2،ما) در مطبع کیهان مقیم تهران درسنه 1339 شمسی یعنی 1961 میلادی

به زیور طبع رسید

الحمد لله رب العالمین و العاقبة للمتقین والصلوة والسلام علی رسول الله محمد صلی الله علیه وآله اجمعین . و بعد ، چون این بنده کمترین بند گان دعوت هادیه سید سهراب ثبتهاالله فی مشارق الارض ومغاربها را بعنایت ازلی وهدایت لم یزلی منظورنظر خود کناد ، واز میان گمراهان و جماعت بیراهان بیرون آراد ، و از شر شیاطین و دجال روز گار یعنی آنهائی که بظاهر سخنان انبیاء ودعات ایشان استادهاند وهمچون ستوران بکاه و برگ قانع شدهاند و بدانه و برنرسیدهاند واز درجهآ انسانی افتادهاند که فرموده «اولئک کالانعام بل هم اضل»1 [ایمن دارد2.

و شکروسپاس مریرورد گار را که این بنده آنچه مولانا مدد کند وبرخاطر خطور نماید معنی اورا شکسته بسته مشتمل براحوال خود و آنچه از طریقهٔ‌ طائفهآ محقان روز گار معلوم کرده بیان کنم ، تا جماعت ضعیفان ومستجیبان را مدد راه گردد و این کمترین بند گان را بدعای خیریاد و شادم نمایند، ومدد وتوفیق از بار گاه حضرت خداوند روز گار و عالمیان وآفرید گار أنس وجان جلت قدرته وعزت کلمته میطلبند ، که و.هو . د..ه و..19ه...1 انه خیر الموفق وهوحسبنا مولانا وحده وکفی .

واین رساله مشتمل است برسی و شش صحیفه که بفهرست گفته خواهد شد . فهرست این رساله این است که بتدریج کفته خواهدشد.

است . صحیفهآ هژدهم : اندرظهور آدم علیه السلام وحوا بقول متقدمان است. صحیفهآ نوزدهم : اندرقصهآ ابلیس بروجه تأویل طایفهئی از مقارنه است . صحیفه بیستم : اندر قصة ابلیس که نسبت بآدم این دوره دارد که ششهزار

و نهصد سال و کسری از او گذشته است.

ومتنبی وممرور. صحیفهٔ‌ بیست ودوم : اندر بیان وحی والهام وخواب (وتنزیل) وتأویل

وسبب فرستادن انبیا بخلایق . صحیفه بیست وسوم : اندراشارت بثواب وعقاب است . صحیفهآ بیست وچهارم : اندر بیان راء آخرت و سبب اعراض مردم از آن

است . صحیفهآ بیست و پنجم : اندرمبدأ ومعاد و شب قدر وروزقیامت است. صحیفه بیست و ششم : اندربیان مراتبی چند که باعتبارات آن ناطق در کلام

خود قیامت را بنامهای مختلف یاد کرده است . صحیفهآ بیست وهفتم : اندربعضی احوال که درقیامت واقع میشود. صحیفهآ بیست وهشتم : اندر تأویل دوجهان که آنرا آخرت ودنیا کویند . صحیفهٔ‌ بیست ونهم : اشارت بحشرها است . صحیفهآ سیام : اندربیان صحایف اعمال وکرام الکاتبین است . صحیفهآ سی ویکم : اشارت بحساب ومیزان وصراط وبرزخ است. صحیفهآ سی ودوم : اشارت بصراط وبرزخ است . صحیفهآ سی وسوم : اندربیان بهشت ودرهای بهشت وخازن بهشت است . صحیفه سی وچهارم : اندربیان جویهای بهشت است . صحیفهآ سی وپنجم : اندربیان حورالعین ودرخت طوبی است . صحیفهآ سی وششم : اندر بیان اشارت بدوزخ ودرهای دوزخ و زبانهآ دوزخ

است .

وامید که از فیض لطف صاحب الزمان ونکهبان جهان لذکره

بدانکه مشهور در میان تمام طوایف آنستکه کلمهآ کن علت تمام موجودات است چنانکه قرآن بدان ناطق است که «انما قولنالشیآ اذا و9..وه. اردناه أن نقول له کن فیکون»1 یعنی بدرستی که امر ما هرچیزی را که اراده کنیم ووجود اوخواهیم دانست، که آنستکه بگوئیم «بشو» پس هست شود ، و کلمهآ کن نزد ارباب عیان2 عبارت ازدانستن اثرمبدأ متکوناتست ودرذات خود احتیاج بغیر ندارد، واین اثررا ازغیر مؤثر تصورنباید کرد تا دوئی لازم نیاید .

بدرستی که صاحب نظر این مضمون را براین وجه ادا نماید که کلمهآ کن را عبارت از امامت و ولایت تعلیق کرده است که فرموده ..د..و در «والیه یرجع الامرکله» . وباز کشت واحتیاج جمیع موجودات امری وخلقی بولایت امام است و هرجا که ذکر امامت و امام شود این مرادباشد

نکته، وکلمهآ کن دوحرفاست . اولکاف که مبدأ کلمهاست و اورا مباینت است از سایر حروف. اشارت است به مباینت کلی مرمبدأ را (که) معنی و معرفت مبدأ از تصاویراوهام والهام، که همت مشابهت است، مبرتی ومنزه است . بیت .

بخودش کس شناخت نتوانست ذات او هم باوتوان دانست1

ونون مباینت عرض دارد که آن نقطه است ومتصل است بکاف و منقطع کلمه شده است ، اشارت بمشابهت ما سواء مبدأ بوجهی ازوجوه واحتیاج کل بدو وفنای شخص اغیار که فرموده : «کل شی هالک الا وجهه » یعنی هر چیزیکه هست فانی است الا ذات حق ، مولانا وحده وکفی .

بدانکه ظهورعقل ازامرکن است، بیواسطه ، اما نه بر آن وجه ملاحظه باید نمود که علت غیر معلول است بلکه در حقیقت اینجا معلول عینعلت است ومغایرت نیست مگرباسم ، چنانچه گفته شود ماه ونورماه ،

بجهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست

عاشقم برهمه عالم که همه عالم از اوست

تنبیه ، آنچه متعقل این فقیرشده از لوازم ومآل سخنان حکمای مشائین و اشراقی آنست که عقل کل عبارتست ازقولی که قیام هر موجودی از موجودات حسی وعقای بدوست و باضافهٔ‌ هرمحلی اسم خاصی یافته و این عقل کل را بحسب اصطلاحات و اعتبارات باسامی مختلفه یاد کردهاند: (یعنی) نور، روح ، قلم ، ذات ، نقطه ، مبدأ ، روح عالم ، آدم معنی ، علت اول، معلول اول1 ، خامهآ الهی3 ، مدت ، کافامر3 ، جوهر حقیقت، جنس الاجناس ، عالم جبروت، انسان کبیر، تعیین اول ، تجلی اول، هیولای مطلق ومقام او وامثال این نکته . وگفتداند که عقل کل پنج حرف است ومیتوان بود که درعالم معقول اشارت دارند بحدود خمسهآ علوی که آن عقل است ونفس وجد وفتح وخیال ، براین وجه که :

عین : مباینت ذاتی دارد ازسایر حروف واول کلمه است واشارت باشد بعقل کل که مباین کلیآ موجودات است از جمیع و جوه. وقاف که

لام ، که مباینت ذاتی دارد ازحروف ومتصل است بمافوق خود و منفصل است ازمادون خود ، اشارت دارد بجد که عبارتست از تأییددائمی که مباینت ms04 ذاتی دارد ومتصل است بذات عقل ونفس چه فیض از ایشان بموجودات دایمی است ومنفصل است از مادون خود، یعنی غیرعقل کل، ونفس کل را این صفت ثابت نیست و این همان اثریست که معتبراست بکلمهٔ‌ کن . و حضرت حجة الحق امیرسید ناصرخسرو قدس سره این حد جد را در وسط حدود خمسه آورده ، اشارت است بآنکه طالب صاحب بصیرت را تنبیه گردد که اگر درسلسلهآ ترتب موجودات هر آنچه مادون ظهور عقل ونفس است منسوبست بوساطت عقل ونفس ، اما در حقیقت ظهور همه از همان اثرست، چه مغایرت عقل کل ونفس کل بامر کن نیست الا باسم ، چنانچه نسبت باعقل کل گفته شده ونسبت بانفس کل گفته شود .

وکاف که مباینت ذاتی دارد و منفصل است ازما فوق خود ومتصل است بما تحت اشارت دارد بفتح که عبارت است از تأیید در بعضی اوقات که مباینت ذاتی دارد ومنفصل میشود از مافوق بجهت اتصال بما تحت.

ولام آخر که همان اوصاف لام اول رادارد اشارت دارد بخیال که هم مباینت دارد وهم اتصال و آخرین حدود واقع شده . واین پنج حرف

بدانکه مشهور چنانست که نفس کل از عقل پیدا شده ، اما نه بر آن وجه ملاحظه باید نمود که زمانی بوده باشد که عقل کل هست بوده و نفس کل نبوده بلکه ظهورنفس کل با عقل کل بیک دفعه بوده ، ومحصل این سخن آنستکه هرچیز که صفت وجود دارد ازمعقول ومحسوس اورا ازصورت گزیرنیست ونفس کل عبارتست ازصورت عقل کل، وظاهر، که تشخص حقیقی هرچیزی کهصورت حقیقی عبارت از آنست، هر گزاز آن چیز جدا نمیشود، بلکه عین آنچیز است چنانچه نور آفتاب ms05 که تشخص حقیقیآ آفتاب که از دیگر موجودات جدا شده ، آن نوراست که هر کزاز آفتاب منفک نبودم ، بلکه آفتاب جزآن نورنیست .

تنبیه ، پس طالب صاحب بصیرت را چنان تعقل باید نمود که عقل کل عبارت است از امر معنوی که هر موجودی از موجودات فلکی و عنصری بدوقائم است ونفس کل عبارت است از تشخص هرموجود فلکی و عنصری واجناس وانواع واشخاص است که بدان تعیین که صورت حقیقت هریک ازموجودات از یکدیگر امتیازیافتهاند، واین نفس کل را باسامی

نکته ، بدانکه عقل را حرکت است وسکونی ، از آن وجه که ذات او بی نیازاست و احتیاج بغیرندارد ، ساکن است . واز آن وجه که تقاضای ظهور خودنموده متحرک. و حکمای عظام این عقل را بحر کت ایجادی تعبیرنمودهاند ، بنابراین درنفس کل نیزحرکت است ، وسکون اواز آن وجه است که میخواهد مرتبهآ خودرا که ظاهراست بمرتبهآ عقل کل که باطن است برساند وباطن ظاهر گردد وظاهرباطن تا وحدت عقل ونفس متحقق گردد ، وصورت ساکن ، وبینیازی عقل ونفس درعالم محسوس در نقطهآ مر کزخاکی ظاهرشده وحرکت عقل در کرهآ افلاک . واگر طالب صاحب بصیرت دراین سخنان نیکو تأمل نماید ظاهرا بسی ملاحظههای غریب وعجیب اورا روی نماید .

وهمچنین هیچ جسمی از اجسام ازاین دوصفت که حرکت است و سکون خالی نیست، وحرکت نفس بتدریج است که آنچه بالقوه درفات اوست بفعل می آید، چنانکه فرزندان بسیار از نطفه بعمل میرسد . و حضرت امیرسید ناصرخسرو علوی قدس سره فرموده که کمال حرکت نفس کل بیرون آوردن نفسهای ناطقان واساسان وامامان است .

نکته ، از حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و آله وسلم اشارت باین معنی فرمودهاند که «لاتقبحوا الوجوه فان الله تعالی خلق آدم علی صورته و نفخ فیه من روحه» یعنی زشت مگردانید رویها ms06 را بدرستی که خداینعالی آدم را بصورت خود آفریده است و دمیده در اواز روح خود، وصورت ایزدی

مولانا گوشهای بند گان خود را از سخن راه باطل نگهدارد.

بدانکه چون نفس کل قصد پدید آوردن مثل خود نمود از این حرکت هیولی که صورت عالم ازاوپدید آمده پیدا شد وتفصیلات عالم را براین وجهی که بعیان آمده در هیولی بودیعت نهاده شد بالقوه . و هیولی ازدولفظ عربی است که ازهریک چیزی انداخته شده . اول چنین بوده، هیؤاولی معنی هیؤساختگی است ومعنی اولی ، اول . ازلفظ ms07 هیؤ، همزه را انداختهاند وازلفظ اولی، الف وواورا، وهیولی گفته شد، یعنی آماد گیآ اول . ازاین سبب هیولی را جوهر منفعل گفتهاند که اوراهیچ فعل نیست غیرازقبول صوری که بدو فایض گردد .

تنبیه ، وطالب تحقیق میباید که پیدا شدن هیولی را ازنفس کل نه بر آن وجه ملاحظه نماید که مغایرت میان ایشان ثابت گردد ، بلکه هیولی را صفتی ازصفتها ومرتبهئی ازمرتبه های نفس کل ملاحظه نماید، وهیولی دربساطت وجود ذهنی سه مرتبه دارد. هویت یعنی هستی و کمیت یعنی خوبی و کیفیت یعنی چگونگی. وچون هویت قبول کمیت نمودیعنی هستی را مقدارمعین ملحوظ شد دروی فرض طول وعرض وعمق که حکما آنرا ابعاد ثلاثه گفتهاند ممکن گشت . وچون کمیت قابل کیفیت شد یعنی هستیآ که با او ملاحظه مقداری رفته موصوف شود بکیفیتی مثل درازی و گردی و مثلثی و مربعی جسمی مخصوص شود که مشارالیه باشارت حسی گردد .

نکته ، وحکما بجهت ترتیب تعلیم هیولی را بر دومر تبه داشتهاند. هیولای اول که آنرا نطفه نیز گویند وهیولای دویم که آز را هیولای کلی نیز گفتهاند.

و بعضی از حکما بجهت تشخیص مسئلهٔ‌ هیولی را چهار مرتبه گفتهاند : هیولای اول وهیولای کل و هیولای طبیعی وهیولای صناعی . هیولای اول آنستکه گفته شد، وهیولای کل جسم مطلقست که عبارتست از امر وقولی که تفصیل صورت عالم از اعلی علیین تا باسفل السافلین قبول گردد . وهیولای طبیعی عناصرار بعه است که طبیعت کلی در ایشان تصرف مینماید وازایشان صورت مختلفه ازمعادن ونبات وحیوان ظاهر میسازد . وهیولای صناعی جیزی چند است که ارباب هر پیشهئی چیزهای مختنف میسازند مثل چوب نسبت بدرود گر و آهن نسبت بآهنگر و براین قیاس.

صحیفهآ پنجم

در تحقیق طبیعت کل

بدانکه مشهورمیان ارباب حکمت چنانست که چون نفس کل متوجه تحصیل تفصیل کمال خود گشت طبیعت کل پیدا شد، اما نه برآن وجه ملاحظه باید نمود که پیدا شدن طبیعت کل بعد از وجود ms08 نفس کل بوده تا مغایرت مین ایشان درعین لازم آید بلکه براین وجه ملاحظه باید نمود که طبیعت کل مبدأ حرکت نفس کل است و قوتی است از قوتهای نفس کل ، و روحانیان وملایک عبارتند ازهمین طبیعت کل که بروجه مخصوص همین باشد و باید که بوجود ملایک وروحانیان منحصر نباشد . دیو وپری در این مقام لازم میآید وجن و انس متعلق است بهر موجودی، اگرطالب موافق را عنایت صاحب الزمان باوری نماید ملاحظهآ این سخنان او را آسان خواهد نمود واگر نعوذ بالله کسی از سعادت آن دولت ابدپیوند محروم ماند حاصل اوجز کفتار و پنداراین اسرار نخواهد بود ، والله غفور ودود.

اینجا در یکی از نسخ قصیدهئی از حضرت شاه سید ناصر خسرو نقل نموده است . بالای نه سپهر معلی (1) دو گوهرند

کز نور هر دو عالم و آدم منورند اندر نشیمن (2) عدم از نطفهآ وجود

هر دو مصورند ولی نا مصورند محسوس نیستند ونگنجند درحواس

نایند در نظر که نه مظلم نه انورند پرورد های (3) دایهٔ‌قد سند درقدیم(4)

گوهرنیندا گرچه باوصاف کوهرند زان سوی آفرینش زین سوی کاینات

بیرون اندرون زمانه مجاورند کویند نیز (ه) هردو جهانند ازین قبیل

در هفت کشورندنه از (6) هفت کشورند هستند و نیستند نهانند و آشکار

زان بی تو اندو با تو بیک خانه (7) اندرند در عالم دو کون(8) بودکار کاهشان

ویران کنند های (9) بنا وبنا گرند

زان بی تن و سرند وزان اندرین سرند1 اینجایگاه بهر تو برساختند جای

ورنی کدام بهتر ازینجای برترند2 نزد2 تو آمدند زجائیکه جای نیست

آنجا فرشتهاند بدین جا پیمبرند گفتارشان به بین4 وبگفتار کارکن

تا از خدای عز وجل وحیت آورند بنکرزساحران ملک زانکه برفلک

ایشان زحضرت ملک العرش برترند بیدانشان اگرچه نکوئی1 کنندشان

آخر مدبران سپهر مدورند چندین هزاردیده و گوش از برای چیست

زایشان سخن مگوی که هم کورهم کرند ms09 گوئی مگوی7 کوهردیوان نداشتند8

دیوان اینزمانه هم از کل مخمرند جز آدمی نزاد ونزاید9 در اینجهان

آنها که آدمند10 چرا جملگی خرند

چون نیک2 بنگری همه شا گرد آزرند در بزمگاه مالک (دوزخ زمانع اند)3

این ابلهان که درطلب جام گوهرند4 خویشش بهم مگوی که اینجا برادران*

از بهر لقمه همه خصم برادرند بعد از هزار سال بمانی که عاقبت1

زین در در آورند وزان در برون برند آنها که آمدند چه بردند7ازین جهان

رفتند و میروند9 بیایند وبگذرند آنها که هستشان بابا بکر دوستی

از دوستی شان همگی خصم حیدرند9 آن شیعیان که سیرتشان حب حیدراست0

حقا که دشمنان ابابکر و عمرند گرعا قلی ازین دو11 جماعت سخن مگو

بگذارشان بهم که نه افلح نه قنبرند نی مؤمن بقاعده نی کافر تمام

همسایههای ما که نه مؤمن نه کافرند13

بدانکه مقرر چنانست که جسم کل بتوسط طبیعت کل وهیولی از نفس کل پیدا شده و ملاحظه این چنین نباید نمود که وجود جسم کل بعداز وجود طبیعت کل وهیولی ونفس کل بوده تا مغایرت جسم کل با ایشان لازم آید در ذات و وجود ، بلکه چنین ملاحظه باید نمود که مبدأ قبول حرکت نفس کل جسم کل است که همان تعیین نفس کل است وفلک الافلاک را همین جسم کل داشتهاند .

تنبیه ، از سخنانیکه دراین چند صحیفه بیان شدطالب واقفراپوشیده نماند که ازروی عیان نه بروجه بیانامر کن وعقل کل ونفس کل وهیولی وطبیعت کل وجسم کل مجموع بالذات واحدند وبحسب مراتب واوصاف باین اسامی معبر شدهاند بجهت تعلیم وتقسیم وتنبیه . وملاحظهآ یگانگی این شش امر درمثال محسوس میتوان نمود مثلا دانهآ گندم که مزروع شد

بدانکه مشهور چنانست : فلک الافلاک بعد از جسم کل است و بعداز او فلک البروج پیدا گشت، بعد ازاوفلک زحل وبعد ازوی فلک مشتری وبعد فلک مریخ وبعداز او فلک شمس وبعد فلک زهره وبعد فلک عطارد و بعد فلک قمر ودرزیر فلک قمر اول کرهآ آتش است وبعداز وی کرهآ هوا وبعد کرهآ آب وبعد کرهآ خاک، ودرتحقیق وتفصیل هریک سخن بسیار است که این مختصر از آن باطناب میانجامد . اما برسبیل اجمال ملاحظه ایشان را بروجه تفصیل مراتب نفس کل باید نمود ودرصورت محسوسه . والله اعلم، وشرح شمهآ از آن اگر توفیق امام زمان مساعدت نماید از

تنبیه، و آن نه افلاک را آبای علوی و و سایط علوی گفتهاند ومحرکات ایشانرا یعنی قوتی چند که بدان حرکت میکنند نفوس فلکی گفتهاند و آتش وباد و آب وخاک را امهات سفلی وبسایط سفلی وعناصراربع وارکان اربع وطبایع چهار گانه وآیهآ (1) فتح واخشیج کفتهاند .

صحیفهآ هشتم

درتحقیق لوازم بزمان ومکان

بدانکه زمان و مکان دو لازمند از لوازم وجود ، و عقلای عالم محسوسات را بمنزلهآ طفل داشتهاند وزمانرا بمنزلهآ دایه ومکان را بمنزلهآ گهواره ms11 ، واصل زمان نزد حکما اینستکه حاضری دایمی که اصلا قبول زوال وانقطاع نمی نماید و اورا دوام وثبات نیست ودر عرف آنرا زمان حال گویند وزمان ماضی همین زمان حال بوده که کذشته شده وزمان مستقبل همین زمان حال خواهد بود که نیامده و این اصل زمان باعتبار احوال وعوارض بفصول اربعه تقسیم یافته .

تنبیه ، واصل مکان بعدیست که متمکن را بیرون شدن از آن ممکن نیست وقرار بروی هم ثابت نه وآن محل اجرام علویات است ودر زیر فلک قمر هریکی را از عناصر مکانی مقرر شده . پس کلیات هریک از زمان ومکان پنج قسم باشد مطابق اصول خمس وحدود خمسه .

بدانکه معلمان حکما اجناس مر کبات را برسه مرتبه نهادهاند : جماد ونبات وحیوان . واین سه مرتبه را موالید ثلاث گفتهاند . وموالید جمع مولد است ، مولد جایزادن را گویند واین سه مرتبه را بجهت آن موالید کفته اند که هر چیز از مرکبات که بعالم شهادت می آید از این سه مرتبه بیرون نیست .

اکنون بدانکه چون تأثیرات آبای علوی با امهات سفلی جمع شد بآن خاصه هریک، از عناصر را بریکدیگر کششی میشود وهریک طبیعت خاصی که دارند باز میمانند وطبیعت آن دیگری را میگیرند ، چنانچه مخالفت شخصی هریک زایل میگردد . و بعداز ا جتماع آثار آبای علوی وارکان اربع صورتی وحدانی بایشان فایض میشود که آن صورت اجتماع راصورت تر کیبی توان گفتن واز همان اختلاط و آمیزش کیفیتی پیدا میشود که آن صورت اجتماعی را مدتی مخصوص از خلل ونقصان نگاه میدارد و آن کیفیت را مزاج گفتهاند ، ونزد حکما روح طبیعی نیز شاید گفتهاند(1) . ودر مرتبهآ جمادی غیراز انعقاد وتر کیب ومزاج چیزی دیگرنیست. و در مرتبهآ نباتی بعد از تر کیب و حصول مزاج از نفس کل اثری فایض میشود که بآن اثر بروئیدن در میآید و آن اثر را نفس نباتی وروح نامیه کفته اند ودر مرتبهآ حیوانی آنچه در آن ms12 دومرتبه موجود است هست واثر دیگر از نفس کل بدین مرتبه رسیده که آن اثر مبدأحس و حرکت ارادی6 افراد واشخاص این مرتبه گشته .

تنبیه ، وفضل ذاتیآ مرتبهآ جماد از مرتبهٔ‌ نبات یعنی آنچه درجماد است که در مرتبهآنبات نیست خواصیست که درهریک از معدنیات ثابت شده ، وفضل ذاتیآ نبات ازجماد خواص گیاهها وقوت روئیدن نباتات است . و فضل ذاتیآ حیوان از نبات قوت حس وحرکت ارادی است .

نکته ، وچون مباینت اثر نفس کل در نبات زیاد بود از جماد ، حرکت نبات بجانب علوی در عالم شهادت محسوس گشت بآنکه بزرگ میشود . واما اجزای او متصل است بکرهآ زمین . ودر مرتبهآ حیوان چون مباینت اثرنفس کلزیادبود از نبات حرکت جسمانی حیوان بجانب علوی محسوس شد واجزای او منفصل کشت از رمین وبرمادهآ هر یک از انواع حیوانات امتیازیافت بروجهی مخصوص وملایم مینماید که بروجه تحقیق مقطعهآ «الم» را اشارت باین موالید ثلاث دارند بدین وجه که الف که مبدأ است و مخرج اومخفیست اشارت است بمعادن که بدایت مرکبات عنصری است ومستور است درعروق خیال . ولام وسطیست ومخرج او نیز دروسط واقع شه که از وجهی مخفی است واز وجهی ظاهر ، اشارتست بمرتبهآ نبات که وسط مراتب است وروئیدن او بعضی ظاهر است که بروی زمین میآید و بعضی مخفی که بیخ وریشه میشود . ومیم که آخر است ومخرج اوشهوتست که نهایت مخارج است و درغایت ظهور است اشارتست بحیوان که نهایت مراتب است ومباینت او از آن دومرتبهآ دیگر در غایت ظهور است ، وبدین تأویل اشارت «ذالک الکتاب لاریب فیه » (1) بغایت ملایم آید چه معنی آیه این شود که این سه مرتبه که جماد است ونبات وحیوان کفایت است که در او هیچ شک نیست چرا که این کتابیست که بدست

تنبیه، وحضرت حجة الحق امیر سید ناصر قدس سره در بطن دوم مقطعهآ «الم» را اشارت داشتهاند بابعاد ثلاثه که طول وعرض وعمق است که در جمیع اجسام فلکی وعنصری ثابت است ، براین وجه که الف اشارت باشد بطول ولام بعرض ومیم بعمق، والله اعلم بحقائق الامور.

صحیفهآ دهم

دربیان قوتی چند که در هریک از موالید ثلاثه میباشد

بدانکه درمرتبهآ جمادی روح طبیعی را دوقوت لازم است ، خفت وثقل . خفت قوتیست که بالطبع مایلست بمحیط و آن قوت آتمی است وبادی ، وثقل قوتیست ک بالطبع مایلست بمر کز و آن قوت آبی است و خاکی، ودرمرتبه نباتی نفس نباتی را که قوهآ منمیه (2) نیز گویند . یعنی قوهئی که بآن نشو و نما درجسم حاصل میشود، و آن قوتی که نفس طبیعیرا مقرر شده لازم است باهفت قوت دیگر : اول قوت جاذبه و آن قوتیست که غذای جسم یعنی آنچه بآن هرجسمی را قوت جسمی حاصل میشود از برون باندرون میکشد ، چنانچه درختان آب را بخود میکشند . دوم قوهآ ماسکه و آن قوتیست که جاذ به آنراباجزای جسم کشدو آنرانگاهدارد. سوم قوهآ هاضمه و آن قوتیست که آنچه غذای آن جسم است آنرا درآن

تنبیه ، ودر مرتبهآ حیوانی قوهآ چندیکه در مرتبهآ جمادی ونباتی مذ کورشد لازم نفس حیوانیست بادوازده قوهآ دیگر : اول قوهآ لامسه و آن قوتیست که بآن ادراک نرمی ودرشتی و گرمی وخنکیآ چیزها میکند و جای وی پوست است که برتمام اعضای حیوانات محیط است . دوم قوهآ سامعه و آن قوتیست که بآن آوازها رامیشنود وجای وی کوش است . سوم قوهآ باصره و آن قوتیست که بآن چیزها را میبیند وجای وی چشم است . چهارم قوهآ شامه و آن قوتیست که بآن بوی چیزهارا درمییابد وجای وی دماغست . پنجم قوهآ ذائقه و آن قوتیست که بآن طعم هر چیزیرا در می یابد وجای وی زیرزبانست . واین پنج قوه را حواس خمس ظاهر کویند . ششم حس مشترک . هفتم خیال . هشتم واهمه . نهم حافظه . دهم متصرفه . واین پنج قوه را حواس خمس باطن میگویند و شرح آن در صحیفهآ دوازدهم کفته خواهد شد . یازدهم قوهآ غضبی وآن قوتیست که حیوان را باعث

بدانکه چون نفس انسانی از همه نفوس شریفتر بود حکمت چنان تقاضا نمود که صورت جسد انسانی موزونتر ومقبولتر از تمام اجسام باشد وچون نفس انسانیآ شخصی بواسطهٔ‌ افلاک وانجم بفعل میآید . نطفه نیز که مادهآ جسد انسانی است نه ماه دررحم بترتیب افلاک و انجم کمال مییابد وبفعل میآید . ماه اول بتربیت زحل میباشد وچون طبیعت زحل سرد و خشکست نطفه نیز دررحم انعقاد مییابد یعنی بسته میگردد .

ماه دوم بتربیت ms15 مشتری در میآید وچون طبیعت مشتری گرم وتر است اجزای نطفه را نشوونمائی میدهد ، نطفه علقه میگردد ، یعنی خون بسته وقوهآ غازیه آغاز میکند . ماه سوم بتربیت مریخ میباشد و چون طبیعت مریخ گرم وخشک است قوت میگیرد. ماه چهارم بتربیت آفتاب درمیآید وهر عضوی از اعضاء که در او مضغه صورت نموده از یکدیگر ممتاز میگردد وروح حیوانی در آن پدید میشود وحرکت مینماید ، ماه پنجم بتربیت زهره در میآید و تمام اعضائی که صورت بسته باشد قوت میگیرد و بکمال میرسد و کوش و بینی و چشم تعیین مییابد ودهان گشاده میگردد . ماء ششم بتربیت عطارد درمیآید وحس چشیدن وبوئیدن پیدا میگردد و

تنبیه ، بعد از تولد از اجزای بدن آنچه محکم شده باشد مادهآ اعضاء وجوارح بود و آنچه نرم وروان باشد اخلاط اربعه میگردد یعنی صفرا وسودا و بلغم وخون وبخار لطیف که ازاین چهارچیز بر میخیزد که حکیم آنرا روح حیوانی کفته در مجموع اعضاء وجوارح روان میگردد واول از عضو مخصوص(1) که آنرا دل گفته اند آغاز میکند و بعد از آن بمجاری6 دماغ که جای حواس خمس باطن است میرسد و بعداز آن بباصره، بعد از آن بسامعه ، بعد از آن بر گهای زبان ، بعد از آن بباقی اعضاء وجوارح.

نکته ، و این نه ms16 ماه که نطفه دررحم تربیت میابد در مقام نه مرتبه است در عالم دین . ماه اول در مرتبهآ بند گانیست که از اهل دعوت حق نشدهاند که چنانچه دراین نوع از بند گان اثرنور عرفان وایقان که حیات حقیقی وبقای سرمدی است بظهور نیامده، اما قابل آن هستند که مظهر

ماه سوم در مرتبهآ مأنونست که چنانچه عرفان و یقین او زیادست از مستجیب بجهت معرفت ذات امام وحجت مجملا ، ونطفه نیز دراین ماه قوت نشو ونمای او زیاد میگردد ، بجهت قرب باعتدال . ماه چهارم در مقابلهآ فیض امام واقع شده که چنانچه ذات خداوند امام جل وعلایفیض ذاتیخود بخشندهآ وجود ودهندهآ صورت ومعنی است ، نطفه نیز دراین ماه صورت شخصی اوتمام میگردد وقبول فیض حیات جسمانی مینماید . ماه پنجم درمرتبهآ داعی است که چنانچه معلومات او بیقین میرسد وهر یک از حدود دین را درمییابد ، نطفه نیزدرین ماه تمام عضوی که صورت بسته باشد قوت میگیرد وهریک از چشم و کوش و بینی وزبان که حدود علوی بنیهآ انسانی است تعیین مییابد. ماه ششم در مرتبهآ حجتست که چنانچه او مظهر مباینت علم ودعوتست وحافظ کشف وسرامامت ، طفل نیز در این ماه او را مباینت حواس پیدا میشود وصاحب خواب و بیداری میگردد . ماه هفتم در مرتبه باب است که چنانچه کمال یقین یابد ونهایت دانش ومکان خوددراین ماه اوراحاصل میشود . ماه هشتم در مرتبهآ ناطق است که چنانچه او بوضع شرائع وتکلیفات امتان را از مرادات میداند و بیخود وبی اختیار میگرداند ، طفل را نیز دراین ماه قوهآ حواس نمیماند وچون مرده میگردد . ماه نهم درمرتبهآ ms17 اساس است که چنانچه او اهل تنزیل را بعلم تأویل ونده میکرداند وایشانر! از تکلیفات شرعی پوشیده بیرون

بدانکه آدمی را خمس حواس ظاهراست که آن لامسه است و شامه وذائقه وسامعه وباصره ، وکارهریک درصحیفهآ نهم گفته شد ، وحواس خمس باطن نیز او را هست که آن حس مشترک است وخیال وواهمه ومتصرفه وحافظه ، وطریق مرضیآ حکما آنستکه دماغ انسانی برسه طبقه واقع شده ومقدم بطن اول جای حس مشترک است ومؤخر همین بطن جای خیال ، ومقدم بطن اوسط جای واهمه است وتجویف اوجای متصرفه ومقدم بطن اخیرجای حافظه است ، وحس مشترک قوتیست که هر چه نفس انسانی بواسطهآ یکی از حواس آنرا دریابد عکسی از آنچه مدرک شده است درحس مشترک میتابد برسبیل انتقاش بی بقا، چنانچه صورمحسوسه در آئینه ، پس معلوم شد که حس مشترک مدرک امورنیست . وخیال قوتیست که هرعکسی که از مدرکات محسوسه یا موهومه برحس مشترک میافتد صورت آن در این قوهٔ‌ خیال مصور میگردد تا کیفیت بقا ودوام . یعنی اگر نفس از ملاحظهآ آن صورت مدتی ذاهل (1) گردد عندالالتفات آن صورت را در خیال محفوظه بیند. بنابراین خیال نیزمدرک امورنباشد . وواهمه قوتیست که ادراک معانیآ جزئیه را مینماید که اصلا حواس خمس ظاهر را در آن

تنبیه ، وفضل ذاتی انسان یعنی آنچه خاصیت است بانسان که حیوانات در آن شریک نیستند ، بعضی از عقلا گفتهاند که نطق ظاهریست و در حقیقت گرچه کمال این نطق مخصوص انسان است اما جزئیات آن در بعضی از حیوانات یافت میشود ، چنانچه درطوطی وچند حیوان دیگر ، بنابراین بعضی دیگر از عقلا دقت نمودهاند که خاصهآ شیآ آنستکه اصلا در غیر یافت نشود . واین طایفه خاصة انسانرا تمییز فکری داشتهاند و در حقیقت اگرچه کمال تمییز فکری مخصوص انساناست اما جزئیات آن در بعضی حیوانات یافت میشود ، چنانچه محافظت کردن طیور بیضه را درزیر پر بجهت حفظ بقای نوع خود ، وچنانچه محافظت کردن بیضه را بدم گرم پیاپی چه دانستن این حیوانات که بقای نوع ایشان در بیضه است ودانستن اینکه بی اتصال حرارت به بیضه بچه نمیشود ، از تمییز فکری است . بنا براین بعضی دیگر از عقلا ازین عدول نمودهاند و گفتهاند که خاصهآ

مدققان حکما کفتهاند که خاصهآ انسان دو قوتست ، قوت نظری وقوت عملی . وقوهآ نظری آنستکه از کلیات وجزئیات بفکر وذات خود آنرا تعقل نماید . وقوهآ عملی آنستکه موافق معلوم خود درخارج تصویر تواند کرد . وظاهر است که این دوقوه خاصهٔ‌ خاص این نوع بشر است . و نزد اهل تحقیق آنچه خاصه خاص این نوع است نوع ادراکی است که آنرا بصیرت قلبیه گفتهاند ms19 ، و آن عبارتست از تمییز صواب وخطا در امور مبدأ ومعاد که آن معرفت امام وامامتاست، ومتابعت اوامر ونواهی او ، مولانا بند گان را توفیق دهاد.

نکته ، چون ازحکمت باهره اصول مر کبات سفلیآ پنج واقع شده که عناصرار بعه است ومزاج ، برین منوال قوا نیز که ادراک محسوسات مینماید پنج آمده ، وحواس خمس ظاهراست : لامسه بمنزلهآ مزاج وذائقه بمنزله آب وشامه بمنزلهآ باد وباصره بمنزلهآ اتش وسامعه بمنزلهآ خاک. وچون اصول بسائط علوی نیز پنج است ، عقل کل ونفس کل وهیولی و طبیعت کل وجسم کل ، قوائی نیز که صورت منتزعه یاموهومه که مشابه بسائطاند بایشان ثابت میگردد پنج واقع شده که آن حواس خمس باطن است : حس مشترک بمنزلهٔ‌ عقل کل ، و خیال بمنزلهآ نفس کل،

در کلام حجة الحق امیر ناصر قبس سره آمنه ، که عالم در سوم مرتبه واقع شده و براین وجه تمثیل نموده اند که عقل کل چون مردی است ونفس کل چون زنی وهیولی از ایشان چون نطفهئی وعالم جسمانی چون فرزندی که بسیارفرزندان بحد قوه اندر او آیند وچون عالم جسمانی سوم ظهور است مرآن دوحد لطیف را ، آنچه در عالم جسمانی نیزاثر حیات از نفس کل وعقل کل در او ظاهرشده سه مرتبه است ، نفس نامیه ونفس ms20 حسی ونفس ناطقه ، وچون قوت نفس کل درعالم جسمانی منبسط است ، چنانچه هیچ نرهئی بی اوهستی ندارد وهر کجا که از امتزاج طبایع اعتدال

پس معلوم شد که نخست از نفوس درعالم جسمانی نفس نامیه پیدا شده وبعداز آن نفس حسی ، وبعداز آن نفس سخنگوی. وازین جهت مردم در بدایت ظهور که دررحم مادراست برمثال نباتاست که جزروئیدن از اوکاری دروجود نمی آید، وچون از مادر بزاید برمثال حیوانست که جز خورد وخواب از اوکاری نیاید ، بعد از آن بتدریج که علم اسمارا بداند گویا گردد .

تنبیه ، ونفوس شخص انسانی پیش از تعلق بأبدان اوراهستی وصورتی نبوده که قبول اشارت وعدد نماید. اما درحد قوه با کل خود که عقل کل ونفس کل است بوده، چنانچه فرزندان بسیار که بتدریج از شخصی پیدا میشوند ، والله اعلم .

بدانکه مقرر اهل دانش و بینش آنستکه نفس نباتی و حیوانی متجزی ومنقسم است و بفنای صورت و بدنی که بدو متعلقند فانی میگردند ، زیرا که اثر تعلق نفس نباتی وحیوانی بابدن طلب غذا ونمو وتولید مثل است

یس اگر در شخصی نفس حیوانی بهیمی غالب باشد ناچار نفس خیالی منقش گردد وبصورت محسوسات ودر تخیر آن محتاج بود بآلات ظاهر جسمانی ، وچون آلات فاسد گردد آن صور ظاهر مخیله نیز فانی شود ونفس خیالی نماند . واگر درشخص نفس انسانی حاکم وغالب بود ، نفس خیالی آئینهآ معانی گردد که نفس ناطقه بذات خود ادراک آن نموده باشد ودراین صورت نفس خیالی محتاج بآلات جسمانی نبود و ببقای نفس ناطقه باقیماند . بدین وجه که چون نفس انسانی از بدن مفارقت نماید هیأت مثالی از خیال درنفس بماند از دانشها وعملها ویقین امتیاز نفس انسانی درعالم عقبی بدین هیأت مثالی باشد ، چرا که انسان دردنیا روحانی است وبلباس جسمانی پوشیده. پس چون تبدیل صورت یابد در آخرت حسمانی باشد وبلباس روحانی پوشیده .

نکته ، بقای نفس بعداز فنای بدن مجموع نفوس انسانی رانمی باشد چرا که کمال بقا از اثر نفس کل حاصل میشود ومحققان اثر نفس کل

بدانکه معلمان حکما نفس انسانیآ شخص را چهارمرتبه اثبات کردهاند ، عقل هیولائی وعقل بالملک وعقل بالفعل وعقل مستفاد وهریک را در چیزی چنین بیان آوردهاند بدین وجه که عقل هیولائی قوتیست که مجرد باشداز صور علمی اما قابل آن باشد که اورامعلومات حاصل شود، و این مرتبه ئیست که در بدایت کودکان وطفلان را ثابت است . وعقل بالملک قوتیست که اورا معلاومات حاصل باشد وتواند که مجهولاترا از معلومات خود بداند بطریقهآ فکر ، واین مرتبه ئیست که اکثر اهل معاش را ثابت است ، وعقل بالفعل قوتیست که معلومات اوراحاصل بود ودر حاضر ساختن معلومات خود محتاج بفکر نباشد بلکه مجموع اورا بالفعل حاصل بود، واین مرتبهئیست که حکما وعقلا رامی باشد، و عقل مستفادقوتیست که اورا مناسبتی بمبدا باشد چنانچه هرصورت معقول که درعقل کل ونفس کلثابت باشد در این عقز مستفاد متمثل دردد بر مثال آئینهآ شفاف که درمقابل شخصی بدارند ، واین مرتبهئیست که ارباب تأیید را میباشد که آن نفس ناطق واساس وامام وباب وحجتست .

تنبیه، وفایدهآ تعلق نفوس بأبدان آنستکه اهل خیروشر از مشابهت ذهنی بمباینت عینی رسند ، وخیروشر عبارت از کمال ونقصان درهر مرتبه ازمراتب. پس عقل کل درمرتبهآ خیر محض باشد که در ذات اوجز کمال

اهل خیر محض که ارباب عقلند . واهل خیر و شر که اصحاب نفسند . واهل شرمحض که صاحب جسمند ، ومعلمان و حکما طبقهآ اول را اهل وحدت گفتهاند وطبقهآ دوم را اهل ترتب وطبقهآ سوم را اها، تضاد . واز وجود این سه طایفه بکون وحدت و کون ترتب و کون تضاد تغییر(2) نمودهاند .

نکته، وظهور خیر بالذات است وحدوث شر بالعرض . وقدرعبارت است ازثبوت هرموجودی بروجهی مخصوص درعقل کل مثل طرح عمارتی مخصوص که شخصی تخیل نماید . وقضا عبارت است ازظهور هرموجودی بروجهی که درعقل کل مقرر بوده، مثل تمامشدن طرح عمارت برطرحی که تخیل نموده شده باشد .

بدانکه نزد عقلا فرشته آنستکه دانش وادراکات او عقلی باشد وپری آنکه ادراکات ودانش او وهمی بود ودیو آنکه دانش وفهم اواز حسیات درنگذرد. پس اهل دنیا که اشتغال بلذات حسی دنیا دارند دیو

تنبیه ، وملایک ارضی اشارتست بقوای طبیعی که لازم هر موجود است از متطبعان سفلی حتی قطرات باران واوراق درختان، وملایک سماوی اشارتست بقوای فلکیی .

تنبیه ms24 ، وشیطان اشارتست بقوهآ واهمه که حواس را از متابعت عقل باز میدارد وشخص را بوساوس حسی کمراه میگرداند ، وآنچه رسول فرموده که بعدد هربنی آدمی شیطانی آفریده شده اشارت است بهمین قوتهآ واهمه ، که هرشخص انسانی را قوهآ واهمهئی هست .

نکته، و آنچه رسول فرموده که «اسلم الشیطان بیدی» یعنی مسلمان شد شیطان من بدست من اشارتست بآنکه قوه واهمهآ ناطقان تابع قوهآ عاقلهٔ‌ ایشان میشود ، والله اعلم .

بدانکه هستیآ عالم را براین وجه تصور نتوان نمود که وقتی بوده که عالم براین وجه که هست نبوده ، از افلاک وانجم وعناصر وموالید وانسان نبوده ، چرا که اگر برین وجه تصور نمایند لازم آید که صفات خداوند مثل خالقی ورازقی و غیر آن نبوده باشد وپیدا شده، چرا که تا مخلوق و مرزوق نباشد صفت خالقی و رازقی نتواند بود ، و صفت خدا همیشگی است . پس ظهور این عالم بتمام و کمال از آن وجه که صفات مبدأست هر گزنبوده که نبوده و هر گزنباشد که نباشد و کسانی که حقیقت این را ندانند بمثل راهزنان راه تحقیقاند که قوهآ واهمهآ شیطان ایشان برقوهآ عاقلهآ رحمانی مسلط شده ، ویاجوج وماجوج وار در پس سد ظاهر ماندهاند، بقیاس فاسد خود بسی افسانههائی خوانند .

نکته ، وچون این مقدمه معلوم شد بدانکه حکما و معلمان بوجه هرهفت هزار سال را دورهئی داشتهاند و در هردوره از این نوع تغییرات وتبدیلات درخلل ودول واقع شد . بروجه دیگرهفت هز ارسال را دورهئی داشته اند و در هر دوره از این تغییر و تبدیل کلی درخلل و اطوار و اوضاع عالم واقع شود . بروجه دیگرهرسی هزار سال را دورهئی داشتهاند و درهر ورء از این انواع تغییرات و تبدیلات در اقالیم واقع شود چنانچه در بعضو از ربم مسکونات آب کردد چون بعضی از کرهآ زمین که آب کرفته باشر خک شوب وخواص بعضی از نباتات بر گردد وبعضی از انواع حیوانات ناچیز کر،6 و ms25 این دو دوره را قران عالم کبیر وقران عالم سغیر کویند ، بوج، 47

بدانکه از حکمت علیم وحکیم ترتیب سلسلهآ موجودات اقتضای آن نمود که اول مرتبه از کنایت مرتبهآ انعقادی باشد ، بعداز آن نبات ، بعداز آن حیوان، بعداز آن انسان . پس آدم اول شخصی عالم نبوده باشد ، اما بوده وخواهد بود و آنچه مشهوراست که عالم نبود وهست شد و شخصی اول عالم آدم بوده است اشارت است بآنکه چون دورهآ هفته که هفت هزار سال است بآخررسد دورهآ دیگرظاهرشود ، عالم که نبوده بود و هست شده باشد ، کسی که در اول هردوره از این آئین وملت وزبان ولغت وطریقت درمیان اهل آن دوره نماید اورا آدم آن دوره گوینده و تانهایت آن دوره خلق را بفرزندیآ اونسبت کنند .

نکته، و آنچه درقر آن آمده که « هوالذی خلق السموات و الارض فی ستة ایام ثم استوی علی العرش»(1) یعنی آفرید خدایتعالی آسمانها وزمین را درشش روز ، بعداز آن قرار گرفت برعرش، اشارت است به شش روز

تنبیه ms26 ، وحوا که جفت آدم بود نسبت بآدم شخصی اشارت است ببدن که جفت آدم روح است و نسبت بآدم دوری اشارتست بشخصی که سعادت شریعت دانش آدم بوده باشد و از احکام باطن شریعت او خبر داشته که اساس دورهآ او باشدو نفسی که از حوا کنایت بزن نمودهاند اشارتست بآنکه اساس درظاهر شریعت تابع ناطق است . پس حوا مأمور امر شریعت آدم بوده چنانچه زنان محکوم حکم شوهران می باشند بحکم این آیه «الرجال قوامونعلی النساء»(2) یعنی مردان حا کمانند برزنان ، و آنچه کفته شده که حوا از پهلوی چپ آدم مخلوق کشته اشارتست بآنکه حصولعلم ومعرفت نفس انسانی بآلت نفس حیوانی می باشد ومنشأ نفس حیوانی بخاریست که برمیخیزد از خونی لطیف که جمع میشود در اندرون عضو مخسوس که آنرا دل کفتهاند و محل آن عضو پهلوی چپ است از حیوانات .

بدانکه ابلیس نسبت بآدم شخصی اشارت است بقوت واهمه و آنچه درقر آن آمده که « واذقلنا للملائکة اسجدوا لآدم فسجدوا الاابلیس، (1) یعنی چون گفتیم ما ملائکه را که سجده کنید آدم را پس مجموع سجده کردند الاابلیس ، اشارتست بآنکه مجموع قوای انسانی ملائکهاند ، تابع میشوند قوهآ عاقلهٔ‌ انسانی را که آدم معنی است ، الاابلیس که قوهآ واهمه است . مثلا شخصی در خانهٔ‌ تاریک تنها در آید ودر آنجا مردهئی نهاده باشند، هر چند که عقل حکم میکند که مرده جماد است از وی نباید ترسیدن ، مثل قوهآ واهمه وسوسه میدهد وترس در دل آنکس ره مییابد ، وهمچنین در امور دینی عقل تصدیق محالات نمینماید وقوهٔ‌ واهمه احتمال بآن راه میدهد، وا کثر خلایق بتخصیص جاهلان مدارس و شیادان لوایق که پی تعلیم وتعلیس(2) برمتابعت ابلیس وهم خود ثابت گشتهاند و آنرا دانش وطاعت خدا ورسول خدا نام کردهاند ، چنانچه درقر آن آمده است که «أفرأیت من اتخذ الهه هواه واضله الله علی علم وختم علی سمعه وقلبه وجعل علی بصره غشاوة»(3) آیا دیدی ای ms27 محمد کسانی را که قرار گرفتند بخدای خود هوای خود را و گمراه گردانید ایشانرا خدا برعلم ایشان ومهر کرده است بر گوش و دل ایشان که سخنان ایشان حجتان وداعیان وامام زمان نشنوند وندانند و گردانیده است خدا بردیدهآ ایشان

در تحقیق قصهآ ابلیس نسبت بآدم این دوره که ششهزار و نهصد سال و کسری از دور او گذشته که شخصی بود حارث مره نام از معلمان دور آخر وکشف امامت ومنصب معلمئ ملائکه داشته ، یعنی تمام مأنونان آن دور از او تعلیم میگرفتند ، و چون آدم دراول این دور بفرمان امام زمان ناطق شده ، شرایع را وضع کرد وممثولات عقلیرا بمثالات حسی بیاورد. وخداوند امام زمان خلافت اورا برعالمیان مقرر داشته که «اذ قال ربک للملائکه انی جاعل فی الارض خلیفة»(1) یعنی گفت رب با معلمان من آدم راخلیفه گردانیدم در زمین. «قالوا أتجعل فیها من یفسدها و یسفک الدماء»(2) یعنی معلمان گفتند که کسیرا که خلیفه میگردانی که فساد کند درزمین یعنی علم قیامت را باز میپوشاند وخونها باز میریزد ، یعنی خلایق را بظاهر تنزیل هلاک میگرداند، «ونحن نسبح بحمدک ونقدس لک» (2) یعنی ماتسبیح وتقدیس تو میگوئیم یعنی علم قیامت وامامت را بیان میکنیم . «قال انی اعلم مالاتعلمون» (2) یعنی امام گفت که من چیزی دانم که شما ندانید ، «وعلم آدم الاسماء کلها» (2) یعنی آدم را موافق گردانیدم بآنکه ممثولات عقلی را بمثالات حسی در آورد «ثم عرضهم علی الملائکه » (3) یعنی

دربیان نبوت نبیآ مرسل واولوا العزم ووصی ومتنبی وممرور

بدانکه نبوت عبارت است از آنکه شخصی بنفس خود محل اثر فیض عقل کل ونفس کل گردد واین برسه قسم است ، یابوحی میباشد یا به الهام یا بخواب . ونبیاز روی لغت آگاه شدن است ودر عرف شخصی

تنبیه، وصی شخصیرا گویند که کسیرا بعد از خود برمار وفرزندان خود حاکم گرداند تا بعداز او هرچه صلاح حال فرزندان ومعاش ایشان باشد چنان کند، ودرعالم دین وصی کسی را گویند که درزمان ناطق عالم باشد بتأویل از شرایع و کتاب او ، و آن ناطق آن شخص رابرمال خود که شرایع و کتاب اوست و به فرزندان او که امتان اویند حاکم گرداند که تنزیل وتأویل کتاب ms30 بامتان بتفاوت ومراتب ایشان برساند، چنانچه تفاوت در میراث فرزندان قسمت میکند ، و ازامتان کسیکه تأویل راقبول میکنند بمنزلهٔ‌ پسرانند و کسانیکه برظاهر تنزیل ثابت باشند بمنزلهآ دخترانند ، چرا که اهل تأویل ازظاهر وباطن کتاب هردو بانصیب باشند واهل تنزیل از ظاهر کتاب نصیب میگیرند . پس چنانچه پسران دوبخش میگیرند ودختران یک بخش .

تنبیه، بدانکه چون میراث فلکی ومناظرات کواکب ومطارح شفاعات بر وجهی که اتفاق افتد ، وچون پیغمبری صاحب وحی ورسالت

تنبیه ، وممرورشخصی را گویند که افراط خشکی دماغ او راپیدا شود ومادهآ سودابرمزاج او غالب گردد واز فکر درامور عقلی عاجز مانده وحرکت خیالیآ او گاه گاهی باشد بر مثال برق و در آنحال از اثرنفس کل بعضی از متغیبات برنفس اوتابد واو را از آن امور غیبی خبردهد وچون این شخص ممرور سی آزرده و متألم گردد وسخنان اوبیشتر راست آید بجهت آنکه دراین حالت مادهآ سودا وخشکی بدماغ او غالبتر میگردد. وعوام الناس شخصی چنین را پریوار کویند، والله اعلم.

صحیفهآ بیست ودوم در بیان وحی والهام وخواب وتنزیل وتأویل وسبب فرستادن أنبیا بخلایق

بدانکه وحی عبارتست از تأییدی که از عقل ونفس کل بنفس ناطقهآ شخصیرسد ، بروجه کلام مضبوط متصل ومتمثل ومرتسم شود ، ودرخیال ذاکرهآ او درحال نطق آن تمثیل ارتسام اگربرسبیل استقراء بود مکافات صریح باشد که محتاج تأویل نباشد . والهام عبارتست ازفیض که ازنفس کل بنفس ناطقهآ شخسی رسد بی ملاحظه وتاویل ، واین الهام انبیا وارباب دولت واهل صفا را میباشد . وخواب اثری است روحانی که بنفس ناطقهآ شخصی میرسد ms31 بجهت تعطیل حواس ظاهر وباطن و ازین اثر در کلام

تنبیه ، وتنزیلفرو فرستادن از بلندی است به پستی بتدریج ، ودر عرف ظاهر کلام انبیا را بی ملاحظهآ ممثولات عقلی تنزیل گویند بجهت آنکه معانی از بلندی6 ممثولات به پستیآ عقلی بمثالات حسی آورده شده باقتضای هرزمان در کلیات وبصلاح حال هرشخصی در جزئیات .

وتأویل در لغت رد کردن چیزیست باول خود ودر عرف آنستکه شخصی ظاهر قولی یافعلی را بباطن خود وحقیقت آن برساند واین مثال را بممثول او باز کرداند . وظاهراست که اول هر چیزی اصل آن چیزاست . پس شریعت وتنزیل وظاهر فرع باشند وحقیقت وتأویل وباطن اصل . چرا که شریعت وظاهر تغییر می یابند وحقیقت و باطن متغیر نمیشود و عالم متغیر فرع عالم باقی است . ومثل تنزیل وتأویل چون خواب وبیداری است ، والله اعلم .

تنبیه ، اما سبب فرستادن انبیا بخلایق آنستکه براهل بصیرت پوشیده نیست که چنانچه در مرتبهآ جمادی که اول مرتبهآ مر کبات است وبعضی چنان است که از اثر آفتاب جز گرمی قبول نمیتواند کرد واز پرتو(1) نور روشن (2) آفتاب بی بهرهاست چنانکه سیاه ، و بعضی دیگر چنانست که اثر نور آفتاب که روشنی است قبول میکند و آن اثر را

بدانکه ثواب شناخت ومتابعت قائم قیامت است لذکره التقدس . و عقاب جهل وعصیان وناشناختن آن حضرت است . وآمدن انبیا بجهت

بدانکه راه آخرت عبارت است از مراتب که نفس را بآخر بآنجا گذر باید کرد و آن مراتب بحکم کل شیآ یرجع الی اصله مراتب است که از آنجا آمده بواسطهآ جهت (1) جسمانی آنرا فراموش کرده . چنانچه در قرآن آمده « ولقد عهدنا الی آدم من قبل فنسی ولم نجد له عزما » (2) یعنی عهد کردیم بآدم از پیش، پس او فراموش کرد ، مراد آنستکه آدم نفس انسان است بامبدأ پیوند ازلی وکلی دارد ، اما بواسطهٔ‌ تعلق جسمانی از آن غافل مانده وچون راهی که شخصی از آنجا بیاید آنراه پس پشت میماند و خطاب قرآن بدین وجه آمده که « ارجعوا ورآئکم فالتمسوا نورا ، (3) یعنی باز گردید به پسپشت خود . واین خطاب است بناطقان یعنی شما که ناطقید دردعوت امتان خودباز گردید بطرف مبدأ که امامت است که امر کن باشد تاامتان بنوردانش معرفت لاحق گردند.

تنبیه ، سبب اعراض مردم ازین راه آخرت ازسه چیزاست . اول براقتضای طبیعت رفتن ، مثل شهوت وغضب وحب مال وجاه، در قرآن آمده که « تلک الدار ms34 الآخرة نجعلها للذین لایریدون علوا فی الارض

بدانکه بعضی از عاقلان گفتهاند که مبدأ اجتماع اجزای تر کیب است ومعاد راتحلیل اجزای تر کیبی ، وظاهراست که این نوع مبدأ ومعاد راجز درمرتبهآ جمادی ونباتی وحیوانی و بعضی از اشخاص انسانی که بخاصهآ انسانیت موصوف نگشته باشند نتوان کفت ، اما نفوس انسانی که بزیور معارف وحقایق آراسته باشند لابد است که ایشانر امبدأ ومعاد ابدی باشد . و چون این مقدمه معلوم شد، بدانکه مبدأ جائیرا گویند که ms35 بدایت اثر از آنجا باشد ومعاد جای باز گشت را گویند وباز جائی را گویند که آمدن از آنجا باشد . پس مبدأ ومعاد یکجای تواند بود . بنابراین مبدا ومعاد که نفس ناطقه که تحصیل کمالات نموده باشد امر کن است ، چه ظهور مجموع موجودات از امر کن شد و چون نفس کامل بحکم « کل شیآ یرجع الی اصله» باصل خود باز گشت نماید معاد اوهمان امر کن باشد که مظهر اوذات امام است . پس نفس دانائی گردد که شناسای امام زمان(1) خود باشد ، چنانچه درقر آن خطاب بناطق آمده که «فاقم وجهک للدین حنیفا فطرت الله التی فطر الناس علیها لاتبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم،(2) یعنی بیای دار روی خودرا ای محمد از برای دین نیکو و آن دین حنیف فطرت خدای است که آدمیان را بر آن فطرت آفریده است ، و نیست تبدیل مرخلق خدایرا ، این است دین راست ، درحد تأویل روی کنایت است از امام ، یعنی آیه این میشود که بشناس ای ناطق امام وخدای خود را تا

تنبیه ، بدانکه نزد ارباب بصیرت مقرر است که حرکت نفس از مبدأ بجانب تعیین شخصی تنزل وهبوط است وتنزلات حق که در کلام صوفیه واقع است وهبوط کواکب که مصطلح اهل نجوم است بنابرهمین حرکتاست ، وباز گشت نفس ازتعیینات بمعاد خود عروج است ، وصعود اثبات ms36 وصعود کواکب نزد اهل نجوم ازاین دقیقه است، پس امر کن را باعتبارمعاد جای نزول (و) غروب نتوان دانست و باعتبار مبدأ جای طلوع وشروق نور . بنابراین تغییرات مبدأ شب قدرنموده میشود از میعاد بروز قیامت ولهذا اینست شب قدر، و درقر آن آمده که «وتنزل الملائکة والروح فیها » (3) یعنی درشب قدر فرود می آید ملائکه که قوای طبیعت وروح که نفس انسانی است ، وبروز نسبت بقیامت آمده که « تعرج الملائکه والروح الیه »(4) یعنی درروزقیامت بالامیروند ملائکه وروح سوی مبدأ.

صحیفهآ بیست وششم

اکنون بدانکه درعالم خلقی وامری قیامت باسم ساعت مذکورشده بملاحظهآ آنکه بمقدار چشم بر هم زدنی که چندین هزار عالم از امر بخلق میآید و از خلق بامر میرود ودرقر آن آمده که « وما امر الساعة الاکلمح البصر » (2) یعنی نیست حال ونشان قیامت الا همچون چشم برهمزدنی ، ودرعالم امری تعلقات فیض عقل کل را بنفس کل ناطق قیامت گفته ، ودر عالم خلقی انقطاع شخصئ جسمی را از فیض امری قیامت گفته . چنانچه فرموده که «من مات فقد قامت قیامته » یعنی هر کسی که مرد قیامت اوقایم شده ، ویوم الجمع درعالم امری جسم کل که موطن ظهور نقصان است ، هیولی . ودرعالم خلقی از ازواج طبایع ، ویوم التغابن درعالم امری ودرعالم خلقی زمان حدوث مزاج طبیعت هریک از طبایع انکسار می یابد ، ویوم الفضل درعالم تعینات علویات وسفلیات ، ویوم التناد درهردو ظهور خواص هریک از متعینات فلکی وعنصری ، ویوم الدین در هردو مقاومت کردن هر یک از متعینات علوی وسفلی ، و طامة الکبری ظهور وقایع وحوادث بعداز تمام شدن دور زحل که سی هزار سال است ، ویوم تبلی السرائر ظهور که بعداز پنجاه هزارسال واقع میشود.

تنبیه، ودر عالم دین ساعته اشارت است بزمان انتقال استقرارامامت، ویوم القیامة زمان تشخیص شخص امام است ، ویوم الجمع زمان کشف امامت است ، ویوم التغابن زمان رفع باب است وحجتی وناطقی ، ویوم الفضل زمان انشقاق القمر که تقسیم امامت است به باب وحجت واشارت باین نکته است آیه « اقتربت الساعة وانشق القمر » (1) ویوم التناد زمان دعوت ناطق ، ویوم الدین زمان انقسام مرتبهآ بابی وحجتی وناطقی، و طامةالکبری زمان بیان ظهورقائم وروح یعنی حجت ، چنانچه ظهور سیدنا قدس سره، ویوم تبلی السرائر زمان کشف لوای امامت و رفع تکالیف از بند گان چنانچه زمان حضرت مولانا حسن علی ذ ms38 کره السلام. وشمهئی از بیان این دو ظهور در رسالهٔ‌ «روضة المتعلمین» گفته شده ، بتوفیق صاحب زمان ونگهبان جهان لذکره السجود والایقان . نظم :

وزبیم زبان خلق پنهان خوانیم ما در دل خویش نام دلبر دانیم وزبیم زبان خلق

بدانکه مشهور چنان است که در قیامت دونفخ خواهد بود یکی جهت میرانیدن اهل حیات ، دوم بجهت زنده گردانیدن مرد کان .

نفخهآ اول که بجهت میرانیدن است در عالم خلقی اشارت است بظهور آثار قران عظیم و در عالم دین مراد از نفجهئی که بجهت میرانیدن است در کلام ناطقان وداعیان حق است که کسر برمقالات اهل تنزیل مینماید وکشف عیوب اهل تأویل که برخلاف حق بوده باشد . وهستی

نفخهآ دوم که بجهت زنده گردانیدن مرد گان است در عالم خلقی اشارت است بظهور انواع واصناف موجودات وبعد از قران عظیمی که پنجاه هزار سال است ودر عالم دین اشارت است بزنده گردانیدن ناطقان وداعیان حق مرد گان جهل را بتعلیم خود .

تنبیه ، وتبدیل زمین در عالم خلقی آنستکه بعداز تمام دور زحل که سی هزارسال است . مقرر حکما چنانست که ربع مسکون آب میگردد ، مثل آنچه از کرهآ زمین آب داشته خشک میگردد ولایهای آن بمرور که آفتاب بروی میتابد خشک میگردد و کوه میگردد و تبدیل دیگر بعد از تمامیآ پنجاه هزارسال است وتبدیل کلی بعد از سیصد هزارسال است که قران مجموع کواکب وسیارات است در اول درجهآ حمل . و درعالم دین ms39 تبدیل زمین اشارت است بتبدیل دانشهای باطل بدانشهای حق وطی آسمان درعالم خلقی دورشبانه روزی افلاک است ، ودرعالم دین اینستکه براهل عیان پوشیده نیست که چون کلام امری است تشخیص تأیید کتاب شود که خلقی است . پس صحیفهآ وجود عالم خلقی کتاب خدای وداعیان

بدانکه مهبط فلک الافلاک بدایت عالم محسوسات تانهایت ظهور مر کز خاکی ، که مرتبهآ انسانی است ، در هر موجودی که هست صورت دارد وامریکه آن صورت بآن قایم است که تغییر از آن نسارد بصورت وحقیقت آن چیز تواند نمود، چون این مقدمه معلوم شد بدانکه حقایق اشیاء یعنی چیزی چند که صورت ایشان بایشان قایم است ، عالم امر گفته اند. وصورت ایشان را عالم خلق ، واین دوعالمرا باعتبارات بنامعای بسیار یاد کردهاند . مثل باطن وظاهر، وملکوت وملک ، غیب وشهاوت ، ومعقور و محسوس، آخرت ودنیا ، وآنجهان واین جهان ، وروحائیان وچسرازیان ،

تنبیه ، وبر صاحب بصیرت پوشیده نیست تمامیآ دور این عالم و هستیآ ایشان بیکدیگراست ، چنانچه تمامی وهستیآ تن به جان است و از آن جان بتن . از حضرت سید ناصر قدس سره منقول است در فصول مبارک که فرمودهاند که «تن وجان بهم تن است وجان وتن بهم جان ، معقول محسوس بهم معقول است ، ومحسوس معقول بهم محسوس ، اکر جانرا بچشم اضافت بینی تن باشد، اگر تن ms40 را بچشم اضافت بینی جان باشد، اگر معقول رابچشم اضافت بینی محسوس باشد ، محسوس را اگر بچشم حقیقت بینی معقول باشد» (1) . مصراع :

یک نکته ازین دفتر گفتیم وهمین باشد

صحیفهآ بیست ونهم

اشارت به حشرها

بدانکه حشر اجساد برانواع است ، اتصال آخر مرتبهآ انعقادی باول مرتبهآ نباتی حشراست وتشخیص این درحجر مرجان ظاهراست که اودر دریای بازمیروید برمثالنبات . وچون خشک میشود سنگ میگردد. واتصال آخر مرتبهٔ‌ نباتی باول مرتبهآ حیوانی حشریست وتشخیص آثار آن درنخل ظاهر است که اورا نر و ماده میباشد ، وچون سر او را برند خشک میشود ، مثل حیوانات . واتصال آخر مرتبهآ حیوانی باول مرتبهآ انسانی حشراست و تشخیص آن در همدونه (2) ظاهراست ، وهمچنین اتصال هرمرتبهئی بما فوق خود حشر است وجسدانی باشد ، مثل اتصال نفس خیالی بنفس ناطقه بعقل .

تنبیه، وحشر ارواح نیز برانواع است . حشر هر کس بآن است که سلو کش درطلب آن بوده . «المرء یحشرمع من یحب» . یعنی مرد انگیخته شود بآنچه دوست داشته است . پس آثار افعال نفوس انسانی هر کاه که مصور گردد حشر آن اضافه شده باشد مثل آنکه نفس ناطقه باخلاقی چند حمیده متصف باشد وصور آن درنفس خیالی مستمثل شده بعد از خرابیآ بدن در هر شخصی از اشخاص انسانی که آن اخلاق وجود گیرد حشر آن توان دانست .

بدانکه قول وفعل مردم که بصورت اصوات وحرکات ظاهر میشود بقاء وثبات ندارند . اما چون قول بکون کتابت در آید وفعل بکون تصویر ظاهر کردد ثبات بقای ایشانرا حاصل میشود . ظاهر است که هر قول وفعلی که از کسی صادر میشود اثری از آن قول واز آن فعل بآن شخص باز میماند و از اینجهت تکرار از قولی و فعلی سبب اسباب معاودت میگردد بآن فعل و بآن قول . اثرهائی که از آن اقوال وافعال بهر شخصی باقی میماند بحقیقت کتابت وتصویر آن افعال است، پس محل آن کتابت و تصویر که وجود آن شخص است صحیفهآ ms41 اعمال بود وقوت چزای که بآن اقوال وافعال ازمردم بظهور می آید کرام الکاتبین باشد .

تنبیه ، پس فرموده «فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره ومن یعمل مثقال ندة شرا یره » (1) یعنی هر کس که ذرهآ مثقالی نیکی وبدی بکند آنرا در کناب اعمال خود که وجود اوست مسطور خواهد دید ، و دادن

بدانکه حساب عبارت است از حشر جمیع آثار حسنات وسیئات که هر شخصی کرده باشد وهر کس که برفرمودهٔ‌ «حاسبوا انفسکم قبل أن یحاسبوا» عمل نموده پیوسته بمحاسبهآ افعال واقوال خود مشغول بوده از زمرهآ « یحاسب حسابا یسیرا» (1) باشد .

تنبیه ، قال الله تعالی « والوزن یومئذ بالحق فمن ثقلت موازینه فاولئک هم المفلحون ومن خفت موازینه فاولئک الذین خسروا انفسهم» (2) یعنی وزن کردن اعمال در روز قیامت حق است . پس هر کس که کران باشد موازین اعمال او پس او از مفلحان است . و هر کس که سبک باشد ، پساو از زیان زد گان است . ومراد از گرانیآ موازین اعمال فعلی چند است که نفس فاعل را از سبب آن فعل تمکینی واطمئنانی حاصل شود از آن فاعل درعیش ورضا در آید . چنانچه در آیه امده «فأما من ثقلت موازینه فهو فی عیشة راضیة» (3) ومراد از سبک بودن موازین اعمال اثری از فعلی چند است که نفس فاعل را بسبب آن فعل تحیرو تتبع هوی وهوس حاصل گردد. واز آن نفس فاعل بهاویه رسد . چنانچه در آیه آمده « واما من خفت موازینه فامه هاویة » (4)

بدانکه معلمان حکما صراط مستقیم را برسه قسم داشتهاند: صراط منکوس وصراط مغلوب وصراط مستقیم . وصراط راه را گویند . وراه را راهروی باشد . و کلمات آنچه روش ایشان محسوس میشود سه مرتبه است : نبات وحیوان وانسان. که درهرسه حرکت ثابتاست، هم جسمانی وهم نفسانی . پس صراط نیز سه قسم باشد . صراط ms42 منکوس اشارت است بصراط نبات که اصل اوبجانب مرکزاست وفرع اوبجانب محیط ، ومعاد او بطبایع است وطبیعت . واثرنفس درما دون خود که جماد است تصرف دارد . وصراط مغلوب صراط حیوانیست که درصورت دست وپای برزمین دارد وسراو اگرچه نسبت بنبات از زمین برداشته است اما نسبت بانسان سر بر زمیندارد و اثرطبیعت و نفس او درما دون خود است که نبات میباشدو جماد، ومعاد او بطبایع است . اما صراط مستقیم صراط انسان است که در صورت سر او بجانب محیط است ودست از زمین برداشته وپا که طرف سفلیاست برزمین دارد . وبقوت طبیعت ونفس تصرف دارد درجمیع مراتب برما دون خود که جماد است ونبات وحیوان ، بفیض عقل وتأیید کلمه اثری در علویات دارد . ومعاد جسمانیآ او که فرع است بطبایع میباشد که اصل جسم است ومعاد نفسانی6 او که اصل است بعقل کل است واصل نفس انسانی است .

تنبیه ، ودر وصف صراط انسانی که گفتهاند پلی است که برروی دوزخ کشیدهاند ، از موی باریکتر واز شمشیر تیزتر . چه هرفعل حسنی

و برزخ عبارت است ازمرتبهآ متوسط میان مرتبهآ ما دون خودومرتبهآ ما فوق . چنانچه مرتبهآ نبات که مثلا مرتبهآ متوسط است میان مرتبهآ جمادی که ما دون است ومرتبهآ حیوانی که ما فوق اوست . بنابراین برزخ بسیار باشد ، والله اعلم.

بدانکه بهشت درعالم معقول عبارت است از بقا ودانستن و درعالم محسوس عبارتاست ازلذات ، پس بهشت عبارت باشد ازاهل حق وبقاء و آن ارباب تأویل اند که حقایق تنزیل را بدانستهاند، واهل لذات که اصحاب جاه ms43 ومالند . واهل عالم سه طایفهاند . سابقان واهل یمین واهل شمال . اما سابقان اهل وحدتاند وکمال بهشت بوجود ایشان است . چنانچه رسول فرموده درحق سلمان که « ان الجنة اشوق الی سلمان من سلمان الی الجنة»، یعنی بدرستی که بهشت مشتاقتر است بسلمان از سلمان به بهشت . واین طایفه را اهل اعراف گویند . واهل یمین اهل ترتب اند که نیکو کارانند که پیوسته در تحصیل کمال باشند بعد از کمالی.

تنبیه ، بدانکه مشهور چنان است که درهای بهشت هشت است و آن اشارت است بهشت قوت که درانسان است که با آن ادراک محسوسات وموهومات ومعقولات مینماید. و آن حواس خمس ظاهراست وخیال وواهمه وعقل ، که چون آن هفت قوتت تابع عقل باشند هر آینه از شخصی افعال حسنه در وجود آید که موجب حصول نعیم جنان گردد . پس آن هشت قوت بمثابهآ هشت در بهشت باشد .

تنبیه ، وخازن بهشت شخصی است که حواسش تابع عقل اوباشد . واز او افعال سیئه در وجود نیاید و پیوسته در کسب اخلاق حمیده و افعال حسنه باشد که بهشت آباد جاوید است .

بدانکه جویهای بهشت چهار است، جوی آب غیر مضر وجوی شیر وجوی خمر وجوی عسل . چنانچه در قرآن آمده که « فیها انهار من ماء غیر آسن وانهار من لبن لم یتغیر طعمه وانهار من خمرلذة (1) سورة الزمر (39) آیه 21 (2) سورة الملائکة (35) آیهآ 29

تنبیه، وجوی شیر که فیض او خاصتراست از آب که نبات رامطلقا وبعضی حیوانات رامثل طیور از شیرهیچ نصیب نیست اشارت است به بیان اسرارحجتان که متغیرنیست طعم او یعنی محتاج تأویل نیست ومخصوص است باهل دعوت که تابعان امام زمانند ، وچنانچه در شیر بعضی مستحل میباشد یعنی ازمرتبهآ خون گذشته باشد و باشیر شدن نزدیک باشد و بعضی دیگرمتغیر ، یعنی خالص ، وبعضی دیگر غیرمتغیر ، یعنی شیر صاف ، وبیان حجت نیزنسبت بمستجیب بطریق خفاوبمشابهت مقرون به بشارت

نکته ، وچون عسل که خاصتر است از شیر که استنفاع از او مخصوصاست برانسان و بعضی ازحیوان ، بسبب شفای آدمیانست از بعضی امراض، اشارت است بتأویلات اساس که سبب شفا از بیماریآ تقلیدوجهل میگردد ومخصوص حواس دانا است . چنانچه از عسل بعضی کدر میباشد وبعضی متوسط وبعضی مصفی ، تأویلات نیز برسه قسم است ، تأویل قصص که امر است وتأویل محکمات که متوسط است وتأویل متشابهات که متضمن اسرار است ms45 .

نکته ، وجوی خمر که خاصتر است از عسل چه مخصوص اهل نوق نوع انسان است وسبب خلاص از اندوه وحزن میگردد ، اشارت است بتأیید باب که مخصوص بعضی از اشخاص انسان است وسبب فراغ ازخوف دنیا وآخرت است . چنانچه خمر براهل دنیا رجس وحرام است وبراهل بهشت حلالوپاک . ومرتبهآ باب است (که) گاه نیزمنقسم نمیشود که حرام است بردیگری و گاه منقسم میشود و حلال میگردد و براهل بهشت اصل که حجتانند . نظم :

در مذهب ما باده حلال است ولیکن

بدانکه چون صاحب توفیق اهل عیان گردد اثری از فیض را در هرنر هئی از ذرات ملک وملکوت مشاهده بنماید ، وچون مشاهدهآ انوار ذات مبدأ در هرذرهآ متمثل گردد لاجرم تا بحسن صورت خواهد بود که حورالعین عبارت از آنست ، وظاهراست که تمتع اهل عیان از مشاهدات حاصل نمیشود الآ بفیض آن اثر از عالم امر که مقتضای ارواح وجمیع ذات عارف بآن صورت متمثا، باشد بروجه اتحاد ویگانگی ، چه مشاهدهآ دانش هر شخصی عین ذات آن شخص میباشد، و اشارت باین معنی است آیه « وزوجنا هم بحور عین » (1) یعنی جفت گردانیدیم اهل بهشت را بحورالعین . وچون این مرتبه ازدیدهآ آن نامحرمان که اهل تضادند پوشیده ومستور است ودر قرآن بآن وصف نموده شده که «حور مقصورات فی الخیام » (2) یعنی حوری چندند که بازداشته شدهاند در پردهها . وهر کس که او در سیر ملک باشد بیملکوت ویا در ملکوت باشد بی ملک این مرتبهآ مشاهدهٔ‌ حورالعین او را حاصل نمیشود، اشارت باین آیه «لم یطمثهن انس قبلهم ولاجان» (3) یعنی نرسیده است بحوران بهشت از بهشتیان آدمی ونه جنی ، یعنی اهل ملک وملکوت . وچون معاودت و باز گشت بآن حالات ومشاهدات هر بارعارف را لذاتت جدیدی میبخشد، مانند رسیدن بمحبوب ومرغوب که از رسیدن باولذتی حاصل میشود که

بدانکه مشهور چنان است که درخت طوبی درختی است در بهشت که درهر غرفهآ بهشتی شاخ دارد . هرچیز بهشتیان آرزو کنند درزمان از آن درخت پیدا شود . این بیان اشارت است بمرتبهآ اهل تأیید که علم وقدرت وارادت ایشان هر سه یکی است، براین وجه که هر چه ارادت اهل تأیید باشد بآن متعلق گردد بروجه علم ایشان درزمان آن چیز وجود کیرد . چون مجموع اهل بهشت را از تأیید نصیبی هست کنایت از این بآن نموده شده که هرحجرهآ بهشتی شاخی از درخت طوبی باشد .

نکته ، ودر عالم دین درخت طوبی اشارت است بذات امام حق جل ذکره که پرتو نور معرفت او در وجود هر بهشتی ، یعنی بند کان عارف او ، سر برمیزند وهرچه بند گان او درعالم دین وعالم امرخداوند خود تمنا کنند در زمان مهیا گردد . چنانچه حضرت صاحب نوالفقار لذکره التقدس فرموده که «سلونی ماشئتم» (2) یعنی بپرسید ازمن هرچه میخواهید.

نکته، بدانکه زبانه دوزخ نوزده است ، چنانچه در قرآن آمده که «علیها تسعة عشر ، (2) واین اشارت بهفت قوهآ نباتی که سه از آن اصول است که قوهآ جاذبه است ودافعه است ومولده، وچهار دیگر که فروع، وآن قوهآ ماسکه است وهاضمه وممیزه ومصوره، ودوازده قوای حیوانی که آن حواس خمس ظاهراست وحواس خمس باطن وقوهآ غضبی وقوهآ شهوانی ، ومجموع هفت ودوازده ms47 نوزده باشد که مادامیکه انسان اسیر تأثیرات این نوزده قوهآ باشد در سجن دنیا وطبایع بآثار تعلقات ایشان معذ ب گردد، نعوذ بالله .

اللهم مولانا - خاتمه ، در شهور سنه سته وخمسین وثمانمائه این رساله درسلک تحریر در آورده شده و در شرح شمهئی از احوال طلب خود بازنموده میشود که درزمان دوازده سالگی این کمترین بند گان خداوند بحق زمانرا بخاطر خطور مینمود که ابداع عالم برچه وجه بوده باشد

کس چه میداند کزین گنبد برون احوال چیست

سر فرو کردی اگر شخصی برین بالاستی

و چون تخیلات خودرا بآنچه ظاهر این بیت مجملا معنی از آن است مناسب وقریب دید ، باخود مقرر داشت که تحقیقات را از تابعان آن حضرت تفحص باید نمود والامور مرهونة باوقاتها . بعداز آن سلسلهآ داعیه تحصیل علومی که در مدارس متداول است متحرک شده و درمدت قلیل معقول ومنقول آن بتأویل وبعقل در آورده شده وغلبهٔ‌ تعطش که داشت بهیچ و جه تسکین نمییافت بلکه تحیر زیاده میشد که اختلاف مذاهب بچه سبب شده وچون در دین انبیای ما تقدم مذهب نبود . ومدت دیگر در میان زهاد ریاضتی که ایشان را می باشد مشغول تا کشف کرامات که میگویند تحصیل نماید . اکثر ایشانرا از آنچه مقصود بود خالی یافت تازمانیکه هرسلوک ومعتقدات ارباب اطلاع حاصل شده ، والحق چون کلیات قواعد عقابد ایشان مطابق وموافق بود بقواعد حکمت ، با زیادتی6 این نکته که کامل مکمل دورهآ قمریه باید که ازنل علیهاشمی باشد . نظم :

آنکه میگویند آن خوشتر زحسن

یار ما این دارد و آن نیز هم

از روی شرع وعقل جز موافقت با این طایفه دیگر طریق مرضی ننمود . الحمد لله الذی هدانا لهذا . امید از کرم عمیم بند گان خواص

منم بندهٔ‌ اهل بیت نبی ستایندهآ خاک پای وصی

الحمد لله الاول والآخر والظاهر والباطن . تمت هذه الرساله ولله العزة والمنه.

سي أو شش صحيفة

سي أو شش صحيفة

نبذة عن الكتاب

الفهرس