/442 با تجدید نظر کلی

= غیاث اللغات اقرب= اقرب الموارد غیاث بر . برهان « برهان قاطع فیات « وفیات الاعیان تج تاج العروس تج « قمری تعر بفات تعریفات جرجانی کش « کشاف اصطلاحات الفنون ج « جمع کشفکشفالظنون جج « جمع الجمع کنوز الکنوزالعامرة

تاریخ آداب اللغة العربیه لس لسانالعرب جو « جواهرالادب لغد « لغت نامه رب رک « حاشیه « منتهی الارب « رجوع کنید بحانة ریحانة الادب لف معجم معجم الادباء معط معجم المطبوعات فرهنگ نفیسی (فربوساد) ریحانة زک« الاعلام زرکلی « هجری ص « صفحه یتیمه یتیمة الدهر

دیباج (1) دیباچهآ کتاب کتاب (2) فصاحت قرین ، مخطط (2) و مدرجا(4) از مدیح و آفرین جهان آفرینی است که غواص(ه) ارادهاش دره عقیله2 (6) عقل اول(7) را از مغاص(8) عاقول (ه) حکمت ژرف و در دور(10) درخیز قدرت شگرف دریک آن بدوحرف(11) پدید آورد . و از پرتو پرنور عقل فیاض(14) آشنای3(13) آسنای4(14) نفیس نفس کل(ه1) را با سنای(16) بهی (17) و بهای (18) سنی5(14) آشنای ظهور

ترکیب اول معادن بود ، کلک قدرتش برآب زد، گوهرناب شد . و خامهآ صنعش3 رنگی بخاک ریخت ، لعل خوشاب(12) گشت . از اخگر شوقش کانون (12) کان4(14) در گرفت الماسی آتشی(ه1) پدید کرد . و پنجهآ ذوقش دل سنگ بیفشرد عقیق جگری(16) از حجاب(17) تواری1875) بتراوید. یا گند لحمی14) چهره بخوناب عشقش9 بر آکند، ولعل رنگین نقش «الملک لله الواحد القهار »(20) بر نگین دل کند

از سودای اوخون در رگ یاقوت حمرا(11) بجوش آمد . و کوه بدخشان(12) از خلعت سنگین عنایتش به خارای(12) لعلگون اکتسا (14] جست . هر حجری (15] در حجر(16) تربیتش جوهری شد ، محجور(17) از عروض4 عوارض (18) . و مهجورله1) از اعراض(20) ، اندراس(31) ودر صلب [22) کان، هرنوعی از آن تکوین (22) ممکون4(24) را دلیلی گردید4 صلب7(25) اساس *

هریک از خرر (1) دررا (2) را فیض دریرش[2) در دره [4) عز گرانبهائی ارزانی داشت. و حلیه 2 (5) مرجان را بین عالمی الجماد و النبات (6) به حلیهآ (7) لعلی آراسته شاخ امتیازش برافراشت .

در3 دار الضرب (8) «أعطی کل شیء خلقه 4»(4) زرساوه(10) را به نقش6 «صفراء فاقع او نها تسر الناظرین،(11) سکه زد7 وروائی(14) در داد . و سیم آبیض را دریوم اسود (14) مورث(14) عیش اخضر(1) و دافع موت احمر (16) گردانید . صفر (17) صرف (18) را به صرافی صرفان(14) و تصاریف (20) زمان ، در مصارف معاش ، تالی صریف(21) نمود. و از قلع (23) کیفیت بسیطی (24) و فیضان (24) صورت تر کیبی(25) آرز (36) برارزیر (27) بخشود8. واسرب را خلع لباس بخاری (28) نموده

از فیض مرحمتش غواذی4(19) غوادی (30) ، بی عوادی (41) ، بنات5 گلگون ثیاب (22) نبات رادرمهد بستان، پستان پرلبان[4») برلبان گذاشت (24) و9 به امداد(ه»)

از گل گل برویانید . و از خاک سنبل . صبی (12) وشان غصون (14) امرد(14) ، از اهتزاز (15) صباء (16) لطفش مقتص (17) بقرطه (18) خضرا ومشنف (14) به قرطهآ (20) بیضا (21) ، خرمی کنان ، خرامان4 شدند . و غنچه لبان شکوفه

دامن راغ «) معرد له و باغ مورد (4) از ذیل (10) اختراعش طرفی(11) شد والف سرو آزاد و باء بید و دال دلب (12) وعین عرعر(12) از کتاب گلستان ابداعش (14) حرفی. چناراز هرورق دست نیازا15) بسوی اوباز کرد وپنج انکشت(1) ازهرشاخ، انگشت شهادت(17) بوحدانیتش دراز . نخل باسق(18) درسرزمین عشقش پای در کل آمد ورطب (19) رطب (20) ازحسرتش خسته دل.

من مطالع الافضان طلع الطلع وزهر الزهرة و النور زهرة نور زهرة الزهراء من السماء النماء. و من القغب 2 الزبرجدیة تلالات اللالی البیضاء و الیراقیت الحفراء، تلالو الدرر الدراری اللامعة ولآلی التجوم النجبیة الناجمة، من الاطباق

تامل فی نبات الآرض فانظر والی آثار صانعها1 الملیک

عیون من لجین (2) فاترات(3) وآجفان (4) من الذهب السبیک (ه)

و درتر کیب ثالث(6)، آب حیوان نفس حیوانی از ظلمات نیستی بجداول هستی روان شده2 ، خواص آن تراکیب ms003 در وی مستحصل(2)، بمزایای دیگرازنتایج جان و حواس وقوت احساس ، اختصاص یافت .

در آصا بل(4) و مرا بط (4) از صهیل (10) خیول (11) و آطیط (12) جمال (14)، ندای : « و لکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون »(14) به نادی3(15) شهود رسید4. و در آصیده (16) و مرابض (17) از یعار (18) تیس (19) و نخیف (20)

چون بقدرت بیچون ترتیب تربیتا1) و تزبیت () و تزتیت (2) عالم امکان بدرجهآ رابع رسید(4) وبه تأثیر و تأثر آبای اثیریاه) و أمهات عنصری (6) در مشیمهآ(7) مشیکآت صورت آرای هیولای (ل8) نوع بشر کشته، بفحوای(4) « و لقد خلقنا الانسان من صلصال من حماء مسنون 4(10) خاک فرسوده را بسلسال (11) عنایت آمیخت وبعد از آنکه4 در دستگاه « احسن تثویم ، (13) مستعد افاضهآ فیض آدمیت آمد بسلسله جنبانی «ثم سوییه و نفع فیه من روحه»(14) حضرت انسانرا(14) از آن برانگیخت ms004 و آنگوهر پاک را مستودع (15) گوهر نفس ناطقه (16) و مظهر اسرار «کنت گنزا مغفی، (17) ساخته، بچهره آرائی4 عاقلهآ (18) قوت عاقله (14) از سایر انواع بحلل(20)

اسیس سپاس وستایش غادیه (4) و رایحه (5)، رایحهآ (5) رابحه (0) آثنیهآ (4) رایجهاله، وقایجةآ (50) فایحه (11) فایجذ(2) که از تنسم قبول (12) آن، اکمام(14) قبول (18) ، تبمم بذیرد، و نفحات(16) محکیة النسمات (17) تسلیمات بی شمار(ه1) کهازعزت (14) شمایل(») نافه ثمار (21) آن خلوات (24) وجلوات4 (24) ملک وملکوت (24) تا روز شمار(25) ، شمایل شتامهآ (2) عنبر کیرد ، شایستهآ ضریح (27) ضراح (44) آسای حضرت صریخ 4») الأمه ایست که از کتابهآ(30) داخول (21) آستانش کریمهآ

قاب (12) قوسین وقاس (12) رمحش (14) کاشف اسرار هن والقلم 4(15) وشقه (12) « و انشق القمر »(17) مهچهآ (18) مهجه (14) بخش علمش را یرچم. سفینهآ نجات امت را نوح، وسپهر «وحی یوحی»(200) رائوح (21) . احمدلقبی که السنهآ (24) حمده (24) درحمد و مدح ونیایش و ثنایش ms005 بس گلیل(24) است، و گرد گردون نورد طرفیایوشش، برتارک طرف و طرفه (25) اکلیل (4) « بعثه الله علی الأمم و جعله محجة للسبیل»(42) «لیلا یکون للناس علی الله حجة بعد الرسل (38)4 یعنی آن مبعوث برنسا ورجال برنسا (24)

التنعوث علی الأسود و الاحکر و حامی بیض (13) الاسلام بالأبیض (13) الأخضر و ماحی البیضاء(14) عن سواد الملة البیضاء بالنصضل(15) الأزرق و الرمح (16) الاسر[17) . سید الانبیاء و سند الأضفیاء حمد صلی الله علیه وآله و سلم مختد(18) نوائر (14) الشرک و مکنر (20) الکخفر علیه صلاة الصلوات2، اظطیب من نوافج (21) الممک و عنبر الشحر (22) ماسحر (34) نور الکوکب7 و نجم السحر و نجم (24) النور (25) و الکو کب (36) عن النجم (27) والشجر

و تالی (1) محسدت (2) محمدیه ار یحیات 1(3) نخبات(4) و نجبات(ه) تحیات، بجناب(6) نجیب سرورانی سزاوارست که رایت نصرت3 بضرب تیغ غزا در میادین(7) دین وملت غرا افراختند . و ایثار(ه) نثار نیاز ، ببار گاه اوصیاء برحقی محقوق (ه) که خرمن عمر اعداء بدتبار تیار(10) را از برق سیف خونبار بتار (11) تبار(12) ، بنار(12) تبار (14) عروق ساختند . اعنی خلفاء(ه1) العهد(16) وحلفاع(17) العهد(18) و باقی آل و یاران او که باران رحمت رب جلیداند و برروشنان4(19) پر فر و شان محمدی را، ادلاء(20) سبیل. هریک والی ولایت و شاه دین اند هو نحن علی ذلک من الشاهدین» (21) علی أرواحهم السلام من المهیمن (22) السلام (24) و علی افواه(34) اعدا یهم السلام (45)

وبعدچون عنوان نویسان، نشان ذیشان «خلق الإنسان علمه البیان»(2) منشور ذات بدایع نشان «الفاضل الفاصل1 الباذل (2) البازل (4) الفارع (5) البارع (5) والصیدق (2 الاشدق (ها المصدع (4) المضطع (10) اللوزعی (11) البلتعی (13) والوعوعی (13) الیلمهی (16) الفالق (15) النحریر(16) ، و الحر (17) الخبر (ه1) الخبیر2 ، الفارق (14) فی التحبیر (30) و ms006 التحریره المتبحر (31) المتمهر (23) الذی لدی(24) تلاطم یم (24) فضارئله الطنطام (35) طنظم (2) ، و عند لجة(27) بحر تبحره غطماط له») اللجی (24)

و در احیاء رفات(17) آموات کلام(14) ، از دم سحربیان ، باظهار معجزات عیسی مریم پرداخت. الحق ازبدو کهرزائی حمان ابداع، مریم فضایلرا چنین کوهر عالی کوهر(15) غالی(1) ، بکنار نیامده . و از آغاز ثمر بخشی دوحهآ(17) انفاس و نفوس(18) ، به پختگی کلام منفوسش (19] ، میوهآ کام رسی بخاک نیفتاده . ساقی شافی طبعش ، با اساقی(20) سخنان پرطیب ، ترطیب(21) دماغ خشک مغزان عالم معنی

لم ترعینی کاتبا مثله الکل شییءشاء وشاء(24)

یبدع فی الخط و فی غیره بسحره الانشاء ان شاء

رایض (5) خیالش ، گاهی بمقرعهآ (6) رجاحت(4) ، محجلات (ه) لغات تازی تاخته وغایص له) فکرشزمانی از بحار(10) لهجهآ دری(11) ، دری زاهر (12) «گأنها کوک د ری3(14) ، ظاهر ساخته.

درجنب مقولات1 عجمی نژادش ، متانت گفتار فصحآء عرب ، بارطانت (14) بیان ترکان سن سن (ه1) گوبیک نمط ، و در مقابل مقالات سلاست بنیادش اسطار (16)

خامهآ سفا کش(6) در سفک(7) بدایع ، بسان سفاک(ه) چالاک ، تیزدست . وروان فلاطونخم ms007 نشین له) ازا نشأةآ(10) مسنطار (11) مساطر(13) ، ورادوق4(12) اوراق روق(14) کتابش سرمست.

1- چ اغباره، بقتع یا کسر اول، پشتوارهٔ‌ کتاب و کاغذ وجز آن (رب). 2- این کلمه را شارحان، گوناکون معنی کردهاند . در نسخهآ نو ، دساتیر : نام شهریست که ساتران (1) بناکردهالد . مردم آنجا بنصاحت مشهورند . در نسخهآ عت : الاحادیث لانظام لها (که باید گفت معنی اساطیراست نه دساتیر) در دو نسخه از ط : نام شهریست که مردم آنجا بفصاحت مشهورند . پیداست که هیچیک از این معانی را اصلی نیست و دساتر هر چند جمع دستور است ، لکن آن معنی بیز با این عبارت تناسبی ندارد . ظاهرا مقصود از این کلمه ، کتاب معروف ساختهآ فرقهآ آذر کیوانست که بپارسی سره از لغات غیر اصیل ترکیب شد، است . برای شناسائی کتاب ، رجوع کنید به ( فرهنگه ایران باستان ص 17-51) در اینکه نسخهآ کتاب سالها پیش از میرزا مهدیخان مؤلف کتاب حاضر ، در ایران معروف بوده است ، سخنی نیست زیرا نام آن در (شارستان چهار چمن) که در اوایل قرن یازدهم مجری تألیف شده آمده است . رک : (فرهنگ ایران باستان م27). وبقرینهآ وصف (احط) = پست، که در اینجا بدنبال آن آمده و بادر نظر کرفتن اینکه مؤلف را نسبت به لغات عربی تصبی بوده است و به پارسی چنانکه باید نهینگریسته بظن قوی منظور وی از این کلمه همان کتاب معروفست . 33- ج اسطوره ، سخن پریشان. (لغد). 4- نیشته (رب). 5- پست تر ، فرو افتاده تر. 6- بلیغ ، توانا برسخن (رب). 7- بسیار ریختن کلام ارب). 8- خونریز. 1- مفت دیوزن (413 -323 ق.) است که در ادبیات فارسی اورا با افلاطون مشتبه ساختهاند. رک الغد ذیوجانر) :

جز فلاطون خم شین شراب سر حکمت بما که کوید باز (حافظ) (یا بداشت از آقای دکتر محققا. 10 - این کلمه درعربی بمعنی کیاه راست بر آمده و جینهآ مصدری بمعنی زیستن و کوالیدنست و آنچه معنی بوی شراب ومستی میدهد ، نشیئه و نشوه است و بهر حال درکمام موارد ودر جمیع نسخ بدینصورت ms008 نوشته شده . 11 - نوعی از می که خورنده را برزمین افکند (رب). 12- ج مسطر بکسر اول وفتع سوم ، سطر آرا خط کش. 13- چیزیکه شراب بدان پالایند. 14- ج رائق ، خوب ، زیبا (رب).

سبوکشان خمخانهآ تلمیذش ، با ابوعلی (11 ، بنوقابیا1 (2)، و سرجوش فضل دانشوران ، درجذاء3(4) بحر قلاس (4) فضایلش ، مشتی کف « فاختمل السیل زبدا رابیا»(5). قلم بنانش انگشت نما در معجز نگاری ، و قلامهآ(6) قلمش، هلال آسا، براعت استهلال(7) از صنع باری .

لقاطه(8) و لفاظهآ(ه) طبع نتادش(10) ، روایق (11) الفاظ بلغاء ، و فضالد(12) و قصالهآ (14) ذهن نقافش (14) روایع(15) افضال فضلاء . خامهآ دقایق دقیقه یابان، حفاله (16) ونخاله (17) منخل (18) خامه اش، ونفایس نتفه (19) سخنوران، نتا فد(20) و نسافه (21) منجل (22) کلک مشکین ختامه(24) اش.

أبکار(1) مبتکرانش «لم یط هن إنس قبهم ولاجان»(3) وحاصل حواصل(3) ضمیرر کاز(») مرکوزه) راموز[2) مرموزش « کأنهن الیاقوت و الترجان »(2).

بمتاطکی شا کلهآ 5) مشکل پسند ، اشکال(4) مشکله اشکال(10) معانیرا باشکال(11) دلفریب، از آشکال (13) پرزین و زیب، زیور بسته، و بوساطت خامهآ واسطی(14) ، وصایف[14) نکات نیکو صفات را بجلباب (115) تجلیات آراسته .

أشهب[12) قرطاسی قلم را در عرصهآ فسیح(17) فصاحت ، برسرجها بذهآ (18) جهان جهانده، وپیغمبر سخن را با لوح و قلم ، در معراج بلاغت ، بعرش برده، بر کرسی نشانده .

سلسله مویان عبارات مسلسل (14) ، اسیر خم خام (20) خامه اش ، و قدح نوشان جام سلسل (27) مقدوح(23) ، نشاه (24) یابان خام (24) خم آمه25) اش. از سلیقهآ سلاش27) نحاریر(22) سالفه، مست سلافهآ (24) معارف، وسجیه (34) نواقش (20)

لآلی (4) لا لای (ه) قلامیس(6) اقلامش، درة التاج (7) بلاغت حسان(8) ، و عنقره (8) حصان (10) کلامش، در « نمارق مصفوفهآ »(11) سطور، «متکئین علی رفرف خضر و عبقری حسان» (12) .

یتصف عند حسن لسنه(14) ولسنه(14) کل اللسن (ه1) بکل اللسان167) ویختص من إحاطة احضان (17) آخصان (18) عسیم افضا له بالعجز عموم الخصان(14). درا(30) اللبن (21) و شیر (23) العسل من آنابیب (33) بنانه (24) و صادف (25) الصدف 3(6») الدرر (27) الفریدة (28) من صدف بیانه.

تالسخهآ قرونو دهور(1) منظور آنظار ms009 نظایر(2) کردیده ، نظیر کتابتاریخش در هیچ تاریخ بنظر نرسیده. وهنروران جهاندیده، ندیده [2) اش بدیدهآ دید، ندیدهاند و خود فروشان اسواق [4) سخن، خریده (8) این جریده(6) را جریده جریده(7) بندهآ «رم خریدهاند .

جلامید لهاجلاءمندله لشطور (10) سطور(11) ، وسنگلاخ(12) کلام (14) کلامش تمام در وگوهر شاهواراست، وجنادل (14) دلنواز الفاظ آنیق (15) ، وظرر (16) طریر(17) ظریر3 (18) طرز تلفیقش4، سراسر جواهررنگین آبدار هرجزوی از اجزایش را بانثر لآلی (19)

زلا بیه (4) کلمات شیرین، در زلحلحهآ (5) لخلخه سای (6) صحیفه(7) و صحیفه (8) ورقش همه بشیرهآ جان سرشته ، و موائد (4) سیغ (10) و سیغ (11) معانی سایغه1(14) ، و قطوف (14) و قطایف (14) مضامین سابغه3(15) ، در ظروف سیاه قلم (1) حروفش جمله بمشک3 آغشته .

از نشأة(17) مشروح کلام موجزش4 ، مستمعان ، مست معانی، و بیان مشروح

1- وبفتحتین و کسرتین ، ج فقره بکسر اول وسکون دوم ، استخوان یشت ازمهرهآ دوش تابن دنب. (رب). 2- ج فقره سه بیت ازقصیده یا بهترین بیت ازقصیده (رب). 3- نظم الغرر و ثضدالنرر، د رترتیب فررالحکم آمدی ، مرتب کردهآ عبدالکریم بن محمد یحیی قزوینی معاصر شاه سلطان حسین صفوی و آن کلمات قصار امیر المؤمنین علی علیه السلام است. رک : (فهرست کتب اهدائی مشکاة ج 2 ص139). 4- نوعی حلوا. (رب). زلیبیا : نام حلوائی است مشهور وعربان زلابیه کویند (برهان) تهرانی : زولبیا. ترکی : زلوبیه. آرامی ، زلوبیا، حلوائی که با روفن زیتون یا روفن کنجد و امثال آن پزند :

نان کشکین اکر بیابم هیه راست گوئی زلیبیا باشد. مسعود سعد.

(حاشیهآ برهان قاطع ، مصحح آقای دکترمعین ص 1028). 5 - کاسهآ فراخ نزدیک تک. 4- عطرسای (لغد) ولخلخه ، آمیخته است ازمشک وعنبر وکافور وظایر آن (لغد از الجماهر). 7- کاسه (لغد ازرب). 8- نامه ، کتاب (لغد) 9- ج مائده ، خوان آراسته بطعام ، خوردنی. (رب). 10- خوب ، نیکو (برهان).

12- گوارنده. 13_ج 11 - طعام و شراب که بآسانی از گلو فرو رود (نف. المنجد). 13-ج قطف بکسر اول ، میوهآ چیده و خوشهآ انگور. (رب). 14- نوهی خرما که سرخ سپیدی آمیز

12- تصویری و باریک میان ms010 باشد (رب) لوزینه. جلوا (رب. نف). 15- رسا ، تمام. 16- که با سیاهی کشند (ل). مقابل تصویر آب و رنگ و رنگ روفنی . تصویری که با مداد سیاه می کشند . و دراینجا مقصود حروف نبعته با مرکب سیاهست. 17- وک : ح10 س 22.

هرمعنی مغنی (14) معبی(14) در لفظش، آب حیاتی در ظلمات سیاهی(15) وماهیت هرحرفش، آوج فصاحت را ماهی3 تابان، بروجه، گماهی (16) .

لیلی4 وشان (17) عبارات غریبهآ عربیه اش، در سیاه خیمهآ مداد (18) ، « حور3 مقصورات فی الغیام 4(14) اند که درنجد (20) ورق، طناب در طناب پیوسته «من

شعر

یا آئها الذین من أفنان(20) فنون[21) الافتنان (23) تجتنون (23) « افسحر هذنا آم آنتم لا تبهرون، (2) . وولکم فیها ما تشتهی آنفسکم و لکم فیها

چون این نسخة العجایب1(3)، التی من اوصافها حارت الفقول، و کلت(4) الألسن(5) « و فیها ما تشتهیه الا نفس و تلذ الأعین »(6) بنظر تخدیق2(4) و تدقیق(8) مرموق (8) آمد، و بدیدهآ تحمیج (10) و ترنیق (11) ملحوظ ، و درین مغانی (12) معانی (13) ، امعانی (14) وافی واعماق (15) و امعاقی3(16) کافی رفت ، کلچین4 حدقه (17) ناظره(18) ، ازریاحین (19) حدیقهآ (20) ناضره(21) اش، چندین پشت ms011 بست(24) بریشت بست. ونشأهآ (23) انشاطرازی(24) ، و کیفیت گفیت5(25) الآثرعبارت پردازیش در هوش ربائی و فرح بخشی، با خرد خرده دان، عمل راح (26) رحیق (37) ومسک سحیق (28) آغاز نهاد.

طبع مشتاق، بی مشاق (2) از مساق (2) کلامش، مساغ(ه) ساغر و « یینقون من رحیق مغتومن ختامه منک»() دریافت ، که « فی ذلک فلیتنافس المتنافسون» (2) و از آنملاحت تلمیح(5)، و فصاحت تلویحله) و براعت ترتیب و بزاعت(10) ترکیب و سلاست113) تلفیق و نفاست4 تلمیق [12) و متانت تربیق(14) و رزانت4 ترمیق (14) و رصافت (15) تبنیق17) وازادت (17) تنمیق (18) و رشاقت (14) تشقیق (20) وسیاقت

بنفسی کتابا آرانی عیانا آجل و اشرف نوع المقول

فالفاظه و المعا نی جمیعا مرا ئی(10) العیون مراعی (11) العقول

یس در عهد دولت روز افزون سلطان سلاطین3 الشرق و الغرب ، آلذی سخر سیفه 4الارض کا لشرق (13) من الغرب5(12). عسل(14) أسله1) وضرب(16) ضر یبه(17) اش آخلی (18) من العسل والضرب19/6) . ومطارب (320) جدالش آنهی (21) من مجادل(43) الطرب». کیومرث شانی که صیت(44) عدل ودادش، از آوازهآ شهرت پیشدادیان (24)

اسکندر داراکش، دارا(12) کش، میخانهآ احسانش، وخسروان پرویز (14) را پردهآ دیده، خاک پرویز (14) در گاه پرویز(15) شانش . از لطف سکنه2 درش ، هر سکندر(12) بختی فراسیاب (17) شان میگردد . و در بحر سطوت هایلش کاسهآ سرهر سکندر(18) تختی فراسیاب (ه1) سان میگردد دارای رای4(20) جهان آرایش6، آرایش

آهن تیغش با طالع تیموری (40) قرین، و ضرب دستش را از جان آفرین، آفرین (31)

ببال زاغ (4) کمانش4 تیر شکسته پر(10) بانسرطا یر (11) ستیزد ، وازسهم(14) تیردرع(14) شکافش، مهدم [14] قمر، درعش (15) فلک پربریزد سایس166) سیاستشرا

از جلنبلق(5) در گاهش، چرخ را1 از ابر پنبه در گوش، و از صولت زهره3 کدازش3 شیرغران ، درعرین(6) ، خموش (7) خاموش . در زمان4 دولتش عنکبوت از بیکاری مگس میپراندله) ، وببال حمایتش، هرذباب(9) ضعیفی، شیر مکس (10) میراند.

گردش گردون کردان، بر وفق مراد و مرامش ، و مالک با شکوه ، کمینه شکوه (11) ممالک ممالیک (14) ملوک احتشامش[14) . بندکان3 بیض(14) و سودش(ه1) سر سؤدة(16) بر9 فلک سوده ، و در مهد عهد پرسودش آبیض و اسود، آسوده.

در7 زمان بهجت آثارش ، از نوای خوشدلی8 ، مرغ کباب، برباب زن (17) ، رباب(18) زن . ودر ایام بی آزارش ، ابر آذاری9(19) از صراحی (20) سپهر زجاجی10

در1 عهد عاجز2 نوازش ، دل شناهین از چنگل اردک ، غاز(ه) است، و در دور ظلم پردازش (5)، اکر ms013 سینه باز (7) است، سینه بازله) است . اکر گر وگرلها گر و کرز(10) کر کر3 (11) کردون پایه اش را پایه بر گردون4 نیفراختی ، سیهر از مهر، دعوی صاحب کلاهی(12) نکردی . و اگر از چرخ [14) چرخ صلابتش (14) مریخ (15) مریخ (1) هدف، و سهام (1) برجیسن18) برجاس (14) ، معظعظا (40)

مهر وشفقتش سماء ذره یروریرا مهر(4) و شفق(5) ، و شفق(6) قهرش، جهان بلا راشام غسق(7). ز برجد(ه) زبر(9) وجد1 (10) ، فص (11) خاتم جلالش، وفیروزهآ فیروزی، نگین انگشتر اقبالش . درجنب سطوت رستمانهاش ، سام نریمان(12) سام أبرص (14) و باضوءآ طلعت انورش چهرهآ آبرص (14) چهره، آبرص(15).

در رزمش2 از فرط دهشت(16) بر سام(17)4 برسام (18) و سرسام(14) طاری ، ودر بزمش3 از تاب خجلت برشمع ، مرض موم (20) و رشته (21) ساری4. از ضرب چکیده اش (22) خون از درز اکلیلی 245) تاجداران چکیده و در چراگاه عدلش برهآ بزه (24) از یستان شیر ، شیر مکیده .

بمشابهت نعل (1) پاپونش (2) هلال اکر سربر آسمان1 ساید، شاید. و جود کف کریمش را در گفتین وهم وقیاس اگر باسنگینی جودی(2) سنجند3 ، بمراتب زاید آید.

از آب نمیر(» لطفش هر که جرعه ای نوشد، نمیرد . وسجنجاب2(5) هیچ تمنایی بی توجه حضرتش، صورت حصول نپذیرد . کدر مزاج اقدسش آتشین خو4 ، وخاک سم آشهبش(6) عنبرین بو. چین کمندش خط(7) گیر، وهمت* چین (8) ستانش خطا(ه) بخش، و توسن [10) قدرش آفتاب رکاب، ورایض (11) جلالش آسمان رخش.

شجرا خلافش (12) را پیکان برک بید (14) ثمر، و آفسار صلتان (14) و

1- ط ، بر آسمان سر. 2- دیو ، عت سنجد . 3- متن سحجاب ونسخهآ دیکر سنججاب ، نو ستخجاب . 4 - دیو ، آتشنشین خو، 5 - عت ، عزم .

دل بانک زد1 که هان اسم سامیش را بکاغذ (4) بکاغذ بر و نام نامیش را بعزت درنامه(5) بنامه ا6) آور. یس قلم بالراس و العین(2) گفته، بخست بآب کوهر معنی دهان شست، و بجنبش پای جبین(8) راه تحیتش چست، جست . و سرزمین ورق را ما شیا علی رأس ل4) درنوشت(10) و خدیر3 («1) آفق(12) ونادر آفاق نوشت آنکه:

از نهیب زخم تیر قوس ذوالقرنین(12) او

در چه مغرب رود هرشب سکندر(14) آفتاب (ه1).

اللهم آبد(1) آیادیه (3) لاغائة(4) الأنام، و آید آیادیهو(») لاعانة الأتام (ه) بالهام ملهم تأیید و تلقین ملقن توفیق؛ این سیاح عزیق(6) غمرات (2)، وسباح (8) غریق غمرات(4)، بلبل بانوای (10) بینوای1(11) ریاض(12) ضعیف نالی ، وصصلصل (14) بی هوای (14) هوای(15) شکسته بالی ، نگارندهآ این اطروفهآ (16) بی نظیر«محمدمهدی ابن محمد نصیر» را، رزقهما الله فی الدارین الر زق الدار173) و العیش النضیر(18) .

گلبن این مدعا در خلد(19) خلد(40) وجنان (31) جنان (22) ، چنان غنچه گشاشد، که جواهر (4») کلیات وقایع زمان این خدیو زمانرا ، در نظم (24) نثر بسمط (25) ضبط کشیده ، بمرحله (46) پیمائی4 این مطلب، پیک نیک پی اندیشه را ازخامه، عصای طلب بدست دهد ، و قوتین فاکره(7») و ناطقه را ، که مائح(24) و ماتح 297)

هرچند که درد ته جرعهآ بیان جناب مستغنی الاوصاف «وصاف» صاف(7) صفبای اهامصطبحان(4) مصطبهآ(10) ترسل است و توقل(11) برقل (12) قواعل(14) عبارات آن، خارج از اندازهآ اقدام توعل143) و توفل (15) ، لیکن بمدلول «الحق احق ان یتبع، 17) رای مسدد و نیت مثدد کشت ، که در طرایق4 طرایف (17) طرازی (18) و سنایع (15) صنایع نکاری و سنایع (20) پردازی4 ms015 ، بتکافؤ تکاپو کرده ،

چون دبیرهمت، قلم 6(8) اظفارله) قلم کرده ، ترقیش (10) و ترشیق(11) و تغلیق و تمشیق (14) آغازید، وکعیت [12) خامه از صفیرصریر4(14) ، آغارید(15) آغاریدا16) ، ضمیرژولیده و خاطر پژولیده(17) با غراء(18) خاطر «من استبد برایه فقد خاطر»(14) دامن تحمل برافشاند ، و بفسوس (40) ، این افسانه برخواند، که هیچگاه از نقش بیت

با بیهنری چند هنر بفروشی خرمهره بقیمت گهر بفروشی

ترسم که کند آتش رسوائی دود تاکی بکسان هیمهآ تر بفروشی

هیهات در مقام ترجمه و بیان، برجمه(11) و بنان (13) ترا که «بنان گف لیس فیها ساعد»(14) صفت دارد، کی دست آنست که با بازوی بازور(14) مقاول (1)

یهمور(22) یهماء (24) را در جنب لال(44) لاله گون3 و لئآ لی (25) لالا ازجیب در آوردن ، سبک سنگیست (26) . و بیروز(27) ثرهات(28) و هواهی3(25) واهی را ،

بیان رث (1) بت1(10) و کلام غث ونث2(18) را با چنان أغجوبه، «کتابا متشابها، (19) خواندن، دل خستن است4، واز جاجه (20) و زجاجه (31) کارگوهرجستن و کاه4 کم بها را با سنگ بیجاده(23) سنجیدن، بی جاده(4») است، و سفینهآ ارادهآ خاطر آزادمات درین بحرلجی(4)) بیخاده(ه3) . ذما یستری الاعمی والبصیرولا الظلمات ولا النور و لا الظل و لا العرور»47) .

من صنف فقد استهدف (1) و الصمت احسن من عی المنطق (2) و السلوت ستر مسدود(4) و فدام (4) علی الفدامة(5). توصل (10) جسته، بپای ادب برخاستم و با گف تو کف(11) بتکفف(14) کفیهآ (14) راهی خواستم.

ذکا (1ء از کن من آیاس»(2) کهپیوسته ما ندا شعة ذکاء (2) بر بلاط (2) ولطاط ره) وشهول () وحرن (2) جهان معانی لامع بودی، بتراکم غیوم1له) حزن و یأس محجوب شد.

و دهاو (4) «ادهی من قیس»(10) که بلاغت « قس،3 (11) را اذهی (14) و اوهی [14) من القس» (14) شمردی، و نور تجلی از پرتوش دهاة(ه1) را «لعلی آتیکم منها بقبس» (16) گفتی، دهان نطق بریست، وشاهد رویت (17) رؤیت دریغ داشته ، در حجال (18) خجال (14) خد(30) بخدر(21) تخدر(2») و تحدر (4») بنهفت . و بهیچوجه وجه بهیج (24) مطلوبرا گشف القناعی4(2) باقناع(26) ، از قنوع(37) صورت نبست.

زمانه عدو هنرمندانست، واهل زمانه صد چندان. گل خندان آتشی9 را دراین چمن، براهل دانش آتش گلخن دان، و برخوان پرخون سپهر فاتحهآ ترک و ms017 تجرید برخوان (20)

نبها با ذ کحوة ا(1) زکن (2) و روشندلی در ر کن 3 حفهآ با صفای خیال، بسی چراغ دماغ سوختهام و بدستیاری زندان[3) کلک وبنان بازندان(4) متفکره ومتخوله بسا سراج مضییء (ه)، درسراچهآ زلدانیان بیان و گرفتاران شجن(6) سجن (7) سخن افروخته.

بزورنکته شکافی فوامض () مضامین را کفته(5) و گفتهام، وبایای4 تدتر، رف و بام سخنان بلند را رفته ورفته ام . بآتش طبعی ذهن شاعل (10) ، و فکر شاغل، عبارات سوخته (11) از دل سوخته انگیختهام، و « بالعشی و الانبکار» (13) أنبکار (13) افکار را، درحجلهآ دل افگار(14) بهمدستی ماشطهآ (15) ناشطهآ (16) قلم ، آوشحهآ (17) مکلل (18) بهیکل (14) وکلکل(20) آویخته.

در محاکهآ(21) محاکات(32) ، ومحا کهآ (24) حکایات، بحیاگت (24) حائک (25)

2- دانش (رب). 3- تشتیه زند ، بند دست (رب). 4- چوب یا آهن آتش زنه (رب). 5- روشن ، روشن کتنده . 1- اندوه . 7- زندان . 8 - ج فامض، سخن پوشیده ، خلاف واضح، مشکل (رب). 9- شکافته (برهان). 10_ افروزنده 11- سنجیده (برهان) . 12_ بشامگاهان و بامدادان. ( مأخوذ از قسمت آخر (برهان). آیهآ 31 سوره آل عمران یا 57 سورهآ مؤمن). 10- زن آرایشگر. 13- ج بکر، نابسوده . 14_ آزرده 16- شادمان ، نشاط کننده (رب). و ممکن است معنی دیگر آن مقصود باشد، یعنی از جای بیرون آینده . 17- ج وشاح . باز گفتن سخن. 20- سینه (رب). 24- بافتن ارب). 25- بافنده . 18- اکلیل پوشیده . 21- اسم مکان ، جای بافتن ارب). 19- پیکر . 23- برابری کردن، باهم پهلو سودن (رب). برخورد بایکدیکر. 22- حکایت کردن ،

در دیدهآ ناقص خردان رغبوب(11) ، که نظرجز برعیوب نمی گمارند ، «اقبح من عشوة(13) العشواء(14) و دلال (14) العثواء» (15) بوده . ورخسارهآ ساره(16)، و شاره (17) بشاره4(18) آن مخبآت (19) نیک مبسم (30) ، ومحبات (21) تنگ مبسم (23) ، که از حسن محیا (23) دلبر ان برجاء (24) را دل5 برجا نمیگذارند9، «انکر من نأة البرخاء (25) وهبات (26) العرجاء»(37) نموده «قسیمهآ (24) اطیب(24) من القسیمة(40)

پس خیال دیگر آغاز کرده با کلک سخنور بفسون فسانه ساز گشتم، که ای بی زبان مطلب طراز! و ای خاموش نکته پرداز! ای2 خضر سبک پی سر چشمهآ ظلمات! و ای فرمانروای4 خطهآ خط، وقلمرو دوات! که همیشه از راست خانگی (13)

از این تمنا گلبن قلمرا شکوفهای شگفت، شکفت، و در خط شده(14) از صریر (14) ، زفیر(15) « و یضیق صدری ولا ینطلق لسانی»(16) بر کشیده گفت8 : که « انا لنریک فی سفاکهة » (17) . مدتی است که مشاطه (18) شاطهآ (19) خاطر زاد گان(20)

جمال وسیم (1) سیم تنان بیان (2) تنان(4) بتان آزری1(4) را « بلاتعلل ،(5) تغلل(6) نمودهام3. و بر بیاض (7) کافور گون ، مشک سود(ه) سوده3. مانند زبان آوران « ذوی شتشقه » (4) شق شقة(10) لوای والای شقوق سخن، وکشف پرچم والای (11) صنوف بیان کردهام . و ببال گشائی تذروان یرخط وخال حسن تلفیق و تلفیف6(13) ، چتر*طاوسی « کر فرفة (14) الرفراف (14) فی الرفرف(ه1) الرفیف»(16) برسرخیل معانی گسترده . از نوشتن(17) راه رضایت سرباز تزده ، سرزده بهرجا شتافتهام ، و بخاطر جوئیت روز و شب با سفید و سیاه(18) از در آمیزش در آمده9، روبر نتافتهام7. جز

چون خامهآ نال(4) نال (ه) پیکر ، چون4 نال (6) ضعیف نال (7)، اینحکایت بانکایت (4) و این قصهآ پر شکایت برخواند ، بادوات کفتم: ای آنکه ازلیقهآ (4) لیاقت ولیاق (10) لیاقت9(11) بر گیسوان شواهد شهد کلام سخن، ونواهد(13) ناهید نهاد عبارت، عبیروعنبر آمیخته، ودر مشکوی(14) مشکبوی اوراق خطائی(14) ، طرف رخار فرنگی نژاد4 بیانرا، زلف زنگی(ه1) آویختهای7! اگر خامهآ خام،

دوات چون اینمقال شنفت پوز1(1) به پوزش گشوده گفت : هیهات ، مرا پژولید گی2 خاطر32 از توبیش است، و روز مجنون(2) من از لیلهآ لیلا(3) درپیش (4)

روز گار آشفته تر یا زلف تو یا کارمن .

سیاهخانه ام ازخیل گدر(ه) مجمع ماتمست، و غبار بلبله (2) و تلتله(7) تل تل، بل، کوه کوه ، برفضای درونم متراکم.

در سینهآ غم آ کندهام چندان گرد کهم (8) برروی هم نشسته ، که اگر ازمن بقلم نرگس، خط ریحان(4) نگارند4، خط غبار(10) بنظر آید ، و ازبس دل افسردهام افشردهآ پنجهآ رنج وشکنجه کشته، آنقدر طراوت در کام و دهان* من نمانده که کلک دبیر، بصد تدبیر، از برای تذبیر1(11) لبی ترنماید.

شعر:

کأنک من کل النفوس مرکب

و آنت إلی کل القلوب حبیب (8)

نمی ازیم (10) و تامی9 (11) از جود بسیار کمت درد مرا دوای تام است!، کفتا چکنم دوات(12) نیست. کفتم از هعین الحیات(14) ظلمات مداد امدادی نما!

شعر :

شب جهل مرکب شب پری دارد که از کوری

هنر پیرایهآ خورشید اگر پوشد نمی بیند

هرادیب اریبی که دربیان3 آفانین [4) ادبهسیوطی»(9) را بسیاط (10) تقریع (11) تأدیب نماید ، و « آخفش» (12) را از خف (14) آخف (14) شمارد و « ابن الضایع »4 (15) را که ابوالفضل نحاتست مجنس5(1) اسمش انگارد، « شجری»1(17) را درمشاجره ازیا در اندازد و « حریری»(18) را متاع سخن کاسد سازد ، « فراء» (19) را بگزلک (20)

1- ظاهرا مقصود محمد بن ابی محمد مکنی بابی بکر (271- 327 ه. ق.) است. 2- درحاشیهٔ‌ (نو) نوشته است تاج سبکی مشهور است ، هرکاه براین حاشیه اعتماد کنیم ، مقصود تاج الدین عبدالوهاب بن علی از علمای معروف قرن هشتم هجری ms021 است (227-771 هق.). 3- رک ح 23 س 39. 4- ابراهیم بن محمدبن سری بن سهل مکنی بابی اسحاق، از علمای نحو است. ابتدابلور تراشی میکرد. بسال 310یا311 یا314 در گذشت (فیات ج 1 ص33). 5- شیشه . 6- وبضم دال نیز، طعام مهمانی (رب). 7- یعقوب بن اسحاق مکنی بابی یوسف ازعلمای ادب (م249 ه ق) (فیات).8- نمر ، درلغت پلنک است

8- نمر ، درلغت پلنگاست و نمری حسین بنعلی بصری ادیب ولغوی (م385) است . 9- در همه نسخ ثعلبی است دراینسورت مقصود ، احمد بن محمد نیشابوری از مشاهیر فقیهان و مفسران قرن چهارم و پنجم متوفی بسال [427 هق] است. ولیچون سغن ازعلم ادب درمیانست بهتر این بود که بجای ثعلبی، ثعلب ، احمد بن یحیی بن زید حوی شیبانیرا نام برد. وتناسب نام ثعلبی یا ثعلب ، بامعنی لغوی آن (روباه) پوشیده نیست. 10- یا بقتح واو وسکون یاء ، عمروبن عثمان بیضاوی بصری ، مکنی بابی بشر ماحبه (الکتاب) وفات اورا ازسال 121 تا194 ه. ق . کقته اند. (فیات 3 ص133) 11- علی دشت بی آب و کیا. بناحمد (هه44 ه ق) (معجم ج 17 ص 224). 12- ج فلات ، بیابان پهناور، نجد. 13- عنبة بن المعدان الفیل المیسانی. شاکرد ابوالاسود دئلی است. ومعدان را از آنبجهت بنیل منشوبه کردمالد که کوند فیلی از آن زیا دین ابیه بود و روزی ده درمه مزینه آن میکرد معدان کفت فیلدا بسندهید وروزی ده درهم نیز بشما میدهم (بنیة الوعاة س 328) 14- خطای رأی. 15- ابرامیم بن قاسم، ادیب حوی مکنی بابی اسحاق (م-942 ه.ق). یا یوسف بن سلیمان حوی مکمی بابمالجاع (22،3، مق]، 16- سر نکون شدن.

مرحرفی از کلامش را که مأخذ ms022 اشتقاق شقوق علومست ، از روی شقاق(2) چون قریحهآ خود خامد شمرند1. و از فهم ناقص(4)، گفتار صحیح(4) و مثالات(5) سالم (6ا ورا لفیف () و مهموز4 (5) واز معنی اجوف له) دانسته، تغییر اورا مضاعف4 (15) کردانند، و اوقات خود را صرف إعلال (11) و جحد(14) و نفی (14) اقوال او که(14) مستنی (5) ومفرد (16) ازجمع4 نحات (17) زمان ماضی وحال واستقبالست، نموده ،

1- افعال مدح وذم دونوع فعل اند. فعل مدح فعلی است که مخصوص بمدح (باعتباری فاعل) خود را ستاید وفعل ذم مقابل آنست ، مانند نعم وبئس . 22- منسوب به حول (سال) سالیانه . نام قصائدی است که زهیر بن ابی سلمی سروده است. کویند وی هرقصیده را در چهارماه میسرود و درچهار ماه تهذیب میکرد و درچهار ماه برشعرا میخواند، و پس از یکسال منتشر میساخت. (ذیل المتجد) 3- زهیر بن ابی سلمی (1530- 127؟-م) صاحب معلقهآ معروف، شاعری جاهلی است. 4- تام مجموعهآ قصائدیست که نابغه درعذرخواهی ازنعمان بن منذر پادشاء حیره سرودهاست. این نام در ذیل المنجد اعتذاریات آمده (ذیل المنجد- اعتذاریات) . ورک: (جواهر الادب ج 2 ص45-46) 5- نابغهآ ذبیانی ، زیادبن معاویه، مکنی بابی امامه. یکی ازشعرای بزرگ دورهآ جاهلی است. بپادشاهان حیره مخصوصا نعمان بن منذر پیوست، سپس ازاو بترسیدو بگریخت و نزدغسانیان شد، دیگرباره دل اوبسوی نعمان متمایل کشت وقصائدی درعذرخواهی بگفت که باعتذارات معروفست (وی بسال4 60م - 18 ه.ق.) در کذشت. جواهر الادب ج 2 ص 45 وذیل المنجد). (جرجز ج 1 ص 115) . (زک ص 342). 6- قصائدی است که کمیت در مدح بنی هاشم سروده و مشهورترین شعرهای اوست. این قصائد بطبع رسیده وبآلمانی نیزترجمه شده (زک ص 819 . معط ستون 1570). 7- کمیت بن زید اسدی کوفی (60- 126 ه.ق) شاعر بنی هاشم (معط ستون 1570 . زک ص 816). 8- نقائض جریر وفرزدق نام کتابی است فراهم ms023 آوردهآ ابوعبیده معمربن مثنی تیمی. موضوع آن تناقض اشعار این دو شاعر بزرگ است درهجا وجز آن ازفنون شعر ( معط 323 و 288). 9- جریربن عطیة بن حذیفهآ حطفی (28 -110 ه) (زک ص 182 - معط 287). 10 - نام سلسلهآ قصاید ابونواس است ، در وصف خمر که ضمن دیوان او مکرر طبع شده . 11- حسن بن هانی بن عبدالاول بن صباح مکنی بابی نواس (145 -195 ق معط ص 351). 12- نام اشعاریست که ابو العتاهیه درزهد سروده است (معط ص 323. لغد). 13- اسماعیل بن قاسم بن سوید کیسانی (130-211 ه.ق) (معط 323).

1- مدایح بحتری نام قصائدی است که وی در مدح خلفای عباسی (متوکل وپساز او) سروده است. 2- ولیدبن عبیدبن یحی طائی ازشعرای بزرک قرن سوم صاحب حماسهآ معروف (202 284 هق) . (زک ص1138 ومعط 529). 3- ظاهرا نام کناب یاقصیدهای بخصوص نیست، بلکه چون ابن معتزرا درابداع تشبیهات، توانائی خاص بودهاست، تشبیهات وی معروف شده . رک (الفهرست س128 معط243 لغد) عبد العزیز سید الاهل در کتابی که بنام (عبد الله بن معتز) نوشته آرد: ازغایت فراوانی ونیکوئی به تشبیهات اومثل زتند واهل بلاغت اورا امیر تشبیه خواتند. (ص 37 کتاب) 4 - عبد الله بن المعتزبن متو کل عباسی ازتلامیذ مبرد وثعلب ، یک روز ویک شب خلافت یافت سپس دستگیر شد وبقتل رسید. (244 یا 247 - 291) . معط (243). 0- احمدبن محمدبن حسن مکنی بابی بکر حلبی شاعر دربار سیف الدوله (م - 334 ه) ترجمه احوال اودرفوات الوفیات ج 1 ص61 ولغد واعیان الشیعه ج10 ص 351 و ج 11 ص 95 و ریحانة الادب ج 2 ص 495 آمده است. چون اشعار اوبیشتر در وصف باغ و بوستانست بروضیات شهرت یافته . 2- لطائف الظرفا ، نام دیگر کتاب ادب الندماء ، یا ادب الندیم کشاجم است. رک (معط 1561). 7- بفتح وضماول، محمود بن العسیمن مکنی بابی الفتع ، اوراست ادب الندیم. کتاب الرسائل. دیوان شعر (الفهرست ms024 ص 200) .حاج خلیفه وفات اورا حدود350 نوشته (طبع اول) . درطبع دوم آمده المتوفی حدود سنة خمسائه (1) .(معط (350 یا 360) وکشاجم رمزی است ازهنروشکل اویعنی کاتب ، شاعر، ادیب ، جمیل ، مغنی. (لغد). لکن ثعالبی دریتیمة الدهر این لفظ را به کاتب وشاعر ومنجم تفسیر کرده است (ج 4 ص 157). 8- نام قصائدی است که متنبی دروصف بدربن عمار سروده است (کنوز) وشاید بدویات است و آن قصائدی است که درومف زنان بدوی سروده وثعالبی نویسد : اورا دروصف بدویات طریقهٔ‌ ظریفه است که بحسن آن متفرد بود.. ( یتیمه. س129 چ1). 9- احمدبن حسین بن حسن بن عبدالصمد (303-354 ق) مکنی بابی الطیب (رک یتیمة الدهر تعالبی ج 1 س 78). 10 - ظاهرا نام رسائل بدیع الزمان است که مکرریطبهوسیده ولی درفهرست ما چنین نامی برای آن نیافتم 1 - احمدبن الحسن بن یحیی بن سمید (متوفی 398) از ادباء مقهور. صاحب کتاب مقامات. مکنی بابی الفضل. رک (یتیمه چ 4 م 197).

«اخطل »(1) را بخطا و خطل (3) در کیرد « ذوالدجاج1، (4) را دجاجهآ ناظم(4) شمارد و «دیک الجن»(5) را پرو بال بلند پروازی درهم شکند. قلاید ms025 « متنبی »(6) را مبتنی بر تقلید داند ورباعیات2(2) « معری» (8) را معری از سلاست یابد واشعار معزی»(4) را معزی (10) بر معرت3(11) گرداند.4 وچون درعرصهآ بلاغت، تبلیغ9(12) زمام مبالغت کند، بسرعت8 إرتجال (14) « ابوفراس،(14) را مر تجل (ه1) سازد.

و در شیوهٔ‌ طزدل) و رکب (1) ابا فارس (1) وا از فرس فراست(2) در اندازد. دلبید، (6 بلاد بلادت (5) پوید. «میکال،(5) گلیل(6) گردد. سخن یردازی «ابن خسام9(2) إنحسام اها کیرد، وصیت(4) شهرت «راعی »(10) و « ذوالرمة »(111) صوت3 راعی (13) رمه شود . لطایف کلام « مبذول »(12) منتذل3 بر آید « بحتری4»(14) از تحیر بچیزی ازبیش و کم لب نتواند کشود، و « تبریزی،(15) شاعر درمقام تبریز (1) هنر تربیز (17)

4و مانا أرجی من حیاة ذمیمة مقسمة بین النوی و النوائب 97).

و هر« ناظم 4(10) «قبسی،(11) خصال «صائب ،(12) رایی که4 درپیش جودت سخنش نطق «ناطق ،(14) و صامت بسته باشد و « شوکت»(14) «شاهی »(15] و « شانی ، (16) شکسته ، باطراوت بیانش گلزاربیان «فردوسی،(12) از طراوت دورنماید،

بانشآهآ مقال3 روح بخشش «جامی» (9) از فیض باده گساری غنی، ودربرابراقوال دلکشش نظم آشنا و ms026 بیگانه بیمعنی.

عذوبت منظوماتش «زلالی»(9) را از خوی3(10) خجلت دفتر سخن بآب اندازد، و «هلالی» (11) را هلال آسا، برنگ زردی و نقص (12) ، شهرهآ شهر و انگشت نمای آفاق سازد. در طورطور(14) سخنوریش ، « گلیم»(14) گلیم برسر کلام خود کشد، ودربزم بلاغت گستریش، طبع «سلیم» (15) ، سلیم (16) آسا بطبطاب (17) اضطراب افتد.

چشمی دارم چو حسن شیرین همه آب جسمی دارم چو جان مجنون همه درد

1- ط ، ومکتبی. 2 - عت ، کمانش. 3- عت ، نظزی. 4- عت ، سیاره. 5- ط ، بزاری. 6- عت ، اشعار سازد. ط ، شعار خودسازد. 7-عت. اضافه دارد : بیت ، ط، رباعی .

آلحق دانشور مفلق1(1) و سخن سنج متفیهق (2) که یراعه(2) براعت(4) پرورش در طلاقت(5) بیان وذلاقت(6) لسان ، لقاعه7) بزیع 2(8) باشد ، وحلاوت تحریر و طلاوه9) تقریرش، دربیان معانی و معانی بیان (10) «احلی من البدیع»(11) ، وارکان بیت ذوقافیتین (12) وجود بائجود وجودتش3، در فن بدیع (14) إبداع(14) ، بحسن تناسب ترکیب یافته ، و نساج(15) قدر ، برد (16) مفوف4(17) دأبش (18) و ثوب مکعب*19) ذاتش را بی شوائب (20) التباس (21) بصنعت تسهیم (23) و تدبیج2 (44)

کلک دوزبان(1)، اکرهزاردستان(2) کردد ، بصد دستان8) داستان بلاغتش را ایکی از هزار نتوان کفت. و اکر از شعر های ترش رقم شود ، از آبداری معانی آن صدای آبشار4 از صریر خامهآ خشک توان شنفت.

چون مشاطهآ طبع بدیهه سنجش، بشانه5آ موشکافی جعد سلسله مویان اشعار نازک را برسم مثنی(9) و ms027 مرسل (10) از مفرق (11) نظم مسلسل در اندازد ، شعرای

1- حرف قید هرحرف ساکن (فیر مدولین) است که ماقبل روی بود. (المعجم ص 249) 2 - ج نائبه ، مصیبت. 3- ج منظومه نظم ، سامان ودر آن ایهامی است به منظومه، شعر. 4- دریافتن. (لغد). درک کردن ، جبران. و در محسنات شعر ، استدراک آنست که شاعربیتی را بنا کند اندر مدح که آغاز بیت شنونده را هجا نماید رود کی کوید :

اثرمیرنخواهم که بماند بجهان میرخواهم که بودمانده بجای اثرا

(ترجمان البلاغه ص 94) 0- کریغتن ازیکدیگر (نف). و تنافر در حروف یا کلمات یکی از موجبات عدم فصاحت است. 6- نقصان ، کاهش وباب تفاعل این ماده درفرهنگهای موجود دیده نشد. 7- پس روی کردن ، بدنبال افتادن ، درپی بودن. 8- پراکنده. 9- وسیلت ، و در امطلاح عروضیان ، سبب یکی از ارکان عروض است و آن دوقسم است ، خفیف وتقیل ، سبب خفیف یک متحرک ویک ساکن است وسبب تقیل دو متحرک است (المعجهص29 و30).10_ مین، و و

10- میخ، و وتد رکن دیکر ازار کان عرومز است. مقرون ، و آن دومتحرک وساکنی است و مفروق و آن دو متحرکآ است بردوطرف ساکتی (المعجهس 30 و31). 11- بعضی بر بالای بعضی (رب). ودر اینمورد آنراج طبقه آوردهاست وطباق عنعتی است در ms028 علم بدیه و آنرا مطابقه نیز کویند و آن مقابلهآ اشیاه متضاداست، ماند سردوگرم ، تلغ وشیرین. 12- روشن کرده ، درخشان شده (نف) وصنعتی است درشعر که یک مسراع عربی ویک مسراع فارسی آورند و یا یک بیت عربی ویک بیت قارسی (نف). 13- دانه نشان ، پرستاره. 14- بظاهر آسان ولی بواقع مشکل. وسهل وممتنعاز امسان ظلم وترا، وآن مطابة لقل با منی اسن ، با روان الاط وعذوبت مشه جنا نکه شنونده سبس رفتن. وکتایه از بد بختی اسع. را کمان افتد که بآسانی چنان شمر توان سرود یاجنان نثرعوان نوعت. 10- بر کشتن

سیوط 4) مسمطات(5) کارش پیچیدتر از شعر معتد3)، وبجرم موزونی چون بیت مثجر اسرو، پابست قید مؤبد باشد. ومتشاعر (8) منبوت(8) المشاعر(10) سبک

1- طردوهکسر آنست که سخنی را بترتیبی برانند ، آنکاه آنرا معکوس کتند چنانکه :

هر آتشی کوهری تابنده و سوزنده است و هر کوهر تابنده وسوزنده آتش است. در تد اول علمای معانی از انواع اطناب زیاده است و آن چنانست که دو سخن آرند ، بدانسان که منطوق سخن نخستین مفهوم دوم را بیان کند و بالعکس. و در جامع الصنایع کوید : طر دو هکن ، این صفت چنانست که سخنی را بترتیبی براند بعد باز کرداند... چون کلام الملوک ملوک الکلام (لغد). ودر اصطلاح علم منطق ، یعنی جامع افراد ومانع اغیار. 2_ افا ، ماه نوبر آینده . 3- رک ح 7ص23. 5- ج مسمط ،

4- ج سمط بکراول و سکون دوم ، رشته (رب). 5_ امف باب تفعیل، حکم، فرمان، دستور ، و مسمط نوهی شعراست که جمع کنند ابیات را ms029 یک قافیه مغالف قوافی سابق (رب). آنست که بناء ابیات قصیده برینح مصراع متفق القوافی نهند و مصراع ششم را قافیهآ مخالف قوافی اول آرند که بنای شعر بر آن باشد (المعجم ص 382). 6- امف باب تفعیله دارای تقید، و آنچنانت که بسب پیچید کی درمعنی ، یا درلفظ، یا معنی ولفظ هردو، معنی شعر یاعبارت بخوبی فهمیده نشود ، اکردیریافتن معنی ازجهت لفظ باشد، آنرا تعقید لفظی نامندواکر ازمعنی بود ، تعقید معنوی. 7- مشجرصفت بیت ومضاف بهسرو، واضافه بیانی است. لفظ مشجر هرند ایبهامی ازمعنی مسعطلح آن را درفن بدیع دربردارد، لیکن بقرینهآ سرویابست و همچنین با توجه باینکه شمر مغجر را در دوسطرید آوردهاسته ظاهرا بسنی لغوی آن (خانهآ درختنهانهٔ‌ه) بکاررفته ومحتمل است مقسود بیتی باشد که کلمات آن بفکل سرو تحریر شده است، نظر بیت مطیر که بشکل ادراک ، حواس . آنکه خود را شاهر پندارد. مرغ نوشته میشود وبهرحال رجوع بهحاشیهآ 6 صفحهآ 81 شود. 9- بخواب رفته. 8- افا ازباب تفاعل، 10- ج مشعر

1- ج بحر ، دراینجا مقصود وزن شعراست وبمناسبت آنکه هر بحری را زحافهاست ، آنرا به ر(دریا) تشبیه کرده اند. (المعجم. غیاث. آنندراج). 2- ج وزن و آن آهنگی است که از تر کیب ارکان و اسباب عروض حاصل آید. 3- سنکین ودراصطلاح علم عروض نوعی سیب است مرکب از دومتحرک چون همه (المعجم ص 30) 4- سبک ، وسببی است مرکب از متحوک وساکنی چون (نم) (المعجم ص 29). 0- ج رکن پایه، ورکن دراصطلاح عروض سبب و وتد وقاصله را کویند. (المعجم ص 29) 6- ار ms030 کان سالم رکن هائی است که در آن تغییری راه نیافته باشد مقابل مزاحف . 7- ار کان مزاحف آنر کنهاست که در آن زحاف بود وزحاف اسکان متحر کی است یا نقصان حرف یا دوحرف یاسه حرف. (المعجم ص40) 8- زیادتی فلبه (فیاث). 9- دوراندیشیدن درسخن (رب). 10 - دورتک کردیدن (وب). 11- رسانیدن ، درچسبانیدن. (رب).

1- مغاک میان ترقوه و کتف (رب). 2_ آنچه زیرزنخ است یا سرحلقوم یابند حلقوم یا چنبر گردن... (رب) درمثل آمده است: لالحقن حواقنک بذواقنک یعنی ترا در اندیشه خواهم افکند واین مثل را برای کسی زنند که به قهر وغلبه تهدید کند (مجمع الامثال میدانی). 3- چسبانیدن. 4- سینه. 5- سرین (رب). 6- عجز آخربیت را کویند وصدر اول بیت را ورد العجز علی الصدر صنعتی است که دبیر یا شاعر باول سخن منثور یا باول بیت، لفظی کویدو بآخر همان لفظ باز آرد و این صنعت برشش نوع است... (حدائق السحر ص18 به بعد) 7_ چهاردندان که میان انیاب و اضراس واقع است. چهاردندان. پیش (غیاث). 8- شاعرخوشگوی مفلق ودلاور که کسی بروی دست نیابد. (رب). 9- آهو برهآ ماده. (رب). 10- آفتاب (رب). 11- طلعة ، دیدار. (رب). 12- (غیاث) از مصدرعزلة، بمعنی کناره کیری وخلوت کزیدن استعمال کرده است. 13- عشقبازی (رب). 14- کسترده. زمین فراخ (رب) . ودر علم عروض نام یکیاز بحرها است و اجزاء آن چهاربار مستفعلن فاعلن بود (المعجم ص 62). 15- زمین . 16- نزدیک شونده. و نام بحری است که اجزاه آن چهاربار فعولن است (المعجم ص140). 17- نوعی سرود و ترانهآ طرب انگیز. (رب). نام بحری که اجزای آن چهار بارمفاعیلن است. (المعجم ص 95). 18- بسیار، افزون. (رک ms031 رب). ونام بحری است که اجزاء آن شش بار مفاعلتن بود (المعجم ص 62). 19- مقابل ناقص ، بی نقص ونیز نام بحری ازبحور شعراست و اجزا، آن شش بار متفاعلن بود (المعجم ص 62). 20 - این صنعت چنان بود که دبیریا شاعر بعد از آنکه حدود اسجاع وقوافی نگاهداشته باشد و شرایط آن بجای آورده ، در اثناء ابیات دو لفظ مزدوج یا بیشتر بکار بندد... فلان بسیرت کزیده و عادت پسندیده معروفست... (حدائق السحرص 28-27). 21- آراستن. ترتیب دادن. (رب).

« یوسف عروضی» (5) اگرردیف این دورشدی ، در معرض تعسف(6) و مورد تأسف (7) جز «یا آسفی علی یوسف، (4) نشنودی واگرخلیل3 (4) باین قرنمقارن آمدی از عروض (10) عوارض (11) به تجنیس (13) اسم خود خلیل (14) ، ولسان حالش گویای «یا دهر أف لک من خلیل»(14) بودی.

1- رک ح 20 ص 20. 2- ج اقصی ، درتداول عالیقدر ، بلند پایه. 3-ج ادنی، فرومایه (نف). 4- بلکه اوشاعراست (از آیهآ 5 سورهٔ‌ انبیاء). 5- نام این مرد در ترجمان البلاغه ص 2(معحح احمد آتش) والمعجم (ص 357) آمده است در ترجمان البلاغه ابویوسف هروضی ضبط شده وصاحب المعجم یوسف عروضی نوشته و دو بیت از او آورده است. آقای سعید نفیسی اورا درزمرهآ شعرای دورهآ سامانیان شمرده است (احوال واشعاررود کی ص 458). 6- مص باب تفعل ، برفوت چیزی ملول شدن. (رب). 7- دریغ خوردن. (رب). 8 چه طولانی است اندوه من بریوسف (از آیهآ 84 سورهآ یوسف). 9- خلیل بن احمدبن صمرو ازدی یحمدی مکنی بابی عبدالرحمان استاد سیبویه واضع علمهروض. (100-160 تا175 ه.ق). (فیات ح 2 س 15). 10- پیدا شدن، آشکارا شدن و این لفظ را بمناسبت عروض (بنتع اول) که کویند ابداع خلیلاست بکاربرده. 11-ج عارضه، حادثه (رب). 12- باچیزی مانند شدن (وب) و رک ح 16 ص 61). 13- لاغر مختل الجسم. مرد درویش مغلس (رب). 14 - ای روز کار نفرین بردوستی تو. این مصراع از جملهآ چند بیتی است که امام ms032 حسین هلیه السلام در شب عاشورا خواند و بعد آن اینست .

کم لک فی الاشراق والاصیل من طالب و صاحب قتیل.. ارجوع شود به قارخ یغری طیع نبف ع 2 م 217).

وهرطبیب حاذق باذق (1)، که جالینوس (2) نسخه نویس (2) مطب افادتش باشد و حزاقة (4) حذاقی (5) ریزه چین حذافهآ (6) حذاقتش ، ودرعلم معالجات، «ایلاقی»(2) را ملاقی (4) جهل بیندودرفن مواصفات(ه) امراض1، « ارسطاطالیس »(10) را به بطالت(11) موصوف سازدودانای دنی (13) ، یعنی «فلاطون»(13) رانادان دنی داند، و « دیوجانس» (14) را مجانس (15) دیو و دد گیرد ، « شفائی2»(16) را در « شفاجرف »(17) خبط (18) وهوان(ه1) یابد ، «ابوالبر کات»(30) رابر گت(21) رأی اتصاف دهد؛ چون «ابنسینا،(22)

1- مختصر. اندک ، و نام کتابی است در علم طب علمی و عملی تالیف ابن غالب (م - 599 ه. ق) (کشف الظنون). 2- ج کلیة ، ونام کتابی درطب تألیف سدیدالدین محمود بن عمر بن محمد طبیب مکنی بابن رقیقه (متوفی - 635 ه. ق) (کشف الظنون). 3- حذاقت. 4- مقابل ناقص، وکامل الصناعة یا طب ملکی تألیف علی بن عباس مجوسی است (کشف الظنون). 0- شامل. در بردارنده، ونام کتاب معروف محمدبن زکریای رازی است درطب. 6- الاسباب و العلامات درطب، نام کتاب بقراط است و نیزچندتن از پزشکان معروف کتابی بدین نام ms033 تصنیف کردهاند (رک کشف الظنون). 7_ نام کتاب معروف ابن سینا د ر حکمت و آن مختصر شفاست. 8- نام کتاب داودبن عمرانطاکی (م1008 ه. ق) موسوم به تذکرة اولوالالباب. 99- افا، بینیاز کننده، ونام کتابی است درطب تألیف سعید بن هبة الله بنحسن (م494 ه.ق). و کتبی چند درطب نیز بهمین نام تصنیف شده است (رک کشف الظنون). 10- شافی نام کتابی است درطب تألیف یعقوب بن اسحاق (م 685 ه. ق). 11_ ذخیرهآ خوارز مشاهی تألیف زین الدین اسماعیل بن حسین جرجانی طبیب (530 ه. ق) که در دوازده مجلد است و آنرا برای علاء الدین تکش خوارزمشاهی نوشته (کشف الظنون). 12- راه پیدا. ومنهاج البیان نام کتابی است درادویهآ مفرده ومر کبه، تألیف ابن جزله ازشا کردان نصیرطوسی طبیب (م-493 ه. ق). ونیز منهاج الد کان کتابی است درطب تألیف داود بن ابی نصر بن حفاظ معروف به کوهین که آنرا بسال 658 فراهم آورده است (کشف الظنون) . Suture aaeittale -13 درزی در تحدب پیشانی میانی در قسمت سطح برون سری کاسهآ سر (کالید شناسی توصیفی کتاب اول استخوان شناسی ص 208). 14- رک ح6 ص76. 15- درزی است ازیسر واندر نبشتن تازیان، بحرف دال ماند و اندوحرف یونانیان بشکل لام وطبیبان آن را درز لامی کویند. ( ذخیرهٔ‌ خوارزمشاهی بنقل لغد) و رک کالبد شناسی توصیفی کتاب اول ص 209). 16- کاسهآ سر و آنچه شکسته کرده وجداکردد از کاسهآ سر (رب). 17- پایان می یابد حرفها پیش از آنکه بمقصد رسد.

1- دریا واین جمله مأخوذ است از آیهآ 109 سورهٔ‌ کهف :قل لو کان البحرمدادآ... الایة و رک ح 6همین صفحه. 2- ج سفینه، کشتی. 3- مص ms034 باب تفعل، بسیاردانش بودن (رب). 4- استخوان. 5- هماتند زورق وعظم زورقیSoaplhode استخوانی است شبیه به زورق که در طرف داخل پاو درداخل استخوان تاسی قراردارد، درعقب با استخوان قاپ و درجلو باسه استخوان منحنی متصل میشود (کالبد شناسی توصیفی کتاب اول استخوان شناسی ص 95. 6- هر آینه نابود کردد دریا پیش از آنکه پایان یابد (کلمات الهی..) (ازآیهآ 109 سورهٔ‌ کهف). 7- عروق بسیار نازکی هستند بنازکی مو و کمتراز آن، وآخرین انشعابات شرائین را بابتدای اورده مربوط میسازند. این عروق دارای اهمیت فیزیولوژیکی مهمیمستد، زیرا که از خلال جدارشان عمل تغذیه بین خون و سلول صورت می کیرد... (از کالبد شناسی توصیفی کتاب چهارم رکه شناسی ص 5). 8- ج واردة آنچه در آیدودر اعطلاحعرفا آنجه بردل در آید ازخاطرات نیکو بدون مجاهدت (تعریفات). 9- ج ورید ر ک، ودر امطلح کالبد شناسی اورده، سیاء رکها را نامند (رک کالبد شناسی توصیفی کتاب چهارم رکه شناسی س295). 10- رباط نجی است شبیه به عصب که از استخوان روئید. میشود و باعصب پیوند شده وصبرا باستخوان پیوند می دهد (قانون فصل اول از جمله ثانیه از تعلیه ینجماء 11- ج وتر وتر نسع سفیدی است بسته بصب که دراطراف عفله رسته است 12_ این عبارت ، از کلمه واردات ت اینجاد نسخ مغطرب ومنشوش است. دریو: وازواردات ضمیر بر آورده ورباطات معانی باریک براوتار ارتباط کفد عت : واز واردات ضمربر آورده وباطاق معانی باریک براوطار ار تباط کند متناسب است. متن تصحیح قیاسی وبرابر کنوز است. 14- استخوانهای کنجدی Seeammordes استخوانهای کنجدی در ناحیهٔ‌ پا 13 - رونده ، وصورت کلمه با سمسم وعدس و جاورس ریز ومد رو با بضی شکل اند ودر کف پا مجاور بامفصل های استخوانهای کف یا با ولین ند ا نسکتتان تر ار دارند استخوان خنامی دکتر کمهانی ح 1 س 99) ولطف اقر ان الفاظ تسم (تجد ماش جاورس ، عدس. آشکاراست. 15- ج علة ، بیماری. 16- گاورسیه ماتله کالرر ااصیم بنورات خرد یست که سر آنا رن وبن ms035 أنا سف ید ات وبا سوز قر ودرم رسیادن همراء بود. [بحرالجواهر) .

1- قمی سردرد که از طلوع آفتاب پیداشد، و روبازدیاد میرودتا ارتفاع آفتاب، ونزدیک غروب زائل میشود (لغد). 2 - سرخی افق بعد از غروب تا نمازخفتن یاقریب آن یاقریب تاریکی شب (رب) 3- قرص تباشیر قرصی است ملین ومؤلف تحفه نویسد : از تألیف مرحوم جد حقیر است و بهترین نسخهها و معمول حقیر است جهت تبهای حار وحصبه وتب دق... ونیز تباشیر اوائل صبح است. (اقرب الموارد). 4- اهلیلع وآن برچند نوع است هندی ، کابلی، چینی ، وهمهآ انواع آن سرد است دردرجهآ اول (رک تحفه ذیل اهلیلع). 0- آملچ ، درختی هندیست که بار آنرا نیز آمله کویند طعم آن ترش وعفص ونازک چون آلو کوجه به بزر کی کرد کانی و خردتر... (لغد ورک تحفه). 6- خوبی ، نیکوئی (رب). 7- خفقان سرد ، این بیماری رنک و روی را سپید مایل بکبودی کند و کسالت و تشنگی پدید آرد. (ذخیرهآ خوارزمشاهی باب سوم از گفتارهشتم از کتاب ششم). 8- نام بیخی است مثل زردک... منبت او کوهستان ونبات اور اساق بفدر شبری.. وجهت خفقان مفید است (از تحفه). 9- رک ح 11 ص67 10 - استوارعقل، درست خرد (رب) 11- خرفة. 12- نام درختیاست که بهر جانب که آفتاب بکردد ، بر کهای ms036 آن روبجانب آفتاب کند وبعضی کویند درخت وقواق همانست (برهان). 13- استوار ، محکم (رب). 14- بیخ درخت بذرالبنج است و حشیفة الغرب ، فبما ، تنوم، آفتاب پرست ، آفتاب کردان (رک لغد). برک آنرا شبی کویند و تخم آنرا منک بفتح میم (برهان) بن بنع (تحفه) 15- صامریوما

با نکهت جان بخشش از آرض موات(1) بجای نبات(2) حی العالم(3) خیزد، و بانفاس منسک الارواح(4) از تراب الهالک(3) حافظ الآجساد(6) بر انگیزد ، جسم1 بیروح یبروح الصنم«7) مهر(8) فزائی ازاو فرا کیردوبلادر(9) بلادر(10) ، بلادر 3(11) از زیورحسن تدبیرش پذیرد. و لبلاب3(13) را از لباب(14) دانش لبیب (14) کندولحیة التیس (15) را جلوهآ زلایف الملوک(16) بخشد، شیبة العجوز (17) را بقرط (18) وزلف عروسان(14)

گآنه من لطف آفکاره یجول(14) بین2 الدم و اللحم

ان غضبت روح علی جسمها اصلح بین الروح و الجسم.

1- ورم و آماس حجاب و ورم دماغ. (برهان). 2- ج سقم ، بیماری. 3ج هوارة بفتح اول وچهارم ، نیستی وهلاکی. (دب). 4- مص ، گام نزدیک برداشتن در شتاب روی. (رب). آهسته ونرم رفتن. (رب). 5- معروف. 6_- نو آموز در یزشکی آنکه نیک پز شکی نداند (المنچد). 7- غضروف دوم ازسه غضروف حنجره و آن بگردن بازنهاده است برابر درقی و بگردن باز پیوسته است واین را نام نیست واورا بتازی « لااسم له» گویند و بوقت فراز آمدن حنجره سربسوی زبان دارد. (ذخیرهآ خوارزمشاهی بنقل لغد). 8- رکه. (رب). 9- مرکب ازعرقوب ، پی سطبر پاشنهآ مردم+ ش متصل سوم شخص مفرد مضاف الیه. 10 - میدانی درمجمع الامثال، ذیل عنوان مواعید عرقوب آرد : مردی از عمالیق است ، برادروی حاجت بدو برد عرقوب گفت چون این خرمابن شکوفه آرد تراست . چون شکوفه بر آورد برادر نزد وی شد و وفای بعهد را طلبید فرقوب کفت باش تا فوره کردد وچون غوره شد گفت بگذار تا زرد و سرخ شود و چون زرد و سرخشد کفت مهلتی ده تارطب کرد دوچون رطب کشت گفت مهلت بایست تا تمرشود وچون تمر کردید عرقوب شبانه برفت و آنرا ببرید و برادر را چیزی نداد ، لاجرم بخلف وعد مثل شد. اشجعی ms038 کوید :

وعدت وکان الغلف منک سجیة مواعید عرقوب اخاه بیترب. ویترب موضی است نزدیک یمامه. 11- ج حشیش، گیاه خشک. (رب). 12- ج خیسه ، یست (المنجد). 13- بیخ سوس، بین درختی است وشیرین است لیکن شاخ آن تلخ بود (رب). وسوس طبیت است (رب). بنابراین معنی دیگر اصل السوس بنیاداست. 14- سخن چرم وماتند آن. جامه دان (رب). چن ارب] وکیامی است خوشبوی مدر و مخرح جنین وکرم (وب). 15- کیسه از

1- خنور. (رب) ظرف. 2- دروغ (برهان). رازیانهآ رومی. (برهان). 3- تهمت ، ناکسی ، فرومایگی. (رب). ونوهی ازدارچین (رب). 4- هرزه وبی معنی. (برهان). ویوست اندرون جوز (برهان). 5 - خورانیدن (رب). نوشاندن. 6- ریا ونفاق وفریب وافسون (برهان) ورستنی مشهور. 7_ همه ، عموم. 8- کمان تداف (وب). 9- خارصینی، شبه، روی ، توتیا (تحفه) . یکی از اجسادصناعت کیمیاست و از آن درصناعت بعطارد کنایت کنند ( مفاتیح العلوم بنقل لغد) ورک ح 6 ص6 و وک لغد ذیل خاوچینی. 10- کیاهی است بسیارتند و کشندهآ سگ و بر کش مثل برگ بید و بزردی مایل و کم آب وشاخهای او سرخ است... (تحفه). 11- مرکب از ترخون - مردم خونی و بی باکودزد و او باش (برهان) یاء نکره. و داروئی است که آنرا هاقرقرحاخوانند (برهان). وسبزی خوردنی (برهان) 12- نقطهآ سیاه دل. دانهآ دل. مهجة ، سویداء (لغد) جلجلان. در کنوز آود. حبة القلب داروئی است که آنرا بلادرنامند. (انتهی) لیکن این تعریف خطاست زیرا بلاد وحب الفهم وثمر الفهم است نه حبة القلب. 13 - جلجلان القلب، حبة القلب (المنجد): بیرون آمداز جلجلان دل... (اقرب الموارد) وجلجلان نام تره ایست که آنرا کشنیز کویند ms039 (برهان ازجهانگیری) دانهآ کنجد ودانهآ کشنیز (برهان از کنزاللغة) 14 - کندنا، سبزی خوردنی معروف و به تشدید راء نیز بسیار استعمال میشود. 10- باطل (رب).16- ج حقه ، ظرفی از چوب وجز آن که در وی کوهر ویامجون ومانند اینها 15- باطل، (رب). کنند. (از رب). 17- خصومت. (رب). 18- تخمیر، آمیخته شدن ، پوشانیدن چیزی. 19- صند وقچهآ کوچک. (لغد). 20 - مکرمردان. ونام بزرالبنع است. 21- کشندهآ پدرخود. وقاتل ابیه نام کیاهی است که آنرا قطلب کویند.

1- کوکب فرد الانفراد، سیاره ای که درخانهآ زایچه تنها باشد. (کنوز). 2- حاذق ، ماهر ودرمثل آرند لاتعدم صناع ثلة (تج). 3- بعضی اورا پیغمبرو بعضی رب النوع (هطارد) دانستهاند و بعضی سه هر مس قائل شدهاند و کروهی کویند ادری پیغمبر است وصحیح آنست که این کلمه یونانی و معرب ارمیر است و ارمیر عطارد بود (تعلیقات برهان). 4- کروه مردم. (رب). 5- بی خردی (رب). نادانی. - Cdamde Ptoledaee از فلاسفهآ نوافلاطونی حوزهٔ‌ علمیهآ اسکندریه و صاحب کتاب المجسطی که نظریهآ او درهیأت مبنی بر مر کزیت زمین و حر کات افلاک تاقرن شانزدهم میلادی قاطع بود. وی درحدود168 ب م بسن78 سالگی در گذشت (سیرحکمت ص ms040 47. تاریخ علوم ص 117). 7- راست کردن، و دراصطلاح منجمان تقویم کوکب بعد موضع او باشد ازاول حمل برتوالی (کنوز). حساب یکسالهآ منجمان که بر او راقی نویسند و معروفست8- گوشیارجیلی، کیاابوالحسن کوشیار بن لبان باشهری از مردم کیلان و از مشاهیر منجمان و فلکیان، صاحب مجمل الاصول و در نیمهآ دوم قرن چهارم میزیسته است. (ترجمهآ مبسوطی از او در تعلیقات چهار مقاله بکوشش اقای دکتر محمد معین (صفحات261 -271) آمده است. 9- بسیاق سخن ظاهرآ باید دانشمندی درعلم نجوم وفلک باشد ، لیکن باتتبع بسیارچنین کسیرا نیافتم 10- سپاسگزار . 11- نظامی عروضی درمقدمهآ مقالهآ سوم (علم نجوم) از شرایط منجم مطالعهآ چند کتاب را لازم دانسته است از جمله جامع شاهی (چهار مقاله مصحح آقای د کتر معین طبع دانشگاه ص 113). مؤلف الذریعه ذیل (الجامع الشاهی) این کتاب را تألیف احمدبن محمد بن عبدالجلیلسنجری دانسته و کوید فصلی ازاین کتاب را که دو 12 باب بعدد بروج و درعلم نجوم است درتهران دیدم ... (الذریعه ج ه س 59) در تعلیقات چهار مقاله دراین مورد توضیحی داده نشده است ، لیکن آقای دکتر سفا در (قارخ ادبیات درایر ان) آرد : ابوسعیداحمدبن محمدبن عبد الجلیلر سجزی منجم وریانیدان

بقیة حاشیه درصفحة بعد

2- در التفهیم آرد : سطح منطقه البروج همه کویهای ستار کان سیاره را همی برد و بهر کرهای دایرهای کند موازی مر منطقه را ، و آن دایره، فلک ممثل آن ستاره است. و ممثل از آنجهت نام کردند که اورا موازیست و درسطح اوست و مرکز هر دو یکی است ، پس برمثال اوست... (التفهیم ص116) . 3- امف ، مستدل ، بادلیل ، اثبات. 4- ج مشتبهة، ماننده. 5- ج متشابه ، همانند، مانند، مانندهم. 6- ج تدویر برونی نوید : فلک تدویر فلکی است خرد و کرد بر کرد زمین نیست همچون فلک اوج، ولکن زمین ازمیان او بیرون وستاره برمحیط اوحرکت کند که ms041 اوراست خاصه. ( التفهیم ص 122) 7- جحامل، فلکحامل فلکی است همچون فلک اوج، مرکز او بیرون ازمرکزعالم، وسطح او بسطح فلک مایل است. وفلک التدویر را همی برد ، چنانک مرکز فلک التدویر بر محیط او سوی توالی البروج همی رود. (التفهیم س 122 - 123). 8- معرب گوزهر. قلک اول قمر که بمنزلهآ ممثل او می باشد وهریک ازعقده رأس وذنب را نیز کویند که محل تقاطع فلک حامل ومائل قمر است . (نف) ورجوع شود به التفهیم ص 122).

صلیب1(1) درعداوتش تصلب (2) ورزد ، منطقة 224(3) الجوزا(4) نعلاق (ه) خصومتش بر کمر بندد ، و قرن الثور(6) سر مناطحت(7) ییش آرد ، سهم (4) به تیرجفایش زند، سفینه(4) بکرداب بلایش افکند4، عقاب(10) بعقابش عقافه(11) افرازد ، زبانا (14) برخرمن بختش زبانه4 افروزد ، آبدالا بدین (14) و عوض العائضین (14) و دهر الدا هرین(14) ،اختردولتش درحاق (15) محاق (ه1) ، وستارهآ اقبالش درعین اختراق (16) بوده این بیت ورد زبان خواهد کرد که*:

وهر متنجمی (2) که دخرقاء ذات لیقه،4(4)، وخطوط جبینش عقرب(4) نحوست را طریقه بوده ، جوز(ه) از جوزاء4(6) و شعیر(7) از شعری(ه) ، بازنشناسد ، وچون از آسمان پرسند5 از ریسمان سخن کوید، و چون از فلک(4) گویند از فلکه1(10) جواب دهد، دایما(1) گردون7(12) دون نواز ، از سپند (14) نجوم مجمره (14)

همیشه چرخ نیلوفری تیغ خصومت بر سر دانشوران نیکوفر، آخته است7،

چهرهآ بخت رنقاب (30) نقاب (21) ، درتحت نقاب (22) خفاست ، وطایر2 احوال

1- برپاکرده، برزده. 2- باران (برهان). 3- مذلت ، بدبختی. 4 - قصر. کوشک، عمارت بلند (برهان). 0- کرد کردیدن (رب). 6- ج قبه بضم اول، بنای گرد بر آورده ، کنبد. (رب) 7- یا. 8- چ راست ، درست. 9- زبون ، راغب. (برهان) مایل. 10- ضایع، بد (برهان]. 11- واغب. (برهان). 12- مهتردلیر جوانمرد. (رب). 13- ج همة =همت . 114- چاه بسیار آب. ابر ریزنده (رب). 15- ج هم ، اندوه. 16- بسایه رونده، درسایه شونده. 17- ج غمامة ، ابر یا ابرسفید. (رب). 18- تیرکی تاریکی، سختی. (وب). 19- ج غم. 20- مره نیک دانای آزموده (رب). 21- کاونده وبحث کننده ازاخبار (رب). 22- روی بند

دست قضا4 دایما گره از کار زمانه گشاد، و زما(ه1) نه کشاد5(20) و دوران همیشه بکام جاهل وفرزانه گشت، ودمی ازمانه گشت1 وقسمتابنای دهراز فلک زیاد شد ، وقسمت ما فلک را زیاد شد(21) . و هر کس از نخلستان روز گار دامن دامن، برچید و2 روز گار ازما دامن برچید(24) . دراین ظرف9 زمان(24) هر کاسهلیس (44)

1- ط ، نو واحوال. 2- ط ، مدام. 3- یو باغم. 4- نو ، ندارد. 5- عت، نگشاید. نو ، زمان گشاد. 6 - عت اززمانه گشت. 7- ط ، و ، ندارد. 7- یو،طرف. ms043

هرجا احمقی است از حمق (11) هوش آربای4 دولت ، مست آمده، چهرهآ حال را باز یورعیش ممخلی(17) محلی1875) و جلی (14) یابد ، و هر کجا ابلهی است با عیش آبله (20) قرین گشته ، قد رش (21) مغلی (23) وقدرش معلی (24) باشد . کدام جاهل نذیل (24) شنیع الفعل (35) است که در صباح267) و رواح(27) با خاطر ممراح (228)

1- سخن چین. 2- نمام ترازشیشه ، مثلی است ، چه شیشه آنچه درون اوست مینمایاند. 3- گردش، چرخ 4 کاسه. 5- محدب، خمیده ، کوز، کوژو کأس حدباء مشبه به چرخ مینائی است. 6- کدا(برهان) 7- مکاره حیله کر. 8- پستتر، فرومایه تر. 9- پست ، هیچکاره. (رب) 10- پستتر، ناکستر. 11- مردم فرومایهآ ناکس. (رب). بعضی محشیان این کلمه را بفتح اول وتشدید میم ضبط کرده ومعنی آنرا تون تاب نوشتهاند ، لکن مدرکی برای آن نیافتم. 12- ج نفیه ، کرانمایه ، مرفوب ، نیکو. (وب). 13- ج ملب ، پوشش. 14- جامهآ خط دار (وب). 15- آراسته ، نگار کرده (رب). 16- شراب . (رب). 17- قارغ ازفم. 18 - آراسته ، مزین . 19- روشن ، منور. 20- عیش ابله ، زیست بانازونعمت (رب). 21_ قدر، دیگ 22 - درجوش ، جوشان، جوشیده ودیکه فلاتکردرجوش است، یعنی کاراو بسامانست، بازاراوبارونق است. 23- بلند. 24- ناکس وخوار. (وب). 25- بدکردار 21- بامداد ، بام. 27- شامگاه ، شام. 28- شادمان (وب) شاد.

افیال (1) راخاصة(»)، اقبال (4) قلوب عامه میسراست، ودرییش این فرقهآ غافل، عاقل (4) کوهستان ، با عاقل (8) شهرستان برابر.

دلاوردستان (1) دستانی (7) که ms044 در آورد گاه سخن، ببر3 (4) بیان(4) ببر بیان(10) پوشد، بلباس انبلاس(11) اختصاص یابد، وپهلوان پهلوی(12) زبانی که بچو کان قلم از احرار [17) عرب وعجم احراز گوی سخنگوئی کند ، بعجمهآ (14) نادانی انتساب گیرد.

هبنکی (15) که کلامش کلام 167) قلوب، وحدیشش مسلوب(17) ازاسلوبباشد، او رامالک ملک4 کمال انگارند وقیل[(18) منطیقی5(14) که حسن منطقش منطق4 (20) ولاتنطق»(21) برمیان اهل نطق بندد7، انشاد8(23) انشاء اورادردایرهآ انساء9 (24) در آرند.

لحن داود را در اسماع4(2) زبور(ه) چون حکایت حرف حقنشنوند ، وکارنامهآ تنگ(ه) وارتنگ (10) ونگارخانهآ ارژنگ(11) را ازرنگ هنرعاری بینند، فکیف (13) ، سخن خود صوتی است خارج آهنگو گفتگوئی5 بیترانه و ترنگ(13) . وسواد2(14) خط نقشی است سیاه قلم (1) که7 کلک تیزتک،از نیرنگ، بی رنگ(16) بیرنگ(17) آسا9

رباعی : امروز بهای هیزم و عود یکی است در چشم جهان خلیل و نمرودیکی است در گوش کسانیکه درین بازارند آواز خر و نغمهآ داود یکی است

شخص فاکره(2) وفاکرهآ شخص(4) ، هرکاه بقدر استعداد(ه) ماده، ومادهآ (6) استعداد، هنر3 کمار و کمال هنر و گوهر سرشت و سرشت گوهرخرج کند ، واز بلاغت طبع، وطبع بلاغت ، باطلاقت4 لسان ولسان با طلاقت4 ، کلامیکه آبداری لآل (7) نکاتش آب روان وروان(8) آب را غرق عرق شرم سازد، بوساطت خامهآ تقریر(9) و تقریرخامه ، درنامهآ ورق و ورق نامه درج دهد، هرچند که حسن صنعتاین نوع6 سخن که سخن2 در صفت حسنش نیست، معلوم ضمیر آگاه دل و دل آگاه ضمیر است، و کیفیت جودت و جودت کیفیتش در پیش هوش تیز خرد و خرد تیز هوش مستغنی از تحریر دبیر2 ودبیر تحریر ، اما نزد کناره گردان ms045 (10) کوی انصاف برکاگت(11) ، اتصاف یابد

1- ط، برافشاندن. 2- ط ، اوهنر. 3- ط، وطلاقت. 4- یو، طلاقت. 5- عت، ندارد. 6- یو، که سخن راندارد. 7- عت، این کلمه ودو کلمهآ بعد را ندارد.

پس بعفاد ممن ترع بابا ولج و لج،() ازباب انرام2)، حلقه کوبر در مطلب کشته و التجا(») را1 بآستان راستان نواز حضرت سرای عقل شتافت ، ونخستطوطی زبانرا شکر(4) شکر (ه) شنر، شگرف ساخت ، وبعرض حجاب(6) حجاب(7) جلال وبواب [8) ابواب (4) اقبال رسانید که : فکرت ، پیشه2آ کسالت پیش گرفته و بر کاهل(10) کاهلی(11) و توانی(13) ، از ناتوانی سوار آمده وخامهآ بقباق (13) آسلة اللسان(14) شو کة (15) آسا ، زبان شکایت تیزو پیراهن کاغذی در بر کرده ، بسان ماتمزدگان، از دست زمین و زمان ، گریبان4 دریده و برسینه آلف کشیده (16) و خوالستان(17) ، دست ازدهان5 بر گرفته2(18) خود را بسیاهی زده (19) بجای مداد از دیدهاشک شنگرف(30) گون میریزد، تصویب7(21) وایعاظ (22) وتهذیب وایقاظر (44)

5 فلما جاءه و قص علیه القصص»(7) نفس لوامه(8) بسان فتیلهآ شمع بر خود پیچید2 و از غایت دلسوزی اشک گرم از دیده فرو ریخت و لب به لبلبه(4) گشوده

1- گرانمایه ، سنگین. (رب). 2- قلم ودوات. 3- رغبت کردن بچیزی بطریق مبارات (رب). 4- باریکی کردن درحساب. (رب). 5- شارحان این کلمه را بدین ضبط و بمعنی فرمانبردار شدن آورده اند . 6- ترک دیار و وطن کفتن. وطن را ترک گفتن. 7_ پس چون آمد اورا وخواند براوداستان را (ازآیهآ 25 سورهآ قصص). 8- نفسی که آدمی را پ از ارتکاب کناهی نکوهد. (لغد). 9- مهربانی کردن. (لغد).

هات دواء الآنفاس آی دوات الآنقاس و کهلم الملقاط و القرطاس و قال : من المحبرة ms047 المحبرة للملماس ساعد بنانی و اسع فی تزبیر بیانی بالراس» (35).

مزبر (0) ئزیر (5) بفوق کهوقب (6) انگنت قبول بردید. وقدم براء مناوضت (4) و2 مفاوصت اه) نهاده، فاتحة(6) کار را از روی اخلاص بدعای «رب اشرح لی صدری و یترلی آمری و الحال عقدة من لسانی،(7) رطب اللسان له) گشته گفت

مصرع:

از دوست یک اشارت ازما بسر دویدن(4).

مستجد بی ابن شاء الله صا برا و لا أفصی لک أمرا»(10) دوات نیز ادوات آدو(11) وآلات آلو(13) ، بدورافکنده، گرد کدورت را که از خاطر وخامه ، خامه خامه3(12) در خاطر داشت بر افشاند و بدینمعنی خط در داد14) و بحکم «أسلک یدک فی جییک تخرج بیضاء من غیر سوء »(15) ، وخطاب «آلق ما فی یمینک تلقف ما صنعوا، (16) ، بی ممداهنه (17) بمهاد نه (18) دهان بر گشاد وتسویفی(19) که باوصف

پس اندیشهآ دوراندیش و صوصهآ (ه) و سوسه و و شوشه (10) ، ازعارض ضمیر برانداخته2 بهوای وصل معشوق مراد مع3 شوق مزداد (11) ، بی مسامحت(12) بمسامحت(14) پرداخت «کمش ذلاذله »(14) ، و ضمیر محجوب از روی حجاب(15) حجاب (16) معذرت را معذار (17) عذار یاوه سرایی ساخت4 . «بل الانسان علی نفسه بصیرة ولوا لقی معاذیره»(18) وطبع لاق(18) خلق (20) ، و ذهن زهق (21) ذلق(24) ، با کلک زعق (23) طلق (24) از مداد عبق (25) ر نق (36) ، بر بیاض(27) لهق (28) یتق(29) ،

امید که ازفیض انظار اهل نظر همسلک گوهر شاداب و مس روی2 اندود این مسکین از مس اکسیر بکیمیای اصلاحشان زرناب کردد.

تمت الدیباجة بحمد الله وحسن توفیقه و السلام

«نثص علیک من أنباء ماقدسبق (1) کل ابتیک حدیث الجود. فر عون و تمود»(2). مصدوقه 4 (2) این سخن حال5 امیرویس غلچه ای2(4) و اسدالله ابدالی(5) است ، که ریاس الأمر67) بإدعای ریاست ، درحاشیهآ (») ملک بفتنه انگیزی برخاسته ، آتش2 بیداد

گردنان92) و مناکب3(10) ، سراز گریبان سر کشی و خلاف4، و دست از خلاف (11) درازدستی بر آوردند ، و ادانی و اقاصی*، و اذناب(13) و نواصی (14) ، در قلاع(14) و صیاصی (1) و نواحی و قواصی (16) ، بدولت والا عاصی کشتند، گروه اشرار أسرار(17) ، أسرار7(18) سرائر (14) ، و خباثت دأب(20) ، و خیانت ذات ، بر أعیان عیان و ظاهر ساختند. و بد گوهران بی قیمت، بفتنه انگیزی قدو قامت افراختند. قد قامت القیامة من إفساد هم فی الساهرة (21) و صارت9(32) أعین (24) الفتن (44)

1- خوابیده. 2- بیدارماندن آنان. 3- بیدار. 4- پنیکی. 5- این کلمه را بعض محشیان حادثه معنی کردهاند، لیکن چنین معنی برای آن یافت نشد. سنه جز بمعنی مشهور قعطی نیز معنی میدهد. 6- ج عین ، چشم. 7- دیگر کونشد. 8- روش (رب). 9- طبیعت، خوی (رب). 10- جای باش. منزل(رب). 11- مفرد مذکر ماضی باب افعال آمیخت. (رب). 12- سکین، کارد. 13_ ساکنان. 14- تیز شده (رب). 10_ آمیخت. 16- ازحمی. علفزار. (رب). مرفزار. 17- گلسیاه وبدبو. 18- سفال شده (رب). و این دوکلمه مأخوذ است ازآیهآ شریفه26آ. یا 28 ازسورهآ حجر... من سلصال من حماه مسنون. 19- ج فافرة ، کبابه. یایع نیلوفر(رب). 20 - ج فاقره ، بلاوسختی (رب). 21_ شکوفه بر آورد. وصحیح بدینمعنی، ازباب افعال است نه ثلائی مجرد. 22- ج عنفود ، خوشه . 23- رنع. 24- نوعی بید(رب). 25-ج فتنه . 22 - کونه کون شد. (المنجد) شاخ شاخ کشت. 27- درخت. 28- مخالفت. ms050 29- شاخه بر آورد. این باب استعمال نشده. 30- این (کیفر) بخاطر آنست که خدا دیکر کون نسیکند نستی را که بقومی ارزانی داشت مکر آنکه آنان دیکر کون سازند حال خودرا. (از آیهٔ‌ ه5 سورهآ انفال).

« إرم ذات العماد التی لم یخلق مثلها فی البلاد»(4). محمود ولدامیرویس که محتالی(4) فایجر(ه) ومختالی(6) فاحر4(7) و مغتالی(8) غادر(4) بود ، از کارپدر تجربت آموز5 و عزم تخریب امور سلطنت درضمیر اومر کوزشده بخیال پادشاهی باد شهی (10) غرور بدماغش راه یافت . وهوای صاحب کلاهی(11) برسرش افتاده، دواعی1(13) خوی فتنه جوی او ، رنگ (13) اورنگ وتخت برای او ریخت. در شهور(14) سنهآ اربع و ثلاثین ومائة بعدالالف(ه1) از سفیر قضا نوید « ذلک یوم الخروج4(16) شنیده،

اعیان دولت پادشاهی که بعادت قدیم ، «و من یکذرب بهذ الحد یث» (16) کمان گمان آمدن1 خصم را بگوشهآ نسیان و خدنگ دوراندیشی را بکیش غفلت کیشی و عصیان ، وسپرحزم2(17) را به پشت سر و از سرهوای مغفرله1) انداخته از

ودر3 چهار فرسخی شهر در موضعی مشهور بجلون آباد(ه) التفاف4(6) لفوف(7) واستواءله) ، صفوف و انتضاء(ه) سیوف(10) نمودند ، واز1 بوارق (11) توپ و تفنگ صاعقه باز ، بر آصحاب (12) رعد وبرق ، ازعاج7(14) برق ولوف (14) نمودند. خورشید

بدیهیست که هر که را سیف(10) مغمود(11) و تیغ در جفون(12) است ، فرق معمود(13) وخاردر جفون (14) است. پس محمود اززنده رود گذشته2 در فرح آباد(ه1) توقف وجمیع آریاف(16) و رساتیق(17) و دساکر7(18) ورزادیق(19) راتصرف کرد.9

شهر (0) ماءلها آفت سرارله وماه (10) شهر (11) انخساف (12) و انکدار(14) یافته، تمامی مسارب (14) و مشارب[(15) و مرا بع (16) و مراتع (17) معط(14) رحال2(19) و معط[20) رجال آن کروه کشت و کارجهانبان7 جهانبان پناه تباه آمد. دونده (نف. برهان). وادیان موافقت، اضافهآ تشبیهی است. 4- یاری. 5- بی شمار. 6- محاصره. شده. گردا گرد گرفته. 7- ماه هلالی ماه. یکدوازدهم سال. 8- مملکت (برهان). 9- آخرین شب ازماء (وب). ومقصود اینست که روزهای کشورتاریک شد. 10- قمر. مقابل خورشید. 11- بلد ، ومقصود شهر اصفهانست. 12_ کرفتن. کرفتگی. 13- فرود آمدن ستاره (رب). تیره کن، تیره کشتن. 14- ج مربة بفتح اول وسومچرا کاء (رب). 10_ج مشربة بفتح اول وسوم زمین نرم همیشه کیاه. آبخور برجوی یاعام است (دب). 116- جمر بع بفتع اول وسوم جای اقامت درایام بهاد. 17- ج مرتع برای بنا (رک رب). بفتع اول وسوم چرا کاء. ورخت و اسباب همراهی (وب). 18- منزل (رب). 19-جرحل، پالان شتروجای باش مرد 20- اسهمکان قیاسی ازخط ، خط کشیدن

و بعوضة ms052 قتلت بنی گنعان(4)

بعد از وقوع این امر امر(4) أمراراه) مرایای(6) ضمایر(2) را نقش پذیر صور اختلاف ووساوس(8) ساختند. «ر کبوا بنیاتالطرق وترهات البسابس» (9) وعاقبت بار قاع(10) ارتقاع(11) اقتراع(12) ، وبمسأیرت (13) شاهزادهآوالا گهره طهماسب میرزا، (14) اجماع و ازماع (15) کرده ، چون هر زمان از تشدید زمانه کسری بدولت ممدود ضم(16) میشد ، باعزم جزم شاهزاده را بولایت عهدنصب کرده بولایت کاشان فرستادند.

دراصفهان که آبد الآباد(») آباد باد، باد بلاوزیدن کرفته غلاء (4) غله وغلو (4) نغلا(ه) علاوه (7) وعلاوء(7) علت شد، وشدت نوع (4) نوعی آثاره لا یسمن ولا یغنی من جوع، (4) ظاهر کرد2 که ازفقدان قوت، قوت فوت کشته آکل و مأ کول ازا کل مأکول که بقای ابدان بدان موکول است، حرمان(10) گزیدند ، و سپاهان(11) سپاهان (12) که از انعام نوال (14) دولت أبد منوال (14) هومالهم من دونه من وال»(15) حسن مأ گل4(16) ومطعم (17) ، مطمعشان(15) بود ، از4 طمع(19) طمع بریدند.

1- پرشاید خدا بیاورد کشایشی یافرمانی از نزداو. (مأخوذاز آیهآ 7 هسورهآ مائده). 2- همیشه. 3- کرانی. 4- در گذشت ازحد (رب). 5- کرانی. 1- آنچه زیاده باشد برهر چیز. (رب). 7- سرباری (رب). 8- تشنگی (دب. اقرب). لیکن دراینجا بمعنی کرسنگی، از اتباعجوع استعمال شده وظاهرا خطاست. 9- نه فربه کند ونه کفایت کند کرسنگی را (آیهآ 10 سوره فاشیه). 10- بی بهره ماندن. 11_ سیاهیان. 12- اصفهان. 13- دهش. عطا. (رب) 14_ نورد بافد.. وهم علی منوال واحد ینی بریک نوردند درخوی وجز آن (وب). 15_ و نیست آنانراجز اومدد کاری (ازآی12آ سورهٔ‌ رهد). 16- طعام وخوردنی (وب). طمع کند. (رب). 17- خوردنی. 19- مرسوم لفکر (رب). 18- چیزی که در آن

از1 جورمخاصمان «اصم الله صدا هم4(1) بجای تسجاء(4) فواخت(2) آواز صدار4) و صدای بوم ، از بوم وبر آن ملک ویران برخاست و کنگر(ه) های جغد(2) وجغدهای (7) کنگرد(8) در سراهای بیبانی و بناهای بی بانو2 خطاب «این بانوک»(ه) سراییدن کرفت . غراب2 در عزای شکم سیاه پوشیده بقول زاغ(10) نوحه آغاز کردو زاغ نان کلاغ(11) را غراب البین (12) کفته به لحن بانگ عنقا(12) شیون در کشید. ms053

و اهل محلات از محل خود کوچ کرده کوچ(1) در جایشان مستوکر1(3) و طیور فارغبالی متطایر (2) آمد . «خربان ارض صقرها املت2)(4) و عموم مأکولات «اعز من العنقاء السغرب ، (5) کشته، کاربجایی رسید4 که سی روز ایام هرماه را6 سیمرغ(6) قلهآ قاف قحطی میتوانست گفت، وشدت عنقا(2) بحدی انجامید که دربارهآ اهل شهر بمثل «طارت بهم العنقاء» (4) تمثل میتوانست جست . «گم تر گوا من جنات و حیون و زروع و مقام گریم. و نعمة کانوا فیها فاکهین ، (4) و بیوت(10) عالیه (11) حاویهآ (12) آثار «خاویة علی عرو شها، (14) ، وآیینهآ خانهای دلنشین ازاین واقعه صورت نمای معنی «واقعة علی عرسها (14) و عروسها، کشته آن عرصهآ پرخروش

خوانین خو انین(2) چو آئین خواتین داشتند، بشیوهآ زال فلک، بیوفایی آغاز کرده شاه گردون بساط را که از دغا بازی چرخ شطرنجی و کجروی فرزین(4) دهر، درفیل بند1 حیرت مات بود سوار ، ودر حقیقت از اسب دولت پیاده ساخته بخانهآ محمود که در عرصهآ اسب و فرزین(4) نهاده بود رخ(ه) آوردند ، و براندن بیدق(6) بی پروایی، منصوبهآ (7) خصم جفا کیش(5) را در اول ندب(8) درست بشین کرده دست فلج(10) را چون دست سلطنتازدست دادندوخود2هم داو(11) نیافتند، وزبان جهانداری ندب(14)

لمن کفونی بلاعلة و فازت قداحهم2 بالظفر (4)

فقد یکسف المرء من دونه گما یکف الشمس جرم القمر3(3)

پس محمود بتاریخ پرتباریح4(4) چهاردهم شهر محرم الحرامسنهآ خمس و ثلانین ومائة بعدالالف(ه) مطابق یارس ئیل(6) داخل شهراصفهان گشته6، با گردنان(7) افغان پابردستله) سروری کذاشت ودراین دیر دیرپای دست عدوان برافراشت « کان عنزا فاستتیست وکان کراءا فصار ذراعا؟(4)

1- کریه ، فریاد. (وب). 2- اکر ناپیدا ساختند مرا بیهیع دلیلی وبه پیروزی رسیدند، فازالقدح فوزا، اصاب (تاج العروس). 3- پس کاهی تیره حال (تیره روز) میسازد ms054 مرد را کسی که یستتر است از او. 4- سوزش، سختی، مشقت. (رب. المنجد) 5- یکهزاروصد وسی وینع. 6- سال پلنگ و آن سال سوم ازدورهآ دوازده ساله است. 7- ج کردن، پهلوان. 8- مسند پادشاهان. (رب). 9- ماده بزی بود مانابه تکه (بزنر یا بزسر کله) کردید وپایچه بود پس دست کردید . واین مثل رادرحق کی میزتند که خواربوده وسپر کرامی کفته است. میدانی نویسد: که اصل این مثل را ازا بوموسی اشعری روایت کند.

و از زف (4) زفزف (4) ستم و جفجف (ه) جفا ، ریاض(6) جنت اثر ایرانرا ارض نفتف (7) وقاع ضفصف لها ساخت، و ساحت صفاهان را ازصفا و نزهت یرداخت. «لهدمت صوامع وبیع و صلوات و مساجد یذ کر فیها اسم الله »(ه) ازرداءت (10) ذات، ودرن (11) درون دادار دارای، وداور داد آور دوران آرا را ، دود از دوده در آورد4، و با سرشت بد وطویت (12) فاسد مالک سریرجم وغاصب حق خدیوعالم شد، وفظم جند(14) وجیش(14) ولضد (15) خصب (16) وعیش وسلک ملک وملک4، وسمط (17) بحرو فلک (18) خلل جست،

الحق آسمان آس (11) مانندر خوی(12) مدار، درخرد کردن عظام(12) اصلاب (14) ، و صدور(15) صدور(16) ،و اضلاب (17) عظام[18) دقیقه ای آرد(19) نکرد جو کیان1(20)

1- ج فحام ، به تشدید حاء، زغال فروش. 2- ج فخاری به تشدید خاء ویاء کوزه گرو کوزه فروش. (محیط). 3- ج فخم بفتح اول، بزرک قدر (نف. محیط). 4- ظاهرا جمع فخیر، فخر کننده وشاید بضم اول وتشدید خاء. 5- ریش.6- انبوه. 7- سبیل. موی پشت لب. 8- در ط وعت، بونجم شهلایی نام شخصی است که بکثرت ریش! ودرازی ریش! مشهوربوده، ودر بعض نسخ نام کسی است که سبیل پریشت داشت و زیاده براین نیافتم. 9- خنده خریش، خنده ای که بر کسی ازروی هزل واستهزاء وظرافت کنند (برهان). 10- شراب (رب. صحاح). 11- سخت فربه پیه ناک. سرخ رنگ (رب). 12_ زشت خلقت. بدشکل . 13- کون. 14- درحواشی : نام کسی که به بزرگی سرین مشهور بوده است. زیاده براین نیافتم. 10- ج صدر، سینه. 16- ج صدر، بزرگ. مقدم. 17- ج صلب، استخوانهای پشت ازدوش تا بن سرین. (رب). 18_ بزرگان. 19- تقصیر. (برهان) وباتوجه بد آنکه دقیق بمعنی آرد است لطف تناسب آشکارخواهد بود. 20- درتمام نسخ با کاف است وظاهرآ جو کیان ج جوکی. جوکی قسمی ازمردم درویش درهندوستان (نف) درویش ومرتاض هندو. این لفظ ازسنکریت یوکی است. (فرهنکه نظام).

پسته لبانیکه شکوفهآ بادام از حسرت پستهآ خندانشان بادام شکوفه فشان میشد4(14) ، بادام ودد در فنادق(14) فندق شکن(ه1) گردیدند ، و نازنینانی که اگر3 شمه ای از کرشمهآ چشم خشم آلودشان رقم میکشت، قرطاس، پردهآ بادام کاغذی(16) بنظر می آمد، بادام بلا مؤالفت ورزیدند. آهو چشمانیکه چشم شیر گیرشان بر آهوی خطا ، خطا و و آهو میگرفت، صید کروه. گاالبها یم (17) بل گلبهایم5 (ه1) گشتند ms056 ، وخوش

تذروان بدام ددان9 افتادند10وخوبان بدست بدان11. هربانوئی بانیوی (13) قرین شد

گلگشت ایران از شو کت(14) شوکت1(14) اعدا مانندخارزار خواروزار گشت، و آرایک (ه1) ودست(16) سلطنت باارایک (17) دشت ، تساوی گرفت و پایه گاه متین پایه کاه متین(18) پذیرفت و بزلزله انگیزی دهرزلزال خیزار کاح7(18) کاخ سلطانی که قبلهآ اقبال جهانیان بود حکم کعبهآ تجران(20) یافت، و رواهص (21) ارکان شوکت

گویا در این دیر آسمان بساط ، اسم انبساط (4) از خاطرها فراموش شد و شیر صولتان از روباه بازی چرخ سنجابی (ه) فراموش گشتند . روزگاری شد که گبو:ه(6) گفتی که2 افراسیاب که بوده؛ و زمانی آمد که هر بی فری دون ، گفتی فریدون وگی کی بود؟

تأثیر دورستار گان، و4 ثوابت(7) و سیار کان نوایب (8) شنعا(4) بر انگیخت4 و از آجداث(10) آحداث(11) ، خاک خذلان بر سراهل ایران بیخت «إن الدوا هی فی الآفاق

خشن پوشان صاحب عمامه عموما به رداء(15) «ابرق من رداء الشجاع، (16) تردی(17) نمودند ، و آخس 187) و احسن با مفاتح(15) هوا جس (20) واجس (31) ،

از گردش زمان، زمانی گردید که پیشوایان ساده، پیرو5 ساده رخان عریضة2 الوسادة (14) کشته درحسرت مرد(20) میمردند و فضلای بلد از بلادت(21) ، بیضهآ (34)

القصه و«ان هذا لهو القصص الحق»(14) باقتضای دهر غشوم(14) مشوم(ه1) ، و سوء سلوک ملوک، سلک ملک گسیخت ، وبحار هرج ومرج هائج (16) ومائج(17) شد3 و فلک ملک از اوج موج نوایب بگرداب تباهی درافتاد ، وزمانه نیک و بدرا بقدح(18)

اکارم (5) مکارم(4) ذات و اعالی معالی(10) صفات درمقام لاوی(11) مأوی گزیدند واماثل(12) کواکب مواکب1، بشصوص (12) شصائب (14) ومصائب گرفتار گردیدند. کهان و مهان وهین3(15) و مهین(1) آمدند . هرخائن مائن (17) ، و جهول(18) و

خانمانهای نجد(20) و مجد که بی ضنت(21) و منت ینابیع(22) و منابیع(24) بنح (24) و منح (25) بودند با شداید مداید3(36) و بجاری(37) مجاری(28) توأم شدند .

« إن الأرض لله یور تها من یشاء » (1) . بعد از انتشار خبر استیلای افغان3، شاهزادهآ والاگهر3 طهماسب میرزادر آخرماه محرم که: «آخرماهمحرم4» (سنهآ 1135)5 تاریخ جلوس میمنت مأنوس اوست، درقزوین براورنگ سلطنت نشسته ، افاغنه بدفع اوبرخاستند، و او بجانب تبریز با کمال شتاب تکاور(2) انگیز گشته، بمقتضای شباب (4) لازم الشباب (4) «وان سکر الشباب آشد من سنکر الشراب »(5) ابواب تدبر را آقفال(7) إغفال(7) برزده، نخست با خمار(ه) مستخمران(4) شیشه گردن(10) ومقربان7قرابه (11)

مدام درسراهای مینوشان(11) می نوشان و با صولت منوشان(12) جرعه پیمای کاسات مینوسان2(14) شده باین نظم نظام کارمینمودند3 مگر5 چون بر افروزد آتش زجام شود کار ما پخته زآن خون خام(14)

چودر پیلیایی () قدح می کنیم بیک پیلیا(6) پیلرا پی کنیم()

گاهی جام هلالی را از فروغ بادهٔ‌ آفتاب تاب ، بدرا لبریز(ه) کرده ، کاسهآ خورشید را برسر گردون می شکستند(ه) « وهم یحسبون آنهم یحسنون صنعا»(10) وهنگامی2 با آغوشی4(11) هم آغوشی* وا در سرخاب(14) ، رخاب(14) نوشی نموده بسرخاب رخسارهآ خود را سرخاب (14) قلب شکن میشمردند «و یزرعمون أنهم ملکو7 النجد و الصنعا،(15) . زمانی با شوخ خوش ادا در کنج طرب چنگ و بربط

اوذا کان3 رب البیت باالطبل ضاربا

فلم تأم الصبیان فیه علی الرقص (11)

فاالحق و الحق أقول (12) از رکوب کیت (14) ورکاب (14) کمیت (ه1) و مداومت لعل مذاب(16) و منادمت (17) یاقوت لبان4 مذاب(18) ، داد کامیابی داده ،

خراب ارشود کاخ کون وفساد5 شود ، کو خرابات آباد باد

دو ما کان ربک لیملک6 القری بظلم و أهلها مصلحون» (13)

از باده پیمایی ساقی دوران و تنگ ظرفی(15) ذوالخمار4(16) دهر ، هر مستکین (17) مست کین شده ، وهریک ازستم دستان رستم دستان گشته، درهر کل(18) زمینی، سر کشی قوی شاخ مانند شجربمشاجرت برخاسته یاغی گردید ، وسازوبر ک

تاتاریه هم غبارفتنه رادرمر و شاهیجان (15) هیجانداده، بدولت شاهی، جانی(16) شدند وتر کمانیهآ دشت نیز دست تطاول از جیب در آورده ، از خبث درون ولایت

اعیان ایروان4(ه) قلعهآ تن را4 روان (ه) خالی ازروان(10) ساختند . اهل اردبیل و .طارم (11) که از اردییل (12) رو نمی تافتند ، دودهآ آه بطارم(14) چارم رسانیدند . خلخال (14)که خلخال (1) ساق حشنای (16) ممالک بود از دست جفا از پا در آمده رفد2 (17) و راقودش (18) از خمرو خل (19) خالی ماند. زنجان که ریحان باغ بلدان بود

هر چند بر عراق (1) اطاله1(2) ید نکردند ، اما عراق(3) را بخبث آغراق (4) تصرف، واسیاف(5) بحررا با اسیاف(6) قهرلنگر3 کاه کرده4، توقف کردند.

از لوث (7) روث(8) رووس روس(9) سرشت ، ملک محروس رشت زشت گشت، اهالی گیلان ازغایت خا کساری4 رشتی (10) شدند و در نواحی و جوانب لاهیجان مادهآ بلا هیجان یافت واز عیون(11) اعیان(12) جیل(13) چون عیون6 جبل ، خون عیان شد . اهل دیلم(14) بد یلم(ه1) گرفتار آمده در بحیرات9(16) تحیرات، افتادند و دار المرز(17) دار الم و رزیت (18) گردید . مخلص و ملخص آنکه طایفهآ روس تارستاقات (19) ماز ندران بملک تملک انضمام دادند .

شاه طهماسب را روش روس روشن و واضح وبی اعتدالی و اعتداء ایشان لامح

«إن فی ذلک لذ کری لمن کان له قلب أوالقی السمع و هو بشهید (1) وهم در آن اوان «محمود غلیجه»3 (3) آثار «فهی گالحجارة أوأشد قسوة »(2) از قلب قاس(4) فاش کرده سی و یک تن از شاهزاد گان گرامی گوهر را بالماس(5) زمرد پیکر أعناق(6) بلورین لعلی(7) ساخته ، بمقتضای « کما تکیل تکال»(8) ، نکال(4) ونکائیت(10) و نکایب(11) این امرظلم پرور روز بروز 6بروز4 ، وبروز گار اوعاید گشته و بل(12) و وابل(12) این وبال(14) وبیل ms064 (15) هصر(16) در قصر رفعتش افکند، وانتیاب(17)

ألیس لهذا یا زمان زوال: (1) فقال اصطبر کم دولة قد تغیرت

لکل زمان دولة و رجال (3) چون نقد شهروای (4) شاهی او شهرروا شد بارومیه (4) بفسان(5) فسون سیف تبالط (6) و تشارس (7) تیز و آغاز حرب وستیز کرد. هم در تضاعیف (8) این حالوتجاویف1(9) این احوال روز گار تبه کارش با بنات2 الدهر(10) امتزاج ، و ابوجهل غفلت با ام الد ماغش(11) ازدواج یافته باحیاء(12) رشیم (14) ستم3 آئین ابن عم4 پرداخت ، یعنی از غلبهآ سودا5 برسا هرهآ(14) غبراره1)

شعر :

پر همای یابد فر هما نیابد قصاب اگر بهندی بسمل کندهمارا

و چون خدیو مغفور از دست ساقی قضا2 قضایر(4) شهادت در کشید و شاد روان(ه) تخت و گاه4 را بتختهآ کاهو(4) بدلساخته ، ماه تمام عمرش بمنزل غفر(10) غفران ، انتقال نمود4. زمانهآ عابس(11) دراین ماتم غم اکتساب(12) ، اکتسا(14) به کساء(14) عباسیان (1) کرده و پردگیان موی کنان، رو5 خراش ، مویه کنان ، در خروش آمدند و مخدرات مریم سیرت بتمنای « یا لیتنی مت قبل هذا و کنت نسیا منسیا »(16) نوحه سراگشتند . صبح تفته درون سینه چاک کرده قطرات انجم

أظلمت الأرض لقتل امرء اخسانه قد ملاء الخافتین (2)

الشاه سلطان حسین الذی قد جاوزت أعلا مه الفرقدین(8)

7 ا نشا فی تاریخه هاتف فقال« تجدید لقثل الشین»(4)

آری هنگامیکه اخترطالع(10) زبونی کند ، بدرطالع (11) لاغرو (12) طالع (14)

1- قوسی، کمانی. افراسیاب که سعی در کشتن سیاوش کرد (برهان). 2- زره (رب). 3- یکی از خویشان 4- امف باب تفعیل

ترسی، سپری، واژکون. 5- محافظت (کنوز).

6- از راء. بحنکامی که بفتد تر تنا پرا کنده شود حلقهآ زرهآ فراغ درشت.

«فلا کفرآن لسعیه و اناله کاتبون،(2) . در خلل این حالات شاهد دوران پر خلل (4)، حلل (4) جلل (ه) را مکتسی (6) شد، وروز گارغم انگیز، عیش دلاویز را مؤ تسی(7). ایرانیانرا هنگام انفجار فجر فرج کشت، ووقت زوال ایام بؤس(8) وحرج (9) گما قیل (10) : «عندا نسداد الفرج تبد ومطالع الغرج»(11) . نوایب با اینکه نهایت نداشت بنهایت2 کشته بنوای بهجت بدل شد . فلاح الفلاح و تیر یرالنجاة و تبثربشر النجاح(12)

و گم خطب تجلی حین جلی(1)

شاهنشاه ملک قدر ، ألذی کانمه ندر3 و فی سماء السلطتة بدر38(3) خدیو ایران صولت ایران آرا که درمیدان نبردش باورد(4) کم از نسا(4) بود، درسالهزارو صد وسی وشش هجری که کلکو اسطی (ه)تبار (1) تبار (2) تثار(ه) نثره(9) نثاربتاریخش* « دولت ایل جلیل افشار، (10) رقمزدازهدره جز» من محال باورد که مسقط الراس (11) آنسرور زمن ، وذات بیهمالش همیشه در آن نزهت سرا صدر انجمن و سرو آن چمن میبود، برای احیای جهان افسرده بر مراقی (12) جهانگیری عروج و اعلان امارات « وأحیینا

أری النصر معقودا برایتک الفغراه)

فسر و افتح الدنیا فانت ریه أحری (12)

1- یو ، ندارد. 2- یو ، بندر. 3- یو ، مجادات. 4- عت، ارفاغ. 5- ط، اطراف بدن. 6- یو،عت، یاوند. 7- یو ، بشصت . 8- جز ط ، تمام نسخ گشود. 9- عت اضافه دارد. شعر.

فسد الزمان فلایری ال ذبابا أوذئأبا(2)

فانبسط حسامک فیالذئا ب ولاتدع ظفرا ونابا(4)

واصلت علی الذبان من عذبات مقرعک العذابا(5) بخاطر خطیرش القاکردند، واو صیر(6) شیسر (7) شیرصولت، وأجهر (ه) مجهرالصوت(9) بوده و صید گاه دشمن شکاریراشهباز شد یدالخوت (10) . سلو کش موافق مسلک هرفرقه و طبقه « وافق شن طبقة» (11) ومحبتش سرشتهآ قلب ضعاف و غلب (12) «گان قلوب الناس

1- کویا دلهای مردمان دردوستی اویکدلست، یعنی در محبت اویکدل هستند. 2- متذکر. یاددار، یاد آور. 3- سخن نمیگویند مکر آنکه دستوری داده اورا (از آیهآ 38 سورهٔ‌انبیا). 4- نه. 5- آری. 6 - دره گز از شهرستانهای استان نهم از توابع قوچان بوده است و قریهای که مولد نادراست از مضافات این شهرستان است .

از فلق (15) تا غسق(16) چون مهر جهانتاب از روی مهر و ذره پروری بحال دور ونزدیک می یرداخت و بنفس کریم النقیر9(17) به نقیر (18) و قطمیر(14) مهام فقیر نقیر(20) فردافرد رسیده وامر امروزرا بفردا نمیانداخت.

از روزیکه در قصر مشید دولت مسند افکند ، کارش درست1 نشسته بتدریج و استدراج(ه) بر مدارج عزت استعلاو بردشمنان استیلا مییافت، تا آنکه 2 بمواطات(6) قضا ومواتات(7) قدر، قدرش3 بس رفیع و تالی(ه) رقیع (ه) شده نخست مفتاح ولایت خراسان قبضه4(10) اختیار و قبصه5آ (11) احتیازش (12) کشته بعون ویاری باریتاهری» و «شهریار» بشهریاری شهره شد ، واعادی از سطوت قهرمان قهرش قهره(14) . گردنان آنملک دستخوش (14) ذولت پایدارش گشتند، و سر کشان آن ناحیه بحکمهآ (ه1) حکم ، وطوق جنابش مانند افراس(16) طوع الجناب(17) گردن نهادند.

بعداز چندی2 بزوریمین(18) میمون حفه الله7 بالیسار(ه1) بساط تبسط (0») در

سافر فإن الیث لماغاب عن غاب حواه أشبع الأشبالا(4)

برای اخماد(4) شرار شرار(ه) که از مرخ و عفار(6) شرارت اشرار ، و مرو2(7) ومقدحهآ (ها تقاضای لیل ونهاردرخاک «مرو» بکرهآ نارییوسته بود ، باندیشه « إن الفرص تمرمرالسحاب» (4) بافوجی مواج روانتر از آب بآنسمت روان شد .

ملک محمود بنابر شدت اختلال امورمرو ، تمثال انصراف موکب والا را در آیینهآ تمثال (10) « حتی یجینء نشیط من مرو» (11) ممثل و مصور مییافت ، بعرصهآ

ملک محمود را2 هنوز درسمت جوین نهال مقصود ازجوی نمایش و منهل (17) حصول ارتواله1) نیافته بود که خبر انصراف موکب والااز مرومروی و مسموع کشته، دانست که زمانه با مجاری (19) احو الش نا مجاری(20) ودولت با مخازی3(21) اعمالش مباری (22)

حضرت شاه طهماسب که در آن اوان شاهرود و بسطام را مرکز دایرهآ شاهی ساخته بود بعد از استماع این خبر بعزم تسخیرخراسان، شاهر ود(4) زنان نشاط کشته جیش بس طامی(4) «آفرس من بسطام» (5)، از عالی وسطام(6) باستعداد(7) ، استعدادله) داد3 و نوایر(4) رزم را بسطام(10) عزم مضرم(11) ، و هیون هامون نورد همایونی3 را بستام4 (12) بستام[(14) آمود(14) ملجم (15) کرد، و بافولاد پیکران بیکران، بیکران(16) جهان پیما، مهما أمکن(17) ، مهماز(18) عزیمت زد و در حدود جاجرم نیز احتشاد(18)

شعر :

عصی السلطان فابتدرت إلیه(14) رجال یقطعون أبا قبیس (14)

وصیر طوس معقله فصارت(15) علیه طوس’ «أشأم من طویس »(16)

خاقان بی نظیر بعد از ظهور این فتح دلیذیر بخدای یکانه دو گانهآ شکر ادا کرده بالشکر ستیزه گر چهارطرف قلعه را بسرپنجهآ ضبط در آورده غلغلهآ نشاط بشش جهة گیتی در افکندند و همانشب فیض یاب قبلهآ هفتم و کعبهآ هشتم که جامهآ روپوشش اطلس چرخ نهم1 وچا کرخا کروب در گاهش عقل دهم(1) است2 گشتند . روزدیگر برسر ارک شورش یورش انداخته چون رگ بلا در بلارک (2) جند منصور متصور میبود بمفاد«اذا مس الإ نسان ضر دعاربه منیبا إیه »(3) ، ملک محمود بآستان ملک یاسبان مولای انس و جان شتافت و بعطف(4) عطاف(ه) عاطفت خاقانی توسل جسته آفتاب عفو بر گریوه3آ(6) جانش تافت اگرچه دراین عرصه4آ یرفراز و نشیب بسبب نسبت تشبث بسیب (7) عطای خدیو نسیب(8) چند روزی مکنت بقا نصیب یافت، اما بنابر بعضی بواعث آخربتیغ قهر مکبت(ه) و مکبب (10) و صحیفهآ عمرش بکلک فنا مکتب 11) شد و بکنه نکتهآ :

1- ازحافظ شیرازی (حافقظ مصحح قزوینی ود کترغنی ص 341) 2 - لاغ، هزل وظرافت. (برهان). 3- ای که دست به تباهکاری زدو چنان پندارد که من بزرک میشوم اکرتباهکاری کتمه. 4- تباه کردی رای ms071 خودرا بعمد یا به سهو. کیت که دست به تباهکاری زد بس بزرک کردیده (ازابوالفتع بستی یتیمة الدهر ع 4 م223). 5- از حافظ شیرازی.

یا من أعاد رمیم الملک منشورا (11)

و ضم بالرأی أمرا گان منشورا(12)

آنت الآمیر و إن لم تؤت منشورا(14)

و الملک بعدک ان لم توتمن شوری (14)

2- ط ، زمانه را. 3- عت، نو اضافه دارد: شعر

در آن اوان که از طریق خراسان خور آسان نمیگذشتی، بر طبق أمنیت (1) امنیت چنان شد که هرروز آسمان طبق طلا(4) برسر گرفته1 از خاوربباختررفتی، و کاروان فلک هرشب آهنگ سیر کرده در درهآ آسمان از شباهنگ (2) کاروانکش باج گرفتی. از تیغ انتقامش ابدالی(4) ، ابدال وار الف بدل کشید(ه) وغلجه3 (6) غل جهل ازصدر3 وهوای تغلج(7) از سربدر کرده غل اطاعت بگردن گرفت. بغاة(ه) ار از گرد بد کرداری دست شستند و طغاة(4) کرد ترک لر(10) کرده در کنج حرمان نشستند . دزداران از دزدان خلج(11) ایمن گردیدند وراهزنان دریا بارهستی4 بخلیج خلج(12) کشیدند . أصبت العلا عطلا فحلیت جیدها (12) فخلنا العلا جیدآو خلناک عتده (14) و مانلته بشری بما ستناله (15) اذا لصبح وافی کانت الشمس بعده(16)

من رام طنس الشمس جهلا أخطا

الشمس بالتطیین لا تغطی (4)

اگر چه از جانب آنجناب آنچه ناب بادهآ اخلاص و مصافات(8) بود بشاه طهماسب پیموده میشد اما از حضرت شاه التفات1 خاطر از بیشتر کمتر2 و بسوی نفاق، گنتره(8) پیشتر3 واقع میشد و مرایای مزایای الفت از زنگ کلفت عارضی با لذات تصفیه نمیجست ، و جمال شاهد التیام ، از تحمل و تخمل (10) تجمل نمیپذیرفت.

چون بسعایت نسعاة(1) وبه میمت (2) وشاة(2)ایراث(4) تجانب از جانبین شده بود، شاه طهماسب بجانب نشابور1عنان نهضت جنبانیده چارقب(5) یکتایی را پوشیده چاک زد، و لبوس(6) دورویی3 را در لباس استتار بپوشید، آنتجضرت بمثل« ان دواء الشق أن تحوصه»(7) برشتهآ دقت رای و سوزن حسن خلیقه به رفو کاری جامه خلیقهآ (4) الفت پرداخته لگذاشتند که بخیه بروی کار افتد، و مشاهنتله) را بمساهنت(10) و مخالفت را بسحالفت4(11) و نفاق را بوفاق و توفاق4(12) منجر ساختند و در سیاق این حالات جمعی از افاغنهآ هرات بقصد غارتگری شد (14) تأسیر (14) شروج (15) جلادت واسراج(16) أفراس (12) خودسری کرده بحواشی مملکت در آمدند، آنحضرت

«ألذین طغوا فی البلاد فا کثروا فیها الفساد» (1) و چون افاغنهآ ابدالی عهدی بود بعید که عهد مطاوعت (2) را شکسته منافقت(4) ومناقفت(4) با دولت بهیهآ صفویه بنیاد، ودراطراف ارض اقدسر(ه) «أفسد من الأرضة » (6) رخنه و افساد میکردند ، لهذا عزیمت تأدیب آن گروه در خاطر خطیر ms073 تصمیم یافته در چهارم شوال سنهآ اربعین ومائة بعد الف(7) ساز مشاولت(ه) ومصاولت(8) کرده موکب والا با عدتی1(10) وشکر ده(11) و لشکری چالشگر (13) چالش (14) کرده فزون ازتناهی اعداد بقصد تباهی اعدا درنهضت آمد.

ألنگ(14) « یاقوتی» (ه1) که از سبزهآ زمردی طعنه بر چرخ فیروزه گون میزد

بسودند شنگرف برلاجورد سمور سیه زاد روباه زرد دم در گاودم(6) دمیده گاوان(5) پلنگ خو که غوغای وغاة) را تصور ، وغاء(7) ذباب(4)، وباذناب(4) سیف صید ببور(10) وذئاب (11) میکردند

شعر:

یوم الکریهة (12) فی المسأوب (14) لاالسلب جملگی «أصول من جمل» (14) مهیای تصایف(15) و تسایف (16) کشته مانند یوز قوی توز(17) سخت یوز(18) چون ببر بر و هژبرنر رزم یوز(19) بعدت1(20) مور ،

هذی مخائل (7) برقر خلفه مطر

جود و وری (4) زناد (ه) خلفه لهب (10)

و أزرق (11) الفجر یبدو قبل أبیضه

واول الغیث (14) قطر(14) ثم ینسکب (14)

وتتمهآ حال هرات من بعد، تمیمهآ (15) بازوی بیان وتلیمه3آ (16) قلادهآ مقال خواهد کشت. ، سأتلوا علیکم منه ذ کرا، (17)

و «ذلک هو الفضل الکبیر»(1) در مدارج این کار و معارج(2) این رفتار اشرف غلیجائی که خاندان سلطنت را خصم الد (4) بود و قراب(4) عداوت را حدادره) احد1، «یخسب أن لن ییقدر علیه أحد»(6) خدیو هرات(7) صولترا درهرات باطایفهآبدالی مشغول جنگ ، و عراص(ه) ممالک را عریس (8) بی ضیغم (10) و بحر بی نهنگ یافته بمضون بیت :

بافواج کران سبک عنان ساختند، جهز گتائبه(4) و ابرز مضاربه (4) و صرب سراد قه (ه) و عرض فیالقه1 ms076 (6) و نشر بیار قه(2) و حشر رواعده(8) و بوارقه(4) و أنفق خزائنه و أنفد دفائنه(10) و بذل فی صوان الملک دیناره و أشعل فی حفظ ماء(11) الملک علی العدی(12) ناره و لبنیت (14) القباب2(14) وطفا(ه1) علی یم (16) المعسکر(17) من الخیم (18) الخباب4. فراشان با فر و شان در هرمنزل ماه خر کاه(19) برخر گاه ماه (20) می افراختند ، و ساهرهآ(21) ارض را ازستاره های آفاق تاب آفتاب قباب ، و

1- سردره خوار درراه سمنان تهران بین قشلاق و ایوان کی. 2-_ تنگ. 3- تنگ ، ضمق لیق عیق، ازاتباع است (رب). 4_ تنک 5-ج لصب بکسراول وسکون دوم ، شکافخرد در کوه تنگ تر ازلهب و کشادهتر ازشعب (رب). 6- بلکه ستهیدند درسر کشی وسر باززدن (از آیهآ 21 سورهٔ‌ الملک). 7- لشکر (رب). 8- معنی مقصود معلوم نشد ، یکی از معانی طمر برجستن وجستن ببالا یایائین است شاید مقصود جست وخیز در نبرد است بمناسبت طرد. 9- راندن. دور کردناوب). 10- کوه. کوه بزر که (لغدازرب). 11_ثابت (ازرب). 612 چنیز است در نسخودر مجمع الامثال: اثمت من اصه رأس آمده و نویسد (از اصم رأس) کوه مقصوداست. یعنی استوار تراز کوه. 13- هلاکت (رب). 14- میان دو کوه (مأخوذ است از آیهٔ‌ه9 سورهٔ‌ الکمف). 15- ج غرة ، گزیده ازهر چیزی(رب) و دراینجا مقصود مروارید آبداراست. 16 - میان غلاف مروارید. بقیةآ حاشیه از صفحهآ قبل 25 - محشیان این کلمه را منزلی از منازل قمر معنی کردهاند ولی درست نیست و قمر منزلی بدین نام ندارد وهرچند منزل دهم را که جبهه است قلب الاسد الملکی کفتهاند ( التفهیم س 109) ، لیکن با ترج اسد مشتبه نمیشود. بظن قریب بیقین این کلمه بهمین صورت و بمعنی بیشهآ شیران است دریمن ، ودرمثل آرند ، هواجر أ من الماشی بترج (رب. اقرب المواردا ود رعبارت برای لفکر ms078 کاه نادر استعاره آمده است ومقصودازاین جملات عقب نشینی لفکر است و وجه کنجانیدن این کلمات درعبارت کذشته از استعارهها وتشبیهات ایهامی است که در آن نسمت بترتیب قهقهرائی بروج موجود است بدینسان که هر کاه از اسد بازبس رویم به سرطان سپس بهجوزا میرسیم.

کمثل حمار کان للقرن طالبا فآب بلا أذن ولیس له قرن (15)

1- یو ، فانی. 2- عت باز بار بریختن بر گشته بختی. نو، بازبار بر بختی بر گشته بختی. ط ، بار بر بار بختی بر گشته بختی و تصحیح مطابق نسخهای از ط است 3- عت ، فجمعة 4 - عت بخسته ، یوایخبه

خنازیر نامواعن المکرهات فنبفهم زمن لم ینم(1)

فیاقبعهم فی الذی خولوا ویا حسنهم فی زوال النعم(3) پس خدیوسپهر قدرمانند بدر بمیان شهر آمده بشکرانهآ این نصرت ، نضار (4) با نضرت (4) بأنصار(ه)ا کرام، وبهمهآ بهمه (6) بهمة(7) ونهمة (4) منعامله) انعم(10) وإنعامنا عمد (11) انعام گردید.

هریک از1 پهلوانان طوس از سیم وزرلطوس نوذر، واز زرو اسب «زراسب» (12) یل شدند . هرسایسی (13) فرسیاب ، و هرفارسی صاحب فر2 وسیاب(14) افراسیاب وافراسیاب (15) گشته سسیوب (16) نامحسوب اندوخت.

الحاصل در آنسفر اموال و غنایمی که قسمت (17) شد با لشگریان قسمت شد و

وسیعلم الذین ظلموا أی منقلب ینقلبون»(1). بعداز چهل روز که اصفهان مقر کو کبهآ فیروز بود خبر رسید که اشرف چراغ بصیرت را خاموش و نتایج ابزاء2(2) آن باررا بمصداق «إستحوذ علیهم الشیطان فانسیهم ذکر الله»(3) فراموش نموده ، باز بعزم تلافی وتلاقی در شیراز مشعلهآ جلادت افروخته با شور و مشغله مشغول3 جمع چریک حریک4(4) وجنود مشعله(5) است. خدیو کشور گشا ازنوید این مغنم بارد(6) سر گرم نهضت شده در هجمة الشتاء(7) که شدت باد زمستان زمستان(8) آتش مزاجی افسردی، و نساج دهر دورنگ برشتهآ مطار(ه) آمطار (10) ، شبنم(11) بافی کردی

و یوم بردمد آنفاسه(1) تعتس الأوجه من قرصها(2)

یوم تود الشمس من برده (2) لوجرت النار الی قرصها(4) جهان در عالم برد از برف بضغطهآ (5) بر فنجک(6) مبتلا بود و خطط (7) ارض خطهآ (8) بلاد الثلج (4) مینمود.

إمتنع الماء من المسن و أمکن الجمر من الجس1(10)

فلأیری غیر ذوی رعدة أو مسلم یسجد للشمس (11) از کثرت جمد (14) شکل اسد(14) نمودار شیر برفی (14) نمودی و حوصلهآ جهان معترف بکم ظرفی :

روز دیگر که منوچهر مینوچهر مهر2 بر تخت جمسپهر بر آمد ، افاغنهآ شیراز أشرزهم الله (14) تشحیذ(14) مشارزات(ه1) حدید و تشذر3(16) بمشارزات (17) جدید4ه کرده بعزم و کز(18) ور کز(19)

حروف هجاء الناس فیه تلانة

جواد و رمح ذابل (14) و حسام

باز افاغنه چون دیدند که باخاشاک ، راه برسیلاب و بشاخص(2) کذر بر آفتاب نمیتوان بست، از حملات رماة(ه) بهرام(ه) رمی« آرش»(10) وش« کسعی»(11) کیش1و

چون شمیم(11) شمامه مشامة(12) و مشامیم(13) مشأمه(14) بمشام شوم ایشان رسید « ملامحمد میاچغو»* بافوجی ازافاغنهآ یل درسرپل « فسا»1 بای ثبات افشرده بمفاد « أشددحظبی قوسک »(15) دست در ترکش جلادت زده، چون تیر

هر مؤشی بنذ گری که مذ کر4(7) تهدید «فهل من مذ کر (ه) بود مصادف4 کردید وهررو دزنی در غمراتله) رود که از مضمون دبئس الورد المؤرود»(10) اخبارمیکرد، مورد «ان الله مبتلیکم بنهر»(11) آمد. رزمه (12) های خارا(14) خوارتر از خارا(14) در عرصهآ رزم ریخته شد «فأ هلکو بالطاغیة »(ه1) ، واثواب(16) حریراز پیکر حرایر (17) مانند حرایر (18) بخال هامون آمیخته، «فهل تری لهم من باقیة،. (14)

در ازاء این خدمت صبح اقبال بلوجیه تباج(6) یافت و اختر طالع اهل خاران در خشان، ازپر تو خورشیدعنایات خدیو ذره یرور، خار(2) رخشان گشت وفاضل نحریر قمقام میرزا قوام الدین محمد قزوینی در آن تاریخ تاریخ قتل او را منظوم ساخته بود دراین سلک منثور، انسلاک مییابد:

الأشرف سل سیف بغی و سرف

و أشتد به المحنة فی کل طرف

لما انقضت المدة لم یستأخر

أرخت هلاگه ب « قتل الأشرف»(8)

1 ساقی دوران از اینها پر کند یر کند خالی و خالی پر کند

« لینصرن الله من ینصره ان الله لقوئ عزیز) (2) چون قصبهآ نهاوند حتشد(4) فوجی از قروم(5) و اهل شقاق روم میبود بعد از ورود بحدود بروجرد9 جرد(6) خرد خردهبین را در جردهآ (7) عزیمت جنیبت(8) موکب همت ساخته ، هنگامیکه مرغ زرین خورشید از فضای جهان بوقلمون رو بعشعش (4) عشا گذاشت، وغراب غرب (10) بیضهآ بیضا(11) در زیر پر آورده افراخ(13)

تسرع حتی قال من شهد الوغی لقآء أعاد ام لقآء حبائبب(11)

چون را یحهآ مسک(14) «واللیل اذا عسع (12) باشمیم کافوریه والصبح اذا تنقس» (14) در آمیخت4

سل سیف الفجر عن غند الدتجی وتعری الصبح من توب الغلس (15)

و انجلی فی حلل فضیة مااها من ظلمة اللیل دنس(16) وسپاه شامی ظلمت وجیش حبش شب، بجانب اختفا کریخت

بحدود نهاوند رسیده و دم در دمامه (2) دمیده از نی نیزهآ ازنی(4) بنواختننای رومی پرداختند، و دست انتقام افراخته تیغ یمانی باصولت و فر آختند. رومیه2 بمحض جنبش بادپای بادپایان دلاوران «گرماد اشتدت به الریح فی یوم عاصف»(4) انتشاریافته ترک3 صبر وقرار، و بیک حمله جمله ننگ فرار اختیار کرده رو بوادی تواری(ه) و بوادی(6) گریزنهادند، ونهاوند با همدان ضمیمهآ قلمرو اقتدار گردید ، وازهمدان فوجی از دلیران که آب جوی شمشیر را در گلوی کینه جویی ماء معین میشمردند بتسخیر کرمانشاهان معین گشته اگر چه نخست بحسب تقدیر اقبال معین نیامد اما آخر الامربیمن دولت علیه غلبه یافتند، و بعد از چند روزمسموع مسامع اقبال شد که جندرومیان «میاند و آب» را که مسکن افشاریه است مرتع دواب ساخته و باخیل ورجل (7) رحل اقامت انداخته اند. چون غراب شب بطلوع ماه مهدم(8) شد و بفحوای « سر و

أبدرترائیی فی دجی اللیل طالع أم الشمس ام نور لروضة ساطع

زمانیکه خروش خروس سحری از دجاجهآ(6) لین دجاجی(7) بر آمد، رایت عقاب پیکر، ظل وصول برحوالی میاندو آب افکنده آن ناحیه جولانگاه دیده ms087 بان3 خیل منصور گشت. چون3 دیده بان جنود عثمانی دیده بآن گرد آشنا کرد تفرس ورود فوج بیگانه نموده رومیه را اخبار و بهیئت مجموعی وبا تیغهای کشیده تیغ(8) گشته آغاز کارزار کردند

فلما فجر (4) الغجر (110) آنهار النهارو نفر(11) النفیر غراب الغبار

یخبر ک الوجوه عن القلوب (18)

إن اللدیغ6(12) لحاذر[14) متوعش یخشی و یرهب کل حبل أبلق

بمجض ر کضت(1) خیل ابلق سواران کمندافکن که هریک «آشهر من فارس الآبلق»(2) بودند خود را « به کوه مرجان»(2) کشیدند . الماس (4) پاره های زمرد پیکر دامن دامن مرجان(ه) بدامن « کوه مرجان» برافشاندند ، واز لعلهای پیکانی(3) ناوک یاقوت سیلاذی(7) سیلان یافت ، ونرخ عقیق جگری درعقیقله) آنوادی ارزان شد. هرپیاده ، سام سواریرا زبونتر اززار ازاسب هستی پیاده میکرد، و هر شیردلیشتر دلی را گالجمدالا نف(ه) گرفته میآورد. رومیه عاقبتتاب مضرب1 (10) آتش مضرت2 یلان نیاورده مضرب العنان(11) شدند و خطهآ تبریز مصرب (12) مضرب(14) عزوشأن گردید و ایالت آنجا به بیستون خان که از سلاطین افشار3 بود تفویض یافت. پس بمدلول

«ذلک تقدیر العزیز العلیم» (1) ابراهیمخان اکرچه خاقان سخی را برادر اخی بود اما در امرقتال اقبال نداشت

وفی المثل «لیس قطامثل قطی»(3) با وصف اینکه1 خدیو کشورگیر در سال ماضی از افعال افغان عاصی غاضی (4) گشته با جمله به مجامله معامله واخبات(ه) لهیب مجادله و محامله(6) کرده باز بروفق عهود و ذمام2(7) زمام اختیار امور هرات را بالله یارخان باز گذاشته بود. آن فوج دغا چون کی (8) کینه و داغ داغینه(4) بردل داشتند . بمؤدای « بل بدالهم ما گانوا یخفون من قبل لور دوا

افاغنه نیز « قالو ائن لنا نأجرا ان کنا نحن الغالبین »(6). پس ذوالفقارخان فوجی کثیف کثیر «ضاقت علیهم الأرض بمارحبت »(7) جمع کرده1 از سوء شاکله (8) درشا کلهآ(4) مزارخواجه ربیع یکفرسخی شهر تزول و ناقهآ عزم را بشکال(10) توقف مشکول (11) ساخت وشهر را بمضیق محاصره انداخت و بیرون(12) درون شهر جمیع2 قری و محال بیرون را مجال توسن تطاؤل و تصاول3(14) کرده در دیر ودار و کهف و غار با غار(14) بد آغاز (15) آغاز اغاره4(16) نمود ، و زن وفرزند مسلمانانرا

247 برده(1) برده پرده دری و شناعت را اشاعت کرده شزارهآ شرارت افروخت ، واز احتدام(2) لهبات کین جانها و خانها(4) سوخت وازخونها جویها روان ساخت و از دماء زارع و دهقان دامن ده قانی شد ، و آنچه برفحوای « من آصوا فها و آوبارها و آشعارها »(4) اشعار داشت منهوب حوادث گشت، و جمیع مزارع و باغات « من جنات و عیون وزروع و مقام گریم»(5) لگدکوب1 مذارع(6) خیوز بغاة گردید ، وأبرار(7) صحرا بتاراج اشرار در آمده و تخم حبوبات از زمین برافتاد و کله و رمه ورمک(8) کلا (4) بر متها(10) امتشاق(11) واستراق یافت .

الحاصل از گاوتازی آن کروه ، اطراف شهر صفت مباحث البقر (12) پذیرفت و از سلامیات (13) اخیالشان(14) قطعهآ زمینی بسلامت نرست و هر روز بهمین نهج در مکمن ضرب (15) وزر ب (16) کمین مختفی گشته غنم (17) و غنم(18) اکتساب میکردند ودر جیز (ه1) وجوانب از روی بیشرمی بر کض خیر(20) شر میانگیختند و دائما

اگرچه سابقا ابراهیمخان از اوج سماء ضمیر الهام پذیر شاهی در باب مناهضت(7) خطاب «یا ابراهیم أعرض عن هذا»(4) نیوشیده(4) بإنهاء(10) منهی (11) نهاء(13) خدیوانه از منازعت منهی (14) ، و مأمور شده بود که بحکم « ان المحاجزة قبل المناجزة »14) درشهر(ه1) سیف ، احتیاط ملحوظ، واصل شهررامصون ومحفوظ داشته با آن گروه بمضمون «فذ رهم یخوضوا و یلعبوا حتی یلاقوا یومهم الذی گا نوا یو عدون» (116) معاملت کند ، که ساحت خراسان عن قریب مخیم (17) سرادق جلال خواهدشد لتجد لی بقرن الکلا، (18) وسزای (19) سرای دولت سزایی (20) کامل خواهند یافت سیجزون بما گا نوا یترفون»(21)

1- دشت. 2- تباهی (رب). 3- فریفتن (رب). 4- پیاد کان. 5- سواران. 6- گروه. 7- مقاومت وبر ابری درجنگ ارب). 8- ای ابراهیه روی بگردان از این (از آیهآ 78 سورهآ هود) 9- شنیده 10_ اخبار 11- خبردهنده. آگاه کننده. 12- نهی ، عقل. 13_ بازداشته. 14_ در اقرب الموارد: المحاجزة قبل المناجزه، مثلی است که در مورد ممانعت از شرپیش ازوقوع آنزنند. 10- ازغلاف کقیدن 16- پس واکذار آنا نرا که سخن کویند و بازی کنند تابینند روزشانرا که وقده داده شدهاند (آیهآ 83 سورهآ زخرف). 17- جای خیمه . 18- هر کجا مرا بجوئی مییابی (مجمع الامثال). 19-لایق 19- لایق. 20 کیفری. 21- زوداست که جزا داده خواهند شد بد آنچه میکردند (از آیهآ 120 سورهٔ‌ انعام). 22- حافظ مصحح مرحوم قزوینی ص 9.

اما ابراهیم خان بمضمون « لا ینفعکم نضحی ان آردت أن انصح لکم »4) امر والاراکه درمذاق حقیقت «أخلی من الناصح »(4) بود، «أمر من وعظ الناصح»(5) دانسته ، لآلی نصاح (6) این نصایح «احسن من شنف الأ نضر»(7) را که قرطه8آ(8) فودره) و فؤاد(10) و خلده (11) حلد(12) را میشایست، گوشوارهآ گوش نسیان ساخت، بل درپس گوش انداخت ، و به قلت و ثقلت(14) نپرداخته در حوالی کوه سنگین

عزمات یرض منها رضوی و یکاد الولید منها یشیب1/8)

فلشس النهار منها وجوب ولقلب الزمان منها وجیب2(4)

شقه گشای رایت میمون و مرحله پیمای وادی «فآنا منهم منتقمون»(10) شدند. ماهچهآ لوای فلک فرسا بحکم «سیروا فیها لیالی وایاما آمنین »(11) شهرهارا بسان ماه جهانتاب «غدوها شهر ور والآحها شهر3(13) برسم اسراء(14) و تعریس (14)

إذا حضر الشتاء فا نت شنس وان حضر المصیف فا نت ظل6)

و «ان علینا بیانه »(4) چون درهآ والا کهر صدف سلطنت و دخت بید خت(4) منظر خاندان عصمت و عفت خواهر قدسیهآ حضرت شاه طهماسب مخطوبهآ(ه) شاهزاده رضاقلی میرزا بود در صنابیر الشتاء(10) که مشاطه1آ دی و شایح(11) بلورین برقامت صنوبر وصنابیر(12) وهیا کل گلها، ومآحسن شمائلها و گلا کلها (14)؛ آویخته و روی زمینرا

ألثلج علی ذوائب الاغصان قد قرطها قلائد المرزجان (1)

ان مر بها الصبا تهاوی بددا گالنور تسا قطت عن الافنان (2) از شدت سرما عرش (4) بزیر کرسی(4) خزیدی و چرخ سنجاب کون یوستین قاقم(ه) در سر کشیدی. فرمان پذیران بحکم والا بتهیهآ عرس(6) بر خاسته مجالس ضیوف(7) مشحون بصنوف خواسته چنانکه2 دلهاخواسته در کمال زیب وزیبایی آراستند ، ودر عشرتکدهآ این دیر سپنج طرب زنج(8) وعیش روم و افرنج بی زحمت و رنج میسر گردید3.

ابن طباطبا(1) کویا در ایام ماضی لیلاء(2) لیالی(4) این سوررا در آینه استقبال دیده وصف حالرا باین اشعار اشعار کرده:

شعر :

و لیلة أظربنی جنحها فخلتنی فی عرس ms094 الزنج()

گا نما الجوزاء فی جنج الدجی طبالة تضرب بالصنج (5)

قائنة قدحررت قصفها(1) مائلة الرأس من الغنج(7) در شبی از نهار بهار خوشتر و از صباح عید و صباح(4) غید(4) دلکشتر و زمانی مزدوج(10) بفرح وساعتی منزه از برح(11) و ترح(12) نیر برج(14) برج سعادت با زهرهآ زهرا اقتران یافت ، یعنی درشب پانزدهم رجب بار حب (14) وشرف ناحیه تاز(15) چین و ختن ، ختن (1) شد ، و چین جبین دهر عابس(17) از چنین عیش دلاویز ازاحت (18) پذیرفت.

قد طلع البدر مع الزمرة فی دولة مونقة الزهرة(1)

فاضحت الحرة مقرونة بالحر فی دولته الحرة(2)

لاأعقبا من فرحة ترحة گلا و لا من حبرة عبرة(2) و کلک مؤلف در این خطبه(4) خطبه ای انشا کرده بود ، انشاد(ه) آن لایق اوصاف1 این مقام آمد وهی هذه :

گلگونه حمدی که عذار عذراء ورق را بزیباترین وجهی کلگون نماید ، وغازه(6) شکری که رخسارهآ عروس دلارای صفحه را به نیکوترین صورتی آراید ، سزاوار جمال جمیل حضرت ذوالجلالی است که هفت آسمان در حریم حرم صنعش شاهدیست هرهفت(7) کرده ، ازماه ومهرش تیتهٔ‌(له) طلا در پیشانی وشرف آفتابش(9)

ییت :

کر نبودی ذات پاکش آفرینش را سبب

تا ابد حوا سترون بودی و آدم عزب اعنی نوریاک و نیر تابناک بهین فرزند مادرخاک و مهین سلیل دودمان افلاک ، سید ولد آدم و انگشت نبوت را شریفترین خاتم ، « خاتم الانبیاء و سید الاصفیاء علیه من الصلوات أز کاها و من التحیات أنماها مادام الا ثنان زوجا والنیران ms096 یدوران حضیضا و أوجا »(2)

و تحف(2) تحیات صدق انتما(4) و درر درود دری نما، نثار دربار1 دراری(5) اربعهآ (6) فلک خلافت و ذراری(4) طیبهآ اصلاب رسالت باد ، که عروسان عز و شان ،

و بعل غرض از صورت نگاری این لوحهآ دلگشا و چهره آرایی این صفحهآ فرح بخشا که از حسن معنی طعنه زن لوح جبین خوبان دلکش وش ، واز حروف و نقط رشک فرمای خط وخال رخسار حوران پریوش کش(6) است، آنست که: چون و حدانیت مختص ذات خداوند صمد است و فردانیت شایستهآ یگانهآ بی زوج و ولد ألذی لم یلدولم یولدولم یکن له کفوا آحد»(). قوام سلسلهآ هستیی بمنا گحت(4)

بناء علی هذه المعانی(6)، در آنی که شاهد سرایای آن(7) نهار، زلف پرتاب از زلف اللیل1(4) بر عارض مهرجهانتاب آویخته ، وحسناء(4) صبیح الوجه (10) صباح بشکرخنده تنگ(11) شکررا بشیر تباشیر (12) آمیخته . شب دلفروزش چون روز جوانی بخرمی مزدوج(14) و روز بهجت اندوزش بسان شب وصل خوبان بسعادت مبتهج (14) . قبهآ خضرا(15) در آراستکی طیره (16) بخش چترطاوس بود، وبسیط غبرا غیرت افزای حجلهآ عروس. آفتاب خداوند بیت بود (17) ،و قمر کدخدای خانه وزهرهآ زهرا مشغول چنک و چغانه. طالع از منا حس ل18) ومنا قص دوربود واوتاد اربعهل15)

ازبس آمیزش اضداد شیوع یافته، مهتاب خیط الکتان(14) را فرش مهتابی (15) فلک ساخته ، وازبسکه نرهت سرای سیهر شایان تماشا گشته ، تنین(16) را نیز میل روپوش شده از قلب العقرب (17) برقع انداخته . ثوابت باهم سیرمیکردند ، وسیارات محونظاره کشته درمقام حیرت ثابت میبودند. سپهر از کواکب باهزاران چشم، براه

لعبتکر جهان در پس پردهآ شب بازی لیل از صورت ماه عروسک بازی میکرد، و هندوی ملاعب شب از بیضهآ صبح ، مرغ آتشخوار خور ، بدر می آورد .

گلبن از اوراق آش برک(6) مهیا میکرد. عبهرنر گسی(7) مییخت، قمری کو کوله) ترتیب میداد، ومرغ شباهنگ شامی (8) میساخت فاخته از بال خودفاختری (4) میافکند وطاوس از شهپر ملمع سایبان ملون می افراخت. طوطی طوطک (10) میزدو بلبل بلبان (11) بلبان (13) می نواخت.

آواز هربطی بر بط خوش نوایی بود، و لحن هر مرغی بانگ عنقایی. سارمسرور

نغمهآ سلمک (3) بسماک(4) وسمک (ه) وتوای ماهور1(1) و گردونیه(6) به هور(7) گردون میرسید، و حشر (8) عشیر (8) آنهنگامه، ومقام عشیران (1) آن هنگام(1) را2 دردو گاه(1) ازل و ابد گوش زمانه نشنیده و نخواهد شنید.

خون در رگ تاک درجوش بود ms101 و ییاله با دختر رز (ه) هم آغوش . أیاغ(10) ازدست رفته وسبو بسرغلطیده3. لراقمه4:

زجوش خرمی کاندر جهان بود زمین را ناز ها بر آسمان بود درسلک نکاح مرتبط و در سمط (11) عقددوام منخر ط (14) ساخت فلان بالقابه.

«گذلک یفعل الله بالظالمین». سه روز بعداز نوروز1 فیروز تنگوزئیل (1) مطابق سال هزار و صدو چهل وسه که قهرمان طبیعت بعزم تسخیر خطه خاک إ حتفال (2) جنود نموده، مبارزان شاخساران بشکستن شاخ شیخ پیران2دی به شاخشانه(4) از جادر آمدند، و نوخاستگان زبیع4(4) ربیع(5) ربیعهٔ‌(6) شکوفه برسر ودرع (7) ر یعان(8) دربر کرده ازسه بر گه (4) سپر و ششیر(10) ،وازسبزهآ نوخیزدشنه و خنجر بر گرفتند. سرور گردن فراز سرو بخصم افکنی قدعلم کرده رایت سربلندی درعرصهآ گلشن برافراخت، و قوت نامیه بمعارضهآهل خلاف (11) پیکان برک بید(13) تند کرده مفسدان شنار(13) انکیز رشتار14) را که از خار خسک (15) خارو خسک (16) برسرراه سیاه بهار افشانده

داور خورشید افسر باقتضای قوهآ غضبیه و ملکهآ (8) حمیت و عصبیت از غایت غیظ و غرم(ه)، عزم تسخیر هراتنموده در پانزدهم رمضان از ارض فلک فیضان(10) شقه(11) کشای رایات مهر ومضان1(12) کشته با ازدحام2 شدید الا قتحام(14) وارد « جام» و « ابوطالب خان لالوی3» را با «عبدالمطلب خان» برادرش که در آن اوان حاکم تون، ودرحواشی مملکت نسخهآ سوءآ عقیدترا حاکی متون میبودند ، چون بخت بیمایه بر گشته، وپیمانه یر گشته بود درمنزل جام جام هلاک از دم تیغ یاسا(14) تجریع (15)

از آتش تیز تیر وسنان وبرق سیوف جان ستان ، قلب درقالب افاغنهآ هری (14) هری(14) گردید ، وساحت پهن دشت فراخ از وجود مبارزان و مخاصمان مطار(15) بزاة(16) وفراخ(17) شد(18)

1- مرغی است شکاری کوچکتر ازعقاب (برهان) ومرغ دو برادران پیکر، اضافهآ تشبیهی است 2- خون سیاوشان ، صمغی است سرخ مایل به بنفشی... و کویند عصارهآ کیاه سرخی است (تحفه) 3- هما نالاغر چون سیرشود بمیرد، برای کسی مثلزتند که بینیاز شود سپ بر مردمان تکبر کند(مجمع الامثال) 4- چهارم. 5- در افغانستان است نزدیک تخت صفر. 6- مغاکچهآ بالای پس کردن(وب). 7- ج رقبه بفتح اول ودوم ، گردن. 8- ج طلیه بضماول وفتع سوم کردن وبیخ آن (رب). 9- ج مضرب بفتح اول وسوم، شمشیر (رب). 10 - چ پولادسنع ، دلاور، مبارز، اسلحه دار(برهان). 11_ بچه کاو و کوسفند، بچهآ آهو وقت زاییدن (رب). وقت زاییدن (رب).12- عیب.13- هرات.

13 - هرات. 14 - ترسان ، ازجای در آینده (از برهان) وممکن است هری (کوشت نیک پخته) باشد. 16- ج

15- جای پرواز.16- ج باز (وب). 17- ج فرخ . جوجه (رب). 18 - بمناسبت کثرت کشتهها

ازسطوت شیرافکنان، کاو بهیمهآ ثور(1) درمرتع سبز فلک سراسیمه کشت، و میش کمیش1(2) جدی(3) « أطرقی3 و میشی»(4) گویان به برج بره(ه) گریخت ، و عرصهآ صحرای وسیعه، صفت «وشیعة فیهاذئاب35 وزقد»(6) گرفت، وهامون از کثرت غنائم (7) اغنام (8) لبالب(4) لبالب گردید ، و جهان در سیاهی نور(10) چون نور(11) درسیاهی دیده مستغرق آمد ، و چرخ ازانجم بر کوسپندان آن کو(12) سیند سوخت.4

روز سوم بحکم والاجیوش جوشن پوش توسن خوشخرام را حزام(14) حزم برحیزوم(14) بسته معر کهآ حرب آراستند،«ذو الفقار خان ابدالی»(15) والی هرات نیزاظهار جوهرجلادت را از غلاف (16) و بمیدان مصاف بر آمده «جاء بشر وغر وبا القض والقضیض (17)

278 قوارع(1) ms103 مدافع[2) از قوارع فرقان[») جنک بترع باب (4) مقارعت (ه) در اول کارا آخره ألقارعة»(6) رابا واز بلند براعدا فروخواند، وتویهای آتشین نفس، بقراءت آیت «انا أعتد نا للظالمین نارا، (7) خروش بر کشید. پس دلیران یای دلاوری پیش نهاده تنورهآ حرب را بنائره سیف وسنان تفتان. و آسیای رزم را بتنورهآ خون گردان ساختند. نسیم از شمیم کا کل کلالهآ (5) رمح(4) و طرهآ پرخم پرچم عالیه (10) ، غالیه سایی میدان جدال میکرد ، و کمان بهمزبانی سفیر3 سوفار(11) .ازهر گوشه بگوش دشمنان پیام اجل میرسانید3. تیر دلدوز دردل آزاری دست رد برسینهآ دور و نزدیک نمیگذاشت ، ونیزهآ بلند درطعن کم فرصتان(12) کوتاهی روانمیداشت. دهان تفنگ از غلوله(14) تفو برروی خصم عهد شکن میافکند، وزبان شمشیر تیز بحدت تمام سرزنش اعدای پیمان کسل مینمود. یلان خون آشام تا هنگام شام با آن گروه غدار «أشام من قدار، (14) مشغول کارزار گشته و برایشان کار، زار ساخته4. هنگامیکه خسرو شرقی

تنیزهٔ‌ (14) دشت، بنیزه وسنان جانستان لاله ستان گشت ، و بانگ2 تبیره (14) و رویینه خم(1) ،ازخم رویین فلک (16) در گذشت. مخالفان باندک کر وفر(17) کسسته ومیان شکسته بابخت جا شرله1) خاسر(ه1) وحاسر3 (30) ازسهم4 تیر سهپر سیرانداخته بیتیغ و بی سپر پیسپر فلوات(21) فرار گشته رخ بخون برآکنده ، یرا کنده واز بیم سیوف مسلله4(22) خود را به نهور (24) مسانسله (24، درافکندند.

فوجی کثیراز آن خا کساران از راه آب، سبکتر از باد، بسوی آتش شتافته ازیسی (1) آبدار میل ms105 نار کرده(2) شمع عمر خود را از خوامش (2) خاموش ساختند ، و جمعی بصماتهآ(4) ساطعهآ (ه) ناوک و یسکاتهآ(6) قاطعه بیلک1(7) و بلالک 2ر8) از ادعای هستی3 خاموش گشتند. مبارزان تاپشت حصار و پای قلعه بسرافشانی دست یازیده و جاده را از حداد(4) حاده(10) چون عرة (11) مبضوع4(12) خون پالا نمودند. گویا از بدن قلعه وپای حصار بامشراط (14) بلارک(14) رگ اکحل (15) وصافن (16) ، گشاده گشت و از اعداء خبیث العرق174) مابقی (187) ، فال بر اغتذال (14) خویش زده با سلیق (20) انسان العین(21) ازعین حسرت گشودند، « ذاک بأن الذین کفروا اتبعوا الباطل » (23)

افاغنه که بمضمون «ان الانسان لربیه لکنون» (14) پاداش دستگیری آن سرور را بگردتکشیادا کرده بودند ، «و انه علی ذلک لشهید34(14) باتفاق ذوالفقارخان و «ا نه لحب الخیر لشدید»(15) درقلعه داری کوشیده آنچه از عظم (16) رمیم(17) مکیدت در قبور قلوب پرفتور ایشان مقبور (18) بود، بظهور میآوردند «أفلا یعام اذا بعثر ما فیالقبور » (18) ، وهر گونه مبغضتز20) که از هواجس (21) بالیه (22) دربال (24) عداوت سگالشان مضنر(24) بود، بصدور(25) میرسانیدند ، «و حصل مافی

در همان اوان سر کردهای که مأمور بتاخت ناحیت «فراه» بوداز روی فراهت(ه) و فت هی1(6) و ارتباط جأش درولایت «خاش» با افاغنهآ او خاش(7) که «ذوالفقارخان»2 را خویش وخاش(8) بودند ، پرخاش نموده جمعی از ایشانرا با سر کردهآ آنگروه سر کرده3 (ه) قلعهآ «خاش» (10) را متصرف گشتند، و همچنین جمعی از جند منصور بتاخت «کرشک» که رشک بلاد بودمأمور گشته باقبال خدیو زمین داور(11) ، درحوالی قلعهآ «بست» ماه عمر بسیاری از افغانرا بمحاقه (13) ، قرین محاق (13) وبست ساختند، و «کرشک» و «زمین داور» بحیطهآ تسخیردر آمد، ودرهمان هنگام4 «حسین خانغلجه» والی قندهار چون کشتی خودرا گرفتار اجهآ متالف(14) دید ، خواست که تمساح جان

چون احاطهآ خطه «هرات » و احصار(21) و حصار(22) حصار امتداد یافت ،

الله یارخان چون راه چاره را بسته و حبل حیل را گسسته دید، از روی ذل بذا لذآل3(12) ذیل استنقاذ4(12) و استیلاذ(14) در آویخت ، واز موقف بشارت(ه1) ، بشارت (16) ، باشارت (17) باشارت « فالیوم تنجیک ببدنک» (ه1) مستظهر کشته اجازهآ رفتن « مولتان » حاصل گرداند.

«اینما یو تجبهه لا یأت بخیر»(1) بعداز آنکه خدیوعالیشان با عزم جزم، گسر(2) و جزم (3) صولت مخالفان، وفتح عراق و آذربایجان کرده1 رفع فتنهآ افغانرا نصبالعین همت ساخت و آناصیب3(4) شو کت و الویهآ (5) نصرت نصایب6(6) را بصوب خراسان برافراخت، اعیان دولت حضرت شاه طهماسبرا نیز سرپنجهآ شوق انتزاع(2) وارتجاع(4) قلعهآ ایروان گریبانگیر، و داعیهآ مملکت ستانی مکنون ضمیر کشته بتقلید جنابنادری « هیهات هیهات الجناب ألاخضر»(4) کمر اجتهاد برمیان بستند ، وشجعان ذوی الأعراق (10) عراق ورزمجویان آذربایجانرا اجتماع و عزم ورای را به عدد بیعدد(11)

علی پاشای سر عسکر روم که از دولت علیه1آ عثمانیه ms108 باستحفاظ ایروان مأموربود از قلعه بر آمده کنار رودخانهآ «کرنی» را بوجود عسکرفولاد پیکر سد آهن بست، و منتظر ظهور کو کبهآ شاهی نشست. جنود3 پادشاهی ازرودخانه گذشته تندتر از سیل بجانب آن دریای لشکر میل نمودند3. صفوف منتده و ألوف مسوده(4) و زحوف(ه) معتدة(6) رومیه با عده و عده بضروب مشتده (7) منقلب ومغلوب وتبات(8) از ثبات(4) ایشان بوثبات (10) جلادت یلان مسلوب، وتوپخانه وقورخانه وخیام4 واسبابشان مجاوب کشته بسمت قلعه عطف عنان کردند. پس موکب شاهی با کو کبه و کبکبه وطنطنه ودبد به از خارج قلعه تجاوز نموده درجانب غربی قلعه درسه فرسخی، اطناب بار گاهرا بآوتاد(11) چرخ هزار میخ(12) موتود ساختند. چون لشکریانرا توسن طبع جموح سر کش، ونعل شوقشان بهوای قلعه گیری در آتش بود(14) ، بعد از چندروز بیمحابا و درنگ برخلاف راه رای و فرهنگ خنگ بسالت(14) بمیدان جنگ رانده تا پای قلعه عنان بازنکشیدند، رومیه نیز از بالای حصار وبیرون قلعه با توپ و تفنگ از در

بعد ما که زمان مکث و اقامت ادامت یافت و دیگ هوسنا کیشان که بآتش خام دستی درغلیان بود بادامت آب دلسرددازجوش فرونشست ، وقوع قحط وشیوع قعط (4) ضمیمه2آ علت شده انتهاض (4) لوا(ه) واهتزاز (6) رایت والا برتوقف راجح آمد لابد ازراه دو قوز یولوم(7) عازم تبریز گشتند.

احمد پاشای والی بغداد ازنهضت شاهی مطلع واختر مقصودش از مطلع فزه (8) لتمع له) گشته با آفواج3 مجتمع و أسیاف مند لع (10) غذوان (11) عدوان4(12) برانگیخت. موکب شاهی بسبب تشتت(14) لشکر و تبد د(14) عسکر بجانب زنجان و و سلطانیه توجه نموده5 بعداز ورود به ابهر محمد علیخان بیکلر بیکی فارس با فرسان (ه1) آن دیار و جمعیت آراسته بر کاب پیوست.

ازاینمعنی شاه وسپاه را سلوة الصدر(1) وقوة الظهر (2) و شدالآ زری(4) حاصل شده1 متشذران(4) جنود و خلا بیس () حشود(6) و متفرقین فرق3 وغایبین حاضر(7) را از ممالک قریبه(8) حاضر ور ایات معلی(4) را از «ابهر» بصوب همدان سایرساختند ، ودر منزل «کردجان» همدان مطارد(10) مطاردت (11) و مطاوح3 (12) مطاو حت(13) مرتب کرده4 معار ک(14) معار گت (15) و معاوک (16) معا گرت (17) آراستند.

نخست محمدخان بلوچ که در میان جنود پادشاهی باظهار جوهر خود نمایی حکم سیف بأوج(18) داشت، بافوج خود آغاز تصادم و تصارم(19) نمود، وبمحض تصادف و تزأحف (20) صعف (21) را مضاعف(23) وزحف (24) راشعر مزا حف (24) یافته آبیات(25)

شاه طهماسب چون صفوف منظوم خود را منلور(ه) و متبور(6) و آن1 عقود منضود3(2) را منشورله) و مبتور(4) دید با دل محنت پژوه و طبع دژم (10) و قلب نژند و حال دژ ند(11) و خاطر پژمان وجان پردژ مان(12) و ضمیر فژولیده(14) و باطن غرشیده (14) و سینهآ غمیده و درون درد آکنده وارد اصفهان گشته بااینکه هنوز امور ممالک انتظامی وجروح قلوب التیامی نیافته بود ، این وهن علاوهآ علل سابقهودست تقریع(15) جدیدی برروس(16) دامغه (17) گردید. «قرع سن النانم»(18) .

اعیان دولت عثمانیه را چون صیت شوکت نادریه شوک افکن راه اندیشه بود بارشاد فکر نجیح(19) از تجمح (30) تحنج (21) ، و بحنح (23) تصالح وتنصح (24)

چون این مصالحه درحقیقت «أغر من السراب» (16) بل پل آن طرف آب بود، در پیشگاه ضمیر نادری جلوهآ ارتضا(17) نیافته و حوصلهآ غیرت قبول آنرا برنتافته فرستاد گان پادشاهی را بترک سلم و محاب (18) مجاب19) و سفیری نیز از جانب وزیر اعظم روم و والی بغداد باستصلاح آمده در ارض اقدس توقف داشت ، او را بخطاب

فعلکم مد الظل و تأ نکم شنآن وغل و صلحکم فساد و خطل و سنمکم جهام غیر و ابل بل هو امر نا یبرک علیه الابل. ولایثرک هذا النزاع الا بلبس اللبوس و الدرع و قبخ السیف و بسط الذرع و یحصل بها المطلوب ولک وعد غیر مکدوب(4). یس برای ابلاغ این خبر سفیر مزبور بجانب بغداد و ایلچیان شاهی بدر بار سپهر بنیاد إهذاب(5) یافتند «إنما یجزی الفتی لیس الجمل4(6). اگر چه عزیمت تسخیر قند هار درضمیر منیر رسوخ داشت ، لیکن بحکم « ذرهم یاکاوا و یتمتعوا و یلههم ألامل فسوف یعلمون (7)، انجام آن کاررا رهینه(ه) «ا لامور مر هونة

لقد عاد ms111 عید و الهلال تهلا و بدر ألآمانی قد تبلج و انجلیی (11) رایات نصرت طراز بجانب ملک طوس اهتزاریافت و درنیمهآ ماه درساعتی که از نیم(12)

چون خدیوهمام را بهمم علیه تهتم3 (5) همهآ ولایات تابعهآ ایران3 که رومیه وروسیه در حیاطهآ ضبط داشتند در خاطروالا تأمیم (6) ، و آن عزیمت درصمیم دل تصمیم یافته باستطلاب ولایات دارالمرز ، ایلچی بولایت روس که در آن عهد مدلول « اتی وجدت امرأة تملکهم»(7) از حال ایشان خبر میداد فرستاده بودند ، مقارن ورود مو کب والا بارض اقدس، عریضهآ ایلچیان و صول یافت که ولایت «آستارا » و«گیلان»4 راو کیلان دولت روسیه بحلیهآ تخلیه و تجلیه (8) تحلیه(ه) نموده سیردهاند، وراه مصالحت سیرده لیکن «دربند» وباقی ممالک سمت شمالی رود «کر»(10) را دربند(11) تسخیر قلعهآ «ایروان» داشتهاند.

« والله یدعوا إلی دار السلام »(1) پس بمصداق «آلروم إذا لم تغز غزت» (2)، سازسفر بجانب غرب راست نموده تو کل بفضل منیع رب1 و از مقام عزت عزم عراق عرب کردند3، ودرهفتم3 محرم الحرامسنهآ خمس واربعیین ومأة بعدالف4(4) از ارض اقدس تحریک لوای ظفر پرچم، وازراه نیشابور آهنگ ملک عراق عجم و تختگاه جم نموده آوازهآ نهضت رایت* خسروانی را طنطنه افکن ملک حجاز9 ساختند.

چون شاه والاجاه7 بعداز آنکه مغلوب رومیه کردید در آشکار و نهفت با کوچک وبزرگ لاسیما با خسرو بیهمال در پردهآ نا سازی8 بحرکات خارج آهنگ مخالف9 نوازی میکرد، اورا دراصفهان گوشه نشین ساخته شاهزادهآ حسینی نسب «عباس میرزای» ولد اورا که درمهد رضاع(4) و مهاد(ه) صبی(6) بود بحکم « وآتیناه الحکم صیا، (7)

یکه تازخور درطی منازل بروج ، از دهشت «إتی نسیت الحوت » (7) برخواند و شیر فلک ازصولت هژبران غلهآ(8) و غا932) ، خودرا فراموش کرد. چون ساعیان(10) « آعدی من الظلیم» (11) مسیر نعامه (12) و نعامهآ (14) اعدارا تفتیش کرده «رکب جنا حی نعامة»(14) باز گشته خبر رسانیدند که جمعی از ایشان درراه « طاق گرا» (ه1) که مختار مجتازان (16) بود بقراولی قیام دارند لهذا بمدلول « من اشتاق ادلج (17) ومضمون «شتر ذیلا و انرع لیلا» (18) بهنگام شام3 که مسام مشام عالم از مشک

مثلی است سایر (1) که « من نام عن عدوه نبهته المکاید»(2)،«احمدبیک باجلان» حاکم ذهاب با خلان(4) گرفتار، و اسیرشدند ، کماقیل(4) «صواب الرأی بالدول و یذ هب بذها بها»(ه). پس خدیو و الا کهر وارد نواحی بغداد و بعد از سیر آن مواضع محل موسوم به «سیران تپه» را برای قرار اردوی همایون اختیار و سیران(6) عالی اساس استوار نموده در آنجا سرادقات گردون قباب بر قباب گردون برافراشتند. چون رومیه را اشط شطط (7) وشطارت (8) اشتطاط(ه) داشت ، خیال عبوراز آن دجلهآ پرخطر برخاطر خطیر خطور، و از نخلستان بغداد نخلی را قطعه قطعه نموده بعد از انقضای قطعة من اللیل (10) قطعات جمل(11) را حملشتران ناقه (12) سیرقوی خلقت و مظاهر بدایع «أفلا ینظرون إلی ألإبل کیف خلقت »(12) کرده و آنها را از آنهار(14) عمیق گذرانیده بناحیهآ نهروان رسانیده بوقوف ایلچی فرنگ که در آن اوان وارد ارودی کیوان یوی کشته بود، «وهو یرقم فی الماء ویشد القنطرة بلااوتاد علی الهوآء»(ه1) درعرض یکروز بهم پیوسته وخیک بسیاری که با کلهآ پرباد اصحاب غرور دم همسری میزد بر ms114 آنها بسته سطح آبرا باستسقاء زقی (16) مبتلا کردند یعنی آلات خشبیه (17) رابهواداری خیکها

بعد آنکه آنحضرت باچهار هزار نفر از ابطال رجال رجالا و ر کبا نا (4) مجال جواز(ه) یافتند ، پل سر رشتهآ قرار را در زیر پای دلیران گردنفراز از دست داده گسیخت. مقارن آن بصرهٔ‌(6) أنجم (2) بکوفهآ (8) شفق آمیخت یعنی سواد مدینهآ شام ظاهر و مضر(4) راه إجتیاز(10) عساکر گردید. خدیو د مشق الیدین (11) «إنه الرا بط الجأش علی ألاغباش»(14) از قلت قلت (14) اندیشه مند نگشته بایلان نو بسمت بغداد کهنه تحدرجست(14) . بعداز مضی(ه1) جو شن، مناللیل (16) افواج فولاد جو شن(17) نحوس (18) حوش الفؤاد(14) در جوشن خوش جوش، جوش وخروش بر آورده برسر رومیه که جمعی در حوش (20) وحظیرهٔ‌ (21) حظیرهآ (22) کاظمین علیهما السلام و بعضی در محاذات معسکر(24) نصرت احتشام در کنار شط برسم استحفاظ مقام، مقام داشتند، تکاور انگیخته در مقامیکه مشاهد(24) شریفه مشاهده میشد از دوجانب

کأن الدجی میجاء حرب نجومه أسنتها و البرق فیها حسامها(1)

کأن النجوم الهاویات فوارس تساقط ما بین الاسنة هامها(2)

کأن سنا المریخ شعلة قابن تلوح علی بعد فتخفی ضرامها(4) ایقاد(4) شواعل (ه) جدل کردند ، و از شب(6) نایرهآ سیف وسنان شب ظلمانی رابروز نورانی بدل. هنگام إنفلاق(7) صبح که صبح (ه) وصهیل (4) خیول سهیل جبین،رزمهآ (10) رزمرا اسماع (11) اسماع (14) قلعگیان کرد، افواج رومیه باتویخانه و استعداد بمدافعه در آمده صفوف حربرا باپیاد گان وسواران استوار کردند.

بااینکه عسکر بسالت (14) آیات بغداد فزون از تعده آنات(14) قرون بودند ، خدیو گی(ه1) با کماة(16) گم. دست تهور از کم(17) یازیده مصداق «کم من فنة قلیلة غلبت فیة کثیرة»(18) عیان ساختند و با تیغهای میغ(14) فرسا :

مثقفات سلین الروم ms115 زرقتها والعرب سمرتها والعاشق القضفا(ه)

ما إن رایت سواما قنلها هملا یرعی فتهدی الیها رعیه عجفا(6) بصف شکنی و خصم افکنی پرداختند. از ممر تیغ خونبار، جویبار خون چون جیحون در شاطی (7) شط سیلان یافت و از آتش آب رنگ (ه) آب آتش رنگ(ه) جریان. درخارج بغداد خون چون بقم (10) جاری مجرای(11) نیل مصرکردید و دجلهآ دیگر از آب غدیر (12) درفضای هامون پدید آمد.

احمد پاشای والی بغداد بعد از وقوع این داهیهآ منکر بحصن نکیر(1) تحصن در آمده قلعه را ملیز(2) و ملاذ عافیت ساخت ، و جسر(3) جسادت را برید ، ولشکر نادری بتوابع بغداد وآرباع(4) اربعهٔ‌ (5) ائمهآ سبعه(6) علیهم آلافا التحیه(2) که جنات له) ثمان(8) تحت قباب تسع(10) است، مستولی کشته، از معارک(11) کهیجا(12) وهیاج(14) هوجای(14) هوج(15) ستام1(16) و صرصرانی(17) صرصرپی کوه سنام(18) که مهریهآ (119 مهرمهار سیهر، و بختی فلک حامل، در جنب هیکلشان خامل بود2 مهمه گردون شکوه کوه کوهان» وهرشط (20) و جسر (21) روانی نمونهآ جسروشط روان ، هریک در زیر حصار3(23) نموداری از حصار باره ، و هفت اتدامشان قرینهآ هفت اختر سیاره4، عرصهآ استلاب (23) و لقطهآ (24) ازدلاب(25) ، وجواری(36) مشحون(27) به گنیز(28) را که از

بحکم والا در اندک روزی جسر ممدود کهکشان شان بر دجله مرتب کشته فوجی انجم حشر(1) ، ازجسر عبورنموده وجوار امامین همامین(2) را مخیم اردوی منصور کردند. زمان محاصرهآ مدید و قحط شدید در بغداد آمده یخنی (4) بنهایت رسیده قلعگیانرا از کثرت غلا و قلت غله، ماده جوع استداد(4) و اساس یأس اشتداد وطریق خصب (5) ورخص(6) انسداد یافت ، و لطمهآ (7) معاسرت(8) روی حسن معاش ومعاشرت برتافته اهالی در آن فصل صیف پیوسته ، شتاله) بودند باخون جگر تغذی و تغدی(10) میکردند و برای قرص جو، گندم آسا سینه چاک گشته از درون تفسیده(11) آثار «وفارالتنور»(12) بظهور میآوردند ، و در آرزوی روی نان دو قرص گرم وسرد آفتاب وماه را غنیمت دانسته ایام ولیالی میشمردند ، ودر تحصیل روزی روزی بشب میرسانیدند، و از ققدان دانهآ قالیب (14) قالب تهی میساختند، و بهوس فزض (14) وسنت(15) فرض(16) و سنت (17) را چارتکبیر میزدند(18) . وبتمنای لقمهآ طعام طعمهآ مزنفر(19) میشدند وبهوای مطبوخ خام(20) ، خیالات خام میپختند ، و بیاد گوشت قدید (21)، خام (22) را پخته میخوردند ، و در جستجوی برنج برنج ، ماشی (24) میگشتند، و بیاد پیاز بصل (44) میخاییدند ، و در طلب جزر(25) از درو دیوار مزارع

خشخاش(12) بغداد که «أجرء من الماشی بترج(12) بودند. ازشوق دانهآ ارزن طالب «أززنة الروم» (14) و از کمال توحش متوحش و متحاشی کشته با احمد پاشا در صدد تخلیط و تثبط (ه1) در ms117 آمده «یضرب الماش بالدرماش»(16) را ممثل

312 خودرا از حصار بیرون افکنده وارد معسکر نصرت اثر « فی یوم ذی مسغبة» 117 از مواید الد من السلوی (2) بی من (2) کامیاب وبهرهور میگشتند، وهریک که طریق یتیهون فی الأرض(4) اختیار، وأجره من السیل تحت اللیل(ه) فرارمینمودند، لقمههای کلوسوز از رصاص(6) مذاب (7) «لایأ کله الا الخاطیون » (8) التقام(4) کرده از زندگی سیرمیشدند. «رب اکلة منعت ا گلات»(10) .

الحاصل قلعکیان بغداد خراب را بغداد خراب (11) ، وحال «أزعن من هوآء البضرة »(12) کشته ازفوت قوت وغذا غداء ومسآء (14) ساهم (14) هم شدید شدند. و بعضی از اهل دارالسلام از فرط جود ، بذل سرمایهآ حیات کرده مردند، ومفاد : أهل دارالسلام مرد(ه1) راباین تلویح برلوحهآ تصریح رقم زدند. احمدپاشا ناچاردرتفویض آن معقل (16) سپهر بنیاد تا آخر ماه صفر «وهانحن مؤخر الصفر موعد نا السحر» وعده داد.

وانکشاف مدلول « خلبتالروم فی أذ نی الأرض وهم من بعد غلبهم سیغلبون، (1) ازدولت فلک صولت عثمانیه ، عثمان پاشای صدراعظم سابق که درجنگ فرنگ بسبب پاداری از یازخم گلوله در یافته بتوپال یعنی لنگ (2) اشتهارداشت، بسرداری سمت بغداد مأمور گشته بود. در مجاری اینمقال و معاری(2) این اقوال ms118 ، خبروصول پاشای مذکور ازجانب موصل متواصل(4) واصل ، وقلوب مرعوب قلعگیانرا از این نوید مرغوب ، سکون و سکوت حاصل گشته ، درایفاء عهد سر از قطاب(5) گردنکشی بر آوردند. عثمان یاشا چون(6) طره(7) شط را چون طره قط (8) بدست گرفته بادل بی آرام بآرام میآمد وبقدم «یقدم رجلا و وخر أخری»(4) طریق إستبطا(10) می پیمود.

تبختر إخفاء لما فیه من عرج ولیس له فیما تکلفه فرج(1)

هنگام چاشت باجیش پرجأش یرخاشجوی بمقابلهآ طلیعهآ خسر و گریم العصر (12)

صقور علی اثباج جرد عوابس و اسد إذا ماکان یوما نزولها(5)

بر آهنگ جنگ چنگ و چنگال اقتحام و خطاطیف (6) خاطفهآ (7) إلتحام(ه) تیز ، و همانروز که سادس(4) ماه صفر بود در کنار آب بط (10) «کصقر صاقر یلاقی ألبط»(11) آغاز ستیزکردند ، و بمخالب همت و مناسر (12) جلادت ، أعناق (14) ومناسر(14) رومیه را أعناق (15) و قلب وجناح (16) وجوانح (17) ویر و بال و فرویال درهم شکسته متطایر ساختند « و کل إنسان ألزمناه طائره فی عنقه» (18)

شعر :

و تذری سباع الطیرأن کماته إذا لقیت صید الکماة سباع(18)

تطیر جیاعا فوقها و تردها ظباة الی الأوکار وهی شباع(20)

وهاجرة حرها واقد تصیب لحاجبها حاجبی (19)

تلوذ من الشمس اظلائها لواذ الغریم من الطالب (20)

بیت :

ز نور تابش خورشید لعل فام شدی

سرو(1) ی آهوی دشتی چو آتشین خلخال

چو کرم کشتی آب از هوای آتش طبع

پشیزه(17) نرم شدی در مسام1 ماهی وال2(18)

318 دجله روی آوردند، و در حومهآ اصطکاک و اصطدام(1) وعرصهآ اضطراب(3) و اضطرام(3) نوایر اضطرار واضطراب (4)، اضطلاء(5) وإضطرام(6) یافت ، و مرایر (7) تثبث(ه) و إضطبار(4) إنصرام(10) پذیرفت .

جوشن دربر و دل در جوشن (11) ، حریر (12) وتافته کشت، وحریر وتافته در زیر درع(13) حدید(14) از کورهآ حدادی دم زد :

رب یوم هواءه یتلظی فیحاکی فواد صب متیم (ه1)

قلت اذصک حره حر ونجهی ربنا اضرف عناعذاب جهنم (16)

سخن مختصر، بمدلول « کل شرب محتضر»(17) دلیران گاهی از آب سیف شرث ل18) محتضر (14) میشدند، و گاهی ازدم قزضاب(20) ، قرض آب میخواستند عرقی که از عروق اسبان روان میشد، آبحیوان شمرده میشد، ومایهآ روان میساختند، و آبی را که درنوک خنجر آبدار گمان میکردند، گلو بدان تر کرده از غم تشنه کامی

هرچند سهمه) طالع(ه) و طالع سهم(10) غنیم(11) ، ومراءی (13) مراد و مرام رومیه نخست بر خاک « فاز بالسهم الاخیب» (14) آمد، لکن مانند سهم زاحف (14) و حابی(15) بسخت اندازی چرخ سست یشت دو کمانه(16) گشته «رمیة من غیر رام» (17) ناقر(18) شد که «مع الخواطی سهم صائب»(14) و نشابه (20) کاریلان سهمگین

320 که درقو س تفوق «هو أعلاهاذا نوق»(1) مفوق(2) میبود، دالف(2) ودبور(4) ودیدهآ مقصود لشکر مظفر مظفور1 (ه) ms121 کردید، گماقیل (6): «أهل الحرب والجدل بین الحرب والجذل»(7)، وظهوراینحال درحالسباق1(5)، سباق (4) و شیاق(10) سباق(11) مضمار جلادت گشت «شغب فی الإناء و شخب فی الأرض»(12) وبمضمونألحرب سجال» (14) بعضی ازدلیران مجالح (14) صولت در مجال حرب وجلواح (15) رزم بمجالحت (16) و کالحت(17) مشتغل و برخی از عراض (18) کفاح(19) و نفاح(20) منتقل (21) گردیدند ، ودر آن ملحمه (22) بضروب(24) متلاحمه (24) ، ضروب (ه2) آبطال را رقم إبطال برصحیفهآ هستی کشیده شد. قضا برحال دلیران مفاد «لقد جئتم شیا ادا»(23) ادا کرد و در آنات کر

ولا خیر فی الغازی إذا آب سالما الی الحی لم یخرج ولم یتجدد

اهل اردو نیز از دوسمت شط کوچیده بمو کب والاپیوستند. سحر گاهان که رومیهآ بغداد خودرا بهروز وخصم را در «بهریز» دیدند زنگی مزاج(16) گشته مانند فوج ذباب (17) که بجانب عسل عسل شود(18) ، یاخیل دواب که بسمت کاهدان گهبدان(14) کند، متهاجم واز التقاط دانه وخوشه وغله و توشه که از معسکر والا

« إن فی ذلک لعبرة لمن یخشی(4). بعد از آنکه شوائع(4) لشکر یل1 شکر شگرف، شکوفیده(ه) ، و شعاریر(6) و شعالیل(7) « من کل فج عمیق، (4) جمع آمدند ، ذعاذع(8) زحف (10) ظفر عطف شکوهنده ، شکوهیده(11) و سماطیط(12) و شمالیل (14) « من کل حدب ینسلون»(14) ، بر کاب والا ملحق شدند. باشارهآ

«و لیس فرار الیوم عارا علی الفتی

إذا عرفت منه الشجاعة بالآمس

ابواب امیدواری بروی دلیران گشادند و استجداد(10) و استحداد(11) لشکر و استجناد2(12) و استنجاد(14) عسکررا مطمح نظرساخته فرمودند که اگرچه اسب تیزدو ، لت(14) بردولت زده موجب إنفتات(15) وانفثاث(16) اجناد قاهره وإنقیاب (17)

فیوم علینا و یوم لنا و یوم نساء و یوم نسر رؤسای ده دله (9) یکدل و یکجهت بعرض رسانیدند که:

لک الخیر آبد الدهر ماقد علمته

و مالک فیه و التوغل فی ms123 الغم (8

تعاد بما تهوی وبت متلیا

فقد طرق السراء فی لیلة الهم (4)

فما أعقب السنبک النضار مهانة

و لاحط میل النجم عن شرف النجم(2) هر کاه خاقان دهر آرا یکه تازان ممالکرا دو اسبه از چار حد هفت خط(4) بقلمرو احضار کنند، بهمدستی تو گل، زین همت برپشت مر کب بهیم(4) نهیم وتیغ تیز برفرق غنیم (2) زنیم(6) زنیم1. ألسیف و الخنجر رنیحاننا أف علی النرجس و الآس شرابنا من دم اعدائنا و کأسنا جنجمة الراس (7) بعداز مقارعت(ه) شور و استیجاش(ه)، وازالهآ شور استیحاش از جیش قوی الجأش(10) بعزم مقارعة(11) وإستجاشه (12) در بیست و دوم ماه صفر خطهآ همدان مقر موکب

آمر بجمع العساکر الکاسرة (8) و الفساور(ه) القاسرة(10) و البواتر الواترة و تعتید (11) البیادق البوارق والفیالق(12) الفوالق والمخاریق الفوارق والفوارس الفوالق(14) والافراس السوابق وآلات الرواعد و الصواءق، والبمدافع الحوارق(14) والمناسف(15) الخوارق(16) و المقالیع (17) السواحق(18) والمقاریع والمطارق والمقامع والمحالق(ه1) پس ازعام وخاص فوجی ضرغام (20) صولت بقصد إزغام (21) خصم أخصم (22) فعل، إحتشاد

خییس لثرق الأزض و الغرب زحفه

و فی أذن الجوزاء منه زمازم (25)

کوکبهآ نصرت ملازم بعزم جازم3 و رأی حازم بجانب « کر کوک ، نهضت

1- همراهی. 2- ج ms124 ، لیث ، شیر. 3- بیشه (رب).4- ظ ، ج لت کرز (لغد ازفرهنگ اسدی نخچوانی). 5- کار زار کردن (رب) 6- دل بدست آوردن. 7- کرد آوردن(رب). 8- ج نجید، دلیر(رب) 9- ج جید بفتح اول و کسروتشدید یاء ، نیکو(رب). 10- بر کزیدن . 11- ج جواد ، اسب نیکو رونده (رب). 12- ج جند، سپاه. 13 - جمع کردن (رب). 14- گروه مردم (رب). 15- سطبر کردن (ازرب). 16- تدارک. 17- اهبة، سازوبرک. 18- بی شمار. 19 - روزشنبه. 20 - لشکر(رب). 21- دلاور(رب). 22- شیبهآ اسب (برهان). 23- اسب نیکورو (رب). 24- بیهوشی (رب). ودر لفظ احدوخمیس وجمعه و شنبه و سبت، اپهامیاست بسعانی دیکر آن که روزهای ایام هفته است. 20- ج زمزمة.

ضاق الزمان و وجه الأزض عن ملک

ملء الزمان و ملء السهل و الجبل[17)

منطی الکواعب والبیض القواضب187) وال

جزد السلاهب (ه1) و العسالة(20) الذ بل(21)

خرج من البلد رجال إلی الموت عجال(6) ، فتلاقوا بسلام السلام(7) وکلام الکلام له و تصافحوا ب الصفاح له او صفحوا بالکفاح (10) وتواصلوا بالقواطع (11) وتعانقوا بالمقاءع(12) وتسارعوا إلی المواقع و تصارعوافی العصارع (14) . تناوحواو تنافحوا(14) وتکادحوا و تکافحوا1(15) و تقارعوا و تقادحوا(16) وتناجزوا وتناجروا(17) وتعافروا وتعاقرواله1) و تنافروا و تناقرواله1) و تنا صاواو تناضلوا(20) وتجاولوا وتجاد لوا(21)

331 و تجدلوا و تجلدوا و تجالدوا(1) و البیض تقد(2) و الرماح تخللت(32) و القلوب ms125 تململت (4) و الصدور تقلقلت (ه) و الاکباد تدلدلت(6) و الاخشاء تحلحلت (4) و الاجسام تخلخلت و الطعنات تکا یفت (8) و الصفوف تخلخلت (ه) والمنصل الصادی(10) ییصدو بالدم 1(11) و یروی(12) ، و مقداح الحرب فی قدح حزب الخصم یقدح و یوری(13) . عاقبت با آیینهداری مقصل (14) مفصل کشا ، عکس شاهد مطلوب سرعسکر در سجنجل (ه1) حصول، برعکس انعکاس یافت ، یعنی یلان قتال(16) قتال، بمساعدت اقبال، بضر بهای مغزفتال (17) ، سر کوب اقتال(18) عرصهآ قتال آمده جمعی از رومیهعرضهآ تیغ بیدریغ و بقیه توسن انگیز عرصهآ گریغ(ه1) گشتند.

سرعسکر کوهر ارزندهآ زند گی را مغتنم شمرده به برد(20) تدبرتد ثر(21) و بحرز تحرز تحیز جست، وبرعزم خود بانگ2 «ایاک و صحراء الاهالة 4(22) برزد

فإن باسر الأصحار فالبیض و القنا

قراه و احواض المنایا مناهله (14)

و إن ییبن حیطانا علیه فنما

أولیک حقالایته لا معاقله (14) هنگام شام که ترک ضیا یزک[ه1) بیضا ترک ناورد عرصهآ سپهر نموده تیغ شعاع در نیام کرد ، خدیو نیکو فرجام مانند اسدمخدر(16) ، منحدر بآجام (17) شده بمنطوق

خدیو عدو بند کشور کشا بعد از ظهور اینحال شیران عرصهآ وغارا سلسلهآ خودداری برای غارت کردن از گردن بر گرفته چند هزار خانوار « بیات، را که در آن نواحی سکنی و ثبات داشتند با بنین و بنات (15) تاخته فحوای « و م من قریة أهلکناها فجاء ها بأسنا بیاتا »(16) ظاهر ساختند. پس تهجیع(17) خصم را با دل بیدار

درخلال این احوال بمسامع عا کفان بیت الحرام جلال، وصفا اندوزان مروهآجلال رسید که انتفال3(19) رجوع موکب انجم کوکب از «کرکوک » موجب حماست(20) سر عسکر، و بمظنه ظهور فتور دراین طرف ، طرف(21) نشیط (24) نشاط در میدان

خدیو فیروز روز در یافوخ اللیل(8) با فوج گران از سبکتازان طبقات خیل برطبق «و القمر إذاتسق لتر کبن طبقا عن طبق ms127 » (4) ، ماهچهآ لوای خورشید ضیا را ساحت افروز چرخ مطبق کرده بهمعنانی بخت عالی بفیروزی و نیک فالی برتوسن پریوش دیو مهابت و «إنه لحثیث التوالی»(10) سوار، وبرنورد سرعت، راه نورد وادی نورد(11) وپیکار شدند. از الهوب (12) مرا کب آتش لهاب (13) لهاب(14) جبال وفضای جهانرا ترا کم لهب (15) بحدی فرو گرفت که نواقب167) شهب (17) در آن شام کحل(18)

و از آقدام مراکب سرهنگان کردن(4)، أعناق ریح(ه) آسمان سا بنوعی سربر آسمان افراشت که تارنگاه کرد آلودی که بصد پیچ و تاب از ثقبهآ (6) دیده انطباع مییافت برشتهآ سبحه (7) مشتبه میگشت1.

نسجت حوافرها سمآء فوقها جعلت أسنتها نجوم سمائها(4)

اگر شغشعهآ سنان مبارزان، شمع درییش راه مجره(9) باز نمیداشت ، کواکب سحابی(10) قطره زنان تاصبح ابدپی بمنزل افق نمیبردند . و عم السماء النقع حتی کأنها دخان و اطراف الرماح شرار(11) واگر مشعله داری بروق (13) آباریق(14)، چراغ در سر کوی جهان نمی افروخت، خیل کواکب تاروز قیامت از تیه سر گردانی بیرون نمی آمدند:

فکنت سماء والعجاع سحانبا و خیلک أبراجا و جیشک أنجما

اگر چه زمین و زمانرا سیاهی لشکر منصور ظلمتکدهآ شب داج(1) ساخت، لیکن چندین هزار نیر تابناک از عکس دروع(2) مصقوله(2) برساحت خاک و عرصهآ افلاک تاخت . و قد اطفأوا شنس النهار و أوقدوا نجوم العوالی فی سمآء عجاج (4)

و هرچند از گرد انگیزی توسنان ، دیدهآ روشنان رواشن(ه) فلک غباریذیرفت اما خاک آنسرزمین بتأثیر مقدم خاقانی در نظرهاحکم سرمهآ خاک بین(6) یافت.

الحاصل آنشب از شدت ظلمت اسب یلان چراغ پاله) راه میرفت، وخاطرمبارزان بهوای شمع ، ازپردهآ دل، فانوس(4) خیال میساخت. بعداز انفلاق فلق(10) ،وانبلاج(11) بام ، نام آوران جنگجو با شکوه تمام به بلاد « آق دربند » رسیده جزایر چیان(12)

338 بهرام بهر (1) بهرامن (2) پوش، و کر کینه (2) کسوتان1 « گر کین، کین کرک(4) خروش را پیاده ساخته ms128 از دوطرف به شیق (5) و نیق(6) جبل و عرعره(7) و شمراخ(8) قلل فرستاده سواران آهنین لباس فولادخا، که مظاهر فحوای «ز بر الحدید»(8) بودند، تسدید اطراف و إحاطهآ اخاشب(10) و اطناف(11) نموده « دربند، را دربند کردند.

همینکه مهر باهر با هزاران فر از فراز کوه، کؤه(12) افق و صوهآ (14) خاک وهوة(14) ارض را منور ساخت ، نیر لوای (15) آفتاب تاب(16) نیز آغاز بزوغ(17) و اشاعهآ خورشید فروغ کرده مهرجهان افروز طلعت خسروی برظاهر کوه و فضای ضاهر(18) زاهر(19) گردید. رومبه از خواب پندار بیدار گشته آجل را برسر بالین و روز عیش را باغبش الیل (30) قرین دیدند «فلما رأی الشنس بازغة رأی الکواکب ظهرا»(21) لاجرم ازروی مبارعت مسارعت3(22) آغازیده بقتال و تقتال (23) آستین

إذا ما غدونا قال ولدان أهلنا

تعالوا إلی أن یأتنا الصید نعطب(20) گویا، بر مجنب (21) عزم ومحنب (23) رزم برنشسته متعاقب «ممشپاشا» مطیه (24) همت را باربند1 ، و امر مقاتلت را کاربند، وباقوی وضئیل(24) غار(25) ایلغار نموده روانهآ

أقاتل حتی لاأری لی مقاتلا و أنجو إذا لم ینج إلا المکیس(4) انتساب جسته بالعجله اجالهآ (4) توسن گریز کرد، لیکن عقلهآ (10) غفلة پابند کارش شده سرپنجهآ قضا عنانش گرفت و مصداق « اذا فر حوا بما أوتوا اخذناهم بغتة،(11) بوقوع پیوست، یعنی در همان مسبعة (12) « الله یار» نام یلی از ایل گرایلی باو رسیده دست فرا گشاده از مر کبش فرو کشیده «اخذه أخذ سبعة »(14) ، وسرشرا برسردار سنان مظهر معنی سرداری ساخت و باین جلادت درمیانهآ همسران سرسر بلندی افراخت2

و بعد از إغاره(4) «کر کوک» کرة (ه) . بارهآ همت بجانب بغداد بر انگیخته، قلعه را بمضیق محاصره انداختند، واحمد یاشا از باب معذرت در آمده متکفل تفویض ولایت متنازع فیها گشته بقانون دولت عثمانی فرامین موشح بطغرای(6) قیصری ابراز، ومستصحب (7) ثقات خود نزد پاشایان انفاذ، که: رومیه را عاجلا ره) لاآجلا(ه) إجلا(10) و قلاع را إخلا(11) وتسلیم کماشتگان دولت والا نمایند :

من الحق أن یجتابها (12) مستحقها

و ینزغها مردودة مستعیرها(14)

إذا ملک الحسناء من لیس کفرها

أشار علیه بالطلاق مشیرها (14) در سلالیم (14) این مسالمه و دیالیم(ه1) این مکالمه، قضیهآ محمدخان بلوچ واقع کشته حاجر (16) راه طلب و حاجز (17) حصول مطلب گردید.

« ان الله لایحب کل خوان گفور »(1) محمدخان مزبور در میان قوم بلوچ از بدایت حال، بد آیت و خال رخسار غوایت میبود. در حین استیلای اشرف بپایمردی اعتضاد او بمراقی دولت ارتقا یافته از جانب او بعزم سفارت بدر بار شو کت مدارعثمانی رفت، و بعد از اعتلای رایت دولت نادریه و تسخیر اصفهان چون راه نیافت روی التجاء و التحاج(2) باین در گاه آورده از عرف(4) عرف (4) خاقانی تطییب مشام أمانی (5) نموده امان یافت. هر چند در ظاهر اظهار مراسم یکرنگی و عقیدت میکرد، أمادر باطن بمواشم (6) وشیمت(7) موشم (8) و بواسم(4) سوء فطرت وشیمت(10) ، مسوم (11) وموسم(13) بوده مانند حمار مکراف(14) از سر کین ، سر گین میبویید و طریق مخالفت میپویید. در حین توجهآ ألویهآ(14) کشورستان بجانب بغداد ، حاکم «کوهکیلویه»(ه1) گشته محکوم حکمه 16) حکم محکم میبود.

بعد از آنکه خبر إختشاد (17) عسکر روم بمسامع والا رسید، با لشکر کوه

346 و حقوق نفاق رابی سبب وجهت و جههآ بیت نمود، و با کج اندیشان، اسباب خلاف راست ساخته طریق مکابدت (1) و مکایدت (2) سپرد، و از شقاوت قلب و شقاحت (4) ذات، و شکاست (4) خلق وشتامت (ه) خلق، و شطارت (6) نفس، و شناعت فعل، و شآمت بخت، و شرارت طبع، و شراست (7) سرشت،سر اسب، راست، روی بوادی گمراهی انعراج(4) داده، و بمظاهرتنه) آخلاف(10) آجلاف(11) ، آخلاف(12) عواقب رابدیدهآ دید ملحوظ نداشته چون بخت خودبر گشت، و ازلافوبیباکی إزلاف (14) تجالید(14) وآجلاد(ه1) ، وبجلده (16) جلادت إنزاق (17) توسن تجالد (18) وجدال وجلاد(14) نموده فوجی ازسگان تازی(30) رانیز که سکان بندرات بودند مانند گلب گلب (21) بهوای مرس (22) و گردنکشی مرس (24) از گردن کشیده بمکالبه (24) واستکلاب (25) برانگیخت ، ودر سمت «بهبهان» و بنادر به نادر دوران آغاز عصیان و تبادر بطغیان کرده لوای مخالفت برافراشت « لوی عنه عذاره »27)

محمد خان از تسحن (19) اینحال به سجن(20) حیرت در افتاد « فبهت الذی

348 گفر»(1) و در بند« شولستان، را بقصد تشاؤل (2) فرو کرفته پیاد کان خودرادر شناظ (4) و شناعیب (4) وشناخ(5) وشناخیب (6) جبل فراداشت، وبسلاح رزم تلبب(7) و کتیبهآ() نکبت اثرتکتب (4) کرد، « نعوذ بالله من تعلب یتلیث»(10) . از آنطرف دلیران چربدست بضرب وحرب بر آن خشک مغزان چربیده بطمر (11) وطفر1(13) برایشان ظفریافته آن فرقهرا فی الفور از فورة الجبل (14) منحدر(14) ساخته تیغ در ایشان نهادند .

تفرقت الظباء علی خداش فما یدری خداش ما ییصید(ه1)

و ازاهل بنضاء دون، بعضادون بعض، براسبان تازی تازیانهزده3 از آن مهلکه4آ مهلکه بجانب بر گریزان، وجمعی در آجام(16) رزم ازجنبش نی نیزه4 چون برک لرزان وریزان شد.

بقیه ، اسیر سیور(17) فتراک(18) جیش پرجأش کشتند، گما سار فی المثل (19) « عاد الحیس یحاس، (30) ، وآن هرزه درای بیهوده رای که بستیز سربرداشته بود

یس مو کب والاوارد شیراز گشته گروهی شیر از (2) نبرد که شیراز صولت ایشان سیرازجان میشد «غلاظ شداد لایعصون الله ماأمرهم ویفعلون مایؤمرون »(4) بسرداری «طهماسب خان» و کیل جلایر بتعاقب آن بیعاقبت بگماشت، و تنکیل (ه) و تکبیل(6) و تو کید(4) وتو کیل اورا بو کیل «والله علی مانقول و کیل»(8) تو کیل نموده تأکیدات أ کید و فرمان شدید شد ، تا گید اورا دفع وفتنهآ اورا رفع کند . «بندرهرمز، ازهجوم ترگش بندان سهمگین ، جزیرهآ کیش (4) گشت و خوار(10) بحر جلوه گاه اشهب خوار العتان (11) ورماة(13) جلادت کیش . از عجوز(13) و عجایز (14) و عجومه (ه1) و عجماء(16) و عرب (17) وعراب1(18) آنچه درعتاب2(19) عرب وعناة (20) عجم موجود

چون مقدما1 احکام مطاعه اصدار یافته بود که حکام بنادر، آن زیاده سر کم بخت وسست رأی دل سخت را بهرجا که رفته گرفته بدر گاه معلی فرستند . درمیان بحر، « شیخ علاق هوله» برای سلب تقاصیر2(2) تقصیرات سابقه از قصار(4) خویش آنخائن3 را وسیلهآ عفو بوادر ساخته مکبل(ه) نزد و کیل فرستاد، واز قطان(6) بنادرهر کس شریک شریکتن ازایشان بود گرفتار شر گهآ(2) صدنوع بلا، وهریک که درسواحل و معابر اظهار معائر (8) عصیان واعلان امور مغایر فرمان کرده بودند، بورطات معاطب(9) مبتلا گشته حسرتکش « یا ایتنی لم آتخد فلانا خلیلا » (10) ، وندامت اندوز «هذا جزا من اتخذ الغراب دلیلا» (11) گردیدند . «مثلهم کمثل الذی استوقد نارا فلما اضائت ماحوله ذهب الله بنورهم »(12) ، واز مواقف اعلی بقلع چشم آن بصیر (14) بی بصیرت اشارت گشته مدلول « من کان فی هذه آعمی فهو فی الآخرة اعمی» (14) را برأی العین دید .

بعد از چندروز بسوی نارسقر (15) بار سفربسته مدلول4 «من طلب ما لایعنیه فات

«إن الله یفعل مایشاء ، (10) چون پاشایان موم بسبب انتشار خبرطغیان ms134 محمد خان بلوچ و تغضر(11) موکب مغضور (12) وانصرافاردوی منصور چهرهآ خورشید اطاعت را بمیغ تمنع (12) پنهان و بمرد(14) تمرد رد فرمان کرده توقیعات قیصری را بروفق توقع موقع وقع وقبول نساخته از جموح(5) طبع ، إنصرام (16) کاررا بطبع وتوقیع

اقاموا علیها مجالیق مجت نیقها (1) ، ورجت شیتها (2) ، و فرجت(2) بالاخجار طریقها، و وسعت بالتصییق (4) ضیقها، و کهیجت بالعیجاء صیقها(ه) ،وخفضت بالشهوق (6) شهوقها (7)، واوکنت بالتوثیق وثاقها ووثوقها، واخبت له) بالرعود بروقها، وسوت(4) بالخرق تلااها و خروقها(10) ، و بست(11) بالتفریق فرقها . فکان المجانیق مجانین یرمون1(13) ولایرومون (13) ، واذا کشف ضمیرهم بان منهم البون (14) . جبال تجرها جبال، ورجال یتخذهارجال. أمهات البلایا، وحوامل المنایا مهاب (ه1) مهابطها (16) ، و مساء [17) مساقطها، مفرقات للحشد والجسد، ومشتتات لاهل البفض والحسده فی جیدها حبل ون مسد »(18) . صدعت (14) اذاصعدت ، وتبت (20) و بثت (21) اذاو ثبت (42) . کرت إذا نصبت معطوفا علی التحل (24) وفتحت إذا رفعت مجرورا بالعمل (34) سحاب برد

آین1 المفر و لا مفرلنا لنا المحیطان الثری والمآء6)

ناطق شده مانند مور بطشت بطشت (7) و طاس وحشت و دهشت افتاده موجهآ بحر تزلزل و سپند آتش بیقراری کشتند، « فمنهم من ازسلنا علیه حاصبا و منهم من اخذ ته الصیحة ومنهم من خسفنا به الأرض ومنهم من اغرقنا »له) بروج برجیس (4) پاسبان از ثقبههای سنگ انداز دیدهآ تعجب گشوده، و کنگرههای مضرس (10) از بیرق2 حراس(11) انگشت تحیر بدندان گرفت، و مضمون « مهطعین مقنعی رؤسهم» (12) دیوارهای فلک اساس سپهر آساسر بزیر افکندهآ خجالت گردید، و بفحوای «یخرون للأذقان سجدا» (14) شرفات(14) حصار چون شخص جبین (15) جبین افتادگی برزمین نهاد. از آتش انگیزی توپ و تفنگ دوداز نهاد حصاربر آمده و کنگره3آ قلعهآ از

چون سرعسکر سراز گریبان قلعهآ «قارص» برنیاورده پابدامن خود داری پیچید، موکب کواکب کو کبهآ واکبه(14) باجند فیروز بعد از چندروز بسمت ایروان جنبش

هوا پر ززنبور شد تیز پر خدنگی تن و آهنین نیشتر شعر : والجو ثوب بالنسور(1) ممطیر47) والارض فرش بالجیاد مخیل (2) قلوب کمات (4) از بانگ چکاچاک سیف با تک(ه) چاک چاک کشت، و ساحت خاک ازخود زراندود، مانندهآ فلک، فمایندهآ چندین اخترتابناک . مصرع1: تیغ میزد دشمن اما آهنی میکوفت سرد . تا سه ساعت از جانبین آثار ساعت(3) اشاعت، وعراص(7) مصاع2 (8) و ازصاع(8) وساعت(10) داشت .

تجری الجیاد من القتلی علی جبل

ومن دمائهم ید حضن (11) فی وحل

و من جماجمهم یصعدن فی کثب(12)

ومنذوانبهم (12) یقیصن فی شکل (14) بالاخره قلب روم (15) چون قلب(16) روم(17) از سطوت جنود نمل (18) عدت سلیمانی نمل (19) گشته اساس صولت ایشان إنجعاف (20) و بنیاد شأنشان إنعقاف(21) یافت . 1- یو، شعر. 2 - ط، مصارع 3- عت، ط، اضافه دارد ، شعر

367

قد رجع الحق إلی نتصابه و أنت من کل الوریاولی به

ما کنت الا السیف سلته ید ثم أعادته الی قرابه (1)

جهان ومال جهان تاخته و توخته (2) شد ، ومقصود قلوب دوست ودشمن ساخته و سوخته(4). لوای استیلا وگونهآ استعلا افراخته وافروخته(2) گشت ، وبنیادمحنت و اسباب بهجت انداخته و اندوخته (4) . آری برای معاندان این دولت، بزم آرای فلک تابساط نشاط درچیده بر چیده، و تاچراغ خوشدلی در گرفته بر گرفته، بعدما که قلاع بهمت خداداد استردادشد رعایا واهالی را که در مساق (4) این احوال بنابرضیق ذزع() وسعه مشاق (6) ترک زرع و مساقات (7) وبعلت تغلب(8) رومیه جلآء أوطان و وتاقات(ه) کرده بودند، حیازت وحوایت (10) وبکؤنت سسونت (11) «أ نشا کم فی الآرض والستعمرکم فیها، (12) اعانت ورعایت و ms140 ببذل وغائب (13) ، اغآثت(14) و حمایت فرموده غایت سعی درتکثیر زراعات وتوفیر(15) عمارات و ریعان(16) مرعی (17) مرعی داشتند ، و باجرای انهار منطمسه(18) آب (19) بر روی کار ، و آباز جوی رفته باز به جویبار(20) آوردند، و بمصداق « فانشرنا به بلدة میتا ،(21) از ینابیع (22) همت إحیا واصلاح أموات و

«وإنه لحسرة علی الکافرین» (10) چون نسخهآ منسوخهآ دولت بهیهآ صفوییه بکلک سعی چندره(11) جندره(12) گشته ، جز آیهآ حرمان (14) از کتابهآ (14) طاق هرمان (15) رواق آن خوانده نمیشد و انتقال سلطنت از آن دودمان والابمدلول «ما ننسخ من آیة

إنفامت بیضة القوم عن هذالرأی (3) . بعدازانعقاد عقودعقاید ، وانطباق واتفاق قوائد(4) وأماجد، قریب وبعید، بعید جلوسش منتظر گشتند، و قروم(ه) وقزوم(6) چون روزه داران رمضان بانتظار هلال شوال، روز شمارایام شدند، تاروزینجشنبهآ بیست و چهارم شوال سنهآ ثمان واربعین ومأةبعدالالف(7)، مطابق توشقانئیل(8)، ms141 بزم ارم(ه) اساس «ذلک بیوم مجموع له الناس » آراستهشد، وبعداز انقضاء هشت ساعت و بیست دقیقه بطالع اسد فرق فرقدان فر قدرقدر والا، بتاج میمنتنتاج، إکلیل (10) سا، وإݣلیل (11) مهر آسا، متوج کشت، و سروأوداج(2) و سریر(12) و دواج(14) بتملک حضرتش در آمد.

واقفان مناصع (4) حضور مبارک ، از مبارک (5) لطف و مصانع (6) إصطناعش(7) سیراب گردیدند، وخساس2(8) و کرام3 ازجامه خانهآ انعام عام، ومصطبه (4) ازفاد(10) و اکرامش طلایوشیدند وطلا (11) نوشیدند . بزم ملت نبوی بنوی4(12) ببوی مشک بیز دیانت و رایحهآ روح انگیز صیانتش عطر آگین شد، ونیرجهان افروز دین مصطفوی در فروردین دولت استوارش بمحاذات خط استوا رسید . عهد فرخنده خنده زنان زبان تهیهآ تهنیه (14) بهینة (14) بهیآمداحان بر گشود، ودهر فیروز برجد(15) وبخت خدیو

شعر

بختت معلی تختت ممهد جشنت مروج جیشت مؤکد

وزمانه ازروی ترحیب وترجیب (2)، برجیب و گریبان کروبیان(2) ازذکر و بیان دعای دولتش ، ذیع(4) سشمیم شمامهآ عنبر، وصوع(5) لبیخه(6) مشک اذفر(7) کرد، واز فرشکوهش پایهآ ms142 سریر(8) پرسریر«ه) سربرسریر(10) برافراشت ، واورنگ چهار پایهاش با هفتورنگ(11) مینوسیر و هفت او رنگ(12) مینو(14) رنگ پایهآ همدوشی گرفت ، وافواه دور و نزدیک بمدایح نباهتش (14) متفوه(15) شد، و وجوه(16) ترک و تازیک2(17) بانعام بی احصا و احسان عام فزون از حصای(18) او متجوه(14) . از

شعرا :

اسکندرشان بنصر و تأیید و ظفر برمسند جم گشت عدالت گستر

تاریخ جلوس میمنت مأنوسش ذو القرتین(4) است تاج اقبال بسر

و «آلخیر فیما وقع»(5) نیزتاریخ آمد . چندروزمتوالی درعرصهآ زمی(6) بزمی خسروانی(7) از می خسروانی(8) ونوای خسروانی(ه) آراسته، صراحی (10) وشراحی(11) در چیدند، و وهاد(12) غم برچیدند . ماه وشان خر گاهی چون خر گاه(14) ماه در اطراف بزم بادف و نیدایره زدند، ودلبران3 حورا(14) جمال جوزا کمر ببرج تبرج(15) در جلوه آمدند . ترانه (16) های شنگ(17) ترانه پرداز گشتند ، و منشدان(18) نگارین

ویح جسمی من غزال شفتاه(11) شفتاه (12)

و هو إن جاد بلثم (14) شفتاه شفتاه (14)

باشفا(15) وإسقای(16) روانها پرداخت ، والحان شادی فزای شداة(17) اشاد الله أصواتهم 1(18) از شدات (ه1) سیر آهنگ ، دلهای مخالف و مؤالف را بنواخت(30) بنواخت .

صدای مطرب وشادی(1) صلای ایام طرب وشادی برزمانه درداد، و ناخن زخمه نوازان گره از کارفرو بستهآ عالم گشاد . ایاغچیان(2) بادایره1آ(4) بدور(4) اقداح ، از کف آفتاب کفو(ه) ، یدبیضا ظاهر ساختند، و موسیقیان و موسیقاریان(6) بشعلهآ آواز دلکش آتش در کالبد صبر و قرار انداختند . وشاقان(7) وشق(8) یوش نوش لب با نهل(9) و علل (10) ، علل (11) غلل (12) از مزاج مجلسیان زدودند، و ساقیان آنوشه (13) نوش سیم غبغب، خمرهآ (14) مشکین خمرهبادوستگانی2(15) بدوستکامی(16) پیمودند، و کاسهآ چرخ قر قوف (17) از قرقف(18) نشاط لبریز گشت، ولحن اورنگی(ه1) ازتخت طاقدیسی (20)

و أمطر الکأس ماء من ابارقه (7)

فأنبت الدر فی أزض من الذهب

و سبح 1 القوم لا أن رأوا عجبا

نورا من الماء أم نارا من العنب

از این دولت فیروز کار، روز گاراستقراریافت، وزمانهآ پرغم برغم اعادی شادمانی از سر گرفت، و نوروز نو آیین از نو، آیین عدل وداد تازه کرد .

ستاره (ه) بست ستاره سماع(4) کرد سما ع(10)

موسم ربیعی از قوت طبیعی بأزهار(11) و شرور(12) اظهار سرور کرده بر

سلطان الربیع جاء بالشوک والشجر، وفی مو کبة أفواج النور (10) والزهر(11) . من بدائع آثاره بهر البهار (12) وغرد (14) فی کل درحة الف من الهزار(14) . شیوخ السنابل والریاحین شبوا(ه1) ، وأمارد الآ غصان والآمارد شاخوالة1) ، وآب النماء (17) من ماء السماء إلی المشرة(18) و الممرة له1) بالتسرة و أشرف التفاح(30) من آظراف

ورد الربیع فمرحبا بوروده و بنور بهجته و نور وروده(7)

و الورد فی أعلی النصون کأنه ملک تحف به سراة جنوده(7)

اعتدال فصل اردیبهشت دمسردی1 از دی2(8) بهشت ، ودبیر مولده(9) خط ریحان(10) با قلم سنبل براوراق بوستان نوشت ، و باد بزان(11) بررغم خزان بسان رنگرزان آثار « صبغة الله و من أحسن من الله صبغة »(12) در الوان ریاحین و رنگ رزان ظاهر کرد وسباک (14) بهار از شباک (14) اشجار بصنعت صیغت(15) عمل منبت بکار برده ازشکوفه و نسترن نقرهآ شاخدار(16) از بوتهآ شاخساربر آورد .

قوه1آ غاذیه(1) وسحاب غادیه ازورد شاداب خزانهآ باغرا نمونهآ گنج شادورد(2) ساخت، وتسیم بهاراز افشاندن سیم بهار(4) صحن راغ(4) راقرینهآ گنج باد آوراه) نموده ازشمال2 شاخهآ (6) فروردین درشاخهای نوائع (7) انواع تنوع(8) ظهوریافت، وازصفای کأفور(4) اخل متباسق4(10) وافوار(11) کافور(13) متناسق (14) هوای کافور پزدی(14) بمزاج کافور(ه1) خلد متبدل گشت .

از رنگ آمیزی قوای نباتی قباء(16) شاخسار خودرا به قبای گلگون بر آراست، وبشوق انگیزی هوا در سهول (17) و قنان(18) ، قیان (19) فتان افنان (20) برقص برخاست. عندلیب وعندلیل (21) از صفق (23) موائل (24) متمایل ، زمزمه سرایی آغاز نهاد، واز

ربیب (ه)الأشجار رضیع2 ومصنوع الورد المصبوغ نیع (6) وأریج2(7الریح فی شفاء علیل الجومذیع، وماء الورد الطری له) فی إسقاء4 غلیل(4) الجو شفیع، والاطلال من الطلال غضیر (10) ، وحباب الخبوب من الخضرة نضیر(11) ، والأشجار من الشیخ (12) شاب ، و الثعاب تترقرق من الآعشاب(12)، وخدود الشقایق محمرة وتغور الأقاحی مفترة ms145 (14) و عیون النرجس مصفرة وشفاه المنابع مخضرة . بل هی لمیاء الظلال6 من الخضرة (15) وأحداق الحدائق الناظرة(16) ناظرة و وجنات الجنات الزاهیة(17) زاهرة. و غدبات (18) المنابت متوجة وهامات الغصون متوجة (ه1) وحافات المناهل

1- یو، متغضة. 2- نووط اضافه دارد : والافنان مورقه والاوراق مفتنة و خدالخیری مورد وحدالعرار مجردوعرف النهار قدتارج ووجه البهار قد تضرج وعذار البنفسج قد بقل وعذر الزمان قدقبل . 3- نو، ط، از اهیر ازهر

شموس وأقمار من الزهر ظلع (2) لذی اللهو فی اکنافها متمتع

کأن علیها من مجاجة (4) زمرها لآای إلآ انها منه آلمع (4)

نشاوی تثنیما الریاح فتنثنی(5) فیلثم بعض بعضها ثم یرجع

شوخی شاخ آرجوان(6) ازجوان وپیر دلهای صنوبری بربود ، و فوح(7) فوج عبیر أقاحی(4) بر رغم انف دی، خرشوم1(8) و خیشوم1 (10) خشام(11) را بعطر عبیر3 برآمود(12) ، و روایح گلها طبقات أطواد(14) را ازشمایم عنبرین شمامه . عنبر کوه بر کوه (14) ساخت ، و قطرات شبنم خدود(ه8) وردطری(16) را اجمل من درر البحور علی نحور الحور (17) پرداخت . از رقص درختان سبز جنان1873) در آن اخیان در

«فانظر کیف گان عاقبة الیفسدین»(1) بعد از آنکه ازوشیزهآ(2) نرموشیرهآ(4) بزماستحصالروح واسترواح روح واستجلاب أیانق(4) نعمت(ه) واستحلاب أفاویق(6) نعمت بعمل آمد ، وجشن نوروزی با فر وفیروزیویمن و بهروزی2 بکام توزی و بهجت اندوزی انقضایافت ، نقشبندان قضا وقدربخامهآ شوق تسخیر مقندهار» نقش قندهار(7) برلوح ضمیراقدسش برانگیختند و بمفاد * مرة عیش و مرة جیش4 (8) أعلام32 عالم افروزی و کو کبهآ رزم سازی وعدوسوزی بجانب مقصود اهتزاز، و نسر نسرین(9) رؤیت نسرین نکهت رایت خاقانی باوج خصم افکنی پرواز گرفت، و در عرض راه بعرض رسید که در کوهستانات بختیاری «علی مراد » مراد(10) مراد را بقلادهآ تمرد و گردنکشی مقلد

بعد از ورود بحوالی «برورود» (12) بعزم تنبیه آنطایفه که در شنخوب1(14) راسیات (14) مانند شقاوت درقلوب قاسیات مقام داشتند زردهآ (15) عزیمت را بجانب «زرد کوه» جلوه کرساختند . طاغیان از وصول آن نازلهآ ناگاه ، آگاه گشته بخترا معرص (16) وزمانه رامعارض وجان ومال وخانمانرا درمعرض عوارض دیده مقر ومفری نیافتند . بشوامخ قلل وبواز خ(17) جبل، آبادید(18) و عبادید(ه1) مشمعل (20) گشته نیزه گذاران ناوک افکن مانند شعاع شمس «ذهبوا شعاعا» (21) براطراف کوه ودشت پویهزن ، وسایه برانداز هستی اهل فتن شدند ، وپیاد گان کوه جگر کوه آسا دامن

و کأنما نقشت حوافر خیله للناظرین أهلة فی الجلمد(1)

و کأن طرف الشمس مطروف وقد جعل الغبار لعینها کالاثمد (2)

بعد از چهل روز با گروه ضرغام بأس ترک ، وافواج سترگ از راه کرمان و بیابان « گر گ»(2) متوجه مقصدشدند، و درنهم ذ والحجه حجهآ (4) تسع وار بعین و مأةبعدالالف(ه) جانب شرقی «قندهار» محلموسوم به «سرخ شیر، مضرب خیام گردون نظیر وازوجود دلیران و کثرت رمح وسنان نمودار بیشهآ شیر گردید . بمهندسی عزم راسی(6) اساس شهر سپهر استیناس إستبنا (7) ومراغم(8) مدعم(4) فلک مماس که مرغم(10) اساس فلک بودی استعلا یافته اسواق (11) محتوی برحوانیت(14) و خانات (14) و مشتمل برحمام و رباطات (14) ترصیف (15) وترصیص (16) و تأسیس و تلصیص (17) پذیرفت و درتتمیم سور (18) آن حصن (19) تمیم (20) اهتمام، ودریکماه تمام چون ماه تمام، آنماه (21) تمام

یکسال بدینمنوال حتار4(10) وحصار ببطش (11) و بأس(13) یلان « إذا بطشتم بطشتم جبارین»(12) محصور ومنضغط (14) میبود ، تاسال بنهایت رسیده کاربکار گشایی آن نهنگ پیکر(15) ، اژدهادهان، رویین تن، آهنین روان، آتشین کوش، تیزهوش، برق آهنگ، رعدخروش، سیاه اندرون، سختدل، صفشکن، جمعیت گسل، نارین قلعه، شهر بند عزم کوه پابر جای عرصهآ رزم اندام هیئات خصم راناری «12) ، مزاج دشمن سوزیرا

إذا عوی من القلب المظلم تظن أنه معاویة (14) ام ابولهب المه هاویة (14) کلا بلن « عاملة ناصبة تصلی نارا حامیة » (15) الناظرون لکممل منها «یقولون إنه

پس خدیو فیروز روز درشب پنجشنبهآ بیست دوم ماه ذیقعده با فوجی از ابطال مقتحم (9) که تصور تساور(10) و تسور (11) درخود میکردند درجانب کوه «چهل زینه، در مکمن کمین قرار گرفتند . دلاوران هنگامیکه اذان فجرقرین آذان (12) گردید باذن والا صف صف ، اقامت رسم یورش کرده به نیت تسخیر قلعه تکبیر کشیده رو بجانب «برج دده» آوردند . در فاتحهآ این تماز(14) جمعی از اخلاص کیشان مخراب(14) ، درمحراب حرب ، از تتابع سهام دلدوز و ترادف گلولهعای جانسوز هیئات رکوع و سجود گرفت.

إذا رکع القناره1) الخطی صلوا صلوة جل واجبها السجود

لیکن بحکم قضا مقصود ادا1 نشد «باتت بلیلة حرة»(16) ودر کرت ثانی گره

یس جمعی از افراد رجال مستمدا «منالله ذی المعارج »(8) معارج(ه) مرتبهآ بلند مرتبه را بدون اندیشه و حذر بر سطوح جدر(10) وشرفات (11) حیطان(14) استوار کرده بپایمردی جلادت1 وبال (14) بطر (14) بطربال (ه1) حصارعروج ، وضبط دروازه وبروج کرده غرابان(16) جثث(17) بسیاری از مخالفان سورله1) را که لاف «هو فی شیء

396 لا یطیر غرابه» (1) میزدند ، طعمهآ نسور (2) ساختند، وتمامی قلعه (3) قلعه قلعه(4) یغما، وعلقه گسیب(ه) گشت «والله از کسهم بما کسبوا،(6) . حسین خان از مشاهدهآ این حال باعیال و نسوان نشوان(7) خمار حیرت و خراب بادهآ بیخودی، از سرمال وخواسته برخاسته بهارک «قیتول، اختفا کردند .

چون تیغ مبارزان بفرق و تارک گردنان(8) تا رگ گردن اجرای حکم «فیها ییفرق کل امرحکیم»(4) میکرد، تارک گردنکشی گشته با بقیة السیف تشنف (10) بشنف (11) رقیت و تقرط (17) بقرطه (14) اطاعت جست ، و روز دیگر با امدهآ (14) حعمده(15) و ححضارحصار، بدربار فلک مدار آمده زبراس(16) تمنای اوازاقتباس قراط (17) مشعل این دولت عالم افروز، فروزان شد ، و بتاز گی بارگی اقبال طوایف غلجایی غلج (18) یافت ، و جمعی از ایشان در سلک ملتزمان رکاب فلکسا معدود و از سایه گزینان قصر دولت ممدود گشته بنوید « فمن اتبع هدای فلاخوف علیهم و لاهم یحزنون»(14) مستظهر، وازعطایای «إنا لموفوهم نصیبهم غیر منقوص»(30) بهره ور

«وما هی منالظالمین ببعید»(») . چون درحینیکه1 رایات اژدها پیکر بقصد تقتیر(4) وتغریر(ه) وتعزیر(6) فراعنهآفاغنهآ «قندهار» «تهتز کأنها جان» (7) هزت(4) مییافت، شاهزاده «رضاقلی میرزا» به تسخیر بلخ و «طهماسب خان» و کیل جلایر که معتمدعلیه دولت علیه بود ، بحکم همایون در مو کب شاهزاده بسرداری و نظم مهمات لشکر مأمور گردید، هرچند که طبع شاهزاده از« طهماسب خان، نافر(9) بود، ولیکن جز انقیاد امر والد بزر گوار چاره و در دفع مخل (10) بهیچ2 جا ره3 نداشت

«إن البعیر ینغض الخشاشا لکته فی آنفه ماعاشا»(11)

و شاهزاده بموحب فرمان قضا اتصال تشدر (12) باسباب نصال (14) و آلات نضال (14) نموده با فئة الاسلام(15) بجانب قبة الاسلام(16) متوجهشد . والی بلخ نیز

بعد از آنکه این مژده دلگشامعروض عتبهآ علیاشد ، حکم همایون باحضاروالی

بعد از آنکه کار بلخ بمشیئت الهی تمشیت یافت شاهزاده به تسخیر بخارا عنان ظفر عنوان بجنبانید ، « ابوالفیض خان» والی آنجا از ارادهآ شاهزادهآ آزاده مضطر و مضطرب گشته باقلب مصطر(10) ومصطرم (11) از«ایلبارس خان» والی خوارزم استمداد کرد « لآن الحباری سلاحها سلاحها » (13) . خان مزبور نیز از راه بطالت اظهار بطالت (14) نموده فوجیعظیم از اوزبکیه تنگ چشم پلنگ خشمرا « و ان الظالمین بعضمم أولیاء بعض»(1) بعزم معاونت او، من مکان بعید(5) با قبح و رگت 10) حرکت داد .

شاهزاده از مضمون وإن الشیاطین لیوحون الی اولیانهم لیجاد لو کم»(1) واقف کشته و بقصد محاربهآ هردوخان که در جنب آتش عدو شو کتش حکم دخان داشتنداز آب « آمویه» چون باد گذشتند . در ساحرهٔ‌ (2) خاک از گرد و غبارمو کب فلک قرین آثار « بیوم تأتی السماء بدخان مبین» (4) مبین ساخت . «ایلبارس خان» بمحض تحقق خبر نهضت شاهزاده بدون تداعک (4) و تماهک(5) عنان تماسک(6) از دست داده باوفود(7) فئید الفواد(8) وفود(4) بدبنیاد ، وفود(10) بوفد(11) خلاص را اولی دیده أعلام(12) عزم را منکوس (14) ورایت صولترا مر کوس (14) ساخت، ومر کوس رحیل را باخید ورجل (ه1) بلا تأجیل (16) به تعجیل فرو کوفته بسمت تشمت(12) عنان تاب شد . «فلما ترائت الفلتان نکض علی عقبیه و قال إنی بریآ منکم »(18) ، و زمانه بوصف حال شاهزاده حالی برخواند .

1- همانا دیوان هر آینه وحی میکنند بدوستانشان تاستیزه کنندشمارا (از آیهآ 121 سورهٔ‌ انعام). 2- زمین یاروی زمین. (رب) 3_ روزیکه بیاورد آسمان به دود آشکارا. (از آیهآ 9 سورهآ دخان) . 4- سوده و خاریده شدن در کارزار (رب) . 5- باهم ستیهیدن و خصومت کردن (رب). 7_ ج وفد.8- بددل(رب).

6 - خویشتن داری. 7- ج وفد. 9- کروه (رب). 10- فرود آمدن. نزول 11- بالای کوه، ووفد خلاص، اضافهٔ‌

14- بازکردید. 1 - سوار تشبیهی است. 12- ج 15 - سوار

12 - ج علم. 13- سرنگون. ms153 وپیاده. 16- بی درنگ. 17_ خائب باز گردیدن (رب)18- پس چون دیدار کردند دو لشکر یکدیگررا باز کشت بردوپاشنهآ خودو کفت من بیزارم ازشما (از آیهآ 50 سورهآ انفال). 19- اکر دیدار نکردی دلیران آنرا بودی باقبال خود همچون دیدار کننده

و الشمس، لاینتیها بغدهها عن شیمتی ضوء و إحراق (1)

«ابوالفیض خان» درقلعهآ «قرشی» (2) تحصن جست، وشاهزاده قلعهآ «شلوک»(4) را که در حوالی «قرشی» واقع است مسخر، واهالی را مدمر (4)، و متبرره) ساخته عازم «قرشی» بود که منطبق بر آن حکم همایون عزوصول پذیرفت که شاهزاده بملاحظهآ رسم حزم، عزیمت جانب توران راموقوف، وعنان نهضت و متاهضت(6) از معاطف(7) بخارا معطوف سازد . شاهزاده حسب المقرر آن ناحیه را بجناح التعجیل « گاختطاف الخطاف و استلاب الحدأه» (8) سغبه1آ (ه) اختلاس ونغبه (10) اجتلاط (11) ساخته باغنایم ونعائم و إسلاب (12) انسلاب(14) جست .

«وان ذلک لین عزم الأمور»(1) . هند مملکتی است وسیع وعریض وهوایش رادر مزاج شکسته دلان(2) تأثیر مومیایی (4) که یجبر بها المهیض 2(4) . شجرش عرعر و حجرش مرمر ، ودیه و قرایش طیره(5) فزای ملک بربر . طیور متطایرة الآلوان(6) متغایرة الطباعش در بلند یروازی باطایران « اولی أجنحة مثنی وثلاث ورباع»(2) ده ونه(8) ، وافراد متشاخصة الاشخاص متنوعة الآنواعش درحسن خلقت مظهر« ومن الناس و الدواب والآنعام مختلف الوانه»(4) . رباع (10) وطلاع(11) فلکشانش حیرت3 بخش قلوب اهل خبرت و نهی (12) ، و تلال (14) وتلاع (14) کیوان آسایش نمودار

از وفور ریاحین گوناگون رشک نگارخانهآ چین است، نه، خطا کردم بهشت روی زمین . و آمرع وادیه وآجنی حلبه »(10) . حبذا(11) شهر یکه اکر نسیمی از نفحهآ

هواوها من البلاء جنة کأنها من نفحات الجنة(2)

دو شیزهآ غنچه با زلف تابدار بنفشه در مرغوله(2) سازی ، و شاهد شوخ چشم نرگس بارخ زیبای گل درنظربازی . اگرازنگهت سنبلش درشبستان سخن رود، از شعلهآ شمع گلشب بو توان چید ، واگراز آب ورنگ بهارش در آتشخانهآ بهار(4) بیان شود، از در ودیوار خطاب «یا نار کونی بردا وسلاما،(ه) توان شنید. تارنگاهی که بشبنم چمنش غلطد سلک کوهر خوشاب برآید، وشعاع بصری که برساحت لالهزارش افتد رگ یاقوت از آن تراود .

از خرمی سبزه زارش دیدهآ تماشایی را از هرطرف شهر سبز(6) در مدنطر ، واز

سبزهآ دلجوی طرب جویش خضری که با دراعهله) خضرا4 برلب آب حیوان

1- چنین است درنسخ وظاهرآ فاخته ای. 2 - پرندهای معروف سیاه رنگ (غیاث). قسمیغراب (نف). 3- مرغ سحر که بلیل است (برهان). 4ب کاروانکش. (برهان). 6- نوعی اززر و آن درقدیم رایج بود (برهان) (برهان).ه- ریزههای زروسیم (رب). بقیاس بیستگانی، شاید ده مثقالی (حاشیهآ برهان). 7- غنچهآ گل یاثمر آن چیزیست که بعد ازریختن بر ک کل باقی باشد (آنندراج) 8- با آمیغ. (رب) ناسره 9- ستارههای آسمان (برهان). 10- سینه (برهان). 11- کرته. 11 - کرته.12- پسته ای 13- جعنب، انکور. 14- شاخهها. 10- عشق بازی کردن (رب). 16- فدا کردم درمقابل جان توجان ومالمرا وفدا نکردم ترا مکر ms156 آنچه میتوانسته.

در بوسه ربایی . لطافت زرد آلو رونق شکن بازار نوری(2) ماه جهانتاب ، ودر پیشصفا وشادابیش تخم شمس (2) خورشید جرمی بی آب، بدامشش الاشجار فیها کأنه یلوح1 فی خضر الغصون الموائل قباب بمخضر الریاحین اغشیت وقد زینت فی عسجد2 بجلاجل (4)

تفاح نفاح(5) کاسهآ عقیقی پرازبادهآ لبشیرین، باحقهآ یاقوتی لبریز صاف انگبین شاخ اشجار ثامره(6) اش درهمسری سدره وطوبی شخ(7) ، ودرجنب خوبی غبغب هر سیبی وصف سیب غبغب خوبان زنخ(4) .

چون ولایت «غزنین» و « کابل » از دهاریر1173) زمان از امهات ممالک خراسان شمرده میشد، در اوایل ورود به «قندهار» مسرهآ(13) با مسرة «بأیدی سفرة

لاتستین أبدا ما لا تقوم به و لا تهیجن فی العریسة الاسدا()

إن الزنا بیر إن حر کتها سفها من کورها اوجعت من لسعها الجسدا(7)

غافل شده کمال استکبارله) واستکثار(4) و استنکاف و استنکار (10) تقدیم ، و صراحی مجاوبت (11) را بصمام(12) اصمام(14) تفدیم4 (14) کرد ، و صماخ (15) ولسان را از اصغاء مطلب ورد جواب « إذا حتتم بتحیة فحوا باحسن منها أوردوها »(16)

إن الخلاف لکالخلاف تشابها و کلاهما فی الاختیار ذمیم(10)

لو کان خیر فی الخلاف لکان ذا ثمر و لکن الخلاف عقیم (11)

یادشا چون ازصفحهآ حال حضرت محمدشاه مضمون یبخل بالورق(12) فکیف بالورق (14) دریافت ، و حمامهآ ورزقاء نامه بررا «ابطاء من غراب نوح »(14) مشاهده کرد، این معنی موجب انقباض خاطر والا و تحریک سلسلهآ غضب و تخرید(ه1) طبع

چون منبع منیع والا رابگل ولای نفاق آمیخته ، وجنود وهم وتشکیک از کشورخاطر برانگیختند1 ، قطع و فصل کار را با آن پیرخمیده پشت که صاحب کمر گشتن سروران بمیانجیگری و استظهار3 اوست، و پیر(2) صاحبدم که هلال آسا کلید فتح شهرها درقبضهآ اختیاراو، باوصف کج نهادی درروی خصم جزبراستی دم نزند ، و با کمال خونخواری بهنگام ملاقات عدو جزبنوازش معاملت نکند ، یعنی تیغ تیز و سیف خونریز حواله است3 . مهمان پذیر بوده و رود مو کب قیامت آشوب رامنتظر باشند که شمشیر دورویه کار یکرویه میکند .

السیف اصدق أنباء من الکتب

فی حده الحد بین الجد و اللعب (4]

بیض الصفانح لاسود الصحائف فی

متونهن جلاء الشک و الریب(5)

و العلم فی شهب الآزماح لامعة

بین الخمیسین لافی السبعة الشهب ()

وزبان حال برحال محمدشاه میسرود که : یجت ققاما من القوم بطل لیث لیوث و اذاهم فعل (1) لا یزهب الجن و لا انس آجل! و کثرة المنطق فی الحرب فشل(2)

ودر سنهآ احدی وخمسین ومائة بعدالالف(4) در غرهآ ماه صفر بعزم سفر شرق غرب1(4) شمال (5) یمین3(6) برق شمال (7) را که بر نسیم جنوب طعن « ههو عندی بالشمال»(8) میزد، تقریط (4) والجام (10) ، وازراه «قلات» «قندهار» بجانب هندوستان3 که صفت «و اذا رانیت ثم رأنیت نعیما و ملکا کبیرا»(11) داشت اعلاء رایت دولت ظفر آیت نصرت فرجام کرد ، واز قیروان (12) جهان، قیروان(14) موقی(13) روانشد علی قدر اهل العزم تأتی العزائم وتأتی علی قدر الکرام المکارم (ه1) و تعظم فی عین الصغیر صغارها و تصغر فی عین العظیم العظائم (17)

و یطلب عند الناس ms159 ما عند نفسه و ذلک ما لا تدعیه الضراغم (1)

تسخیر غزنین، عرثین(2) فتوحات گشته اهالی آنجا بطوق تطؤق(4) تطوق (4) و بطوع تطوع(ه) تعنق(1) جستند وقلعه و تهر بحیطهآ ضبط در آمد، لیکن اهالی« کابل، « گابل مائة لا تجد فیها راحلة »(7) حله(8) سلامت را از خود تزع وبکساء(4) درزع (10) و بصل (11) « ا کسی من البصل» (14) مکتسی(14) گشته بمفاد « و ظنوا أنهم ما نعتهم لحصونهم » (14) برکانت(15) جدار و رزانت حصار و حصانت(16) دیوار استظهار جسته بحضانت (17) شهر پرداختند، و طریق مناگرت (18) پیش گرفته مسلک (19) مطاوعت (20) مسدود و سلک (21) مخالفت مشدود (23) ساختند . بحکم همایون فوجی از آکداد (24) و اکراد1 خراسانی که باصلت(24) صیقل (ه2) صخرهآصلب

صبحگاهان که ترک جوشن پوش سپهر برای دفع سپاه ظلام از سر جنگ سرخنگ(6) مهر بعرصهآ افق برانگیخت، جمعی بحوالی قلعه در آمده برسم إخداع(2) معر که آرای مثار(8) نزاع و قراع(4) شدند . قلعگیان نیز « یحسبون انهم علی شییء »(110) یذیرهآ رزم گشته بدیزهآ 3(11) جلادت را کب و بإجتراء(12) واجتراد(14) راغب گشتند. دلیران کرده کار گرد گار را یاد کردهاز کمینگاه تکاورانگیخته، چون گردگردان «گردان، گرد آن ناحیه آمنگ چرخ کردان کرد، آنگروه مبهوت و مفبوت (14) «إن یریدون إلاا فرارا، (15) از مقام قرارانفضاض174) و شیر شکاران

روز دیگر امر خدیو بهرام قهر ، باحاطهآ خطهآ شهر اصدار یافته دلیران یل قلعگیان ms160 را مظهر « و احاطت به خطینته »(21) ساختند . جلادت کیشان از سحاب(22) قوس کمان به تیر بارانژاله پیکان، شهر کابل را آب باران کردند. پس توپهای قوارع(24) انگیز قارعه(24) آشوب را بر فراز کوه « عقابین» (25) که با نسرین227)

قلعگیان چون خودرا در ورطهآ معاطب(11) ، مصب (14) بلای «و یقذفون من کل جانب دهورا و لهم عذاب واصب4(14) دیدند ، از هستی خویش خائب2 ، و

ناصرخان صوبه دار (1) کابل درحدود «یرشاور» از شغب (2) وشعب (4) شغب (4)، شعب1(5) شعث(6) وبنث شعب(4) کرده در «جمرود» از کمال وحشت و دهشت آمادهآ مجاحشت(8) شد ، وچون کوهستان «خیبر» که با چرخ چنبری لاف همسری میزد مسکن افغان خیبری(8) هیأت میبود ، خدیو بیهمال بارشاد ضمیر خبیر کار ایلغار میشی(10) رامعد(11) وخبیر (12) ساخته از آن راه منحرف، و بجانب کوه مشهور به «سه چوبه» (14) که از کوههاش (14) چرخ برین کوه پشت (15) بود ، منصرف گشته ازروی إجتبار163) واختبار (17) اجتیاز6(18) اختیار، ویک شبانه روزایلغار و معنقات(19) عنقا مقام را موطای(20) معانیق(21) تیز رفتار نموده بصعوبت برصعود(24) آن کوه

بعداز چندروز نا بیوسان(ه1) ونانیوشان(16) خبر بفی(17) لکزیه(18) داغستان بؤسا و تؤسا لهم (ه1) ونعی(20) ابراهیم خان طیب الله عفاه و عفاعنه (1») حالی (22)

جمعی ازدلیران سرافراز افراز(11) ، وبا افزار جنگ وساز رزم رزمساز ، ودر کمالشوق وغرام(12) وشوروعرام(14) با السنهآ(14) أسنه(15) بهترانهآ «هاتوا برهانکم إن کنتم صاد قین»(16) نوا پرداز گشته بطیش(17) و بطش(18) بطیش (19] نطش (20) سریع آغاز کردند تابی أزی « یانی یت »(21) را جلوه گاه خیول (22) گیتی نورد

پس موکب والا روز چهاردهم ذیقعده ازیل «رو دخانهآ فیض» گذشته ازمحاذات « کرنال1» بسمت «پانی یت، که ما بین «گرنال، و «شاه جهان آباد» واقعست با عزم جزم منحرف کشته اگرچه «أسورین(1) عدت مخالفانرا شفاها «سفها بغیر علم »(2) بعرض رسانیدند ، اما چون «أ کذب من أخیذ الجیش»(4) بودند خدیو نیکو سیر آنرا معتنی(4) نداشته بفحوای «ولیس الخبر کالمعاینة »(5) باچند تن ازیکه تازان دهر که هریک آشوب جهان وجهان آشوب بودند تاحوالی اردوی ms165 «محمدشاه، رفته برأی العین برأطلال(6) وطلاع3(2) اطلاع یافته ومکان نزول ومقام إنزال را معین کرده بمعسکر والا باز گشتند ، و روز دیگر صبحگاهان که خسرو شرقی نژاد مهربعزم رفع افواج هندی ظلام، تیغ زرین نیام برمیان بسته بمیدان سپهر خرامید ، خدیوبهادر که دریای جلادت را بی بهاله) دربود «حفظا من کل شیطان مارد» (9) از فرق با فر

الا إنما الخطی فی متن کفه

کرقشاء فی آنیا بها السم ناقع (14)

گان مثار النقع عند اشتداده

و هندیة کالبرق فی اللیل لامع (15)

چون مابین وگرنال، و «پانی پت» مقرجند مغشم (12) و مخیم حشم محتشم کشت، فی الحال «برهان الملک، و«صمصام الدوله» «قالوا من أشد مناقوة »(17) باجول (18)

محمدشاه نیز بمعاضدت(6) ایشان با امراء هندس (7) «هندوستان» از قورغان»(8) خویش تنزیق4(4) یکران (10) دلاوری کرده عرضی (11) پهناور که طولش «گعرض السمآء والآرض»(12) بود، وعرضش (14) خارج از حیز وهم وفرض، بمعرض عرض در آورد3 وقول (14) رابه یلان مستبسل (15) وپیلان مست متبسل (16) استوارساخت غافل ازاینکه در جنب سیف مصری دلیران ، گتارهآ(17) هندی از خودنمایی کناره گیرد، وبا ضربدست یلان شلشل(18) شل(ه1) و شلحاء (20) چون دست شل سستی یذیرد، ودر مصاد4(21) ms166

بحکم داور کیهان خدیو افواج نیو(12) بر مراکب(12) سیار مبارک یسار میمون یمین که از شانه (14) با صبا همدوشی1 نمودی ، واز یال وبال وشانه برخنگ فلک یال بستی (15) سوار، واز ساق(16) وساقه (17) وسول (18) وساله(19) باصطفاف (30) صفوف و استواء لغوف(31) و الوف (22) پرداخته مسجر (323) آتش قتال و مسعر (34) نیران کارزار گشتند و شاهزاده « نصرالله میرزا» با مبارزان آژدرفش (25) در زیر ظل درفش مهر درفش (3) در افشان قرار ، ومیمنهآ میمنت قرین و میسرهآ مسرت آیین نیز

یس افواج جاتبین که هریک با اژدها ازدها(24) و حنک(25) بازدها(26) چنک

ازسم بدر آسای تازی نژادان، هلال (14) زمین1 برابروی هلال آسمان حاجب گردید، وعین الشمس (15) از علت ناخنه (16) دیده فروبست . میدان وسیع بر جلوهآ اسبان وسیع (17) تنگ شد ، واجل با آخس 2(18) و اجل درجنگ . از صولت دلیران تیر(19) سهم، ومبارزان4 فلک چرخ6(20) ، چرخ و گرد(21) بچرخ5 و کرداندر آمد و سرادق(22) هامون از سرادق(23) ms167 گردون برتر . گیر ودار مردان کار در بوم هند

در آتروز ازتاب بر کستوان(18) بر کس توان وتاب نماندی ، وهاتف قضا بر فوج مخاصمان جزای تلاحی(20) و تخاصم(41) را جزآیت « لاعاصم الیوم من أمر الله »(32) نخواندی . عقاب تیر(24) تیزپر از هرسو سوی دلها یران بود ، وخنجر پهلو شکاف بهادران در آن معر که سینه و جگر را دران . ضرب تبرزین مبارزان

ازنیران(ه) جنگ، لهبات(6) نیران بر نیران(7) ییوست ، وازخون شفق کون پیروبرنا ، پنجهآ آفتاب درچرخ پیر ، برنا(8) بست . رخش بهادران تهمتن تن، از ناوک وزوبین ، دلدل (4) شد ، وشبدیز(10) دلاوران خسرو شکوه ، از زخم سیف وسنان گلگون گردید.

کرهآ زمین گویی گویی بود درخم چوگان قوایم (11) مراکب ، و آسمان، بخاری از بحار1 فتنهآ راجل وراکب . در آن بحر پر آشوب امواج دماء از سرسروران یک سروگردن برتر گذشت، وازدم نا چخ(14) و تبر ، خون تبرخون2(14) رنگ، برابطال ببرچنگ4 جاری کشت4.

تربصوا(14) وتصبروا(ه1) وتترسوا(16) و تستروا175) و وقرواله) وقرواله1)

موج دریای محیط و اوج گردون برین

براین منوال سی هزار نفر از لشکرهندی را در یکدم به شمشیر آبدار آتش کار سرپرباد بخاک افتاد « صمصامالدوله» باپسرو برادر واتباع بخت بر گشته کشته گشته « برهانالملک، با جمعی از امراء زبده زنده أخیذ(5) گردید .

قد یحقر المرء ما یهوی فیر کبه

حتی یکون إلی توریطه سببا(6)

بقیهآ آن فیالق(7) فیل افکن انهزام یافته لجالة الراکب (ه) هزار فیل نیکفال از آن آفیال(4) فلال (10) بمرابط (11) حصول پیوست ، که هریک آسمان رنگ، آفتاب زنگ، سحاب جل، بدر جلجل (12) ،سها (14) چشم، جره (14) خرطوم هلال گجک(15) ، فلک

از اساطین (5) اربعه ، هریک چهار طاقیست که جفت طاق نه رواق آسمان میتوان گفت ، و هامون نوردی که در پشتهآ پشتش زمزمهآ مسبحان(6) ملاء اعلی (2) میتوان شنفت ، پیل سحاب(8) درپیش هیکل جسیمش(4) چون قطرهآ سحاب درپیش پیل ، و دریای تیل در جنباندام ضخیمش مانند بر گه (10) درجنب دریای نیل . ململمه(11) اش کوه البرزرا میل (12) وحوصه (14) زرنگارش حوزه(14) نشینان عرصهآ رزم را کفیل.

پیکری برزکوه در هامون

آقاصی(2) وآدانی (2) رابیوت(4) آمال مالامال مالمألی (5) ، واعناق(6) امیدشیخ و شاب از در خوشاب وحلل وحلی (2) حالی(8) ، حالی(ه) شد، ومطایای (10) تمنای جنود بربار (11) پربار بعاع(13) اطراف ، واطراف ms171 (14) بعاع (14) گشت ، و در یک إرتداد طرف (15) ازهر طرف طرف(16) طریف (17) وظرف ظریف وآوانی(18) زرین وسیمین مرصع بجواهر ثمین(ه1) که درهیچ ظرفزمان واوان، درتحت اطباق فلک «والسموات طباقا » (20) شبیهش موجود نگشته ، واز غیرت آن صحن (21) غوری (34) چرخ فیروزه گون بجنون دوری (24) مبتلا گردید ، و فروش (24) کشمیری که فر وشکوه آن در فصل ربیع (25) فروش کوه ودشت (26) را یامال خجلت ساخته و بهارستان خلد در پیش

«محمدشاه» ازحومهآ زبون(11) بزبونی گراییده بمعقل(12) «گرنال» فرار ودر میان حصار انحصار (14) جست. «اقصرلما ابصر » (14) ، بامروالاچندهزارسوار2 سوار(15) سوار (16) سوار ، که سوار (17) ساعد(18) جلادت و سوار (19) نشأهآ بسالت (20) بودند ، سورا (21) آسوار (22) وادوار (23) ازدوی اورا فرو گرفتند ، ومانند مژگان آشفار(24)

چون دوحه (4) غیناء(ه) و حدیقه (6) غلباء(4) دولت علیاءله) نادریه از جویبار نصرت، نضرت(4) پذیرفت ، پادشاه والاجاه(10) بعد از مشاهدهآ این استیلا درحضرت علیهآ قا آنیه (11) از باب استیلاذ(12) در آمده « نظام الملک» را که هندوس (14) امور هندوستان بود بخدمت اقدس فرستاد که ازروی اطاعت صورت اخلاص بنماید، وپیمانهآ پیمان پیماید .« نظام الملک» به تکمش (14) شرف تکششی(1) در یافته شفاعتش بقبول مشفوع (16) ومقرون ، وبا ضطناعات1(17) غیر ممنون3 (18) ممنون گشته نهال حالش از مناهل (19) منهله(20) احسان، إخسا(21) واحصاء(22) بی إحصا(44) یافت، و توفیه (24) عهد و توقیه(25) وعد و ضوابط (26) استحلاف (27) و شرایط استخلاف(28) بتقدیم

و باین تقریب (1) تقریب(2) سیوف(4) مخاصمت از جانبین تحقق کرفت ، و هوای مصافات (4) از هوازن(ه) مصاف (6) صاف گردید1 ، و عقود(7) خحقود(8) انخلا(ه) و انحلال یافت ، وآینهآ طباع از إنطباع رنگ نفار(10) و زنگ نقار(11) انجلا(14) یذیرفت ، و تفار (14) به تقار(14) و تباری(ه1) بیاری ، و مقت(16) بستت(17) ، و تجنیب (18) به تحبیب ، و مساآت (19) بمساوات ، و مخاشات(20) بمجاشات3 (21) ، و مبادات (22) بمنادات (24) ، و مهاوات (24) بمهانات (25) ، و مدارنت (26) بمدارات ، و محارة (27) برحمت ، ومجاره (28) برخمت(29) ، و مخافت(20) بمحالت(41) ، و

فقدم مبارک القدم (4) متدارک النعم (5) عالی الهمم غالی القیم (6) بشارة و بشارة و رایة و آیة (7) وکینة و کیبة 3(8) وهزة و عزة (ه) و عدة وعدة (10) و جدة و جدة 4 (11) و شدة و شدة (12) و روعة وضوعة (12) و نخوة و سطوة (14) و جول و جولة (ه1) و بأس و صولة (1) و صوت و صیت (1) و شفب و کنمت * (18) و دهم و دهم (14) و بهم و سفم (30) و صلات و صلاد (21) و آنجاب و آنجاد (32) و لجب و جلب (34) و بیض و تلب (24) و بیض و سود (25)

ودر روز ورود بدار الخلافة مجلس مجالست بترک مساجلت (5) زینت یاقت، وبزم تحاسی (6) برفع تحاشی (2) آراسته گشت . همحمد شاه» که بدعوی « و إن من شیء إلا عندنا خزاینه » (8) گردن مباهات می افراشت درم و دینار نیاز نثار وایثار کرده جمیع خزائن وقیاطین (ه) سلاطین و اساطین (10) را که شامل اوائل (11) امایل (14) وحائز اواخرآخایر (14) و حاوی فواخر (14) ذخائر وجامع طرانف1 (15) و تلاد (16) بلاد، و مشحون باندوختهآ إجداد (17) آجداد (18) بود باعتذار « و جثنا ببضاعة منجاة 4 (18).

مدیتی تتصر عن میتی و همتی تقصر عن مالی(1)

فخالص الود و محض الخلوص أفضل ما تهدیه أمثالی (2)

دربسته (4) بطریق غراضه (4) عرض کرده کلید مخازن را کلیدا (5) تسلیم و نخبههای تختهای گوهرنگار که یایهاش سر بر عرش برین میسود ، وزمین1 اززینت و بهای آنها بر کرسی فلک طعن «ثل عرسشه »(6) میزد مدیه نمود . لاسیما (7) تخت طاوسی (8) که از درر (4) دری (10) نما رشک چرخ آبنوسی و ثمن (11) ثمن (12) آن کنوز قارونی (14) و دقیانوسی (14) بودی ، و هر نقیری (15) از لآلیش (16) بر

فرائد (4) فریده (10) اش خاتم ملک1 (11) در زیرنگین داشت (12) ، و شاء گوهران (12) خسرو و درهآ یتیمهآ (14) اکاسره را « یتیما ذامقربة أو مسکینا ذامثربة »(15) می انگاشت . سبحهآ زیدان3 (16) بصد زبان سبحه گردان ذکر آنها

1 - بیرونی دروصف کوهرهای خزانهآ خلفانویسد : از آن جمله منقاراست بوزن پانزده مثقال و کفتهاند بصورت مرفی بود ازیاقوت سرخ و منقار آن زردبود . وازنصر آرد که وزن آن یک دانگ کمتر از دو مثقال بود و دررنگ و آب بر تراز (جبل) است ونویسد : نصرعلت نامیدن آنرا به (منقار) نگفته است (الجماهرس 56) . ووجه اختصاص آن به اکاسره معلوم نیست . 2- ج کسری . لقب پادشاهان ایران . 3- منازعت (اقرب الموارد) . 4- تثنیهآ در. دودر 5- از جمله کوهرهای خزائن خلفا و آن ازیاقوت -رخ بود بوزن هفت و مهشت مثقال و رقیق و کود چنانکه از آن آشامیدن ممکن بود ( الجماهر س 56) . 6- از کوهرهای خزائن خلفا که بخاطر بزرگی آنرا بدین نام می خوانند ( از الجماهر ص 56) . 7- نفیس تر . کرانبها تر . 8- ج علق بکراول وسکون دوم ، کرانمایه ازهرچیزی . (رب) . 9- ج فرید ، مهره ایکه فاصل باشد میان مروارید وزر (رب). 10 - یگانه . (رب) . 11- درشرف ونفاست بخاتم ملک مثلزنند . ( ثمار القلوب ص505) . 12- زیرنگین داشتن ، مسخرکردن .

مخرکردن .13 - نام کوهری بودنزد خسرو پرویز که آنرابرشتهای بسته بدریا میانداختند وپس از ساهتی بر میآورد ند گوهری بسیار بر اطراف آن چسبیده بود . (ازبرهان) . 14- در الجماهر آرد : در خزانهآ یمین الدوله کوهری بود وزن آن دو مثقال و دوثلث مثقال ویتیمه نام داشت (الجماهرص 150) واین جز یتیمهآ مشهوراست و رک همین کتاب س 129 و2 10 و104 . 15 - یتیمی را که صاحب قرابتی است یا مستمندی را که صاحب نیازیست . ( سورة البلد آیهآ 10 و 16) . 6- زیدان مادر مقتدر است . وی سبحهای ساخت از سی دانه مروارید همانند . هریک چند تخم کنبعکه ود. یاقوتدر آن ترتیب داد. ( ثمار لقلوب ms175 س 505) .

1- طولانی . دراز (حواشی) (سمدود ؟). 3- و اگر 2 - ج عام ، سال .3- و اگر آنچه درزمین است از درختان قلم بود . ( از آیهٔ‌ 26 سورهٔ‌ لفمان) . 4- نامهآ حساب . (رب) . 5- ج فهم . 6- کسیکه مستولی شد ( پادشاهی یافت) بر گزید چیزهای نیکو را برای خود ( رک مجمع الامثال) . 7 - زر . 8- زر. 9- خیره شدن چشم از دیدن زر ( تاج المصادر بیهقی . بنقل لغت نامه) . 10 - چشم . 11- عارض . پدید . 12 - ج غرة ، کزیدهٔ‌ ازهرچیز ( ازرب) . 13 - باز ماندن . 14- و دادیم او را از کنجها آنچه کلیدهای آن کرانی میکرد بگروهی انبوه نیرومند . (از آیهآ 76 سورهٔ‌ قمر) . 15- یا نزد ایشانت خزانههای یرورد کار. ( از آیهآ 37 سورهٔ‌ طور) .

5 ذلک بما عصوا و گانوا یعتدون »(1) . شب شنبهآ دهم ماهذی الحجهآ هزارو صدو ینجاه و یک، خسروزرین کلاه آفتاب بسرای خاص حمل حمل و تحویل کو کبهآ جلال کرده عیدان آضحی (2) و نوروز که در حقیقت عیدان (4) آتش افروز عالم سوز بود در یک روز اتفاق افتاد . حمل بحرکات مذبوح یرداخت . تورشاخ شخ سری (4) برآورد ، جوزا از منطقه بانقلاب کمر بر بست ، سرطان کجروی پیش گرفت ، أسد چنگ و چنکال مخاصمت یازید ، سنبله تخم آشوب پاشید ، میزان از کم سنگی سبکسری آغازید . عقرب مقتضای طبیعت بکار برد . قوس کمان کین چله کرد . جدی بزپیش آهنگ فساد گشت . دلو بریسمان مجره بچاه رفته با چرخ در آویخت . حوت با هزار تا به (5) ستیزه گرشد ، یعنی در شب یکشنبهٔ‌ یازدهم هنگام شام که سواد ظلمتش2 شام (6) رخسار شآمت بود ، و مشیمهآ (2) مشأمه (8) زای صبحش آبستن فتنهآ روزقیامت ، فیمابین یکدوتن ازاهل هند وافواج ایرالی و * لکل جیش عرة و عرام4 (8) برسر نزل4 (10) و نزل (11)

جمعی ازرجال سایره (4) خسارت جسارترا برخود قرار داده از امر « و اتقوا فنة لا تصیبن الذین ظلموا منکم خاصة » (5)، عامة (ه) دیدهآ تفگر بربسته مرتکب:

أمور یضحک السفهاء منها وینکی من عواقبها اللبیب(10)

شدند ، وبخطوات (11) خطا متخطی (12) ازخطه ادب ، وفوجی از جنود هندیه نیز2 و لنکل غانیة هند4 (14) بهمراهی ایشان راکب مراکب جهل مرکب (14)

چون این دست اندازی بی هند (11) ازهندیان سرزد ، بتأدیت1 (12) رسوم ریاست ، تأدیب آنجمع را از لوازم امر کشور گشایی دانسته همان شب تواجیان(14) زحل صلابت ویساقچیان (14) مریخ مهابت بحکم قهرمان جهان ، تیغ بندان مهیب و خنجر گناران (15) کیوان نهیب را کروه کروه کردکرده مانند أحشام (16)

ذهبوا متوشحین بوشاح الوشاحة (10) و نهبوا کل ساحة و قاحة بالوقاحة (11) و ما صار من نزاع اقواس النزاع سهام الطغاة إلا التهام (112) و من تزک التلم حظوظهم إلا السلام (14) . دارالخلافه . مدخل آفت و مدار مخافت(16) شد، وآن خان (ه1) نعما (16) که مشحون (17) شحون3 (18) لذاذات 4(19) اطائب (20) وقنون رذاذات4 (21) رغائب (22) بود ، خوان یغماگشت . مردان سوار ، سوار (24)

جمیع اشیا و اسباب بیوت از سرر مرفوعة (8) و أ کواب موصوعة (10) و نمارق مصفوفة (11) و زرابی منثوته (12) تا سفاطه (12) و سقاطه (14) و

بشارت «لاتثریب علیکم الیوم » (2) در داده ، به هشاشه (4) برحشاشهآ (5) نفوس حساسه بقا بخشودند ، وابواب نوید «أولیک لهم الأمن » (6) برروی وجوه مملکت گشودند ، و بمضمون :

گرزدست زلف مشکینت خطایی رفت رفت

ور ز هندوی شما بر ما جفایی رفت رفت

تسلیه و تسکین قلوب ایشان فرمودند « برهان الملک » بنابر غلبهآ امراض اغراض ، و إغراض آمراض، درهمان اوقات وفات یافت « لقی هند الأحامس»(7)، و محصلی (8) از یساولان دیوان بموجب حکم والا عازم صوب (4) «لکهنو، و « أود » (10) کشته یک کرور نقد که از مال «برهان الملک ، در آنصوب بود ، با جواهر زواهر و فواخر (11) ذواخر (12) نقل خزانهآ عامره (14) ساخت ، ودر

فضای بهجت فزایش «جنات عدن مفتحة لهم الآبواب » (14) وحاشیه نشینان گمکام (15) کام بخش« متکیین فیها ید عون بناکهة کثیرة وسراب » (16). چمانی (17) چمان (187) در چمن عشرت با چامه (14) و چمان (40) « یطاف علیهم

گاه در سبزه زار زبرجد فام ، آب لعلگون (6) سبز بال (7) از سبزک (8) فیروزه نوشیدند ، و گاه لحن سبز در سبز (4) و نوای سبزه بهار (10) از سبزک (11) یاقوت لب نیوشیدند . در یوم آنوم (14) در کنار رود با نغمههای تر (13) رود زدند و در لیل الیل (14) با لیلا (ه1) وشان رود(16) سرود. وألحان مطربان برعود بنان (17) طعنهآ «و اضر بوا منهم کل بنان» (18) میزدند ، ونوای منشدان له1) نای «ز نام» (20) را از نام افکنده «عتل بعد ذلک زنیم » (21) میخواند . دماغ محبان از نشآهآ خمر آحمر (22) مزرج (44) ، و اجساد حساد بجساد (24) رنگ زردی و خوناب ، رشک

هذا العیش بعد ذلک الهیس إشراق بیضاء عقیب لیل عبوس (12) و تلک العرس و البیضاء أمام العرس سوداء العروس (14).

فحسن دراری الکواکب أن تری طوالع فی داج من اللیل غیهب (14)

بعد از انقضاء و إنفصام (15) ایام جشن و سور ، شاهزاده بشرائف (16) حضور حضرت خسر و (17) خسروشان فائز گشته موافق دأب (18) و دیدن (19) دیدن کرد ، آنحضرت نیز قامت او را به تشریف شرافی (20) گوهر آمود (21) مشرف ms183 ساخته در معاطف (22) عاطفت ومواقف إجلال ، سه مربط (22)

«إن کهذا لهو الفضل المبین » (1) چون بسبب سنوح (4) قضیهآ« ابراهیمخان» خدیو کیتی ستانرا در اوقات تلبث (2) در آنکشور و تربث (4) در آن بوم وبر ، هر روزسالی وهرماه نو گزنده تراز هلا لی (ه)مینود ، در کارهندوستان خوضی (6) نرفتو بمقتضای شنشنهآ (7) شهنشاهی ، شاه جهان پرور همایون فر ، خسرو خرم دل فرخ سیر ، خدیو رفیع الشأن نصرت پژوه ودادار او رنک زیب (ه) داراشکوه (4) شهریار حکمران کامران فرخنده اختر المخصوص بتأییدات الملک الا کبر سلطان اعظم و خاقان معظم جناب «محمد شاه ، را که در موازات ماه لوایش مهرجهانتابنمودی ننمودی ، و بنیاد ممالک را سیف مهندش مهندس ms184 بودی ، بدست مبارک ما برح 1 مدی الدهر یمینا (10) اکلیل سروری بتار ک تبارکث (11) گذاشتوآب

متوقد مترقرق عجبا نار و ماء کیف یختمعان(5)

یعنی بلارک برمیان بست ، و بر دست (6) و گاه (7) فلک دستگاه ، واو رنگ آسمان فرش ، « و تری الملائکة حاقین من حول العرش، (4) تمگن داد « و قال إنک الیوم لدنینا مکین امین» (8) و پادشاهی آنکشور بدستوری که بپاکان نیاکان آنحضرت تعلق داشت کما کان بحضرتش تفویض و مبانی مباینت تقویض (10) یافت ، و ولایت هند بی وضمت (11) مخاصمت ، سمت (12) مقاسمت یذیرفت، و سمت غربی وشمالی « رود آتک (14) از بندر « سورت» الی« کشمیر، و« تبت ، بدولت نادرهآ بادرهآ (14) شاهنشاه هندوستان ، وبقیه بمملکت بالدهآتالدهآ (15) خسروهندستان مقررکشت، و روز کار تتبیب (16) اعداءحضرتین را سورت1 «تبت، (17)

هر چند جید (5) جند ، چندان کرانبارقلائد (6) فرائد أطراف ms185 (7) بود که مستغنی از أطراف دیگر بودند ، لیکن بتفضلات شاهانه ، بعید وقریب و بومی وغریب را أفناد آفناد (8) از شوارف (8) مکرمت مست غرب (10) تحائف (11) مستغرب ، و بعذوبت (12) ماء معین (14) عین (14) عنایت ، عذاب «ألسفر قطعة من السقر، (ه1) را در کام جان لشکریان مستعدب (16) ساخته چمیع مقانب (17) را مستغرق مقاثب (18) کرده و منتهای بی منتهایی از جود ، بر جود (19) جیود (30) جنود لازم آورد. و سکنت القلوب بهذه الحرکة و زکنت النفوس بتلک البرکة (21) و سزت البشری و سرت (2») و دارت النعمی و درت (23) و حسنت السنة بالیسر (24) و أحسنت الألسنة فی الشکر (25).

القصه لآلی منتجبات (26) و جواهر منتخبات و بدره های مشحون بدرهای

و أوصافه 3 مشتقة من صفاته (5) فإن قیل دینار فقد صدق اسمه

و إن قیل الف کان بعض سماته (6) بدیع فلم یطبع علی الدهر مثله

و لا ضربت اضرابه لسراته (2) محمول فیلان کوه تنان (8) و أفیلان (ه) فیل توان گشته در سنهآ اثنین و خمسین و مائة بعد الالف (10) در روز شنبهآ هفتم ماه صفر با شوکت و فر ونیل و ظفر6 وبلوغ و طر (11) ، اردوی بطر (13) موکب نصرت طراز فیروزی اثر،

بعضی از رودحانههای « ینجاب» (24) را که بإطراب (25) قدم همایون از

1- شادمانی (اقرب الموارد). 2- بهره مندشدن . (رب). 3- کامزدن (رب). 4- شتر تندرو (اقرب الموارد) . 5 - پست یشت (رب) . 6- ج مطیه ، رک فرهنگ لغات . 7- خرامیدن (رب) . خرام . 8- بارگی ساختن ستور را . (رب).9- کوچ کرد حالیکه توفیق همراه او بود . 10- و تأیید مددکار او . 11_ و مبار کی کمک کار او . 12- و نیک بختی رو یا روی او . 13-وعزت همسفر او و پیروزی همسایهآ او . 14- و اقبال سخنگوی او و زبانها سپاسگزار او وخدا یاور او . 15- ج منشور ، فرمان . 16- روشن فروغ . 17 - ج قیچ بفتح اول . کروه از مردم (اقرب الموارد) . 18 - در ما للهند کنوج بتخفیف نون ، در * دائرة المعارف بریتانیا نویسد زد2هک1 صورت تازهآ زxannan در ناحیهآ فرخ آباد 0ه میلی رود گنگ واقع است ( تلخیص) . 19- تا آنکه رسید فرو رفتنگاه آفتابرا . ( از آیهآ 84 سورهآ کهف) . 20 - سرای فراخ استوار بتا (رب) . 21- ج کر ، ناحیه (رب) . 22- کسرایان . کسراها . 23 - شکستها . 24 - یکی از ایالات شمال فربی هندوستان و جنوب شرقی ایران، بمساحت 328921 کیلو. مترمربع است (لغتنامه) . 25-سرود کفتن . درطرب آوردن (رب)

صبحگاهان که درهآ خورشید ذره پرور از صدف سدف (24) پیدا و آثار و

چون صدور چنین امر از چنان خدیو خجسته گوهر که نسخهآ گوهر یاش دریای عطایش «رود پنجاب ، کشوردهر است ، بل «أندی من البحر » (ه) و درنظر همتش قدر لؤلؤاز گمست3 (6) کم است و پیش دریا نلیش یم (7) نمونهآ نم ، مستبعد و مستبدع (ه) مینمود، اشکریان بسیاری از درو لآلی را3 بدریا ریخته مضمون «کل شییآ یرجع إلی أصله » (4) را پیرایهآ صدق داده «ألهف من مغرق الدر ، (10) از روی عبرة 3 (11) عبره (12) افشان حسرت عبور کردند .

پس از چهل روز ، باضابت رأی ثاقب وضمیر مهر إضائت صائب بمملکت گشایی آن أضلاع ، میان همت بر بستند ، و عمدهآ بغاة آن ملک افاغنهآ یوسف زای (14) بودند که با کمال خود رایی در کوهستان آنسمت قله نشین جشاش (14)

« إنهم کانوا قوما عمین » (11) . در مسارح (14) این حالات و مسایر (14) این مقالات عرایض از «سند، رسید که غرائض (14) أغراض «خدایارخان عباسی » حاکم آنجا گل کرده و نهال حالش گل نافرمانی (15) و اعراض بار آورده و درخت هراس167) هراس (17) ،خار خارخار(18) ، براه خیالش برافشانده . بعدازورودبه «کابل، تحقق یافت که راستی (19) آن کج اندیش براستی خلاف ، وخلاف او بیخلاف راستست

خدیو بیهمال از ورود آن تنها (1) نبها1 (2) ینهانیهای ضمیرش را دریافته مواعید عرقوبی (3) او را بسمع تسمع (4) مسموع نداشته پیغام دادند که منظورنظر این بود که اولاد تو بعنوان إزتهان (5) چون عرصض لازم (6) ، ملازم جوهر رکاب گوهر نگار باشند ، و ایالت «سند»، باز خوب یابد، بتو تفویض یابد « و لکنی أراکم قوما تجهلون » (7) .

از آنجاکه در نظر معامله شناش ، کالای مکر و بهانه را بها نباشد ، و شمع فروزانرا از مشمعهآ (8) پروانه ، یروانه . پروانه (4) بروانه کشتن لشکر اصدار یافت ، « خدایار خان » چون مداخل (10) مدآخلت (11) و مداحلت (12) را مسدود یافت، دانست که باین نیرنجات (14) نیر (14) نجات ازافق طالعش طالع شدنی نیست ، جمیع بیوت و عمارات «ألله آباد سند ، (15) را بفحوای «وقدف فی قلوبهم الرغب یخربون بیو تهم باید یهم » (16) هدم (17) و إخراق (18) ، و اهالی را ازبیم سبی (14)

و تدریم باز و انقضاض عقاب (5) و تثواب ظبی و انجفال نعامة

واهذاب سید و انسیاب حباب (6) وصولة ضرغام و روغ تعالب

و لحظ قطامی و حذر غراب (4) و جدذل عنان و انشناء ذبالة

ووقد ضرام و انصیاع شهاب (4) و هیج أخی شول و تدفیف أخیل

و إنیماض برق و التماع سراب (8)

و إغصاف ریح و الهتزاز یراعة

و درة نوء و انجیاب سحاب (1)

با سوط (2) سطوت گرم خیزساخته به تکامیشی (2) سی فرسنگ قعقاع(4) و قاع (5) و صحرای صحصح (6) را بیدرنگ در یکشبانه روز طی کرده در هنگام إنفلاق (7) صبح صادع (8) بحوالی قلعه رسیدند « خدایار خان» « فلما رأوه عارضا مستقبل أودیتهم ، (4) از معارضت (10) عارض (11) خویش تافت ، ومهمیز بر مرکب تندار خروش تند روش زده بمهمهآ (12) گریز « رجع علی خافرته » (14) شتافت .

جمعی از یکه تازان باو دچار گشته بسرپنجهٔ‌ جلادت عنان و گریبانش را کرفته در قید تکبیل (14) مکبل (1) ساختند . و تمام حزا نه (16) و خزانهآ او بدست آمده قراعات (17) و خرزاتی (18) که در آن حرز (19) حریز (20) و قلعهآ رصین (21) در أجواف (22) زمین مکنوز ms191 (24) و مکتوم (24) و مز کوز (25) و

« خدایار خان » اگر چه از هستی خود طمع برید اما باز ازبرید (7) عنایت قاآنی نوید جان بخشی شنیده از دیوان « أحسن العفو عند القدرة » () منشور عتق (4) عنق (10) حاحل نمود ، وأصفاد (11) را بأصفاد (12) مبدل یافته طوق عبودیت زیورگردن کرد ، و میان بند گی را بالطوع (14) به نطاق (14) اخلاص ورق (ه1) ، ممنطق (16) ساخته ورق منشور دارایی و «رق منشور، (17) حکمرانی آن دیار باسم او حله ارتسام (18) و حلیهآ ارتشام (14) و اتسام (20) یذیرفت، واز این تسویس (21) إراحهآ(22) قلب وإزاحةآ (23) تشویش اوشده دماغ جانش ازریاح (24) ریاح (28) ریاح (22)

فهذا وعید سطوتی من و رائه

و حنوان ناری ان یبین دخانی(2)

و اشاره رفت که هنگامهآ گیرو دار را با آن گروه گرم نموده بالمعهآ رمح قاسح (4) ظلال (5) اهل ضلالرا زدوده از دودهآ اقتدار ایشان دود بر آرند ، تا متعاقب ، نائرهآ سطوات عالم سوز سلطانی برق افروز خرمن آثار آنطایفه کردد . پس از راه «هرات ، و« بادغیس، (6) با عیش مفانق (7) برای تنبیه خصم منافق عازم ترکستان شدند . چون پیش از توجه والا والی « بلخ » از موقف فرمان مخاطب بخطاب « واضنع الفلک بأغیننا و وحپنا ، (8) کشته بدستیاری استادان صنایع

در آنجا « حکیم بی آتالیق » (14) که حکمهآ (14) توسن حکمرانی «ابوالفیض خان» والی بخارا بود ، از آنجا که داه دوی (ه1) بی دوا را معاجلت در معالجت1 اولی ، حکیمانه بقانون اصابت (16) معاملت کرده از جانب والی مذکور

ابوالفیض خان نیز با جمیع اشراف و نحاریر (ه) و رؤسای اویغوری (10) بخار (11) بخارا ، که بخارا تصلب وام میدادند ، بخار استکبار از بخاری دماغ بدر کرده4 در یکمنزلی شهر بفیض تقبیل سدهآ فلک مماس اختصاص یافت ، و بعطاء خلاع (12) طلاباف وخنجر مرصع و افسر مکلل سرافراز ، واعیان مملکت « بخارا » بخارا (13) و البسهآ فاخره مخلع وممتاز گشته از بحارالطاف خدیو « نیل، نوال ، إضداف (14) أضداف درر (15) ، نیل آمال کردتد ms195 ، وممالک غربی «لباب» (16) را که لباب (17) آن ممالک بود از منضمات ولایات محروسه ساخته از «توران» مستشنی وموضوع ، و تاج و نگین سلطنت ماوراءالنهر آمویه را کما کان به دابوالفیض

«ذلک الیوم الذی کانوا یوعدون ، (7) . «ایلبارسخان » والی خوارزم با وصف اینکه در مکر (4) مکر ، مکرر و تر (4) وثر (10) و تزویر بر قوس قلب قاسی(11) بسته برقواصی (12) خراسان در آمده (14) ، کوکب بخت را زاهق(14) واختر طالع را درافق إخفاق (15) خافق(16) یافت ، خسیرا (17) حسیرا (18) بافنهآ (14) اوز بککیه بفیفاء (20) فرار فیمت (21) ، و حبول (22) خیول (33) تر کتازی را از

ایلبارس خان چون اوضاع را چنین وحبلای (21) بخت را در شرف سقط جنین دید، «اخیب من حنبن (23) قرین أنین (3») وحنین (24) ، فرصت بردن غنایمرا نیافته

فإن السلامة فی الساحل (4) و بسیاری از اوزبکیه در اطراف از دم تیغ برق وش تابان ، بصوب عدم شتابان کردیده مضمون « لو کنتم فی بیوتکم لبرز الذین کتب علیهم القثل إلی مضاجعهم » (8) در بارهآ ایشان جریان یافت .

حاولها قوم و من ذالذی

یخرج لیثا خادرا من غابه (10)

یذمی أبو الأشبال من زاحمه

فی خیسه بظفره و نابه (11) ظهور اینحرکت از «ایلبارس خان » باعث نهضت رایات جهانگشا گشته و

بعد از آنکه کنگر (4) یری پیکر و هیگل (ه) دیو هیکلشاهی در نواحی «چارجو» به تها کل (6) تهکیل (7) یافت، فوجی از مخالفت کیشان اوزبک وتر کمان که و تر کمان جلادت و تیر ترکش «ایلبارس خان» بودند ، بقیاس ازمنهآ سالفه قیاس (4) قساوت را أوتار (4) 5 ا نباض من غیر توتیر ، (10) کار بسته با پیشتازان موکب اقبال ، معر که آرای قتال و مشغول امسلال ms198 (11) و إشلال (12) شدند . لیکن باندک کر و فر چون موی مسلسل1 و جعد مشلشل (14) شکست یافتند ، واز کنار « آمویه» مویه کنان آشفته و پریشان روی بر تافتند «فغلیوا هنالک و انقلبوا صاغرین » (14) . نیزهآ جانسوز شجاعان که براستی « إنها شجرة تخرج فی أصل الجحیم ، (15) صفت داشت ، از سرهای مخالفان بارور أنمار (16) « طلعها گأنن

خوارزمیان چون مساعدت ساعد(20) درید (21) بدیدید(22) ندیدند ، بدندان

بقدرت حی لایموت «یموت» بموت مصادف آمد ویکه تازان «تکه،(2) را تکه (4) تحمل گسیخت، وچون فوج تر کمان ، گمان کمان مقاومت را از سهم یلان منفصم(5) و تیر مراد را منقصم (6) و بازی سربازی را بیمایه و مآل، و طایر جلادت را شکسته یر و بال دیدند، با دیدهآ خونبار بی خان و مان و خواز و زار چون مور از صولت جنود سلیمانی سراسیمه گشته بکور بختی راهنورد فرار گردیدند. تا هوامن خوف ms199 سهم الرماة فی تیر حانر (7) و لعب عثبان المریشات معهم کلعبالبازی مع طیر طائر (4)، وانکسر جناح بالهم من مناسر لسور الحراب(9)، وانبسط خون النعم من دمهم فی بسیط التراب (10) و قلع خان دولة سلطانهم (11) وخار شوک شو کتهم و شأنهم (12) و حاروا ون حملات الکماة کالنمل فی المور (14)، وفروا

ستیان اوزبکیه هم روافض (2) شده از «ایلبارس خان، متحاسی (4) و « آسر الندامة لما راو العذاب، (4)، از مقام تلاش متلاشی (ه) گشته زمام جانب قرار بجانب فرار1إنکفاء (6) و إنکفات(7) دادند. نزل علیهم البلاء و کتب علیهم الجلاء(4) . سلب جمیع سیوبهم و جلب مافی شعوبهم (9) « فأخذ هم الله بذنوبهم» (10) . « ایلبارس خان» با اعوان خود رماهم الله بالطلاطلة والعمی المماطلة (11) در ه قلعهآ خانقاه » تحصن جسته افواج منصوره نیز بامر ایلخان قاهر احاطه وتخنیق (12) خانقاه را پیشنهاد ساخته قلعه را بخناو(14) محصوری کرفتار کردند. أحاط بهم العسکر إحاطة النار بأهلها(14) و لجا اعوانهم ضالعا حزام ضلیعهم من الحیزوم إلی حم

روز ms200 دیگر که از «یوم لا ینفع الظالمین معذرتهم » (6) نشان میداد ، اهل قلعه او را «لیدوق و بال أمره، (7) با تبعة (4) او وهم عیبته (4) که حاوی معایب و سزاوار تبعهآ (10) معاتب (11) بودند درموقف (13) 5 و قفوهم انهم مسولون ، (14) بلا توقف حاضر نمودند « فضلت اعناقهم لها خاضعین » (14) « فأقبل بعضهم علی بعض یتلاومون » . (15) چون خون خون (16) بر مزاج آنخون گرفتگان (17) غالب1، و عروق (18) أعراق (19) ایشان را شیهآ (20) سباب العراقیب (21) را2 طالب

در خلال این امر «ابوالخیرخان، والی «قزاق ، بإمداد ایلبارس وارد « خیوه » (14) شد. از آنجا که تسخیر خیوه مقصود ضمیر منیرمیبود، لوای همایون بآنسمت اهتزاز یافته چون این خبر لطمه زن گوش والی قزاق4 گشت، ازعزم خود تخوق (14) ورزیده خیوقیان راصلای «هذا فراق» (15) گفت، وبا افواج شرشیمه (16)

526 سراسیمه بعصای «عصاهم شققا، (1) جنیبت خیبت از «خیوة» بر جنبهآ (2) تجنب رالده بشعب تشعث (2) و تشعب (4) پویه گرفت . «لو یجدون ملجاء أو مغارات أو مد خلا لولو إلیه وهم یجمحون ، (5).

اهالی خیوه بنا براینکه اطراف قلعه را آب انداخته دست تصرف جنود را از دامن آن کوتاه میدانستند بقلعه داری پرداختند . کار گذاران بانشعاب جداول، آبرا از کنار قلعه منجذب و منحدر و از چهار طرف قلعه را هدف توپهای قلعه گشا ساخته آثار « وبرزت الجحیم للغاوین » (6) پدیدار کردند . قلعگیان چون بجای آب، دریای آتش را محیط خویش و قلعه را طعمهآ کام نهنگ بلا و تشویش دیدند، بقناحهآ (7 اندامت باب استیلاذ گشودند. خدیوخطایوش ، پوزش پذیر وعذرنیوش گشته بنیان عاقبت بینان آنفوج ms201 را از تزلزل ایمن ساخت و در ایمن (8) از منه مصون از منت غیر ووصمت (4) ضیر (10) ممالک خواوزم یکقلم باقالیم قلمرو شاهنشاهی انضمام یافت و دک (11) حتات (13) و فک (12) تعنات (14) بروخجه محسنات بعمل آمد. « یارب هیجا هی خیر من دعة» (15) . پس رؤسای « پنج قلعه » (16) ینجه

صانها الله تعالی فی کلا تآته 1من شر (1) القلات3 (2) « ذلک نتلوه علیک من الآیات » (2) . کلات قلعه ایست خدا آفرین (4) که رواسی (8) جدارش (6) باقرن الثور (7) قرینست، وپاسبان بروجش باکیوان همنشین ، و«فرود»(8) بن «سیاوخش» را در جانب غربی حائطش (9) قلعه ایست متین . الحق اساس استواراست وارسته از تطرق (10) طوارق (11) ، و فلک سان حصار بقلل شاهقه (12) و قنن (13) فارعة (14) متعانق (15) . خطه اش مسکن ودان (16) است، وحیطهاش مسیرددان. شامخات (17) جبالش پر از آدم (18) اما خالی از آدم ، و راغ و دشتش تمام آهولیکن آهوش (19) بسیار کم . از وفور وحوش وجوش نخجیر جهانی است از جهان بیرون،

1- خورنگاه. خورنه، و آن همارتی بود بسیارعالی که نعمان بن منذر بجهت بهرام کور ساخت و عجمان یک قصر آنرا خورنگه نام کردند ... وقصردوم را ... سهدیر. (ازبرهان). ورک ح 12 ص531 2 اهرام مصر. (رک ثمار القلوب ص413). 3- قصرغمدان. یکی از بناهای استوارعربست به صنعاه یمن که پادشاهان حمیر در آن سکونت داشتند . (رک ثمارالقلوب ص 413 . معجم البلدان ذیلغمدان)، 4- طشت ازبام افتادن ، رسواشدن . راز فاش کشتن (غیاث . لغت نامه). 5- محکم ، استوار. 6- قلاعة. سنگ بززک دردشت . کلوخ . سنگه بر کنده که آنرا بدست یا بفلاخن اندازند. (رب). 7- درفارسی بسکون -وم، نام معمار قصرخورنق که پ از بنای قصر چون نعمان ویرا انعا می وافر داد و سنمار را کمان دریافت چنان انعام نبود کفت: اگرچنین میدانستم، قصری به ازاین میساختم . نعمان بفرمود تا ویرا ازبام آن قصر بزیر افکندند وجزاء سنمار درعرب مثل شد . 8- نام حکیمی که بجهت بهرام هفت کنبد را ساخت. و کفتهاند نام یکی از شاکردان سنمار است (ازبرهان). 9- نام نقاشی که درخدمت بهرام کور میبود (برهان). 10- (216 یا 217-274 یا 227. م) . رک مانی ودین او انتشارات انجمن ایران شناسی. تعلیقات آقای دکترمعین بربرهان ص 1900-1952. 11- وک ح 11 ص111. 12- حکیمی است طوسی که در نقاشی ثانی مانی بود (حواشی). نام حکیمی رومی و او در صنعت نقاشی و مصوری عدیل نداشته (برهان). تصحیفی از کلمهآ تنگلوشا (کتاب تنکلوشای بابلی) تألیف تو کروس یونانی، درصور نجومی فلک که درعهد نوشروان ازیونانی به پهلوی ودرقرن دوم هجری از پهلوی بعربی ترجمه شد.. و کروهی از جمله مؤلف برهان تنگ را اسم کتاب ولوشارا مؤلف آن دانستهاند (وک تعلیقات برهان ms204 س521). 13- می ساختد برای او آنچه میخواست از محرابها وتمثالها (از آیه 12- ورهٔ‌ سبا).

«و لو لم تنسنه نار نور علی نور » (2) . چون دراوانی که شهرطوس بحیطهآ تسخیر در آمد، رواق آستان آسمان فرش کرسی عرش حضرت رضویه که بصفهآ «میر علیشیر، اشتهار داشتبا دو منارهآ منیر آن عرصهآ إرم تظیر، بیمن همت خسرو گردون سریر زراندود گشته بود ، دراین ولا (4) از عین ولا (4) و حسن تولا طبع همایون ذاهب (5) بتدهیب (6) کنبد عرش سای روضهآ علیهآ شاه تجف علیه ألف ms206 التحیة والتحف(7) که نجاف (ه) آستانش معشر بشر را بشارت بخش نوید « لا تخف مما تخاف » (8)، است ، و مجاورین (10) باب متجارش (11) زا از ملاء اعلی تحف (14) بس نیایش

«ساقی گو نر، (1) که هر که نشأءآ سلایسل (2) حب سلاسلش (2) در یابد شراب «کوثر ، (4) را گوثر (ه) سراب1 انکارد ، وهرکس در عداد احباب جناب شریفش در آید ، أهوال(6) احوال روزشمار (7) را بچیزی نشمارد . «اسدالله الغالب، که ذریهآ طیبهاش را با شاکلهآ (4) مقدسش مشا گلت (ه) فطریست، که « ألشبل یخبر عن الاسد، (10) ، و زمرهٔ‌ شیعهاش را سطوت ضرغامی جبلی ، که «کل شیعة ایتأسد » (11) .

بحمن تولایش هر که قدم بهشت (12) ، بهشت بهشت سرفرونیاورد، و هر که خود را بشمع شبستانش فراش (14) یعنی پروانه کرد ، در فراش (14) لخد (ه1) از هول محسر (1) محشر یروا نکرد . أعنی (17) شمع صفهآ صفا . و ولایت (18)

و للمکارم و العلیاء مغناها (4) دار تباهی بها الدنیا و ساکنها

طرا و کم گانت الدنیا تمناها (4) من فوتها شرفات طال اذ ناها

ید الثریا فقل لی کیف أقصاها (4) أنظز إی القبة الخضرا مذهبة

کآنما الثنس اعطتها محیاما (ه) ولورضینا 1 مکان البسط أعیننا

لم تبق عین لنا إلا فرشناها (7)

و نذورات (1) نیازمندانه برای محتاجین ومجتاحین (2) ومختصین بخصاصة«4)، ومساکین (3) ساکنین اماکن قدسات ، وباربیست حموله (5) فرش بروضات مطقرات فرستادند .

« أولئک کالا نعام بل هم أضل، (6) . بعد از آنکه خدیو «کیومرث ، شان «افراسیاب» قدر «جمشید ، عزم «قارن ، (7) قرین «سکندر ، در «دارا، رای بهرام بزم ، با جند جندل (8) دل « کستهم، (4) سهم مخراب (10) حرب، و یهلوانان «سام» (11) حسام « رستم » رسم « یولاده (112) ضرب ، ویلان «یلان، (14)

و بار قة لاحت عشاء فأمطرت

سحیقا من الکافور فی کل معطف (4)

فمن غصن بالتلج فیها متوج

و آخر یضحی فی جلید مشنف (8)

سایهآ ابر بیش از إبر (10) نیش زن جان گردید ، و باران ه عقرب، زیاده بر عقرب حیران (11) لادغ (12) و لازع (14) قلوب حیران . پیکان آبدار قطرات هطل (14) ، چون خدنگ آتشبار کماة (15) بطل (16) ازدرزع (17) و مغفر (18)

وأخحمد الجمر فی الکانون حین قدح (4) فالثلج قطن علیک السحب تندفه

و الجر یحاجه و القوس قوس قزح (4) جو هوا برد (5) برد (6)، برد قاقم (7) بر دوش کشید ، و زمانه از شدت سرما برپوستین روباه زرد (8) خزید . دراندام جمادات از جمد (4) قشعریره (10) عیانشد ، و ݣرهآ نار از بیم افسردگی در جامهآ چرخ سنجابی (11) نهان . نثر السحاب من الهواء دراهما

وکسی الجبال من الحواصل ملبسا (12) و الریح باردة الهبوب کأنها

أنفاس من عشق الحسان فأفلسا (14)

علی الأرص قطن أو دقیق مغزبل (3) یکباره از طبایع کناره جست ، و دم سردی هوا لشکریانرا بترانهآ فیارب إن البرد أصبح کالحا

و أنت بحادی عالم لا تلم (4) فإن کنت یوما مذخلی فی جهنم

ففی مثل هذا الیوم طابت جهنم (5) تر زبانساخت4 . چرخ یوشیده سرخویش بسنجاب سحاب

در پس یرده شده مهر جهانتاب مقیم اثر از آتش سوزنده چنان شد باطل

کاندران گشت عیان معجزهٔ‌ ابراهیم

در أغوار (8) یر برف و قارات (10) قوراء (11) شگرف (12) و أوعار (12) و اوصار (14) حدید الطرف 4 (15) ، بر غار (16) غیور و جزایر چیان (17) لشکر منصور غارهم الله بمطر (18) در آویختند ، و در آن هوای قار (18) قارا (20) سرد (21) درع جلادت نموده تگرگ گلوله فرو ریختند ، و بحملات سرد (24) گرم نبرد گشته جمعی را با مرزهفات (24) آبدار بوارد (24) ، ابدان سرد کردند .

ضربوا بنی الاخرار یوم لقو مم

بالشرفی علی صمیم الهام (2)

یس بعلت این دو امر متوارد که از یردهآ تقدیرات رب قدیر روی نمود، موکب والا از «آوار» بصوب انصراف تصؤب (3) جست « استعجلت قدیرها ms210 فامتلت ، (4) ، ودرعرض راه خبر سانحهآ «قراقیطاق ، (ه) نیز ضمیمهآ علت گردید.

توضیح این مقال آنکه درحینیکه «غازی قموق، مستقر جلال بود، بمضمون «أول الحجامة تغدیر القفا، (6) امر معلی (7) بنفاذ پیوست که «سرخاب ، و«اوسمی، فوجی گران از «لکزیه » را در زمرهآ چاکران رکاب انتظام دهند . ایشان درازاء4

و إذا الذئاب استتنعجت لک مرة

فحذار منها ان تعود ذئابا (17)

فالذ ئب أخبث ما یکون إذا بدا

متلبسا بین النعاج إهابا (18)

اکرچه از « داغستان» عزیمت جانب « روم » روم (1) ضمیر والابود، اما بعد از آنکه ه اوسمی» زال (2) خسال ، زآل زواله (4) ، با دولت بیزوال اظهار مجادعة(4) و مخادعة کرده حابل(5) حبائل (6) حیله وری1 شد . این واقعهآ هائل (7) حائل (8) راه مرام گشته سفر «روم ، را موقوف وهمت بانتقام اعداء خانگی مصروف داشته خارج « در بند » را مقر موکب نصرت پیوند ساختند . «رب حثیث مکیث» (9) و تا منتهای مساکن3 اهل فساد علی الخصوص « اوسمی » ، خصوص (10) مخصوص و محیص (11) ممحوص (12) «کأنهم بنیان مزصوص» (14) ، دزهای4 محکم و دربندهای (14) مدعم (15) ، و إیاد (16) آباد ، و حصون (17) قوی بنیاد به معماری همت بلند . افراشته و بهر معقلی (18) جخفلی (19) بمحافظت کماشته مقرر داشتند که هر کس رفع کلبهآ (20) شتارا4 ، کلبه و سرایی

پس در آنمکان مستدرک ملزومات تشتی (14) و مشغول تدارک اسباب عیش بارد (15) گشتند، تاریاح (16) شتوی (17) کافور رباحی (18) بر ݣلالهآ (19) کاکل گل و لاله ریخت ، و بخور مجمر در آن عنبرة الشتاء (20) عنبر شحری (21) و عود قماری (22) و مشک داری2(24) ms212 برهوا آمیخت . دلبران سمر اللون (24) از قاقم (25)

اولا باسلحة صمصامها النار (10) قلب الشتاء بلا لام ولاألف

علی صمیم الشتا سیف له نار (11) و النار فی البرد مثل الماء طاب به

فی الحر منزل عذن فیه أنهار (12) و النار نور انیق فی تفتحه

وقت الخمود إذا لم ترج آنوار (14)

که با کبر نمر (12) در کوش فیل (14) «آنوم من فهد»(14) خواب خر گوش کرده بود(15) ماین سمع (16) رابسمع (17) نامیمون جدع الله مسامعه (18) شنیده « احیر من

چون موبقات(3)1 کردار و مبوقات(4) گفتار آن گفتار عشوه(5)، که ms213 نمونهآ تمویه و تلبیس ابلیس و «مثله کمثآل الکلب إن تحمل علیه یلعث او تثر که یلهث» (6) میبود ، اعتبار و اعتنا را تمیشایست ، ولد آن جامع آخلاق1 بغال(7) را بنا برشائبهآ احتیال «آذک من بعیر سانیة» (8) از اردوی معلی طرد کردند که : « إنما أنت خلاف الضبع الرا کب» (4) «اخرج منها مذوما مدحورا 4(10) ، وحاملان عریضه را نیز بخطاب «إهبطوا منها جمیعا »(11) مخاطب و بجواب «ألیوم لا یوخذ منکم فدیة،(13) مجاب ومعاتب3 ساخته باز گردانیدند، وحکمی هم باسم

«شمخال، باشارهآ «فینظروا کیف کان عاقبة الذین من قبلهم کانوا اکثر

«و تلک القری نقص علیک من انبانها »(11) . چون سران « طبرسران»(12) طنز(14) وبغی اظهار کرده دهنهآ « در بند، را قلاع ایشان « آزده من داء القلاع»(14) (15) وقلع آنها مکنون خاطر خورشید شعاع بود ، اولا بالشکر انبوه

من النفر العالین فی السلم والوغی

و اهل المعالی و العوالی و آلها(1)

و إن نازلوا احمر القنا1 من نزالها(1) بتدمیر آن کروه سیه مغزسفید چشم (2) زرد کوش (4) «أشأم من أحمر عاده(4) یرداخته تیغ کبود دلیرانرا.

إذا رأوا للمنایا عارضا لبسوا

من الیقین دروعا ما لها زرد (5) بخون ایشان سرخ ساختند. وباحدید آبیض(6) وسهم اسود(7) ورمح اسمر (5)، عدو ازرق العین (4) اضهب الشبال (10) أسود الکبد(11) را « ابادالله خضراء هم (12) مبتلای موت آحمر(14) کردند. یس جیش گران بسمت « آق قوشه» و «قراقیطاق» برای تأدیب «اوسمی » پیمان کسل بلا گسل(14) گسیل دفاق2(15) گسیل کرده امر فرمودند که بحکم

بعداز ورود نفائض(4) ابطال جلادت پیشه بتقائض (4) جبال «آققوشه، ، قاضی آنجا بااینکه منسوب به «شمخال»1 ، و «شمخال»3 باخامهآ آجفان عین (5) از عین اطاعت طغراکش(6) مثال امتثال، وفتوی نویس اوامرخدیو بیهمالمیبود ، مصداق «رصی الخصمان و آبی القاصی» (7) را متقاضی(4) گشته « آجهل من قاضی جبل»(9) با رأی ناقص(10) و دماغ آجوف (11) وعقل لفیف (13) با دولت صحیح الارکان(14) خسرو

1- در میایید از یک در ودر آیید از درهای جداگانه ( از آیهآ 17 سورهآ یوسف). 2- کرفتارتر ازخداوند دوخیک روغن. واوزنی از تیم الله بن ثعلبه بود که درجاهلیت روغن میفروخت . مردی ازانصار بنام خوات بن جبیر برای خرید روغن نزد اورفت واورا تنهادید، طمع دروی بست واورا گفت تا سرخیکی بگشاید. چون بدان نظر کرد گفت بکیر که روفنی ms215 به ازاین خواهم. زن خیکی دیگر کشود، مردبدان نگریست و کفت بگیر که اینرا نیزنخواهم . چون هردودست زن را مشغول ساخت براو جست ومقصود خودرا حاصل کرد (مجمع الامثال). (ورک ثمار القلوب ص234). 3- ج نفیضه،

4- ج نقیضه، راه در کوه (رب). کروهی که بجهت تجسس دشمن وخوف فرستند هرجانبی (رب)4- ج نقیضه، راه در کوه (رب) 5- پلکهای چشم . 6- طغرا نویس . طغرا القابی باشد که برسر فرمان پادشاهان مینویسند (برهان). 7- دوخصم خرسندشدند وقاضی سر باززد (مجمع الامثال) نظیر : هرگز دوخصم بحق راضی نزد قاضی نروند (گلستان. طبع قریب ص 215). 8- درخواست کننده . 9- جبل شهریست از اعمال کسکر، و دربارهآ قاضی آن شهر آرند که کسی نزد اودهوی بردوقاضی ویرا حکمیداد، سیرخصم مردتزد قاضی رفت وحکم نخستین را نقض کرد (مجمع الامثال). (ورک معجم البلدان ذیل جیل بفتح جیموضهباء) 10- کوتاه . نارسا و در آن ایهامی است بمعنی اصطلاحی این کلمه درعلم صرف، و آن اسم یا فعلی است که لام الفعل (حرف اصلی آخر) آن از حروف علة بود. 11- توخالی. و در اصطلاح علم صرف اسمیا فعلی است که عین الفعل آن حرف علة بود. 12- پیچیده، ودرعلم سرف اسم یا فعلی است که دوحرف از حروف اصلی آن حرف علة بود. 13- صحیح دراصطلاج عله سرف اسم یافعلی است که یکی ازحروف اسلی آن همنه یاتضعیف باحرف علهنبوه .

صفان مختلفان حین تلاقیا اتیا بوجه مطلق و منا کح1(14)

وفی الحال باسیف ماضی باستقبال پرداخته فاعل شرارت شد « لیقضی الله أمرا گان مفعولا »(14) ، و با همایون دولتی که قضاتابع امرونهی اوست مسلک3 جحد(15) و انکار مسلوک داشت .

خنجر یلان بنفی(16) اعدا چون همزهآ استفهام (17) صدر طلب گشت واز مصادر

گتبت علی جسومهم سطورا

غرائب حبرهن دم همول (8)

یترجمها الاعادی للاعادی

و یقرء ها علی الحی القتیل (6) قاضی که از سطر سر نوشت خود شطری ندیده میدان رزم مشحون باماثل ابطال را « مجمع الأمثال مندانی » () میخواند، وجلادتش پیوسته . إذا ما نکحنا الحرب بالبیض و القنا

جعلنا المنایا و الرماح طلاقها (4) بر زبان سیف و سنان میراند ، چون خرمن بخت را مصادف صواعق

روز دیگر که قاضی بیضاوی (6) آفتاب به تفسیر سورهآ فجر (7) بر مسند3 افاده نشسته کتاب «أنوار التنزیل، (4) اشعه بر گشاد 3 ، و مدرس آسمان برای تبیان (4) آیهآ « واللیل اذا ادبر ، (10) وتوضیح بیان(11) « والصبح اذا أسفر »(13) ککشاف (14) شفق را بردامن فلق (14) نهاده بحکم قاضی قضا بقصد اداء ما قضی (15)

5 اوسمی » خود را از دو طرف بین حاذف و قاذف (16) دیده در قلعهآ

عجوز تری فی صحة الجسم گاعبا

ولوأرخت کانت من الدهر أقدما (5)

و بکر نحامنها البعول مخافة

فقد ترکت من کثرة المهر أیما (6)

متحصن کشته از بیم تیغ آبدار یلان ، رخت بقلعهآ قاف ms217 «سآوی إلی جبل یعصمنی من الماء ، (7 کشیده بود . چون آن حسار بیک راه تنگ انحصار داشت که از ضیق ممر ل4) و إلتفاف (4) شجر عبور از آن بر ییک اندیشه دشوار بود تا بمرد و سوارچه رسد، یلان فتاک (10) و دلیران هتاک « غشمشم یغشی الشجر ، (11) درمیان

سد قرار «اوسمی» از تهاجم آن فوج کیوان اوج، و تلاطم آن بحر جهان آشوب آهنین موج ، صفت « قد بلغ السیل الزآبی ، (4) یذیرفته منخرم (4) ، وآتش اضطرابش مصطرم (5) گشت، و سوزش و شورش بر دل پر شورش افتاده دیگر در آن محال (7) بخیالات محال (7) مجال محال (4) نیافت ، و بهمراهی اعوان وکواک (9) ، طریق و کوگة (10) پیش گرفته روی بتافت، و از راه بلادت (11) بر بلاد « آوار، آوارکی گزید ، و أوار (14) نارفساد او از آب شمشیر إنطفا (14) گرفت، و عموم «لکزیه ، به لکز (14) تأدیب ، دست فرسود خذلان و مزارع و مذارع (15) ایشان یا مال مذارع (16) حصان1 (17) یلان کشته حصانات (18) و

بعد از آنکه بحکم شاهنشاه لم یزل (ه) یساقچی (9) آذار(100) از خصون (11) اشجار بآزاروایذاء من عصا (12) عصا بر گرفت ، وأسباط (14) شباط (14) بسیاط (15) سطوات تیسان (16) ، نیسان (17) برخود بلرزید ، وازعدوی خیره سردی بفر جنود آآیار (18) آثار سردی و ساز و برگ رفت « أخذت الأرض زخرفها » (19) ، خدیو

«اولمک علیهم ms219 لعنة الله و الملائکة و الناس أجمعین»(4). سابقا دار المؤمنین « بحرین » را «شیخ جباره ، (4) بتحریک نفس ختاره (5) با متغلبین () اعراب «هوله» (7) بتقالیب (8) شهور و تصاریف (9) ایام تصرف، و مانع ادای مال کهمید(ه1) گشته بود «و جعل بین البحرین حاجزا4(11) . بعد از جلوس همایون در حینی

کشتیهای موسوم به « رحمانی » (7) و «فتحشاهی ، (4) و « ملک، (4) راکه هریک بحری بود بیکران یا کوهی گران سنگ در میان بحر روان، اگر فلک (10) فلک با آنهاعازم کشتی کشتی کشتی خودرا تباهی یافتی و لنگر شکوهشانرا حوصلهآ بحر برنتافتی متصرف گردیده(11) مسقطیان بچارموجهآ ، حیرت افتاده بعجز گراییدند.

در این اوان که هندوستان مسیر بارهآ فلک جولان بود ، آن طایفهآ شریر در شریر (14) و باخهآ (14) بحر و باحهآ (14) ملک آشوب و انقلاب اظهار نموده

الفی فی القیفاء خضر برخحمته

و فی لجة البحر الیاس الیاس (2)

بعد از وصول کشتی ها بساحل مقصود چون تدمیر (4) و تتبیر (4) « سلطان بن مرشد ، والی «مستط، و تخسیر (5) وتخسیر (6) خوارج نابکار « أولک لهم اللعنة و لهم سوء الدار ، (7) ییشنهادهمت کردون فسحت (8) میبود ، «کلبعلیخان، افشار بسرداری و «تقی خان شیرازی » دوباره بایالت فارس تعیین ، و امر معلی بنفاذ اقتران یافت1 که سردار از راه دشت با بخر(ه)های صحراگرد و « تقی خان ، از روی دریا با صحرا(10) های سفائن بحر نورد ، بر سر « مسقط ، و ولایات تابعه رفته برتر وخشک خوارج غدار «أولنک هم و قود النار» (11) ابقا نکرده ایشانرا باسیف بداد (12) متبدد (14) و «سیف بن سلطان» را که از هواخواهان

مأمورین از راه امتثال فرمان با افواج متواطس (2) و متلاطس (2) که طول آن عرض1(4) نمی نمودی بل بحر بیکران در جنب او نمی(5) نمودی عازم بسمت مقصد کردیدند « کلا جا نبی هرسی لهن ms221 طریق4 () ، والی فارس که ر کوب (7) آنواق(8) باهرات(9) سفن اختیار کرده بپایمردی هو جای (10) مو جای (11) کشتیها «و هی تجری بهم فی الموج کالجبال * (12) ، بیدا (12) نورد بحره (14) بحر بود، «صحرة بحرة ، (15) بجهازات « سلطان بن مرشد ، تلاقی و تلاغف2(16) جسته با تویهای صاعقه بار جنگ در پیوست . از لجهآ (17) آن دو لجهآ پرشور «عمان، محیط عمان شد ، و از إغتلاج (18) آن دو بحرخیط الأمواج19) جهان بحرحیرت

« لیذ یقهم بعض الذی عملوا نعلهم یرجعون»(1) . چون درایام توقف اردوی همایون در«داغستان» ، «اوزبکیهآ خوارزم» و « آرال»(2) ، بنابر توعیر (4) وتوغیر (4) « نورعلیخان» ولد «ابوالخیره والی «قزاق» «إذاهم یبغون فی الارض »(5) ، بافراختن بند (6) سقاق ، بند بند گی را منثلم(7) و منبتقله) ، وتیغ خیال سر کشی را از غلاف دل «و قالوا قلو بنا غلف»(9) مند لع(10) و مندلق (11) ساخته بنیاد آزرمرا قلع وطاهر خان»(12) والی را ازراه کم فرصتی به اوم لائمانه(14) که «انا لنریک فینا ضعیفا، (14) و طعن ناملایمانه که «وما آنت علینا بعزیز »(15) در قلعهآ «خیوه» از سلطنت کشور حیات خلع کرده بودند ، خدیو والاجاه از فرقان عزم آیهآ «سنعدبهم مرتین14)

رؤسا وأذناب مذنبین(14) بمضمون «یعتذرون إلیکم إذا رجعتم إلیهم»(14) معاملت و بمفاد «و لین جاء نصر من ربک لیقولن إنا کنا معکم »(15) اظهار مطاوعت کرده نادم ومستقیل(16) و مستقبل موکب جلیل گشته « آثنا لمردودون

دإن فی ذلک لعبرة لاولی الا بصار »(2) در حینی که ظهران (4) «طهران، مقر کو کبهآ فلک شکوه قاآنی شد، شاهزاده « رضا قلی میرزا ، ولایت « ری» را بامر شهریار زهان آرامگاه عزت ساخته حرمان(4) گزین فیض حضور ومانند سایه از مهر تابان دور گردید ، و بنا برسوء خلق و شیمه(8) ، باقوال وشیمه(6) و شتیمه(2) اظهار شکیمه(4) کرده برخلاف ms224 مدلول « اومن ینثوء فی الحلیة وههو فی الخصام غیر مبین» (9) ، خصومت را از حلیهآ حالمبین ساخت وقلب زاهلش (10) ازمضمون «ق فاک عما یقرع قفاک »(11) ذاهل (12) ، واز کلام بالعاقل من عقل لسانه »(14) غافل وجاهل3 آمد، «إذا وقی الرجل شر لقلقه و ققبه و ذبذ به فقد وقی »14/4)

سخن مرسری را کند تاجدار سریرا کند هم سخن تا جدار

ودر اوقاتی که پادشاه باجنوس (1) جیوش خبوس (2 لمنظر، وجه ناضر(4) و رایت ناصر رابسمت « داغستان » متوجه ساخته مشغول استقرای (4) قرای(5) «قراقیطاق» میبود، چون بکرات و مرات صورت نکرات(6) احوال او در مرآت خاطر اقدس مرتسم گشته غیار(7) غیار1(4) عقیدت از شمائل حالات شاهزاده لائح (9) و غبار نکر (10) و لخیلاء(11) از مخائل (13) خیالات او لامح بود ، حکم مطاع باستحضار او منفذ گشته و در حین ورود او بموقف حضور بخطاب «خذوه فغلوه »(14) در سلسلهآ اهل قید إنسلاک یافته بخلاخیل الرجال (14) مخاخل (15) گردید .

الحنس قصر لکل جزل والقید خلخال کل فحل (16)

والخطب کالضیف لا تراه ینزل إلا علی الآجل (17)

از آنجا که برای آب 1 (1) فرزند3 بی آب (2) وفر، زند (4) میقاد (4) شررخیز و مقدحهآ (5) شرارت انگیز میباشد، جهان داران دیده ور چون دیده بر استصلاح مهام ملکی کمارند ، قرة العین نافره (6) را ابن قره (7)، و نورچشم جماش (4) را بر چهرهآ دولت عین معرة (4) میشمارند ، خدیو کار آگاه ، کارگاه مرحمت را با نور دیده نور دیده و ضابطهآ سیاست را بر رابطهآ أبوت و بنوت راجح دیده فرمان پذیران باشارهآ سر انگشت امر اقدس در طرفة العینی (10) بالماس آملس (11) لؤلو عینی (12) او را قطعهآ لعل لحمی (14) ساخته از حقهآ حدقه اش مرجان تر (14) بر انگیختند ، و مرجان (15) او را بخشودندا . چون

«إن الله یفعل ما یرید ، (2). بعد از آنکه بتأیید خداوند یگانه و «له مقالید السموات و الأرض ،(4) مفاتیح قلاع اربعهآ آذربایجان بسر پنجهآ خاقان هفت کشور در آمد چون اعیان دولت علیهآ عثمانیه بمعاینه و مغایبه شو کت و استیلای حضرت نادری را دیده و شنیده از اطالت (4) مطاولات 2 (5) لاطائل (6)

اول اینکه در عهد سلاطین سلف برای رفع تباغض (4) وتناقض نخلهآ نحله (4) اهل سنت بر چهار فسیلهآ (10) آصیله ، ودوحهآ 1 (11) آثیله (12) مفتن (14) ، و بر فرق فرق ناس سایه افکن گشته که اهالی « روم ، و «هند » و«توران ، از آن آغصان (14) جلیله و آفنان (15) جثیله (16) اقتطاف (17) ترهآ (18) تره (19)

چون ایرانیان در فروعات فارعه (5) از شجرات طیبات احکام بارعهآ حضرت 5 صادق، علیه السلام إختراف (6) مسائل کافی و از 3 مسائل (7) اجتهادات آنجناب إنتشافی (ه) شافی میکنند، مشعب (4) صائب او را خامس مذاهب دانند 4 تا شخص اسلام را از این تخمیس، پنجهآ تسلط قوی گشته هر مذهبی ازاین پنجگانه بر قفای ادیان مختلفه مشتی ، وبر دیدهآ ملل متخالفه انگشتی باشد ، و بهمدستی این مصالحهآ صالحه ومسالمهآ سالمه ، آصنام (10) فساد از طاق دلهای مخالفان افکنده وبنیادضلال بر کندهشود .

دوم اینکه رکنی از ار کان مسجد الحرام بائمهآ این مذهب اختصاص یابد که در آنمکان با قامهآ صلوات مکتوبه (11) قیام نمایند .

سوم اینکه ازطرف ایران پویند کان طریق «ولله علی الناس حج البیت من الستطاع إلیه سبیلا ، (14) ، هر عام (14) ازخواص وعوام ازراه شام عازم بیت الله الحرام

چهارم اینکه فرمانی از طرفین درباب تحریر (7) و إعتاق3(7) أغناق (4) أسرا آسرا4 (9) تحریر یابد که در هر ملک و دیار باشند مطلقا از قید أسر 4 (10) مطلق و مرخص و مخلص ومملص(11) بوده تکلیف ر قیت (12) بایشان نشود .

بنجم اینکه در تختکاه دولتین وکیلی از حضرتین برای قوام امور جانبین قائم ومقیم باشد .

یس دستور (14) مکرم ms227 را موافق دأب و دستور ، دستوری (14) ارزانی داشته از اینطرف در صحبت او ایلچیان معظم با نامهآ مودوده (15) مشتملبر استحصال

صحراست بکوه اندرو کوهست بصحرا

با ییلبانان پیلتن ییلسم(1) توان ، برسم حدوه(2) ms228 بحضرت قیصری اهدا و کرارا إستنکاه (2) و استنقاه (4) را ، بمذاکرهآ مأمول واعادهآ مدعا یرداخته و دلائل ملیهآ (5) ملیه (6) و حجج ملکیه و ملکیه القا نمودند.

اعیان دولت عثمانی آمد و شد سفرا را أزجوحهآ (7) لغب (8) پنداشته در باب استفتاح ابواب این مسائل استفتاکرده آفندیان (4) عظام آن مملکت « قالوا نحن اولوا قوة و أولوا بأس شدید ، (10) ، بتخمیس (11) مذهب و تفویض ر کن (13) ، که رکن اعظم بنیان صلح بودیر کون (13) ورزیده بعذر1 « لا یکلف الله نفسا إلا وستها(114) ، عدره (15) «إآنکم لنقولون قولا علیما، «1) تشبث جستند ، وازعینعناد

فخیل من شدة التعبیس منتسما ()

پس جوابی سرشته1آ صلح و جنگ و آمیختهآ شهد و شرنگ «رب قول آشد من صول ، (7) بیادشاه والا جاه مرقوم ، وبوساطت ایلچی وعلماء آعلام ، آعلام (4) اعلام مقصود را غلاله (9) گشیده و غلاله (10) گشوده بار عزیمت را بار ms229 دیگر بسمت معلوم معکوم (11) ساختند ، و دهر دورنگ بردولت عثمانی بتعریض میگفت3 .

چون بوقلمون مباش هر لحظه برنگ

یا رومی روم باش یا زلگی زنگ و بخت فیروز خسروی بر جهانیان فرو میخواند : إذا زارا سیف الدولة2 الروم فازیا

کفاها لمام لو کفاه لمام (1) فتی تتبع الأزمان فی الناس خطوه

لکل زمان فی یدیه زمام (2) تنام لدنیکث الرسل آمنا و غبطة

و آجفان رب الرسل لیس تنام (4)... اذا خاف ملک من ملیک اجرته

وسیفک خافوا و الجوار تتسام (4)... فلو گان صلحا لم تکن بشفاعة

و لکنه ذل لهم وعرام (5) 1 - اکر زیارت کند ( نبرد کند) سیف الدوله با روم اندک زیارتی (جنکی سبک) کافیست آنرا اگرکافی باشد سیف الدوله را آن جنگ اندک 2 - جوانی که پیروی میکند روز گاران کام نهادن اورا ، درمیان مردم ، برای هرزمانی در دو دست او زمام است . 3 - میخوابند نزد تو رسولان در حال آسود کی و خوشحالی و پلکهای خداوند رسولان نمی خوابد ( از بیم آنکه پاسخ مطلوب نیابند) . 4 - اکر بترسد پادشاهی از پادشاهی پناه میدهی او (پادشاء ترسان) را و ازشمشیر توترسیدند ( رومیان) و جوارترا میطلبند (تا از گزند ایمن باشند). 5 - اکر ( ترک جنگ با رومیان بخاطر) صلح بود بشفاهت نیاز نبود لیکن ایینکه لشکریان طرسوس را شفیه ساختهاند ذلتی است آنانرا و آزاری.

بتبلیفهم ما لا یکاد یرام (1)... و رب جواب عن کتاب بعشته

و عنوائه للنا ظرین قتام (2) تضیق به البیداء من قبل نشره

و ما فض بالبیداء عنه ختام (4) غلغلهٔ‌ این مغلغله (4) قلوب رومیه را مقلقل (5) ساخته طنطنه اش به «قسطنطنیه» (6) رسید. حضرت قیصری بعد از وصول آن کتابت که کنانت (7) سهام (4) کنایت بود، باختشاد (9) کتائب فرمان داده « احمد پاشای حمال1 اوغلی ، (10) را به سر عسکری منصوب ، و بسمت « دیار بکر، (11) مأمور ساخته مقرر داشت که قبل از

بعد از آنکه درحدود «داغستان» بعون خداوند صمد ، صد (14) وجدد (15) مقصد منطوی کشته از افنا (16) و اقنا (17) و إننا (18) و إغنا و إنفا (19) و انبقا و رإماته (20) و إحیا ، وإماطه (21) و إنمطا و ترعیش(22) وترغیس (24) واستنفا (24)

1- حد ، مرز . 2 - رک ح 6 ص 600. 3 - ج ستر:. 4 - عبور . 5 - دشمنی . 6 - شتاقتن (رب) . 7 - با هم شمشیر زدن (رب) . 8 - بشتاب رفتن (وب) 9- شمشیر بر کشیدن (وب) . 10 - بیرون کشیدن لگام از سر ستور وبر کشیدن شمشیر از نیام . 11- شمشیر (رب) . 12 - همدیگر دوستی کردن (رب). 13 - و نزاع مکنید پ سست میشوید و میرود توانایی شما . ( ازآیهٔ‌ 48 سورهٔ‌ انقال) . 14 - زمین بلند درشت ( اقرب الموارد) . 15 - ج جدة بضم اول وفتح و تشدید دوم راه(رب) . 16- افناه ، نیست کردن . 17 - اقناه ، دادن چیزی بکسی که بدان تسکین یابد(رب) . 18 - اعناء ، رنجانیدن (رب) . 19 - انفاه ، نابود کردن . 20 - میرانیدن . 21 - دور کردن (رب) . 22 - ترسانیدن ( ذیل اقرب الموارد) . 23 - تکسیر مال (حواشی) بدینمعنی ارعاس درست است وباب تفعیل از این ماده دیده نشد . 24 - این باب ازمادهآ (نفی) دیده نشد .

لا ترج شیأ خالصا نفعه

فالغیث لا یخلوا من العیث (14)

و روزگار از شعرتر « ابوالمعتز » (15) این ترانه راندی که:

و ینطرنا القف من فوقنا

إذا لیس قول الله فینا بباطل (6) لان کان آحیا کل رظب و یابس

لقد حبس الآحباب وسسط المنازل (7) وصف حال آمد ، و مفاد1 شعرا : روینا فما تزداد یا رب من حیا

وانت علی ما فی النفوس شهید (4) سقوف بیوتی صرن ارضا ادشها

و حیطان داری ر کع و سجود 47) مطابق این مقال « هو الذی یریکم البرق خوفا و طمعا و ینشیء السحاب

وحرف گنون تخت راء ولم یکن

بدال یوم الرسم غیره النقط (11)

و آفت محل (12) علاوهآ علت وحل کشته علیق دواب بکارخانهآ رزاقیت « وما من داتبة فی الآرض إلا علی الله رزقها » (14) حواله شد . اسبانیکه در یویه برصبا سبقت می جستند ، بحدی از بی جوی کاهیدند که صبا ایشانرا چون کاه از جای میربود ، ومرا کبی که بسان اشهب خورشید از گرم روی نمی آسودند ، بنوعی مشت استخوان شدند که حرکت ایشان از جا ، مانند اسب شطرتج جز بدست میسرنبود . چاریایان راه نورد که از راهواری بر آهو مقام راهو (14) و براهگو (15) آهنگ

الحاصل در مزالق (7) و ملازق() و مضایق و مآزق (4) و شوامخ (10) و شواهق(11) و آود یه (12) و آماعق (14) از وموض(14) بروق (15) خاطفه (16) و نهوض (17) ریاح (18) عاصفه (19) و تراکم سحب هاطله (20) ورعادهٔ‌ (21) رعود (23) ها ثله (24) جمیع دواب اردو من الخیل و البغال و الحمیر (24) که «ابن منذر »251) سائسی (36) آن نغمان (37) را شایستی ، حکم « بغلهآ آبی دلامه »(28) و حمار

از کثرت سواری() سپاه منصور بی قمیص (7) و ستور(4) بل بی قمیص (9) و ستور(10) مانده آفیاف(11) مخافت(14) را در کمال نحافت(14) و نخافت(14) بأقدام امتثال امر «هو الذی جعل لکم الآرزض ذلولا فامشوا فی مناکبها 4 (15) باسقاط «گلوا من رزقه»17) طی میکردند1. تمامی بسانمیوهآ درختاراک، مرد(17) بی مرکب

«احمد پاشای، والی « بغداد، چند تن از اعیان متعین را تا حوالی «سنندج» با اسبان مسرج (15) مسرج4(16)

هو فوق الجبال وعل وفی السه

ل ظلیم و فی المعابرحوت (2) باستقبال موکب کواکب کنگبه (2) فرستاده توشح (4) بانجام امر مسالمه نموده اعتذارات بالغه «گاعتذارات نابغه، (5) ادا کرد، و در سفر(6) صبح که سیاره21آ) سیارات(8) آهنگ سفر نمود سفرای اورا از همان مکان بمریر (9) انقطاع مرائر (10) ممالات(11) و تمهید مراسم موالات و رفع غائلهآ طائله و دفع منازعت3 لاطائله روانهآ در بارعثمانی ساخت .

رایت منصور از راه «شهرزور» (12) بزور تأیید الهی متوجه قلعهآ «گزکوک»(14) شد. «خالد پاشا، حاکم « شهرزور، فرار و« سلیم بیک، بنی عم او بارشاد رشادواذجا،

«و لمن انتصر بعد ظلمه فاولنک ما علیهم من سبیل»(8). بعد ازانجام مهام «شهرزور»، خارج قلعهآ «کر کوک» مطرح شعشعهآ چترزراندود گشته قباب أخیه(9) بر کقنات(10) أخبیه (11) پیوست . اهالی «کر کوک» باستواری سور که درمتانت و کماخ(14) مثابت (14) « گماخ» (14) بودی استظهار3 جسته بمحارست حصار پرداختند. تویچیان بحکم همایون توپهای قلعه کوب را از چهار اطراف نزدیک دور(15) برده

منگام غروب که تویهای ظلمت بارازدود تیره روز ، روزروشن را برقلعگیان شب تار نموده از صاعقه افروزی و خانمانسوزی درون خود را مخلی (ه) ، وحیاط ، قلعه را پر از اجساد بی حیات و اجسام قتلی (9) ساخت ، بدن1 قلعه و پای حصار از کار باز ماند ، و از دست توپ ضرب زن چاک گریبان بروج بدامن رسید، و حلقهآ دروازهآ دژ از بیم اژدرصولتان چون افعی حلقه زده از پرهآ قفل زبان بالحاح بیرون کرده قلعگیان بدست انابت ساحب (10) ذیل استیجار (11) ، وبنوید امان امیدوار کشته قلعه را سیردتد . فوجی هم به خززقه (12) و اکتناف (14) قلعهآ

پس کو کبهآ گواکب کنکبة بسمت موصل بکبکه(8) کرده در جنب مزارجنت آثار ، سایه تشین مکرمت «و آنبتنا علیه شجرة من یقطین » (9) « یونس بن متی، علی نبینا و علین السلام (10) قاطن (11) شد . جمعی 3 از مقدمة الجیش در اطراف قلعه تثویر (12) غبار طیش و هیس 4 (14) کردند . در آن اوان «احمد پاشای » سرعسکر از دیار «دیاربکر ، (14) به « ماردین » (15) پیوسته به بهانهآ مواطات (16)

ینبوع (1) بخت اهل مصاف چون چشمه سار ارم صاف آمد ، و اندام مبارزان عثمانی از شکفتن شکوفههای شکاف جروح،نهال گل صد بر گ (2) گردید . جمعی طعمهآ سیف مأثور (2) وبه سیر (4) فتراک (5) عتاق (6) سریع السیر مأسور (7) شدند. دماغ لشکریان در بزم رزم ازته جرعهآ غنائم مست طرف (4) گشت ، و در یک طرف (9) ایانق (10) احوالشان حامل آنایق (11) مستطرف (12) ، وبمدلول «أدع إلی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة العسنة » (14) شرخ الأمر (14) شرح رسم ایعاظ (15) را، با یعاز(1) کلک راست بیان ، منشور مشعر بر قلع سشجر تشاجر ، مذ کر 1 از فحوای « و لا تقربا هذه الشجرة فتکونا من الظالمین » (17) ، وحکم مبنی بر رفع غوائل (18) تنافر ، مصدر بطغرای « انی لکما لمن الناصحین» (19)

و لا کتب لا المشرفیةه عنده

و لا رسل الا الغمیس العرمرم (ه)

ومهم ، از آلسنهآ حداد(6) با سنه (7) حدید (4) واز مقاول (4) متین بمعاول (10) و مغاول 4 (11) ومیتین (12) باز کشید ، و پاسخ به یاسج (14) که ناسخ ارواح است حواله رفت که :

فلا قول لا الطعن والضرب عندنا

و لا رسل إلا ذابل و حسام (14)

و بمفاد «النقب میعاد مزاحیف السطی ، (1) ، جانبین آمادهآ جنگ ms238 کشته از یکطرف ارباب نقب و تقب ازباب سعی با صاقور (2) صاقوره (4) شکن و مصاخف(4) صخره شکاف کافیدن آغاز، و از یکجانب اصحاب دق و ضرب به سد مفازات (5)، ابواب محن برچهرهآ قلعگیان باز کردند .

باروی تغر (6) از دندانهای کنگره ، باروی (7) و تغرله) ضاحک بخندهآ دندان نما لب گشاد ، ومزغل (4) حصاربا میل تفنگ پاسدار ان، دیده سرمه سا ساخته چشم در راه انتظار نهاد ، و در شب پانزدهم شعبان که انگشت قمر شکاف نبی قضا (10) ماه را دو نیم نمود، و ساقی دوران ازخم سپهرمینایی با کاسهآ بدرتمام ، نضفی (11) بر اهل جهان پیمود ، خدیوه سلیمان » قدر قدم بحلقهآ دیدهآ رکاب آشنا ساخته در سر سیبه با سپاه بهرام خشم انجم حشم چشم براه طلوع طلیعهآ فجر نشسته تا هنگامیکه صبح چابکدست نقب افق را از شفق آتش زد و دود ظلمت زدوده گشت ، دلیران آتش مزاج از اطراف چون شعلهآ جواله (12) گرم خیز و ثنبهآ نقب

إذا لم یعنک الجد فالجد باطل

و سعیک فیمالم یفدز مضیع (4)

دفعهآ دیگر به تهیهآ یورش مشمرگتتند . چون توسن بدرام ایام رام مرام رومیان نمیگردید ، ناچار ساکنین قلعه ساکبین (5) دموع (6) ندامت گشته نقش منا قشت ومناوشت (7) ازلوح خاطر ستردند ، و طریق مصافات سپردند . یاشایان نیز از صولت آبطال عجز (8) قوت، بعجز گراییده3 عجز (4) انکسار درعجز (10) اضطرار جولان داده رؤسای عجز (11) را بخدمت و الافرستاده3 بارسال اسبان تازی نژادبازی4 (12) پرواز که در عرصهآ بازی موصوف ببرق بتازی (14) بودند،

و مطهم مزخی * العنان معود

خوض المهالک کل یوم براز (14)

صعب بعید العفد بالمجتاز (1)

ترکت سنابکه بصم صخوره

آثرا یلوح کنقش صدر البازی (2)

راه نورد طریق آداب دانی ، و چند نفر از مفتیان ذیشان از جانب ایشان روانهآ دربار خلافت مدار عثمانی گردیدند ، که مرایای (4) مراد را بی مرائی (4)، در ms239 مرائی (5) حسن قبول بر وجه مرغوبصورت حصول داده إمتحاط (6) وامتخاط (7) منصل را (4) را بإقراب (4) و اغماد (10) مبدل سازند .

یس جدیل (11) عزم از جدالهآ (12) جدال منعطف ، و موکب ذیشوکت شاگة (14) ،وشیکا (14) بجانب «شکی ، (15) منصرف گشته بانتظارجواب مفتیان در آن نواحی رسم توقف اقامت یافت . سیف آغلف (16) در بستر نیام (17) برای نیام (18) دراز کشید ، و هر فردی با عیش آغلف (19) ازدواج یافته از دواج زین ، بر مهاد راحت آسایش گزین گردید .

« إن فی ذلک لعبرة لأولی النهی» (1) . درمجال این حال و مجالی (2) این کار، بعرض رسید که در دولت بهیهآ عثمانیه مأمول موصلیانرا موصول بقبولنداشته و ارض1 معهده (4) عهود معهود را منبت حسن اثر نساخته ایشانرا با جواب «لیس الشامی للعراقی برفیق» (4) باز گردانیدهاند ، و «یکن محمد یاشای » (5) صدر اعظم سابق راکه سهم آفزع (6) ترکش آن دولت ، و ما صدق «هواوثق سهم فی کنانتی » (2) بود ، بسرعسکری تعیین و با کتائب جلادت کیش سهمگین به « قارص ، فرستادهاند . خدیو بیهمال بعزم اعیاء (4) و إعناء (4) خصم عنود و فوج کنود (10) إغیاء (11) بنود (12) و إبعاث جنود کرده باز «مراد تیهآ ، ایروان را مصرب خیام نصرت تمود ، نمودند . سرعسکر نیز از «قارص ، باظهار مکابرت و مکا ثرت نهضت کرده بچهار فرسخی اردوی شهریار فریدون فرر سخی با عز و

سر و بیض ان عرین تسربلت

بدل الجفون جماجم الابطال 6 برآراست، «لقد احصیهم و عدهم عدا »(2) ، و دلیران عراک (ه)

ولا عیب فیهم غیر آن سیوفهم

بهن فلول من قراع الکتانب (9 فوج فوج بسان توالی موج بمعر کهآ معار گت و اعتراک فرستادند .

« تکاد السموات یتفطرن منه و تنشق الآرض و تخر الجباکل هدا » (10) تلال ووهاد (11) آن ملک، از ملک (12) صافنات (14) جیاد تزلزل یافت ، « اذا رجت الآزض رجا . و بست الجبال بسا ، (14) ، و مدارج آظواد (15) از تصادم

اذا وطتت بایدیها صخورا بقین لوطی ارجلها رمالا (6)

جهانرا یقینا بشبههآ « إذا جأئت الطامة الکبری ، (7) در افکند، وجلوه ذهالیل (8) صرصر حیازیم (4)

سود حوافرها بیض جحافلها (10) صبغ تولد بین الصبح والغسق

از مدلول «ما تذر من شیء اتت علیه الا جعلته کالرمیم ، (11) نشان داد1 . یلان نبرد آزمای3 به برق ماذی (12) و بارقهآ (14) ماضی (14) برقه (15) انگیز قلوب کشته خرمن و جود یکدیگر را میسوختند .

کان سنا الماذی فوق متونهم

مواقد نار لم تشب بدخان (1)

و با زجاج (4) و رماج (4) رماح (4) و زجاج (5) سهام ، آشفا رعیون اعیان را پردهآ زجاجی میدوختند .

و الطعن فی الاخحداق داب رماتهم

و الرامیات سهامها الاحداق (6)

هر روز بهمین منوال در میدان مقابلت و مقاتلت و عرصهآ منابلت (7) و مقاطعت (8) ، قصبات رمح وسنانرا ضرمهآ (4) نیران جدال میساختند ، وسرعکر اردو و مطریس (10) خویش را با مردان کار، و تیغ زنان عرصهآ کار زار دلیرانه پیش میآورد تا بنیم فرسخی معسکر شاهی رسیده خیام اقامت بر افراشت . مقارن آنحال سیهبد اجل میدان مصاف آراسته از کمین ، کمان کین ، بگوشمال خصم رزم کوش گوش تا گوش کشید، و از پنجهآ شت گشود که :

آلا فلال قسی و الخاد ثات سهام و الانان هدف و اله تعالی الرامی فاین السفرش: (1) .

سر عسکر با توان ، نا توان گشته همان روز در دم پسین (2) که دم یسین1 او (4) بود ، بحکم قضا از فضای هستی به ایوان بقا خرامید ، واسباب تفاخر و تباهیش (4) تباهی یافت . آثار انقلاب اردو از دور 2 متفرس گشته فوارس مفترس بتهاجم وتهامج (5) وتهایج (6) وتهارج (7) اسب بر انگیختند ، وولوله و شور وهلهله و سور طرفه (8) ، در طرفة العینی از دو طرف بطرفه (4) پیوست. جمعیت واحتشاد رومیه انهزام ، وسلک انعقادشان انخرام پذیرفت .

لشکریان بلا توقف به تقفی (10) و اقتیاف4 (11) یرداخته ایشان را تا حد 5 آرپه چایی ، (12) تعاقب کرده جمعی کثیر ms241 بر وجه ییر (14) ، گیر (14) و

« لقد گان فی قصصهم عرة لأولی الآلباب ، (4) . بردقیق طبعان دقیقه رس ، و آفتاب ضمیران صبح نفس ظاهر است که انوار جمال قادر ذوالجلال در مقامی که یرتو ظهور اندازد ذرهآ نا چیز را جلوهآ خورشیدی و گدای محتاج را رتبهآ جمشیدی و قطرهآ دریا را مشرب «عمانی ، و نملهآ ضعیف را شوکت سلیمانی بخشد

بموری دهد مالش نره شیر کند یشه بر پیل جنگی دلیر

بعد از آنکه بفحوای « ان الا نسان لیطغی ان راه استغنی » (4) ،نفس مجبول (ه) بشر بشر، بسر نشر عتو و عصیان آمد،1 یا بر فراز طفیهآ (6) طغیان و عذوهآ (7)

توضیح این مدعا و تفصیل این ادعا اینکه جناب نادری در مستأنفات آتام (1) و مستطرفات اعوام (2) که سرزمین گلشن ایران پامال هجوم سبزهآ بیگانه(4) شد به یگانهآ بی همال اتکاء و اتکال نموده حشیش خسیس خود روی آنچمن را و « آلبستان کله گرفس »(4) باعانت بستقان (ه) بستان قضا «آنبطش من دوسر »() مانند دوسر (7)، یکسر باداس پاداش عمل، یعنی مخصال (8) مخصل(9) بدروید، وازهرجا گیاهی فاسدسرزد آنرا سرزده ، علفهآ شمشیرساخت، و باغ دهررا با دهرهآ(10) سیاست ms243 نمونهآ« غیر باغ ولا عاد »(11) نموده1 از شوک عضاه(14) شو کت عصاة(14) بپرداخت، و بعداز ضبط ممالک، آفتاب آسا بجهانگیری، تیغ نبرد آخت ، وستیم(14) ستم را به نشتر رمح ازعروق دهر شتیم(15) دفع کرد ، وبا کرزلک صفائح (16) ، نقش صفائق(17) از صفائح ملک سترد ، و«هند ، و «سند، و« توران» و« خوارزم » را بصرف همت تصرف کرده بساط عدالت گسترده و در تنظیم مشتتات(18) و مبددات (19)، و تقویم3

بعد از آنکه از سفرداغستان بر گشت برگ سشنآمت بر کشت احوالش پدید آمد ، و نهال اقبالش از بر کشت اقبال بی بر(15) گشت، و فحت (16) بدربختش رو بانحطاط نهاد ، وعواقب واذلال (17) او منجر بضلال کشته بر اذلال (18) خویش

بالاخره شرارهای از آن آتش دوزخ شرر ، وبرق بلا تندر بربیدر (15) هستی و سرای بیدر (16) دولتش افتاد، و ظلم بیحدش منتج سآمت (17) شآمت (18) ، و شامت(19) رخسار شهامت گردید . خسایس (20) خصائل وخسائل (21) و خصائص4

گویا دولتش و نیتش شر یکی عنان(2) و رضیعی لبان(4) و عتیقی رهان(4) و حلیفی صبی(5) بودند، تا باهل ایران قلب را ms245 زل(6) و دل را قلب(7) ساخت . اساس دولت را بدست دولت(8) برانداخت . سکندر شکوهی که در آیینهآ پیشالی نقش « خاینة الاعین وماتخفی الصدور»(9) میدید، مانند چراغ، زیریایخود ندیدی (10) ، و دارا درایتی که از حدت ذهن و جذب فطنت و طبع حدث (11) از حدیث (14) حوادث حدیث(14) وقدیم خبر میداد ، واسرار سرائر (14) از اسرار(15) و اساریر (16) درمییافت ، درک بدیهیات نکردی . یگانهای که ثانی اثنین(17) عقل اول (18) بودی، و بعقل عقیله (19) کشف عواقیل(20) امور و دفع عراقیل (21) دهور (22) نمودی، چنان

ایرانیان که او را آیة رحمت انگاشته و برصفحهآ دل نقش محبتش را نگاشته و نهال ولایش را در زمین جان کاشته بتمنای اجتنای(14) میوهآ مراد بدو دست دعا پیوسته از چشمه سارچشم ، آبیاری ریاض دولتش کرده بانتظار بهاران گلزار نزهت آثار ، شکوفه وار دیده سفید نموده بودند ، آخر از اخراز مدعا حرمان گزیده به خار مغیلان(15) برخوردند . و زهر گیاه و حنظل بجایبر خوردند « وقعوا فی

لی البلیة فی ایامنا عجبا

ان السلامة فیها آعجب الجب(4)

از جملهآ مخترعات شیمهآ نادره2آ کارش اینکه بمدلول « لا ینبفی للملک آن یجری علی لسانه عدد اقل من الف »(4) ، اختراع الف کرده ms246 هرلک را که ینجهزار تومان ایران باشد یک الف3 نامیده من المغرب الی المغرب(5)، واز ابتدای مجلس تا انتها چون الف ابتدا و انتها(6) ابتدا وانتهای سخنش جز بذ کر آلف(7) الف(4) نبود، و بمقالید اغالیط (9) آبواب آبواب(10) گشاده داشت ، ود کاکین (11) د کا کین4(12) تعدتش را رواج و رونقی در کار یدید آمد .

سعاة (1) بی سعادت1 در بازار مردم آزاری بار کشای متاع متاع (3) سعایت و باسدی(4) ولحمه(4) سوء نیت، وحابل و نابل(5) قبح سریرت، نساج منمنم (1) نمیمت(7) ، و وشی له) وشایت(9) شدند .

گدود کدود القز ینسج دانبا

و یهلک غما وسط ماهو ناسجه (10)

و افترا پیشگان به لطیفهآ «المفتری لایذوق البرد ،(11) سرما از گرما باز نشناخته2 لاینقطع بمقراض بیاندامی باندام3 هرکس یوستین افترا میبریدند ، و او(12) نیز امر نمام ناتمام را در محکمه، محکمهآ (14) عدالت نبی مرسل ، وحجج داحضه(14) و اقوال متناقضهاش را که حاکی از مضمون « إن هذا الا إفک افتریه»(1) بود، وحی منزل و دساتیر مجوله (16) و اساطیر مجهولهاش را که

شعر1

ما یبرح الدهر یتلو حجة کذبا

عنیاء لیس الها وجه و عینان (6)

لها شهید ان من زور و کگاتبها

هی نبن بی و مجنون بن شیطان(7) و هریک از مفتری علیهم (8) که بتهدیدات «لأ قطعن ایدیکم و ارجلکم من خلاف (9)» فی الفور مفترنیات (10) خلاف مفتری (11) را بصمت(14) وسکوت یعنی « اقر صامت0 »(14) اذعان و تسلیم نمیکرد، عرضهآ تضلیم (14) شده2 انکار مؤدی (15)

إذا صدق الجد افتری العم للفتی مکارم لا تخفی و ان کذب الخال(4)

اقوال و افعال او را ممدوح و محمود ، و صادر از ایحاء(4) و الهام رب ودود باز مینمودند4 . « کذلک زتین لفرعون سوءه عمله و زین للسسر فین ما گانوا یعماون »(5) . و این معنی به تسویل4(6) آن سه نسناس خدا نشناس « قطع الله نسناسهم »(2) در ضمیر او بحدی ملکهآ راسخه گشت که در هیچ امر گرد حجب مجت و تحقیق نمیگشت ، و آنچه برخاطرش خطور و برلسانش6 جریان مییافت همه را تنزیل حق و وحی مطلق دانسته تحس (8) و تجسس9 روا نمیداشت ، لبس المولی و ابثس العشیر »(9) . و درهنگام محاسبهآ عمال7 ، و « یوم یتوم الحساب » (10) ، اوقار (11) عدل دول (12) را عشر عشیر (14) عدل (14) عدالت خود ننجیدی ، وبا

إنی اری صاحب السلطان فی ظلم

ما مثلهن إذا قاس الفتی ظلم (14)

فجنئه تعب و النفس ms249 خانفة

و عرضه عرضة و الدین منثلم [14)

صحبة السلاطین تسحب بعضها بالسلامة وبعضها بالندامة (1) فرب قرب قرب من الشرور و بعد عن الشرور(2) ، و هو بباب المحبة و سبب الدل(4) و بذر البلاء و درة الرحمة(4) ، و الغناء الجاذب و الرنیح اللاقح (8) و الجنة الحامیة ، ویعلی لک الاخطار (1) . و کم من تقرب نقرت و نفرت منه الطباع (7)، و للطباع و الطبانع آظباع (ه) و ههو ناب المحنة وسبب الذل وبذر البلاء و درة الزحمة(9) ، والعناء الحادث و الریح اللافح و الحیة الحامیة و ییغلی لک الآخطار (10) .

در عهد بی زنهار (11) او ز نهار(12) و عهد یکباره کناره گزید « یصادفون بالفواقع و البواقع، (14) واز بیم دارایی بیمدارای1 او مردم خواب آسایش درخواب لمیدیدند، « تتجافی جنوبهم عن المضاجع»(14) . گردن فرازان قویدست را از برای درهمی دست وکردن درهم میبستند ، و آنیاب (15) قوم وطلاع تنایا(16) را

نازپرورد گانی که از بالش پر نالش3 کرده از فراش غمین(7) غمین ، و به بستر نسترن4 قمین(ه) بودند ، ازفرش خارا(9) برفرش خار(10) آرمیدند ، و نازکاندامانی که بالین بالین(11) را از ناز حسن، خشن حس کرده درنهالی گنخاب(12) کم خواب مینمودند هم بستر سمندر گشته خاکستر وخاک ستر پوش تن4 ساختند . یاسمن مویانیکه بحسن صدره(14) صدره سینه(14) برسینهآ خوبان بهشت میزدند ، در مصادره برای خردهآ زر چون گل سینهآ جان چاک زدند . گلرخانی که از نزاکت طبع رایحهآ گل و طیب سنبل بر دماغشان میخورد عارض لاله رنگ را بضرب طیانچه نیلوفری و بنفشه فام دیدند . سبزان نمکین باتمکین که خال ملیح و دهان شکرینشان

جمعیکه از تدلل (1) سر برفلک میسودند ، از تذلل یا برفلک دیدند ، و مردمی که چون مردم دیده روشناس و روشن اساس و جهاندیده بودند برنگ(2) میل سرمه برخاک تیره نشستند . گر وهی که در پیش گوهر حصاتشان(2) گوهر باحصاة(4) برابر بود، و در مقیاس مقباس(5) فروغ انظارشان ، حجر(6) همسنک حجر (7) بود ، سبک از میزان اعتبار افتادند ، و زمرهای که دانما قطب رحای(8) راحت ورخا(9) بودند، مقطوع الرجا(10) شده سنگ زیرین طواحین (11) طوانح(14) ms251 گشتند . آزادهای که تار کش و تار گش جنبیدی طبع ناز کش بارکش ناز کس نگشتی عند تحت شدائد شد، و مبارزیکه آبا عن جد (14) جدجد(14) جدال را ضیغم بارزبودی ، در مکمن کمنامی« ا کمن من لجدجد(15) آمد . بهادران جلادت نهاد که «قوس حاجب (19) و «صمصامهآ عمرو(17) دردست تهورشان« منبض ندافی» (18)

با اینکه شاه راعی(9) و رعیت شاة(10) روزان وشبان ، شبان(11) باید ازحال رمه آکاه باشد ، او برخلاف اینمعنی مراعی (13) مراعی(14) خویش نگشته ذئابی(14) را که کهنه گرک (15) اخذ و عمل بودند بممالک گراز(16) و زبان طعن را چون دندان کراز برخود دراز کرد1 ، واز قتل (17) رعیت و رعایت کفار (18) که موجب معموری بلاد وامصاربود اغضا(19) نموده قتل (20) رعیت ورعایت کفار(41) رانصب العین ضمیر ساخت .

کالعین لا یینبصر ما حولها و لحظها یدرک ما یعد(33)

وجانب اجانب را منظورداشته فحوای« کم من مسلم مسلم و کم من گافرمسلم4(23)

باغات وبساتین مشجر باغناب(20) وتین(21) به نار آوابد(22) ضریم(24) ms253 ، گشت ،

از دل سحرخیزان در دل شبها شهب(2) شهبا(4) شفبان (4) آسا بکردون مهتاب پیما(5) برمیشد و روزها ناوک نالهآ تیره روزان بچرخ گردون سرشت میییوست . از3 سیاه کاریش هرروزی4 بر چاکران و مقربان شام غریبان نمودی، و از بی انصافیش هرشبی بر آنصاف(6) و عبید(2) یوم عبید5(8) بودی . چون در در گاهش دادرسی نبود نیکان بدان9 (9) ، در کاهش ، وبدان نیک در نمایش بودند ، و عمله و آمله(10) از اعمال او ترک آمال7 نمودند . در آغصار دولتش آثار « اغصار فیه نار»(11) از اثارهآ(12) عدوان برطارم خورشید فتنه جو رسید ، و تهتان (14) بهتان و جؤر(14) جور ، بنیان حیات ملهوفان(ه1) رابآب رسانید . علامات نشاط ازجهان کرانه کرد ، واین حادثهآ شنعا(16)

هذا احق منزل بالترک

الذنب یعوی و الغراب یبکی (ه1)

برمیخواندند « ترک الظبی ظله » (16)، و هرکس که گرفتار اتاد5(17)

یرزهق و یزهق 47) و یخرب و یخرق (9) و یرعد بصاعقة باسه و یبرق (10) ورعی الزروع و عری الضروع (11) و زاع انواع النوع والجوع 1274) و شاع فوات القوات فی الجموع(14) وسعر الغلة لغلاء سعر الغلة (14) و قشر البشر و اغبر البشر و بشره (15) بشر و شره انشره (1) و سلب القرار من القری و السکون من السکان و الوری (17) و « ما کان حدیثا ینتری »(18).

با اینکه از کنوز « و لله خزانن السموات و الآرض »(19) بعطای «جلت

لم یترک لأهل الإیران فضة إلا فضها(2) ولاذهبا الاذهب به (4) ولا فرسا الا فرسه (5) ولا علقا الا علقه3(6) ولا عتارا الا عقره (7) و لا غلة لا غلها (ه) ولاضیاعا االا اضاعها (4) ولا خزا الا جزه4(10) و لا ببزا الا بزه(11) ولا ر کازا الا ر کزه (12) و لا ارضا الارضها(14) و لا عرضا ألا عضها (14) ولا نفان4 الا نسفهاه(15) ولا سبدا الا استبدبه (12) ولا لبدا الا لبد به (17) ولا غنما الا اغتنبها(18) و لا قطیعة اللا اقتطعها(14) ولاحا لا الا الحال علیه(30) ولا مالا لا مال الیه (31) بحیث لم یبق لهم برزدة إلا

این شرح بینهایت کز زلف یار گفتند2

حرفی است از هزاران کاندر عبارت آمد(2)

با اینحالت پادشاه باز از جفا تجافی(4) و از تعسف (4) انعساف(8) و از غفلت قفول (6) نجستی و بمروت (7) مروت و مراری (8) مرحمت مرور نکردی و برمزاحمت و مزاهمت(9) و غیظ وغنظ (10) افزودی وبمفاد « لا یعذب عذابه احد ولا یوثق و ثاقه احد ، (11) یوما فیوما اشد وآحد (12) ظاهر لمودی ، وازنصیحت « اتق یوما بین شد قیک الدخن »(14) تنبه نیذیرفت ، و زمانه مراعات النظیر (14) را بطنز « لآمائک انقیت ولا حرک 3 اتقیت »(15) میگفت، و ms256 این داهیه تاسه عام(16) برخاص

676 و عام متواتر، و ساحیه (1) و سخساح (2) خطوب (2) وخطر برساحة و سحسح (4) ایران متقاطر بودی . اهالی نیز دراین بلیه تلبث (5) و به لیت و لعل (6) مترجی/7) زمان فرج و فرح بوده و بحکم « و اضبر حتی یحکم الله و هو خیر الحاکمین »4) بشدت صبر(4) جور ، مثابرت(10) و بتلخی صبر (11) اضطبار(14) مصابرت(14) میکردند « گاد العروس یکون ملکا»(14) و درهر امر مر (18) مزمریس (16) دهر شورانگیز ، مرارت مراره(17) سوز بلایا را برمذاق جان ، شیرین و گوارا میساختند. تا اینکه از جفای بی خفای آن جابر جائر دلها1 حائر وحایز انواع زواجر (18) آمد ، و نفوس از سلوک آن سائس ظلم اساس، آنس و این شدت بأس یأس ناس را باعث گشته ذحول (19) وکینهها راه دخول در سینهها یافت ، و نفرت بر مقیم و طاری(30) طاری شد . آرای امم ازو متغیر و متبدل ، و هر نفسی از این

گریه آبی برخ سوختکان باز آورد ناله فریادزس عاشق مسکین آمد (13)

« الا له الحکم و هو اسرع الحاسبین »(14) . دولتش با آنکه سرو نوخیز بود چون چنار کهن سال ازخویش آتش در گرفت(14) ، وجامهآ خیش (15) خلافتش از خلافت (16) خویش بل از جلافت (17) خویش (18) خلاقت(19) یافت ، وسلسلهآ علیهاش

اقارب گالعقارب فی آذاها فلا تغرح بعمر او بخال (1)

فکم عم یکون الغم منه و گم خال منا لاحسان خال (14)

براو حالی گردیده حال براو گردید(14) ،و ms258 درعهاء (15) غمها حیرت زدهشد، و اشراب(16) شراب « عمک اول شارب »(17) را موافق مشرب ندیده خالوی (18) مخالفت عم را بی یرده گوش زد طبل (19) عالم ساخت، وطبل منافقت2 که در زیر گلیم میزد(20) بنفیرعام نواخت، و بقتل اواشارت راند « واعان علیه قوم آخرون »(41)

رب ربیب إذا علی قلی وخان (1) ورب رنرب إذا اضطر عض المران (2) ، ورب صدیق للمرء و ههو خاد حعه(3) « و رب حام لا نفه و هو جاد عه، (4) و کم من حمیم «کسحاب نوء ماؤ ه حمیم» (5) و کم من الحماة والأحباب والاقارب اضر من حماة الحیات و العقارب (6)

فیا عجبا لمن ربیت طفلا القمه باطراف البنان (7)

اعلمه الرمایة کل یوم فلما اشتد ساعده رمانی (8)

و در1 منزل « فتح آباد خبوشان » در شب یازدهم3 جمادی الثانی2 هزارو صد و شصت4 صیاد اجل ماهی عمرش را بشست(4) درافکند ، و فصاد(10) قضا عرق (11) زند گانیش را که سنین(12) آن بستین (14) پیوسته بود شست(14) زده نقد جانش را

682 بمزد شست گرفت . یعنی پرده داران پرده دری پیشه کردند و نمک پرورد گان شورانگیزی پیش گرفتند و جمعی از « افشاریه ، که پاسدار سرادق شهریاری و از شعار عار عاری بودند در میان سرا پرده پی بسر او برده با تیغ الماسگون یاقوت مذاب(1) از کان ارکان وجودش برانگیختند ، وبادم باضع (2) دم (4) ناصع(4) از پیکرش فرو ریختند .

یارا قد اللیل مسرورا باوله إن الحوادث قد یطر قن اسحارا (5)

و قهرمان قضا سر او را که هنگام طفل(6) از سر بزرگی در عرصهآ جهان نمی گنجید ، رأد الضحی(7) در میدان کوی ، گوی چو کان لعب طفلان ساخت ، و روز گار از این کار سترگ، و جسارت بزرگ که ازو سرزد1« گانه جاء برأس خاقان »له) سر2 سرافرازی و افتخار بچرخ دوار برافراخت . سروریکه3 از سطوتش سلاطین «هند ، وخوانین ترک تارک(9) ترک (10) و تارک4 بودند ، سر برسر سوء سریرت نهاد ، و داوریکه پادشاهان ms259 روی زمین بداوری(11) رو بر زمین خدمتش

فیا ضباع کلی لحم امرء طعمت باقی فریسته آساد هیجاء(7)

ویا نفافیش بشراکم فقد غربت وبالحجاب توارت وقت اضحاء47)

اگرچه غث (4) و سمین(10) و رث (11) و ثمین (12) هرملک و دیار را از شال (14) تا شالنگ(14) و از خزف(15) تا زخرف (16) و از برجد (17) تا زبرجد و از

بفحوای « من کان لله کان الله له »(7) تا از ms260 خدا جدا نبود خدا با او بود. چون جدای (8) رحمت را بجذای (4) زحمت بدل کرده از حق آئب (10) شد، وضایع(11) وحقانب (14) دولترا ضایع وباطل کرده نسوالله فنسیهم »(14) ، ونقش بی نقیش (14) عمر نفیس را بدست خویش از صفحهآ هستی سترده سطر(15) سطور(12) دولت خود

ؤنک لا تجنی من الثوک العنب (18) کما قال الله عز اسمه لکل امریء منهم ما اکتسب (14) .

687 تولی فما آثر المعد لة ولا شکر الله اذ خوله (1) وصب علی الناس سوط العذاب کان الالب به و کله (2) و حاز الجیوش واد نی الحبوش و صیرهم حوله قنبله(4) و ظن البرا بر یحمی حماه إذا نزلت نحوه معضلة (4) و ان المنیة لا تفتدی الیه اذا قصدت معتله (8) فلما عتا وعدا طوره و حق علی الله ان یخذله (6) رمته ید الدهر عن قوسه بسهم فما اخطات مقتله (7) رماه الزمان باحداثآه ومن حیث اخرجه ادخله (8) ولو شکر الله نعمائه لما برحت عنده مکملة(4) و کانت تفاریق اذ اقبلت و لکنها اد برت مجملة/(10) کذاک یکون انتقام الملیک إذا اخذ العبد ما لیس له(11)

چون1 جناب « وصاف »(1) را در آخر جلد پنجم تاریخ بامؤلف2 کتاب « کلیله و دمنه » در چند فقره تحدی(2) اتفاق افتاده بود ، این کمینه هم بمناسبت مقام تحدیا لهما بذکر چند عبارت میپردازد و بستهآ خاشاک را در برابر دستهآ سنبل و ریحان ، وسلک خزف را با ms261 سمط (4) لؤلو و مرجان جلوه گر میسازد

« هذا بیان للناس »(4) . کیست که درباغ یر ورد(5) جهان گلبنی پرورد ، وخارجفایش برخلد(6) نخلد، وخوان کامرانی گسترد وخون جگر باو رسد(7) نرسد. بنابراین دولت دنیا را بفلسی صاحب خرد نخرد و پیرامون سرخ و زردش اگربخون آغشته گردد نگردد . « إن السلامة فیها ترک مافیها » (8)4 .

هرچند که کاسه پرکند باز تهی است نوع دیگر : صاحب تو گل غم کلان و خرد نخورد و حریص هر کز صرفه از زد وبرد نبرد . زخارف دنیا پیش دیدهوران نمود ننمود ، و هیچ هوشیار قلادهآ تعلق زیور گرد(1) نکرد ، وتا سر بگریبان خمول نکشید یای رفعت برسر بیض و سود نسود . تا قامت طاعت داس آسا خم نکرد از مزروع زندگی حاصل درود(4) ندرود . بچاه ندامت افتاد آنکه عاقبت را بدیدهآ دید ندید . در خسران ابد بماند آنکه در ریاست رسم داد نداد . « طوبی لمن سعی فی فکاک نفسه قبل صیق الأنفاس1،

چون حاصل عمر تو فریبی و دمیاست

رو داد بکن گرت بهردم ستمی است

مغرور مشو بخود که اصل من و تو

گردی و شراری و نسیمی و دمی است نوع دیعر : هر که عاقبت کار را نگریست عاقبت کار نگریست، و هر که نقد اعمال خود بسوخت(4) بنار جحیم نسوخت ، وهر که ازراه انصاف بگردیدشایستهآ رحمت نگردید ، وهر که نقد علائق بسپرد(4) طریق خذلان نسپرد .

«طوبی لمن تجلی بالعفاف و رضی بالکفاف ،(1) در مکتب عقلخود کتاب خودباش در فکر ؛حق جواب خود باش در پای حساب تا نمانی فردا زنهار امرور سرحساب خود باش

نوع دیگر : حاصل سعادت برنگیری تا تخم نکو کاری نکاری، و رستگار1 نگردی تا پاس نفس داری(2) نداری ، و آبروی دارنین (2) میندوزی تا اشک نیاز در راه باری نباری . تاترک هواجس(4) نگویی بامحبوب حقیقی رو بیاری نیاری ، چون سربگریبان عزلت کشی قفای خود ازخجلت بخواری نخاری(5) . تا ضبط عنان ms262 نفس سرکش لکنی توسن تفوق بجهانی نجهانی ، وتحصیل رضای حق باتوانی(6) نتوانی، و روی توجه بدهر دنی، عاقبت کار را گردانی نگردانی ، و بلند نگردی تا خود را غبار راه قاصی(7) و دانی(8) ندانی . «العاقل یضع نفسه فیر تفع والجاهل یرفع نفسه فیتضع ،(4)

نه در طلب سمورو نه اطلس باش در دیدهآ اعتبار خار وخس باش

خواهی که کنی سری زمنزل بیرون چون جاده پامال کس و نا کس باش

نوع دیگر : عالم سر از زمین افتاد گیمانند درختیکه بر(10) دارد برندارد، و عارف دلی را که بدر گاه معبود روی نیاز آرد نیاز آرد . جز ذکرحق اگر سنگ

«إن الدنیا دار فنآء وعناء و عبر و غیر »1(1)

دانی ز چه بیحجاب میخندد صبح

افکنده ز رخ نقاب میخندد صبح

این غمکده چون مقام خندیدن نیست

برخندهآ آفتاب میخندد صبح

نوع دیگر : دنیا پرست تا ازقید هستی نرست گل مرادش نرست ، و تا ینجهآ طمع نتافت نورعزت براو نتافت . تا ازعلایقش نه دستار ماند و نه برد ، بهرهآ جاوید نبرد ، و تا از شاخ بی بر گی بر نخورد بکام دل برنخورد .

« تمرة الحرص العناء و ثمرة القناعة الغناء»(2) تا بستهآ این جهان پر تزویری از بهر نجات خود مجو تدبیری اهل تجرید هم نباشند آزاد دارند ز نقش بوریا زنجیری

نوع دیگر : انسان ساغرعافیت ، تا خودرا بگوشهآ گمنامی نکشد ، نکشد(4) و گوی سعادت از میدان تا دام علایق نبرد نبرد ، و در راه سلوک تا زیر یای خود نپاید(4) نپاید . و شاهد توفیقش چهره ، تا کشف حجاب خودی ننماید ننماید ، و نهال برخورداریش تا نو کل2 تو کل برنیارد، بر(8) نیارد . «التر کل آفضل عمل والیقة بالله اقوی امل ،(6).

ما را نه به نیست اختیارو نه بهست

ازهستی ذات اوست هر هست که هست

هرنیست که هست شدهمان هست که نیست ms263

هر هست که نیست شد همان نیست که هست

نوع دیگر : سعادتمند آنکه راه رستگاری نوشت(1) ، و نامهآ رستگاری خود نوشت، و بساط تعلق دهر برچید ، و از گلبن مقصود بر چید، و دل از زال دنیا برگرفت و دوشیزهآ سعادت بر گرفت ، و از سر هوا برخاست واز دوحهآ(4) توفیق برخواست . «حب المال یفسد المآل1 »(4) عارف بوجود خود چو بینا گردد هر چیز دلش خواست مهیا گردد دریاب حباب را که در بحروجود پرداخت چودل زخویش دریا کردد

نوع دیگر : هر کس که آشناست بدوست روی آشنا و بیگانه بدوست ، وهر که را تجرد شیوه و زیست با عیش ابد زیست . هر که دین بدنیا فروخت نارجحیم برخود فروخت . آنکه در آغاز کار بار ریاضت کشید در انجام آن جام راحت کشید . هر که سنگ بی نیازی بر فلک مینازد ، فلک بوجودش مینازد . هر که در راه صدق خرامد در هردوجهان فاخر آمد . هر که هوای نفس را(4) ازدست(ه) شد پایان کار از دست شد(6) . هر که با قضا ستیزه کرد کمان کین براستی باخود زه کرد .

« الرضاء غنآء و السخط عنآء3»(2)

گردامن همت ز جهان برچینی از نخل امید خویشتن بر چینی برروم اگر امیر و گر برچینی هر بذر که کشتهای همان برچینی

نوع دیگر : ای شقیق شفیق میدان جاه را پرچاه میدان، و برقع ترفع از روی آرزو1 و هوس هوش پرداز پرداز2 ، و هر2 یوم از نوم پندار بیدار باش ، ویاس بساتین نشأتین(1) بدار4، و بد از نیک بیکنظر بی بطر بشناس ، و بسیاس دادار داد آور عفو(2) غفور قوی(4) را قوی مشغول ساز ، و ساز هوا وهواجس را یکاره بکناره نه ، و با کرام با ݣرام و با خسان با خسان سلوک مسلوک دار ، و از عهدهآ نف بدرای بدر آی، و لآلی این سخنان «سحبان » (4) یسند بسند حقیقتپیوند را مانند در در گوش کش، شاید درعوض از غوصگاه سعادت در نابی ms264 دریابی ، و رخت راحت بمنزل رحب(5) مراد، از اذناس (7) ظاهری طاهر وبری بری « آقبن علی نفسلاء بالاذ بار عنها9»(7)

هر کس که خدا شناس شد آزاد است

از نیک و بد زمانه دایم شاد است

برهستی خویش دل چه بندی چوحباب

بنیاد وجودت کرهای یر باد است

نوع دیگر : ای برادر تورا در خلوت نفس خبیث نقش حبیب گی میسر آید، و نوای حق را جز بینوای(1) حق ، کی میسر آید ؟ و درم و دینار دنیا را بخرد بخرده ای نخرد، و بخرد وتجرد کالای سعادت کونین بخرد . تو شه جهانی اگر از قناعت توشه داری و «دارای ، زمانی اگر همت بدر(2) نفس داری بگماری که « ان فی القنوع لغنی و إن فی الحرص لعناء 1»(4)

دنیا مطلب که رستگاری اینست عزت مطلب که اصل خواری اینست

گرمفلسی ارغنی که میبایدرفت داری اینست اگر نداری اینست

نوع دیگر : نهال دل از شاخ و برگ حرص و تایاک4(4) تایاک (8) نکنی و ریشهآ نخل بخل از زمین طبع بی باک پاک3(6) نکنی میوهآ آسایش نچینی ، واگر بچینی(7) فغفوربچینه(8) خوری4 دست نیالایی، ازپیشانی شانی (9) دهر بیشانی (10) نه عبوسی بینی و نه چینی، وچوناز2 خز و برد وحر (11) وبرد (12) جهان چشم پوشی آنچه از دمسردی «دی، دی(54) دیدی فردا نه بینی . دم را مغتنم دان که دم دیگر نه چشم خواهدت ماند نه بینی « اشرف الغنی ترک المتی147)

695 ایخواجه که یافت عالم از تو تزیین وز رأی توشد روی زمین خلدبرین کردیده ز دارایی دنیا یوشی هر گزنخوری سکندری (1) در ره دین

نوع دیگر : در تحضیل زاد اخروی دیر مکن و زود بکوش! و دین را بدنیا مده! و آنرا بدین مفروش که مائدهاش مایهآ غرور است و نعمت رنگینش « آهون من متاع الغرور »(2) « فلا تغرنکم الحیوة الدنیا و لا یغرنکم بالله الغرور،1(2)

غره چه شوی بمسکن و کاشانه؟ برعمر که هست حاصلش افسانه

همخانهآ صرصری چه افروزی شمع؟ ms265 بر رهگذرسیل چه سازی خاند؟

نوع دیگر : عاقبت دولت پر دلالش(4) تعب وعقبات عقاب عقبی درعقب . کاری آغاز کن که در انجامش جزای خیر که جزء اخیرعلت تامهآ (5) نجات است در کنارت نهند ، وآخرت2 آجرت اجرت دهند . تابع فله(6) «کلما اضاء اهم مشوا فیه »() مشو! ، وصورتحالرا در آیینهآ خودبینی « ذلک هو الخسران المبین »(4) مبین!، ورخ از کعبهآ صدق « الیه ادعوا والیه متاب»(9) متاب !، ونفس را از مخالفت امرفرمانروای خطه کن(10) نهی کن! و از غم مال ومنال منال، و مآل کار را بنگر! که « العیش یحلوا و ییر (11) . آلد نیا تغر وتضر و تمر »3(12)

نوع دیگر : کل ولای تناهی(1) حوادث لایتناهی است ، و تباهی(2) بدولت موروث تباهی. دست(2) گزیدن باعث یشت دست گزیدنست ، و سروری کردن گردن بشمشیر خاریدن . حرص و آزغایت غو ایتست (4) و قطع تعلق نهایت نهایت(5). غیابت الجب (6) حب جاه عنایت(7) باشد ، و عنایت یزدان در دو جهان موجب غنایتل8). سبکباران از سنگباران فتنه بر کنارند ، و عاقبت گزینان از اکلیل سروری سر گردان(9) « من قنع غنی »1(10) ناداری این جهان ز دارایی به دلق نمد از اطلس ودارایی(11) به آسوده ز شغل هردو عالم بودن صد ره زسکندری ودارایی(14) به

نوع دیگر : از باغ شوم دهر غشوم(14) و گلشن زمانه ، گل غیری (14) خیری که چید که آخر بجای کلش دست حسرت برسر نزد3 ؟ و از این سماط (15)

آسوده کسی که درغم بیشی نیست دربند توانگری و درویشی نیست

فارغ ز جهان ms266 واز غم خلق جهان با خویشتنش نیز سرخویشی نیت

نوع دیگر : اگرجم است اگرد جاماسب »(4) که جام مرگ را در کشیدنی است ، و اگر «دارا ، است و اگر داری(ه) که داروی اجل را چشیدنی . هر شاه شهدر(6) شهد رحلت را نوشیدنی است، و هرجهانبان چشم جهان بین از جهان یوشیدنی . الحاصل عتبهآ عطب(7) و فنا بوسیدنی است ، وجم بی بقا یوسیدتی است . « إن الدنیا ظل الغمام وحلم المنام و الفرج الووصول بالفم والعسل المشوب بالسم. سلابة النعم اکالة الأمم جلابة النقم »2/8)

چون نیست بهرچه نیست جز باد بدست

چون هست بهرچه هست نقصان و شکست

انگار که هرچه هست در عالم نیست

یندارکه هرچه نیست در عالم هست(9)

هرچند طلای ناب را به زیبق مزأبق (1) نمودن خلاف رای زنیق(2) ، وسیم ساو(4) را بام و روی ، روی اندود کردن منافی طبع آنیق(4) است، اما پادشاه برخلاف امر «لا تتخذوا بطانة من دو نکم »(5) نحاس (6) منحوس نحاس (7) فوجی ازاجانب را که آثار «قد بدت البفضاء من افواههم وما تخفی صدورهم »(8)ا کبر (4) ازاکثر ایشان صدور مییافت بنقد سرهآ سربازان رو کش کرده ایشان را از ترس مترس (10) یشت در دیوار دولت ساخته بود1 ، 5 و آنه کگان رجال من الانس یعوذون برجال من الجن»11) ، و درشب مزبور آن اد ناس (12) ناس . پاس سرا یردهآ عزت میداشتند.2 صبحگاهان که جهان سربریدهآ خورشید را براین طشت سیمگون گذاشت ، و دامان افق از خون شفق رنگین ، وچهرهآ چرخ نیلوفری از ینجهآ آفتاب خونین شد ، از سر کار واقف گشته سر بخودسری ودست بغارتگری برافراشته3 از آنجا4 روانهآ آوطان خود شدند، و درحین ظهور این داهیهآ دهماء(14) « نصرالله میرزا » با شاهزاد گان

وقضا بلسان حال شاهزاد کان « وهو انطق من لسان المقال»(2) ایننکته میگفت و بر گوش زمانه این در میسقت .

إذا ما الدهر جر علی اناس کلا کله آناخ بآخر ینا(4)

فقل للشامتین بنا افیقوا سیلقی الشامتون کما لقینا(ه) و در حین هبوط اخترحیات ایشان جناب شاهزادهٔ‌ خورشید طلعت «شاهرخ میرزا» هنوز کو گب (9) بود و کو گب(7) طالعش ms268 بقاطع(8) نرسیده از آفت گوگب(9) قاطع (10) خصم محفوظ ماند « إن یبغ علیک قومک لایبغ علیک القمر 4(11)

« ولله ملک السموات و الآرض و إلی الله ترجع الا مور »1) . «علیقلیخان ، بعد از تسخیر «کلات ، وانجام کار شاهزاد گان ، در « مشهد طوس ، براورنک خلافت علیاء(2) «و رفعناه مکانا علیا »(4) جلوس نموده صکوک (4) وسکک (8) سلطنت باسم خود رائج ساخت ، و به « علی شاه » اشتهار یافت ، و نخست از غلیان عشق می، ثافی غیلان(6) و دیو نفسش شیفتهآ الفت پریرویان گشت ، و از ندامت منادمت/7) ذاهل (8) و بمداومت مدام(9) و عیش مدام مایلشد . خمر حرام را در حریم حلال(10) دائر ساخت، و درو ثاق (11) مشنق(14) و رواق مزوق(14) و سرای مروق(14) بتجرع رحیق (15) مروق(1) و عتیق (17) معتق (18) و صفباء(19) مصفق(20) یرداخت ، واز خروس(41) و بط (22) بادهآ صافی تراز چشم خروس وبط در کشید ، و می ارغوانی

الحاصل از باد هوا(22) خاک برچشم بصیرت انباشته آب (24) دولت را در کار آتش سیان (24) ، و کرد حاصل نام و ننک را به بیحاصلی از صحبت غانیه2 اول

أنعم بتخفیف ما اسدیت من نعم فکثرة الضوء یغشی ناظر اللقل (2)

و سروش قضا اخبار «ما عند کم ینفد ، «وما انتم له بخاز نین »(2) بردهن او القا کرده میشوانید:

آما تری الدهن فی البصباح یطفله

إن زاد و القطر ییؤذی النبت إن داما(4)

او بیشتر گوش چشم را کر4 و چشم کوش را کور میساخت، ومال و ممالک . معمور را چون کنج بخراباتیان(5) میبخشید ، و خزائنی را که بآتش زر65) و آب گوهر مشحون بود بباد دستی برخاک(7) تیره میریخت ، و فضهله) را چون قضه(9) و إبریز2(10) را بجای آززیز(11) و تبر(12) را ببهای صفر(14) صرف(14)

الله الله که تلف کرد که اندوخته بود(ه) .

اکرچه ابلق کامرانی را بیبا کانه در عرصهآ روز گار تاخت ، اما آخرالامر رخش را بر آخور سنکین(4) بست . چون بقضاء الله ، لاحول و لا قوة الا بالله 0 (10) یک حول (11) ، و « اوقات السرور خلسة 4» (12) ، ازمدت سلطنتش سپریشد ، ودولتش باشارهآ « وسیری الله عملکم »(14) هدف سهام چرخ سیری (14) « ابراهیمخان» برادر کهین او که اقبالش از فحوای « و لقد آتینا ابراهیم رشده »(15) بهره داشت

« الآن حصحص الحق »/11) . بنحویکه سبق ذکر یافت ، و« قذ قصصناهم علیک من قبل 4(12) بعد از آنکه اولاد خاقان مغفور از بی وفایی اخوان خوان(14) و آغوان عوان(14) باضلات (15) آضلات (16) ، قطع رشتهآ حیات شده آن شمل (17)

و قد هذبته النانیبات و انما

صفا الذهب الإبریز من قبل السبک8(6)

آما2 فی نبی الله یوسف اسرة

لثله4 محبوسا علی الظلم و الافک(7)

آقام جمیل الصبر فی السجن بزهة

فافضی له الصبر الجمیل ms271 إلی الملک (4)

چون بنفور(9) دولت ، نفیر حسرت ازجان 9 علیشاه، بر آمد ، نوبت شوکت

1 - ط ، یو قبله بالسبک . 2 - نسخ ، ایا . 3 - چنین است در متجاوز از 12 نسخه و چنانکه مشهود است وزن بیت درست نیست . ظاهرآ فعل در مصراع اول بیت نخست ( هذبتک) بصیغهآ مخاطب بوده است واین کلمه هم (لمثلک) است، ومؤلف فعل را از صیغة خطاب بغایب بر گردانده است وضمیر (لمثل) را هم برای مطابقت با فعل ، غائب آورده و از ضایع شدن وزن غفلت داشته است .

شاهزاده ناچار متقلد امر(10) سلطنت گشته در هشتم شهر شوال سنه احدی وستین و مائة بعدالالف(11) در ارض میمنت مألوف ، بر اورنگ سلطنت موروثی جلوس و دلها را به نشاط و انبساط مأنوس نمود . وجود مطهرش مظهر آیات « وما جعله الله لا بشری »(12) آمد، وهاتف رحمت بدلهای پژمرده مژده رسان « إن مع العسر یسرا،1(14) . یادشاهیش جبیرهآ (14) نجروح (15) جبر سلف شد ، و از دولتش اضداد مختلف مؤتلف . از لهبوب (16) نسیم الطافش « و النجم و الشجر یسجدان»(117)

«و تلک الآیام نداولها بین الناس » له.

آری الدنیا و زخرفها ککاس تدور علی اناس من اناس 47)

فلا یبقی علی آحد گما لا یدوم بقائها فی کف حاس (10)

«ابراهیمخان، بعد از ms272 استماع خبر جلوس شاهرخی در هفدهم ذوالحجه آنسال در « آذربایجان» بجای برادر چون «ابراهیم، بر آذر(11) نشست، وبروسادهآ (13) تسود(14) توسد(14) جسته مند قربالوساد و طول السواد(15) را عرض داد(16) ،

بلد آنت غزاله گیف بالله نکاله عنکبوتش بزوایا همه زنار تنید خانقاهی که توأش مرشد کامل باشی

با وصف اجتهادش در امر ریاست مقلد طریقهآ عم شد ، و جور1 وتعدیش آعم، « ان الشراک قد من ادیمه ،(5) شد(6) سلطنت را بآهنگ « نادری ، کوک کرد اما بی آهنگ نواخت، و بازی عهد او را در بساط شاهی راست براه انداخت لیکن کج باخت « بل زاد فی الطنبور نفمة وفی الشطرنج بغلة، خاقانی آن کسان که طریق تو میروند زاغند و زاغ را روش کبک آرزوست گیرم که مارچوبه کند تن بشکلمار کوزهر بهردشمن و کومهره بهردوست(8)

القصه بعد از جلوس بمخالفت قیام نموده بتحریص و تحریض مفسدین « و من یکن الشیطان له قرینا فسآء قرینا ، (2) از « شاهرخ شاه» رخ برتافت «قد اتخذ الباطل دغلا »(4) و از «تبریز » با احتشام موفور بعزم خراسان منجوق بعیوق افراخته17 بنهو آغروق(5) را با « علیشاه » که مقیدهمراه داشت در « قم » گذاشت و بمظاهرت قماقم (6) قوم ، «قنقم الله عصبه »(7) ازه قم» اقامهآ رسم معارضت کرد، « وعلی هذا دارالققم »(4) و زمانه بربخت خفتهاش صلای

یا اثیهذا النایم النفترش لست علی شیء فقم وانکمش (4)

لست کقوم اصلحوا امرهم فاصبحوا مثل البمعی والکرش10)

و بعدازو رود بمنزل« سرخهآ *(1) سمنان منکامیکه رایض قضا زرده(2) خورشید را از سبزهآ فلک عنان در کشید لشکر «سرخه »(4) صلابت سرخود بر گرفته بعضی نزد « شاهرخ شاه ، وبعضی باوطان خود شتافتند «ذهبوا شغر بغر »(4) .«ابراهیم شاه، از هجوم مآود(5) با رأی مأرد (6) خود بجانب «قم» متاود(7) شد . مستحفظان شهر درصدد صد و منع در آمدند واو از مدلول کلام نیکو قوام «میرزا قوامالدین محمد قزوینی ، :

یا وارد هذا البلد الطیب قم فیه بوظانف العبودیة قم (

قم من آدب لحضرة المعصومة بالجفن فنآء ذلک المشهد قم(9)

از عین غبن دیده بربسته جمعی را که با او بود بونم(10) و قم (11) «قم ، فرمانداده کمال بیشرمی در قتل و آسر و گند و کوب و رفت و روب آنمقام طاهر ساحت ظاهر ساخت ، و بی ریا بوریا برحصیری(14) و نقیر بفقیری باقی نگذاشت . خاک «قم ، را قمامهآ (14) یغما کرد ، و از آنجا بهمراهی آن نفاق کیشان بکاشانهآ «کاشان ، رفت ودر « لنگرود »(14) لنگر ورود انداخت . آنگروه که بفحوای

«ابراهیم شاه » از آن صوب، بی جامه و ثوب (1) وثوب (2) و ثوزب(3) اختیار، وباندیم ندامت «اخبط من عشواء،(4) « و اخیب من قابض علی المآء ،(5) و« اخجل من مقمور 4(6) مقموع(7) ومقهور بحدود «خرقان ، فرار نموده بقلعهآ «قلایور»(8) تحصن برد . اهل قلعه او را مقید ساخته نزد « شاهرخ شاه، شاه وجه عداه(9) فرستادند . در راه مرحلهٔ‌ زند گانیش طی شد وفرس غمر(10) عمرش پی ، و نعش او بارض اقدس رسید « عسی الغویر آنبؤ سا »(11) و بموجب امر شاهی بنه و اسباب او را مأمورین از « قم ، حرکت داده با «علیشاه، بارض اقدس آوردند . «علی شاه ، نیز بقصاص خون شاهزاد گان ، عسل قصاص(13) ازذباب سیف(14) قساسی1(14) چشیده و با دیدهآ نابینا سرادر زیر یا دیده ازعقب برادر بیروان ، روانشد ، وعاقبت طبع شرس (15) سرش در کنار نهاد « کل شاة برجلها تناط »(12) .

بعد از قضیهآ « نادرشاه » و اولاد بیگناهش سالی برنیامد که قضا گوش هریک از فتنه جویان را بگوشمال تأدیب قرطهآ (1) « ذوقوا فتتتکم هذا الذی کنتم به تستعجلون »(2) در آویخت ، و تمامی اهل خلاف را بی خلاف، مظهر فحوای « لا یلبثون خلافک الا قلیلا » (4) ساخته بمغیورة(4) غمرات(5) و مطمورء(6) مطمرات(7) فرستاد. وتا هور(8) دولتش(4) در وراء تاهور(10) حوادث اختفا یافت ، یرتو بهروزی براهل روز کار نتافت « مهما تعش تره» (11) دهذا قول لا یشوبه تره»(13) . هرچند که در این ادعا آبناء عصر4 و«آ کثرهم للحق گار هون »4(13) کاتبرا «مستکبرین بهسامرا تهجرون »(14) بطفن «لا تهرف بما لا تعرف» (15) مطعون خواهند ساخت، اما اگر

فقل للدهر آنت اصبت فالبس برغمک دوننا ثوب حداد (4)

اذا قدمت خاتمة الرزایا(4) فقد عرضت سوقک للکساد

تمت بعون الله تعالی ثامن شهر ربیع الثانی خلون من سنة ثمانین و مائة بعد الآلف3

امیرویس غلچه1 و اسدالله ابدالی بادعای ریاست در اطنراف کشور بفتنه انگیزی برخاستند و آتش بیداد افروختند . نخست امیرویس که از مردم فرومایهآ قندهار بود در عهد شاه سلطان حسین بقصد شکایت از بدرفتاری حا کمان آن ولایت باردوی پادشاهی آمد وچون در دربار پادشاه دادرسی نیافت به قندهار باز گشت و درسال هزاروصد و بیست ویک هجری گرگین خان والی را کشت و رایت طغیان برافراشت و به حواشی مملکت دست یازید و تا حد دلخک و دلارام را تصرف کرد . سیس اسد الله ابدالی بسال هزار وصد و بیست وسه نافرمانی آغاز کرد و بر قلعهآ هرات مستولی شد و ستمکاری پیشه ساخت . رفته رفته سستی در ار کان دولت پدید گشت، و گردنکشان و مهتران نافرمانی آغاز کردند و اشرار بفتنه انگیزی برخاستند .

محمود پسر میرویس از کار یدر تجربت آموخت و هوای یادشاهی بسرش افتاد و بسال هزار وصد وسی وچهار بقصد کشور گیری ازقندهار بیرون شد . ابتدا کرمان را کرفت سیس روی به اصفهان نهاد. بزرگان دولت که دوراندیشی را ترک گفته بودند و کمان هجوم دشمن را نمیبردند، نا کهان از خواب غفلت بیدارشدند و به تهیهآ اسباب دفاع پرداختند و جمعی کشاورز و بازاری را برای نبرد با دشمن بساز و برگ آراستند. دو لشکر در چهار فرسخی شهر در موضعی مشهور بجلون آباد (کلناباد . گلون آباد)

بعد از انتشار خبر استیلای افغان، شاهزاده طهماسب میرزا در آخر محرم سال هزار وصد وسی وپنج هجری قمری درقروین بر اورنگ سلطنت نشست . افغانان بدفع او برخاستند و او با شتاب به تبریز رفت و بمقتضای جوانی به عشرت و باده گساری پرداخت . ملک محمود سیستانی که امارت تون راداشت بعداز غلبهآ افغانان از بدی بخت بتصور دست یافتن برتاج و تخت از تون به مشهد شتافت و رفته رفته سراز اطاعت بتافت. تانارها هم غبارفتنه را درمر وشاهجهان برانکیختند . ترکمانان دشت

در همین ایام محمود غلچه سی ویک تن از شاهزاد کان را گردن زد وسرانجام دیوانه شد و پسرعموی او اشرف در دوازدهم شعبان سال هزاروصد وسی و هفت برجای او نشست . چون کار اشرف سامانی یافت بادولت عثمانی از در جنگ در آمد ، سیس روش ظالمانهآ پسر عموی خود را پیش کرفت و شاه سلطان حسین را بسال هزار وصد وچهل بکشت . ماده تاریخ قتل شاه سلطانحسین چنانکه قوام الدین محمد قزوینی سروده است . (تجدید لقتل الحسین - 1140 هجری قمری) است.

درخلال این احوال ایرانیانرا ظهور فرج نزدیک شد ، یعنی نادرشاه در سال هزار وصد وسی شش هجری از دره جز از محال باورد عازم کشور گشایی کشت، و بعد از چندی رعیت را از رنج رهانید و بیخ فتنه را بضرب شمشیر بر کند.

نادر نخست برای فرونشاندن آتش فتنهآ مرو بآنسمت روان شد . ملک محمود در جوین بود که از حرکت نادر آگاه گردید . نادر کار مرو را تا آنجا که ممکن بودسامان داد، وبجانب مشهد تاخت . ملک محمود هنوز ازسمت جوین آسوده خاطر نشده بود که خبر بازکشت نادر را از مرو شنید و با شتاب ازجوین تا مشهد عنان

ایام محاصرهآ مشهد بیش از سه ماه طول نکشید و درشب هیجدهم ماه ربیع الاول سال هزار وصد وسی ونه مشهد تسخیرشد . و ملک محمود بار ک گریخت تا شاید راه نجاتی بروی خود باز کند . نادر یس از این فتح همان شب بزیارت آستان حضرت رضا (ع) رفت و روزدیگر برارک یورش برد . ملک محمود بآستان رضوی یناهنده شد ومورد عفو واقع گشت و چند روزیزنده ماند ، اما سرانجام به کیفر کار خود رسید. یس نادر باصلاح کشور بر خاست و بکارهای آشفتهآ مملکت سر و صورتی داد و سر کشانرا باطاعت در آورد و امنیت را در خراسان برقرار ساخت . کار نادر روز- بروز در ترقی بود، لیکن حسودان چون ییشرفت او را مانع انجام مقاصد خود میدیدند به ضعیف ساختن وی و تقویت یادشاه میکوشیدند ، ودر پیشرفت اموردولت اخلال میکردند. وهرچند ازجانب نادرنسبت به شاه طهماسب رسم خدمت و وفاداری رعایت میشد ، توجه شاه نسبت بوی کمتر میگشت . و سخن چینان شاه و نادر را از یکدیگر بیشترمیرمانیدند . شاه طهماسب با خاطری نگران یجانب نیشابور رفت و نادر بظاهر روش اطاعت ودوستی او را پیش گرفت . در این ایام جمعی از افغانان هرات بقصد غارتگری بحواشی مملکت در آمدند ، نادر آنانرا تعقیب کرد و افغانان بی آنکه بهرهمای یابند رو بکریز نهادند . نادر سپس به قلعهآ « سنگان، رفت و با افغانان آنجا جنکی سنگین کرد و به مشهد باز گشت.

چون مدتها بود افغانان ابدالی بدولت صفوی عاصی شده بودند و دراطراف

اشرف چون نادر را سر کرم جنگ ابدالی دید، لشکری فراهم آورد واز اصفهان عازم خراسان گردید . مقارن حرکت او نادر نیز از هرات باز گشت و وارد مشهد شد ، لشکریان خراسان در این ایام مرخص شده بودند . چون نادر از حرکت اشرف اطلاع یافت مجددا دستور احضار سر بازان را داد و پس از تهیهآ مقدمات آمادهآ جنک با وی شد . و درمنزل مهماندوست دامغان با افغانان روبرو گشت . با آنکه شمارهآ لشکریان اشرف بیشتر از سپاه ایران بود نادر برابر آنان لشکر آرایی کرد. ابتدا تویچیان و زنبور کچیان و جزایرچیان بانداختن توپ و جزایری و تفنک پرداختند و علمدار را با چندتن از دلاوران افغان از پای در آوردند. افغانان

پس از آنکه نادر اصفهان را مقرخود ساخت خبر رسید که اشرف بعزم تلافی در شیر از مشغول جمع چریک است . نادر در همان ایام که سرمای زمستان طاقت فرسا بود حرکت کرد و به زرقان شیراز وارد شد . روزدیگرافغانان آهنگ رزم کردند. لشکریان نادر بمقابله برخاستند ، وجنگی سخت کردند و به سربازان دشمن تلفاتی سنگین وارد ساختند . افغانان چون تاب مقاومت برابر سیاه ایران را نداشتند، هزیمت یافتند و به شیراز رفتند. اشرف ، میاصدیق و ملاز عفران را بطلب امان بدر بار نادر روان ساخت وخود او بار و بنه را بجا گذاشت و بایاران خویش ازراه فسا بگریخت. قراولان هزیمت افغانالرا دریافتند و کیفیت حالرا به نادر خبر دادند . بامداد، نادر در آغاز طلوع آفتاب بد تبال افغانان براه افتاد و درسر پل فسا تیخ در افغانان نهادند

چون فوجی از سربازان عثمانی قصبهآ نهاوند را مر کز خود کرده بودند بعد از ورود نادر بحدود بروجرد شبانگاهی بد آنسوی روی آورد و صبحگاهان بحدود نهاوند زسید ، سیاهیان عثمانی بمحض حملهآ نادر فرار کردند و نهاوند و همدان ضمیمهآ قلمرو نادر گردید . از همدان فوجی از دلیران بتسخیر کرمانشاهان معین شد و اگرچه در ابتدا توفیق نیافتند اما آخرالامر غلبه کردند پس از چندروز شنیده شد عثمانیان میاندو آب را که مسکن افشاریه است چراگاه اسبان خود کردهاند . نادر شبانگاه قصد آنان کرد و سحر گاهان به -والی میائدو آب رسید . دیده بانان عثمانی از ورود فوج نادر آگاه شدند و سیاهیان عثمانی دسته جمعی با شمشیرهای کشیده آغاز کارزار کردند . سربازان نادر بر آنها حمله بردند وسپاهیان عشمانی از بیم ، خود را برودخانه درانداختند و بعضی در آب غرق شدند و کشته گشتند و بقیه به تبریز گریختند و اسبان بی شمار وغنیمت بسیار بدست آمد . فرخ خان مکری را که میخواست با نادر بدو رویی ونفاق رفتار کند، بحضور آوردند . وچون خیانت او کشفشد چشم وی را درحال میل کشیدند. نادر روزدیگرعازم تبریز شد.

جنگ ابراهیم خان با افغانان و شکست او

نادر هرچند از افغانان ناراضی بود اما با آنان مدارا میکرد و کار هرات را به الله یارخان سیرد . افغانان از الله یارخان خواستند که به خراسان بتازد ولی او نیذیرفت . آنان هم اورا اخراج کردند و ذو الفقار خان را از فراه آوردند و حکومت را بدو سپردند و بفرماندهی او به خراسان حمله بردند و خواجه ربیع را مرکز خود ساختند و مشهد را محاصره کردند و قریههای اطراف شهر را گرفتند و بمردمان آزار فراوان رساندند . هرچند سابقا نادر ابراهیمخان را از جنگ با افغانان بر حذر داشته بود و بدو گفته بود که تنها بحفظ شهر پردازد و با افغانان بمدارا بسر برد تا وی بخراسان رسد ، اما ابراهیم خان در حوالی کوه سنگین (سنگی آمادهآ نبرد با افغانان شد . در این جنگ ایرانیان شکست خوردند .

حرکت نادر بخراسان

بزر کان خراسان که از شکست خویش در مقابل افغانان شرمنده و از نادر بیمناک

سه روزبعد از نوروز سال هزار وصد و چهل وسه نادر عازم تسخیر هرات شد و در پانز دهم رمضان از مشهد حرکت کرد و وارد جام گردید، ابوطالب خان لالوی را با عبدالمطلب خان برادراو که در آن اوان حاکم تون بودند و در حواشی مملکت فتنه انکیزی میکردند در منزل جام کشت و در چهارم شوال نقره را مقرخود کرد .

روز سوم ورود، سربازان آمادهآ رزم شدند ذو الفقارخان ابدالی والی هرات ms283 نیز بمیدان آمد . سربازان از بامداد تا شامگاهان مشغول کارزاو بودند و از اتفاقات آنکه برجی درسر نهر در خارج اردو احداث یافته بود ، نادر بعد از رسیدن به لشکر کاه بخاطر دیدن اردو بآن برج رفت . شبانگاه افغانان از میان نهر شکسته که باردو پیوسته بود به لشکر نادر شبیخون زدند و جمعی با فتیلههای آتشفشان برج را محاصره کردند . نادر با چندتن از خاصان که در آنهنگام در خدمت حاضر بودند ، بدفاع پر داخت افغانان چون بامقاومت سخت سربازان ایران روبرو شدند ، باز گشتند. چون مقصود نادر محاصرهآ قلعه بود، بعداز چند روزفوجی از دلاوران را به نکاهبانی نقره مأمور ساخت و خود بطرف یل مالان رفت . در اینموقع هری رود طغیان

روز دیگر به دهآ ناگهان رفت و قلعهآ کیان را محاصره کرد و از چهار طرف راه غله و ذخیره را برافغانان بست . ذوالفقار خان در حصار نشست . هرروز فوجی از سیاهیان بد شمن حمله میبردند . افغانان باتفاق ذو الفقار خان در قلعه داری کوشیدند درهمان اوان سر کردهای که مأمور حمله به فراه بود در خاش بر افغانانی که در اطاعت ذو الفقار خان بودند تاخت، در این جنگ جمعی از افغانانرا با سر کردهآ آنگروه سربرید ندو قلعهآ خاش را تصرف کردند. همچنین جمعی از سپاهیان مأمور حملهآ به کرشک کشتند و در حوالی قلعهآ بست بسیاری از افغانانرا ازیا در آوردند و کرشک و زمینداور را متصرف شدند . درهمان هنگام حسین خان غلچه والی قندهار دست به حیله جویی زد و ms284 از یکسو جمعی ازخواص خود را برسم خدمت بدر گاه نادر روانه کرد و از طرف دیگر سیدال را که سردار لشکر بود بیاری طایفهآ ابدالی فرستاد . بعد از چندی که افغانان از نادر شکست خوردند آن گروه ذو الفقار خان را از هرات بیرون کردند و به فراه فرستادند ، و از نادر درخواست کردند که الله یارخان را بحکومت قلعه منصوب کند . سیدال با دیدن این حال از مردم قلعه مأیوس شد و در تاریکی شب بگریخت . و بجانب قندهار شتافت . بدرخواست مردم قلعهآ ، ایالت آنجا بالله یارخان داده شد . اللهیارخان پس ازرسیدن به حکمرانی دست تعدی کشود و راه مخالفت پیش گرفت. چون محاصرهآ هرات امتدادیافت ، در اول رمضان دشمنان خواه و ناخواه درهای قلعه را گشودند، وافغانان فراه نیز باطاعت در آمدند، و هرات و فراه بخاک ایران ملحق کشت .

الله یارخان چون راه چاره را بسته دید. ازروی خواری از نادر یناه خواست و او بوی اجازهآ رفتن به مولتان را داد.

بعد از آنکه نادر عراق و آذربایجان را فتح کرد بقصد سر کوب ساختن افغانان عازم خراسان شد ، اعیان دولت شاه طهماسب نیز بفکر گرفتن قلعهآ ایروان افتادند و بتقلید نادر بکوشش برخاستند و سپاه عراق و آذربایجان را فراهم آوردند و در ماه جمادی الآخر سالهزار و صد وچهل وسه از اصفهان حرکت کردند . علی پاشا سر عسکرعثمانی که ازطرف دولت عثمانی مأمور حفاظت ایروان بود از قلعه بیرون آمد و کنار رودخانهآ کرنی موضع گرفت ومنتظر رسیدن شاه طهماسب شد . سربازان شاه از رودخانه گذشتند و بطرف سپاهیان عثمانی رفتند . براثرحملهآ سربازان ایرانی، عثمانیان شکست خوردند و توپخانه و قورخانه و خیمهها و اسبان ایشان بتصرف ایرانیان در آمد و سربازان عثمانی بسمت قلعه رفتند . لشکریان شاه طهماسب در سه فرسخی سمت غربی قلعهآ ایروان موضع گرفتند . چون لشکریان بخیال قلعه کیری بودند ، بعد از چند روز بدون ملاحظه و ms285 دوراندیشی تا پای قلعه پیش راندند . عثمانیان از بالا و بیرون قلعه با توپ و تفنگ بمقابله برخاستند قزلباشها تاب مقاومت نیاوردند وعقب نشینی کردند . وچون مدت توقف آنان در آنحدود طولانی شد آذوقه ایشان هم پایان یافت و ناچار از راه دوقوزیولوم عازم تبریز گشتند . احمدپاشا والی بغداد که از کار شاه طهماسب مطلع شده بود باسر بازان فراوان رو بایران نهاد . شاه طهماسب براثر پرا کنده شدن سپاهیان خود به زنجان و سلطانیه رفت و چون به ابهر رسید محمد علیخان بیکلر بیکی فارس با سواران خود بر کاب او پیوست . شاه وسپاهیان اندکی آسوده خاطر شدند و جمعی دیگر از سیاهیان را فراهم آورده به همدان رفتند و در منزل کردجان همدان آماده نبرد

نادر در هفتم محرم سال یکهزار وصد و چهل وینج از مشهد حرکت کرد و از راه نیشابور رو به عراق نهاد. شاه طهماسب پس از شکستی که از عثمانیان دیده

جنگ توپال عثمان سرعسکر وشکست لشکر بعداز فتح

عثمان پاشا صدراعظم سابق که در جنگ فرنگ بسبب پایداری گلوله بیای او خورده بود و بتویال یعنی لنگ اشتهار داشت بسرداری سمت بغداد مأمور شد . در این اوقات خبر رسیدن وی از جانب موصل رسید و قلعگیان از این نوید شادشدند و در موعد معین شهر را تسلیم نکردند . عثمانپاشا که در طول شط آهسته پیش میآمد با لشکر ایران روبرو شد و در آنروز که ششم صفر بود ms288 جنگ درپیوست و سیاه عثمانی شکست خوردند و بسیاری از آنان گریختند ، سر عسکر و بازماند گان درهمان مکان که بشط اتصال داشت خیمه زدند و اطراف اردوی خود را با ینکچری و تفنگچیان محفوظ داشتند . نادر با فوجی از پیاد گان بجنگ پرداخت و از چاشتگاه تا یسین جنگ کردند . شدت گرما و بی آبی کار را برایرانیان دشوار ساخت . در اثنای نبرد اسب نادر بیکی از پیادگان عثمانی برخورد و اسب سکندری خورد و نادر بزمین افتاد . غلامان کلاه و افسر برسر او گذاشتند و اسب دیگر پیش آوردند و نادر سوار شد وحمله کرد و چندتن از سربازان عثمانی را از پا در آورد . چون آفتاب نزدیک غروب رسید بسیاری از دلاوران بقتل رسیده بودند ، نادر فرمان داد تا اردو به بهریز عقب نشینی کند . سحر گاه عثمانیان که از عقب نشینی سربازان ایرانی آگاه شده بودند باردو گاه نادر تاختند و آنچه را بجا مانده بود بغنیمت بردند

پس از این شکست سربازانی که کریخته بودند باز از هرسو بر کاب نادر ملحق

محمدخان بلوچ درحین استیلای اشرف بپایمردی او بدولت رسید و ازجانب وی بسفارت بدربار عثمانی رفت ، پس از ترقی کار نادر و تسخیر اصفهان چون راهی نیافت روی بدو آورد و امان یافت ، وهرچند درظاهر اظهار یکرنگی میکرد در باطن راه مخالفت میپویید . هنگام توجهآ نادر به بغداد حاکم کوهکیلویه بود . پس آنگه خبر فراهم شدن سربازان عثمانی به نادر رسید محمد خان مأمور شد با سیاهیان باردو به پیوندد . هنگامیکه عازم اردو بود در جایدرفیلی از شکست سربازان نادر مطلع گشت و راه نافرمانی را پیش گرفت . و درسمت بهبهان و بنادر آغاز مخالفت کرد . نادر برای سر کوبی وی عازم شوشتر شد ، چون مردم شوشتر بیاری محمدخان برخاسته بودند آن شهر را غارت کرد . سپس مردم حویزه را نیز سر کوب کردوبه بهبهان رقت. محمدخان دربند شولستان را فرو گرفت وپیاد گان خود را در فراز کوهها نکاه داشت و عازم برد شد، سربازان ایران بر آنان تاختند

حملهآ سوم نادر به عثمانیان

چون پاشایان عثمانی براثر شنیدن خبرطغیان محمدخان بلوچ تعهدات خود را اجرا نکرده بودند . نادر پس از رفع فتنهآ محمدخان بقصد تسخیر شهرهایی که عثمانیان تصرف کرده بودندبه ارد بیل و مغانات (موغانات) آمد. و چون روانهآ شیروان شد سرخای خان لکزی والی آنجا به غازی قموق که در منتهای داغستان است فرار کرد. قلعهآ شماخی بدون مقاومت بتصرف در آمد . نادر پس از چند روز به غازی قموق رفت بقصد آنکه اگر لکزیه راه اطاعت را پیش کیرند و سرخای را تسلیم کنند از تنبیه آنان چشم پوشد. سرخایخان با لکزیه بگریخت ، ولی خزانه ای که در دل زمین داشت بدست آمد . نادر پس از غارت و سوزاندن قموق از راه البرز به قبله آمد و از آنجا عازم تسخیر گنجه شد و در کلیساکندی چادر زد سربازان از اطراف قلعه به بیرون سیبه روی آوردند و از یکسو بیلداران و کلنگ داران بکندن پرداختند و از سوی دیگر حوالهها و منجنیقها و توپها و تفنگهارا بقلعه بستند . و باضرب زن و بادلیج کاررا بر آنان دشوار کردند . مقارن اینحال خبر

بااینکه دولت دو دمان صفوی به ضعف گراییده بود و میبایست سلطنت از آن خاندان منتقل شود لیکن نادر از روی بینیازی سر به سلطنت فرود نمیآورد ، اما از راه مصلحت بینی بزرگان و فرماندهان سپاه و سران ایل را احضار کرد و در باب سلطنت ایران محفل شورایی ترتیب داد ، همکی متفق القول بعرض رسانیدند که اطاعتت برهمه فرض است :

سر ما خاک ره پیرمغان خواهد بود

مردم تاچند روز درانتظار بودند ، روز پنجشنبه بیست وچهارم شوال سال هزار و صد و چهل هشت بعد از گذشتن هشت ساعت و بیست دقیقه، بطالع اسدتاج برسر گذاشت و میرزا قوام الدین محمد قزوینی دراین باره چنین سروده است :

اسکندر شان بنصر و تأیید و ظفر

بر مسند جم گشت عدالت گستر

تاریخ جلوس میمنت مأنوسش

ذوالقرنین(1) است تاج اقبال بسر

و «آاخیر فیما وقع ، نیز تاریخ این تاجگذاری است .

بعداز آنکه جشن نوروز با ms293 فیروزیپایان یافت ، نادر باندیشهآ تسخیر قندهار فتاد و بدان سو حرکت کرد، درعرض راه خبر دادند که علی هراد در کوهستانهای بختیاری به سر کشی برخاسته است . نادر پس از ورود بحوالی برو رود بعزم تنبیه آنطایفه بجانب زرد کوه رفت . یاغیان چون از رسیدن نادر آگاه شدند. به قلهآ کوهها پناه بردند . سربازان دریی آنها افتادند و آنانرا فوج فوج بدست آوردند و از پا درافکندند . علی مراد زنده دستگیر شد ، و بامر نادر دستها و پاهای او را بریدند و بدانحال در گذشت . نادر از آنجا به اصفهان رفت و پس از چهل روز از راه کرمان و بیابان ، بسال هزاروصدو چهل و نه درسرخ شیر مشرق قندهار چادر زد . در مدت یکماه در آنجا شهری را که دارای کاروانسرا، حمام و دکانها بود بنا کردند. در

هنگامیکه نادر بقصد سر کوبی افغانان به قندهار میرفت رضاقلی میرزا مأمور تسخیر بلخ شد و طهماسب خان و کیل جلایر بسرداری و نظم لشکر وی مأمور گردید، هر چند شاهزاده از طهماسب خان نفرت داشت لیکن مجبور بود فرمان پدر را اطاعت کند . رضاقلی میرزا به بلخ رفت، والی بلخ چون از رسیدن وی آکاه کردید آماده رزم شد ، و در شش فرسخی شهرموضع گرفت. بمحض شروع جنگ والی شکست خورد و لشکریان وی کریختند . والی، بلخ را ترک کفت و از در

چون غزنین و گابل از دیر ms295 زمان جزء خراسان شمرده میشد ، نادر در اوایل ورود به قندهار نامهای به محمدشاه پادشاه هندوستان نوشت و طی آن بکنایه و تصریح گوشزد کرد که سلاطین هندوستان از کهن دوستان ایراناند و محمدشاه نباید رفتاری را پیش گیرد که برخلاف اصول دوستی باشد . ولی محمدشاه سفیرنادر را یکسال معطل کرد و پاسخی به نامهآ نادر نداد . نادر چون محمدشاه را به پیامهای خود بیاعتنا دید ، به تهیهآ لشکر پرداخت و نامهای به محمدشاه نوشت ، که چون از طریق مکاتبه نتیجهآ مطلوب بدست نیامد ناچار باید کار را با دم شمشیر پایان داد. یس در اول ماه صفر سال هزار وصدو پنجاه ویک عازم سفر هند شد و غزنین را بتصرف در آورد . مردم کابل شهر را تسلیم نکردند. نادر فوجی از خراسانیان را در کمینکاهها گمارد و صبحگاهان جمعی از آنان بحوالی قلعه در آمدند و برای فریب مردم قلعه چنان نمودند که خیال جنگ دارند ، قلعکیان نیز آمادهٔ‌ رزم شدند .

زکریاخان حاکم آن ملک مراسم اطاعت بجای آورد و ایالت لاهور بدو

شب شتبهآ دهم ماه ذی الحجهآ سال هزاروصدو پنجاه ویک ، آفتاب به برج حمل تحویل گردید و دو عید نوروز وقربان در یک روز اتفاق افتاد . شب یکشنبهآ یازدهم بین یک دوتن از مردم هند و سربازان ایران برسر خوراک و منزل نزاع شد و کار بکارد و دشنه کشید ، و رفته رفته فتنه بزرگ گشت و دامنهآ آشوب بالا گرفت. جمعی از مردم بی سرویا برجسارت افزودند وفوجی از سربازان هندی نیز بهمراهی ایشان از در دراز دستی در آمدند، و با سربازان ایرانی که در سراهای شهر ومنازل بودند در آویختند . چون این دست اندازی از هندیان سرزد نادر فرمان تأدیب آنان و قتلعام شهر را صادر کرد . سربازان ایران بقتل و ویرانی دست بر آوردند وخشک و تر را بآتش فنا سوختند و بسا خانهها که ویران شد و بسا زنان که پردهآ عصمتشان دریده گشت . علاوه براین قتل مفرط چهارصد و هفتاد تن هم که بر سر قیلخانه رفته بودند تمامی بقتل رسیدند . سرانجام بزرگان دولت محمدشاه از در عذرخواهی نزد نادر آمدند . نادر عذر آنانرا پذیرفت و فرمان عفو عمومی داد . برهان الملک که بیمار شده بود در همان اوقات در گذشت . سپس مأموری از یساولان دیوان بموجب حکم نادر به لکنهو و اود رفت و یک کرور نقد که از مال برهان الملک در آنجا بود با

براثر کشته ms299 شدن ابراهیمخان بدست لکزیها ، نادر بیش از آن توقف درهند را مصلحت ندید و درصدد باز گشت بایران بر آمد . پس بدست خود تاج شاهی برسر محمدشاه گذاشت و شمشیر بر کمر او بست و مقرر داشت که پادشاهی آنکشور بدستوری که به نیا کان او تعلق داشته است کماکان بوی تفویض شود و سنت غربی و شمالی رود اتک از بندر سورت تا کشمیر و تبت بدو تعلق یابد . پس بهریک از بزر گان و سران لشکر بقدر مرتبه خلعت داد ، و بخوانین ایران فیل وطوق وجواهر بخشیده شد . روز شنبهآ هفتم ماه صفر سال هزاروصدو پنجاه ودو با گنجینهها و گوهرها و اموال بسیار عازم ایران شد و فتح نامهها بهرسو فرستاده کردید . و آوازهآ این فتح در ممالک یرا کنده کشت . هنگام باز گشت بعضی از رودخانههای پنجابرا که عبور از آن ممکن نبود یل بستند و از برخی دیگر باکشتی گذشتند ، ودر همان ایام باران موسمی نیز که آنرا بساره کویند آغاز شد . پیمودن آن راههامدت پنجماه طول کشید و سرانجام نادر به کنار رود اتک آمد و چند روز بانتظار بستن پل آنجا توقف کرد سپس براه افتاد . در این ایام بدو اطلاع دادند که در غارت شادلجهان آباد لشکریان کوهرهای بسیار بدست آوردهاند نادر دستور تفتیش داد

در اینوقت خبر رسید که خدایار خان عباسی حاکم سند نافرمانی آغاز کرده است . چون پس از ورود به کابل درستی این خبر معلوم شد ، نادر به تعقیب اورفت و از دیزهآ غازیخان و اسماعیل خان به شگارپور در آمد . نخست از روی اندرز نامهای به خدایار خان نوشته شد که ms300 نافرمانی را ترک گوید و راه اطاعت پیش گیرد وخود بدر گاه آید . خدایارخان فرزند خود را با چندتن از رؤسا با نامهای مبنی بر اطاعت تزد نادر فرستاد . نادر پیام داد منظور این بود که اولاد تو بعنوان گرو گان ملازم رکاب باشند و ایالت سند بتوداده شود . سپس فرمان حرکت داد . خدایارخان چون راه چاره را بسته دید عمارتها و خانههای الله آبادسند را ویران کرد و مردم را کوچ داد و از دریای سند گذشت و در قلعهآ عمر کوت متحصن شد . نادر در حوالی شگارپور در ساحل بکشتی نشست و از دریا گذشت و پساز پیمودن سی فرسنگ راه در یکشبانه روز، هنگام صبح بحوالی قلعه رسید. خدایارخان چون چنان دید رو بگریز نهاد . جمعی از سواران بدنبال او رفتند و ویرا گرفتند و تمام خزانهآ او بدست آمد . نادر از تقصیر خدایارخان گذشت و او را آزاد کرد ومجددا حکمرانی آن دیار را بدو داد . و فرزند او پس از سو کند خوردن ملازم رکاب شد. چون در آن ایام ازجانب پادشاه هند تحفهای رسیده بود نادر نیز دویست بار شتر از خربزههای بلخ برای وی هدیه فرستاد . از وقایعی که در این روزها باطلاع نادر رسید این بود که چون شاه طهماسب در غیبت وی با شاهزاده رضاقلی میرزا به

نادر از کارممالک سند و تأدیب اشرار آن حدود فراغت یافت و در سیزدهم محرم سال هزار و صدو پنجاهو سه از راه بلوچستان بایران باز گشت و در ششم ماه صفر به قندهار در آمد . چون در گذشته ازبگان بخارا و خوارزم بارها به خراسان دستاندازی کرده بودند ، نادر بعد از ورود به قندهار عزم تسخیر آن دو مملکت کرد. و چون بسبب ms301 کشته شدن ابراهیم خان میبایست سپاهی به شیروان فرستادهشود، نادر فتحعلی خان کوسهآ احمدلوی افشار وغنی خان ابدالی حاکم قندهار را بافوجی کران مأمور سر کوبی لکزیهآ آن ناحیه کرد و دستور داد که آنان با سپاهیان خود جنگ راشروع کنند تا خود او برسد . سپس از راه هرات و بادغیس عازم تر کستان شد . چون قبلا بوالی بلخ دستور ساختن کشتی داده شده بود صنعتکران هزار وصد فروند کشتی برای حمل ذخائر راه خوارزم و چند کشتی مخصوص سواری خاص درساحل آمویه ترتیب دادند و بآب جیحون انداختند . نادر در بیست وهفتم جمادی الاولی بمنزل کرکی که معبر بخارا است رسید . از بکان چون خود را برابر نادر ضعیف دیدند با حا کمان حصار و قرشی و کسبی و بیشتر بزرکان بخارا وارد خدمت او شدند، و اردو در چارجو فرود آمد . سپس پل محکمی بر آب آمویه بستند و لشکریان و نادر از آن عبور کردند . در آنجا حکیم بی اتالیق از جانب ابو الفیض خان والی بخارا نزد نادر آمد. ابوالفیض خان نیز با اشراف و رؤسای اویغوری بخارا در یکمنزلی شهر بحضور نادر رسیدند . نادر خلعتهای طلاباف و خنجر مرضع و افسر مکلل بدوبخشید واعیان مملکت بخارا نیز به تناسب خلعت کرفتند وممالک غربی لباب (3) از منضمات ولایات ابران شدو ازتوران جدا کردید.

ایلبارسخان والی خوارزم با اینکه سابقا به نواحی خراسان آمده و بهرهای نیافته بود در ایامیکه نادر درهندوستان توقف داشت به باورد حمله ms302 آورد . مقارن ورود او رضاقلی میرزا نیز از هرات بازگشت و با فوجی بجنگ او رفت ایلبارس خان چون از آمدن رضاقلی میرزا آگاه شد با از بکان بگریخت و بسیاری از اوزبکان دراطراف بقتل رسیدند . رفتار ایلبارس خان سبب شد که نادر بسروقت او رود . قبل ازحرکت نامهای بدو نوشت که هر گاه او و خوارزمیان باطاعت در آیند امان خواهند یافت، و گرنه همگی ازدم تیغ خواهند گذشت. ایلبارس خان و خوارزمیان بدین نامه توجهی نکردند و نادر از بخارا متوجه خوارزم شد . چون نادر به نواحی چارجو رسید، فوجی از اوزبکان و تر کمانان که ییرو ایلبارس خان بودند باپیشتازان لشکر نادرجنک در پیوستند . لیکن پس از اندک مقاومتی شکست خوردند و از کنار آمویه روی برتافتند . ایلبارس خان از خوارزم آمادهآ نبرد شد و پس از ورود نادر بخارج قلعهآ هزاراسب وی با چند هزار سوار صف آرایی کرد و جنک درپیوست . خوارزمیان و مردم یموت و تکه تاب مقاومت نیاوردند و راه کریز پیش گرفتند و از گرد ایلبارس خان پرا کنده شدند . ایلبارس خان با کسان خود در قلعهآ خانقاه متحصن شد . سربازان نادر قلعه را محاصره کردند . طایفهآ سارت و اوزبک چون ایلبارس خان را در چنان حال دیدند بدر کاه نادر آمدلد و

کلات قلعه ایست برفراز کوه بلند و فرود ابن سیاوخش درسمت غربی آن قلعهای محکم بنا کرده است . در کوهستان آن انواع شکارها یافت میشود . چون موقعیت این کوه و قلعه بسیار مناسب بود نادر سابقا برج و باروی قلعه را محکم ساخت . و درسه جا بنام خشت و گرد و قوشچی عمارتهای عالی و خانههای دلنشین بنا نهاد و چشمهها و نهرها جاری کرد. سیس در اوایل شوال این سال وارد آنجا شد و به تماشای آن بناها رفت و در آنجا بشکار پرداخت، و شکارهای فراوان بدست آمد. در آخر شوال از آنجا بمشهد رفت و ماه ذوالقعده و ذوالحجه را که با بهمن واسفند منطبق بود در آنجا ماند و در بیست و ششم ذوالحجه به داغستان عزیمت کرد .

چون هنگامیکه شهر مشهد به تصرف در آمد بامر نادر ایوان میرعلیشیر را

هنکامیکه نادر از قزوین عازم شیروانشد لشکریان خود را در قلعهآ شماخی سکونت داد و از راه شاهداغی البرز متوجه مقصد گشت . چون بحدود غازی قموق رسید شمخال و سرخاب و اوسمی بحضور وی آمدند و اظهار اطاعت کردند . نادر از آنجا بجانب آوار که در منتهای داغستان و بحدود چر کس متصل است عزیمت کرد . در آنجا دچار سرمای سخت و برف و باران شدند ms304 . هنگام توقف در آوار در روزی بارانی فوجی از لکزیهآ آوار آمادهآ کارزار شدند و به سربازان و جزایر چیان حمله کردند ، و جمعی از لشکریان نادر را از پا در آوردند . نادر بعلت سرما و تلفات غیر منتظر از آوار عقب نشینی کرد و در بین راه خبر حادثهآ قراقیطاق را شنید توضیح آنکه در آنوقت که نادر در غازی قموق بود فرمان داد تا سرخاب و اوسمی فوجی از لکزیه را جزء سربازان وی در آورند . آنان از او خواستند که بجای این کار خراج کامل را برعهده گیرند و لی نادر نیذیرفت و ایشان اگرچه بظاهر تظاهر بخلوص کردند ، اما در باطن مایل باجرای فرمان نبودند . اوسمی فوجی از سربازان رکابی را برای انجام مأموریت بر گرفت و بجانب قراقیطاق رفت . لیکن در آنجا از اطاعت سر باز زد و با سربازان خود در بیشههای پردرخت سکونت گزید و بغارت اموال پرداخت . نادر میخواست از داغستان بسمت ممالک عثمانی رود ، ولی طغیان اوسمی سبب شد که از آن سفر چشم یوشد . یس لشکریان خود را در خارج دربند متوقف ساخت و فرمان داد که تا منتهای داغستان مخصوصا مقر اوسمی پنامکامهبی زمستانی آماده سازند و اسباب توقف زمستان را در آنجا آماده کردند.

چون سران قراقیطاق در دهنهآ در بند جای داشتند، نادر همت به قلع آنان بست و با لشکری انبوه قصد ایشان کرد . یس بمنظور تأدیب اوسمی لشکری گران بسمت آق قوشه و قراقیطاق فرستاد و فرمان داد تا با آنان مشغول رزم و پیکارشوند. بعد از ورود سربازان به کوههای آق قوشه ، قاضی آنجا با اینکه منسوب به شمخال بود بمخالفت برخاست و آمادهآ نبرد با لشکرنادر گشت . لیکن سرانجام چون مقاومت خودرا بر ابر سربازان ایران بی فایده دید بگریخت . و روزدیگراز در پوزش در آمد و امان خواست و سر بفرمان نهاد . اوسمی که خود را از دو طرف محصور میدید در قلعهآ قرشی که در کوهستان پردرخت واقع است متحصن شد. آن حصار راهی تنگ داشت که درختان انبوه در آن رسته بود و راه رفتن در آن سخت دشوار مینمود لیکن دلیران ایران آن راه را پیمودند ، و برفراز قلعه رفتند . اوسمی تاب مقاومت نیاورد و بهمراهی یاران خود روی بتافت و با رفتن او فتنهٔ‌ لکزیه خاموش شد ، و سران آن قوم تأدیب شدند و زنان آنان اسیر کشتند و قرای قیطاقی سوخته شد و باقی آن ملک به تصرف نادر در آمد . پس از کذشتن زمستان، نادر بهار وتابستان

سابقا شیخجباره رئیس اعراب هوله بحرین را تصرف کرده بود و خراج مرسوم را نمیپرداخت . درسلطنت نادر هنگامیکه عازم قندهار بود میرز امحمدتقی شیرازی از رتبهآ استیفاء شیراز بایالت فارس رسید و به لقب خانی سرافراز شد ومأمور تسخیر بحرین و مسقط کشت . نخست فوجی را بمحاصرهآ بحرین فرستاد و آنجارا تصرف کرد . سپس مهیای فتح مسقط کردید ms306 . و کشتیهای موسوم به رحمانی و فتحشاهی و ملک را بدانجانب روانه کردند . مسقطیان چارهای جز تسلیم ندیدند . هنگامیکه نادر در هندوستان بود مردم مسقط آشوب و انقلاب کردند و بمخالفت برخاستند و آتش فتنه را برافروختند و فرمانده کشی را کشتند و کشتی او را با کشتیهای دیگر که در بندر ها بود گرفتند . چون نادر ازهند باز گشت در حدود سند این خبر را شنید و به نظام الملک والی د کن دستور داد بیست فروند کشتی آماده سازد . هنگامیکه نادر درحدود داغستان بود بدواطلاع دادند که کشتیها در بندرسورت حاضرشده است . والی سورت کشتیها را بآب انداخت اما چون کشتیها درغیر موسم براه افتاده بود طوفان برخاست و یک کشتی بر گل نشست و بقیه نجات یافتند . پس از رسیدن کشتیها بساحل ، چون منظور سر کوبی سلطان بنمرشد والی مسقط بود ، دوباره کلبعلیخان افشار بسرداری و تقی خان شیر ازی با یالت فارس تعیین شدند ، و نادر فرمان داد سردار از راه دشت و تقی خان از روی دریا بر مسقط و ولایات مابع آن حمله برند و بر تروخشک خوارج ابقا نکنند و سیف بن سلطان

چون در ایام توقف اردوی همایون در داغستان ، اوزبگان خوارزه و ارال به تحریک نورعلیخان پسر ابوالخیر والی قزاق بمخالفت برخاسته بودند و طاهرخان والی را در قلعهآ خیوه کشته بودند ، نادر نصر الله میرزا را با عدهآ کافی برای سر کوبی آنان روانهآ خوارزم کرد . بس از رسیدن نصرالله میرزا به هرو یاغیان که از کردهآ خود یشیمان شده بودند بعذرخواهی نزد او آمدند و از مرو به لشکر وی پیوستند . نصر الله میرزا از تقصیر آنان در گذشت و بدر خواست ایشان ابو المحمد پسر ایلبارس را که در آن سفردر ر کاب او بود به ابو الغازی موسوم کرد و بسلطنت خوارزم معین ساخت و جمعی از رؤسا و بزرگان آنان مورد احسان واقع شدند.

درحینی که نادر درخارج طهران اردو زده بود رضاقلی میرزا ولایت ری را داشت و بنابر سوء خلق وی سخنانی از اوشنیده میشد که بویسر کشی میداد. در

پس از آنکه نادر سراسر آذربایجان را فتح کرد، بزرکان دولت عثمانی در صدد بر آمدند که باختلافات خود با ایران پایان دهند . پس علی پاشا را بطلب صلح بدربار نادر فرستادند و او در صحرای مغان بحضور نادر رسید . نادر پس از جلوس ، مردم ایران را مکلف کرده بود که لعن خلفاء راشدین را ترک گویند و با آنان دوستی و رزند ، آنان هم از عقیدهآ سابق خود باز گشتند و خلفاء کرام را یکی یس از دیگری پذیرفتند . مذهب سنت دیگربار در ایران رواج یافت و نادر درصدد بر آمد که جنگ با عثمانیان را ترک ms308 کند . لذا نامهای بدربار عثمانی نوشت و شرایط صلح را چنین معین کرد :

1- اینکه در عهد پادشاهان گذشته برای رفع اختلاف ، چهار مذهب یذیرفته شده است . چون ایرانیان در فروع از حضرت « صادق ، علیه السلام پیروی میکنند مذهب شیعه باید بعنوان مذهب پنجم برسمیت شناخته شود .

2 - رکنی از ارکان مسجد الحرام بائمهآ این مذهب اختصاص یابد .

3- ایرانیانی که از راه شام بمکه میروند، گماشتگان دولت عثمانی با آنان مانند حاجیان مصر وشام رفتار کنند ، و وسایل حرکت و خواروبار آنانرا آماده سازند و بدون کرفتن باج ایشان را بمکه برساند.

4- اسیران طرفین آزاد شوند.

5 - هریک از دو دولت عثمانی و ایران و کیلی در پایتخت کشور دیگری داشته باشد .

این نامه بهمراهی سفیر با هدایای گرانبها بدربار عثمانی فرستاده شد . لیکن عثمانیان مادهآ اول و دوم را نپذیرفتند و مصطفی پاشا والی موصل را با دو نفر ازعلما برای تبریک و تعیین سرحدات نزد نادر فرستادند . هنگامیکه کارقندهار پایان یافته بود ، سفیران عثمانی بحضور رسیدند . نادر مجددا در این باب نامه نوشت و یس از مراجعت از سفرهند معادل دو لک از جواهر با چهارده زتجیر پین با ییلبانان برسم هدیه نرد پادشاه عثمانی فرستاد وکرارا قبول شرائط ذکر شده را خواستار شد . بزر گان دولت عثمانی از قبول رسمیت مذهب شیعه و دادن رکن پنجم سر باز زدند و فتوای علمای اهل سنت را در نامشروع بودن این تقاضا مستمسک قرار دادند و دو تن از قاضیان را نزد نادر فرستادند تا فتوای علمای سنت را بدو اطلاع دهند . سفرا در دربند بحضور نادر رسیدند . نادر بر آشفت و جوابی دو پهلو به نامهآ دربار عثمانی نوشت وعازم حمله بممالک عثمانیشد . خبر حر کت نادر عثمانیان را متوحش ساخت و سلطان عثمانی احمدپاشای حمال اوغلی را به سرعسکری منصوب، و بسمت دیار بکر مأمور ساخت و بدو توصیه کرد که تا نادر به سرحدات عثمانی ms309 نرسیده ، عثمانیان بحدود ایران تجاوز نکنند و بجنگ پیشدستی ننمایند . نادر پساز یایان کار داغستان و مراجعت از آن حدود در بیستم دلو سال هزارو صدو پنجاه و ینج متوجه ممالک عثمانی شد . در این سفربارانی سخت در گرفت و رفتن را دشوار ساخت چنانکه ستوران از بردن بار بازماندند و از ییمودن راه ناتوان گشتند . از دربند ثا کنار رود کر لشکر با کمی آذوقه و کرسنگی زیرباران تند راه پیمودند . سرانجام باران آرام شد . در نزدیکی جواد پلی بر رود کر بستند و نادر با لشکریان از آنجا گذشتند و در صحرای مغان منزل کردند . در آن نواحی ، چهارپایان را بخاطر نیرو کرفتن به علف انداختند سیس متوجه مقصد شدند . احمدپاشا والی بقداد چندتن

بعداز انجام کارشهر زور نادر در خارج قلعهآ کر کوک چادرزد . اهالی کر کوک که باستواری دیوار قلعه اعتماد داشتند بمحافظت آن پرداختند . بامر نادر توپچیان تویهای قلعه کوب را از چهار طرف نزدیک قلعه بردند و یک روز از بام تا شام برسر قلعگیان آتش ریختند . سرانجام دیوار قلعه شکافته شد و قلعگیان امان خواستند . فوجی هم از سربازان نادر مأمور محاصرهآ قلعهآ اربیل شدند و مردم اربیل هم شهررا را تسلیم کردند . سیس نادر متوجه موصل گشت و در کنار قبر یونس بن متی چادر زد وجمعی از مقدمهآ لشکر در اطراف قلعه بجولان در آمدند . در آن ایام احمد پاشا سرعسکر که از دیار بکر به ماردین آمده بود ، حسینپاشا والی حلب را بمدافعهآ نادر فرستاد . حسین پاشا به موصل آمد و بیاری حسین پاشای والی موصل بحفاظت قلعه پرداخت . ازطرفی قوچ پاشا حاکم کوی با فوجی ms310 بزرگ عازم نبرد با نادر شد اما کاری ازپیش نبرد و بسیاری از لشکریان او کشته شدند و جمعی اسیر گردیدند. نادر برای والیان موصل وحلب پیام فرستاد تابجنگاقدام نکنند ، لیکن پیام سودی نداد و هردوطرف آمادهآ جنگ شدند . سربازان نادر به کندن نقب یرداختند ، و در شب پانزدهم شعبان نادر سوار شد و در سرسیبه بانتظار طلوع صبح بسر برد . بامداد به قلعه حمله برد . حملهآ اول به نتیجه نرسید و باردیکر آماده شدند . این بار مردم قلعه تاب مقاومت نیاوردند و درخواست سازش کردند . یاشایان نیز چندتن از بزرکان را با چند اسب تازی نزاد نزد نادر فرستادند و چندتن از مفتیان از جانب

در این ایام به نادر اطلاع رسید که دولت عثمانی با درخواستی که از موصل فرستاده شده بود موافقت نکرده است ، و یکن محمد پاشا صدراعظم سابق بسر عسکری تعیین گردیده و با لشکری بزرگ به قارص رفته است. نادر بسمت ممالک عثمانی حرکت کرد و در مرادتپهآ ایروان چادر زد . سرعسکر نیز از قارص بیرون شد و بچهار فرسنگی اردوی نادر رسید . چند روزی جنگ بین طرفین ادامه داشت از قضا در این نبرد تیری به سر عسکر رسید و بهنگام عصر در گذشت . مرگ سرعسکر نظم اردوی عثمانی را بهم زد و دیری نیایید که سربازان رو بفرار نهادند . لشکریان نادر به تعقیب آنان پرداختند و سپس با غنیمت بسیار از راه اصفهان روانهآ خراسان شدند .

نادرشاه اگرچه در آغاز کار از راه دلسوزی خود را برنج انداخت تامردم ایران را آسوده خاطر سازد، لیکن عاقبت راه بیداد راپیش گرفت، و هرچند که از زروسیم تا آنجا که توانست بدست آورد . اما در خاتمهآ کار دین و ms311 دنیای خود را بدان فروخت ، وپارهای حوادث غم انگیز دیگر نیز ضمیمهآ مال دوستی اوشد و موجب زوال ملک او کردید . نادرهنگامیکه بیگانگان کشور ایران را مورد تاخت و تازخود ساخته بودند، قد مردی راست کرد و ایران را از وجود دشمنان پیراست، اما پساز

علیقلیخان پس ازتسخیر کلات و کشتن شاهزاد گان، در مشهد به تخت نشست وخود را شاه خواند و سکه زد و به علیشاه مشهور شد واز آغاز کار بباده گساری و عشرت پرداخت و گنجینههایی را که نادر اندوخته بود بی پروا باین و آن بخشید و هرچند در آغاز کار چند روزی بکامرانی بسربرد . لیکن پس از گذشتن یکسال از پادشاهی وی در محال سلطانیه بین او و برادر کوچکش ابراهیمخان جنگی در گرفت . لشکریانش از گرد او پرا کنده شدند و علیشاه به تهران گریخت وبدست گماشتگان ابراهیمخان گرفتار شد و چشم ویرا کندند .

جلوس شاهرخ میرزا

یس از کشته شدن نادر و فرزندان او ، علیشاه ابراهیمخان را در ارک مشهد پنهان کرد و خبر کشته شدن او را منتشر ساخت . هرچند پس از قتل علیشاه ابراهیم خان خود را پادشاه خواند اما مردم مشهد و سران ایل بجستجوی شاهرخ بر خاستند و او را ازارک بیرون آوردند و در آستانهآ مشهد رضوی با وی پیمان سلطنت بستند . شاهرخ میرزا در بیستم شوال سال 1161 در مشهد به تخت نشست.

جلوس ابراهیهخان در تبریز

ابراهیمخان پس از شنیدن خبرجلوس شاهرخ میرزا در هفدهم ذوالحجه آنسال در تبریز به تخت نشست و برخلاف علیشاه که دست باسراف گشوده بود براه امساک رفت و مال اندوزی را پیشه ساخت . سیس از تبریز آهنگ مشهد کرد و علیشاه را که بند کرده بود و همراه داشت در قم گذاشت . پس ms313 از رسیدن بمنزل سرخهآ سمنان لشکریان وی از گرد او پراکنده شدند . برخی نزد شاهرخ و کروهی به خانههای خود رفتند. ابراهیمخان از آنجابه قم باز کشت لیکن مستحفظان

درة نادرة

درة نادرة

نبذة عن الكتاب

الفهرس