1 هر که جان دارد و روان دارد %~% واجب است آنکه درد جان دارد

2 حمد بی‌حد کردگار احد %~% صمد لم یلد و لم یولد

3 آنکه ذاتش بری است از آهو %~% الذی لا اله الا هو

4 مالک الملک قادر بی‌عیب %~% صانع عالم شهادت و غیب

5 ربنا جل قدره و علا %~% آنکه از بدو فطرت اولی

6 خلق در دست قدرت او بود %~% قدرتش دستبرد صنع نمود

7 صانعی کز مطالع ابداع %~% او برآرد حقایق انواع

8 پس چهل طورشان در آن اشکال %~% برد از جا به جا و حال به حال

9 روح‌ها داد روح را زان راح %~% به صبوحی اربعین صباح

10 امر او بر طریق کن فیکون %~% هم چنان کاف نارسیده به نون

11 آفریننده زمان و مکان %~% در جهات طبایع و ارکان

12 خلق را در جهان کون و فساد %~% هست او مبدا و بدوست معاد

13 زان پدر هفت کرد و مادر چار %~% تا سه فرزند را بود اظهار

14 صنعش از آب و خاک و آتش و باد %~% جسم را طول و عرض و عمق او داد

15 زان طرف روشنی و نزدیکی %~% زین طرف بعد بود و تاریکی

16 چون شد از خاک تیره طینت تن %~% کرد امرش به نور جان روشن

1 مبدا امر جوهر انسان %~% قابل علم کرد در پی آن

2 آلتی از کرم بدو بخشید %~% که بدان نیک را ز بد بگزید

3 دادش ایجاب و سلب هر تحقیق %~% در جهان تصور و تصدیق

4 چون رقم بر وجود انسان راند %~% «اعملوا صالحا» بر ایشان خواند

5 ما همه ناقصیم و اوست تمام %~% ابدا ذوالجلال و الاکرام

6 وحدت او مقدس از تمثیل %~% صنعت او منزه از تحلیل

7 من نگویم که جان جان است او %~% هر چه گویم ورای آن است او

8 او مبراست از «هنا» و «هناک» %~% ز اول فکر و آخر ادراک ms01

9 نیست سوی حقیقت الله %~% نفی و اثبات «لا» و «هو» را راه

10 هر چه ادراک آن کند افهام %~% یا بود در تصور اوهام

11 گر همه مغز هست و گر همه پوست %~% هر چه موجود ازوست بل همه اوست

12 جز وجود خدای در دو جهان %~% دومین نقش چشم احول دان

13 امر را اوست اول و آخر %~% خلق را اوست باطن و ظاهر

14 خانه‌های تن از دریچه جان %~% هست روشن به نور «الرحمن»

15 هست او نور آسمان و زمین %~% پرتو نور اوست روح امین

16 هر که را در میان جان نور است %~% مغز جانش برای آن نور است

17 کند اندر زجاجه مصباح %~% شام مشکوة را بدل به صباح

18 جان چو با نور هم‌نشین باشد %~% آهن از آتش آتشین باشد

19 دوست تشبیه نور کرد به نار %~% نیک از آن روز گشت ما را کار

20 چون که معشوق روی بنماید %~% بصرم را بصیرت افزاید

21 هیچ کس زان نظر سبق نبرد %~% تا به نور خدای می‌نگرد

22 گر تو کردی به چشم خویش نگاه %~% «انه ناظرا بنور الله»

23 چون تقرب کنی به طاعت دوست %~% چشم و گوش و زبان و مغز تو اوست

24 چون بدو گویی و بدو شنوی %~% پیش هستی او تو نیست شوی

25 چون ز خورشید شد ضیا پیدا %~% چون نگردد ستاره ناپیدا

26 هیچ طالب به خود درو نرسید %~% روی او هم بدو توانی دید

27 خاک را نیست ره به عالم پاک %~% جان مگر هم به جان کند ادراک

28 در ثنایش کسی که خاموش است %~% نیش اندیشه در دلش نوش است

29 گنگ گشتم درو و «ما احصی» %~% « و ثنا علیه لااحصی»

1 سر او در سر یقین و گمان %~% مایه کفر دان و هم ایمان

2 حسن او راست آینه عالم %~% روی او شد وجود و پشت عدم

3 روی آیینه را چه ms02 داری تار %~% نیست آیینه را بهر آینه‌دار

4 آهن خویش را به آینه ساز %~% روی آیینه را نگر ز آغاز

5 زنگ از آیینه درون بزدای %~% پس به ایوان شاه حسن درآی

6 همچو آیینه دیده شو همه تن %~% تا کنی چشم جان بدو روشن

7 پشت بر خویش کن مگر با اوی %~% شوی آیینه خوی روی به روی

8 مثلی گوش کن بدیع و غریب: %~% مثل خورشید دان تو نور حبیب

9 دل عاشق چو جرم مه صافی %~% ذوق پیش آمده به وصافی

10 ماه را نور بی‌حساب بود %~% چون برابر به آفتاب بود

11 زین صفت هر که قرب دید بدوست %~% دیده او دریچه دل اوست

12 دیده‌ای را که روشنی نفزود %~% ز آفتابش نصیب گرمی بود

13 نور خورشید در جهان فاش است %~% گنه از دیده‌های خفاش است

14 آفتابی چنین که می‌تابد %~% چشم خفاش در نمی‌یابد

15 دیده ما اگرچه بی‌نور است %~% دان که نزدیک بین هر دور است

16 ساکن است او مگر تو بشتابی %~% در نیابد مگر تو دریابی

17 من نیارم شدن به پای منی %~% مگر این راه را تو قطع کنی

18 زانکه هرگز به چشم بینایان %~% زین بیابان ندید کسی پایان

19 چشم ما را تعلق ازلی است %~% نقد بازار ملک لم‌یزلی است

20 در فضایی که هست در دو جهان %~% نقد جود وجود اوست روان

21 عرش در جنب قدرتش موری %~% عقل نزدیک وحدتش دوری

22 بر درش عالمان عامل خوی %~% «رب انی ظلمت نفسی» گوی

23 در ره او بلا و محنت و حلم %~% پیشه «الذین اوتوا العلم»

24 فعل و فعال و وجد و ماهیت %~% محو دان در ره الهیت

25 دیده را نیز روی آن نور است %~% کز کثافت لطافتش دور است

26 گیر کز عشق بایدت کم عقل %~% عشق بیرون بود ز عالم عقل

27 ور تو را نور ازین چراغی نیست %~% در تجاویف هر دماغی ms03 نیست

28 کی کنی سر عاشقان را فهم %~% تا نیابی فراز قله وهم

29 از شواغل دماغ خالی کن %~% خیز و سودای لاابالی کن

30 تا کی آخر به بند برهانی %~% خویشتن را ز بند نرهانی

31 بستر الواح این طبایع را %~% کن رقم ابجد شرایع را

1 نقل کن از وبال کفر بدین %~% مصطفی را دلیل مطلق بین

2 خاتم انبیا رسول هدی %~% صاحب جبرئیل امین خدا

3 قصد و مقصود و آخر و اول %~% اولین خلق و آخرین مرسل

4 پادشاه دیار جود و وجود %~% مقصد علم و عالم مقصود

5 حافظ صفحه معانی دل %~% چشمه آب زندگانی دل

6 صوفی خانقاه الرحمان %~% عالم علم «علم القرآن»

7 آنکه پوشیده خلعت «لولاک» %~% وز بلندیش پست شد افلاک

8 خواجه بارگاه کونین اوست %~% سالک راه قاب قوسین اوست

9 تیر دینش چو بر نشانه زدند %~% پنج نوبت به هفت خانه زدند

10 شرعش از علم گسترید فنون %~% در نواحی چرخ بوقلمون

11 چاکرش آفتاب و بنده سهیل %~% روی او «والضحی» و مو «واللیل»

1 چار یارش که مرشد دینند %~% همه اندر مقام تحسینند

2 دوستان پیمبرند همه %~% خلفای مطهرند همه

3 ای فضولی چرا ز نادانی %~% یار اینی و دشمن آنی

4 دو هوایی اگر نورزی به %~% سه طلاق خیال فاسد ده

5 تو چه دانی درین میانه چه بود %~% کین چرا پیش ازان خلیفه نبود

6 تو چه دانی مصالح این کار %~% چه به خود راه می‌دهی انکار

7 همه را نیک دان مباش فضول %~% جز نکو کی بود رفیق رسول

8 صد هزاران دریچه از رضوان %~% مفتتح در مضاجع ایشان

1 تا کی ای مست خواب غفلت و جهل %~% گوش سوی مقلد نااهل

2 تا به مقصد درین طریق تو را %~% کی رساند دلیل نابینا

3 سازده یار گیر دانش و عقل %~% رخت بر بند ازین سراچه نقل

4 نفسی از همه تبرا کن %~% ساعتی چشم خویشتن ms04 وا کن

5 لحظه‌ای درگذر ازین پس و پیش %~% لمحه‌ای در نگر به عالم خویش

6 چند مانی تو این چنین خفته %~% همره از راه منزلی رفته

7 به طلب در جهان چه می‌پویی %~% چو تو گم گشته‌ای چه می‌جویی

8 دیده بگشای ای که در خوابی %~% خویشتن را طلب مگر یابی

9 چند ازین اشتغال بی‌حاصل %~% دیگران را و خود ز خود غافل

10 تا تو در خویشتن نظر نکنی %~% وانگه از خویشتن گذر نکنی

11 نرسانی نظر به عین کمال %~% نشناسی فراق را ز وصال

12 ایزد آخر نیافریدت تن %~% همه از بهر خوردن و خفتن

13 اندرین صورت ضعیف اساس %~% جان معنی است سعی کن بشناس

14 تا کی ای همچو گاو سر در پیش %~% طعمه‌ای گرگ نفس را چون میش

15 تن تو خاک تیره را شد فرش %~% دل و جان تو تاج و قبه عرش

16 صورتی را که جان معنی هست %~% منجنیق اجل اگر بشکست

17 مغز او را ز پوست به بیند %~% باز گشتن به دوست به بیند

18 ای که غافل ز حال خود شده‌ای %~% چون بدانجا روی که آمده‌ای

19 از تو آخر بپرسد ایزد پاک %~% گوید: ای جرم کرده ناپاک

20 کرده بودی به مردمی دعوی %~% حاصلت کو ز صورت و معنی

21 روزی اندر سراچه شاهی %~% کار ناکرده مزد می‌خواهی

22 هر که دل در امور سفلی بست %~% به بلاهای جاودان پیوست

23 هر دلی کو هوای دنیا خواست %~% در تن افزود لیک از جان کاست

24 هر که در ملک جان امین نبود %~% خازن نقد ما و طین نبود

25 گوهری پیش مفلسی ننهند %~% این بلندی به هر کسی ندهند

26 عاشقان راست این مقام آری %~% عاشقان را سزد چنین کاری

1 جان من چون به عالم دل شد %~% با صفا جمع گشت و حامل شد

2 گشت حاصل ز فیض ربانی %~% در وجودم جنین روحانی

3 چون ms05 محبت به شوق تسویه داد %~% قابله عشق یافت چون می‌زاد

4 دیدمش چون ز غیب روی نمود %~% قرةالعین نیک موزون بود

5 در مهاد هواش پیوسته %~% به قماط هوس فرو بسته

6 داد پستان فکر من به صفا %~% شیر «حولین کاملین» او را

7 شب و روزش غذا ز اشواق است %~% گر چه طفل است پیر عشاق است

8 صورتش همچو معنیش زیبا %~% خالی از حشو و صافی از ایطا

9 هیچ چشمی ندیده در خوابش %~% رخ ندید آفتاب و مهتابش

10 راه خور از دریچه ناداده %~% سایه‌اش بر زمین نیفتاده

11 ساکن حجره امانت بود %~% در پس پرده صیانت بود

12 نقش او را ز صانعی که ببست %~% از معانی هر آنچه خواهی هست

13 مستم از باده هوایش مست %~% که جگر گوشه لطیف من است

14 منزل او شریف جایی بود %~% زانکه در کوی آشنایی بود

15 راستی هست مونسی خوش خوی %~% نیک خاموش لیک شیرین گوی

16 لفظ و معنی او همه مطبوع %~% عشق را بیت های او ینبوع

17 فصل او را هزار نوع بهار %~% گه بود گلستان و گه گلزار

18 غزلیات و مثنویاتش %~% چون حکایات او به غایت خوش

19 بی‌قدم در جهان همی پوید %~% بی‌زبان مدح خواجه می‌گوید

1 حق تعالی میان هر عصری %~% از سعادت بنا کند قصری

2 اندر آن جایگه نهد گاهی %~% بر نشاند به مسندش شاهی

3 صحن عالم ازو کند مامن %~% چشم دولت بدو کند روشن

4 سایه‌اش نور مرحمت باشد %~% چار دیوار و شش جهت باشد

5 دولت ملک و دین تمام کند %~% کار آفاق با نظام کند

6 ز بر تخت حکم شاه شود %~% پشت اسلام را پناه شود

7 تا ازو در زمانه وا گویند %~% دایمش مرد و زن دعا گویند

8 خود ببین ظاهرش درین دوران %~% حضرت صاحب زمین و زمان

9 سرور سروران روی زمین %~% خواجه روزگار شمس‌الدین

10 صدر اسلام صاحب اعظم ms06 %~% افتخار عرب جمال عجم

11 آصف روزگار صدر جهان %~% شاه را خواجه صاحب دیوان

12 آنکه اندر سرای کون و فساد %~% مثل او مادر زمانه نزاد

13 فلک مملکت بدو معهود %~% سعد اکبر ز طالعش مسعود

14 دین و دولت به صحبت او شاد %~% ملک حکمت به همتش آباد

15 سایه او چو قبه خضرا %~% هست هجده‌هزار عالم را

16 عدلش آراسته جهان چو ارم %~% هم به انصاف و هم به جود و کرم

17 جود او عاشق است بر سایل %~% کرمش سابق است بر مایل

18 به کفش نسبتی چو کرد سحاب %~% زان شد آبستن او به در خوشاب

19 ذات او گوهر است و ملک صدف %~% از کف جود اوست کان چون کف

20 دل مستغنیش به بخشش و جود %~% از خزاین بسی نماند وجود

21 نظر لطف او مرارت سم %~% انگبین کرده بر لب ارقم

22 طبع موزون او سرشته ز نور %~% از مناهی و از ملاهی دور

23 ذات پاکش که از علوم غنی است %~% از صفات و مدیح مستغنی است

24 زانکه در وصف او هنرمندان %~% هر چه گویند هست صد چندان

25 خوبرو را چه حاجت زیور %~% وصف خود خویشتن کند گوهر

26 چیست کان نیست ذات پاکش را %~% تا بخواهم من از خدا به دعا

27 گوهر کان و بحر معدلت است %~% پایه او ورای منزلت است

28 ای چو خورشید نور ورز جلال %~% وی چو بدر منیر محض کمال

29 هست رای تو نور امن و امان %~% که بدو روشن است جمله جهان

30 درگه تو چو مجمع فضلاست %~% سایه حق ز نور تو پیداست

31 هر خدنگی که شست قهر گشاد %~% هدفش جان دشمنان تو باد

32 چشم معنی ز صورتت روشن %~% تا شود کور دیده دشمن

1 گفت استاد عالم عاقل: %~% از دو حال است آدمی کامل

2 اولین اکتساب علم خدا %~% که حیات است نفس ناطقه را

3 زنده ms07 کردن روان خود به علوم %~% به زدودن ز روح زنک ظلوم

4 از مناهی دین حذر کردن %~% میوه شاخ «واتقوا» خوردن

5 دوم از ملک ناشدن غافل %~% هم نشینان صالح و عاقل

6 کامران بودن از طریق عدول %~% لطف و قهری بجای هر معمول

7 خاطر اهل دل طلب کردن %~% دور بودن ز مردم آزردن

8 رتبت اهل حق به جان جستن %~% آشکارا و از نهان جستن

9 این صفت‌ها که سیرت سلف است %~% صاحبان خلیفه را خلف است

10 اندر ایام او به حمدالله %~% خواجه دارد همه به دولت شاه

11 آن مشارالیه اهل هنر %~% آن سرشته ز نور پا تا سر

12 علم علم با نهایت عقل %~% رایت اوست در ولایت عقل

13 علم علم بی‌نهایت ملک %~% آب و آتش که دیده در یک سلک

14 چشم بد دور آز آن جمال و کمال %~% دایمش پایدار باد اقبال

1 چون سکندر ز منزل عادات %~% شد مسافر به عزم آب حیات

2 اندر آن عزم و آن طلب بانی %~% بود با او حکیم یونانی

3 نیز گویند کو وزیرش بود %~% در قضایای ناگزیرش بود

4 کرد ارسطو بر سکندر یاد %~% که: شه ما همیشه باقی باد

5 چون مسخر شده است باد تو را %~% تا جهان است عمر باد تو را

6 چون سکندر ازو شنید دعا %~% گفت در پاسخش که : ای دانا

7 این دعایی است معتبر لیکن %~% ای دریغا! که هست ناممکن

8 به سکندر چنان نمود حکیم %~% که: بمانی تو در زمانه مقیم

9 هر که بد شد فعال او «قدمات» %~% که نکو نام یابد آب حیات

10 نیست مخلوق آنکه دایم زیست %~% هر که باقی است ذکر او باقی است

11 عاقل از پایه معانی دهر %~% کی خورد آب زندگانی دهر

12 هر که او نیک نامی اندوزد %~% در جهان کسوت بقا دوزد

13 هر که را علم و ملک و دین باشد %~% عین آب ms08 حیات این باشد

14 مصطفی گفت و یاد می‌گیرند: %~% در جهان مؤمنان نمی‌میرند

15 سرمه‌ای کش ز خاک کوی حبیب %~% و آب حیوان طلب ز جوی حبیب

16 التفاتی بکن به مجلس ناز %~% نفسی شو به آستان نیاز

17 بندگانت پرند حر بطلب %~% هست دریا بر تو در بطلب

18 خاطرم در این معانی سفت %~% نکته‌ای بس مفید و موجز گفت

19 از کم و بیش و از پس و پیشی %~% آخر است آنکه اول اندیشی

1 صاحبا راز اندرون ز نهفت %~% تا نپرسی ز من نخواهم گفت

2 بنده را خاطری است ناخرسند %~% عاشق هجر یار لیک به بند

3 که پسندد چو من هنرمندی %~% لب ببسته اسیر دربندی

4 بنده را شاعری نپنداری %~% زین گدایان خام نشماری

5 چون در گنج دوست وا کردند %~% به من این شیوه را عطا کردند

6 روز و شب درد درد می‌نوشم %~% در خروشم اگر چه خاموشم

7 از تلطف به من نما گل را %~% در حدیث اندر آر بلبل را

8 تا نوایی ز عشق آغازم %~% وین چنین تحفه‌ها بپردازم

9 کلماتی است از مخارج اصل %~% اندرو هست مندرج ده فصل

عشاقنامه

عشاقنامه

نبذة عن الكتاب

الفهرس