تاریخ چهارصد سالهآ گذشته ایران، تاریخ کوششهای پیگیر ملتی است کهن برای پیریزی یک اتحاد و همبستگی ملی. طی قرون متمادی فاتحان بسیاری به ایران آمدند. امپراطوریهای متعددی را به وجود آوردند و سپس از بین رفتند و آن چه را هم که به وجود آورده بودند از بین رفت و در این میان بر سر کار آمدن سلسلهای، و کوششهای پادشاهان آن موجب پیدایش کشوری واحد گردید.

این رویداد پس از اضمحلال امپراطوری تیموریان به وقوع پیوست، و انجام آن به دست خانوادهای به نام «صفویه» صورت تحقق یافت و با موفقیت فوق العاده بزرگی روبرو گردید.

عهد صفویه دورهای است که در آن کمتر نویسندهای راجع به خود مطلبی نوشته است و پزشکان نیز از شمول این پدیده بر کنار نماندهاند.

پس از سقوط چنگیز خان و تیموریان، ایران یک بار دیگر تبدیل به کشوری شد که در هر گوشهآ آن سرشناسی خود را پادشاه نامید و با فرمانروایان و پادشاهان هم مرز قلمرو خود به جنگ و ستیز برخاست و تقدیر چنین بود که از میان ایشان یکی چنان قدرتی بیابد و کشور را به چنان عظمت و وسعتی برساند که پس از ساسانیان مشابه آن دیده نشده بود.

اولین فرد از این سلسله شیخ صفی نام داشت، و به همین دلیل سلسلهای را که پس از او بر ایران حکومت راند صفویه مینامند. چون این شخص و پیروان او شیعه بودند، مورد ایذا و خصومت عثمانیان که سنی مذهب بودند، قرار گرفتند. در نتیجه شیخ صفی به ناچار به اردبیل که زاد گاهش بود، پناه برد و نفوذ فراوانی که شیخ در این دوره از زندگی معنوی و مذهبی خود به دست آورد، به اولادان او

اندکی پس از مرگ شیخ صفی، شیخ جنید سمت سروری و ارشاد را یافت، اما به جهاتی، از جمله عدم توجه وی به تشیع، توسط اطرافیان خویش به قتل رسید وبه روایتی جنید در سال 860 هجری در جنگ با امیر شروان کشته شد. بعد از او شیخ حیدر به ریاست رسید که او هم دیری نزیست و او هم در سال 893 هجری در جنگ کشته شد و آن گاه پسرش شیخ اسمعیل، که بعدا شاه اسمعیل نامیده شد، زمام امور را در دست گرفت و با بر سر کار آمدن او تاریخ و قدرت سلسلهآ صفویه عملا آغاز گردید. این شهریار چند شهر را از دست عثمانیها رها ساخت و بعد از تقریبا پانزده سال سلطنت، ظاهرا به دست یکی از اطرافیان خویش مسموم شد و در سال 930 هجری پسرش شاه طهماسب جانشین وی گردید.

شاه طهماسب شیوهای را در سلطنت پیش گرفت که متأسفانه توسط اغلب کسانی که بعد از او در این سلسله به سلطنت رسیدند، نیز مورد پیروی قرار گرفت؛ آن چه که بیش از همه مورد توجه او قرار داشت، زن و پول بود.

در آن زمان پایتخت امپراطوری ایران شهر تبریز بود؛ اما از آن جا که این شهر در نزدیکی شهر ترکیه قرار داشت، شاه طهماسب ترجیح داد که در قزوین زندگی کند. بقیهآ شهرهای کشور مدتها بود که قسمت اعظم مجد و شکوه گذشتهآ خود را از دست داده بودند. ساختمانها نیمه مخروبه و زشت بودند و هیچ مدرسه، مسجد و بیمارستانی ساخته نشده بود. بغداد را عثمانیها گرفته و یک قرن هرج و مرج و بی نظمی کشور را تا آستانهآ انهدام کامل پیش برده بودند.

شاه تهماسب پنجاه سال سلطنت کرد1 و دومین پسر خود را که اسمعیل نام داشت به جانشینی خود انتخاب کرد. می گویند شاه اسمعیل در دورهآ کوتاه سلطنت خود، دوازده هزار نفر، ms002 از جمله تمام برادران خود، به جز یک نفر را، به قتل رساند و بسیاری از ایشان را به دست خود از پا در آورد. بر طبق نوشتههای یکی از سفرای ونیز در دربار ایران، خواهران شاه اسمعیل و عدهای از بزرگان که جان به در برده بودند، با یکدیگر همداستان شدند و او را مسموم ساختند. این سفیر مینویسد: «آنها سم را در حبهای تریاک که شاه معمولا میخورد جا دادن و حبها را در جعبهآ کوچکی گذاشتند و توسط پسر

بعد از شاه اسمعیل تنها برادر باقی ماندهاش، محمد خدابنده، به سلطنت رسید که اگر چه چهل و پنج سال بیشتر نداشت، ولی موهایش خاکستری شده بود و ریش خود را رنگ می کرد. چشمهای محمد خدابنده عیب عجیبی داشت بدین ترتیب که اگر به سمت پایین مینگریست، هیچ چیز را نمی دید؛ اما وقتی به جلو نگاه می کرد، قدرت دیدش طبیعی بود. گفته شده که این نقص بدان علت بود که یک بار در زمان کودکی خواسته بودند چشمهایش را میل بکشند. یک چنین کاری کاملا میتوانست بخش زیرین شبکیهآ چشم او را خراب کرده باشد.

اولین کاری که سلطان محمد خدا بنده پس از رسیدن به سلطنت انجام داد، به قتل رساندن عدهای از اطرافیان خویش، از جمله خواهری بود که به وی کمک کرده بود تا به سلطنت برسد. او این خواهر را مستحق آن دانست که به دست خود از پا در آورد. بیشتر دوران سلطنت این پادشاه صرف جنگ با عثمانیها گردید و اندکی پس از آن ms003 که با آنها قرارداد صلح بست، وفات یافت.

پس از وفات این پادشاه از آن چه که در ایران گذشته است، اطلاع درستی در دست نداریم؛ اما می توان گفت که ابتدا شخص معینی جانشین او نگردید؛ اما پس از چند ماه یکی از پسرهای او، که به طور حتم بزرگترین ایشان نبود، مقام سلطنت را به دست آورد و این شخص همان کسی است که بعدها به نام شاه عباس کبیر معروف شد. او دومین پسر سلطان محمد خدابنده بود، و پس از مرگ پدر از ترس برادر بزرگ خود به خراسان فرار کرد و در آن جا به طور ناشناس به صورت دراویش و در نهایت فقر بین تاتارها زندگی نمود، تا این که عدهای از بزرگان کشور، که خواهان تغییر پادشاه بودند، مقام سلطنت را به او عرضه داشتند. آنها موجبات قتل شاه را به دست دلاکش فراهم آورند و این شخص به هنگام تراشیدن ریش شاه سر وی را برید. سپس بزرگان کشور به دنبال عباس میرزا فرستادند و او به کمک تاتارها ایالات و ولایاتی را که طرفداراش بودند، تسخیر کرد و سپس همان طور که وعده داده بود، به کسانی که در رسیدن وی به تاج و تخت یاری کرده بودند، مال و منال فراوان بخشید.

تمام مجد و عظمتی که ایران در دورهآ صفویه پیدا کرد، به واسطهآ کاردانی و لیاقت همین مرد

پس از آن که مقام شاه عباس بر مسند سلطنت تثبیت گردید، اروپاییان به منظور کمک به او برای مقابله با تهدید عثمانیها قدم پیش گذاشتند، و باب دوستی را با وی باز کردند. سالها قبل از این جریانات، پاپ، هیأتی را به ایران اعزام داشته بود که هدف ظاهری آن تبدیل ایران به یک کشور مسیحی بود؛ اما هدف اصلیاش وادار ساختن پادشاهان ایران به حمله به عثمانیها و باز کردن یک جبههآ دوم در سمت شرق کشور مزبور بود تا مانع از فتح شدن کشورهای مسیحی اروپایی به دست قوای عثمانی بشود. چنین نقشهای موافق طبع شاه عباس هم قرار گرفت و به این ترتیب نیازی دو جانبه به وجود آمد. در ابتدا اروپا به ایران احتیاج داشت، اما در سالهای آخر عهد صفویه این ایران بود که به زرادخانهآ اروپا نیازمند گردید و به منظور رفع همین نیازمندی بود که برادران شرلی در صحنهآ سیاست ایران ظاهر شدند و موجبات رشک و حسد بسیاری از کشورهای اروپایی را فراهم آوردند.

در آن ایام ملت ایران تنفری از عثمانیها نداشت و آنها را دشمن خود نمیشمرد. به همین دلیل بسیاری از علمای ایرانی، از جمله پزشکان، برای تحصیل به عثمانی می رفتند و این امر رابطهای بسیار نزدیک، چه از نظر طبابت، و چه از نظر نظامی و غیره، بین ایرانی و عثمانی به وجود آورده بود. چنین قضاوتی در وهلهآ اول مبتنی بر شرح حال و زندگی دو نفر است: اول غیاث بن محمد که از اهالی اصفهان بود و با وجود آن که در عثمانی تحصیل کرده بود و کتابش را به پادشاه آن دیار هدیه نمود، آن را به زبان فارسی نوشته؛ و دوم هم حکیم محمد که در سپاه عثمانی خدمت می کرد و در ms005 جنگ بین النهرین در سپاه «دشمن» قرار داشت و با وجود این، کتاب خود را به زبان فارسی نوشت و آن را به نام شاه ایران کرد.

ماهیت خصومت ایرانیها و عنمانیها در دورهآ جنگهای شاه تهماسب و شاه عباس به هیچ صورتی شباهتی به آن چه که مثلأ در سالهای جنگ جهانی دوم بین انگلیسیها و آلمانی ها به وجود آمد، نداشت. مفهوم ناسیونالیسم در زمان صفویه با آن چه که اینک از این لغت استنباط می گردد،

در سال اول پادشاهی شاه عباس، یایتخت ایران یک بار دیگر عوض شد، و این بار به اصفهان منتقل گردید. بعضی ها نوشتهاند که آب و هوای قزوین به شاه نمیساخت، و دستهای می گویند که او شهری با بناهای زیبا را در خواب دید که نام وی را در تاریخ جاویدان ساخته است.

دورهآ صفویه نمونهای عجیب از مجموعهای از تضادها است؛ چه در این دوره پیشرفته ترین فرهنگها و لطیف ترین هنرها در جوار عمیق ترین موهوم پرستیها قرار می گیرد. شاهان این سلسله از یک سو با مردم کشور خود و برخی از کشورهای اروپایی تماس مستقیم داشتند، و از سوی دیگر دست به اعمالی میزدند که نوعی موهوم پرستی محسوب می گردید؛ برای مثال یک نمونه از این اعمال در سال 1001 رخ داد و جریان از این قرار است که در این سال منجم باشی به شاه اطلاع داد که واقعهای ناگوار برای کسی که بر تخت سلطنت نشسته است، رخ خواهد داد و در نتیجه صلاح آن است که شاه چند صباحی از ms006 این سمت کناره گیری کند و شخصی که مستحق مرگ باشد، جای او را بگیرد تا بلایی که از آسمان نازل می گردد بر وی فرود آید. این توصیه مورد قبول قرار گرفت و یک زندانی محکوم به مرگ را سه روز پادشاه کردند و بر تخت نشاندند و پس از این مدت او را گردن زدند. آن گاه شاه عباس دوباره بر تخت سلطنت جلوس کرد!

شاه عباس در نهایت در شب بیست و چهارم جمادی الاولی سنهآ 1038 هجری وفات یافت، در حالی که 59 سال و 2 ماه و 23 روز عمر کرده بود.

در دوران سلطنت این پادشاه کاشیکاری، نقاشی، خنیاگری، خوشنویسی و نقالی رونق فراوان پیدا کرد؛ اما در مقابل کمیابی عجیبی از نظر نویسنده به چشم میخورد.

پس از شاه عباس کبیر، ایران هر گز پادشاهی بهتر از او در سلسلهآ صفویه نداشته است. او با وجود آن که مثل پدر و اسلاف خود شرابخوار بود و خشونتهایی از خود نشان میداد و دست به اعمالی میزد که قابل سرزنش هستند، معذلک در تمام طول سلطنت خویش نشان داد که شایستهآ مقامی است که آن را احراز کرده است. آن چه مسلم است این است که او از نظر سیاسی فرد ناموفقی نبود؛ زیرا توانست قندهار را باز پس بستاند و از مرزهای کشور در مقابل روس ها و تاتارها حفاظت نماید.

در آن موقع پسر بزرگتر در اصفهان و پس کو چکتر با سراپردهآ شاهی در دامغان به سر میبرد و این امر رسیدن وزرا و پزشکان را به هدفی که داشتند تسهیل می کرد و آنها می توانستند حمزه میرزا را جانشین پدر خود اعلام کند و وی را شاه جدید ایران بدانند؛ اما این نقشهای بود که هر گز به موقع اجرا در نیامد. فردای آن روز انجمنی از بزرگان تشکیل شد تا دربارهآ جانشینی پادشاه متوفی تصمیم گرفته بود. در این جلسه گفتگوهای تندی صورت گرفت و اظهار نظرهای یکی از خواجگان مانع از آن گردید که تاج شاهی بدون مخالفت به حمزه میرزا واگذار گردد. این خواجه آغا مبارک نام داشت. وی با وجود آن که ددهآ حمزه میرزا بود و میبایست قاعدتا از وی جانبداری می کرد، به شدت از حق قانونی صفی میرزا به دفاع پرداخت و این کار موجب تعجب شدید بزرگان حاضر در جلسه و احساس انفعال ms008 ایشان از کار خلاف قانونی که میخواستند انجام بدهند، شد، و همگی بدون استثنا تغییر عقیده داده و نظر خود را از حمزه میرزا به سوی صفی میرزا بر گرداندند.

پس از آن که تصمیم نهایی اخذ گردید، فورا عدهای انتخاب شدند تا خود را به اصفهان رسانده و خبر فوت شاه عباس دوم را به فرزندش صفی میرزا بدمند. این عده که عبارت بودند از نه نفر

برای جلو گیری از بروز هر نوع هرج و مرجی تصمیم بر این گرفته شد که مراسم تاجگذاری در اسرع وقت انجام بگیرد؛ لذا از منجمینی که به همین منظور همراه با هیأت به اصفهان آمده بودند، خواسته شد تا ساعت مناسب برای این کار را تعیین کنند و آنها بیست دقیقه از ساعت ده گذشته همان شب را بهترین موقع اعلام کردند. بلافاصله مقدمات امر فراهم شد، تا شاه جوان در ساعت موعود تاجگذاری کند و به این ترتیب با انجام گرفتن مراسم رسمی تاجگذاری صفی میرزا به نام شاه صفی دوم بر تخت نشست.

شاه صفی دوم بلافاصله پس از مستقر شدن بر اریکهآ سلطنت دست به آن چنان تجاوزات، عیاشیها و ضبط اموال دیگران زد که نظیر آن هر گز مشاهده نشده بود. اما این روش خیلی زود پایههای قدرت او را متزلزل ساخت. از نظر پزشکی هر چه حکیمباشی تجویز می کرد میخورد، اما کار به همین جا ختم نمیشد. پزشکان درباری از وی خواستند که دست از شرابخواری مفرط بردارد و او دو سه روزی این پیشنهاد را قبول کرد، اما بعد با شدت به مراتب بیشتری به میگساری پرداخت و در نتیجه دیری نگذشت که به کم خونی دچار شد و ms009 رنگش زرد گردید و ضعف بدنی به مغز و فکر او نیز سرایت کرد. رفته رفته هر وقت برای سواری میرفت، شالگردنی را به دور گردن خود میپیچید و این کار نشانهآ از بیماری شخصی بود. سرانجام کار به جایی کشیده شد که دیگر نمیتوانست سوار بر اسب بشود. به هنگام سفر مثل زنها از تخت روان که روی شتر قرار میدادند، استفاده می کرد.

وقتی کار به این جا کشیده شد، مردم از بزرگان و دولتیان شروع به نذر پول کردند. این پول را در کیسهای ریخته هفت شب روی سر شاه آویزان می کردند و به هنگام انجام این کار نیت می کردند که این پول فدای سلامت شاه می گردد. حتی ارامنه نیز مجبور به نذر یک چنین پولی شدند و این کار دوبار تکرار شد، اما وقتی مشاهده گردید که نذر و نیاز نیز تغییری در وضع شاه ندارد، پزشکان مخصوص به قصور در کار خود متهم گردیدند و پزشکان نیز برای تبرثآهآ خود مدعی شدند که گناهکاران اصلی منجمین هستند که نتوانستهاند ساعت مناسبی را برای تاجگذاری شاه معین کنند. به این ترتیب قرار بر این شد که اشتباهات گذشته تصحیح بشود و با انجام کاری مشابه آن چه که شاه عباس اول انجام داده بود تقدیر و سرنوشت را عوض کنند. منجمین کشف کردند که پس از یک روز بدشانسی یک روز نیک بختی فرا میرسد و برای روز بدشانسی یک نفر زردشتی را بر تخت نشاندند و

آن چه عجیب به نظر میرسد این است که پس از انجام این اعمال حال شاه واقعا رو به بهبود گذاشت؛ اما این بهبودی خیر و برکتی برای کشور به همراه نیاورد. بی کفایتی شاه در ادارهآ امور مملکتی موجب گردید که مردم روز به روز فقیرتر و درماندهتر بشوند. نان کمیاب و بسیار گران شد و با وجود این شاه با ولخرجی فوق العاده پولها را صرف ساختن بناهای متعدد و تفریح خود می کرد. سرانجام شورشی برپا شد و اولین کسی که مورد خشم مردم قرار گرفت خواجه سرای حرم بود که متهم به جادو کردن شاه با زنهای زیبا، شراب و طلسم گردید؛ اما شاه او را مورد عفو مخصوص قرار داد و مردم را با گردن زدن شش نفر یهودی که اعلام گردید همدستان خواجه سرا بودند، آرام ساختند.

شاه سلیمان به رغم بیمار بودن و افراط در مشروب خواری تقریبا سی سال سلطنت کرد و به مرگ طبیعی در گذشت. شاه دو سال تمام آخر عمر خود را به علت ابتلا به بیماری نقرس که سخت وی را رنج میداد، بستری بود و تمام این مدت را در حرمسرا به سر برد و هیچ کس جز خواجههای حرمسرا به وی نزدیک نمیشد.

از شاه سلیمان دو پسر باقی ماند که میتوانستند جانشین او بشوند: یکی از ایشان که عباس میرزا نام داشت از نظر جسمانی ناقص بود، به این معنی که پاهایش به طرز خارق العادهای کج بود و کف پاهایش هم صاف بود. این شخص به علت صفا و فروتنی فراوانی که داشت «درویش» نامیده میشد و به علت همین خصلت نیز جانشینی پدر را به برادر خود حسین میرزا واگذار نمود و این پسر در سال 1105 هجری مقام سلطنت را احراز کرد و بعدا به نام شاه سلطان حسین شناخته شد. ms011 در زمان پادشاهی این شخص ضعف سلسلهآ صفویه به نهایت درجه رسید. کمتر اتفاق میافتاد که شاه مست نباشد. تعداد زنان خواجه سرایان و غلامان او از حساب بیرون بود، به نحوی که تا سالها پس از مرگ وی «قزلارون ایلی، یا «سال دختران، برای ایرانیان به مفهوم سال 1111 هجری بود.

وجود خواجه سرایان سیاه و سفید، دو دستگی را تا اعماق حرم رسوخ دابد ولخرجی های بی حساب و کتاب شاه هم حد و مرزی نداشت. او قصر سلطنتی قدیمی اصفهان را تخریب و بدون

افغانها هشت سال در ایران ماندند. اما این اقامت هر گز به صورت حکومت درنیامد. تصرف ایشان، تسلطشان را بر نواحی جنوبی ایران تکمیل کرد. اما با وجود آنکه قم، کاشان و قزوین نیز به دست ایشان افتاد، هر گز نتوانستند نواحی شمالی کشور را به تصرف خود دربیاورند؛ زیرا در این منطقه تهماسب میرزا، پسر شاه سلطان حسین خود را جانشین پدر اعلام کرد و در مازندران به سلطنت پرداخت؛ اما این سلطنت چندان دوامی نیافت و پس از شکستی که این پادشاه از تر کمن ها خورد، توسط یکی از سردارانش به نام تهماسب قلی خان رسما از سلطنت خلع گردید.

در سال 1138 هجری طهماسب قلی خان پس از شکستی که به تر کمنها داد، خود را آن قدر قدر ms012 تمند دید که دیگر توجهی به پادشاه جوان ایران نداشت و بنا به روایتی او را مسموم کرد. پس از آن دیگر اسمی از وی به میان نیامد و تهماسب قلی با انعقاد مجمعی به نام «مجلس بزرگ» خود را پادشاه ایران اعلام داشت و از آن پس «نادر شاه» نامیده شد.

نادر شاه پس از آن که لشکر کشیهای خود را تکمیل کرد و قندهار و بلخ و کابل را به تصرف در آورد و قبل از آنکه عازم فتح هندوستان بشود، تصمیم گرفت سلسلهآ صفویه را به کلی منقرض کند و مانع از ادعای احتمالی ایشان در آینده برای احراز مقام سلطنت بشود و پیرو این تصمیم به پسر خود که حاکم خراسان بود و شاه تهماسب سابق را تحت نظر داشت، دستور داد تا او را به قتل برساند و خبر قتل او را به نحوی به اطلاع مردم برساند که همه قبول کنند سلسلهآ صفویه منقرض شده است و دیگر هیچ فرزند ذکوری از ایشان باقی نمانده است. رضا قلی میرزا نیز با وصول این دستور تمام زنان و بچههای اندرون شاه تهماسب را به قتل رساند و خود او را نیز خفه کرد. این عاقبت کار دولت مقتدر صقویه بود که به دست او برچیده شد.1

تا قرن دهم هجری علوم اسلامی که به طور عمده همان علوم ایرانی بود، به میراث گذشته راضی بود. کتاب دائره المعارف گونهآ پزشک ایرانی رازی، که در غرب به نام رازس شناخته شده است، به نام الحاوی که اولین بار در سال 1279م./8- 677 هجری تحت عنوان کتاب حاوی به لاتین ترجمه شده بود، هنوز کتاب درسی رسمی دانشگاههای اروپایی بود. تا سال 1542م./9 - 948 هجری این اثر عظیم و ذی قیمت پنج بار چاپ شد. این واقعیت که این اثر بیش از شش قرن بعد از تاریخ تدوین هنوز مورد استفاده عموم بود، گواهی است روشن بر مقام آن در جهان پزشکی؛ اما در عین حال روشن میسازد که از زمان رازی (حدود 251-313 هجری) این بزرگترین پزشک جهان اسلام و یکی از پزشکان بزرگ همهآ دوران، پیشرفت چندانی در علم پزشکی حاصل نشده بود. آثار ابن سینا، از محبوبیت حتی بیشتری در میان پزشکان برخوردار بود و اثر عظیم وی تحت عنوان الفانون فی الطب را در ms014 قرن دوازدهم میلادی! ششم هجری «جرارد کرموناه به لاتین ترجمه کرده بود. تقاضا برای این اثر چنان بود که در سی سال آخر قرن پانزدهم میلادیا نهم هجری، شانزده بار چاپ شد - پانزده بار به لاتین و یک

در دورهآ صفویه چون دیگر دوران پزشکان منزلت والایی داشتند، در حالی که هم یونانیان و هم رومیها مقام اجتماعی بالایی برای اطبای خود قایل نمیشدند. ایرانیان از قدیم الایام پزشکان را محترم می داشتند و پزشکان اغلب مشاوران شاه بودند و گاه به مقام بالای وزارت میرسیدند در زمان صفویه حکیم باشی (پزشک ارشد) مقام مهمی در دربار بود. اما وضع پزشکی در دورهآ صفویه چگونه بود؟ تامون ابن سینا هنوز یکی از دو کتاب درسی عمدهای بود که دانشجویان پزشکی مطالعه می کردند. از آنجا که تابرن به عربی نوشته شده بود و اغلب دانشجویان پزشکی دورهآ صفوی با این زبان آشنایی نداشتند، شرح های زیادی بر قانون به زبان فارسی و جود داشت. فیزیولوژی هنوز بر پایهآ اخلاط چهارگانهآ (خون، بلغم، سودا، و صفرا) پزشکی قدیم و قرون وسطی قرار داشت و تجویز فصد و مسهل هنوز آشکال عمده درمان بودند.

جراحیهای گوناگون بسیاری انجام میشد؛ اما مراقبتهای قبل از عمل ناشناخته بود. در واقع بر لزوم مراقبت جراح برای حفاظت خودش در برابر آلودگیهای ناشی از زخمهای عفونی تأکید بیشتری میشد تا سلامت بیمار. تهیهآ دستکش جراحی ابتداییای که از پوستهآ مخاطی بیضهآ گوسفند درست میشد، در بازار امکان پذیر بود. تک جراحی تقریبا ناشناخته بود و نود درصد اعمال جراحی در ارتباط با تصادفات و زخمهای ناشی از جنگ بود. بیهوشی عبارت بود از هوشبری توسط مواد مخدر گوناگون.

از ms015 میان همهآ شاخههای پزشکی در اسلام، داروسازی بیش از بقیه به حیات خود ادامه داد. ایرانیان همیشه در رشتهآ داروسازی پیشتاز بودهاند. کتاب قرابادین شاپور بن سهل در قرن سوم هجری و نریاقها اثر ابن الترمذی در قرن ششم هجری اساس همهآ کتب دیگر داروسازی و فهرستهای گیاهان طبی را که بعدها نوشته شد، تشکیل میداد.

اگر قرار بود یک پزشک عهد صفوی جهان پزشکی امروز را ببیند کمترین تغییر را در بخشی می دید که در ارتباط با بیمار و داروهای اوست. بیمارستانها داروخانههای مرتبی داشتند و برای بیماران اطبایی که در خارج از بیمارستانها به طبابت اشتغال داشتند، درمانگاههای خصوصی وجود داشت.

آشکار است که در ایران عهد صفوی باور و عمل به تعلیمات پزشکی قرون و سطی در مقیاسی وسیع ادامه داشت و این امر حتی تا دورهآ قاجار و تا قرن سیزدهم هجری نیز همچنان دوام داشت.

ظاهرا در داروسازی علمی که ایرانیان همواره در آن برتری داشتند، پیشرفتی در این دوره حاصل شد. یک کتاب قرابادین به نام طب شنایی که در 963 هجری تدوین شده است، اساس کتاب داروسازی ایران اثر پدر آنگلوس (آنجلو) را تشکیل داد که در 1681م./1092 هجری در فرانسه به طبع رسید. لیکن به رغم آنکه طی قرون شانزدهم و هفدهم میلادی همچنان راهنماهای پزشکی بسیار خوبی نوشته میشد، به طور کلی میتوان گفت که محتوای این کتابها بیان مجدد یا ترکیب دوباره معلومات از قبل موجود بود و هیچ مطلب جدید قابل ملاحظهای در بر نداشت.

البته نباید از طالع بینی در این دوره غافل بود؛ زیرا شاهان صفوی را عادت بر این بود که پیش از تصمیم گیری در مورد هر عمل مهمی، به مشاوره با طالع بینان خود بپردازند. در اروپای قرون وسطی اخترشناسی و طالع بینی در انتظار عامه به یک معنی بود. در جهان اسلام بررسی کواکب حداقل تا حدی به خاطر ارتباطش ms016 با طالع بینی مشتاقانه دنبال میشد؛ اما از اختر شناسی نیز غفلت نمیشد؛ خصوصا به واسطهآ این که با دریانوردی و محاسبهآ تقویم ارتباط داشت. أسطرلاب یک ابزار ستاره شناسی بود که توسط یونانیان قدیم اختراع شده بود و قبل از بازگشت آن به اروپا در قرن دهم و چهاردهم میلادی (ششم و هشتم هجری) دانشمندان مسلمان اصلاحات زیادی در آن به عمل آورده بودند. در طول قرنها مسلمانان اسطرلابهایی میساختند که هنرمندی فراوانی در ساختن آنها به کار می رفت و با دقت و مهارت زیاد حکاکی میشد. لکن حتی بزر گترین اختر شناسان اسلامی نظیر بیرونی نیز از تألیف راهنماهایی برای طالع بینی ابایی نداشتند و تصادفی نیست که در زبانهای اسلامی لغت منجم هم به معنای اختر شناس و هم به معنای طالع بین به کار میرود. طالع بینی محتاج محاسبات پیچیدهای بود. برای تعیین موقعیت سیارگان در یک زمان خاص مثلا هنگام تولد یک شاهزاده تا طالع بین بتواند تأثیر ستارگان را بر آینده و اقبال شاهزاده پیش بینی کند. تعیین دقیق لحظهآ حلول بهار در هر سال برای طالع بینان اهمیت داشت تا بتوانند سیر وقایع سال آتی را پیش بینی کنند.

در دربار صفوی طالع بینان دارای اوج و شأن بودند. آنان کار خود را جدی می گرفتند و انتظار داشتند پیش بینیهایشان پذیرفته شود. در 1625م./1035 هجری هنگامی که عثمانیان برای تسخیر مجدد به بغداد به شدت تلاش می کردند، مولانا محمد طاهر یزدی که از طالع بینان دربار شاه عباس بود، از ابتدای محاصره براساس موقعیت ستارگان و دیگر علایم سماوی اظهار نظر می کرد که عثمانیان

دورهآ صفویه، عهد انحطاط دانشهای عقلی در ایران و انتقال آنها به کشورهای مجاور و دوران ترقی و توسعهآ نهایی دانشهای مذهبی دوازده امامیان در قلمرو دولت صفوی است. هنگامی که شاه اسمعیل اول در رسمی کردن عقیدهآ مذهبی خود کوشش می کرد، جمعی از دانشمندان ایرانی که میراث دار دانشهای عقلی باز مانده از دوران تیموری و بایندری بودند و حاضر به ترک اعتقاد مذهبی خود نمیشدند، به قتل رسیدند و دستهآ کو چکی به دگر گونگی اعتقاد مذهبی تن درداده، در ایران باقی ماندند و گروه بزرگی از آنان از بیم جان از ایران گریختند؛ چنان که دانشمندان خراسان به فرارود و به سرزمین هند پناه بردند و عالمان آذربایجان به خاک عثمانی و بسی از دانایان فارس و کرمان و خوزستان به عربستان. به همین سبب است که در سدهآ دهم هجری شاهد وجود بسیاری از فرهیختگان ایرانی در کشورهای یاد شده که همگی با زن و فرزند جلای وطن کرده و در آن سرزمینها ماندهاند و این مسلما یکی از بزر گترین اثرهای نامطلوبی بود که رفتار شاه اسمعیل و سرخ کلاهان در محیط علمی ایران بر جای گذارد.

اگر عهد صفوی برای جبران چنین زیان بزرگی مساعد میبود، می توانست هم جای دانشمندانی را که ایران در آغاز سدهآ دهم از دست داده ms018 بود، پر کند، و هم کاروان دانش را در فرصتی طولانی و مغتنم از مراحل تکامل بگذراند. اما چنین نشد و پادشاهان صفوی در دوران ممتد قدرتشان سعی خود را منحصر به تشویق و تربیت عالمان دین کردند و محیطی در ایران به وجود آوردند که توانست فقط آماده برای تکامل سریع دانشهای مذهبی شیعه باشد.

ویژگی چنین «علم» اتکای آن است بر گذشته و آنچه از «سلف صالح» باز مانده باشد. در این گونه دانشها هر گونه استدلال و اثبات بر گرد محور نقل دور میزند، نه استناد بر عقل و پیداست که در چنین عوالمی از قاعدههای مسلم دانشهای تجربی و اثباتی که بنیاد همهآ پیشرفتهای جهان نوین است، خبری نیست.

چند اندیشهمند فاضل هم که در این دوره ظهور کردند و نامها و اثرهایشان را به جای مانده، همه با این روش کار خود را آغاز نموده و سپس در دنبال اندیشههای خود به فراخنای «عقل» و دانشهای عقل وارد شدند. در حالی که خرده ریگ پیشین را با خود داشتند و از قبول تأثیرهای آن دست برنداشتند و اگر روشنتر بگوییم متفکرانی بودند در خدمت اعتقادات دینی خویش نه عالمانی به معنی جهانی خود.

پس دوره مورد مطالعه ما از حیث علوم به هیچ روی نمی توانست نظیر دورانی باشد که بزرگان علم را در ایران مانند محمد بن موسی خوازمی و رازی و ابوالوفاء بوزجانی و ابوریحان بیرونی و همانندگان آنان پرورش داد. عهدی که آن مردان بلند مرتبه را تربیت می کرد، هنوز در دنبال نهضت علمی اواخر عصر ساسانی و امتداد آن در اوایل عهد اسلامی ایران سیر می کرد؛ و دورهآ صفویه نهضت فکری اسلامی خاصی را که از قرن پنجم و ششم هجری در ایران آغاز شده بود، ادامه میداد و از این روی عهد توقف در اندیشههای پیشینیان و عدول نکردن از آن مقولهها بود، و اگر بحثی ms019 درمی گرفت در نحوهآ تلقی آن مقولات بود، نه از باب شک و تردید در آنها یا قبول و انکار آنها به صرافت طبع.

در چنین احوالی است که استناد تام و تمام بر محفوظات رواج می گیرد و پیداست که هر چه اتکا بر حافظه بیشتر شود، از نیروی عاقله بیشتر کاسته میشود، چنین نیز بود، تا بدان جا که بیشتر عالمان این دوره که عنوان جامعیت در معقول و منقول را داشتهاند، مردمی بودند که «متون» را از برداشته و حتی یک عده مثالهایی را که پیشینیان در توضیح قاعدهها به کار برده بودند، تکرار می کرده و نیروی تغییر و تبدیل آنها را به مثالهای تازهتر و مأنوس تر فاقد بودهاند.

این نکته شایان توجه است که تکامل و توسعهآ شگفت انگیز دانشهای مذهبی شیعه در این دوره محصول همکاریهای وسیع عالمان ایرانی با هم طرازانشان بود که از کشورهای عربی زبان می آمده و در ایران میمانده و به ترتیب عالمان جدید همت می گماشتهاند.

اما دربارهآ دانشهای عقلی، عکس این حالت وجود داشت؛ یعنی آنها که بدین گونه دانشها سرگرم بودند، اگر احیانا در ایران تریت می یافقد، از بازار کاسد علم در این دیار می گریختند و به خاک

اما وضع عمومی دانشهای معقول چنین بود که در آغاز این عهد آنچه از حوزههای علمی دوران تیموری و بایندری باقی مانده بود، به صورت میراثی به محیط نامساعد عهد صفوی انتقال یافت و به ms020 تدریج نیروی خود را از دست داد و به نهایت ضعف و سستی انجامید. نتیجه این حال آن بود که در قرن دهم و بخشی از سدهآ یازدهم به نام گروهی از دانشمندان باز میخوریم که یا از عهد پیشین باز مانده و یا زیر دست همین باز ماندگان تربیت یافته بودند؛ ولی چون اقتضای زمان جویندگان جدید دانش را به سوی حوزههای مذهبی می کشانید، طبعا از شمار عالمانی که به دانشهای ریاضی و طبیعی روی آورند، کاسته میشد.

مهمترین شاخه از دانشهای معقول که در این دوره اهمیت و اعتباری داشت، منطق و حکمت بود که آن هم با بازماندگان حوزههای علمی عهد تیموری در ایران مانند شمسالدین محمد خفری و غیاثالدین منصور دشتکی آغاز شد و به میرداماد و ملاصدرای شیرازی به درجاتی جدید از ترقی ارتقا جست و سپس در مرحلهآ توقف و انحطاط تدریجی و شرح و تفسیر و باز گویی سخن متقدمان و اکتفا به تعلیم بعضی از متنهای مشهور باقی ماند. در حالی که شدیدا در استخدام دانشهایی از قبیل علم کلام و علم اصول و در خدمت دین برای استشهاد و اثبات پارهای از آیات و اخبار در آمده بود و با تمام این احوال از آسیب حملهها و مخالفتهای سخت که از جانب بعضی عالمان مذهبی نظیر محقق قمی و محمد باقر مجلسی و دیگران با آن میشد، در امان نماند.

شمار کسانی که در این عهد در دانشهای نظری و ریاضی و طبیعی کتاب نوشته باشند، کم نیست؛ اما نکته اینجاست که:

1) بیشتر این کتابها به دست عالمانی فراهم آمد که در بیرون از ایران به سر میبرده و گروهی از آنان ایرانی نبودهاند.

2) از این کتابها هر چه در دانشهای عقلی است، یا تکرار سخنان گذشتگان به صورتی ناقص تر از پیش و یا شرح و حاشیه بر آنها و یا تلخیص آنها و شرح آن تلخیصهاست و هیچ ms021 کار اساسی که بتواند جای کارهای استادان بزرگ قرن چهارم و پنجم مجری را بگیرد، در این عهد انجام نیافت، مگر

زبان اصلی این عهد در دانشهای شرعی عربی بود و فارسی. در این مورد عنوان زبان درجهآ دوم داشت. تقریبا تمام کتابهای اصلی که در همه دانشهای شرعی مگر تفسیر قرآن نوشته شده و یا کتابهای اساسی حکمت به تازی است و آنچه در این رشتهها به زبان فارسی نوشتهاند، اگرچه کم نیست، لیکن همیشه در شمار کتابها و رسالههای درجهآ دوم و سوم است و یا ترجمههایی است از کتابهای اساسی شیعه برای آنکه عامهآ اهل ایران را به کار آید و به ندرت کتابی مشهور مثل جامع عباسی به فارسی تدوین شده است.

در پارهای از دانشها مانند ریاضیات و هیئت و نجوم و پزشکی و دارو شناسی غلبه با کتابهای فارسی است؛ چنان که میتوان در این گونه علوم زبان فارسی را مقدم بر زبان عربی دانست و البته این نهضتی است که از دوران پیش به عهد صفوی انتقال یافت؛ و این نکته هم نباید فراموش شود که به اقتضای ms022 عهد هیچ یک از این دسته کتابها در مقام و مرتبهآ کتابهای معتبر قدیم که به همین زبان نوشته شده باشد، مانند دانشنامه و ذخیره یا اثرهای مشهور افضلالدین کاشانی و نظایر آنها نیست.

شمار مدرسهها در این دوره، بسیار بود؛ چه آنها که از قدیم خاصه از دوران تیموری باز مانده بود، و چه آنها که در عهد صفوی ساخته و بر جویندگان دانشهای دینی وقف کرده بودند. البته هنگام تحقیق درباره محلهای تعلیم دانشهای شرعی نباید تنها به مدرسهها بسنده کرد چه شمار بزرگی از مسجدها هم باید در این ردیف درآید. در این دسته از مسجدها علاوه بر شبستان و محل عبادت حجرهها و مدرسهایی وجود داشته و دارد که به کار تعلیم دانشهای دینی می آید و عکس این حالت برای دستهای از مدرسهها هم وجود دارد.1

بعد از ظهور اسلام وسیلهٔ‌ مهم روابط پزشکی بین هند اسلامی و ایران سلاطین و امرایی بودند که در دربارهایشان، بنا به گفته نظامی عروضی سمرقندی1، گذشته از دبیران و منجمان و شاعران وجود اطبا نیز لازم بود و این یزشکان آوازهآ تشویق و ترغیب این سلاطین را شنیده به دربار آنان میرسیدند.

تاریخ گواه است که سلاطین و امرای هر دو کشور ایران و هند اسلامی نسبت به پزشکان رعایت کمال احترام را می کردهاند. صلات گران و نعمتهای جزیل و اموال کثیری که این شاهان و امرا در راه تشویق پزشکان صرف می کردهاند، به حدی بود که آنان را به ثروت و تنعم میرساند.

در ذکر احوال رشیدالدین فضل الله میخوانیم که وی بعلاوه پزشکان مصر و شام و چین، پزشکان هندی را هم در دربار خود گرد آورده بود و آنان را بر حسب مدارجشان مواجب و حقوق و نعمتهای وافر میبخشید. از نامههایی که وی به طبیب خود محمود بن الیاس نوشته، مستفاد میشود که مواجب سالیانهآ این طبیب و پیشکشهای خصوصی ms023 وی از محاصل دولت پرداخت میشد و وی را بر مخارج بیمارستان و همهآ عایدات اوقاف تسلط کامل حاصل بود؛2 و از نامهآ دیگری آشکار میشود که باری چون وی دانشمندان و فضلای خود را بخششها مینمود، محمود بن الیاس را نیز هزار دینار نقد و یک جبهآ سنجاب و اسی همراه زین عطا کرد.

صفویان هم برای احترام و قدردانی از پزشکان شهره هستند؛ مخصوصا شاه طهماسب اول و شاه اسمعیل تانی و شاه عباس کبیر. می گویند که وقتی در سال 1000 ه کوکبهآ شاه عباس می گذشت. در راه حکیم شفایی از مقابل می آمد. شاه عباس خواست که برای احترام او از اسب پیاده شود، اما شفایی وی را از این امر باز داشت. باز هم امرا و اعیان حکومت که هم رکاب او بودند، از اسبهایشان پیاده شده، به ادب ایستادند. صاحب شمع انجمن و مولف سرو آزاد هر دو این حکایت را به تفصیل آوردهاند؛4 و باز به قول همینها شاه عباس اغلب به منزل حکیم رکنای کاشی برای ملاقاتش میرفته

در این باب اسم حکیم داود هم مخصوصا قابل ذکر است که بنابر قول صاحب مطرح الانظار2 از هندوستان چندین مال و مکنت حاصل کرد و در مراجعت به اصفهان مسجد جامعی بنام «مسجد حکیم» بنا کرد که تا امروز از آثار عالیه به شمار میرود.

سلاطین هند اسلامی که نسبت به پزشکان این قدر رعایت احترام را می کردند، غالب آنان خود آشنایی با طب داشته بودند و حتی با پزشکان شخصی خود راجع به مسایل پزشکی مباحشه داشته، و گاهی نیز معالجه می کردهاند و کتابهایی طبی مینوشتند یا دیکته مینمودند و به تأسیس بیمارستانها و مراکز دیگر پزشکی توجه کاملی مبذول میداشتند.

نخستین پزشکی که به کشور هند آمد، ابوریحان البیرونی، پزشک شخصی محمود غزنوی و معاصر بوعلی سینا و مؤلف کتاب الصیدله بود. وی وقتی وارد هند گردید که به علت لشکر کشیهای پی هم سلطان محمود غزنوی، هندوان دربارهآ مسلمین احساس دشمنی و نفرت می کردند. ولی بیرونی

مبادلهآ علوم و دانش ms025 و هنرهای اسلامی به خصوص علوم پزشکی بین شبه قارهآ هند و ایران از قرن چهارم هجری با سفر ابور یحان البیرونی به هند آغاز شد، و اهمیت زیادی دارد. پس از آن چون در غزنه سلطنت آل سبکتگین با جهانسوزی علاءالدین جهانسوز از هم گسیخت و آخرین تاجدار این خانواده خسرو ملک پسر خسرو شاه در 1160 میلادی لاهور را دارالسلطنهآ خود قرار داده، سریر آرای سلطنت شد، ضیاءالدین عبدالرافع هروی طبیب شخصی او بود و به قول مؤلف مآثرلامور، بعد از وی تا وقتی که زمام سلطنت به دست معزالدین غوری معروف به شهاب الدین غوری بود، در این جا در پزشکی مقام شامخی را داشت.1

خانوادههای پزشکانی که از ایران به هند اسلامی وارد و طرح اقامت افکندند، در استحکام و گسترش روابط و مناسبات ایران و پاکستان و هند سهم بزرگی دارند. آنان یک سلسله تألیفات پزشکی را انجام دادند و به وسیلهآ درس و تدریس سبب انتشار و اشاعت علم پزشکی شده، این فن را رواج دادند و به وسیلهآ معالجه و درمان خلق خدا را بهره مند میساختند.

داستانهای پزشکان دانشمند و حاذقی که از ایران وارد هند اسلامی گردیدند و به تشویق و پشتیبانی سلاطین هند اسلامی خدمات بزرگ پزشکی انجام دادند، همه جا در تاریخ و تذکرهها به نظر میرسد.

این سلسلهآ ورود پزشکان از دورهآ غزنویان آغاز گردید و در زمان علاءالدین خلجی، قول برنی مؤلف تاریخ فیروز شاهی (ص 352 -366)، پزشکان متعددی از اصفهان و شیراز و سمرقند وارد دهلی گردیدند.

در قرنهای دهم و یازدهم هجری که آفتاب اقبال دولت صفوی بر نصف النهار بود، گیلان و تبریز و مشهد و اصفهان و شیراز و سمرقند و بخارا بزر گترین مراکز علم و دانش بودند و اساتید بزرگ دانش و هنر آن نقاط ایران در مطبهای خود داد حذاقت میدادند و مسندهای بزرگ و رفیع آراسته

وقتی که بابر در 932 هجری بر هند تسلط کافی یافت، در حضورش به علاوه عمادالدین دولت و مشیران سلطنت و غیره گروهی از پزشکان هم بودند، مانند میر نظام الدین علی خلیفه و حکیم ابوالبقا و یوسف بن محمد بن یوسف الهروی معروف به مولانا یوسفی که شهرت دانش پروری بابر را شنیده، از خراسان و هرات و نقاط دیگر ایران به اینجا رسیدند.

حکیم ابوالبقا در زمان هایون هم پزشک معتمد علیه بزرگ بود. وی همراه بابر از خراسان به آگره آمد و همان جا متوطن گردید. همین ms027 طور خواجه خاوند محمود از سمرقند به هند اسلامی وارد شد. یوسف بن محمد بن یوسف الهروی معروف به یوسفی پزشک نامی و مؤلف بلند پایهآ کتب پزشکی بود. در دوره بابریان وی اول کسی بود که وسیلهآ گسترش روابط و دوستی از راه پزشکی بین اهل فارس و هند اسلامی گردید. یوسفی در هند در خدمت بابر و همایون بوده است.

قبل از آن تا اواخر دورهآ مغولان پزشکان متعددی از کشور ایران (هرات و گیلان و شیراز و اصفهان و تبریز) به هند اسلامی آمد و شد داشته و به واسطهآ پزشکی وسیلهآ تحکیم و استواری روابط

در شبه قاره، معروفترین کتب یوسفی رباعیات یرسفی است که به شرح حکیم محمد عبدالعلیم و دپتی (pdtyع) نصرالله خورجوی در ماه مارس 1913 میلادی در چاپخانهٔ‌ نولکشور لکهنو چاپ گردید. بدایع الانشاء را یوسفی برای پسر خود رفیع الدین حسن نوشته.

پدرش محمد بن یوسف الهروی که پزشک و دانشمندی از هرات بود، کتابی در علم لغت موسوم به بحرالجواهر به امر امیر بیگ وزیر نوشت. این کتاب در پاکستان و هند خیلی معروف و در 1872 میلادی در چاپخانهآ علوی لکهنو چاپ گردیده است.

عهد جلالالدین محمد اکبر از جهت قیومیت و سرپرستی پزشکان ms028 شهرت بسیار دارد، چه دانش پروری و قدردانی وی دربارهآ پزشکان و دانشمندان زیاد بود و داستانهای بخشش و سخاوت وی اینان را از ایران و توران در دهلی گرد می آورده. ابوالفضل در آیین اکبری (ج1، ص 234) بیست و نه پزشک مسلمان و هندوی دربار اکبر را نامبرده که از خزانهآ شاهی حقوق می گرفتند. مثل حکیم مصری و حکیم الملک و ملا میر طبیب هروی و حکیم علی گیلانی وحکیم ابوالفتح گیلانی و حکیم زنبیل بیگ و حکیم و حسن گیلانی و حکیم ارسطو و حکیم فتح الله و حکیم مسیح الملک و حکیم جلالالدین مظفر وحکیم لطف الله وحکیم سیف الملک لنگ وحکیم همام و حکیم عین الملک و حکیم شفایی و حکیم نعمت الله و حکیم دوایی و حکیم طالب علی و حکیم عبدالرحیم و حکیم روح الله و حکیم فخرالدین و حکیم اسحق و حکیم شیخ حسن پانی پتی و حکیم مینا و مهادیو و بهیم ناته و نارائن و شیوجی.

بیشتر این پزشکان بزرگ از ایران به هند اسلامی آمده و سکنی گزیده بودند. پزشکانی که در عهد جهانگیر وارد هند گردیده، سکونت اختیار کردند از این قرارند:

حکیم رکنای کاشی و حکیم صدرا ملقب به مسیح الزمان و ابوالقاسم گیلانی ملقب به حکیم الملک و حکیم موسوی شیرازی و حکیم روح الله کابلی و مقیم بید گجراتی و حکیم تقی گجراتی.

در زمان اورنگزیب عالمگیر، حکیم محمد امین شیرازی و حکیم محمد صالح شیرازی و حکیم میر مهدی اردستانی و حکیم مقیم برادر شمسای کاشی از پزشکان ms029 بر جستهآ این دوره بودند.

در دورهآ صفویان ایران مرکز بزرگ اهل فضل و کمال و دانش بود. به خصوص گیلان و شیراز بزر گترین مراکز علوم معقول و منقول به ویژه علوم پزشکی ایران، و همیایهآ بغداد و دمشق بوده. در این دوره در هند اسلامی دولت، مغولان هند محکم و استوار بود. بعضی از پزشکان و خانوادههای پزشکی از ایران به این کشور مسافرت و مهاجرت نموده سکنی گزیدند.1

پزشکی و داروشناسی و دانشهای طبیعی دیگر در این عهد، در آغاز هنوز بازماندهیی از جریانهای عهد تیموری و حوزههای تربیتی دانشمندان آن روزگار د ایران دیده میشود، و آن به تدریج از میان میرود و به انحطاط می گراید. این خاصیت عمومی عهدی است که دربارهآ آن مطالعه می کنیم. همهآ دانشها در از هنوز بازماندهیی از توش و توان خود داشتند و سپس اندک اندک از نیروی آنها کاسته شد، خاصه که ر گیر و دار نشر تشیع بعضی از پزشکان حاذق که شیعی نبوده و یا به پذیرفتن این مذهب تن ر نمی دادند به قلمرو دولت عثمانی و یا به سرزمین هند و یا به فرارود نزد ازبکان و امیران سنی مذهب آن دیار رفتند چون حکیم عین الملک دوایی شیرازی که از جانب مادر نوادهآ علامه جلال دوانی بود. وی در لاهور زیست و در پایان سدهآ دهم هجری در دیار هند بدرود زندگانی گفت. گروهی نیز که در ایران سامان اقامت نمی دیده و عرصهآ رفاه را بر خود تنگ میبافتهاند همچون حکیم ابوالفتح گیلانی و برادرانش نورالدین محمد و حکیم همام عزم دیار هند می کردند و همان جا میماندند. این هر سه معاصر جلالالدین اکبر بودهاند و از میان آنان حکیم ابوالفتح نفوذ بسیار داشته و در حمایت و تربیت شاعران و عالمانی ایرانی که به هند می رفتند می کوشیده است.

در این دوره در دربارهای هند، پزشکان برجسته خدمت می کردند. این پزشکان آثار با ارزشی پدید آوردند که به اختصار از آنها یاد می کنیم:

1- دربار بابری: حکیم محمد رضیالدین فرزند کاشفالدین در سال 1119ق/1707م «رسالهآ عجائب الاتفاق در شناختن تریاق» را در تاریخ کشف فواید سمیات و تریاقات روش استعمال و اقسام آن برای شاهزاده محمد اعظم شاه فرزند عالمگیر نوشت. حکیم راضی خان فرزند قطبالدین خان کتاب «فوائد معده و امراض معده» را در معالجات برای بهادر شاه اول نوشت. حکیم علوی خان «تحفهآ محمد شاهی» را به محمد شاه تقدیم کرد. حکیم مظفر کتاب «خلاصه العیش عالم شاهی «(در مسائل جنسی) را به شاه عالم ثانی تقدیم کرد.

2- دربار دولت خداداد میسور: مولود محمد «بحر المنافع» را در سال 1794م و میرزا محمد نصیر افشار ترک «تحفهآ محمدی» ر در سال 1799م تالیف و به تیپو سلطان تقدیم کردند. آثار بسیاری در پزشکی غربی به سبب دید گستردهآ تییو سلطان به فارسی بر گردانده شد. از این جمله می توان «در بیان امراض پیچش » ترجمهٔ‌ کتاب ویلیام کاک برن و «قانون در علم طب» ترجمهآ کتاب «جان کومین سین» را نام برد. این کتاب خواص و اثرات داروها، تجهیزات داروسازی، ترکیب داروهای نباتی و معدنی، تهیه و استخراج جوهر را در بر می گیرد. دربارهآ داروسازی «مفردات در علم طب» از کتابهای انگلیسی و فرانسوی ترجمه شد. این کتاب شرح تفصیلی نباتات، معدنیات و حیوانات را همراه تصاویر آنها در برمی گیرد. در این کتاب نام انگلیسی و فرانسهآ داروها نیز در کنار اصطلاحات محلی آنها آمده است. رسالهآ انگلیسی دیگری نیز در الکتریک و پزشکی ترجمه شد. این سه کتاب نیز به تیپو سلطان شهید تقدیم شده است. نام مترجمان آنها دانسته نیست. میرزا محمد نصیر افشار ترک، سخنان دکتر پولاک را با عنوان نسخهآ جراحی گرد آورد.

3- دربار آصفیه حیدر آباد دکن: کتابهای یر ms031 در این دربار ترجمه و نوشته شد: ترجمهآ پانکا هویکالی (ویدک) به قلم دیانات، ترکیب الادویه، اثر مهدی حسن بن محمود عالم بشارت خانی، اسرار مسیحا (مفردات)، اثر حکیم مسیح الزمان خان، خواص الجواهر، اثر مهدی علی خان، رسالهآ و با (امراض وبانی)، اثر حاجی محمد علی خان خراسانی، قوت لایموت، (اغذیه) وشفائیه (حمیات) و علاج الاطفال و میزان المزاج (ادویه) و رسالهآ استعمال چوپ چینی، اثر سید افضل علی خان شفائی خان، کتاب الفوائد (فنون طب)، اثر میر قاسم علی، فرزند سید علی، مجربات جمالی (معالجات)، اثآر

5- دربار تالپود سند: «طب احمدی» اثر فیض فرزند بنده علی، «طب عباسی» اثر میرزا عباس علی، «طب ولی» اثر نواب ولی محمد خان لغاری(د: 1832م)، «رساله دلائل البول»، «رساله در نبض»، بر دو منظوم و«دافع الامراض»، اثر حکیم حبیب الله بهکری - «نسیم الصبا لاصلاح الوباء»، اثر حکیم میر محمد وفالکوی، «شفاءالسقیم» اثر حکیم محمد تقی تتوی، «طب خسروی» اثر ms032 حکیم میرزا خسرو بیگ گرجی.

آثار دیگری نیز در سند پدید آمد که برخی از آنها عبارتند از: طب داودی اثر «داوود خان فرزند خدایار خان» فرمانروای سند (د: 1131ق/1718م) یک کتاب پزشکی اثر همنشین هند مذهب داوود خان خلاصهآ «ذخیرهآ خوارزمشاهی» اثر میر اسدالله شاه ساقی بهکری (دک 1181ق/1767م) «جامع المنافع» اثر «حکیم مراد علی خان» فرمانروی خیر پور، «مجرب الشفاء(در معالجات) اثر سید احمد فرزند محمد ملتانی، «مجمع الفوانآده (در معالجات) اثر «محمد امین فرزند ملاسو مروه اهل «شکار پوره سند در 1270ق/1853م نگاشته شد.

6- دربار نواب فرخ آباد: حکیم اصغر حسین فرخ آبادی در سال 1843م. «رسالهآ سؤال و جواب طبیه» و «رسالهآ مابال در حال طب» و در سال 1815م «رساله فی الهیضه» و «قوانین الشفائیه» و پس از آن در سال 1586م «ترباق اکبره را تألیف کرد. افزون بر این حکیم میراحسان علی فیض آبادی «فوائد منتظمه، را در شرح انواع تب نوشت.

7- دربار شاهان اوده: حکیم میرشاه میرزا خان مولوی رضوی در سال 1244ق/1827م. اصطلاحات طبی را در مجموعهای با عنوان «فواکه شاهی» گرد آورده، به نصیرالدین حیدر تقدیم کرد.

«صحت الامراض» (1726م) اثر پیر محمد گجراتی، «تعلیم العلاج» (1724م) اثر ابومظفر حسام، «تحفه المسیحا» (1749م) اثر دیکهنی، «جامع الفاظ عیسوی» (1806م) اثر داخت پوجهت، «رساله چیچک» اثر عبدالغقور همایون، «اداب الانبساط»، در مسائل جنسی (1633م) اثر ابن رمضان بیگ احمد مازندرانی، «اقساط الامراض»، در معالجات، اثر محمد شمس الدین فرزند حکیم حسام الدین، «تنبصره الاطباء» (1847م) اثر حکیم محمد علی «تجربات حیدری» (1787م) اثر خواجه حیدر حسین خان، «تلخیص المجربات» (1856م) اثر حکیم شیخ احمد - «تنبیه المجانین» اثر لعل محمد - «ترجمه مو جزء فن اول به قلم خدا یاور «خان - ترجمهآ مو جزء (1824) به قلم محمد فضل الدین، تکلمهآ هندی (ویدک) و «تکلمهآ یونانی» (مفرات) اثر شاه اهل الله دهلوی (د: 1187ق /1773م) - «تلخیص العقاقیر»، (مرکبات) اثر حکیم محمو علی خان، ms033 «جامع اصول طبیه» (معالجات) اثر محمد صدیق الله، «جزئیات الرموز» (1781م) اثر حکیم شاه محمد، «حل مشکلات» (اصطلاحات پزشکی) اثر سید شریف الحسینی، «خلاصه الاطباء، (معالجات) اثر حکیم محمد ناصر انصاری، «خلاصه مفید الانسان» (طب کیمیا) اثر عبدالکریم فرزند اسحاق احمد مغیری «خواص الادویه» (مفردات) اثر محمد افضل، «دواخانه» (اصطلاحات پزشکی، 1748م) اثر عبدالله محمد فقیر، «رساله آتشک» (امراض متعدیه) اثر محب الله فرزند محمد جیلانی، «رساله در سموم» (1826م) اثر محمد شریف فرزند محمد صادق، «رساله قاروره» (منظوم) اثر شیخ پیر، «سراج الطب»، معالجات (1852م) اثر اشرف علی فرزند رجب علی، «سرالعلاج» (بهداشت وتشخیص 1628م) اثر حکیم هدایت الله، «شفاء الاطفال» (1848م) اثر حکیم میر احسان علی، «شفاء الاطفال» (1863م) اثر محمد صادق فرزند محمد کاظم رضوی، «شرفیه» (بهداشت) اثر محمد مسیح فرزند محمد امین طباطبا، «طب حسینی» (1842م) اثر حکیم اشرف علی فرزند رجب علی، «طب احمدی» (معالجات - 1839م) اثر خواجه احمد علی خان، «طب سعیدی» (مفردات، 1833م) اثر احمد خان فاخر رامپوری، «طب فاروق « (1166ق/1752م) اثر محمد فاروق، «طب گوپال شاهی» (معالجات و کیمیا) اثر گوپال «فوائد الاطباء» (معالجات - 1804م) اثر غوثی غلام میرحسین، «فوائد شفائی» اثر حکیم محمد ارشد شفائی (د،1814م)، «فوائد همایونه (معالجات-

از ویژگیهای دیگر طب سنتی استفاده از شعر در بعضی از متون آن برای یاد گیری سریع تر و استفادهآ بیشتر عموم از آن میباشد. زیرا طب سنتی، علمی مردمی و برای همهآ طبقات از دانشمندان طراز اول تا مردم کوچه و بازار است و مخصوص طبقهآ خاصی (آن چنان که در دورهآ خلفا بود) نیست. اشعار کتب مزبور، به طور کلی به قدری ساده هستند که خیلی راحت و سریع میتوان آنها را به خاطر سپرد و حفظ کرد و هر خوانندهای با مطالعهآ آنها فورا یک سری اطلاعات سطحی از بیماریهای مختلف پیدا می کند، و هر کس میتواند در یکی از آنها شعری را بیابد که مضمون آن بیش و کم منطبق با حال و احوال خودش باشد. در آخر یک چنین اشعاری چند دستور درمانی نیز داده شده است و خواننده میتواند پس از مطالعه آن به عطاری سر گذر مراجعه کرده و با داروهای گفته شده در کتاب مراجعه کند. این کتب برای مردم دورهآ صفویه درست نظیر کتابهایی میباشند که امروزه

اصولا عصر صفویه عصر تحولات مثبت زیادی است. با از بین رفتن جو اختاق و تعصب شدید بر علیه شیعیان در این دوران، نه تنها علوم بسیاری در ایران- و ms035 حتی در هند که تحت تأثیر ایران قرار داشت - رونق و تجدید حیات مییابد و از انحصار طبقهای خاص خارج میشود، بلکه دانشمندان شیعه کوشش می کنند که علم خود را در دسترس همهآ اقشار جامعه و عموم مردم قرار دهند. به همین سبب است که دیده میشود زبان فارسی و زبان سادهآ شعر که از مهم ترین ابزار انتقال دانش در بین مردم عادی و اکثریت ایرانیها است، مورد توجه قرار می گیرد، و علمای بزرگی همچون علامهآ مجلسی کتابهای بسیار مهم و ارزندهای دربارهآ دین اسلام و معارف شیعه به زبان فارسی بسیار ساده و روان مینویسند و نوشتن کتابهای علمی دیگر، مثل متون پزشکی، نیز رواج فراوان مییابد. دکتر براون در مورد این پزشکان شاعر می گوید: «اکثر پزشکان نامدار دورهآ صفویه افراد فوق العاده تحصیل کردهای بودند. جای تعجب نیست وقتی میبینیم که اغلب ایشان شاعر نیز بودهاند و اگر بخواهیم تحت عنوان کلی پزشکان شاعر مطلبی بنویسیم، باید همهآ آنها را نام ببریم».

به طور کلی، دانشمندان اسلامی برای آسانی در یادگیری، و سهولت در حفظ، علوم مختلف را به نظم در آوردهاند که معروف ترین آنها الغیآ ابن مالک در علم نحو است، بحر رجز را برای این امر بر می گزیدند که روانتر است برای یاد گیری و حفظ و نقل؛ و از این روی است که منظومههای علمی را ارجوزه میخواندند. مشهورترین اثر منظوم در علم پزشکی ارجوزهآ ابن سینا است. در شعر فارسی نیز منظومههای متعددی در علم پزشکی نوشته شده که کهن ترین و مهم ترین آنها دانش نامهآ حکیم میسری است. میسری دانش نامه را در سال 370 هجری به پایان برده و به چهل و شش سالگی خود اشاره کرده است.

نه تنها تعداد زیادی از پزشکان شیعه چون میسری و بوعلی شاعر نیز بوده و آثار پزشکی بسیاری از آنان به زبان فارسی یا عربی به یاد ms036 گار مانده است، بلکه اصولا شیعیان با هر نوع تخصصی در علوم مختلف، عموما به ادب شهرت داشتهاند. به طوری که مرحوم آقا بزرگ تهرانی در کتاب شناسی ارزشمند خود «الذریعه» (ج 24، ص 154، ش 794) در این مورد مطلبی آورده است که در این جا به

گرچه براون در مورد متون پزشکی به زبان شعر، مینویسد: «متأسفانه تعداد قابل ملاحظهای ازز کتبی که به این صورت تدوین شده بودند، از بین رفته است»، و گرچه «معجم ادباء الاطباء» که در دو- جلد و به زبان عربی به شرح زندگی و آثار حدود 231 شاعر عرب و ایرانی، که به زبان عربی شعر- سروده و پزشک بوده و یا تألیف پزشکی آنان به شعر است، پرداخته و آنها را معرفی کرده است، اما1 شاید تا این زمان فهرست کامل آن تعداد از متون به جای ماندهآ طبی به زبان شعر نیز هنوز گرد آوری و منتشر نشده باشد.

با این حال، جای تأسف فراوان است که به رغم وجود چنین زبان علمی بسیار پرمایه در زمینهآ پزشکی، که قرنها مورد استفادهآ فارسی زبانان ایران و هند و برخی کشورهای هم جوار بوده است، و یا پزشکان بسیاری که حتی از شعر فارسی برای بیان مطالب علمی خود بهره بردهاند، کتابهای پزشکی امروز وارثین همان زبان و پزشکان، آکنده از واژههای غیر فارسی و بیگانه است که همچون سیلی از غرب سرازیر گشته و مشغول انهدام زبان فارسی و فرهنگ ماست. فهرست آثار پزشکی به زبان شعر:

1. «الادویه المفرده»، به فارسی، قرن 10.

2. «ارجوزه ms037 فی الطب»، به عربی، قرن 13.

3. «ارجوزه فی المجربات»، به عربی، قرن 5.

4. «ارجوزه فی فضائل الرمان»، به عربی، قرن 13.

5. «امساکی»، قرن 8

6 «ترویج الارواح».؟

7.التعلیقات الطبیه،، به عربی، قرن 5؟

53. «منظومه زبده العلاج»، ms038 به فارسی، قرن 10.

54. «منظومه صدیق»، به فارسی، قرن 11.

55. «منظومه فی التشریح».

56. «منظومه فی الطب»، به فارسی، قرن 6.

57. «منظومه فی الطب»، به فارسی، قرن 13.

58. «منظومه فی الطب»، به فارسی، تحریر قرن 12.

59. «منظومه فی الطب»، به عربی، قرن 13.

با بررسی متون پزشکی به زبان شعر نکات مختلفی قابل استنتاج و توجه میباشد که به طور خلاصه در زیر به آن اشاره می گردد:

جدول بررسی متون از دید گرایش شعری

زبان نامشخص

از آنجا که بیشتر پزشکان نامدار دورههای متاخر بالاخص دوره صفویه افراد فوق العاده تحصیل» کردهای بودند، جای تعجب نیست وقتی میبینیم که اغلب ایشان شاعر نیز بودهاند. در دورهآ صفویه، تحصیل علم طب جزء لایتجزی آموزش افراد تحصیل کرده بود؛ به عبارت دیگر تحصیل هیچ کس، بدون آگاهی به علم پزشکی کامل به حساب نمی آمد.

یکی از پزشکان معروفی که از پایان عهد تیموری باقی مانده و در آغاز این عهد (صفویه) چند اثر فارسی در طب از خود به جا نهاده یوسف بن محمد بن یوسف طبیب هروی مشهور به «یوسفی» است. وی اصلا از اهل خواف بود و قسمت عمدهای از دوران حیاتش را در هرات گذراند و در اواخر زندگانی خود ظاهرا از بیم سرخ کلاهان به هند رفت و در دربار ظهیرالدین بابر (بابور) (937 - 912 ه_ ق) وهمایون (963- 937 هق) به سر میبرد و به نام آن دو چند کتاب تألیف کرده و در همان دیار

اگر چه یوسفی در زمانی بود که سلسلهآ صفویه میرفت تا قدرتی به دست بیاورد، اما در تمام دوران حکمرانی صفویه از آن چنان شهرتی برخوردار بود که به حق باید او را بزر گترین نویسنده مطالب پزشکی دورهآ مزبور محسوب داشت.1

یوسفی در فرارود دانش آموخت و در هرات زیست و در سال 918 ه ق در همان شهر کتابی در پزشکی به نام جامعالغواند یا طب یوسفی تالیف کرد.

پدرش محمد پسر یوسف طبیب هروی، از مشاهیر پزشکان قرن نهم هجری ms040 است. او در هرات میزیسته و در پایان زندگی همراه ظهیرالدین بابر به هندوستان رفته و رسالآ غرایب و عجایب مندوستان را در آنجا تألیف کرده است. وی آثار خود را فقط به نثر مینوشت. رسالهای دربارهآ امور پزشکی تألیف و آن را به نام ظهیرالدین محمد ارمک، که از وزای دربار هرات بود، تقدیم کرد. اما معروفیت او بیشتر به خاطر تالیف دو کتاب لغت است که یکی جواهراللغات و دیگری بحرالجوامر است. تا سالهای متمادی چنین تصور میشد که این دو کتاب یکی هستند و فقط اسمشان باهم فرق دارد. بحرالجواهر، فرهنگ واژههای پزشکی و زندگی نامهآ برخی پزشکان و فرزانگان است. این کتاب که به نام جلالالدین ملک دینار شده است. در سال 1246 هجری در کلکته و در سال 1288 هجری در تهران و در سال 1330 هجری در دهلی چاپ سنگی شده است و چندان قطور نیست و با وجود این برخی از لغات آن دارای توضیح مختصر طبی میباشد. در این کتاب به پزشک شاعر دیگری به نام اسماعیل هروی که می گوید از اطبای تراز اول است و دیوانهای متعدد شعر دارد، نیز اشاره شده است و ما فقط به همین دلیل با نام او آشنایی پیدا کردهایم؛ چه هیچ کتاب یا نوشتهای از او در دست نیست. بحرالجواهر قسمتی به عربی و قسمتی به فارسی است.

یوسفی همراه با پدرش به هند رفت و چنان که ذکر شد در شمار پزشکان و دبیران دربار بابر (932- 937 ه ق) و سپس پسرش همایون گورکانی (937- 963 ه ق) درآمد و چندین اثر به نام آن

2 - جامع الفواید اطب یوسفی در شرح علاجالا مراض که در 918 ق نوشته شده است (چاپ سنگی، تهران، 1285 ق؛ و هند 1294 ق) 3- تقصیده در حفظالصحه که در 937 ق به نام بابر سروده شده و چند قصیده در بهداشت،، نوشیدنیها، جنبش و آرامش، خواب و بیداری، فصلها و آب و هوا، استفراغ و جز آن است (چاپ سنگی، لاهور، 1924 ق) 4- دلا یل البول دربارهآ شناخت بیماریها با نگاه کردن به پیشاب در هفت نوع: یعنی لون بول، قوام بول، صفا و کدورت بول، رایحهآ بول، زبد (کف) در بول، رسوب آن، مقدار بول، این اثر در 942 هجری نوشته شده است (چاپ سنگی، کانپور، 1291 ق؛ لاهور، 1924 م)

5- دلایل النبض در شناخت بیماریها به دلالت نبض که در 942 ق تالیف شده است (چاپ سنگی، کانپور، 1291 ق؛ لاهور، 1924 م)

6- ریاضرالادریه در بیان مراتب کیفیات ادویه در یک مقدمه و دو باب (الف - ادویهآ مفرده به ترتیب حروف تهجی، ب - ادویهآ مرکبه به ترتیب حروف تهجی) و خاتمهای در «امتحان جودت و ردانآت تریاق و جز آن. این کتاب در 946 ق، به نام همایون نوشته شده در هند به چاپ رسیده است. البته در صفحات آتی در باب این کتاب به تفصیل سخن خواهیم گفت.

7-سته ضروریه، مجموعهای از دستورهای کوتاه پزشکی است دربارهآ شش چیز ضروری حفظ تندرستی (هوا، خوردنی و نوشیدنی، حرکت و سکون بدنی، حرکت و سکون نفسانی/ آرامش خاطر، خواب و بیداری، استفراغ). این کتاب در 944 ق تالیف شده است (چاپ سنگی، لاهور، 1924 م).

8- قصیده درکغت هندی الغت یوسغی (سروده 917 ق) در قافیه «ره که فرهنگ هندی به فارسی است و بیشتر واژههای پزشکی دارد.

10 - منظرمآه فوایا اخیار /فواید یرسفیه (سروده 913 ق) که ms042 در آن هر مسئله پزشکی را در یک قطعه، یا در دو یا سه، و گاهی در شش بیت گزارش کرده است (چاپ سنگی، تهران، 1285 ق) 11- رساله منظوم ماکول ومشروب در خواص خوراکی ما و نوشیدنیها (چاپ سنگی، لاهور، 1924 م) 12- مناجات منظمرم که مثنوی عرفانی دربارهآ عشق صوفیانه است.

13- نصیحت نامه که مثنوی اخلاقی در سرزنش بخل و بخیل در 31 بیت است. 14- بدایع الانشاء که در 940 ق برای پسرش رفیع الدین حسن نوشته و مجموعهای از نامهها و توقیعات و محاورات است (چاپ سنگی، دهلی، 1870 و 1871 م) 15-انوار حکمت کلمات یورسفی انصایح یرسفی (919 ق) در دستورهای اخلاقی و سخنان پند آموز صوفیانه.1 چنان که میبینیم یوسفی یک نویسنده پرکار بود و بر خلاف پدر به تألیفات معدود قناعت نکرد. او صرفا به فارسی شعر میسرود و چنان که ذکر شد، قدیمی ترین کتابی که از او به دست ما رسیده قوایدالاخیار نام دارد که در سال 912 هجری قمری تصنیف یافته است و شامل 128 بیت شعر مربوط به داروهاست. البته کتابهای غیر پزشکی دیگری هم از وی باقی مانده که از جملهآ آنها بدایع الانشاء نام دارد. بسیاری از اشعار یوسفی به صورت قصیده هستند و در بین این قصاید سلسله اشعاری وجود دارد که با این مطلع شروع میشوند:

نام هر چیزی به هندی بشنو از من ای پسر!خاصه نام هر دوایی، نفع برداری مگر

این کتاب در واقع نوعی فرهنگ فارسی به هندی است. از او همچنین اشعاری دربارهآ اطعمه و اشربه و اسم داروهای مختلف وجود دارد. چنان که ذکر شد، یوسفی همچنین دو کتاب کوچک دیگر در زمان همایون شاه تصنیف کرد که یکی دلا ی البول و دیگری دلا یل النبض نام دارد. این دو کتاب در سال 941 هجری قمری نوشته شدهاند و هر دو نیز به زبان اردو ترجمه شدهاند.

بدان، چون که گفتی سپاس و درو که در علم طب است این قطعهها

فوراید شدش نام هر حرف از او ز دریای حکمت دری بیبها... یوسفی رسالهآ دیگری هم دارد به نام ماکول و مشروب که با این ابیات شروع میشود:

زبان را چو در اول این کلامزحمد و تحیت رساندی به کام

بدان، ای خردمند روشن ضمیر که گوید چنین یوسفی حقیر...

گفتیم که جامعالراید در سال 934 هجری در هرات نوشته شده است. این کتاب برای کسانی که بخواهند مطالعات بیشتری در زمینه طب عمومی داشته باشند، به آسانی قابل حصول است.

یوسفی در دوران حکومت جانشین بابر یعنی سلطان همایون (963 - 937 ه ق) به سمت وزارت برگزیده شد و انشا و کتابت دربار نیز به دست وی انجام می گرفت و علاوه بر آن پزشک دربار نیز بود و این حاکی از اهمیت و منزلت والای اطبا در نزد سلاطین بوده، خاصه طبیبی چون یوسفی که طبع شعر نیکویی داشت و مدیحه نیز می گفت.

و گفتیم که در میان آثار غیر طبی یوسفی، از همه معروف تر بدایع الانشاء است که برای فرزند خویش نوشته است. این کتاب در سال 940 هجری در هند تألیف یافت. از این مجموعه که حاوی نمونههای نامهها و توقیع ها و محاورات است، نسخههایی در کتابخانه دیوان هند و کتابخانه موزهآ ملی پاکستان و جز آنها موجود است. یک نسخه از چاپ سنگی این کتاب نیز در کتابخانه سنا به شماره (59 و 631) موجود است.

وفات یوسفی را برخی 950 ه ق یاد کردهاند و صاحب مدیه ms044 العارفین (ج2، ص 564) مرگ وی را به سال 966 ه ق ذکر کرده که به احتمال زیاد نادرست است.1

کتابی که هم اکنون در بارهآ آن سخن خواهیم گفت، یکی از آثار مهم و ارزندهآ طبی دورهآ صفویه است که در شبه قاره به زبان فارسی نوشته شده و علی رغم آتار طبی دیگر یوسفی، صرفا به نثر است. برای پرداختن به جنبه های مختلف این کتاب، آن را در ذیل چند عنوان اجمالا بررسی خواهیم کرد:

الف) ابواب ومحتوای کتاب:

ریاضالا دویه در یک مقدمه و دو باب و خاتمهای ترتیب یافته است: مقدمه در بیان تحمید و تقدیم کتاب به همایون شاه و منظومه ای در مدح وی و مباحث کلی در خواص و امزجه و نظایر آن است. باب اول در ادویهآ مفرده به ترتیب حروف تهجی؛ و باب دوم در ادویهآ مرکبه به ترتیب حروف تهجی؛ و خاتمهآ مختصری در «امتحان جودت و ردائت تریاق و جز آن». سال تألیف این کتاب سنهآ 946 هجری قمری است.

البته در ترتیب اسامی داروها در هر بخش صرفا به حرف اول آن توجه شده و همچون فرهنگهای واژگانی به ترتیب حروف دوم و سوم و غیرهآ کلمات توجه نشده است.

این گونه کتابها، در اصطلاح علم طب، قرابادین یا قراباذین نامیده می شود و جمع آن قراباذینات است. برخی این واژه را یونانی دانسته اند و معنای آن را «نسخه» و «صورت» یا «سیاهه» دانسته اند که

ب) اهمیت آن:

یکی از امتیازات مهم این کتاب، پیش از هر چیز، ضبط واژگان غیرفارسی (متداول عامه) اسامی داروهاست که از بسیاری جهات مهم و قابل توجه است. اغلب واژگان معادل داروهای ذکر شده در این ms045 کتاب، به ترتیب بسامدی: هندی، شیرازی، عربی، ترکی، یونانی و گاه به ندرت سریانی و عبری و نبطی است. او با صرافت تمام، گاه معادلهای گوناگون یک واژه را یاد می کند و گاه دیده میشود که برای یک واژه دو و گاه سه معادل هندی می آورد. این امر به خاطر اقامت یوسفی در هند و آشنایی او با زبان هندی بسیار مهم است. گاه واژگان هندیی را ضبط می کند که در منابع دیگر دیده نمیشود.

همگی خواص مزاجی داروها به دقت تمام ذکر شده و مضرات، مصلحات و بدلیات هر یک با دقت تمام، به ترتیب آورده شده است.

ج) منابع یوسفی در تألیف ریاضالادویه:

یوسفی در ضمن این کتاب به برخی اطبا و کتابهای طبی اشاره کرده و از آنها نقل قول نموده است. او از کتابهایی چون المنهاج ابن جزله، قانون ابن سینا نقل قول کرده است. درست است که از منابعی نیز که مورد استفادهآ وی بوده، یاد نکرده، اما کاملا تأثیر این آثار بر این کتاب مشهود است. یکی از این آثار اختیارات بدیعی حاجی زین العطار است که تمام اصطلاحات پزشکی شیرازی از آن نقل قول شده است. البته از آثار مشابهی چون ترابادین شاپور بن سهل و مفردات ادویه ای که در ذخیره خوارزمشاهی جرجانی و کتب نظیر آن آمده، غافل نبوده و تقریبا اکثر منابع مهم ادویهآ مفرده و مرگبه را دیده است.

د) نسخ مورد استفاده و روش کار:

در تصحیح این کتاب از سه نسخهآ خطی استفاده نمودهایم که ذیلا بدانها اشاره میشود:

الف) نسخهآ خطی متعلق به کتابخانهآ مجلس شورای اسلامی (سنای سابق)، به شمارهآ 729، به تاریخ کتابت 1142 هق. نشان این نسخه در پاورقی ها مس« میباشد. این نسخه بسیار کم غلط و کامل میباشد و نسبت به نسخه های دیگر کهن ترین آنهاست.

ب) نسخهآ خطی متعلق به کتابخانهآ مرکزی دانشگاه تهران، به ms046 شمارهآ 8200 به تاریخ کتابت 1230 هق. این نسخه به عنوان نسخه بدل اول در نظر گرفته شده و در مواردی که نسخهآ اساس کاستی یا نارسایی ها و اغلاطی داشته، از این نسخه استفاده شده و موارد اضافه شده از آن در متن داخل دو قلاب [] مشخص شده است.

ج) نسخهآ خطی متعلق به مجمع ذخائر اسلامی، به شمارهآ 4328، به تاریخ کتابت 12333 هق. به خط تحریری است. این نسخه به عنوان نسخه بدل دوم در نظر گرفته شده و در مواردی که لازم میشد، از آن استفاده شده است.

نکتهآ قابل توجه در مورد دو نسخه بدل موجود از این کتاب این است که هر دو نسخه از نظر کم و کیف کتابت شباهت های بسیار زیادی به هم دارند. بدین گونه که اگر مثلا در جایی از نسخهآ دانشگاه مطلبی از قلم افتاده یا به غلط ضبط شده، عینا در نسخهآ مجمع نیز همان کاستی و ناصوابی تکرار شده است. از قراینی این چنین که بسیار نیز هست، می توان نتیجه گرفت که نسخهآ مجمع از روی نسخهآ دانشگاه کتابت شده است؛ لذا در تصحیح بر آن شدیم که در موارد خاصی به این نسخه مراجعه کنیم.

تا جایی که امکان داشته، کوشیدهایم تا همگی داروهای مفرده با مراجعه به منابع معتبر حر که گذاری شود تا حتیالمقدور صورت صحیح واژگانی ضبط شود و هر مراجعه کنندهای بتواند با اطمینان و آسودگی خاطر از آن بهره گیرد. حتی در ضبط واژگان هندی نیز تا حد ممکن با مراجعه به منابع مزیور و درج زیرنویس به صحت و غنای کار افزوده شده است.

در آخر بر خود فرض می دانم که از همهآ عزیزانی که در فراهم آمدن این کار ما را یاری فرمودند، نهایت تشکر و قدردانی را به جای بیاورم. والسلام

بیگ باباپور

تهران - پاییز 1390

رعباجبه علم ms047 الفلیب تفا ح پز ظا چسار عل الوار م وهم لفلد رسلم نلامب انر کر خالیصح ان ظجویسب ناب ا نه نهه مجلی؟: جلیسرا ن رد کا قیم نکدد فمتبه دب د پا ننن ههتدم درواسب ونعانم بنیاپه التان سزت امیوفرن ز ودآکر وجمنزد بترتی ون درردو بک نهن تر نیب عموف ننکرره1 ب ور امتحان هرچ برواربت ترابنی ار فته نوانی: تنجظ نعبلار نش نب نو سال تام بمینعا لفت لما سوت کین سلسو ث د باتفا بدا هن شناه رلمان ربنشسر فضلت وفج تمن شنه ه ه فعز مهانی افاش سپڑلصکرم نقاب وولت ووتی زحلاکی حلالانی کهسئد ارند رت فرخت کین منوزه میل مبدجی وهیع سشی زنیهر نک عه وکی اور وه سافرزسنی حر! ووه برستا: اولس یاه سوده حین کان دو اوا صنانزهکرده بقبد ورا نن مپونمن اود حهان ولانی ! دزان ودلته ارا بززاٹ دزین چوید سهآی:

وذ عجب ر کرخ سیکن امن دبیان مرنبه دیفیات وادرات

اددمبد در هن د ملخل یآکد نز مزحت مزر نا خالازین سبت

(الا لی و ان لات ل منلمنک

رابن برح یغند سمن کر نبصریع مزرنفیی ده و نقودو. فال رموده شد آبر وعرق انا راد فه کسب شتم ک امب مید کین تمد تن موده درسئ م آز له زور نتاب نند سد زان الیا مندخن کمه درا منان جردت روت تر انی وعر پا م دد الست که ایثیانی حردت * روارت ترا فو نار وق عنان نسد که سهل قدک دند جر نهم ومحمدده وغر حیلن علم آر شرو نرا مند که ثم و سم زترهانهنارونی ms048 عنب نا ید بر کوریه سحمبله اللأ ووضر منویش وکر لطلی کم ود ملٹآو لٹ کمتحث جو شهروات حم لشبر خنبان کسند سوزن رکر مند عنا مم سرخح ٹردوو ح لسبدم زمرندو کد ود دساهمر معند یر تبدد والددودززو مرابد ثر مفتوش برو * واز حودس ورولات ح الی نبان لسیدکر- آب لمونکه ورلسحینی کروها شداندزنده ادو هح کت آدویر دانی نزوغر همفتوخاش اکد ور عم ک ندر یفته نرات رمتین حودت نور وارث وشن فبان چان کسند که گره سبان مرشرا شده کرشید ند دغربفآوشر اد دوئرز نبد متنوسشراد بو سه گآلم

ابصورب ومشانمسدازه السالاب په م رم نته نحتنیورانانر لمآنر

لسماله الحمن التایم الحد سه الر ععجل الفلرداء رواء وحبحل حبپه لعلد العلویفا صلمابله علیه وعلیاله الاطملمرتسلم لتیلیاکشیراء ببمایرما فیجف بمانن کراین نسخ الیت محلعبامنتت جلیتر ومسمی بریایزی (ووهیر که بهعلم شکستت زبای کبینیر مخیضضعیف ابرحد بوسف طبدیب تجدبی سفدالله یبوه عقفرذفیر تعد ازامام سخحامع العوابی ترتبیب وهنایین رمقدهودوباب وبخاتممناره مقدصردرهاین گیذیات اووید وعزرا اس ورة کراد وبهر مفد چ ب حردض تبجه بایه در ف کراددهر سرکبب ب برتتیجرف مدکوره: انما درامنخان جودت ومرداثت تریاب مارد وعنران مقد ورهبا کیفنیات ادویر فع نم لده

یالست که مرچپرار م یشوه برید ومنفعلوی انحل وعزیزف خالانان بنک احداسه یکنرهرک

کیضیتی نایدعبرحپزیکهابشایزامت باتمبکن اکرل حلک

ممیکندان چپزدا معیر الکو نید واکرلحدلت عیکن

بحسقن ا ییوه بانم بنتو کرتیشوه کو ید دمرو

اراست ووادشته دینون تاثآیر مرنکریر بناولهقداد

ببدد مغریضوالنهاعلم

با لموا

بریه نستی بکی ی

وکطبتب

رسالها بی مهد اهو اتقا نهنه:

اخاط الم غفرا

اتا ینب ادا له الطبا حریکرلی ار می نفرم ن عیزن ای سپد؟ر

رابم نسد الرحمن الرحیم الحمله النیخلق لحل دار ووا وبل حبس العل القا شا2 علیه وعلی الالاطهار واصتحا بالاخبار وسلم تسلیه کشرا کٹر آو برفمایر صمابنه محجبوب نائک ایرنی نسخ الست نحال باات جلیهٔ‌ی بریا من الادوی کر لقعلم کلسته ابن ترتب داده ون لر ف پچسند ”دوماببخاتم پهاده مقدد دربان کهیسسا دویه وغیر آن ار اوا دزکرا د وپ فروده ترتر. حروفه تهجچی وزکر اودیه کدب رتیب عروت نهجچ نمکلره دایتی ’ ا دی

اپشت روذارسیراین خاردق وغیلان نک بعصد وعالآرشی

متصد وحائیش ایز رمالتمام بین عدت ناد جاطفد آمین نحکنهرا رانبآیار هلاون نام کهکان ررشن نعنا ت بر کین شریشهیک خر سینزلسید المابش سیهلرطف ورد انظ پینری وته نعلآ کی زخظل ان وکهیش نهرنی که برذا ضی ااگر ز بیلیه،

منود مپل چمد حما جر مهچ عیشن’ حهر فلکا زریهرویم اودد ساغ گین

دفذا اوکرا یابشرکا وخززند

نافع باشد اننا دلد

تعا ms050 لحلن سال الف درد صددح ا زرجت صطیفی هون کر نبتام یز بهارده شوالعیم الارلبا دروتت چانت خن م ایاری حقن نشٹا رسلبری بهر برجوردار حبفرناه برادر زاده کنن هرفوم ازید احتر سن اهپ باوطول عبزو از علم ادا بهده سند جو نکه خوند میلندد رحق ایربج سکین غاته مانج بائم بی درطبت برین هم اقاو بم نسفاعت مصطفی یره لج ریکرآن ببدادم برلسه خونذ انین بم دعاد ف قه لر به نبدج وحبانما

مقدمه: در بیان کیفیات ادویه و غیر آن.

باب اول: در ذکر ادویهآ مفرده، بر ترتیب حروف تهجی.

باب دویم: در [ذکر] ادویهآ مرکبه، بر ترتیب حروف [تهجی] مذکوره.

خاتمه: در امتحان جودت و ردائت تریاق فاروق و غیر آن. به هفتصد وچهل وشش شد این رساله تمام به یمن عاطفت شاه معدلت آیین سکندر آینه دارا! نشان همایون شاه! که کان دانش و فضل است و منبع تمکین شهنشهی که خرد مینویسد القابش سپهر لطف وکرم آفتاب دولت و دین زحل یکی ز غلامان درگهش باشد که برفراخت از آن گونه سر به علیین نمود میل صبوحی چو صبح عیش از مهر فلک ز بهر وی آورده ساغر رنگین جبین ماه ندارد کلف، که فرسوده بر آستانهآ او بس که سوده ماه، جبین

بباید دانست که هر چه وارد میشود بر بدن و منفعل می گردد از حرارت غریزی، خالی از آن نیست که احداث می کند در بدن کیفیتی زایده بر چیزی که انسان راست، یا نمی کند؛ اگر احداث نمی کند، آن چیز را معتدل گویند؛ و اگر احداث می کند، محسوس میشود و یا نمیشود؛ و اگر نمیشود، می گویند که در درجهآ اول است، و دانسته میشود تأثیرش از تکرار تناول مقدار یا به تکررش زیاده از مقدار؛ و اگر محسوس میشود، به حدی میرسد که ضرر میکند، یا نمیرسد؛ اگر نمیرسد، در درجهآ دویم؛ و اگر میرسد، منحصر به هلاکت میشود، یا نمیشود؛ اگر نمیشود در درجهآ سیوم، و اگر میشود، در درجهآ چهارم؛ و چیزی را که در درجهآ چهارم است، دوای سمی گویند، و آن غیر سم است؛ زیرا آن که قتل دوای سمی به کیفیت است و قتل سم به صورت نوعیه، و اطلاق سم بر وی تشبیه است او را به سم در اهلاک، و الا در حقیقت دوایی است.

و هر درجهای را مراتب اعتبار کردهاند: دو طرف عالی و سافل، و متوسط بینهما؛ و چیزی که مؤثر است در بدن، اگر تأثیرش فقط به کیفیت است، آن را دوای مطلق گویند، چون زنجبیل؛ و اگر به ماده فقط است، غذای مطلق [گویند]، چون نان گندم؛ و اگر به صورت نوعیه فقط است، ذوخاصیت است؛ و ذوخاصیت [را] اگر موافق طبیعت بود، پازهر گویند، و اگر مخالف طبیعت بود، سم [گویند]؛ و اگر تأثیرش به ماده و کیفیت است، پس اگر قوت غذایی غالب است، غذای دوایی گویند، چون کاهو؛ و اگر قوت دوایی غالب است، دوای غذایی اگویند]، چون زیره؛ اگر به کیفیت و صورت

و غذا لطیف میباشد و غلیظ میباشد؛ و هر یک از اینها صالح الکیموس میباشد ود فاسدالکیموس می باشد؛ وهر یک از اینها کثیرالغذا میباشد و قلیل الغذا میباشد:

و غذای لطیف آن را گویند که مولد میشود از او خون رقیق از جهت غلبهآ عنصر لطیف بر مادهآ او، چون شراب؛ و غذای غلیظ آن را گویند که متولد میشود از او خون، غلیظ از جهت غلبهآ عنصر کثیف، چون گوشت گاو.

و صالحالکیموس آن را گویند که متولد میشود از او خلطی که بدن را سزاوار باشد، چون انگور؛ و فاسدالکیموس آن را گویند که متولد میشود از او خلطی که بدن را سزاوار نباشد، چون ترب.

و کثیرالغذا آن را گویند که اکثری از او جزو بدن شود، چون گوشت تغلی2؛ و قلیل الغذا آن را گویند که کمتری از او جزو بدن شود، چون پنیر؛ والله أعلم.

آفریشم: به پارسی ابریشم و به ترکی اییک و به هندی ریشم و یات گویند. معتدل است در گرمی و سردی، و گویند گرم و خشک است در درجهآ اول، و گویند گرم و تر است در درجهآ دویم، و گویند در خشکی و تری معتدل است. دل و دماغ را قوی

آثنوس: بهترینش سیاه آگین بود و طبیعتش گرم و خشک است در اول. چون به آب بادیان سوده، در چشم ms053 کشند، بیاض و شب کوری را ببرد. مصلحش صمغ عربی است یا شاهسفرم.

آبهل: به پارسی بار سرو کوهی و به هندی هوبیر1 گویند. گرم و خشک است در دویم و گویند در درجهآ سیوم. بهترین آن سیاه رنگ فربه است. چون روغن زیت و یا کنجد در ظرف آهنین چندان جوشانند که روغن سیاه شود، پس نیم گرم در گوش چکانند، ازالهآ گرانی گوش کند؛ و اگر دو مثقال از او بکوبند و ببیزند و به ده متقال عسل و سه مثقال روغن گاو سرشته، بلیسند، حیض براند و بچه بیندازد و تنگی نفس را سودمند بود؛ و مضر است به جگر؛ مصلحش اکیر است، و بدلش به وزن او دارچینی.

ابل: به پارسی شتر و به ترکی تئوه و به هندوی اونتهه گویند. چون پشمش را بسوزانند و در بینی دمند، رعاف را دفع کند؛ و چون لعابی که او را در سطح ظاهر کبد متحبس است، در چشم چکانند، شب کوری را ببرد.

ابن آوی: به پارسی شغال و به هندوی سبال گویند. زبانش به خانهآ هر که بگذارند، در میان اهل آن خانه جنگ شود؛ و چشم راست او را هر که با خود دارد، چشم زخم به وی نرسد.

ابن عرس: به پارسی راسو و به هندوی نیول گویند. چون مغز سر او [را] به سرکه آمیخته، به مصروع دهند، سودمند بود؛ و خون ابن عرس را به انگبین آمیخته بر خنازیر یا نقرس طلا کنند، نفع دهد؛ و طعامی که زهر داشته باشد، چون ابنعرس آن را بیند، فریاد کند و موی بر اعضای او راست بایستد.

آبار: به پارسی سرب و هندوی شیشه گویند. سرد و خشک است در دویم. چون بسوزند و صلایه کنند و بر جراحت پاشند، سودمند بود. بدلش اثمد است.

اثرج: به پارسی ترنج و به هندوی بجوژه1 ms054 گویند. طبیعت قشر او گرم است و خشک در دویم. چون دو مثقال از او بکوبند و ببیزند و به چهار مثقال عسل سرشته میل کنند، بادها را بشکند و دل و دماغ و معده را قوت دهد و تب لرزه را سودمند آید؛ او گوشت وی گرم و تر در اول]؛ و حماض او سرد و خشک است در آخر دویم. کلف و قوبا را دور گرداند و جرب را نفع دهد شربا و طلاء؛ و شربت او خفقانی را که از حرارت باشد، مفید بود و صفرا فرونشاند و اشتهای طعام آورد و مالیخولیا ببرد و دل را قوت دهد و عصب را زیان دارد؛ و مصلحش عسل است، و بدلش آب لیمون.

آثمد: به پارسی سرمه گویند. سرد است در اول و خشک است در دویم. چون در چشم کشند آب رفتن [چشم] را باز دارد و حفظ صحت چشم کند.

آذرک: به پارسی آلوچه گویند و آلوی جبلی و آلوکشته نیز گویند؛ و طبیعتش سرد و تر است در اول. مسکن حرارت بود و مسهل صفرا، اما معده را سست گرداند؛ و مصلحش قند است.

اجاص: به پارسی آلوی سیاه گویند. حامضش سرد و خشک است در دویم. دفع عطش کند و شکم ببندد؛ و حلوش مایل است به گرمی و تر است در اول. مرخی معده و مسهل صفراست؛ و مز او نزدیک است به اعتدال، مسکن التهاب معده و مسهل صفراست و اسهالش کمتر است از حلو؛ و صمغ او به سرکه مقطع بریون2 است؛ و مضمضه به آب برگ او3 مانع نوازل به سوی لهات و لوزتین، [و سنگ مثانه را بریزاند]؛ و مضر است به سپرز، و مصلحش گلقند است، و بدلش در اسهال تمر هندی.

آذاراقی: دوایی هندی4 است که آن را به هندی کچله گویند و از جملهآ سموم است و در طلا استعمال کنند، مانند کلف و جرب و ms055 قوبا؛ و اگر بر عرق النساء ضماد

احشاءالبقر: به پارسی سرگین گاو و هندوی گوبر گویند. محلل اورام بود، خصوصا اورام مغابن1 و خلف اذنین؛ و چون مستسقی با قدری نوره بر موضع ورم طلا کند و چندان در آفتاب نشیند که خشک شود، نفع تمام یابد.

ادن الفار: مرزنگوش است، و گفته شود.

اذخر: به پارسی گورگیاه و خلال مأمون، و به هندوی رومینس و سکنده و سوندهی و کندهیس و مرجیاکد گویند2؛ بهترینش سرخ رنگ و باریک و خوشبوی بود؛ و طبعش گرم و خشک است در اول، و گویند در دویم. سنگ گرده و مثانه را بریزاند و ادرار بول کند و حیض براند و باد را تحلیل دهد و مضر است به گرده؛ و مصلحش گلاب است، و بدلش به وزن او قصبالذریره، و مقدار شربتی از او یک مثقال است.

آبر کا کیا: و آر کاکیا نیز گویند، به عربی نسجالعنکبوت و به پارسی کلاش خانه و به هندوی مکری جالا3 گویند. چون بر جراحت شمشیر یا کارد بگذارند، خون [رفتن ]باز دارد و جراحت را نگذارد که ورم کند؛ و چون به سرکه تر کرده، بر دمامیل طلا کنند، دمامیل را بر گرداند؛ و چون به سر که فتیله ساخته، به سیاهی دوات یا سفیدی تخم مرغ تر کرده، در سوراخ بینی نهند، رعاف را سودمند بود.

آرز: به پارسی برنج و به هندوی چاونول4 گویند. سرد و خشک است در دویم، و گویند معتدل است؛ و گویند گرم است در اول و خشک است در دویم. رنگ روی را صاف دارد و بدن فربه کند و زحیر را نفع دهد؛ و برنج سرخ شکم محکم بندد؛ و اگر

ارنب: به پارسی خرگوش و به ترکی توشقاق و به هندوی کرههسا گویند بهترینش آن است که رنگش به سیاهی زند و بیابانی باشد. لحمش گرم و خشک است «و گویند سرد و خشک؛ و پنیرمایهآ او را چون زن بعد از طهر سه روز به سر که خورد، منعح آبستن کند؛ و زنی که آبستن نشود، چون بعد از طهر سه روز فرزجه ساخته، بردارد.، آبستن شود. مضر است به خواب. مصلحش به داروهای گرم بود.

آزاد درخت: به پارسی طاق، و هندوی درخت نیم1 گویند. از کبار شجرهٔ‌ معروف است. در زمین هند بسیار بود. گرم است در دویم و گویند در سیوم، و خشک است در آخر اول؛ و پوست او تفتیح سده کند و اعصاب را قوت دهد. چون به آب برگ او موی را بشویند، دراز کند و سیاه گرداند؛ و چون به عسل، شیرین کرده»1 بیاشامند، قولنج را بگشاید؛ و اگر هم چنان که آبی که شیرین نکرده بیاشامند، جرب و قوبا و خارش اعضا و جمیع جوشش[ها] را نفع دهد.

اسفیداج الرصاص: به پارسی سفیدهآ کاشغری گویند. بهترینش پاک و سفید و خوشبوی بود. طبعش گرم و خشک است در دویم، و گویند خشک است در سیوم.. چون بشویند و به نبات سوده در چشم کشند، جرب و خارش و سوزش چشم را ببرد. چون به موم کافوری و روغن گل مرهم سازند و بر جراحتها نهند، زخمها را فراهم آورد و سعفه و نمله را دفع کند؛ و بدل اسفیداج الرصاص، خبثالرصاص بود.

آسارون: به هندوی تکر2 گویند. گرم است در سیوم و خشک است در دویم؛ و گویند خشک است در سیوم. محلل صلابت طحال و مفتح سدهٔ‌ کبد و مسکن عرقالنساء ms057 و وجع الورک بود و علتهای بارد را که در اعضای عصبانی باشد، نفع دهد؛ و سه مثقال از او به ماءالعسل، اسهال بلغم لزج و ادرار بول وحیض کند؛ و چون کوفته و

أسطوخودوس: به عربی موقفالارواح، و به پارسی گیاه جالینوس گویند. گرم است در اول و خشک است در دویم. دماغ را از خلط غلیظ پاک کند و صرع و سدر و دوار و سدهآ روده را سود دهد و سده بگشاید و باد را تحلیل دهد و مرهآ سودا و بلغم لزج را براند؛ و شربتی از او سه درم است و گویند یک درم و نیم است؛ و مضر است به شش، و مصلحش کتیراست، و بدلش به وزن آن، افتیمون.

اسبغول: به پارسی سبیوس و اسفیوس، و به عربی بزر قطونا گویند. سرد و تر است در دویم، و گویند در سیوم، و گویند معتدل است در خشکی و تری. دفع حرارت کند و تشنگی بنشاند، و لعابش چون مضمضه کند، خشکی دهان و جوشش زبان را که از گرمی بود، دفع کند؛ و چون به آب گشنیز تر آمیخته، زنی که سوزاک داشته باشد، به پنبهآ کهنه بردارد، نفع دهد؛ و مردی را که سوزاک بود، چون آلت خود را در لعابش نهد، سودمند آید؛ و شربتی از او دو درم است، و بدلش در تلیین و ترطیب، خرفهآ خام شیره کشیده. اسبغول دو نوع است: سفید و سرخ؛ و بهترین وی سرخ است که میل به سیاهی زند و فربه بود، و چون در آب کنند، در ته آب بنشیند؛ اما سفید از سیاه سردتر به غایت بود، و طبیعت نیکو سرد و تر است در دویم، و گویند ms058 معتدل است در خشکی و تری. حرارت بنشاند و تشنگی ساکن گرداند؛ و اگر بریان ناکرده دو درم به جلاب گرم بیاشامند، طبیعت براند؛ و اگر بریان کرده بود، با روغن گل شکم ببندد و سحج را نافع بود؛ و کوفته نشاید خورد که کشنده بود، و مداوای کسی که نیکو کوفته خورده باشد، به اسفیداج و فلفل وحلتیث یا به مثلث کند و دواءالمسک بدهند.

اسفناج: به پارسی اسفاناخ گویند و به هندوی ساکپالک1. سرد و تر است در اول، و گویند معتدل است در سردی و گرمی. سرفه و درد سینه را نفع دهد و طبیعت را نرم گرداند و از معده زود بگذرد و سرد مزاج را مضر باشد و مصلحش فلفل و دارچینی است.

آس: به پارسی مورد و به رومی مرسکین و هندوی سل موره گویند.1 طبعش سرد است در اول و خشک است در دویم. چون آب برگش به شربت صندل شیرین کرده، میل کنند، عرق ببرد و خون ms059 که از جمله اعضا روان بود، بازدارد و کوفت اعضا را که از ضربه یا سقطه باشد، نفع دهد. چون برگش را کوفته، بیخته، بر سوختگی اعضا که از آتش باشد، نهند، سودمند بود. چون عصارهآ برگ او را در چشم کشند، باصره را قوت دهد و آب رفتن چشم را زایل گرداند؛ و چون در آب برگ آن نشینند، خروج مقعد و نتو رحم2 را مفید بود؛ و شربت ثمرهآ او که حبالآس گویند، قی و غثیان را [نفع دهد و] دفع کند. سرفه و طپیدن دل را مفید آید و شکم ببندد و تشنگی بنشاند؛ و مصلحش بنفشهآ تازه است.

آسد: به پارسی شیر و به ترکی سوت3 و به هندوی باکهه گویند. هرکه روغن پیه او را بر تن خود بمالد، جانوران درنده همه از او بگریزند و به او ضرر نرسانند؛ و هر که مقداری از پوست او در صندوق رخت بنهند، از آسیب خوره ایمن باشد؛ و هر که از پوست او طاقیه ساخته، بر سر طفلی که صرع داشته باشد، نهد، نفع رساند.

اصل النرجس: بصل النرجس است. در «باء» گفته شود.

اصل السوس الابیض: قسط شیرین است. تحقیق کرده شد. در «حرف قاف» گفتمه شود.1

اصل القصب: به پارسی بیخ نی گویند، و بعضی هندوی کریربانس2 خوانند. به- اعتدال نزدیک است. چون بکوبند و ببیزند و به عسل سرشته و قدری روغن زعتر با اوه ضم ساخته، هر عضوی که پیکان در او مانده باشد، بگذارند، پیکان بیرون آید؛ و اگره کوفته و بیخته، به سر که طلا کنند، درد مفاصل را نفع دهد؛ و اگر خاکسترش به آب حنالا و آمله و قدری زردهآ تخم مرغ سرشته، ضماد سازند، موی را برویاند و قوت دهد.

آصف: به پارسی کبر و هندوی کریل گویند. گرم و خشک است در سیوم. چون، پوست بیخش را بکوبند و ببیزند و به سر که سرشته، بر خنازیر طلا کنند، سودمند آید؛ و- چون به سرکه سوده، بر کلف و بهق سفید بمالند، نفع تمام دهد؛ و مضر است به مثانه، و- مصلح او عسل است. بدلش در ادویهآ سرد یک درم حلتیت با سکنجبین.

آخراس الککلب: بسفایج ms061 است، و گفته شود.

آظفارالطیب: به پارسی ناخن دیو و به هندوی نکهسیتا4 خوانند. گرم و خشک، است در دویم و گویند در سیوم. چون در زیر خود دود کنند، حیض بگشاید و اختناق رحم را نفع دهد و خفقان و معده و جگر را سودمند بود؛ و بدلش قصبالزریره است.

آفربیون: فرفیون است، و گفته شود.

آفسنتین: گرم است در اول و خشک است در دویم. معدهآ سرد و درد چشم را که مزمن شده باشد، نافع بود و اسهال صفرا کند و بدن را قوت دهد و رنگ روی را نیکو گرداند و گزیدگی عقرب را سودمند آید و بواسیر و شقاق مقعد را نافع بود؛ و اگر بکوبند و ببیزند به آب کلم و قدری روغن بابونه سرشته، نیم گرم ضماد کنند، صلابت معده و سپرز را ببرد؛ و گویند صداع آورد؛ و مصلحش مصطکی است، و بدلش به وزن آن آسارون و نیموزن آن پوست هلیلهآ زرد و شربتی از او یک درم تا دو درم.

أشق: به عربی لزاق الذهب و به پارسی کرغ1 خوانند. گرم است در دویم و خشک است در اول. چون یک درم از او در پنج درم سرکه حل کرده، میل نمایند، سدهآ جگر بگشاید و سنگ گرده بریزاند و ورم سپرز را بگدازد. چون به عسل خلط کرده، رغبت نمایند، وجع المفاصل و عرق النسا را نفع دهد و کرم معده را بکشد؛ و چون در آب کشک جو حل کرده، نیم گرم بیاشامند، تنگی نفس را سودمند آید؛ و چون در آب بادیان حل کرده، در چشم چکانند، بیاض را ببرد؛ و مضر است به گرده، و مصلحش زوفا است.

آفتیهون: بهترینش مایل به سرخی است. جهت صرع و تشنج و مالیخولیا سودمند آید. باید که در مطبوخ بسیار نجوشانند که قوت آن مبدل شود. غثیان و قی آورد. شربتی از او در مطبوخ پنج درم ms062 تا هفت درم و تا نه درم و ده درم نیز بود؛ و گویند بدل او در مسهل سودا به وزن آن تربد و دو دانگ حاشا است. مصلحش کتیرا و گویند شراب صندل و یا رب سیب است.

أشنان: به پارسی أشلان و به هندوی کتول2 گویند. گرم و خشک است در دویم. چون دو مثقال از او جوشانیده و صاف کنند و به عسل شیرین کرده، نیم گرم بیاشامند، بول بگشاید و حیض براند و بچه بیندازد و استسقا را نفع دهد.

آصل السوس: به پارسی بیخ مهک [و بیخ] بویهآ شیرین و مهک شیرین و به هندوی مهلتی1 گویند. معتدل است. خشونت حلق و سینه و قصبهآ شش را مفید بود و دفع تشنگی کند و سوزاک و جرب مثانه و انواع سرفه را سودمند بود؛ و چون در وقتی که تازه باشد، مقشر کرده، بکوبند و آبش را [گرفته]، نیم گرم در چشم چکانند، ناخنه را برد شربتی از او دو مثقال تا سه مثقال؛ و بدلش نیم وزن آن رب السوس است.

افیون: عصارهآ خشخاش است. بهترینش آن بود که چون در آب گرم اندازند، حل شود. سرد است در چهارم و خشک است در سیوم؛ و گویند سرد و خشک است در چهارم. چون بکوبند و ببیزند و بر زردهآ تخم مرغ سرشته، بر نقرس طلا کنند، نفع دهد!و چون در روغن بنفشه و بادام حل کرده، نیم گرم در گوش چکانند، درد گوش را زایل گرداند؛ و شربتی از او یک دانگ تا دو دانگ است، و دو درم از او مهلک، و مصلحش فلفل و روغن گاو، و بدل او سه وزن آن بزرالبنج و یک وزن آن لفاح است.

آقاقیا: عصارهآ [قرظ یا] خار مغیلان است، و قرظ تخم خاری است که ادیم را به وی دباغت کنند. سرد و خشک است در دویم؛ و نزد بعضی سرد است ms063 در اول و خشک است در سیوم. چون یک مثقال از او در دو و نیم مثقال شربت حب الآس حل کرده، میل کنند، اسهال دموی و نفثالدم را نفع دهد و استرخای مقعد و رحم را دفع کند؛ و اگر در آب گشنیز تر حل کرده، طلا کند، ورمهای گرم را سودمند آید؛ و اگر به نهایت سوده، در چشم کشند، روشنی چشم بیفزاید. مضر است به روده، و مصلحش انیسون، و بدلش قردمانا است و گویند حضض بود.

آفحوان: به شیرازی بابونهآ کوهی گویند. بهترینش آن بود که برگ سبز بود و بیرون گل وی سفید و اندرون زرد و در طعم وی تلخی بود. طبعش گرم و خشک است در دوم. مفتح سدهآ جگر و محلل رطوبات و مسهل بلغم و سودا باشد و سنگ گرده را بریزاند و عرق براند و محلل خونهای فاسد بود؛ و اگر در آب آن نشینند، صلابت رحم را سود دارد؛ و اگر برای احتباس طمث فرزجه از وی کنند، نافع بود؛ و اگر خشک

آقلیمیای زر: خبثالذهب، و گفته شود.

آقلیمیای نقره: خبثالفضه، و در «حرف خاء» گفته آید.

اݣلیل الملک: به پارسی شاهافسر و هندوی اسبرک1 گویند. بهترین وی تازه و رسیده مایل به سپیدی بود و چون بشکافند دانهآ وی زرد بود. گرم و خشک در اول. چون بجوشانند و صاف کنند و به قند سفید شیرین کرده، بیاشامند، اورام صلب که در مفاصل و احشا بود، نرم گرداند و درد معده را سودمند آید؛ و مضر است به شش، و مصلحش عسل است؛ و بدلش به وزن آن فراسیون است.

آلیه: به پارسی دنبه و به ترکی قیرق گویند. گرم و تر ms064 است در دویم. چون بکوبند و بر بالای سپرز نیم گرم طلا کنند، صلابت سپرز را دفع کند. مضر است به معده، و مصلحش فلفل و زنجبیل است.

املج: به پارسی آمله و به هندوی آنوله گویند. سرد و تر است در دویم. گویند سرد است در اول و خشک است در دویم. مقوی دل و معده بود و اشتها پیدا کند و بواسیر را نفع دهد و ذهن را جلا دهد و روشنی چشم بیفزاید؛ و شربتی از او سه درم است، و مضر است به سپرز، و مصلحش عسل است؛ و بدلش شیر آملج است.

آشعاء الأرض: خراطین است، و در «حرف خاء» گفته شود.

آنبرباریس: به پارسی زرشک خوانند. سرد و خشک است در دویم. معده و جگر گرم را قوت دهد و دفع قی و تشنگی کند که از گرمی بود و سحج را نافع بود؛ و مضر است به سرد2 مزاج، و مصلحش جلاب است، و بدلش حب الرمان است.

آنجبار: سرد است در اول و خشک است در دویم؛ و منقی قروح شش و دافع بواسیر و حابس دم بود، و با وجود حبس دم، طبیعت را نرم دارد؛ و شربتی از او یک مثقال تا دو مثقال است.

آفرنجمشک: فرنجمشک است. به پارسی قرنفل بستانی و به شیرازی بالنگوی خودروی خوانند. طبیعتش گرم و خشک است در آخر. بوییدن [آن] سدهآ دماغ بگشاید و خفقان بلغمی و سوداوی را نفع دهد ms065 و بواسیر را نافع بود و جگر و دل و معده را قوت دهد. اما بوییدن آن مضر است به دماغ، و مصلحش بنفشه، و بدلش قرنفل است.

آنیسون: به پارسی بادیان رومی گویند. گرم و خشک است در سیوم. بول براند و استسقا را نفع دهد و ادرار حیض و عرق کند و تشنگی بنشاند و سدهآ جگر بگشاید و نعوظ تمام آرد و شکم ببندد. مضر است به امعاء، و مصلحش بذر رازیانج است، و بدلش به وزن آن کراویه و گویند شبت است. شربتی از او یک مثقال تا دو مثقال است.

آنزروت: معرب عنزروت است. به پارسی کنجده خوانند؛ و اول سفید مایل به زردی بود. گرم است در دویم و خشک است در اول. اسهال بلغم لزج و صفرا کند؛ و چون در سفیدهآ تخم مرغ پرورده، صلایه کنند تا هم چون غبار شود، پس در چشم کشند، درد چشم را نفع دهد؛ و چون با موم کافوری و روغن گل مرهم سازند، جراحت را در هم آرد و مضر بود به روده، و مصلحش صمغ عربی است، و بدلش به وزن آن صبر؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است.

آنفخة الإرنب: به پارسی پنیرمایهآ خرگوش گویند. گرم و خشک است در اول. چون نیم دانگ از او به خورد کودک دهند، از صرع ایمن شود. چون زن از او یک مثقال بکوبد و ببیزد و به نیم دانگ مشک سوده آمیزد و به عسل سرشته، بعد از آن که از حیض پاک شود، بردارد، آبستن شده باشد، فرزند نرینه آرد.

آنفخة الإبل: به پارسی پنیرمایهآ شتر گوید. چون مقدار نخودی در آب نیم گرم [حل کرده، بیاشامند، باه را قوت تمام دهد.

آنبه: به فارسی نغزک1 و به هندوی آنب گویند. حامضش گویند سرد و خشک است در دویم. طبیعت را قبض کند و صفرا فرو نشاند و ms066 دفع عطش کند؛ و حلوش به قولی گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم؛ و گویند گرم و تر است در دویم. رنگ روی را برافروزد و بدن فربه کند و طبیعت را نرم دارد؛ و مزش نزدیک است به اعتدال و دفع صفرا کند و دل و دماغ را قوت دهد.

اوز: به پارسی بط گویند. چون [روغن] پیهاش را بر سر سفل مالند، بواسیر و شقاق مقعد را نفع دهد؛ و چون به اسفیداج مغسول مرهم ساخته، بر لب طلا کنند، تشقق لب را دفع کند.

آنجدان: بیخ اشترغار است. طبیعتش گرم و خشک است در سیوم. سودمند بود جهت زهرها و عرقالنسا و پادزهر ادویهآ کشنده بود. چون بیاشامند، عسرالبول و سردی معده را نافع بود و حیض براند و نعوظ آرد و مسخن امعا و کلیه بود؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش سر که بود و بدلش دو دانگ آن حلتیت بود.

اهلیلج اصفر: به پارسی هلیلهآ زرد گویند. سرد است در اول و خشک است در دویم. چون به گلاب یا آب سوده، در چشم کشند، آب رفتن چشم را نفع دهد و چون ده مثقال از پوست آن را در یک پیاله آب جوشانند، تا به نیم کمتر آید، صاف کنند و پانزده مثقال شیرخشت در آب آن حل کرده و صاف نموده، نیم گرم بیاشامند، اسهال صفرا کند و اندکی بلغم نیز براند؛ و مضر است به سفل، و مصلحش در سفوف قند سفید و مطبوخ عناب و سپستان است؛ و بدلش انار است، و شربتی از او در مطبوخ از هفت مثقال تا ده مثقال، و در غیر آن از دو درم تا پنج درم.

اهلیلج اسود: به پارسی هلیلهآ سیاه گویند. سرد است در اول و خشک است در دویم؛ و گویند گرم است در اول. چون به آب بادیان سوده، در چشم کشند، روشنی چشم ms067 بیفزاید؛ و چون ده درم از او اختیار کنند، اسهال سودا کند و بواسیر را نفع دهد؛ و چون به روغن پیهآ بز بریان کنند، شکم ببندد؛ و مضر است به جگر، و مصلحش عسل است، و بدلش هلیلهآ کابلی بود.

اهلیلج کابلی: به پارسی هلیلهآ کابلی و هندی هربیاکهی گویند. بهترینش آن بود که فربه بود و چون در آب اندازد به ته نشیند. سرد است در اول و خشک است در دویم؛ و گویند گرم است، به اعتدال. بلغم و سودا را براند و عقل و حفظ بیفزاید؛ و شربتی از او در منقوع از پنج درم تا ده درم است، و در غیر منقوع از دو درم تا پنج درم! و مضر است به سپرز، و مصلحش عسل است.

آیل: به پارسی گوزن گویند. چون شاخش را بسوزند و دو مثقال از او با قدری کتیرا میل کنند، قرحهآ امعا ونفثالدم واسهال وسیلان رطوبت رحم و صلابت معده و سپرز را نفع دهد؛ و چون سنون سازند، دندان را سفید گرداند؛ و چون به سر که مضمضه کنند، درد دندان را دفع کند؛ و چون به روغن گاو سرشته، بر شقاق دست و پای مالند، سودمند آید؛ و چون پوست او را دود کنند یا با خود دارند، از گزیدن جانوران گزنده ایمن گرداند.

ایرسا: به پارسی بیخ سوسن آسمانجونی گویند. گرم و خشک است در دویم. چون دو مثقال و نیم از او کوفته و بیخته، به ده مثقال ماءالعسل آمیخته، میل کنند، سینه و شش را از خلط غلیظ پاک گرداند و بول و حیض براند و عرقالنسا و وجع الورک و نقرس را نفع دهد؛ و چون به آب گرم سرشته و قدری روغن بابونه ضم ساخته، بر صلابت معده یا سپرز یا جگر یا رحم ضماد کنند، سودمند آید؛ و مضر است به شش، و مصلحش عسل است.

بابونج: به پارسی ms068 بابونه گویند. گرم و خشک است در اول. محلل بلاجذب و مفتح بود و تلطیف ماده کند و ورم صلب را نرم گرداند و تب بلغمی و سوداوی را سودمند آید و سنگ گرده و مثانه را بریزاند و حیض و بول براند و بچه بیندازد و اعصاب و دماغ را قوت دهد؛ و چون به آب و سرکه جوشانیده، در آخر رمد، سر به بخار او دارند، چشم را از اخلاط ردیه پاک گرداند؛ و مضر است به حلق، و مصلحش عسل، و شربتی از او پنج مثقال تا سه مثقال، و بدلش برنجاسف است.

بادروج: حوک1 خوانند. نوعی از ریحان کوهی است. گرم است در دویم و خشک است در اول. بهترینش خوش بوی بود. عصارهآ او را در چشم کشند، چشم را جلا دهد و رطوبات روانه را خشک سازد و تلیین شکم کند و بر گزندگی زنبور و عقرب ضماد کردن نافع آید؛ و اگر با روغن گل و سرکه و پوست جو بر ورم ضماد کنند، نافع آید.

بادرنجبویه: به پارسی بالنگو گویند. گرم و خشک است در دویم. دل و جگر و دماغ را قوت دهد و خفقان را زایل گرداند و جرب را سودمند آید و فواق را دفع کند و جمیع مرضهای بلغمی و سوداوی را مفید بود؛ و شربتی از او ده درم است؛ و بدلش در تفریح به وزن آن ابریشم است.

باقآلا: به پارسی باقلی گویند. سرد و خشک است در دویم، و گویند معتدل است. غذای نیکو دهد و سرفه و نفثالدم را نافع بود و کلف را ببرد و ورم های گرم و پستانهایی که شیر بسته شود، سودمند آید و تحلیل دمامیل مزمن گوش و پشت چشم را نافع بود و قطع ادرار بول [و حیض] کند؛ و مصلحش آن است که مقشر کنند و بیزند به روغن و منضجش کنند با نمک و ms069 سعتر و زیره و دارچین و فلفل و انجدان و فودنج، و بعد تناول زنجبیل پرورده خورند.

باثلای مصری: ترمس است، و گفته شود.

بارزد: به پارسی پیرزد2 گویند. بهترینش آن بود که صافی و زرد و نرم و تیز بوی باشد. گرم است در سیوم و خشک است در دویم. چون ده درم از او در آب گلاب حل کرده، بیاشامند، حیض براند و بچه بیندازد و دفع جمیع زهرها کند و نقرس و عرق النسا را نفع دهد و بواسیر را سودمند آید و سنگ گرده و مثانه بریزاند؛ و مضر است به سر، و مصلحش أشق، و بدلش به وزن آن سکبینج، و نیم وزن آن جاوشیر بود.

پازهر: حجرالتیس است، و گفته شود.

بادیجان: هندوی بیکن1 گویند. گرم و خشک است در دویم. محدث بواسیر بود و سودا انگیزد و درد معده و تهی گاه پیدا می کند؛ و چون او را به نوک کارد زده، ساعتی در نمک آب گذارند، یا در نمک آب دو سه جوش دهند و به روغن بادام یا روغن کنجد بریان کرده، به سر کهای که چاشنی دارد، او را بخورند، مضرتش کمتر بود.

[برنگ کابآلی: به هندوی بابرنگ خوانند. گرم است در اول و خشک است در دویم. چون ده درم از او کوفته و بیخته، به یک پیاله شیر تازه آمیزند و بیاشامند، حبالقرع بیندازد؛ و مضر است به روده، و مصلحش کتیره است، و بدلش به وزن آن ترمس و دو دانگ قنبیل]

پرسیاوشان: به عربی کزبرةالبئر و به پارسی سنبل گویند. طبعش به گرمی و خشکی مایل است. بهترینش آن است که چوب وی به سرخی زند و برگش سبز بود. سینه و شش را از اخلاط غلیظ پاک کند و بلغم و سودا را دفع گرداند و یرقان و صلابت سپرز را نفع دهد و مشیمه بیرون آرد. بول و حیض براند و ms070 سنگ گرده و مثانه بریزاند وضیقالنفس وبحهالصوت را سودمند آید؛ و مضر است به سپرز، و مصلحش مصطکی است؛ و شربتی از او دو مثقال است، و بدلش به وزن آن بنفشه و نیم وزن آن ربالسوس.

برغب: برغت نیز گویند، و به ترکی اگیر2، و به پارسی وج، و هندوی رنج و برنج نیز گویند. گرم و خشک است در اول. شکم را نرم دارد و بواسیر را نفع دهد و سینه و شش را از اخلاط غلیظ پاک گرداند؛ و چون به اکلش مداومت نمایند، بهق را سودمند بود؛ و مولد سوداست، و مصلحش هلیلهآ پرورده.

بزر قطونا: اسبغول است، و گفته شود.

بذرالکرفس: به پارسی تخم کرفس و به هندوی اجود1 گویند. طبعش گرم و خشک است در دویم. بول و حیض براند و سدهآ جگر و گرده بگشاید و فواق را نفع دهد و بادها را بشکند؛ و شربتی از او سه درم است، و بدلش تخم فطراسالیون است.

بذرالخبازی: به پارسی تخم خیری و پنیرک و نان کلاغ گویند. طبعش به اعتدال نزدیک است. خشونت سینه را زایل گرداند و سحج و ریش روده را نفع دهد و مسکن وجع، و در حقنه دفع مضرات ادویهآ حاده کند؛ و شربتی از او دو مثقال است.

بذرالخس: به پارسی تخم کاهو گویند. بهترینش سیاه و فربه بود. سرد و خشک است. مخدر و منوم بوده، شهوت را ساکن گرداند. چون بیاشامند جهت کسی که بسیار محتلم شود، نافع آید و منی را خشک گرداند. ضماد کردن جهت صداع سودمند آید. شربتی یک درم تا دو درم. مصلحش مصطکی، و بدلش دم الاخوین است.

بذرالخطمی: بهترینش آن است که سیاه رسیده باشد. طبعش سرد و خشک است در اول، و گویند معتدل است. سرفهآ گرم را دفع کند و بحه الصوت را نفع دهد؛ و شربتی از او سه درم است، و بدلش به وزن ms071 آن بزرالخبازی.

بدرالرطبه: به پارسی تخم اسپست گویند. طبعش گرم و تر است در اول. نفاخ و مقوی باه بود و ادرار شیر کند؛ و شربتی از او پنج درم تا هفت درم است؛ و بدلش به وزن، تخم شلغم.

بدرالجر جیر: به پارسی تخم تره تیزک و گیگر و شیرازی کزک خوانند.2 طبعش گرم و خشک است در سیوم، و گویند در دویم. منی بیفزاید و عسرالبول را نفع دهد و نعوظ آرد؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش کتیره است، و شربتی از او دو مثقال،؛ و بدلش به وزن، بذرالکراث.

بذرالخرفج: به پارسی تخم خرفه و هندوی اونبه کابیجه گویند. سرد است در سیوم و تر است در دویم. حرارت جگر و تبهای حاره را نفع دهد و سرفه را که از حرارت بود، دفع کند و تب و قی را سودمند آید. شربتی از او پنج درم تا ده درم است،

بذرالجزر: به پارسی تخم زردک و به هندوی کازر کابیجه1 گویند. باه را قوت [دهد] و بول و حیض را براند و تهیج اجفان و قدمین را سودمند آید؛ و شربتی از او یک متقال است، و بدلش به وزن آن انیسون.

بذرالسداب: بهترینش سیاه و فربه بود. طبع او گرم و خشک است در سیوم. فواق بلغمی را نافع بود. دافع زهرها و گزندگی جانوران، خاصه که با انجیر خشک و مغز گردکان او را استعمال کنند، نافع است؛ اما مقطع منی بود؛ و مصلحش کتیره است. شربتی از او یک درم تا دو درم است، و بدلش سداب است.

بذرالکراث: به پارسی تخم گندنا گویند. بهترینش [آن است که] سیاه فربه بود؛ و طبعش گرم و خشک است در سیوم. فواق بلغمی را سودمند آید و دفع کند و بواسیر ms072 را نفع دهد و گزیدگی جانوران را سود دارد و مقطع منی باشد؛ و مصلحش عسل است، و شربتی از او دو درم است.

بدرالبنج: به پارسی تخم بنگ و بنگدانه خوانند و به هندوی و خراسانی جواین گویند.2 بهترینش [آن است که] سفید بود. طبعش سرد و خشک است در اول درجهآ سیوم. عقل را زیان دارد و خناق و جنون و ضیقالنفس پیدا کند و تاریکی چشم و گرانی گوش آورد؛ و نفثالدم را نفع دهد و جمیع دردها را ساکن گرداند؛ و شربتی از او نیم مثقال تا دو مثقال. مصدع و مخدر احشا است، و مصلحش عسل، و بدلش افیون و گویند انیسون است. برنجاسف: به پارسی برتراسک و بویمادران گویند.3 بهترینش زرد بود. طبعش گرم است در دویم و خشک است. منفعت وی به جهت صداع سرد ضماد یا نطول نافع بود؛ و اگر زن در طبیخ آن نشیند، حیض براند و ریش رحم پاک کند و بچه بیندازد و مشیمه بیرون آرد؛ و اگر خاکستر او را در قروح فرج افشانند، خشک گرداند؛ و اگر با

بذرالفجل: به پارسی تخم ترب و به هندوی مولی کابیج1 گویند. گرم است در سیوم و خشک است در دویم. کلف و نمش را ببرد و بهق و برص را نفع دهد و ازالهآ اثر زخمها کند و درد مفاصل و گزندگی جانوران را سودمند آید و بول براند و حیض بگشاید؛ و شربتی از او دو درم است؛ و مضر است به جگر، و مصلحش سپستان، و بدلش حب الرشاد است.

بذرالمرو: به شیرازی مرورشک و به پارسی تخم رنوف2 و به هندوی کنوچه گویند. طبعش گرم و سرد است، به اعتدال. چون بریان کنند، ms073 ذوسنطاریا و سحج را نفع دهد و شکم را ببندد؛ و شربتی دو درم است؛ و مضر است به شش، و مصلحش گلنار است، و بدلش به وزن آن بذرالکتان.

بذرالقنب: شهدانج است، و گفته شود.

بذرالحماض: به پارسی تخم ترشه و به شیرازی تخم ترشک و هندوی جو کیکابیج خوانند.3 سرد و خشک است در دویم. طبیعت را قبض کند و صفرا فرو نشاند؛ و مضر است به گرده، مصلح آن قند سفید بود.

بدرالکتان: به شیرازی بزرک و به پارسی تخم زیز4 و به هندوی السی کابیج گویند. بهترین آن است که فربه و تازه بود. گرم است در اول، و معتدل است در تری و خشکی؛ و گویند معتدل است در گرمی و سردی، و خشک است در اول. منضج اورام بود و طبیعت را نرم کند و ادرار بول گرداند و سرفه را نفع دهد؛ و شربتی از او سه درم؛ و مضر است به انثیین، و مصلحش گلقند عسلی است.

بدرالهلیون: به پارسی مارچوبه گویند. گرم و تر است در دویم. منی بیفزاید و شهوت [جماع] برانگیزد و ادرار شیر کند و عسرالبول وعرق النسا را نفع دهد وقولنج بلغمی و ریحی را سودمند آید؛ وشربتی از او دو درم است، و مضر است به سپرز، و مصلحش عسل است.

بذرالکشوث: به پارسی تخم کشوث و دینار1 نیز گویند. معتدل است در گرمی و سردی، و خشک است در اول. سدهآ جگر بگشاید و حیض و بول بگشاید و براند و معده و سپرز از اخلاط ردیه پاک سازد و شطرالغب را سودمند آید؛ و مضر است به شش، و مصلحش صمغ عربی است؛ و شربتی از او دو درم است، و بدلش به وزن، افسنتین.

بذرالهندباء: به پارسی تخم کاسنی است. بهترینش سیاه رنگ و فربه بستانی بود. طبعش معتدل است در گرمی و سردی، و خشک است در اول. تبهای صفراوی ms074 را نفع دهد و سدهآ جگر بگشاید و یرقان را سودمند آید؛ و شربتی از او سه مثقال تا پنج مثقال است؛ و مضر است به سپرز، و مصلحش سکنجبین است، و بدلش نصف آن [تخم] کشوث.

بدرالآنجره: به پارسی تخم انجره و هندوی کونج2 گویند. گرم و خشک است در دویم. چون با شیر گاو تازه بیاشامند، باه برانگیزد؛ و اگر مقدار سه درم با شراب یا شیر تازه بیاشامند، مجامعت را قوت دهد؛ و چون بکوبند و ببیزند و به عسل سرشته، بر قضیب طلا کند، قضیب را سطبر گرداند؛ و چون با سکنجبین بیاشامند، صلابت سپرز و درد گرده را نفع دهد. چون به عسل سرشته، بلیسند، تنگی نفس را سودمند آید؛ و شربتی از او یک درم و نیم است تا سه درم؛ و مضر گرده است، و مصلحش کتیره، و بدلش به وزن آن بذرالجرجیر.

بذرالرازیانج: به پارسی تخم بادیان گویند، و در «حرف الراء» گفته شود.

بذرالحندقوقی: به پارسی تخم اندهقوقو1 گویند. بهترینش فربه بود. گرم و خشک است. معده را پاک کند و برای گزیدگی جانوران با سکنجبین بیاشامند، سودمند آید، اما جرب آرد. مصلحش کتیره است، و بدلش شلغم.

بذراللفت: به پارسی تخم شلغم گویند. گرم و تر است در اول. تقویت باه کند و مضر است به سپرز، و مصلحش بذرالبطیخ است، و شربتی از او یک درم تا دو درم است.

بذرالبصل: به پارسی تخم پیاز گویند. گرم و خشک است در اول. تقویت باه کند؛ و شربتی از او دو درم است.

بذرالقثد: به پارسی تخم بادرنگ، به هندی کهریکی کابیج2 گویند. طبعش سردتر است در اول. ادرار بول کند و سوزاک را نفع دهد، و چون بکوبند و بر اعضا مالند، رنگ اعضا را نیکو گرداند؛ و مضر است به سپرز، و مصلحش سکنجبین است؛ و شربتی از او پنج درم تا ده درم، و بدلش ms075 به وزن آن بذرالقثاء2 است.

بدرالقثاء: به پارسی تخم خیار دراز، به هندوی کهکهری کابیج4 گویند. سرد و تر است در اول. حرقهالبول را نفع دهد و ورم گرم را که در جگر بود، سودمند آید؛ و مضر است به انثیین، و مصلحش کتیره، و بدلش به وزن آن بذرالقثد.

بذراللسان الحمل: به پارسی بارتنگ و به شیرازی بزوشه گویند.5 طبیعتش سرد و خشک است. بهترینش فربه بود. سدهآ جگر و گرده و عرق النسا را سودمند آید، و قابض

بدرالبطیخ: به پارسی تخم خربوزه خوانند. گرم و تر است در اول، و گویند سرد و تر است در دویم. سرفهآ گرم را و درد سینه را که از ورم گرم تولد کرده باشد، نفع دهد و دفع عطش کند و سدهآ جگر بگشاید و بول براند؛ و مضر است به سپرز، و مصلحش آب بادیان است، و شربتی از او [دو درم تا] پنج درم است.

بذرالسلق: به پارسی تخم چغندر گویند. طبعش سرد است و در وی اندکی خشکی بود و معده را بد بود. مفتح بلغم، و بدلش تخم خطمی است.

بدرالشلم: به پارسی تخم شونیز گویند.1 بهترینش بستانی است. طبعش گرم و خشک است. حیض براند و زاییدن سهل کند؛ و قراقر که از امتلا بود، سودمند آید. شربتی سه درم؛ و مضر است به شش ، مصلحش کتیره است، و بدلش تخم نعناع وتخم بالنگو، متساوی.

بذرالفنجنکشت: حبالفقد است. به پارسی دل آشوب و فلفل کوهی گویند. بهترین آن تیز بود. گرم و خشک است در دویم. جهت آماس سپرز با ده درم سکنجبین نافع آید؛ و اگر با سرکه بجوشانند و بر سر ضماد کنند، نفع دهد؛ و اگر بخورند، مقطع باد بود. ms076

بذرالورد: به پارسی تخم گل گویند. سرد و خشک است در دویم. طبیعت را قبض کند و بیخ دندان را محکم گرداند و قلاع32 و شکاف گوش را نفع دهد، و چون در دهان گیرند، درد چشم را نافع بود؛ و مضر است به شش، و مصلحش کتیره است، و شربتی از او دو درم است تا سه درم.

بذرالریحان: به پارسی تخم ریحان و به هندوی تلسی کابیج1 خوانند. بهترین وی آن است که سیاه و فربه و کوچک بود. گرم و خشک است، به اعتدال، و گویند معتدل است در گرمی و سردی. دل را قوت دهد و سرفه را سودمند آید و چون تف داده خورند، شکم ببندد و سحج را نفع رساند؛ و شربتی از او یک مثقال است؛ و مضر است به گرده، و مصلحش مرزنگوش، و بدلش به وزن آن بذرالمرو.

بذرالشبت: به پارسی تخم شبت و به هندوی سوی کابیج2 گویند. گرم و خشک است، به اعتدال. ادرار شیر کند و خلهآ پهلو را نفع رساند و سرفه را مفید بود؛ وچون بسوزند و صلایه کرده و بر بواسیر پاشند، سودمند آید. شربتی از او دو درم؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش عسل است، و بدلش دو وزن آن شبت.

بسر: به پارسی غورهآ خرما گویند. سرد و خشک است در دویم. طبیعت را قبض کند و دیر هضم شود و تولد ریاح و سده کند، و مصلحش عسل و سکنجبین است.

بسفایج: بهترینش آن است که طعم قرنفل داشته باشد و چون بشکنند، اندرونش فستقی بود. گرم است در اول و معتدل است در تری و خشکی؛ و گویند گرم است در دویم و خشک است در سیوم. سودا و بلغم لزج را به اسهال دفع کند و قولنج بگشاید؛ و شربتی از او دو درم است تا پنج درم؛ و مضر است به گرده، و مصلحش پوست ms077 هلیلهآ ازرد است، و بدلش به وزن آن افتیمون، و نیم وزن آن ملح هندی.

بسد: بیخ مرجان که به هندوی مانک گویند؛ و مرجان سه نوع است: سیاه و سفید و سرخ. بهترینش آن است که باریک و سرخ بود، و طبعش سرد است در اول و خشک است در سیوم. چون بسوزند و بشویند، اگر بر موضعی پاشند که خون از آن روان باشد، خون را بازدارد؛ و اگر بر دندان مالند، از چرب پاک سازد؛ و اگر در چشم کشند، آب رفتن چشم باز دارد؛ و اگر یک درم از آن به چهار درم شربت آنجبار میل کند، قروح امعا را نفع دهد؛ و اگر به گردن مصروع بیاویزند، یا بر پای صاحب نقرس بندند، سودمند

بذرالکرنب: به شیرازی تخم کلم گویند.1 بهترینش تازه و فربه بود. گرم و خشک است. اگر بخورند، دفع مستی کند و منی زیاده کند؛ و دو درم با آب گاوزبان بیاشامند و بعد از آن شراب خورند، هر گز مست نشوند؛ و گل وی را اگر فرزجه سازند، بچه در شکم بکشد. شربتی یک درم؛ اما مضر است به شش، و مصلحش عسل است.

بستانآفروز: که به تاج الخروس مشهور است و به هندوی مهور گویند.2 سرد و خشک است در اول. چون از او دو درم بجوشانند و صاف کنند و پنج متقال سکنجبین در آب آن حل کرده، بیاشامند، حرارت جگر و معده را ساکن گرداند؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش کندر است.

بسباسه: به پارسی بزبار3 و به هندوی جوتری گویند. گرم و خشک است در اول، و گویند در دویم، و گویند معتدل است. محلل نفخ و مقوی معده بود و بوی دهان را خوش کند و صلابت سپرز را نافع باشد ms078 و سحج و نفثالدم را نفع رساند و سلس البول را سودمند آید؛ و شربتی از او سه درم است، و بدلش به وزن آن جوزبوا.

بصل: به پارسی پیاز و به ترکی سوغن گویند. گرم و خشک است در چهارم، و گویند در سیوم، و گویند تر است در دویم، و گویند در سیوم. ملطف و مقطع بود، و آب گرده و منی را نفع دهد و طبع را نرم دارد و اشتها آرد و باه برانگیزد و گزندگی سگ دیوانه را سودمند آید و حیض براند و افواه بواسیر بگشاید؛ و چون آبش را نیم گرم در گوش چکانند، گرانی گوش را ببرد؛ و چون در چشم کشند، بیاض را نفع رساند؛ و چون به عسل طلا کنند، قوبا و بهق را زایل گرداند؛ و مضر است به عقل، و مصلحش سرکهآ چاشنی دار و یا ماست با کاسنی بخورند.

بصل الفار، وبصل العنصل: سقیل1 است، و گفته شود.

بصل النرجس: به پارسی پیاز نرگس گویند. گرم است و خشک است در دویم. چون پنج مثقال از آب او به ده مثقال عسل بیاشامند، بچهآ مرده و زنده بیندازد؛ و چون دو مثقال از او با ماءالعسل شرب نمایند، بلغم لزج را به قی دفع کند و کرم معده را بکشد؛ و چون با سرکه بر داءالثعلب طلا کنند، نافع بود؛ و منضج ورمهای گرم بود؛ و شریف آورده: اگر بر قضیب مالند، قوی و سطبر کند؛ و اگر سه عدد پیاز نرگس در شیر یک شبانه روز خیسانند و سحق کنند و بر قضیب طلا کنند به غیر از سر او، اگر منیای باشد، بر زن قادر شود و عجایب بیند؛ و اگر روغن نرجس بر قضیب مالند، نفع عظیم دارد. در کتاب جامع ابن بیطار آورده که اگر سه عدد پیاز نرگس در شیر یک شبانه روز خیسانند، بعده بر قضیب طلا کنند، سطبر ms079 کند و چیزی عجایب بیند.

بطیخ: به پارسی خربزه گویند. بهترینش رسیدهآ شیرین ریز آن است. آن چه بی مزه است، سرد و تر است؛ و آن چه شیرین است، گرم و تر. ادرار بول کند و سنگ گرده بریزاند و بدن فربه سازد و رنگ روی نیکو گرداند و بواسیر و مالیخولیا را سودمند آید و کلف و بهق را زایل کند. مضر است به معده، و مصلحش سکنجبین است.

بطیخ هندی: به پارسی هندوانه و به ترکی قرپوز و به هندوی کلنده2 گویند. طبعش سرد و تر است در دویم. مرضهای گرم و تبهای محرق را سودمند آید و بول براند و تشنگی بنشاند و سوزاک را نفع دهد؛ و اگر با سکنجبین بیاشامند، تبرید زیاده کند و مولد بلغم است، و مصلحش سکنجبین است و به قولی عسل و یا قند است.

بغرالضب: به پارسی سرگین سوسمار گویند. گرم و خشک است در اول؛ و چون بکوبند و ببیزند در چشم کشند، بیاض را ببرد؛ و چون به آب اکلیل الملک سرشته، طلا کند، خنازیر وصلابت سپرز را نفع دهد؛ و چون به عسل سرشته، ضماد کند، وجع مفاصل را سودمند آید.

بعرالمعز: به پارسی سرگین بز گویند. گرم و خشک است، به اعتدال. چون بکوبند و ببیزند و به سرکه سرشته، بر ثآلیل ضماد کنند، فایدهمند بود؛ و چون بر سوختگی آتش به آب گشنیز طلا کنند، مفید آید؛ و چون بر دست و پای مستسقی طلا کنند، سودمند آید؛ و چون بر گزید گی سگ دیوانه نهند، نفع رساند.

بغرالضان: به پارسی سرگین میش گویند. گرم و خشک است در اول. چون بکوبند [و ببیزند] و به سرکه بر تآلیل ضماد کنند، فایدهمند بود؛ و چون بر سوختگی آتش به آب گشنیز تر ساخته، طلا کنند، سودمند آید.

بعرالجمل: به پارسی پشکل شتر گویند. گرم و خشک است در اول آخر. چون

یند ms080 و در بینی دمند، رعاف را دفع کند؛ و چون بر ثآلیل بندند و بخور کنند، قطع

بقله الحسقاء: به پارسی خرفه گویند و هندوی ساکه خلقه1 خوانند. سرد و تر است در دویم، و گویند در سیوم. چون بر اورام حاره ضماد کنند، نفع رساند و صفرا بشکند و قی باز دارد؛ و اگر با روغن گل بر درد سر نهند که از گرمی آفتاب بود، نافع آید؛ سوزش مثانه و سحج امعا و اسهال و تبهای محرقه را سودمند آید؛ و چون تف داده، میل فرمایند، منع نفثالدم کند؛ و چون آبش بیاشامند، حیات را بکشد و سوزاک را سود دارد و شب کوری آرد، و مصلحش جرجیر است و گویند نعناع.

بقم:2 به هندوی پتنک خوانند. گرم و خشک است در دویم. چون کوفته و بیخته، بر جراحت پاشند، گوشت نو برویاند و جراحت را در هم آرد و قطع خون از هر موضع که باشد، بکند.

بلوط: سرد و خشک است در دویم، و گویند در اول. چون نیم کوب ساخته، بجوشانند وصاف کنند و به قند سفید شیرین کرده، بیاشامند، نفثالدم و قرحه الامعا را

بلیلج: به پارسی بلیله و هندوی بهیره گویند.1 سرد است در اول، و گویند در دویم خشک است و سیوم. معده را قوت دهد و دفع رطوبت کند و چشم را روشن کند؛ و مضر است به سفل، و مصلحش عسل است، و شربتی از او سه درم تا پنج درم، و بدلش به وزن آن فاعیه2آ خشک یا آملج بود.

بلادر: به هندوی بهلاوه گویند.3 گرم و خشک است در چهارم. استرخای عصب و ms081 نسیان و فالج و لقوه را نفع دارد و ذهن را تیز گرداند و حافظه را قوت دهد و جمیع مرضهای دماغی را که از برودت و رطوبت باشد، سودمند آید؛ و احداث مرضهای سوداوی چون جنون و قوبا و جزام و نظایر آن کند؛ و دو مثقال آن کشنده بود. به مغز جوز یا کنجد خورند، مضرت نرساند؛ و مداوای کسی که بلادر خورده باشد، به دون گاو و روغن گاو و جوآب و بادام و لعاب تخم بهی کنند و در آب سرد نشینند؛ و شربتی نیم درم است.

بیل:4 به پارسی نار هندی و دارگون گویند. گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. طبیعت را قبض کند و باد را بشکند و احشا را قوت دهد و صلابت عصب را نفع رساند و قی باز دارد و فالج و لقوه را سودمند آید؛ و شربتی از او دو درم تا سه درم است.

بلسان: شجرهای است در مصر، به موضعی که آن را عین الشمس خوانند. روغنش از حب انفع بود و حب از عود؛ و عود در «عین» گفته شود، و حبش در «حاء»، و دهنش در «دال».

بنفسج: به پارسی بنفشه گویند. سرد است در دویم، تر است در سیوم، و گویند سرد و تر است در اول. بجوشانند و آرد جو را به آب آن سرشته، طلا کنند، اورام حاره را نفع دهد و صداع که از گرمی باشد، دفع کند؛ و چون بر شربتش مداومت کنند، خشونت سینه و حلق را ببرد و سرفه و زکام گرم را سودمند آید و جرب مثانه و سوزاک را مفید باشد؛ و شربتی از او دو درم است تا چهار درم؛ اما مضر است به دل، مصلحش انیسون، وبدلش خبازی و نیلوفر است.

پنجنگشت: به عربی ذوخمسهالاوراق و هندوی برگ سنهالو گویند. گرم است در اول، و گویند در دویم و ms082 خشک است در سیوم؛ و محلل و ملطف بود و تفتیح سدهآ کبد کند؛ و چون به سکنجبین بیاشامند، صلابت سپرز را سودمند آید؛ و صداع آرد و چون بریان کرده خورند، سردرد کم آرد، و مصلحش صمغ عربی است؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم.

بندق: به پارسی فندق گویند. گرم است در دویم، و گویند در سیوم، و تر است در اول. بهترین وی بزرگتر بود و طبیعت وی گرم است به اعتدال با اندک خشکی، و گویند در اول. پوست وی قابض بود. اما باه را قوت دهد و گزندگی جانوران، خاصته عقرب را نفع رساند و سرفهآ کهنه را دفع کند؛ و مضر است به معده، و مصلحش فانیذ است؛ و شربتی از او پنج مثقال؛ و بدلش به وزن، مغز جوز، و گویند چلغوزه.

بندق هندی: اته1 خوانند، و آن میوهای است خوردتر از فندق و رنگش به سیاهی زند و به غایت املس بود. گرم و خشک است در اول. چون به سرکه طلا کنند، خنازیر را تحلیل [کند] و چون به آب مرزنگوش سعوط کنند، شب کوری را ببرد؛ و صاحب لقوه را چون سه روز سعوط کنند و در خانه تاریک بنشانند، رطوبت از بینی و روی او روان شود و صحت یابد.

بوزیدان: بهترینش آن است که سفید و سطبر بود و او را خطوط بسیار بود. گرم و خشک است در سیوم؛ و وجع المفاصل را نفع دهد وعصب را از بلغم وسودا و صفرا پاک سازد و منی بیفزاید و فربهی آرد و رنگ روی را نیکو گرداند؛ و مضر است به انثیین، و مصلحش خردل است؛ و شربتی از او دو درم، و بدلش به وزن آن بهمن سفید.

بورق: به پارسی بوره گویند. بهترینش ارمنی است و آن را نطرون خوانند، و به هندوی کچلق گویند. گرم است در آخر دویم و ms083 خشک است در اول و سیوم. قطع اخلاط غلیظ کند و مغص1 را ساکن گرداند و طبع را نرم دارد و بادها را بشکند؛ و چون در روغن گل حل کرده، نیم گرم در گوش چکانند، درد گوش را که از سردی باشد، مفید آید؛ و چون کوفته و بیخته، به عسل بسرشند و بر قضیب طلا کنند، نعوظ تمام آرد؛ و چون به گلاب یا آب سوده، در چشم کشند، بیاض را ببرد؛ و چون زن فرزجه ساخته، بردارد، نشف رطوبات رحم کند؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است، و بدلش به وزن آن ملح یا ملح اندرانی.

بوشدربندی:2 سرد و خشک است در آخر درجهآ اول؛ و چون به آب عنب الثعلب سوده، بر نقرس گرم طلا کنند، سودمند آید؛ و بدلش مامیثا یا حضض باشد.

بهرامج: به پارسی بیدمشک بری گویند. طبعش معتدل است. شکم براند و ریاح غلیظ در هر عضوی که باشد، خاصه در سر، تحلیل دهد و خفقان را نفع رساند و درد سر که از صفرا بود، ساکن گرداند.

بهمن: دو نوع است: سرخ و سفید؛ بهترینش سفید بود. گرم و خشک است در دویم، و گویند گرم و تر است در اول. دل را قوت دهد و منی بیفزاید و باه برانگیزد و فربهی آرد و سنگ مثانه بریزاند؛ و شربتی از او یک درم؛ و مضر است به سعال، و مصلحش انیسون است، و بدلش به وزن آن تودری، و نیم وزن آن لسان العصافیر است.

بیض: به پارسی تخم مرغ گویند و به هندوی انده گویند. بهترینش تخم مرغ خانگی است. زردهاش گرم و تر است. چون نیم برشت کرده، خورند، زودتر هضم شود

بیش:1 بدترین زهرها است. مقدار یک دانگ از او کشنده است و تریاقش ابیش موش است؛ و] بیش موش حیوانی است مثل موش که مأوایش زیر درخت بیش بود؛ والله أعلم بالصواب.

تنبول: که به هندوی بان گویند. گرم است در اول و خشک است در دویم، و گویند سرد و خشک است در دویم، و گویند سرد و خشک است در اول. بوی دهان خوش کند و اشتها آرد و باه را قوت دهد و بیخ دندان محکم گرداند و شکم ببندد و نشاط تمام آورد؛ و بدلش قرنفل خشک بود.

ثرمس: به پارسی باقلی مصری گویند. بهترینش سفید و فربه بزرگ بود. گرم است در اول و خشک است در دویم. چون کوفته و بیخته، به عسل و سر که سرشته، بر کلف و بهق طلا کنند، سودمند آید؛ و چون به سرکه آمیخته، بیاشامند، کرم معده را بکشد و صلابت سپرز را نفع دهد؛ و چون زن به مر مکی و عسل فرزجه ساخته، بردارد، حیض براند و بچه بیندازد؛ و چون دواب را به طبخش بشویند، جرب را از دواب قلع کند؛ و شربتی از او سه درم است، و بدلش به وزن آن شیح ارمنی است.

ثربد: به هندوی تسوت گویند.2 بهترینش آن است که مدور مضمغ و مجوف باشد و در سودن سفیدتر گردد و زودتر کوفته شود، و کهنه و باریک نباشد و به سطبری میان

ترنجبین: معتدل و ملین است. تبهای گرم و سرفه را نفع دهد و خشونت سینه را دفع کند و تشنگی بنشاند؛ و شربتی از او ده درم تا بیست درم است. مضر است به سپرز، و مصلحش تمر هندی، و بدلش شیرخشت است.

تفاح: به پارسی سیب گویند. آن چه شیرین بود، گرم و تر است در اول؛ و آن چه ترش باشد، سرد و خشک است در دویم؛ و آن چه میخوش بود، معتدل است در گرمی و سردی؛ و تفاح شیرین دل را قوت دهد و روح بیفزاید و باه برانگیزد؛ و تفاح می خوش تشنگی بنشاند و قی باز دارد و شکم ببندد؛ و تفاح ترش مولد نفخ، و تفاح عفص مورث خلط غلیظ بود؛ و دفع مضرت آن به گوارش نعناع و گلقند کنند.

تمر هندی: به پارسی خرمای هندی، و هندوی املی1 گویند. بهترینش رسیدهآ زرد و شیره دار و ترش بود. طبیعتش سرد است در سیوم و خشک است در دویم. دفع مضرت صفرا و اخلاط محترقه کند و اشتها آرد و معده را قوت دهد و قی باز دارد و تشنگی بنشاند و گرب و اندوه را سودمند آید و طبیعت را نرم گرداند و خارش اعضا و یرقان و خفقان را نفع رساند؛ و مضر است ms086 به سینه، و مصلحش شربت بنفشه و خشخاش است، و بدلش آلوی سیاه بود.

تمر: به پارسی خرما گویند. گرم و تر است در اول. منی بیفزاید و باه برانگیزد و رنگ روی را نیکو گرداند و درد پشت و سرون را که از سردی باشد، نفع رساند؛ و چون بر خوردنش مداومت نمایند، صداع و قلاع و خناق آرد و دندان را تباه کند، و مصلح آن بادام و خشخاش بود.

توت حلو: به پارسی توت شیرین گویند. بهترینش بزرگ شیرین بیدانه بود. گرم است در اول، و تر است در دویم. بول براند و بدن فربه کند و رنگ روی را نیکو گرداند؛ و چون به طبیخ پوستش مضمضه کنند، درد دندان را دفع کند.

توت حامض: به پارسی شاهتوت گویند. بهترینش سیاه بزرگ بود. سرد و خشک است در دویم، و گویند تر است. درد گلو را نفع دهد و شکم ببندد و صفرا فرونشاند؛ و چون پانزده درم آب برگ او بیاشامند، گزیدگی رتیلا را نفع دهد؛ و بسیار خوردن آن مغص آورد. مصلح وی اطریفل کوچک بود.

تودری: گرم و خشک است در دویم، و گویند گرم و تر است در اول. چون کوفته وبیخته، به ماءالعسل ضماد سازند، سرطان را نفع دهد؛ و چون لعابش در چشم کشند یا چکانند، ریش چشم را از مده پاک گرداند. چون نرم سوده، به روغن بابونه طلا کند، صلابت نقرس را ببرد. چون ممزوج بر زردهآ تخم مرغ نیم برشت کرده، خورند، باه برانگیزد؛ و شربتی از او یک مثقال تا دو مثقال است.

ثوتیا: انواع است. بهترینش هندی است که به پارسی توتیای هندی است که به هندوی باتهوته گویند. بعد از آن کرمانی که به پارسی توتیای سفالک و به هندوی کپربه خوانند. طبعش سرد است در اول و خشک است در دویم. آن چه شسته باشند، ریشها را نفع دهد و حفظ ms087 صحت چشم کند؛ و بدلش به وزن آن شادنج است.

توفال النحاس: به پارسی توفال مس گویند. گرم است و خشک است در سیوم. گوشت زیاده بخورد و خشونت اجفان و تاریکی چشم را ببرد؛ و چون نیم مثقال از آن نرم سوده، ببیزند و با یک مثقال علکالبطم حب ساخته، فروبرند، مسهل بلغم باشد؛ و گویند یک مثقال را به ماء العسل همین عمل کند.

تین: به پارسی انجیر گویند. طبعش گرم است در آخر درجهآ اول، و معتدل در خشکی و تری. بهترینش زرد و سفید رسیدهآ بی دانه بود. خشونت حلق و سینه را نفع رساند و تشنگی که از بلغم شور باشد، دفع کند و ریگ گرده و مثانه را بریزاند و گزیدگی سگ دیوانه و عقرب و رتیلا را سودمند آید و درد پشت و تقطیر البول را نیکو گرداند و باه برانگیزاند و شکم براند؛ و چون هر روز پنج عدد انجیر که در سرکه پرورده باشند، به ناشتا میل نمایند و پانزده عدد دیگر از انجیر موصوف کوفته، نیم گزم

ثدی: به پارسی پستان آدمی که به ترکی امجک و به هندوی چوچی گویند؛ و چون پستان زنی را که دختر شیرخواره داشته باشد، در دهان خود نهاده، بمکند، درد دندان را که از گرمی باشد، ساکن گرداند و جوشش دهان را که از سودا باشد، سود دارد و سوزش زبان را که از صفرا بود، نفع دهد.

ثعلب: به پارسی روباه و به ترکی تلکی و به هندوی لوکری گویند. چون روباه را زنده بجوشانند تا مهرا شود و صاف کنند و در آب آن بنشینند، وجع مفاصل را سودمند آید. اگر از آن آب در گوش چکانند، درد گوش را زایل ms088 گرداند و گرانی گوش را ببرد؛ و چون شش او را جوشانیده و صاف کرده، به ناشتا بیاشامند، تنگی نفس و سرفه را نفع دهد؛ و چون پیهآ او را به پوست تخم مرغ سوخته، طلا کنند، علت داء الثعلب را دفع کند.

ثمرة الطرفاء: کزمازو است، و در «حرف کاف» گفته شود.

ثمرة الکبر: به پارسی بار کبر گویند. گرم است در سیوم و خشک است در چهارم. چون به سر که و نمک پرورش داده خورند، سدهآ جگر بگشاید و صلابت سپرز را ببرد و طبع را نرم دارد.

ثوم: به پارسی سیر و به ترکی سرمساق و به هندوی لهسن2 گویند؛ گرم و خشک است در چهارم و گویند در سیوم. آب وی گرمی گوش را نفع دهد و نفخ را دفع کند و سرفهآ کهنه را که از سردی باشد، سودمند آید؛ و چون در طبیخ برگ و بیخش نشینند، حیض براند و مشیمه بیرون آرد؛ و مصدع است، و مصلحش ترشی و گوشت فربه، و بدلش ثوم بری و ثوم بستانی بود.

جاورس: به پارسی گاورس و کال و به هندوی لهیدره1 گویند. سرد است در اول و خشک است در سیوم. قابض و مجفف بود و بول براند و خون بد از وی تولد کند و دیر هضم شود و غذای اندک دهد، و اصلاحش به شیر کنند، و بدلش در شکم بستن برنج بود.

جاؤشیر: او را گاوشیر نیز گویند. بهترینش آن بود که تازه و تیزبوی و به رنگ زعفران باشد و در آب زود حل شود. گرم و خشک است در سیوم، و گویند در دویم. وجع مفاصل سرد را نفع دهد و صداع بلغمی را دفع کند و استسقا و تقطیرالبول و سلابت رحم و جرب مثانه را سودمند آید و قولنج را بگشاید؛ و شربتی از او نیم مثقال تا یک مثقال است. مضر است به اعصاب ms089 وانثیین، و مصلحش مربای جوز بود، و بدلش سکبینج و گویند بدل وی آب لبن است.

جاکسو: به پارسی چشخام گویند.2 گرم و خشک است در دویم. چون سوده و بیخته، در چشم کشند، درد چشم را نفع دهد و چون بر جراحت مادرزاد پاشند، به زودی در هم آرد، مجرب است؛ و اگر سحق کرده به ریش قضیب پاشند، به زودی نیکو شود؛ و در وی قبض است؛ و لقوه را نیز سودمند بود.

جبن: به پارسی پنیر گویند. طبیعت رطبش سرد و تر است در سیوم. بدن فربه کند و طبع را نرم دارد و سنگ گرده پیدا کند، و مصلحش عسل یا قند است؛ و طبیعت یابسش گرم و خشک است در سیوم. معده را بد بو بود و دیر هضم شود و تشنگی آرد

جدوار: به فارسی زدوار و به ترکی بافرفین و به هندوی نربسی گویند.1 بهترین آن بنفشجی است که از جانب خطا می آرند و چون نیم مثقال از او صلایه کرده، به یک کاسه شیر گاو آمیزند و میل نمایند، دفع ضرر نیش و جمیع زهرها کند؛ و چون دو دانگ از او بسایند و به پیالهای گلاب نیم گرم بیاشامند، درد معده را نفع دهد و قولنج بگشاید و سنگ گرده و مثانه بریزاند و عسرالبول و تب ربع را سودمند آید؛ و گویند قرحهآ امعا آرد؛ و کسی که خیارک داشته باشد، با سرکه ساییده، طلا نماید، سودمند آید، مجرب است؛ و اگر به ریشهای پلید و کهنه، کوفته، پاشند، گوشت مرده بخورد و جراحت به اصلاح آید؛ و مصلحش شیر آهن تاب کرده است، و بدلش در تریاق سه وزن آن زرنباد است.

جرجیر: به پارسی تره تیزک و به هندوی جندسور2 گویند. گرم است در سیوم، ms090 گویند در دویم؛ خشک است در اول. مسخن و مفتح و مهیج باه بود و صداع و سدر آرد و منی بیفزاید و شکم براند؛ و گفتهاند که چون بکوبند و آبش را در بیخ درخت انار ترش بریزند، انار شیرین گردد.

جراد: به پارسی ملخ و به ترکی چورکن و به هندوی تیدی گویند. گرم و خشک است در اول. چون بخور کنند، بواسیر را دفع گرداند و عسرالبول را نفع دهد؛ و در مستعمل بدل وی بقله الحمقا است.

جزر: به پارسی زردک و به هندوی کاجر گویند. گرم است در آخر درجهآ دویم؛ تر است در آخر اول. ملین و ملطف بود و نعوظ تمام آرد و منی بیفزاید و بول براند و دیر هضم شود؛ و اصلاحش به آبکامه و سرکه و خردل کنند.

جزر بری: شقاقل است، و در «حرف شین» گفته شود.

جزهازج: به پارسی کزمازو و به هندوی مایین و به عربی ثمرهالطرفا و عذبه گویند. گرم است در اول و خشک است در دویم؛ و گویند در اول سرد است و خشک است در دویم. چون بکوبند و ببیزند و به سرکه سرشته، بر سپرز طلا کنند، سودمند آید. چون نرم سوده، در بینی دمند، قطع رعاف کند؛ و چون دو درم از او به چهار درم شربت حب الآس میل کنند، نفثالدم و اسهال کهنه را نفع دهد، و سیلان رطوبت رحم را سودمند آید؛ و شربتی از او دو درم تا سه درم است، و بدلش نیم وزن آن پوست انار و نیم وزن آن انزروت سرخ است.

جص: به پارسی گچ گویند. سرد و خشک است در اول. چون بکوبند و ببیزند و به سر که سرشته، [به بینی یا] در پس سر طلا کنند، رعاف را دفع کند؛ و چون بر شکستگی استخوان طلا کنند، نافع بود.

جفت بلوط:1 سرد و خشک است در دویم. ادرار ms091 حیض کند و ریش روده را نفع دهد و شکم ببندد؛ و شربتی از او یک مثقال تا دو مثقال، و بدلش به وزن آن مورد و نیم وزن آن پوست انار و نیم وزن آن گل سرخ است.

جلنار: به پارسی گلنار گویند. سرد است در آخر درجهآ اول، و خشک است در دویم. چون شکم ببندد و ریش روده را نفع دهد و بیخ دندان را محکم گرداند؛ و چون، در سرکه جوشانیده و صاف کرده، بدان مضمضه کنند، جوشش دهان را دفع کند؛ و شربتی از او یک درم است تا دو درم و تا سه درم نیز فرمودهاند. مضر است به سر، و مصلحش کتیره است، و بدل وی اقماع الرمان است یا جفت بلوط.

جلغوزه: حب الصنوبر کبار است، و در «حرف حاء» گفته شود.

جنطیانا: بهترینش رومی است که سرخ و خوشبوی باشد. گرم است در سیوم وو خشک است در دویم. سدهآ جگر و سپرز بگشاید و بول و حیض براند و گزیدگی جمیعع جانوران را نفع دهد. چون زن فرزجه ساخته، بردارد، بچه بیندازد؛ و شربتی از او نیم مثقال است تا یک مثقال. مضر است به سینه و مصلحش آسقوردیون بود، و گویند یک وزن و نیم آسارون و نیم وزن آن پوست بیخ کبر.

جند بیدستر: به پارسی آش بچگان و خایهآ سگ آبی و به ترکی قندزفیری گویند. گرم و خشک است در سیوم، و گویند در دویم. رعشه و خدر و فالج و صداع و نسیان که از سردی باشد، نفع دهد؛ و چون بخور کنند، یا فرزجه بردارند، بچهآ مرده بیندازد و مشیمه بیرون آرد؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است، و گویند یک مثقال تا دو مثقال؛ و بدل آن وج و نیم وزن آن فلفل و گویند بدل آن مشک است.

جوز: خسف خوانند به پارسی چارمغز و گردکان ms092 و هندوی اکهروت1 گویند. گرم است در سیوم و خشک است در اول؛ و گویند گرم و تر است در دویم. چون مغزش را به آبکامه خورند، شکم براند، کرم دراز و حب القرع بیرون آرد؛ و اگر با انجیر خورند، دفع جمیع زهرها کند؛ و خوردن مغزش محرور مزاج را مضر است، و مصلحش سکنجبین است، و شربتی از او پنج درم تا ده درم؛ و بدلش به وزن آن حبه الخضرا ه گویند جوز هندی بود.

جوز هندی: نارجیل است، و در «حرف نون» گفته شود.

جوزبوا: به پارسی جوزبویا و به هندوی جعفل2 گویند. گرم و خشک سیوم، و گویند در دویم. بوی دهان را خوش کند و جگر و معده را قوت روشنایی چشم بیفزاید و شکم ببندد و عسرالبول را سودمند آید و نشاط آرد؛ و شربتی از او دو درم تا سه درم است. مضر است به شش، و مصلحش عسل بود، و گویند آب گرم؛ و بدلش به وزن آن بسباسه است.

جوزالمائل: و جوزالماتل نیز گویند و به هندوی دهاتوره3 گویند. سرد و خشک است در چهارم. مخدر و مغشی و مقی و منوم بود و احداث سبات و خناق کند و کس را که حرارت مفرط باشد، چون قیراطی از او میل نماید، سودمند آید؛ و یک مثقال از او کشنده است، و مصلحش لبن حلیب است.

جوزالقی: به هندوی ماتفر گویند.1 گرم و خشک است در دویم. مقی و مسهل بلغم بود و فالج ولقوه را نفع دهد؛ و شربتی از او دو درم است.

جوزالسرو: به پارسی بار سرو گویند. سرد و خشک است در دویم. اعصاب را قوت دهد و قطع خون کند؛ وزنی را که رحمش بیرون آمده باشد، در آب آن نشیند، نفع رساند؛ و شربتی از او نیم درم است. مضر است به دل و اعصاب. مصلحش عسل و روغن بادام است، و ms093 بدلش به وزن آن ابهل.

جعده: گرم است در سیوم و خشک است در دویم. با سر که بر سپرز ضماد کنند، دمند آید، حیض براند و یرقان سیاه را نفع دهد، و حب القرع بیرون آرد؛ و عصارهآ وی چون در چشم کشند، تاریکی ببرد. مضر است به معده، و مصلحش حماما است؛ و بدلش در بیرون آوردن دیدان و حیض و بول، پوست انار تر و چهار دانگ پوست سلیخه و گویند بدل آن فودنج است.

حبالنیل: قرطم هندی است، به پارسی تخم نیلوفر و به هندوی سوهاک و سمت و سواک و کوه چوبی و مرچائی گویند.2 گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. اخراج سودا و بلغم کند و کرم معده و حب القرع بیرون آرد و بهق را نفع دهد؛ و شربتی از او یک مثقال تا دو مثقال است؛ کرب و غثیان آرد. بهتر آن است که به روغن بادام چرب کرده و هلیله با وی یار نموده، استعمال کنند. بدل وی در اسهال سودا، نیم وزن آن حنظل است و دانگ وزن آن حجر ارمنی بود.

حبالسفرجل: به پارسی بهآدانه گویند. بهترینش آن [است] که از به ترش گیرند.. سرد و تر است در دویم. ملین بیقبض است خشونت حلق و قصبهآ شش را که به لعاب» وی رطب کنند، و یبوست زایل گرداند؛ و چون مغز وی بکوبند و با نبات حب سازند، و

حب الزلم: گرم است در سیوم و تر است در اول. منی زیاده کند و چون خاییده بر کلف طلا کنند، زایل گرداند؛ و اما مولد صداع است، و مصلحش بنفشه، و بدلش شقاقل بود.

حاشا: به پارسی پودنهآ کوهی است. ms094 گرم و خشک است در سیوم و گویند در دویم. بول و حیض براند. سینه و شش و معده و جگر پاک کند و منع نفثالدم ساز1 اگر با نمک و سرکه بیاشامند، مسهل کیموس بلغمی، و قولنج و لقوه و نسیان را. آید؛ و اگر به عسل سرشته بر سرطان طلا کنند، نافع بود. شربتی دو مثقال اس است به شش، و مصلحش نعناع، و بدلش یک و نیم وزن، صعتر کوهی است.

حب السمنه: به پارسی نقل خواجه گویند. گرم و تر است در اول، و گویند در دویم. فربهی آرد و منی بیفزاید و باه برانگیزد؛ و شربتی از او دو مثقال تا سه مثقال است. مضر است به شش، مصلحش قند است، و بدلش نیم وزن آن مغز پسته و نیم وزن آن کنجد، و گویند به وزن آن حب محلب1 است.

حبالخروع: تخم بیدانجیر است، و گفته شود.

حب بلسان: به پارسی تخم بلسان گویند. گرم و خشک است در دویم. سرفه و عرق النسا را نفع دهد و صرع و سدر را دفع کند و گزیدگی جانوران را سودمند آید؛ و شربتی از او دو درم است؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش کتیره است، و بدلش عود بلسان است.

حب السوداء: شونیز است، و گفته شود.

حب القطن: حبالبقر نیز گویند. به پارسی پنبهدانه و به هندوی بتول گویند.2 گرم و تر است در اول. ضیق النفس و سرفه را نفع دهد و طبع را نرم دارد؛ و شربتی از او هفت درم است. مضر است به گرده، مصلحش خمیرهآ بنفشه، و بدل آن تخم کنگر است.

حب الصنوبر ms095 کبار: به پارسی جلغوزه گویند. گرم است در دویم و خشک است در اول؛ و گویند گرم است در دویم و تر است در اول. رعشه و عرقالنسا را نفع دهد و باه بر انگیزد و منی بیفزاید و سنگ مثانه بریزاند؛ و شربتی از او سه درم تا پنج درم است، و بدلش به وزن آن جوز هندی؛ و آن مصدع است، و مصلحش خشخاش، شکر ویا تخم خربزه بود.

حب الصنوبر صغار: و آن تخمی است مثلث شکل، در طعم شیرین و شبیه به جلغوزه بود. گرم و خشک است در دویم. استرخا و ضعف بدن را مفید بود و فربهی آرد و معده و گرده را قوت دهد؛ و شربتی از او سه درم تا چهار درم است، و بدلش حب صغار وحب صنوبر کبار است.

حب القلت:1 ماش هندی است، و در «قاف» گفته شود.

حب الآس: به پارسی تخم مورد و تخم مرد گویند.2 سرد و خشک است در اول و گویند گرم و خشک است. شکم ببندد و منع نفثالدم کند و معده را قوت دهد و بول براند و سرفه را مفید باشد و گزیدگی رتیلا و عقرب را نفع رساند و ریش مثانه را سودمند آید؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش صمغ عربی است؛ بدلش ورق وی بود یا نیم وزن آن سقز، و شربتی از او سه درم تا پنج درم است.

حب الرمان: به پارسی اناردانه. سرد و خشک است در اول. شکم ببندد و قی و غثیان باز دارد و صفرا فرونشاند؛ و شربتی از او سه درم تا ده درم است، بدل وی سماق بود.

حب البان: به پارسی پستهآ بادیه3 گویند. گرم است در دویم؛ تر است در اول.

حبالقرع: به پارسی تخم کدو گویند. سرد و تر است در دویم. سرفهآ گرم را نفع دهد و تشنگی ببرد و تبهای صفراوی را سودمند آید و عسرالبول را که از حرارت بود، زایل کند. مضر است به مثانه، و مصلحش تخم کرفس بود، و بدلش کتیرا است؛ و شربتی از او سه درم تا پنج درم است.

حب الخصراء: به شیرازی بن و به پارسی کسبور گویند.2 گرم و خشک است در سیوم، و گویند در چهارم. مسخن سینه و گرده بود و بول براند و نعوظ آرد و مرضهای بلغمی را سودمند آید؛ و مصدع است، و مصلحش سکنجبین در لبوب فواکه ترش، و گویند کتیرا است و خمیرهآ بنفشه، و بدلش مغز جوز و گویند مغز پسته به وزن آن و نیم وزن آن مغز بادام، و شربتی از او دو درم تا چهار درم است.

حب الزبیب: به پارسی دانهآ مویز گویند. سرد است در اول و خشک است در دویم. شکم ببندد؛ و مضر است به روده، و مصلحش کتیره است، و شربتی از او پنج درم است.

حبالذبیب: به پارسی پازهر حیوانی گویند. بهترینش آن است که ms097 چون با شیر بر سنگ ساییده، رنگ شیر مایل به سرخی گردد. طبیعتش به اعتدال نزدیک است. چون دوازده جو از او در یک کاسهآ شیر گاو حل کرده، دهند، دفع مضرت جمیع زهرهای نباتی و معدنی و حیوانی کند.

حبالکمثری: به پارسی دانهآ امرود گویند. بهترینش بزرگ و زرد رنگ بود. گرم و خشک است. وجع شش را مفید آید. شربتی چهار درم. مضر است به گرده، و مصلحش عناب یا بذرقطونا است.

حب الریباس: به پارسی تخم ریباس خوانند. سرد و خشک است. حرقت صفرا و حکه را سودمند آید، و بدلش تخم حماض بستانی است.

حبالمحلب: در پارسی پیوند مریم و هندوی کهنوله1 گویند. طبعش گرم و خشک است و گویند در اول. بول براند [و] حب القرع بیرون آرد. سدهآ سپرز و جگر بگشاید. سنگ گرده و مثانه را بریزاند؛ و مضر بود به دماغ گرم و احشا و مصلحش رب اترج است یا ریباس، و بدلش مغز بادام تلخ مقشر بود.

حب القلقل: بذر رمان بری است. به پارسی اناردانهآ دشتی خوانند، و مغاث بیخ وی است. طبیعتش گرم و تر است در دویم، و گویند خشک بود. قوت تر مزاجی بدهد و فربهی آرد و بریان کرده نیکو است؛ و مضر است به سر، و مصلحش روغن گل و سر که بود، و بدل آن به وزن آن تودری سرخ است و گویند مغاث یا حب صنوبر است.

حبالرشاد: حرفی است یونانی.2 به پارسی تخم سپندان و تره تیزک گویند. طبیعتش گرم و خشک است. سفید وی حرارت کم دارد. مغص بلغمی را سودمند آید. چون به آب گرم در روغن بیاشامند، طبیعت را براند و قولنج بگشاید و بادهای روده را بشکند؛ و بریان کرده شکم ببندد؛ و چون با عسل بیامیزند و لعق کنند، سرفه که از خلط غلیظ بود، سود دهد؛ واگر سوده، با عسل یا صابون خلط نموده، بر نمش ms098 طلا کنند، بشره را به حال اول آرد؛ و برگ آن خشک کرده حکم تخم آن دارد؛ و برگ تر آن به

حجرالتیس: به پارسی پادزهر حیوانی گویند. بهترینش آن است که چون با شیر بر سنگ بسایند، رنگ شیر به سرخی مایل شود. طبعش به اعتدال نزدیک است. چون دوازده جو از او در یک کاسه شیر گاو حل کرده بدهند، قطع مضرت جمیع زهرهای نباتی و معدنی و حیوانی کند.

حجر الحیه: به پارسی مهرهآ مار گویند، و آن در قفای مار افعی یافته شود؛ وبر چند نوع بود: سیاه رنگ، و رمادی اللون، و مخطط. چون دانگی از او تا دو دانگ در شراب حل کرده، خورند، دفع جمیع زهرها کند.

حجر البقر: گاوزهرج است، و گفته شود.

حجرالیهود: به پارسی سنگ جهود گویند. اشتها را ببرد و چون مثقالی به آب سائیده بیاشامند، سنگ مثانه بریزاند و عسرالبول را نفع دهد و معده را ضعیف کند؛ و سپرز را مضر است، ومصلح وی عسل است

حجر الیشف: به پارسی سنگ یشم گویند. بهترینش سبز شفاف بود. چون زن به گردن آویزد، دشواری زادن بر او آسان گردد.

حجر البلور: به پارسی سنگ بلور گویند. چون به گردن کسی آویزند که در خواب ترسد، سودمند آید.

حرهل: به پارسی اسپند و به شیرازی هزار اسپند گویند. طبعش گرم و خشک است در سیوم و گویند در چهارم. جهت درد مفاصل طلا کنند، سودمند آید. اگر به ادویهآ قاقلات دود بخورند، حب القرع را بیرون آرد و قولنج را نافع بود. وجع الورک را از آب آن نطول کنند، سودمند آید؛ و محرک جماع بود. بول و حیض براند؛ و اگر دوازده شب پی در پی هر شب یک مثقال و نیم سفوف سازند، عرقالنسا را ms099 به غایت مجرب است. فالج و تشنج سرد را عظیم سودمند آید. مصدع است، و مصلح آن بعد آن رب فواکه ترش خورند و گویند مصلح او قرفه و دارچینی است، و بدل او به وزن آن قردمانا یا تخم سداب است.

حسک: به پارسی خارخسک و به هندوی کوکهرو1 گویند. گرم و خشک است در اول، و گویند معتدل است در گرمی و سردی. مواد را نضج دهد و تلیین طبیعت کند و قولنج بگشاید و سنگ گرده و مثانه بریزاند و نعوظ آرد و منی بیفزاید؛ و چون دو درم بیاشامند، گزیدگی افعی را سودمند آید و دفع ادویهآ قتاله کند؛ و شربتی از او هفت درم تا ده درم است. مضر است به سر، و مصلحش روغن بادام یا روغن کنجد تازه بود.

حصره: به پارسی غوره گویند. سرد است در اول و خشک است در دویم؛ و گویند سرد است در دویم و خشک است در سیوم. صفرا فرونشاند و دفع حرارت کند و شکم ببندد و مغص آرد، و مصلحش گلقند است، و بدلش ریباس یا حماض آترج بود.

حضض: بهترین انواعش مکی است و به هندوی پهنکره2 گویند. سرد و خشک است در دویم و گویند در سیوم. روشنی چشم بیفزاید و شقاق معده را پاک کند و محج را نفع دهد. جهت نزلههای دم از روده و خون زنان که به غیر قاعده آید و ورمهای چشم و ریشهای فم و آذن و دبر سودمند آید؛ و چون بدان غرغره کنند، خناق را زایل کند؛ و زن چون به خود گیرد، قطع رطوبت که از رحم بود، کند؛ و اگر بیاشامند نفثالدم و سرفه را سود دهد؛ و برای گزیدگی سگ دیوانه طلا کردن و آشامیدن نافع آید؛ و برای وجع سپرز ضماد کردن وخوردن سودمند بود و صفرا فرو نشاند و دفع حرارت کند؛ و شربتی نیم درم است، و ms100 مضر بود سپرز را، و مصلح آن حماما و مصطکی، و بدلش فیلزهرج3 است.

حلبه: به پارسی شملیت و به هندوی میتهی خوانند. گرم و خشک است در دویم. سینه را نرم دارد و سرفه را نفع دهد و ضیق النفس را سودمند آید و باه برانگیزد؛ و چون دو مثقال از او بکوبند و ببیزند و به آبی که دو مثقال بورهآ ارمنی در او حل کرده باشند، سرشته، طلا کنند، صلابت سپرز را ببرد؛ و چون در طبخش نشینند، حیض بگشاید و درد

حلتیت: به پارسی انگزد و به هندوی هنک گویند.2 گرم است در سیوم و خشک است در دویم. حمی ربع را نفع دهد و بادها را دفع کند. داءالثعلب را به سرکه سودمند آید و نعوظ آرد و بول و حیض براند و بچه بیندازد؛ و چون با سر که غرغره کنند، علق از حلق بیرون آرد؛ و چون با سرکه سحق نموده، بر قوبا طلا کنند، سودمند آید؛ و برای گزیدگی سگ دیوانه نهادن یا با شیر یا جنطیانا آشامیدن نافع بود؛ و اگر با سکنجبین بیاشامند، شیری که در اندرون شکم بسته باشد، بگدازند، صرع را نفع دهد؛ و اگر با زیت بگدازند و بر گزیدگی عقرب و رتیلا بمالند، به غایت سود دهد؛ و درد مفاصل و بواسیر و مغص را زایل کند؛ و مضر است به جگر و معده، و مصلح او اشق است، و شربتی از او پنج درم است. ms101

حمص: به پارسی نخود و به ترکی بولچاق و به هندوی چهنه گویند.3 بهترینش سفید و بزرگ است. گرم و تر است در اول و گویند خشک است در دویم. طبیعت را نرم دارد و بول براند و منی بیفزاید و باه برانگیزد و حیض بگشاید و روغن آن قوبا را زایل کند و بحهالصوت را نفع دهد و رنگ روی را نیکو گرداند؛ و طبیخ نخود سیاه سنگ گرده را بریزاند و بچه بیندازد و ادرار بول از نخود سفید بیشتر کند. جرم او ثقیل بود به معده، و مصلح او معجون گل است.

حمام: به پارسی کبوتر و به هندوی پریوه گویند. لحمش گرم و خشک است در دویم. گرده را قوت دهد و منی بیفزاید و فالج و لقوه و خدر و استرخای بدن را نفع دهد؛ چرا که گرم است و رطوبت بسیار دارد؛ و چون با پر و لحم بسوزانند و در چشم کشند، تاریکی و شبکوری چشم را ببرد؛ و اگر همراه گوشت، سرکه و آبغوره و

حماما: به شیرازی یاهو گویند. گرم و خشک است در دویم و گویند در سیوم منضج ورمهای گرم بود. چون بر پیشانی ضماد کنند، درد سر را زایل کند؛ و اگر با ادروج بر گزیدگی عقرب ضماد کنند، سودمند آید، نقرس را نفع دهد و ورم چشم که

گرمی بود، آن را نافع آید؛ و چون زن از آن فرزجه بردارد و یا در طبیخ آن نشیند،

- رحم را زایل کند و سدهآ کبد بگشاید و بول براند. شربتی از او دو درم است. مصدع و منوم و مسکر است. مصلحش صندل و گلاب است، و بدلش اسارون، و گویند وج یا قرنفل به وزن آن ms102 باشد.

حمار آهلی: به پارسی خر و به ترکی یشئک و به هندوی کوتهیه گویند. لحمش گرم و خشک است در دویم. چون خاکستر لحمش یا جگر او با زیت بر شقاقی که از سردی عارض شده باشد، بمالند، نفع دهد؛ و چون بر خنازیر طلا کنند، سودمند آید؛ و چون عورتی که عقرب او را گزیده باشد، باژگونه بر خر نشیند، دردش فی الحال ساکن گردد. اگر پوست پیشانی وی پارهای مصروع با خود دارد، تا یکسال تمام، چون سال دیگر شود، پارهای نو نگاه دارد، تا سال آینده صرع زایل شود.

حمار وحشی: به پارسی گورخر گویند. لحمش گرم و خشک است در سیوم. فالج و لقوه و رعشه را مفید بود و تشنج و تمدد بلغمی را نفع دهد. درد پشت و گرده را سودمند آید. چون پیهآ وی بر کلف طلا کنند، سود دهد؛ و اگر با روغن قسط بجوشانند، جهت درد پشت و گرده که از بلغم باشد و باد غلیظ را نفع دهد؛ و زهرهآ وی برای داءالثعلب و دوالی، مالیدنی، سودمند بود؛ و چون لحم او را با آب و نمک و دارچین و زنجبیل در مرق کرده، بیاشامند، دردهای مفاصل و بادهای غلیظ را نفع دهد؛ و از خوردن بسیار آن تمدد و ثقل و درد معده پیدا کند. اولی آن است که بعد آن جوارش شهریاران و تمری خورند.

حنا: به هندوی مهندی گویند. سرد و خشک است در دویم، و گویند معتدل است در گرمی و سردی، و خشک است در اول. چون نیم مثقال از او بجوشند و صاف کنند و به قند سفید شیرین کرده، قدری گلاب ضم ساخته، نیم گرم بیاشامند، درد معده را نفع

حنطه: به پارسی گندم و به ترکی بغدی و به هندوی کیهون گویند. گرم [است] در اول و معتدل است در خشکی و تری؛ و چون بخایند و بر دنبل طلا کنند، دنبل را منفجر گرداند؛ و چون بر گزیدگی سگ دیوانه نهند، نفع رساند؛ و روغن وی قوبا را نفع دهد.

حنظل: به شیرازی کوست و به کرمان خرزهره و نیز خربزهآ روباه و به عربی علقمه و به پارسی هندوانهآ تلخ و هندوی اندراین توبزی گویند.1 گرم است در سیوم و خشک است در دویم. لحمش مسهل بلغم غلیظ و سودا و صفرا بود. درد مفاصل و اعصاب و عرق النسای بارد را مفید بود. دماغ را از اخلاط ردیه پاک کند و قولنج ریحی را بگشاید. ورق وی صرع و ملیخولیا و وسواس و داءالثعلب و داءالحیه و جذام را سودمند آید، خاصته به ادویه خلط کنند، مانند انیسون و افتیمون و نمک هندی و صبر سقوطری و آیارج فیقرا. بیخ وی بر گزیدگی عقرب و افعی به خوردن و طلا کردن مفید آید. بخور کردن بواسیر را نافع بود؛ و چون زن به خود بر گیرد، بچه بکشد؛ و باید که در گرمای گرم و سرمای سرد مستعمل نکنند. شربتی از او نیم درم است؛ و مضر است به معده، و مصلحش کتیره و مصطکی است، و بدلش حب الخروع بود.

خبازی: به پارسی نان کلاغ گویند. سرد و تر است در اول، و گویند معتدل است در گرمی و سردی. چون بر گزیدگی زنبور نهند، نفع دهد؛ و چون در طبخ آن نشینند، صلابت رحم را دفع کند؛ و چون بر دمامیل طلا کنند، دمامیل را ببرد و بگشاید؛ و ورق وی با زیتون بر سوختگی آتش مفید آید و ورم ms104 های حار را سودمند آید؛ و سرفهآ یابس

خبز: به پارسی نان و به ترکی اتمک و به هندوی ردنی گویند. بهترینش آن بود که از گندم سرخ سفید پاک صلب آفتنارسیده پخته باشند. آن چه سبوس اندک بود، دیر از معده بگذرد و غذا بسیار دهد و آن چه سبوس زیاده داشته باشد، زود از معده بگذرد و غذا اندک دهد؛ و آن چه فطیر بود، نفخ در او زیاده از مایه باشد؛ و نان خشک کوفته و بیخته، چون به نمک آب سرشته، بر قوبا طلا کنند، نفع دهد؛ چون میل کند، شکم نرم دارد واصحاب قولنج را سودمند آید؛ ونان جو غذا اندک دهد و شکم ببندد و بواسیر تولد کند. مصلحش چیزهای چرب است، مثل ادهان و حلاوات.

خبث الحدید: به پارسی اشخار و چرک آهن گویند. بهترینش خرد تنک املس پولادی است که بر وی از خشونت نباشد. گرم و خشک است در دویم. مجفف رطوبات و محلل اورام بود. چون مدبر1 کرده، خورند، تقطیرالبول را نفع دهد و قرحه الامعا و مثانه را دفع کند ونعوظ تمام آورد و صلابت سپرز را سودمند آید، و مقوی معده بود؛ و اگر به شیر بیاشامند، خون بواسیر قطع کند و منع آبستن نماید؛ و چون به پشم پارهای زن به خود بر گیرد، خون رفتن باز دارد و سلس بول را مفید آید؛ و چون بیاشامند شیری که در پستان بسته شده باشد، تسئیل گردد؛ و از خوردن خبثالحدید همان عارض شود که در تناول برادهآ آهن میشود. پس علاج همان کنند که براده خرده را باشد؛ و خبثالحدید را مدبر چنین سازند که کوفته و بیخته، پانزده شانزده روزشبان در آن مقدار سرکهآ انگوری گذارند که از بالایش بگذرد. پس ms105 در سایه خشک ساخته و صلایه کرده، به روغن بادام بریان کنند و از نیم دانگ تا یکدانگ میل نمایند؛ و بدل خبثالحدید مدبر، اطریفل کوچک است، و بدل غیر مدبر او حرف بود.

خبثالذهب: به پارسی چرک طلا گویند. طبعش به گرمی و خشکی مایل است. چون سوخته و مغسول ساخته، در چشم کشند، باصره را قوت دهد و دمعه را که از سردی باشد، سودمند آید، و بیاض را ببرد.

خبث الفضه: به پارسی چرک نقره گویند. طبیعتش به سردی و خشکی مایل است. چون سوخته و مغسول ساخته، در چشم کشند، روشنی بیفزاید و دمعه را که از گرمی بود، نفع دهد و سوزش چشم را سود دارد؛ و هر یک از خبثالذهب و الفضه چنین سوزند که در کوزهآ نوی سفالین کرده، در گل حکمت گیرند و شب در زیر آتش گذاشته، روز بیرون آرند. جرب و سعفه و ریش را نافع آید؛ و چون در مرهم کنند، منع خون از ناسور و بواسیر کند.

خبث النحاس: در قوت نزدیک است به خبثالحدید و مس سوخته، اما اقل از قوت مس سوخته باشد.

خبث الرصاص: قوت وی مانند رصاص محرق بود. طبیعت آن سرد و خشک است. جهت ریش چشم نافع بود. بدل آن اسفیداج است.

خبه: به شیرازی شفترک و به اصفهانی خاکشی و به ترکی مراشوه و به هند خوب کلان گویند.1 گرم و تر است. تری را سودمند بود، و حصبه و اصحاب سودا چون با شربت نبات بیاشامند، بدن را فربه کند و لون را نیکو گرداند؛ و تب سوداوی و امراض سوداوی را نفع دهد.

خروع: به پارسی بیدانجیر و به ترکی کرچک و به شیرازی کنتو و به هندوی ازنید2 گویند. گرم و خشک است در دویم. قولنج بگشاید و فالج و لقوه را نفع دهد و درد مفاصل را سودمند آید؛ و چون سه دانه تا ده ms106 دانه از او مقشر کرده، بکوبند و به قدری عسل آمیخته، میل کنند، بدن را از خلط بلغم پاک گرداند و صلابت آماسهای بلغمی را از طلا کردن نرم گرداند؛ و چون سه دانه از او مقشر کرده، سحق سازند و بیاشامند، مسهل بلغم و مره و رطوبات مایی بود، قی آورد. شربتی یک مثقال است؛ و مضر بود به سینه، و مصلحش کتیره است.

خراطین: به عربی آمعاءالأرض و به پارسی کرم گل خواره و به هندوی کیچوه گویند. گرم است در دویم و خشک است در سیوم. چون بکوبند و بر جراحت اعصاب ضماد کنند و سه روز بگذارند، نفع تمام دهد و با پیه مرغ آبی جهت درد گوش مفید آید و اگر با شراب بیاشامند بول براند؛ و گفتهاند که چون خشک ساخته، بکوبند و ببیزند و به روغن گاو سرشته، بر قضیب طلا کنند و یا بر روغن کنجد چند بار بر موضع مذکور طلا کنند، قضیب بزرگ گرداند. مضر است به اعصاب دماغی، و مصلحش ،غن بادام است.

خرنوب: خرنوبالشوک1 است و به پارسی چنگ و چنگک خوار گویند. گرم و خشک است در دویم و گویند در اول. شکم ببندد و ادرار بول کند؛ و گویند چون تر بود، شکم را نرم گرداند، و خشک ضد آن بود؛ و چون نارسیده باشد و تآلیل را بدان مالند، زایل گرداند. مضر است به اعصاب، و مصلحش لعاب بهآدانه ونبات، و بدلش به وزن آن مازو و گویند طراثیث؛ و شربتی از او دو درم تا سه درم است.

خردل: به ترکی فجی و به هندوی رائی و به پارسی سپندان سپید و اهوری گویند.2 گرم و خشک است در سیوم و گویند در چهارم. چون کوفته و بیخته، به دماغ دارند، عطسه آرد. چون به زردهآ تخم مرغ بر نقرس طلا کنند، نفع دهد؛ و چون به عسل مصفی سرشته، میل کنند، ms107 قطع بلغم کند و فالج و لقوه را سودمند آید و باه برانگیزد؛ و چون به موم گداخته، با روغن پیهآ بز سرشته، بر روی مالند، کلف را ببرد؛ و چون بر سپرز و خنازیر و بر هر دردی که مزمن باشد گذارند، مفید بود؛ و چون به کبریت و سکنجبین ضماد سازند، جرب و قوبا را موافق باشد؛ و چون نرم سوده، بر دندان پاشند، درد دندان را که بیورم باشد، زایل گرداند؛ و اگر کسی قوبای مزمن داشته باشد و به هیچ دارو زایل نشود و به گرد خردل کوفته، وقتی که از حمام بیرن آمده باشد و کرباس پارهای به انگشت پیچیده بر قوبا مالند، چندان که خون آلوده گردد، بعد از آن خردل کوفته را بدان بمالد که از او آب بسیار جاری شود، صحت یابد، مجرب است. ضماد

خربق آبیض: بیخی است شبیه به بیخ کبر و بطم، از خربق سیاه تلخ تر. گرم و خشک است در سیوم. فالج ولقوه را نفع دهد و وجع المفاصل را دفع کند؛ وچون زن فرزجه ساخته، بردارد، حیض بگشاید و بچه بیندازد؛ و چون آبش بر بهق و جرب و قوبا مالند، سودمند آید؛ چون نیم درم از او نیم کوب ساخته، در نیم پیاله آب جوشانند، تا به نیمه آید، صاف کنند و ده متقال در او حل کرده، نیم گرم بیاشامند، معده را به قی از اخلاط مختلف پاک گرداند؛ و در شیافات برای تاریکی چشم مستعمل نمایند، روشنایی بیفزاید؛ و کسی که او را به ms108 دارویی خورده باشد، چون مرغ بخورد بمیرد؛ و مصلحش دوغ تازه و جید بود، و بدل وی جوزالقی یا ماهی زهرج؛ و اگر با سویق و عسل بسرشند، و موش بخورد، بمیرد.

خربق اسود: گرم و خشک است در سیوم. حرقت وی اشد است از حرقت ابیض. بلغم و صفرا و سودا را به اسهال دفع کند و گوشت مرده بخورد؛ و چون با سر که بر بهق طلا کنند، نافع بود؛ و وسواس و مالیخولیا را سودمند آید؛ و اگر با موم و کندر و آب زفت یا روغن قطران بیامیزند و بر جرب مالند، مفید بود؛ و چون به سرکه پزند و مضمضه کنند، درد دندان ساکن کند؛ و اگر بخور کنند، همین عمل کند؛ و قوت باصره را زیاده گرداند و صداع و شقیقه را نفع دهد و اسهال بسیار آرد؛ و شربتی از او نیم درم تا نیم مثقال؛ و مضر است به گرده، و مصلحش کتیره است و فطراسالیون و سقز، و بدلش نیم وزن آن کندش و پوست بیخ کبر مساوی بود.

خرءالدیک: به پارسی سرگین خروس گویند. گرم و خشک است در اول. چون نیم مثقال از او به ده مثقال سکنجبین میل کنند، بلغم غلیظ را به قی دفع کند؛ و چون بر گزیدگی سگ دیوانه نهند، نفع دهد.

خرءالدجاج: به پارسی سرگین ماکیان گویند. گرم و خشک است در اول. چون نیم مثقال از او به ده مثقال ماء العسل میل کنند، قولنج را سودمند آید.

خرء الفار: به پارسی سرگین موش گویند. گرم و خشک است در اول؛ و چون یه سرکه بر داء الثعلب طلا کنند، نفع دهد؛ و چون در آب خنک کرده و صاف کرده، بیاشامند، سنگ گرده و مثانه را بریزاند؛ و چون جهت کودکان شیاف سازند، شکم ایشان براند؛ و چون کوفته و بیخته، در چشم کشند، بیاض را ببرد؛ و چون در ms109 طبیخ آن نشیند، عسرالبول را نفع دهد؛ و مژه برویاند، و چون استعمال در چشم کنند، رطوبت قرنیه را پاک کند.

خرء الضفادع: طحلب است، و گفته شود.

خرءالذئب: سرگین گرگ است، و گفته شود.

خزمیان: جند بیدستر است، و گفته شد.

خس: به پارسی کاهو گویند. سرد و تر است در سیوم، و گویند در دویم. معده را قوت دهد و نیکو گرداند و خواب آرد و بول براند و آب گردش را نفع دهد و زود هضم شود و تشنگی بنشاند و قطع سیلان منی کند و شهوت جماع را زیان دارد؛ و چون با سرکه خورند، اشتهای طعام زیاده کند و یرقان را مفید بود؛ و جهت ورمهای حار ضماد کردن سودمند بود. مضر است به باه، و مصلحش پودنهآ باغی و کرفس است.

خسرودارو: خولنجان است، و گفته شود.

خشخاش ابیض: بهترینش بوستانی است که تازه و فربه بود. سرد و تر است در دویم، و گویند سرد و خشک است در سیوم. سرفه و نزلهآ گرم را سودمند آید؛ و نفثالدم را نفع دهد و خوردن به عسل منی بیفزاید و رطوبت معده و بادهای تیز که فرود آید، آن را مفید بود؛ و حب وی شکم ببندد؛ و آب وی شکم براند و منوم بود، و غذا اندک دهد؛ و مرخی شش بود، و مصلح آن عسل و قند است؛ تخهش مقدار دو درم تا پنج درم شکم بیندد، و قشرش مضراست به شش، و مصلحش مصلکی اسبت

خشخاش آسود: سرد و خشک است در سیوم، و گویند در چبهار چون یکی لرا لم ل ی و و مو ل ال واها تقتم اوا ا ار یر تی ور رن ول د ا و ی فل فن اره ا لمار ما ارت الا بات

خصیه النعلب: بهترینش فربه و شیرین بود که از او بوی منی آید. گرم و تر است در اول. تمدد و تشنج را نفع دهد و ضعف باه را قوت بخشد و شهوت برانگیزد و نعوظ تمام آورد. مضر است به فم معده، و مصلحش عصارهٔ‌ لسانالحمل وشکر است؛ و شربتی از او یک مثقال تا دو مثقال است، و بدلش به وزن آن بوزیدان بود.

خصیهآ البقر: به پارسی خایهآ گوساله گویند. به حرارت و رطوبت مایل است. چون خشک ساخته، بکوبند و ببیزند، هر صباح پنج مثقال از او به ده مثقال عسل سرشته، میل کنند، نعوظ تمام آرد و به غایت مقوی باه بود.

خصیه الإبل: در خاصیت به خصیه البقر نزدیک است.

خطمی: سرد و تر است در اول، و گویند گرم است به اعتدال. چون با پیهآ مرغ طلا کنند، درد مفاصل و ورم مقعد و آماس پستان را نفع دهد؛ و چون طبیخ بیخش بیاشامند، صلابت جگر و سپرز و عسرالبول و قرحهآ امعا را سودمند آید؛ و چون زن در آبی نشیند که خطمی را در او جوشانیده باشند، انضمام فم رحم را دفع کند؛ و چون تخم آن را کوفته و بیخته، به سر که طلا کنند، بهق و کلف را زایل گرداند؛ و چون یک مثقال از تخم یا گلش در آب جوشانیده، صاف کنند و به نبات شیرین کرده، دهند، سرفهآ گرم را سود دارد؛ و چون بر ورمهای گرم ظاهر ضماد کنند و در آفتاب نشینند، آنها را تحلیل دهد و آن ورم که در بن گوش باشد و خنازیر و ورم پستان و عرق النسا و رعشه را مفید آید؛ و اگر با سر که بجوشانند و به آن مضمضه کنند، درد دندان را ساکن گرداند. مضر است به معده و احشا و گویند به شش، و مصلحش عسل، و بدلش ms111 خبازی و خطمی سفید و نیلوفر است.

خطاف: به پارسی فرشتوک و به هندوی هرستوک خوانند؛ طبیعت دماغ و خاکستر وی سرد و خشک است. چون بسوزند و خاکسترش را سوده، در چشم کشند، بیاض را ببرد و باصره را قوت دهد؛ و چون خونش را به خورد زن دهند، شهوتش را زایل گرداند؛ و چون سر گینش را کوفته و بیخته، به زهرهآ گاو بسرشند و بر موی سیاه طلا کند، موی سفید شود، و اگر به عسل و سر که بسرشند و کسی که جرب داشته باشد

خفاش: به پارسی شبپره و به هندوی چامچکری خوانند. چون روغن کنجد که خفاش را در او مکرر جوشانیده باشند، بر عرق النسا مالند، نفع تمام دهد؛ و چون موربایش را بیاشامند، شکم براند و وجع الورک را سودمند آید؛ و چون خاکسترش را در چشم کشند، روشنایی زیاده کند؛ و اگر سر وی در ظرف مسین یا آهن با روغن پزند، چنان که مهرا شود، صاف کنند و بر نقرس و فالج مزمن و رعشه و ورم احشا و ربو1 مالند، سودمند بود؛ و اگر به آب بجوشانند تا مهرا شود و بر سوراخ قضیب چکانند، بول براند؛ و چون سرگین وی بر قوبا طلا کنند، سود دهد؛ و اگر سر وی در خانهآ کبوتران نهند، یعنی پنهان سازند، هرچند کبوتران را زنند از آنجا نروند والفت گیرند؛ و زنی که دشوار زاید، چون زهرهآ ms112 خفاش را در فرجش پاشند، در حال بزاید و مجرب است؛ و اگر سرش در سوراخ موش نهند، همه بگریزند.

خلال هأمون: اذخر است، و گفته شد.

خلاف: به پارسی بید گویند. سرد و خشک است در اول. چون خاکسترش به سرکه سرشته، طلا کنند، ثآلیل را دفع کند و نمله را نفع دهد؛ و آب برگش سدهآ جگر بگشاید و ورم پستان و ریشها و غلبهآ حرارت زایل کند؛ و اگر ورم شری و آبله چون به آب آن بشویند، سودمند آید؛ و آب وی صداع را زایل کند؛ و ثمر وی بر ضربی که [بر] حدقه زده باشند، نهادن نیکو بود و قطع خون رفتن کند؛ و صمغ وی ضعف بصر را مفید آید؛ و شربتی از او بیست درم است؛ و مضر است به تهی گاه، و مصلحش گلاب است.

خل: به پارسی سر که خوانند. سرد و خشک است در سیوم؛ و معدهآ گرم و معدهآ خشک را نیکو بود و اشتها آرد و هاضمه را قوت دهد؛ و چون به گلاب مضمضه کنند، بیخ دندان را محکم گرداند؛ و چون به گلاب به پشم سرشته، طلا کنند، منع تورم جراحات کند و جمره و جرب و نمله و قوبای داخس را نفع تمام دهد؛ و بخارش گرانی گوش را ببرد و کرم گوش بیرون آرد و طنین را زایل گرداند؛ و صفراویآ مزاج را نفع دهد؛ و قطع خون رفتن از هر عضوی که باشد، بکند؛ و چون بر سر مالند، درد سر را دفع کند؛ و اگر ریشهای پلید را دایم به سرکه بشویند، زایل گرداند؛ و جهت دفع مضرت ادویهٔ‌ قاتله گرم کرده بیاشامند، خاصه مضرت افیون و شوکران مفید آید؛ و چون بدان غرغره کنند، سیلان فضول از حلق و خناق را سودمند باشد و علق که در حلق چسبیده باشد، بیرون آورد و عطش نشاند و سپرز را سودمند ms113 آید. اما مضر است سوداویآ مزاج را و از استعمال بسیار آن استسقا انجامد. مصلحش به آب و قند و شکر، و گویند روغن بادام وبید کنند.

خل العنصل: به پارسی سرکهآ عنصل گویند. چون دو درم از او بر نهار بیاشامند، بخر و ضیق النفس و عرق النسا را نفع دهد و آواز را صاف گرداند و درد معده را دفع کند و مصروع را سودمند آید؛ و چون در گوش چکانند، گرانی گوش را ببرد؛ و چون بدان مضمضه کنند، بن دندان محکم گرداند و سنگ مثانه بریزاند و اختناق رحم و صلابت سپرز و درد ورکین را نافع آید و لون را جلا دهد، خاصه در زمان نقاهت، درد سر و عصب زایل کند؛ و خوردن آن را از دو درم ابتدا کنند تا بیست درم، هر روز قدری افزوده باشند. صفت آن: بستانند اصقل سفید و پاک کنند و به کارد چوبین پاره کنند و در ریسمان کشند و چهل روز بیاویزند. بعد از آن یک من از وی در هشت من سر کهآ انگوری اندازند و شصت روز در آفتاب گرم نهند؛ و اگر ضروری بود در سر که بجوشانند در دیگ سنگین، تا عنصل مذکور مهرا شود، فرو گیرند و صاف نموده، نگاه دارند، مصروع را سودمند آید؛ و چون در گوش چکانند، گرانی گوش را ببرد.

خمر: به پارسی شراب انگوری گویند. بهترینش آن است که مغشوش نباشد و قوامش به اعتدال و رنگش صافی و بوی و طعمش خوش بود؛ و علامت خمر غیر مغشوش این است که چون مقدار قلیلی از او مدتی مدید بماند، فاسد نگردد و جودت او

خمیر ترش: آنچه تازه بود، گرم است در اول و تر است در آخر اول، آن چه کهنه باشد، گرم و خشک است در سیوم. اورام و دمامیل را ببرد؛ و به قوت جاذبه که در اوست، مواد را از عمق بدن به ظاهر کشد. چون در آب حل کرده، قدری روغن بنفشه [و] بادام اضافه نمایند و نیم گرم غرغره کنند، خناق را سودمند آید؛ اما در ضماد اورام قدری نمک خلط کنند که تا اسرع بود.

خولنجان:1 به پارسی خسرودارو و به هندی کلیجن گویند. گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. محلل و هاضم و کاسر ریاح بود. باه برانگیزاند و بوی دهان را خوش کند و معده را سودمند آید و درد قولنج را نفع دهد و صداع بلغمی و عرق النسا را سودمند آید؛ و سلس البول که از سردی گرده و مثانه بود، آن را ببندد و صرع و صداع بارد را مفید بود و سرطان و خنازیر و دردهای بلغمی و سوداوی بدن را نافع باش و بادها بشکند و بلغمی مزاج را نفع دهد و نشف رطوبات معده کند و باه را قوت دها خاصه که بالای او شیر بیاشامند، و جگر سرد و اعضای باطنه را قوت دهدو مضر است به حجاب و سینه و قلب، و مصلحش صندل و طباشیر و گویند شوربای چرب است، و بدلش قرفه3 و قرنفل و گویند دارچینی بود. شربتی از او یک درم تا دو درم است.

خوخ: به پارسی شفتالو گویند. بهترینش آن است که استخوان از وی به زودی جدا شود. سرد و تر است در آخر درجهآ دویم، و گویند در آخر درجهآ اول. عطش را دفع کند؛ و ms116 آن چه که استخوان بدو چسبیده باشد، غلیظ و درهضم باشد و اشتها آرد و معدهآ گرم را نیکو گرداند؛ و چون گل با برگش بکوبند و آبش را گرفته و صاف کرده، بیاشامند، حب القرع و کرمهای دراز بکشد؛ و آن چه که عفص باشد، قابض بود، و اگر خشک بود، قبض وی زیاده باشد. تبهای محرقه را سودمند آید و حرارت بنشاند و تشنگی زایل گرداند. اولی آن است که دفع مضرت او شراب ریحانی خورند، بهتر است؛ و نیز گویند که اگر بعد از خوردن وی زنجبیل مربا با عسل خورند، مضرت او کمتر بود.

خون سیاوشان: دم الاخوین است، و گفته شود.

خیار: به عربی قشعر و به پارسی بادرنگ و به هندوی کپره خوانند. لطیفتر از خیار دراز بود. سرد و تر است در دویم. تبهای محرقه را نفع دهد و تشنگی بنشاند و بول براند و تبرید احشا کند و معده و جگر گرم را سودمند آید؛ و چون سی متقال آب وی با چهل و پنج مثقال یا ده درم شکر بیاشامند، مسهل مره صفرا بود؛ و بهترین وی خورد و کوچک تخم باشد؛ و افضل وی اآبا آن است و جرم وی دیرهضم است. مضر است به خاصره و معده، و مصلح وی عسل و یا جوارشی که نانخواهو گزر1 در وی بود.

خیارزه: به عربی قثاء و به پارسی خیار دراز و به هندوی کهره گویند.2 سرد و تر ست در دویم؛ و عسرالبول را دفع کند؛ و مضر بود به خاصره و معده؛ و خلطی که از او متولد شود، به اندک حرارتی که متعفن گشت، سبب تب گردد. مصلح وی عسل بود.

خیار شنبر: به پارسی خیار چنبر و فلوس، و هندوی کرواله و کرماله گویند. نزدیک است به اعتدال؛ و گویند که محلل و ملین بود جهت ورمهای گرم که در احشا یا در حلق باشد، ms117 چون غرغره کنند، نافع بود و وجع جگر را سودمند آید؛ و چون با تمر هندی بیاشامند، مسهل مرهآ صفرا باشد و بلغم براند و شکم نرم گرداند، سینه و قولنج بگشاید، و اگر زن آبستن هم بخورد، هیچ زیان ندارد؛ اولی آن که پیش از استعمال به روغن بادام خیسانند که مضرت نرساند؛ و مضر است به معده و غثیان آرد؛ و گویند که اسهال بلغم و صفرای سوخته کند وچون در آب گشنیز تر ولعاب اسبغول حل کرده، نیم گرم غرغره کنند، خناق را نفع دهد؛ و چون در آب کاسنی و آب عنب الثعلب حل کرده، صاف نموده، قدری روغن بادام ضم ساخته، خورند، یرقان گرم را دفع کند؛ و شربت از او پنج درم تا پانزده درم است؛ و مضر است به سفل، و مصلح وی آب مصطکی و انیسون است، و بدلش هم وزن آن ترنجبین و سه وزن آن مویزدانه و قدری

خواتیم الملک: طین مختوم است، و گفته شود.

خیربوا: و هیل بوا و اهیل بوا نیز گویند. قاقله است، و در «قاف» گفته شود.

دارفلفل: به پارسی پلپل دراز و به هندوی پیل گویند.1 گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. معده را قوت دهد و باه برانگیزاند و سدهآ جگر و سپرز را بگشاید و مرضهای سرد را زایل کند؛ و چون در میان جگر بز بریان کرده در چشم کشند، تاریکی و شبکوری را دفع کند؛ و هضم طعام سازد و عرق النسا و نقرس را سودمند آید و جهت زهر قاتل و گزیدگی افعی و صرع مفید باشد؛ و شربت از او یک درم است؛ و مضر است به سر و مصدع است، و مصلحش صمغ عربی است و گویند صندل و گلاب، و بدلش به وزن آن فلفل و گویند زنجبیل است و گویند زرنباد است.

دارچینی: بهترین وی سیلانی بود ms118 که خوشبوی و سرخلون و تیز و شیرین باشد. به پارسی دارچینی و به هندوی تج گویند. گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. لطیف و مصلح عفونت بود و ضیقالنفس و زکام سرد را نفع دهد و سدر و تیرگی چشم را دفع کند و مفرح قلب است و فواق و سرفهآ کهنه را زایل گرداند و حیض براند و بادها [را] بشکند و سدهآ جگر بگشاید و درد گرده و رعشه و عسرالبول را سودمند آید و عقل بیفزاید و قوت انسان را چندان که در حیات باشد، نگهدارد؛ و درد معده که از سردی باشد، دفع کند و سینه را پاک گرداند و قوت معده دهد و استسقا را سودمند آید؛ و اگر با سر که سحق کرده، بر قوبا طلا کنند، سودمند آید؛ و چون با عسل بر کلف بمالند، آن را زایل گرداند؛ و گرده و مثانه را قوت دهد و تبهای بلغمی و سوداوی و استرخای اعضا را مفید بود و یرقان و وجع بارد و صرع را مفید آید؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش اسارون است، و گویند مضر

د جاج: به پارسی ماکیان و به هندوی کوکری خوانند. در گرمی نزدیک است به اعتدال، و تر است در اول. مغز سر زیاده کند و عقل بیفزاید و گرفتگی آواز را نفع دهد و جمیع مرضهای سوداوی را سودمند آید؛ و دماغ وی اگر با شراب بیاشامند، منع خونی که [از] حجب دماغ روانه باشد، بکند؛ و مرغ ام غذای ناقهان بود؛ اما نشاید که راط خوردن وی ms119 کنند؛ و اولی آن است که بعد از خوردن آن میفختج بخورند؛ و اگر رغ جوان که فربه باشد، با شکر بپزند و کسی را که سرفهآ خشک باشد، به خوردن دهند، سودمند آید؛ و چون شوربای مرغ پیهدار بخورند، کسی که لون او زرد باشد و سبب آن معلوم نگردد، هفت روز یک مرغ همه روزه با نان جواری بخورد، رنگ زرد او به جمال خود باز آید.

دخن: به پارسی ارزن و به هندوی چینه1 گویند و به ترکی طرنغ. سرد2 و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. شکم ببندد و بول راند و غذای اندک دهد؛ و اگر به شیر تازه پزند، خشکی کمتر شود و کثیرالغذا باشد؛ و سویق وی قطع قی و اسهالی که از صفرا باشد، بکند؛ و گویند مضر است به شش، و مصلح او مصطکی است؛ اما مولد سنگ گرده بود، و گویند مصلحش قند است، و بدل آن برنج بود.

دخان: به پارسی دود و به ترکی توتن و به هندوی دهوان گویند. قرحهآ چشم را نفع دهد و گوشت نو برویاند و ورم چشم را سودمند آید؛ و اگر کحلها مستعمل کنند، موی زیاده که در چشم میروید، دور کند و رطوبات چشم که بیرمد باشد، آن را مفید بود و روشنایی بیفزاید.

درآج: به اعتدال نزدیک است. شکم ببندد و منی بیفزاید و دماغ و عقل زیاده کند و ناقهین را به صلاح آرد.

درونج: صاحب منهاج گوید: دو نوع است: فارسی و رومی؛ و بهترینش رومی بود که درونج عقربی گویند. گرم و خشک است در سیوم، و گویند در دویم. بادها را

دلب: به پارسی چنار گویند. سرد و خشک است در اول. چون قشرش بکوبند و ببیزند و بر جراحت افشانند، خشک گرداند؛ و چون با پیهآ بز بر سوختگی آتش پاشند، سودمند آید؛ و چون به آب سرشته، بر گزیدگی جانوران ضماد کنند، نفع دهد؛ و طبیخ ورق وی درد چشم را نافع آید؛ و چون ورق تر او را با شراب پزند و بر چشم ضماد کنند، آب رفتن از چشم باز دارد.

دفلی: سمالحمار است و به پارسی خرزهره گویند. گرم و خشک است در سیوم و گویند خشکی وی در دویم و گویند در اول. محلل ورمهای صلب بود و حکه و جرب و درد پشت و زانو را ضماد کردن سودمند آید، خاصه چون ورقهای وی نیکو بیزند و مانند مرهم بر ورمهای صلب نهند که بگدازد و آب ورق وی چون بر جرب و حکه طلا کنند، سود دهد؛ و اگر با شراب و سداب بجوشانند و بیاشامند، جهت گزیدگی جانوران زهردار مفید باشد؛ و اگر ورقهای وی خشک کنند و بکوبند و بر ریشها افشانند، خشک گرداند؛ و چون فقاع و ورقهای وی آدمی یا حیوان مثل سگ و اسب و خر و استر و ms121 غیره بخورد، بمیرد؛ و مضر است به شش؛ و کسی که دفلی خورده باشد، اصلاحش و مداوای وی به اشیای چرب و لعاب بذر قطونا و روغن گل و کتیرا و انجیر و عسل و قند و حلاویهای شیرین و جلاب و دوشاب انگوری کنند. شربتی از او نیم درم است.

دیودار: سپیدار است. گرم و خشک است در سیوم. استرخای عصب و فالج و توه را نافع بود و مرضهای سرد دماغی، مثل صرع و سکته را مفید آید و سنگ گرده ثانه بریزاند؛ و چون در طبیخ آن نشینند، استرخای مقعد را مفید آید.

دارشیشعان: درختی است سبز خارناک و در پوست وی حرافتی2 و در گل وی حدتی و در چوب وی عفوصتی بود. بعضی گویند بیخ سنبل هندی و گویند چوب سنبل رومی است، این خلاف است؛ و آن چه محقق است، پوست وی مانند قرفه بود به شکل، اما به ستبری خیلی از وی ستبرتر بود و سرختر مانند خون. بهترین آن که گرانوزن بود، و آنچه به سرخی زند و چون پوستش باز کنی، به لون خون بود و خوش بوی و معطر بود و در طعم وی اندک تلخی باشد؛ و نوعی از دارشیشعان بود که املس بود و تابان و به غایت تلخ بود و سفیدرنگ و بوی نداشته باشد. طبیعت وی گرم ms122 است در اول و خشک است در دویم و گویند سرد است. محلل ریاح و مصلح عفونت و قطع خون بکند و شکم ببندد؛ و چون طبیخ وی بیاشامند و چون به شراب بپزند و بدان مضمضه کنند، قلاع را زایل کند و ریش بد که در دهن باشد و دندان را نگاه دارد و استرخای عصب را به غایت نافع بود؛ و اگر در ادویهآ فرزجه کنند، بچه بیندازد و عسرالبول را سودمند بود و رطوبات غلیظ را نشف کند؛ و مقدار مستعمل از وی یک درم تا دو درم است. نضج معده را سودمند بود؛ و در روغن خیری بسرشند و در گوش نهند، کرم گوش بکشد؛ و اگر به سرکه بسرشند و بر دندان نهند، درد ساکن کند، و مصلح وی صمغ عربی و کتیرا بود.

دماغ: مجموع مغزهاست که خاصیت آن سرد و تر بود؛ و خلط غلیظ از وی متولد شود و مغز سر را سود دارد و مرطب امعا و معده بود؛ و بوعلی گوید که مصلح کسی [است] که زهر خورده باشد، یا گزندهآ زهردار او را گزیده باشد؛ و باه برانگیزاند و شکم نرم گرداند و قی و غثیان آرد و مولد بلغم است؛ و مصلحش پودنهآ باغی و سقز و فلفل، و گویند خردل و دارچینی و سر که است.

دماغ الدیک والدجاج: به پارسی مغز خروس و ماکیان گویند. چون مقدار عنابی از او بگیرند، به گرد آسیا آمیخته، فرو برند، رعاف را سودمند آید و گزند مار را مفید بود.

دماغ البعیر: به پارسی مغز شتر گویند. چون خشک ساخته، کوفته و بیخته، به سرکه خورند، صرع را نفع دهد.

دماغ الأوز: به پارسی مغز بط گویند. ورم مقعد را سودمند آید.

دماغالخیل: به پارسی مغز اسب گویند. خون را بسوزد و درد شکم آرد.

دماغ الخفاش: به پارسی مغز شبآپره گویند. چون به عسل سرشته، در ms123 چشم کشند، نزولالماء را نفع دهد.

دماغ ابن عرس: به پارسی مغز راسو گویند. چون خشک کنند و با سرکه بیاشامند، صرع را به غایت مفید بود.

دم الآخوین: به پارسی خون سیاوشان و هندوی هیراتکن و رنگپرت گویند.1 سرد و خشک است در دویم. بهترین وی آن است که چوب در وی نبود. چون نیم درم از او به زردهآ تخم مرغ نیم برشت خورند، شکم ببندد و قروح امعا را نفع دهد و قطع خون رفتن کند از هر موضع که روان باشد و قوت جگر بدهد و شقاق مقعد را نفع دهد و جراحتهای تازه را فایدهمند بود و دملها و دانهها را مفید آید و گوشت جراحتهای اندرونی و بیرونی بدن را برویاند. مضر است به شش، و مصلحش صمغ عربی یا کتیرا، و بدلش در همه افعال کاهو یا عصارهآ کاهو است.

دم: به پارسی خون و به ترکی قان و به هندوی لوهو گویند. گرم است در آخر اول

دم الإنسان: به پارسی خون آدمی گویند. وقتی که حجامت کنند و آن را بگیرند و به آرد شملیز1 بسرشند و با سداب و نیز عسل طلا کنند، و ریش که بر اعضا باشد، خاصه در ساق، آن چه از وی روان باشد، به صلاح آورد؛ و این از خواص [آن] است.

دم الأرنب: به پارسی خون خرگوش گویند. چون بر بهق و کلف طلا کنند، سودمند آید؛ و چون بریان کرده خورند، قرحهآ امعا را نفع دهد و قطع اسهال مزمن کند بنضج ورم گرم بود.

دم الأیل: به پارسی خون گوزن گویند. چون بریان کرده خورند، ذوسنطاریای

ی و معوی را سودمند آید؛ و کسی [را] که زهر خورده باشد، نافع آید.

دم السلحفات: به پارسی خون کشف و سنگ پشت گویند. چون ms124 بر زهار طفل مالند، موی برنیاید؛ و چون بر شراب بیاشامند، صرع را مفید آید.

دهم الحمام: به پارسی خون کبوتر گویند. چون در چشم چکانند، قرحهآ چشم را نفع دهد، خاصه که از بال وی بگیرند.

دم البقر: به پارسی خون گاو گویند. چون بقر را ذبح کنند و خونش را گرم گرم پیش از آن که سرد شود، هم چنان گرم بیاشامند، زهر قاتل بود.

دم الضفدع: به پارسی خون مکل و غوک گویند. چون بسوزند و خاکسترش را در بینی دمند، دفع رعاف کند؛ و خون ضفدع زرد و سبز منع رستن موی زیادتی که در چشم باشد، خون تازه در آنجا طلا کنند که دیگر موی نروید؛ و اگر خون او بر جای دندان طفل طلا کنند، دندان برویاند؛ و اگر به دندان نهند، بیفتد، مجرب است.

دم الخفاش: به پارسی خون شبپره گویند. چون بر پستان مالند، نگذارد که بزرگ شود.

دم الحایض: به پارسی خون حیض را گویند. چون بر نقرس مالند، نفع دهد؛ و چون بر حمر1 مالند، نافع باشد؛ و چون زن لتهآ شسته بدان آلوده ساخته، بردارد، منع آبستن کند.

دمالدب: به پارسی خون خرس گویند. چون گرم بر ورمها کنند، زود پخته کند؛ و چون به خورد دیوانه دهند، سودمند آید.

دم التیس: به شیرازی خون تکه گویند. بهترینش آن است که از کوهی گیرند، چهار ساله باشد. خون اول و آخر را نگیرند و میانه را بگیرند و رها کنند تا سرد شود. بعد از آن قرصها سازند و نگهدارند تا خشک شود و از غبار و جایی که نم بود، احتراز نمایند. چون یک درم از وی در کاسهای شراب شیرین حل کنند و یا در آب کرفس کوهی، و در وقتی که وجع ساکن شده باشد، صاحب سنگ گرده را خوردن دهند، سودمند آید، مجرب است؛ و چون بر ورم ها طلا کنند، نضج دهد. ms125

ده المعز: به پارسی خون بز گویند. چون بریان کرده بخورند، دفع سموم کند.

دهم الحمل: به پارسی خون بره گویند. چون یک درم تا دو درم از او میل کننا صرع را سود دارد.

دم الفار: به پارسی خون موش گویند. چون بر ثآلیل طلا کنند، [نفع دهد و] کند.

دم الحریر: به پارسی خون کرم ابریشم گویند. چون خشک ساخته، بکوبند و ببیزند، هر روز سه درم از او کفه زنند، بدن فربه کند و رنگ روی را نیکو گرداند.

دهنج: به پارسی دهنهآ فرنگ خوانند، و آن سنگی است سبز و آبدار. بهترینش آن است که شیرین بود و نه ترش؛ و شیرین او را چنان دانند که بسایند و بر روی آینه مالند تا خشک شود، و اگر [آینه] زنگ بردارد، ترش باشد، و الا شیرین. طبعش سرد و خشک است در دویم. چون دهنهآ فرنگ و مروارید ناسفته و توتیا هندی از هر یک مثقالی کوفته و بیخته، صلایه کنند تا هم چون غبار گردد، پس در چشم کشند، بیاض را ببرد؛ و اگر کسی زهر خورده باشد، بیاشامد، سودمند بود؛ و اگر زهر نخورده باشد و بخورد، مهلک بود؛ و اگر بر موضع گزیدگی عقرب بمالد، درد ساکن کند؛ و اگر قدری با سر که سحق کرده، بر قوبا گذارند که از مرهآ صفرا بود، زایل کند و سعفه که در سر وجمیع اعضا بود، آن را سودمند بود.

دهن الحل: به پارسی روغن کنجد و به هندوی میهته تیل خوانند. گرم است در اول، وتر است در آخر اول. شقاق و قوبا را نفع دهد و خارش اعضا را که از بلغم مالح بود، دفع کند؛ و خشونت حلق و سینه و ضیق النفس را سودمند آید.

دهن البلسان: به پارسی روغن بلسان گویند. از درخت بلسان گیرند، به این نوع که زیر برگش را به نشتر شکافته، در برابر هر ms126 شکافی شیشه آویزند تا روغن که از او ترشح کند، در آن شیشهها رود؛ و علامت روغن بلسان آن است که چون بر صوف زند و بشویند، هیچ اثر نماند و اگر بر صوف اثر بماند، مغشوش باشد؛ و چون در آب ن کنند مثل شیر سفید گردد؛ و اگر بر شیر چکانند، شیر ببندد؛ و طبعش گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. چون در چشم کشند، نزول آب را نفع دهد؛ و چون زن به موم و روغن گل بردارد، بچه بیندازد و مشیمه بیرون آرد و سردی رحم را سودمند آید؛ و چون بیاشامند، دفع سموم کند و بول براند و عسرالبول را نفع دهد؛ و چون به آبی که نانخواه در او جوشانیده باشند، میل نمایند، سنگ گرده و مثانه بریزاند و رعشهآ مزمن را سودمند آید؛ و شربتی از او یک دانگ و دو دانگ است؛ و بدلش روغن گاوی بود که در او مر پخته باشند.

دیک: به پارسی خروس گویند. گرم و خشک است در اول. چون به شبت و بسفایج و پیاز پزند و صاف کرده، میل فرمایند، رعشه و درد مفاصل را نفع دهد و قولنج بگشاید؛ و مرق او پیر را سود دهد؛ و اگر با خسکدانه خورند، مسهل بلغم بود؛ و چون با چیزهای قابض پزند، سحج را نافع بود؛ و چون با شیر پزند، قرحهآ مثانه را مفید آید؛ و پوستی که در اندرون سنگدانهآ وی باشد، آن را خشک کنند و سحق نمایند و با شراب بیاشامند، وجع معده را نیکو بود؛ و گویند اگر با نبات سفوف کرده، خورند، همین عمل کند.

ذباب: به پارسی مگس و به ترکی شین و به هندوی ماکهی گویند. چون بر گزیدگی زنبور بمالند، سودمند آید و اگر بر گزیدگی عقرب چند بار مالند، سودمند

ذراریح: به پارسی آله کلو گویند، و آن حیوانی است به سان زنبور سرخ، الا آن که از او باریکتر است و نقطههای سیاه دارد و مقام ایشان بر نبات شبرم بود و غذای ایشان آن بود؛ و بهترینش آن است که ذهبی رنگ بود. طبعش گرم و خشک است در دویم. از جمله سمومات قتاله است. چون خواهند که جهت بعضی [از] منافع [که دارد]، به کار برند، بر وجهی که ضرر نکند، اول آن را در کوزهآ نو کنند و سر کوزه را به لتهآ کتان بسته، سر کوزه را سرنگون بر سر دیگی دارند که سرکه در او جوشد تا مخنوق شده، بمیرند، پس به کار برند؛ و چون کوفته و بیخته، به موم روغن آمیزند، برص ناخن را زایل گرداند و ناخن تباه شده به زودی بیندازد، و ضماد کردن به سرکه بهق را نفع دهد؛ و چون بر ثآلیل طلا کنند، قلع کند و جرب و قوبا را دفع سازد؛ و چون یک طسو از او و دو طسو از کتیره کوفته و بیخته، به هم آمیزند و به ناشتا میل کنند، ادرار بول و حیض کند و سنگ گرده و مثانه را بریزاند و گزیدگی سگ دیوانه را سودمند آید؛ و سه طسو از او کشنده بود؛ و مداوای کسی که از او خورده باشد، به شیر تازه و قی و شورباهای چرب کنند.

ذفب الفار: به پارسی لسان الحمل، و گفته شود، إن شاءالله -تعالی.

ذوخمسه الآوراق: پنجنگشت است، و گفته شد.

ذوثلاث حبات: زعرور است، و گفته شود.

ذهب: به پارسی طلا و به ترکی آلتون و به هندوی سونه گویند. طبیعتش معتدل است و گویند مایل است به گرمی. ضعف دل و خفقان را دفع کند و باصره را ms128 قوت دهد و نشاط آرد و جمیع مرضهای سوداوی را سودمند آید؛ و چون طلای خالص را به گردن طفل آویزند، از علت صرع ایمن گردد، و مجرب است؛ و محلولش لطیفتر و قوی تر از غیر محلول است؛ و شربت از او قیراطی است، و گویند دانگی است؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش مشک و عسل است، و گویند که حبالآس و شاه بلوط است.

ذئب: به پارسی گرگ و هندوی بهیره خوانند. چون سرش در کبوترخانه بیاویزند، هیچ حیوان موذی گرد آن نگردد؛ و چون سرگینش را در پوست بزی کتد که پارهای

راوند: به پارسی ریوند گویند. بهترینش آن بود که چون بشکنند، درونش به رنگ گل گز باشد. طبیعتش گرم و خشک است در اول، و گویند در دویم. بادها را بشکند و رد معده و گرده را نفع دهد و [وجع الورک و] وجعالکبد و نفخه الرحم را سودمند آید و مغص و ورم الطحال را نافع بود؛ و عرق النسا و نفثالدم که از سینه بود، و ربو و فتق و فواق و قرحهآ امعا و اسهال و تبهای دایره و سموم و گزیدگی جانوران را سودمند آید؛ و چون به سرکه سوده، طلا کنند، قوبا را زایل گرداند. چون به آب ضماد کنند، ورم گرم مزمن را بگدازد؛ و اگر روغن وی بمالند، نفخ که در عضله محدث شده باشد و وجع آن را نیز زایل کند؛ و چون میان هر دو شانه طلا کنند، خون از دل زایل کند؛ و چون معجون کنند، مقوی اعضای باطن و سده بگشاید و رطوبتهای فاسد را خشک گرداند و طبیعت پاک سازد از بلغم لزج و استسقا ms129 را سود دهد و سنگ مثانه بریزاند و تنقیه دماغ بالکلیه کند وصداع بلغمی را سودمند آید، خاصه با هلیلهآ کابلی به عمل آرند؛ و اگر ایارهآ لوغاذیای کهن با وی اضافه کنند، فعل وی اقوی بود و خدر و فالج و علتهایی که از سردی دماغ حادث شود، نافع بود و جهت قولنج ریحی و بلغمی مفید است و تب ربع و صفراوی را نفع دهد؛ و شربت از او یک درم است تا دو درم؛ و مضر است به سفل، و مصلحش صمغ عربی است؛ و بدلش نیموزن آن زراوند مدحرج و گویند گل سرخ و عنصل است.

رازیانج: به پارسی بادیان و به هندوی سونف گویند.1 گرم و خشک است در دویم. سدهآ جگر بگشاید و روشنی چشم بیفزاید و حیض براند و گزیدگی جانوران را نفع دهد و تقطیرالبول را سودمند آید؛ و به قول آدم -علیه السلام - چون یک درم رازیانج را با یک درم قند هر روز سفوف سازند، از ابتدای آفتاب که به حمل آید تا تحویل سرطان، در سالی سه ماه گفته شد، قطعا مریض نشود. بادها بشکند و تبهای

رازیانج رومی: انیسون است، و گفته ms130 شود.

راسن: زنجبیل است. گرم و خشک است در دویم و گویند در سیوم. ورمهای سرد و عرق النسا و درد مفاصل را که از رطوبت باشد، با روغن بپزند و بر آن طلا کنند، سودمند آید؛ و اگر نقوع کرده خورند، اخلاط غلیظ لزج را از سینه و شش پاک کند و تقطیرالبول و سرفه و عسرالنفس را نفع دهد که از سردی باشد؛ و چون در طبیخ آن نشینند، حیض براند. شربتی دو درم، مصلحش سرکه و گویند مصطکی و حماما و گویند خمیرهآ بنفشه، و بدلش ایرسا است.

راتینج: به پارسی صمغ صنوبر گویند. گرم و خشک است در دویم. مجفف و محلل بود و ریشها را به صلاح آرد و گوشت نو برویاند. مضر است به اعصاب، و مصلحش موم روغن به آب حی العالم، و بدل آن علکالبطم وقنه است.

رجله:1 بقله الحمقاء است، و گفته شد.

رهان حلو: به پارسی انار شیرین گویند. سرد و تر است در آخر درجهآ اول، و گویند مایل است به گرمی. حلق و سینه را نرم دارد و معده را جلا دهد و خفقان را

رمان حامض: به پارسی انار ترش گویند. سرد و خشک است در دویم. صفرا فرونشاند و طبیعت را قبض کند و التهاب جگر و معده را سودمند آید. مضر است به امعا معده، و مصلحش حلوای عسلی یا قندی بود.

رمان مز: به پارسی انار می خوش گویند. طبیعتش به اعتدال نزدیک است. معده را قوت دهد و تشنگی فرو نشاند و غثیان و قی باز دارد؛ و چون یک پیاله از آبش که در او شحمش فشرده باشند، به ms131 پانزده مثقال شیرخشت که در نیم پیاله گلاب حل کرده، و صاف نموده باشند، آمیزند، و نیم گرم اختیار نمایند، مسهل صفرا بود.

رماد خشب البلوط: به پارسی خاکستر چوب بلوط گویند. سرد و خشک است در اول. طبیعت را قبض کند [و خون ببندد]؛ و چون نرم سوده، به حریر ببیزند، و هر صباح دو درم با شربت سیب رغبت نمایند، تری معده را ببرد.

رماد خشب الکرم: به پارسی خاکستر چوب تاک خوانند. خشک است در اول، و در گرمی و سردی معتدل است؛ و چون نیم درم از او به شربت انجبار خورند، ریش روده را نفع دهد و نفثالدم را دفع کند.

رماد القصب: به پارسی خاکستر نی گویند. سرد و خشک است در اول، و گویند در دویم. چون یک دانگ از او به حریر بیخته، کفه زنند و قدری گلاب از عقب آن بیاشامند، سدهآ مراره بگشاید؛ و مضر است به شش، و مصلحش کتیره است.

رهاد السرطان: به پارسی خاکستر خرچنگ و پنج پایک خوانند. سرد است در اول و خشک است در دویم. چون یک درم از او [بگیرند و] به شیر خرفه دهند، سل را مفید بود. صفت آن: سوختن او آن است که در کوزه کنند و در گل حکمت گیرند و در تنوری که آتش تیز بود، نهند و بعد از سرد شدن بیرون آرند و سحق کنند؛ و یا آن که دیگ مسین را سر آتش نهند تا سرخ گردد و سرطان زنده را در آن اندازند و بسوزاند تا خاکستر گردد و بعده به کار برند.

رأس:1 به پارسی کله گویند. گرم و تر است [در اول]. غلیظ است و غذای بسیار دهد و منی بیفزاید و بدن فربه کند؛ و خوردن وی مضر است به معده؛ چرا که بطیآ الضم است و بهتر آن است که با دارچینی تناول کنند و بعد از آن ms132 مصطکی بخایند.

روسختج: به پارسی روی سوخته گویند؛ گرم و خشک است در سیوم. قابض و مجفف و ملطف بود. ریشها را یاک گرداند و به صلاح آورد و چشم را جلا دهد و گوشت زیاده بخورد.

رصاص آبیض: به پارسی قلع سفید گویند. طبیخ آن گرم وتر است، و این را آرزیز نیز گویند؛ و اگر از ارزیز طوق سازند و بر شاخهآ درختی گیرند، بار بسیار آورد؛ و اگر ارزیز را قدری در تنور افکنند، نان در تنور پخته نشود.

رصاص آسود: به پارسی سرب و هندوی شیشه گویند. طبع او سرد و خشک است؛ و اگر جایی گوشت زیاده باشد، سرب بدان بندند، گوشت زیاده را بخورد و کم کند؛ و اگر از سرب طوق سازند و در شاخ درخت اندازند، بار بسیار آورد؛ و اگر پارهای سرب بر شکم بندند، منع شهوت کند؛ و اگر همچنان گذارند، شاشه ببندد.

رؤت الحمار: به پارسی سرگین خر گویند. چون آبش در بینی چکانند، رعاف را دفع کند؛ و چون بیاشامند، سنگ گرده و مثانه را بریزاند.

ریه الثعلب: به پارسی شش روباه گویند. چون به سرکهآ عنصل دهند، ضیق النفس را سودمند آید.

ریباس: به پارسی ریواج گویند. سرد و خشک است در دویم. دفع حرارت کند و مستی بازدارد و خمار را نفع دهد. چون عصارهآ او را در چشم کشند، روشنی چشم بیفزاید؛ و چون میل کنند، جگر و معدهآ گرم و اسهال سوداوی را سودمند آید؛ و مجفف اعصاب و مقطع باه است، و مصلحش انیسون و شراب عود است، و بدلش حماض اترج با غوره است.

زاج: به پارسی زاک خوانند؛ و آن انواع است: سفید و سیاه و سرخ و زرد و سبز. طبیعت همه در کیفیات اربعه به هم نزدیک است. جرب و سعفه و ناسور و رعاف و ریش گوش را نفع دهد؛ و خوردن زاک احداث سعال و ms133 سل کند؛ و مصلحش مسکه و شیر تازه به نبات است.

زبیب: به پارسی مویز گویند. بهترینش هروی بزرگ بر طعم شیرین است. گوشت ای گرم و تر است در اول. جگر و معده را قوت دهد و شکم براند و بدن فربه کند و سرفهٔ‌ بلغمی را سودمند آید؛ و دانهاش سرد و خشک است در دویم. شکم ببندد و حدت و سوزش خون را بشکند؛ اما محرق دم بود، و مصلح وی خیار چنبر بود.

زبیب الجبل: مویزک است، و گفته شود.

زبد البحر: به پارسی کف دریا و هندوی سمندربهین گویند. گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. چون بسوزند و به حریر گذرانیده، به آب صاف ضماد کنند، داءالثعلب را نفع دهد و موی برویاند وخنازیر و جرب و قوبا و بهق وهر علت که در سطح ظاهر جلد باشد، دفع کند. چون به موم و روغن گل طلا سازند، بشره را صاف کند و برص و کلف را ببرد؛ و کف دریا را چنین سوزند که در دیگ گل ناپخته نهند و سرش را به گل محکم کنند و زیر آتش کنند تا پخته گردد، پس بیرون آرند؛ و مقدار مستعمل آن دانگی تا دو دانگ است. مضر است به سر و حواس، و مصلحش کتیرا و گویند روغن کدو بود، و بدلش حجرالفطور1 و مغسول آن مانند اقلیمیای مغسول است.

زبد: به پارسی مسکه و به هندوی مکهننیوئیت و به شیرازی نمشک گویند؛ و بهترینش آن است که از شیر گاومیش گرفته باشند و تازه بود. گرم و تر است در اول. چون بر بدن مالند، بدن را فربه کند و جراحت اعصاب و ورم پس گوش و کش ران را نفع دهد؛ و چون بدان حقنه کنند، ورمهای صلب را که در رحم وامعا و انثیین باشد، دفع کند و ریش روده را سودمند آید و گوشت نو برویاند؛ و ms134 اگر با عسل خلط کرده،

زباد: عرقی است که از میان هر دو پای جانوری که مثل گربه است، گیرند. طبیعتش گرم است در دویم، و معتدل است در خشکی و تری. صداع و درد شقیقه و زکام سرد را نفع دهد و خفقان و ضعف دل را دفع کند؛ و زنی که دشوار زاید، چون نیم درم از او با یک درم زعفران در شوربای مرغ فربه حل کرده، میل نماید، زاییدن بر وی آسان گردد.

زبل الأطفال: به پارسی گندگی طفلان گویند. چون خشک ساخته، بکوبند و ببیزند، به عسل سرشته، بر گلوی صاحب خناق طلا کنند، نفع تمام دارد، خاصه آن چه اول از اطفال بیرون آید.

زبل اللقلق: به پارسی اسرگین] لکلک خوانند. چون یک مثقال از او به مصروع دهند، سودمند آید.

زبل الجراد: به پارسی سرگین ملخ گویند. چون بر بهق و کلف ضماد کنند، مفید آید.

زبل الذئب: به پارسی سرگین گرگ خوانند. چون یک مثقال از او در ده مثقال عرق بادیان حل کرده و صاف نموده، نیم گرم بیاشامند، قولنج را بگشاید.

زبل العصفور: به پارسی سرگین گنجشک خوانند. چون به آب دهن سرشته، ضماد کنند، قلع ثآلیل کند.

ازبل الحمام: به پارسی سرگین کبوتر گویند. چون به سر که سرشته، بر خنازیر طلا کنند، نفع تمام دهد؛ و چون در آبی که زبل الحمام را در او جوشانیده باشند، نشینند، عسرالبول را سودمند آید؛ و چون دو درم سرگین کبوتر سرخ و سه درم دارچینی جدا جدا کوفته و بیخته، آمیخته و به شربت سکنجبین بزوری سرشته، میل ms135 کنند، سنگ گرده و مثانه را بریزاند.

زبل الفیل: به پارسی سرگین فیل خوانند. چون بر صاحب تب کهنه بخور کند، نفع دهد.

زبرجد: نوعی است از زمرد. سرد است در دویم و خشک است در اول. باصره را قوت دهد.

زجاج: به پارسی آبگینه گویند. گرم است در اول و خشک است در دویم. چون بسوزند و کوفته و بیخته، در چشم کشند، بیاض ببرد؛ و طریق سوختنش این است که اول بکوبند و ببیزند و در کفچهآ آهنین کرده، بر بالای انگشت افروخته گذارند و زمانی کفچه را حرکت دهند تا متغیر گردد، پس بیرون آرند.

زدوار: جدوار است، و گفته شد.

زرنباد: به هندوی کجور1 گویند. طبیعتش گرم و خشک است در دویم. بادها را تحلیل دهد و بدن فربه کند وقی باز دارد و شکم ببندد، و مقوی ارواح طبیعی، و مسهل سودا بود؛ و چون در دهان نگه دارند، بوی [بد] دهان و درد دندان را زایل گرداند؛ و چون در خانه بخور کنند، موزیان همه بگریزند و باز نیایند؛ و چون به عسل آمیخته، میل کنند، وجع الورک و عرقالنسا و فالج وصرع را نفع دهد؛ و شربت از او یک درم است. مضر است به دل، و مصلحش فوتینج و گویند سنبل الطیب و نبات، و بدلش شیطرج و راسن است.

زرین درخت: درخت اترج است. چون آب برگش با قدری گلاب رغبت نمایند، عرقالنسا و عسرالبول را نفع دهد و خون بسته از مثانه بیرون آرد و گزیدگی جانوران را سودمند آید؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش آب حب الآس است، و گویند بلوط، و بدلش به وزن آن قنطوریون رقیق، و گویند به وزن آن تخم خیارزه، و گویند نیموزن زعفران، و گویند به وزن آن حب الاترج است.

زراوند مدحرج: به پارسی زراوند گرد گویند. گرم است در دویم و خشک است در سیوم. چون دو ms136 درم از او میل کنند، دفع اخلاط بلغمی و سوداوی کند و فواق و نقرس و وسواس و صرع را نفع دهد، و ورم سپرز و درد پهلو را سودمند آید؛ و شربت از او یک مثقال تا دو درم است؛ و مضر است به سپرز، و مصلحش عسل، و گویند

زراوند طویل: به پارسی زراوند دراز و شجرهآ رستم نیز گویند. گرم است در سیوم و خشک است در دویم. چون به فلفل و مر مکی و عسل معجون ساخته، رغبت نمایند، رحم را از فضول غلیظ پاک گرداند و حیض براند و بچه بیرون آرد؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است؛ و مضر است به جگر، و مصلحش عسل، و بدلش شیطرج، و گویند در تحلیل نفخ و ریاح شکم و طحال به وزن آن زرنباد و نیم وزن آن انزروت است.

زرشک: و زرک، انبرباریس است، و گفته شد.

زرنیخ: به هندوی هرتال خوانند. انواع است: زرد و سفید و سرخ و سبز و تیره. بهترینش زردی بود که طبقه طبقه بر روی یکدیگر باشد و از وی بوی کبریت آید و به پارسی زرنیخ بدخشی گویند. گرم و خشک است در سیوم. چون به چربی بز طلا کنند، جرب و سعفه را نفع دهد؛ و چون بر موضعی که خون در او مرده باشد، بگذارند، اثر آن را ببرد؛ و چون به آب برد نیک تر ساخته، بر عضوی که مویش کنده باشند، صبح و شام ضماد کنند، از آن عضو دیگر موی نروید؛ و مداوای کسی که زرنیخ خورده باشد، قی به آب گرم کنند و بعد از آن آب گرم، روغن و جلاب و روغن کنجد یا روغن بادام دهند و شیر تازه و لعابات به ms137 کار برند.

زرنب: به هندوی براهمی [و] سپنستی گویند.1 طبیعتش خشک است در دویم. دل و دماغ را قوت دهد و جگر و معده را نفع دهد و اوجاع و اعصاب را سودمند آید و شکم ببندد و بادها را بشکند؛ و شربت از او دو درم است تا یک درم. چون با روغن گل به آب و روغن بنفشه سعوط کنند، درد سر که از سردی بود، آن را نفع دهد. شربتی از او نیم درم تا یک درم، و مصلحش جلاب نیم گرم، و بدلش دارچینی و سلیخه و گویند کبابه است.

زعفران: به هندوی کیسر1 گویند. بهترینش سرخ رنگ بود و تیز بوی بود. گرم است در دویم و خشک است در اول. مواد را تحلیل دهد و احشا را تقویت دهد و لون نیکو گرداند و خنده آرد و روشنی چشم بیفزاید و باه برانگیزد و بول براند و سدهآ جگر بگشاید و وجعالورک را سودمند آید؛ و زنی که دشوار زاید، چون یک درم از او میل نماید، زاییدن بر او آسان شود؛ و سه مثقال از او به تفریح کشنده است؛ و در وی قبضی ود، و مصلح و منضج عفونت و بلغم است؛ و چون یک درم با شراب بیاشامند، سستی رد و صداع بارد را زایل کند. شربتی از او نیم درم تا یک درم، و مضر است به شش، و مصلح وی انیسون، و بدلش به وزن آن قسط است.

زغرور: به پارسی ذوثلاثه [حبات] گویند. بهترینش رسیدهآ سرخ بود. سرد و خشک است در اول. معده را قوت دهد و شکم ببندد و صفرا فرونشاند و قی باز دارد و فربهی آرد و داءالفیل را نفع رساند؛ اما مرخی معده و مصدع است، و مصلح وی گلشکر، و گویند انیسون. شربتی از او سه درم است.

زفت رومی: بهترینش براق صافی املس بود. طبیعتش گرم و خشک است ms138 در دویم؛ و عرق النسا و نقرس و مفاصل را نفع دهد و خدر و فالج و رعشه و درد زانوان را سودمند آید؛ و عضوی را که به آن طلا کنند، قوی و فربه گرداند؛ و شربت از او یک درم تا دو درم است؛ و مضر است به شش، و مصلحش کتیره است، و بدلش جاوشیر و علک البطم.

زفت یابس: به پارسی زفت خشک گویند، و آن زفت تر است که خشک میشود. طبعش گرم و خشک است در دویم. قوبا را نفع دهد و ریشهای فاسد را سودمند آید و گوشت نو برویاند و اورام صلب را نرم گرداند. و سینه را پاک سازد.

زفت رطب: به پارسی زفت تر و هندوی زال گویند، و آن نوعی از قیر است که در مرهمها دخل دهند و به کار میبرند.

زهرد: سرد و خشک است در اول. چون با خود نگه دارند، دفع صرع کند؛ و چون بر [او] نظر کردن مداومت نمایند، باصره را قوی گرداند.

زنجبیل: به هندوی سونتهه گویند.1 گرم است در سیوم، و خشک است در دویم. باه را برانگیزاند و بادها را بشکند و تقویت معده و جگر سرد کند و عرق النسا و نقرس را سودمند آید و خدر و فالج را نفع دهد و تمدد و تشنج بلغمی را دفع کند و سحج امعا را نفع دهد و درد سر و شقیقه که از سردی باشد، نافع است؛ و چون دو درم از او کوفته و بیخته، به آب گرم بیاشامند، اخراج اخلاط غلیظ کند و حفظ بیفزاید ورطوبت از نواحی سر و حلق ببرد. شربتی دو درم ؛ و مضر است به حلق، و مصلحش عسل است، و بدلش دارفلفل یا فلفل سفید بود.

زنبق: به پارسی سوسن سفید گویند. گرم است در اول و معتدل است در خشکی و تری. دهنش درد گرده را نفع دهد و ms139 سلس بول را سودمند آید و و جع الظهر را دفع کند.

زنجار: زنگار گویند. بهترینش معدنی است که در معدن مس حاصل میشود. گرم و خشک است در چهارم. جرب و بهق را نفع دهد؛ و چون در بینی دمند، گندهآ بینی . زایل گرداند؛ و چون در داروی چشم به کار برند، جرب و سیل و سلاق و ظفره را ز دهد و بیاض را ببرد و حدت باصره را زیاد کند؛ و چون به عسل در چشم کشند، غا اجفان را سودمند آید؛ و غبارش مضر بود به حلق، و مداوایش به شیر تازه و مسکه کنند؛ و خوردنش کشنده است. علاجش آن است که جلاب و آب گرم و لعابها و شورباهای چرب دهند. بدلش اقلیمیا و نیم وزن آن زنجفر است.

زنجفر: به پارسی زنجرف و هندوی سندور گویند. سرد است در دوم و خشک است در سیوم. جگر و معده را سودمند است و اگر با روغن گل و گلاب کنند، جهت دانههایی که در سر اپیدا] شوند، به اسفیداج رصاص و به روغن گل سرشته، طلا کنند، نافع آید و در مرهم برای سوختگی مفید بود. [اما] از سموم قتاله است. خورندهآ او را همان عارض شود که از خوردن زیبق [مصعد حادث گردد]. علاجش آن است که زیبق مصعد خواهد آمد.

زوفای یابس: و آن گیاهی است مشابه برگ چنار. بهترینش آن است که از جانب

زیبق: به پارسی سیماب و به شیرازی جیوه و به هندوی پاره گویند. بهترینش آن بود که غیر مستعمل بود، و علامت غیر مستعمل آن باشد که چون از کرباس بگذرانند، رنگ کرباس سیاه گردد؛ و طبیعتش سرد و تر است در دویم. مقتولش قتل شپش و کنه کند، و با روغن گل و سرکه، جرب وخارش اعضا را نفع دهد؛ و دخانش احداث فالج و رعشه کند و تاریکی چشم و زردی روی و خشکی دماغ آرد و عقل زایل گرداند و ریشهای کهنه را نفع دهد؛ و موضعی که دخانش باشد، گزندگان همه بگریزند و اگر نگریزند، همه بمیرند؛ و زیبق مصعد کشنده بود، و چون در گوش کسی ریزند، اختلاط عقل پیدا کند و به صرع و سکته نیز کشد. علاجش آن باشد که میلی از ارزیز ساخته، در گوش کنند تا سیمابی که باشد، به میل چسبیده و بیرون آید؛ و زیبق آن چه انه] مصعد ونه مقتول بود، چون میل کنند، فی الحال از مقعد بیرون آید، و از او مضرتی نرسد؛ و صنعت تصعید سیماب آن است که یک وزن زیبق و نیم وزن آن سرب یا قلعی ساییده، با هم چندان زاج سوخته و هم چندان خشت پخته و به وزن آن مجموع نمک بریان کرده، همه را بر صلایه سحق کنند و رب اترج یا حماض بدان ریزند و آهسته آهسته بسایند تا به غایت سوده گردد. پس آن را بریان کنند و در شیشهآ گل اندود یا دیگی نو به گل اندوده و شرابه به آتش نرم بریان کنند و آتش نرم آهسته آهسته چنین کنند و تصعید کنند سه نوبت تا ms141 سفید گردد. شربتی از او دو درم تا سه درم است؛ و مداوی کسی که سیماب مصعد خورده باشد، آن است که شبت نیم مشت و انجیر ده عدد در یک پیاله و نیم آب جوشانیده، تا به نیم آید، صاف کنند و سه درم مر مکی در

زوفای رطب: وسخی است که به دنبههای میشان ارمن جمع میشود. طبیعتش گرم است در سیوم، و گویند در دویم، و تر است در اول. بر وسخه و اورام صلب ضماد کنند، نفع تمام دهد؛ و چون با بوره و انجیر بر سپرز گذارند، سودمند آید. چون زن به اکلیل الملک و مسکه فرزجه سازد و بردارد، حیض براند و بچه بیندازد؛ و چون با پیه مرغابی آمیزند، ریش گوش1 و ریش قضیب و ریش مقعد و ریش رحم سودمند آید؛ و مولد صداع است، و مصلحش روغن گل و سرکه، و بدلش مغز ساق گاو.

زیتون: آن چه سبز و نارسیده است، اروغن] آن را زیتالانفاق گویند. سرد و خشک است در اول. طبیعت قبض کند و صفرا فرونشاند و رطوبت معده را دفع کند؛ و آن چه شیرین است و رسیده، معتدل است در حرارت و برودت، و مایل است به خشکی و معده را قوت دهد و اشتها آرد؛ و آن چه سیاه و رسیده است، مایل است به گرمی و تری و مضعف معده است.

زیت: روغن زیتون است. [مزاج و] منفعت هر یک از اصناف زیت، نزدیک است به مزاج و منفعت زیتونی که از او گرفتهاند؛ و اگر روغن زیت جهت جمره و جرب و شری و قوبا و صداع و دندان متحرک را به کار برند، سودمند آید و سبوسهآ سر را زایل کند. بدل روغن زیت، روغن خروع و گویند روغن ms142 فجل است.

سالج: گویند برگ قرنفل است، و گویند برگ دارچینی است که دارچینی پوست اوست، و کبابه ثمرهآ اوست، و این هر دو غلط است؛ آنچه پیش این احقر محقق شده، برگ درخت صندل است، و به هندوی آن را پینج خوانند. طبیعتش گرم است در سیوم و خشک است در دویم. معده و جگر و دماغ را قوت دهد و بوی دهان را خوش کند و فربهی آرد و حیض و شیر براند و خفقان را سودمند آید و بوی بغل زایل گرداند؛ و

ساج: به هندوی سال گویند، و آن درختی است در هند به غایت بزرگ و صلب و رنگش مایل است به سیاهی. طبیعتش سرد و خشک است در دویم. چون بسوزند و سه شبانه روز در چندان آب مامیثا که از بالایش بگذرد، گذاشته، در سایه خشک سازند، پس کوفته و بیخته، در چشم کشند، باصره را قوت دهد و ورم اجفان را دفع کند.

ساق البقر: به پارسی پاچهآ گاو خوانند. چون بسوزند و کوفته و بیخته، میل کنند، اسهال دموی را نفع دهد و نفثالدم را دفع کند؛ و شربتی از او یک مثقال است.

سپستان: به هندوی سوده گویند.1 طبعش معتدل است، و گویند سرد و تر است در اول. سرفه را که از گرمی و خشکی بود، نفع دهد و خشونت حلق و سینه را دفع کند و شکم براند و تشنگی فرو نشاند و تبهای دموی و صفراوی را سودمند آید؛ و مقدار مأخوذ از او سی عدد است؛ و مضر است به جگر، و مصلحش عناب است.

سدر: به پارسی کنار و به هندوی بیر خوانند. بهترینش آن است که برگ او سبز و پهن بود؛ طبیعتش گرم و خشک است در اول. چون صمغش را در آب حل کرده، بر سر ریزند، ms143 جزام ببرد؛ و مضر است به سر، و مصلحش کتیره است؛ و شربت از او دو درم تا سه درم است.

سداب: بهترینش سبز بوستانی و تیزبوی بود. گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. کلف و بهق را نفع دهد و ثآلیل را زایل گرداند و بوی سیر و پیاز را از دهان ببرد و سلعه و خنازیر را سودمند آید و عرق النسا و وجع المفاصل را دفع کند و خون بینی را ببندد و باد را بشکند و درد پهلو و سینه و ضیقالنفس و سرفه را نافع بود؛ و چون عصارهآ او را در آب رازیانج و عسل آمیخته، در چشم کشند، روشنی بیفزاید؛ و بویش اطفالی را که امالصبیان داشته باشند، نفع تمام رساند؛ و شربت او یک درم تا دو درم است.

سرخس: گرم و خشک است در دویم؛ و چون دو مثقال از او کوفته و بیخته، به ماءالعسل بیاشامند، کدو دانه و کرمهای دراز را بکشد و عرقالنسا و نقرس و درد مفاصل را نفع دهد و وجع الورک را سودمند آید؛ و شربت او دو درم تا سه درم است.

سرطان: به پارسی خرچنگ و کنکاش گویند. به هندوی کیکرو1 خوانند. بهترینش نهری بود. سرد و تر است در دویم؛ و شوربایش مسلول را نفع دهد و باه برانگیزد و بول و حیض براند؛ و چون بسوزند و به آب جو سرشته، بر پستان کسی طلا کنند که سرطان داشته باشد، سودمند آید؛ و طریق سوختن آن است که سرطان را هم چنان زنده در دیگ مسین سرخ کنند، و بر بالای دیگدان گذاشته، اندک اندک آتش کنند تا سوخته گردد؛ و اگر خاکستر وی با شیر خر مسلول را دهند، نیک نافع آید؛ و دشخوار هضم شود و غذا بسیار دهد؛ و مصلح او آن است که به آتش نپزند؛ و گویند مضر است به ms144 مثانه، و مصلحش طین قبرسی است، و بدل سرطان خشک به وزن آن صدف بود.

سیسائیون: انجدان رومی است و آن را کاشم رومی نیز گویند و آن مانند انجدان است، لیکن درازتر از او. گرم و خشک است در دویم. محلل ریاح و ملطف. دردهای اندرون را ساکن گرداند و بلغم بسته را بگدازد؛ و چون با شراب بیاشامند، منع ضرر زهرها کند و درد پشت و مصروع را سودمند آید و ربو و ضیقالنفس و سعال مزمن را نفع دهد؛ و چون بذر و اصل وی با عسل بسرشند و لعق سازند، مغص ریحی را مفید بود و عسرالبول و اختناق رحم و درد گرده و مثانه را سود دهد. شربتی از او یک درم است. مضعف جگر بود، و مصلحش عصارهآ زرشک، و بدلش خردل سفید بود.

سعد: به پارسی مشکک زیر زمین، و به ترکی یتلاق و به هندوی موفه خوانند.2 طبعش گرم است در اول و خشک است در دویم. رنگ روی را نیکو گرداند و بوی دهان خوش کند و سنگ گرده و مثانه را بریزاند و قلاع و استرخای لثه را نفع دهد و

سفرجل: به پارسی بهی گویند. شیرین، سرد و تر است در اول، و گویند در دویم؛ و ترش قابض بود. معده را قوت دهد و قی و غثیان را دفع کند و تشنگی بنشاند و بول براند و ذو سنطاریای کبدی و معوی را سودمند آید و خون رفتن از امعا باز دارد؛ و چون . بالای طعام خورند، طبع را نرم گرداند؛ و چون پیش از طعام خورند، شکم ببندد؛ و ون به طبیخش حقنه کنند، شقاق مقعد و رحم را نیکو گرداند؛ و از بسیار خوردن آن صاب وقولنج و مغص تولد کند، و مصلحش رطب ms145 العسل است.

سقمونیا: به پارسی محموده خوانند، و آن عصارهآ گیاهی است از این یتوعات1 که برگ آن به لبلاب ماند. بهترینش آن است که سبک و صاف و متخلخل و به رنگ بریشم بود. چون به دست بمالند، آرد شود و سفید گردد و در آب زود حل شود؛ و چون در آب حل شود، مثل شیر نماید؛ و چون خواهند که به کار برند، باید که اول او را مشوی سازند، به این طریق که سر بهی یا سیب را به کارد بردارند و اندرونش خالی ساخته، محموده را در لتهآ کتان بسته، در میانش نهند و سرش باز به جا نهاده، به سیخ چوبین محکم گردانند و در خمیر گرفته، در زیر آتش کنند تا پخته شود. پس بیرون آرند؛ و بعضی از حکما گفتهاند که اگر محموده را با بنفشهآ صلایه کرده به کار برند، کار مشوی کند، و مؤلف دایم به این عمل مینماید و نفع بسیار مشاهده می کند. طبیعتش گرم و خشک است در سیوم، و گویند در دویم. اسهال صفرا کند و معده و امعا را ضرر رساند و جگر و دماغ را ضعیف گرداند و قی و غثیان و اندوه و تشنگی آرد و اشتها ببرد؛ و شربت از او یک دانگ است؛ و علاج کسی که از خوردن سقمونیا اسهالش به افراط کشد، به دوغ و سویق تفاح و رب سفرجل و رب سماق و رب ریواج کنند؛ و قوت سقمونیا تا سی سال باقی میماند.

سقنقور: و آن ریگماهی است، و گویند از نسل تمساح است که نهنگ بر لب رود نیل بیضه مینهد و بچه می آرد، و آنچه در آب میرود، نهنگ میشود، و آن چه

سکر: به پارسی شکر گویند. بهترینش [سفید] شفاف است که از هند آرند. گرم است در اول دویم و تر است در میانهآ اول. چون کهنه شود، مایل به خشکی گردد. طبیعت را نرم گرداند و معده را قوت دهد و باد بشکند و تفتیح سدهآ جگر کند. چون ده درم از او با بیست درم روغن گاو یا گوسفند نیم گرم بیاشامند، احتباس بول و درد ناف را سودمند آید و رحم زن را که زاییده باشد، از فضول غلیظ پاک گرداند؛ و از بسیار خوردن آن سحج امعا پیدا شود، و بدلش آلوی سیاه، و گویند مصلح آن به است و طباشیر وبدل آن مویز خراسانی است.

سکر العشیره: ms147 به پارسی شکر تیهال و تغال گویند و آن صمغ درخت عشیر است. چون جمع شود، مثل ترنجبین میافتد. معتدل است و نزدیک است به مزاج شکر. طبع نرم دارد. چون یک ماه متواتر به آب نیم گرم بیاشامند ربو و دشواری نفس را سود دهد. شربتی ده درم. معده و جگر و گرده و مثانه را نافع است.

سکبینج: بهترینش آن بود که بیرونش به سفیدی زند و درونش به سرخی و تیز بوی بود و در آب زود حل گردد؛ و گفتهاند که بهترینش آن باشد که صافی بود و

سک: بعضی سک را رامک نیز گویند و او عصارهآ آمله است. گرم و خشک است در دویم. طبیعت را قبض کند و قی و غثیان باز دارد و احشا را قوت دهد و باه برانگیزد و سدهآ اجگرا بگشاید و منع نزف دم کند؛ و شربت از او نیم درم است. سر گرم را صداع آورد، و مصلحش کافور است.

سلق: به پارسی چغندر گویند. گرم و خشک است در اول، و نیز گویند سرد و تر است، و گویند گرم وتر است در اول، و گویند مرکبالقوی است. ملطف و محلل و ms148 مفتح بود و داءالثعلب وخراز و ثآلیل را نفع دهد؛ و چون سر به آبش بشویند وبمالند، شپش را بکشد؛ و چون آبش را با مری و توابل خورند، قولنج و رعشه را نفع دهد و قطع بلغم کند؛ و چون ده درم از آبش که نیم درم غاریقون در او حل کرده باشند، بیاشامند، اخراج خلطهای غلیظ لزج کند؛ و چون آبش را در بینی مصروع چکانند، سودمند آید.

سلیخه: به پارسی کهلی کهله1 و به هندوی تج گویند. بهترینش سرخ رنگ سطبر بود. طبیعتش گرم و خشک است در سیوم. ریاح غلیظ را تحلیل دهد و حیض بگشاید و بول براند و درد سینه و پهلو را که از اخلاط لزج تولد کرده باشد، دفع کند؛ و چون زن به عسل فرزجه سازد و بردارد، رحم را از رطوبت فاسدهآ عفنه پاک ساخته و خوشبوی گرداند و سده بگشاید و بچه بیندازد و مشیمه بیرون آرد؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است؛ و مضر است به امعا، و مصلحش کتیره است، و بدلش نیموزن آن دار چینی.

سلخالحیه: به پارسی پوست مار و به ترکی ایلان تثریسی و به هندوی کانحلی خوانند. بهترینش پوست مار نر بود که لونش سفید بود. سرد و خشک است در اول؛ و چون با شراب بپزند و در گوش چکانند، درد گوش را نفع دهد؛ و چون بدان مضمضه کنند، درد دندان را دفع کند؛ و چون کوفته و بیخته، به عسل در چشم کشند، باصره را قوت دهد؛ و چون بسوزانند، به سرکه سرشته، بر داءالثعلب لطوخ کنند، موی برویاند؛ و چون در زیت انداخته و چند روز در آفتاب گرم نهند، پس صاف کرده، در چشم کشند، غلظ اجفان را سودمند آید.

سلحفات: به پارسی سنگ پشت و به ترکی بچه جناق و به هندوی کچهویره گویند. چون زهرهاش در بینی مصروع چکانند، نفع ms149 دهد؛ و چون لطوخ کنند، خناق را دفع کند؛ و چون بدان مضمضه کنند، قلاع را زایل گرداند؛ و چون میل نمایند، سرفه را نفع دها و چون خونش در دست و پای مالند، نقرس و وجع المفاصل را سودمند آید؛ وچو روغن پیهاش را به صاحب تشنج و کزاز مالند، سود دارد؛ و چون بیضهاش را به طفلی دهند که سعال داشته باشد، مفید بود؛ و چون در موضعی که تگرگ بسیار باشد، پشت سنگ پشت بر زمین نهاده، دست و پایش را در هوا کنند و بگذارند، دیگر در آن موضع تگرگ نشود.

سماق: به ترکی تمتم گویند.1 بهترینش سرخ تازه بود. طبیعتش سرد است در دویم و گویند در اول، و خشک است در سیوم. معده را قوت دهد و اشتها آرد و شکم ببندد و قرحهآ امعا را سودمند آید و سیلان رطوبت رحم را دفع کند؛ و چون به گوشت دراج یا کبک یا تیهو خورند، اسهال مزمن را نفع تمام دهد؛ و چون شب در گلاب گذارند و صباح صاف کرده، در چشم کشند، جرب و سبل و دمعه را که از گرمی باشد، سود دارد و خارش اعضا و سوزش چشم را نیک بود؛ و چون آبش بیاشامند، تشنگی را فرو نشاند و غثیان صفراوی را نفع رساند؛ و چون به آبش مضمضه کنند، قلاع را زایل گرداند؛ و چون ده درم از او در هفتاد درم آب جوشانند تا قوتش تمام به آب رود، پس لتهآ کتان کهنه را بدان آب تر ساخته، بر پشت چشم طلا کنند، جرب و آکله و سلاق را

سمین: به پارسی شرحه گویند. گرم و تر است در اول. طبیعت را نرم کند و باه برانگیزاند و ارخای معده کند و بخار دخانی مستحیل گردد؛ و مصلحش زنجبیل است.

سمسم: به پارسی کنجد و هندوی تل گویند.1 گرم است در میان اول، و تر است در آخر آن، و گویند در دویم. محلل و ملین بود. چون کوفته [و بیختها، ضماد کنند، اثر کبودی که از ضربه حادث شده باشد، ببرد و سوختگی آتش را نفع رساند و گزیدگی مار را سودمند آید؛ و چون نقوعش را میل نمایند، حیض براند و بچه بیندازد؛ و چون مقشر کرده، بریان کنند، غذای صالح دهد و فربهی آرد؛ و لعوقش خشونت حلق و سینه را دفع کند و سعال را مفید بود؛ و چون در شیر پرورده بخورند، منی بیفزاید و باه برانگیزد؛ و چون به طبیخ برگش موی را بشویند، نرم و دراز گردد.

سمالفار: به پارسی مرگ موش گویند، و چون موش در میان خمیر خورد، فی الحال بمیرد، و هر موشی که بوی آن موش مرده بشنود، بگریزد و یا هلاک شود، مجرب است که وی سم قاتل بود. کسی که خورده باشد، هم چنان کنند که زیبق مصعد خورده باشد و مشکل خلاص یابد، از بهر آن که به غایت مهلک است. گویند که دیدیم شخصی را که دو دانگ و نیم الماس سوده بدادند و در وی هیچ کار نکرد و یک زهرهآ افعی همان کس را دادند، هیچ اثر نداد و مثقالی از این دارو در میان خمیر کردند و یک نان پختند و چاشتگاه از آن مقدار یک نیم کم و بیش بخورد، مرده شد.

سمک: به پارسی ماهی و به ترکی بالغ و به هندوی مچهی خوانند. سرد و تر است در اول. تولید بلغم و تبرید و ترطیب بدن کند و موافق معدهآ گرم بود؛ و طبیعت ماهی شور، ms151 گرم و خشک است؛ و چون ماهی شور را بسوزند و بر گزیدگی سگ دیوانه نهند، سودمند آید؛ و مداومت کردن بر خوردن ماهی تازه، حدوث بهق و برص ابیض گردد.

سنای مکی: بهترینش آن است که برگش چون زبان چغوک خورد و باریک بود و مایل باشد به زردی. اخراج صفرا و بلغم و سودا کند و نقرس و عرق النسا و وجع الورک را نفع دهد؛ و شربت او در مطبوخ چهار درم تا هفت درم است، و در سفوف از یک درم و نیم تا سه درم است.

سنبل: به هندوی چهر1 گویند. طبیعتش گرم است در اول و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. چون شربتش را میل فرمایند، جگر و معده و دل و دماغ را نفع دهد و قی و غثیان را دفع کند و بول براند و شکم ببندد و سدهآ جگر بگشاید و ضیق النفس و استسقای لحمی را سودمند آید و درد سپرز را ساکن گرداند و گند دهان را سود دارد؛ و مضر است به گرده، و مصلحش کتیره است، و بدلش به وزن آن اذخر، و گویند سادج؛ و شربت از او یک درم تا دو درم است.

سندروس: صمغی است شبیه به کهربا، اما از کهربا سستتر است و در او اندک تلخی است. گرم و خشک است در دویم. چون به کف زنند، خون از هر موضعی که باشد، ببندد؛ و چون به ماءالعسل میل نمایند، حیض بگشاید و بول براند؛ و چون کوفته و بیخته، به سکنجبین خورند، دفع فربهی کند؛ و چون دماغ را بر دودش دارند، نزله و زکام را سودمند آید.

سورنجان: بهترینش مصری است که صلب و بالیده و درون و بیرون سفید بود. طبیعت او گرم است در اول سیوم، و خشک است در اول سیوم، و خشک است در اول دویم. بلغم را به اسهال دفع ms152 کند و نقرس و درد مفاصل را نفع دهد و خدر و فالج را سودمند آید؛ و چون در بواسیر غایر از او نیم درم بکوبند و ببیزند و به روغن گوسفند کهنه یا روغن گاو یا روغن کوهان شتر یا روغن پیهآ بط یا روغن پیهآ مرغ خانگی بسرشند و به لتهآ کهنه بردارند، نفع تمام دهد؛ و چون کوفته و بیخته، به آب اکلیل الملک یا بابونه یا هر دو لطوخ کنند، مفاصل عام را سود دهد؛ و مضر است به معده، و مصلحش قند و زعفران است؛ و شربت او یک مثقال، و بدلش به وزن آن تربد سفید مجوف.

سنور: به پارسی گربه و به ترکی پشک و به هندوی باری گویند. چون گربه را بسوزند و خاکسترش به سر که آمیزند و به پر مرغ بر شقاق که میان انگشتان دست و پای بود، طلا کنند، نفع عظیم دهد.

سوسن: به پارسی مخ1 گویند؛ و اصلش مستعمل بود، و در «حرف الألف» گفته شده. سوسن بهترینش آسمان گون است و بیخش را ایرسا گویند، و در «الف» گفته شد.

سویق الشعیر: به پارسی تلخان جو گویند. سرد و تر است در اول. شکم ببندد و قی غثیان را باز دارد، و معدهآ گرم را قوت دهد، و درد سر را که از گرمی باشد، دفع کند؛ مولد نفخ بود، و مصلحش قند سفید است.

سویق الحنطه: به پارسی تلخان گندم گویند. طبعش گرم و خشک است در اول. چون نقوع کنند، مایل به سردی و تری گردد و ترطیب بدن کند و حرارت فرو نشاند و عطش را سودمند آید.

سویق الأرز: به پارسی تلخان برنج گویند. به اعتدال نزدیک است. تشنگی را فرو نشاند و معده را قوت دهد و دفع غثیان کند و شکم ببندد.

شاترج: به پارسی شاهتره گویند. معتدل است در حرارت و خشک است در دویم. چون یک ms153 پیاله از آب تازهآ او فروکشند، خون را صاف ساخته، اخراج خلطهای سوخته کند و جرب و خارش اعضا را نفع دهد و سده بگشاید و بول براند؛ و چون بجوشانند و به آبش مضمضه کنند، گوشت بیخ دندان را محکم گرداند؛ و مقدار مأخوذ از خشک او در مطبوخ چهار درم تا ده درم است، و در سفوف سه درم تا هفت درم است؛ و مضر است به سپرز، و مصلحش هلیلهآ زرد است، و بدلش نیم وزن آن سنای مکی.

شاه بلوط: به پارسی بلوط بزرگ خوانند. شیرینتر از بلوط بود. طبعش در گرمی و

شادنج: حجرالدم به عربی و به پارسی شادنه گویند. چون شستهآ او را به سفیدهآ تخم مرغ در چشم چکانند، قرحه را نفع دهد و خشونت اجفان و ورم آن را دفع کند و سوزش چشم را سودمند آید؛ و چون به آب انار ترش بیاشامند، قی الدم و نفثالدم را سودمند آید؛ و طریق شستن او این است که شادنج را کوفته و بیخته، به آب خمیر کنند و صلایه سازند تا همچون مسکه شود. پس در خریطهآ کرباس کرده، اندک اندک آب ریزند و به دست بمالند تا آن چه لطیف باشد، همراه آب از خریطه بیرون آید، و آن چه کتیف بود، هم در خریطه بماند. پس در کاسهآ چینی کنند و بگذارند تا به ته نشیند. پس آبش را به آهستگی بریزند و باز سر کاسه را به کاغذ پوشکی کرده و در سایه و یا آفتاب گذارند تا خشک شود. پس بار دیگر صلایه کرده، به حریر بگذارند و نگاه دارند؛ و جمیع چیزهایی را که حجریتی است، به همین دستور بشویند. مضر است به معده واحشا، و مصلحش عصارهآ زرشک، ms154 و بدلش حجر مغناطیس محرق، و چون حجر مغناطیس را بسوزانند، بهتر است.

شب یمانی: زاج است، در «حرف زاء» گفته شد.

شهدانج: به عربی بزرالقنب و به پارسی تخم کنب گویند. گرم و خشک است در سیوم. تجفیف و تسخین بدن کند و ریاح را تحلیل دهد و مصدع بود؛ و چون بریان کنند، ضررش کمتر گردد.

شعیر: به پارسی جو و به ترکی آرپه گویند. طبیعتش سرد و خشک است در اول، و گویند در دویم؛ آب کشک جو سرد و تر است. تبهای صفراوی و دموی را نفع دهد؛ و چون به تخم کرفس و بادیان یا پوست هلیله و بیخ بادیان و پوست بیخ کرفس بیزند، تبهای بلغمی و سوداوی را مفید بود؛ و چون دقیقش را در آبی که اکلیل الملک و پوست خشخاش در او جوشانیده باشند، سرشته، طلا کنند، ذاتالجنب را سود دارد و نقرس و درد مفاصل را فایدهمند بود؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش انیسون است.

شعر: به پارسی موی و به ترکی ساچ و به هندوی بال گویند. چون موی آدمی را به سر که تر کرده، بر گزیدگی سگ دیوانه طلا کنند، نفع دهد؛ و چون موی سوخته را

شقاقل: به پارسی زردک ریگی و خرس گیاه نیز خوانند.1 طبعش گرم و تر است در سیوم، و گویند گرم و خشک است در دویم. باه برانگیزاند و قضیب را قوت دهد و ادرار بول کند؛ و شربت او سه درم است؛ و مضر است به شش، و مصلحش عسل است، بدلش بوزیدان و گویند دارچینی.

شقایق النعمان:2 به پارسی لالهآ دختری گویند. گرم و خشک است در اول، و گویند گرم وتر ms155 است در دویم؛ و چون آبش را در چشم کشند، بیاض را ببرد و باصره را قوت دهد و منع نزول آب کند؛ و چون در چشم اطفال کشند، حدقهآ ایشان را سیاه گرداند؛ و چون هر روز یک درم از تخمش به آب سرد میل کنند، بهق ابیض را سودمند آید، مجرب است.

شک: سمالفار است، و گفته شد.

شلجم: به پارسی شلغم گویند. طبعش گرم است در دویم و تر است در اول. غذای بسیار دهد و سینه را نرم گرداند و اشتها آورد و منی بیفزاید و باه برانگیزاند، و بول براند و اشتهای طعام آرد؛ و مولد نفخ بود، و مصلحش خردل است و سر که.

شمع: به پارسی موم گویند. بهترینش رنگ سفید بود و خوشبوی که از او بوی عسل آید. به اعتدال نزدیک است. چون به روغن بنفشه [یا] بادام حل کرده، لطوخ کنند، خشونت و سخونت سینه را ببرد و شیر بسته را بگشاید.

شنج: به پارسی گوش ماهی گویند. بهترینش تازهآ سفید املس بود. طبعش سرد و خشک است در اول. چون بسوزند و بشویند و در چشم کشند، بیاض را ببرد و نشف رطوبت چشم کند و باصره را قوت دهد. طریق سوختن شنج که ودع است، این است

شونیز: به عربی حبه السودا، به پارسی سیاهدانه و به هندوی کلونجی1 گویند. طبیعتش گرم و خشک است در سیوم. قطع بلغم کند و ریاح غلیظ را تحلیل دهد؛ و چون بکوبند و ببیزند و به بول اطفال که بالغ نشده باشند، سرشته، ضماد کنند، ms156 ورم صلب را سودمند آید؛ و چون به آب حنظل تر سرشته، بر شکم طلا کنند، کرمهای دراز و حب القرع بیرون آرد؛ و چون تفت داده، بکوبند و در لتهآ کبود بسته، زمان زمان به دماغ دارند، زکام سرد را سودمند آید؛ و چون طبیخش به عسل شیرین کرده، نیم گرم بیاشامند، فالج و لقوه را نفع رساند و سنگ گرده و مثانه را بریزاند و درد گرده و رحم را سود دارد و ادرار بول کند و حیض براند و تبهای بلغمی و سوداوی را موافق باشد؛ و چون نرم سوده به خون افعی با فرشتوک ضماد کنند، رنگ بهق و برص را بگرداند؛ و شربت او سه درم است تا دو درم.

شوکران: به پارسی تفت یزد گویند.2 طبعش سرد و خشک است در سیوم، و گویند در چهارم. چون سه مثقال از او میل کنند، عقل را به کلی زایل گرداند و احداث تشنج وخناق کند، و علاجش به قی و شراب صرف کنند، و بدلش دو وزن آن بذرالبنج است.

شیطرج: به هندوی چیته و چتره گویند.3 طبیعتش گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم؛ و چون بکوبند و ببیزند و به سرکه سرشته، طلا کنند، بهق را به کلی زایل گرداند و جرب را نفع رساند و سعفه و قوبا را دفع کند و سپرز را بگدازد و عرق النسا و وجع المفاصل را سودمند آید؛ و چون در گردن خود بیاویزند، درد دندان را ساکن گرداند. مضر است به شش، و مصلحش مصطکی، و بدلش بیخ کبر است.

شیح: به پارسی درمنهآ ترکی خوانند. طبعش گرم و خشک است در سیوم، و گویند [گرم است] در دویم، وخشک است در اول. چون دو متقال از او کوفته و بیخته و به شیر تازه خورند، کرمهای دراز و حب القرع بکشد؛ و چون بسوزند و خاکسترش را به روغن ms157 بادام طلا کنند، داء الحیه و داءالثعلب را نفع تمام دهد؛ و مضر است به اعصاب و معده را زیان دارد، و مصلحش ترمس و گویند شراب ریباس و یا شراب اترج، و بدلش برنگ بود.

شیلم: و آن دانههای صلب و گرد بود، بعضی سیاه و بعضی سرخ که در میان گندم باشد. طبعش گرم و خشک است در اول، و گویند در دویم. ملطف و محلل و جالی و مسکر و مسدر بود؛ و چون در میان شراب خیسانده، بیاشامند، به غایت منوم و خواب آور باشد؛ [و چون به سرکه سرشته، طلا کنند، جرب و بهق را سودمند آید].

شیرج: دهن الحل است، و گفته شد.

شیرخشت: طبعش نزدیک است به اعتدال و در اسهال صفراوی قوی است از ترنجبین.

صابون: گرم و خشک است در چهارم. مقرح اعضاست. چون شیاف ساخته، بردارند، قولنج بگشاید؛ و چون در میان خرقهٔ‌ صوف نهند، و به آب تر کرده، بمالند، خراز و قوبا را زایل گرداند؛ و چون به وزنش نمک آمیخته، در حمام بمالند، حکه و جرب را نفع دهد. چون به مثلثش حنای سوده آمیزند و بر زانو طلا کنند، درد زانو را سودمند آید. اگر بر نمش طلا کنند، دور سازد؛ و چون با روغن گل بجوشانند، و بر ریشهای کود کان نهند پی در پی در چند روز خشک گرداند. سه مثقال از او کشنده بود، و مداوایش به قی و آب گرم و روغن کنجد و شوربای مرغ به روغن بادام کنند.

صبر: بهترینش سقوطری بود. طبعش گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. تسخین معده کند و بادها بشکند و صفرا و بلغم براند و سده بگشاید و جرب و خارش و سوزش چشم را زایل گرداند و باصره را قوت دهد؛ و چون به آب گندنا سوده، بر بواسیر ضماد کنند، بواسیر خشک کند، و چون ناشسته باشد، اسهال ms158 بیشتر کند؛

صدف: به هندوی سپ گویند. طبعش سرد و خشک است در اول. چون بسوزند و به آب اکلیل الملک یا بابونه ضماد کنند، وجع المفاصل را سودمند آید؛ وچون بر جراحات خبیثه بیاشند، نفع تمام دهد؛ و چون زن به عسل فرزجه ساخته، بردارد، حیض بگشاید؛ و چون در آب گشنیز تر حل کرده، بر پیش سر طلا کنند، رعاف را دفع کند.

صعتر: به پارسی آویشه1 گویند. طبعش گرم و خشک است در سیوم. چون طبخش را به شربت سکنجبین خورند، صلابت سپرز را نفع دهد و بول براند و حیض بگشاید « حیات و حب القرع را بکشد و بادها را بشکند و تاریکی چشم و شب کوری را ببرد و معده و امعا را از خلط غلیظ پاک گرداند؛ و شربت از او نیم مثقال تا یک مثقال است.

صمغ: به پارسی شلم و به هندوی کوند گویند. بهترینش عربی است، و علامتش آن بود که صاف و سفید و شفاف باشد. در آب گذارند، زود بگدازد؛ و طبعش به قول اصح، معتدل است. سرفهآ گرم را نفع دهد و آواز صاف گرداند و خشونت حلق و سینه را ببرد و حدت ادویه را دفع کند و اسهال صفراوی را باز دارد؛ و مضر است به سفل، و مصلحش کتیره است، و بدلش صمغ بادام؛ و شربت او یک مثقال [تا دو مثقال] است، و گویند مصلحش شراب صندل و گلاب است.

صمغ البطم: علکالبطم است. گرم و خشک بود در دویم و طبعش مثل صمغ سداب و صمغ صنوبر است. چون سعوط کنند، دماغ را پاک کند و چون بر ریشها افشانند با گلنار، آن ms159 را زایل کند و مجموع ریشهای اعضا را مفید آید.

صندل ابیض: به پارسی صندل سفید و به هندوی اوجله چندن گویند. طبعش سرد و خشک است در سیوم. درد سر و خفقان گرم را نفع رساند و نقرس و وجع المفاصل را دفع کند و دل و دماغ را قوت دهد و تبهای حاره و مرهآ صفرا و جگر گرم و محروری مزاج را به غایت نفع دهد. شربت او نیم درم است؛ و مضر است به سینه، و مصلحش

صندل احمر: به پارسی صندل سرخ و به هندوی رتچندن گویند. طبعش سرد و خشک است در دویم. طبیعت را قبض کند و اورام گرم را تحلیل دهد؛ و چون بر جمره طلا کنند، سود دهد؛ وشربت او یک درم است، و بدلش فوفل است.

صوف: به پارسی پشم و به ترکی یونک خوانند. گرم و خشک است در اول. چون پشم را بسوزند و صلایه کرده، بر جراحت پاشند، آن را در هم آرد.

ضأن: به پارسی میش و به ترکی تشفوئی و به هندوی بهید گویند. گوشت او گرم تر از گوشت بز بود، غذای بیشتر دهد؛ و گوشت بره بهتر از گوشت میش بود.

ضبع: به پارسی کفتار و به ترکی ونینو و هندوی چرغ خوانند.1 هر که دندانش با خود دارد، چون بر سگ بگذرد، سگ بانگ نکند؛ و هر که وسواس داشته باشد، چون گوشت وی را میل نماید، نفع تمام دهد؛ و هر که زهرهآ او را در چشم کشد، باصرهاش را قوت دهد. هر که نقرس یا عرق النسا یا وجع الورک یا وجع المفاصل داشته باشد، چون در طبخش نشیند، سودمند آید؛ و هر زنی که حامله باشد، چون پوستش را بر شکم خود ببندد، بچهآ او را نگه دارد و نگذارد که از پشت او برآید؛ و هر مخنثی که موی تهی ms160 گاهش را سوخته، در روغن زیت حل کند و صبح و شام بر دبر خود مالد، خارش او را فرو نشاند و از علت ابنه برهاند؛ و هر مردی که موی مقعدش را سوخته، بر زیت حل نموده، بر دبر خود مالد، ابنه پیدا کند.

ضب: به پارسی سوسمار گویند. چون سرگینش بر کلف و نمش طلا کنند، نفع تمام دهد؛ و چون نرم سوده، در چشم کشند، بیاض را ببرد؛ و دل وی در زحمت خفقان نافع است؛ و اگر کف دست او را در پیش اسب آویزند، در دویدن بر اسبان دیگر غالب

ضرع: به پارسی پستان غیر انسان را گویند. بهترین پستانهای حیوانات، پستان گوسپند بود. طبعش سرد1 و خشک است در اول. باید که به داروهای گرم خورند تا زود از معده بگذرد؛ و منفعتش آن است که چون به روغن بریان کرده، خورند، ادرار شیر کند.

ضرب: به پارسی سیخول2 گویند و به هندوی سهه خوانند. شوربایش ضیق النفس را و بحه الصوت را سودمند آید؛ و چون به خونش طلا کنند، نقرس و وجع المفاصل را نفع دهد، و قوبا و کلف را زایل گرداند.

ضفدع: به پارسی مکل و غوک و وزغ، و به یونانی نطر و به ترکی بقه و به هندوی میندکی خوانند. چون بسوزند و خاکسترش را بر موضع پاشند که خون از او روان باشد، خون را ببندد؛ و چون خونش به بیضه مورچه و قدری نوشادر بر موضعی که مویش کنده یا تراشیده باشند، طلا کنند، دیگر نروید.

طاؤوس: به هندوی مور گویند. طبعش گرم و خشک است در اول. چون لحمش را میل کنند، باه برانگیزاند و پیهاش نیز همین عمل کند؛ و چون زهرهاش را به سر که طلا کنند، گزیدگی جمیع جانوران را نفع دهد؛ و چون سرگینش را بر ثآلیل ضماد کنند، ثآلیل را زایل گرداند؛ و چون استخوانش را بسوزند و ms161 نرم سوده، بر کلف طلا کنند، سودمند آید؛ و چون طعامی که در او زهر باشد، طاووس ببیند، فریاد بر آرد.

طباشیر: به هندوی بنسلوجن گویند.3 بهترینش سفید و سبک بود و زود آرد شود. طبعش سرد و خشک است در سیوم، و گویند در دویم. شکم ببندد و تبهای حاره را نفع دهد و تشنگی فرو نشاند و قی و غثیان باز دارد و حرارت را دفع کند و ضعف دل و خفقان را سودمند آید و کرب و اندوه را مفید بود؛ و شربت او یک درم تا دو درم

طحلب: به پارسی کشش جوی و نیز جامهغوک گویند. طبعش سرد است در سیوم و تر است و در دویم. چون بر پیشانی طلا کنند، رعاف را دفع کند؛ و چون بر ورم و نقرس گرم و وجع المفاصل گرم گذارند، سودمند آید.

طحال: به پارسی سپرز و به ترکی تلاق و به هندوی تلی گویند. بهترینش آن بود که از حیوانات فربه گیرند. طبعش گرم است در اول، و گویند سرد [و] خشک است در دویم. شکم ببندد و خون سوداوی از او تولد کند، و مصلحش روغن و سر که وکبر است.

طراثیث: و طرثوث نیز گویند. طبعش سرد و خشک در اول، و گویند در سیوم. جگر و معده را قوت دهد و شکم ببندد و نزفالدم را سودمند آید؛ و مضر است به سفل، و مصلحش گلنار است، و بدلش جفت بلوط و گویند پوست تخم مرغ سوخته است.

طرخون: بهترینش بوستانی بود. طبعش گرم و خشک است در دویم، و گویند سرد و خشک است در اول؛ و قابض بود و قطع خون رفتن از بینی و مقعد و جمیع اعضا و رحم و شکم ببندد؛ و اگر با دوغ و یا شیر تازه بپزند و بیاشامند، استرخای معده را مفید بود؛ و چون پیش از داروی مسهل بخایند، به سبب ms162 تخدیری که دارد، طعم دارو را فهم نکنند و موجب قی نشود؛ و درد گلو و تشنگی آرد و قطع شهوت باه کند. شربتی یک مثقال است. مضر است به سفل، و مصلحش کرفس است.

طرفا: درخت گز است، و بارش را به عربی ثمره الطرفا و عذبه و به پارسی کزمازو گویند، و گفته شد.

طلع: ثمرهآ نخل است1. به پارسی بهارخرما گویند. آن چه اندرون قشر بود، ولیع انند. سرد است در اول و خشک است در دویم. قبضی در وی نیست. [اگر] وی تر

دقیق [است] که به پارسی گشن خرما گویند، باه را منافع بود، شکم ببندد و مقوی

بود. مضر است به معده، و مصلحش شهد است.

طرخشقوق: به پارسی کاسنی بری است. عصارهآ وی استسقا را نافع بود و مقوی قلب است. بیاض چشم را زایل گرداند و سدهآ جگر بگشاید و بر گزیدگی عقرب ضماد کردن سودمند آید و تب ربع را دور کند؛ و اگر آب وی با زیت بیاشامند، با زهر ادویه کشنده باشد. بطی الهضم بود، و مصلحش رشاد است.

طلق: به عربی کوکبالأرض گویند و هندوی ابرک گویند. سرد است در اول، و خشک است در دویم. چون نیم مثقال از محلولش میل کنند، طبیعت را قبض کند و خون ببندد و سنگ گرده و مثانه را بریزاند؛ و چون به آب لسانالحمل طلا کنند، ورم ثدیین و ورم خلف آذنین را نفع دهد؛ و مضر است به سپرز، و مصلحش کتیره است؛ و طلق را حل چنان کنند که با سنگ ریزهای چند از خریطهآ کرباس درشت کرده، در آب نیم گرم اندازند و به آهستگی بجنبانند تا حل شود. در آفتاب خشک سازند و نگاه دارند؛ و گفتهاند که چون طلق را به یخ ریزه در خریطهآ کرباس کرده، بمالند، حل شود.

طیهوج: به پارسی تیهو و به ترکی بودنه گویند. بهترینش فربهی بود که ms163 در زمان خریف گیرند. طبعش به اعتدال نزدیک است و غذای صالح دهد و شکم ببندد و ناقهیز را نافع بود.

طیب العرب: اذخر است، و گفته شد.

طینوث: به پارسی موزه دوزک خوانند، و آن حیوانی است سرخ که بر او نقطا سیاه بود و از ذراریح خوردتر باشد و در وقت انگور بر خوشهآ انگور نشیند. در خاصیت به ذراریح نزدیک است.

طین حکمت: به پارسی گل حکمت گویند، و صفتش آن است که یک من کاغذ و نیم من نمک و آب شب گذاشته، صباح به دست بمالند تا حل شود [و صاف کنند] و چهار من گل زرد پاک کوفته و بیخته و چهار یکی موی سر آدمی که مقراض کرده باشند و مثلش سرگین اسب بیخته، اضافه نمایند و به دست بمالند تا نیک به هم سرشته، پس غلولهها کرده، بگذارند تا خشک شود. هرگاه که خواهند، بکوبند و ببیزند و به آب صاف خمیر کرده، به کار برند.

طین مختوم: به پارسی گل مختوم گویند و آن گل سرخ گون به غایت املس بود. بهترینش آن است که از او بوی شبت آید. چون نزدیک دهان برای چشیدن برند،

طین ارمنی: به پارسی گل ارمنی گویند. طبعش سرد و خشک است در اول. چون به شربت انجبار میل کنند، خون ببندد و طاعون را نفع دهد و نزله و زکام و ضیق النفس را سودمند آید و ریش شش ms164 خشک گرداند و تبهای وبایی را نافع بود و جراحتهای لاذع را زایل کند؛ واگر تب بود، به گلاب و آب سرد بیاشامند، نفع دهد؛ و شکستگی استخوان را به اقاقیا طلا کردن سودمند آید؛ و شربت او نیم مثقال تا یک مثقال است. مضر است به سپرز، و مصلحش گلاب، و بدلش طین حجازی است.

طین قبرسی: گلی است گلگون که چون در دست بمالند، سرخی در دست بماند؛ و چون بشکنند، در درونش رگهای زرد باشند. طبعش سرد و خشک است در اول؛ و چون به گلاب و روغن گل طلا کنند، شکستگی اعضا را نفع دهد؛ و چون دو درم از او تا سه درم رغبت نمایند، سحج امعا و نفثالدم را دفع کند و ذوسنطاریای کبدی و معوی را سودمند آید. شربتی یک درم به آب سرد بود، و بدلش طین مختوم است.

طین قیمولیا: حجرالرخام است. بهترینش آن است که مقتول کنند. سرد و خشک ت. چون با قدری سرکه و آب طلا کنند، سوختگی آتش را سودمند آید؛ و چون به که بر ورمهای گرم و ورم شیب معده ضماد کنند، مفید بود و ریشها را پاک داند. طین فارسی: به شیرازی گل سرشوی و هندوی ملتانیماتی گویند. بهترینش آن بود که سرخ رنگ باشد. طبعش سرد و خشک است در اول. چون به آب گشنیز تر یا لعاب اسبغول طلا کنند، ورمهای دموی را سودمند آید؛ و چون دو مثقال از وی مستعمل کنند، کافی است.

ظلف المعز: به پارسی سم بز و به ترکی اجگوطباغی و به هندوی بکریگی کهرندی گویند. سرد و خشک است در سیوم. چون بسوزند و به سرکه طلا کنند، داءالتعلب و داءالحیه را نفع دهد؛ و چون به عسل سرشته وبه آب بابونه ضماد کنند، نقرس و وجع المفاصل را موافق باشد؛ و چون به شراب سرشته، بر گزیدگی جانوران مالند، سودمند آید.

ظلف التیس: ms165 سم تکه گویند. طبعش لطیف، به طبع ظلفالمعز نزدیک است. چون بسوزند و در خانه دود کنند، مار بگریزد؛ و چون بسوزند و به عسل سرشته، دهند، علت البول فی الفراش دفع کند؛ و چون به بول اطفال و عسل سرشته، بر شکم ضماد کنند، قولنج بلغمی و ریحی را بگشاید.

عاقرقرحا: طبعش گرم و خشک است در سیوم. چون بکوبند و ببیزند، به عسل سرشته، میل کنند، صرع را نفع دهد و بلغم معده را بگدازد و باه برانگیزاند و فالج و لقوه را سودمند آید و بلغم را به تلیین دفع کند و استرخای زبان را مفید بود؛ و چون به سر که که شب عاقرقرحا را در او گذاشته باشند و صباح صاف کرده، نیم گزم غرغره کنند، درد دندان را ساکن گرداند؛ و شربتی از او دو درم است تا سه درم. مضراست به شش، و مصلحش مویزج؛ و بدل آن غرغرهآ فودنج، و در مرضهای معده راسن و گویند بدل آن دارفلفل است.

عجم الذبیب: حبالذبیب است، و گفته شد.

عبهر: نرگس است، و گفته شود.

عدس: که به هندوی مسور گویند.1 معتدل است در گرمی و سردی، و است در دویم؛ و مقشر او سرد است در دویم، و گویند در اول، و خشک است در سیوم؛ و چون بر خوردنش مداومت نمایند، تاریکی چشم آرد و احداث ریاح کند و

عسل النحل: بهترینش سفید و شیرین و خشبوی و ربیعی بود. طبعش گرم و خشک است در دویم. رطوبات را از قعر بدن جذب کند و اخلاط را از عفونت نگه دارد؛ ms166 و چون با شبت سبز بپزند و بر قوبا طلا کنند، نفع دهد؛ و چون با قسط ضماد کنند، کلف را ببرد؛ و چون بر سر مالند، شیش را بکشد؛ و چون به نمک اندرانی سوده آمیخته، نیم گرم در گوش چکانند، درد گوش و روی را دفع کند؛ و چون در آب حل کرده، میل کنند، سینه را از اخلاط غلیظ پاک کند، و باه برانگیزاند و مفلوج را سودمند آید؛ و چون کف ناگرفته به آب رغبت نمایند، شکم را براند؛ و چون بسیار خورند، قی و غثیان آرد، و اصلاحش به انار میخوش و حماض و اطرج در آب انار و زرک و امثال اینها کنند؛ و شربتی از او پنج مثقال تا ده مثقال است.

عروق المعصفر: عروق الصباغین است. به پارسی زرد چوبه گویند. گرم وخشک است در سیوم، و گویند در دویم؛ و در وی حالتی قوی بود و خاییدن وی درد دندان را نفع دهد و عصارهآ وی روشنی چشم را بیفزاید و بیاض را ببرد؛ و چون با شراب سفید و انیسون بیاشامند، یرقان که از سدهآ جگر بود، آن را سود دهد؛ و اگر بکوبند و بر یش های خبیثه پاشند، نافع بود و قوت باصره را زیاد کند، و بدلش نیم وزن آن مامیران عصفور: که به پارسی گنجشک و چغوک خوانند و به ترکی جوب جغ1 و به ری چریا گویند. طبعش گرم و خشک است در سیوم. باه را برانگیزاند و استرخا و فالج را سودمند آید و سوءالقنیه و استسقا را نفع دهد؛ اما اخلاط صفراوی از او متولد شود؛ و اولی آن که به روغن بادام [خورند] و باید که قطعا استخوان وی نخورند که سحج در مری و امعا پیدا کند.

غصارة المامیثا: به پارسی شیاف مامیثا گویند. بهترینش آن بود که زرد و سبک بود. طبعش سرد و خشک است در اول. ms167 ورم گرم را تحلیل دهد و درد چشم را سودمند آید؛ و طریق ساختنش آن است که آبش را بگیرند و بجوشانند تا غلیظ شود، پس شیافها سازند و در سایه خشک ساخته، نگه دارند.

غصارهآ افسنتین: گرم و خشک است. مسخن و مقبض بود. تبهای کهن را سودمند آید. سدهآ جگر بگشاید و مرهآ صفرا از معده پاک کند. شربتی یک درم. مصلحش ریوند، وبدلش سه وزن آن ورق اوست.

غصارهآ آنبرباریس: سرد و خشک بود. حرارت جگر و معده و ورمهای آن را نافع باشد و هر دو را قوت دهد. صفت آن: بستانند زرشک تازه، آب آن را بگیرند و صاف کنند و بجوشانند تا غلیظ شود و بر روی کاغذ کنند تا رطوبتی که باشد، نشف کند یا در آفتاب نهند تا تمام خشک شود؛ و اگر زرشک تر نبود، خشک وی را در آب بجوشانند و بپالایند و صاف کرده، به کار برند. بدل آن دو وزن زرشک است.

غصارهآ خشخاش: افیون است، گفته شد.

غصارة القرظ: اقاقیا است، گفته شد.

عظم: به پارسی استخوان و به ترکی سونلک و به هندوی هاد گویند. سرد و خشک است در دویم. چون استخوان آدمی را بسوزند و یک درم از او به گلاب میا کنند، صرع را سودمند آید و نقرس و وجعالمفاصل را نفع دهد؛ و چون به ماءالش سرشته، بر نشان آبله طلا کنند، نافع بود. چون یک مثقال خاکستر استخوان تکه را به پ مثقال شراب انجیره خورند، باه برانگیزاند؛ و چون خاکستر استخوان ران گاو را به شربت انجبار میل نمایند، قطع نزف دم کند و مانع اسهال گردد؛ و چون دندان آدمی را و بال راست هدهد در زیر سر خفته نهند، بیدار نشود، مادامی که از زیر سرش دور نکنند؛ و چون دندانهای جانب راست نهنگ را بر بازوی راست مرد بندند، باه را قوت دهد و قضیب را سخت ms168 گرداند؛ و چون دندان پیش روباه را بر گردن مصروع بندند، نافع بود.

عفص: که به پارسی مازو و به هندوی ماجوبهل1 گویند. بهترینش سبز بی سوراخ باشد. سرد است در دویم، و گویند در اول، و خشک است در سیوم، و گویند در دویم. چون در طبیخش نشینند، خروج مقعد را نفع دهد و دفع سیلان رطوبت رحم کند؛ و چون نرم سوده، به سر که طلا کنند، جمره و نمله و قوبا را سودمند آید؛ و چون موی را به آبی که مازو در او جوشانیده باشند، بشویند، سیاه گرداند؛ و منع رطوبت از لثه و لهات کند و قلاع را نافع آید، و خاصه کودکان را چون سحق کرده، در غذا یا آب کنند، اسهال کهن باز دارد؛ و چون به غایت سحق نموده، در بینی دمند، خون رفتن باز دارد و برای رفع مضرت به صمغ عربی در آب حل کنند تا ضرر به حلق نرساند؛ و بدلش به وزن آن ثمره الطرفا بود، و گویند جفت بلوط و حب الآس و قشور رمان و اهلیلج زرد که این ها همه در طبیعت یکدیگرند.

عقیق: بهترینش سرخ و شفاف بود. سرد و خشک است در اول. چون بسوزند و بسایند، هر روز نیم متقال از او به پنج متقال شربت سیب رغبت نمایند، ضعف دل را نفع دهد و خفقان را دفع کند؛ و چون مقداری از او بر بیخ دندان پاشند، دندان را محکم گرداند؛ و چون بر عضوی پاشند که از او خون روان باشد، ببندد، مجرب است، خاصه با مروارید و بسد.

عقرب: به پارسی کژدم و به ترکی چمه و به هندوی بچهو گویند. بهترینش آن بود که نر باشد. علامت نر آن است که ضعیف و لاغر و نیشش سطبر بود. علامت ماده آن است که فربه و بزرگ و نیشش باریک بود. سرد و خشک است در اول. ms169 چون عقرب را بسوزند و صلایه کرده، بر حریر بگذرانند و در چشم کشند، ضعف باصره را قوت دهد. طریق سوختن آن است که شیشهآ سطبر را در گل حکمت گیرند و عقرب را در آن کنند و شب در تنور تافته نهند و سر تنور را بپوشند و صباح بیرون آرند؛ و اگر عقرب مرده در خرقه بندند و هر زنی که دایما بچه اندازد، به گردنش آویزند، بچه دیگر نیندازد و محفوظ بماند؛ و اگر خاکستر عقرب را بخورند، سنگ گرده و مثانه را بریزاند. شربتی از

علق: به پارسی زلو و شلوک و به هندوی جوک خوانند. چون بر سعفه و نمله گذارند، خون فاسد را بکشد و نفع تمام دهد.

عنب: به پارسی انگور و به ترکی اوزم و هندوی داکهه گویند. طبیعت پوست و تخم او سرد و خشک است در دویم، و لحمش گرم و تر است در اول. آبش غذای نیکو دهد و بدن را فربه کند و باه برانگیزاند و سینه و شش را موافق باشد؛ و تشنگی آرد، واصلاحش به آب انار می خوش کنند.

عنب الثعلب: به پارسی ms170 انگورک روباه و هندوی سکویه خوانند. طبعش سرد است و تر در اول، و گویند در دویم، و گویند گرم و تر است در اول. چون آبش را بر ورم گرم ضماد کنند، سودمند آید؛ و چون غرغره کنند، درد گلو دفع کند؛ و چون عصارهآ او را در چشم کشند، باصره را قوت دهد؛ و چون زن بردارد، حیض ببندد؛ و شربتی از دو مثقال تا سه مثقال؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش قند است.

عناب: نزدیک است به اعتدال. چون آبش را بیاشامند، حدت دم را کم گرداند و سرفه و ربو و ضیقالنفس را نفع دهد و درد گرده و مثانه را سودمند آید و خشونت حلق و سینه را ببرد و حصبه و جدری را سود دارد. چون عناب را با خستهاش بکوبند و ببیزند و هر روز دو مثقال کفه زنند، قرحهآ امعا را مفید بود؛ و چون دو مثقال از آرد خستهاش به

عنبر: بهترینش سفید بود که اشهب گویند، بعد از آن ازرق که فستقی خوانند، بعد از آن اصفر که خشخاشی نامند. گرم است در دویم و خشک است در اول. مقوی جوهر ارواح بود. درد معدهآ سرد و بادهای غلیظ دفع کند و دل و دماغ را قوت دهد؛ و شربتی از او یک دانگ تا دو دانگ است؛ و مضر است به اصحاب شراب، و مصلحش بوییدن کافور و گویند مصلحش صمغ عربی بود، و بدلش دو دانگ وزن آن مشک و دانگی مر و دانگی زعفران بود.

عود: به هندوی آن را اکر1 خوانند. بهترینش آن است که سیاه سخت و گران باشد و چون در آب اندازند، ته نشیند و زود کوفته شود و ms171 در او هیچ ریشه نباشد. طبعش گرم و خشک است در دویم. چون بخایند، سده بگشاید و بادها را بشکند و بوی دهان را خوش گرداند و احشا و اعصاب را قوت دهد و معده را از رطوبات عفنه پاک گرداند و شکم ببندد و ذوسنطاریا را سودمند آید؛ و شربتی از او نیم درم تا یک درم است؛ و مضر است به سفل، و مصلح آن ورق گل سرخ است، و گویند بدل وی در شکم بستن صندل زرد بود؛ و اگر در معاجین کنند، بدل وی زعفران و دارچینی و زراوند مدحرج از هر یکی دو دانگ بود.

عودالوج: وج است، و گفته شود.

عود بلسان: گرم و خشک است در سیوم. عرقالنسا و صرع را سودمند آید و سدر و ضیق النفس را نفع دهد؛ و چون بخور کنند، نشف رطوبت رحم کند؛ و شربتی از او نیم مثقال است؛ و مضر است به امعا، و مصلحش کتیره است، و بدلش حب وی بود.

عیون الدییک: به پارسی چشم خروس گویند، و آن ثمرهآ درخت بقم است.

غار: درخت حب الغار است، و گفته شد.

غاریقون: بهترینش سفید و سبک [و سست] است که چون به دست بمالند، آرد شود و فتیله نگردد؛ گرم است در اول و خشک است در دویم. محلل و مقطع اخلاط غلیظه و مفتح سده و مسهل صفرا و بلغم ms172 و سودا بود؛ و نقرس و عرقالنسا و وجع المفاصل را سودمند آید و تبهای مزمن را سود دارد و سنگ گرده را بریزاند و درد پشت را دفع کند و قولنج ثفلی را بگشاید؛ و شربتی از او نیم درم تا یک درم است؛ و بدلش در مسهل بلغم و سودا به وزن آن تربد و دو دانگ افتیمون و دو دانگ خربق سفید بود.

غبیرا: به پارسی سنجد و چوب دانه و به ترکی ایگده گویند. سرد است در اول و خشک است در دویم. شکم ببندد و قی و غثیان ساکن گرداند؛ و مضر است به معده، و مصلح آن فانید است.

غبارالرحی: به پارسی گرد آسیا گویند. مجفف بود. چون به آب گشنیز تر بر پیشانی طلا کنند، رعاف را دفع کند و فضلات را نگذارد که از دماغ به چشم ریزد.

غرب: به پارسی درخت بید گویند. سرد و خشک است در اول. گل و برگ و پوست و عصارهآ او همه قابض و مجففاند؛ و خاکستر پوستش چون به سر که طلا کند، قلع ثآلیل کند. چون طبیخ بیخ یا قشر یا برگش را نطول کنند، نقرس و وجع المفاصل را نفع دهد و خراز دفع کند؛ و عصارهآ وی علق از حلق بیرون آرد.

غری: به پارسی سریشم گویند. آن چه از پوست گاو و نظایر آن سازند، گرم و خشک است در اول؛ و آن چه از ماهی گیرند، حرارتش کمتر باشد؛ و مطلق سریشم مجفف و مغری بود و سریشم ماهی را چون در مراحم قروح دخل دهند، سودمند آید.

غزاله: به پارسی آهو بره و به ترکی کپک و به هندوی هرن گویند. چون پشکلش را کوفته و بیخته، به سر که ضماد کنند، ورم بلغمی را بگدازد.

غوک: ضفدع است، و گفته شد.

فانیذ: کعبالغدا و به پارسی پانیذ گویند. بهترینش آن بود که از قند سفید ms173 بسازند. گرم و خشک است در دویم. شکم را نرم دارد و سرفه را دفع کند و سینه را نیکو گرداند.

فاعیه: به پارسی گل حنا گویند. نزدیک است به اعتدال. چون در جامهآ صوف نهند، جامه را خوشبو گرداند و دفع ضرر خوره کند.

فاخته: به هندوی فندکی گویند. لحم او گرم و خشک است در اول. خدر و فالج را نفع دهد.

فاوانیا: به پارسی عود صلیب گویند. گرم و خشک است در دویم. چون در گردن طفل آویزند، از صرع ایمن گردد و اگر صرع داشته باشد، نفع دهد؛ و چون با شراب بیاشامند، درد شکم و یرقان و درد گرده و مثانه را نافع بود؛ و مضر است به معده، و مصلحش کتیره بود، و بدلش غاریقون و زراوند مدحرج است.

فاره: به پارسی موش و به ترکی سیچقان و به هندوی چوهر گویند. چون موش را بشکافند و بر خنازیر ببندند، نفع تمام دهد، و چون بر گزیدگی عقرب نهند، سودمند آید؛ و چون بجوشانند و در آبش نشینند، عسر البول را نافع بود؛ وخونش را بر تآلیل نهند، قطع کند.

فارة البیش: بیش موش، سمالفار است، گفته شد.

فجل: به پارسی ترب و به هندوی مولی گویند. گرم است در اول و خشک است در دویم. بول را براند و شکم را نرم گرداند و ادرار شیر کند و سرفهآ مزمن را سودمند آید و درد گرده و مثانه را نفع دهد و باه برانگیزاند؛ و چون ده درم از آب بیخش میل کنند، سنگ گرده و مثانه بریزاند؛ و آب قشر و برگش به سکنجبین و عسلی بیاشامند، قی به آسانی آرد؛ و چون پیش از طعام بخورند، منع طعام بکند؛ و چون بعد از طعام

فراسیون: به پارسی کرویا و گندنای کوهی گویند.1 گرم است در اول و خشک است در دویم. سدهآ جگر و سپرز بگشاید و سینه و شش را از فضلهآ بلغمی پاگ گرداند و حیض براند و بچهآ مرده و مشیمه بیرون آرد و ضیق النفس را سودمند آید و درد پهلو را نفع دهد و ریشهای کهن را از چرک پاک کند و قرحه را به حال آرد؛ و اگر با شراب بنفشه بیاشامند، سرفهآ تر و قرحهآ سینه را زایل کند و دمامیل را تحلیل دهد. بدلش به وزن آن اسارون، و گویند انیسون و افتیمون است؛ و مضر است به عصب، و مصلحش سنبل است، و شربتی از او یک درم تا نیم درم است.

فرصاد: توت است، گفته شد.

فرفنج: بقله الحمقاء است، و گفته شد.

فرخ الحمام: به پارسی کبوتر بچه گویند/ گرم و خشک است در اول. درد پشت را که از خلط غلیظ بود، دفع کند و گرده را فربه کند و باه برانگیزاند؛ و سریع العفونت است، و مصلح آن سرکه و گشنیز بود. ms175

فستق: به پارسی پسته گویند. گرم و خشک است در دویم. سدهآ جگر بگشاید و باه برانگیزاند و سرفهآ بلغمی را نفع دهد و بوی دهان را خوش گرداند و مغص را مفید بود و نقوع پوست بیرونش تشنگی را بنشاند و قی باز دارد و شکم را ببندد؛ و غذا اندک دهد، و مصلح آن زرد آلوی خشک، و بدلش مغز بادام و مغز حبه الخضرا بود.

فضه: به پارسی نقره و به ترکی گؤمش و به هندوی رویه گویند. به اعتدال نزدیک است. دل را قوت دهد و عسر البول را سودمند آید. شربتی از او دانگی، و مضر است به مثانه، و مصلحش عسل است.

فصفصه: به پارسی اسپست خوانند. منی بیفزاید و چون وی را بپزند و بکوبند تا همچون مرهم شود و بر دستی که رعشه داشته باشد، هر روز دو نوبت نهند، رعشه را دفع کند و روغن وی همین عمل کند و تمریخ کردن دواب را فربه کند و تر آن شکم براند و خشک آن شکم ببندد و سرفه و خشونت سینه را دفع کند.

فطراسالیون: به پارسی تخم کرفس کوهی گویند. گرم و خشک است در سیوم. منافعش زیاده بر منافع بستانی است. شربتی از او دو درم تا سه درم است، و بدلش نیم وزن آن افسنتین است، و گویند دو وزن آن تخم کرفس بستانی بود.

فلفل مویه: به پارسی بیخ درخت فلفل گویند. طبعش گرم و خشک است در اول. تشنج و امتلا و نقرس و قولنج را سودمند آید و بادها را بشکند و بول را نیکو گرداند و باه برانگیزاند؛ و چون به سر که طلا کنند، ورم سپرز را تحلیل دهد؛ و شربتی از او یک مثقال است تا دو مثقال، و بدلش به وزن آن دارفلفل است.

فلفل ابیض: به پارسی فلفل سپید گویند. گرم است در سیوم و خشک است در ms176 چهارم. چون نیم مثقال از او کوفته و بیخته، کفه زنند و قدری ماءالعسل از عقبش بیاشامند، طعام هضم کند و اشتها آرد و ورم سپرز را دفع کنند و بول براند و حیض بگشاید و طبیعت را نرم گرداند و مرضهای بلغمی و سوداوی را مفید بود؛ و مضر است به گرده، و مصلحش عسل است.

فلفل اسود: به پارسی فلفل سیاه و به ترکی موچ و به هندوی مرچ گویند.1 گرم و خشک است در چهارم. بلغم لزج را دفع کند و اعصاب را گرم گرداند؛ و چون با زفت آمیزند، خنازیر را تحلیل دهد؛ و چون با نطرون طلا کنند، بهق را زایل گرداند؛ و چون با پیاز و نمک ضماد کنند، داءالثعلب را سودمند آید؛ و شربتی از او یک متقال تا دو مثقال است.

فنجنکشت: ذوخمسه الاوراق است، گفته شد.

فوفل: به هندی2 سیاری گویند. سرد و خشک است در دویم. طبیعت را قبض کند و اعضای مسترخی را محکم گرداند و دهان را خوشبو کند. دل را قوت و جرب و التهاب چشم را مفید بود؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است. بدلش صندل سرخ و نیموزن آن گشنیز تر بود.

فوتنج: و فودنج، هر دو پودنهآ غیر باغی را گویند؛ و فوتنج سه نوع است: جبلی و بری و نهری؛ و بهترینش جبلی است که خوشبوی و تازه و سبز بود؛ و خشک است در سیوم. تلطیف ماده و ادرار عرق کند. چون سه مثقال از طبیخش به دو مثقال عسل شیرین کرده، یک مثقال نمک در او حل کرده، نیم گرم بیاشامند، فضولی که در معده بود، به قی بیرون آرد. حیض براند و بچه بیرون آرد و مشیمه بیندازد؛ و چون با سویق ضماد کنند، ورم گرم را ساکن گرداند و یرقان و استسقا را نافع بود و مسهل سودا است؛ و شربتی از او ms177 یک مثقال تا دو مثقال است؛ و مضر است به امعا، و مصلحش کتیره است، و بدل آن نعناع نهری بود.

فوه: به پارسی رودک و به ترکی روین خوانند.3 گرم و خشک است در اول؛ و چون دو درم از او بجوشانند و صاف کنند و به دو مثقال عسل شیرین کرده، نیم گرم رغبت فرمایند، عرقالنسا و وجع الورک و استرخای اعضا را نفع دهد و حیض براند؛ و

فیجن: به پارسی سداب گویند، و گفته شد.

فیلزهرج: درخت حضض است، و ثمره او به مثل فلفل است و حضض عصارهآ او است. طبعش به اعتدال نزدیک است. چون طبیخ برگش را بیاشامند، بول و حیض براند و یرقان را نفع دهد و درد سپرز را دفع کند؛ و بدلش حضض بود.

فیروزج: به پارسی پیروزه گویند. بهترینش نیشابوری کهنه است. سرد و خشک است در اول. چون نرم سوده در چشم کشند، شب کوری را ببرد؛ و چون دو دانگ از او میل فرمایند، دل را قوت تمام دهد.

فیل: به پارسی پیل و به هندوی هاتهی گویند. چون دندانش را که عاج خوانند، نرم سوده، کفه زنند، طبیعت را قبض کند و حافظه را قوت دهد؛ و چون زن هفت روز متعاقب هر روز دو درم عاج را سوده، به ماءالعسل میل فرماید، پس مرد به او نزدیکی کند، آبستن گردد؛ و چون سرگین فیل را به عسل فرزجه ساخته، بردارد، هرگز آبستن نگردد. قاقله: و این دو نوع است: صغیر و کبیر. قاقلهآ خورد را شوشمیر نیز گویند و به هندوی لایچی خوانند.1 گرم و خشک است در دویم ms178 و گویند در سیوم. تقویت معده کند و شکم را ببندد و مواد را تحلیل دهد و قی و غثیان باز دارد و سده بگشاید و درد جگر را سودمند آید؛ و چون هر روز دو درم با سکنجبین خورند، صرع را مفید بود، و اگر به همین وزن تخم خیار ممزوج کرده، بخورند، سنگ گرده و مثانه بریزاند و مزاج و منافع قاقله کبار نزدیک است به مزاج و منفعت قاقلهآ صغار؛ و مضر است به شش، و مصلحش قند است، و بدلش قاقلهآ کبار است، و گویند نیموزن آن قرنفل است.

قاقیا: آقاقیا است، گفته شد.

قبج: به پارسی کبک خوانند. لحمش لطیفترین لحوم است. گرم وتر است در اول. غذا بسیار دهد و زود هضم شود و باه برانگیزاند؛ و چون زهرهاش را در چشم کشند، شب کوری ببرد.

قرع: به پارسی کدو گویند. بهترینش تازه و سبز است. سرد و تر است در سیوم. غذا اندک دهد و زود از معده بگذرد و تولید بلغم کند و محرور مزاج را مفید بود و تشنگی فرو نشاند و خشونت حلق و سینه را ببرد و سرفه را سودمند آید؛ و چون در خمیر گرفته، زیر آتش کنند تا پخته شود، پس آب او را گرفته، به قند سفید شیرین کرده، میل نمایند، تبهای گرم را ساکن گرداند؛ و اگر در آن آب فلوس خیار چنبر و ترنجبین و خمیرهآ بنفشه حل کرده، میل نمایند، صفرا را دفع کند؛ و چون تخم او را مقشر نموده، از او روغن گیرند، درد گوش و درد امعا را سود دارد؛ و اگر آب کدوی تر را به آرد جو سرشته، ضماد کنند، صداع حار را مفید آید؛ و مغز دانهآ وی سرفه را نفع دهد؛ و بلغمی مزاج را مضر است، و اصلاحش به زنجبیل و دارچینی کنند، و گویند فلفل وخردل وسداب و کرفس ونعناع کنند.

قرنفل: ms179 به پارسی میخک گویند و به هندوی لوئگ خوانند. گرم و خشک است در سیوم. بوی دهان را خوش کند و روشنی چشم بیفزاید و شب کوری را ببرد و دماغ را قوت دهد و قی و غثیان باز دارد و تقطیرالبول [را سودمند آید] و سلسل بول را مفید بود و رحم را گرم گرداند؛ و علتهای سوداوی را و استسقای لحمی را نافع بود و مجامعت را زیاده کند و بادها بشکند و هاضمه را مدد کند؛ و شربتی از او یک درم تا دو در است؛ و مضر است به امعا، و مصلحش صمغ عربی است؛ و بدلش نیموزن آن جوزبوا نیم وزن آن دارچینی، و گویند بدلش قرفه است.

قردهانا: کرویای بری بود و کرویای جبلی نیز گویند و به شیرازی آن را ترخر گویند. گرم و خشک است در سیوم. سینه را پاک کند و چون به آب آشامند، صرع را که از سردی بود، آن را سود دارد و فالج و عرقالنسا و استرخا و مغص را و کرمها را بکشد و حبالقرع را بیرون آرد؛ و چون با شراب بیاشامند، درد جگر و عسرالبول و

قرطم: هندوی حبالعصفر2 است، به پارسی خسکدانه و تخم کاجیره گویند. گرم است در سیوم و گویند در دویم. شکم را نرم کند. اگر پنج درم از وی کوفته، با شراب بیاشامند، مسهل خلطهای سوخته بود. مستی بیفزاید. سینه را پاک کند و آواز صاف سازد. قولنج را سود دارد. شربتی از او ده درم تا بیست درم بود. بعد از آن نیم کوفته در نیم رطل آب بجوشانند و در دست بمالند و صافی کنند و ده درم شکر با وی مخلوط کرده، بیاشامند. شربتی از مقشر ms180 آن پنج مثقال، و بدلش حبه الخضرا است.

قنطوریون: جند بیدستر است، و گفته شد.

قرط: به پارسی خار مغیلان است. گرم و تر است. چون تر باشد، شکم براند و چون خشک باشد، شکم ببندد. سرفه و خشونت را نافع بود.

قصاءالحمار: به پارسی خیارزهآ سپید گویند و به هندوی کچری2. گرم و خشک است در اول درجهآ سیوم، و گویند در دویم. ملطف و محلل بود. چون با صمغ البطم بر جراحات نهند، مثل دنبل و غیره، دهان پیدا کند؛ و چون خشک کرده، سحق نمایند، بهق و جرب و ریش و قوبا و اثرهای سیاهی که کنار دنبل و ریش پیدا شود، زایل کند. عصارهآ وی حیض بگشاید و بول براند؛ و اگر با شیر سعوط کنند، یرقان سیاه را سودمند آید؛ و اگر با عسل یا با زهرهآ گاو طلا کنند، درد حنجره و خناق را نافع آید؛ و چون با روغن کنجدبیزند و بر بواسیر که ظاهر بود پیرامون مقعد طلا کنند، مفید بود. اما باید که با ادویهٔ‌ موافق خلط کنند، مانند صبر و قنطوریون دقیق و سورنجان و بوزیدان و کمافیطوس و قسط و مر و زعفران و سنبل الطیب و دارچینی و زراوند مدحرج و انیسون و تخم کرفس و فطراسالیون و جاوشیر و مقل و تربد و نمک هندی و حب بلسان، و اگر

قراصیا: به پارسی آلوبالو گویند. حلو آن گرم و تر است در دویم. معده را سست کند و شکم را براند و نعوظ آرد و غذا را فاسد گرداند؛ و ms181 آنچه ترش است، سرد و خشک است در دویم. تشنگی بنشاند و شکم ببندد؛ و آنچه عفص است، سرد و خشک است در اول. طبیعت را قبض کند و مرطوب مزاج را سودمند آید.

قرطاس: به پارسی کاغذ را گویند. چون بسوزند و نرم سوده بر سعفه پاشند، نافع بود؛ و چون در بینی دمند، رعاف را دفع کند؛ و چون یک درم از او میل کنند، قرحهآ شش را نفع دهد.

قسط: به یونانی قسطس و به هندوی کتهه گویند.1 آنچه شیرین است، گرم و خشک است در سیوم. چون به عسل سرشته، بر کلف طلا کنند، نفع تمام دهد. چون یک درم از او کوفته و بیخته کفه زنند، بول و حیض براند و درد رحم را سودمند آید و استرخای عصب و عرق النسا را ضماد کردن نافع آید؛ و طبیعت آنچه تلخ است، گرم و خشک است در چهارم. چون زیر دامن دود کنند، حیض براند و بچه بیندازد؛ و چون نرم سوده، بر ریش تر پاشند، خشک گرداند. چون طبیخش را به قند سفید شیرین کرده، بیاشامند، سدهآ جگر بگشاید و درد معده را سودمند آید و سنگ گرده و مثانه را بریزاند؛ و چون کوفته و بیخته، به سکنجبین میل کنند، تب ربع را دفع کند و قی و غثیان باز دارد؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش گل سرخ و قند بود، و گویند مضر بود به شش، و مصلح آن انیسون، و بدلش نیم وزن آن عاقرقرحا و گویند بدلش وج است، و نیز مصلحش خطمی بود.

قصب السکر: به پارسی نیشکر و به هندوی کاندا1 گویند. بهترین او آن بود که آبدار و نازک و شیرین باشد. گرم و تر است در اول. قی آرد و سرفه را نفع دهد و بول براند و مثانه را پاک کند ms182 و خون صاف از او تولد کند و رطوبت سینه را ببرد؛ اما مولد ریاح است، اولی آن که او را به آب گرم بشویند و بعد از آن مقشر کرده، استعمال نمایند.

قصب الذریره: نیای است باریک شبیه به چوب کنجد و هندوی چرایته نامند. گرم و خشک است در سیوم. محلل بود و کوفتگی عضله و ورم جگر و معده را به عسل نفع دهد. چون یک درم از او بجوشانند و صاف کنند و به عسل مصفا شیرین کرده، میل نمایند، استسقا و تقطیرالبول را مفید بود؛ و چون در طبیخش نشینند، درد رحم را سودمند آید؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است، و بدلش اظفارالطیب یا صندل و عدس بود.

قشرالبیض: سرد و خشک است در سیوم. حکه و جرب چشم را سودمند آید و چون بسوزانند و سحق کرده، کحل کنند و اگر با عسل کشند، سفیدی چشم را زایل گرداند و نشف اشک کند و منع مادهآ آن با قرحه و شتره که در چشم بود، زایل کند؛ و چون با تخم خربزه بر کلف طلا کنند، کلف را زایل کند؛ و چون به آب گشنیز تر حل کرده، در بینی چکانند، رعاف را قطع کند.

قشرالأثرج: به پارسی پوست ترنج خوانند. گرم و خشک است در دویم. چون بخایند، بوی سیر زایل کند و چون بخورند، قوت احشای سرد بدهد. محلل ریاح بود و اگر بسیار استعمال کنند، بد است. شربتی از او دو درم بود. مضر است به جگر و معده، و مصلحش عسل بود.

قشورالکندر: گرم و خشک است در دویم. در وی قبضی قوی بود. چون بر جراحتها پاشند، گوشت برویاند و ریشهای فاسد را به اصلاح آرد و شفا بخشد. زن چون به خود برگیرد، رطوبتی که از رحم روان بود و مزمن شده باشد، باز دارد و

قشر الرمان: به پارسی پوست انار ترش، سرد و خشک است در دویم؛ و شیرین، سرد و تر است. بر ورمهای گرم طلا کردن سودمند آید. چون بیزند به آب برنج و جو سفید کرده و بو داده و به آب آن حقنه کنند، جهت سحج امعا و اسهال مفید بود؛ و چون به آب وی مضمضه کنند، مقوی دندان بود؛ و اگر از آب آن استنجا کنند، قطع خون بواسیر کند. اگر ده درم از آن سفوف کرده و عقب آن آب گرم بیاشامند، کرمها را به قوت بیرون آرد. قلقند: نوعی از زاک است. لون او فیروزجی بود. گرم و خشک است در چهارم. حرارت وی در شکم مجفف و اکال بود و ناسور را سود دهد و منع رعاف کند و کرم گوش بکشد. مصلحش شکر است.

قیصوم: بهترینش تازه بود. طبعش گرم است در اول و گویند در دویم، و خشک است در اول. مسهل صفرا و [گشندهآ] کرمهاست. گل وی چون سوخته، بر داءالتعلب بمالند، سود دهد و حیض براند و سنگ گرده و مثانه بریزاند و عرق النسا را نافع بود؛ و روغن وی انضمام رحم وعسرالبول را مفید آید و چون با شراب بیاشامند، زهرها و گزیدگی عقرب و رتیلا را فایده دهد. شربتی یک مثقال تا دو درم، و مضر است به شش، و مصلحش شیح ارمنی است و گویند صمغ و کتیرا و خشخاش، و بدلش در صداع بارد بابونه بود.

قصب: به پارسی نی و به ترکی قمیش گویند. گرم و خشک است در اول. چون یک درم از خاکسترش کفه ms184 زنند و قدری آب بادیان عقب آن میل کند، بول و حیض براند.

قطران: نفط سیاه است. بهترینش آن بود که از درخت عرعر گیرند. گرم و خشک است در چهارم، و گویند در سیوم. شپش را بکشد و جرب انسان و ذاتالاربع را سودمند آید و استسقا و دوالی و داء الفیل را نفع دهد و صداع سرد را مفید آید و دندان

قطن: به پارسی پنبه و به هندوی روئین گویند.1 طبعش به اعتدال نزدیک است. چون بسوزند و نرم سوده بر جراحت پاشند، خون از جراحت باز دارد؛ و چون در بینی دمند، رعاف را سودمند آید؛ و چون زن در آب برگش نشیند، اختناق ر حم را مفید بود؛ و چون مغز دانهاش را بکوبند و به آب پیاز سرشته طلا کند، دمامیل را بپزد و منفجر گرداند.

قلقطار: به پارسی زاک زرد گویند و هندوی پیراکیس نامند. گرم و خشک است در سیوم. حار و قابض و محرق بود. رعاف را دفع کند و غلظ اجفان را نفع دهد.

قلت: به پارسی ماش و به هندوی موتهه گویند. سرد است در دویم و تر است در اول. چون بر جرب طلا کنند، نفع تمام دهد؛ و چون رغبت کنند، فواق را زائیل گرداند و سنگ گرده و مثانه بریزاند و بول و حیض براند و شکم ببندد. قلب: به پارسی دل و به ترکی یراک خوانند. گرم و تر است در اول. غذا بسیار دهد و بطئ الهضم بود، و اصلاحش به فلفل و زنجبیل کنند.

قلی: به پارسی اشخار و هندوی سیجی گویند.2 گرم و خشک است در چهارم. بهق و جرب را ms185 نفع دهد و سعفه و قوبا را دفع کند. قلیمیا: اقلیمیا است، و آن دو نوع است: اقلیمیای نقره که خبث الفضه گویند، و قلیمیای زر که خبثالذهب خوانند؛ و آن هر دو نوع در «حرف خاء» گفته شد. قمل: به پارسی شپش و به ترکی بیت و به هندوی جون گویند. چون شپش را صاحب تب ربع در میان باقلی نهاده، فرو برد، شفا یابد. قنابری: به پارسی بجند و به آن برغست گویند؛3 و در «حرف باء» گفته شد.

قنطوریون کبیر: قنطوریون غلیظ است. گرم و خشک است در دویم. حیض براند و بچهآ مرده و زنده بیندازد و درد پهلو و ضیق النفس را سودمند آید ونفثالدم و سرفهآ مزمن را فایدهمند بود و مغص و درد رحم را نفع دهد؛ و شربتی از او دو درم است. مضر است به دماغ، و مصلحش آب لسان الحمل وطین قبرسی است.

قنطوریون صغیر: قنطوریون دقیق است. گرم و خشک است در دویم. قولنج بگشاید و بچهآ مرده بیندازد و کزاز را نفع دهد و مصروع را مفید بود و مرهآ صفرا و بلغم مخاطی [و سودای] را به اسهال دفع کند و وجع المفاصل وعرق النسا را سودمند آید؛ و شربتی از او دو متقال است. مضر است به سیرز و ادرار خون کند، و مصلحش کتیره است وصمغ عربی و گویند عسل باشد، و بدلش به وزن آن ورق حنا.

قنبیط: به پارسی کرنب رومی گویند. گرم است در اول و خشک است در دویم. سده بگشاید و خمار را نفع کند و وجعالمفاصل را نفع دهد و مولد نفخ است، و مصلحش فلفل وزنجبیل است و روغن بسیار.

قنه: به پارسی بارزد و بیرزد و بیرزاد گویند. گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. ملین و محلل خنازیر بود و صرع و صداع را نفع دهد؛ و چون زن فرزجه ساخته، ms186 بردارد، بچه بیندازد؛ و گویند مصلحش اشق است، و بدلش یک وزن و نیم ریوند چینی است.

قنبیل: به هندوی کتبیل گویند. گرم و خشک است در سیوم. چون دو درم از او میل کنند، حب القرع و حیات را دفع کند و چون بر بثرهها و جوششهایی که بر سر و روی اطفال به هم می رسیده باشند، بعد از آن که به روغن گل چرب کرده باشند، نفع دهد. مضر است به فم معده، و مصلحش انیسون و مصطکی است.

قنفذ: به پارسی خارپشت گویند. گرم و خشک است در اول. جزام و ضیقالنفس را نفع دهد و سلسل بول را دفع کند. فالج و رعشه را مفید بود و درد گرده را سودمند آید؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش کرفس است، و شربتی از او پنج درم تا ده درم است.

کافور: بهترینش سفید ریاحی بود. سرد و خشک است در سیوم. چون به آب گشنیز تر طلا کنند، منع ورم گرم کند. چون به آب کاهو سعوط کنند، حرارت دماغ را سودمند آید و خواب آرد؛ و چون شش متقال از او سه دفعه در سه روز متعاقب خورند، قوت باه را تمام ببرد. بدلش دو وزن آن طباشیر و گویند به وزن آن طباشیر و به وزن آن صندل است.

کا کنج: به پارسی عروسک در پرده گویند. سرد و خشک است در دویم و گویند در سیوم. سعال و عسر نفس را نفع دهد و یرقان را دفع کند و قرحهآ گرده و مثانه را سودمند آید و حبالقرع را بیرون آرد و مغص را دور سازد، اما یک جزو از این و یک جزو شیح ارمنی خشک کرده؛ و شربتی از او دو درم است. مضر است به گرده، و مصلحش گل فارسی، وبدلش عنبالثعلب است.

گاوزهرج: به پارسی گاوزهره گویند و آن حجرهالبقر است که در میان زهرهآ ms187 گاو باشد. چون به آب گشنیز طلا کنند، جمره و نمله را نفع دهد؛ و چون مقدار عدسی به آب چغندر سعوط کنند، نزول آب را دفع کند و نافع بود.

کبر: اصف است، و گفته شد.

گبابه: دو قسم است: یکی دهن واز کرده، و دیگری کبابهآ چینی که این گرم و خشک است در دویم. چون دو مثقال از او بجوشانند و به نبات مصری شیرین کرده، رغبت کنند، آواز را صاف گرداند و درد گلو را نفع دهد و شکم ببندد و سنگ گرده و مثانه بریزاند؛ و چون نرم سوده در دهان پاشند، قلاع را دفع کند؛ و چون بخایند و آبش بر قضیب طلا کنند، به زن نزدیکی کنند، فاعل و مفعول را لذت تمام حاصل شود؛ و چون در دهان دارند، بخر را سودمند آید. چون دو دانگ از او کوفته و بیخته، به شربت سکنجبین خورند، شرای بلغمی را سود دارد؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش مصطکی است.

کاشیم: انجدان رومی بود. گرم و خشک است در سیوم. بادها بشکند و منضج و مفتح بود. طعام را هضم کند و مقوی معده باشد. چون یک درم از او با شراب بخورند، دیدان و حبالقرع را بیرون آرد. بول براند و گزیدگی جانوران را سودمند آید. سدهآ

کبر: آن را قبارالکبر و به پارسی پوست بیخ کبر گویند. گرم و خشک است در دویم و گویند در سیوم. محلل بود. خنازیر و صلابت را بگدازد و ریشهای پلید را پاک کند و عرق النسا و بواسیر و هتک شدن عضله را نافع بود؛ و چون به آب جو بر سپرز ضماد کنند، ماده را از آن مستفرغ گرداند و حیض ms188 براند و کرم بکشد. باه زیاده کند. هر روز دو درم با شراب بیاشامند، ورم سپرز بگدازد؛ و چون بکوبند، وقتی که تر بود و آب آن بگیرند و در گوشی که کرم بود، چکانند، کرم را بکشد؛ و فقاح وی جهت سپرز اولی است؛ اما چند روز در نمک آب خیسانند و بعد از آن به آب شیرین بشویند و دو نوبت یا سه نوبت بعد از آن به سر که نهند و چهل روز بخورند، سپرز را بگدازد. اما باید که زیت شسته بر آن ریزند و خورند. مضر است به مثانه، و مصلحش اسطوخودوس است. گویند مضر است به گرده، و مصلحش خولنجان و عسل باشد، و بدلش ورق وی بود.

کزمازج: طرفا است، و گفته شد.

کبریت: به پارسی گو گرد و به هندوی کهندک خوانند. گرم و خشک است در چهارم و گویند در سیوم. چون نرم سوده، به دردی سر که طلا کنند، جرب و قوبا را نفع دهد؛ و چون بخور کنند، زکام و نزله را سودمند آید؛ و چون صلایه کرده، بر بدن پاشند، قطع عرق کند؛ و مضر است به دماغ، و مصلحش گلقند است، و بدلش در سوختن گو گرد زرنیخ زرد است.

کبد: به پارسی جگر و به ترکی باغر و به هندوی کلیجه گویند. گرم و تر است در اول؛ و آن به خاصیت به حیوانات منسوب است.

کبدالمعز: به پارسی جگر بز گویند. چون بریان کرده که نیم پخته شود، آبی که از او ترشح نماید، در چشم کشند، شب کوری را ببرد. همچنین اگر خورده شود یا چشم بدانجا دوخته شود در وقتی که او بر زیر آتش باشد و بخار از او متصاعد شود.

کبدالحمار: به پارسی جگر خر گویند. چون بریان کرده خورند، صرع را مفید بود.

کبدالضأن: به پارسی جگر میش گویند. چون بریان کرده میل فرمایند، طبعش را قبض کند. ms189

کبد الحجل: به پارسی جگر کبک گویند. چون خشک ساخته بکوبند و ببیزند و هر صباح یک مثقال تا دو مثقال کفه زنند و قدری گلاب از عقب آن بیاشامند، صرع را سودمند آید.

کبد الذئب: به پارسی جگر گرگ خوانند. چون به دارچینی بجوشانند و آبش را میل نمایند، درد جگر را نفع رساند.

کبد الأیل: به پارسی جگر گوزن گویند. چون خشک ساخته بریان کنند، کوفته و بیخته در چشم کشند، شب کوری و تاریکی را ببرد.

کباب: بهترینش آن است که از گوشت بره بود، رسیده فربه باشد و به انگشت اشجاری که در او سمیت باشد چون بید انجیر و بلادر و غیر هما کباب نکرده باشند، بدن را قوت دهد و فربه سازد و باه برانگیزاند؛ و کسی را که رگ زده باشند یا حجامت کرده باشند و معدهآ ضعیف را مضر است، و مصلحش اطریفل بود.

کتان: به اعتدال نزدیک است. پوشیدن جامهآ کتان نشف رطوبت بدن کند و در عرق سودمند آید.

کتیره: به پارسی کتیرا گویند. معتدل است. کسر حدث ادویه کند و سرفه و ریش شش و خشونت حلق را نفع دهد و مسهل مرهآ سودا و بلغم لزج و مقوی امعا بود؛ و مضر است به سفل، و مصلحش انیسون است. شربتی از او یک درم تا دو درم، و بدلش مغز دانهآ کدو و گویند صمغ عربی است.

کثیرالأزجل: بسفایج است، و گفته شد.

کرفس: به هندوی اجود1 گویند. گرم است در اول و خشک است در دویم. بول و حیض براند و بادها را بشکند و تفتیح سدهآ جگر کند و سپرز را نفع رساند و بوی دهان را خوش کند و عرقالنسا و ضیقالنفس را سودمند آید و جگر سرد و مثانه را نیک گرداند

گراث: به پارسی گندنا گویند. گرم است در دویم و خشک است در سیوم، و گویند گرم و خشک است در دویم. بول و حیض براند و باه برانگیزاند و بواسیر را نفع دهد.

کگراث جبلی: فراسیون است، و گفته شد.

گرم: به فتح کاف و سکون رای بینقطه، درخت انگور است. سرد و خشک است در اول و عصارهآ برگش قرحهآ امعا و درد معده و قی الدم را نفع دهد و زن حامله را سودمند آید؛ و چون با شراب خورند، سنگ گرده و مثانه بریزاند. چون خاکستر چوبش با سر که طلا کنند، بر مقعدی که بواسیر از او قطع کرده باشند، نافع باشد.

گرنب:1 به پارسی کلم گویند. گرم است در اول و خشک است در دویم. سرفهآ کهنه را دفع کند و درد مفاصل و نقرس را نفع دهد و درد سپرز را نیک گرداند و آواز را صاف کند و رنگ روی را نیکو گرداند و شکم براند و درد پشت و زانو را سودمند آید؛ و مولد مرهآ سودا است، و مصلحش گوشت ماکیان فربه است.

گرسنه: به پارسی کسنک و به هندوی متر گویند.2 بهترینش آن بود که رنگش به سفیدی زند. طبعش گرم و خشک است در دویم. سینه و شش را از اخلاط غلیظ پاک گرداند و کلف و بهق را نفع دهد. چون یک مثقال از زراوند مدحرج و دو مثقال از کرسنه بکوبند و ببیزند و به عسل سرشته بر بیخ دندان طلا کنند، گوشت بیخ دندان را که خورده باشد، برویاند؛ و چون در طبیخش نشینند، خارش اعضا و شقاق مقعد را سودمند آید؛ و عسرالبول و زحیر و مغص را دفع کند و اورام صلب را نرم گرداند؛ و شربتی از او یک درم تا دو درم است.

کرشف: قطن است، و گفته شد.

کرویا: ms191 به پارسی کراویه گویند. در قوت نزدیک است به انیسون و آن را زیرهآ رومی گویند؛ و به معده نیکوتر از زیره باشد. گرم و خشک است در دویم، و گویند در سیوم. بادها را بشکند و طعام را هضم کند و بول براند و معده را قوت دهد و شکم را ببندد و خفقان را سودمند آید و مغص را مفید بود؛ و مضر است به شش، و مصلح آن سعتر است، و شربتی از او دو درم تا سه درم است؛ و بدلش نیم وزن آن کمون و نیم وزن آن انیسون است.

گرکی: به پارسی کلنگ و به ترکی ترنا و هندوی سارس خوانند. گرم و خشک است در اول. چون زهرهاش را به روغن زنبق سعوط کنند، نسیان را زایل گرداند؛ و چون مغزش را در چشم کشند، شب کوری را ببرد.

گرگ: به پارسی کرگدن و هندوی گیندا گویند. چون زهرهاش را بخور کنند، هر سحری که کرده باشند، زایل گرداند.

کرگم: زعفران است، و گفته شد.

کرش: به پارسی شکنبه و به ترکی قرن و به هندوی اوجری گویند. طبیعتش به اعتدال نزدیک است، دشوار هضم شود و غذای اندک دهد. احداث علت دوالی کنند، واصلاحش به خولنخان و فلفل کنند.

کزبره: به پارسی گشنیز و به هندوی دهنیان گویند.1 طبیعت آن چه تر بود، سرد است در آخر درجهآ اول؛ و طبیعت آن چه خشک بود، سرد است در دویم و خشک است در سیوم؛ و چون با آب گشنیز تر آرد باقلی و یا آرد جو ضماد کنند، خنازیر را حلیل دهد. چون به لتهآ کتان کهنه طلا کنند، ورمهای کهنه را سودمند آید؛ و چون به شیر دختر در چشم کشند، درد چشم را زایل گرداند. گشنیز خشک معده را قوت دهد. دفع بخار کند و طپیدن دل را مفید بود؛ و ادمان او نسیان و تاریکی چشم آرد، و مصلح ms192 آن سکنجبین سفرجلی است، و شربتی از او دو درم. شیخ الرئیس گوید: اگر گشنیز را همراه سیخ برکنند و زن آبستن بر ران بندد، زاییدنش آسان شود و چون فارغ شود، زود بگشاید تا مضرت نرساند؛ و اگر در زیر بالین کسی نهند، از خواب دیر بیدار شود. اگر

گزانگبین: گرم1 و تر است در اول. سرفه و خشونت سینه را ببرد؛ و شربتی از او هفت درم تا ده درم است.

کشمش: گرم و خشک است در اول. طبیعت را نرم گرداند و سرفه را نفع دهد و مولد نفخ بود، و مصلح آن بادیان است، و شربتی از او هفت درم تا ده درم است.

گلیه: به پارسی گرده و به ترکی بویرک خوانند و به هندوی بوکی خوانند. گرم و خشک است در اول. خلط بد از او تولد شود و از معده دیر بگذرد، و مصلح آن سر که و فلفل است.

کمثری: به پارسی امرود گویند. بهترین انواع او شاهامرود است. سرد و تر است در اول، و گویند گرم و تر است. دل را قوت دهد و بدن را فربه و شکم را نرم گرداند.

کمون: به پارسی زیره گویند. بهترینش کرمانی بود. گرم و خشک است در سیوم. معده را قوت دهد و بادها را بشکند و شکم ببندد؛ و چون به سر که مدبر کرده، سفوف سازند، قطع شهوت طین کند و چون با نمک بخایند و آب آن را فرو برند، آب رفتن دهان را نفع ms193 رساند؛ و چون تنها بخایند و آبش را در چشم کشند، طرفه را دفع کند؛ و مضر است به امعا، و مصلح آن کتیره است، و شربتی از او دو درم تا سه درم است. بدلش کرمانی و گویند به وزن آن پارسی بود.

کندر: به عربی لبان و به پارسی کندر دریایی گویند. گرم و خشک است در دویم و گویند در سیوم. قوت حافظه را نیکو بود و معده را قوت دهد و دفع نسیان کند و قی و غثیان باز دارد و بادها را بشکند و ریش چشم را سودمند آید و خفقان و نفثالدم را نفع رساند و خون از هر عضوی که باشد ببندد؛ و شربتی از او نیم درم تا یک درم است.

کندش: به پارسی بیخ گازران و هندوی چوک گویند. گازران جامه را به آن سفید کنند. بهترینش آن که بیرونش رنگ سیاه بود و اندرونش به سفیدی که مایل باشد به زردی. گرم است در چهارم و خشک است در سیوم. خوردنش خطر عظیم است. مقطع اخلاط غلیظ است و بهق سفید و سیاه را نافع بود و جرب را نفع دهد و به طلا کردن سپرز را بگدازد و بلغم لزج را به اسهال دفع کند از مفاصل و بول و حیض براند و سنگ گرده بریزاند؛ و چون کوفته و بیخته، به دماغ دارند، عطسه آرد؛ و مضر است به شش، واصلاحش به کتیره کنند.

کمافیطوس: گرم و خشک است در سیوم؛ و گویند گرم است در دویم و خشک است در سیوم. بر ریشها و صلابتها نافع آید. چون با عسل بیاشامند، عرق النسا را سودمند بود و سدهآ جگر بگشاید و یرقان سوداوی را فایده دهد. چون هفت روز پیاپی با شیر بیاشامند، حیض و بول براند. شربتی از او یک مثقال است. مضر است به شش، و مصلحش انیسون، و بدلش نیموزن آن سیسالیون ms194 و نیم دانگ آن سلیخه بود.

گمادریوس: به شیرازی راندارو1 خوانند. چون با عسل بر ریشهای مزمن نهند، پاک گرداند و سرفهآ کهنه را نفع دهد. ابتدای استسقا را مفید آید و حیض و بول براند. سپرز را بگدازد. بچه بیرون آرد. چون در چشم کشند، قرحه که ناسور شده باشد، دفع کند؛ و دردهای مزمن که در نواحی سینه و شش بود، چون سحق کرده، با جلاب یا عسل بسرشند و سه روز بنوشند، هر روز شربتی سه درم [مفید آید]. بدلش به وزن آن غافت، و گویند بدلش سلیخه است.

گنگر: حرشف گویند. گرم و تر است در اول. باه برانگیزاند و عرق را خوشبو کند. مضر است به سپرز، و مصلحش بنفشه، و بدلش شقاقل است.

گنگرزد: صمغ کنگر است. گرم و تر است در اول، و گویند سرد و تر است. چون به آب گرم و سکنجبین عسلی میل کنند، به آسانی قی آرد.

گوک: به [تازی] خس و پارسی کاهو گویند، و گفته شد.

لادن: به پارسی عنبر لادن گویند. گرم و تر است در اول. چون زیر دامن دود کنند، بچهآ مرده و مشیمه بیرون آرد. چون در ms195 گلاب حل کرده بیاشامند، دل و معده را قوت دهد و بول براند و صلابت جگر و سپرز و سینه را ببرد؛ و چون در روغن بابونه یا شبت حل کرده بمالند، جمیع دردها را سودمند آید؛ و شربتی از او نیم مثقال، و مضر است به سفل، و مصلح آن سنبل الطیب است.

لازورد: گرم است در دویم و خشک است در سیوم، و گویند سرد و خشک است در دویم. مسهل سودا و بلغم غلیظ بود و مالیخولیا و ضیق النفس را نفع دهد و درد گرده و مثانه را دفع کند؛ و چون به سرکه طلا کنند، بهق و ثآلیل را زایل گرداند؛ و چون زن فرزجه ساخته بردارد، حیض بگشاید؛ و مضر است به معده، و مصلح آن مصطکی است، و شربتی از او یک درم است؛ و گویند مضر است به فم معده، و مصلحش حماما است. و بدلش لذاق الذهب کانی است.

لبلاب: به پارسی عشق پیچان گویند. گرم و خشک است در اول. ملین و محلل بود، و آبش صفرای سوخته را به اسهال دفع کند؛ و شربتی از او سه درم یا پانزده درم، و مصلحش نبات مصری است، و بدلش ورق خطمی و خبازی بود.

لبن: به پارسی شیر و به ترکی سوت و به هندوی دوده گویند. گرم و تر است در اول، و گویند معتدل است. لبن النساء: به پارسی شیر زنان گویند. چون در چشم دوشند، رمد را نفع دهد؛ و چون در بینی چکانند، خشکی دماغ را دفع کند.

البن البقر: به پارسی شیر گاو گویند. غذائیت او از شیر حیوانات دیگر بیشتر باشد. بدن را فربه کند و سل را نفع دهد؛ و پازهر جمیع زهرها بود، خاصه وقتی که به فلفل خورند.

لبنالمعز: به پارسی شیر بز گویند. نزله را نفع دهد و وسواس را دفع کند.

لبن اللقاح: به پارسی شیر شتر ms196 گویند. سدهها بگشاید و ورم سپرز را مفید بود و استسقا را نفع رساند.

لبن الضأن: به پارسی شیر میش گویند. نفثالدم و سل را نافع بود و باه را برانگیزاند.

لبن الأتان: به پارسی شیر خر گویند. دق و سل را سودمند آید و ریش گرده و مثانه را دفع کند؛ و اگر زنی در رحم ریش داشته باشد، پنبه بر شیر خر تر کرده، به خویشتن بر گیرد، بهآ شود؛ و اگر شیر خر سرد بود، پادزهر است؛ و اگر گرم بود، چون کسی بخورد، جان به سلامت نبرد، مگر سرگین آدمی که خشک کرده سوده دهند تا بخورد، صحت یابد.

لبن الخیل: به پارسی شیر اسب گویند. از معده زود بگذرد و حیض براند و نشاط آرد و بدن فربه کند.

لبأ : به پارسی فله گویند.1 بطیالهضم بود وخلط غلیظ از وی تولد کند و از معده دیر بگذرد.

لبان: گندر است، و گفته شد.

لبن الیتوع: به پارسی شیر یتوع خواند و یتوع نباتی را گویند که او را شیری باشد. محرق و مسهل و مقطع و انواعش بسیار است، چون دفلی و زقوم و غیرهما؛ و اقوی از

181 یتوعات لبن بود، بعد از آن تخم، و بعد از آن بیخ، و بعد از آن برگ. گرم و خشک است در چهارم، و گویند در سیوم. چون یتوع را در آبی اندازند که در او ماهی بود، بر روی آب افتد؛ و چون شیرش را بر بدن مالند، موی را ببرد و آن چه بعد از آن روید ضعیف باشد، و چون مکرر کنند، دیگر نروید؛ و اگر به دندان چکانند، قلع کند؛ و چون بر بواسیر بمالند، قطع کند. لحم: به پارسی گوشت و به ترکی آت و به هندوی هیرا گویند. طبیعت جمیع لحوم گرم است، مگر لحم ماهی که سرد است.

لحم الحمل: به پارسی گوشت بره گویند. بهترینش آن ms197 بود که یک سال بر او گذشته باشد. گرم و تر بود در اول. بدن را فربه کند و معتدل را نفع دهد؛ و چون خاکستر گوشت او را به سر که طلا کنند، بهق و برص و قوبا را سودمند آید؛ و خاکستر شرحهآ او را چون صلایه کرده، به حریر بگذرانند و در چشم کشند، بیاض را ببرد؛ و مضر بود کسی را که غثیان داشته باشد، و مصلح آن آب لیمون و رب انار و نظایر آن است.

لححم النعاج: به پارسی گوشت میش گویند. حرارت او بیشتر از گوشت بره بود و خون بد از وی تولد کند، و اصلاحش به دارچینی و دارفلفل و زنجبیل کنند.

لحه الجداء: به پارسی گوشت بزغاله گویند. حرارت او کمتر از گوشت میش باشد؛ و معتدل بود در رطوبت و یبوست و زود هضم شود و خون معتدل میان لطافت و غلظت از وی تولد کند.

لحم المعز: به پارسی گوشت بز گویند. به دشواری هضم شود و مرضهای سوداوی از وی تولد شود.

لحم العجل: به پارسی گوشت گوساله گویند. غذا معتدل دهد و خون صالح از وی تولد کند و مسلول را مضر بود، و اصلاحش به ریاضت و استحمام کنند.

لحم البقر: به پارسی گوشت گاو خوانند. دشوار هضم شود و مرضهای سوداوی از او تولد کند.

لحم الجاموش: به پارسی گوشت گاومیش گویند. غلیظ ترین گوشتها بود. کیموس بدهد و دیر هضم شود.

لحم الخیل: به پارسی گوشت اسب گویند. غلیظ و مولد سودا و لذیذ وهاضم است.

لحم البعیر: به پارسی گوشت شتر گویند. غذا بدهد و تولد سودا کند.

لحم الغزال: به پارسی گوشت آهوبره گویند. قولنج را نفع دهد و خدر و فالج را سودمند آید.

لحم الإرنب: به پارسی گوشت خرگوش گویند. نقرس و مفاصل را نفع رساند و بول براند و احداث تب ربع کند.

لحم الخنزیر: به ms198 پارسی گوشت خوک خوانند. سریع الهضم بود و غذا اندک دهد.

لحم الدب: به پارسی گوشت خرس گویند. بطیآلهضم بود و غذا بد دهد.

لحم الأیل: به پارسی گوشت گاو کوهی گویند. بول براند و احداث تب ربع کند.

لحم الکبش جبلی: به پارسی گوشت قوچ اکوهی] گویند. غذا بد دهد و دیر هضم شود .

لخم الحمار الوحشی: به پارسی گوشت گورخر گویند. در مزاج و منفعت نزدیک است به کبش جبلی.

لحم الحمار آهلی: به پارسی گوشت خر گویند. در غلظت و تولید سودا به لحم بعیر نزدیک است.

لحیه التیس: به پارسی اسلیخ گویند. سرد است در اول و خشک است در دویم. در وی قبضی بود مانند تخم گل و ورق گل خشک؛ و آن ریشهای کهنه را نافع بود؛ و اصل وی چرک گوش را پاک کند و ریش شش را سودمند آید؛ و عصارهآ وی نفثالدم و دق را سود دهد. مقوی معده بود. شکم ببندد و جراحتها به اصلاح آرد، اگر چه عصب منقطع شده باشد. بدلش به وزن آن تخم گل و گلنار است. لسان الحمل: به پارسی خرغوله و ذنبالفار نیز گویند. سرد وخشک است در اول. قابض و رادع بود و منع سیلان خون کند؛ و برگش خله و سوختگی آتش را مفید بود و نفع دهد. آب ورق وی قلاع را نافع بود. مضر است به سر، و مصلحش مصطکی و سلیخه بود، و بدلش ورق وی و ورق حماض است.

السان الثور: به پارسی گاوزبان گویند. گرم و تر است و گویند معتدل است. مفرح و مقوی دل بود و خفقان سوداوی را نفع دهد و سرفه و خشونت سینه را دفع کند. مضر است به سر، و مصلحش صندل سرخ بود، و بدلش به وزن آن ابریشم سوخته و چهار دانگ وزن آن پوست اترج، و گویند بدلش دو وزن آن اترج است.

لسان العصافیر: به ms199 پارسی زبان گنجشک گویند. گرم است در دویم و سرد است در اول؛ و درد تهی گاه را سودمند آید و سنگ گرده و مثانه بریزاند و نعوظ آرد؛ و بدلش در تحریک باه نیم وزن آن بهمن سرخ است.

لعبت بربری: سورنجان است، و گفته شد.

لفت: شلغم است، و گفته شد.

لفاح: ثمرهآ یبروح است. بهترینش بزرگ و تیزبوی رسیدهآ زرد بود. سرد و تر است در دویم، و گویند در سیوم. شیرهاش نمش را قطع کند و بویش سبات و سکته آرد. بدلش به وزن آن جوز ماثل و نیم وزن آن بذرالبنج بود.

لک: به پارسی رنگ لاک خوانند، و آن صمغی است که از طرف دریا آرند. گرم و خشک است در اول و گویند در دویم. چون بشویند و هر روز یک درم تا سه درم به سرکه سرشته میل کند، بدن را لاغر گرداند؛ و طریق شستن او آن است که لک را بکوبند و به مویینه گذرانیده و آبی که ریوند چینی و بیخ اذخر در او جوشانیده باشند بدان آمیزند و صلایه کرده، بگذارند تا به ته نشیند و پس آب را از رویش بریزند تا لک بماند. پس خشک ساخته، بکوبند و ببیزند و صلایه کرده، نگه دارند. مضر است به سپرز، و مصلحش مصطکی، و بدلش چهار دانگ وزن آن اسارون و چهار دانگ طباشیر سفید است.

لوز حلو: به پارسی بادام شیرین گویند. در گرمی و سردی معتدل است و تر است در دویم و گویند گرم و تر است در اول. غذای متوسط دهد و فربهی آرد و سرفهآ خشک و نفثالدم را سودمند آید و حرقه البول را دفع کند و شکم را نرم گرداند و منی بیفزاید؛ و مضر است به هضم، و مصلحش شکر است.

لوز مر: به پارسی بادام تلخ گویند. گرم و خشک است در دویم و گویند در سیوم. چون طلا ms200 کنند، کلف و نمش را ببرد و شری و قوبا را نفع دهد؛ و روغنش درد گوش را

لوبیا: گرم است در اول و معتدل است در خشکی و تری، و گویند سرد و خشک است در اول. طبیخش حیض براند و خون نفاس را پاک گرداند و بدن را فربه کند و عسرالبول را نفع دهد و بچهآ مرده بیرون آرد.

لؤلهآ: به پارسی مروارید گویند. سرد و خشک است در اول. نفثالدم را نفع دهد و ریش چشم را سودمند آید؛ و چون دو دانگ از محلولش به شش دانگ نبات مصری سوده آمیزند و هر صباح کفه زنند و قدری عرق بیدمشک یا گاوزبان یا کاسنی عقب آن بیاشامند، ضعف دل را که از گرمی باشد، مفید بود؛ و طریق حل کردنش آن است که مروارید ناسفته را در خریطهآ کرباس کرده، در آب لیمون چندان گذارند که چون مسکه شود. پس خریطه را به دست بمالند، وقتی که حل شده باشد، از خریطه بگذرد. پس در کاسهآ چینی کرده، بگذارند تا به ته نشیند. پس آب لیمون را از رویش بریزند و در آفتاب یا سایه خشک سازند، به حریر گذارند و نگه دارند.

لیهون: مزاج و منافعش به مزاج و منافع اترج نزدیک است، و گویند در منافع اقوی است از اترج؛ و گفتهاند که لیمون سرد و خشک است و گوشت او سرد است و تخم او گرم و خشک است. خاصیت او آن است که دل را قوت دهد و خفقان گرم را سود دارد و صفرا بشکند و خون را تسکین کند. درد سر که از خون و صفرا بود، باز دارد. دهان را خشک کند، اگر بسیار ms201 خورند. اگر شرابخواری خورد، مستی را باز دارد و تخم او پادزهر جانوران است، و گویند آب لیمون زهر افعی را باز دارد.

ماهیثا: عصارهآ مامیثا و شاف مامیثا نیز گویند. سرد و خشک است در اول. چون به آب گشنیز تر کرده، بر پشت چشم طلا کنند، درد چشم را نفع دهد و درد بیخ دندان را سودمند آید. ماهودانه: حب الملوک است، و گفته شد.

مامیران: هندوی کابیرا گویند. گرم و خشک است در دویم. بیاض را ببرد و روشنی چشم بیفزاید؛ و طبیخ اصلش یرقان و مغص را سودمند آید؛ و شربتی از او نیم درم تا یک درم است؛ و ضر است به گرده، و مصلحش عسل است.

ماء: به پارسی آب و به ترکی سو و به هندوی پانی گویند. سرد است در دویم و گویند در سیوم و تر است در چهارم. چون بسیار خورند مزاج را فاسد گرداند و معده را سست کند و استسقا آرد. چون آهن تاب کنند، مضرتش کمتر بود.

ماء اللحم: چون از گوشت تقلی ms202 گیرند، ضعف دل را به غایت سودمند آید.

ماء الشعیر: به پارسی آب جو گویند. تبرید و ترطیب بدن کند و فربه کند و اخلاط بشکند و بول براند و تشنگی بنشاند و تبهای تیز را نفع دهد و تبهای بلغمی را با تخم کرفس وبادیان مفید بود.

ماء الجبن: به پارسی آب پنیر گویند. کلف و جرب را نفع دهدو یرقان را سودمند آید و حرارت جگر بنشاند؛ و به شیرخشت اسهال صفرا کنند و به افتیمون اخراج مواد؛ و بهترینش آن که از شیر بز سرخ گیرند یا زرد ازرق چشم؛ و طریق گرفتنش آن است که ایک کاسه شیر را در دیگ سنگین کرده، پنج شش جوشش داده، دیگ را فرو گیرند و آن مقدار سرکهآ انگوری اضافه نمایند تا بریده شود و آبش از پنیر جدا کنند و صاف کرده، دو سه جوش دیگر دهند و کف بردارند و شیر گرم بیاشامند.

ماء الورد: به پارسی گلاب گویند. بهترینش آن است که طعمش تلخ بود و بویش به تیزی مایل بود. سرد است در اول و گویند گرم است. معده را قوت دهد و کسر نفخ کند و صداع گرم را زایل گرداند.

ماء العسل: گرم بود در اول. معدهآ سرد را قوت دهد و اشتها آرد و بدن فربه کند و بول براند.

مج: ماش است، و گفته شد.

مثلث: آب انگور بود که بجوشانند و کف وی بگیرند تا چهار یک بسوزد و دو دانگ بماند. بعد از آن فرو گیرند و استعمال کنند. منافع وی نزدیک منافع خمر است. خون صالح و روشن از وی تولد کند و چون به آب ممزوج کرده، بخورند، محروری مزاج را نیکو بود.

مخلصه: گیاهی است که در جبل شبانکاره بسیار بود و از جملهآ تریاقات است. هر که در سال یک درم تا یک مثقال از او به روغن زیت یا روغن گل میل ms203 کند، تا سال دیگر از زهر جمیع گزندهها ایمن بود.

مخیض: به پارسی دوغ گویند. سرد و خشک است در اول. معدهآ گرم را نفع دهد اسهال صفراوی و سوداوی را سودمند آید و تشنگی بنشاند.

مخ: به پارسی مغز استخوان گویند. بهترینش مغز ساق گوساله، پس مغز ساق گاو، پس مغز ساق معز، پس ساق گوسفند بود. اورام صلب را نرم گرداند و تحلیل دهد؛ و چون زن فرزجه ساخته، بردارد، صلابت رحم را نفع دهد.

عرجان: در صفت بسد گفته شد.

کقرزنجوش: به پارسی مرزنگوش و به هندوی مروه گویند. گرم و خشک است در دویم و گویند در سیوم. مسخن معده و احشا و محلل نفخ بود و سده بگشاید و ادرار بول کند و دماغ را از اخلاط بارده پاک گرداند؛ و مضر است به مثانه، و مصلح آن لعاب اسبغول به شیرهآ خرفه است؛ و شربتی از او دو درم تا سه درم است. مر مکی: به هندوی بول گویند. بهترینش آن است که خوشبو و تلخ و صاف و مایل به سرخی بود. گرم است در سیوم و خشک است در دویم. مفتح و محلل بود و منع عفونت کند تا غایتی که میت را از نتن و تغیر نگه دارد؛ و چون به آب باقلی یا آب

هردارسنج: مردارسنگ و مرتک نیز گویند. بهترینش اصفهانی براق بود که [به] سرخی زند. طبعش مایل است به سردی و بوی بدن را خوش کند و کلف و اثر آبله را زایل گرداند. چون دو مثقال از او بکوبند و ببیزند و به ده مثقال روغن کنجد آمیخته خورند، حب القرع را بیندازد.

هری: به پارسی آبکامه گویند. گرم و خشک است در دویم. وجع الورک و عرق النسا را نفع دهد و رطوبت معده را دفع کند و گزیدگی سگ دیوانه را مفید بود.

مراره: به پارسی زهره و به هندوی پته گویند. بهترینش آن است که رنگش به زردی زند. طبیعت جمیع زهرها گرم و خشک است.

مرارة الظبی: به پارسی زهرهآ آهو گویند. بیاض را ببرد و جرب و سبل را نفع دهد.

مرارة الأرتب: به پارسی زهرهآ خرگوش گویند. دمعه و خارش چشم را دفع کند.

مرارة الکبش الجبلی: به پارسی زهرهآ قوج گویند باصره را جلا دهد و سبل را نفع رساند.

مرارة الحمار الوحشی: به پارسی زهرهآ گورخر گویند. جرب وخارش چشم را سودمند آید. عرارةالدب: به پارسی زهرهآ خرس گویند. تشنج و کزاز را نفع دهد. عرارة الخنزیر: به پارسی زهرهآ خوک گویند. چون با فلفل و عسل بر سر اقرع طلا کنند، موی برویاند، مجرب است. مرارة البقر: به پارسی زهرهآ گاو گویند. چون بر سر طلا کنند، خراز را نفع دهد؛ و چون به روغن گل در گوش چکانند، دود و طنین را مفید بود و درد گوش که از سردی باشد، نفع دهد؛ و چون دانگی از او میل نمایند، سرفهآ بلغمی را دفع کند؛ و مضر است به جگر، و مصلح آن کتیره است. عرارة المعز: به پارسی زهرهآ بز کوهی گویند. دوالی و داءالفیل را نیکو بود. مرارة الضأن: به پارسی زهرهآ میش گویند. سعال مزمن را نفع رساند. مرارة الکبش: به پارسی زهرهآ قوچ گویند. چون با قدری عسل در گوش چکانند درد گوش را که از سردی بود نفع دهد. مرارة الضبع: به پارسی زهرهآ کفتار گویند. مسهل بلغم است؛ و شربتی از او یک دانگ و نیم؛ و مضر است به زهره، و مصلح آن عسل است و صبر. مرارة الأسد: به پارسی زهرهآ شیر گویند تاریکی چشم را سودمند آید. مرارة الفهد: به پارسی زهرهآ یوز خوانند. تاریکی چشم را ببرد. هرارة الکرک: به پارسی زهرهآ کلنگ خوانند. جرب و سلاق را نفع دهد.

هرارة العصفور: به پارسی زهرهآ جغوک خوانند. چون به پشت چشم طلا کند، قمقام را دفع گرداند. مسک: به پارسی مشک و به ترکی اهبار و به هندوی کستوری خوانند. بهترینش آن است که زرد رنگ بود و رایحهآ تفاح دهد. گرم و خشک است در دویم و گویند در سیوم. شجاعت را زیاده کند و مرهآ سودا را زایل گرداند و باه برانگیزاند و سرعت انزال را مفید بود و ضعف دل را که از برودت بوده باشد، سودمند آید و خفقان و توحش را فع رساند و بادها را بشکند؛ و مضر است به دندان، و مصلح آن تباشیر و صندل است، و شربتی از او قیراطی است، و بدلش جند بیدستر بود.

مشمش: به پارسی زرد آلو گویند. سرد و تر است در دویم؛ و شیرینش مایل است به گرمی؛ و نقوع قدیدش که ترش بود، مسهل صفرا و مسکن عطش و دافع تبهای حاره است؛ و روغن مغز خستهاش بواسیر را سودمند آید.

مشکک: به هندوی سعد است،1 و گفته شد.

مشکطرامشیع: به پارسی پودنهآ بری گویند. گرم وخشک است در سیوم. رطوبت لزج از سینه و شش بیرون آرد و حیض و بول [و خون نفاس] براند و درد شکم و درد معده و درد رحم را تسکین دهد؛ و شربتی از او یک مثقال است تا دو مثقال؛ و مضر است به معده، و مصلحش سرکه وخمر، و بدلش در ادرار عدس و مر است، و گویند اکلیل الملک است.

مصطکی: به زبان رومی مصطخی1 گویند. گرم و خشک است در دویم. اورام معده و مقعد و جگر وامعا ms207 را سودمند آید وسرفهآ بلغمی و نفثالدم و سدر و صداع را مفید آید و بلغم بگدازد و اشتها آرد و هاضمه را یاری دهد؛ و مضر است به شش، و مصلح آن صمغ عربی است، و شربتی از او یک درم تا دو درم است، و بدلش به وزن و نیم آن صمغالبطم و گویند کندر دریایی است.

سعاء: به پارسی روده گویند. غذای بد دهد و احداث دوالی کند. گرم و تر است در دویم و گویند خشک [است]. مقوی اعضا و مسخن بود و ضماد کردن بر شکستگی و الم و نقرس وصلابت مفاصل و تشنج را سودمند آید؛ و ملین صلابت حلق و شش ود. باه برانگیزاند. شربتی از او یک درم است. مضر است به مثانه، و مصلحش عسل در ضماد است، و بدلش قلق کنند.

مقل ازرق: به هندوی گوکل گویند. بهترینش آن است که ازرقی بود و مایل به سرخی، و زود حل شود. گرم و خشک است در سیوم و گویند گرم و تر است در دویم. بلغم و سودا را به اسهال دفع کند و سنگ گرده و مثانه بریزاند و بول و حیض براند و باه برانگیزاند و فربهی آرد و سده بگشاید و بادها را بشکند و عرق النسا و نقرس را نفع دهد؛ وچون بخور کنند، بواسیر را سودمند آید؛ و مضر است به شش، و مصلح آن کتیره است، و شربتی از او یک درم تا دو درم است، و بدلش به وزن آن صمغ البطم و نیم وزن آن کندر است. مقل مکی: سرد و خشک است در دویم. معده را قوت دهد و شکم را ببندد و تقطیرالبول را نفع دهد.

ملح: به پارسی نمک و به ترکی توز و به هندوی لون گویند. انواعش بسیار است: ملح طعام و ملح اندرانی که به پارسی نمک نیشابوری و نمک طبرزد گویند و ملح ms208 سیاه نفطی و غیر نفطیی و ملح هندی که سرخ رنگ بود و ملح تلخ؛ و بهترینش اندرانی است. گرم و خشک است در دویم. ورم بلغمی و خارش و نقرس و جذام و قوبا را نفع دهد و بادها را بشکند و منع عفونت کند و آکله و استرخاءاللثه را سودمند آید و بلغم لزج را به قی و اسهال بیرون آرد؛ و ملح اندرانی بیاض چشم را ببرد و سبل و ناخنه را تنک و ضعیف گرداند؛ و مزاج و منفعت نمک تلخ به مزاج و منفعت بورهآ ارمنی نزدیک است؛ و ملح هندی گرمتر و لطیفتر از انواع ملح است؛ و ملح نفطی قی را یاری دهد و اخراج سودا کند؛ و شربتی از او نیم درم است، و مضر است به امعا، و مصلح آن هلیلهآ زرد است.

موز: به هندوی کیله گویند. گرم است در وسط درجهآ اول، و تر است در آخر آن. غذا اندک دهد و ریش حلق و سینه و شش و مثانه و سرفهآ خشک را نفع دهد و باه برانگیزاند و بول براند و طبیعت را نرم گرداند؛ و مفسد معده است، و مصلح آن گوارش مصطکی به آب لیمون یا زردک ترش کرده باشد.

ملوخیا: ملوکیه، نوعی از خبازی است. سرد است در اول و تر است در دویم؛ و گویند سرد و تر است در سیوم. التهاب را سودمند بود، چون بر سینه و معده ضماد کنند، اختلال دم و درد چشم حار را نفع دهد. سیلان حیض را مفید بود. اسحق گوید: چون به آرد جو ضماد کنند و اگر آب وی با نبات بیاشامند، سدهآ جگر و زهره بگشاید. مضر است به مثانه، و مصلحش گلاب است.

هوم: گرم و خشک است در سیوم، و گویند گرم است در دویم و خشک است در سیوم. بهترینش سفید و روشن بود. بول و حیض براند و در ms209 مفاصل و درد رحم و سینه و بادها که در معده باشد، چون به عسل سرشته، لعق کنند، سودمند آید. درد گرده و مثانه را نفع رساند. چون بر زهار کودکان طلا کنند، بول بگشاید. مضر است به سپرز، و مصلحش تخم کرفس، و بدلش نیم وزن آن جوزبوا بود.

مومیایی: بهترینش معدنی بود که چون آب از چشمه بیرون می آید و منجمد میشود. گرم است در آخر درجه دویم و خشک است در اول. اورام بلغمی و خلع و

مویزج: به پارسی زبیب جبلی گویند. گرم و خشک است در سیوم. چون پانزده دانه از او میل نمایند، کیموس لزج را به قی دفع کند؛ و مضر است به سپرز، و مصلح آن کتیره است.

نارجیل: به پارسی نارگیل است و جوز هندی نیز گویند و به هندوی نالیر و مغزش را کهوپره گویند. گرم است در اول درجهآ دویم و تر است در اول درجهآ اول. غذا بسیار دهد و منی بیفزاید و باه برانگیزاند و تسخین گرده کند و تقطیرالبول را نفع دهد؛ و روغنش بواسیر را سودمند آید، و حبالقرع را بیاندازد، و مصلحش شکر است.

نانخواه: در مشهد خورددانه و [به فارسی] زینیان و [به هندوی] اجواین گویند. گرم و خشک است در سیوم. مغص و عسرالبول را نفع دهد و حیض براند و تبهای مزمن را نفع دهد و تقویت معده و کسر ریاح کند و کرم دراز و حب القرع ms210 را بیرون کند؛ و چون به سرکه به روی طلا کنند، آبرفتن از دهان باز دارد و سده بگشاید و گرده را قوی کند و اشتها آرد.

نارنج: معرب نارنگ فارسی است. پوستش گرم و خشک است در دویم، و حامضش سرد و خشک است در اول. چون پوستش را بکوبند و ببیزند و دو مثقال از او به آب گرم بیاشامند درد معده و مغص را نفع دهد و خوردن حامضش معدهآ گرم را مفید بود و سرفهآ صفراوی را دفع کند. نحاس محرق: به پارسی مس سوخته گویند. گرم و خشک است در سیوم. موی را سیاه گرداند و درشتی پلک را ببرد و روشنی چشم بیفزاید و زرداب را به اسهال دفع کند.

نسر: مرغی است به غایت بزر گو پقیل الطیران که آن را به پارسی کرکس گویند. طبیعت گوشت او گرم و خشک است در اول. تشنج را نفع رساند و دیر هضم شود و کیموس بد دهد و تولید مرهآ سودا کند.

نشا: به پارسی نشاسته گویند. سرد و خشک است در اول و گویند سرد است در دویم، و تر است در اول. چون به داروی چشم آمیزند، قرحه العین را نفع دهد؛ و چون ms211 به نبات و آب و روغن بادام آمیزند، سرفه و خشونت سینه و حلق و قصبهآ شش را ببرد.

نطرون: بورهآ ارمنی است، و در «حرف باء» گفته شد.

نعناع: به پارسی پودنه گویند. بهترینش بستانی است. طبعش معتدل است، و گو گرم و خشک است در دویم، و گویند گرم در سیوم و خشک است در اول. چون عصارهاش با سرکه بیاشامند، قلع نفثالدم کند و کرم دراز بکشد؛ و چون به آب انار ترش خورند، فواق و غشی و هیضه را نفع دهد؛ و چون به آرد جو ضماد کنند، صداع را دفع کند و ورم پستان را نفع دهد؛ و چون با نمک طلا کنند یا بخورند، گزندگی سگ دیوانه را نفع رساند؛ و چون زن پیش از جماع بردارد، منع آبستن کند؛ و چون با مصطکی بخایند و آب آن را فرو برند، مسخن معده بود و اگر مقدار ده درم آب او را صاحب قی با شکر بخورد، اشتها آرد و قی باز دارد و فواق [و خفقان] را زایل گرداند؛ و اگر با شکر بجوشانند و بر پهلوی چپ طلا کنند، درد سپرز را ببرد؛ و مضر است به سپرز، و مصلح آن کرفس است.

نعام: به پارسی شترمرغ گویند. کثیرالفضول و بطئ الهضم است؛ و چون روغن پیهاش بر اورام بلغمی بمالند، تحلیل دهد.

نفط: بهترینش آن است که سفید بود. طبعش گرم و خشک است در چهارم. چون در چشم چکانند، بیاض را ببرد و چون نیم متقال از او به آب گرم رغبت کنند، سده بگشاید و ضیق النفس وسعال مزمن و وجع الورک و لقوه و فالج را نفع دهد و مغص را ساکن گرداند و بادها را بشکند و سردی مثانه را نفع کند و بچهآ مرده بیندازد و مشیمه بیرون آرد و کرم دراز و حب القرع را بکشد؛ و مضر است به شش، و اصلاحش ms212 به کتیره کنند، و بدل آن نفط سیاه و قطران است.

نمل: به پارسی مور و مورچه و به هندوی چونتیهی گویند. چون مور بزرگ را که مورچهآ سواره گویند، با سر که به بهق طلا کنند، نفع تمام دهد؛ و چون صد عدد از او در پنج درم روغن زنبق اندازند و یک هفته بگذارند، پس بر قضیب بمالند، نعوظ آرد؛ و چون بکوبند و ببیزند و به آب سرشته، بر زیر بغل و یا زیر ناف طلا کنند، بعد از آن که وی را کنده باشند، دیگر نروید.

نهر: به پارسی پلنگ خوانند چون خونش بر گلف مالند و بگذارند تا خشک شود نفع دهد.

نوره: به پارسی آهک و به هندوی چونه گویند؛ و نیکو ترین آن سفید و سست بود و آب ندیده به غایت گرم بود و ملطف و محرق بود. طبعش گرم و خشک است در سیوم؛ و آب رسیدهآ وی چون دو روز یا سه روز به وی بگذرد، نه محرق بود، بلکه مسخن بود و مغسول وی مجفف بود بی لذع. چون بشویند و بپاشند، سوختگی آتش را نفع دهد و گوشت زیاده بخورد؛ و چون بر موضعی پاشند که از آن خون روان باشد، باز ایستد؛ و میل کردن آن مهلک است؛ و علامت میل کردنش آن است که دهن جوشش کند و درد و سوزش معده و عسرالبول و مغص و اسهال خون به سبب قرحهٔ‌ امعا پیدا کند و نوره با بول بیرون آید و سردی اعضا و غشی و خفقان احداث کند؛ و علاجش قی به آب گرم و خوردن شیر تازه و غذای چرب کنند.

نوشادر: معدنی بود و عملی بود. بهترینش آن است که چون بلور صاف و شفاف بود. طبعش گرم و خشک است در آخر سیوم. چون در چشم کشند، سفیدی چشم را

نوی التهر: به پارسی خستهآ خرما گویند. گرم و خشک است در اول. چون بسوزند و بشویند و در چشم کشند، ریش چشم را نفع دهد.

نوی الإهلیلج کابآلی: به پارسی خستهآ هلیلهآ کابلی گویند. سرد و خشک است در دویم. عسرالبول را دفع کند، و شربتی از او یک مثقال است.

نیلوفر: لیلوفر نیز گویند و به سریانی کرنبالماء و به پارسی گل نیلوفر دریایی و به هندوی کونول ککر کاپهول1 خوانند. سرد و تر است در دویم. ورم گرم و صداع گرم را نفع دهد و منع احتلام کند و باه را زیان سازد؛ و چون یک درم از او به شربت خشخاش میل کنند1 منی را ببندد؛ و بیخ و تخمش درد مثانه را سودمند آید؛ و مضر است به مثانه، و مصلحش نبات است، و بدلش بنفشه یا خطمی سفید، و شربتی از او دو درم تا سه درم است.

نیل: نباتی است که عصارهآ او را نیلج و ورق او را وسمه گویند. گرم است در اول و خشک است در دویم، و گویند سرد است در اول و معتدل است در تری و خشکی. چون به آب ضماد سازند، نزف دم کند و کلف و بهق را زایل گرداند و داءالثعلب و سوختگی ms214 آتش را نفع رساند؛ و چون عصارهآ او را به سرکه طلا کند، خنازیر را تحلیل دهد و جوشش سر و روی را مفید بود.

وبرالإرنب: به پارسی پشم خرگوش گویند؛ و چون به صیر و دقاق کندر و سفیدهآ تخم مرغ بر شریان ضماد کنند، منع خون کند.

وبراللقاح:1 به پارسی پشم شتر گویند. چون سوخته و بیخته و در بینی دمند، رعاف را دفع کند.

وج: به پارسی اگیر گویند. بهترینش آن است که فربه و سطبر و خوشبو و سفید و پرگره بود. گرم و خشک است در اول درجهآ دویم، و گویند در سیوم. لون را صاف کند و باه را برانگیزاند و گرانی زبان را ببرد و بهق و برص و تشنج و درد پهلو و سینه و جگر و صلابت سپرز و مغص و فتق را نفع دهد و بول و حیض براند و بیاض را ببرد و صفرا و بلغم را دفع کند؛ و مضر است به سر، و مصلحش رازیانج است، و شربتی از او یک درم تا دو درم است.

وخشیزق: به پارسی درمنهآ خراسانی گویند. گرم و خشک است در اول. کرم دراز و حبالقرع را بکشد؛ و شربتی از او یک مثقال است.

ودع: به پارسی گوشماهی گویند. قلع تآلیل بکند و حابس خون و جاذب خار بود.

ورد: به پارسی گل گلاب و به هندوی پهول گویند. بهترینش گل سرخ است که گل گلاب بود. طبعش سرد و خشک است در اول. مقوی اعضای باطن و سیلان و مصلح نتن و عرق بود. دل و جگر و معده را قوت دهد و سده بگشاید؛ و ده درم از تازهآ او ده بار طبیعت را بیارد؛ و چون از آب او اندکی تجرع کنند، غشی و خفقان را سودمند آید و خواب بر بالای آن خواب را برباید و قطع قوت باه کند.

وردالفجار: به پارسی گل ms215 رعنا گویند و گل ورودی نیز گویند که درونش سرخ و بیرونش زرد بود. سرد و خشک است در اول. چون آبش را در چشم کشند، باصره را قوت دهد.

ورق الخوخ: به پارسی برگ شفتالو گویند. چون آبش را بر بدن مالند، قطع بوی نوره کند؛ و چون در گوش چکانند، کرم گوش را بکشد؛ و شیخ الرئیس اگوید] که شفتالو سرد و تر است. چون بسیار خورند، تبهای بلغمی آرد؛ و اگر او را کوفته، بر محل گزید گی عقرب نهند، سود دارد؛ و اگر بر دست کسی از چیزی نقش کرده باشند، چون خواهند که برطرف شود، باید که برگ شفتالو را کوفته، آب او را در آن محل مالند و مدتی این عمل کنند، اثر آن نقش دور گرداند؛ و اگر از چوب او مسواک سازند، دندان و بن دندان محکم گرداند و کرم دندان را بکشد و بوی دهان خوش کند.

ورق الطرفا: به پارسی برگ گز گویند. چون بکوبند و بر سپرز طلا کنند، صلابت سپرز را نفع دهد. چون به آبش مضمضه کنند، گوشت بیخ دندان را محکم گرداند؛ و اگر آب او را بر آبله زنند، نافع بود؛ و اگر بیخ او را بر دندان مالند، درد را بنشاند؛ و اگر برگ او را بر آماس نهند، سود دارد.

ورشان: به پارسی قمری گویند. لحمش قابض و بطئالهضم است.

ورق الدلب: به پارسی برگ چنار گویند. چون خشک ساخته، بر جراحت افشانند، جراحت در هم آرد؛ و اگر پوست او را کوفته، با زنگار و نمک و کمیز آدمی یک جا کرده، مرهم سازند و بر جراحت ناسور بندند و بگذارند، سود دارد.

ورق الغرب: به پارسی برگ بذه گویند. چون به آبش غرغره کند، علق از حلق بیرون آرد.

ورقالکرم: به پارسی برگ تاک خوانند. چون آبش بر سر طلا کنند، صداع گرم را نفع دهد.

ورق السرو: به ms216 پارسی برگ سرو گویند. در گرمی و سردی معتدل است و قابض که طبیعت را قبض کند و بیخ دندان را محکم گرداند؛ و اگر برگ او را بسوزند و خاکستر او را بر سوختگی آتش نهند، سود دارد. اگر در شراب انداخته، بخورند، و یا به کسی دهند، زود مست شود و دیر هوشیار گردد؛ و اگر برگ او را بسوزند، از بویش مار بگریزد؛ و جوزالسرو را اگر پیش صاحب شقیقه دود کنند، بمیرد و باید که این کار نکنند.

ورق الأجاص: به پارسی برگ آلو گویند. چون به آبش غرغره کنند، منع سیلان مواد از ملازه و حلق کند. ورقالسمسم: به پارسی برگ کنجد گویند. چون به آبش موی را بشویند، نرم و دراز گرداند.

ورق السوسن: مجفف جراحتها و جوششها بود.

ورق الخلاف: به پارسی برگ بید گویند. مسهل صفرا و محرق سودا و بلغم بود و صرع و صداع و گزیدن عقرب را نفع دهد و سده بگشاید و بول براند و درد سر را سودمند آید و اختناق رحم را مفید است.

ورد اللوز: به پارسی گل بادام گویند. طبیعتش سرد و تر است در اول. دل و دماغ قوت دهد. ورد السفرجل: به پارسی گل بهی گویند. ضعف دل و دماغ را نفع دهد و تقویت معده کند. ورد التفاح: به پارسی گل سیب گویند. در تقویت دل و دماغ کثیرالنفع است. وردالکمثری: به پارسی گل امرود گویند. نفعش در تقویت دل و دماغ به نفع تفاح نزدیک است. وسعه: برگ حشیشی است که عصارهاش را نیلج گویند، و در «حرف نون» گفته شد. وردالخشخاش: گل خشخاش را گویند. چون بر سر طلا کنند، بی خوابی را نفع دهد و صداع گرم را دفع کند. وسخ الأذن: به پارسی چرک گوش گویند. شقاق لب را سودمند آید و داخس را نیکو گرداند. هدهد: به پارسی شانه سر گویند. چون لحمش را ms217 به شبت پزند و آب آن را میل کنند، قولنج را سودمند آید؛ و چون چشمش را با خود دارند، نسیان را سودمند آید؛ و چون پرش را بخور کنند، گزندگان که در آن موضع باشند، بگریزند؛ و چون خونش را

هلیون: به پارسی مارچوبه گویند و مارگیا خوانند. بهترین آن بستانی بود. گرم و تر است. مفتح احشا و محلل بود؛ و طبیخ آن عرقالنسا و یرقان را نافع بود، خاصه طبیخ اصلش، چون به شراب ممزوج نموده بیاشامند، گزیدگی رتیلا را سودمند آید؛ و چون از طبیخ وی مضمضه کنند، درد دندان را ساکن گرداند و شکم ببندد و قولنج بلغمی و ریحی و عسرالبول را نافع باشد و باه را زیاده کند و مسخن گرده و مثانه بود؛ و تقطیرالبول که از برودت باشد، آن را سود دارد و درد پشت و ورک کهن را نافع آید و سینه و شش را نیکو گرداند؛ و طبیخ وی چون سگ بیاشامد، بمیرد؛ و وی معتدل [مزاج] را مضر بود، اولی آن که او را بجوشانند و بعد از آن با گوشت پزند و به ضرورت اضافه کنند. بدلش فجل است.

هوفاریقون: هیوفاریقون خواند. گرم است در سیوم و خشک است در آخر. ضماد کردن آن ملطف و محلل اورام بود و ورق آن سوختگی آتش را سودمند آید؛ و اگر بیزند با شراب ms218 و چهل روز متواتر بیاشامند، عرقالنسا را نافع آید و حیض و بول براند؛ و ثمرهآ وی مسهل مره بود و بچه بیندازد؛ و آب ورق وی چون بجوشانند، نقرس را عظیم نفع دهد؛ و بدلش به وزن آن بیخ اذخر و نیم وزن آن بیخ کبر بود.

یاسمین: به پارسی یاسمین گویند. طبیعتش گرم و خشک است در آخر دویم. کلف را زایل گرداند و صداع بلغمی را دفع کند؛ و بویش ریاح غلیظ را که در دماغ بود، تحلیل دهد؛ و چون به عسل سرشته، میل کند، حیات و حب القرع را بیرون آرد و لقوه و فالج را مفید بود؛ و شربتی از او یک درم تا سه درم است.

اطریفل کبیر: بواسیر را سودمند آید و رنگ روی را نیکو گرداند و باه برانگیزاند و معده را قوت دهد. صفت آن: پوست هلیلهٔ‌ کابلی و پوست هلیلهآ زرد و هلیلهآ سیاه و هلیله و آملهآ منقی و فلفل و دارفلفل از هر یکی سه مثقال، زنجبیل و بزباز و بوزیدان و شیطرج هندی و شقاقل مصری و تودری زرد و گلگون و لسان العصافیر و حب القلقل و مغز چلغوزه و کنجد مقشر و تخم خشخاش و بهمن سرخ و سفید از هر یک ده مثقال، همه را کوفته و بیخته به روغن بادام چرب کنند و در زمستان و هوای سرد سه چندان عسل کف گرفته بسرشند و در تابستان و هوای گرم به دو چندان عسل و ms219 هر صباح از او یک متقال تا دو مثقال گلوله کرده، فرو برند.

اطریفل صغیر: استرخای معده و باد بواسیر را نفع دهد و ذهن را صاف گرداند. صفت آن: پوست هلیلهآ زرد و پوست هلیلهآ کابلی و پوست هلیله و هلیلهآ سیاه پوست بلیله و آملهآ منقی از هر یک ده مثقال، همه را کوفته و بیخته، به روغن بادام چرب کنند و به عسل کف گرفته سرشته، هر روز از او یک مثقال تا دو مثقال گلوله ساخته، فرو برند.

اطریفل گشنیزی: دفع بخار کند و معده و دماغ را قوت دهد و سودا را سودمند آید. صفت آن: پوست هلیلهآ کابلی و پوست [هلیله و هلیلهآ] سیاه و بلیله و آملهآ منقی و گشنیز خشک از هر یک بیست مثقال، همه را کوفته و بیخته، به روغن بادام چرب کنند و به عسل کف گرفته سرشته، از هر یک مثقال تا دو مثقال بر بالای طعام فرو برند.

اطریفل مقل: باد و بواسیر را نفع دهد و شقاق مقعد را دفع کند. صفت آن: مقل ازرق ده مثقال در آب کنند تا حل کرده و صاف نموده، به پنجاه مثقال عسل کف گرفته آمیزند و بجوشانند تا به قوام آید. پس هفت مثقال افتیمون و سه مثقال آملهآ منقی کوفته و بیخته اضافه نمایند و باهم سرشته، هر صباح از او یک مثقال تا دو مثقال گلوله کرده، فرو برند.

افلونیای رومی: درد دندان را و قولنج را عظیم النفع بود و سرفه و خناق را سودمند آید. صفت آن: افیون ده مثقال، سنبل الطیب و فطراسالیون و تخم کرفس از هر یک چهار متقال، ساذج هندی و سلیخه و عاقرقرحا و حب بلسان و فرفیون از هر یک متقالی، کوفته و بیخته و به روغن بلسان یا زیت یا روغن گل خالص چرب کنند وبه عسل کف گرفته به قوام آورده بسرشند و هر ms220 صباح مقدار نخودی میل کنند.

افلونیای فارسی: درد گرده و قولنج را نفع دهد و کثرت طمث را دفع کند و رطوبت رحم را سودمند آید. صفت آن: فلفل سفید و بذرالبنج از هر یک بیست مثقال، نیون و عاقرقرحا از هر یک ده مثقال، زعفران پنج مثقال، جند بیدستر مثقالی، زرنباد و رونج عقربی و مشک اذخر و مروارید ناسفته از هر یک نیم مثقال، همه را کوفته و بیخته و به عسل کف گرفته به قوام آورده، سرشته، مقدار نخودی میل نمایند.

اغبر لؤلؤ: روشنای چشم را بیفزاید. صفت آن: توتیای مغسول و شنج محرق از هر یک بیست درم، نبات پنج درم، مروارید ناسفته سه درم، همه را کوفته و بیخته صلایه کنند تا همچون غبار شود.

آیارج فیقرا: صداع و درد معده را و مفاصل را نفع دهد و قولنج و لقوه را سودمند آید. فالج و استرخا و گرانی زبان را مفید آید. صفت آن: مصطکی و زعفران و سنبل و حب بلسان و اسارون وسلیخه و دارچینی از هر یک مثقالی، و صبر سقوطری هشت مثقال، و بعضی شانزده مثقال می کنند، همه را کوفته و بیخته، با هم آمیزند و در شیشه نگه دارند. بنفسج مربی: به پارسی گلقند بنفشه گویند. سینه را نرم کند و سرفه که از حرارت باشد دفع کند وخشونت حلق را دور گرداند؛ و چون پنج مثقال از او میل کنند و نیم پیاله تمر هندی از عقب آن بیاشامند، اخراج صفرا کند و تب دایر و لازم مفید بود. صفت آن: برگ گل بنفشهآ تازه یک من، وقند سفید سوده دو من، به هم آمیخته، چهل روز در آفتاب نهند.

باسلیقون: جرب و سبل را نفع دهد و ظفره و کمنه و دمعه را دفع کند. صفت آن: فلفل و دارفلفل و زنجبیل و پوست هلیلهآ زرد وهلیلهآ سیاه از هر یک پنج مثقال، صبر ms221 سقوطری یک متقال ونیم، کف دریا شش مثقال، زنجفر با شادنج پنج مثقال، سلیخه و قرنفل از هر یک چهار مثقال، نوشادر درمی، همه را کوفته و بیخته، صلایه کنند - همچون غبار شود و در چشم کشند، نفع عظیم دهد.

برود حصرم: جرب و سبل را نفع رساند و دمعه و سلاق را مفید بود و ظفره را سودمند آید. صفت آن: توتیای سفید و لک و زرد چوبه و پوست هلیلهآ زرد و زنجبیل از هر یک پنج مثقال، و دارفلفل و مامیران چینی از هر یک دو مثقال، نمک هندی مثقالی، همه را کوفته و بیخته، به آب غوره پرورش دهند. پس در سایه یا در آفتاب خشک ساخته، بار دیگر بکوبند و ببیزند و صلایه کنند تا همچون غبار شود. پس به کار دارند.

برود کافور: جرب و حرارت چشم را مفید بود. صفت آن: توتیای مربی یا غوره پنج درم، کافور قیراطی، کوفته و بیخته، صلایه کنند تا همچون غبار شود.

برودی که درد چشم را نافع بود: صفت آن: ساذج هندی و نحاس محرق و افیون و نشاسته از هر یک هفت درم، صمغ عربی سه درم، اقلیمیا چهل درم، اسفیداج الرصاص شصت درم، همه را کوفته و بیخته و صلایه کنند تا هم چون غبار شود.

برودی که خارش چشم و سوزش را ببرد: صفت آن: توتیای مربی به آب غوره که در سایه یا در آفتاب خشک ساخته باشند، کوفته و بیخته، لایه کنند تا همچون غبار شود.

بخوری که سدهآ بینی بگشاید: صفت آن: باقلا را به سر که تر کرده، بر روی آتش اندازند و سر خود بر بخار آن دارند.

بخور دیگر: سبوس گندم را به سرکه جوشانیده، سر را بر بخار آن دارند.

برشعثا: دفع سرعت انزال و زکام و نزلهآ سرد را مفید بود و قولنج را نفع دهد. صفت آن: فلفل ابیض وبذرالبنج از هر یک بیست ms222 مثقال، افیون ده مثقال، زعفران پنج مثقال، و عاقرقرحا و فرفیون از هر یک پنج مثقال، همه را کوفته و بیخته، به دو چندان عسل کف گرفته بسرشند، مقدار نخودی فرو برند.

تریاق ثمانیه: گزیدگی جمیع جانوران که وحشت خو گرفته باشند، سودمند آید و سعال و عسرالنفس را نفع دهد و درد معده و سینه را دفع کند. صفت آن: زراوند طویل و ریوند چینی و پوست بیخ کبر و حبالغار و مر مکی و قسط تلخ و جنطیانا و عروق صباغین یا زردچوبه از هر یک هشت مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و به دو چندان عسل کف گرفته سرشته، از هر یک متقال تا دو مثقال گلوله کرده، فرو برند.

تریاق اربعه: درد معده و سرفه را و بلغم را نفع دهد و دوار و سدر را دفع کند. صفت آن: جنطیانای رومی و حبالغار و مر مکی و زراوند طویل از هر یک چهار مثقال، همه را کوفته و بیخته به دو چندان عسل کف گرفته سرشته، از یک مثقال تا دو مثقال گلوله کرده، فرو برند، نافع آید.

جلنجبین: گلنجبین است. خدر و فالج را مفید بود و تشنج و تمدد بلغمی را سودمند آید و سوءالقنیه و استسقا را نفع دهد. صفت آن: برگ گل سرخ کوفته و بیخته یا قیمه کرده یک من، عسل کف گرفته به قوام آورده چهار من، به هم آمیزند و چهل روز در آفتاب نهند.

جوارش خبث الحدید: گوارش خبثالحدید است. استرخای معده را سودمند آید و رنگ روی را صاف کند و باه را برانگیزاند و بواسیر را نفع دهد و سرعت انزال را دفع کند. صفت آن: خبثالحدید پانزده روز یا شانزده روز در سر که گذاشته باشند، در سایه خشک کرده، صد درم به روغن بادام چرب کرده، نیک صلایه کنند و پوست هلیلهآ کابلی و هلیلهآ سیاه و پوست بلیله و ms223 آمله وفلفل و شیطرج و سنبل و زنجبیل و سعد از هر یک دو درم، تخم شبت و تخم گندنا از هر یک چهار درم، کوفته و بیخته، همه را به هم آمیزند و چندان عسل کف گرفته به قوام آورند و به روی سنگ بریزند و به کار برند. اول روز یک درم اختیار کنند و روز دویم دو درم تناول فرمایند و روز سیوم سه درم به کار برند تا هفت روز به این طریق یک یک بالای هم افزایند و بعد از هفته هر روز یک درم کم سازند تا به یک درم باز آرند. پس به دستور سابق تا هفت روز باز

جوارش اترج: گوارش اترنج است. ضعف معده را هم مفید بود و دل و دماغ را قوت دهد و اشتها پیدا کند و بادها را بشکند. صفت آن: پوست ترنج سه درم، فرنفل و جوزبویه و دارفلفل و قاقلهآ صفار و فلفل و دارچینی و خولنجان و زنجبیل از هر یک درمی، مشک دانگ و نیم، همه را بکوبند و ببیزند و به دو چندان عسل به قوام آورده، سرشته، به ظروف سنگی ریزند و به کار برند.

جوارش عود: گوارش عود است. دل ms224 و دماغ را نفع دهد و معده را قوت دهد. صفت آن: عود و پوست ترنج از هر یک پنج درم، قرنفل و مصطکی از هر یک سه درم، قاقله و سنبل و دارچینی از هر یک دو درم، زعفران یک درم و نیم، زنجبیل و دارفلفل از هر یک درمی، کوفته و بیخته و به دو چندان عسل گداخته و یا دو چندان نبات مصری یا قند به قوام آرند و بسرشند و به ظروف سنگی انداخته، به کار برند.

جوارش عود، نسخهآ دیگر: ضعف دل را نفع رساند و دماغ و معده را قوت دهلد: صفت آن: قرنفل و پوست ترنج و دارچینی از هر یک دو درم، و عود پنج درم، همه را کوفته و بیخته، به دو چندان نبات مصری یا قند به قوام آورده، سرشته و به ظروف سنگی ریخته، به کار برند.

جوارش عود، نسخهآ دیگر: جهت ضعف دل و دماغ. صفت آن: عود پنج درم و پوست ترنج و مصطکی از هر یک درمی، همه را کوفته و بیخته، به دو چندان نبات مصری به قوام آورده، سرشته بر ظروف سنگی ریخته و به کار برند.

جوارش عنبر: گوارش عنبر است. خفقان و ضعف دل را سودمند آید و نشاط آورد. نبات مصری صد و هشتاد متقال به قوام آورده، دیگ را فرو گیرند و یک مثقال عنبر اشهب حل کرده، بر ظروف سنگی ریزند و به کار برند.

جوارش مصطکی: گوارش مصطکی است. سردی معده را دفع کند و آب رفتن دهن را نفع دهد. صفت آن: نبات مصری دویست و هشتاد متقال به قوام آرند و سه مثقال مصطکی را به آب تر کرده صلایه کنند و بدان سرشته بر ظروف سنگی ریزند و به کار برند، فایده خواهد شد.

جوارش کمون: گوارش زیره است. معده را قوت دهد و بادها بشکند و سده بگشاید و آروغ ترش را ms225 نفع دهد و درد امعا را دفع کند. صفت آن: زیرهٔ‌ مدبر صد مثقال، سداب و فلفل و زنجبیل از هر یک سی متقال، بورهآ ارمنی ده مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و به دو چندان عسل سرشته، بر ظروف سنگی ریزند و به کار برند.

جوارش زیره، به نوعی دیگر: درد معده را سودمند آید و هاضمه را یاری دهد و اورام ریحی را نفع دهد. صفت آن: زیرهآ مدبر صد مثقال، سداب چهل مثقال فلفل و زنجبیل و بورهآ ارمنی از هر یک ده مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و به عسل سرشته، بر روی سنگ بریزند و به کار برند.

حب ایارج: مرضهای دماغی و معده را سودمند آید. صفت آن: ایارج فیقرا یک مثقال، تربد سفید تراشیده به روغن بادام چرب کرده یک درم، حبالفیل و انیسون و غاریقون از هر یک نیم درم، شحم حنظل دانگی، همه را کوفته و بیخته، به آب بادیان بسرشند و حبها ساخته، در عسل و یا قند به قوام آورده، غلطانند و فرو برند.

حب صبر: صداع و درد معده راغ نفع دهد. صفت آن: صبر سقوطری یک مثقال، تربد یک درم، و حبالنیل و غاریقون و انیسون از هر یک نیم درم، شحم حنظل و نمک هندی از هر یک دانگی و نیم، کتیره و مقل از هر یک درمی، همه را کوفته و بیخته، به آب کرفس یا بادیان بسرشند و حبها ساخته، فرو برند.

حب قوقایا: خلطهای غلیظ لزج را دفع کند و صداع و سدر و دوار را نفع دهد. صفت آن: صبر سقوطری و عصارهآ افستین یا برگ او و مصطکی از هر یک دو درم، سقمونیا و شحم حنظل از هر یک درمی، همه را کوفته و بیخته، به آب بادیان بسرشند و حبها ساخته، از یک مثقال تا دو مثقال، فرو برند.

حب اسطوخودوس: صداع وصرع را نفع دهد و سدر و دوار را دفع کند و بواسیر و نواسیر را سودمند آید. صفت آن: پوست هلیلهآ زرد و پوست هلیلهآ کابلی از هر یک پنج مثقال، تربد هفت مثقال ونیم، صبر سقوطری شش مثقال، اسطوخودوس و غاریقون وافتیمون و بسفایج از هر یک سه مثقال، شحم حنظل یک مثقال، قرنفل و فوتنج از هر یک درمی، همه را کوفته و بیخته، به آب بادیان بسرشند و حبها ساخته، از یک درم تا چهار درم فرو برند.

نوع دیگر، حب اسطوخودوس: صفت آن: پوست هلیلهآ کابلی ms227 و پوست هلیلهآ زرد و هلیلهآ سیاه و صبر سقوطری از هر یک سه درم، غاریقون چهار درم، افتیمون و اسطوخودوس از هر یک پنج درم، شحم حنظل دو درم و نیم، خریق اسود دو درم، همه

حب الذهب: نزولالماء را دفع کند و درد سر و چشم را نفع دهد. صفت آن: صبر سقوطری بیست متقال، پوست هلیلهآ زرد ده مثقال، مصطکی و کتیره و سقمونیا و زعفران از هر یک سه مثقال، گل سرخ پنج متقال، همه را کوفته و بیخته، به آب خالص بسرشند و حبها ساخته، از دو درم تا سه درم، رغبت نمایند.

حب بنفشه: رمد و صداع را نفع دهد و درد شقیقه را دفع کند. صفت آن: بنفشه دو متقال، تربد یک مثقال، رب السوس و پوست هلیلهآ زرد و انیسون از هر یک نیم درم، برگ گل سرخ و سقمونیا از هر یک دانگی، همه را کوفته و بیخته، به آب بادیان بسرشند وحبها در قند به قوام آورده، غلطانند و به سحر فرو برند.

حب منتن: فالج ولقوه را سودمند آید وقولنج و درد مفاصل را نفع دهد و دفع عسرالبول و حیض کند. صفت آن: اشق و سکبینج وو جاوشیر و مقل و حرمل و تخم سداب و شحم حنظل و صبر سقوطری و تربد و پوست هلیلهآ زرد و انزروت از هر یک پنج مثقال، اشق و سکبینج و مقل را در آب حل کنند تا حل گردد. باقی ادویه را کوفته و بیخته، بدان بسرشند و حبها ساخته، از یک دو درم تا دو مثقال تناول فرمایند، فایده کند.

نوع دیگر، حب منتن: سکبینج و اشق و جاوشیر و مقل و حرمل و تخم سداب و ms228 شحم حنظل از هر یک سه درم، صبر سقوطری و تربد از هر یک پنج درم، فرفیون و جند بیدستر از هر یک درمی، جاوشیر و اشق و مقل را در آب کنند تا حل کرده، باقی ادویه را کوفته و بیخته بدان بسرشند و حبها ساخته، از سه درم تا چهار درم، رغبت نمایند. حب غاریقون: درد مفاصل و استسقا را مفید بود و فرنگیه و بلخیه را سودمند آید. صفت آن: صبر سقوطری و افتیمون از هر یک شش درم، و غاریقون چهار درم، سقمونیا یک درم، و ایرسا و انیسون از هر یک دو درم، همه را کوفته و بیخته، به آب خالص بسرشند و حبها ساخته، از دو درم تا سه درم، اختیار کنند.

حب شیطرج: درد مفاصل و اعصاب را سودمند آید و بول و حیض براند. صفت آن: تربد ده درم، صبر سقوطری بیست درم، زنجبیل و خردل سفید و ملح هندی و وج و شیطرج از هر یک دو درم، دارفلفل و عاقرقرحا از هر یک درمی، فانیذ چهار درم، همه را کوفته و بیخته، به آب کندر تا با آب کلم بسرشند، حبها ساخته، از دو درم تا سه درم، رغبت فرمایند.

حبالمسک: معده و دل را و دماغ را قوت دهد و بوی دهن خوشبو کند و اشتها آورد. صفت آن: جوزبویا و بزباز از هر یک مثقالی، دارچینی و مصطکی و مشک ms229 از هر یک نیم مثقال، نبات مصری صد مثقال، همه را کوفته و بیخته، به گلاب یا آبی که در او صمغ عربی یا کتیرهآ سفید حل کرده باشند، حبها ساخته، از هر یک مقدار نخودی، یک یک را در دهن نگاه داشته، آب آن را فرو برند.

حبی که طبیعت را قبض کند و اسهال دموی را نفع دهد: صفت آن: سماق ده درم، مازو یک درم، و پوست انار نیم درم، حب الآس ده درم، همه را کوفته و بیخته، به آبی که صمغ عربی در او حل کرده باشند، بسرشند و حبها ساخته، هر صباح دو مثقال فرو برند و نیم پیاله آب مورددانه از عقبش میل کنند.

حب السعال: که سرفهآ بلغمی را نفع دهد. صفت آن: ربالسوس و کشمش از ه یک سه درم، نشاسته و کتیره و صمغ عربی و تخم کدو از هر یک درمی، نبات مصری نصف ادویه، همه را کوفته و بیخته، به لعاب تخم بهی که سه درم کشمش در او حل کرده باشند، بسرشند و حبها ساخته، به کار برند.

نوع دیگر، حب السعال: که سرفهآ سرد را مفید بود. صفت آن: پوست بیخ بادیان و فلفل گرد از هر یک دو مثقال و نیم، نبات مصری پنج مثقال، همه را کوفته و بیخته، و به آب سرشته، حبها سازند و خورند.

حبالسعال: که سرفهآ گرم را دفع کند. صفت آن: کتیره و نشاسته و صمغ عربی از هر یک چهار درم، [تخم خشخاش و رب السوس و مغز تخم بهی از هر یک چهار درم،] مغز تخم کدو و مغز بادام مقشر از هر یک ده درم، نبات مصری پانزده درم، همه را بکوبند وببیزند وبا لعاب اسبغول سرشته، حبها ساخته، فرو برند.

حقنهآ لینه: اورام احشا و یبوست ثفل را نفع دهد. صفت آن: سنای مکی و بنفشه و تخم خطمی و تخم خبازی از ms230 هر یک سه مثقال، کشک جو نیم مشت، اصل سبوس دو مثقال، برگ چغندر دستهای، و سپستان سه عدد، همه را در یک کاسه آب جوشانیده تا به نیمه آید، صاف کنند. مغز فلوس پانزده درم، شکر سرخ هفت درم، بورهآ ارمنی یا نمک درمی، همه را در آب حل کرده و صاف نموده و روغن بادام دو مثقال اضافه ساخته ، نیم گرم حقنه کنند.

نوع دیگر، حقنهآ لینه: صفت آن: آب چغندر شصت درم گرم کرده، شکر سرخ هفت درم، مغز فلوس دو مثقال، بورهآ ارمنی یا نمک یک مثقال، در آب حل کرده و اف کرده و روغن بادام چهار درم اضافه [نموده]، نیم گرم حقنه کند.

نوع دیگر، حقنهآ لینه: صفت آن: مغز خیار چنبر پانزده درم، شکر سرخ هفت درم، بورهآ ارمنی یا نمک هندی مثقالی، همه را در شصت درم آب چغندر و آب کشک جو حل نموده و صاف کرده، روغن بادام اضافه نموده، نیم گرم حقنه کنند.

حقنه ای که اخراج بلغم کند و درد پشت را نفع دهد: صفت آن: سنای مکی و بسفایج و قنطوریون دقیق از هر یک شش درم، در صد درم آب چغندر جوشانیده تا به نیمه آید و یا کمتر، صاف کنند و پانزده درم مغز فلوس و ده درم عسل و یک درم بورهآ ارمنی یا نمک درمی، و ربع درمی محموده در آب آن حل کرده، صاف نموده، دو مثقال روغن بادام ضم سازند و نیم گرم حقنه کنند. حقنهای که قولنج ریحی را مفید بود: صفت آن: بابونه و اکلیل الملک و شبت از هر یک مشتی، تخم کرفس و بادیان از هر یک دو مثقال، سپستان سه عدد، سنای مکی و بنفشه و تخم خطمی و خبازی از هر یک نیم مشت، اصل السوس مقشر نیم کوفته دو مثقال، برگ چغندر دستهای، همه را یک کاسه آب جوشانند تا به نیمه آید، صاف ms231 کنند و پانزده درم مغز فلوس و هفت درم شکر سرخ و یک درم بورهآ ارمنی یا

حقنهای که سحج را نفع دهد: صفت آن: کشک جو تف داده و برنج شسته و تودری تف داده از هر یک نیم مشت، برگ خرفه دستهای، گلنار فارسی و بذرالورد نیم کوفته و گل خطمی و حب الآس یا برگ او از هر یک دو مثقال، همه را در یک کاسه آب جوشانند تا به نیمه آید، صاف کنند و ده متقال روغن گرده و پیهآ بز با زردهآ تخم مرغ که در روغن گل حل کرده باشند، اضافه نموده نیم گرم حقنه کنند.

خضابی که موی را سیاه گرداند: صفت آن: وسمه چهل درم، حنا پنج درم، هر دو را بکوبند و ببیزند و به روغن گل چرب کرده و به آب گرم سرشته، شب ضماد کنند و صباح به آب آمله یا آب برگ مورد و سماق بشویند.

دواءالمسک حلو: ضعف دل و مرضهای سوداوی را سودمند آید و خفقان را مفید بود و رطوبت معده را دفع کند و زنان حامله را نفع دهد و ایمن گرداند از آن که فرزند از پشت ایشان جدا شود. صفت آن: مروارید ناسفته و کهربا و بسد و ابریشم مقرض و زرنباد و درونج عقربی از هر یک مثقالی، بهمن سرخ و سفید و سنبل و قاقله و قرنفل و ساذج هندی و اشنه و جند بیدستر از هر یک درمی، و دارفلفل و زنجبیل و مشک از هر یک نیم درم، همه را کوفته و بیخته و به دو چندان عسل خام سرشته، از یک درم تا یک مثقال گلوله کرده، فرو برند.

نوع دیگر، دواءالمسک حلو: صفت آن: زرنباد و ms232 درونج عقربی از هر یک درمی، و بهمن سرخ و سفید و ساذج هندی و سنبل الطیب و قاقله و قرنفل و اشنه و جند بیدستر از هر یک چهار درم، زنجبیل و دارفلفل و مشک از هر یک نیم درم، همه را کوفته و بیخته، و به دو چندان عسل خام سرشته، از یک درم تا یک مثقال گلوله کرده، فرو برند.

دوای دیگر که اخلاط ثلاثه را به قی دفع کند: صفت آن: بیخ سوسن راشیده نیم کوفته و شبت از هر یک پنج مثقال، نان کلاغ و کشک جو از هر یک سه مثقال، همه را کوفته، در یک کاسه آب جوشانند تا به نیمه آید، صاف کنند و به ده مثقال شربت افتیمون شیرین کرده، و به سرکهآ انگوری ترش ساخته، نیم گرم بیاشامند و چشم و شکم را بسته، مدد کنند تا قی شود. آن: کهربا و بسد و مصطکی و سماق از هر یک نیم مثقال، همه را کوفته و بیخته، به آب بهی رغبت نمایند.

دوای دیگر که رعاف نفع دهد: صفت آن: نشاسته و گل ارمنی از هر یک مثقالی، گلنار نیم مثقال، همه را کوفته و بیخته، در سوراخ بینی دمند، بعد از آن که بینی را به آب غوره یا آب گشنیز تر شسته باشند.

دوایی که عسرالبول را مفید بود: صفت آن: بادیان و تخم کرفس از هر یک دو مثقال، در نیم پیاله آب جوشانند تا به نیمه آید، صاف کنند و پنج مثقال تخم خربوزه به آب از آن شیره کشند و با قند سفید شیرین کرده، میل کنند.

دوایی که ادرار بول کند: صفت آن: تخم خیار و بادرنگ و تخم خربوزه از هر یک سه درم، به آبی که چهار درم ms233 انیسون و بادیان در او جوشانیده باشند و صاف کرده، شیره کشند و با قند سفید شیرین کرده، بیاشامند.

دوایی که حبسالبول را مفید بود: صفت آن: انیسون و تخم کرفس از هر یک سه درم، قند سفید چهار درم، همه را کوفته و بیخته، کفه زنند و نیم پیاله حلیب بزور ثلاثه که عبارت از شیرهآ تخم خیار و بادرنگ و خربوزه باشد، از عقب آن بیاشامند.

دوایی که حیض را براند: صفت آن: لوبیای احمر و حلبه و انیسون از هر یک سه درم، رودنگ نیم کوفته چهار درم، همه را در یک پیالهآ آب جوشانند تا به نیمه آید، صاف کنند و به ده مثقال شربت سکنجبین آمیخته، نیم گرم رغبت نمایند.

دوایی که حیض بگشاید: صفت آن: سلیخه و شونیز از هر یک دو مثقال، زراوند مدحرج و انیسون از هر یک سه مثقال، جند بیدستر و ابهل از هر یک دو درم، همه را کوفته و بیخته، به دو چندان عسل کف گرفته بسرشند و هر صباح از یک مثقال تا دو مثقال گلوله کرده، فرو برند، و چهل درم بادیان از عقبش میل نمایند.

دوایی که کثرتالطمث را مفید بود: صفت آن: کهربا یک مثقال، گل ارمنی نیم مثقال، بکوبند و ببیزند و با زردهآ تخم مرغ نیم برشت خورند.

دوایی که بدن را فربه کند: صفت آن: آرد نان میدهآ مایه دار که خشک ساخته باشند، به شیر و شکر لیتی پزند و هر صباح چهل درم از او تناول نموده، به حمام روند.

دوایی که بدن را فربه کند: صفت آن: آرد برنج و آرد باقلی و آرد نخود و آرد نان میدهآ مایه دار خشک ساخته، علی السویه [همه] را به هم آمیزند و هر صباح چهل درم به شیر و شکر لیتی پزند و رغبت نمایند و به حمام روند، فربه شود.

دوایی که بدن را فربه کند: ms234 صفت آن: نخود و برنج و گندم و کشک جو از هر یک دو مثقال، مغز بادام مقشر و تخم خشخاش و نان میدهآ مایه دار که خشک ساخته ناشند، از هر یک سه مثقال، همه را جدا جدا کوفته و بیخته، به هم آمیزند و هر صباح چهار مثقال به شیر و شکر لیتی پزند و تناول نموده، به حمام روند، فربه شود.

دوایی که بدن را لاغر کنند: صفت آن: سداب و نانخواه و بادیان و تخم کرفس و زیره از هر یک پنج مثقال، بورهآ ارمنی و مرزنگوش از هر یک ده مثقال، همه را کوفته و بیخته، هر صباح یک مثقال به آب سرد و سر که خورند.

دوایی که بدن را لاغر کند: صفت آن: فلفل و دارفلفل و نانخواه و انیسون از هر یک سه مثقال، تخم کرفس و زیره و بادیان و دارچینی از هر یک دو مثقال، همه را کوفته و بیخته، به دو چندان عسل بسرشند و هر صباح از یک مثقال تا دو مثقال گلوله کرده، فرو برند.

دوایی که بدن را لاغر کند: صفت آن: پوست هلیلهٔ‌ زرد و هلیلهٔ‌ سیاه و دارفلفل و نانخواه از هر یک دو مثقال، سداب سه مثقال، مرزنگوش ده مثقال، همه را کوفته و بیخته و به دو چندان عسل سکنجبین عسلی بسرشند و هر صباح از یک مثقال تا دو مثقال گلوله کرده، فرو برند. دوایی که زن را فرزند شود: صفت آن: بهمن سرخ و کتیره و زهرهآ گاو و زرنباد و درونج عقربی از هر یک دو مثقال، مروارید ناسفته و خردل ابیض و فلفل ابیض، از هر یک مثقالی، همه را کوفته و بیخته، به عسل کف گرفته بسرشند و سه روز متعاقب هر روز یک مثقال گلوله کرده، در فرج نهند و روز چهارم به مرد خود رسند.

دوایی که زن را فرزند شود: صفت آن: ms235 پنیر مایهآ خرگوش و زعفران و عود تخم گل از هر یک مثقالی، و مشک دانگی، همه را کوفته و بیخته و به عسل بسرشند و گلولهها کرده، در قبل نهند.

دوایی که اخراج جنین میت و دفع عسر ولادت کند: صفت آن: بارزد و کبریت و زهرهآ گاو از هر یک چهار درم، کوفته و بیخته، زیر خود دود کند.

دهن الورد: روغن گل است. چون به گلاب و سرکه بر سر طلا کند، سرسام صفراوی و دموی را نفع دهد و صداع گرم را دفع کند؛ و چون به آب و سرکه آمیخته، بر اعضا مالند، خارش اعضا را سودمند آید. صفت آن: برگ گل سرخ تازه بیست مثقال، روغن کنجد صد مثقال، در شیشه کنند و چهل روز در آفتاب نهند، روغن شود. ذهن البابونج: روغن بابونه است؛ و محلل بلاجذب و مسکن اوجاع است. صفت آن: بابونهآ تازه ده مثقال، روغن کنجد پنجاه مثقال، در شیشه کنند و چهل روز در آفتاب نهند، روغن شود.

دهن القرع: روغن کدو است. حرارت و یبوست دماغ را دفع کند و مالیخولیا نفع دهد. صفت آن: آب کدوی مقشر کوفته چهارصد مثقال، روغن بادام صد مثقال، بجوشانند تا روغن بماند.

دهن البنفسج: روغن بنفشه است. خشکی دماغ را نفع دهد و بی خوابی را دفع کند و صلابت سودمند آید. صفت آن: برگ گل بنفشه تازه بیست مثقال و روغن بادام صد متقال در شیشه کنند و چهل روز در آفتاب نهند.

دهن الآس: روغن مورد است. دماغ را قوت دهد و موی را از سفید شدن نگه دارد. صفت آن: آب برگ مورد تازه دویست مثقال، روغن کنجد پنجاه مثقال، بجوشانند تا روغن بماند.

دهن القسط: روغن قسط است. وجع الظهر را دفع کند و درد معده را نفع دهد و نوی را برویاند و اعصاب را محکم گرداند. صفت آن: قسط تلخ ده درم، سلیخه پنج درم، ms236 عاقرقرحا و فلفل از هر یک دو درم، همه را نیم کوب ساخته، در صد درم آب جوشانند تا سه بخش برود و یک بخش بماند، صاف کنند و سی درم روغن زیت یا کنجد اضافه نموده، بجوشانند تا روغن بماند.

ذرور اصفر کبیر: درد بیخ دندان را نفع دهد. صفت آن: انزروت مربی پنج درم، مامیثا دو درم، بذرالورد و زعفران از هر یک پنج درم، افیون چهار دانگ، همه را کوفته و بیخته، صلایه کنند تا همچون غبار شود.

ذرور اصفر صغیر: درد بیخ دندان و درد چشم اطفال را عجیب نفع دهد. صفت آن: انزروت پرورده پنج مثقال، مامیثا ده مثقال، کوفته و بیخته، صلایه کنند تا همچون غبار شود.

ذروری که قروح را نفع دهد و دفع کند: صفت آن: شیح محرق و شادنج مغسول از هر یک دو مثقال، کوفته و بیخته، صلایه [کنند] تا هم چو غبار شود.

ذروری که مورسرج و قروح العین را سودمند آید: صفت آن: اثمد و شادنج از هر یک سه درم، کوفته و بیخته، صلایه کنند تا هم چو غبار شود.

ذروری که جرب و خارش چشم را مفید بود: صفت آن: صبر و حضض و پوست هلیلهٔ‌ زرد و مامیثا از هر یک ده درم، همه را کوفته و بیخته، صلایه کنند تا همچون غبار شود.

ذرور شادنج: که سبل و غلظ اجفان را نفع دهد. صفت آن: شادنج ده درم، انزروت و صبر سقوطری و حضض وهلیلهآ سیاه و پوست هلیلهآ کابلی از هر یک پنج درم، زعفران نیم درم، همه را کوفته و بیخته، صلایه کنند تا همچون غبار شود. ذروری که بیاض را قلع کند: صفت آن: کف دریا و پوست تخم مرغ از هر یک پنج درم، نبات و انزروت و اسفیداج از هر یک چهار درم، نوشادر درمی، همه را کوفته و بیخته، صلایه کنند تا غبار شود. راهک: مرکب ms237 است از مازو و پوست انار و زرک سیاه و صمغ عربی و دوشاب با عسل، قابض وملطف بود. روشنایی: شب کوری و تاریکی چشم و جرب و سبل و دمعه و گرانی پلک را مفید بود. صفت آن: صبر سقوطری و اقلیمیای فضه از هر یک شش مثقال، فلفل و

رب ترنج: دفع زهر کند و صفرا فرو نشاند و عطش را تسکین دهد و قوبا را سودمند آید؛ و چون طلا کنند، بیاض را ببرد. چون در چشم کشند، اکثر امراض چشم را مفید بود. صفت آن: حماض ترنج را بفشرند تا آبش بیرون آید، صاف کنند و بجوشانند تا ربعی بماند یا نصفی، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید کف گرفته آمیخته، بجوشانند تا غلیظ شود.

رب لیمون: معده را قوت دهد و قی را دفع کند و تشنگی را فرو نشاند و صفرا را نفع دهد. صفت آن: آب لیمون صاف کرده بجوشانند تا ربعی بماند یا نصفی بماند. بعد صاف کنند و به مثل آن نبات مصری یا قند سفید کف گرفته آمیخته، بجوشانند تا غلیظ شود.

رب انار می خوش: خمار را نفع دهد و تشنگی فرو نشاند و تبهای صفراوی را موافق آید. صفت آن: آب انار میخوش را صاف کرده، بجوشانند تا ربعی بماند یا نصفی بماند، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید کف گرفته آمیخته، بجوشانند تا غلیظ شود.

رب انار ترش: طبیعت را قبض کند و صفرا را فرو نشاند و جگر گرم را قوت دهد. صفت آن: آب انار ترش را صاف کرده، بجوشانند تا ربعی بماند یا نصفی بماند، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید و صاف کرده ms238 آمیخته، بجوشانند تا به قوام آید، به کار برند.

رب انار شیرین: که سرفه را نفع دهد و نفثالدم را سودمند آید و شکم را نرم گرداند. صفت آن: آب انار شیرین را بجوشانند تا ربعی بماند یا نصفی صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید آمیخته، بجوشانند تا غلیظ شود، به کار برند.

رب بهی: دفع قی کند و شکم را ببندد و معده را قوت دهد و دل و دماغ را نفع دهد. صفت آن: آب بهی را صاف کرده، بجوشانند تا ربعی بماند، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید صاف کرده آمیخته، بجوشانند تا به قوام آید.

رب سیب: دل را قوت دهد و طبیعت را قبض کند و قی و غتیان را ساکن گرداند. صفت آن: آب سیب را صاف کرده، جوشانند تا ربعی بماند یا نصفی، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید جوشانند تا به قوام آید، به کار برند، نافع آید.

رب حب الآس: دل و دماغ و معده را قوت دهد و قی و غثیان را ساکن گرداند و سعال و اسهال و نفثالدم را سودمند آید. صفت آن: حب الآس تازه را بجوشانند تا ربعی بماند یا نصفی، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید صاف کرده آمیخته، بجوشانند تا غلیظ شود.

رب آلو: تبها را نفع دهد و دفع عطش کند و طبیعت را نرم گرداند. صفت آن: آب آلو صاف، کرده بجوشانند تا ربعی بماند یا نصفی، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید صاف کرده آمیخته، بجوشانند تا غلیظ شود.

رب غوره: صفرا را فرو نشاند و دفع تشنگی کند [و شکم را ببندد] و حمیات حاره نفع دهد. صفت آن: آب غوره را صاف کرده، بجوشانند تا ربعی بماند یا نصفی بماند، به مثلش نبات مصری یا قند سفید ms239 صاف کرده آمیخته، جوشانند تا غلیظ شود.

رب ریواج: قی و اسهال را دفع کند و خون را ببندد و عطش را تسکین دهد و به معده نیک شود و صفرا را فرو نشاند. صفت آن: آب ریواج را صاف کرده، جوشانند تا ربعی بماند یا نصفی بماند، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید کف گرفته آمیخته، بجوشانند تا غلیظ شود.

رب شاتوت: اورام حلق و خناق را سودمند آید. صفت آن: آب شاتوت را صاف کرده، بجوشانند تا ربعی بماند یا نصفی، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید صاف کرده بجوشانند تا به قوام آید و غلیظ شود.

رب زرک: اسهال دموی را سودمند آید و دفع عطش کند و جگر و معدهآ گرم را نفع دهد. صفت آن: آب زرک صاف نموده، جوشانند تا ربعی یا نصفی بماند، صاف کنند و به مثلش نبات مصری یا قند سفید کف گرفته آمیخته، باز جوشانند تا به قوام آید و غلیظ شود.

نوع دیگر، سفوف مسهل: که همین عمل کند. صفت آن: تربد یک درم، نمک یک درم و نیم، بکوبند و ببیزند و همه را کفه زنند و قدری آب سرد از عقب آن بیاشامند.

سفوف هلیله: که اخراج صفرا و بلغم کند و نقرس و عرق النسا را نفع دهد. صفت آن: سورنجان مصری هفت درم، پوست هلیلهآ زرد هفت مثقال، سنای مگی ده مثقال، گل سرخ پنج درم، پوست کبر سه متقال، برگ حنا و مغز بادام مقشر از هر یک سه درم، زعفران یک درم، قند سفید شصت درم، سقمونیا یک مثقال، همه ms240 را کوفته و بیخته، صلایه کنند و از سه درم تا چهار درم کفه زنند و و قدری آب سرد از عقب آن میل نمایند.

سفوف ریحان: وجع المفاصل را نفع دهد. صفت آن: سنای مکی پنج مثقال، سورنجان مصری ده مثقال، تربد مجوف پنج درم، مغز بادام مقشر سه درم، قند سفید سی درم، زعفران یک درم، محموده ده درم، همه را کوفته و بیخته، صلایه کند، از یک و نیم مثقال تا دو مثقال، کفه زنند و قدری آب سرد از عقب آن بیاشامند، نافع است.

سفوف سورنجان: وجع الورک و عرقالنسا و نقرس را سودمند آید. صفت آن: سورنجان مصری و قند سفید از هر یک ده درم، مغز بادام مقشر و سنای مکی از هر یک پنج درم، زعفران و سقمونیا از هر یک نیم درم، همه را کوفته و بیخته، صلایه کنند و از یک مثقال تا دو مثقال کفه زنند و قدری آب سرد از عقب آن میل فرمایند.

نوع دیگر، سفوف سورنجان: درد اعضا را مفید بود. صفت آن: سنای مگی هفت درم، سورنجان مصری و قند سفید از هر یک ده درم، زعفران دانگی، همه را کوفته و بیخته، صلایه کنند و از یک مثقال تا ده مثقال کفه زند و قدری آب سرد از عقبش بیاشامند.

سفوف طین: سحج را نفع دهد و نفثالدم را دفع کند. صفت آن: اسپرزه، تخم ریحان، کنوجه، تخم تروشک، مجموع تف داده، از هر یک ده درم به هم آمیزند، نشاسته، صمغ عربی تف داده، گل ارمنی، طباشیر، از هر یک ده مثقال نیم کوب کرده، اضافه نمایند و هر صباح از یک مثقال تا دو متقال کفه زنند، یک دو قاشق از آبی که حبالآس را شب در او گذاشته باشند و صباح صاف کرده، میل نمایند.

سفوف بزور: معده را قوت دهد و درد اندرون را دفع کند. صفت: کراویه، انیسون، ms241 زیره، تخم کرفس، قاقله، خرفه، نانخواه، از هر یک سه درم، قرنفل، زنجبیل، دارفلفل، از هر یک دو درم، قند سفید بیست درم، همه را کوفته و بیخته، صلایه کنند و هر صباح از او دو درم تا سه درم کفه زنند و قدری گلاب و عرق بادیان از عقب آن نیم گرم بیاشامند.

سعوطی که سدهآ دماغ را بگشاید: صفت: بول شتر که در سایه خشک کرده باشند، یک مثقال، در هفت مثقال آب مرزنگوش یا در آب چغندر حل کرده، نیم گرم در بینی چکانند.

سعوط، نوع دیگر، که همین عمل کند: صفت: بورهآ ارمنی یک مثقال در هفت مثقال زهرهآ گاو حل کرده، نیم گرم در بینی چکانند.

شربت لیمو: سرد است در اول. گویند در او اندک حرارتی هست. صفرا فرو نشاند و تقویت معده کند و قی و غثیان باز دارد و هاضمه را یاری دهد و تب صفراوی و عطش را سودمند آید. صفت: قند سفید صاف کرده، دو صد مثقال خوب به قوام آورند و پنجاه مثقال آب لیمو اضافه نموده، بجوشانند تا غلیظ شود و از دوازده درم تا ده مثقال میل کنند.

شربت لیموی سفرجلی: معده و دل و دماغ را قوت دهد و قی و غثیان باز دارد و طبیعت را قبض کند. صفت: قند سفید صاف کرده، صد مثقال نیک به قوام آرند. آب به که جوشانیده باشند، صد مثقال [و] سی درم آب لیمو اضافه کرده، بجوشانند تا غلیظ شود و از ده متقال تا ده درم اختیار فرمایند.

شربت نارنج: اطفای صفرا کند و سرفه را مفید بود و دل را قوت دهد. صفت: قند سفید صاف کرده صدوبیست مثقال نیک به قوام آورند و سی درم آن نارنج صاف کرده، اضافه نمایند و بجوشانند تا غلیظ شود و از ده درم تا ده مثقال رغبت نمایند.

شربت ریواج: طبیعت: را قبض کند و قی ms242 باز دارد و معده را قوت دهد. قند سفید صاف کرده چهارصد مثقال خوب به قوام آورند و صد متقال آب ریواج صاف کرده اضافه نمایند و بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت غوره: معدهآ گرم را موافق بود و دفع مرهآ صفرا کند و تشنگی فرونشاند. صفت: قند سفید صاف کرده سیصد مثقال خوب به قوام آورند و هفتاد و پنج مثقال آب غورهآ رسیده که جوشانیده باشند، آنقدر که به نیمه آمده باشد، اضافه نموده، بجوشانند تا به قوام آید.

شربت زرک: تقویت معده و جگر و دفع قی و اسهال دموی و غیره دموی کند. صفت: قند سفید کف گرفته دویست مثقال نیک به قوام آورند و پنجاه مثقال آب زرک که جوشانیده باشند و به نیمه آمده باشد، اضافه نموده باشند، بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت زرک نعنایی: دل و جگر و معده را قوت دهد و شکم بندد و اشتها پیدا کند و قی و غثیان باز دارد. صفت: قند سفید صاف کرده چهارصد مثقال نیک به قوام

شربت تمر هندی: تقویت معدهآ گرم کند و صفرا فرو نشانند و قی و غثیان باز دارد. صفت: قند سفید چهارصد مثقال اضافه کرده، نیک به قوام آورند و آب تمر هندی که آن قدر جوشانیده باشند که بر نیمه آمده باشد، اضافه نموده، بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت آلو: طبیعت را نرم گرداند و حمیات حاده را سودمند آید و صفرا فرو نشاند و دفع تشنگی کند. صفت: قند سفید صاف کرده چهارصد مثقال نیک به قوام آورند و صد مثقال آب آلوی بخارایی که آن قدر جوشانیده باشند که به نیمه آمده اشند، اضافه نموده، بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت حماض ترنج: معده و دل را قوت دهد و خفقان را نفع رساند و صفرا بشکند و قی و عطش را دفع کند. صفت: قند سفید صاف کرده دویست مثقال نیک به قوام آورند ms243 و پنجاه مثقال آب حماض ترنج اضافه نموده، بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت پوست ترنج: تقویت معده و مقاومت سم کند. صفت: پوست ترنج صد مثقال در چهارصد مثقال آب جوشانیده تا به نیمه آید، صاف کرده با چهارصد مثقال قند سفید صاف کرده به قوام آورند و با هم آمیزند و بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت آنار شیرین: سرفه را سودمند آید و نزله را نفع رساند. صفت: قند سفید صاف کرده دویست مثقال نیک به قوام آورند و پنجاه مثقال آب انار شیرین که آن قدر جوشانیده باشند که به نمیه آمده باشد، اضافه نموده، بجوشانند تا غلیظ شود. شربت آنار ترش: صفرا فرو نشاند و معده را قوت دهد و اشتها پیدا کند و خفقان را نفع رساند. صفت: سیصد مثقال قند سفید صاف کرده خوب به قوام آورند و آب انار ترش که آن قدر جوشانیده باشند که به نیمه آمده باشد، داخل هم نموده، بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت آنار و پودنه: معده را قوت دهد و اشتها پیدا کند و شکم ببندد. صفت: قند سفید صاف کرده چهارصد مثقال و صد مثقال آب انار می خوش که با نیم پیاله آب پودنهآ باغی با هم جوشانیده باشند، داخل هم ساخته، بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت سیب: دل را قوت دهد و خفقان را مفید بود و باه برانگیزاند و طبیعت را قبض کند. صفت: قند سفید صاف کرده دویست مثقال به قوام آورند و صد مثقال آب سیب اصفهانی که آن قدر جوشانیده باشند که به نیمه آمده باشد، داخل هم نموده، بجوشانند تا غلیظ شود و از ده درم تا ده مثقال رغبت نمایند.

شربت سیب و صندل: دل و معده را قوت دهد و خفقان و غشی را مفید بود و نعوظ آورد و شکم ببندد. صفت: قند سفید صاف کرده سیصد مثقال به قوام آورند و چهل مثقال آب ms244 سیب که جوشانیده باشند و به نیمه آمده باشد و سیصد مثقال گلابی که ده مثقال صندل به سوهان سوده) یک شبانه روز در آن گذاشته باشند، صاف کرده و داخل هم کرده، بجوشانند تا غلیظ شود. از ده درم تا ده مثقال رغبت نمایند.

شربت به: معده را قوت دهد و ضعف دل و دماغ را نفع رساند و قی و غثیان بازدارد. صفت: قند سفید صاف کرده دویست مثقال به قوام آورند، پنجاه مثقال آب به شیرین بجوشانند تا به نیمه آید، داخل هم نموده، بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت آمرود: معده را قوت دهد. شکم ببندد. قی و غثیان بازدارد و نفثالدم و سرفه را مفید بود. صفت: قند سفید صاف کرده دویست مثقال به قوام آورند. پنجاه مثقال آب امرود که جوشانیده باشند و به نیمه آمده باشد، داخل هم نموده، بجوشانند تا غلیظ شود. از ده درم تا ده مثقال میل نمایند.

شربت حب الآس: معده را قوت دهد و ضعف دل را سودمند آید. صفت: مورد دانه صد مثقال در چهارصد مثقال آب بجوشانند تا صد مثقال بماند، صاف کنند و سیصد مثقال قند سفید آمیخته، به قوام آورند. از ده درم تا ده مثقال اراده نمایند.

شربت فوا که: معده و جگر و دل را قوت دهد. قی و غثیان بازدارد و زنان حامله را سودمند آید و صفرا فرو نشاند و عطش را دفع کند. صفت: آب سیب، آب به، آب امرود، آب زرک، آب انار ترش و آب انار شیرین و آب غوره از هر یک سی متقال به هم بجوشانند تا به نیمه آید. آن گاه صاف کرده و به چهارصد متقال قند سفید به قوام آورده، آمیزند و بجوشانند تا خوب غلیظ شود. پس قدری آب لیمو و قدری گلاب اضافه نمایند و صندل سفید به سوهان سوده را شب در او گذاشته باشند و صباح صاف ms245 کرده، اضافه نمایند و دو سه جوش دیگر دهند. از ده درم تا ده مثقال رغبت نمایند.

شربت خرغوله: که لسان الحمل گویند. اسهال دموی را نفع دهد و نفثالدم را دفع کند. صفت: قند سفید صاف کرده دویست مثقال به قوام آورده، پنج مثقال آب خرغوله که جوشانیده باشند و به نیمه آمده باشد، اضافه نموده، بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت انجبار: نفثالدم و اسهال دموی را دفع کند و طبیعت نرم دارد. صفت: نجبار نیم کوب هفت مثقال در یک پیاله آب جوشانیده تا نیمه بماند، صاف کرده بجوشانند تا غلیظ شود. از ده درم تا ده مثقال اختیار کنند.

شربت عناب: سرفه و ماشری و جدری و حصبه و خلهآ پهلو را سودمند آید. صفت: عناب صد مثقال در چهارصد مثقال آب جوشانند تا به نیمه آید، صاف کنند و به سیصد مثقال قند صاف کرده، آمیزند و بجوشانند تا به قوام آید. از ده مثقال تا ده درم میل کنند. شربت بنفشه: ذات الجنب و ذات الریه را نفع دهد و درد گرده و مثانه را دفع کند و بول براند و طبیعت را نرم گرداند و سرفه و خشونت حلق را مفید بود. صفت: گل بنفشه صد مثقال در چهارصد مثقال آب جوشانند تا به نیمه آید، صاف کرده، سیصد مثقال قند سفید صاف کرده آمیخته، به قوام آورند. از ده درم تا ده مثقال رغبت نمایند.

شربت نیلوفر: سرفه و حصبه و جدری را نفع دهد و خشکی دماغ و بی خوابی را دفع کند. صفت: گل نیلوفر دریایی پنجاه مثقال در دویست مثقال آب جوشانند تا به نیمه آید. آن گاه صاف کنند و به صد و پنجاه مثقال قند سفید آمیخته، به قوام آورند. از ده مثقال تا ده درم تناول نمایند.

شربت گاوزبان: دل را قوت دهد و توحش سوداوی را دفع کند. صفت: آب گاوزبان تازه صد متقال ms246 با سی مثقال گلاب بجوشانند تا به نیمه آید. آن گاه صاف کند و به صد مثقال قند سفید صاف کرده آمیخته به قوام آورند. از ده مثقال تا ده درم میل نمایند؛ یا گاوزبان خشک کرده چهل مثقال در دویست متقال گلاب جوشانیده تا به نیمه آید. بعد از آن صاف کنند و صد مثقال قند سفید آمیخته به قوام آورند. از ده مثقال تا ده درم رغبت نمایند.

شربت بادرنجبویه: سودا را دفع کند و دل را قوت دهد و بادها بشکند. صفت: بادرنجبویه صد مثقال در چهارصد مثقال آب جوشانند تا به نیمه آید. آن گاه صاف کنند و به صد مثقال قند سفید صاف کرده آمیخته، به قوام آورند. از ده مثقال تا ده درم رغبت کنند.

شربت خشخاش: سرفهآ خشک را سودمند آید و نزله و بی خوابی را نفع دهد. صفت: پوست و تخم خشخاش از هر یک پنجاه مثقال در چهارصد مثقال آب جوشانند تا به نیمه آید و بعد از آن صاف کنند و سیصد مثقال قند سفید صاف کرده آمیخته، به قوام آورند؛ واز ده مثقال تا ده درم رغبت کنند.

شربت زوفا: تنگی نفس را نفع دهد و سرفهآ بلغمی را رفع کند. صفت: برگ گل تازه یک من در پنج من آب جوشانند تا رنگ گل به سفیدی مایل گردد. آن گاه صاف کنند و یک من دیگر برگ گل در همان آب بجوشانند تا رنگ گل به سفیدی مایل گردد. همچنین تا هشت مرتبه مکرر کرده، صاف کنند و به دو من قند سفید به قوام

شربت دینار: حرارت جگر و ذاتالجنب را نفع رساند و طبیعت را نرم گرداند و تشنگی بنشاند و سوءالقنیه و ms247 استسقا را سودمند آید. صفت: گل سرخ و تخم کاسنی نیمکوب از هر یک بیست درم، پوست بیخ کاسنی تازه سی درم، گل نیلوفر دریایی، گاوزبان کوهی، از هر یک ده درم، و ده درم تخم کشوث در لته بسته و پنج درم تا دو درم انیسون همه را در چهارصد مثقال آب جوشانند تا به نیمه آید. بعد صاف کرده و سیصد مثقال قند سفید آمیخته، به قوام آورند و پنج مثقال ریوند چینی سوده، به عسل سرشته، در او حل کنند. از هفت مثقال تا ده مثقال در قدری آب و گلاب حل کرده، بنوشند.

شربت بزوری سرد: سده بگشاید و تشنگی بنشاند و بول براند و استسقا و سوء القنیه را سودمند آید. صفت: تخم کاسنی، تخم خربزه، تخم خیارین، از هر یک پنج مثقال، پوست بیخ کاسنی ده مثقال، همه را نیم کوب کرده، در چهرصد مثقال آب جوشانند تا به نیمه آید. بعد از آن صاف کنند و به سیصد قند سفید صاف کرده، به قوام آورند. از ده مثقال تا ده درم رغبت نمایند.

شربت سکنجبین بزوری سرد: تبهای صفراوی را سودمند آید و سده بگشاید و ادرار بول کند. صفت: اجزای شربت سرد را به دستوری که مذکور شد، کوفته، بجوشانند تا خوب به قوام آید. آن گه قدری سرکهآ انگوری و ربعی قند اضافه نمایند و بجوشانند تا غلیظ شود.

شربت سکنجبین بزوری گرم: سده جگر و معده بگشاید و بول براند و استسقا را نفع دهد. صفت: پوست بیخ کبر و پوست بیخ بادیان و پوست بیخ کرفس، بادیان،

شربت سکنجبین سفرجلی: معده را قوت دهد و ضعف دل و دماغ رانفع رساند و غثیان بازدارد. صفت: قند سفید صاف کرده دویست مثقال به قوام آورند و پنجاه مثقال آب به که جوشانیده باشند و به نیمه آمده باشد و بیست مثقال سرکهآ انگوری را اضافه نموده، بجوشانند تا ms248 غلیظ شود؛ و اگر به جای آب به، آب انار می خوش کنند، شربت سکنجبین رمانه شود. عطش را فرو نشاند و جگر گرم را قوت دهد و استسقا را مفید بود.

شیاف علایی: جرب و سبل و خارش چشم و دمعه را نفع دهد. صفت: توتیای شسته ده مثقال، پوست هلیلهآ زرد، صمغ عربی، از هر یک پنج مثقال، زنجبیل سه مثقال، حضض و زرد چوبه، از هر یک دو مثقال، زعفران، مامیثا، از هر یک یک مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و با آب غوره سرشته، شیافها کنند و در سایه خشک ساخته، نگاه دارند.

شیاف آبار: قرحه را نفع دهد. صفت: آبار سوخته، اسفیداج، صمغ عربی، نشاسته، کتیرا، از هر یک هفت مثقال، سرمه دو مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و به سفیدهآ تخم مرغ سرشته، شیافها سازند.

شیاف آبیض آبیونی: چون در آب حل کرده، در چشم چکانند، ابتدای رمد را موافق بود. صفت: صمغ عربی چهار مثقال، اسفیداج هفت مثقال، افیون، کتیرا، از هر یک یک مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و به سفیدهآ تخم مرغ سرشته، شیافها سازند.

شیاف دیزج: کمنه و جرب و سبل و سلاق و شعر زاید را سودمند آید. صفت: زنگار شش مثقال، صمغ عربی و اشق، از هر یک چهار متقال، اقلیمیای ذهبی و افیون، از هر یک دو مثقال، قند یک مثقال، قند و اشق را در آب حل کرده، باقی ادویه را بکوبند و ببیزند، به آن آب سرشته، شیافها سازند.

شیاف احمر حاد: گرانی پلک و جرب و سلاق و دمعه و خارش چشم را سودمند آید. صفت: شادنج دوازده مثقال، صمغ عربی ده مثقال، زنگار، نحاس محرق و قلقطار، از هر یک شش مثقال، فلفل گرد، فلفل دراز، افیون، زعفران، از هر یک دو متقال، مر مکی سه مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و با شراب سرشته، شیافها سازند. ms249

شیاف احمر لین: کمنه و گرانی پلک را نفع دهد. صفت: شادنج هشت مثقال، نحاس محرق، شیاف مامیثا، صبر سقوطری و اقلیمیای فضه واسفیداج وصمغ عربی، از هر یک دو مثقال، زعفران، افیون، از هر یک نیم مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و با سفیدهآ تخم مرغ سرشته، شیافها کنند.

شیاف آخضر: جرب را نفع دهد. صفت: زنگار سه مثقال، صمغ عربی، نشاسته، از هر یک یک مثقال، اسفیداج دو دانگ، همه را کوفته و بیخته، با آب سداب که اشق در او حل کرده باشند، سرشته، شیافها کنند.

شیاف آسود: رمد و سبل و دمعه را نفع دهد. صفت: اقلیمیای زر، اسفیداج الرصاص، صمغ عربی وافیون، از هر یک چهار درم، مر صاف ونحاس محرق، سنبل الطیب و نشاسته، از هر یک درم و نیمی، اقاقیای مغسول بیست و پنج مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و با آب عنب الثعلب سرشته، شیافها کنند. شیاف برعیوما: استرخای جفن و ظلمت بصر را مفید بود. صفت: مر صافی، زعفران، از هر یک درمی، سنبل الطیب و صمغ عربی، از هر یک دو درم، دخان القواریر هفت درم، همه را بکوبند و بیزند و به آب باران سرشته، شیاف کنند.

شیاف درد رمد عتیق: بثور و قروح را سودمند آید. صفت: زرور سه درم، اقلیمیای مغسول در ثلث مثقالی زعفران و مر صافی و افیون، هر یک مثقالی، زنگار و توفال مس، از هر یک دو ثلث درمی، صمغ عربی سه مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و به آب باران سرشته، شاف کنند.

شیاف که قولنج را بگشاید و درد پشت را نفع دهد. صفت: شحم حنظل و بورهآ ارمنی و محموده از هر یک ربع درم، همه را بکوبند و ببیزند و به عسل یا شکر سرشته، شیافها کنند.

شیاف که باد غلیظ را بشکند و طبیعت را نرم گرداند و درد پشت را نفع رساند. ms250 صفت: مقل ازرق و جند بیدستر و بورهآ ارمنی، از هر یک دو درم، مقل و بوره را بگدازند و جند بیدستر را کوفته و بیخته، بدان بسرشند و شیاف ساخته، بردارند.

شیاف که چون زن بردارد، او را حیض کند و بچه بیندازد و مشیمه بیرون آرد. صفت: جند بیدستر و بادیان علی السویه بکوبند و ببیزند و به زهرهآ گاو سرشته، شیافها سازند، هر یک مقدار حب سنجد، یک یک را در دهان رحم کنند. هر یک پنج درم، همه را بکوبند و ببیزند و به سریشم ماهی سرشته، ضماد کنند و بگذارند تا به خود بیفتد.

طلایی که سرخ بار را مفید بود: صفت: بوش دربندی یا شیاف مامیثا را در لعاب سبوس و لعاب خطمی و آب گشنیز تر حل کرده، به لتهآ کتان کهنه طلا کنند. کندش علی السویه بکوبند و ببیزند و در بینی دمند.

عبیر: که بدن را خوش بوی دارد و دل و دماغ را قوت دهد و خفقان را سودمند آید. صفت: صندل سفید به گلاب سوده، در سایه خشک ساخته، صد مثقال، مایهآ عبیر ده مثقال، همه را کوفته، بیخته، در شیشه نگاه دارند.

عبیر به نسخهآ دیگر: مایهآ عبیر، بهار نارنج، یا برگ گل سفید، سی مثقال، صندل سفید به گلاب سوده، در سایه خشک ساخته، بیست مثقال، اشنه و بیخ بنفشه، از هر یک ده متقال، عنبر خام پنج مثقال، همه رادر صفت دارند.

عرقچین مردارسنگ: کنهآ بغل و کنهآ میان انگشتان پا را دفع کند. صفت: صندل سفید به گلاب سوده، در سایه خشک ساخته، و مایهآ عنبر، از هر یک بیست مثقال، مشک دو مثقال، مردارسنگ دو بار یا بیشتر چندان در گلاب گذاشته باشند که خشک

غالیه: چون بر بالای دل طلا کنند، خفقان بلغمی و سوداوی را سودمند آید و چون زن فرزجه ساخته، بردارد، نتو رحم را مفید بود. صفت: عبیر گداخته دو مثقال، مشک سوده یک مثقال، به هشت مثقال روغن حبالبان آمیزند و صلایه کنند تا همچون مرهم شود.

فرزجه که حیض بیارد و درد چشم را که از سردی بود، نفع رساند: صفت: عبیرزرد و مقل ازرق و جاوشیر و مصطکی و اشق از هر یک دو درم، همه را دو شبانه روز در سر که و عسل گذاشته، صلایه کنند تا همچون مسکه شود. پس روغن پیه ماکیان و روغن پیه بط و جند بیدستر کوفته، بیخته، از هر یک سه درم زعفران سوده، یک درم ضم ساخته، صلایه کنند تا نیک به یکدیگر آمیخته گردد. پس هر روز دو سه نوبت هر بار مقدار مازوی در میان پشم پیچیده، بردارند.

فرزجه که حیض را ببندد: صفت: مر مکی دو درم، سماق سه درم، هر دو را کوفته، بیخته، به آب سر گین خر و سیاهی دوات بسرشند و فرزجه ساخته، بردارند.

فرزجهآ دیگر که همین عمل کند: صفت: گلنار و جفت بلوط از هر یک سه درم، کوفته، بیخته، دو درم سرمه اضافه نمایند و به آب سرد فرزجه ساخته، بردارند.

فتیلهآ عود: دل و دماغ را قوت دهد. صفت: عود قماری و صندل سفید به گلاب سوده، در سایه خشک کرده، از هر یک بیست مثقال، گل گلابی و گل سفید، از هر یک چهل مثقال، مایهآ عبیر که صفتش در عبیر گذشت، پانزده مثقال، مشک و عنبر از هر یک مثقالی، سریش چهار مثقال همه را بکوبند و ببیزند و به گلاب سرشته، فتیلهها کنند.

قرص طباشیر ملین: تبهای صفراوی را نفع رساند و تشنگی را دفع کند، سرفه و خشونت سینه را سودمند آید. ms252 صفت: طباشیر چهار درم، ترنجبین سفید پنج درم، مغز

قرص طباشیر قابض: اسهال دموی و صفراوی را نفع دهد. صفت: طباشیر و گل ارمنی، از هر یک پنج مثقال، و صمغ عربی تف داده، گل سرخ، از هر یک درم، مر مکی و سماق، از هر یک پنج مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و به گلاب سرشته، قرصها سازند، و از یک مثقال با ده متقال شربت حبالآس رغبت فرمایند.

قرص کهربا: نفثالدم را نفع دهد و اسهال دموی را دفع کند. صفت: کهربا و بسد و مروارید ناسفته و تخم خرفه تف داده، از هر یک پنج درم، شاخ بز کوهی سوخته و پوست تخم مرغ سوخته و کتیره و صمغ عربی تف داده، از هر یک سه درم، و گشنیز خشک تف داده و تخم خشخاش سفید و سیاه از هر یک شش درم، ودع سوخته و بذرالبنج از هر یک ده درم، همه را بکوبند و ببیزند و به لعاب سبوس تف داده سرشته، فرصها سازند، و از یک درم با ده مثقال شربت انجبار اختیار فرمایند.

قرص کافور: تب دق را سودمند آید. صفت: مغز تخم خیار، مغز تخم بادرنگ، و مغز تخم کدو، و مغز تخم بهی، از هر یک پنج درم، برگ گل سرخ و تباشیر و ربالسوس، از هر یک سه درم، صمغ عربی و صندل سفید و نشاسته، از هر یک دو درم، رازیانج یک درم، کافور نیم درم، همه را بکوبند و ببیزند و به لعاب سبوس سرشته، قرصها سازند. یک مثقال از شیر خرفه حل کرده، میل فرمایند.

قرص بنفشه: مسهل صفرا و ms253 بلغم بود و رمد و تاریکی چشم و درد سر و سده و دوار صفراوی و بلغمی را نفع رساند. صفت: بنفشه دو درم، تربد ابیض، صمغ، یک درم، رب سوس و پوست هلیلهآ زرد، از هر یک نیم درم، سقمونیا دانگی، همه را کوفته،

قرص کبر: صلابت سپرز را سودمند آید. صفت: اشق چهار درم در سر که حل کرده، پوست بیخ کبر سه درم، زراوند طویل دو درم، تخم پنجنگشت و فلفل سیاه از هر یک شش درم، همه را کوفته، بیخته، به هم آمیزند و صلایه کنند و قرصها سازند، از یک درم تا دو درم، در ده درم سکنجبین حل کرده، رغبت نمایند.

قرص کا کنج: قرحهآ گرده و مثانه را نفع دهد و سوزاک را نفع دهد و دفع کند. صفت: مغز تخم خیار و مغز تخم بادرنگ و مغز تخم خربزه و تخم خیارین و تخم خشخاش و مغز تخم بهی و رب سوس، از هر یک پنج درم، حب کاکنج ده درم، همه را بکوبند و ببیزند و به آب خرغوله سرشته، قرصها سازند، یک درم در شیره به آب خرغوله حل کرده، میل نمایند.

قرص کاکنج، نسخهآ دیگر که همین عمل کند: صفت: حب کاکنج و مغز بادام مقشر و رب سوس و نشاسته و صمغ عربی و کتیره و دم الاخوین و کندر دریایی و مغز تخم خیار و مغز تخم بادرنگ و مغز تخم خربزه، از هر یک ده درم، تخم کرفس دو ms254 درم، افیون مصری یک درم، همه را بکوبند و بیزند و به آب سرشته، قرصها سازند، از یک درم تا یک مثقال، در آب خرغوله کرده با شیرهآ خرفه حل کرده، رغبت نمایند.

قطوری که درد گوش را که از گرمی بود، نفع دهد: صفت: رب سداب و آب مرزنگوش از هر یک هفت درم، روغن بابونه پانزده درم، روغن فرفیون ده درم، شراب کهنه بیست درم، همه را بجوشانند تا روغن بماند. نیم گرم در گوش چکانند.

کحل زعفرانی: خارش چشم و سلاق را نفع دهد. صفت: زعفران و سنبل از هر یک دو درم، فلفل اسود یک درم، فلفل ابیض یک دانگ و نیم، نوشادر نیم درم، عفص سه درم، کافور نیم دانگ، همه را بکوبند و ببیزند و صلایه کنند تا همچو غبار شود. پس میل در چشم کشند.

گحل بنفشه: دمعه و خارش چشم را سودمند آید. صفت: شادنج دو درم، دم الاخوین وقاقله ومشک، از هر یک دانگی، نحاس محرق و عفص، از هر یک درمی، سنبل و دارفلفل، از هر یک نیم درم، همه را بکوبند و ببیزند و صلایه کنند تا همه همچون غبار شود. پس به میل در چشم کشند.

کمادی که درد معده که از بار بود، مفید آید: صفت: نانخواه و زیره و بادیان، از هر یک ده مثقال، گل سرخ پنج مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و در خریطهآ کرباس کرده، نیم گرم بالای معده بگذارند.

کهادی دیگر که همین عمل کند: صفت: نمک هندی سوده و سبوس گندم، از هر یک ده مثقال، نانخواه کوفته و بیخته پنج مثقال، همه را در خریطهآ کرباس کرده، بر موضع درد بگذارند.

کمادی دیگر که همین عمل کند: صفت: ارزن و زیره و کراویه، از هر یک ده مثقال، گل سرخ پنج مثقال، همه را در خریطهآ کرباس کرده، در موضع درد بگذارند.

لعوق: سینه و ms255 شش را از اخلاط غلیظ پاک گرداند و ضیق النفس را سودمند آید و سرفهآ بلغمی را دفع کند. صفت: ایرسا و زوفای خشک از هر یک بیست درم، هر دو را کوفته، بیخته، به صد و هشتاد مثقال قند سفید یا نبات صاف کرده، به قوام آورده آمیزند، و از پنج مثقال تا هفت مثقال نیم گرم بلیسند.

لعوق آسقیل: سرفهآ کهنهآ بلغمی وضیق النفس را سودمند آید. صفت: اسقیل بریان کرده سه درم، ایرسا دو درم، فراسیون و زوفا از هر یک درمی، همه را بکوبند و بیزند و به سی مثقال عسل و یا نبات صاف کرده، به قوام آورده آمیزند و از پنج مثقال تا هفت مثقال نیم گرم بلیسند.

مفرح یاقوتی: خفقان و وسواس را سودمند آید، دل را قوت دهد، نشاط آرد و رنگ روی را نیکو گرداند و باه را برانگیزاند و دفع سرعت انزال و مسمن و هاضمه را یاری دهد. صفت: یاقوت رمانی و یاقوت زرد و یاقوت کبود و لعل و فیروزه و زبرجد و یشم و عقیق و حجر لاجورد، از هر یک سه مثقال، مروارید ناسفته ده مثقال، همه را به سنگ سماق و هاون پولادی آب سا کرده، بهمن سرخ و سفید و درونج عقربی و شقاقل مصری و خصیه الثعلب و گاوزبان کوهی و بادرنجبویه و گل سرخ و صندل سرخ و سفید، از هر یک بیست مثقال، خولنجان و دارچینی و دارفلفل و قرنفل و قاقلهآ صغار و کبار و وج و بزباز و زنجبیل، از هر یک سی مثقال، زعفران و کهربا و ابریشم سوخته و

مفرح گرم: که خفقان بلغمی را و سودا را مفید بود. صفت: بهمن سرخ و سفید و زرنباد، از هر یک بیست درم، و درونج عقربی و بادرنجبویه و عود قماری و بسد، از هر یک ده درم، قرنفل و سنبل و زعفران، از هر یک پنج درم، مشک نیم مثقال، همه را بکوبند و ببیزند و به دو چندان شربت سیب عسلی که نیم مثقال ورق طلا در او حل کرده باشند، سرشته، هر روز یک مثقال غلوله کرده، فرو برند.

یفرح سرد: خفقان دموی و سوداوی را سودمند آید. صفت: طباشیر و گاوزبان و بسد سوخته، از هر یک چهار درم، زعفران نیم درم، همه را بکوبند و ببیزند و به دو چندان شربت سیب قندی که نیم مثقال ورق نقره حل کرده باشند، سرشته، هر روز دو درم غلوله کرده، فرو برند.

یفرح جوانی: معده را قوت دهد و اشتها پیدا کند و هاضمه را قوی گرداند و باه برانگیزاند و نشاط آرد. صفت: قاقلهآ صغار و جوزبوا و بزباز و زنجبیل و دارفلفل، از هر یک ده مثقال، نانخواه که جوانی گویند پنجاه مثقال، همه را کوفته، بیخته و چندان عسل کف گرفته بسرشند، و یک مثقال غلوله کرده، فرو برند. مفرح دلگشای: دل و دماغ را قوت دهد و گرده را قوی کند و اشتها پیدا گرداند و هاضمه را یاری دهد و ms257 باه را برانگیزاند و رنگ روی را برافروزد و نشاط آرد. صفت:

معجون رشیدی: منع تقطیرالبول و دفع سرعت انزال کند. صفت: کبابهآ چینی و فوفل و قرنفل و جوزالطیب وخصیه الثعلب و مصطکی و نانخواه، از هر یک ده درم، همه را بکوبند و ببیزند و دو چندان عسل کف گرفته سرشته، از نیم مثقال تا یک مثقال اختیار کنند.

معجون فلاسفه: تقویت معده کند و بادها بشکند و هاضمه را یاری دهد و من بیفزاید و باه را برانگیزاند و ذهن را تیز گرداند و درد مفاصل و درد پشت را سودمند آید. صفت: فلفل و دارفلفل و زنجبیل و دارچینی و پوست هلیله و آمله و شیطرج و زراوند مدحرج و عرق بابونه و مغز جلغوزه و خصیه الثعلب و مغز نارجیل، از هر یک ده درم، و بابونج پنج درم، همه را بکوبند و ببیزند و به سه چندان عسل کف گرفته که سی درم مویز دانه بیرون کرده کوفته در آن حل کرده باشند، آمیزند، و از یک مثقال تا دو مثقال غلوله کرده، فرو برند.

معجون انقروبای کبیر: خدر و فالج و لقوه و تمدد و تشنج و جمیع مرضهای بلغمی را مفید بود و باه را قوت دهد. صفت: عاقرقرحا و شونیز و قسط و فلفل و دارفلفل و وج، از هر یک دو درم، ورق سداب و جنطیانای رومی و حلتیث و زراوند مدحرج و حبه الفار و جند بیدستر و شیطرج هندی و خردل، از هر یک پنج درم، همه را بکوبند و ببیزند و سه ms258 درم روغن جوزبوا با روغن کنجد و چهار مثقال و نیم عسل و بلادر، دووزن ادویه عسل کف گرفته آمیزند، و از یک درم تا یک مثقال غلوله کرده، فرو برند.

متجون انقروبای صغیر: حافظه را قوی گرداند و ذهن را جلا دهد و نسیان و سبات را مفید بود و خدر و فالج را سودمند آید. صفت: هلیلهآ سیاه و بلیله و آمله منقی، از هر یک ده درم، سعد کوفی و سنبل الطیب و زنجبیل و عسل و بلادر از هر یک پنج درم، ادویهآ مذکور را بکوبند و ببیزند و روغن جوزبویا با روغن کنجد چرب کنند و عسل بلادر ضم سازند و دو چندان ادویه عسل کف گرفته سرشته، از یک درم تا یک بثقال غلوله کرده، فرو برند.

معجون حلتیث: تب ربع را سودمند آید و گزیدگی جانوران را مفید بود. صفت: حلتیث و فلفل سیاه و مر صافی و برگ سداب از هر یک ده درم، همه را بکوبند و ببیزند و به سه چندان عسل کف گرفته سرشته، تا یک مثقال غلوله کرده، فرو برند.

فعجون نجاح: مسهل سودا و بلغم لزج را نفع دهد. صفت: هلیلهآ سیاه، پوست هلیلهآ کابلی، آملهآ منقی، از هر یک ده درم، تربد سفید مجفف و بسفایج و اسطوخودوس، از هر یک پنج درم، سقمونیا و غاریقون، از هر یک سه درم، حجر لاجورد و حجر ارمنی مغسول، از هر یک دو درم و نیم، همه را بکوبند و ببیزند و به دو چندان عسل کف گرفته سرشته، از سه درم تا پنج درم غلوله کرده، فرو برند.

معجون نجاح، به نوع دیگر: که همین عمل کند. صفت: هلیلهآ سیاه، پوست بلیله و آملهآ منقی، از هر یک ده درم، بسفایج و افتیمون و اسطوخودوس و تربد، از هر یک پنج درم، همه را بکوبند و به دو چندان عسل کف گرفته سرشته، از سه ms259 درم تا پنج درم غلوله کرده، فرو برند.

معجون نجاح، نسخهآ دیگر: که همین عمل کند. صفت: هلیلهآ سیاه پوست بلیله و آملهآ منقی و حجر لاجورد و غاریقون، از هر یک پنج مثقال، بسفایج و تربد و اسطوخودوس، از هر یک پنج درم، همه را بکوبند و ببیزند و دو چندان عسل کف گرفته سرشته، از سه درم تا پنج درم غلوله کرده، فرو برند.

معجون سورنجان: وجع الظهر و وجع الورک وعرق النسا و نقرس ووجع المفاصل را سودمند آید. صفت: سورنجان مصری سی مثقال، و ورق سنا دو مثقال، کمون و شیطرج هندی از هر یک دو درم، پوست بیخ کبر و کف دریا از هر یک دو مثقال، بیخ خطمی دو مثقال و نیم، تربد سفید چهل درم، زنجبیل هفت درم، بوزیدان پنج درم، سقمونیا سه درم، پوست هلیلهآ زرد پنج مثقال، همه را ببیزند و به سه چندان عسل سرشته، از پنج مثقال تا هفت مثقال غلوله کرده، فرو برند.

معجون مسیحی: اشتها پیدا کند و هاضمه را یاری دهد و منی بیفزاید و باه برانگیزاند. صفت: عاقرقرحا شش درم، فلفل سفید، مصطکی، دارچینی، از هر یک هفت درم، زعفران سه درم، قاقله چهارده درم، قرنفل ده درم، جوزبوا سی عدد، مشک نیم درم، همه را کوفته، به ms260 ده درم روغن بادام چرب کتد و به دو چندان عسل کف گرفته سرشته، از یک متقال تا دو مثقال غلوله کرده، فرو برند.

معجون شاهترج: جرب را مجرب است. صفت: پوست هلیلهآ زرد و پوست هلیلآ کابلی و هلیلهآ سیاه از هر یک ده مثقال، بادرنجبویه پنج مثقال، شاهترج چهل مقال، همهآ را کوفته، به دو چندان عسل کف گرفته بسرشند، از سه مثقال تا پنج منقال غلوله کسرده1

معجون خبث الحدید: استرخای معده و بواسیر را نفع دهد و رنگ روی خوب گرداند و باه برانگیزد و دفع سرعت انزال کند. صفت: پوست هلیلهآ کابلی و هلیلهآ سیاه پوست بلیله و آملهآ منقی و فلفل و شیطرج و سنبل و زنجبیل و سعد، از هر یک ده درم، تخم شبت و تخم گندنا از هر یک چهار درم، خبثالحدید که چهارده شبانه روز در سر که گذاشته باشند و در سایه خشک کرده و با روغن بادام بریان کرده، صد درم، و مشک دو درم، همه را بکوبند و ببیزند و با سه چندان عسل کف گرفته سرشته، هر روز دو درم رغبت نمایند.

معجون کمونی: معدهآ سرد را قوت دهد و باد بشکند و اشتها پیدا کند و هاضمه را قوی گرداند. صفت: زیرهآ کرمانی که یک شبانه روز در سر که گذاشته باشند و در سایه خشک ساخته و بریان کرده، صد درم، فلفل سی درم، زنجبیل، برگ سداب، از هر یک چهل درم، بورهآ ارمنی ده درم، همه را کوفته، بیخته، سه چندان عسل کف گرفته سرشته، از یک متقال تا دو مثقال غلوله کرده، فرو برند.

مطبوخ هلیله: جمیع مرضهای سوداوی را سودمند آید. صفت: پوست هلیلهآ زرد 5 درم، تمر هندی بیست درم، عناب، سپستان، از هر یک سی عدد، تخم کاسنی نیم وفته، بنفشه، از هر یک سه درم، همه را در یک کاسهآ آب جوشانند تا به نیمه آید، ms261 آن گاه صاف کنند و بیست درم شیرخشت در آب آن حل کرده، صاف کرده، نیم گرم بیاشامند.

نوع دیگر، که تب ربع را مفید بود: صفت: پوست هلیلهآ کابلی ده درم، شاهترج هفت درم، عناب بیست عدد، تخم کاسنی نیم کوب، پوست بیخ بادیان، از هر یک سه درم، همه را در یک کاسه آب جوشانند تا به نیمه کمتر آید، صاف کنند و پانزده درم مغز فلوس و ده درم گلقند آفتابی در آب آن حل کرده و صاف کرده، دو درم روغن بادام اضافه نمایند و نیم گرم رغبت فرمایند.

مطبوخ آفتیمون: مالیخولیا و قوبا و جرب و بهق سیاه را دفع کند. صفت: سنای مکی هفت درم، بسفایج سه درم، افتیمون پنج درم، اسطو خودوس، پرسیاوشان، گل نیلوفر دریایی، بادرنجبویه، شاهترج، از هر یک دو درم، مویز دانه بیرون کرده ده درم، همه را در یک کاسه آب جوشانند تا به نیمه کمتر آید، صاف کنند و مغز فلوس و شکر سرخ از هر یک پانزده درم در آب آن حل کرده، صاف کرده، دو دانگ غاریقون سفید از مویینه گذرانیده باشند و دو درم روغن بادام اضافه نموده، نیم گرم رغبت نمایند.

مضیق مسخن قبل: صفت: مازوی سبز، قرنفل، عود، از هر یک سه درم، سعد دو درم، مشک نیم دانگ، همه را بکوبند و ببیزند و پشم را با آب برگ مورد تر کرده، به آن آلوده سازند و در قبل نهند.

نوع دیگر: ms262 صفت: قاقلهآ صغار و قرنفل و مازوی سبز، از هر یک سه درم، سعد، اقاقیا، سنبل، از هر یک دو درم، مشک نیم دانگ، همه را کوفته، بیخته، و لتهآ کهنهآ شسته را به آب برگ سیب تر کرده، بدان آلوده سازند و بردارند و در قبل نهند.

نوع دیگر: صفت: قاقلهآ کبار، سنبل، سعد، مازوی سبز، از هر یک سه درم، قرنفل چهار درم، مشک نیم دانگ، همه را بکوبند و پیزند و کرباس شسته به آب برگ به تر کرده، بدان آلوده سازند و در قبل نهند.

مرهم مقل: بواسیر و شقاق معده را سودمند آید. صفت: مقل ازرق ده درم در بیست درم لعاب تخم کتان حل کنند و پنج درم موم سفید در ده درم روغن کنجد بگذارند و همه را به هم آمیخته، روغن پیهآ مرغ و به روغن کوهان شتر و مغز قلم گاوان، هر یک پنج درم اضافه نمایند و صلایه کنند تا مرهم شوند.

نوع دیگر، که همین عمل کند: صفت: مقل ازرق ده درم، موم زرد در بیست درم روغن کوهان شتر و مغز قلم گاو از هر یک پنج درم اضافه نمایند و صلایه کنند تا مرهم شود.

مرهم آبیض: سوزش جراحت را کم کند، گوشت نو برویاند. صفت: موم سفید پنج درم، در ده درم روغن گل یا روغن کنجد حل کرده و هفت درم سفیدهآ کاشغری شسته اضافه نمایند و صلایه کنند تا مرهم شود.

رهم شجره: که جراحت را در هم آورد. صفت: موم سفید ده درم و نیم، در پنج درم روغن گل یا کنجد حل کرده و بیست و سه شجرهآ کوفتهآ بیخته اضافه نمایند و قطره قطره آب سرد ریخته، صلایه کنند تا مرهم شود.

رهم خل: گوشت نو برویاند و جراحت را در هم آورد. صفت: مردارسنگ کوفته و بیخته ده درم، سر که و روغن زیتون از هر یک چهل ms263 درم، همه را به هم آمیزند و صلایه کنند تا مرهم شود.

ثوش دارو: اشتها پیدا کند و هاضمه را یاری دهد و دل را قوت دهد و رنگ رو را نیکو گرداند. صفت: برگ گل سرخ شش درم، سعد کوفی پنج درم، قرنقل، مهطکی، اسارون، سادج، از هر یک سه درم، بسباسه، زعفران، از هر یسک من منقال، مثلث دو دالیکی جوزبوا مفت عدد، قاقله صفار، فاقلة کبار، خرفه زرنب» دار فلفل، از هر یک دو

نقوع فواکه: تبهای صفراوی را سودمند آید. صفت: تمرهندی و آلوی بخارا از هر یک پانزده درم، کشتهآ ترش ده درم، عناب، سپستان، از هر یک سی عدد، بنفشه، تخم کاسنی نیم کوب، از هر یک سه درم، همه را یک شبانه روز در چندان آبی که از بالایش بگذرد، گذاشته، سحر صاف کند و بیست درم ترنجبین سفید و ده درم شکر سرخ و هفت درم فلوس در آب آن حل کرده و صاف کرده، دو درم روغن بادام اضافه نمایند ونیم گرم بیاشامند.

نقوع هلیله: درد سر دموی و صفراوی را مفید بود. صفت: پوست هلیلهآ زر کوفته پانزده درم، شب در صد درم آب آلوی بخارا گذاشته، صباح صلایه کنند تا آب آلو قوت هلیله را بستاند، صاف کنند و بیست درم ترنجبین سفید و اگر قوی ترخواهند، شیر خشت شیره دار به وزن ترنجبین در آب آن حل کرده، نیم گرم رغبت نمایند.

نطولی که صداع گرم را نفع رساند و بی خوابی را دفع کند: صفت: بنفشه، تخم کاهو، از هر یک پنج درم، پوست خشخاش، گل نیلوفر دریایی، بابونه، از هر یک مشتی، کشک جو ms264 دو مشت، همه را در سه کاسه آب جوشانند تا دو حصه برود، یکی بماند، آن گاه صاف کنند و در آفتابه کرده، اندکن اندک نیم گرم بر سر ریزند.

نطولی که صداع سرد را سوهمند آید: صفت: بابونه، اکلیل الملک، ازمر بیکی می خیت ودانو وش ازمریحن نس مشتیه مه ادر جلدان آنی که آز

نطولی که وسواس و مالیخولیا را نفع دهد: صفت: بنفشه، گل نیلوفر دریایی، بیخ خطمی، برگ بید کشک، جو، برگ کاهو، برگ عنب الثعلب، برگ خبازی، همه موافق هم با آن چه میسر شود، به دستوری که مذکور شد، بجوشانند و صاف کرده، در آفتابه کنند، اندک اندک نیم گرم بر سر ریزند.

نطولی که صداع ریحی را دفع کند: صفت: بابونه، اکلیل، شبت، حلبه، سداب، تخم کرفس، رازیانج، کمون کرمانی، همه را علی السویه به دستوری که مذکور شد، بجوشاند، صاف کنند، در آفتابه کرده، کم کم بر سر ریزند.

ورد مربی: به فارسی گلقند گویند. معده را قوت دهد. طبیعت را نرم گرداند. صفت: برگ گل سرخ تازه قیمه کرده یا کوفته، یک من، و قند سفید سوده دو من، به هم آمیخته، به دست بمالند، و چهار روز در آفتاب نهند.

ورد سفرجل مربی: به فارسی گلقند گل به گویند. دل و دماغ و معده گرم را قوت دهد و اسهال صفراوی را سودمند آید. صفت: برگ گل به نیم من قند سفید سوده یک من به هم آمیزند و چهل روز در آفتاب نهند.

ورد تفاح مربی: به فارسی گلقند گل سیب گویند. ضعف دل را سودمند آید و دماغ را قوت دهد و باه برانگیزاند. صفت: برگ گل سیب یک من، قند سفید دو من، به هم آمیزند و چهل روز در آفتاب نهند.

ورد طرفا مربی: که به پارسی گلقند گل گز گویند. سپرز را سودمند آید و اسهال را دفع کند. صفت: برگ گل گز ms265 یک من، قند سفید سوده دو من، به هم آمیزند و چهل روز در آفتاب نهند.

یاسمین مربی: به پارسی گلقند گل یاس گویند. صداع بلغمی را نفع دهد، لقوه و فالج را سودمند آید و عرق النسا را دفع کند. صفت: برگ گل یاسمین سفید یک من و قند سفید سوده دو من، به هم آمیزند و چهل روز در آفتاب نهند.

بباید دانست که امتحان جودت و ردائت تریاق فاروق چنان که انسان را مسهل قوی دهند، چون شحم حنظل و محموده و غیرهما و چون به عمل درآید فرمایند که نیم درم تریاق فاروق به رغبت فرمایند. پس اگر عمل مسهل باطل نگردد، تریاق مغشوش بود؛ و اگر باطل گردد، غیر مغشوش.

و امتحان جودت و ردائت حجر التیس چنان کنند که سوزن را به آتش سرخ گردانند و در حجرالتیس فرو برند. پس اگر از او دود سیاه برآید، مغشوش بود؛ و اگر دود زرد برآید، غیر مغشوش.

و امتحان جودت و ردائت حجرالحیه را چنان کنند که حجر الحیه را در آب لیمو [که] در کاسهآ چینی کرده باشند، اندازند. پس اگر در حرکت دوران شود، غیر مغشوش بود؛ و اگر در حرکت نیاید، مغشوش.

و امتحان جودت و ردائت دهن بلسان چنان کنند که بر شیر چکانند. پس اگر شیر ببندد، غیر مغشوش بود؛ و اگر شیر نبندد، مغشوش بود؛ والله أعلم بالصواب.

رياض الأدوي

رياض الأدوي

نبذة عن الكتاب

الفهرس