تصحیح شهریار حسنزاده؛ ترجمه مقدمه به انگلیسی مصطفی امیری. مشخصات نشر تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1390. مشخصات ظاهری : شصت و چهار، 6،381 ص. فروست میراث مکتوب: 226، زبان و ادبیات فارسی؛ 52 شابک 115000 ریال : 023-8 -978-600-203 وضعیت فهر ست نویسی: فییا موضوع شعر فارسی - قرن 12 ق. شناسه اقزوده حسن زاده، شهریار، 1342 - ، مص ، مصحح شناسه افزوده

افزودهامیری، مصطفی، 1349 - ، مترجم

،مترجم شناسه افزوده

زوده مرکز پژوهشی میراث مکتوب رده بندی کنگره

P1n6754/91گره:39 رده بندی دیویی 1/5 فا8 شماره کتابشناسی ملی : 2456909

نظممادة ه آین نامه وثار ته که صنخا قید شده است ب (که ارکسی ده سال سابقه خیت دره بیرستا نها بوده باشد باید درا ستحنام بارتبآ دبیری مرق متود). مقحمد- آر مجتویات پروندڈ نده کاا مد لد ر ماق م منودنذ ده سال سهدسپت بکد نزردڈ رهال دایماتد رارینآ درو بیرست نن نسروی دایرا نذحت بوده است * پپن مد رزارت بددن شکد تبدری عملی وغدمات سا تعدم محونظ دامنه برتب آمرز کارتی سشمون منزده وعکم تبه اسکه کرده انذ سپس بونسید ادارآ ممتر وهه سمان 4 قشتیه تعتیب خده مل (حین باسفارش مج تهرار فهیٹور) نینجه ناره انه. انآیستن قما مبق مب متبر ا نه دنته یربن شم مضن جیجز ع تشگنیس راین لشئته فرنگ بهر نشود باعت لازفه4 سنج تبه ر بری نبده توه مبز مگوا اذ اسنددیل فرانیدآ دسبب گری نیده مهفدآ فرنگ وهفث رفع عنیقه بادی عی ف نراره خزررهم خور. منی بت فه مت روبتم امال دری مزز نظیم ردنه ک مرعی پر مذهه ر به مزارتی رشته ندره چ کتبیم سیدم

در عشق رخش «فانی» بیدل نبرد جان

زین گونه که دل میبری از حسن دل آرا درگوش دلم میرسد از عالم بالا کز غیر تبرا کن و با عشق تولی ای عقل به کنهش نبری ره به دلایل تا دم نزنی بیهآده2 ای قطره ز دریا اعیان که مرایای ظهورات کمالند گشتند به مرآت جمال تو هویدا اسما و صفتها و شئونات3 و حقایق محوند در آن ذات تقدس و تعالی این رحمت مخفی4 است که شد شامل اعیان ورنه به خود او راست نظر مخفی و پیدا اسما صور شأن مسماست ولی نیست در وحدتشان، اسم بجز عین مسمی این کثرت اسما ز شئون کثرت وهم است چون عین مسماست عیان در همه اسما بی جذبه به برهان نتوان راه به حق5 برد بینا به عصا مینشود دیدهآ اعمی

«فانی»صفت آن کو نشود، نیست ز هستی

هرگز نبرد راه بدان مقصد اقصی6 ای جان حزین، تاکی مانی تو در این تنها چون شد که شدی تنها، آوارهآ موطنها

گفتی برو ای «فانی» وز ما و منی بگذر

آن دم که تو گویی «من» فانی شود این منها ای نام تو کلید فتوحات جان ما وی یاد تو توان تن ناتوان ما رازت چو جان نهفته به دل داشتم همی عشقت فکند پرده ز راز نهان ما کردیم جستجوی تو بیرون ز جان بسی4 خود بودهای نهفته ز ما جان جان ما ماندیم همچو صورت دیوار بیزبان تا صورت خیال تو شد همزبان ما گفتم که رو به خانهآ صبر آورم که کرد سیلاب دیده زیر و زبر خانمان ما آن بلبلیم ما که برون بود از این قفس در شاخسار گلشن قدس آشیان ما گردی ز ما مگر برسانی به کوی دوست ای باد بگذری اگر از خاکدان ما بنواخت پیر میکده دوشم به جرعهای افسانه شد به میکدهها داستان ما

«فانی» کنون ز خانهآ دل میکنم برون

بیگانه را که دوست شود میهمان ما

گرچه نزدیک تو مقبول نباشد «فانی»

جذبهآ عشق تو باشد که شود قابل ما پیش او که خواهد برد شرح زاری ما را کان قرار دل داند بیقراری ما را ما که از غم عشقش جان و دل زکف دادیم بعد از این که خواهد کرد غمگساری ما را دور از مه رویش باریم1 چون ستاره اشک رشک میبرد گردون اشکباری ما را چند خواهد آن گل بود همنشین هر خاری بیش از این نمیشاید خواست خواری ما را من ز فرقت صیاد ماندهام ز جان ناشاد ترسم از قفس دانند سوگواری ما را ساقی نکومنظر یار2 بوستان محضر غیر گو بیا بنگر میگساری ما را ساقیا غم دوران تا خورند هوشیاران رفع کن به یک ساغر هوشیاری ما را

«فانی» از غم جانان شاید ار سپارد جان

کان مراد جان خواهد جان سپاری مارا مپرس از من حدیث کفر و دین را که من مستم ندانم آن و این را ز کفر و دین گذر کن تا ببینی برون زین هر دو یار نازنین را ندانی اول و آخر چه گویم حدیث اولین و آخرین را امینی کو که با او باز گویم رموز حضرت روحالامین3 را رها کن دل به دلبر جان به جانان دل از غم وارهان جان غمین را چو عیسی درگذر زین چار دیوار نشیمن ساز چرخ چارمین را

به هفتم آسمان برشد چو «فانی»

به دل کرد آسمان را و زمین را بنمای ره4 ای رهبر توفیق خدا را کافتاد بسی عقبه درین مرحله ما را ای همسفران قطع ره منزل مقصود بی ما و شما سهل بود ما ms005 و شما را

«فانی» مکن اندیشه که نقصان نبرد راه

ازین قطرهآ عصیان تو آن بحر عطا را ای روی تو شمع محفل دلها وی کوی تو بهترین منزلها دیدیم محافل جهان روشن از پرتو نور توست محفلها عقل آمد و کرد کارها مشکل عشق آمد و کرد حل مشکلها جانها به هوای منزل جانان بستند به ناقهها چو محملها گشت از پی ناقهها روان «فانی» چون موج ز بحر سوی ساحلها شد حاصلش آنچه خواست در ساحل بگذشت و گذاشت جمله حاصلها آن گوهر بحر بینشان خود را چون یافت نشان نهفته در گلها بیگانه شد از یقین و هر وهمی بی خویش نمود طی مرحلها3

در بحر حقیقتالحقایق شد

بگذشت به راه حق ز باطلها

[بحر رجز مثمن سالم] من عاشق روی توام، من از کجا عقل از کجا؟!

آشفتهآ موی توام، من از کجا عقل از کجا؟! من مست صهبای توام، سرگرم سودای توام

مجنون و شیدای توام، من از کجا عقل از کجا؟! من بی خبر گشتم ز تو، بی خواب و خور گشتم ز تو

بی پا و سر گشتم ز تو، من از کجا عقل از کجا؟! عمری است تا کردی گمم، از مردمی وز1 مردمم

سرمست دریای خمم، من از کجا عقل از کجا؟! عقل است بند محکمی، کز وی بود جان را غمی

آزادگی جویم همی، من از کجا عقل از کجا؟! عقل است بند پای جان، دل راست جان بند گران

من خود گذشتم زین و آن، ms006 من از کجا عقل از کجا؟! بندم کنون رخت سفر، زین دشت پرخوف وخطر

دارم هوای آن مقر، من از کجا عقل از کجا؟! ساقی بیار آن جام می، مطرب بگو با چنگ و نی

کز خود ربودم عشق وی، من از کجا عقل از کجا؟! بالی گشایم این زمان، تا خوش بپرم زین جهان

گیرم مکان در لامکان، من از کجا عقل از کجا؟! من «فانی» از جان گشتهام، باقی به2 جانان گشتهام شیدا و حیران گشتهام، من از کجا عقل از کجا3

دردست دوای دل بیچارهآ «فانی»

کز درد شناسد چو من از درد دوا را ای بود اصل تو اصل بود ما وی ز سودای دو عالم سود ما در دو عالم آشکارا ونهان نیست جز تو مقصد و مقصود ما عهد بستیم از ازل با عشق تو تا ابد با توست این معهود ما نیست ما را مطلب از جان جهان جز تو ای جان جهان معبود ما مالک دینار داری بی عدد ما کجا و درهم معدود ما آتش عشق تو جان ما بسوخت آسمان شد قیرگون از دود ما در شهود نور لا شرقی تو کوکب دری3 شده مشهود ما مای مایی ما حقیقت اوی اوست اوست مطلق موجد و موجود ما گرچه کرد از جان ملک ما را سجود نیست جز ما ساجد و مسجود ما گفتم ای جان در هوایت خاک شد جسم زار وجان4 غم فرسود ما جسم و جان از جود ما آمد پدید زین دو بگذر باش محض جود ما

گفت رو «فانی» ms008 ز هستی نیست باش

باش نی مقبول و نی مردود ما

زانکه وجه شاهد باقیست بس

فانی» از هر دو جهان مشهود ما آن مهر چو از مشرق انوار برآمد در ابر نهان شد وز ابر هویدا

«فانی» ز خودی رست و ز پندار برآمد

بی خویش روان شد چون قطره به دریا4

[بحر رجز مثمن سالم] ساقی بهار آمد بیار آن آب آتشرنگ را

تا خاک هستی دردهم بر باد نام و ننگ را زان می که مستی1 آورد، از نیست هستی آورد

بر عقل پستی آورد، شیدا کند فرهنگ را من مرغ دستانگوی تو، درگلستان کوی تو

هر دم به شوق روی تو، چون برکشم آهنگ را شوری در افلاک افکنم، مستانه بر خاک افکنم

از فرق کیوان تاج را، از چنگ زهره چنگ را گر بگذرم از کوه و دشت، از گریه و زاری کنم

در دشت گلگون خاک ms010 را، در کوه نالان سنگ را ماییم مست از جام هو، در ما جهانی گشته مست

آگه کن از مستی ما، مست شراب و بنگ را ما مظهر و2 مرآت هو، ما جلوههای ذات او3

ما نسخهآ آیات او4، رنگ آمد[ه] بی رنگ را بی رنگ ما رنگ آمده، گه روم و گه زنگ آمده

گاهی به نیرنگ آمده، همرنگ روم و زنگ را پرواز کردش مرغ جان، اندر فضای5 لامکان چون تنگ آمد زین جهان، دل «فانی» دلتنگ را

در عشق چو «فانی» ار بمیریم

بسپار به خاک پات ما را

در فنا یک چند میجستم فنا تا گشته ام

از فنای خویش «فانی» در بقایم در بقا مرتضی آن جانشین مصطفی آن ولی5 و خاص درگاه خدا بود یک پای شریفش در رکاب پای دیگر در مقام کبریا ختم میفرمود قرآن مجید در زمان از ابتدا تا انتها سر معراج نبی گردد عیان اولیا را در فنا و در بقا

شرح معراج ولایت برتر است

«فانی» از اندازهآ افهام ما بیار ای ساقی آن ماء معین را بقای جان فنای عقل و ms012 دین را از آن می ده که در کیش محبت برآرد از گمان اهل یقین را دلم در زمهریر قهر افسرد به جان افشانم آن3 آب آتشین را به مستی تا کنم یک باره ویران اساس امتزاج ماء وطین را دلا از تو نیاز از یار ناز است گرامی دار یار نازنین را برا بر4 آسمان عالم جان منور کن همه روی زمین را تعالی الله زهی درگاه عالی که آنجا5 نیست ره روحالامین را

طناب عقل و دین بگسل چو «فانی»

به عشق آویز و بگذار آن و این را تاکی رسانم در هجر هر شب از جان به کیوان فریاد یا رب رهبان و2 زاهد در دیر و مسجد در3 جان ندارند غیر از تو مطلب زان دم که جان شد مست شرابت دارد به خاطر آن لطف مشرب تا جان نگردد از تن مجرد هرگز نگردد حق را مقرب در کیش مستان باغ است و بستان کفر است ایمان عشق است مذهب بگذر ز هستی وز خودپرستی کز خود چو رستی هستی مؤدب

صد جانش باید تا بر لب آید

«فانی» چو ساید کش لب بر آن4 لب

«فانی» ز ازل چو قسمت این بود

این نعمت بیحساب دریاب عیشم از وصل مدام است امشب کارم از عیش به کام است امشب ساقیم یار و لبش ساغر می زهدم از باده حرام است امشب غیر گو خون جگر میخور[و] بس اگرت میل طعام است امشب آمد آن خسرو شیرین بر من بنده را شاه غلام است امشب حمد1 بی حصر خدا را که مرا نعمت وصل تمام است امشب دل چو با وصل درآمیخته است اختلاط می و جام است امشب

1شبی استکه سحر همدم شام است امشب شب وصل تو چه کوتاه شبی است پخته در هجر شود هر خامی «فانیا» طبع1 تو خام است امشب

[بحر رمل مثمن محذوف] ای که باشد ذرهای از مهر رویت آفتاب

گشته ذرات جهان مهر جمالت را سحاب منعدم گردد جهان از سطوت نور جلال

از جمال خویش اگر یک ره براندازی نقاب روی هستی در حجاب نیستی پنهان شود

گر کند یک جلوه بر ذرات رویت بی حجاب کلک ضنعت زد رقم بر صفحهآ هستی بسی

تا که آدم شد ز دیوان کمالت انتخاب دفتر عالم چه2 باشد وصف ذاتت را بیان

نسخهآ آدم چه3 باشد شرح وصفت را کتاب صورت کثرت چه4 باشد موج دریای قدم

معنی وحدت چه5 باشد عین دریای6 حباب آمده در محفل وصل تو جان عاشقان

پیش شمع عارضت پروانه سان در اضطراب

ناید اندر چشم معنی ms014 نقش صورت جز سراب ساقیا! زان آب آتشرنگ درده جرعهای

تا فرو شویم ز دل زنگ هوای خاک و آب من مدام از عشق او مستم نیام مست مدام

زانکه مست عشق او را نیست پروای شراب

تا توانی باش ای «فانی» خراب از جام عشق

بیشتر زان دم که گردد عالم فانی خراب ماه ما از رخ چو بگشاید نقاب رخ فرو بندد ز خجلت آفتاب منعدم گردد همه ذرات کون گر کند رویش تجلی بی حجاب نیست پندارد وجود ما و من بر سر بحر حقیقت جز حباب منتخب گشت از دو عالم هر که کرد عشق او را از دو عالم انتخاب من نه امروز است کز ایمان عشق از خطا بگزیدهام راه صواب روزگاری شد که تا من بودهام در خرابات مغان مست و خراب نقد هستی تا ز کف بیرون نهم ساقیا از کف منه جام شراب یک زمان بیخود شو ای دل کین خودی جز خیالی نیست یا خود غییر خواب

آمدی چون مست از روز الست

«فانیا» می نوش إلی یوم الحساب

گفتی که هم امشب گذرم بر سر «فانی»

آیا چه به سر بگذرد از اخترم امشب منم ای عاشقان صدق وصواب در خرابات عشق مست و خراب بودم از عشق بی خبر یک چند در مصلی و ms015 مسجد و محراب بی سبب دررسید جذبهآ عشق عشق را خود چه کار با اسباب به خرابات دعوتم فرمود شد دلم پایبست چنگ و رباب عشق بود مدعا ز سیر و سلوک عشق بد مطلب از ذهاب و ایاب عشق بد مبدأ و «الیه یعود» عشق بد مرجع «الیه مآب گر بخوانی کتاب عالم را نیست جز فصل عشق در هر باب نیست جز عشق اول و آخر گفتمت درس عشق ما فی الباب

علم اسرار حق ز روی یقین

«فانیا»، در کتاب عشق بیاب

ای دل نگفتمت که گرت روی در بقاست

روی از درش متاب چو «فانی» به هیچ باب ای ز خود هم به تو ز خود محجوب خویش را هم محب و هم محبوب وی هویدا به وصف معشوقی رخ خوب تو در رخ هر خوب کیست جز تو که تا تو را طلبد بل تو را طالبی تو هم مطلوب هر کجا حکم عشق غالب گشت ساخت عقل عقیله را مغلوب گشت طالع چو مهر مطلق عشق انجم عقل وجان کنند غروب نیست را جز به خود مده نسبت هست را جز ms016 به حق ندان منسوب در ره دل که مأمن جان است یارب از چیست این همه آشوب1

تا غباری نماندش ز اغیار

یار را منزلی شود مرغوب در دل مرده نور جان مطلب در سفر نزهت جنان مطلب تن گشادن ز خاک تیره روان از تن آسایش روان مطلب تن ز جان میبرد توانایی تا توانی ز جان توان مطلب منزل جانت گلشن جانها مرغ را جز در آشیان مطلب1 لامکان در مکان نمیگنجد در مکان روح را مکان مطلب گوهر بحر بینهایت را در زمین و در آسمان مطلب مطلبی را که یافتن نتوان جز به صد رنج رایگان مطلب نفس و ابلیس رهزنند مباش زین یک ایمن وزان امان مطلب2 ای که باشد یگانه در دو جهان جز به لیس یگان یگان مطلب3 بگذر از مقتضای جسمانی غیر لذات جاودان مطلب4

فانی» از بار بینشان در عشق

نا شده پی نشان نشان مطلب این مستی ما از میناب است نه از ماست

آن گونه بود، هست5 و خراب است نه از ماست

گر لطف و گر قهر و عتاب است نه از ماست یا ما همه با آدم انسیم از آن است

کو با خودش از خویش خطاب است نه از ماست1 او را بجز او کیست که داند به حقیقت

این دانش از آن بحر حباب است نه از ماست تسبیح ملائک همه این است که او را

از خویش سؤال است و جواب است نه از ماست از ما نبود آنچه ز ما2 بود خطایی

و آن نیز که خود عین صواب است نه از ماست از ماست اگر هست ثوابی و عقابی

نیز آنچه ثواب است و عقاب است نه از ماست او مالک و ملک است وهم او ملک دو عالم

گر آب ms017 و وگر نقش سراب است نه از ماست

«فانی» ز ازل تا ابد این بوده و باشد

وین جوش از آن خم شراب است نه از ماست چو طالع گشت مهر از مشرق ذات ز نورش آشکاراگشت ذرات جمال مطلق از محض عدم کرد پی اظهار حسن خویش مرآت تجلی کرد بر اوصاف بیچون صفات آمد حجاب چهرهآ ذات مبرا بود مصباح از تعین تعینها پدید آمد ز مشکات

گهی گردد چو افانی» مست وحدت

شود مطلق ز اطلاق واضافات برو زاهد تو دانی زهد و طامات من و رسوائی کوی خرابات برو ای شیخ بر من جلوه مفروش که من بیزارم از کشف و کرامات نگشت از خانقاهم هیچ حاصل عبث شد روزگارم صرف طاعات فکندم خرقه و زنار بستم که تا چندی کنم بت را مراعات ز مسجد روی در بتخانه کردم در آنجا یافتم چندین3 مقامات وطن در کوی جانبازان گرفتم دلم ایمن شد از تشویش آفات غبار درگه پیر مغان را ز مژگان رفتم از بهر مباهات گرفتم باده در میخانهآ عشق ز قیید عقل رستم در خرابات نخست از چار و پنج و شش گذشتم گذشتم وانگه از سبع سماوات شدم «فانی» ز جان باقی به جانان بحمدالله که بردم ره به میقات

بیا زاهد کزین می گر بنوشی

شوی فارغ ز تسبیح و مناجات آن مهر کز ms018 هر ذرهای سیمای آن پیداست کیست

وآن کز صفات وذات خود هم موج و هم دریاست کیست؟ گویند قومی کین جهان بوده است و1 باشد جاودان

گویند کای بی حاصلان آن کین جهان آراست کیست؟ آن کیست کو خود را نهان کرده ز چشم این و آن

وآن کو عیان جلوه کنان در کسوت آشناست کیست2؟ آن کس که ناید در مکان از لا مکان در هر زمان

هم در مکان هم در زمان هم زیر و هم بالاست کیست؟ گویند بیهمتا چه سان باشد جناب قدس عشق

آن حسن کز هر مظهری یکتای بی همتاست کیست؟ آن کو ز خاک آورد نان وز نان پدید آورد جان

پس داد هر جان را زبان وز هر زبان گویاست کیست؟ از نحن اقرب3 «فانیا» مقصود حق دانی که چیست یعنی ببین او را که هم بی ما و هم با ماست کیست

گدای کوی ایشانند شاهان

نمیزیبند جز ایشان را مباهات در کوی خرابات به هر ره گذری نیست کز ms019 بادهآ عشق تو ز خود بیخبری نیست روی تو به مرآت جهان در نظر ماست آن را نظری نیست که با او نظری نیست

باقی به حیات ابدی میشود آن دم

«فانی» که از آثار وجودش اثری نیست

[غزل 36]

[مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لن]

[بحر مجتث اخرب مکفوف محذوف] ز بام میکدهام دوش هاتفی میگفت که می حلال مراو را که سر عشق نهفت شب است و محفل انس وفروغ طلعت یار دلا به طالع بیدار مینشاید خفت مرید همت آن مفلسم کز استغنا به تری صحبت اصحاب دنیی دون گفت3 روا نباشد اگر سر برآورم به دو کون مرا که دل ز خرابات و خانقاه آشفت چو سوسن ار همه عضوم زبان شود حاشا که در مدحت پیر مغان نتانم سفت4 به پاک دامنی خاکپای پیر مغان که دست پرگنه از دامنش ندارم مفت رواست گر شود از جان خویش بیگانه کسی که از تو بجز حرف آشنا نشنفت5

چو دید دیدهآ «فانی» به طاق ابروی دوست

سزد که با غم دنیای دون نگردد جفت

وانکه شد «فانی» ز خود باقی به تو

از وجود خویش بایستی گذشت فانی بگو در دو جهان غیر یار کیست؟ جز یار در مظاهر کون آشکار کیست؟ جز عین یار کیست در اعیان ممکنات جز زلف یار بر رخ او پردهدار کیست؟ آن کو عیان به عین عیان جلوه میکند در دلبران سروقد گل عذار کیست؟ ذرات کائنات همه مست عنصرند بنگر به چشم عقل و ببین هوشیار کیست؟ آفاق را گرفت سراسر سپاه عشق در کشور وجود ببین شهریار کیست؟ جز سرخوشان ساغر عشق تو در جهان سرمست این چنین ز می خوشگوار کیست؟ غیر از جناب ساقی باقی به بزم عشق ساقی که بود و جام می و میگسار کیست؟

جز «فانی» حزین طمع از جان بریدهآ

با درد یار اهل دلی در دیار کیست؟ دل که خلوت سرای حضرت اوست جام گیتینمای حضرت اوست

«فانی» از خویشتن چو فانی گشت

باقی اندر بقای حضرت اوست

[غزل 40]

[فا علاتن فعلاتن فعلاتن فاعلان]

[بحر رمل مثمن مخبون مقصور] تا دلم روی دلارای تو را آیینه است

نقد اسرار غمت را سینهام گنجینه است سوزگفتار من افکنده است آتش در جهان

تا فروزان آتش عشق توام در سینه است خسته جانی را نپرسیدی گهی از حال دل

مردم از درد تو و با من هنوزت کینه است2 چون توانم توبه کار امسال بودن از شراب ms021

من که در خاطر3 هنوزم نشئه4آ پارینه است گر به رهن می نگیرد خرقهآ ما میفروش

چیست حاصل زین که ما را خرقه پشمینه است

تا ابد مخمور و سرخوش زان می دیرینه است صبح شد «فانی» صبوحی درکش و خوشدل نشین گر تو را رنج خمار از بادهآ دوشینه است صورت کون و مکان مرآت وجه مطلقاست

آشکارا و نهان در صورت و معنی حق است صورت آیینه گر چه مینماید در نظر

لیکن آن آیینه هم در بحر صورت مغرق است چون به صورت بنگری آیینه بنماید تو را

رو همه صورت ببین کآیینه سری مطلق است1 ور نمیبینی بدان کین پیشگاه کن فکان

بر سر دریای بیپایان مثال زورق است هر دو عالم سر به سر یک قطره از دریای اوست

لیک دریاهای او آن قطرهآ مستغرق است خود خریدار خود آید هم به بازار جهان

ورنه بازار جهان از نیستی بیرونق است «و هو معکم اینما کنتم»2 بود گنجی نهان

گنج را اظهار کردن کار دون و احمق است

جان ز قید جان چو بیرون شد به جانان ملحق است

کرد «فانی» جان خود را صرف در راه فنا

تا که دید اندر بقا خود مصدر و خود مشتق است مگر جانان من در کاروان است که از پی کاروان جان روان است دلم را آمد آنجا پای بر سنگ مگر این صیدگاه دلستان است به پایان گر رسد این ره عجب نیست که خضر راه با ما همعنان است بسی بانگ جرس زین ربع و اتلال فکنده غلغلی در انس وجان است همانا کاروان جان دمادم به سوی منزل جانان روان است بیابانی1 است بیپایان ره عشق که بحر بی کنارش در میان است

در این گلخن مکن آرام «فانی» ms022

تو آن مرغی که قدست آشیان است نگار ما که خورشید جهان است ز ذرات جهان رویش عیان است خروش عندلیب از عشق گل نیست به عشق روی او تسبیح خوان است ز رویش محفل هستی است پرنور به هر محفل ز عشقش داستان است

خدا را بعد مرگش بگذر از6 خاک

که «فانی» منتظر در خاکدان است ز دیده بر کنارم خون روان است7 که یارم در کنار دیگران است نخواهد خاطر بلبل بجزگل بسی سرو ار چه در این بوستان است

زبان را ms023 حال میباید وگرنه

چه حاصل زین که «فانی» نکته دان است هستی آثار و افعال وصفات ننیست الا محو در اثبات ذات آفتابی تافت از غیبالغیوب منبسط گردید ظل کائنات در عدم2 تابید انوار قدم زان هویدا شد وجود حادثات بینشان آمد هویدا در نشان بی جهت شد آشکارا در جهات در شهود علم وز اعیان وجود مدرک خود بود و خود را مدرکات3 یک مسمی در همه اسما نمود عقل و نفس و طبع و جسم دایرات یک تجلی در قبول و در اثر گه شده آباء و گاهی امهات گشت در ظلمات کثرت آشکار صد هزاران چشمهآ آب حیات4 نیست پیش از نقطهای چندین حروف نیست بیش از نکتهای چندین نکات میکند هر لحظه پنهان صد جهان باز پیدا آرد از یک التفات5 عقل ازین در مشکلات افتاده بود عشق آمد کرد حل مشکلات گفت هستی موجب پندار توست نیستی بگزین اگر خواهی نجات میرد ار نفس تو پیش از مرگ تن گویی از جان «ان فی موتی حیات»

«فانی» اندر حلقهآ زنار شو

تا که بینی کعبه عین سومنات

[غزل 46]

[مفعول مفاعیل مفاعیل مفاعیل]

[بحر هزج مثمن اخرب مکفوف مقصور] در هر چه نظر میکنم آن یار عیان است ز اغیار نهان است و از اغیار عیان2 است ز اغیار نهان، لیک نهان است ز اغیار بسیار نهان است چه3 بسیار عیان است صد بحر عیان است در آن پیش محقق هر قطره کز آن قلزم زخار عیان است گه جویمش از صومعه گاهی ز کلیسا کز سجد[ه] گهی4 گاه ز زنار عیان است دادند عزیزان همه جانها ms024 به نگاهی زان یوسف مصری که به بازار عیان است ای طالب دیدار مرو بیهده هش دار تو دیده به دست آر که دیدار عیان است گر بشنوی از گوش یقین سر انا الله هر ذره چو منصور در این دار عیان است تابید به5 ظلمات عدم پرتو هستی زان مهر که از مشرق انوار عیان است

«فانی» بزدا زنگ هوا ز آینهآ دل

کز آینهآ دل رخ دلدار عیان است

[غزل 47]

همه را رو به جانب یار است وز6 همه روی او پدیدار است

مست عشق آمد از ازل «فانی»

تا ابد نیز مست و میخوار است در صومعه و مدرسه و دیر و خرابات دیدم همه را با تو به تسبیح و مناجات در خانقه و کعبه و بتخانه چو دیدم در ذکر تو دیدم همه را در همه اوقات در مسجد و میخانه و محراب وکلیسا غیر از تو کسی را نبود غیر مناجات دیدم همه ذرات جهان را و ندیدم جز مهر جمال تو عیان در همه ذرات ای جان اگر از وسوسهآ نفس برآیی دانم که برآیی چو ملاتک به سماوات ای شیخ بگو راه خرابات کدام است با ما چه زنی لاف کرامات و مقامات

ساقی بده آن بادهآ دیرینه به «فانی»

باشد که شود بیخود و فارغ ز خرافات زاهدا چند کنی عیب من از کردهآ زشت

من و میخانه و مستی، تو به سودای بهشت

که خدا بر سرش از دست ارادت چه نوشت هر که عاشق نشد از نوع بنیآدم نیست

زان که جز عشق خدا درگل آدم نسرشت هست در خاطرم این نکته ز دهقان فلک

که به صحرای امل تخم هوس نتوان کشت حیف از این مهلت ده روزه که شد صرف امل

آه از این عمر گرانمایه که چون باد گذشت1 واعظ شهر که دی منع ز می میفرمود

دوش در مجلس ما2 جام می از دست نهشت3 گشت «فانی» مگر از خرقهآ تزویر ملول که شد از صومعه امروز روان سوی کنشت

[غزل 50] کیست آن کس که چو من واله و حیران تو نیست

دل و دین باخته و بی سر و سامان تو نیست کس ندیده است [و] نباشد به جهان اهل دلی

که پریشان دلش از زلف پریشان تو نیست تویی آن پادشه حسن که در کشور دل

فتنه انگیز بجز نرگس فتان تو نیست

آیتی نیست به هر صفحه که در شان تو نیست بندگانیم و به احسان تو ما را نظر است

کیست آن بنده که شایستهآ احسان تو نیست ساقیا دور فلک بین و بده بادهآ صاف

ورنه گوییم که انصاف به دوران تو نیست

چشم «فانی» شد از آن دم که شدی از نظرش

جویباری که در آن سرو خرامان تو نیست1 بسیار دل به کوی تو آمد که برنگشت وین طرفهتر که دل ز دلی باخبر نگشت آن رهروی که در ره عشقت نهاد پا سرگشته زان بماند که عمری به سر نگشت سرگشتهای که بر در دیگر شد از درت عمرش به غم سر آمد و جز در به در نگشت روی تو را که آینه پاک حقنماست هر کو نظر نکرد ز اهل نظر نگشت هرگز به دار ملک سری سروری نیافت در پیش تیغ عشق ms026 سری کان سپر نگشت2 تا دل نشد مقیم سر کوی نیستی یکسائش رنج و راحت و نفع و ضرر نگشت شیب و فراز کوه بیابان عشق را زیر و زبر که گشت که زیر و زبر نگشت3 بس میوهآ مراد که چیدیم ز باغ دل آری درخت مهر و وفا بیثمر نگشت در جام و4 باده پرتو نور خدا ندید زان رو5 که خاک میکده کحل بصر نگشت

«فانی» نهال عشق تو در باغ دل نشاند

پرورد6 ز آب دیده ولی بارور نگشت

تا ندانند3 کانکه «فانی» شد

از خودی با خدای خود پیوست در این دیار اقامت چو جاودانی نیست مرا هوای ره و رسم کاردانی نیست ز راه رسم دیاری ببایدم دانست که جای کوچ و گذرگاه کاروانی نیست چو گل به شاخ نماند دو هفته بیش مرا به باغ دهر سر و4 برگ باغبانی نیست در این مقام خطرناک ایمن است ولی که جز امانش را5 اندیشهآ امانی نیست سرای عمر که غمخانهای است بی بنیاد مقام امن و امان جای شادمانی نیست

[غزل 54]

[مفعول مفاعیل مفاعیل مفاعیل] [بحر هزج مثمن اخرب مکفوف مقصور] ای مرغ گرفتار در این دام خطرناک

در گلخن خاک آمده از گلشن افلاک یک چند در این دام گرفتار بمانده

بگزید از1 آن گلشن پاک این قفس خاک بر پای تو بند2 است مگر رشتهآ تقلید

یا اینکه شکسته است تو را شهپر ادراک پرواز تو زین سوی نمود از پی دانه

تا آیی [و] در دام شوی خسته و غمناک تا چند به ویرانهآ جغدان کنی آهنگ

رو جانب گلزار برا طایر و3 چالاک در مزرعهآ دهر مجو حاصل جاوید

کز شوره نرسته است به غیر از خس و خاشاک این مزرعه محسوس نیرزد به حقیقت

جزوی ز صد از جزو که از آن همه املاک

ناکاشته حاصل نشود حاصلی از خاک چون دانه بر این خاک فشاندی و گذشتی

صد خرمنت آنجا بود از خاک همه پاک «فانی» چو به صد جان رسی از حضرت جانان یک جانش کن ایثار و مکن بیهده امساک

[بحر رمل مثمن مقصور] گر کسی گوید مرا غیر از تو یاری هست، نیست

یا بجز عشق توام یک لحظه کاری هست، نیست یا ترا با من گهی ناز و عتابی نیست، هست

یا مرا بی تو دمی صبر و قراری هست، نیست یا کسی را در دل از تو اضطرابی نیست، هست

یا دلی را جز غم تو غمگساری هست، نیست یا کسی را بر دل از هجر تو باری نیست، هست

یا دمی در خلوت وصل تو باری هست، نیست یا کسی گوید وصالی بی فراقی نیست، هست

یا در این میخانه خمری بی خماری هست، نیست یا کسی ms028 گوید که با هر نوش نیشی نیست، هست

یا که بی زهری شرابی خوشگواری هست، نیست یا کسی گوید در این ویرانه گنجی نیست، هست

یا در این گلشن گلی بی زخم خاری هست، نیست

یا کسی را حاصلی جز انتظاری هست، نیست یا کسی گوید تو را راهی به دلها نیست، هست

یا ز جانها در رهت کمتر نثاری هست، نیست یا تو را هردم به هر صورت ظهوری نیست، هست

یا نگارا جز تو با صورت نگاری هست، نیست یا امور اعتباری را به مردی نیست، هست

یا نمایش را به تحقیق اعتباری هست، نیست یا ز وحدت نقش کثرت را وجودی نیست، هست

یا زکثرت1 وجه وحدت را غباری هست، نیست

یا چو «فانی» نیست گشت او را بقایی نیست، هست

یا به هست و نیست او را اختیاری هست، نیست ای طایر چالای از این دامگه خای رو جانب آرامگه گلشن افلاک تا چند کنی در قفس خاک نشیمن بشکن قفس و برپر از این دام خطرناک ای مرغ بهشتی ز چه گلزار بهشتی چون جغد شدی2 ساکن ویرانهآ غمناک مرغان هم آواز تو زین گلخن تاریک رفتند بدان گلشن و رستند ز اهلاک ای بسته به زندان طبیعت به سلاسل وز حیلت نفس آمده در معرض املاک در ششدر اوهام فرو مانده3 و عاجر درباخته سرمایهآ ایام عمل پاک یار است عیان با تو و تو بیهده جویان گنجی است نهان در تو و تو در غم امساک مقصود4 تو موجود، تو پنداشته معدوم مطلوب تو در پیش و تو سرگشتهآ ادراک

«فانی» ز خودی بگذر [و] در خود سفری کن

بی خود به خدا راه بری رهرو چالاک

[بحر مجتث مثمن مخبون محذوف] ms029 هر آنکه در پی سودا و سود خویشتن است

فراغش از غم بود و نبود خویشتن است هر آنکه غرق نشد در محیط هستی او

غریق بحر پرآشوب بود خویشتن است درا به مشهد توحید و بین که شاهد ما

ز چشم خویش نهان در شهود خویشتن است ندانم این چه مغنی است کز نشاط او را

سماع و وجد بر آواز عود خویشتن است1 چه احتیاج مرا با تو ای بربط و عود

سماع من همگی بر سرود خویشتن است اگر ثنا و درود آید از من او باشد

که مشتغل به ثنا و درود خویشتن است وگرچه قبلهآ جان است طاق ابروی او

هم اوست کز بر جان در سجود خویشتن است کسی که بود نمود از روی او کونین

کنون ز خویش نهان از نمود خویشتن است ز «فانی» آنکه رهید از وجود، خوش خبر نیابد آنکه اسیر وجود خویشتن است

دلبر سروقامت «فانی» است

کز قد دلبران به رفتار است عشق مست است و عقل مستور است عشق استاد و عقل مزدور است عشق سلطان عقل بندهآ اوست عشق مختار و2 عقل ms030 مجبور است آن که مکشوف میشود از عشق کی به ادراک عقل مقدور است عاشقان را ز عقل انکار است عاقلان را به عشق دستور است

[غزل 60] [فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلان]

[بحر رمل مثمن مقصور] شاهد ما چون به مرآت جهان مشهود گشت

یک حقیقت در شهود خویش نامعدود گشت آمد از خلوتگه غیبت به بازار شهود

هم خود آن سرمایهآ سود و زیان1 هم سود گشت شد مقید مطلق از بهر ظهورات صفات

ذات بیحد از صفات خویشتن محدود گشت کرد چون سلطان وحدت عزم صحرای ظهور

بر سپاهش عرصهآ کون و مکان مرصود2 گشت کرد چون مهر وجوب از عرصهآ امکان طلوع

ظل هستی در فضای نیستی ممدود گشت کرد نقاش ازل یک جلوه در بدو وجود

زان تجلی این نقوش بیعدد موجود گشت

هر که جز حق دید چون شیطان زحق مردود گشت نیست شو زین هستی موهوم کز عین یقین

قطره ناگه عین دریاگشت چون نابود گشت

بود «فانی» کرده بود او را جدا از بود او

چون ز بود فانی خود گشت فانی، بود گشت بیا بیا که مرا جز تو یار جانی نیست بیا بیا که مرا بی تو زندگانی نیست بیا بیاکه به ناکام بودم از غم تو اگرچه از توام امید کامرانی نیست مران ز درگه خویشم که کاری از دو جهان در آستان تو بهتر ز پاسبانی نیست چه بود فرصتی ای دل نمیتوانستی کشید ساغر عشرت به1 می توانی نیست سحر ز هاتفم این نکته دلپذیر آمد که راه عشق سپردن به نکته دانی نیست در آن سری2 که سرفراز ms031 شد به دولت عشق هوای تاج جم و افسر کیانی نیست تو مرغ گلشن جانی دلا درنگ مکن به گلخنی که در آن رنگ جاودانی نیست نشد مقیم کسی در جهان به خاطر شاد مقام خوف و خطرجای شادمانی نیست

دلا چو «فانی» مسکین در این جهان ساکن3

مشو که مسکن باقی سرای فانی نیست

«فانیا» جلوه گر به ذات وصفات

در جهان و جهانیان عشق است

در جملهآ ذرات جهان یار عیان است

آن یار که در جملهآ اغیار عیان است4

آثار بود عین مؤثر به حقیقت

چون عین مؤثر همه ز آثار عیان است

جنسیست کزین هر دو خریدار عیان است هر قطره در آن بحر محیط است نمایان

هر موج در آن قلزم زخار عیان است ز اعیان که بود کثرت موهوم چه دیدیم

از دیدهآ دل صورت دلدار عیان است هم در رخ معشوق هم از دیدهآ عاشق

در بلبل و هم درگل و گلزار عیان است یک دایر و بس در همه ادوار مدیر است

یک طاری1 و بس در همه اطوار عیان است

«فانی» به همه روی بتان چون ندهد دل

سیمای تو چون در ms032 همه رخسار عیان است ای جمالت آفتاب کائنات مصحف رویت کتاب کائنات پرتوی از آفتاب روی توست فیض نور ماهتاب کائنات تو چو دریایی ندانم اینکه هست عین آب تو سراب کائنات محو در دریای ذات پاک توست گوهر و موج و حباب کائنات خواندهایم آیات حسنت را تمام در کتاب انتخاب کائنات کائنات آب زلال وصل ما تشنهآ یک جرعه آب کائنات

تا قیامت لحظهای خالی مباد

جام «فانی» از شراب کائنات

ما ز ازل «فانیا» کافر عشق آمدیم

حلقهآ گیسوی او رشتهآ زنار ماست چو باز1 برافکند زرخ پردهآ صفات ظاهر شد از مظاهر اعیان ممکنات آمد چو ذات جلوه گر اندر صفات خویش در پردهآ صفات نهان گشت روی ذات هر ذره شد چو مهر هویدا ز پرتوی کافتاد از رخ تو بر ذات کائنات گردد یقین معاینه چون جلوه گر شود روی تو بی حجاب فنای تعینات صد ره شویم نیست به یک لحظه از وجود یک لحظه نبودت سوی ماگر صد التفات باشد ثبات و2 صبر مرا با جفای تو نبود ولی جدا زتوام صبر را ثبات

تا «فانی» از حیات خود اول نبست چشم

چون خضر ره نبرد به سرچشمهآ حیات دو عالم عرصهآ جولان عشق است فلک چون گوی در میدان عشق است جهان سرگشتهآ فرمان عشق است جهان اندر جهان حیران عشق است خرد باشد گدای درگه عشق روان خود بندهآ سلطان عشق است به شأنی از شئون هر لحظه در دل تجلی مقتضای شان عشق است مکن منعم ز عشق ای زاهد خشک که قرآن سر به سر فرمان عشق است

بشد سامان «فانی» در سر عشق

از این پس بی سروسامان عشق است

[غزل 68]

[مفعول فاعلات مفاعیل فاعلان]

[بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف مقصور] گفتم به دل که از سر و1جان میتوان گذشت؟

گفتا به راه عشق چنان میتوان گذشت گفتم نیفتد ار به ره کعبهام گذار

گفتا ز راه دیر مغان میتوان گذشت 1. اساس: - و.

گفتا زرت چو نیست عیان میتوان گذشت گفتم ز عشق میدهدم2 توبه مدعی

گفتا ز قول مدعیان میتوان گذشت گفتم که منع میکندم زاهد از شراب

گفتا بگو کز این سخنان میتوان گذشت گفتم امید وصل توام در دل است3 و بس

گفتا در این امید ز جان میتوان گذشت گفتم که ناتوان شدم از درد عشق تو

گفتا ز عشق من ز توان میتوان گذشت گفتم جمالت از همه جا بینم آشکار

گفتا کز آشکار و نهان میتوان گذشت

گفتم که «فانی» از دو جهان روی بر تو داشت

گفتا که با من از دو جهان میتوان گذشت هر چند گناه ما عظیم است غم نیست چو کار با کریم است ما را گنه ار چه بی حساب است لطف وکرم خدا عمیم است او راست مقام قرب اعلی کو بر سر کوی او مقیم است حادث به صفات کی برد پی او را که به ذات خود قدیم است وصلش ms034 به عنایت جنان است هجرش به نهایت جحیم است کویش همه باغ و بوستان است رویش همه جنت نعیم است

بیماری چشم دلفریبش صحتبخش دل سقیم است

بوی سمن و شمیم و عنبر زان گیسوی عنبرین شمیم است

در راه غمش بسی خطرهاست با ماست غمش وگرچه بیم است

تسلیم نه حد توست «فانی»

این1 مرتبهآ دل سلیم است من و تو نیست جز هویت دوست نیست او غیر او، هم اوست که اوست2 وصف ذاتیش در هویت ذات وحده لا اله الا هوست محض اوی اوست مایی ما زانکه اوییست مغز و مایی پوست پوست با مغز اگر بود مغز است مغز بی پوست چون بود نیکوست نور ایمان درون ظلمت وکفر همچو رویش نهفته در گیسوست گرچه آن سو که اوست سویی نیست لیکن او را تجلی از هر سوست چون که هر جو روان از این دریاست همه دریاست اگرچه خود همه جوست تا جهان خدا ز عالم حس صد هزاران حجاب تو در توست «فانیا» تا تو در حجاب خودی این حجیب مر تو را ز عادت خوست3 چون از آفات خوی خود رستی از خودی دیگرت نه رنگ و4 نه بوست

چون شد آیینهآ دلت صافی

اندرو بینی آنچه کهنه و نوست

«فانیا» دل که عالم کبراست

در خم سوکیان عشق چه کوست2 آمد سحراین زمزمه از کوی خرابات

کای2 گم شدهآ عشق، بیا سوی خرابات

زن طبل و علم بر سر ما روی خرابات چندان به فلک سیر کن ای مه که برآید

از مشرق جانت مه نیکوی خرابات افسوس که عمرت به تکاپوی به سر شد

یک لحظه نمودی به تکاپوی خرابات او را تو به هر سوی همی جویی و بیش است

جویای تو هر سویت دلجوی خرابات ای فاخته باز آی اگر طالب سروی

بس سرو روان بین1 به لب جوی خرابات روی دل هر کس به سوی قبلهآ باشد

ما را نبود قبله بجز روی خرابات هر کو به خرابات چهل روز به سر برد

تا سال چهل آید از او بوی خرابات یک چند سوی صومعهها روی نهادیم

زان روست که ما را نبود روی خرابات2 «فانی» چه کنی خوی به یاران طبیعی بگزین ز همه یار نکوخوی خرابات همه ذرات امور اعتباریست جز3 آن مهری که در ذرات ساریست

ندانم درد «فانی» لیک دانم

که دائم شیوهآ او سوگواریست آشکارا به رنگ عالم اوست اوست مغز و تمام عالم پوست روی او را مظاهر آیینههاست در هر آیینه آشکار آن روست غرض از «اینما تولوا»2 چیست یعنی او را تجلی از همه سوست بادهنوشان بزم وحدت را عشق جانان وجان شراب و سبوست وندر آن بزم ذکر چنگ و ریاب وحده لا اله الا هوست

طرفه رسمی است در ولایت عشق

متحد با همند دشمن و دوست به غم صرف شد روزگارم عبث هنوز از تو امیدوارم عبث

چو «فانی» ندارم به روی تو جان

به روی تو کی شرمسارم عبت من نه آنم که کنم ترک غم یار عبث یا رود از دلم اندیشهآ دلدار عبث نالهآ مرغ دلم از غم گلرخساریست نبود زمزمهآ مرغ گرفتار عبث بت ترسابچهام برده به یغما دل و دین بعد از این خرقه بود هست چو زنار عبث ناصحا بیخود و مستم، نکنم فهم سخن مکن آزار من و خود مکش آزار عبث برفکن زلف ز رخ تا فکنم پرده ز دل که مرا زلف تو شد پردهآ پندار عبث زاهد دل سیه از عشق ندانست، بماند دل سرگشتهآ او در سر افکار عبث ms037

«فانی» از صومعهات1 هیچ دری نگشاید

رخت بستی ز در خانهآ خمار عبث

آشکارا گشت «فانی» در جهان

بودم آن رازی2 که پنهان الغیاث ای به درگاهت انس و جان محتاج وی دو عالم تو را به جان محتاج جسم و جان را چنان که محتاج است جان تو را همچنان به جان3 محتاج از دو عالم دوان دوان آیند بر در تو جهان جهان محتاج عاشقانیم و وصل روی تو را همچو مرغان به گلستان محتاج گلستانی است کوی تو که بود بر درش روضهآ جنان محتاج یار ما بود بینیاز ولی بود از آغیان در عیان محتاج کرد ایثار آنچه خواست عیان و آنچه میخواست از نهان محتاج

«فانی» آسا برآ به بام فلک

چند مانی به نردبان محتاج نقد جانها تا به شهرستان تن دارد رواج

شاه عشق از ملک دل پیوسته میگیرد اخراج با تهی دستی گدایان درش را همتی است

کز کسی با آنکه شاهانند نستانند باج ای طبیب خستگان آخر خدا را رحمتی

دردمندانیم و3 داریم از تو امید علاج ای که پیشت حاضر آمد حاجت اهل حضور

حضرتت را کی به عرض حاجت افتد احتیاج من که ms038 ملک لایزالی در گدایی یافتم

زان هوای فقر نگذارم ز سر مانند تاج کعبهآ دل را به جان احرام میبندم که هست

صد هزارش جان پاکان خاک راه اهل حاج4

افکنی سنگ ستم تا چند ما را بر زجاج1 پاک و صافی آمدیم از امتزاج آب وگل

یافت عشق آن دم که با آب و2 گل ما امتزاج

بر شهود خویش «فانی» حجتی پیداست عشق

وانکه او باشد به خود پیدا و پنهان ز احتجاج چو بحر وحدت حق گشت مواج بسی گوهر به ساحل کرد اخراج دو عالم گشت پیدا زان جواهر جواهر چون به دریا بود محتاج چو آمد ناگهان امواج بسیار جواهر را نمود امواج تاراج به سوی بحر چون امواج شد باز دوی کم شد یکی شد بحرو3 امواج کسی کو گشت مستغرق در این بحر به آن آسان شود اشکال امواج چو گردد موجزن این بحر بیچون برآرد گاه خس گه گوهر تاج برآرد آن که عشقش بر سر دار رسد با قعر این دریا چو حلاج سروران از تو سروری یابند بر سر سروران از آنی تاج4 کسی کش با خود این دریا گشاید5 نگردد قطع راه کعبه شد حاج

چو «فانی» را به ساحل جای تنگ است

کنون موجیش با دریا کشد کاج6

«فانیا» پند ناصحان باشد

با دل بیدلان چو سنگ و زجاج

در دل غیر تمنای یار هیچ هیچ است رنج و راحت دنیا چو بگذرد1

ای خواجه دل مبند بر آن زینهار هیچ ز اوضاع اعتباری دوران عیان ببین

این اعتبار و دولت بیاعتبار هیچ این نه رواق اخضر و این طاق ششدری

وین قلعهآ مسقف نیلی حصار هیچ این تخت و تاج و افسر و دیهیم عاریت

وین احتشام و سلطنت مستعار هیچ این بارگاه و مسند و فر و شکوه و2 چتر

وین حشمت و جلالت و این گیر و دار هیچ این عز و جاه و شوکت و اقبال و ملک و مال3

وین طمطراق وکوکبه و اقتدار هیچ فی الجمله هیچ نیست در این دار هر چه نیست

زیرا که نیست غیر خدا پایدار هیچ ساقی بیار باده که داروی عشق را

خوشتر ندیدهام ز می خوشگوار هیچ «فانی» که مست آمده بود از می الست مست از جهان برفت و4 نشد هوشیار هیچ

«فانیا» محرم دل شو رخ دلدار نگر

که نبیند رخ او دیدهآ نامحرم هیچ برو ای زاهد و مفروش به ما زهد و صلاح نیست در مذهب ما زهد و صلاح تو مباح2 اگرم باز رهد روح من از ظلمت جسم بده ای ساقی جانها به من آن ساغر راح3 بر من آر باده کشم بی رخ تو باد حرام بر تو گر زار کشی صد چو مرا باد مباح گرچه لذات بود روح فزای تن ما روح را روح به معنی نفزاید جز راح زلف و خال تو بود جان مرا دانه و دام شمع روی تو بود محفل دل را مصباح زندگی با غم هجر تو زهی لذت مرگ مردن از شوق وصال تو زهی فوزو فلاح ره به ساحل برد از فضل تو زین بحر فنا جان قدسی که بود کشتی تن را مالاح

«فانیا»، در تن ارواح روان دانی کیست

آن که ز آیینهآ اشباح نماید ارواح2

که بود روح فزا جام صبوحی به صباح منع ما گو مکن ای صوفی شهر از می صاف

زانکه از1 مشرب عشاق شراب است مباح لعل میگون تو با سیب زنخدان دیدن

ز آنچه گفتند که با راح خوش آمد القاح2 گرچه بحریست پرآشوب جهان لیک مرا

نبود باک ز طوفان چو تو باشی ملاح جنگجوییست تو را شیوه، مرا شیوهآ صلح

گر تو را آنست همه صلح و مرا نیست صلاح جمله ذرات جهان گشته چو خورشید عیان ms041

تا شده روی تو مشکات جهان را مصباح

گر بقا میطلبی غیر فنا نیست تو را

«فانیا» هیچ در گنج بقا را مفتاح چیست بهتر مایه3آ فوز4 و فلاح جز صبوحی با صبیحی در صباح راح5 را چندان که با روح الفت است روح را روحیست صدچندان ز راح

«فانی»آسا هر که قالش حال گشت

نه2 لغت گوید نه دیگر ز اصطلاح آنان که اسیر نفس کافرکیشند پیوسته گرفتار غم و تشویشند درویشی3 اگر ریاضت نفسانیست این فرقه چو نیک بنگری درویشند آنان که به تزویر و4 حیل بی بدلند وز فلسفه و نحو به هم در جدلند

إنعام ز آنعام طمع میدارند

و آگه نه که در زمرهآ «بل هم اضل»اند5 چو یار از خلوت وحدت تماشا را به صحرا شد

ز عکس مهر رویش جملهآ ذرات پیدا شد

به هر جانب هزاران فتنه و آشوب برپا شد بهگاه جلوهآ حسنش دو عالم گشت مرآتی

ز چشم عالمی آن گه به حسن خویش بینا شد چو در گلزار جان در جنبش آمد سرو دلجویش

در این بستان روان هر سو هزاران سرو بالا شد چو سلطان قدم بیرون شد از خلوتگه عزت

زصیت شاهیاش هر سو هزاران شور و غوغا شد پدید آمد هزاران کوه و صحرا در زمین دل

چو خورشید رخش از مطلع جان آشکارا شد کسی کو بود عاری ms042 از لباس ما و من دائم

پی اظهار حسن خویشتن آخر من و ما شد چو دریا موجزن شد گوهری افتاد بر ساحل

از آن گوهر جهان صوری و معنی هویدا شد برآمد چون یکی موج1 دگر زان بحر آن گوهر

ز ساحل جانب بحر آمد و با بحر یکتا شد چنان در جنبش و جوش آمد آن دریای بیپایان

که دریا عین ساحل گشت و ساحل عین دریا شد دل «فانی» پی اظهار حسن شاهد باقی زمانی وادی ایمن، گهی طور تجلی شد بندهای کز وجود فانی شد خسرو ملک جاودانی شد

گشت باقی به حضرت جانان

«فانی» از خویشتن چو فانی شد عشق جانان چون قرین جان شود تن دل ودل جان، جان جانان شود درد هر کس را دوایی میدهند درد او درد مرا درمان شود بی بهشتیروی خود هر جا روم بر من آر جنت بود نیران شود گر شود معلوم قدر روز وصل عاشقان را در شب هجران شود میکند عشق از پی اظهار حسن سیر در اطراف3 تا انسان شود مشکل آمد عشق در آغاز کار گرچه مشکلها ز عشق آسان شود4 برتر آمد عشق ز امکان ووجوب عقل در ادراک آن حیران شود5 بگذر از صورت سوی معنی گرای چون به صورت آدمی شیطان شود

وان که شد فانی ز پندار وجود

همچو «فانی» حی جاویدان شود هر دل که ز عشق بی سکون گردد سرگشتهآ وادی جنون گردد هر کو نرود به خود درین وادی حیرتزده سالها به خون گردد در ظلمت بود چون فروماند نوری اگرش نه رهنمون گردد جانی که ز عشق زنده میماند یک لحظه جدا ز عشق چون گردد ور زان که دمی به سر برد بی عشق با هستی خویش سرنگون گردد سرمایهآ شادمانی ارکم شد غم نیست اگر غمش فزون گردد خوش آنکه دلم ز قید من برهد بیرون همه رنگ اندرون گردد بیرون و درون او چو یکسان شد در عالم عشق ذوفنون گردد

زین کهنه رباط خاکدان «فانی»

در اوج فضای آبگون گردد

گاه نخجیر تو صید دل «فانی»

پیش شمشیر غمت بی سپر آید هر صبحگاه چون در میخانه واکنند سبوحیان به مژدهآ رحمت ندا کنند ساقی بریز در قدح آن می که صوفیان چون درکشند سر ازل برملا کنند ز آیینهآ تو نور الهی شود عیان2 صافی گرت ز خویش به جام صفا کنند جانها به یاد روی تو بازند عاشقان بینند اگر معاینه رویت چهها کنند زاهد مکن نصیحت شوریدگان عشق کاینان نه التفات، نه چون و چرا کنند منگر به عجب سوی گدایان کوی عشق شاید به گوشهآ نظرت پادشا کنند

«فانی» منه مگر به طریق وفا قدم

خواهی گرت به عهد نخستین وفا کنند مرا جز عشق تو کاری نباشد به عالم جز توام یاری نباشد ز درد دل به جان آیم ز دردت اگر بر جانم آزاری نباشد دل بی فکر را بسیار غمهاست کز آن یک با دل افکاری نباشد جهان خود مظهر آیات عشق است به خود بی عشق اظهاری نباشد ز هر جایش همی جستم چو دیدم جز او در دار دیاری نباشد به زلف عنبرین وخال مشکین جز او دلبند و دلداری نباشد مرا یاری نباشد در دو عالم وگر باشد چو او باری3 نباشد در این محنتفزا گلزار بیبرگ چو من در عشق او خاری نباشد

به کویی بار «فانی» در گل افتاد

که جز عشاق را باری نباشد بایدش هر که قصد یار کند صبر بر جور روزگار کند ای خوش آن دل که در فراق حبیب همچو نی نالههای زار کند

با گدایی درگهت «فانی»

بر همه عالم افتخار کند من عاشق جانانم، دیوانه چنین باید2 من واله و حیرانم، دیوانه چنین باید من شیفتهآ یارم، من فتنه و افکارم من طالب دیدارم،3 دیوانه چنین باید تا4 عاشق آن رویم، تا ساکن آن کویم میجویم و میگویم، دیوانه چنین باید من وصل تو میجویم، در راه تو میپویم در عشق تو میمویم، دیوانه چنین باید با عشق تو پیوستم، وز5 غیر تو بگسستم چشم از همه بربستم، دیوانه چنین باید گشتم ز تو دیوانه، وز غیر تو بیگانه وز عشق تو افسانه6، دیوانه چنین باید تا روی تو را دیدم، چشم از همه پوشیدم جز عشق تو نگزیدم، دیوانه چنین باید من عاشق بدنامم، همراز می و جامم این است سرانجامم دیوانه چنین باید

من «فانی» درویشم، جز عشق نیندیشم

این مذهب و این کیشم، دیوانه چنین باید

ز مسجد در خرابات اوفتادم تا چه پیش آید اگرچه در صوامع مدتی با غم به سربردم

کنون در گوشهآ میخانه شادم تا چه پیش آید به سودای بهشت و1 حور پیمودم ره تقوی

ربود از خود بت حوری نژادم تا چه پیش آید ز عقلم مشکلی از مشکلات آسان کند آخر

جنون را بر خودم ترجیح دادم تا چه پیش آید

نهان میداشتم «فانی» غم دل را ز غمازان

از دیده راز دل بیرون فتادم تا چه پیش آید دوست درد نهان چو میداند به که از دشمنان نهان ماند من2 و مستی و زاهد و پرهیز یار3 تا خود به خود که را خواند سوزم این خرقهآ ملمع را میفروش ار به رهن نستاند چه4 نهی راز عشق پیش کسی که نه آیین عاشقی داند عشق اندیش عافیت جو را کو که کشتی به ms046 خشک میراند

نیم جانیست تحفه «فانی» را

روی بنمای تا برافشاند در ره عشق ترک سر باید عاشق از خویش بیخبر باید سالک راه عشق را در راه1 زهر[ه]2 مانند راهبر باید عقبهها در رهست سالک را از همه عقبهها گذر باید تشنه کام زلال حیوان را با خضر جانش همسفر باید جان مشتاق وصل جانان را ز آتش هجر بر شرر باید تاجر عشق را به سودایش نی سر سود[و] نی ضرر باید طالع خفته تا شود بیدار رستن از قید خواب و خور باید چون که ایام عمر مختصر است آرزو نیز مختصر باید

«فانیا» در طریق فقر و فنا

ز آفت بود خود حذر باید شاهد مطلق در آغاز وجود جلوهای بر عالم و آدم نمود

ذات «فانی» بود در عین صفات

پیش از آن کاین عالم فانی نمود من او آمد و من و3 ما شد سر وحدت ز ما هویدا شد من او شد عیان به ضورت ما مایی و4 ما از آن هویدا5 شد هو نهان بود در هویت غیب در هویات آشکارا شد سوی اعیان نگر که چون یک شی عین اعیان جمله اشیا شد وحدت صرف بود بی اضداد اختلاف از تضاد اسما شد6 ms047 یک مسمی هزار اسم نمود باز یک اسم و7 یک مسما8 شد بود نقش جهان معمایی9 ناگهان حل این معما10 شد

«فانی» آمد ز جنتالمأوی

سفری کرد سوی مأوی شد بجز وجود خدا نیست در سرای وجود

خداست آنکه به خود بوده است3 و خواهد بود وجوب واجب مطلق به اعتبار شئون

به یک تجلی خود را به خود هزار نمود

نمود جلوه به تکرار و شد بدان معدود اگرچه کرد ظهور از مظاهر سیار

ولی نشد متکثر زکثرت موجود وگرچه موجهایی به بحر بیچون خاست1

ولی نکاست2 از آن بحر و نی بر آن افزود3 وجود اوست قوام وجود موجودات

از غیب کرد تجلی به جلوهگاه شهود شهود غیب بود اعتبار وحدت ذات

که او به ذات و صفات است شاهد و مشهود ز خود شنید و به خود گفت هر چه گفت شنود

نداشت جز به خود او کار و بارگفت وشنود چو او به صورت خویش آفرید آدم را4 ms048

نمود معنی بیحد ز صورت ممدود وجود وهمی «فانی»ست موجب پندار وگرنه غیر یکی نیست عابد و معبود

[غزل 103]

[مستفعلن مستفعلن مستفعلن] باشد که جان غیببین، دل بگسلد از ماء و طین

تن را گذارد بر زمین، بر آسمان جان شود5

و آن شمس ماه اشراق ما، در برج دل تابان شود باشد که عقل ذوفنون، زان چشم مست پرفنون

زاقلیم طبع آید برون، گیرد ره ملک جنون و آن شاه ملک جان ما، آید برون ز ایوان ما

و آن یوسف زندان ما، در مصر جان سلطان شود باشد که نفس پرحیل، در ماند از شغل و عمل

بازآید از مکر و دغل، برخیزد از چشمش حول1 تا مستفیض از دل شود، تا حل هر مشکل شود

تا مشکل ما حل شود، تا کار ما آسان شود باشد که آن دلدار ما، [مرهم]2 به حأل زار ما

گردد ز یاری یار ما، کمتر کند آزار ما تا روی ما با او شود، تا کار ما یک رو شود

تا زشت و تا نیکو شود، یا کفر یا ایمان شود ساقی بده آن جام را، آن جام نیکانجام را

تا صوفی صافی کنی رندان دردآشام را پروانهها جمع آمده، محو رخ شمع آمده

هر کو زبان، سمع آمده، تا مستمع گویان شود رفتم شبی تا کوی او، شاید که بینم روی او

دیدم به جستجوی او، هرذره را رو سوی او برخاست3 ناگه شورشی، افتاد در شهر آتشی

خوش وقت رند بیهشی، کاتش شرر دل جان شود

هوشیار و مست از هر طرف، با یکدگر گویا شده ساقی غزلخوان آمده، مطرب خوش الحان آمده

تنها شده جان آمده، تا همدم جانان شود مستان صهبای قدم، بخشندگان جام وجم

بخشید جان را دم به دم، از نو وجودی بیعدم عمر ابد ms049 زیشان طلب، شاهی ز درویشان طلب

تا میتوان این سان طلب، ره گرچه بیپایان شود فانی شود «فانی» اگر یکباره ز اوصاف دلش

گردد ز هستی بیخبر، وز خود نیامد خیر و شر

گردد روان بیپا و سر، تا جانش برهد زین خطر

میرد ز جان بار دگر، تا حی جاویدان شود دشمن ما خرم و دلشاد باد دائما از قید1 غم آزاد باد وان که خواهد خانهآ ما را خراب خانهآ او تا ابد آباد باد دشمن و آسایش و باد غرور2 ما و درد عشق، هر چه باد باد هر که باشد در طریقت ضد ما خویش را از جملهآ اضداد باد وان که داند خویش را استاد ما ما3 همه شاگرد و4 او استاد باد وان که نامد پای او بر سنگ عشق سر زکبر و نخوتش پرباد باد

گرچه با عادت1 نقیض افتاد عشق

عشق ما را «فانیا» معتاد باد در خلوت حق محرم اسرار علی بود مقصود وجود از همه اطوار علی بود ز آفاق ولایات و در افلاک نهایات هم طالع و هم مطلع انوار علی بود دیدیم بسی قافله در سیر الی الله در پیش روان قافله سالار علی بود از نور علی جمله جهان گشت پدیدار وز جمله جهان نیز پدیدار علی بود منصور ندانم به چه رو گفت انا الحق در دار جهان دید که2 دیدار علی بود آن عارف حق بین که همی گفت «سلونی»3 وارسته از این هستی پندار علی بود آن طایر ms050 قدسی که برون زین قفس تنگ میبود بسی طایر و طیار علی بود آن شاه ولایت که ز اقلیم حقیقت آمد به جهان سرور سردار علی بود

آن رهرو کامل که شده «فانی» واصل3

از جان و دل خویش به دلدار علی بود

خواست آیینهآ رخ خود را

«فانی» از بهر آن5 هویدا شد

این گلخن را و آن گلستان را

«فانی» دیدند و جاودان رفتند

چون «فانی» ز ظلمات وهم و خیال

به سرچشمهآ آب حیوان شود

«فانی» نبودنی2 بود این بود کائنات

او بود آنچه باشد و او باشد آنچه بود چو حسن مطلق عشق از مرایا ناگزیر آمد

جمال واحد اندر چشم کثرتبین کثیر آمد3 فلا موجود الا الله فی الآفاق والانفس

ولی منکر بود چون دیدهآ حسبین ضریر آمد نگار ما به عزم صید از خلوت چو بیرون شد

هزاران جان و دل در چنبر زلفش اسیر آمد

بلی از قهرش ایمن شد چو لطفش دستگیر آمد حکیما! دل نه آن باشد که حکمت یابد از فکرت

دل آن باشد که از حکم ازل حکمتپذیر آمد به مستی خفته بودم دوش هنگام سحرناگه

به گوش جانم از کوی خرابات این صفیر آمد: که ای هشیار اوج لامکان! چون شد کزان بالا

ترا آهنگ سوی پستی و زعینیت به زیر آمد تو آن مرغ ms053 همایونی که آزاد از قفس بودی

چه شد جانا تو را کآخر چنین همت حقیر آمد قفس بشکن برون پر از فضای قدس طیران کن

از دام تن حذر کن کاین حظیره بس خطیر آمد

غنی گردد به حق وز حق بقای سرمدی گیرد

چو «فانی» هر که از سرمایهآ هستی فقیر آمد در حقیقت به پیش چشم شهود غیر حق نیست در جهان مشهود نیست جز یک جمال گرچه بود در مرایای بیعدد معدود شد چو خورشید ذات طالع گشت ظل اعیان کن فکان ممدود لایری فی الوجود الا هو زانکه هم موجد است و هم موجود احولی را بمان که در آغاز گشت ابلیس ز احولی مردود در همه دیر و کعبه جز یک ذات نبود عبد و عابد و معبود

نیست «فانی» مشام عطریذیر1

تا به کی مینهی بر آتش عود یار آمد به جلوهگاه شهود حسن خود را به خود تمام نمود در هزاران نمود گر چه یکی هیچ یک همچو این نمود نبود که به خود خویش را نمود تمام چون به انسان تمام گشت وجود کرد بر فرق کائنات نثار2 هر چه بودش نهان به مخزن جود هستی کائنات از عشق است نیست جز عشق در جهان موجود حبذا آستان میخانه بس که جانها درین مقام آسود گرچه میداد ساقی از یک خم نی از آن کاست نی بر3 آن افزود سود را از زیان چو دانستم خود زیان بوده است مایهآ سود «فانیا» در سرای کون و فساد آمدی دیر و رفت خواهی زود4

نیست آثار رفتگان پیدا

پای در ره نه الرفیق ودود

از فناها رهید چون «فانی»

رفت در خلوت بقا آسود نگار ما چو از خلوتگه وحدت به صحرا شد

هزاران عاشقش در پی روان بهر تماشا شد جمالش جلوهها دارد به3 پیش دیدهآ معنی

در اشیا هم نهان شد هم عیان در جمله اشیا شد

عیان در کسوت اسما همان عین مسما شد گهی فرهادوش در عشق شیرین گشت افسانه

گهی شیرینصفت ز افسانهآ پرویز رسوا شد عزیز مصر شد یوسفصفت گاهی به معشوقی

ز روی عاشق مفتون خود1 گه چون زلیخا شد چو خود را دید در عذرا ز وامق واله خود گشت

چون در لیلی ز مجنون حسن خود را دید شیدا شد به غیر از عشق مطلق نیست چون2 معشوق چون3عاشق

به خود سوی ایاز از دیدهآ محمود بینا شد جمال وحدت ذاتش که ز اطلاق دوی دور است

چه معشوق و چه عاشق خود به خود مخفی و پیدا شد4

چو دید از عین رحمت سوی اعیان شاهد باقی

دو عالم «فانیا» زان یک نظر در دم هویدا شد هر دلی کز قید تن بیرون رود خون شود یکباره پا در خون رود5 در طریق وادی خونخوار عشق غافل آید بی خود [و] مجنون رود راه عشق او خطر دارد بسی ms055 بی خطر آن است کو بی چون رود بوالعجب راهیست کز قید وجود هر که او مطلق نشد مغبون رود وان که او مغبون نباشد زین جهان مانده در بند علایق چون رود

چون ز خود بیرون کند زین سان سفر

یک قدم صدساله راه افزون رود عاشقان را جسم و جان پرنور باد عاقلان را دیدهآ دل کور باد عاقل از سر ازل محروم به جان عاشق تا ابد مسرور باد یار ما ساقی و یاران جمله مست2 چشم بد از محفل ما دور باد جان ما زان مستی ار یابد خمار از شراب بیخودی مخمور باد هرکه شد بند غرور و مال و جاه هم به مال و جاه خود مغرور باد وان که دل بگسست از پیوند تن جان او از کسوت تن عور باد وان که از پندار هستی درگذشت بر صفات اولیا محشور باد3 وان که وارست از حجاب ما و من در قباب4 نور حق مستور باد «فانی» آسا هر که شد مست و خراب در خرابات مغان مشهور باد

هرکه شد بیگانه از پندار خویش

در طریق عاشقان معذور باد

نشان نیافت کس از حسن بینشان «فانی»

ولیک در همه از وی نشانهای باشد سحر ز کوی خرابات این خطاب آمد که می به مذهب پیر مغان ثواب آمد به صوب3 میکده مستانه میرود صوفی دگر نگه نکند کز ره صواب آمد مگر ز باده توان یافتن دوباره حیات که دوش رفت به میخانه شیخ، شاب4 آمد به خواب دوش ندانم چه دید واعظ شهر که سوی میکده امروز با شتاب آمد امام شهر که دی می شکست جام، امروز روان به صومعه با ساغر شراب آمد

گدایی در میخانه میکند «فانی»

دعاش زانکه در این باب مستجاب آمد هر ذره از ذرات وجود منه بدا و الیه یعود رو از همه سو دارند بدو مردود و نکو، ترسا و یهود آورده ملک رخ سوی بشر زان دید رخش کآورژد سجود آن جان جهان پیداست عیان3 بر دیدهآ جان در عین شهود این هر دو جهان پیدا و نهان یک قطره بود زان قلزم جود موقوف سبب چه روز و چه شب در ms057 راه طلب هرگز نغنود ما به بتوانیم آن به که کنیم دانیم و چه نیست دانیم و چه سود4 نارفته بسی جایی نرسی ناکشته کسی هرگز ندرود5 در دیر شدم هنگام سحر ناقوسزنان با جمع رنود برخاست فغان در دیر مغان از مغبچگان در بربط و عود قومی دیدم دیوانه همه بیگانه همه وز بود و نبود ترسابچهای دادم دو سه می کز خویشتنم یکباره ربود

[بحر رمل مثمن مقصور] آنچه یابد جسم ما هر لحظه از جان التذاذ

جان ما را هست صدچندان ز جانان التذاذ لذتی کز وصل جانان جان ما را حاصل است

کی شود حاصل کسی را در جهان التذاذ عاشقان را روی دل با روی دلدارست از آنک3

بلبلان را نیست الا از گلستان التذاذ با امید وصل جانان خوشترم کز قرب وصل

عاشقان را هست بعد از بعد و4 هجران التذاذ جان نزدیکان حق ز آشوب دوران است دور

زانکه دوران را بود از خوان دوران التذاذ خوان نعمتهای الوان در جهان گستردهاند

تا که را باشد ز نعمتهای الوان التذاذ روح حیوانی کجا، لذات روحانی کجا

یابد از راح5 تجلی روح انسان التذاذ هر گدایی ره نیابد بر در سلطان عشق

مشکل ار یابد6 کسی زین دولت آسان التذاذ

در چنین جایی ندارد هیچ امکان التذاذ

لذت انعام فیض امتنانی دائم است

تا قیامت «فانیا» باقی است زین خوان التذاذ گر نبودی ز عشق جان ملتذ جان نبودی درین جهان ملتذ مستحقان خوان وصل تواند از تو چون گرسنه ز خوان ملتذ در حمیم1 آن که با خیال تو زیست کی شود جانش از جنان ملتذ2 جان ما از جمال جانان است همچو بلبل زگلستان ملتذ ms058 خسروا رو3 که کام شیرین است زان دهان شکرفشان ملتذ چون ز صبح ازل این بود جان را کام مقصود از آن لبان ملتذ4 جان ز تأثیر عشق عاشق را چون زمین است ز آسمان ملتذ هر که بگذشت از دواعی نفس شد ز لذات جاودان ملتذ

«فانی» از باغ دهر مینشود

با تقاضای باغبان ملتذ

دانی از چیست می مدام لذیذ آری آری بود حرام لذیذ

نیست در کام «فانی» آب بقا

کام او نیست چو به کام لذیذ ای نور تو ظاهر از مظاهر1 در عین بطون خویش ظاهر با وصف وجوب غیر قهار با وهم وجوب2 جمله قاهر پاکی تو و از کمال ذاتی ز آلایش کائنات طاهر نسبت به همه تو راست مطلق نی مادر و جد و عم و خواهر3 هر ذره که شد چو مهر تابان مهر رخ تو درست و باهر در قطره نمود صنعت بحر «فانی» ز هر استاد ماهر

غوصی کن و گوهری برآور

زین بحر عظیم پرجواهر

هشتجنت یک شجر از باغ اوست

هفتدوزخ راه «فانی» یک شرر جان نیکان است عین یکدگر وان بدان این یکدگر، آن یکدگر5 متحد بین جان پاکان را به هم عیبناکان را منافی درنگر مطلع خوبان ز اخلاق بدان وان بدان از حال خوبان بیخبر

ذرهای3 بود آشکارا در مجاز

گشت در شمس حقیقی مستتر در فنای فنا بقا بنگر از خودی بگذر و خدا بنگر ازلت با ابد چو درپیوست ز ابتدا سوی انتها بنگر ترک هستی و4 جان و تن برگوی پس در آیینه بین5 لقا بنگر دل مصفا شود به صیقل ذکر بزن آن صیقل و صفا بنگر ای قدم بر فراز و سر به نشیب پای بر سر نه و ارتقا بنگر6 آنچه در خلوتش همی جستی در همه شهر برملا بنگر آشنا شو به عشق ms060 و بیگانه باش از خویش و آشنا بنگر ما ازو دور، او به ما نزدیک این جفا بین و آن وفا بنگر

خلعت نیستی است «فانی» را

از عطاهای حق عطا بنگر ز جان و دل چو بودم کار دشوار سپردم جان به جانان دل به دلدار مرا خود فکر آن جان جهان بس چه کار آید مرا این جان افگار ز دل گریم1 اگر ما را دلی2 نیست که ما بی او ز دل هستیم بیزار چو ما محو جمال یار گشتیم خلاصی یافتیم از جمله اغیار بسی زین خرقه بیزاریم، باشد که در بتخانه بربندیم زنار ز سر بیرون کشیم3 این دلق ناموس به پای بت سر اندازیم دستار چو نبود هیچ کاری خوشتر از عشق دمی غافل چرا باشیم از این کار بیندیش ای دل از نفس بداندیش مجو از وی به جان زنهار4 زنهار

منه «فانی» به عالم پای همت

که عالم سر به سر وهم است و پندار بود هر روزه منصوری در این دار فما فی الدار الا الله5 دیار

یکی ناگفته باشی از هزاران

هزاران گویی ار زین گونه اشعار2

دابه جست و جوی او4 با جان افگار سحرگاهی شدم در3 کوی دلداربه جست و به دام زلف او دربند دیدم دل پیر و جوان و مست و هشیار برون5 میشد ز خلوتگاه بیچون علم میزد به جولانگاه اطوار به هر دم در هزار آیینه میدید به هر یک خویش را عکسی ز رخسار چو دیدم روی او از خویش رفتم چو با خویش آمدم، گفتم که ای یار! بسوزم بی توگر سازیم مهجور بسازم با تو گر سوزیم در نار

هویدا کردم اسرار حقیقت

اگرچه نیست کس را فهم اسرار ندانم تا که بود آن شوخ عیار که هم ساقی شد و هم رند و خمار شود در دیدهآ عشاق پنهان نماید هر یکی را باز دیدار برآمد بر سر بازار خوبی فتاد از حسن او شوری به بازار بساط نیکویی افکند در دم شدندش عالمی از جان خریدار درون جان عاشق ساخت منزل ندید آنجا به غیر از خویش دیار هم از خود داشت با2 خود داستانی هم از خود مست و با خود بود هشیار چو دیدم رویش از خود نیست گشتم چو نور عقل پیش نور انوار چو باقی باخت خود را جان به جانان به جانان گفت جان کی جان اسرار به رسم دلبری، عیار3 شوخی چو تو هرگز ندیدم هیچ دلدار گهی پنهان شوی ز اغیار و گاهی کنی خود را عیان در عین اغیار گهی آیینهای سازی ز «فانی» جمال خویش را از بهر اظهار

زمانی هم کنی مرآتی از خود

رخ خود را در آن بینی پدیدار

گفت ای «فانی» چو تو دیوانه هست

صدهزارم صدهزارم صدهزار ندا آمد ز جان از جان اسرار کزین بیغوله دل برکن به یکبار به غربت چند مانی با دل تنگ کنون سوی وطن باز آز اسفار

به نزهتگاه علیین بنه روی

چه میخواهی از این سجین فجار2 گذشتم صبحدم در کوی دلدار به بوی آنکه بینم روی دلدار

شد از اغیار فارغ جان «فانی»

فراغت یافت در پهلوی دلدار بر خاک رهت نهادهام سر یک ره به سرم چو باد بگذر گوشم همه روزه ز انتظارت تا شام بود چو حلقه بر در گل بی تو چه سان بود دلاویز مه با تو کجا شود برابر در روی تو هر که دید یک بار نی گل بیند و نه خار دیگر ما را تو همیشه بود منظور یک ره تو دیدمان ز منظر6 برقع بگشای تا نتابد خورشید برون دگر ز خاور

از باغ جهان گذشت «فانی»

ناچیده7 ز نخل او سر و بر8

میگفت علی شیر خدا حیدر کرار

«فانی» به ره وادی آیمن سفری کن

کایمن نتوان زیست در این وادی خونخوار یار هر دم میکند3 آهنگ بازاری دگر تا بود هر دم مطاعش را خریداری دگر تا نماید خویش را هر دم به دیگر نسبتی میکند آیینهای هر دم ز رخساری4 دگر چون که نبود جلوهاش را در مظاهر غایتی جلوهآ دیگر کند هر دم به اظهاری دگر هست در راه طلب مقصود دلها روی او گرچه باشد روی دل بر سوی5 دلداری دگر خود پرستان واقف از سر «انا الحق» نیستند عاشقان را هست با معشوق اسراری دگر

پرده بردار از رخ و بنگر زتاب عارضت

همچو «فانی» بیخود و معدوم بسیاری دگر باز نسیم بهار کرد به بستان گذار فرش زمرد فکند در طرف جویبار شاهد بستان نقاب باز ز رخ برگرفت بلبل بیدل خروش باز برآورد زار وقت گل است ای ندیم وقت غنیمت شمار تا نگذشتت ز عمر بر سر عشرت گذار بیبصران را چه سر از گل روی بتان بیخبران را چه کار با صنم گلعذار بود امیدم که کار به شود از صبر لیک طاقت صبرم نماند کار گذشتم زکار2 ز آمدن و رفتنت وز غم آشفتنت ماند به دل اضطراب رفت ز دست اختیار تا ms065 غمت آمد مقیم جان مرا در میان بی تو رود روز و شب خون دلم در کنار

مدتی اندر فراق گرچه به سر بردهای

دست ز دامان وصل «فانی» ازین پس بدار هر که هوا و هوسش بیشتر بیش خورد بر رگ جان نیشتر

گفتهآ «فانی» است درخت کمال

ز ابر کرم برگ معانیش تر الا ای دلبر دلبند و دلدار دلم را بردهای خوبش نگه دار ز من ای جان نه تنها بردهای دل هزاران دل بری هر لحظه صد بار نخواهم دوستی جز با تو ای دوست نجویم یاری الا از تو ای یار گر آید جز توام در پیش دیده بسی بهتر مرا در دیده مسمار زهی آن دیدهها کز توست پرنور زهی آن سینهها کز توست پرنار بود فی الجمله عکسی از جمالت جمال لعبتان چین و فرخار دو عالم سایهآ خورشید ذاتت چه نسبت سایه را با نورالانوار نگفت الا همین بر دار منصور که ما فی الدار غیر الله دیار خوشا آن دم که در میخانهآ عشق به پای خم سر اندازیم و دستار

درآ در خلوت توحید «فانی»

دو عالم را فرامش کن به یکبار شد نسیم بهار عنبربیز ساقی2 گلعذار گو برخیز گشت گلگشت باغ روحافزا شد هوای چمن عبیرآمیز باد گسترد فرش سبزه به باغ خاک گلزار شد نشاطانگیز رفت هنگام محنت فرهاد آمد ایام عشرت پرویز عقلم از باده میدهد توبه عشقم از توبه میدهد پرهیز ساقیا زان شراب روحانی که از آن چیزها شود ناچیز زان شرابی که3 نقش هستیها شوید4 از لوح عقل بیتمییز

زان شرابی که آب حیوان است5

یک دو ساغر6 به خاک «فانی» ریز

«فانی» اگر راه غمش بسپری

«فانی» جدا ز روی تو از دست داده است

آرام وتاب و طاقت و صبر و قرار خویش هر که دلدار کند قصد دل افکارش1 باید افگار بود جان ز غم دلدارش وان که در آرزوی دیدن جانان جان داد باید از دل نرود آرزوی دلدارش2 وان که انکار کنندش ز غم عشق حبیب3 باید اقرار کند4 هر چه کنند انکارش وان که خواهد به یقین محرم اسرار شود باید آگه نشود هیچ کس از اسرارش وانکه نوشد می وحدت چون من از ساغر عشق باید از خود نه [خبر]5 باشد و نی زاغیارش وان که مستفسر احوال بود پادشهش باید از حال گدایان بود استفسارش وان که را دعوی عشقت بود از مدعیان باید آزرده نگردد چو رسد آزارش

که از عشق کند توبه و زاهد گردد باید از توبه چه بیند رخ استغفارش

وان که در بندگیت سر بنهد چون «فانی»

باید از سر بنهد نخوت و استکبارش هر دو عالم یک وجود آمد فقط نقش الا الله نمود آمد فقط1 بودها جمله نمود بود بود زانکه هر چه بود، بود آمد فقط ز آتشی کاثار غیریت بسوخت بود موجودات دود آمد فقط داد عالم را وجود محض خود بلکه از خود محض جود آمد فقط او همه با خویشتن گفت و شنید تا که ms068 در گفت و شنود آمد فقط دید در مرآت عیان2 خویش را هست مطلق در شهود آمد فقط روی خود را دید پیش روی خود خود پیاپی در سجود آمد فقط بی حد از اوصاف خود محدود گشت گرچه خود عین حدود آمد فقط خود به خود اسرار خود را کرده فاش زود بی همتا وجود آمد فقط «کل شی هالک الا وجهه»3 در فراز و در فرود آمد فقط

«فانی» از خود فانی و باقی به دوست

لاجرم بودش نبود آمد فقط چو خورشید حقایق کرد اشراق سراسر نور او بگرفت آفاق

مقامی یافت «فانی» در خرابات

که هرگز ره نیابد شیخ ms069 رزاق

کفر محض است هجر زی «فانی»

وان چنین است رسم و زیش فراق4

[غزل 147]

[فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن]

[بحر رمل مثمن مخبون] مرغ جان سوی تن آمد چو زگلزار حقایق

بست بال و پر او را قفس تنگ علایق5 بود آن روضهآ گلشن که در آن داشت نشیمن

همه سوسنبر و سوسن همه نسرین و شقایق اگر از نفس برآیی و گر از جان به در آیی

پای برده6 ز سرایی سوی خالق ز خلایق چون زجان بازرهیدی چو دل از نفس بریدی

به مقامی که رسیدی که بود غیر تو لایق

هر کجا تو شدهای تو به تو یابی ز تو عایق همه نادیده بدانی همه ناخوانده بخوانی

همه امثال و معانی همه اسرار و دقایق کیست دانی شده ظاهر ز رخش نور مظاهر

به صفات همه ماهر به مذاق همه ذایق همگی نیست شوی تو به سوی هست روی تو

به حقیقت گروی تو به طبیعت شده فائق

شوی ار «فانی» مطلق ز قیود خودی الحق

شود آن گاه محقق که تویی طالب و شایق بیا ای مقصد و مقصود عاشق به سودایت زبانها سود عاشق بود یکسان بر او بود و نابود ز معشوق است گرچه بود عاشق به عاشق ظاهر است احسان معشوق ز بذل جان به جانان جود عاشق طلبکار از «بلی» آمد بلا را که بود این ms070 از ازل معهود عاشق چو نبود عاشق و معشوق جز عشق همان عشق است و بس مشهود عاشق به کوی عشق نبود عقل را راه از آن عاقل بود مردود عاشق به بازار فنا جز نقد هستی نباشد مایهآ بهبود عاشق متاعی را که جان در بیع دارد چه سنجد درهم معدود عاشق

تو را شد بندهآ درگاه «فانی»

ز جان ای جان جان معبود عاشق

در این افسانه «فانی» را غرض نیست

بجز مقصود جان جانان معشوق مالکالملک درگه انفاق کرد ایجاد آنفس و آفاق در گنجینهآ وجود گشود داد تا دید اهل استحقاق میدهد بیش و مینگردد کم خود چنین است عادت خلاق هر دم اعیان کون را ز وجود نو به نو رزق میدهد رزاق چون به جولانگه مظاهر کون از پی جلوه شد برون ز وثاق آمد اعیان ز علم او در عین سوی تقیید شد روان اطلاق گاه آمد1 به عاشقی جانباز کرد این وصف را به خود الحاق

«فانیا»! غیر نوشداروی وصل

نبود زهر هجر را تریاق ای به بحر وجود زورق عشق مظهر فیض جود مطلق عشق رونق از عشق یافت هر دو جهان کرم از حسن توست رونق عشق به مکان تا مقیدی نشود مطلق هستی تو ملحق عشق عشق و معشوق عاشق است یکی هم تو خود مصدری و مشتق4 عشق بر سر بام لامکان زدهاند چتر سلطان حسن بیرق عشق خوش بپیمود ساقی باقی بر دلم بادهآ مروق عشق کشدم رشته هر کجا خواهد نیستم جز سگ مطوق عشق گر همی گفت «انا الحق» آن حلاج غیر حق می5 نگفت در حق عشق همچو حلاج پنبه کاری کن پنبه برکن همی ز جوزق6 عشق

محو در ذات عشق شد «فانی»

حق شد الحق به حق محقق عشق خورشید وجود کرد چون اشراق شد محو تجلی انفس و آفاق هر دم ز تجددات رحمانی شد مطلق فیض کون را رزاق هر دم کلمات و هر زمان اسما از نقطهآ ذات گشت[ه] استنطاق بود آنچه نهان به مخزن جودش فی الجمله به کائنات کرد انفاق اعیان که قوابل فیوضاتند1 بودند وجود را به جان مشتاق مسموم سموم نیستی بودند شد هستیشان به کام دل2 تریاق گشتند روانه جانب تقیید اعیان جهان ز عالم اطلاق با ظلمت نیست بود عالم جفت زین فیض ز جفت ظلمت آمده طاق 3

با جلوهآ ذات نیستی «فانی»

چون ناز ملازم است با احراق ای به وصل تو انس و جان مشتاق جان تو را همچو تن به جان مشتاق

همچون «فانی» جهان باقی4 را

هیچ کس نیست در جهان مشتاق ای به سودای تو جان را اشتیاق جز به تو نبود جهان را اشتیاق جان ما دارد به شوق کوی تو بلبل آساگلستان را اشتیاق زاهداگو دم مزن ز اسرار عشق داری ار حور و جنان را اشتیاق میتپد مرغ دل اندر دام نفس زانکه دارد آشیان5 را اشتیاق کی تعلق میپذیرد با مکان جان که دارد لامکان را اشتیاق

آنچه گنهش برتر از ادراکهاست

«فانی» آن را دارد از جان اشتیاق چیست عالم دفتر اسرار حق کیست آدم پرتو انوار حق سوی اعیان بنگر از عینالعیان تا عیان بینی همه آثار حق حق به باطل گشته مخفی تا بود مایی و1 ما پردهآ رخسار حق در حقیقت حق به حق پوشیده است کیست جز حق تا بود ستار حق چند گویی زاهدا حق با من است میپسندی تا به کی آزار حق عین اقرار است انکار تو زانک باطل است انکار در اقرار حق حق ز باطل مینمایدگاه گاه تا فزاید رونق بازار حق مینیارد مطلق از فرط ظهور دیده تاب سطوت ms073 دیدار حق گشته انسان مظهر صنع ازل زین عمل بالا گرفته کار حق

تا ظهوری داشت «فانی» در جهان

مظهری بود از پی اظهار حق شرابی هست در میخانهآ عشق کز آن مست است این دیوانهآ عشق

به غواصی برآورد و بقا یافت

ز دریای فنا دردانهآ عشق ای به دریای کن فکان زورق پرتو نور هستی مطلق هر یک از کثرت3 مظاهر کون نبود جز گواه وحدت حق اینکه اثبات حق کنی به دلیل در طریق جدال گیری دق با تو ما را سر مجادله نیست زانکه بگریخت عیسی از احمق باد سودای عشق و سود زیان تو و4 عقل و فسانهآ معلق جز به سود و زیان این سودا نیست بازار عشق را رونق صرف کن جان و جان جان را بین مصدر و5 ماسوا از آن مشتق گر نه پیوند او بدی، هرگز نشدی جسم وجان به هم ملصق6 مس قلب ار طلا شود جان را روی دل سوی اوست چون زنبق

همه حق است و نیست باطل اگر

جان «فانی» به حق شود ملحق

مگو «فانی» ز خود بیگانه چون شد

ببین آن جلوهآ مستانهآ عشق موجی است بحر نامتناهی ز جان پاک2

محو از میان آب شده در کنار خاک گرخاک شد نشیمن جان نبود این عجب

گر جان به خاک تیره3 وطن ساخت زان چه باک

جان را چو غیر خاک بود مانع هلاک چون رز کسی که می شدنش آرزو بود

پوشید بایدش کفن اول ز برگ تاک شاه وگدا و بنده و مولی به بندگی

در بارگاه حق همه دارند اشتراک حاشا که جان «فانی» بیدل شود اسیر

در ورطهآ هلاک و فی قلبه هواک چون صبح و شام و1 روز وشباز گردش سپهر آید به درگه تو گریبان و سینه چاک

[غزل 160] ای مرغ گرفتار، در این دام خطرناک

در گلخن خاک آمدی2 از گلشن افلاک3 یک چند در این دام گرفتار بمانده

بگزیده بر آن گلشن پاک این قفس خاک بر پای تو بسته4 است مگر رشتهآ تقلید

یا اینکه شکسته است تو را شهپر ادراک پرواز تو زین سوی نبود از پی دانه

تا آیی و در دام شوی خسته و غمناک

ره جانب گلزار برای طایر و چالاک در مزرعهآ دهر مجو حاصل جاوید

کز شوره نرسته است به غیر از خس و خاشاک این1 مزرعه محسوس نیرزد به حقیقت

جزوی ز صد ار2 جزو که از آن همه املاک لیکن چو نبی مزرعهآ آخرتش گفت3

ناکاشته حاصل نشود حاصلی از خاک چون دانه بر این خاک فشاندی و گذشتی

صد خرمنت آنجا بود از خاک همه پاک ms075

«فانی» چو به صد جان رسی از حضرت جانان

یک جانش کن ایثار و مکن بیهده امساک متاب ای دل که شد سررشته باریی مسافت بی حد و مقصود نزدیک جهان آیینهآ حسن است مطلق نبینی هیچ بد گر بنگری نیک دلا زان غمزهآ فتان بپرهیز گرت عقل است الایماء یکفیک شکنج دام جسم تیره جان راست فشار قبر و منزلگاه تاریک نمیشاید نشان از بینشان یافت نشان یابی چه گشتی بی نشان لیک4 الا ای عشق، شاهنشاه مطلق که عدلت راست یکسان ترک و تاجیک

چو آن قطره که شد پیوسته با بحر

ز خود «فانی» شود مستغرقا فیک ای معرفتت ورای ادراک لاکاین فی الوجود الای2 وی ذات یگانه سرمدیت3 ز آلایش نسبت دوی پاک رو شنکن دیدههای گریان آرامش سینههای غمناک میسازی و نیست باورت کس میسوزی و نیست از کسات باک افانی» که مقدس است جانش در وحدت تو ز وهم اشراک4 جز در ره وحدتت نپوید لاینظر فی الوجود الاک جانا ز خودی که بود وهمی است در ظلمت این ره خطرناک چون نیست دلت منیر جانت کی باز رهد ز بیم اهلاک تا بار نیفکنی نیایی در وادی عشق چست و چالاک تا کی هله در چه دماوند با یک دو سه مار همچو ضحاک در چاه ممان ز مار بگریز گل چین و بریز خار و خاشاک از عالم حسن و عقل بگذر وز قید هوا و آتش و خاک

یک ره سوی لامکان سفر کن

بگذار قدم به فرق افلاک

بس خطرناک است گرچه راه عشق

«فانیا»! مندیش، الله معک ای طایر چالاک، از این دامگه خاک رو جانب آرامگه گلشن افلاک تا چند کنی در قفس خاک نشیمن بشکن قفس و بریر از این دام خطرناک ای مرغ بهشتی، ز چه گلزار بهشتی چون جغد شدی ساکن ویرانهآ غمناک مرغان هم آواز تو زین گلخن تاریک رفتند بدان گلشن و رستند ز افلاک3 ای بستهآ زندان طبیعت به سلاسل وز حیلت نفس آمده در معرض اهلای در ششدر اوهام فرومانده و عاجز دریافته سرمایهآ ایام عمل پاک

از بحر غم عشق که مهمان گرامی است

رو خانهآ دل پاک بروب از خس و خاشاک ای گذرگاه گدایان و ملوی این بانوک و این ساکنوک1 صدهزاران کسری و جم دیدهای ای صفایح کهنه تاریخ چوک2 امر شد عبرت اولوا الابصار را عبرتی گیریم از این ویرانه بوک مینوازد مطرب عشق این نوا ساز عشق است این نمیافتد زکوک نیست الا یک حقیقت را ظهور در حقیقت نزد ارباب سلوک هرکه دور افتاد از راه یقین ماند حیران در بیابان شکوک

قلب «فانی» در کف تقلید ms077 اوست

آری اخذ گردش چرخ است و دوک ای لب جانپرورت کان نمک وی میانت با دهانت مشترک

«فانیا»! از جام عشق ونام عقل

مستی خود بینی آمد لی و لک عشق است خدیو کشور دل زان است جهان مسخر دل گردید جهان جان منور درتافت چو مهر انور دل در خلوت عشق ره چسان2 یافت داخل نشد آن که از در دل بس3 جان که نثار شد در این راه بر بوی وصال دلبر دل بس کاتش عشق بسوخت4 جانها چون عود درون مجمر دل آن بی صورت که جان اشیاست هرگز نشود مصور دل وین طرفه که مینماید آن5 روی در آینهآ محقر دل فی الجمله حروف اسم اعظم مشتق بنگر به مصدر دل

نگرفت قرار دل به جایی تا یافت قرار در بر دل

«فانی» نفسی ز پای ننشست

تا جان بنهاد بر سر دل عاشقان را جان بی جانان1 نباشد جز وبال حبذا! آن دم که یابد جان به جانان انتقال نیست با معشوق مطلق عاشقان را نسبتی نسبت معشوق با عاشق بود نور و ضلال2 بی تو ما را هر زمان آهنگ صحرای عدم با تو ما را نیز باشد از وجود خود ملال ماکجا و وهم هجران تو، ms078 کاین آمد غرور ما کجا ودولت وصل تو، کان آمد محال گر تو را برخیزد ای دل پرده از پیش نظر هر چه بینی آن زمان باشد تو را عین کمال گر نماید عارضش یک جلوه بر ذرات کون منعدم بینی همه عالم ز تاب آن جمال

جان «فانی» تا ابد مهجور باد از وصل او3

گر به جان بار فراقت را تواند احتمال به دلدار آن چنان است آشنا دل که نتوان یافت دلدار است یا دل مگر راهی به کوی یار جستند که جان میرفت و میرفت از تقا4 دل دلم را مشکن ای دلبر خدا را که باشد خلوت خاص خدا دل

فکند آخر به کوی عشق ما را

که نه جان میبرد «فانی» نه با دل جز علی کیست مرشد کامل کل هادی سوی العلی باطل گر نباشند با علی یک روز1 فی المقامات کلهم عاطل زانکه گر با علی یکی باشند نور او جمله را بود شامل پس علی بود و هست و خواهد بود انبیا و اولیا به هر منزل عشق خواندش علی ولی اعلی عقل گفتش ولی ولی غافل میل جان سوی اوست در همه2 حال نیست دل جز به سوی او مایل نیست جز او در مدینهآ علم کیست جز او مطاف کعبهآ دل همه تن جان شود به مهر علی زانکه تن قابل است و جان فاعل که تواند جز او «سلونی»3 گفت شده با اصل خویشتن واصل «من عرف»4 گفت چون که خود را دید در بقا حی و عالم و عادل عارف حق علی تواند بود زانکه حق حاکم است و او عامل ms079 بلکه در اصل حاکم و محکوم جز علی نیست فاعل و قابل باز در اصل و قابل و مقبول همه عین علی است ای عاقل

علی اندر کنار و دل با اوست

جان «فانی» است در میان حایل

مگو از بازگشت خویش «فانی

که باشد موقع تکذیب قایل

شد عازم ملک عشق «فانی»

طی کرده همه مراحل دل شمع آید و با خویش ز پروانه کند میل میگردد و هم خود سوی میخانه کند میل معشوق به تحقیق بود2 عاشق عاشق رسم است که دیوانه به دیوانه کند میل از خانه کند عزم تماشا گه صحرا صحرا همه جمع آرد و با خانه کند میل از دانه کند منع و3 نهد در ره آن دام با دام شود مایل و4 با دانه کند میل

میل دل «فانی» سوی دلهای خراب است

آری دل دیوانه به ویرانه کند میل در دل شب آشنایی یافتم با غم دل2 آشنایی یافتم آشنایی یافتم با درد دل از غم درمان رهایی یافتم تا رهایی یافتم زین ما و من پادشاهی در گدایی یافتم تا من از من یافتم کلی فراغ بی من و ما پادشاهی یافتم هرچه از من بود، از من دور شد دولت اندر بینوایی یافتم در طلب عمری دویدم عاقبت نور جان در پارسایی یافتم اقتدا کردم در اول عقل را بر وی آخر مقتدایی یافتم غیر رندان3 خرابات ms081 الست جمله در زهد و ریایی یافتم پیش صرافان بازار وجود گوهر خود را بهایی یافتم از لباس جسم و جان عریان شدم خلعت خاص خدایی یافتم

«فانی» آسا در خرابات آمدم

جرعهآ جام عطایی یافتم

به صورت مادر نفس و به معنی عقل فرزندم منم آن عشق بیعلت، به علت مانده در دولت

نموده عقل دونهمت ز هست و نیست پیوندم ز حد و وصف بیرونم، ز حصر و عقل افزونم

اگرچه در چه و چونم، ولی بیچون و بیچندم کنون عمری است تا هستم، ز جام عشق هو مستم

چو با دلدار پیوستم، دل از اغیار برکندم چو عشق آمیختم با گل، نیام جز عشق را قابل

الا ای ناصح عاقل، نصیحت میکنی هر دم1 به بوی جام پیمانه، شدم سرمست و دیوانه

به پای پیر میخانه، سر و دستار افکندم بنوشم می گه و بیگه، که در هستی شوم آگه

ز حال زاهد گمره که گه گه میدهد پندم فنا را خوش کمر بستم ز قید ما و من رستم

طلبکار لقا هستم، بقا را آرزومندم من آن «فانی» مسکینم که این دین است و آیینم که من مهر تو نگزینم که جز عشق تو نپسندم

[بحر مضارع مثمن سالم] ای جان جان عالم، آخر کجات جویم؟

وی اصل اصل آدم، آخر کجات جویم1؟ ای نور چشم امکان، وی عین جمله اعیان

وی آشکار و پنهان، آخر کجات جویم؟ ای جان جان جانها، وی راحت روانها

وی برتر از گمانها، آخر کجات جویم؟ تو اولی و آخر، تو باطنی و ظاهر

ای باطن مظاهر، آخر کجات جویم؟ ای یار همدم من، وی شادی و غم من

وی سور و ماتم من، آخر کجات جویم؟ من طالب وصالت، سرگشتهآ خیالت

محروم از وصالت، آخر کجات جویم؟ تو قاصدی و مقصود، تو شاهدی و مشهود

تو ms082 موجدی و موجود، آخر کجات جویم؟ دانم که جزتوکس نیست، غیرازتوجزهوسنیست.

آوخ که دسترس نیست، آخر کجات جویم؟ ای مطلب و مرادم، وی مبدأ و مرادم

تاکی دهی به بادم، آخر کجات جویم؟ ای مبدع وجودم، وی بوده از تو بودم

اصل و زیاد و سودم، آخر کجات جویم؟ «فانی» به شوق رویت، دائم به جستجویت کی ره برد به سویت، آخر کجات جویم؟

«فانی» آسانی نیست گشتیم4 از وجود

تا بقای دل زحضرت یافتیم راهی اندر بیرهی دریافتیم وادی بی پا و بی سر یافتیم

«فانی» آسا در خرابات آمدم

جرعهای از آب کوثر یافتیم در وادی عشق چون سفر کردیم سر بر کف دست پا ز سر کردیم زآغاز به ترک دین و دل گفتیم وآخر ز جهان و جان گذر کردیم زین عالم ابتلاء حیرانی آهنگ به عالم دگر کردیم از خانهآ آب و گل برون رفتیم دامان زمانه پرگهر کردیم

«فانی» صفت از قیود نفسانی

مطلق شده سر ز عرش برکردیم ما به غیر از خدا نمیدانیم وز خود او را جدا نمیدانیم1 همه اوییم و او نمیبینیم2 همه ماییم و ما نمیدانیم اول و آخریم و غیب و شهود گوهر خویش را نمیدانیم اول الفکر و آخر العملیم مبدأ و منتها نمیدانیم یک وجودیم در حقیقت لیک غیر چون و چرا نمیدانیم مایی ما حجاب اویی اوست3 زین عجبتر بلا نمیدانیم گرچه هر درد را دوا ماییم درد خود را دوا نمیدانیم ذره در اصل عین خورشید است مهر را جز ضیا نمیدانیم عدد اندر احد نمیگنجد ما یکی را ms084 دو تا نمیدانیم4

«فانی» و باقیایم و هیچ و همه

جز فنا در بقا نمیدانیم در ره عشق پا ز سر کردیم دست با دوست در کمر کردیم مهر مهرش به لوح سینه زدیم دعوی عشق معتبر کردیم روی بر خاک عجز بنهادیم خاک را سرمهآ بصر کردیم سر نهادیم بر کف و جان را پیش شمشیر او سپر کردیم گرچه کردیم شرح ماتم دل عمر کم بود مختصر کردیم در ره پاکبازی و رندی با دل بی سکون سفر کردیم وادیی ناگهان پدید آمد چون در آن جلوه گه نظر کردیم1 همه دزدان و رهزنان دیدیم مردم کاروان خبر کردیم کاروانها بسی در آن وادی! پیش رفتیم و بی سپر کردیم ره به گنجینهآ بقا بردیم دامن و جیب پرگهر کردیم در طلب رمز کیمیا جستیم تا مس قلب خویش زر کردیم2

دانه در مزرع دل افشاندیم وانگهش زاب دیده تر کردیم

خرمن خود به باد بردادیم کاه و گندم ز هم به در کردیم

خرابات رهن می دادیمخرقهای کز ریا به بر کردیم

«فانی» آسا درون میکدهها

عقل را ایمن از خطر کردیم گشت پیدا الف به صورت میم معنی ما بیاب در تعمیم نقطهای بیش نیست وحدت ذات وهم آن نقطه نموده دو نیم شد الف ز امتداد نقطه عیان در بقا بی تجزی تقسیم هستی مطلق است وحدت صرف به صفت حادث و به ذات قدیم نی جز او تا بود ورا تأخیر نی جز او تا بود ورا تقدیم اول و آخر و1 شهادت وغیب اوست مطلق به ذات خویش مقیم کثرت وهمی است موج و2 حباب وحدت هستی است بحر عظیم مایی ما نمود اویی3 اوست غیر او ms085 جملهها لکنت و سقیم با وجودش وجود ماست عدم بی نمودش نمود ماست عدیم

او چو با خویشتن همی سازد

فانیا»! نیست چاره جز تسلیم

آخر سفر از جهان «فانی»

کردیم و کتابتی نوشتیم من بی تو ز خود خیر نخواهم هم با تو ز خود اثر نخواهم غیر از سر و3 جان ناشکیبا در رهگذرت گذر نخواهم خواهم که سفر کنم ولیکن برگشتن ازین سفر نخواهم خواهم که کنم اقامت اما غیر از دو جهان به در نخواهم چون گلشن جان مراست مسکن در گلخن تن مقر نخواهم خواهم همه را دلی به تحقیق غیر از تو کس دگر4 نخواهم

«فانی» به جهان که دار فانی است

من زیستن این قدر نخواهم

«فانی» غم دل را نبود چاره بجز می

درکش قدحی ms086 تا رهی از جملهآ آلام ای دل منشین کاینجا نی جای تو میبینم از کون و مکان برتر مأوای تو میبینم ای یوسف کنعانی! رو زین چه ظلمانی بیرون که عزیزان را جویای تو میبینم تو طایر لاهوتی بیگانه ز ناسوتی از جان جهان بیرون مأوای4 تو میبینم عکسی ز رخت بر گل افتاد درین گلشن مرغان خوش الحان را گویای تو میبینم لیلی که بدش مجنون حیرت زده و مفتون در هر گذرش اکنون رسوای تو میبینم لیلی وشی ار بینم مجنون شومش5 در دم کز عارض او هر دم لیلای تو میبینم هر روی که از هر سو آید به نظر نیکو در جلوه گری زان رو سیمای تو میبینم

نبود عجب آر میرد در راه غمت «فانی»

کش جان به کف و در سر سودای تو میبینم موج ماییم و آب هم ماییم ابر ما آفتاب هم ماییم نیست پوشیده روی او از ما روی او را حجاب هم ماییم ما کتابیم و عالمی1 آیات عالم آن کتاب هم ماییم نعمت بی حدیم و نقمت محض رحمت حق عذاب هم ماییم معنی عالمیم وصورت عشق قشر2 لب لباب هم ماییم نور ایمان و ظلمت کفریم عین بحر و حباب هم ماییم صورت جان و معنی جسمیم نور تحت قباب هم ماییم عین و غینیم و3 وحدت وکثرت آب عذب و سراب هم ماییم صدهزاریم در یکی به حساب وان یکی در حساب هم ماییم بستهآ بند زلف جانانیم رسته از پیچ و تاب هم ماییم ما می از جام عشق مینوشیم گرچه جام و شراب هم ماییم هم گناه از ثواب نشناسیم هم گناه و ثواب هم ماییم هم شود مستجاب دعوت ما ms087 دعوت مستجاب هم ماییم

«فانیا»! ما کتاب اسراریم

زان کتاب انتخاب هم ماییم

پس چو «فانی» زین عجایب نکتهها

شور و غوغا در جهان انگیختیم

هم در دو عالم روی تو بینم هم بر دو عالم عشقت گزینم

هم بی تو مغبون جسم نزارم هم بی تو محزون جان حزینم6

تا جای دادم مهر تو بر دل فارغ ز مهرم خالی زکینم

غیر از تو نبود دارای خرمن وز خرمن تو من خوشهچینم

گفتا که «فانی» دوری ز وصلم

تو با قرانی من بی قرینم ما مرغ بلندآشیانیم ما بلبل گلشن جنانیم ما مظهر حضرت الهیم ما گنج طلسم بینشانیم غواص محیط لایزالیم شهباز فضای لامکانیم ما آینهآ جهاننماییم وز آینهآ جهان عیانیم ماییم کمال آفرینش در قطب زمین و آسمانیم هم قطب دوایر وجودیم هم دایر قطب کن فکانیم هم طالب گوهریم در بحر هم گوهر بحر بیکرانیم با اینکه1 جهان به ما عیان شد از چشم جهانیان نهانیم

ما «فانی» مطلقیم در حق

باقی به بقای جاودانیم ما اختر آسمان جانیم ما جان زمین و آسمانیم

«فانی» ز خود و به دوست باقی

با خویش نهان به حق عیانیم چشم از همه غیر دوست بربستم وز چشم و زبان دشمنان رستم من از سرکوی چون تو دلداری کی پای کشم چنین که پابستم3 من غیر تو در جهان نخواهم کس بگذار نصیحتت که من مستم هشیاری اگر تو ای نصیحتگوی و آگه تو نهای که در جهان هستم دشنام اگرم دهی زهی رحمت4 من کافرم ار دعات نفرستم تو دل بسی از جفام بشکستی من با همه جور عهد نشکستم عمری سر و پا برهنه گردیدم شد بیهده نقد عمر از دستم یک لحظه به کام دل نیاسودم یک دم به مراد خویش ننشستم

با دلبر خویش عاقبت «فانی»

پیوستم و دل ز غیر بگسستم

همچو «فانی» در خرابات مغان

آمدم سرمست و حیران میروم من زخلوت سوی صحرا میروم واله و شیدا وحیران3 میروم مطلق از قید «من» و «ما» می شوم رسته از «لا» سوی «الا» می روم باشدم در ms089 دل تمنای وصال در هوای آن تمنا میروم میرسد هر دم ندای «ارجعی» زان5 مقامی کامدم وامیروم

همچو «فانی» بهره کاری زین جهان

آمدم امروز وآ فردا میروم دانم که رود جانم جانا چو تو میبینم از جان به سرکویت برخیزم و بنشینم گر دست دهد کافتد دامان تو در3 دستم دامان ز جهان یکسر از شوق تو درچینم حیرت کند افکارم کز تو به تو رو آرم غیرت بکشد زارم گر غیر تو بگزینم ساقی ز می دوشین درده به من مسکین تا خرقه شود رنگین زان بادهآ رنگینم من طایر آزادم تا در قفس افتادم برد این قفس از یادم آن باغ و4 بساتینم از لطف اگرم خوانی5 وز قهر اگرم6 رانی تو خواجهآ دورانی من بندهآ دیرینم

از روی تو یک پرتو تا در دل «فانی» تافت

ناید دو جهان یک جو در چشم جهانبینم بیا بیا که غریبیم و شوقمند توایم بیا بیا که اسیریم و در کمند توایم

شدیم بی تو نزار و ز جان و دل بیزار

چو «فانی» از دل و جان زار و مستمند توایم چراغ جان برافروزی که این شمع شبستانم

زبان را نطق آموزی که این مرغ گلستانم ز خلوتگه برون تازی که اینک جلوهآ ذاتم

جهان را عرصهای سازی که این میدان جولانم کنی چرخ و فلک ظاهر که این آیات احکامم ms090

کنی جن و ملک پیدا که این درگاه و دربانم مظاهر گه کنی ز اسما که این آلا و انعامم

کنی گه جلوه در اشیا که این ایجاب و امکانم کنی پیدا کنی پنهان که این تقیید و اطلاقم

دهی جان هم ستانی آن که این پیدا و پنهانم نقاب از چهره بگشایی که این ماه جهان تابم

رخ از هر ذره بنمایی که این خورشید تابانم به دل کشف و عیان بخشی که این مرآت رخسارم

به جسم تیره جان بخشی که این ظلمات حیوانم تو آن جانی که جان بخشی به جان هم جان جان بخشی

به جان جان همان بخشی کزان من مست و حیرانم کنی «فانی» ز ما ما را که این آیینهآ حسنم دهی صورت هیولا را که این گوی است و میدانم

«فانی» آن یار مگر در همه کو جلوه گر است

که تو را نظره4 زنان کوی به کو میبینم الا جان جانها سلام علیکم ز ما بیزبانها سلام علیکم چو خوش در مکان آمدی اینکه بودی ورای مکانها سلام علیکم خداوند هر خانهای ورنه ویران شود خانمانها سلام علیکم به سوی تو هر سو به بوی تو دیدم روانه روانها سلام علیکم به راه تو دیدم گرفتار رهزن بسی کاراونها سلام علیکم

چو «فانی» به تو داشت هر کس گمانی

یقین شد گمانها سلام علیکم روی او بی حجاب میبینم یا به شب آفتاب میبینم دو جهان را چو زلف مشکینش ر رخ او نقاب میبینم هر زمان از تجلیات رخش مظهری بیحساب میبینم هر دم از چشم مست خونخوارش عالمی را خراب میبینم عالمی را کتاب و2 آدم را زآن کتاب انتخاب میبینم بر سر بحر وحدت ذاتش دو جهان را حباب میبینم بلکه بحر و حباب و قطره وموج همه را عین آب میبینم در بیابان عشق عالم را چون نمود سراب میبینم هستی غیر را به بیداری چون خیالی به خواب میبینم بر رخ آفتاب مطلق غیب از مظاهر سحاب میبینم زبری را زبر نمیدانم نقطهای را کتاب میبینم

آنچه زان «فانی» است مست و خراب

جرعهای زان شراب میبینم

«فانیصفتیم در خرابات

عاشق وش و رند و بادهخواریم ای ms092 جان من، ای جان من، ای جان سرگردان من

ای گلشن و بستان من، وی گلخن و زندان من

وی هم تو سود و هم زیان، هم درد و هم درمان من ای قاصد ملک ابد، وی پیک اقلیم احد

وی از تو دل را هم مدد، در ورطهآ امکان من ای کامدی زان بوستان، آمیختی با دوستان

هر چیز دیدی زوست آن، گر کفر و گر ایمان من هر دو جهان یک پرده دان2، یار است در پرده نهان

بردار پرده از میان تا بنگری جانان من بگذر نخست از هر چه هست، درزن به حبل الله دست3

رو کن سوی بالا ز پست4، آنگه ببین ایوان من خضر رهی باید تو را تا از تو برباید تو را

تا راه بنماید تو را تا چشمهآ حیوان من از عشق می آید ندا: کای کام جویان الصلا5

من خوان غم گستردهام، قسمت برید از خوان من تا عشق آمد کار من، اقرار شد انکار من

کان عقل بر اسرار من، شد طفل ابجدخوان من بودم ولی در آرزو، چون گشت و نشنید از تو بو

دیگر چه میخواهی بگو، ای جان من! ای جان من! جان از تو گر گویی برد پردهآ من و ما بر درد

یک بار فارغ بگذرد از جنس چار ارکان من جان محو دیدار تو شد، دل عاشق زار تو شد

سر در سر کار تو شد، تا چون شود سامان من فانی شو ای «فانی» دمی، باقی به خود بین عالمی خواهی حضوری گر همی در حضرت سلطان من

پایه پایه برشو اندر لامکان

زیرپای شوق نه مرآت کون ای مسلمان! فغان زان دلبر نامهربان

آن که برد از من قرار و طاقت و تاب وتوان نازنین شوخی که از یک غمزهآ جادوفریب

میبرد هر دم هزاران ره دل پیر و جوان

زان گرفتاری خلاصی مینبیند جاودان لیکن اندر بند او دل را گرفتاری خوش است

زانکه آنجا ابتلا سود است آزادی زیان گر طمع داری کزین سودا تو را سودی بود1

زو2 ببر3 ز آمیزش طبع و هوا و جسم و جان تا که با آب و هوای آب4 و خاکی همنشین

کی شود پیدا تو را از آتش عشقی دخان رو بدو پیوند و از اغیار او بیگانه باش

کاشنا چون گشت جانت جانت بینی جان جان جان تازان5 جان جان مست آمد و دیوانه شد

آشنا با عشق شد بیگانه آمد زین جهان تا که جان در عشق جانان عیافت ملکی بیروان

ترک ملک هر دو عالم گفت و رست از این و آن در حریم حضرت قدسش کسی را بار نیست

زانکه آنجا بر کنار است آنکه آید در میان صدهزارش جان پاکان خاکروب درگهت «فانیا»! این بس تو را کش جان دهی بر آستان هله زین گونه خدا را مکن ای زاهد خودبین

نظر از روی حقارت به سوی عاشق مسکین

خبر از حضرت جانان برساند ms094 به مجانین هله ای طالب شهوت، چه زنی لاف محبت

نبود قابل صفوت جعل آن حامل سرگین1 هله ای تابع عادت که نه ای ز اهل سعادت

نبری رو به معانی، نکنی درک مضامین2 هله ای طایر قدسی، زگلستان معانی

شده در گلخن صورت، نروی سوی بساتین هله ای مرغ بهشتی! ز چه گلزار بهشتی

شدهای در قفس تن نکنی یاد بساتین3 هله ای ناصح عاقل، همگی سعی تو باطل

چه دهد سعی تو حاصل، چه دهی پند مجانین برو ای خواجه که ما را نتوانی برهانی

به نصیحت ز فضایح، به فصیحت ز غم دین

هله ای ساقی باقی4، بده آن می که ببخشد

به دل «فانی» مسکین فرح نشئهآ دیرین بود کس 5 من مسکین در آشکار و نهان کسی که نیست کس او کسی به هر دوجهان به هر چه مینگرم صورت تو میبینم تویی از آنکه در اعیان عیان به عین عیان چو ابر فیض تو بارید بر زمین عدم روان به کون و مکان گشت چون عیون اعیان

بیار ساقی باقی به جام «فانی» ریز

از آن شراب که بخشد حیات جاویدان ای روی تو را نقاب کونین وی بحر تو را حباب کونین در جنب محیط هستی تو کمتر بود از سراب کونین آمد چو به پیچ وتاب زلفت افتاد در انقلاب کونین خورشید جمال ذات او راست بر دیدهآ دل سحاب کونین یک نسخه نوشت کاتب صنع زان نسخه شد ms095 انتخاب کونین ساقی آلست جرعهای داد زان مست شد و خراب کونین مستانه دوید سوی امکان خون خورد از آن شراب کونین بر بحر وجود بود یک چند گه موج و گهی حباب کونین چون مست شد از می تجلی برداشت زرخ حجاب کونین

تا دید عیان به چشم «فانی»

خود را همه عین آب کونین

مطلب «فانی» همه از هر چه هست

نیست به غیر از تو به هر دو جهان ماه را در خواب دیدم، گرد ماه استارگان یار تعبیر است و یاران هر طرف نظارگان هر زمان با دیگری باشد فراق آن ماه را گوییا آموخت این رفتار از سیارگان دلبرند این دلبران دزدیده از صاحبدلان آری آری دزدی آمد شیوهآ عیارگان گرچه ساقی داد یکسان می حریفان را ولی شد فزون از چشم مستش هستی میخوارگان شد کنار از دیدگانم در غمش دریاچهای دیدگانم در میانش خونفشان فوارهگان

«فانی» آسا گشتهایم آواره از یار و دیار

نیست کس را آگهی از حال ما آوارگان ای لقایت آرزوی عاشقان سوی تو پیوسته روی عاشقان شحنهآ حسنت به بازار بتان هر طرف در جستجوی عاشقان این همه ms096 آلات حس دادست1 عشق تا بیابی ره به سوی عاشقان گر رسد سنگ ملامت ز آسمان نشکند الا به سوی عاشقان عاشقان را اصطلاح دیگر است عقل دور از گفتگوی عاشقان رخ همی شویم به خوناب جگر کاین بود رسم وضوی عاشقان

چون سپارد «فانی» از عشق تو جان

گو سپارندش به کوی عاشقان درین حالت ندانم چون زیم من که از حالات خویش آگه نیام من ز نابود و2 ز بود خود ندانم نمیدانم که هستم یانیام3 من نمییابم درین ره خضر راهی عجب سرگشتهآ این وادیام من

چه میپرسی که بر درگاهم این کیست

کمینه بندهآ تو «فانی»ام من گزیدم یاری از هر دو جهان من شدم در گوشهآ عزلت نهان من ز غوغای نفیر خلق رستم گرفتم جای در دارالامان من میان عرصهآ پرشور بودم کناری اوفتادم زان میان من بسی رنج از برای گنج بردم که تاگنج نهان دیدم عیان من زدودم زنگ از آیینهآ دل جمال حق عیان دیدم در آن من2 چو کلی بینشان گشتم در این راه نشانی یافتم از بی نشان من ز شر عام کالانعام رستم به3 خاص الخاص دل بستم ز جان من غلط بود آنچه من کردم ازین پیش دگر زین پس نخواهم کرد آن4 من نماز خویش تاکردم اعادت گذشتم ز آفت شک وگمان من قدم بر فرق نه افلاک سودم به جا ماندم همه کون و مکان من گرامی گوهری بودم ز دریا به ساحل اوفتادم ناگهان من منم آن طایری کز گلشن قدس در این گلخن فتادم ناگهان5 من

بهشت و دوزخ آمد بند راهم

ندارم نسبتی با این و آن [من نهادم آینه دل در مقابل به من دیدم نشسته روبهرو من به خود خود را که میپنداشتم دوست در آخر یافتم اعدا عدو من به سوی چشمه رفتم کاورم آب زدم بر سنگ بشکستم سبو من ز دریا قطره بودم جوی گشتم دگر با بحر پیوستم ز جو من

ز «فانی» بود در پیشم حجابی

شدم فانی و وارستم از او من دلدادهام دلدادهام ای دلبر دلدادگان

افتادهام افتادهام ای یاور افتادگان

هر سو فتاده مست تو جان و دل از کفدادگان این تن بود دام بلا جان تو در وی مبتلا

آزادی ار جویی ولا رو در پی آزادگان خلوتنشین غربتم در بزم خاص حضرتم

مست شراب وحدتم در مشرب بیبادگان

الطاف ساقی را نگو با سرخوشان چشمکزنان

اوصاف باقی را نگر از طبع «فانی» زادگان ز قید عقل میباید رهیدن طریق عشق میباید گزیدن ز راه عقل میباید گذشتن به کوی عشق میباید رسیدن فنون عقل میباید نهادن فسون عشق میباید شنیدن ره عشق است در هرگام باید هزاران محنت وخواری کشیدن در این وادی پرآشوب خونخوار1 به خون خویشتن باید تپیدن بباید شهپر همت گشودن در این گلخن بدان گلشن2 پریدن شدیم از خانقاه دلگیر بایست دو روزی در خرابات آرمیدن بباید داد نقدا جان شیرین شراب تلخ میباید خریدن

از یک ایمای او صد سال بایست

چو «فانی» در طلبکاری دویدن

«فانیا»! چالاک شو در نیستی

تا از این هستی نماند بر تو دین

[غزل 6217]

[مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن]

[بحر رجز مثمن سالم] گر سیر وحدت میکنی، بگذر از این ما و منی

ور زانکه ساغر مسی زنی، زان خم روحانی بزن ای جان من7، زین جان و تن تا چند میگویی سخن

گر زانکه دم خواهی زدن در عشق حقانی بزن

بر فرق نفس دون لگد، هر گه که میدانی بزن ای میزبان جان ما، تو منعم و ما بینوا

بر خوان احسانت صلا، ما را به مهمانی بزن1 دی شی و لله میزدم، بر در به بوی لقمهای

گفت ای گدای کوی ما، رو کوس سلطانی بزن تا چند ای سلطان جان، باشی گدای آب و نان؟

سنجق2 به بام لامکان، زین دیر جسمانی بزن دی شهر ما ویران شده، امروز آبادان شده

قند و شکر ارزان شده، رو جار2 ارزانی بزن

از بارگاه کبریا، پیوسته آید این ندا

کی «فانی» ما پشت پا بر عالم فانی بزن کیستند این قوم از خود رستگان؟ در مقام بیخودی بنشستگان؟ جان به عشق روی جانان دادگان دل به معشوق حقیقی بستگان جان فدای یار جانی کردگان دل ز هر چه غیر او بگسستگان دست از کار جهان ببریدگان پای در کنج غنا بشکستگان جان ورای عرش و کیوان بردگان دام تن بگسسته بیرونجستگان محرم جانهای پاک قدسیان مرهم داغ دل دلخستگان

همچو «فانی» از جهان بگذشتگان

رفته با جان جهان پیوستگان ms099

[بحر هزج مثمن محذوف] بیا ای ساقی باقی، بیار آن بادهآ دیرین

که شیرین را کند فرهاد و1 خسرو را کند شیرین صفای روح بخشد می فزاید روح روح از وی

شود افسردگی دی، ز وی خرم چو فروردین دلا با حق رها کن کار، وز اول کار آخر کن

«فسبحان الذی»2 را فهم کن در آخر یاسین همه فرعند تو اصلی، همه جزوند تو کلی

به اصل اصل خویش ار بنگری از عین کلی بین اگر در دل شوی دانی همه اسرار ربانی

ور از جان فاتحه خوانی برآید ز انس و جان آمین چه بالایی و چه پستی، چه شاهی چه تهیدستی

چه هشیاری و چه مستی، چه نیک و بد چه کفر و دین همه با وحدت مطلق، قیود نیست است الحق

بر این سر گیرد آن کس دق که نبود صاحب تمکین ز صورتخانهآ عالم بجوی آن معنی مبهم

تویی مخصوص امر «اطلبوا العلم ولو بالصین»3 به جایی گرت ز آزادی دل آساید مشو شادان

بلایی گرت زین وادی به جان آید مشو غمگین4 تو شهباز شکارستان عقل و جانی ای «فانی» فتاده در حضیض نفس و جسم از اوج علیین

جرعهای بر خاک «فانی» ریخت دوش

سر نهادش در خرابات جهان ای عاشقان روی تو در کوی تو ره بردگان

وی ساکنان کوی ms100 تو از شوق رویت مردگان در عشقت ای جان جهان آزردهایم از چشم و جان

از توست پیدا و نهان این زاری آزادگان

افتاده بر درگاه تو پای ثبات افشردگان آنان که عشاق تواند آن پند ناصح نشنوند

افسرده هرگز کی شوند این قوم از افسردگان دارند حجتها قوی این ناصحان مدعی

وان عاشقان معنوی حجت زجان کردگان1 زاغان پرنیرنگ بین با بلبلان در جنگ بین

گلهای رنگارنگ بین از باد دی پژمردگان ماییم اگرچه در شمار اندر صف مردان کار

لیکن به سر داریم عار از خود کسی بشمردگان از رسم دیوی و ددی وز وصف نیکی و بدی

رستیم تا در بیخودی هستیم رویآوردگان2

«فانی» ز مستی تا ابد هرگز اگر ناید به خود

چون بادهآ عشق احد از جام باقی خوردگان لحظهای جز کار به فرمان مکن پیروی خطوهآ شیطان مکن گام بجز در ره ایمان مزن راه بجز در صف مردان مکن در ره آن جان جهان جان من جان بده و کوتهی از جان مکن دردی اگر در دلت آید پدید تن ده و اندیشهآ درمان مکن درگذر از کبر و ره عجز گیر باری اگر این نکنی آن مکن ظلمت امکان تو زندان توست خوی به تاریکی زندان مکن

آینه خواهی که بود حقنما جز نظر اندر دل انسان مکن

پای نه و در رهش از سر درآی کار لب از آلت دندان مکن

افانی» اگر دل بر دلدار رفت

حیرت از آن بیدل حیران مکن کناره گیرم از خلق جهان من که من باشم ولی نه در میان من من آن خواهم که اصلا من نباشم که باشم اصل پیدا و نهان من شود حاصل یقین در علم و1 دینم برآیم کلی از وهم و گمان من کنم طی ساحل وهم و2 گمان را برآرم سر ز بحر بیکران من ز ms101 عالم گم شود نام و نشانم مگر یابم نشان از بینشان من چو من در لامکان دارم مکانی چگونه در مکان گیرم مکان من رسیدم از حجاب نور و ظلمت گذشتم از جحیم و از جنان من ز بیم وادی خونخوار رستم شدم آسوده در دارالامان من هویدا یافتم گنج نهانی شکستم چون طلسم جسم و جان من ازل را با ابد پیوند دادم چو مطلق گشتم از قید زمان من بدل کردم زمین و آسمان را شدم عین زمین و آسمان من

ز هستی همچو «فانی» نیست گشتم

شدم فانی و باقی جاودان من

طلب میکردمش آخر چو دیدم

پی خود میدویدم کو به کو من2

[غزل 225] [مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن]

[بحر رجز مثمن سالم] ای جان حیران! عقل را یک سو نه و3 دیوانه شو

گر آشنایی بایدت، از خویشتن بیگانه شو4 زین تنگنای خاکدان ای دل سفر کن سوی جان

واندر سرای لامکان با قدسیان همخانه شو بر در حجاب ما و من بشکن طلسم جان و تن

پا بر سر هستی بزن زین نیستی مردانه شو چندی صلا انگیختی با زاهدان آمیختی

یک چند هم با عاشقان دردیکش5 میخانه شو

تن را بده در راه جان وز جان بر جانانه شو تا کی به غربت ممتحن ز ایمان بود «حب وطن»1

زین راه پرخوف و محن هین زود سوی خانه شو یک چند رو تنها نشین در خلوتی3 عزلت گزین

درکش زبان از کفر و دین در عشق او افسانه شو ms102 گر بنگری خود را دمی در خویش بینی عالمی

بی خویشتن گر آدمی چون جغد در ویرانه شو چون شمع هنگام سحر میسوز از پا تا به سر

چون یافتی از خود خبر بر گرد خود پروانه شو دی عهد بستی با مغان تا میکشی از جام جان

یا از سر پیمان گذر یا بر سر پیمانه شو گر صوفی صافت کند رو در صف مردان دین

ور بادهآ دردت4 دهد از ذوق آن مستانه شو «فانی» ز حبس این جهان جان را به کلی وارهان

یک ره به سوی لامکان چون مرغ سوی دانه شو بال معانی باز کن آهنگ اوج راز کن تا آشیان پرواز کن فارغ ز دام و دانه شو5 دلا با کاروان جان روان شو برون از شهربند جسم و جان شو

چو «فانی» گر طلبکار بقایی

ز خود فانی و با حق جاودان شو چند گردی آخر ای دل کو به کو هرکه ms103 الا الله گوید گو بگو «لا اله» نفی «الا الله» بود نفی و اثباتند با هم روبهرو وهم راضد و نقیض آید کمال زان که وهم از عقل نشنیدست او باز عقل اثبات واجب میکند یافته خطی میان های هو

گر چو «فانی» از خودی فانی شوی

جمله او بینی نبینی غیر او

[غزل 228]

[مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن]

[بحر هزج مثمن اخرب] ای واعظ پرغوغا، زان یار خبر برگو

اخبار مواعظ را در جای دگر برگو2 ای شیخ! در این مجلس جامی دوسه درمیکش

و افسانه3 اگر گویی با یک دوسه خر برگو هنگامهآ دشمن را روزانه به قاضی بر

و اسرار نهان با دوست هنگام سحر برگو هر گه به طبیب آیی ز امراض بدن برگو

و آیی چو بر کحال ز اغراض بصر برگو در محفل اهل دل کم گوی ز عقد و حل

بینی چو خری درگل از شمس و قمر برگو

برپای زند تیشه هر پای ز سر برگو الطاف پدر یک یک اعلام پسر میکن

و اوصاف پسر دائم در پیش پدر برگو1 از اقمشه با نجار وز ادویه با عطار

با شاهد شیرینکار از قند و شکر برگو با گاو ز عصاری با خوک ز شرآ باری

با موش ز ms104 عیاری با ماده ز نر برگو با عاصی شرمنده ده مژدهآ بخشنده

با زاهد خربنده از نار و سقر برگو با زارع صدساله گو از خر و از کاله3 با جوهریان «فانی» از لعل و گهر برگو

[غزل 229] میکنم عمریست از هر کس سراغ کوی تو

چون کنم چون هیچ کس را ره نباشد سوی تو طرف بستان بی تو نبود روح پرور زانکه هست4

رونق سرو سهی از قامت دلجوی تو زاهدان را گر نصیب افتد لقایت ای صنم

کی بود محراب طاعتشان بجز ابروی تو

گر نمیبودی حجاب روی تو گیسوی تو فانی» از کتم عدم آمد به بازار وجود نقد جان بر کف روان هر سو به جست جوی تو

[غزل 230]

[مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن]

[بحر مجتث مثمن مخبون اصلم] دو دلبراگر1 مرا چون دلند و جان هر دو ربودهاند ز من جان و دل نهان هر دو دو شوخ چشم و کمانابروی که مینازند به تیر غمزهآ قد دلبران کمان ابرو2 دو ماه پیکر و خورشید طلعتی که شوند ز شرم عارض شان ماه و خور نهان3 هر دو دو جورکیش و جفاجو که بردهاند از ناز به یک نگه ز من ناتوان توان هر دو به گاه صید دو سنگین دلی که میباشند به قصد «فانی» دلخسته همعنان هر دو

[غزل 231] [مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن]

[بحر هزج مثمن سالم] به حسن ساقی ما دیدهای را نور دیدن کو؟

زبان مستی ما را یکی گوش شنیدن کو؟ فروشند ار چه بس ارزان متاع عافیت4 لیکن

سری را در همه بازار سودای خریدن کو؟

بر این گردون گردان خود نشان آرمیدن کو؟ دلا گر صید دلداری به جان در قید1 آن یاری

در این نخجیرگه باری به خون خود تپیدن کو؟ اگرچه بندهآ یاری به جان ms105 مشتاق دلداری

ز جانش در طلبکاری به هر جانب دویدن کو؟ چو عشقش کرد پابستت چو شد آن دانش از دستت

به حسرت پای در دامان و دست از جان کشیدن کو؟ الا ای بلبل جان! شوق گلهای معانی را

به سوی گلستان معرفت بال پریدن کو؟ ز اندوه شب هجران چه گویم تا چهها دیدم

نمیدانم صباح وصل را آخر دمیدن کو؟

پس از عمری رسیدن بر سر کویش کنون «فانی»

سپردن جان خود وز جان رهیدن تا رسیدن کو؟ تنها نه من ز دست شدم در هوای تو هر کس که دید روی تو شد مبتلای تو گر نگذری ز قتل من امروز چون کنی فردا که داد من ز تو خواهد خدای تو تسلیم جان مرا و ترا عزم قتل من رای من است اینکه همین باد رای تو تو جز بلا اگرچه نخواهی برای2 من من هم به جان بلای تو خواهم برای تو دانستهام رضای تو را در فنای خویش باشد رضای من به حقیقت رضای تو یابد3 رقیب از لب تو کام جان و من جان میدهم به شوق لب جانفزای تو

«فانی» که بود با تو ندانستمش ولی

دیدم سگی به عجز دوان در قفای تو بیخودانیم از جهان رسته در به روی جهانیان بسته هست ما را به یکدگر شب و روز گفتگوها بلند و آهسته با خدا بود جمله تا بوده دل ز غیر خدای بگسسته لحظهای از طلب نیاسوده یک دم از پای شوق ننشسته سر نهاده به کوی سر بازان وز درون جسه ره برون جسته2 شده محرم درون خلوت دل آخر آنجا به گوشهای بنشسته خوی یاران تازه بگرفته عهد یار قدیم بشکسته همرهان رفته ما ms106 به ره خفته ره برفتند رهروان خسته دیده بس بینشان خراباتی قومی آنجا ز خویش وارسته همه از دست ساقی باقی ساغر می کشیده پیوسته

گشته چون «فانی» از خودی فانی

به بقای خدا بپیوسته

بگذشت عمرم در ماتم دل

«فانی» دریغا زین عمر کوتاه اگر به جان تو آید مهابتی ناگاه

بجوی موهبت از لا اله الا الله3 چوا جمله دوست بود کز5 تو دوستی شاید

که هم به دوست بری از جفای دوست پناه یقین بدان که همه اوست غیر او کس نیست

مگر ز فیض تجلی دلت شود آگاه چو یافتی که جهان زیر حکم یزدان6 است

دگر به و سوسهآ اهرمن میفت از راه

که عین رحمت جان است زحمت جانکاه چه هر چه میرسد از دوست سر به سر نیکوست

پس از چه آفت جان است نیست جز دلخواه چو محو نور تجلی شدی ز خود رستی

دگر چه مدح چه ذم و چه میل و چه اکراه وجود کون همه1 نور پاک الله است

بری ز تهمت اضداد و نسبت اشباه همیشه خلوت ذاتش تهی است از اغیار

اگرچه پر بود از خلق عالمش درگاه چو خواست تاکند اظهار وجود خود با خود

نهفته آمد در کسوت گدایان شاه مرادش از شهد الله2 ms107 چه بود تا دانی

رجود اوست که هم بر وجود اوست گواه در آن وجود چو فانی شوی بقا یابی

که بیبقای خدا جمله فانی است و تباه به گوش حق سخن از حق شنو نه از «فانی» که نیست در دو جهان غیر حق سخن کوتاه ای آن که از یک جلوهای نه سقف میناکردهای

ز آشوب حسنت عالمی پرشور و غوغاکردهای

خود را به چشم خود به ما تا خود تماشا کردهای زلف بلند افکندهای ما را به بند افکندهای

خوش خوش کمند افکندهای کی ترک یغما2 کردهای از طرهآ هندی خود وز نرگس جادوی خود

بس دل به دست آوردهای بس فتنه برپا کردهای گاهی چو یوسف دل کشان گاهی چو وامق جانفشان

دل از زلیخا بردهای جان صید عذرا کردهای گشتی ز خوبان جلوهگر در عاشقان کردی نظر

منظور و ناظر گشتهای مستور و شیدا کردهای

«فانی» در آن روزی که مست آمد ز صهبای الست

از نیستی زان باده مست اقداح اشبا کردهای منم ز موطن اصلی خود جدا مانده غریب و بیکس و بییار و بینوا مانده ندیم حضرت سلطان شهر جان بوده به ملک تن شده محبوس و مبتلا مانده به چاه طبع نگون گشته کشته تارک چاه اسیر دام هوس گشته در هوا مانده به غربت از وطن افتاده حاضر وتنها به دشت حیرت و در وادی بلا مانده ز کاروان شده تنها به ورطهای که در آن نه کاروان شده نه کاروانسرا مانده گذشت قافله و مانده من در این وادی ز پا فتاده ز جان شسته دست و وا مانده طبیب خویشم و از خویش گشته بیگانه مریض عشقم و با درد و3 بی دوا مانده

قرین محنتم و با غم آشنا مانده غریق بحرم و از تشنگی رسیده به جان قریر

نفور مرغ دل «فانی» ms108 از قفس و آن گاه

جدا در این قفس از گلشن بقا مانده هله ای ساکنان1 میخانه هله ای عاشقان2 دیوانه در پذیرید عذر مستی ما3 ما ز خویشیم جمله بیگانه ما گذشتیم از سر پیمان بعد از این ما و جام پیمانه هله ای عندلیب گلشن جان منشین جغدسان به ویرانه آشیان گیر در حدیقهآ قدس وندران خرم آشیان لانه زیر هر دانه یقین دامی است بنگر دام و بگذر از دانه بگذر از جان و دل که خوش باشد دل به دلدار و جان به جانانه من نمیگویم این سخن تنها تا تو گویی که گفت افسانه در خرابات عشق از مستان بشنو با نوای مستانه که در این خانه نیست غیر از یار غیر را نیست ره در این خانه پس چو مردان به نیستی بگرای بگذر از هر چه هست مردانه

پس چو «فانی» ببین به چشم یقین

تاکسی هست غیر او یا نه؟

چو «فانی» گشت فانی در ره عشق

گذشت از ما سواه الحکم لله میکنم دور از دیار افتادهای در غریبی سوگوار افتادهای بینصیبی2، بیدلی، بی حاصلی خسته جانی، دلفگار افتادهای ناتوانی، عاجزی، درماندهای واله و حیران و زار افتادهای روزگاری دور از یار و دیار از جفای روزگار افتادهای دست از کار جهان ببریدهای رفته از دستی زکار ms109 افتادهای

ناامید از جان3 چو «فانی» گشتهای

با دل امیدوار افتادهای رفتم به میخانه خوردم دو پیمانه یکباره شد عقلم زان مست و دیوانه از هر طرف نازم جان در رهش بازم تا جان فدا سازم در راه جانانه جعد سمن پویت دل میکشد سویت5 دامی است گیسویت از بهر این دانه چون با غمت زادم از هر دو عالم آزادم هم با غمت شادم همچو فرزانه ای دل گر آسایش از دشمنان خواهی شو آشنا با دوست وز غیر بیگانه در رهن میدادم سجادهآ تقوی کاین بود6 ارشادم از پیر میخانه ای رشک مه رویان هستم تو را جویان لیلی همی گویان مجنون به ویرانه

افسانه شد «فانی» در عشق آن باقی

این ملک افسانی را چون افسانه7

[بحر رجز مثمن سالم] ای آفتاب روی تو تابان به ذرات آمده

وی پیش رویت جملهآ ذرات مرآت آمده ای ساحت امکان تو را وی عالم انسان تو را

آن عرصه جولان تو را وین مظهر ذات آمده دریای زخار تو را امواج عالم رشحهای

مصباح رخسار تو را کونین مشکات آمده در علم مطلق چون تویی مطلق ز تعقید صفات

در عین چه1 بوده کان []عیان همه مات آمده ای هر چه هست آیات تو نفی همه اثبات تو

وی هم تجلی ذات تو زین نفی و اثبات آمده ای عشق شرکت سوز من وی ماه مهرافروز من

وی روی تو در روز من ماهی به ظلمات آمده ای شمع بزم آرای دل، وی ماه مهرافزای دل

تو مقصد اقصای دل، دل را تو میقات آمده پرسیدی از من کیستی ms110 در عشق من چون زیستی

دیوانهای، بیگانهای از رسم و عاد[ا]ت آمده2 «فانی» ز حبس مدرسه تا رست رست از وسوسه فارغ کنون زان محبسه سوی خرابات آمده

ما بلبلان باغ جنانیم «فانیا»

از دام و دانه رسته به باغ جنان شده دلدادهام به دلبر شنگی که واه واه پایم درآمده است به سنگی که واه واه آن حسن مطلق است که دارد گه ظهور هر دم به دیده جلوهآ رنگی که واه واه ای آنکه نام می طلبی در طریق عشق باشد تو را زنام تو ننگی که واه واه در کوی عشق کس نبرد ره به پای عقل دیوانه باش و بیخود و دنگی3 که واه واه

«فانی »صفت گرت رسد از عشق جذبهای

زان جز به عزم توست چو خنگی که واه واه کسی مباد چو من زار و ناتوان مانده جدا ms111 به2 وادی حیرت ز کاروان مانده من آن خجسته هما طایر همایونم کز اوج عرش در این تیره خاکدان مانده ز طایران جنانم جدا به3 کنج قفس شکسته بال از آن خرم آشیان مانده همای همتم از اوج عز و استغنا به پستی4 آمده مشغول استخوان مانده نشان راه بجستیم و همرهان رفتند چنان کزان همه نه نام و نه نشان مانده5 گرفته ایم کناری اگر چه از همه خلق ولی ز ما سخنی باز6 در میان مانده جمال یار عیان است پیش چشم عیان بلی ز دیدهآ نامحرمان نهان مانده زهی مراتب ذاتی که در مراتب او عقول محو شده عاجز از بیان مانده چنین که از لب جانبخش مرده7 زنده کند به حیرتش خود انگشت در دهان مانده دلا ز هستی اغیار در گمان تا چند یقین نهاده و سرگشتهآ گمان8 مانده بقای خویش چو «فانی» ز نام نیک طلب که ماندهست گر از هر کسی همان مانده

بنوش باده و ایام گل غنیمت دان

که عن قریب نه بلبل نه گلستان مانده

[بحر رمل مثمن محذوف] ای که از یک1 جلوه پیدا هر دو عالم کردهای

پس دو عالم را نهان در عین آدم2 کردهای بر سر آدم نهاده «تاج کرمنا»23 ز لطف

بر سریر سلطنت او را مکرم کردهای هر دو عالم را نموده دفتر اسرار خود

جان آدم را بدان اسرار ملهم کردهای در لباس قطره گشتی جلوه گر بر عین خویش

مندرج زان جلوه در یک قطره صیدم4 کردهای در مرایای عدم خود را به خود بنمودهای

در تفاصیل شئون خلقی فراهم کردهای کردهای هر نوع را در تحت جنسی استوار

پس به حکمت جنس را با جنس منضم کردهای5 از رخ نیکوفرت یوسف پدید آوردهای

وز لب جانپرورت عیسی مریم6 کردهای هر دو عالم را پدید آوردهای در یک نفس

صدهزاران جلوه گوناگون به یک دم کردهای چون تو را در ms112 هر لباسی جز تو نشناسد کسی

پس چرا زین سان لباس خویش معلم کردهای «فانی» خود را بقای جاودان بخشیدهای جانش را در خلوت توحید محرم کردهای

رازهایی که نهفتیم ز هر کس «فانی»

با تو گوییم که خوش محرم راز آمدهای شئونات و صفات ذات باری نباشد جز امور اعتباری بجز وحدت نباشد هیچ مطلق یکی یک باشد ار صد ره شماری بجز هست حقیقت نیست موجود همان مهر است در ذرات3 ساری همان هستی بحری پر عجایب کزان بحر است این انهار جاری بجز هستی همه جز نیستی نیست بر آن هستی نگردد نیست طاری

مگر «فانی» صفت کلی برآیم

ز پندار وجود مستعاری

[فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لن]

[بحر رمل مثمن مخبون اصلم] ای که در خانهآ تقلید مقامی داری

فرصتت باد که خوش عیش حرامی1 داری قدم از ms113 مسلک تقلید برون نه زینهار

که در آن مهلکه ز ابلیس امامی داری همره دیو مشو زانکه در آن راه مخوف

هر قدم ز آفت او بندی و دامی داری پای همت کشی از رهگذر عقل چو تو

دست در میکدهآ عشق به جامی داری پخته کاری به ره عشق ز جانان مطلب

چند از ایشان طمع پخته و خامی داری تا به کی میطلبی نام نکو در ره عشق

بس تو را از تو همین ننگ که نامی داری

که به ناکام روی در همه کامی داری بایدت گشت دو تا در ره او همچو هلال

که به خاطر هوس ماه تمامی داری

«فانیا»! گرچه شب و روز تو در عشق یکی است

لیک از زلف و رخش صبحی و شامی داری بیا ای جان وی جانان فانی که هم دردی و هم درمان فانی اگر درد تو درمانش نباشد نباشد لحظهای امکان فانی به جان توست دل در بند زلفت به کفر اقرار کرد ایمان فانی بسی گردید در وادی حیرت به بویت جان سرگردان فانی رسید آخر در آن راه خطرناک به حیرانی دل حیران فانی هوای عشق تو در سر فتادش همه بر باد شد سامان فانی کند گر نیم 1جان قربان جانان هزاران جان شود قربان فانی نمانم جانم ار باقی به عشقست چه کار آید مرا این جان فانی به فانی ده زکات حسن باقی که حسن افزاید از احسان فانی نثار مقدمت را جان فشاند اگر آیی شبی مهمان فانی به دوران ماند از او افسانهآ تو چو فانی رست از این دوران فانی

به جان آورد در عشق تو اقرار

که بود این از ازل پیمان «فانی»

مبدأ فیض عرش رحمانی

«و علی العرش استوا»ست علی عارف سر خدا نیست به غیر از علی

نور زمین و سما نیست به غیر از علی

باعث ایجاد ما نیست به غیر از علی کیست علی مقتدا، کیست علی رهنما

رهبر راه هدا نیست به غیر از علی خواجهآ قنبر علیست، قاتل عنتر علیست

فاتح خیبر علیست1، نیست به غیر از علی شاه حقایق علیست، ماه خلایق علیست

سر دقایق علی است، نیست به غیر از علی بر همه مهتر علیست، از2 همه بهتر علیست

سرور و برتر علی است، نیست به غیر از علی میر معظم علیاست، پیر مقدم علیست

افضل و آعلم علی است، نیست به غیر از علی باطن و ظاهر علیست، طیب و طاهر علیست

نور مظاهر علی است، نیست به غیر از علی عارف اسرار کن، عالم علم لدن

«من معه لم یکن» نیست به غیر از علی جامع علم و عمل، قامع مکر و دغل

مظهر فیض ازل نیست به غیر از علی چیست علی نور جان، کیست علی مستعان

گفت علی «کن فکان»، نیست به غیر از علی مفخر کون و مکان بر سر هر دو جهان

جلوه گر از انس و جان نیست به غیر از علی قاسم خلد و جحیم، حامی ذل و قدیم

نور ره مستقیم ms115 نیست به غیر از علی

اکرم و اعظم علیست، نیست به غیر از علی آدم وخاتم علیست، شیث1 مکرم علی است

عیسی و مریم علیست، نیست به غیر از علی حامل لوح2 و قلم بر رخ نور و ظلم

ماحی ظلم و ستم نیست به غیر از علی چیست به از ما سلف مدح شه من عرف

معدن عز و شرف نیست به غیر از علی در فلک از نور شاه یافت ضیا مهر و ماه

شاه ملائک سپاه نیست به غیر از علی جز به مدیح علی دل نشود منجلی

کو3 نجفی و جلی نیست به غیر از علی

«فانی» از این نه صدف یک گهر آمد به کف

گوهر بحر نجف نیست به غیر از علی جملهآ شاهان گدا و شه علی باشد علی2 اولیاء الله نجوم و مه علی باشد علی کیست دانی مقتدا و پیشوا بعد از نبی؟ در طریق اولیاء الله علی باشد علی آن که آمد هل و انما در شأن او کس نبود الا علی بالله علی باشد علی سر حق باشد علی زان یافت سر «من عرف» زانکه از سر خدا آگه علی باشد علی بی تولای علی در حضرت حق راه نیست رهروان عشق را همره علی باشد علی

کیست در مصر احد دانی عزیز پادشاه

یوسف دانسته راه از چه علی باشد علی یا علی سرکائنات تویی ذات را مظهر صفات تویی نیست ادراک ذات را ممکن غایت عجز مدرکات تویی صورت واجبی و معنی کون سر مکنون ممکنات تویی ظلمات جهان امکان را خضر و هم3 چشمهآ حیات تویی هم تویی نقطهآ دوایر کون هم حروف تعینات تویی دو جهان روشن از جمال تو شد نور حقی4 صفات و ذات تویی شد ز ms116 نورت عناصر و افلاک تویی آباء و امهات تویی آنکه نورالقدس به نور رخش ماند حیران و گشت مات تویی یا علی جمله5 مستحقانیم گر کسیمان دهد زکات تویی ایمنی را از آتش دوزخ آنکه داد و دهد برات تویی از تو هر مشکلی شود آسان زانکه حلال مشکلات تویی همه در بند غم گرفتاریم همه را باعث نجات تویی «فانیا»! در طریق مدحت شاه پای تحقیق را ثبات تویی نکتهآ عارفانهای برگوی گرچه مجموعهآ نکات تویی

محرم بارگاه سلطانی

نیست الا علی عمرانی

محرم بارگاه سبحانی

نیست الا علی عمرانی ای صفاتت صفات حضرت ذات ذات حق را به تو ظهور صفات وجه حصرانی وکمال ظهور نیست غیر از تو مظهر و مرآت گرنه خورشید روی تو بودی کی پدیدار آمدی ذرات نیست پیدا به هر چه مینگرم غیر مصباح تو درین مشکات نور مجلای روی توست مدام جلوه گر در مجالی کثرات همه ms117 عالم طفیل هستی توست به شهود تو عالمی آیات3 هرکجا شد یقین ولایت تو جانش رست از شکوک در شبهات بی ولای تو کس نخواهد یافت نامهآ سیئات را حسنات

محرم بارگاه سبحانی

نیست الا علی عمرانی ای به نور تو روشن این انوار وی به سر تو مخفی این اسرار هر چه در کل آفرینش هست بر شهود تو میکند اقرار نیست جز مهر روی تو تابان در مرایای عالم آثار همه محوند در حقیقت تو زاهد و رند و مؤمن و2 کفار نیست غیر از تو در سرای وجود آمدی خود به خود پی اظهار جان عالم تویی دگر اجسام بحر اعظم تویی دگر3 انهار نقطهآ وحدتی و دور محیط هم تو مستور و هم تویی ستار بود منصور را همین مقصود که در این دار هم تویی دیار قومی از تاب روی تو در نور برخی از تاب موی تو در نار نور پاک تو بود [و] هیچ نبود پیشتر4 از وجود لیل و نهار آتش غیرتش به جان افتد گر زند منکری دم از انکار جبرئیل از تو یافت ذوق حضور یافت اقبال تا پس از ادبار میکنم حصر چون یکی است همه نور تو با ائمهآ اطهار

محرم بارگاه سبحانی

نیست الا علی عمرانی ای به روی تو چشم و جان روشن وی به نورت همه جهان روشن

محرم بارگاه سبحانی

نیست الا علی عمرانی مقتدای أمم علی است علی میر صاحب علم علی است علی علت غایی ظهور جهان در وجود و عدم علی است علی ظلمات حدوث امکان را نور علم قدم علی است علی شد ز نور علی جهان پیدا آفتاب ظلم علی است علی آن که عام است فیض انعامش بر اخص واعم علی است علی ای که هر یک به قدر استحقاق یافت از وی نعم علی است علی بیش و کم چیست آنکه میداند سر هر بیش وکم علی است علی

همه شاهان گدای او باشند1 در جهان محتشم علی است علیی

همه را چشم بر عطای وی است محض جود وکرم علی است علی

آن که در حضرت ولایت او شادمانی و غم علی است علی

محرم بارگاه سبحانی

نیست الا علی عمرانی اندر آن شهر پادشاهی هست بر فراز سریر سلطانی پادشاهی که صیت معدلتش رفته در «کن فکان» به سبحانی پادشاهی که پادشاهانند راضی از درگهش به دربانی بود در بارگاه وحدت ذات بینشان در هویت شانی کرد ناگه پی ظهور چو نور2 عزم جولانگه هیولانی خوان3 به صحرای «کن فکان» افکند هر طرف زد صلای4 مهمانی خانه بر ms119 خوان5 جود اعیان را کرد بر جمله نعمتافشانی ممکنات از تعین اول شد عیان از تجلی ثانی6 جلوهآ کرد عشق وزآن7 حل شد مشکلات جهان به آسانی چون در انگشت عشق بود الست نقش بر خاتم سلیمانی کمر از بهر طاعتش بستند همگی خلق انسی و جانی شد روانه ز شهربند وجوب8 بهر تسخیر ملک امکانی لشکر حسن او گرفت تمام شهرها تا به شهر انسانی هم ازو یافت ملک آبادی هم ازو کرد رو به ویرانی

که نباشد جز او به ذات و صفات

ظاهر اندر مظاهر کثرات3 پایبست سرای فانی شد آن جهان ماند این جهانی شد شاه چون دید بیوفایی او و آن عناد و ستیزکاری او، یافت فرمان ز شاه سرهنگی تندخویی، درشت آهنگی کش کشانش بدان دیار کشید نزد شاهش ذلیل وخوار کشید شاه فرمود کان سیهدل را وان ز کف باد4 کرده حاصل را سوی زندان عاصیانش برند5 نزد یاران و یاورانش برند6

راه توحید راه مردان است

هر که وحدت گزید مرد آن است5

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد هر چه در غیب و4 شهادت هستند از می فضل تجلی مستند5 تاخت چون پرتو خورشید وجود بر عدم از عدم اشیا رستند عشق آوازهآ هستی درداد همه از خواب عدم برجستند به وفا جمله میان بربستیم عهد از آن روز که با ما بستند

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد جان «فانی» چو شد آیینهآ ذات شد مصفا ز کدورات صفات گشت از قید علایق آزاد یافت از هستی موهوم نجات گشت چون مست ز صهبای الست نشئهای یافت برون نشآت و اندر آن نشئه عیان خورشیدی دید مستور سحاب کثرات ناگه آن مهر برآمد ز سحاب شد عیان از لمعاتش ذرات کرد از مشرق انوار طلوع مرتفع گشت به چندین درجات هر چه در کتم عدم بود نهان گشت فی الحال عیان زان لمعات بود مخفی به حقیقت کونین کردش از فیض تجلی اثبات فانی» آن رهرو صحرای فنا زان تجلی به در آمد ز جهات چون در انوار تجلی شد محو منحرق گشت ms122 زتاب سیحات5

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد دی ز مسجد سوی میخانه شدم دین و دل بر سر پیمانه شدم1 شدم از عقل چو کلی آزاد از شرابی دو سه دیوانه شدم مطلق از قید من و ما گشتم کلی از خویش چو بیگانه شدم چون شدم ساکن میخانهآ عشق مست از ساغر شکرانه شدم روی در وادی ایمن کردم بیخود از جلوهآ جانانه شدم دید مرغ دلم آن دانه و خال رستم از دام سوی دانه شدم دل تهی کردم از اندیشهآ غیر با دلارام چو همخانه شدم بود گنجینه به ویرانهآ دل بهر آن گنج به ویرانه شدم در شبستان نهان تا دیدم شمع رخسار تو پروانه شدم دیدم آن جلوهآ مستانهآ تو محو آن جلوهآ مستانه شدم همه افسانه و افسون دیدم چون به سودای تو افسانه شدم دل چو در بحر حقیقت غواص در پی گوهر یکدانه شدم

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد شاهد مطلق و مشهود قدم نظری کرد به مرآت عدم زان نظر گشت پدیدار جهان زان نظرگشت هویدا عالم زان نظر یافت جهان زیبایی زان نظر گشت دو عالم خرم چون شه عشق نهاد از خلوت سوی صحرای ظهورات قدم بود چون عازم تسخیر جهان در پیاش گشت روان خیل و2 حشم

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد دوش سرخوش به خرابات شدم فارغ از تقوی وطاعات شدم گشتم از خرقهآ سالوس ملول تایب از توبه و طاعات1 شدم دلق و سجاده روان افکندم منکر کشف و کرامات شدم مست صهبای حقیقت گشتم ایمن از جملهآ آفات شدم تا شدم ساکن میخانهآ عشق بیخود از جام و شرابات2 شدم باده از ساغر وحدت خوردم کاشف جملهآ حالات شدم گشتم آزاد ز پندار وجود مطلق از قید اضافات شدم سر به سر ترک علایق گفتم عازم سیر مقامات شدم کردم از عالم سفلی طیران تا بر بام سماوات شدم درگذشتم چو ز اسرار و صفات محو اندر تتق ذات شدم مهری از مشرق جانم سر زد جلوه گر در همه ذرات شدم چون شدم غرقهآ دریای ازل جا نماندم3 که ز جان مات شدم

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد

شاهد عشق به خلوتگه نور بود در نور ms124 هویت مستور

بهر اظهار تفاضیل شئون زد سراپرده به صحرای ظهور2

در بر افکند لباس کثرات گشت از کسوت وحدت چون عور

آمد از خلوت غربت بیرون کرد در جملهآ اطوار عبور

کرد سیمرغ حقیقت پرواز در پیاش گشت دوان جمع طیور

ساخت از هر دو جهان مرآتی حسن او در دو جهان شد مشهور

در مرایای مظاهر خود را گاه ناظر شد و گاهی منظور

گاه عابد شد و گاهی معبود گاه ذاکر شد و گاهی مذکور

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد گشت دریای حقیقت مواج گوهری کرد به ساحل اخراج موج زن گشت دگرباره محیط شد عیان گوهر دیگر ز امواج این گهر با گهر اصلی یافت باز چون از مدد بحر مزاج ز امتزاج دو گهر در ظلمات مشتعل گشت سراجی وهاج شد پدیدار از آن مشعل نور سوی مقصود هزاران منهاج از صنمخانهآ صورت گشتند عازم کعبه معنی حجاج صور علم ازل را مرآت نیستی بود به هستی محتاج بود بیمار، جهانی ز عدم یافت امکان به وجود استعلاج شد روان بهر ظهورات وجوب سوی امکان ز مظاهر افواج غرض1 افشاند چو دریای قدیم گه به ساحل خس و گه گوهر تاج محو انوار تجلی گشتند همه ذرات جهان چون حلاج گشت «فانی» چو ز هستی فانی یافت در عالم باقی مواج

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد مهری از مشرق جان پیدا شد کز فروغش دو جهان پیدا شد صبح هستی ز تجلی دم زد عالم کون و مکان پیدا شد کرد خورشید حقایق اشراق جمله ذرات از آن پیدا شد

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد چون شه عشق بر اعیان وجود در گنجینهآ رحمت بگشود بود موصوف جهان استحقاق3 بود پیدا و نهان قابل جود هر چه در مخزن ایجادش بود کرد ایثار ز اجناس وانقود عشق زد خیمه ز خلوتگه غیب از پی جلوه به صحرای شهود کرد از عالم اطلاق نزول تا کند طی مطایای قیود شد روان جانب کثرت وحدت شد مقید به عدد نامحدود علم افراشت چو سلطان قدم بر حدود حدشان شد محدود نقش ذرات عیان گشت چو گشت ظل خورشید حقایق ممدود ای برآرندهآ این سبز رواق وی فرازندهآ این چرخ کبود ما به خود فانی و باقی تو به خود و آنچه غیر از تو نمودی بی بود

متصل دید ازل را به ابد ما مضی فات وما یأتی این فلنا الغرصة بین العدمین ما سوی عین ز علم آمدهایم ظهر الله علینا فی البین چون گذشتیم ز خود جمله خداست فاتی الوحده من القدمین نیست جز عشق عیان در دو جهان لیس الا هو من فی الدارین نیست بحرین جز امکان وجوب یخرج اللولو من فی البحرین3 شد محمد چو شد انسان موجود عین الانسان و انسان العین یار در کسوت اغیار آمد انظروا العین عیانا فی العین مظهر الجامع رب الارباب جامع العالم نور العینین مرکز دایرهآ موجودات کان ms126 فی الاصل رسول الثقلین هادی علم و4 کمالات رسل شافع المحشر جد الحسنین به شفاعت سوی ما در دو5 سرا لو یری الاحمد لا یبقی نسبین6 پایهآ رفعت آن حضرت را طلب الفانی فوق الکونین

سر برآورد ز دریای احد

متصل دید ازل را به ابد

خوشا وقت آن کو چو «فانی» نباشد

بجز چشم بر رحمت کردگارش الف ولام که در الله است بشنو این نحو بدان مطلق آن اسم الله بود خورشیدی افق کون و مکان مشرق آن بوده معروف به دریای قدیم ذهن و خارج همه مستغرق آن موجها ظاهر و دریا باطن چه بود سابق و کو لاحق آن

بعد از این گفتن از آن خاموشی است

که بود صامت آن ناطق آن

سالک تویی که در ره فقر [و] طریق عشق

بگذشتی از مهالک و رستی زما سواه چیست جهان، مسند سلطان عشق کیست روان، بندهآ فرمان عشق چیست فلک، مظهر آیات عشق کیست ملک، حامل مرآت عشق بود دلم در طلب وصل یار دید جهان را به رخش پردهدار پای ز سر کرد به سودای وصل در دل دل بود تمنای وصل روز و ms128 شب اندر طلب وصل بود وصل حبیبش غرض اصل3 بود اوحدی آن مهر سپهر کمال عارف حق مظهر ارباب حال4 آنچه دل اندر طلبش میشتافت در پس این پرده نهان بود و یافت چون دل «فانی» ز جهان درگذشت از غم هر سود5 و زیان درگذشت6 از خودی خویش برافشاند گرد روی در آن عالم جاوید کرد7

گشته ز خود «فانی» و باقی به دوست

دید که اشیا همه قایم به اوست چیست درویشی ز خود وارستگی از خودی رستن8 به حق پیوستگی وارهیدن از وجود خویشتن وز غم بود و9 نبود خویشتن

گر گناهم هر دم است از پیش پیش

عفو تو دانم که هست از بیش بیش ای صورت تو آینهآ ذات وی مظهر حق به جمیع صفات مسجود ملک از عالمیان مقصود فلک پیش از تن و جان عالم به وجود تو حیران است پیدا زتو هم به تو پنهان است تو بلبل گلشن لاهوتی محبوس طبایع ناسوتی

عریان ز لباس مناهی شو

مستغرق بحر الهی شو

«فانی» به طریق خامشی پوی

باقی به زبان خامشی گوی ای مرغ خوش ترانهآ گلزار موسوی برکش سرودی از دم جان بخش عیسوی6 برپر به بوستان حقایق که بشنوی «بلبل ز شاخ سرو به گلبانگ پهلوی

میخواند دوش درس مقامات معنوی»

تا از درخت نکتهآ توحید بشنوی» گستردهاند فرش زمرد به طرف جو صف بستهاند تازه جوانان ماهرو هم نغمه مطربان خوش الحان به های هو «مرغان باغ قافیه سنجند و بذلهگو

تا خواجه می خورد به غزلهای پهلوی» ms131 بودم چو مدتی متعطش به آب امن از دور مینمود فسونم سراب امن کاین بیت خوش فتاد مرا از کتاب امن «خوش وقت بوریا3 و گدایی و خواب امن2

کاین عیش نیست درخور اورنگ خسروی قارون زن و کنیز و غلام از جهان نبرد یکباره بی نشان شد و نام از جهان نبرد رفت از جهان سکندر و5 کام از جهان نبرد «جمشید جز حکایت جام از جهان نبرد

زنهار دل مبند بر اسباب دنیوی» ای برده عمر در غم دنیای دون به سر ناچیده هیچ از شجر زندگی ثمر تخمی فشانده کاخرتت حسرت است ببر «دهقان سالخورده چه خوش گفت6 با پسر

کای نور چشم من بجز از کشته ندروی»

ما را بکشت یار به انفاس عیسوی» روی تو چون ز سنبل مشکین نقاب کرد گویا غروب در ظلمات آفتاب کرد2 دور لب تو در دل ما خون ناب کرد «چشمت به غمزه خانهآ عالم2 خراب کرد

مخموریت مباد که خوش مست میروی» دی میفروش چون لب ساغر به لب نهاد سرگرم شد ز باده و در پای خم فتاد ز آن آب آتشین که دهد عقل و دین به باد «ساقی مگر وظیفه حافظ زیاده داد

کاشفته گشت طرهآ دستار مولوی»

هله ای نفس بینماز بگوی در نهان لا اله الا الله

چند داری ز کفر باطن خود مستهان لا اله الا الله

یا تولد شده است هر دو زمان

توأمان لا اله الا الله سالها باید که تا از گردش دور زمان تا چمن گردد زمین یا در چمن روید گلی دورها باید که تا از فیض ابر نوبهار آید از گلشن گلی یا نغمهای از بلبلی ماهها باید که تا ماهی ز عشق روی گل در چمن هر سو فتد از عندلیبان غلغلی عمرها باید که تا از مقتضای آب و خاک خاک گردد کاکلی وز3 خاک روید سنبلی

روزها باید که روزی رهزن «فانی» بود

عنبرین مو دلبری یا شوخ مشکین کاکلی

از چنین خلق در چنین ایام

راحتی بهتر از جدایی نیست بیا بشنو از خصلت جود رمزی که ارباب دانش برآنند قایل چو خواهنده خواهد ز بخشنده چیز چو باشد کرم بهترین فضایل شود جان بخشنده زان شاد و خرم به بخشش دلش گردد آن لحظه مایل دل سائل از قید غم چون رهاند رهد جان پاکش ز قید رذایل کریم از چه شد بهر سائل وسیله1 ولی سائل او راست «خیرالوسایل شود فارغ آن دم کریم از علایق کند جودش آن لحظه نیکو خصایل چو خوش میشود حال بخشنده ز احسان خوشا حال سائل خوشا حال سایل

گدای گدایان حق باش «فانی»

که باشد گدای تو شاه قبایل

گوهری کان هزار کان بستد

در بها از معادن زر و سیم بگشتم بسی در بلاد عراق2 ندیدم رفیقی بری از نفاق

پس آن لازمم شد که در گوشهای

نشینم که حالی بها لایطاق عرض نیاز توست به درگاه بینیاز اظهار عجز و مسکنت و ترک ناز خویش مقصود از دعا نبود غیر یاد دوست نی آنکه تا به یاد وی آری نیاز خویش

دانی چه بود وجود «فانی» در کلی کار و کار جزوی

مجبور به جبر کلی محض مختار به اختیار جزوی3 آنچه در مهد مادرم آموخت تا قیامت همان بس است مرا گفت غیر از خدا نباشد کس چون کسی نیست او کس است مرا

صفت کیمیا اگر خواهیبا تو گویم ز حکمت عملی

دولت بی زوالت ار باید باش راضی به قسمت ازلی3 گر تو از علم برتری جویی خائف از انتقام خالق باشی چون شدی خائف از عذاب خدا ایمن از جملهآ خلایق باشی6

ملهآ خواص شویدر نماز و تلاوت قرآن تو هم از جملهآ خواص شوی نبود زیرک آنکه در دنیامیدهد عمر هر که را مرگ در نظر باشداوست زیرکترین اهل جهان خادمان قلوب اهل اللهدر حقیقت کنند2 خدمت حق رحم بر مستحق رحمت کنتا شوی مستحق رحمت حق عربی گفت یا3 رسول الله4خواهم ای سرور اولوا الابص گنه از خلق باشدم کمترگفت رو بیشتر کن استغفار5

ان و ضعف شیطان رااز توکل همی توان افزود متوکل به حق شد ابراهیم لاجرم رست ز آتش نمرود

ای عزیزا نصیحتی کنمتگر بداری همین تراست تمام2

عمر جاوید اگر طمع داریمهربان باش با ذوی الاحرام

سائلی گفت یا رسول الله نتوانم کشید رنج معاش

وسعت رزق آرزو ms135 دارمگفت پیوسته با طهارت حلم3 را چون کمان به شست آور تا رسد تیر دعوتت به نشان ز آتش دوزخ ار امان خواهی آتش خشم را فرو بنشان

مطلب خویش را زکس مطلب گر طلب میکنی سبکباریمطلب خویش ر چون که آمد خزان و رفت بهار بوی گل را ز خار و خس مطلب اندرون از طعام خالی دار5تا خطایت همه ثواب شود لقمهات چون حلال شد بیشک دعوتت زود مستجاب شود عیبجویی شعار خویش مسازتا توانی به ستر عیب بکوش

راستی کار جمله صدیقان راستی کن که1 راستان که شود ر

نتا شوی در شمار صدیقان2 کارها را به راستی میکن تا ش عذر تقصیر خویش آوردنمژدهآ رحمت آورد ز الله می دهد جرم عاصیان تخفیفبا تضرع به دوست عرض گناه

احمد ار بهر کثرت خیرات در گنجینهآ گهر بگشود

گفت خیرات باشدش بسیارهر که شد والدین او خشنود3 ای از تو امید و بیم هجران و وصال این محض خیال بود که حال محال ما تشنه لب اندرون ظلمات جهانوز آب حیات تو جهان مالامال چون روی تو در جلوه گری آغازد آیینه ز روی خوبرویان4 سازد زان روست که ناید به نظر «فانی» راجز روی تو هر سو که نظر اندازد یاران چو رهی بدان مقامات بریدهمراه مرا هم ز کرامات برید از آلایش هستیام بشویید نخستپاک از خودیام سوی خرابات برید کی باشد از این لاشهآ لاشی برهیم؟در دام فتادهایم تا کی برهیم

زین مستی و زین خمار و زین می برهیم در خلوت حق محرم اسرار علی استمقصود وجود از همه اطوار علی است در عالم قدس از فلک عز و جلالهم طالع وهم مطلع انوار علی است

بی فقر کسی کی به زکات تو رسد نامرده کسی کی به حیات تو رسد بی فقر ms136 کسی کی ب کس را نرسد که ره به ذات تو بردذات تو مگر به کنه ذات تو رسد

جان افروزد حکایتی کز تو کنم دلها سوزد روایتی کز تو کنمجان افر

هم با تو شکایتی بود کز تو کنم1 پیش که توان شکوه ز بیداد تو کرد هم با تو ش دردا که گذشت روزگارم در هجر و افسوس که شد زکار کارم در هجر هر لحظه خلد به دیده خارم در هجر بازا بازا که سوگوارم در هجر

ضرت قدس، ما و من را ره نیست اویی و تویی نیز در آن درگه نیست آن صورت وهمی است که پنداشتهای آن را الله با الله آن الله نیست غمخوار درین زمانهام یاری نیست وز هیچ کسم به خاطر آزاری نیست چون نیک و بد از وجود خود میدانمبا نیک و بد زمانهام کاری نیست دور از تو گذشت روزگارم ای دوست در کار گذشت بی تو کارم ای دوست هر شب به کنار خونم از دیده رودزان روز که رفتی از کنارم ای خواسته مهر از رخ تو نور2 به وام3 وی کاسته4 از رشک رخت ماه تمام

هجر تو ملال و زندگی بی تو حرام جان بی تو وبال و کار دل با تو به کامهجر تو ملال و زنا در حضرت حق کسی که ره یافته استاز عالم خلق روی برتافته است ی سعی نبرده ره به منزلگه قدس بسیار در این بادیه بشتافته است اری نبود به هر دو عالم جزیار یاری که جز او نیست به عالم دیار ایار در این دار اگر هست آن است آن است که لیس غیره من فی الدار کس که شود ز دل شکستن خوش دلباشد همه زهد و طاعتش بی حاصل چون آینهآ خدانما جز دل نیستپس جهد دل آزا

پس جهد دل آزار خداجو باطل زین شاخ نکوهیده هوس نیست مرابا این چه کنم ms137 که دسترس نیست مرا در آتش حرمان و ملامت عمری استمی سوزم و زهرهآ نفس نیست م

یارب زگناه شرمسارم گردانوز رحمت خویش امیدوارم گردان

در کشور عشق تاجدارم گرداندر شهر وجود شهریارم گردان یک لحظه خدا را بی یار1 نتوانم2 زیستبی یار در این دیار نتوانم زیس بی آنکه قرار دل «فانی» است دمی با این دل بیقرار نتوانم زیست فانی ز خودی بیخبرت میبینم دیوانهآ بی پا و سرت میبینم

وز هرچه بجز دلبر از آن دل برگیر ای دل اگر عاشقی از آن دل برگیر وز دلبر دلت ار برد دلت باز دهد برگیر دل از دل و دل از دلبر گیر

تو داد از لطف مرا هم دری از فقرگشاد ایزد چو کلید فتح و دولت به تو داد حقا که مرا هوای فقر اندر سربهتر زکلاه بهمن و تاج قب این لاله رخ لالهعذاری بوده است یا خون درون داغداری بوده است

در انجمنی عاشق زاری بوده است هر ms138 سنبل و گل که سر زند از دل خاک زلف صنمی، روی نگاری بوده است در هر چمنی که چشمه ساری بوده استهر چشمه ز چش

هر چشمه ز چشم اشکباری بوده است هر خار کز این بادیه سر برداردخاری است که در جان نگاری بوده است ساقی بده آن بادهآ صاف و گلرنگ مطرب تو بزن چنگ یکی در دل چنگ دل را غم نام و ننگ میدارد تنگ در عشق حدیث نام و ننگ آمد ننگ

رفتم که مگر دامنش آرم بر چنگ دامان دمن1 شد ز سرشکم گلرنگ

گفتم که کنم پای ز سر در ره اوسنگ بر سر آمد و پایم بر سنگ در راه غمت خسی اگر2 هست منمدر3 قافله واپسی اگر هست منم در دیدهآ من کسی اگر هست تویی در چشم تو ناکسی اگر هست منم ای آن که جهان عکس جمالت باشد پاینده ز فیض بیزوالت باشد چندین صورت وجود بر لوح عدمیک نقطه ز دیوان کمالت باشد یارب دل ما را زکرم شادی بخش از لطف به این خرابه آبادی بخش هر چند که مستوجب عفو تو نه ایم ما را به ولای مهدی هادی بخش

آن قدر کنم بخش که آید زکرم1 با آنکه چو من نیست قدح پیمایی بالله که ندارم از گنه پروایی

عصیان من از کجا و عفو تو کجا!این قطرهآ بارانی و آن دریایی ای آن که فنای عاشقان میخواهی پیدایی خویش را نهان

پیدایی خویش را نهان میخواهی گر ما نه چنانیم که خواهی تو چنان با ما تو چنان کن که چنان میخو

در هر غم پیدا و نهان بگذشتم در راه غمت از دل و جان بگذشتم د رفتم ز جهانی به جهانی و آن گاه برگشتم و از هر دو ms139 جهان بگذشتم در خلوت عشق عقل را نبود راهزیرا که دویی در آن مقام است گناه ای ذات تو بر وحدت ذات توگواه الملک لواحد الذی لیس ر وحدت ذات او بود جمله گواهای عالم و آدم به صفات تو گواه چون هستی کائنات از هستی توست بر هستی توست کائنات تو گواه3 فانی نه نشان ز کفر و دین خواهد ماند نی خوف و رجا که زان و این خواهد ماند دل را ز خیال یار و اغیار مدام خالی کن و پرکن که همین خواهد ماند

باقی به بقای جاودانی گشتم فانی شدم از هستی موهوم ولیباقی به بقای- گفتم غم دل پیش کسی نتوان گفت1 کان کس غم خویش را ز هرکس ننهفت گفتا خردم که غم نهفتن رازی است راز دل او بگو که گفت و که شنفت2 در خلوت دل شدیم چون محرم دل از3 عالم دل شدیم در عالم دل با دل چو شد آشنا غم عشق، شدیم بی

بیگانه ز خویش و آشنا با غم دل4 من درد دل فگار نتوانم گفت ر راز دل آشکار نتوانم گفت گر زانکه هزارسال گویم غم دل یک شمهآ از هزار نتوانم گفت گر بگذری از وجود والله علیک آید همه از وجود مطلق لبیک تا بشنوی از خویش «اناالله» فانی در وادی ایمن آی «فاخلع نعلیک»5 ای دل تو از آن راه نداری به خدا کافتادهای از جهل پی نفس و هوا خواهی اگر از راه حق آگاه شوی از نفس و هوا بگذر و در را عشق است که در ما و تو «من» میگوید اسرار تو

اسرار تو و راز کهن میگوید از خود به همه گوش سخن میشنود با خود به همه زبان سخن میگوید گر یار شوی دلا به یاری یاری در کار کنی چو عشق کاری باری

وان کو ز خودی بری است2 فانی است بدان آن را که خدا یکی است فانی است بدان وان کوز خودی بری است

آخر که همان که نیست «فانی» است بدان گویی تو که نیست آنکه میگویی توآخر که همان که بس غنچهآ امید که نشکفته بماند3 بس گوهر مدعا که ناسفته بماند از هر سخن آمدیم وگفتیم و شدیم دردا که سخنها همه ناگفته بماند این ما و شما و او منها همه اوست تنها نه که اوست من که تنها همه اوست گویند که هر که هست با او تنهاست تنها ز که باشد آنکه تنها همه اوست3

وان ماتمیان و1 دوستداران حسین یارب به حق حسین و یاران حسین وان ماتمیان و کز ابر کرامت بفشان بارانیبر کشت امید اشکباران حسین رچند ورای عقل دوراندیشیمبیگانهآ عشق و آشنای خویشیم خود را چو به میزان حقیقت سنجیم کمتر زکسیم و2 بیشتر از بیشیم

در خلق ظهور حق مطلق بنگر آثار کمال حضرت حق بنگردر خلق ظهور ح

لی چو «فانی» بنشینبر بحر وجود سیر زورق بنگر ای گشته به دلبری ز ms141 خوبان ممتاز از ما همگی ن

از ما همگی نیاز و از تو همه ناز باز از تو نماند آنکه دارد به تو راز کز تو به تو هم تو باز میمانی باز ای فاش به هر انجمن افسانهآ توجان و دل ما عاشق و دی دل خانهآ تو، عشق تو تا دربان است کی راه دهد غیر تو در خانهآ تو ان می که فرح بخش و نشاط انگیز است وین ساغرکائنات از آن لبریز است چیزی است که تا خیر بدان چیز بود گرچه همه چیز است همان یک چیز است3 منشین از پا وگرنه پابست شویوزپای اگر نی

وز پای اگر نیفتی از دست شوی هشیار اگر آیی بر ما مست شوی وز مستی اگرنیست شوی هست شوی 4 ای دوست درون جان نهان غیر تو کیست؟ وز آینهآ جهان و جان غیر تو کیست؟

ی رونق باغ زندگانی از توسرمایهآ عمر جاودانی از تو

سانهای از عشق تو میماند و بسباقی ز من ای بقای فانی از تو هر نقش که در کون و مکان پیدا شددر جلوهآ آن جان جهان پیدا شد هم خود به لباس آن و این1 گشت نهانهم خود به صفات این و آن پیدا شد هر حرف که از لوح و قلم گشت پدید آن حادث بود کز قدم گشت پدید خورشید ازل ز مشرق کون بتافت ذرات وجود در عدم گشت پدید ای جان جهان جان جهان صورت تو عالم همه پیدا و نهان صورت تو ای معنی تو به صورت جمله نهان در جمله عیان به چشم جان2 صورت تو دانی که جدا ز وصل چون3 میگردم دلخون شدم از هجر به خون میگردم از عقل چو سرگشتگی افزود مراعمری است که مست آن جنون میگردم ی جان جهان! جهان جاوید ms142 تو رادو گرده4 ز خوان این مه و خورشید تو را نهانتر از آنی که توان یافتنت پیداتر از آنی که توان دید تو را آن کس که نه جسم است و نه جان است ببین

و آن کس که هم آن نیست و هم آن است ببین آن هست که هست ازوست هر چیز که هست

در هر دو جهان هر دو جهان است ببین

یدا به همه هم به ظهورات کمالپنهان ز همه هم به لباسات همه صوفی شو و صافی صفا را بنگر فانی شو و در فنا بقا را بنگر تا با خودی از خدا به خود محجوبی بیخود و و بیخودی خدا را بنگر حیف حیف از میر فاضل3 حیف حیف آن که بود از قدسیان بیاشتباه آن که یک بار از سر همت نکرد جانب دنیا و مافیها نگاه بود افعالش بر اوصافش دلیل بود اوصافش بر ایمانش گواه از فقیران بود در صورت ولی بود در اقلیم معنی پادشاه عندلیبی بود از گلزار قدس بلبلی بود از گلستان اله کرد پرواز از ریاض قدس، کرد گلستان دهر را آرامگاه روزگاری در گلستان جهان میسرود4 از نیمشب تا صبحگاه چون صفیر دعوتش آمد به گوش چشم بربست از جمیع ماسواه تا به شوق آن جهان شد عاقبت این جهان پیش جهانبینش سیاه کرد آهنگ گلستان جنان چون به جان دلتنگ شد زین جایگاه رفت در باغ جنان منزل گرفت ساحت جنت شدش آرامگاه

گفت «فانی» از پی تاریخ او

آه آه از میر فاضل آه آه

هم به لطف ms143 از وی عبادت کن قبول

هم به رحمت درپذیر از وی گناه گفت در خفیه فضولی با من که سؤالی کنم اکنون از تو چون بود فضل فلانی با من گفتم آری بود او دون از تو گفت آخر چه شود گر ماند زین بیان نکتهآ موزون از تو

گفتم ار فضل تو از وی بیش است

فضلهآ او بود افزون از تو

پرسید یکی که کیستم من؟ گفتم بشنو که چیستی تو:

«فانی»صفت از منی چو رستی

بینی همه اوست نیستی تو یدخل من یشاء فی رحمته3 الم یک نطفة من منی یمنی4 وانه هو اضحک وآبکی5 إذ انشا[کم] من الارض6 و اذ آنتم اجنة فی بطون7 أمهاتکم فلا تزکوا8

آنفسکم هو اعلم بمن اتقی9 سنه 101221

در مدح شیخ کبیر11 علیه الرحمه سالها باید که تا پیدا شود در جهان افتادهای را دستگیر

از ازل اوصاف نیکو تا ابد

نبود از وصفش قلیلی از کثیر

چون گیاه خشک ز ابر نوبهار

سبزگشت از رحمت شیخ کبیر

جهان را شادی و ما را غم از اوست

غم و شادی و سور و ماتم از اوست

نه از حق شرم بودت در مناهی نه استمداد از من در ملاهی

نی جهان میآوری نی میبری نیست جز نور جمالت هر چه هست

خود یکی گویی و خود گویی «الست»5 جز تو نبود چه «الست» و چه «بلی»

بعد «الا اله» چه ماند غیر «لا» این جهان مرآت وجه ذات تو6

روشن از خورشید تو ذرات تو ای رخت خورشید ذرات جهان

بی وجود تو عدم ذات جهان

هم به ذات خود هویدا آمده ای به خود پیدا شده در علم و عین

از ورای قرب و بعد و وصل و بین قرب و بعد و وصل و بین آنجا کجاست؟

خود نشان از عالمین آنجا کجاست؟ عقل و نفس و طبع و جسم آنجا کجاست؟

ذات و وجه و نعت و اسم آنجا کجاست؟ عرش و فرش و تحت و فوق آنجا کجاست؟

هجر و وصل و شوق ms243 و ذوق آنجا کجاست؟ درنگنجد ذرهای در نور هو «اکل شی هالک الا وجهه2»

که ازل آنجا بود عین ابد درنگنجد هیچ در نور احد درنگنجد هیچ در نور خدا زانکه هیچ از نور او نبود جدا «لایسعنی فیه» زان فرمودهاند که در آن دم بیتعین بودهاند چون دل از دلدار برخوردار شد آن دلی رفت و همه دلدار شد چون تعین در بقا فانی شود نفی باطل کرده حقانی شود3 پس عدد اندر احد کم گرددش قطرهها دریای قلزم گرددش

ختم الکتاب3 بعون الملک الوهاب.

ديوان

ديوان

نبذة عن الكتاب

الفهرس