نمک اندرانی، سفیداب قلعی شسته، نوشادر، سادج، فلفل سفید، سنبل الطیب، سرمه، از هر یک دو درم، جوزبوا، قرنفل، اشنه، از هر یک نیم درم، کافور یک دانگ، به دستور ترتیب دهند.

باسیلقون دیگر، و عزیز نیز گویند: نزول آب و دمعه را نافع بود و بصر را جلا دهد و از برای پیران سود دارد. شادنج عدسی، سرمه، قلیمیای ذهبی، سادج، سرطان بحری، توتیا، نحاس محرق، صبر زرد، توبال مس، زعفران، از هر کدام دو درم، فلفل، دارفلفل، نوشادر،1 از هر کدام یک درم، بسیار نرم ساییده، به کار دارند.

کحل العزیز: بصر را قوت دهد و جرب و خارش و بیاض را سود ms059 دارد. قلیمیای مغسول، سرمهآ صفاهانی، شادنج عدسی، سادج هندی، صبر سقوطری، توبال رومی، از هر کدام یک درم، فلفل، دارفلفل، نوشادر، از هر کدام نیم درم، نمک اندرانی، برگ فرنجمشک، کف دریا، از هر یک دو دانگ، زعفران یک درم و چهار دانگ، مشک نیم درم،2 بکوبند و نرم ببیزند و به آب بادیان بسایند و خشک کنند و باز بسایند و به کار دارند.

عزیز دیگر: بصر را قوت دهد. قلیمیای زر، توتیا، صبر زرد، توبال مس سوخته، شادنج عدسی، از هر یک یک درم، فلفل، دارفلفل، نوشادر، زعفران، از هر یک نیم درم، برگ فرنجمشک، سرطان بحری، از هر یک3 یک درم و نیم، مشک دانگی، به دستور جمع آورند.

اکسیرین از برای مورسرج و قرحه نافع بود: سفیداب هشت درم، قلیمیای سیمی،6 صمغ عربی، از هر کدام چهار درم، نحاس محرق، نشاسته، افیون، از هر یک دو درم، به لعاب بزر قطونا بسرشند و خشک کنند و باز بسایند و به کار برند.

ایضا، از برای مورسرج در وقتی که خوف از نتو و برآمدگی مورسرج باشد، استعمال نمایند: سرمه، شادنج عدسی مغسول، اقاقیا، از هر کدام سه درم، صبر زرد یک درم، بسیار نرم ساییده، اندکی در چشم بپاشند.

نسخهآ دیگر، از برای قروح و کثرت مده و مورسرج سود دارد. شادنج مغسول، بتد، مروارید، توبال مس، سرنج، مس سوخته، اقلیمیای ذهبی، از هر یک دو درم، سرمه، مرقشیثا، کف دریا، از هر یک یک درم. احجار را بسوزانند و بشویند، و باقی اجزا را نرم صلایه کنند و با هم بیامیزند و باز صلایه کنند5 و وقت احتیاج اندکی به چشم بپاشند.

ذرور وردی: که در مورسرج به کار برند. سفیداب شسته سه درم، قلیمیای نقره دو درم و نیم، صمغ عربی یک درم و نیم، انزروت نیم درم، مس سوخته نیم درم، شادنج یک درم، افیون نیم درم.

کحل عزیزی: بیاض را جلا دهد و از برای تاریکی چشم و دمعه سود دارد و چشم را قوت دهد و حفظ صحت عین بکند. اقلیمیای ذهبی، توبال مس، توتیای هندی، شادنج عدسی مغسول، سرطان چینی، سرمهآ اصفهانی، فلفل سفید و سیاه، دارفلفل، از هر کدام سه درم، سنبل الطیب، قرنقل، صبر سقوطری، برگ فرنجمشک، زعفران، از هر کدام یک مثقال، نمک هندی، نوشادر، کف دریا، از هر کدام نیم درم، مشک یک دانگ. ادویه را هر یک علی حده بکوبند و نرم ببیزند و باز با هم آمیخته، خوب بسایند.

کحل الدمعه: دمعه را باز دارد. توتیای شسته ده درم، بسد سوختهآ شسته، پوست هلیلهآ زرد، صبر زرد، از هر یک یک درم، فلفل نیم درم، مجموع را با هم خوب آمیخته، در وقت احتیاج اکتحال نمایند.

ایضا، خداوند مزاج گرم را سود دارد: شادنج مغسول، توتیا، مرقشیثا، از هر یک یک درم، مروارید، بسد، از هر کدام نیم درم، شیاف مامیثا، صبر زرد، از هر کدام یک دانگ و نیم.

کحلی ms061 که صاحب مزاج سرد و تر را سود دارد: فلفل، نمک هندی، از هر کدام یک درم، دارفلفل دو درم، کف دریا نیم درم، سرمه سه وزن همه.2

ایضا، دمعه را باز دارد و عضلههای چشم را قوت دهد: توتیا هشت درم، سرمه یک درم، شادنج عدسی یک درم و نیم، قلیمیای زر چهار دانگ، به آب هلیلهآ زرد دو جزو و آب غوره و آب3 سماق از هر یک، یک جزو بپرورند.

گحلی که انتشار اجفان را نافع بود و نگذارد که بریزد و نیکو کند و آن چه ریخته باشد، برآرد: استخوان خرمای سوخته سه درم، سنبل رومی دو درم، نرم بسایند.

ایضا: سرمه، قلقطار، زاج، برابر هم به عسل بسرشند و بسوزانند، پس بسایند.

ایضا: فلفل یک درم، سرمهآ بریان کرده، ارزیز سوختهآ مغسول، زعفران، از هر یک یک دانگ و نیم، سنبل سه درم.

ایضا: به چشم کودکان نیز توان کشید. سرمه، ارزیز سوخته، از هر یک نیم درم، توبال مس، زعفران، گل سرخ، مر مکی، سنبل الطیب، کندر، دارفلفل، از هر کدام یک دانگ و نیم، استخوان خرما سه وزن ادویه. استخوان خرما را در سفال نو بسوزانند و همهآ ادویه را بسیار نرم بکوبند و ببیزند و با هم بیامیزند و اندکی روغن بلسان داخل کرده، بسایند و به کار برند.

ذرور غرب: پیش از آن که سر کند و پس از آن، سود دارد. حلزون سوخته، صبر زرد، مر مکی، اجزا مساوی سوده،1 بر آن موضع نهد.

ایضا: آزموده و مجرب است. زرنیخ سرخ، زاج، آهک، نوشادر، ذراریح، شب یمانی، اجزا مساوی به بول کودک بسرشند و خشک کنند. پس بسایند و به کار برند. اگر برگ سداب را به آب انار ترش بسایند و فتیله کنند و بدان فرو نهند، صواب باشد؛ و بهتر آن است که هر وقت که فتیله یا دارو در آن خواهند نهاد، آن را بیفشارند ms062 تا هر چه اندر وی باشد، بیرون آید و بعد از آن دارو در آن گذارند.

کحلی که اشفار را برویاند و قوی کند: دانه خرمای سوخته، دود کندر، از هر کدام پنج درم، سنبل سه درم، حب بلسان سه درم، لاجورد مغسول ده درم، همه را با هم خوب ساییده، با میلی بر پلکهای چشم بکشند.

کحلی که نقصان بصر را که از رطوبت به هم رسیده باشد، مفید است: توتیای شسته بیست درم،2 به آب مرزنجوش تازهآ صاف خمیر کنند و بگذارند تا خشک شود، باز نرم صلایه کنند. زنجبیل، فلفل، دارفلفل، مامیران، از هر کدام سه درم، نوشادر یک درم، به آب بادیان تازه خمیر کرده، خشک کنند و با توتیای مذکور آمیخته، اکتحال نمایند.

قطور: از برای اقسام رمد نافع بود. انزروت سفید دو دانه، به مقشر بیست دانه، زعفران نیم دانگ، مامیران دو دانگ، جو مقشر بیست دانه، حلبه مقشر پنج دانه، گشنیز خشک بیست دانه، کتیرا یک دانگ، در شیشه کنند و قدری آب صاف در وی داخل کنند و سر شیشه را محکم کرده، در دیگ در میان آب بگذارند و آتش در ته دیگ آن قدر بکنند که ادویهآ مذکور لعاب بدهد. پس فرو گیرند و در وقت احتیاج دو سه قطره در چشم چکانند.

داروی بیاض: سرگین خطاف با شهد یا با عسل حل کرده، بدان اکتحال نمایند، نفع عظیم دارد.

داروی نافع از برای اتساع: زهرهآ بزغاله، زهرهآ کلنگ، فلفل سفید، از هر یک دو درم، زعفران، زهرهآ کرکس، از هر یک یک درم، نطرون، خربق ابیض،1 اشق، از هر یک نیم درم، ادویه را نرم صلایه نموده، ms063 با زهرهها خمیر کنند و در وقت احتیاج در چشم کشند.

کحلی که چشم را سیاه کند و سفیده را که از قرحه باشد، بپوشد: سرمهآ اصفهانی سه درم، مروارید یک درم، مشک و کافور از هر یک دانگی، دود چراغ زیت دو درم، زعفران یک درم.

کحلی که در سرطان که بر طبقهآ قرنیه به هم رسد، نافع است: توتیای پرورده، شادنج، نشاسته، شیاف مامیثا، گل مختوم، از هر یک نیم درم، مروارید دو دانگ، به دستور بسازند و در چشم کشند؛ و هر شب سفیده و زرده تخم مرغ بر پشت چشم بنهند و شیر تازه اندر چکانند و آب گشنیز تازه، سودمند باشد.

دارویی که بیاض را رنگین کند تا سفید ننماید: مازوی سبز یک درم،2 اقاقیا از هر کدام یک درم، قلقند نیم درم، به آب شقایق بسرشند و3 خمیر کنند، تا چند کرت، و آخر شیاف ساخته، در وقت ضرورت به چشم کشند.

کحلی که حفظ صحت چشم بکند و نگذارد که نوازل زود در چشم بریزد: سرمه را به آب مکرر بشویند. پس به آب فطر نیز بشویند. فطر را به ترکی «کپلک» گویند. از این سرمه بیست5 مثقال، و از توتیا و قلیمیایی که هم به این طریق شسته باشند، از هر یک دوازده درم، و از مرقشیثای شسته بیست مثقال، و از مروارید و بستد از هر یک دو مثقال، و از ساذج و زعفران از هر کدام یک مثقال، و از کافور ده دانگ. سنگها را به سنگ سماق به آب باران مکرر بسایند و بشویند و ادویه را نرم سایده، داخل آن کنند و نیک بسایند و صباح و شب با میل بر اجفان بکشند.

کحل نافع از برای حول: سندروس صاف نرم ساییده و در خرقه پیچیده، فتیله سازند و در چراغی که با روغن گل سرخ که از روغن کنجد گرفته باشند، بگذارند و روشن کنند ms064 و طاس مس سرخ1 پاک بر روی آن بگذارند تا دود آن بر آن طاس نشیند و این دود را جمع کنند و اندکی مشک و عنبر داخل نموده، بدان اکتحال نمایند.

کحل دیگر، هم از برای حول: سرمهآ اصفهانی نرم صلایه کرده چهار متقال، سنبل الطیب، کهربا، سندروس، از هر یک یک درم، فندق هندی عددی، نرم ساییده، به عرق برگ زیتون خمیر کرده، اندکی مشک و عنبر نیز اضافه نمایند و خشک کنند و وقت ضرورت بدان اکتحال نمایند.

کحل نافع از برای اوجاع چشم که از نزله به هم رسیده باشد: برگ علیق تازه را بکوبند و آب آن را گرفته، صاف کنند و بر روی سنگ آن قدر بسایند که غلیظ شود و هم وزن آن صمغ عربی در آب حل کنند، چنان که مثل کحل شود، پس به آب علیق بیامیزند و هر روز بر هم زنند تا آن قدر غلیظ شود که توان شیاف ساختن. پس شیاف نموده، نگاه دارند.

کحل نافع از برای ریح سبل مجرب محمد زکریای رازی: پوست تخم مرغ در همان ساعت که جوجه از آن بیرون میآید، بردارند و با سرکه ده روز پیاپی بجوشانند و بعد از آن سرکه را از آن صاف کنند و پوست تخم مرغ را در ظرف شیشه یا سفال در آفتاب بگذارند تا خشک شود. پس نرم بسایند و بدان اکتحال نمایند.

کحلی که قوت بصر بدهد و چشم را به صحت خود نگاه دارد و دموع که از چشم سیلان کند، باز دارد: سرمه را در آب باران بیست و یک شبانه روز بخیسانند و دوازده درم فراگیرند.2 مرقشیثا هشت درم، توتیا، قلیمیا، از هر یک ده درم، مروارید ناسفته دو درم، مشک دو دانگ، کافور یک دانگ، زعفران یک درم، سادج یک درم، مر مکی را علی حده بکوبند و سرمه و مرقشیثا و قلیمیا و توتیا و مروارید بعد از ms065 شستن به طریقی که مذکور شد، در سنگ سماق به آب چند روز بسایند، آن قدر که آبش خشک شود. پس ساذج و زعفران را به آنها در هاون کنند و صلایه کنند. پس مشک و کافور را صلایه کنند و در ظرف شیشه نگاه دارند و صباح و شب آن را اکتحال کنند. در اوقات صحت چشم را نگاه دارد و قوت دهد.

ذرور بیاض: از برای ازالهآ بیاض پی قرنیه است. کف دریا، کف شیشه، سرگین ضب، بورهآ ارمنی، نبات سفید، اجزا مساوی بسیار نرم ساییده، مامیران، اکر ترکی، از هر کدام ده درم در یک سطل آب که نود مثقال بوده باشد، جوشانیده، تا از سه حصه یک حصه بماند و صاف

ایضا: هم از جهت بیاض نافع بود. زنجار چهار درم، اشق دو درم، توتیا، قلیمیای ذهب، سفیدمهرهآ محرق، از هر کدام یک درم، مشک نیم درم، به دستور مذکور با عسل معجون سازند.

معسل دیگر: نافع از برای صلابت و لحم زاید و خشونت اجفان و گوشت زاید که در دماغ بروید. زاج سوخته سه درم، قلیمیای ذهبی سوختهآ مغسول هشت درم، مر مکی چهار درم، زعفران دو درم، توتیا یک درم و نیم، سنبل، فلفل سفید، از هر کدام یک درم، به دستور ترکیب نمایند.

قراطیقون اصفر: از برای قروح که با آن مده بوده باشد، نافع بود.2 ms066 نشاسته، صمغ عربی، انزروت به شیر خر پرورده، نبات سفید، نرم ساییده، در وقت احتیاج به چشم بپاشند.

قراطیقون: از برای درد چشمی از رطوبت بوده باشد، نافع بود. شیاف مامیثا دو درم، انزروت پنج درم، صبر سقوطری، تخم گل، زعفران، از هر کدام نیم درم، افیون یک دانگ، ذرور سازند.

قراطیقون رمادی: از برای قروحی که از خون باشد. توتیا ده درم، نبات سفید سه درم، صدف سوخته دو درم.

برود الرمان: از برای حفظ صحت چشم و جلای آن نظیر ندارد. آب انار ترش، آب انار شیرین در وقتی که هنوز خوب نرسیده باشد، بگیرند و صاف کنند و هر کدام را جدا در شیشه کنند و سرش را ببندند و سه ماه در آفتاب بگذارند و در هر ماه صاف کنند و بعد از سه ماه هر دو را با هم مخلوط سازند و در هر نود مثقال از این هر دو آب، صبر زرد و فلفل و دارفلفل، نوشادر، و در بعضی نسخهها توتیا، از هر یک یک درم خوب ساییده، داخل کنند و نگاه دارند و در وقت احتیاج میل در آن فرو برده، در چشم بچکانند.

معستل: ظفره و تاریکی چشم و بیاض را سود دارد. سنگ مقناطیس، زنگار، اشق، از هر یک چهار درم، زعفران دو درم، عسل سه وزن، به دستور بسرشند.

داروی سرشتهآ دیگر نرم تر از سابق: قلقند یک درم، نوشادر، صمغ عربی، یک1 درم، به آب بادیان بسرشند.

دارویی که باد سبل را و سدهآ بینی را زایل کند: کندش یک درم، مر مکی دو دانگ، حضض مکی2 دانگی و نیم، صبر یک درم، به آب مرزنجوش حبها سازند مثل عدس، سه روز پیوسته هر صباح یک حب را با شیر زنان و روغن بنفشه حل کنند و در عین چکانند.

معستل دیگر: بیاض را ببرد. سرگین پرستوک، عاقرقرحا، انزروت، زنگار آبگینه، قلیمیا، با عسل کف گرفته ms067 بسرشند و بعد از بیرون آمدن از حمام به کار برند.

داروی دیگر: توتیای مغسول، قلیمیا، سرطان بحری، صدف سوخته، از هر کدام برابر هم، مشک نیم دانگ.

معستل به جهت ضیق حدقه نافع بود: اشق دو مثقال، زنگار چهار مثقال، سرگین سوسمار سه مثقال، زعفران سه مثقال، صمغ عربی یک مثقال، با عسل بسرشند. نسخهآ دیگر: اشق، فلفل، از هر یک سه درم، روغن بلسان یک درم، زعفران سه درم، اشق را در آب بادیان حل کنند و با روغن بلسان بیامیزند و با عسل بسرشند.

معسل دیگر: از برای نزول آب. سکبینج دو درم، حلتیث، خربق سفید، از هر کدام شش درم، عسل به قدر کفایت. صفت آب بادیان از برای تاریکی چشم: بادیان تازه را بکوبند و آب آن را بگیرند و صاف نمایند و در دیگی پاکیزه بجوشانند تا ربعش برود و کف آن را بگیرند و بعد از آن فروگیرند و بگذارند تا تهنشین شود. پس صاف نموده، مثل3 ربع آن عسل صاف داخل کنند.

کحلی که آن را دواء الکاتب گویند: صحت چشم را نگه دارد و نشف رطوبات بکند و بصر را قوت دهد. شیاف مامیثا، تخم گل، از هر یک یک درم، سرمهآ اصفهانی به آب باران پرورده دو درم، پوست هلیلهآ زرد نیم درم، عصارهآ غوره یک1 درم، کافور یک دانگ، صلایه نمایند.

کحل الرمانین: کحل النقاشین من الدستور، از برای غشاوه و تاریکی چشم نافع بود و بصر را قوت بسیار دهد. پوست هلیلهآ کابلی نیم کوفته در آب انار ترش و شیرین که خوب نرسیده باشد، بخیسانند و سه روز بگذارند. پس بیرون آورند و در سایه خشک کنند، در جایی که غبار بر آن ننشیند. پس نرم بسایند و بیزند مثل غبار، ده درم فرا گیرند. سرمهآ اصفهانی،

برود هندی: از برای جرب تر سود دارد.1 نحاس محرق، توبال آهن، از هر کدام هشت درم، صبر سقوطری چهار درم، ملح2 اندرانی، بورهآ ارمنی، فلفل، زنجبیل، زاج مصری، از هر کدام دو درم، کف شیشه، خردل سفید، از هر کدام یک درم، نرم ساییده و با سرکه خمیر کنند و در ظرف مسین که هنوز قلعی نکرده باشند، بگذارند و در آفتاب بنهند و از غبار نگه دارند تا خشک شود. پس نرم صلایه نموده، نگاه دارند.

کحل نافع مجرب از برای بیاض: پوست تخم شترمرغ، سفال چینی، توتیای هندی، سرمهآ اصفهانی، از هر کدام پنج درم، سرطان بحری، زنگاری لذاع، طبا شیر سفید، از هر کدام دو درم، بعرالضب یک درم، فلفل نیم3 درم، سکرالعشر9 سه درم، شادنج مغسول سه درم، سنگ مس که کارد بدان تیز می کنند، مرقشیشا، هر دو تصویل کرده و شسته از هر یک دو درم، بسیار نرم ساییده و با میل در موضع بیاض بکشند، نافع و مجرب است.

کحلی که بصر را قوت دهد: منسوب است به بطلمیوس و جماعتی دیگر از اهل رصد. توتیا هندی دو مثقال، اقلیمیای ذهبی، ساذج هندی، سرمهآ اصفهانی، از هر کدام سه مثقال، سرطان بحری سوخته یک مثقال، دارفلفل سه متقال، نرم ساییده و نرم بیخته، به آب بادیان و گلاب هفت روز بپرورند. پس به آب غوره و گلاب یک روز دیگر تربیت دهند، و در تابستان یک دانگ کافور، در زمستان یک حبه مشک داخل کرده، نگاه دارند.

برود فارسی: کحل اکبر نیز گویند. حفظ صحت چشم بکند و رطوبت را زایل سازد. سرمهآ شسته، توتیای شسته، اقلیمیای سوختهآ ms069 شسته، از هر یک پنج درم، مروارید ناسفته یک درم، ساذج هندی، سنبل، زعفران، از هر کدام یک درم، کافور دانگی، نرم ساییده، به کار برند.

کحل جلا دهندهآ مجرب: جلای آثار که در چشم واقع شود، بدهد. هرگاه بعد از تنقیه دماغ به کار برند، از برای سبل و جرب و بیاض غشاوهآ عین نافع بود و مجرب. توتیای سبز، سرمهآ اصفهانی، شادنج مغسول، نحاس محرق، از هر کدام سه درم، سرطان بحری، کف دریا، مرقشیثا، از هر کدام یک درم، توبال مس، توبال آهن، زنگار عراقی، نوشادر، از هر کدام نیم

کحل الزعفران: از برای تاریکی چشم و خارش و سلاق نافع بود. زعفران دو درم، دارفلفل یک درم، فلفل سفید یک دانگ و نیم، نوشادر نیم درم، مازوی سبز سه درم، سنبل دو درم، کافور نیم دانگ، کحل سازند.

کحل هندی: از برای تاریکی چشم و ضعف بصر و غشاوه و دمعه نافع بود. پوست هلیلهآ زرد، زنجبیل، از هر کدام پنج درم، فلفل سفید دو درم، نوشادر یک درم، شادنج مغسول ده درم، نرم ساییده، بدان اکتحال نمایند.

بباید دانست که دوایی چند که بسیار نرم ساییده، با موم و روغن جمع آورند و مداوای قروح و جراحات و بعضی اورام بدان کنند، آن را مرهم گویند؛ و این ادویه یا منبتات لحماند و یا ملحمات و ملزقات و یا مدملات وخواتم، و یا ادویهآ اکاله و معفنات لحم، ویا منضجات و محللات و ملینات و غیر آنها.

اما دوای منبت لحم آن است که در جراحات و قروح، گوشت برویاند ms070 و خونی که در موضع چراحت واقع شود، از شأن وی1 آن باشد که تعدیل مزاج و قوام آن خون بکند تا آن خون منعقد گردد و گوشت شود و این فعل از دوایی حاصل میشود که با وی تجفیفی باشد بی لذع و سوزش، مثل مرداسنگ و دم الأخوین و سفیداب و زردچوبه و گلنار و قلیمیا و مانند آن.

و اما دوای ملحم آن است که خونی که وارد جراحت شود، آن را2 قوام و چسبندگی ببخشد تا جراحت زود به اصلاح آید، و این فعل از دوایی ناشی میشود که با وی لزوجتی و عزوبتی و چسبندگی بوده باشد تا خون مذکور را این قوام تواند داد، مثل انزروت و صمغ و سماق و سندروس و کاغذ سوخته و کندر و راتینج و مصطکی و مرقشیثا و مانند آن.

و اما دوای مدمل آن است که رطوبتی که در مابین لبهای جراحت واقع شود، در آن رطوبت، لزوجت وعزوبت احداث کند تا باعث التصاق لبهای جراحت شود؛ و این فعل از دوایی صورت مییابد که تجفیفی به اعتدال داشته باشد تا نشف رطوبت مذکور کرده، قوام مطلوب حاصل کند، مثل سرمه و اقاقیا و بسد و مغره و شنجرف و صبر و توبال و امثال آن.

و اما دوای خاتم آن است که در سطح ظاهر جراحت خشکی احداث کند تا به سبب آن3 خشکی از آفات محفوظ باشد، تا آن که جلد طبیعی بروید؛ و این فعل از دوایی به هم میرسد که تجفیف وی زیاده از دوای مدمل باشد و با وی لذع و حرارتی نبوده باشد، مثل جلنار و گل سرخ و تخم گل و پوست انار و مازو و قلقطار محرق و مانند آن.

و اما دوای اکال آن است که تحلیل و تقریح آن به مرتبهای برسد که از جوهر گوشت چیزی ناقص کند، مثل زنگار و نوشادر و زرنیخ ms071 و آهک آب ندیده و اشنان و اشق و توبال مس و انزروت و مثل این ها.

و اما دوای منضج آن است که1 خلط را نضج بدهد و این اثر2 از دوایی حاصل میشود که سخونت به اعتدال داشته باشد و با وی قوت قابضه نیز باشد که خلط را نگاه دارد در محل خود تا نضج نیابد، مثل گندم خاییده و خبازی و برگ خطمی و تخم کتان و پیاز پخته و انجیر و زفت.

و اما دوای محلل آن است که ماده را از عضوی که در آن محتبس شده، تبخیر کند، جزءا بعد جزءا، تا وی را پنج بار پراکنده سازد، مثل بابونج و خطمی و مصطکی و شیح محرق و روغن زیت و اکلیل الملک و اقحوان و زرد چوبه و مانند اینها.

و اما دوای جاذب آن است که رطوبات را به موضعی که ملاقی آن است، حرکت دهد، به سبب3 لطافتی که دارد، و این اثر اگر در دوایی بکمال باشد، باعث آن شود که پیکان و خار و غیره که در عضوی فرو رفته باشد، از آن جا کنده شود و به همین جهت میل کند، مثل زراوند5 مدحرج و طویل و اشق و برگ انجیر و پیاز نرگس و بیخ نی و غیر آن.

و اما دوای جالی آن است که رطوبات لزجه و5 جامده که در عضوی بوده باشد، از آن عضو حرکت دهد و دور سازد، مثل عسل و زراوند و زردچوبه و سقز و سکبینج و زفت و غیر آن.

و مقطع آن است که به سبب لطافتی که داشته باشد، نفوذ کند میان خلط لزج و عضوی که خلط بدان چسبیده، تا آن که از عضو جدا سازد، مانند خردل.

و اما دوای معفن آن است که افساد مزاج روح عضو و افساد مزاج رطوبت آن عضو کند، به مرتبهای که صلاحیت جرثیت آن عضو نداشته باشد ms072 و افساد آن به مرتبهای نباشد که آن عضو را بخورد یا بسوزاند؛ بلکه هم چنان رطوبت فاسد در آن جا باقی ماند، مثل زرنیخ سرخ و زرد و سرگین کبوتر و فرفیون و غیر آن.

و موسخ آن است که مخالط رطوبات قروح شود و آن را زیاده گرداند و نگذارد که خشک شود، مثل موم.1

و از جمله دواهای مراهم دواهایی است که ریش متعفن را به اصلاح آورد، مثل زراوند طویل و سعد و انزروت و راسخت و سقز و زاج سرخ سوخته و پوست انار و کندر و اشق و جاوشیر. و ادویهآ سوختگی آتش است، مثل سفیدهآ تخم مرغ و آهک شسته و حنا و سرکه و برگ بارتنگ و پوست درخت صنوبر1 و گل ارمنی و صندل و سفیداب و مرداسنگ و سفال سفید نو. و از جمله دواهای مذکور، ادویهای است که خون از جراحت باز دارد، مثل صبر و کندر و دم الأخوین و پشم خرگوشی و خانهآ عنکبوت و غبار آسیا و انزروت و نشاسته و قلقطار و غیر آن.

و ادویهآ ملینه نیز از آن جمله است، مانند بابونج و بیخ خطمی و اشق و میعه و قنه و مقل و زوفای رطب و روغنها و پیهها و غیر آن.

و بیاری از ادویهآ مراهم هست که در اکثر این تأثیرات مشترک است و اکثر این آثار2 از آن سر میزند، با وجود آن که ضد یکدیگر باشند، مثل سرمه و انزروت و راسخت و مرداسنگ که از جملهآ دواهایی است که اندک3 گوشت در جراحات میرویانند، و مع هذا گوشت فاسد5 را نیز در قروح میخورد؛ و هم چنین سفیداب و مرداسنگ و انزروت که در قروح تازه استعمال می کنند و در ریشهای متعفن نیز به کار میبرند و در دواهای ملحم نیز داخل است.

و افعال و خصال هر یک از دواهای مرهم چون در ms073 فصل ادویهآ مفرده معلوم میشود، در این جا احتیاج به ذکر ندارد؛ و چون این مقدمات معلوم گردید و ظاهر شد که مراهم از چگونه ادویهای ترکیب مییابند، هر کسی که صاحب فطنت سلیم و حدث درست باشد، از برای هر غرضی از اغراض از دواهایی که مناسب مقام است، مرهمها میتواند ترتیب داد که در وقت احتیاج به کار دارد.

و از مرهمهایی که در این رساله مذکور است، از برای بعضی مطالب، بعضی از آنها را بر سبیل مثال5 مذکور مینماید تا زیادتی بصیرت و قواعد ترکیب به هم رسد؛ فرضا اگر مطلب کسی انبات لحم بوده باشد و خواهد که گوشت در جراحات تازه بروید و جراحات مندمل شود، مرهم خل مناسب این حال است؛ چرا که مرداسنگ و سرکه که اجزای این مرهماند، فایده هر دو رویانیدن گوشت است و ادمال قرحه؛ و اگر مطلب تنقیه قرحه باشد، از اوساخ و

و ادخال روغنها در مراهم از چند وجه است: یکی آن که هر یک از روغنها را نفعی در جراحات و قروح هست، مثل تبرید و تجفیف و تقویت در روغن گل سرخ، و تجفیف اقوی و قبض و تقویت در زیت انفاق و روغن مورد، و انضاج2 و تحلیل در روغن زیت رسیده، و تحلیل اقوی و تنقیه قروح در زیت کهنه، و تبرید و ترطیب در روغن بنفشه، بادام و مانند اینها؛ دیگر آن که به سبب روغنها بقای مراهم بر قروح ms074 طولی میدارد و دوامی در تأثیر حاصل میکند و نفع بیشتر ظاهر میشود و بی آن که مضرتی از ادویه به قروح برسد، و این وجه اقوی وجوه است که در اصول التراکیب ذکر شده؛ و وجه دیگر آن است که در بعضی مواضع روغنها کسر حدت دواها میکند3 و منع اکالت و افساد آن ادویه از جراحت مینمایند و نمی گذارند که ضرر برسد؛ و دیگر آن که روغنها حفظ قوت دواها میکنند و نمی گذارند که زود ضایع شود و ادخال موم نیز به واسطهآ همین وجوه است، با فایدهآ دیگر که استمساک اجزای مرهم میکند و قوام صالحی میبخشد که بر قروح قرار گیرد و به سبب تابعیت5 روغنها سیلان نکند.

و وزن موم و روغن در مرهمها چنین مذکور کردهاند که اگر زمستان باشد، در هر درم روغن دو درم موم داخل کنند؛ و اگر تابستان باشد سه درم؛ و ادخال پیها در بعضی مراهم از جهات مذکوره است و زیادتی تلیین تحلیل؛ و ادخال امخاخ، یعنی مغزها، مثل مغز گاو وغیره هم به واسطهآ زیادتی تلیین و تحلیل است، و سفیدهآ تخم مرغ از جهت زیادتی تبرید و تلیین، و زردهآ تخم مرغ به واسطهآ تلیین است.

مجملی از احوال اجزای مرهم که ذکر شد، در باب پنجمین این موضوع گنجایش ذکر ندارد؛ فاما طریق ساختن مراهم و کیفیت تدبیر ادویهآ اینها چنان است که اول دواهای خوب اختیار نمایند و از اشیای غریب و گرد و خاک و غیره پاکیزه کنند؛ و آن چه از دوا ضایع و فاسد شده باشد، از آن دور کنند. پس از آن اگر دوایی است که کوفته و بیخته میشود، در

حاصل که آن چه گرد است و میباید که روغنها حرارتی داشته باشد که آنها حل شوند. اول آنها را داخل نموده، حل کنند و اندکی بگذارند که حرارت روغنها کم شود. پس از آن دواهای خشک که کوفته و بیختهاند، داخل کنند و چندان که توانند، بر هم زنند؛ و بعضی ادویه که شستنی باشد، در همه جا و در همهآ مراهم شستن لازم نیست، بلکه شستن در بعضی جاها منافی غرض مطلوب است، از جمله آهک را در مرهم آهک که از برای سوختگی آتش

و طریق شستن مرداسنگ سوای طریقی که عموما امثال آن را میشویند؛ چنانچه در شستن سفیداب مذکور شده و می شود، آن است که مرداسنگ را بسیار نرم صلایه کنند و با هم وزن آن نمک در ظرفی کنند و آن قدر آب در آن بریزند که چهار انگشت بر روی آن بایستد و هفت روز بگذارند و هر روز دو نوبت بر هم زنند و بعد از آن این آب را بریزند و آب دیگر داخل کنند و باز به دستور هفت روز بگذارند و باز بریزند هم چنین تا چهل روز بگذرد، به همین عنوان که گذشت، پس خشک کنند و قرص سازند و نگاه دارند؛ و در کتاب ارشاد ابن جمیع، در تدبیر مرداسنگ، در هر مرهم که باشد، قاعده ذکر کرده، و آن، چنان است که مرداسنگ را چندان بسایند که مثل غبار شود. بعد از آن با روغن زیتون آن قدر بپزند که شروع در حل شدن کند. پس خشک کنند و باز به روغن مذکور طبخ نمایند آهسته آهسته تا حل شود و در اثنای طبخ هرگاه که در وقت بر هم زدن مشاهده شود که مرداسنگ بر ته نشسته، دیگ را از روی آتش بردارند و لحظهای بگذارند و همان بر هم میزده باشند و باز بر روی آتش لحظهای بگذارند تا خوب حل شود؛ و اگر مرداسنگ را با آب در آفتاب چند روز بسایند تا سفید شود و مثل غبار گردد و بعد از آن خشک نموده، داخل مرهم کنند، زودتر طبخ مییابد. ms078

و طریق شستن موم در مرهمها، اگر احتیاج شود، چنان است که موم را بگدازند و در آب ریزند، چند مرتبه چنین کنند تا به حدی که دیگر در موم دردی و چرکی نماند که داخل آب

و غسل ادویهٔ‌ حجریه و امثال آن از توتیا و شادنج و نقره و قلیمیا و غیرها، چنان چه1 پیش از این گذشت، که در هاون بسیار نرم میباید صلایه نمود و آب میباید داخل کردن و حرکت دادن و آن چه نرم و غبار شده، در ظرفی میباید کرد و آن چه درشت است و هنوز خوب ساییده نشده، باز میباید صلایه کرد و آب داخل کردن و نرم نمودن و به حریر بیختن، مکرر چنین میباید کرد تا به حدی که دیگر مثل غبار چیزی از آن دو جدا نشود. پس آن چه در ظرف کردهاند، میباید گذاشت تا دوای صلایه کرده در ته آب بنشیند و آب را از روی آن میباید ریخت و دواها را خشک میباید کرد و پس از آن باز به سنگ سماق صلایه میباید کرد تا خاطر خوب جمع شود و بعد از آن داخل مراهم کرد؛ و همچنین در داروهای چشم اگر به این روش کنند که بعد از تصویل به سنگ سماق بسایند، بسیار بهتر است.2

چون در دانستن دواهای بسیط که مراهم از آن ترکیب مییابند، زیادتی بصیرت در حقیقت حال مراهم میشود، بنابراین لازم دید که علی سبیل الاجمال ذکر این ادویه بکند؛ و بعضی از دواهای مرهم از این قبیل است که در ادویهٔ‌ عین نیز داخل است و در مقالهٔ‌ اول مذکور شد، غایتش3 این که در آن جا همین خصوصیت نفع آن از برای امراض چشم گفته شده و نفع آن از ms079 برای جراحات و قروح معلوم نشده، بنابراین فایدهآ آن را که مناسب این مقام باشد، در این جا ذکر کردن لازم است و طرداللباب در ذکر طبیب و دوای تمیز خوب و بد آن، اگر تکراری شود، سهل است.

اسفیداج:4 خاکستر قلعی یا سرب است. اگر بیشتر بسوزانند، سرنج میشود. سرد و خشک است در دویم. تلیین اورام بارده و صلبه میکند و در قروح گوشت میرویاند و جراحت را هموار میکند و گوشت فاسد بد را میخورد و فانی میسازد.

آهک: نیکوترین وی آن است که سفید و سست بود. آب ندیدهآ وی و آن چه در همان ساعت که استعمال میکنند، آب زده باشند، در غایت گرمی است و سوزاننده و اکال است.1 قطع خون آمدن بکند و گوشت بد و فاسد را بخورد؛ و آن چه یک دو روز در میان آب گذاشته باشند، احراق و سوزندگی آن برطرف میشود، و فی الجمله انتحالی باقی میماند؛ و شستهآ وی معتدل است در گرمی و سردی و خشک است، مجفف بود بی لذع و جراحات را مندمل سازد و از برای سوختگی آتش نفع تمام رساند.2

اشق: گرم است در دویم، خشک است در اول. محلل و مجفف بود بی لذع و تلیینی نیز با وی بود. از برای جراحات ردیه3 نافع بود و گوشت فاسد را بخورد و گوشت نیکو برویاند و خنازیر و سلع و صلابات را مفید بود.

آثمد: سرمه؛ سرد و خشک است. اگر با پیه بز بر سوختگی آتش ضماد نمایند، نافع بود و جراحات تازه را سود دارد، لیکن اثر سیاهی در آن جا بماند؛ و ریش قضیب را و عضوی که مزاج وی به خشکی گراید، سود دارد، و گوشت زاید را در قروح بخورد و اندمال قرحه بکند. اقاقیا: سبز مایل به سیاهی که سنگین و صلب باشد، نیکوتر بود. شستهآ وی سرد و خشک است در دویم، ms080 و ناشستهآ آن برودتش کمتر بود و خشکیش بیشتر است. قابض و مجفف بود. خون آمدن را باز دارد و قروح را خشک کند.

آبنوس: سیاه باشد و ملمع؛ و آن چه سیاه املس براق باشد، بهتر بود.8 گرم و خشک است در دویم. نشارهآ آن ریشهای زشت را خشک کند،5 چون صلایه نموده، بر آن افشانند، و زخم شمشیر و کارد را اگر خواهند که خشک1 بند کنند، هیچ چیز بهتر از نشارهآ آبنوس نیست.

ابرکاکیا: خانهآ عنکبوت است. چون بر جراحت گذارند، خون باز دارد و نگذارد که جراحت ورم کند؛ و چون با سرکه بر دمل نهند، ماده را برگرداند و نگذارد که بزرگ شود.

اسفنج: ابر مرده است. گرم بود در اول، خشک بود در دویم. چون به سرکه تر سازند و بر جراحات نهند،7 مندمل سازد؛ و اگر با عسل طبخ نمایند، اندمال قروحی که عمق داشته باشد، بکند؛ و چون بسوزانند و خاکستر آن را بر جراحات تازه گذارند، در ساعت خشک بند بکند و قروح را خشک کند و تجفیف اورام بلغمی بکند و خون آمدن را باز دارد.

اکلیل الملک: وی ms081 نیز مرکبالقوی بود و غالب بر وی خشکی و گرمی است؛ و گویند که معتدل است. محلل و قابض و منضج بود. ورمهای گرم و صلب هر دو را نفع دهد و قروحی که با رطوبت بود، سود دارد، خصوصا با بعضی مجففات دیگر.

انک: سرب؛ سرد و تر است در دویم. چون دو صفحه از آن را با هم بسایند، با روغن گل سرخ، آن چه از آن حل شود، از برای ورمهای گرم و بواسیر نافع بود و سرطان متقرح و غیر متقرح هر دو را فایده دهد و جراحات زشت و قروح مفاصل را سودمند بود و ورمهای قضیب و زهار و بستان و اورام مقعد که با ریش باشد، نافع بود.

ارزیز: یعنی قلعی؛ همین فایده دارد؛ و چون بسوزانند و بشویند بهتر باشد.

ایرسا: بیخ سوسن آسمانگونی؛ صلب و خوشبوی وی که فیالجمله تندی در طعم داشته باشد، بهتر است. گرم و خشک است در دویم. منضج و جاذب و منقی بود. چون بپزند و بر اورام صلب و خنازیر ضماد نمایند، نافع بود. ریشهایی که با چرک باشد، سود دارد و در نواصیر گوشت برویاند، اگر چه ذرور نمایند، و در قروح که استخوان ظاهر شده باشد، گوشت بر روی آن برویاند.

افیون: سرد و خشک است در چهارم. ورمهای گرم را سود دارد و تجفیف قروح بکند.

اشنان: بهترین وی آن است که از حوالی کوفه خیزد. گرم و خشک است در دویم. تنقیه قروح از اخلاط فاسد و گوشت زاید بکند. محرق و اکال بود.

انزروت: گرم است در دویم و خشک است در اول. منضج ورمها بود و محلل و ملحم جراحات تازه باشد و گوشت مرده را فانی سازد؛ و بالجمله در مراهم قروح نفع تمام دارد.

بابونج: گرم و خشک است در اول. ملطف و محلل بود؛ و فی الجمله حدتی دارد و ورمهای گرم را ساکن ms082 گرداند،1 از جهت ارخا و تحلیل، و صلابتهای اندک را نرم سازد.

بقم: گرم و خشک است در دویم. گوشت در جراحت برویاند و قطع خون از هر عضوی که باشد، بکند و ریشها را خشک گرداند.

بیض: تخم مرغ؛ از برای قروح مقعد و عانه نافع است؛ و سفیدی وی از برای سوختگی آتش سود دارد. هرگاه پارهای پشم بدان تر کرده، بگذارند، منع تقرح بکند.

بستان افروز: با برگ وی قبضی هست. جراحات و قروح را مندمل سازد.

بقله الحمقا: خرفه؛ سرد و تر است در دویم. چون بر ورمهای گرم و جمره ضماد نمایند، نافع بود و منع فساد آن بکند.

بلوط: سرد است در اول و خشک است در دویم. از برای ابتدای ورمهای گرم فایده دهد و با پیه بز و یا پیه خوک صلابات را نرم کند؛ و بلوط از برای قلاع و سعی آن و سعی قروح ساعیه مفید است. چون برگ آن را بسوزانند و بر جراحات بپاشند، به اصلاح آورد.

بردی: گیاهی است که در مصر از آن کاغذ میسازند. سرد و خشک است. خون را از جراحت باز دارد و جراحات تازه را زود خشک کند؛ و اگر به سرکه بخیسانند و خشک کنند و بر ناصور و جمیع قروح ساعیه و جراحات بپاشند، نفع دهد.

بسد: سرد است در اول و خشک است تا سیوم. تجفیف تمام بکند و خون رفتن از جراحات باز دارد و ریشها را نافع بود و گوشت بخورد.

توتیا: سرد است در اول و خشک است در دویم. تجفیفی بی لذع دارد، و مغسول وی افضل است. از مجففات دیگر از برای اکثر ریشها حتی قروح سرطانی را نافع بود و گوشت برویاند؛ و مرهمی از وی که به جهت ریش قضیب و مقعد و خصیه سازند، بسیار مفید است؛ و یک نوع توتیای هندی هست که آن در غایت حدت و حرارت است؛ ms083 و فایدهآ آن، آن است که گوشت زیادتی را از جراحات بخورد، و طریق شستن وی در مقالهآ اول مذکور گشت. توبال: مس و آهن و غیر آن را که تافته باشند، چون به چگوج2 میکوبند، ریزههایی از آن جدا میشود، آن را توبال می گویند. توبال آهن از توبالها4 اقوی است، از برای ریش های بد

تبوب:2 درختی است که قطران و زفت بری از آن گیرند و تخم وی را قضم قریش گویند؛ و تخم و برگ وی با پیه أردک و مرداسنگ و کندر، قروح را نافع بود؛ و با روغن مورد و موم چون مرهم نمایند، جمیع قروح را که گرم باشد و تازه باشد، فایده دهد. پوست و برگ این درخت را چون بر جراحت تازه بپاشند، موافق بود و منع فساد آن بکند و ورمهای گرم را سود دارد. برگ درخت سیب و پوست آن نیز قروح را مندمل ms084 سازد.

تین: انجیر؛ گرم و تر است در اول. لطیف و منضج و محلل بود. چون بر ورمهای صلب ضماد کنند، به تحلیل ببرد و دمل را نضج دهد؛ و نارسیدهآ وی چون با عسل به ریشی که رطوبت از آن روانه بود، گذارند، نافع بود؛3 و آبی که خاکستر چوب درخت انجیر در آن حل کرده باشند، تنقیه قروح عفنهآ کهنه بکند؛ و داخل ادویهآ اکاله است، چون با قلقند بر قروح بد که در ساق به هم میرسد، مرهم ساخته، طلا نمایند، فایدهمند بود.

توت شامی: شاهتوت؛ سرد مایل به تری2 بود. چون خشک کرده بر ریشهای زشت بپاشند، نافع بود؛ و هم چنین آب وی خشک کرده، این فایده بدهد.

جاوشیر: نیکوی وی آن است که ظاهر آن به لون زعفران و لون باطن سفید باشد و در آب حل شود و لون آب را سفید گرداند و به طعم تلخ بود؛ و آن چه سیاه رنگ بود، مغشوش

جلنار: سرد و خشک است در دویم. جراحات و قروح کهنه را مندمل سازد و سحجی که در اعضا به هم رسد، بر آن بپاشند، فایده دهد.

جدوار:1 گرم و خشک است در سیوم. ریشهای پلید2 کهن را چون قدری از وی بر آن بپاشند، گوشت مرده را بخورد و جراحت را به اصلاح آورد؛ و در ابتدای خنازیر طلا کردن به غایت نافع بود.

جنطیانا: رومی وی اگر به سرخی مایل باشد و صلب بود، بهتر است. گرم بود در سیوم، خشک بود در دوم.3 جراحات و قروح متآکله را به سازد، خصوصا عصارهآ وی.

جعده: گرم است در دوم، خشک است در سیوم. تازهآ وی جراحات تازه را مندمل سازد؛ و خشک آن قروح خبیث بد را سود دارد. ms085

جبن: که پنیر باشد. وی نیز این فایده دارد که کهنهآ آن از برای قروح بد مفید است؛ و تازه آن از برای جراحات تازه.

حرف الحاء

حلبه: گرم است در آخر اول و خشک است در اول؛ و با وی رطوبتی فصلی هست. منضج و ملین بود. آرد وی ورمهای بلغمی صلب بیرونی و اندرونی را به تحلیل ببرد و دمل را نرم کند و با روغن گل سوختگی آتش را نافع بود.4

حسک: سرد و خشک است و گویند گرم و خشک است در اول. قروح عفنه که در گوشت باشد، چون با عسل بنهند، نفع کند و منع حدوث ورمهای گرم بکند.

حضض: مکی وی از برای اورام بهتر است. از هندی معتدل بود در حرارت و برودت، و خشک بود در دویم. هر دو قسم وی از برای قروح خبیثه مفید است و شقاق مقعد و سحج و ریشهای دهن را به غایت سود دارد و خون آمدن را باز دارد و از برای ورمهای رخو و نمله فایده دهد.

حجرالنار: سنگ آتش؛ سفید و سیاه و سرخ و ملمع باشد. سرد و خشک بود. چون بسایند و بر خنازیر متقرح بپاشند، خشک کند و پاک گرداند؛ و همچنین بر هر ریشی که دشوار به شود و هر دملی که باشد، بر هر عضو که بود، به حال صحت باز آورد.

خطمی سفید: تازهآ وی بهتر بود.2 سرد و تر است، و گویند گرم است به اعتدال؛ و ms086 تخم وی آن چه رسیده و سیاه باشد، نیکو بود و در طبیعت موافق بود با خطمی. منضج و محلل و ملین و مرخی باشد. ورمها را نرم کند و ورم پس گوش و بیخ ران و خنازیر و دملها را سود دارد. ورم پستان و مقعد را هرگاه که از گرمی باشد، نافع بود.

خبازی: نان کلاغ گویند. سرد و تر است در اول. بری وی الطف و املس3 بود از بستانی. چون با نمک بخایند و بر نواصیر گذارند، نفع دهد؛ و از برای ابتدا و تزاید اورام حاره و از برای نمله و جمره نافع بود؛ و برگ بری وی با زیتون از برای سوختگی آتش سود دارد و چون بجوشانند و بر دمل و ورمهایی که احتیاج به شکافتن داشته باشد، بگشاید و ماده را بیرون آورد و بر قروح سر چون با بول ضماد کنند، بسیار فایده دهد.

خزف: لطیفترین وی خزف سرطان بحری بود.5 مرهمی که از سفال بسازند، در ادمال بسیار قوی باشد و جراحت را زود به اصلاح آورد و جرب را جلا دهد و موم روغن وی خنازیر را فایده دهد.

خبث الفضه: ثفل نقره؛ سبز رنگ تنک بهتر بود. قابض و مجفف و جاذب بود؛ و قروح و جرب و سعفه را نافع بود و در مراهم قطع خون آمدن از نواصیر و بواسیر بکند.

خصی الکلب: گرم و تر بود. قروح را پاک کند و ریشهای بد را که با آن تآکل باشد، مندمل سازد و نمله را از انتشار باز دارد و اورام بلغمی را به تحلیل برد.

خراطین: کرمی است سرخ که در زمین نمناک یافت میشود. گرم و خشک بود. چون بکوبند و بر جراحت عصب ضماد نمایند و سه روز بگذارند، به غایت سودمند بود؛ و گویند که در ساعت فایده دهد.

خردل: ترکان «قیج»1 گویند. گرم و خشک بود تا چهارم. از ms087 برای جرب و قوبا به غایت سودمند بود. گویند اگر کسی قوبا داشته باشد که به هیچ چیز زایل نگردد،2 به حمام رود و بعد از آن موضع را به خرقه بمالد، چندان که خون آلود گردد و بعد از آن خردل کوفته بر آن بمالد، زرداب بسیار از آن بیرون آید و صحت بیابد؛ و ورمهای مزمنه و خنازیر را به تحلیل برد، چون با کبریت ضماد نمایند.

حرف الدال

ذهن: روغن؛ مادهآ مرهمها است. روغن گل سرخ مایل به سردی است و با وی قبضی هست؛ و روغن مورد نیز سرد است و قبض وی بیش از قبض روغن گل است؛3 و روغن بنفشه سرد است و در وی قبض اصلا نیست؛ و روغن کنجد معتدل است و تر؛9 و روغن زیتون رسیده گرم و تر است در اول و هر چند بماند گرمتر گردد و شستهآ وی معتدل بود؛ و روغن زیتون نارسیده که آن را زیت انفاق گویند، سرد و خشک است در اول؛ و روغن بابونه گرم است به اعتدال؛ و روغن نرگس و سوسن و زنبق و خیری و شبت و روغن خروع و به آن همه گرماند. کل روغنها مادهآ مراهماند و ملین و محلل؛ لیکن در بعضی مرهمها که به جهت جراحات و قروحی که از حرارت باشد میسازند، از روغنهای سرد میباید ساخت؛ و آن چه از برای غیر آن ترتیب میدهند، از دیگر روغنها بسازند. روغن مورد، خصوصا از برای قروح فایدهآ تمام دارد، به واسطهآ قبضی که با آن است؛ و روغن خروع از برای بثور غلیظ و جرب مفید است؛ و روغن زیتون تقویت اعضا بکند؛ و روغن زیتون نارسیده از برای قروح تر و خشک نافع بود و چرک قروح را پاک کند؛ درد روغن زیت از برای جرب و اورام مفید است و در مدملات قروح که در اندرون به هم رسد، داخل است.

دبق: کشمش ms088 کاولیان5 گویند. گرم و خشک است در سیوم. تحلیل اورام بارده بکند و قروح کهنه و جراحتهای بد را نرم گرداند؛ و چون با کندر بیامیزند و بر ریشهای کهن نهند، زایل کند. تازهآ وی که مایل به سبزی باشد، بهتر بود.

دم الأخوین: سرد و خشک است در دویم، و بعضی گویند مایل به حرارت است. از برای جراحات و قروح تازه نافع است و الزاق آن می نماید و منع خون آمدن بکند.

دلب: چنار است. پوست و بار وی سرد است در اول و خشک است تا سیوم. خاکستر آن را بر جراحات که چرک بسیار دارد، بپاشند، نافع بود، و قوبا را سود دارد. پوست وی را چون بجوشانند، از برای سوختگی آتش موافق است؛ و برگ آن از برای ورمهای بلغمی فایده دهد.

راتینج: صمغ درخت کاج است. یک نوع آن مایل1 بود که خشک نشود؛ و یک نوع دیگر بعد از آن که به آتش پخته باشند، خشک شود؛2 و نوع دیگر در اصل خشک بود؛ و آن چه سفید باشد که به زردی زند و بوی درخت کاج با وی بود، بهتر باشد. طبیعت آن گرم و خشک است. مجفف و محلل بود. ریشها را به اصلاح آورد، با جلنار و زردچوبه و امثال آن؛ و در قروح گوشت برویاند؛ لیکن مهیج الم باشد، باید که به اعتدال به کار برند.

رماد: خاکستر است.3 خاکستر پوست کدو جمیع ریشها را در هر عضوی که باشد، نافع بود و خشک کند، خاصه ریش قضیب، و خون از جراحت باز دارد؛ و خاکستر دانهآ خرما از برای ریشهای بد نافع بود. خاکستر پوست خاریشت از برای قروحی که چرک داشته باشد، نافع بود و گوشت زاید را بخورد.

رمان: دانهآ انار چون با عسل بر قروح زشت طلا کند، نافع بود؛ و پوست انار جراحات را سود دارد، خصوصا که بسوزانند و با ms089 جلنار طلا نمایند یا ذرور سازند.

زراوند: مدحرج، نیکوتر وی آن است که به لون زعفران باشد و به غایت فربه بود. زراوند طویل، نیز آن چه زرد باشد و سطبر، بهتر بود. طبیعت هر دو گرم و خشک است در سیوم؛ و گویند زراوند مدحرج گرم است در دویم. در قروح گوشت برویاند و ریشهای بد متعفن را که با رطوبت باشد، پاک کنند و به اصلاح آورند و جذب پیکان و غیره از بدن بکنند؛ و زراوند مدحرج جراحتی که از سوختگی آتش بود و شقاقی که از برودت به هم رسد، سود دارد و جراحتهای بد و قوبا را نگذارد که زیاده شود.

زنگار: گرم و خشک است در چهارم. تند و اکال و خورنده بود. گوشت نرم و صلب هر چه باشد، فانی سازد؛ و جرب و بهق و برص را سود دارد؛ و در اکثر مرهمها استعمال کنند. جهت ریشهای پلید که در بدن بود و قروحی که پر چرک باشد، پاک کند و جلا دهنده بود.

زفت: گرم و تر است. منضج و ملین و محلل بود. تر وی در مرهمها بیشتر استعمال می کنند. تلیین اورام صلبه مینماید. چون با آرد جو بر خنازیر ضماد نمایند، سود دهد؛ و زفت در قروح گوشت برویاند و ملین و محلل جراحات بود و ریشهای فاسد را از رطوبت پاک گرداند.

زنجفر: شنجرف؛ گرم و خشک است، و گویند معتدل بود، و بعضی گویند سرد و خشک است. مبرد ورم گرم بود؛ و در وی تحلیلی هست. خاصیت وی و شادنج با هم موافق است. جراحات را مندمل سازد و در قروح گوشت برویاند و از برای سوختگی آتش فایده دهد.

زرچوبه: گرم و خشک است در دویم، و بعضی گویند در سیوم. مجفف و جالی بود. اگر بکوبند و بر ریشها بپاشند، خشک گرداند و در مرهم ها نافع بود.

زرنیخ: چند نوع ms090 است: بهترین آن زرد بود. صفحهها بر روی یکدیگر باشد و براق بود و بوی کبریت از آن آید. گرم و خشک است در سیوم. در ریشها گوشت زایل را بخورد و با پیه بر جراحت نهند، سود دارد؛ و جرب و سعفهٔ‌ تر را نافع بود؛ و اگر در موم و روغن کنند، خاصه زرنیخ سرخ، جهت ریش و آکلهآ بینی و دهن نافع بود؛ و طریق بریان کردن وی، اگر احتیاج شود، چنان است که در دیگ گلین نو کنند و بر سر آتش نهند و دایم حرکت دهند تا آن زمان که لون آن متغیر شود و بریان گردد؛ و بعضی چنین ذکر کردهاند که زرنیخ را خورد کنند مانند نخود و در میان کوزهآ نو کنند و سر آن را به گل حکمت بگیرند و در سرش سوراخی بگذارند که بخار از آن بیرون آید و کوزه را در آتش بگذارند و مادام که بخاری که از آن مرتفع میشود، سیاه است، هنوز سوخته نشده و همین که سفید شد، سوخته است.

زیبق:2 بهترین وی آن است که به غایت جهنده بود و مستعمل نکرده باشند؛3 و علامت آن، آن است که اگر در کرباس پارهای کنند و بفشارند تا بیرون رود و لون کرباس سیاه شده باشد، استعمال کرده باشند. طبیعت وی گویند گرم و محرق است، و گویند سرد و تر است در دویم. کشتهآ آن از برای جرب و قروح ردیه با روغن گل سرخ بمالند، نافع بود.

زبل: سرگین است. سرگین گاو از برای جراحات حاره فایده دهد؛4 و سرگین بز و گوسفند با سرکه و روغن گل سرخ و موم از برای سوختگی آتش نافع بود. سرگین کبوتر محلل بود. با سرکه خنازیر را سود دارد و باه عسل و تخم کتان از برای خشکریشهآ نار فارسی

زبد: مسکه؛ گرم و تر است در اول. منضج و محلل بود. از برای جراحت عصب فایده دهد و تنقیه بکند و گوشت برویاند.

سرکه: مرکب است از گرمی و سردی، و سردی وی غالب بود.1 بعضی گویند که سرد است در درجهآ اول، و بعضی گویند در درجهآ سیوم؛ و خشک است در درجهآ سیوم. قطع خون رفتن از هر عضو که باشد، بکند. آشامیدن و عضو را بدان شستن، چون لته یا پشم یا غیر آن بدان تر کنند و بر جراحات گذارند، منع ورم بکند و ریشها که در بدن به هم رسد، از جمله جرب و نمله و سوختگی آتش و قوبا و بواسیر و داخس چون با بعضی ادویهآ موافق این زخمها استعمال کنند، به غایت نافع بود؛ و ریشهای پلید متعفن خورنده را چون دایم به سرکه بشویند، زایل کند.

سقز: سفیدی که به زردی زند بهتر بود. گرم و خشک است. گوشت برویاند و جراحت را خشک کند و در مرهمها تنقیه جراحات بکند و چرک را پاک سازد و از برای جرب متقرح و بلغمی تر نافع بوده و خارش قروح را سود دارد و ورمها را نضج دهد.

سکبینج: نیکوترین وی آن است که بیرون آن به سفیدی زند و لون اندرون به سرخی گراید و در آن حل شود؛ و اصفهانی وی بهتر بود. گرم و خشک است در سیوم، و گویند خشک بود در دویم. فایدهآ وی و جاوشیر نزدیک به هم است.

سرنج: سرد و خشک است. در جراحات2 گوشت برویاند و از گوشت مرده پاک گرداند و خون رفتن از اعضا باز دارد و سوختگی آتش را فایده دهد.

سداب: گرم و خشک است. محلل قوی بود. صمغ را در مراهم چون به آب سداب حل کنند، قروح را ms092 از چرک و گوشت فاسد پاک کند؛2 و با روغن و عسل، قوبا را نافع بود؛ و سداب با سرکه و سفیداب، نمله و جمره را نافع بود.

سعد کوفی: مستحکم خوشبوی که تندی در طعم داشته باشد، بهتر است. گرم و خشک است. جراحاتی که دیر بهتر شود و قروح متآکله را نفع رساند.

سرکه: خمر؛9 گرم و خشک است در دوم. جراحات را مندمل سازد.

سرو: گرم است در اول و خشک است در دویم؛ و بعضی گویند که سرد است. برگ تازه وی و بار آن از برای جراحات تازه که در اعضای صلب به هم رسد، نفع کند و نمله و جمره را با آرد جو سود دارد.

سیر دشتی: گرم و خشک است تا چهارم. جراحات بد و عظیم را مندمل سازد.

سورنجان: آن چه ظاهر و باطن آن سفید باشد، نیکو است. گرم و خشک بود در دویم. از جهت ریشهای کهن نفع تمام دارد.

سوسن: گرم و خشک است در دویم. بیخ وی از برای سوختگی آب گرم مفید است؛ و هم چنین برگ وی چون بجوشانند، جراحات را مندمل سازد؛ و بهتر آن است که با روغن گل سرخ مرهم سازند. عصارهآ ایرسا با سرکه و دیگر ادویهآ مناسب هرگاه ترکیب کنند، از برای قروح مزمنه و جرب تر و سعفه نفع دهد.

سقمونیا: بهترین وی آن است که ازرق باشد و زود از هم پاشد و در آب حل شود و آب را سفید کند. چون با روغن زیت و عسل بجوشانند و بر اورام عظیم ضماد کنند، به تحلیل ببرد و با سرکه بر جرب نیز طلا نمایند،1 نافع بود.

سندروس: گرم و خشک است در دویم. چون بدان دود کنند، نواصیر را خشک کند.

حرف الشین

شادنج: ناشستهآ وی گرم بود در اول، خشک بود در دویم؛ و شستهآ وی سرد است در اول دوم، خشک است ms093 تا سیوم.2 در وی تجفیفی و قبضی باشد. خون آمدن از اعضا باز دارد، و چون بر گوشت زاید بیفشانند، بگدازاند.

شب: از کوه فروچکد و بفسرد، مانند یخ. اقسام آن بسیار است و یمانی آن که سفید به زردی مایل بود، بهتر است. گرم و خشک است و گویند سرد و خشک است. با درد سرکه منع خون آمدن بکند، از هر جا که باشد؛ و با ماءالعسل جرب ریش تند را نافع بود؛ و با نار و درد شراب بر قروحی که دیر به شود و آکله را نافع بود؛ و با مثل آن نمک چون بیامیزند، ریشهای بد را سود دارد و سوختگی آتش را نافع بود. شونیز: سیاه دانه را گویند.3 گرم و خشک است در سیوم. چون با سرکه بر قروح بلغمی و جرب که ریش باشد، بمالند، نافع بود. شجره البق: سرد و خشک است در اول. قروح تازه را مندمل سازد. چون با سرکه بر جرب ریش شده طلا نمایند، به سازد. پوست درخت مذکور چون بر جراحت بپیچند، به

شقایق: گرم است در دویم و تر است؛ و خشک وی از برای قرحهها که چرک داشته باشد، نافع است. چرک را پاک کند و قرحه را زود مندمل سازد و از برای قوبا و جرب تازه نافع بود.

صابون: گرم و خشک بود تا چهارم. مقرح بود. ورمهای بلغمی که دشوار نضج ms094 یابد، چون بر آن نهد، تنها یا با دوایی موافق، نضج دهد، چون در میان خرقهآ پشمی گذارند و قوبا و خراز2 را بدان بشویند، زایل گرداند؛ و چون با روغن گل سرخ بجوشانند و بر ریش سر کودکان طلا کنند، پیایی چند نوبت، خشک گرداند؛ و چون بر آن طلا کنند، ریشی که آن را شهدیه گویند و هفت روز بگذارند و بعد از آن به آب گرم بشویند، هیچ دوا بهتر از آن نبود؛ و اگر با مثل آن نمک بیامیزند و در حمام بمالند، حکه و جرب ریش شده را نافع بود.

صبر: گرم و خشک است در دویم. مجفف بود بیلذع، و لهذا جراحات بد را ایذا نمیرساند. از برای ریشهایی که دیر مندمل شوند، نافع بود، خصوصا هرگاه در بینی و دهن و حوالی مقعد وذکر باشد.

صوف: به پارسی پشم خوانند. گرم و خشک بود. سوخته وی در سیوم خشک باشد. مجفف بوده باشد؛ و طریق سوختن وی چنان است که پشم را پاک بشویند و شانه کنند و در دیگ سفالی نهند و بر سر آتش بگذارند و طبقی بر سر آن نهند که سوراخ داشته باشد تا آن زمان که سوخته گردد؛ و پشم ناسوخته که چرکین بود، چون با سرکه و زیت تر کنند و بر جراحتهای چرکین گذارند، در ابتدای آن موافق بود. سوختهآ وی از برای قروح نافع بود و گوشت برویاند؛ و موی سوخته تجفیف قروحی که چرک داشته باشد، بکند.

صموغ: صمغ سماق جراحتها را نافع بود. صمغ امرود ریشها را نافع بود. صمغ سرو جموع ریشها، خصوصا سر را، چون گلنار بر آن بیفشانند، زایل کند. صمغ آلو جراحتها را به اصلاح آورد و با سرکه قوبا را نافع بود.

صمغ البلاط: گویند معدنی بود و مصنوعی؛ و آن چه مصنوعی بود که ترکیب کرده باشند از صبر و مر مکی و خون سیاوشان ms095 و سقز و انزروت و صمغ عربی، از هر یک، یک جزو،1 بسد و زاج از هر یک نیم جزو، کوفته و بیخته، به آب صمغ عربی بسرشند و بر دیواری که به گچ سفید کرده باشند، بزنند و بگذارند تا خشک شود، و هر چند که کهنه شود، بهتر بود؛ و گویند که صمغالبلاط چیزی است که از رخام و سنگ میسازند؛ و در کتاب غرایب العجایب مذکور است که در جزیرهآ طاووس قصر قدیم خرابی هست و در کنار دریا هرگاه که کشتی به آن موضع میرسد، اهل کشتی بیرون میآیند و سنگها به فلاخن و امثال آن به دیوار قصر میاندازند تا آن که چیزی از آن دیوار ساقط شود و آن چه میافتد آن را صمغالبلاط میگویند؛ و منفعت وی آن است که تجفیف جراحتها میکند و منع خون و ریم مینماید و ریشها را به اصلاح می آورد و در علاج استخوان شکسته نیز به کار میبرند. طلا کردن و خوردن هر دو فایده میدهد.

صدف: سرد و خشک است، چون بسوزانند و بشویند، و پس از آن با سرکه و عسل یا شراب بر جراحتهای متعفن خبیث و جراحت عصب نهند، نافع بود، خصوصا با مر مکی و کندر و غبار آسیا و صدف سوخته از برای قروح نافع بود و از چرک پاک کند و مندمل سازد و از برای سوختگی آتش فایده دهد و مثل آهک است، بعد از شستن به کار باید برد و جرب را نافع بود.

صنوبر: پوست درخت کاج و برگ آن، چون بکوبند و بر جراحتها که خون از آن میآید، ضماد کنند، نافع بود و سایر جراحتها را مفید باشد؛ و اگر بر سوختگی آتش و آب گرم بپاشند، منفعت رساند؛2 و وی معتدل بود در حرارت و برودت. گویند گرم است در دویم و خشک است در سیوم. مجفف و قابض و مدمل بود.

طین ms096 مختوم: آن چه بوی شبت کند،3 خوب است، و بر زبان بچسبد و خون که از دمن آید، حبس کند. معتدل بود. خون رفتن باز دارد. از برای جراحات که رطوبت داشته باشد و جراحاتی که دیر به شود، سود دارد، و سوختگی آتش را نگذارد که آبله زند، و اگر آبله زده باشد، به کند؛ و از برای اورام گرم در ابتدا نفع کند.

طین ارمنی: سرد است در اول، خشک است در دویم. فایدهآ وی مثل فایدهآ گل مختوم است؛ و آن چه خوشبوی و بسیار سرخ باشد که بر زبان چسبد، خوب است، و گل مغیره1 نیز همین خاصیت دارد.

طلق: به پارسی زرورق گویند. آن چه تنک و براق باشد، بهتر بود. در کتب مذکور است که اقسام آن یمانی و هندی و اندلسی است، و یمانی را بهتر دانستهاند. سرد بود در اول، خشک بود در دویم. قابض بود و مجفف. با آب بارتنگ خون را ببندد و از برای ریشهایی که بر بدن مجذومان به هم رسد، نافع بود و زایل گرداند؛ و استعمال آن وقتی میشود که وی را حل کنند، و طریق حل کردن چنان است که در کیسه مثقالی کنند با سنگی چند خورد و در آب نیم گرم اندازند و به آهستگی میخسبانند تا حل شود و از خرقه بیرون آید. بعد از آن آب از روی آن بریزند و در آفتاب نهند تا خشک شود، و بعضی بیش از آن که با سنگها در کیسه کنند، با باقلا میجوشانند و بعد از آن این عمل میکنند؛ و تحقیق آن است که این عمل را حلب می گویند نه حل، و این طلق را طلق محلوب میگویند، نه طلق محلول.

عسل: گرم و خشک است در دویم. جلا دهنده و محلل رطوبات بود و منع عفونت و فساد گوشت بکند و قروح را از چرک پاک کند؛2 و ms097 چون بپزند تا غلیظ شود، جراحات تازه را مندمل سازد؛ و با شبت قوبا را فایده دهد.

عصارهآ لحیهالتیس: سرد و خشک است. مجفف و قابض بود. جراحات تازه را مندمل سازد و قروح کهنه را نیز فایده دهد و قروح مقعد را نافع بود.3

عنبالثعلب: از برای ورمها و جوششهای گرم در ظاهر بدن یا در باطن، اگر آب آن را بخورند، نفع تمام بدهد؛ و آب آن با سفیداب و روغن گل سرخ بر جمره و نمله طلا نمایند، فایده دهد.

علیق: سرد و خشک است. به جهت قروح سر نافع بود و جراحات را مندمل سازد و برگ آن بر نمله ضماد نمایند، منع سعی آن بکند؛ و بر جمره و سایر اورام حاره ضماد کردن نافع بود.

عصاءالراعی: سرخ مرز گویند. سرد و خشک است در دویم، و گویند تر است. جراحات تازه را مندمل سازد و بر اورام و موی و جمره و نمله طلا کردن نافع بود.

عفص: سرد و خشک است. چون با سرکه بر قوبا طلا کنند، زایل گرداند؛ و اگر بر گوشت زاید بپاشند، فایده کند.

عدس: قریب به اعتدال است. چون با سرکه بپزند و بر قروحی که غور داشته باشد، بگذارند، نافع بود؛ و خنازیر و ورم صلب را به تحلیل برد. چون بجوشانند و آب آن را بر قروح سر ریزند، نافع بود؛ و عصارهآ وی اورام صلب و خنازیر را به تحلیل برد.

حرف القاف

قطران: گرم و خشک است در چهارم. گوشت که مترهل شده باشد، مستحکم گرداند و جرب را نفع تمام بدهد، حتی جرب حیوانات.

قنه: یک نوع وی به سفیدی زند و سبک بود و دانه دانه، و نوع دیگر زرد باشد و صاف مانند عسل، و این نوع بهتر بود. گرم است در سیوم، و خشک است در دویم، و گویند تر است. ملین و محلل بود و خنازیر را ms098 نفع دهد. در مراهم بسیار استعمال میکنند. شیخ الرئیس گوید: گوشت را فاسد گرداند؛ و رازی گوید: گوشت برویاند. بنابر گفتهآ شیخ در جراحاتی که گوشت زیادتی با چرک باشد و محتاج به جلا باشد، استعمال توان کرد؛ و بنابر قول رازی از مراهم اثبات لحم توان به کار داشت.2

قلیمیا: بعضی گویند که هر چیزی6 که گداخته شود، خبث آن قلیمیا است؛ و مشهور آن است که قلیمیای عملی در5 زر، نقره و مس، ثفل آن است؛ و معدنی نیز باشد، و گویند در جزیره قبرس در آب قلیمیا یابند و آن بهتر از همه باشد. طبیعت وی مایل به اعتدال بود در

قلی: نیکوتر آن بود که از اشنان گیرند. گرم است در چهارم و خشک است. محرق و اکال بود، زیاده از نمک. جرب را نافع بود و گوشت زاید را بخورد و بر سعفه و قوبا طلا کردن نافع بود.

قسط: شیرین بود و تلخ و عربی که آن را بحری گویند. گرم و خشک است در سیوم. چون سحق کرده، بر ریشهای تر افشانند، خشک کند؛ و با زیت لطوخ1 کردن فالج و استرخا و عرق النسا را سود دارد؛ و نافع بود از برای هر عضوی که محتاج به گرمی باشد، و جذب خلط از عمق بدن بکند.

قلقطار: زاج زرد؛ معتدلترین زاجات است. گرم و خشک بود در سیوم. حاد و قابض است و محرق.2 سوختهآ وی تجفیف آن بیشتر باشد و لذع آن کمتر. گوشت زاید را بخورد.

قلقند: و آن زاج سبز بود. وی نیز مثل قلقطار، محرق و اکال و مجفف و قابض بود و گوشت زیادتی بخورد؛ و گویند ms099 حرارت و یبوست وی زیاده است و در درجهآ چهارم میرسد.

قلقدیس: زاج سفید؛ از همهآ زاجات اقوی است. گرم و خشک بود در چهارم. منفعت همه نزدیک به هم است؛ و صفت سوختن و شستن در مقالهآ اول معلوم شد.

قنبیل: گویند که از جملهآ نمها وشبنمها است که از آسمان به زمین میافتد در بادیهآ یمن؛ و گویند تخمی است به ریگ مانند. سرد و خشک بود، و گویند گرم و خشک است. مجفف قوی است. نشف رطوبت ریشها بکند؛ و بثرهها و جوششهایی که بر سر و روی اطفال به هم میرسد که آن را سعفه گویند، چون به روغن گل چرب کنند و قنبیل بر آن بپاشند، خشک گرداند.

قیثور:3 سنگ سفید که در حمام8 پاها را بدان میسایند. گرم و خشک است. ریشهای عمیق را پرگرداند و گوشت برویاند و گوشت زیادتی بخورد؛ و اولی آن بود که سوخته استعمال نماید و سوختن وی چنان بود که در شب آتش کنند تا گرم شود و بیرون آورند و در شراب ریحانی اندازند. پس دیگر بار گرم کنند و در آب اندازند. پس گرم کنند و بگذارند تا سرد شود.

قیمولیا: نوعی از رخام است، مانند صفایح رخام، سفید و برآق و خوشبوی. سرد و خشک بود. از برای سوختگی آتش نافع بود، خاصه که به آب و سرکه طلا نمایند و بر ورمهای گرم طلا کردن مفید است؛ و جراحتهایی که دشوار1 به شود، چون بسوزانند و بشویند و طلا نمایند، نافع بود و خون از جراحات باز دارد.

قفرالیهود: آبی است سیاه رنگ که از بعضی جبال ترشح کند و خشک شود و به هیأت مشابه مومیایی بود، الا آن که وی در آب حل شود، و مومیایی در روغن. گرم و خشک است در سیوم. خنازیر را نضج دهد و قوبا را نافع بود و در جراحات منع تورم کند و ms100 در مرهمها گوشت برویاند.

قنطوریون: گرم و خشک است تا سیوم. جراحات تازه را خشک کند و قروح کهنه را به اصلاح آورد و در مرهمها بواسیر را مندمل سازد و قروحی که عمق داشته باشد و جراحات خبیثه را نافع بود؛ و چون ناصور را از قنطوریون پر کنند،2 به اصلاح آورد.

حرف الکاف

کندر: آنچه سفید و حب است، بهتر بود؛ و خالص وی را از مغشوش بدان فرق کنند که کندر در آتش افروخته شود و غیر آن چنین نباشد. گرم است در دویم و خشک است در اول. مجفف بود بی لذع. جراحات و قروح را به زودی مندمل سازد، خصوصا که جراحات تازه باشد و قروح خبیثه را نیز به اصلاح آورد؛ و از برای قوبا با پیه قاز طلا نمایند، سود دهد؛ و ترکیدن3 اعضا که به سبب برودت باشد و قروحی که از سوختگی آتش به هم رسیده باشد، مفید بود.

کافور: بهترین وی قیصوری است. سرد و خشک بود در سیوم. از برای ورمهای گرم در هر جا که باشد، نفع تمام دارد؛ و در مرهمهای جراحات که با حرارت باشد، واجب می کنند و نفع میرساند و منع تورم می کند.

کاغذ مصری: آن که از گیاه بروی میسازند، بهتر است. سوختهآ وی سعفه را نافع بود و منع خون آمدن بکند و ریشها را پاک کند.

کزمازک: بار درخت گز؛ سرد و خشک است. صلایه کرده با خاکستر آن را بر سوختگی آتش و قروح رطبه که دیر به شود، بپاشند، فایده دهد و گوشت زاید را بخورد.

کمون: زیره؛ گرم و خشک است؛ و جراحات را مندمل سازد.

کرسنه: گاودانه؛ گرم و خشک است در دویم. تلیین صلابات قروح و اورام ms101 بکند و با عسل تنقیه قروح نماید و سعفه را سود دهد.

کمافیطوس و کمادریوس: هر دو گرم و خشکاند. با عسل تنقیه قروح عفنهآ مزمنه میکنند و اندمال مینمایند.

لادن: گرم و خشک است در دویم. ریشهایی را که دیر خشک شود، مندمل سازد.

لبلاب: معتدل است. ملین و محلل و قابض بود. تازهآ وی از برای جراحات عظیم نافع بود و مندمل سازد و بر سوختگی آتش ضماد کردن فایده دهد، خصوصا با موم و روغن.

لسان الحمل: علف بارتنگ؛ سرد و خشک است. از برای اکثر جراحات و قروح تازه و کهنه، خصوصا قروح مزمنه را فایدهآ بسیار دارد. جمره و سوختگی آتش و ورمهای گرم و شری و خنازیر را سود دارد.

لحیه التیس: سرد مایل به اعتدال است، و خشک بود. برگ و گل وی خشک کرده، جراحات را مندمل سازد و قروح کهنه را فایده دهد.

لوز: بادام؛ معتدل است مایل به رطوبت؛ و بادام تلخ گرم و خشک است در دویم. با عسل بر قروح ساعیه و نمله و با سرکه بر قوبا چون طلا کند، نافع بود؛ و بادام تلخ در این باب ابلغ است.

موم: معتدل بود؛ و هر چند سفیدتر و پاکتر باشد، حرارت وی کمتر بود. مادهآ جمیع مراهم است، خواه مرهم گرم باشد و خواه مرهم سرد؛ لیکن در جراحات گرم موم کافوری استعمال مینمایند. تلیین صلابات بکند و با وی نضج و تحلیلی فی الجمله هست. در قروح چری آورد و تلیین خشک ریشه که بر روی جراحت میبندد، بکند؛ و موم سیاه که آن را به عربی وسخالکوایر گویند، تلیین و تحلیل آن بیشتر بود؛ و خار و سوزن و غیره که در بدن فرو رفته باشد، به ظاهر بدن جذب کند.

مر مکی: گرم و خشک است در اول درجه سیوم، گویند گرم بود در دویم. قروح را مندمل سازد، حتی در ریشهایی که گوشت ms102 از روی استخوان رفته باشد، روی آن را بپوشاند و

مقل ازرق: نیکوترین وی آن است که صافی بود و در طعم تلخ باشد2 و زود حل شود و بدبو نباشد. گرم است در آخر درجهآ اول.3 ملین و محلل بود. خون بسته را حل کند و اورام صلب را به تحلیل ببرد و خنازیر را سود دارد و از برای بواسیر نافع بود. خوردن و بخور کردن و احتمال نمودن جمله فایده دهد. خون بواسیر را حبس کند.

ملح: نمک؛ گرم و خشک است. توثه و گوشت زاید را بخورد و از برای جرب و قوبای منقرح با زیت و سرکه در نزدیک آتش مالیدن فایده دهد، خصوصا هرگاه که بلغمی باشد و با روغن زیت بر سوختگی آتش بمالند، منع شفط کند.

مازریون: گرم و خشک است در چهارم. محلل و اکال بود. از برای قوبا و جرب و ریشهایی که با چرک باشد، چون با عسل طلا نمایند، نافع بود.

مرداسنگ:4 زرد براق که به سرخی زند، نیکوتر بود. طبع وی مایل به سردی باشد. قابض و مجفف بود. در جراحتها گوشت برویاند.

مرقشیثا: گرم است در دویم، و خشک است در سیوم. محلل بود و قطع خون بکند و در ریشها گوشت برویاند و اورام صلب را نضج دهد.

مغناطیس: سنگ آهن رباست. آن چه سیاه مایل به سرخی باشد که جذب آهن بکند، بهتر بود. گرم و خشک است به غایت. هر جراحتی که از تیغ زهردار به هم رسد، چون بر آن بپاشند، به غایت سودمند بود و به حال صحت باز آورد و جذب پیکان و غیره از بدن بکند، اگر بر آن موضع بگذارند.

مصطکی: گرم و خشک ms103 است در دویم. عصارهآ برگ وی یا جوشانیده آن از برای قروح ساعیه نافع است و چون بر قروح ریزند، گوشت برویاند و از برای استخوان شکسته نافع بود؛ و روغن درخت وی از برای جرب بسیار سود دارد.

نحاس محرق: راسخت گویند. گرم و خشک آست در سیوم. ریشهایی که در بدن باشد،5 پاک کند و به اصلاح آورد و گوشت زاید را بخورد و مغسول وی مدمل جراحات بود.

نیل: گرم است در اول و خشک است در دویم. منع خون رفتن بکند و جراحات بد را که در اعضای صلب باشد، سود دهد و ورم بلغمی نرم را فرو نشاند و در ابتدای هر ورم که باشد، نفع کند و در نمله و جمره با آرد جو استعمال نمایند، فایده دهد. جراحات حاره را در ابدان صلبه مندمل سازد؛ و بری آن از برای قروح عفنهآ کهنه نفع تمام دارد و دنبل1 سوختگی آتش را سود دارد و جراحات عصب را نافع بود و خار و غیره را از بدن جذب کند؛ و نیل عصارهای است بستانی و بری، هر دو میباشد و تجفیف بستانی خالی از حدت و لذع است.

نشاره: تراشهآ چوبی که آن را ارضه خورده باشد. جراحات را مندمل سازد، خصوصا اگر از درختی باشد که با آن قبضی و یبوستی باشد؛ و اگر مثل آن انیسون اضافه کنند و با شراب جمع سازند و بسوزانند و صلایه کنند و بر نمله بپاشند، نفع کند.

نرگس: بیخ وی از برای جراحتها نافع بود و خشک سازد و الزاق جراحتها بکند، حتی قطع وی از برای اورام عصب نافع بود و با کرسنه و عسل معجون کرده، دبیلات و دملهای بزرگ که دیر سر کند، منفجر سازد و چرک از جراحات و قروح پاک کند.

هیوفاریقون:2 گرم و خشک است. جراحات بزرگ را و قروح زشت را مندمل سازد؛ و چون بکوبند ms104 و بر قروحی که متعفن و فاسد3 باشد، بپاشند، نفع کند. برگ وی از برای سوختگی آتش نافع بود.1

هوجوه: سرد است در اول و خشک است در دویم، و گویند گرم و خشک است در دویم.5 تحلیل خنازیر بکند. هرگاه با پیه طلا نمایند و با موم چون مرهم سازند و به قروح بگذارند، همهآ قرحهها را نفع رساند2 و از برای سوختگی آتش مفید بود. بهترین وی آن است که برگ بسیار باریک7 داشته باشد و رنگش سرخ بود؛ چنان که چون8 دست بر آن گذارند، دست را رنگ کند و خشن و پرزدار9 باشد؛ و بیخش به گندگی انگشت بود.

ورد: گل سرخ؛ مرکبالقوی است، و سردی و خشکی بر وی غالب است. قابض و مقوی و مجفف بود. تجفیف قروح بکند و سحجی که در ران و بیخ بغل به هم رسد، نافع بود؛ و در قروحی که عمقی داشته باشد، گوشت برویاند.

مرهم سفیداب: مرهم ابیض نیز گویند. از برای سوختگی آتش و قروح و جراحتهای صفراوی، و از برای نمله و ملخیه1 و امثال آن از جوششهای گرم که زرداب میداده باشد، نافع بود و گوشت برویاند؛ و در تابستان و صاحب مزاج گرم بسیار مفید است. موم کافور یک جزو، روغن گل سرخ خالص چهار جزو؛ موم را در روغن بگدازند و سفیداب قلعی شسته، اندکی داخل کنند. نهایتش به قدر سدس روغن و موم در هاون چندان بر هم زنند تا خوب مرهم شود و بعد از آن که اندکی گرمی روغن بنشیند، مرتبه مرتبه سفیدهآ تخم مرغ داخل میکرده باشند2 و بر هم زنند و آن مقدار که سفیدهآ تخم ببرد، داخل کنند؛ و بعضی در این مرهم اندکی کافور نیز داخل میکنند و در این صورت مرهم کافوری مینامند. و در بعضی نسخها، عوض روغن گل سرخ، روغن بنفشه [و] بادام2 داخل میکنند، خصوصا در مرهم کافوری، و ms105 آن در این صورت اقوی خواهد بود.

و بعضی عوض روغن گل سرخ، روغن9 مورد ذکر کردهاند، و در این وقت تجفیف بکند و گوشت رویانیدنش بیشتر خواهد بود؛5 و طریق شستن سفیداب آن است که سفیداب نرم پاکیزه را به آب حل کنند و پس از آن آب بر آن بریزند و بر هم زنند؛ و آن چه غبار و حریر آن است، در ظرفی دیگر ریزند و آن چه در ته ظرف مانده دور اندازند؛ و آن چه در ظرف دوم ریختهاند، آن را بگذارند تا سفیدابش خوب در ته آب بنشیند. پس آب آن را به آهستگی از روی آن بریزند و سفیداب نرم که در ته نشسته، در سایه خشک کنند و در مرهم داخل کنند؛ و اگر مکرر به همین طریق بشویند، بهتر خواهد بود.1

ایضا، مرهم سفیداب: از برای قروحی که با حرارت باشد، مرداسنگ چهل و دو مثقال، سفیداب، خبث نقره، هر یک چهل و پنج مثقال، موم سفید1 سیصد مثقال، روغن گل سرخ سیصد مثقال، موم را در روغن گل بگدازند و ادویه را نرم صلایه نموده و شسته، داخل کنند و مرهم سازند.

مرهم ابیض دیگر: سفیداب قلعی شسته هفت مثقال، موم سفید ده مثقال، مرداسنگ سه مثقال، خبث نقره، کتیرا، از هر یک دو مثقال، روغن گل سرخ سی مثقال، چنانچه قاعدهآ ساختن مرهم سفیداب است و ذکر ms106 شد، مرهم نمایند، و سفیدهآ تخم مرغ نیز داخل کنند. مرهمی که گوشت برویاند و قروح را خشک گرداند: خبث نقره پنج مثقال، قلیمیای نقره، سفیداب، مرداسنگ، توتیا، از هر یک پنج مثقال، خبثالحدید ده مثقال، قیمولیا، گل قبرسی، زردچوبه، از هر کدام دو2 مثقال، روغن گل سرخ، به قدر احتیاج.

مرهم آهک: آکله و سوختگی آتش را سودمند بود و قروح را خشک کند. آهک سفید پاک آن قدر آب بر آن ریزند که بر روی آن بایستد و بر هم زنند و دو ساعت نجومی بگذارند و بعد از آن آب را از روی آن بریزند و آب دیگر داخل کنند و هم چنین تا هفت مرتبه آب تازه داخل کنند و پس از دو ساعت بریزند و در مرتبهآ آخر آب را با آهک بر هم زنند و در ظرفی دیگر آن چه نرم و غبار آن است، بریزند و در این ظرف بگذارند تا آهک خوب در ته آب بنشیند و آب را از روی آن بریزند و آهک را خشک کنند و با روغن گل سرخ آن مقدار که روغن را ببرد و به خود جذب کند، چندان بر هم زنند که خوب مرهم شود؛ و اگر آهک شستهٔ‌ مذکور را در سنگ سماق نرم بسایند و بعد از آن مرهم کنند، بهتر خواهد بود؛ و در بعضی نسخهها اندکی موم کافوری نیز داخل کردهاند؛ و بدین طریق مرهم مینمایند که موم و روغن را اول می گدازند و بر هم میزنند تا آمیخته میشود و بعد از آن آهک مذکور را داخل میکنند و با پر مرغ بر سوختگی آتش و روغن و امثال آن طلا می کنند.

مرهم دیگر جهت سوختگی آتش مجرب است: آهک را در خرقه ببندند و در ظرفی که آب پاک در آن باشد، حرکت دهند تا هر چه آهک پاک باشد، از خرقه بیرون رود و ثفل

نسخهآ مرهم آهک که با بعضی ادویهآ دیگر ترکیب نمودهاند: آهکی که ده مرتبه شسته باشند سی مثقال، قیمولیای شسته بیست مثقال، گل رومی ده مثقال، سفیداب شسته هشت مثقال، توتیا هشت مثقال، مرداسنگ هفت مثقال، اقلیمیای نقره پنج مثقال، گل سرخ با بیخ آن که برگ گل بر آن متصل است هشت مثقال، دم الاخوین شش مثقال، عصارهآ لسان الحمل هشت مثقال،1 عصارهآ عصاءالراعی هشت مثقال، دواها را بسیار نرم صلایه کرده و بیخته، با روغن گل سرخ و موم به قدر احتیاج مرهم سازند و دواهای شستنی را بشویند و مرهم نمایند.

مرهم دیگر از برای سوختگی آتش: آهک شسته، موم سفید، روغن گل سرخ، مساوی یکدیگر، با سفیدهآ تخم مرغ مرهم سازند.

ایضا: مرداسنگ، خبث نقره، سفیداب، قیمولیا، آهک شسته، روغن گل سرخ، سفیدهآ تخم مرغ، به دستور مرهم سازند.

مرهم آهک، نسخهآ دیگر از برای سوختگی آتش: آهک شسته چهار مثقال، تخم چغندر، تخم کلم، موم، از هر یک سه مثقال، روغن گل سرخ شش مثقال.

مرهم خل: گوشت برویاند و قروح را خشک کند و حرارت قروح را رفع کند. مرداسنگ هفت مثقال، بسیار نرم صلایه کرده، با روغن زیت و سرکه از هر یک بیست و هشت مثقال در هاون چندان بر هم زنند و صلایه کنند تا مرهم شود؛ و اگر خواهند که تجفیف مرهم زیاده باشد، ms108 چهار دانگ زردچوبه بسیار نرم صلایه نموده، اضافه نمایند.

مرهم مجفف مدمل: جراحات را خشک گرداند و نزدیک به مرهم خل مذکور است. مرداسنگ شسته ده مثقال، خبث نقره، قیمولیا، خبثالحدید ده3 مثقال، دم الاخوین پنج مثقال، با روغن گل سرخ و سرکه به دستور مرهم سازند.

مرهم دیگر، مثل سابق: مرداسنگ، سفیداب، خبث نقره، قلیمیای ذهب و فضه، از هر کدام دو مثقال، دمالاخوین، گل ارمنی، زردچوبه، انزروت، صبر زرد، از هر کدام نیم درم،2 موم و روغن گل سرخ به قدر حاجت.

مرهم شنجرف: از برای جراحتی که با آن حرارت و سوزشی باشد، نافع بود و گوشت برویاند و در تابستان به کار توان داشت. شنجرف بیست مثقال، مرداسنگ ده مثقال، نرم صلایه کرده، اندکی سرکه داخل کنند و بر هم زنند. پس قدری روغن زیتون داخل کنند و بر هم زنند؛ و هم چنین یک مرتبه سرکه و یک مرتبه روغن زیت اضافه می کنند و صلایه مینمایند تا برآید و مرهم شود. پس ده مثقال موم و بیست متقال روغن گل سرخ داخل کنند؛ و در تابستان در اصل اگر روغن زیت نکنند و عوض روغن گل بکنند، بهتر خواهد بود؛ و در زمستان روغن زیت کنند؛ و اگر عوض شنجرف، سرنج کنند، میتوانند. اگر هر دو را با هم بکنند، نیز میشود. نسخهآ دیگر، از برای ورمهایی که دیر نضج پذیرد و خنازیر و سرطان را نافع بود: مرداسنگ پنج درم، کندر ده درم، اشق، موم سفید، از هر یک ده درم، سقز شش درم، شنجرف هشت متقال، موم را در روغن زیت بگدازند و ادویه را کوفته و نرم بیخته، آن را مرهم نمایند؛ و در قانون قنه به وزن مرداسنگ واقع شده و موم بیست و یک مثقال و روغن زیت به قدر احتیاج.

مرهم هوجوه: این مرهم را به چند طریق میسازند:1 یکی آن که هوجوه را به آب ms109 میجوشانند و صاف میکنند و بعد از آن، از این آب برابر آن روغن زیت یا روغن کنجد می کنند، یا روغن گل سرخ، از هر کدام که در وقت، کنجد و موم به قدر ربع روغن چندان میجوشانند که آب برود و روغن بماند؛ و اگر موم را بعد از آن که روغن مانده باشد2 و آب به تحلیل رفته باشد، داخل کنند؛ و طریق دیگر، آن که هوجوه را نرم میکوبند و میبیزند و با موم و روغن مذکور مرهم میسازند؛ و طریق دیگر، آن که هوجوه را هم چنین ناکوفته، آن قدر در روغن و موم میجوشانند تا قوت و رنگ هوجوه داخل روغن بشود و بعد از آن بیرون آورند و تخمینا در پنجاه مثقال روغن و پانزده مثقال موم، پنج مثقال هوجوه، بلکه بیشتر میتوان داخل کرد؛2 و طریق دیگر آن که هوجوه را با بعضی ادویهآ دیگر که مناسب مقام باشد، ضم کرده، مرهم مینمایند؛ مثل این مرهم کندر، انزروت، راتینج، اشق، سقز، از هر کدام دو مثقال، هوجوه پنج مثقال، اجزا را نرم صلایه نموده و با موم دو مثقال و روغن زیت چهل مثقال به دستور مرهم سازند؛ و بر ریشهایی که کهنه شده باشد و با ریم بود و دیر به اصلاح آید، به کار برند؛ و اگر جراحتی یا ریشی باشد که تازه بود و با حرارت باشد، یا مثل توتیا و

مرهم باسلیقون: گوشت در قروح غایره برویاند و قروحی را که در مواضع عصبانی باشد، به اصلاح آورد؛ و به جهت جراحات که با آن حرارت نباشد، موافق بود؛ و در صلابتها و ورمهای سخت تلیین و تحلیل کند؛ و قروحی که احتیاج به تحلیل داشته ms110 باشد، فایده رساند. زفت، راتینج، از هر کدام پنج مثقال، موم سفید ده مثقال، روغن زیت شصت مثقال؛ و در بعضی نسخهها سی مثقال موم را در روغن زیت بگذارند و راتینج را صلایه نموده و زفت را در آن حل کنند و بر هم زنند تا مرهم شود؛ و بعضی این ادویه را با هم کرده، چندان میکوبند که خوب مرهم میشود و این مرهم باسلیقون صغیر است، و چون چهار مثقال قند اضافه نمایند، باسلیقون کبیر نامیدهاند؛ و صغیر را مرهم زفت و ضمادالاربعه گویند؛ و بعضی پیه خوک اضافه میکند و در این صورت در تحلیل اقوی خواهد بود.

باسلیقون کبیر، نسخهآ قانون: موم نود مثقال، زفت پنجاه و شش متقال، مر مکی، راتینج، سقز، از هر کدام بیست و هشت مثقال، روغن زیت چهارصد و چهل مثقال. مرهم دیاخلیون: خنازیر را به تحلیل ببرد و از برای جمیع اورام صلب نافع بود. مرداسنگ هفت مثقال بسیار نرم صلایه کنند و با هر ده مثقال و نیم روغن زیتون در پاتیلی کنند1 و به آتش آهسته مرداسنگ را در روغن مذکور حل کنند و بجوشانند تا فیالجمله غلظت به هم رساند و رنگش بگردد. پس لعاب حلبه و لعاب تخم خطمی و لعاب تخم مر و از هر کدام چهارده مثقال داخل کنند و آهسته آهسته میجوشانند و بر هم میزنند تا لزوجت و غلظت به هم رساند و مرهم گردد؛ و بعضی لعابها را اندکی میجوشانند و پس از آن داخل می کنند.

مرهم رسل: و مرهم حواریین نیز خوانند. جراحات کهنه و قروح2 خبیثهآ مزمنه را که دیر مانده باشد، نافع بود و بواسیر را پاک کند و بقایای مادهآ خنازیر را به تحلیل ببرد و از برای گزیدهآ سگ3 دیوانه نفع می کند. موم سفید، راتینج، زراوند طویل، کندر سفید، از هر یک شش مثقال، مرداسنگ نه مثقال، جاوشیر، زنگار، اشق، از هر کدام ms111 چهار مثقال، سکبینج و قنه از هر کدام سه مثقال، آن چه صمغ است، در سرکه حل کنند و بقیهآ ادویه را نرم صلایه نمایند و موم را در نود مثقال روغن زیت بگدازند، و همهآ ادویه را داخل کرده، در هاون چندان بر هم زنند تا خوب مرهم شود.

مرهم حواریین، نسخهآ قانون: چنین ذکر کردهاند که این مرهم دوازده دواست، منسوب به دوازده حواری، از این جهت حواریین وی را نام کردهاند. جراحات را از گوشت فاسد و چرک1 پاک کند و مندمل سازد و بواسیر و خنازیر صعب را سود دارد. موم سفید، راتینج، از هر کدام بیست و هشت درم، جاوشیر، زنگار، از هر یک بیست و چهار درم، زراوند طویل، کندر، از هر کدام شش درم، مر مکی، قنه، از هر کدام چهار درم، مقل ارزق شش درم، مرداسنگ نه درم. مقل را با صمغهای دیگر یا سرکه حل کنند و ادویهآ دیگر را نرم صلایه نموده، در تابستان با صد و هشتاد مثقال، و در زمستان با دویست و هفتاد مثقال روغن زیت مرهم سازند.

مرهم تجلی:2 از برای جراحتهای تازه و ریشهایی که دیر به اصلاح آیند و از برای طاعون نافع بود. پیه گوسالهآ پاکیزه که نمک نرسیده باشد،2 بگدازند و صاف نمایند و صد و هشتاد مثقال از آن فرا گیرند و دویست و هفتاد مثقال روغن2 زیت قلقدیس، بیست و هشت مثقال مرداسنگ، و قلقدیس را نرم بسایند و روغن زیت را داخل کنند و خوب بر هم زنند و پیه را بر روی آتش بگذارند و مرداسنگ و قلقدیس با روغن زیت صلایه کرده5 را در آن ریزند و به آتش آهسته طبخ نمایند و به چوب نخل تازه که پوستش را جدا کرده باشند بر هم زنند، و هرگاه که چوب روی به خشکی نهد، چوب دیگر عوض کنند و از این چوب پارههای ریزه علی ms112 حده در آن انداخته، چندان بجوشانند تا قریب به انعقاد شود؛ و در قانون همین مرهم است که به نام مرهم قلقندیس مذکور کرده و مقدار مرداسنگ سه رطل آورده؛ و در بعضی کتب پیه خوک مذکور است؛ و گفتهاند که تسکین درد مفاصل بکند و ورمها را، خاصه ورمهای رخو1 بلغمی را نافع بود و ریشهای پستان و خصیه و اورام مقعد را فایده دهد و شکستگی استخوان و کوفت عضل را مفید بود و تسکین الم قطع بکند.

مرهم بارزدی: در جراحات گوشت برویاند و پاک گرداند و خشک سازد و از برای زخم شمشیر و سایر جراحات بزرگ منفعت رساند. مرداسنگ چهل و پنج متقال، زیت انفاق نود مثقال، دم الاخوین، سوسن، انزروت، اشق، زراوند، از هر کدام شش درم، مرداسنگ را علی حده نرم بسایند و با روغن زیت در پاتیلی کنند و به آتش آهسته بجوشانند تا مرداسنگ حل شود. پس از آتش فرو گیرند و اشق را که با چهارده مثقال سرکه حل کرده باشند، داخل کنند. بعد از

مرهم اخضر: گوشت فاسد و مرده را پاک کند و لحم زاید را فانی سازد. اشق را در سرکه حل کنند و نیک بر هم زنند و قدری زنگار اضافه کنند و مرهم نمایند. قروح خبیث بد و جراحات کهنه را مندمل سازد و تجفیف رطوبات در قروحی که رطوبت داشته باشد، بکند و گوشت زاید را بخورد. موم بیست و یک مثقال، اشق هفت مثقال، زنگار پاکیزه چهارده مثقال. اشق1 را در آب سداب حل کنند و صمغ صنوبر و موم را در روغن زیت بگدازند و اشق را داخل کنند و زنگار نرم صلایه کرده، اضافه نمایند و بر هم زنند ms113 تا مرهم شود.

ایضا، مرهم زنگار،2 نسخهآ قانون: زنگار دو درم، موم، صمغ صنوبر، از هر یک پنج درم، روغن زیت به قدر احتیاج، در این نسخه هم صنوبر واقع است و هم راتینج، هم در قانون به نظر رسیده و هم در کتاب دیگر؛ و به حسب ظاهر مکرر مینماید، چرا که راتینج، صمغ صنوبر است؛ دیگر آن که یکی صمغ صنوبر کبار باشد و از دیگری صغار.

مرهم مصری:3 قروح کهنه را پاک کند از چرک و گوشت فاسد را بخورد. عسل بیست و هشت متقال؛ سرکهآ کهنه چهارده مثقال، هر دو را بجوشانند، آن قدر که سرکه برود و قوام عسل بماند، و زنگار چهار مثقال نرم صلایه نموده، داخل کند و مرهم سازند.

مرهم اسود: گوشت فاسد را بخورد و گوشت صالح را برویاند. از برای اکثر زخمها نافع بود. موم صاف، زفت صاف، سقز، روغن زیت، اجزا مساوی یکدیگر،5 موم را در روغن زیت بگدازند و سقز و زفت را در آن حل کرده، مرهم سازند.

مرهم شادنج: از برای قروح روده و مقعد و شقاق آن نافع بود و تجفیف قروح آن بکند. روغن بنفشه، روغن گل سرخ، از هر کدام هفت مثقال، موم سفید پنج مثقال؛ موم را در روغنها بگدازند و سفیداب قلعی شسته و سرنج2 شسته و گل ارمنی، از هر کدام دو مثقال، عصارهآ لحیه التیس یک مثقال و دو دانگ، افیون دو دانگ، نرم صلایه نموده، در آن داخل کنند و نیک بر هم زنند تا مرهم شود؛ و طریق شستن سرنج نیز مثل سفیداب است که پیش از این مذکور شد.

مرهم زنجفر، نسخهآ دیگر:1 از برای خنازیر و سرطان و اورام خصیه نافع بود. مرداسنگ، قنه، از هر یک پنج درم، کندر، اشق، ms114 از هر یک ده درم، سقز شش درم، صمغ چهل متقال، زنجفر هشت درم، روغن زیت به قدر کفایت.

مرهم مقل: از برای شقاق مقعد و بواسیر نافع بود. مقل ازرق را به لعاب تخم کتان حل کنند و با موم سفید و روغن کنجد و بیه قاز و مغز ساق گاو تازه و روغن گاو و کوهان شتر تازه، بی نمک، مساوی، از هر کدام ده مثقال، مرهم سازند. پیه قاز و مغز ساق گاو و کوهان شتر را بگدازند و صاف نمایند و روغنهای دیگر و موم را گداخته، داخل کنند و بعد از آن مقل را که حل کردهاند، داخل کنند و چندان بر هم زنند که خوب مرهم شود و اگر اندکی وزن موم را بیشتر کنند، گنجایش دارد؛ و مغز ساق گاو، اگر نگداخته در آخر داخل کنند، میتواند بود؛2 و مقداری از موم و روغنها که هر یک ده مثقال باشد،3 تا پانزده مثقال مقل داخل میتوان کرد.

مرهم سنای مکی: از برای جرب نافع است. پوست هلیلهآ زرد، مرداسنگ، سفیداب، اجزا برابر یکدیگر با روغن بنفشه و روغن گل سرخ به قدر احتیاج مرهم سازند.

مرهم توتیا: مجفف و مندمل بود و قروح را خشک کند. توتیای شسته، سفیداب شسته، مرداسنگ شسته، از هر کدام ده مثقال، با سرکه و روغن گل سرخ از هر کدام چهل مثقال ترتیب کرده، به آتش آهسته طبخ نمایند تا به قوام مرهم5 آید.

مرهم فرفیون: از برای جراحتهای عصب نافع بود. زیت انفاق ده مثقال، موم زرد دو5 مثقال و نیم، فرفیون یک مثقال؛ موم را در روغن بگدازند و فرفیون را داخل نموده، مرهم سازند.

مرهم قلعی: گوشت برویاند و قروح را خشک کند و از برای سلعه نافع بود. خبث قلعی، سقز، روغن زیت. اول خبث قلعی را در روغن زیتون حل کنند و بعد از آن سقز را داخل کنند و بر هم ms115 زنند تا مرهم شود.

مرهم عرق مدنی: چون بر روی رشته بگذارند، به آسانی بیرون آورد. موم سی مثقال، مرداسنگ سه مثقال، خاکستر نی سه مثقال، آهک چهار دانگ؛ موم را در روغن شیربخت بگدازند و ادویه را بدان مرهم سازند.

مرهمی که از برای رویانیدن گوشت بسیار خوب است: مرداسنگ هفت مثقال، بسیار نرم ساییده، با بیست و یک مثقال روغن زیتون بجوشانند و بر هم زنند تا حل شود. بعد از آن انزروت، بیخ سوسن آسمانگونی، از هر کدام دو درم، نرم ساییده، داخل کنند و بر هم زنند.

ایضا: مجفف قوی بود و در ریشهایی که چرک و زرداب بسیار داشته باشد، استعمال کنند.1 کندر، آرد جو، توتیای کرمانی، اجزا مساوی هم بسیار نرم ساییده، با عسل کف گرفته ترکیب کنند.

مرهم نافع از برای سرطان متقرح و سرطانی که ریش نشده باشد و خوف آن باشد که ریش شود و تسکین حدت وی بکند: سفیداب، سرب، توتیای شسته، هر دو برابر با روغن گل سرخ و آب خرفهآ تازهآ و آب عنبالثعلب2 یا آب خیار یا آب کدو یا لعاب بزرقطونا، هر کدام که حاضر باشد، مرهم سازند.

ایضا، از برای سرطان بینظیر است: دو صفحه از سرب را با هم بسایند، با روغن گل سرخ و آب گشنیز تازه و آن چه از آن حل شود، بر سرطان طلا نمایند، نافع بود.3

مرهم کتان: از برای الحام جراحات و انبات لحم بسیار خوب است. پارچه کتان پاکیزه شسته، آن قدر بکوبند که مثل غبار شود و با روغن زیت انفاق یا روغن مورد ترکیب کرده، مرهم نمایند؛ و پیش از آن که کتان را داخل کنند، مقدار فندقی قنه با روغن مذکور در ظرف آهنی بکنند و بر روی آتش بگذارند تا قنه حل شود. پس کتان کوفته را داخل نمایند.1

مرهمی که ورمهای صلب و دملهای بزرگ را منفجر سازد و قایم ms116 مقام نشتر باشد در شکافتن ورم: مر مکی هفت مثقال، مرداسنگ چهارده مثقال، قنه دو درم، نمک نفطی یک درم، بورهآ ارمنی نیم درم، روغن خیری بیست و یک مثقال، قلقدیس چهار مثقال و نیم، جاوشیر دو درم، اشنان فارسی پنج درم، پوست بیخ کبر، روغن شیره، از هر یک چهار5 درم، روغن زیت هفت مثقال، زهرهآ گاو چهار مثقال و نیم، اندکی موم با روغنها بگدازند. پس سایر ادویه را نرم ساییده، با آن مرهم نمایند.

ایضا: بعد از آن که ورم نضج یافته باشد، اندکی در موضعی که برآمدگی ورم بیشتر باشد، بگذارند، منفجر سازد. آهک آب ندیده با پیه مرهم نمایند.

مرهمی که ورم را نضج دهد و چرک خراج را که آن ورم بزرگ است، بیرون آورد و پاک کند: مغز پنبه دانه، مغز1 تخم کتان، و کسب آن برابر هم، با شیر تازه بسرشند. مرهم نافع از برای ریشهایی که چرکین و پرچرک باشد: انزروت صلایه نموده، با عسل بسرشند.

مرهم جالینوس: مرهم خل و مرهم لازوق نیز گویند. جراحات را مندمل سازد و ریشهای کهنهآ بد را نافع بود و قروحی که عمقی داشته باشد، به هم میآورد. مرداسنگ یک رطل و نیم نرم ساییده، با دو رطل روغن زیت و سه رطل سرکه با هم بیامیزند و بر هم زنند تا مرهم شود. پس در پاتیلی کنند و بر روی آتش اخگر بگذارند و همیشه بر هم زنند تا وقتی که برسد؛ و علامت رسیدن آن، آن است که رنگش بگردد و سیاه رنگ شود و قوام به هم رساند.

مرهم جاذب: جذب خار و پیکان و غیره بکند و اورام و ذملها را نضج دهد2 و در قروح غایره گوشت برویاند. موم و سقز از هر کدام سه رطل، راتینج ربع رطلی، زیت کهنه یک رطل، مجموع را بر روی آتش اخگر2 بگذارند و حل کنند و چهارده مثقال بورهآ ms117 ارمنی صلایه نموده، اضافه کنند و مرهم سازند.

مرهم نمک: تجفیف قروحی که با رطوبت و فساد باشد، بکند، و ریشهای کهنه و سعفه و ثآلیل را سود دارد. مرداسنگ هفت مثقال، موم چهارده مثقال.5 را نرم بسایند و در نود و پنج مثقال روغن زیت به آهستگی بجوشانند و موم را بعد از آن داخل کنند و نمک هندی ده درم، صمغ صنوبر، مویزج، بورهآ ارمنی، زنجبیل، کبریت زرد، از هر کدام سه درم، این ادویه را به سرکه حل کنند و مجموع را با هم مرهم نمایند.

مرهم فراسیون: از برای جراحات کهنه نافع بود. زیت انفاق ده درم، موم دو درم و نیم. فراسیون را نرم5 صلایه کرده، داخل نمایند.

مرهم نافع از برای شقاق و بعضی اوجاع: پیه مرغ، زردهآ تخم مرغ، از هر کدام هفت مثقال، موم سفید بیست و یک مثقال، سفیداب قلعی چهارده مثقال، مرداسنگ به آب پاک پرورده و شسته شش درم، سفیدهآ تخم مرغ یک عدد، به دستور مرهم سازند.

موم روغن: موم سفید یک جزو، روغن گل سرخ سه جزو، با هم مخلوط سازند و به آب کاسنی بپرورند.

موم روغن دیگر: در امراض حاره از برای حرارت جگر و دل و معده بر این اعضا طلا کنند. موم سفید بیست و یک مثقال، روغن گل سرخ و روغن بنفشه از هر کدام چهارده مثقال؛ موم را در روغن بگدازند و با گلاب و آب خرفهآ تازه و گشنیز تازه و کاسنی و سرکه بپرورند و بر روی خرقهای از کتان بگذارند و بر عضو نهند.

ایضا، از برای سوزش و حرارت سینه، خواه با تب باشد و خواه بی تب: موم سفید شسته صاف کرده در روغن گل سرخ بگدازند و به آب کدو و خیار و خرفه در هاون بر هم زنند تا خوب مخلوط شوند. پس خرفه بدان تر کرده،1 بر روی یخ سرد کنند ms118 و بگذارند.

ایضا، از برای ذاتالصدر نافع بود: بعد از آن که مرض روباه به انحطاط نهاده باشد، به کار برند. موم سفید شسته ده مثقال در روغن بنفشه بگدازند و آب کدو و آب برگ بید و آب برگ خیارین2 آن قدر که ببرد، داخل کنند و بر هم زنند تا مخلوط شود.

مرهم شحوم:3 از برای تعقد عصب و صلابت آن سود دارد و نرم کند. پیه مرغ خانگی، پیه شترمرغ، پیه گردهآ بز، دنبهآ تازه،8 مغز ساق گاو، پیه أردک، موم روغن، شیره، همه برابر هم بگدازند و صاف کنند و استعمال نمایند.

مرهم نافع از برای هر جراحتی که اطبا از علاج آن عاجز آمده باشند و به زودی به اصلاح آورد: سقز ده درم، خاکستر صنوبر هفت درم، توبال آهن پنج درم، توبال مس پنج درم، مر مکی دو درم، جاوشیر دو درم، زراوند، کندر، از هر کدام هفت درم، اشق پنج درم؛ اشق و جاوشیر را در سرکه حل کنند و ادویهآ دیگر نرم صلایه نموده، به آن مخلوط سازند و بر جراحت که ناصور شده باشد، بگذارند، فایدهآ تمام رساند. در اصل نسخه در هر جا که به نظر رسید، موم و روغن هر دو اگر آن قدر احتیاج روغن زیت و موم داخل کنند، گنجایش دارد؛ و این مرهم از حکمای قدیمی است تألیف فیلقریوس حکیم.

مرهم رومی احمر: از برای هر جراحتی که بوده باشد، از جراحتهای کهنه نفع تمام دارد. روغن زیت صد و هشتاد مثقال، سرکه مثل آن، مرداسنگ صد و بیست مثقال، مس سوخته ده درم، زنگار هشت درم، قلقطار، قلقند، توبال مس، از هر کدام هشت درم؛ سرکه و روغن زیت را با هم بجوشانند تا سرکه برود و روغن بماند. پس از آتش فرو گیرند و مرداسنگ و سایر ادویه را داخل کنند و باز بر روی آتش نرم بگذارند و طبخ نمایند تا سرخ و ms119 غلیظ شود.

مرهم نافع از برای قروحی که رطوبت بسیار داشته باشد: مرداسنگ با سرکه صلایه کرده شش درم، با بیست مثقال روغن زیت به آتش اخگر بجوشانند تا حل شود. پس راسخت، گلنار فارسی، سرمه، زردچوبه، دم الاخوین، شیح، شب یمانی، قلیمیای فضه، از هر کدام یک درم، بسیار نرم ساییده، داخل کنند و مرهم سازند.

ایضا، گوشت در قروح برویاند و زود به اصلاح آورد: مرداسنگ نرم ساییده، هفت مثقال با بیست و یک مثقال روغن زیت بجوشانند تا حل شود. پس کندر با زردچوبه، انزروت، دم الاخوین، زفت، از هر کدام دو درم، داخل کنند و مرهم سازند؛ و در ریشهایی که با حرارت باشد،1 استعمال نماید.

مرهم مقل: نسخهآ دیگر از برای شقاق مقعد و بواسیر نافع بود. مقل، پیاز پخته، مغز دانهآ زردآلوی تلخ، مغز ساق گاو، روغن گاو، کوهان شتر تازهآ بینمک، زردهآ تخم مرغ، میعه سایله، اجزا مساوی به دستور مرهم سازند.

مرهم از برای بواسیر، که با درد یا بی درد، سود دارد: زرد چوبه ده درم، مرداسنگ ده درم، نرم بسایند و با روغن گل سرخ و موم مرهم سازند.

مرهم نافع از برای گزیدن آدمی و میمون و سگ: پیه فاخته، موم، قنه، از هر کدام پنج درم، زیت، عسل، از هر کدام بیست و پنج2 درم، مرهم سازند و جای زخم را بدان طلا نمایند.

ایضا از برای گزیدهآ سگ و شیر و پارس: توبال مس، قنه، زنگار، بیخ سوسن آسمان گونی، از هر کدام یک جزو، خبث زر3 دو جزو؛ قنه را در روغن زیت و موم حل کنند و سایر ادویه را اضافه نموده، مرهم سازند.

مرهم نافع از برای برص،4 اگر کهنه نشده باشد: راسخت، زرنیخ زرد، شیطرج، آهک، زراوند، اجزا برابر کوفته و بیخته، با بول صبیان در آفتاب بپرورند تا بیست روز و هر روز تازه کنند و بر هم زنند و ms120 بر موضع برص طلا نمایند؛ بعد از آن که موضع را به بول صبیان شسته باشند؛ و اگر از بول کراهت کنند، عوض سرکه بکنند.

مرهم مقل، نسخهآ دیگر برای بواسیر: موم روغن، شیرپخت، پیه قاز، مغز ساق گاو، کوهان شتر تازه، قفرالیهود، اجزا مساوی با لعاب تخم کتان مقل را و قفرالیهود5 را حل نموده، با روغنها مرهم نمایند.

مرهم قفر: از برای گزیدهآ سگ و مار و عقرب و سایر هوام، و جرب و حکهآ سوداوی و قوبا بسیار نافع بود. موم یک رطل، قفرالیهود یک رطل، صمغ صنوبر یک رطل، دقاق کندر نیم رطل، سفیداب، قلقند، از هر یک بیست و هشت متقال، جاوشیر چهارده مثقال، سرکه رطلی و نیم، روغن زیت رطلی و نیم. موم و قفر و صمغ صنوبر را در روغن زیت حل کنند و بر روی آتش اخگر فرو گیرند و بگذارند که گرمی روغن بنشیند، و قلقند را صلایه کرده، با قدر سرکه داخل کنند و آهسته آهسته حرکت دهند در ظرف واسعی بر روی آتش نرم،1 پس فروگیرند2 و سفیداب و کندر داخل کنند و در هاون بر هم زنند تا مرهم شود.

مرهم خولانی: از برای اورام و قروح مفید است. روغن گل سرخ، روغن بنفشه، از هر کدام یک جزو، موم سفید نیم جزو، حضض هندی ربع جزو؛3 موم را در روغن بگدازند و حضض را نرم بسایند و داخل کنند و بر هم زنند تا مرهم شود.

مرهم نافع از برای آکله و قروح خبیثه: کرسنه، بیخ سوسن آسمان گونی، از هر کدام سه درم، انزروت، صبر سقوطری، از هر کدام سه درم، شادنج عدسی یک مثقال، دمالاخوین یک مثقال، نرم صلایه نموده، با روغن زیت و موم مرهم سازند.

مرهم اخضر، نسخهآ دیگر: اشق هفت مثقال در سرکه بخیسانند و خوب حل کنند و دو مثقال زنگار صلایه کرده، اضافه نمایند و مرهم سازند.

مرهم ms121 نافع از برای قروح متآکله: مازوی سبز، اشق، برابر هم با موم و روغن به قدر ضرورت مرهم نمایند.

مرهم نافع از برای سعفه: زراوند طویل، راتینج، اقاقیا، از هر کدام پنج مثقال، بسیار نرم ساییده، با روغن گل سرخ چهل مثقال و سرکه ده مثقال مرهم سازند.

مرهم نافع از برای جراحتی که در سر واقع شده باشد و از استخوان نگذشته باشد: موم صاف سه مثقال، در ده مثقال روغن گل سرخ بگدازند و صبر زرد، مر مکی، اقاقیا، دم الاخوین، از هر یک، یک درم، صلایه کرده، داخل نمایند و خوب بر هم زنند تا مرهم شود.

مرهم نافع از برای چرکی که از گوش آید: شب محرق، مر مکی، مساوی با عسل بسرشند و فتیله بدان آلوده کرده، در گوش بگذارند.

مرهمی که ذمل را منفجر سازد: خمیر مایه سه جزو، بورهآ ارمنی، نمک هندی، جاوشیر، سرگین کبوتر، سرگین خروس،5 از هر کدام یک جزو، نرم ساییده، با روغن زیت مرهم سازند.

مرهم از برای شقاق مقعد سود دارد: مرداسنگ هفت مثقال، خبث نقره ده مثقال و نیم، ارزیز سوخته هفت مثقال، قلیمیای نقره هفت مثقال، کوفته و نرم بیخته، با روغن گل سرخ پنجاه مثقال، و مغز ساق گاو تازه ده مثقال، مرهم سازند.

ایضا: سفیداب قلعی شش درم، مرداسنگ دو درم، خبث نقره، کتیرا، از هر کدام یک درم و نیم، ساییده، با سفیدهآ تخم مرغ بسرشند. روغن گل سرخ ده درم، موم پاک شش درم، مغز ساق گاو تازه پنج درم؛ موم و مغز ساق گاو را در روغن گل سرخ بگدازند و با دواهایی که با سفیدهآ تخم مرغ سرشتهاند، مرهم نمایند.1

ایضا: موم زرد چهار درم، روغن گل سرخ بیست درم، سفیداب قلعی پنج درم، مرداسنگ چهار درم، نشاسته، کتیرا، از هر کدام دو درم، افیون دو درم و نیم، کافور یک دانگ؛ موم را در روغن گل سرخ ms122 بگدازند و ادویه را بدان مرهم نمایند.

مرهم عدس: از برای ورم گرم که در خصیه و نواحی آن به هم رسد، فایده دارد. عدس مقشر، پوست انار خوب جوشانیده و آب غلیظ آن را با روغن گل سرخ آمیخته، طلا نمایند؛ و اگر جرم هر دو را بعد از طبخ نرم بکوبند و روغن گل داخل نموده، مرهم نمایند، هم نافع بود.

مرهم از برای جرب: حنا چهارده مثقال، گشنیز، مورد، از هر یک چهارده مثقال، خبث نقره هفت مثقال، مرداسنگ، دم الاخوین، جلنار، از هر کدام هفت مثقال، کندش سه مثقال و نیم، قنبیل ده مثقال و نیم، با روغن گل سرخ به قدر احتیاج و سرکه ربع روغن مرهم سازند.

ایضا، مرهم از برای جرب: زردچوبه، قنبیل، بیخ سوسن آسمان گونی، از هر کدام چهار درم، کبریت دو درم، کندش، خاک جیوه، مرداسنگ، خبث نقره، از هر کدام دو درم، بادام تلخ سوخته سه درم، با سرکه و روغن گل سرخ مرهم سازند.

مرهمی که قروح را مندمل سازد: مرداسنگ پنج مثقال، با روغن مورد بیست مثقال، سرکه ده مثقال، به دستور سابق مرهم سازند؛ و سرنج و زنگار آهن و زردچوبه و قلیمیا، از هر یک، یک درم، اضافه نمایند.

مرهمی که از برای جراحت عصب نافع است، تألیف جالینوس: موم شش درم، روغن زیت نه درم، زاج دو دانگ و نیم، قلقطار سه دانگ، توبال مس دو2 درم، کندر یک درم و نیم، قنه یک درم، به دستور مرهم سازند.

مرهم احمر،3 نسخهآ دیگر: مرداسنگ سه درم، با سرکه پنج درم، و روغن مورد ده مثقال، حل کرده، جلنار، راسخت، قلیمیا، از هر کدام یک درم داخل کنند و مرهم سازند.

مرهم قردمانا: از برای دردهای کهنه که در معده و جگر و سپرز به هم رسد و صلابات اعضای مذکوه نافع بود. قردمانا، سنبل، حماما، فلفل، دارفلفل، قسط، سلیخه، کندر، عاقرقرحا، بادام ms123 تلخ، اشق، مصطکی، مر مکی، میعه، هلیله، حب بلسان، زراوند طویل و مدحرج، سعد کوفی، اکلیل الملک، لادن، قرنفل، از هر کدام هشت درم، زعفران چهار درم، ایرسا، روغن بلسان، پیه گاو، پیه قاز، از هر کدام ده درم، صمغ بادام تلخ ده درم، موم و روغن ناردین به قدر ضرورت؛ موم و پیه را در روغن مذکور بگدازند و ادویه را نرم صلایه کرده، داخل کنند و مرهم سازند.

مرهم از برای اندمال1 قروح مجرب است: مامیران، زردچوبه، قنه، اشق، انزروت، صمغ دم الاخوین، از هر یک، یک مثقال، مرداسنگ هفت متقال، روغن شیره و روغن زیت، از هر کدام چهارده مثقال؛ موم را در روغن بگدازند و در دیگ سفالی کنند3 و ادویه را بدان سرشته، مرهم سازند.

مرهم ترمز: از برای درد معده و نار فارسی نافع بود. شحم حنظل، کندش، اشنان، کبریت، از هر کدام سه درم، مرمات، شیاف مامیثا، از هر کدام شش درم، سفیداب، ترمز، از هر کدام دوازده درم، زیبق دو درم، زفت3 ده درم، با روغن زیت به دستور مرهم سازند.

مرهم کی: قایم مقام داغ است. عضو را بسوزاند. قلقطار مشوی ده درم، آهک آب ندیده دو درم، میعهآ سایله دو درم، با هم جمع آورند.

آن چه تجربهآ مردم است و در ذکر مرهم راحت که مجرب والد مغفور این حقیر است، و در طریق ساختن و دستور مالیدن و منافع آن؛ اما تجربهآ مردم دیگر آن است که والد حقیر از مولانا عمادالدین محمود، جد خود، نقل نمودهاند که در آن زمان در میان اطبا این اطلیه شایع بود.

مرهم نافع جهت نار فرنگی: راتینج، مر صاف، سفیداب، از هر کدام ده درم، درد شراب، زنگار، از هر کدام پنج درم، زیبق ده درم، بزرقطونا سه درم، مرداسنگ، کندر، مصطکی، از هر کدام ده درم، سقز، سرکهآ تند، از هر یک پانزده درم، روغن گل سرخ، روغن مورد، روغن ms124

مرهم نافع: توتیای هندی دو مثقال و نیم، زاک، مرداسنگ، فلفل، سرنج، از هر کدام پنج مثقال، موم سفید ده مثقال، روغن پانزده مثقال. موم را به روغن گاو گداخته، توتیا را در سفال بریان کرده، با سایر اجزا صلایه نموده، با روغن بسرشند و مرهم سازند و هرگاه ضرورت باشد، با سر کارد در کف دست نرم ساخته، استعمال نمایند.3

طلایی دیگر: کندر، مصطکی، زیبق، از هر یک ده درم، پیه بز، به قدر کفایت.

طلایی دیگر: زیبق ده درم، فرفیون،1 انزروت، قنه، جاوشیر، کندر، مصطکی، صبر، کتیرا، مر صاف، از هر یک پنج درم، پیه خوک، بالمناصفه به قدر کفایت.

مرهم دیگر، منقول از غیر مشارالیه: زنجار سه درم، برگ حنا دو درم، بورهآ ارمنی سه درم، بادام تلخ سوخته ده درم، زیبق سه درم، روغن گل سرخ سی درم.

ایضا: سورنجان سفید پنج درم، خطمی، صندل سفید، از هر یک دو درم، حنا پنج درم، مر صاف، مقل ازرق، از هر یک دو درم، اشق ده درم، روغن زیت، روغن گل سرخ، روغن بابونه، از هر یک ده درم.

مرهم دیگر: زیبق ده درم، فرفیون، انزروت، ms125 قنه، جاوشیر، کندر، از هر یکی ده درم، مقل ارزق، مصطکی، از هر یک سه درم، مر صاف، میعهآ سایله، توتیای کرمانی، مرداسنگ مغسول، سورنجان مصری، از هر یک دو مثقال، روغن گل سرخ، روغن زیت، روغن قسط، از هر یک ده درم، پیه گرده به قدر حاجت.

مرهم دیگر: زیبق ده درم، جاوشیر سه درم، مر صاف، مقل ارزق، از هر یک سه درم، حنا پنج درم، مصطکی دو درم، سورنجان مصری یک مثقال، روغن زیت، روغن قسط، روغن گل سرخ، پیه گرده به قدر حاجت.

طلایی دیگر: زیبق ده مثقال، آب لیمو، صابون، از هر یک شش مثقال، انزروت ده مثقال، صبر، مرداسنگ، از هر یک پنج مثقال، زاج سوخته، فرفین، از هر یک دو متقال، کندر ده مثقال، مصطکی شش مثقال، جند بیدستر سه مثقال؛ روغن فرفیون، پیه گردهآ بز چهل متقال، زنبق را با صابون و آب لیمو بکشند و ادویه را بکوبند و نرم ببیزند و ممزوج سازند و به هاون بکوبند تا سفید رنگ شود.

طلایی دیگر، که مجرب عامه است: کندر، مصطکی، از هر کدام سه مثقال، صبر سیاه سه مثقال، حلبه سه مثقال، اقلیمیا، شورهآ باروت، از هر کدام سه مثقال، حنا ده مثقال، سیماب ده مثقال، زنگار دو مثقال، روغن نفط،1 روغن گاو، از هر کدام شانزده مثقال، پیه بیست مثقال، به دستور مرهم سازند؛ و والد حقیر گوید که آبله هرگاه متقرح شود و قرحهآ ناصور باشد، این مرهم مفید است.

مرهم دیگر: مامیران چینی ده درم، مومیایی معدنی، میعهآ سایله، کندر، از هر یک ده درم، توتیای کرمانی، برگ حنا، اشق، کتیرا، مصطکی، بورهآ ارمنی، صبر زرد، زنجار، از هر کدام پنج درم، سورنجان، شنجرف، مرداسنگ، از هر یک سه درم، پیه قاز،2 زاج سفید، از هر یک دو درم، زیبق هفت درم، پیه بز سیاه ده درم، بیخ بنفشه، پوست نارنج، از هر یک سه درم، ms126 روغن گل سرخ، آب لیمو، از هر یک سی درم، مغز قلم گاو، روغن زیت، از هر یک بیست درم، موم کافوری ده درم؛ و روغنها نسبت به ادویه بسیار کم است. اگر از وزن ادویه کم کنند، با بعضی روغن ها را زیاده کنند، بهتر خواهد بود؛ و چنین معلوم شود که از برای آتشکی است که قرحه باشد و بر اصل قرحه مینهند و بر سایر بدن میمالند.

طلایی دیگر، جهت باد این مرض: اصل السوس، مرداسنگ، از هر کدام ده درم، زیبق ده مثقال، روغن زیت شانزده مثقال3 است. بعضی از نسخها که مردم تجربه کردهاند و والد حقیر این قسم اطلیه را مستحسن نداشتهاند و در رسالهای که در باب مرض آتشک تصنیف کردهاند، چنین فرمودهاند که این طریق را یعنی تطلیه به این مراهم حقیر به عمل نیاورده و نخواسته که کسی نیز به عمل آورد و عاقبت طلاها که مردم از آن متوهم میباشند، به واسطهآ استعمال این چنین دواها است. بسیار بوده که به فساد کبد مؤدی شده و استسقای حار پیدا شده و هلاک ساخته، یا به اسهال منجر شده و هلاک ساخته، و این که حصبه و سرسام احداث نموده، خود بسیار بوده؛ و بسیاری به دق هلاک شدهاند. همه به واسطهآ عدم احتیاط در

و اما آن چه مجرب آن غفران پناه است، مرهمی است که در میان خواص و عوام شهرت تمام دارد و از بس که نفع آن از برای اکثر انواع این مرض عظیم است، ظهور تمام یافته، و فی الواقع از جهت عدم تخلف نفع آن از برای این مرض میتوان گفت که از مقولهآ اعجاز باشد و از هیچ دوایی این مقدار را ترجیح ظاهر نشده که از مرهم مذکور به ms127 فعل آمده؛ و تنها نه از برای آتشک فایدهمند است و بس، بلکه اکنر قروح که کهنه شده باشد و ناصور گشته و فساد تام به هم رسانیده، به غیر از مرهم مذکور، هیچ دوایی علاج آن نمیکند؛ و همچنین در اوجاع مفاصل مزمن که به سر حد آن رسیده باشد که مریض زمین گیر گردد و اورام صلب و دردهای سخت و اقسام داء الثعلب و ورمهای استخوان و اکثر اعلال عصبی و انواع بادهای آتشک و مانند اینها نفع مرهم مذکور به تجربه زیاده از حد معلوم گشته و قرینهای ندارد.

مرهم راحت: و نسخهآ آن این است: جدوار خطایی، زرنباد، جند بیدستر، مصطکی، کندر، زراوند طویل و مدحرج، حب الفار، عاقرقرحا، مغاث، زفت، راتینج، جاوشیر، قنه، حلتیث، مقل ازرق، اشق، سکبینج، مر صاف، از هر یک دو مثقال، سورنجان مصری، قسط بحری، برگ حنا، از هر یک سه مثقال، سیماب چهار مثقال، صابون رقی، روغن بابونهآ شیرازی، روغن گل سرخ، روغن زیت، روغن زنبق، روغن نرگس، روغن خیری، موم زرد، پیه گردهآ بز، از هر کدام ده متقال، آب لیمو یا سرکهآ تند، به قدر احتیاج؛ و اگر مرض بسیار قوی باشد و بدن قابل و توانا بود، مقدار زنبق را زیاده میتوان کرد تا شش مثقال؛ و تصرفات دیگر نیز در ادویهآ این مرهم همیشه میفرمودهاند؛ و بعضی دواها زیاده و بعضی کم مینمودهاند؛ و دیگر تصرفات به حسب بعضی آغراض مثل این که اگر در جوششها و قروح آتشک، خاصته جوشش گرم استعمال میکردهاند. سفیداب، توتیا، شنجرف، مرداسنگ، از هر کدام دو مثقال اضافه مینمودهاند؛ و بعضی از صموغ مثل حلتیث و عاقرقرحا و حب الفار و جند را میانداختند و روغن زیت انفاق میکردند؛ بلکه اکتفا به روغن زیت و روغن گل مینمودند؛ و در اوجاع مفاصل سفیداب و غیره نمی کردهاند، و سورنجان و قسط و مغاث و بوزیدان البته می کردهاند؛ و ms128 در صاحب مزاج سرد، صموغ و حبالفار و غیره را به التمام داخل می کردهاند و چیزی نمیانداختند، و روغن زیت را زیت کهنه میکردهاند؛ و در داءالثعلب، لادن و مانند آن اضافه مینمودهاند؛ و در عوض بعضی روغنها، روغن مورد می کردهاند؛ و امثال این تصرفها همیشه واقع میشد که این رساله بیش از این گنجایش ذکر ندارد.

و اما طریق ساختن این مرهم آن است که مبالغهآ تمام در کشتن زیبق بکنند که اصلا اثری از وی مرثی نشود و وی را با سرکه و حنا و دو سه مثقال پیه در ظرف کاشی که درشت باشد،

و اما طریق مالیدن این مرهم چنان است که بعد از چند روز که از ساختن وی گذشته باشد و تخمیر یافته باشد، یک مرتبهآ دیگر خوب بر هم زنند تا جمیع اجزای وی با هم خوب ترکیب بیابد و بعد از آن به سه حصه کنند و یک حصه را روز اول بمالند و پنج روز بگذارند، و در روز ششم، حصهآ دویم را بمالند، و حصهآ سوم، روز یازدهم، و روز شانزدهم به حمام روند؛ و هر حصته را که میمالند، ابتدا از گود پس سر کرده، مهرههای گردن و جمیع مهرههای پشت را تا نشستنگاه به عرض چهار انگشت بمآلند، و دورهآ بند سر دوش و بند مرفق و بند سر دست را از هر دو دست باز به پهنای چهار انگشت بمالند؛ و هم چنین دورهآ مفصل و رگ و بند زانو و بند قدم از هر دو پا به عرض چهار انگشت بمالند؛ و نوعی کنند که یک حصته روغن به اعضای مذکوره بالستویه برسد و بعضی جا گنده و بعضی جا تنک نبوده باشد و اندک روغنی بر بندهای انگشتان بمالند و دستی که اندک چربی داشته باشد، همین به عرض یک انگشت از میان دو ابرو تا گود پس گردن چرب کنند، به شرط آن که هیچ جرم روغن ms130 نداشته و همین محض چربی باشد؛ و اگر عضوی از اعضا که درد بسیار داشته باشد و نزدیک به

چون این مقاله در ذکر مرهمها است و مراهم از برای معالجهآ قروح و جراحات به خاطر شکسته رسید که مجملی مفید در این باب مذکور سازد تا باعث زیادتی بصارت معالجین گردد.

جراحت، در اصطلاح تفرق اتصالی را گویند که در گوشت واقع شود، هنوز به حرکت نیامده باشد؛ و قرحه، تفرق اتصالی بود هم در گوشت که رگ میداده باشد، اعم از آن که ابتدای جراحت باشد و به چرک آید یا ورم بوده باشد و منفجر شود؛ و قرحه هرگاه دیر بماند و غوری به هم رساند و کنارههای او گنده شود و صلابت پیدا کند و درد ساکن شود و چرک نضج یافته، برطرف شود و زرداب متعفن از آن بیرون آید. در این صورت ناصور مینامند.

اما قانون علاج جراحات آن است که اگر جراحت اندکی باشد و به بستن آنها قعر آن و لبهای آن فراهم آید، در این صورت هیچ احتیاج به علاج دیگر ms132 سوای آن ندارد که از دو طرف آن چیزی که از پارچهآ لته یا پنبهآ کهنه موافق وضع و مقدار جراحت میسازند و آن را رفاده می گویند، بگذارند و به پارچهآ کرباسی که جراحت و شکستگیما را بدان می پیچیند و آن را رباط می نامند، ببندند؛ و ملاحظه از غذاهای غلیظ و امتلا از طعام و شراب بکنند و نگذارند که در جراحت چیزی واقع شود، مثل مویی یا روغنی یا غیر آن؛ چرا که اینها مانع التیام1 میشوند. به مجرد همین قدر تدبیر این قسم جراحتها نهایتش به سه روز نمیکشد که به میشود، بی آن که احتیاج به دوایی بشود؛ و بسیاری از مردم دانسته یا نادانسته به ضد این عمل میکنند و مرهمها2 می گذارند و غذاهای غلیظ میدهند که باعث ورم میشود و جراحت تازه می گردد و مدتی مدید میکشد. باشد که عضو نیز مشرف بر تعفن میشود، خصوصا در تابستان و موجب فساد میگردد؛ و اگر جراحت بزرگ باشد و عمقی داشته باشد و به مجرد ربط به هم نیاید، در این هنگام احتیاج به دواهایی که گوشت برویاند، از مراهم و ذرورات، دارد، در خور مزاج و وقت احتیاج آن چه ضرورت داعی باشد، بگذارند و نوعی نمایند که در جراحت و حوالی آن ورمی حادث نشود، یا این که عضو را سخت نبندند و حرکت ندهند و حوالی آن را ساعت به ساعت طلاهای بارد بمالند و پارچهآ لته به آب و سرکه تر کرده، در جایی که جراحت به هم رسد، اندکی بالاتر از آن بگذارند، خصوصا هرگاه که درد و حرارت بوده باشد که این تدبیرات منع انصباب مواد از آن عضو میکند؛ و اگر از موضع جراحت

و اگر جراحت بزرگ باشد و دهنش فراخ باشد، باز اگر به بستن لبهایش و قعرش به هم میآید، اولی بستن است؛ و اگر به بستن خوب به هم نیاید، در این وقت احتیاج به دوختن و بخیه زدن میشود، چند بخیه که ضرور باشد، باید زد. دوختنها اکثر در جراحتی احتیاج میشود که در عرض بدن واقع شود و اگر در طول باشد، بیشتر آن است که به رفاده و رباط به هم می آید؛ و طریق بستن جراحت چنان است که رباط را به عنوانی بر جراحت بپیچند که استحکام و سختی آن در غور جراحت بیشتر و در دهن جراحت نرمتر باشد و عضو مجروح را مشکل به شکلی سازند که دهن جراحت در اسفل واقع شود، که اگر زردابی به هم رسد، از دهن جراحت بیرون آید؛ و اگر ممکن نباشد که دهن جراحت را در اسفل کنند، ms134 هر روز ملاحظه کنند، اگر جراحت رو به بهبود دارد و چرک کم میشود و غورش ناقص میگردد و چرک در اندرون جراحت جمع نمیشود، به همان تدبیر که دارند از دست ندهند تا به شود؛ و اگر چنانچه چرک جمع میشود و در جراحت که دست گذارند و فرو برند، چرک از دهنش بیرون آید، این علامت آن است که کیسه کرده. شرط آن است که از اسفل جراحت از جایی که نزدیک نهایت غور جراحت باشد، بشکافند تا ممری از برای چرک به هم رسد و مجتمع نشود که باعث فساد گردد؛ و غذای علیل در ابتدا هر چند که لطیفتر باشد و کمتر خورده شود، بهتر است تا خلط زیادتی به هم نرسد و1 در موضع جراحت نریزد و موجب ورم نگردد؛ و اگر در بدن خون زیادتی باشد، فصد نیز ضرورت است؛ و هم چنین در اخلاط دیگر اگر

این است مجملی از قانون علاج جراحت و طریق شکافتن خراج و دملها که نضج یافته باشد و به خودی خود منفجر نشود؛ چنان است که از اسفل آن ورم بشکافند از جایی که پوستش تنکتر و برآمدهتر باشد، از آن جا بشکافند؛ و اگر ورم در عضوی از بدن واقع شود که مستوی و هموار است و شکنی ندارد، شکاف آن را نوعی کنند که طول آن با طول بدن موافق باشد، نه با عرض؛ چرا که در این وقت چرک بهتر بیرون میآید؛ و اگر در موضعی است که شکنی دارد، شکاف را در شکن2 قرار دهند؛ و اما وقت شکافتن اگر ورم در جایی واقع شده است که نزدیک مفصل است و یا گوشتی ندارد، بسیار نگذارند و زودتر بشکافند تا چرک به استخوان منتهی نشود و استخوان ms135 منکشف نگردد و رابط مفاصل فاسد نشود؛ و اگر ورم در اعضای لحمیه است که گوشت بسیار دارد، در این محل اگر انتظار بکشند که خوب نضج بیابد، بهتر است؛ چرا که اگر در شکافتن آن استعجال کنند، مدت سیلان مده متمادی میشود و زرداب با چرک فاسد به هم میرساند و لبهای جراحت صلب میشود و دیر به اصلاح میآید؛ و اگر خراج و ورم بسیار بزرگ باشد، سزاوار است که یک بار نوعی نکند که چرک آن بیرون آید؛ به واسطهآ این که در این حال گاه باشد که علیل را تاب تحلیل زیادتی بیان اسباب دیر به شدن قروح نبوده باشد3 و باعث غشی شود؛ بلکه اندک اندک چرک را دفع کنند.

بیان اسباب دیر به اصلاح آمدن قروح و قوانین معالجات آن: سبب آن که قرحه دیر به شود، یا از جهت آن است که در بدن خون کم است، یا آن که خون فاسد است، یا آن که در جراحتها لبهای آن گوشت صلبی با گوشت فاسد به هم رسیده که مانع روییدن گوشت صالح میشود، یا استخوان شکسته در آنجا واقع است و آن استخوان مانع التیام5 می شود، یا آنکه در جراحت چرک بسیار به هم میرسد و نمی گذارد که به شود، یا آن که داروها و مرهمهایی که بدان علاج میکنند، موافقت به قرحه ندارد، و یا آن که نفس قرحه زرداب و عفونت دارد و به این سبب ملتحم نمیشود. پس اگر دیر به شدن قرحه به واسطهآ کمی خون باشد، علامتش آن است که در حوالی جراحت سرخی نمیباشد و اثر ورمی در آن ظاهر نمیشود و جراحت خشک و لاغر میباشد و بدن نیز ضعیف و کم خون میباشد؛ و علاجش آن است که هر روز چند نوبت با آب گرم موضع جراحت و حوالی آن را کماد نمایند تا

این است مجملی از قوانین علاج قروح و جراحات؛ هر کس که پیروی بر این نهج بکند، البته انتفاع تمام می یابد؛ والله یؤید بنصره من یشاء ان الله حکیم علیم.

مخفی نماند که با وجود قصوری که این حقیر را هست، در وقتی مأمور به نوشتن این مقاله گردید، که تشدد احوال و تفرق بال هم علاوهآ قصوری گردیده بود؛ ولیکن چون امتثال را چاره نداشت، بنابراین علی سبیل الاستعجال، این چند کلمه را قلمی نمود تا هنگام فرصت رسالهای اکمل و مقالهای اجمل مرتب گرداند، إن شاء الله تعالی که فایدهٔ‌ آن اتم و عایدهآ آن اعم باشد. توقع آن که به حکم «خذ ماصفی و دع ماکدر» عمل ms139 نموده، آن چه قبول طبع را شاید، فراگیرند و خللی که واقع شده باشد، به ذیل عفو بپوشند؛ و نعم ماقال شیخ سعدی:

شنیدم که در روز ایجاد و بیم بدان را به نیکان ببخشد کریم

تو نیز ار بدی بینیم در سخن به خلق جهان آفرین کار کن1

عينية

عينية

نبذة عن الكتاب

الفهرس