فنح اله راده. ابادر. 1250 - سرشیاسه ال للمن (ر استة کتاب جدجة العکمهی ابن: حکسه ستد معمد حس عوال وماه بدیداور عهبلت شیراری حراسایی. به کوشش ابادر فتح الله راده مشعصات نشر تهران: صشور سمره 1296. شایک دوره مشحصات طاهری رص تایه اوروده وضعیت فهرست توسی وبیا، کنابنامه بیگ بابابهر. بوست. 1257 - بتیخاری تفا ودا روساری-عتون قدیصب نا فرن14 رده سدی کمگره ه ااف رده بندی دیوی شماره کتابشاس ملن : 0 تصنیف: حکیم سید محمد حسین خان عقیلی شیرازی خراسانی شیرازی

به کوشش: دکتر ابادر فتح اله زاده

با مقدمهآ: دکتر یوسف بیگ باباپور

ناشر: منشور سمیر

شمارگان: 500 نسخه

نوبت چاپ: اول، ع9

قیمت دوره: 1500000 ریال

شابک دوره: 818،8370،978600

حق پاپ: 1215، انتشات شزدیر اتلن مکزخش: 22252201015602.

الحمد لله الذی خلق الانسان فی أحسن تقویم و شرفه بتشریف الروح والعقل القویم و ایده بتأیید النفس السلیم و الذهن المستقیم، ثم رده الی اسفل السافلین: عالم الکون و التجسیم؛ و أبده بالحرارة الغریزیة و الرطوبة الأصلیة و الأرواح والقوی الجسمانیة لیصدر عنه الأفعال، و ابتلاه بالأمراض والأعلال وعلمه طریق المعالجة و معرفة الأسباب وعلامات الکلیة والجزئیة العلمیة والعملیة بالتدبر فی الأغذیة و الأدویة بالرعایة الستة الضروریة لرد الصحة الزائلة وحفظها الحاصلة.

والصلاة والسلام علی سید أنبیائه و سند اولیائه محمد المصطفی وعلی المرتضی و أولادهما الذین هم أهل الاصطفاء وأذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا

اما بعد، می گوید بندهآ خاطی، محمد حسین بن محمد هادی العقیلی العلوی، غفر الله ذنوبهما و ستر عیوبهما، که مدتی مدید بود که اشتیاق این داشت که کتابی در «طب» جمع و تألیف نماید که مشتمل باشد بر هر «پنج فن» آن؛ و به سبب بی بضاعتی و فرومایگی علم و عمل و عدم حصول اسباب و کثرت امراض و أعلال، اتفاق نمیافتاد تا آن که قبل ازین، در سنه یک هزار و یکصد و هشتاد و پنج هجری نبوی، ms001 صلی الله علیه و آله، به فرمان واجب الإذعان جناب مستغنی الألقاب ارشاد مآبی، پیر و مرشد حقیقی میر محمد علی الحسینی، أدام الله ظلال إفاضاته و إفاداته، متوجه جمع و تألیف «قرابادین» گردید؛ بدین نسق که اولا: بعض ادویه مفرده که «اصل» و «عموداند» در بعض مرکبات و آن مرکبات به نام آنها مشهورند را با

وبعد اتمام آن، بعون الله تعالی وفضله، باز حسب الامر آن جناب سامی، مد ظله العالی، متوجه جمع وتألیف ادویه مفرده گردید؛ ایضا به ترتیب حروف تهجی، از «الف، تا «یاء با رعایت حرف ثانی نیز؛ در ضمن ابواب و فصول.

و آن قرابادین را مسمی به «مجمع الجوامع و ذخائر التراکیب»؛ وادویه مفرده را به «مخزن الأدویه و تذکره اولی النهی» مسمی گردانید. و نیز برای آن ادویه مفرده، قرابادینی به ترتیب حروف تهجی، انتخاب از «قرابادین» نمود.

و بعد اتمام آن، به توفیق ملک علام وعون و امداد آن جناب، أدام الله فیضه و برکاته، حال که سنه یک هزار و یکصد و نود و پنج است، امر به جمع و تألیف کلیات، آن فرمودند وحسب الأمر شریف آن جناب، مد الله ظلال عاطفته وفیضه، متوجه انجام این عمل گردید. امید از فضل و توفیق او، سبحانه، و امداد و اعانت آن جناب است که صورت اتمام و سمت اختتام پذیرد.

و این را مسمی به خلاصتة الحکمه در ms002 کلیات مجمع الجوامع گردانید. و مرتب نمود بر مقدمهای و دو مقاله و خاتمهای؛ و در هر یک فصولی چند در آورد: زیرا که طب را دو جزء است نظری و عملی.

مقاله اول: در بیان جزء نظری؛ مشتمل بر چهار رکن:

رکن اول: در بیان امور طبیعیه؛ در ضمن یک مفتاح و هفت فصل.

بدان که طب، اولا منقسم می گردد بر دو جزء: یکی علمی، که آن را «نظری» گویند، و دیگری عملی؛ یعنی «علم عملی».

و هر یک از آن هر دو نیز منقسم به دو قسماند: یکی علمی؛ یعنی «علم جزء علمی فقط» و دیگری «علم عملی به طریق کلی، بدون قصد مباشرت عمل» و قسم اول علمی عملی «علم به کیفیت وطریقه مباشرت عمل است، بالتفصیل؛ بدون قصد مباشرت عمل» و قسم دوم آن «علم به کیفیت عمل است با مباشرت عمل»؛ زیرا که مقصود از دانستن آن، یا «حصول علم فقطه است و یا «حصول علم متعلق به کیفیت عمل، بالإجمال، بدون قصد مباشرت عمل» ویا «حصول علم متعلق به کیفیت عمل، بالتفصیل، با قصد مباشرت عمل، بدون مباشرت بالفعل» و یا «حصول علم متعلق به کیفیت عمل، بالتفصیل، با مباشرت آن بالفعل» وهر یکث، إن شاء الله تعالی، بالتفصیل مذکور خواهد شد.

بدان که فضیلت و شرف آن را این بس که وارد است «العلم علمان: علم الأبدان، و علم الأدیان»؛ و با علم دین، که اساس مبدأ و معاد و علت غائی آفرینش و غایت کمال دانش و بینش است، قرین و مقدم داشته شده؛ زیرا که تحصیل علم دین و اشتغال به وظایف اعمال آن، از طاعات وعبادات،، موقوف بر صحت بدن و سلامت حواس و مدارک و قوا است، و صحت و سلامت آنها موقوف به دانستن اسباب و

و نیز علم به آن که روح و نفس او اشرف ارواح و نفوس و بدن او اشراف ابدان و ترکیب او اجمع و أتقن وأحکم ابدان کل موجودات است و هیچ موجودی از موجودات، چه روحانیات و چه جسمانیات، و چه مجردات و چه مادیات و چه لطایف و چه کثایف نیست که در آن مجمع و ترکیب مخمر نیست و شکل و هیئت

و در نهایت، ms005 کمال وصول که معرفت «خود» است؛ که بندهای مخلوق، ضعیف، حقیر، فقیر و محتاج در جمیع امور به او، سبحانه، است؛ و به دلیل عدم احاطه و شمول معرفت به کنه ذات و صفات و افعال او، تقدس و تعالی، و بی نهایتی و بی نیازی وعزت او سبحانه، به لسان عجز نطق به «ما عرفناک حق معرفتک»2 نماید؛ و به سبب قصور از امتثال حق عبادت و ادای شکر نعمای بی نهایت قدیم و جدید او، که دم به دم به او میرسد، که اگر لحظهیی و آنی نرسد معدوم می گردد، خواهد گفت «ما عبدناک حق عبادتک»2 زیرا که عبادت، فرع معرفت و به قدر آن است.

به بیان دیگر آن که: شرافت و فضیلت بر دو قسم است: یکی ذاتی، و یکی عرضی. و ذاتی، یا مختصن به نوع است و یا به شخص.

و اما فضیلت وشرف «نوعی» آن، به اعتبار تعلق نفس ناطقه است بدان و جامعیت آن مر نفس حیوانی و تباتی را؛ چنان چه فضیلت حیوان بر نبات به اعتبار تعلق نفس حیوانی است بدان و فضیلت نبات بر جماد به جهت تعلق نفس نباتی است بدان و فضیلت جماد بر بسایط به اعتبار ترکیب است و ظهور فنون افعال و خواص و منافع است از آن. و شرف فضیلت انسان بر ملک نیز به جهت تعلق نفس ناطقه و ترکیب جسد وصدور افعال و آعمال متفنتهآ متکثره از علوم و معارف وحقایق و طاعات و عبادات و غیرها و مخصوص بودن آنها هر یک به امری خاص و تجرد است «و ما

و اما شرف و فضیلت عارضی او بر دو قسم است: نوعی و شخصی. آما «نوعی» آن است که ترکیب و مزاج بدن انسان، به اعتبار اعدلیت و قابل «نفخ روح» و تعلق «نفس ناطقه» است. و نفس ناطقه او قابل و لایق تحصیل جمیع کمالات صوریه و معنویه، ظاهریه وباطنیه وعلوم و معارف حقه است.

واما «عارضی و شخصی»؛ آن بر دو قسم است:

یا محتاج به کسب و تعلیم نیست از دیگری؛ مانند علوم انبیاء و اوصیاء آنها، صلوات الله علیهم، که علوم و معارف آنها ذهنی لدتی است و لهذا اشرف کل مخلوقاتاند و خلیفهٔ‌ الله، و سایر الناس همه مأمور به تبعیت و اطاعت آنها؛

و یا محتاج به کسب و تعلیم و تحصیلاند. و در این، همه متساوی نیستند؛ بلکه بعضی را قوه و استعداد و لیاقت زیاده است بر بعضی؛ به حکم آیه کریمه «خلقکم أطوارا1 و انیاء و ms007 اوصیاء نیز هر یک در مرتبه خود متفاوتاند؛ به حکم آیهآ کریمهآ «ولقد فضلنا بغض السین علی بعض»2 «و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات».3

پس، از این بیانات به وضوح رسید که اشرف و افضل کل مخلوقات، انسان است. و از بنی نوع انسان، کسی است که اعلم واعرف و کثیر النفع و متفقدتر به احوال کافه خلایق، خصوص بیچارگان و محتاجان و درماندگان و علیلان و ضعیفان بنی نوع خود که مبتلا به امراض و أسقام باشد. و کدام خیر و ثواب از آن زیاده است که شخصی که مبتلای به مرضی باشد. که از حرکت و قیام و قعود و إتیان عبادات عاجز باشد و شخصی او را معالجه نماید و صحت یابد4! بدان که طیب را بالجملهآ باید که عالم و عارف به چند علم و صنعت و متصف به اوصاف حسنه و متأدب به آداب و اخلاق فضیله مرضیه و معتقد به مبدأ و معاد و ثواب و عقاب و راجی به مثوبات و قربات و خایف از عقوبات و دوری از رحمت حق، عز وجل، باشد. و تابع و پیرو صاحب شریعت و اوصیاء او، صلوات الله علیهم،

اول: علم فقه وحدیث است و تبعیت و ولای اهل بیت، صلوات الله علیهم،؛ به حکم آیه کریمه «قل لا أستلکم علیه أجرا إلا المودة فی القربی»1 و آیه وافی هدایت «قل هذه سبیلی أدعوا إلی الله علی بصیره انا و من اتبعنی»2، اساس وبنیاد دین خود را بدان استوار دارد؛ تا آن که به ورود شکوک و شبهات شیاطین نفسانیه و شیاطین إنسیه باید که از جاده استقامت نلغزد و منهزم نگردد.

و دوم: علم اخلاق است که آن را، خوب ورزد، و ملکه خود گرداند بعضی از آن را تا؛ صاحب خلق نیکو باشد. و سوم: علم حکمت است؛ برای تأیید و تشیید و تحقیق معانی و نکات و لطایف کلام و حسن بیانات صاحبان شریعت، صلوات الله علیهم،، که از آن شرافت و علو درجه و رفعت شأن آنها معلوم می گردد. و عامل به علم حکمت باشد؛ یعنی حکیم راست گفتار و درست کردار و «واضع شیء در موضع لایق آن» و تابع حق و أمر

چهارم: علم منطق است؛ خصوص کلیات خمسه و معرفت جوهر وعرض و حدود؛ برای معرفت حدود و رسوم اشیاء، و صحت و مرض، و فرق میان ذاتی و عرضی، وعام و خاص، ولازم و مقارق، و آن که «کدام مزاج، در تحت کدام ms009 مزاج؟، و «کدام مرض، در تحت کدام مرض؟» و «لازم، کدام مرض؟ واصلی، کدام؟ و شرکی عارضی کدام؟» و تقسیم امراض و غیرها. پنجم: علم طبیعی است؛ برای آن که طب، متعلق به علم طبیعی و فرعی از فروع آن است.

ششم: علم هندسه است؛ به جهت معرفت هیأت و شکل اعضاء مفرده و مرکبه در تشریح اعضاء؛ از استقامت و انحناء، و تدویر و تثلیث و غیرها. و برای شناخت اکثر جراحات؛ مثلا معرفت آن که جراحت مدور و عمیق، عسر البرء و جراحت صاحب زوایا، سهل البرء؛ زیرا که از جانب زوایا، گوشت صالح زود میروید.

هفتم: علم هیأت است؛ به جهت معرفت فصول اربعه سنه، ربیع و صیف و خریف و شتا، از برای تنقیه؛ از فصد و اسهال و قیء و غیرها. و معرفت خط استواء، و تقسیم اقالیم سبعه، وعرض وطول بلدان، و أمزجه بلدان، و اهویه هر یک، وطلوع و غروب، و اوج و حضیض، ومقارنه و مقابله، و تثلیث و تربیع وتسدیس، و سایر نظرات کواکب سبعه سیاره و امور متعلقه بدانها، و اوقات «بحارین» و غیرها.

هشتم: علم احکام نجوم است؛ جهت معرفت اوقات فصد و حجامت و اسهال؛ که در زاید النور، یعنی از اول ماه تا چهاردهم، و در وقتی که قمر در برج جوزا باشد، حتی المقدور جایز نیست فصد و حجامت واخراج خون، مطلقا؛ مگر آن که ضرورت بسیار داعی و خوف هلاکت باشد. و فصد در وقت بودن قمر در جوزا

و حجامت کردن در بودن قمر در ثور و حجامت سینه در اسد و بر این قیاس در هر برجی که به عضوی منسوب است، چون قمر در آن برج باشد، حجامت آن عضو ممنوع است؛ مگر آن که در آن برج کوکبی سعد باشد ms010 و یا ضرورت بسیار، داعی بود. و حذر نماید از حجامت هر گاه قمر در سرطان باشد؛ زیرا که خوف حدوث «وضح» است. و سزاوار است حجامت در وقتی که قمر در برج ثابت و مسعود باشد از مناحس. وجهت استعمال ادویه: که وقتی که قمر به برج مخالف طبیعت مرض و متصل به کوکبی که نیز مخالف طبیعت مرض و ناظر بر سعد باشد، نیکوست.

وجهت ترکیب ادویه: که در وقتی ترکیب نمایند که قمر در برج موافق طبیعت دوا باشد: و هم چنین اخذ و التقاط و اعطای ادویه مفرده و مرکبه.

وجهت اختیار وقت تنقیه به مسهل: که هنگام بودن قمر در برج مائی و هابط و فوق الأرض و متصل به کوکبی سعد، مانند ژهره و غیر آن، جایز است و در مقارنه مشتری، غیر مجوز و حذر از آن اهم وجهت اختیار وقت استفراغ به قیء: که هنگام بودن قمر در ثور مسعود، و از تحت الأرض ومتصل به کوکب فوق الأرض نیکوست.

وجهت استعمال غرغره: در هنگامی که قمر در برج سعد و متصل به مشتری و یا زهره و فوق الأرض بود، جید است.

وجهت استعمال حقنه: که وقتی که قمر در میزان و یا عقرب و متصل به کوکب سعد و زاید النور بود، نیکوست. و زهره، در این امر اقواست از مشتری.

وجهت تعین هنگام استحمام: که چون قمر در خانه مریخ و یا مشتری باشد نیکوست.

وجهت سر تراشی و مواز بدن ستردن: در هنگامی که قمر در برج مائی باشد جید است ودر برج سنبله، زیون.

بدان که این اختیارات و تعین اوقات، در امراض غیر حاده و توسعه وقت و غیر ضرورت شدیده است و در امراض حاده و تضسیق وقت و ضرورت شدیده، مراعات آنها ضرورنیست.

و نیز جهت معرفت اوقات بحارین که تعلق به تزاید و تناقص نور قمر دارد. و هم چنین تزاید ms011 و تناقص و هیجان و سکون اکثر امراض؛ مانند «سانجر» که در ملک بنگاله عارض می گردد که در هنگام مقارنه و مقابله قمر با شمس، وقت هیجان و اشتداد آن است و در اوقات دیگر ساکن و تفصیل بحارین، إن شاء الله تعالی، در باب حمیات مذکور خواهد شد. نهم: علم حساب؛ جهت معرفت «ضروب» و «قسمت» درجات ادویه مرکبه و استخراج امزجه و مقادیر شربات آنها و آن چه محتاج به حساب باشد.

دهم: علم کهانت و قراست است؛ که از بعض احوال و علامات و هیئات مرضی و اشکال خلقت وصورت آنها در یابند که: «زود شفا خواهد یافت یا نه؟» و یا «عاقبت بخیرند؟» و یا «انتقال به امراض و أعلال دیگر خواهند نمود و یا به هلاکت؟» و بر این قیاس، امور جزئیه اتفاقیه.

و نیز، از جمله آداب و اخلاق طبیب، با اتصاف به اوصاف مذکوره، بیست و دو امر است:

اول: آن که در هنگام معالجه، خود را در میان نبیند و شافی حق را، جل شأنه، داند و بیند و دائم مستمد فیوض و برکات از او، سبحانه، باشد. و معلم و استاد خود را بستاید و شکر و احسان او نماید؛ زیرا که چنان چه پدر و مادر او باعث و واسطه تولد صوری و حیات جسمانی اویند، معلم و استاد او باعث تولد روحانی و حیات معنوی و استخلاص و نجات او از تنگنای ظلمت جهل به وسعت گاه عالم علم و

دوم: آن که باید به حسن خلق و بشاشت و لطف کلام، متفقد و متوجه احوال پرسی مرضی باشد. و اگر تکرار و یا سوء تدبیری نمایند، به زودی از جا در نیاید و طیش و غضب نکند و از خود نرنجاند و سخنی نگوید که باعث یأس آنها گردد؛ بلکه به ترحم و تلطف و مدارا، مگرر سخن آنها را بشنود و به عنوان نصح و موعظه آنها را از ناپرهیزی و سوء تدبیر باز دارد و بگوید: «زحمت و مشقت چند روزی را برای صحت و تندرستی دایمی اختیار باید نمود که این، سهل است و آن، دشوار».

سوم: آن که کاتم اسرار مرضی باشد و افشای راز و أمراض آنها را، خصوص بر کسانی که نخواهند آنها مطلع گردند، ننماید؛ زیرا که بسا امراض است که پدر از پسر و پسر از پدر و برادر از برادر و همشیره از همشیره و زن از شوهر و شوهر از زن، که اقرب از ایشان به همدیگر کسی نیست، مخفی میدارند؛ چه جای أباعد.

چهارم: آن که چون کسی به مرضی از امراض مسریه، مانند آتشک و جرب و جذام و امثال این ها، به سبب مباشرت و معاشرت با صاحبان آن امراض مبتلا گردد، اوشان را تشنیع بدان ننمایند؛ بلکه به حسن خلق مداوا نماید و بعد صحت، به عنوان

هفتم: آن که چون به نزد بیماری رود و یا بیمار نزد او آید و رجوع بدو آورد و قبل از آن، طیبی حاذق و ماهرتر از او متوجه معالجه او بوده و تدابیر او همه صایب و پسندیده؛ خصوص آن که رو به صحت آورده باشد، به لطف کلام و بشاشت تمام به او گوید: «دست از معالجه او نباید برداشت، که او از من بهتر است؛ بلکه رجوع باید به همان داشت و، إن شاء الله تعالی، عن قریب صحت تام حاصل خواهد گشت.

هشتم: آن که چون بیند که طبیبی متوجه معالجه مریضی است و او بر خطاست و رأی صایب ندارد، در خلوت و غایبانه او ms014 به مریض و یا اولیاء و یا پرستاران او اظهار

نهم: آن که اگر مریضی بدو رجوع آورد و او را معتقد خود نداند و متزلزل و متردد و مایل به دیگری بیند و یا آن که سخن ناشنو و ناپرهیز باشد که آن چه گوید به خلاف آن به عمل آورد، از او و یا از اولیاء و یا پرستاران او عذر بخواهد و گوید «به طبیب دیگر رجوع باید آورد». و اگر مریض بنا بر بعضی جهات قبول ننماید، لا بد گوید: «مضایقه ندارد و من هم شریک خواهم بود» و به تدریج دست بکشد و یا بنا بر مصلحت، تمارض نماید و خود را بد نام نکند. دهم: آن که چون مریضی بدو رجوع آورد و او انواع تدابیر نماید و رو به صحت نیاورد و به طول انجامد، به حسن خلق و انطلاق وجه، از او یا اولیاء ویا پرستاران او عذرخواهی نماید و گوید: شاید شفای ایشان مقدر به دست دیگری باشد؛ یک دو روزی بر طبیعت واگذارند و تدبیری دیگر نکنند، پس به طبیب دیگر که طبیعت خود راغب و مایل به او یابد و یا آن که استخاره به نام او خوب آید رجوع کند؛ و اگر خود طبیبی ماهرتر و حاذقتر داند و بیند، گوید بدو رجوع نماید؛ و بالجملهآ، لجاجت در معالجه ننماید و کار او را تباه نسازد.

یازدهم: آن که باید که طبیب را کسالت و یا جرئت بر آن ندارد که در هر انحراف سهلی و سوء مزاج خفیفی و مرض ضعیفی، متوجه فصد و مسهل و مقییء گردد و اینها را عادت و طریق خود سازد و کلی داند که در هر وقت و در هر مرض و هر سن و هر فصل و هر بلد باید ms015 اینها را به عمل آورد؛ بلکه حتی المقدور به تدابیر در امر اغذیه و اشربه و سایر سته ضروریه نماید؛ اگر از این امور زایل گردید و صحت حاصل شد، فهو المطلوب و إلا لا بد متوجه ادویه شود. و تا با ادویه مفرده و ضعیفه مقصد حاصل گردد، به ادویه قویه مرکبه نپردازد.

و اگر محتاج به ادویه مرکبه و قویه شود، پس هر چند ترکیب آن کم تر و سهل الأخذتر و حدت آن کم تر باشد بهتر است؛ یعنی به تدریج از اضعف به اقوی رود. و تا به ملطفات و مطفیات خون و صفراء، تسکین غلیان خون و حدت صفراء شود و تکین یابند، متوجه اخراج خون نگردد. و تا به حجامت و إرسال علق، رفع احتیاج شود، خصوص در امراض مختصه به اطراف بدن، متوجه فصد نگردد؛ مگر در امراض عامه و شدت هیجان و غلیان خون، که به سبب کثرت و حدت صفراء قوت پذیرد، در آن هنگام، بنا بر لا بد مجوز است و تأخیر آن مطلقا جایز نیست؛ گو در شب باشد و عین حدت گرما و سرما. و همچنین استعمال ادویه قویه و مسهلات و مقیثآت و حقنههای متوسطه و حاده، هر یک به قدر ضرور؛ نه زیاده و نه کمتر.

دوازدهم: آن که اقامت و ایستادگی ننماید بر یک دوا در معالجه تا مدتی که مألوف طبیعت گردد و اثر فعل و انفعال آن ضعیف شود؛ بلکه تبدیل و تغیر و زیاده و نقصان به حسب اقتضای احوال و اوقات و تغیرات امزجه مینموده باشد. و جرئت بر استعمال ادویه قویه در فصول حاره قویه ننماید. و در عین شدت گرما و سرما تجویز فصد و اسهال و ادویه قویه ننماید؛ مگر نزد شدت ضرورت.

سیزدهم: آن که چون مشکل گردد بر او امر و حال مرض که «بارد است یا حار؟» تجربه آن به ادویه مفرطه در ms016 کیفیت حرارت و برودت ننماید؛ بلکه یک دو روزی دوائی که اندک مایل به حرارت باشد استعمال نماید؛ اگر انحرافی زیاده نیافت بلکه مرض در توقف باشد، اندک باز زیاده نماید حرارت را و هم چنین تا هنگامی که میل به موافقت و صحت در یابد و یا به مخالفت و مرض و اذیت؛ پس مزاج و درجه مرض را دریابد: که در صورت موافقت، همان را مرعی دارد و از دست ندهد و مرض را بارد داند. و در صورت مخالفت و ضرر، مرض را حارداند و به زودی طرف مخالف آن را گیرد و تدابیر بارده، از ادویه و اغذیه و اشربه و غیرها، نماید.

و هم چنین، هرگاه مجتمع گردد مرض و عرض با هم، اول متوجه معالجه مرض گردد، پس عرض؛ مگر آن که عرض بسیار قوی باشد؛ مانند وجع قولنج و اوجاع اکثر جراحات و اورام و بیداریها در امراض حاده و صداع شدید در حمیات؛ که اول متوجه عرض و تسکین آنها و تنویم گردد؛ زیرا که ضرر آنها زیاده است، پس متوجه مرض گردد. پانزدهم: آن که مداومت بر غلط ننماید و ترک و گریز از صواب جهت تأخیر اثر آن هر دو ننماید؛ مثا در «شطر الغب» چون مبردات صرفه، مانند شیره تخم خرفه و یا هندوانه با شربت نیلوفر، یا شربت صندل با قرص کافور و یا قرص طباشیر، دهد برای تسکین حرارت تب، و غافل باشد از جانب سده و بلغم و ضعف معده، که لازم

و امثال آن تدایر در اکثر امراض، که به حسب حال، چند روزی، فی الجمله تسکینی در بعض عوارض ظاهر گردد و قیاس مقتضی آن باشد که این، غلط و فریب است و او بدین آگاه نگردد و یا آن که متوجه تفتیح سده و انضاج بلغم گردد به ادویه مسخنه قویه، و جانب صفراء و غلبه حرارت و شدت حمی را ملاحظه ننماید و منجر و آیل به حمی دقی گردد.

شانزدهم: آن که غلط ننماید تأثیر عرضی دوا را از ذاتی آن؛ زیرا که بسا ادویهاند، خصوص ادویه قویه و مرکب القوی، که ابتداء و بالفعل، اثری قوی از حرارت و یا برودت از آنها ظاهر می گردد و بالمآل، به خلاف آن؛ مانند اغتسال به آب سرد، که مسخن بالعرض است، برای تکثیف و سد مسام ظاهر جلد و احتقان و اجتماع حرارت ms018 در باطن.

و همچنین، افیون، که اولا به سبب تخدیر و سد مسام و احتقان حرارت در باطن، گرمی مینماید و بالمآل، به سبب إفنا و إماته حرارت غریزی و روح حیوانی، بالمضادهآ و تبلید اعضاء وبرودت مینماید. و مانند «سقمونیا» که مبرد بالعرض است؛ به اعتبار استفراغ و دفع آن، خلط حاد حار را که صفراست و مانند «چوب چینی» که ابتدا گرمی و تأثیر آن چندان محسوس نمی گردد و به تدریج ظاهر می گردد. پس باید که مجرب، نظر در ذاتی و عرضی آن نماید و از تکرار و تکثار، استعمال آن را دریابد تا آن که به غلط نیفتد و دایم در هی ضار بالذات و نافع بالعرض نباشد.

هفدهم: آن که دوای مضر و قتال و مسقط و قاتل جنین و یا مفسد بعضی اعضاء، مانند چشم و گوش و مضعف بعضی اعضاء، مانند ادراکات دماغی و باه و امثال اینها هرگز استعمال ننماید. و دایم در پی ایصال خیر و نفع باشد نه فساد و ضرر؛ زیرا که «طبیب، خادم طبیعت است، و طبیعت، مدبر و مصلح و حافظ بدن نه

هیجدهم: آن که بخیل نباشد و بخل نورزد در آموختن علم طب و مداوای مرضی؛ بلکه حریص بر آن باشد و شفیق بر شاگردان و مریضان و متفقد و متفحص و متجسس احوال ایشان و دایم در تدبیر اصلاح و ترقی ایشان در تعلم و امر اغذیه و اشربه و ادویه و غیرها باشد و ضجرت و دلتنگی نکند. و فرق میان ملوک و مفلوک و اغنیا و فقرا و متمولین و مساکین نگذارد. و متکبر و متفخر نباشد بر امثال و اقران خود. و ms019 به نظر حقارت بر کسی ننگرد؛ هر چند فقیر و بی زبان باشد و تقریری درست نداشته باشد؛ بلکه توجه و تفقد او بر ایشان زیاده باشد.

نوزدهم: آن که منت ننهد بر شاگردان و بیماران؛ بلکه بر خود منت نهد و آنها را آلت و موضوع صنعت خود و ماده قبول افعال و باعث ظهور ما بالقوهآ خود و جاذب وجالب آن داند و بیند.

بیستم: آن که قانع و شاکر و راضی و سخی و عالی همت باشد و طامع و حریص و مولع و بخیل نباشد وطمع بر مال و منال شاگردان و مریضان ننماید و طلب از ایشان نکند. و اگر به طوع و رغبت و خوشنودی و نیاز خود هدیهیی برای او آورند، برای خاطر آنها قبول نماید و رد نکند. و اگر بنا بر پاس خاطر و بعضی جهات، به عنوان هدیه چیزی برای او آورند و آنها را مکره و تعلق خاطر بدان یابد و بیند، باید قبول ننماید و عذر بخواهد.

بیست و یکم: آن که متوجه معالجه هر مریض از کار رفته «تخته مشق» اطباء و مجربین گشته نگردد هر چند آنها ابرام نمایند، این طبیب، مبالغه در عذر خواهی نماید و خود را بد نام و ذلیل و حقیر نگرداند.

بیست و دوم: آن که پرگو و پر خوار و مشغول به تلذذ و تعیش و تنعم و هزل و لطیفه گویی و شرب خمر و سایر مسکرات و ارتکاب مناهی نباشد. و نظر حرام بر

و عند الضروره ولا بد اگر به مرض خاص، دوای سمی را استعمال نماید، البته با مصلحات و بعض تریاقات آن به مقدار لایق خواهد نمود و بالفرض اگر اندک ضرری نماید، تدارک آن را می تواند نمود؛ به خلاف «عامل جاهل، که نه از مصلحات و نه تریاقات ونه مقادیر شربات و نه مواضع استعمالات آنها مطلع است؛ بلکه نفع و فایده بالفعل عاجل بعضی را دیده واز ضرر و إهلاک بالقوةآ آجل و بالمآل آن غافل است و در هر جا و هر مرض و هر شخص استعمال خواهد نمود و هم چنین سایر ادویه مجهوله مسموعه و در کتب دیده.

دوم: آن که چون رجوع به طبیبی آورد، باید که خود را بالتمام بدو سپارد و بالکل دست از اراده و اختیار و خواهش خود بردارد و آن چه او گوید به عمل آورد و آنچه کند قبول نماید و چون و چرا نگوید.

سوم: آن که باید که بداند و معتقد آن باشد که بهتر از او ms021 طبیبی نیست و احیانا اگر مرض او در بین معالجه اشتداد یابد و یا به طول انجامد، منضجر و متردد الخاطر نگردد که رجوع به طبیب دیگر آورد. و هم چنین خود را تخته مشق اطباء و مجربین نسازد؛ زیرا که بعضی امراض است که در ابتدا، اعراض آنها ساکن میباشد؛ مانند حمیات صفراویه و دمویه و اورام، که در زمان تزاید و نوایب و بحرانات و هنگام نضج و تقرح اشتداد مییابند و تا مواد آنها مندفع نگردند به اسهال و فصد و انفجار مثلا تسکین آنها ممکن نیست. و بعضی امراض، زمان انقضای آنها طولانی است؛ مانند امراض بلغمیه و سوداویه که به زمان اندک ممکن نیست که اصلاح یابند.

چهارم: آن که با طبیب به حسن خلق و ادب و حرمت و ملایمت تکلم و معاشرت نماید و با او خشونت و سخن رکیک نگوید. و اگر از او منقطع گردد و به طبیب دیگر رجوع آورد، او را تشنیع و مذمت ننماید و هر چند او بر خطا و غلط و سوء تدبیر بوده و رأی صایب نداشته. پنجم: آن که اگر برای طبیب معالج خود تحفه یی و هدیه یی آورد، باید که موافق و لایق او آورد و آن هدیه را حقیر شمارد و وقری و عظمی بر آن قرار ندهد. و اگر قبول نماید، بر او منت نگذارد و سرزنش نکند و مایه تفاخر و تکبر خود و مذلت و حقارت او نسازد؛ بلکه بر خود منت نهد که او قبول نمود و دست رد بر او نگذاشت؛ زیرا که او محنت کشیده و تشویش نموده و کسی که معالج کسی است، او میداند که بر او چه می گذرد نه دیگری؛ بالجملهآ، مادام که او مریض است، گویا خود طبیب مریض است؛ خصوص در امراض صعبه شدیده حاده و واسطه صحت و تندرستی او شده و او را از قید و بند ms022 امراض و أعلال رهائی داده؛ خصوص که

چرانالد کسی از تنگدستی؟ که گنج بی قیاس است تندرستی!

و بعد صحت و شفا، همیشه تعظیم و حرمت او را در مجالس و محافل مرعی دارد و او رانرنجاند؛ چنان چه گفتهاند:

چو به گیتی، طیب از خود میازار چراغ از بهر تاریکی نگهدار! بدان که مراد از جزء نظری، این جا، جزء علمی است؛ به مقاسیه جزء دوم که عملی است. و اطلاق «نظری، به جای «علمی»، تنبیه و اشاره بدان است که هر یک از آن هر دو جزء، هم علمیاند و هم عملی؛ یعنی هر دو محتاج به تعلم و کسب و تحصیلاند.

و غرض از تعلم جزء علمی، دانستن فقط است بدون قصد مباشرت عمل؛ مانند: علم به «امور طبیعیه» که: ارکان، چهاراند و امزجه، نه واخلاط، چهار واعضاء، دو قسمند، مفرده و مرکبه؛ منویه و غیر منویه، و ارواح، سهاند. و همچنین بواقی امور طبیعیه. و نیز مانند علم به «احوال بدن انسان»، علم به اقسام حمیات اصلیه که سهاند؛ روحیه وخلطیه وعضویه. و غرض از تعلم و تحصیل جزء عملی، دانستن کیفیت عمل است برای مباشرت آن، نه نفس مباشرت؛ مانند علم به حفظ صحت و علم به کیفیت عمل و معالجه مرضی؛ مثلا: دانستن آن که حفظ صحت، به مثل است و معالجه به ضد. و نیز مانند دانستن آن که در معالجه اورام حاره، در زمان ابتداء، «روادع» استعمال باید نمود، یعنی اشیاء بارده یابسه که منع انصباب مواد به ms023 اعضاء نمایند؛ به اعتبار تکثیف جلد، و در زمان تزاید، روادع با «مرخیات»، یعنی به ترکیب اشیاء بارده با حاره، و اگر برنگشت و تحلیل هم نیافت، به سبب کثرت ماده، به تدریج روادع را کم نمایند و مرخیات را بیفزایند و در زمان انتها، مرخیات صرف استعمال شود و در زمان انحطاط نیز مرخیات صرف استعمال کنند ؛ ولیکن به تدریج، أشیاء حاره را کم نمایند و یا بعضی را مبدل به معتدله نمایند. واین تدبیر در اورام غیر «مغابن» است که «پس گوش، و «زیر بغل» و «کنج ران» باشد، که در ردع آنها، اذیتی متصور نباشد به اعضاء رئیسه، و این سه عضو نه چنیناند؛ بلکه مصب فضول اعضاء رئیسهاند؛ ردع اورام آنها جایز نیست.

امور طبیعیه، اموری را گویند که منسوب به «طبیعت» باشند.

طبیعت، به قول ابقراط عبارت از «قوه مدبره بدنیه است بدون اراده و شعور»؛ یعنی آن چه لایق و سزاوار تدبیر و حفظ بدن است، از او بی اختیار صادر می گردد؛ یعنی در او ترددی و تفننی در افعال نیست و مأمور به امر واحد است. و به قول افلاطون: قوهای است الهی موکل بر مصالح بدن؛ یعنی آن چه صالح ولایق حال بدن است از

و اطباء نسبت می دهند احوال طاریه به بدن را به «طبیعت مدبره بدنیه» و طبیعت را قوه جمانیه میداند، و فلاسفه به «نفس، منسوب میدارند. و نیز گفتهاند: طبیعت، مبدأ اول ms024 است برای حرکت و سکون چیزی که در آن است بالذات، که مراد، جسم طیعی باشد.

و فی الحقیقه، طیعت مرتبهای است از مراتب نفس متعلق به جسم منطبع، فرو رفته در جسم و مدبر و متصرف و حافظ آن، و ما دام الوجود والتحقق در خارج از آن مفارقت نمی نماید؛ خواه جسم مفرد باشد و خواه مرکب.

و به عبارت دیگر، طیعت عبارت از نفس ضعیف بالقوهآ است که چون تقویت و فعلیت یابد و از بدن تواند که گاه گاهی جدا گشته به مبدأ خود که عقل است پیوسته تحصیل کمالات و تقویت یافته باز به بدن آید و آثار کمالات محصله و تقویت او ظاهر گردد و هم چنین علی الدوام چنین باشد، آن را «نفس» نامند. و چون کمال تقویت و فعلیت یابد، آن زمان آن را «عقل، گویند. و «نفس مطمثنه» و «روح شرعی، و «عقله و«قلب» همه یک امراند.

و به عبارت دیگر، طیعت عبارت از آن است که تدییر و تصرف آن در بدن و حفظ آن بدن را به واسطه کیفیات أربعه وحصول مزاج حاصل از ترکیب عناصر باشد. و نفس، عبارت از امری است که تدبیر و تصرف آن در بدن به واسطه ارواح و قوا و جوارح و اعضاء باشد. و عقل، عبارت از امری است که تدبیر و تصرف آن در بدن به واسطه انفس، باشد.

آن امور طبیعیه، هفتاند و در این بیت جمع اند:

«أرکان» و «مزاج» و «خلط» و «أعضاء» «أرواح» و «قوا» شناس و «أفعال» چهار از آنها، ms025 که ارکان و اخلاط واعضاء و ارواح باشند، مادهاند برای ترکیب و دو، که مزاج و قوا باشند، صورت آن؛ یعنی مزاج، صورت اولی و قوا، صورت ثانوی. و یکی، که افعال باشد، غایت و غرض ترکیب آن؛ زیرا که ترکیب و جمع این بنیه و هیکل، برای صدور افعال است. و هر یک از آن امور هفت گانه، به ترتیب، ماده و باعث حصول دیگریاند. بدان که ارکان، جمع «رکن» است که آن را «عنصر» و «أسطقس» و «اصل» نیز نامند؛ هر یک به اعتباری و جهتی؛ مثلا، به اعتبار آن که اجزاء ترکیباند، «رکن» و به اعتبار آن که ابتداء ترکیب از آنهاست، «عنصر»، و «اصل» نیز به همین جهت است، و به اعتبار آن که انتهای تحلیل بدانهاست، «اسطقس»، و فی الحقیقهآ، همه یک چیزاند. و آنها اجسامی چند بسیط و اولی ابدان انسان و غیر انسان از مولداتاند و ممکن نیست که قسمت کرده شوند به اجسام مختلفهآ الصور و به اجتماع و ترکیب و امتزاج آنها، ابدان حاصل می گردند و به انفصال و تحلیل آنها، منحل و فاسد. و مراد از «بسیط» آن است که آن را اجزاء مختلفهٔ‌ الصور نباشد که مرکب از «هیولا» و «صورت» باشد.

«آتش،، و فایده آن در مرکبات، إنضاج و تلطیف و خفت و تفریق مختلفات، و جمع متماثآلات و کسر سورت برودت عنصر بارد است.

و آن که متوجه مرکز، و طالب جهت کثیف و ثقیل مطلق است، «خاک» است و طبیعت آن، سرد و خشک. و فایده آن در مرکبات، حفظ أشکال، و استمساک است.

و آن که لطیف خفیف بالإضافه است، «هواه است. و طیعت آن، گرم وتر. و فایده آن، خفت وتخلخل است.

و دو کیفیت فاعله، حرارت و برودتاند و دو منفعله، رطوبت و یبوست. و علت داشتن هر یک از ارکان، دو کیفیت، یکی فاعله و دیگری منفعله، برای امتزاج و ترکیب و تبدیل و استحاله با یک دیگر است؛ که به یک جهت هر یک با دیگری ضدیت داشته و به جهت دیگر، مناسبت داشته باشند؛ مثلا آتش، به اعتبار لطافت و خفت، «مناسبت» به فلک قمر دارد که قریب بدان است و به جهت عنصریت، «مخالف» آن؛ و لهذا متحد و منقلب ms027 به آن نمی گردد. و به اعتبار حرارت، «مناسبت» با هوا و به جهت یبوست، «ضدیت» با آن؛ که هرگاه یبس آن زایل گردد، منقلب و مستحیل به هوا میشود.

و هوا به اعتبار حرارت نیز «مناسبت» با آن و به جهت رطوبت «ضدیت» با آن دارد؛ پس هرگاه رطوبت آن زایل گردد، منقلب و مستحیل به آتش می گردد. و آب، به اعتبار برودت، «ضدیت» با هوا دارد و به اعتبار رطوبت، «مناسبت» بدان؛ پس هر گاه حرارت هوا زایل شود، منقلب و مستحیل به آب می گردد و برودت آب هر گاه زایل شود، منقلب و مستحیل به هوا می گردد. و آب، به سبب برودت، «مناسبت» با خاک دارد و به جهت رطوبت، «ضدیت» با آن.

و خاک نیز به همان جهت. پس هرگاه رطوبت آب زایل گردد، منقلب و مستحیل به خاک میشود. و یبوست خاک چون برطرف گردد، منقلب و مستحیل به آب می گردد.

سؤال: اگر کسی گوید که: مقرر و ثابت است که هر یک از عناصر در حیز خوداند و در غیر حیز خود، بدون قاسری و مانعی، قرار و آرام ندارد؛ پس چگونه با هم مجتمع گشته ترکیب یافتند؟ و قاسر چه بود؟!

و مراد از منفعله، آن است که: منفعل از فاعله گردد و در فاعله فعل چندان نکند؛ نه آن که در مثل خود فعل نکند؛ یعنی در منفعل دیگر؛ مثلا رطویت در یبوست فعل می کند و یبوست در رطویت، و با هم فعل و انفعال مینمایند و مؤثر و متأثر می گردند.

و علت گرمی آتش: گرم نمودن اشیاء سرد است، و جمع اجزاء متشاکله متفقه، و إحراق وتفریق اجزاء غیر متشاکله قابله «گرم و متفرق شدن». و علت خشکی آن: خشک نمودن رطوبات، و استحاله اشیاء رطبه است؛ چنان چه رطوبت هوا را تجفیف نموده، مستحیل و منقلب به خود می گرداند بلا واسطه، و آب را به واسطه. و دیگر، قبول و ترک أشکال است به دشواری.

و علت گرمی هوا: لطافت، و خفت است. وعلت تری آن: ثقل بالإضافهآ آن،

و علت سردی آب: تسکین حرارت و زوال آن و غلظت و انجماد. و علت تری آن: قبول و ترک آن، أشکال را به آسانی.

و علت سردی خاک: سردی بالفعل و انجماد و صلابت. علت خشکی آن: قبول و ترک اشکال به دشواری است. پس تعریف «آتش» این باشد که جسمی است عنصری، بسیط، لطیف، خفیف مطلق، و گرم و خشک، حیز آن زیر فلک قمر. و «هوا0، جسمی است عنصری، لطیف، بسیط، خفیف بالإضافهآ، و گرم وتر، حیز آن زیر ms029 کره آتش. و «آب»، جسمی است عنصری، بسیط، سیال، ثقیل بالإضافهآ، و سرد وتر، حیز آن زیر کره هوا و زمین»، جسمی است عنصری، بسیط، جامد، ثقیل مطلق، و سرد و خشک، حیز آن زیر کره آب و هواست. و مرکز کل است.

بدان که «مزاج»، مصدر میمی است. و جمع آن، «امزجه» و «أمزاج» نیز آمده. و به مجاز، بر ممتزج، به اسم مفعول، اطلاق مینمایند. و آن، عبارت است از «کیفیت متوسطه متشابهه حاصله از ترکیب و امتزاج اجزاء عناصر، که چون بسیار ریزه ریزه شوند و مماس و مختلط و ممتزج یک دیگر گردند، به حیثیتی که از هم ممتاز نگردند، و با هم فعل و انفعال و کسر و انکسار نمایند به قوتهای متضاده خود، و بشکند کیفیت هر یک سورت و حدت و کیفیت دیگری را؛ تا به حدی که حاصل گردد از آنها کیفیتی متشابهه متناسب کیفیات اجزاء خود، نه متخالف»، .. مانند مزاج حاصل از خلط و ترکیب سرکه با شکر در سکنجبین؛ به حیثیتی که با هم متحد

اصح اقوال دریان کیفیت امتزاج و فعل و انفعال هر یک با دیگری و عدم امتیاز، آن است که ذکر یافت. و یا آن که فاعل، صورت است و منفعل، ماده به توسط کیفیت، چنانچه مذهب حکماء است، و یا آن که فاعل، کیفیت است و منفعل، ماده، که مذهب متأخرین است.

و اقسام امزجه، به حسب قسمت عقلیه، نه است؛ یک معتدل و هشت غیر معتدل؛ زیرا که مقادیر اجزاء عناصر در ممتزج در مقدار و کیفیت اگر متساوی و متعادلاند که، به هیچ وجه هیچ یک را بر دیگری زیادتی و غلبه نیست، این را 1معتدل حقیقیء نامند.

و اگر انحراف و ms030 زیادتی دارد بعضی بر بعضی؛ پس اگر به حدی است که آن را منقلب نماید و مستحیل به خود گرداند، آن را «غیر معتدل حقیقی» نامند.

اگر نه به این حد است که آن را منقلب به خود گرداند، آن را «معتدل غیر حقیقی فرضی، نامند.

و امعتدل حقیقی، و«غیر معتدل حقیقی» هر دو در خارج وجود و تحقق ندارد؛ به اعتبار آن که: در «معتدل حقیقی، اجزاء همه متساویاند و آنها را قاسری و مانعی نیست که در غیر حیز و مرکز خود قرار یابند. و لهذا هر یک میل به مرکز خود نموده و ترکیب صورت نمیبندد؛ زیرا که هر یک از این ارکان، هرگاه مخلی بالطبع گردند و قاسری و مانعی آنها را نباشد، هر یک میل به حیز و مرکز خود مینمایند و إلا باید که از مقتضای طبع خود بی سبب و جهت منحرف باشند و این محال است. پس لا محاله باید که آنها را قاسری و مانعی باشد تا امتزاج و ترکیب حاصل گردد.

و قاسری و مانعی اینها را، غیر خود اینها نیست؛ پس، لا محاله، باید بعضی بر بعضی اندک غالب باشند. و در «غیر معتدل حقیقی»، به جهت تبدیل و انقلاب بعض

و «معتدل فرضی طبی» به معنی مذکور را، که تساوی و تکافؤ اجزاء باشد، هشت وجه از اعتبارات عارض می گردد، که فی الحقیقهآ چهار وجهاند: «نوعی» و «صنفی» و «شخصی، و «عضوی» و در هر یک از آنها چون دو اعتبار، فرض میتوان نمود، یکی نظر به خارج خود و دیگری نظر به داخل خود، لهذا هشت وجه گفتهاند: وجه اول: معتدل نوعی نظر به خارج خوده: و آن، نوعی مزاجی است که حاصل باشد انسان را به قیاس به سایر انواع حیوان که اعدل اجناس مولدات است؛ از نبات و جماد.

وجه دوم: «معتدل نوعی نظر به داخل نوع خود»؛ یعنی شخصی از اشخاص نوع انسان را نوع مزاجی باشد که آن را بالنسبه به سایر اشخاص معتدلتر باشد؛ مانند مزاج مقدس جناب نبوی صلی الله علیه و آله وسلم.

وجه چهارم: «معتدل صنفی است نظر به داخل خود»: و آن، مزاجی است که حاصل باشد شخصی از اشخاص آن صنف را که نظر به اشخاص دیگر آن صنف معتدل باشد؛ هر چند هر یک از اشخاص آن صنف را مزاجی خاص و لایق به حال او می باشد. وجه پنجم: «معتدل شخصی است نظر به خارج خود»: و آن، مزاجی است که حاصل باشد شخصی خاص را، که اگر آن شخص بر آن مزاج باشد، موجود و صحیح تر میباشد نظر به اشخاص دیگر. وجه ششم: «معتدل شخصی است به قیاس به داخل خود»: و آن، مزاجی است که حاصل باشد شخصی خاص ms033 را در بعضی احوال و اوقات که اگر بر آن مزاج باشد: اعدل وافضل است او را از سایر احوال و اوقات خود.

وجه هفتم: «معتدل عضوی است نظر به خارج خود»: و آن، مزاجی است که حاصل باشد عضوی از اعضاء را که آن عضو به نسبت آن، معتدلتر باشد از سایر اعضاء.

وجه هشتم: «معتدل عضوی قیاس به داخل خود» است: و آن، مزاجی است که حاصل باشد برای عضوی خاص در حالی از احوال که اگر بر آن مزاج باشد، اعدل و افضل خواهد بود نسبت به احوال دیگر خود.

پس به اثبات رسید که اعدل امزجه، مزاج انسان است؛ زیرا که امزجه سایر انواع را بدان می سنجند و مزاج انسان، میزان کل است.

و احراعضا قلب، است؛ به جهت آن که مبدأ و منشأ و محل «حرارت غریزی» و تولید روح حیوانی، است که هر دو در کمال گرمیاند و علامت حیات، گرمی ابدان است. و بعد از آن، «کبد»؛ جهت آن که محل روح طبیعی و نضج و طبخ غذاست که اینها بی حرارت ممکن نیست. و بعد از آن الحم» است؛ به جهت آن که: ماده آن، خون غلیظ و فاعل انعقاد آن حرارت و یبوست است و به جهت صلابت جرمی که دارد، قبول و حفظ روح حیوانی و طبیعی را زیاده از سایر اعضاء مینعاید. و أبرد اعضا «عظم، است؛ به جهت آن که در ماده آن ارضیت بسیار و دمویت اندک و فاعل انعقاد آن برودت و یبوست است و نیز چون دعامه و ستون بدن است، باید که صلب باشد تا متحمل صدمات تواند شد و افعال لایقه از بدن کما ینبغی از او صادر گردد؛ از مشی و قیام و قعود و رکوع و سجود و حمل اثقال و محاربه با اعدا و غیرها و فاعل آن، برودت و یبوست و صلابت است. و بعد از ms034 آن، «غضروف» و بعد از آن، «رباط» و بعد از آن، «عصب» و بعد از آن، انخاع» و بعد از آن، «دماغ»، که هر یک به ترتیب از عظم کمتر برودت دارند . و ماده هر یک و فاعل انعقادشان نیز به ترتیب ماده و فاعل آن است.

و علت و فایده برودت و صلابتشان آن است که: چون آلات دماغ، در حس و حرکت و محل «روح دماغیاند». و آن که صلابت و برودت، باعث ثبات و استقرار است و حرارت باعث تشویش و اضطراب و تجفیف رطوبات معینه بر حرکات است. و آن که اعصاب و آن چه عصبانیاند، همه مخلوق برای ارتباط اعضاء و تشدید و استحکام آنند با ایصال و افاده حس و حرکت. و آن که از صدمات که در بدن واقع می شود از حرکات شدیده و عنیفه، نگسلند و مستحکم باشند. و ارطب اعضا، سمن» است، پس «شحم»، پس الحم رخوه، پس «مغز و دماغ»، پس انخاع» که حرام مغزنامند، به ترتیب از اقوی به اضعف؛ به جهت آن که. ماده

و ایبس اعضاء، «شعر» است، که مو باشد،، پس «عظم»، پس «غضروف»، پس «عصب»، پس «وتر»، پس «رباط»، پس «سایر اعضاء عصبانی» است؛ به اعتبار آن که ماده شعر دخانی است و ارضیت، و فاعل انعقاد آن برودت است. و ماده و فاعل سایر اعضاء یابسه ذکر یافت در ابرد ms035 اعضاء.

و اعدل اعضاء، «جلد بدن» است؛ به اعتبار آن که مؤلف از الیاف عصبی است و حس و ادراک تعلق بدان دارد و هر امری که وارد بدن می گردد، چه از ملایم و چه از منافر، از خارج اولا بدان میرسد هر کیفیتی که باشد از کیفیات ملموسه؛ از حرارت و برودت و رطوبت و یبوست و ملاست و خشونت و ملایمت و صلابت و غیرها. و بعد از آن، «جلد کف دست»، پس «پشت دست»، پس «انگشتان»، پس «سر انگشتان»، پس «سر انگشت سبابه» به ترتیب از أضعف به أقوی که أعدل همه، «جلد سبابه» باشد، پس به ترتیب بالا روند.

و اعدل اسنان، «سن شباب» است؛ به اعتبار آن که کیفیات اربعه در آن به حد اعتدالاند؛ به مانند «سن حدائت» که رطوبت بر آن غالب است بر حرارت. و هر چند که در حرارت مساوی با شبان گفتهاند و لیکن حرارت آن بالقوه و کامن و منغمر تحت رطوبت است. و مراد از این حرارت و رطوبت، غریزیه اصلیه است که فاعل و ماده نشو و نمایند که آن حرارت در آن رطوبت تأثیر نموده و بدن را نشو و نما میفرماید و به تدریج افعال و آثار آن حرارت ظاهر می گردد؛ که هر چند رطوبت

بدان که مراتب اسنان را، کلیتا، برای تفهیم و تعلیم و تعلم، در «معظم معموره» چهار مرتبه قرار دادهاند: سن «حدائت، و «شباب» و «کهولت، و «شیخوخت»؛ زیرا که چنان چه ذکر یافت، ماده نشو و نما، که زیادتی در «اقطار ثلاثه» بر تناسب طبیعی و تمدید اعضاء باشد، رطوبت اصلیه است و قاعل ms036 آن، حرارت غریزیه؛ پس آن از چهار صورت بیرون نیست: یا رطویت غلبه بر آن حرارت دارد. و یا آن است که غلبه ندارد، بلکه هر دو حد تومط و تعادل دارند؛ و یا آن است که هر دو رو به نقصان دارند. و یا آن است که با آن حرارت زیاده در تناقص است. اول، که رطویت غلبه بر حرارت دارد که باعث زیادتی نشو و نما است؛ آن زمان را !سن حدائت و نمو نامند. و آن از ابتداء تولد تا بیست و هشت سال و نهایت، سی سال است. و این را بر پنج قسمت نمودهاند و هر یک را به نامی خوانند، و در هر یک بدن را نشو و نمایی و تقویتی و نهوض و صلابتی در اعضا به هم می رسد و به تدریج زیاده می گردد تا سن وقوف:

اول از آن پنج را سن طفولیت» نامند و آن، از هنگام تولد تا هفت سال است. و درین مدت اعضاء را اندک تقویتی و صلابتی حاصل می گردد و ارواح و قوا را نهوض برای صدور اندک افعالی. و دندانها بالتمام میرویند.

و دوم را «سن صبی، نامند. و آن، تا سه سال دیگر است، بعد از نهوض و پیش از افتادن دندان و استحکام و صلابت استخوانها و اعضاست. و دندانهای شیری که در سن یک دو سالگی تا سه سالگی روثیدهاند، تمام نیفتاده و به جای آن دندان دیگر نروثیده.

سوم را «سن ترعرع» گویند. و آن، بعد از استحکام و صلابت استخوانها و اعضاء و روییدن دندانهای جدید است و پیش از سن «رهاق» که بلوغ و حلم نامند. و علامت آن، روییدن موی صلب است بر عانه، و تغیر آواز و ظهور اندک نشان «شقاقی» بر سر بینی و بلند شدن استخوان حلقوم است و دیدن خوابهای شیطانی و محتلم شدن و آن، به حسب اختلاف در ms037 ذکور از سال سیزدهم تا چهاردهم است و در اناث، از سال نهم تا دهم.

چهارم را «سن رهاق» و «بلوغ» خوانند و آن از چهارده سالگی یا پانزده سالگی تا بیست و یک سالگی است تا آن که بروت و ریش او بروید. پنجم را «سن فتاء» نامند. و آن، از بیست و دو سالگی تا بیست و هشت سال است که ابتداء «سن وقوف» است. و بعضی به چهار قسمت به چهار «اسبوع» کردهاند یعنی هر «هفت» سال را قسمتی اعتبار نمودهاند:

اسبوع اول، همان «سن حداثت» و تزاید است و ظهور کمالات و افعال آن همان است که ذکر یافت.

اسبوع دوم، «سن صبی» و «ترعرع» است. و ظهور افعال و کمالات درین همان اموری است که در آن هر دو ذکر یافت.

اسبوع سوم، «سن رهاق» و «بلوغ» است، به دستور.

اسبوع چهارم، «سن فتاء» است؛ نیز به همان قسم از ظهور و صدور افعال و کمالات لایقه بدان.

دوم، آن که رطوبت و حرارت غریزیه، هر دو به حد توسط و تعادلاند. و در این هنگام طبیعت از نما باز میایستد و آن را «سن شباب و وقوف» نامند زیرا که آن حرارت، دایم تأثیر در آن رطوبت مینماید و آن را نما میفرماید و به تحلیل میبرد.

چهارم، آن که با آن حالت حرارت زیاده رو به نقصان گذارد و در بدن و قوا، لاغری و ضعف و ستی ظاهر و بین گردد و به تدریج زیاده شود این حالات تا آن که به سبب ضعف آن هر دو یبوست و برودت بالعرض و رطوبت غریبه عرضیه غلبه نماید. و بدن و قوا روز به روز در انحطاط و کاهش باشد و افعال، کما ینبغی صادر نگردد تا آخر عمر که بالکل فانی گردند و موت طیعی عبارت از افنای آن هر دو است.

واین را اسن شیخوخت، و انطاطه نامند واز شصت سالگی تا آخر عمر است.

پس به اثبات رسید که: «شبان»، در أعدل مراتباند؛ به اعتبار اعتدال و توسط حرارت و رطوبت و عدم استیلاء برودت و یبوست بر امزجه ایشان. و «صبیان»، از هنگام تولد تا آخر سن نما، مساوی آنهایند در حرارت غریزیه. و لیکن به سبب غلبه رطوبت غریزیه، أرطب از آنهایند. واز این سبب، حرارت امزجه آنها ملایمتر و ضعیف تر مینماید از حرارت شبان.

و «کهول»، به سبب قربشان به شبان در امزجه آنها و حرارت و یبوست نسبت به مشایخ غالب ms039 است و نسبت به شبان، برودت و یبوست زاید. و «مشایخ»، از کهول در برودت و یبوست غالبتر و در حرارت و رطوبت، در کمال ضعف و نقصاناند.

و أعدل فصول، «فصل ربیع» است؛ به اعتبار بودن شمس در برج حمل و تساوی لیل ونهار وحر وبرد، و إنعاش حرارت و تقویت اعضاء در آن فصل. اعدل امکنه به قول شیخ الرئیس «تحت خط استواء» است؛ بدلیل و قیاس عقلی. و لیکن به حسب خارج و مشاهده، به خلاف آن است؛ زیرا که اکثر بلدان آن به سبب آن که جزایر دریای شور به سواحل کوهستان و ریگستان آن است، بسیار گرم و بد آب و هواست؛ بلکه اعدل امکنه، «اقلیم رابع» است؛ به جهت آن که وسط اقالیم است؛ زیرا که:

ربع فوقانی شمالی کرهآ زمین را به عرض، از خط استواء تا قریب به قطب شمالی، هفت قسمت فرض نمودهاند و هر قسمتی را اقلیمی نامیدهاند بدین قسم که: چون زمین بر مرکز عالم است، خطی از مشرق تا به مغرب فرض کنند که آن را به دو نصف متساوی قسمت کند. و این خط، محاذی دایره مفروضه بر فلک الأفلاک باشد که از نقطه مشرق و مغرب گذرد و آن را «معدل النهار» نامند و از دوایر عظیمه است و آن مفروضه بر زمین را «خط استواء» نامند.

و نیز خط دیگر فرض نمودهاند که از هر نقطه مغرب و مشرق گذرد و این را «دایرهآ افق» نامند و از دوایر عظیمه است و به آن دایره و این دایره لا محاله زمین

و آن خط نصف النهار به هر چهار قطب معدل ومنطقهٔ‌ البروج گذشته و منطقهآ البروج را به چهار قمت متساوی قسمت کرده که چون آفتاب به سیر خاصه خود در هر ربعی سیر کند و به نقطه دیگر رسد، هر ربعی را فصلی نامند و هر نقطه نامی دارد؛ مثا:

ریع اول جانب شمالی متصل به نقطه مغرب ربه نقطه فوق الارض متصل به موضع تقاطع دایره نصف النهار را ازبع ریعی.

و ربع دوم از موضع نقطه تقاطع را تا به نقطه مشرقی، «ربع صیفی».

و ربع سوم از نقطه مشرقی تا به نقطه تقاطع دوم را «ربع خریفی». و ربع چهارم از آن نقطه تا به نقطه مغرب را «ربع شتائی» نامند. و ms041 به چهار دایرهآ عظیمه مفروضهآ دیگر منطقهآ البروج را به دوازده قسمت نمودهاند و هر قسمی را برجی نام کرده: سه اول؛ از نقطه مغربی تا به نقطه تقاطع را «حمل» و «ثور» و «جوزا» نامند، و«بروج ربیعی». و سه دیگر؛ از آن نقطه تقاطع تا به نقطه مشرق را «سرطان» و «اسد» و «سنبلهه و «بروج صیفی» گویند. و سه دیگر؛ از نقطه مشرقی تا به نقطه تقاطع دوم را امیزان» و «عقرب» و «قوس» و «بروج خریفی» نامند. و سه دیگر؛ از آن نقطه تقاطع تا به نقطه مغرب را «جدی» و «دلو» و «حوت» و «بروج شتائی» نامند. باز چون آفتاب به سیر خاصه خود به نقطه مغربی، که به سر حمل است، رسد و سیر در مدار آن نماید، شب و روز مساوی باشد در جمیع بقاع. و هم چنین چون به نقطه مقابل آن در مشرق، که به سر میزان است، رسد از نقطه اول آن روز، هر روز، روز طولانی گردد و شب کوتاه تا نقطه سرطان، که نقطه تقاطع است، که انتهای طول روز است و کوتاهی شب که آن روز را «روز باحورا» نامند.

و از آن جا، باز روز کوتاه گردد آن چه زیاده گشته بود تا به نقطه مشرق، که بر سر میزان است، رسد که در اینجا شب و روز با هم متساوی گردند. و چون از آن بگذرد، روز به روز کوتاه گردد و شب دراز تا به نقطه تقاطع دوم آخر قوس، اول جدی، رسد که نهایت کوتاهی روز و نهایت درازی شب است که آن شب را «شب یلدا» نامند. از آن جا، باز روز به روز روز طولانی گردد و آن چه کم شده بود به تدریج بیفزاید تا به نقطه مغرب باز شب و روز متساوی گردند.

و لهذا آن دو نقطه را که بر سر حمل و میزان است، «اعتدالین» ربیعی و خریفی ms042 نامند واین دو نقطه را «انقلابین» صیفی، که رأس سرطان است، و شتوی، که رأس جدی است، گویند.

باید دانست که نوع ذکور هر صنف از اصناف هر نوع، أحر و أیبس از نوع ms043 اناث آن است و اناث آن بالنسبهآ به آن، أبرد و ارطب؛ به اعتبار اعضاء رئیسه. و می تواند بود که بعض اعضاء بض زنان گرم تراز مردان باشند.

و دلیل حرارت و یبس امزجه مردان، سرعت حرکات و افعال و تقویت و ثبات در امور ظاهر و باطن، و دیگر، سرعت تکون و سهولت اسقاط و بودن آن در جانب أیمن رحم. و آن که هرگاه در منی مرد حرارت و تقویت غالب باشد، اکثر فرزند جار المزاج و ذکور تکون مییاید و این همه دلایل حرارتاند.

و بعضی که امزجه زنان را أحر گفتهاند، به اعتبار آن که در هر ماهی حیض میبیتند و در نظر آنها این، دلیل حرارت ایشان است. جواب آن است که دیدن حیض دلیل حرارت نیست؛ بلکه علامت ضعف مزاج است و عدم قدرت بر تصرف در آن خون حیض در امر تغذیه و تنمیه؛ لهذا دفع می گرداند طبیعت، آن را. و علت اصلی و حکمت در آن، آن است که آن برای تغذیه و تنمیه جنین و طفل است، نه عبث؛ و لهذا در ایام حمل و رضاع، حیض نمی بیند مگر به ندرت و آن هم اندک و در اوایل.

و در این، ایرادی دیگر وارد است که هرگاه مقرر است صنف ذکور احر و ایبس از اناث است، پس باید که شیر نر را قوت زیاده باشد، و هم چنین، از جوارح طیور، و حال آن که شیر نر را قوت تردد و شکار چندان که ماده آن هر دو را هست، نیست و در حمیات صفراویه که احتیاج برای تقویت به اکل لحوم شود، گوشت خروس بچه تجویز نمودهاند نه مرغ بچه.

جواب آن است که آن چه مقرر نمودهاند بیان واقع است. و علت آن که شیر نر نمیتواند تردد نمود و دوید و جوارح طیور نر نمیتوانند پرواز بسیار نمود و شکار کرد، کثرت ms044 حرارت مزاج آنهاست که بدان سبب به اندک حرکتی و پرواز متأذی می گردند و از حرکت و تردد شکار باز میمانند؛ به خلاف ماده آنها که متأذی نمی گردند؛ به اعتبار برودت نوع مزاج خود.

ولون اسود: دلالت بر برودت و رطوبت میکند، نیز به دستور، یا سده؛ چنان چه در یرقان اسود میباشد؛ و فرق میان هر دو آن است که در اصلی، با آن بدن لاغر می باشد؛ به خلاف غیر آن. و در یرقان، رنگ چشم و رخسار و قاروره صاحب آن سیاهتر میباشد؛ خصوص اسفل قاروره؛ به خلاف آن هر دو. و فرق میان اصلی و عارضی اصفر نیز همین است. و براز هر دو سفید.

اما سخنه، که حال جد است در ms045 سمن و هزال؛ سمن، که فربهی باشد، اگر «لحمی، باشد، که گوشت بدن صلب باشد، دلیل حرارت و رطوبت و غلبهآ خون است؛ زیرا که ماده تکون آن خون متین غلیظ و فاعل انعقاد آن، حرارت است که رطویت آن را به تبخیر تحلیل نموده و مابقی را به صورت ملحم» منعقد می گرداند.

و اگر «شحمی» است، که گوشت بدن، رخو و نرم است، دلیل رطوبت و برودت و غلبه بلغم است؛ زیرا که ماده تکون آن مائیت دم، یعنی خون مائی است که ارطب از دم متین است، و فاعل انعقاد آن برودت و یا حرارت ضعیفه است و در بیان اعضاء مفرده، در لحم و شحم، بیان آن هر دو، إن شاء الله تعالی، خواهد آمد. و هزال، یعنی لاغری، اگر با سمرت، یعنی گندم گونی رنگ، است، دلیل حرارت و یبس و احتراق اخلاط حادث از غلبه حرارت و یبس و محلل رطوبات مکثف لحم و جلد و احراق آن است. و اگر با بیاض است، از برودت و یبوست است؛ زیرا که آن، دلیل قلت دم و حرارت و غلبه برد و یبس مجمد مکنف است.

و اعتدال آن در سمن وهزال، دلالت بر اعتدال دارد.

فصل سوم از رکن اول از مقاله اولی

در بیان خلط و اقسام آن

بدان که خلط، که جمع آن اخلاط است، جسم رطب سیال بالفعلی را نامند که استحاله و انقلاب یابد به سوی آن غذا اولا؛ بدین قسم که:

چون غذا وارد معده گردد و طبیعت مدبره بدنیه به توسط حرارت غریزیه و قوت هاضمه در آن تصرف نماید و صورت نوعیه آن را بشکند و بصورت کشکاب ثخین غلیظی گرداند و خود از آن متأثر و متغیر نگردد، و این را «هضم اول» و به زبان سریانی، «کیلوس» و «هضم کیلوسی» نامند؛ و چون رطوبات رقیقه صافیه آن به واسطه عروق دقیقه شعریه، که ms046 ماساریقا نامند و از قعر معده رسته به کبد متصل شده، به کبد منجذب گردد و حرارت کبدی در آن تصرف نماید و طبخ و نضج دهد، و آن را؛ به زبان سریانی، «کیموسی» نامند، و در این طبخ و نضج اجزاء خفیفه لطیفه از اجزاء ثقیله کثیفه و متوسطه نیز از هم جدا و امتیاز یابند. و چهار چیز حاصل گردد: آن چه خفیف لطیف رقیق شبیه به رغوه و کف و زرد رنگ بر سر آمده است، آن را «صفراء» و به فارسی «زهره» و «تلخه» نامند. و آن چه ثقیل کثیف غلیظ، شبیه به

و افضل واشرف همه خون است؛ جهت آن که تغذیه و تنمیه بدن، از جرم آن است و بخار لطیف صافی آن «روح حیوانی» است که غایت آن است.

طبیعی خون، آن است که متصف بدین سه صفت وجودی متصف باشد که: سرخ خالص به ونگ کبد باشد؛ یعنی احمر قانی خالص الحمرهآ، و می گویند «عبد قن؛ أی خالص العبودیةآ»، و ms047 دوم این که معتدل القوام بسیار شیرین باشد و سوم اینکه بدبو نباشد؛ زیرا که اینها همه دلیل اعتدال و تصرف حرارت غریزی در آن به شکل متساوی و حد لایق و عدم اختلاط شیء غریب است در آن. و هر خونی که در غیر کبد، در عروق و غیر آن، تولد یافته، احمر قانی نیست؛ بلکه احمر ناصع است و بد بوی به سبب عفونت و تأثیر حرارت غریبه است در آن.

و غیر طییعی آن، خونی است که بر خلاف اوصاف مذکوره باشد؛ خواه در جمیع اوصاف و یا در بعضی به حسب لون و قوام و طعم و رایحه هر یک؛ به انفراد یا به ترکیب ثائی و یا ثلاثی و یا رباعی و اقسام آن چهارده میشود.

و بعد از خون در افضلیت، بلغم طیعی است؛ جهت آن که خونی است ناقص که طبخ و نضج تام نیافته، که چون طبخ تام یابد خون می گردد.

و آن، بلغمی است معتدل القوام ومایل به شیرینی و بی بو و قریب الاستحاله به خون که چون با خون در عروق و اعضاء رود و خون وفا به تغذیه ننماید، به زودی در آن تصرف نموده و آن را خون گردانیده غذا سازد.

و فایده آن یعنی بلغم در بدن: تری و تازگی و مهیا بودن برای غذا، چنان چه ذکر یافت،، و غذای بعض اعضاء؛ مانند دماغ و نخاع واعصاب و سایر بدن است.

و غیر طبیعی آن، بلغمی است که بعید الاستحالهٔ‌ و یا عدیم الاستحالهٔ‌ به خون باشد؛ یعنی قابلیت و صلاحیت آن نداشته باشد؛ خواه در کبد تولد یافته و یا در غیر آن از معده یا عروق یا افضیه.

و اقسام آن هفت است؛ چهار از جهت طعم که:

یکی، مالح، یعنی شور، باشد. وسبب آن: یا اختلاط مره صفراء سوخته با بلغم رقیق است و یا تصرف حرارت غریبه قویه ms048 است در آن؛ زیرا که هرگاه حرارت غریبه قویه در ماده غلیظه کثیفه تصرف نماید، آن را شور می گرداند. و این قسم بلغم، انحراف از مزاج اصلی خود یافته مایل به حرارت و یبس است.

و دوم، حامض است ؛ یعنی بلغم ترش و باعث آن: یا مخلوط شدن سود است با آن و یا تصرف حرارت غریبه در آن؛ زیرا که هرگاه حرارت غریبه در ماده رطب تصرف نماید آن را تر می گرداند. و این، مایل به برد و یبس است.

سوم، مسیخ است که «تفه» نیز نامند؛ یعنی بلغم بی طعم بی مزه و سبب آن: یا عدم تأثیر حرارت غریزی است در آن و یا مخلوط شدن بلغم رقیق مائی بارد بدان. و این، بارد محض است.

و چهارم، عفص است . و علت آن: یا مخلوط شدن سوداء فج خام عفص است بدان و یا غلبه سردی بسیار منجمد کننده بر آن و این، بارد مایل به یبس است.

وسه قسم از جهت قوام:

یکی، رقیق است به سبب مخلوط گشتن اجزاء مائی بدان و عدم تأثیر حرارت غریزی در آن. و این را بلغم مائی نامند؛ به جهت مشابهت رقت به آب.

دوم، غلیظ است به جهت: تحلیل اجزاء لطیفه رقیقه آن به طول مکث و به کثرت حرکت اعضاء و باقی ماندن اجزاء غلیظه آن و یا به جهت استیلاء سردی و انجماد بر آن. و این را بلغم جصی نامند؛ به جهت مشابهت آن به گچ گداخته در آب و به سفیدی و غلظت آن و این نیز مایل به یبوست است.

و سوم، مختلف القوام است ؛ یعنی بلغمی که قوام اجزاء آن، متساوی نباشد. و این، بر دو قسم است: یکی، آن که ظاهر نباشد اختلاف اجزاء آن در حس؛ به سبب خامی جوهر و متأثر نشدن بعض اجرای آن به حرارت و این را بلغم خام نامند برای خام ms049 بودن آن دوم، آن که ظاهر باشد اختلاف آن در حس و این را بلغم مخاطی نامند؛ برای مشابه بودن آن در اغلب اوقات به آب بینی که بعض اجزاء آن، غلیظ نضج یافته است و بعض، رقیق نضج نایافته.

اما از جهت لون، شامل اقسام بلغم نیست، بلکه از اقسام صفراء غیر طبیعی است و خواهد آمد؛ إن شاء الله تعالی.

و بعد از بلغم در افضلیت، صفراست؛ به جهت آن که به کیفیت منفعله، که یبوست است، مخالفت با خون دارد و به کیفیت فاعله، که حرارت است، مناسبت به آن.

و طبیعی آن، آن است که در کبد تولید یافته و متصف به پنج صفت باشد:

اول، آن که احمر ناصع باشد؛ یعنی سرخ شکفته مایل به زردی؛ مانند رنگ زعفران شفاف، به سبب اختلاط اجزاء رقیقه لطیفه شفافه هوائیه با سرخی.

دوم، آن که خفیف، یعنی سبک، باشد؛ به سبب غلبه اجزاء ناریه و اختلاط اجزاء هوائیه با هم.

چهارم آن که مر (یعنی تلخ) باشد؛ به بسبب غلبه حرارت و رقت و لطافت ماده.

پنجم آن که رقیق باشد؛ به سبب کمال لطافت و صافی ماده. و غیر طبیعی آن، آن است که به خلاف آن اوصاف باشد؛ خواه در کبد تولید یابد و یا در غیر آن و خواه به اختلاط خلط دیگر با آن باشد و یا به نفس ذات خود.

و جمله، چهار قسم است: آن چه به اختلاط خلط دیگر است که خود سه قسم است:

یکی، صفراوی است محیه، و آن، صفرایی است که مخلوط با بلغم غلیظ گشته و شبیه به زرده تخم مرغ در رنگ و غلظت باشد.

دوم، مرهآ صفراست و آن، صفرایی است مخلوط با بلغم رقیق و وجه تسمیهاش آن است که چون طعم این از طعم اصلی به سبب رقت ماده مختلطه به آن تغییر نمییابد و کثیر الوجود است در بدن ms050 و رنگ آن زرد میباشد به سبب اختلاط صفراء احمز ناصع با بلغم که رنگ آن سفید است و آن چه به قی دفع می گردد اکثر این قسم است، لهذا آن را مره صفراء نامند؛ از قبیل تسمیه مقید به اسم مطلق.

سوم، صفراء محترقه است، و آن، صفرایی است که مخلوط با سوداء محترقه باشد به مقداری که رنگ آن را بسیار متغیر نگرداند؛ خواه آن سوداء از احتراق بعض اجزاء صفراء باشد و یا از احتراق سوداء، یا از غیر آن. و اطلاق آن بر قسم اول، از روی حقیقت و بر ثانی، به مجاز است.

و آن چه از احتراق صفراء باشد بدون اختلاط خلط دیگر به آن، نیز بر دو قسم است: یکی کرائی است ؛ یعنی به رنگ برگ گندنای سبز به جهت اختلاط بعض اجزاء صفراء سوخته سیاه شده با مره صفرای زرد میباشد و تولد آن در معده باشد.

و دوم، زنجاری است ؛ یعنی شبیه به زنگار در رنگ و حدت و لذع و ردائت؛ و این، گرم ترین اصناف صفراء غیر طبیعی است؛ به جهت کمال احتراق که سیاهی آن کم گشته. و شبیه سموم است.

و بدان که هریک از آن اخلاط اربعه را چهار سبب است:

اسباب اربعهآ خون، فاعلی وصوری و مادی و غائی [است]:

سبب فاعلی آن، حرارت معتدله است. و سبب صوری آن، نضج فاضل کافی است ؛ زیرا که هرگاه حرارت معتدله در ماده جید لطیف حاصل از اغذیه حاره و حلوه تصرف نماید، آن را طبخ و تضج فاضل جید میدهد و رنگ آن را سرخ و

و اسباب اربعه ms052 صفراء: سبب فاعلی آن، حرارتی است که اندک از حد اعتدال زیاده باشد؛ زیرا که هرگاه حرارت چنانی تصرف در ماده بسیار لطییف نماید، قوام آن را رقیق و رنگ آن را زرد و طعم آن را تلخ و حاد و سریع النفوذ و طبیعت آن را گرم و خشک می گرداند.

و سبب مادی آن، اجزاء لطیفه حاره و حلوه و دسمه و حریفه اغذیه است.

و سبب صوری آن، طبخ ونضج فاضل و کامل است . و سبب غائی آن، که فایده تولید آن است، سه امر است:

یکی، تغذیه بعضی اعضاء که واجب است در غذای آنها، قسطی از صفراء باشد؛ مانند «مراره».

دوم، تلطیف و ترقیق خون؛ تا آن که نفوذ در عروق ضیقه شعریه تواند نمود؛ زیرا که خون به صرافت خود، به سبب متانت و غلظت، نمیتواند نفوذ نمود.

سوم، دفع فضول غذائی و غسل معده از آلودگی آنها و لذع و دغدغه امعاء برای حاجت بر دفع فضله؛ بر این وجه که چون غذا در معده «هضم کیلوسی» یافت و لطیف آن به واسطه عروق ماساریقا به کبد رفت و کثیف آن در معده ماند، قدری صفراء از «مراره»، که وعا و ظرف آن است، به معده می ریزد و آنها را ترقیق داده و سپس به امعاء دفع مینماید و سطح معده را از آلودگی آنها پاک میشوید و می گزد امعاء را به سبب نفوذ و حدت خود، و احتیاج به دفع فضول معلوم می گردد.

و اسباب اربعهآ بلغم: سبب فاعلی آن، حرارت مقصره است نسبت به اخلاط دیگر.

و اسباب اریعهآ سوداء: سبب فاعلی آن، حرارت معتدله است. و بعضی گفتهاند: سردی قوی منجمد کننده است. و این قول، ضعیف است.

سبب مادی آن، اجزاء غلیظه کثیفه اغذیه قلیل الرطوبه و رسوب و دردی اخلاط است؛ خواه اغذیه و اخلاط، گرم باشند و خواه سرد.

و سبب صوری آن، ثقل و رسوب، و کمال غلظت، و سیاهی رنگ آن است؛ زیرا که حرارت معتدله، در ماده غلیظه کثیفه قلیل الرطوبه تقیله راسبه هرگاه تصرف

و سبب غائی آن، که فایده تولید آن است، سه امر است:

اول، تغذیه بعض اعضایی که واجب است که در غذای آنها قدری سوداء باشد؛ مانند استخوان وطحال.

دوم، تنبیه و ms054 آگاه نمودن به شهوت و رغبت به غذا با آن که بعد از دفع فضول از معده قدری سوداء از طحال، که مفرغه و ظرف آن است، ریخته و بگزد آن را به سبب ترشی طعم و عفوصت خود و خواهش به غذا معلوم گردد.

سوم، آن که به سبب برودت و یبوست و عفوصتی که دارد، چون قدری به معده بریزد، الیاف و اعصاب آن را از رخاوت و سستی که از رطوبات اغذیه به هم رسانیده و خشونت خمل آن کم گشته آنها را منقبض و مجتمع و مستحکم و خشن گرداند؛ تا قبول غذای جدید و احتوای بر آن و حرص و جمع حرارت، که باعث هضم و نضج است، زیاده گردد؛ تا هضم و نضج، کما ینبغی حاصل گزدد.

و بدان که سبب خموضت و عفوصت طعم آن، بالتفصیل آن است که چون حرارت ضعیفه قاصره در ماده یابسه کثیفه تصرف نماید، بعض اجزاء اندک لطیفه آن را ترش گرداند و باقی را عفص؛ چنان چه در اکثر اثمار مشاهده می گردد که: اول ماده آنها بسیار کثیف بارد یابس است و حرارت که در آنها تصرف مینماید، اینها را عفص می گرداند و به تدریج که اندک لطافت یافت، میل به ترشی نماید تا آن که بسیار ترش گردد. و چون لطیف گشت و حرارت تقویت یافت، شیرین می گرداند. و چون به کمال شیرینی و لطافت رسید، باز که حرارت در آن تصرف نماید، به جوش آورد و رطوبات آن را کم گردانیده و تلخ و حاد می گرداند. و

سؤال: اگر گویند «حکماء گفتهاند که: امر نضج، بی حرارت تمام نمیشود و حال آن که همه اطباء متفقاند بر آن که منضجات صفراء اشیاء بارده مغلظهاند؛ یعنی آن را تغلیظ باید فرمود تا قابل دفع گردد و از این میرسد که قول ایشان کلی نباشده.

جواب آن به چند وجه است؛ از آن جمله آن که نضج را در هر مقامی و جایی به معنی خاص اطلاق مینمایند و مراد حکماء از آن، مطلق نیست؛ بلکه مراد، نضج طبیعی کبدی است که بی حرارت تمام نمیشود که علت فاعلی کلی است و درین هم هر یک از اخلاط را نضجی خاص و به حدی لایق است؛ اما غیر طبیعی کبدی و هر یک از اخلاط را که در هر عضوی خاص تواند یافته باشند، به طوری خاص لایق است؛ مثلا خلط بسیار رقیق مختلف الاجزاء را به تغلیظ و تساوی اجزاء نضج باید داد تا مجتمع گشته و به زودی مندفع گردد و منتشر و مفرق نگردد و زیاده فساد ننماید.

و این، اگر صفراست، به تبرید و اگر بلغم است، به تسخین که اعتدال لایق یابند. و اگر غلیظ بسیار و متشبث به اعضاست، به ترقیق و اذابه و تحلیل آن به العبه اشیاء بارده رطبه و مسخنه ms056 معتدله نیز حاصل می گردد.

فصل چهارم از رکن اول از مقاله اولی

در بیان اعضاء و تفصیل آن بدان که اعضاء، اجسامی چند غلیظاند که تولید مییابند از امتزاج و ترکیب اخلاط»؛ چنان چه اخلاط از «مولدات» که نبات و حیوان باشند تولید مییابند؛ سوای جمادات؛ زیرا که آنها قابلیت غذائیت انسان ندارند؛ هم چنان که مولدات، از امتزاج و ترکیب «ارکان» تولید یافتهاند. وامتزاج و ترکیب هر یک به واسطه، ماده ترکیب دیگریاند.

و اعضاء بر دو قسماند: منویه اولیه، و غیر منویه ثانویه.

و منویه نیز بر دو قسماند: مفرده، که «متشابههآ الاجزاء » نیز نامند، و مرکبه، که «آلیه» نیز گویند. در تکوین اعضاء منویه و تقدیم و تأخیر بعضی بر بعضی، اختلاف است: معلم اول، حکیم ارسطاطالیس، بر آن است که اول عضوی که تکوین مییابد در رحم، قلب است و بعد از آن دماغ و کبد. و بعضی بر آنند که اول دماغ است. و بعضی بر آن که اول کبد است.

هر یک به دلیلی که حیات مقدم بر همه است. و آن که تا حس و حرکت نباشد، آثار حیات ظاهر نمی گردد. و آن که اولا باید خون تولید یابد تا روح حیوانی از آن حاصل شود؛ زیرا که روح حیوانی، به نزد اطباء، عبارت از بخار دم طبیعی است که در بطن ایسر قلب حاصل می گردد.

و بعضی بر آناند که چون نطفه در رحم قرار گرفت و با نطفه زن آمیخت و حرارت غریزیه در آن تصرف نمود، در آن غلیان و تعفنی خاص به هم میرسد و

و به تقسیم دیگر، اعضا یا مغطی مطلقاند؛ مانند قلب؛ جهت آن که مبدأ جمیع قوا و روح حیوانی است و نفس ناطقه بدان متعلق است و از آن به سایر اعضاء به واسطه شرائین، قوت و روح حیات می رسد.

و یا قابل مطلق؛ مانتد لحم که قبول حیات و حس و حرکت و تغذیه و تنمیه به قدر ما یحتاج نماید و به دیگر اعضاء نمی رساند. و یا معطی و قابل هر دو است؛ مانند دماغ و کبد که هم قابلاند روح حیوانی را از قلب و هم رسانندهاند قوت حس و حرکت و تغذیه و تنمیه را به واسطه اعصاب و اورده به سایر اعضاء:

ویا نه معطی ونه قابل؛ مانند عظام.

فایده: و بدان که آن چه گفتهاند که قلب، معطی مطلق و لحم، قابل مطلق و عظام، نه قابل و نه معطی است، جای تأمل است؛ زیرا که هر یک از این ها نیز به جهت تغذیه و تنمیه و بقای نفس جوهر خود، قابلاند و محال است که قابل غذا نباشند. و کبد و دماغ بلکه کل اعضاء نیز چنیناند و به وجهی معطی نیزاند؛ گو ضعیف باشد اعطای شان؛ مانند «لحم» که حافظ حرارت است و اعطا و افاده حرارت به اعضاء مجاور خود و غشاء و جلد مینماید ونیز باعث نرمی و رفاده و وقایه اعصاب وعروق است. و «عظام» دعامه وستون و باعث استحکام اعضاء وافعالاند و غیر اینها از فواید خلقت هر یک که بعضی از آنها مذکور می گردد؛ ان شاء الله تعالی.

و مراد از اعضاء مفرده آن است که هر جزء محسوس از آن را که بگیرند، با کل خود در اسم و حد و رسم در نوعیت خود شریک باشد؛ ms058 یعنی توان گفت که این آن است؛ مانند آن که چون قدری از استخوان و یا عصب و یا لحم را بگیرند، هر چند اندک باشد، آن را استخوان و عصب و لحم نامند و تعریف استخوان و عصب و لحم بر آن صادق خواهد آمد. هم چنین سایر اعضاء مفرده.

و مرکبه، آن است که چنین نباشد؛ یعنی پاره از کبد و یا قلب و یا انگشتی از دست و یا پا را نگویند که قلب و کبد و دست و پاست.

و اعضاء مفرده منویه هشتاند:

اول، عظم، که به فارسی «استخوان» نامند؛ عضوی است سفید و صلب؛ به حدی که مثنا و منحنی، یعنی دوته و خم، نگردند و به هر هیأتی و شکلی که مخلوقاند از آن، تغیر نیابند؛ زیرا که فایده خلقت آن برای: اساس و دعامه و ستون بدن و استواری و استحکام اعضاء بر حرکات؛ از قیام و قعود و رکوع و سجود و سرعت .مشی و دویدن و غیرهاست؛ تا آن که اعصاب و اوتار و عروق و غیرها بر آن کشیده شوند و حرکات ضروریه از حیوان، کما ینبغی و به سرعت صادر گردد. و آن که سپر و پناه اعضاء باشد از صدمات و ضربات و غیرها.

و لهذا حیواناتی که استخوان ندارند، مانند خراطین، و بعض کرمها، از آنها حرکتی و فعلی معتد به صادر نمی گردد و دوام و بقا ندارند.

و جمله استخوان بدن انسان را، دوصد و چهل و هشت، به عدد «رحم» گفتهاند.

دوم، غضروف، آن، عضوی است نرم تر از استخوان که منحنی و منعطف و دوته می گردد و صلب تر از سایر اعضاست.

و فایدهآ خلقت آن آن است که واسطه باشد میان استخوانها و اعضاء رخوه لینه تا متأذی نگردند؛ خصوص استخوانهایی که بر اطراف و خارج بدن واقع اند؛ مانند

سوم، رباط، به کسر راء مهمله و فتح باء موحده والف وطاء مهمله، عضوی عصبانی، باریک و سفید و نرم شبیه به عصب و بی حس، که از استخوان آمده به سوی عضل و یا از عضل به سوی استخوان و یا از استخوان به سوی استخوان دیگر برای ریط. و لهذا بر سر استخوانهای مفاصل کل بدن، بسیار روییدهاند. و آن چه از استخوان و یا از عضل به سوی اعضاء دیگر آمده، آن را «عصب» نامند. و این، پهن تر و صلب تر می باشد از ما سوای خود. و فایده آن: ارتباط و اتصال استخوانی با استخوانی و یا عضوی به عضوی دیگر است.

و آن که بافته شود با عصب، و پر کند فرجههای شظایا و جایهای خالی آن را گوشت؛ تا در هنگام حرکات و صدمات، به یک دیگر اذیت نیابند و نگسلند و در هم پیچیده نگردند. و آن که تکون یابد از آن شظایای عضل و بافته شود شظایای آن با شظایای عصب و مستحکم گرداند پیچیدن چیزی را. و نیز وتر بعضی اغشیه، از آن تکون یابد.

چهارم، عصب، به تحریک عین و صاد مهملتین، عضوی است سفید، نرم در حس و انعطاف وانحناء و انثنا، یعنی در پیچیدن و خم شدن و دوته گشتن،، و صلب در انفصال و گسیخته شدن؛ که چون بکشند، طول آن زیاده گردد و به زودی گسیخته نشود، و منبت بعض آن دماغ و بعضی نخاع است:

آن چه از دماغ روبیده است، هفت زوج است. و حس و حرکت اعالی بدن، از سر تا ms060 دستها، بدان هاست.

و آن چه از نخاع روییده است، سی و یک زوج و یک فرد است. و حس و حرکت سایر بدن و قدم از آنهاست. و «نخاع» عبارت از جرم رخو چنبری است که در میان فقرات عنق و پشت تا انتهای آن میباشد، در غشائی بسیار رقیق محیط بر آن. و در طول، منصف به دو نصف؛ که اگر آفتی به طرفی عارض گردد، طرف دیگر سالم ماند.

و جرم عصب، مجوف نیست، مانند شرائین و اورده، بلکه مصمت است. و در آن رطوبتی است که باعث نداوت و نرمی آن است و امداد از بلاغم و رطوبات بدنی مییابد. اصل آن، منشی از جوهر دماغ و نخاع است. و آن رطوبت، حامل و مرکب روح و قوت نفسانی دماغی و باعث حس و حرکت اعضاست؛ چنان چه خون در شرائین و اورده، حامل و مرکب روح و قوه حیوانی و طبیعی است و حیات و تغذیه بدن از آن هر دو است.

و فایدهآ خلقت اعصاب بالذات، آن است که خادم و آلت دماغ باشند در رسانیدن قوه حس و حرکت به سایر اعضاء؛ زیرا که مبدأ حس وحرکت کل اعضاء، دماغ است.

و بالعرض، آن که متکون گردد از آن، عضل و وتر و اغشیه و سایر اعضاء عصبانی، و برای توثیق و استحکام استخوان و تحریک اعضا. پنجم، وتر، به تحریک واو- و تاء مثناه فوقانیه و راء مهمله، عضوی است شبیه به عصب در جوهر و بافته شده از عصبی که نفوذ کرده در عضل و از طرف دیگر آن بر آمده و از رباط، و به اطراف عضل و به اعضاء دیگر متصل گشته.

و فایده خلقت آن: اعانت اعضاست در تحریک و استحکام عصب؛ خصوصا در هنگام حمل و نقل اشیاء ثقیله؛ تا متأذی نگردد و صدمه و ضرری بدان نرسد.

و فایدهآ دیگر، آن که واسطه باشد میان اعضاء صلبه و لینه تا متضرر نگردد لینه از صلبه؛ مانند: دو غشائی که در دماغاند؛ یکی متصل به استخوان کاسه سر که صلب است و آن را مانیخس و «ام غلیظ» نامند، دوم که متصل به مغز سر و محیط بر آن است و نازک و نرم است و آن را «ام رقیق» نامند. و هم چنین سایر اغشیه که میان اعضاء واستخوان واقع و یا بر کل اعضاء کشیده شده؛ مانند جلد بدن.

و فایدهآ دیگر آن، آن که مانع باشد عضوی را که بر آن کشیده و پوشیده شده است از رسیدن ضرری و آفتی بدان؛ مانند غشاء مری و معده و سایر بدن.

و فایده دیگر آن، آن ms062 که بافته شود از آن عروقی که قائم است بدان آلت غذا؛ مانند غشای مشیمی.

و فایدهآ دیگر آن، آن که حاجب و مانع میان بعض اعضاء از وصول فضلات بدان؛ مانند غشاء عنکبوتی عین که نمی گذارد فضول عینی به رطوبات و طبقات آن برسد. و نیز مانند اغشیه مقسم دماغ و نخاع و صدر و غیرها.

و فایدة دیگر آن، آن که مانع وصول ابخره ردیه کدره به اعضاء شریفه لطیفه شود و قسمت نماید اعضاء را؛ مانند: حجاب حاجز میان معده و قلب و حجاب صدر و حجاب منصف مخ دماغ و نخاع و غشاء مقسم دماغ به بطون و سایر حجب و اغشیه. و فایدهآ دیگر آن، آن که محافظت نماید حرارت غریزی و ارواح و قوا را از تحلیل؛ مانند صفاق معده و غشاء مجلل کبد وعضلات وغیرها.

هفتم، اورده، به فتح همزه و سکون واو و کسر راء و فتح و دال مهملتین وهاء، جمع ورید است. و آن، جسمی است عصبانی الجوهر و مجوف که بافته شده از اوتار . عصبانی. و از کبد روییده و به سایر اعضاء رفثه و خادم و آلت کبداند. و جمیع اورده، یک طبقه، یعنی یک تو، اند؛ مگر یک و رید که به ریه رفته که دو طبقه است و آن را «ورید شریانی» نامند؛ به جهت آن که چون از کبد روییده است ورید گویند و چون مشابه شریان است، منسوب بدان نمودهاند.

و همه اورده، جهنده نیستند، یعنی حرکت قدری ندارند، بلکه حرکت بسیار ضعیف که حکم سکون است؛ زیرا که در آن، خون بسیار و روح کمی است.

و فایده آن، توزیع و تقسیم و رسانیدن غذا و روح طبیعی کبدی است به سایر اعضاء.

هشتم، شرائین، به فتح شین معجمه و راء مهمله و الف و دو یاء مثناه تحتانیه، اول، مکسوره و دوم، ساکنه، و نون، جمع «شریان» است که ms063 به فارسی، «رگ جهنده» نامند و آن، جسمی است که شبیه به اورده در جوهر و تجویف میباشد؛ مگر آن که دو طبقه است همه آن؛ مگر یک شریان که به کبد رفته است که یک طبقه و آن را

شرائین، از بطن ایسر قلب که محل روح است روییدهاند و به سایر اعضاء رفته؛ جهت رسانیدن روح حیوانی به سایر بدن؛ زیرا که آلت و خادم قلباند. و همه، ضوارب؛ یعنی جهندهاند؛ جهت آن که از قلب روبیده و از ریه گذشته و ریه، دایم در حرکت انقباضی و انبساطی است؛ جهت ترویح روح حیوانی و از حرکت او، همه شریان، متحرکاند و مبین حالات قلب.

و لهذا از مساس نبض و حالات آن، از سرعت و بطوء حرکت، و اعتدال و صلابت، ولین و رخاوت، و ارتفاع وانخفاض، و گرمی و سردی ملمس، و غیرها، استدلال به حالات قلب و حمی و غیرها مینمایند. و دیگر آن که در آنها روح حیوانی بسیار محتاج به ترویح و خون کمی است؛ برای آن که مرکب آن است.

و این هشت عضو مذکور اعضاء منویهاند؛ چنان چه ذکر یافت.

فایده: وبعضی «عضل» را نیز از اعضاء مفرده منویه شمردهاند. و حق آن است که از اعضاء مرکبه است و در تعداد و تشریح اعضاء مرکبه، إن شاء الله تعالی، خواهد آمد.

فایده: و مراد و از اعضاء منویه، اعضاییاند که مبدأ حدوث و تکون آنها، از منی مرد و زن مخلوط باهم باشد، از قبیل تخطیط و تشکیل، ولیکن تغذیه و تنمیه آنها به دم طمثی باشد، زیرا که ماده منی وفا بدان نمی کند، به سبب قلت آن و کثرت اعضاء، اما در بعضی، بدون واسطه؛ مانند استخوان و غضروف و عصب، و در باقی ms064 به واسطه عصب وعروق عصبانی.

فایده: و اما اسنان، که دندانها باشند. از اعضاء منویه نیستند و لیکن ماده تکون آنها، خون شبیه به منی است در طبیعت، و لهذا در قرب عهد به ولادت، از نه ماهگی تا یک سال و قدری زیاده بر آن، نهایت تا دو سالگی، میرویند. و باز در

و بعضی قایلاند به آن که در نهایت کبر سن شیخوخت که دندانها همه افتادند، باز به جای آنها دندان تازه میروید. و بعضی گویند: نه چنین است؛ بلکه اعصاب متصله به اسناناند که به سبب تحلیل گوشت لثه، مکشوف گشته، صلابت به هم رسانیده و شبیه به دندان می گردند.

و بعضی گفتهاند که اسنان از قبیل اعصاباند، نه استخوان، و صلب گشته شبیه به استخوان مینمایند. و بعضی، اسنان را صاحب حس میدانند و اوجاعی که در اسنان به هم میرسد، از نفس آنها می گویند و بعضی گفتهاند: نه چنین است؛ بلکه از اعصاب، متصله بدان است.

فایده: و بدان که اعضاء منویه بدل ندارند؛ آن چه از آنها ناقص و یا ضایع گشت، در بعض آنها چیزی شبیه بدان میروید؛ چنان چه مشاهده می گردد از اعضاء مقطوعه و مکسوره و سوخته شده که به جای پوست، چیزی شبیه به پوست میروید.

اما اعضاء مفوده غیر منویه، سه عضواند:

اول، لحم، و آن، جسمی است سرخ رنگ، متولد از متین غلیظ خون طبیعی، و دایم در تحلیل و تبدیل آن چه از آن تحلیل یافته. و در اول سن، که هنگام نشو و نماست، تا هنگام سن وقوف، تبدیل و بدل ما یتحلل زیاده از تحلیل است به تدریج؛ و لهذا دایم در زیادتی در ms065 اقطار ثلاثه اعضاست به نسبت طبیعی نوع خود. و در سن وقوف، که جوانی است، تبدیل و تحلیل مساوی است و در سن انحطاط، که کهولت و شیخوخت است، به تدریج، تحلیل او زیاده از تبدیل است؛ به سبب ضعف قوت حرارت غریزیه و تحلیل و افنای رطوبت اصلیه.

دوم، عمین، به فتح سین مهمله و کسر میم و سکون یا و نون. و آن، جسمی است سفید رنگ، رخو، متولد از مائیت دم؛ یعنی خون رقیق مائی و فاعل انعقاد آن، حرارت ضعیفه است؛ و برودت نیز گفتهاند.

سوم، شحم، به فتح شین معجمه وسکون حای مهمله و میم؛ یعنی پیه. و آن، جسمی است سفید، صلبتر از سمین، که متولد از مائیت دم است . و فاعل انعقاد آن، برودت زیاده از سمین است. و به رسیدن حرارت بسیار بدین و به ms066 سمین، گداخته می گردند. و بر روی اعضاء عصبانی، کشیده و چسبیدهاند.

و فایدهآ آن هر دو: چرب و نرم و ملایم داشتن اعصاب و اعضاست و اعانت بر حرکات؛ که از حرکات مسخنه محلله رطوبات، خشکی و صلابت در آنها عارض نگردد و از حرکات باز نماند.

فایده: هم چنین هر یک از آنها، خواه مرکبه و خواه مفرده، آلت و خادم نفس ناطقهاند؛ مانند: قلب و دماغ و کبد که آلت و محل ارواح و قوای ثلاثهاند که حیات و حس و حرکات و تغذیه و تنمیه کل اعضاء بدانهاست، به واسطه شرائین و اعصاب و اورده. و چشم که آلت بینایی و گوش که آلت شنوایی. و بینی که آلت استشمام روایح. و زبان که آلت ذوق و چشیدن طعوم. و اعصاب و جلد بدن که آلت احساس و ادراک ملموسات است. که به واسطه دماغ، ادراک همه را مینماید.

تقسیم اعضاء به رئیس و مرئوس و خادم رئیس به وجهی دیگر، اعضاء یا «رئیساند» و یا «خادم رئیس» و یا «مرئوس» و یا «نه رئیس ونه مرئوس و نه خادم رئیس». و «رئیسه»، به حسب بقای شخص سهاند: «قلب» و «دماغ» و «کبد». و به حسب بقای نوع، همان سه با «انثیان»؛ زیرا که یا مبدأ قوای فاعلیاند که محتاج الیهایند در بقای شخص و یا در بقای نوع؛ مانند قلب که مبدأ روح و قوه حیوانی و حیات است، و دماغ، که مبدأ روح و قوت نفسانی و حس و حرکت است، و کبد که مبدأ روح و قوه طبیعی ms067 و تغذیه و تنمیه است، و انثیان که مبدأ تولید ماده مثل است. و اینها را اعضاء رئیسه نامند.

و یا ممد و معاون و متمم آن اعضایند، و اینها را «خادم رئیس» گویند. و خادم خود بر دو دسته است:

اول: یا مهییء است برای عضو رئیس؛ مانند: ریه برای قلب، و معده از برای کبد، و آلات غذا برای کبد، و طبقه شبکیه برای دماغ، و اوعیه منی برای انثیان.

دوم: و یا مؤدی و رسانندهاند؛ مانند شرائین قوه قلبی را، و اورده قوه کبدی را، و اعصاب قوه دماغی را، و احلیل انثیان را؛ که میرسانند آنها را به محال مخصوصه هریک.

و اعضاء، یا نه مبدأ قوه فاعلی و نه ممد آناند. و اینها را اگر قابل فعل رئیس اند، مرئوس گویند؛ ماند لحم، و اگر نه قابل باشند، نه رئیس و نه مرئوس و نه خادم؛ مانند عظام وغضاریف ولحوم غیر حساسه. و گفتن این اعضاء را «غیر قابل فعل رئیس مطلقا»، شاید بی تأمل باشد؛ زیرا که اگر قبول روح و قوه حیوانی و نفسانی و طبیعی ننمایند، مطلقا، و غذا بدانها نرسد، باید که نشو و نما نیابند و حال آن که نشو و نمای آنها ظاهر است، کو آثار قبول روح وقوه حیوانی و نفسانی در آنها از جهت کمال ضعف، ظاهر نباشد.

تفصیل اعضاء مرگبه در رکن دوم در بیان تشریح، ان شاء الله تعالی، خواهد آمد با فواید و منافع هریک. بدان که ارواح، جمع روح است. و آن، به اصطلاح اطباء، عبارت از بخار دم طبیعی متین صافی حاصل از لطایف اغذیه است. و از کبد، به واسطه ورید شریانی به بطن ایسر قلب رود و حرارت قلبی در آن تصرف نماید و از آن، بخار لطیفی حاصل گردد؛ آن را «روح حیوانی» و «محل قوه حیاتی» نامند و تعلق نفس و روح شرعی و حکمی، بدین ms068 است و این، ممد و معاون و مقوی و حامل و مرکب آن است.

و چون قسطی از آن به دماغ آید و در آن استحاله یابد و شبیه به مزاج جوهر دماغ گردد؛ آن را «روح نفسانی» و «محل و مبدأ حس و حرکت» نامند. و چون

و دلیل آن که بخار دم طبیعی حاصل از اغذیه لطیفه است، آن است که:

اولا: نزد جوع مفرط و نخوردن غذا چند روز پی هم، ضعیف می گردد.

و ثانیا: به تناول غذا و رسیدن بدل ما یتحلل، تقویت مییابد. و ثالثا: به تناول اغذیه کثیفه غلیظه مولده خون غلیظ کثیف، تکدر در آن عارض می گردد. و لیکن، این قدر هست که هوای بارد لطیف مستنشق، مروح و اندک کاسر سورت حرارت آن است؛ زیرا که بسیار حار است و اگر هوای بارد بدان نرسد، در جوف قلب محتقن گشته، از کمال لطافت به زودی محترق می گردد و هلاک میسازد. و از این جهت است که از هواهای کدر کثیف غلیظ حار، متعفن و متأذی می گردد، و بساست که از کمال ردائت هوا، متغیر گشته و فرد را هلاک میسازد. از این بیان به اثبات رسید که تکون ارواح، از لطایف اخلاط است؛ هم چنان که اعضاء از کثایف آنها. و ارواح حامل قوااند و مرکب آنها؛ زیرا که هیچ روحی، بی قوهای نمیباشد.

پس اطباء، نقل نمودند اسم آن قوه را بر آن مبدأ، که قدرت است، و بر آن لازم، که عدم انفعال است به آسانی، و از قوت، قدرت و عدم انفعال خواستند.

و نیز، آن قدرت را: وصفی است که به منزله جنس آن است، و آن، عبارت از ضعف مؤثره در غیر است. و لازمی است که آن، «مکان» در مقابل «فعل»، به معنی حصول است؛ زیرا که از شخص قادر هرگاه صحیح باشد صدور فعلی و یا ترک آن، «امکان» فعل مقدور او را لازم خواهد بود؛ زیرا که معنی «امکان» آن است که طرف وجود و عدم، او را مساوی و شیء ممکن قابل هر دو باشد.

پس ثانیا نقل کردند اسم قدرت را به سوی آن جنس، که صفت مؤثره در غیر است، و از قدرت همین را خواستند و به سوی آن لازم، که امکان بدان معنی است، و نامیدند امکان را «قوه، و امری که متعلق به امکان است، یعنی حصول را، «فعل» و گفتند؛ مثلا این ابیض، اسود بالقوة است؛ یعنی ممکن است که بگردد سیاه بالفعل.

واین ثمر، شیرین بالقوه است؛ یعنی ممکن است که بگردد شیرین بالفعل؛ یعنی سیاهی و شیرینی، کامن مخفی در آن هر دو و بارز ms070 و ظاهر گردند و نطفه، علقه و علقه، مضغه و مضغه، عظام و به ترتیب، جنین و روح درو دمیده، زنده و طفل شود و تولد یابد و جوان و پیر شود؛ یعنی در هر مرتبه، امکان فعلیت و ظهور قوه مخفی کامن در آن است و ممکن است که انسان جاهل و غیر کاتب، عالم و کاتب گردد؛ زیرا که در قوه امکان نطفه انسانی آن، امور علم و صنعت کتابت است و هم چنین سایر صنایع وصفات و کمالات کامنه بالقوه آن. پس، از «قوه» صفت مؤثر در غیر و اقتدار بر صدور افعال به قدر امکان خواستند.

و دلیل وجود قوه در بدن انسان آن است که به حسب جسمیت، با سایر اجسام و ابدان مساوی و مشارک است و مع هذا ظاهر می گردد از او آثار مختلفه و افعال شاقه که از دیگران ممکن نیست ظهور و صدور آنها. و هم چنین انسان کامل نسبت به انسان ناقص، و ظهور معانی و حقایق و کمالات و معجزات از کامل به حکم آیه. کریمه «قل انما انا بشر مثلکم یوحی الی أنما الهکم اله واحد»،1 سند آن. وعلت جدایی و فصل ممیز و خاصه انسان همین است.

پس آن قوه، خالی از آن نیست که یا حال است در بدن و یا مفارق. و مفارق نمیتواند بود؛ از جهت آن که نسبت آن امر با بدن مانند نسبت آن است به سایر اجسام؛ پس لا محاله حال است در آن.

و تأثیر آن قوه، یا به جهت بقای شخص است و یا به جهت بقای شخص با نوع هر دو.

اما آن چه به جهت بقای شخص است، سه قسم است: قوه نفسانیه، و قوه حیوانیه، و قوه طبیعیه؛ به دلیل آن که: یا با شعور است یا بی شعور: و اول را «قوه نفسانیه» نامند وحس و حرکت و ادراک صور و معانی، همه متعلق ms071 به اوست و مبدأ و مصدر ظهور

قوه نفسانیه: قوهای است در بدن که منشأ و مبدأ و باعث ظهور و صدور حس و حرکت جمیع بدن و ادراک صور و معانی است.

وقوه حیوانیه: قوهای است که منشأ و مبدأ و باعث حیات کل بدن است.

و قوه طیعیه: قوهای است که مبدأ و منشأ تغذیه و تنمیه و تهیه و ایصال بدل ما یتحلل کل اعضاست.

اما به جهت بقاء نوع باشخص، به همان سه قوه است با «قوه مولده ماده» آن و قوه «مصدره» آن. و مبدأ و منشأ آن، اثیان مرد و زن و اجتماع و ترکیب آن هر دو باهم در رحم.

فایده: وحکیم فاضل، «ارسطاطالیس»، قوه حیوانیه را مقدم واصل و مبدأ آن دو قوه دیگر میداند؛ به جهت شرافت حیات و آن ms072 که تا حیات نباشد، هیچ امر دیگر نخواهد بود و همه امور، متفرع بر آنند، و آن که چون قسطی از قوه حیوانیه به دماغ

و اطباء، قوه نفسانی را مقدم میدانند؛ نیز به جهت شرافت آن، و آن که تا حس و حرکت نباشد، هیچ امری متمشی نمی گردد، و حیات، خود نفس ادراک و حرکت است، و جالب نافع و دافع ضار، ادراک و حرکت است.

و بعضی قوه طبیعیه را مقدم میدانند؛ به جهت آن که ماده ارواح، که دم لطیف صافی جید است، از آن و در محل آن، که کبد است، تولید مییابد.

و هر یک از این اقوال به اعتباری صحیح است. و فی الحقیقهآ، قول حکیم فاضل راجح است. و تحقیق، آن است که آن هر سه در اول خلقت «مع اند»؛ چنان چه ذکر یافت. چون اکثر اطباء قوه طبیعیه را مقدم ذکر نمودهاند، بنا بر متابعت ایشان آن را مقدم ذکر نمود.

اما قوهآ طبیعیه که قسم اول است از قوای ثلاثه، پس آن بر دو قسم است: مخدومه وخادمه. قوهآ طبیعیه مخدومه، بر دو قسم است: یکی، آن که تصرف نماید در غذا برای بقای شخص: یعنی اول، تحصیل جوهر غذا به تصرف در آن به هضوم اربعه نماید و غذا را شبیه به مغتذی سازد و آن را «قوه غاذیه»، نامند. دوم، آن که آن را جزء بدن سازد و بر اقطار ثلاثه آن، که طول و عرض و عمق است، به حسب طبیعت نوع آن بیفزاید تا تمام نشو و نما. و این را «قوه نامیه» گویند، و اتمام افعال قوه تغذیه، به سه امر حاصل می گردد:

اول: به تحصیل جوهر غذا که ms073 دم طبیعی وخلطی که قریب الاستحالهآ بدان است، که بلغم طبیعی باشد، و تحصیل صفراء و سوداء هم بالعرض میباشد.

و اقوة نامیه» عبارت از اتمام و تکمیل آن و زیادتی در اقطار ثلاثه است. و این: یا بین و ظاهر است؛ چنان چه در سن نمو میباشد، و یا غیر بین و ظاهر؛ چنان چه در سن وقوف؛ و یا ناقص، واین: یا نقصان آن چندان بین و ظاهر نیست؛ چنان چه در سن کهولت، و یا ظاهر و بین است؛ چنانچه در سن شیخوخت. و لهذا شیخ الرئیس، رحمه الله، فرموده: گاه میباشد ورود غذا به بدن، زیاده از مقدار تحلیل؛ چنان چه در سن نمو، یا مساوی؛ چنان چه در سن وقوف، و یا کمتر؛ چنان چه در سن کهولت.

دوم، آن است که تصرف در غذا نماید برای بقای نوع: و این به دو قوه تمام میشود:

یکی، آن که تولید نماید ماده منی مرد و زن را از فضله هضم رابع در انشین. و این قوه، از ms074 انشین جدا نگردد.

و دوم، آن که تفصیل وجدا نماید جوهر منی را برای هر یک از اعضاء، و به هر یک از آنها مزاجی خاص بخشد که لایق و مناسب آن باشد ؛ مانند آن که جزء عظمی را مزاج عظمی و جزء عصبی را مزاج عصبی و جزء غضروفی را مزاج

و آن که صورت هر یک از اعضاء را بر اجزاء منی به حسب استعداد و قابلیت حاصل از مغیره اولی به مقتضای نوع آن قرار میدهد، از تخطیط و تجویف و انضمام و انفصال و تقب و منافذ و ملاست وخشونت و تعداد و مقدار و اوضاع وغیرها، «قوه مصوره» و «مغیره ثانیه» نیز نامند. و فعل این هر دو قوه، در رحم میباشد. و فعل ثانی، متمم فعل اول است.

و هر دو، ظهور و فعلیت قوه مطلقه طبیعیه کامن در آناند. و آن قوه، فایض از نفس؛ و بعضی بر آنند که از قوه منویه ام است، و بعضی گفتهاند که از قوه منویه اب است. و اصح آن است که از قوه هر دو است، مرگب با هم، با غلبه قوت ام؛ زیرا که منی ام، حکم لبن دارد و منی اب، حککم انفحه و گویا از نفس «اب» انفصال یافته متعلق به نفس ام گشته، نوبه فیضان و قوه بر آن، از نفس ام است مادام که تولد یابد؛ بلکه تا انتهای رضاع، قوه مغیره هر یک از اعضاء، جدا و مخصوص بدان است؛ مگر قوه مغیره کبد که عام و شامل کل اعضاست؛ برای آن ms075 که فعل آن، اعداد و تهیه غذاست و چون همه اعضاء محتاج بداناند، لهذا همه را شامل است.

و آن که قوه مغیره هر یک از اعضاء جداند؛ به جهت آن است که اجزاء منی، بعد از هضم رابع، از هر عضؤ عضو مرد و زن، قسطی و اندکی مانده، به انثین آن هر دو آمده، در آن تغیر و استحاله یافته، منی می گردند؛ پس آن چه از غذای قلب جدا شده، قلب جنین و آن چه از دماغ، دماغ آن و آن چه از کبد، کبد آن و آن چه از چشم، چشم آن و آن چه از استخوان، استخوان آن و آن چه از عصب، عصب آن. و هم چنین سایر اعضاء مفرده و مرکبه.

و هاضمه، برای متغیر و مستحیل گردانیدن غذاست از صورت غذایی بصورت خلطی و از صورت ms076 خلطی شبیه به مغتذی، که عضو باشد، در قوام، و برای مهیا و قابل بودن فعل و تأثیر قوه مغیره اولی که بگرداند مزاج ولون آن را شبیه به عضو دیگر و جزء عضو؛ که فعل مغیره ثانیه است.

فایده: و آن چه بعض حکماء و «صاحب مواقف» و غیرهم گفتهاند که: «قوای اربعه مذکوره، باید که در اعضاء غذا، ماند معده و کبد و عروق، مضاعف و دو چند باشند؛ یک مرتبه برای غذا و بقای نفس جوهر خود، و یک مرتبه برای تهیه و تحصیل غذا برای سایر اعضاء»، مؤلف گوید که این، سخنی است بسیار متین و اختصاصی به اعضا غذا ندارد؛ بلکه قلب و دماغ و سایر اعضاء را نیز شامل است.

و بیان این، همان بیان تقسیم اعضاست که به چهار قسمت نموده و بعضی را معطی مطلق و بعضی را قابل مطلق و بعضی را قابل و هم معطی و بعضی را نه قابل و نه معطی گفتهاند، چنان چه در آنجا ذکر یافت. و بعضی گویند: چهار قوه، برای

مراتب هضوم: و مراتب هضوم بر چهار است، چنان چه در آخر بحث اخلاط ذکر یافت، و بالجملهآ: هضم، یا لازم ندارد خلع صورت غذائی را بالتمام، و آن را «هضم اول کیلوسی» نامند که در معده میباشد. و شبیه به کشکاب غلیظ. و ابتداء آن، هنگام مضغ غذا در دهان و انتهای آن، رفتن لطیف صافی آن است به واسطه عروق ماساریقا به کبد واثقال آن، به معا.

و یا لازم دارد خلع صورت غذائیه را بالتمام و لبس صورت خلطیه را، و این را «هضم دوم کیموسی» نامند که ms077 در کبد میباشد. و ابتداء آن، در ماساریقا و آمدن به کبد و انتهای آن، رفتن از کبد به عروق است. و یا لازم دارد تشبیه به عضو را در مزاج و لون و قوام؛ که در هر عضو که برسد، شبیه بدان گردد در مزاج و رنگ و قوام و این را «هضم سوم عروقی» نامند و «رطویت ثانیه» نیز. و ابتداء آن، در عروق محدب کبد و انتهای آن، به ترشح آن رطوبت در عروق صغار متصل به اعضاست. ویا لازم دارد قبول صورت عضوی و جزء عضو شدن را بالفعل. و این را «هضم رابع» نامند. فرق میان قوه هاضمه و غاذیه آن است که: هاضمه، مهیا سازد غذا را که جزء عضو گردد بالقوهآ و این را «مغیره اولی» نامند. و غاذیه آن که می گرداند او را جزء عضو واین را «مغیرهٔ‌ ثانیه» نامند. و فعل آن متمم فعل آن است؛ یعنی چون قوه جاذبیه عضویه جذب قدری از خون لایق غذای خود نمود و قوه ماسکه عضویه آن را نگاه داشت و قوه غاذیه در آن تصرف نموده و مستحیل به صورت عضویه گردانید، به تدریج که صورت دمویه آن بالکل از آن زایل گشته و قابلیت صورت

و مراتب هضوم چون چهار است، فضول طبیعیه آن نیز چهار است؛ هر یک به نحوی خاص:

و فضول هضم اول، که اثفال اشیاء ماکوله است در معده، آن را به براز دفع می کند.

و فضول هضم دوم، که رطوبات و مائیت و اندک دردی است که از هضم کبدی جدا می گردد، از لطایف اخلاط، به بول دفع می کند؛ و لهذا بول طبیعی، اترجی رنگ بارسوب معتدل القوام، مابین رقت و غلظت، است.

و فضول هضم سوم عروقی، اجزاء بلغمی رطوبی با اندک صفراویت است و آنها را به بول و بخار و عرق دفع می نماید.

و فضول هضم چهارم که رطوبات رقیقه قلیله با اندک صفراویت و سوداویت است، به بخار و دخان.

و اگر آنها را دفع ننماید و در بدن بماند، باعث ضرر و حدوث امراض می گردند به شش وجه:

اول: آن که مانع ورود غذای جدید می گردند؛ به سبب آن که امکنه را پر نموده و تنگ گردانیده مجاری را، جای ورود غذای جدید نمیماند. دوم: آن که چون دفع نگردند و بمانند، البته متعفن می گردند به تصرف حرارت غریبه در آنها و تعفن شان باعث امراض عفونی از حمیات و اورام و غیرها می گردند. سوم: آن که به سبب تصرف حرارت ms079 در آنها از مزاج اصلی خود منحرف می گردند و سوء مزاج ردی موذی سمی به هم رسانیده و موجب امراض سوء مزاج می گردند.

چهارم: آن که باعث امراض امتلائی می گردند. پنجم: آن که باعث ثقل و سنگینی اعضاء میشوند. ششم: آن که باعث ضعف حرارت غریزی و قوا و ارواح می گردند به جهت انغمار آنها تحت ماده. پس لا محاله باید آنها را دفع نماید.

و این چهار قوت مذکوره را چهار کیفیت که حرارت و برودت و رطوبت و یبوست باشند، خدمت مینمایند. و مراد از حرارتآ «حرارت غریزیه» است یا حرارت ناریه معتدله غیر مفرطه و غیر قاصره. اما خدمت حرارت: مشترک است در هر چهار، و آلت و مقوی فعل همه آنهاست؛ زیرا که افعال همه آنها به حرکات است و حرکت را محرک حرارت است و لهذا حرکت، محدث حرارت است. و لکن در قوه هاضمه، حرارت زیاده باید باشد؛ به جهت آن که در آن حرکت زیاده باید. و در جذب و دفع، حرارت از

و اما رطوبت: خادم قوه هاضمه است فقط؛ زیرا که تا در غذا رطوبت نباشد، هضم کماینبغی و استحاله نمی یابد، بلکه میسوزد. و تا غذا رقیق نباشد، نفوذ در مجاری، خصوص ضیقه، نمی نماید و قبول أشکال به سرعت و اتصال و التزاق به اعضاء نمینماید. و سه قوه دیگر، محتاج به رطویت نیستند.

و اما یبوست: خدمت آن مشترک جاذبه و ماسکه و دافعه است:

اما جاذبه و دافعه را برای آن که باعث تمکین و اقتدار و اعانت و تقویت روح حامل آن هر دو است در حرکت جذب و دفع. و اما قوه ماسکه را برای آن که معین و حافظ قوه امساک و هیات اجتماعی و اشتمالی اعضاء است.

فایده: و قوهآ غاذیه، خادم نامیه است؛ چنان چه جاذبه، ماسکه و هاضمه، خادم غاذیهاند.

و اما «قوه نفسانیه» که قسم دوم است، قوهای است متعلق به روح نفسانی و مبدأ حس و حرکت است به امداد قوه حیوانی که در قلب است، و باعث ادراک و حرکت منبعث از دماغ به واسطه اعصاب آن است. و علت آن، نفس ناطقه و علت نفس ناطقه، وجود؛ آن جل شأنه.

قوای نفسانیه: و این قوه نفسانیه، منقسم بر دو قسم است: «مدر که» و «محرکه» و مدرکه، مقدم بر محرکه است؛ زیرا که تا ادراک نباشد، حرکت نخواهد بود. و باعث حرکت، ادارک است؛ برای آن ms081 که حرکت، یا به سوی امری است که ادراک نفع آن نموده و یا هرب و گریز از چیزی است که ادراک ضرر و ایذا و فساد از آن نموده. و محرکه بر دو قسم است: بعضی باعث بر حرکت و بر انگیزاننده حرکت است. و این بر دو قسم است: باعثه قریبه که باعث قوه محر که بر تحریک است. و باعثه بعیده حاصل می گردد در قوه خیال و وهم؛ به تصور صور ملذه ملایمه نافعه مطلوبه مرغوبه و توجه به سوی آنها و اخذ آنها و یا صور غیر ملذه غیر ملایمه ضآره مهروبه موذیه و گریز از آنها واول را «شوقیه» و «نزوعیه» نیز نامند. و این، غیر قوه متخیله و واهمه است، بلکه عزم شدید مستحکم خالی از تردد و فتور است که «عزم جزم» نامند بر فعل و یا ترک. و اول را «اراده» و ثانی را «کراهیت» نامند. و خادم قوه شهوی و غضبی است؛ شهوی؛ جهت تحریک امر متخیل موهوم ملذ نافع برای تحصیل و اتخاذ آن. و غضبیه، برای تحریک بر دفع امر مرتسم در آن از ضرر و یا فساد را برای گریز از آن و یا به غلبه بر خصم برای تشفی و استخلاص از آن؛ بلکه عند التحقیق، قوه شوقیه منقسم می گردد به «شهویه» و «غضبیه»؛ و آن هر دو، دو شعبه از شوقیهاند.

و اما قوای مدر که نیز بر دو قسم است: یکی «مدر که ظاهر خارج از دماغ»؛ دوم، همدرکه داخل دماغ»؛ مراد از مدر که در این جا، مدرکه صور جزئیات است، نه کلیات؛ زیرا که مدرک کلیات نفس ناطقه است.

اما «مدرکهآ ظاهره» که افعال آنها مقدم بر افعال مدرکه باطنه است، پنج قوهاند که به منزله جواسیساند که می رسانند مدرکات خود را به حواس باطنی، یعنی فی الحقیقهآ، آنها خود مدرک نیستند؛ بلکه مدرک آنها حس مشترک است از حواس باطنه. و هر یک از آنها را یک ادراک خاص است که مختص بدانند و ادراک

و اول از مدرکات خمسه ظاهریه، «قوه بصر» است که مودع در رطوبت ms083 جلیدیه است و موضع آن، تقاطع صلیبی میان دو عصب مجوفی است که روییدهاند از مقدم دماغ که موضع حس مشترک است و آمدهاند تا به پیشانی و با هم تقاطع نموده، باز جدا گشته: آن چه از جانب یمین آمده، به مؤخر چشم یمین اتصال یافته و محاذی زاویه وطرف طولانی رطوبت جلیدیه است. و آن چه از طرف یسار آمده، به چشم یسار اتصال یافته. و قوه باصره آن چه را ادراک نموده، به موضع تقاطع رسیده، با هم متحد گشته، باز جدا گشته و به یک دفعه به حس مشترک میرسند و لهذا، یک چیز مدرک می گردند که اگر انحرافی یابند و دفعتا نرسند، یک چیز دو چیز دیده میشود؛ چنان چه در چشم «احول» که احول، یک چیز را دو چیز میبیند. و این، موافق مذهب «جالینوس» است.

و غیر جالینوس گفتهاند که: نفوذ مینمایند آن هر دو عصب در هم در تقاطع صلیبی از غیر انعطاف و برگشتن یمین به طرف یمین و یسار به طرف یسار؛ بلکه عصبی که از جانب مقدم دماغ رسته به چشم یسری رفته و عصبی که از جانب یسار رسته به چشم یمنی می آید.

و از شأن قوه باصره، ادراک الوان و اضواء اشکال است. و در کیفیت ادراک اقوال بسیار است: بعضی به خروج الشعاع قایلاند. و بعضی به انطباع. و بعضی به کیفیت خاص حاصل میان رائی و مرئی در رطوبت جلیدیه.

و خروج الشعاع، عبارت از برآمدن از چشم است جسم شعاعی بر هیأت مخروطه که قاعده آن متصل به مبصر است و زاویه که سر آن است به رطوبت جلیدیه. و بعضی از قایلین به خروج الشعاع گفتهاند: آن مخروط، مصمت است تمامی آن. بعضی گفتهاند: مصمت است نزد زاویه و چون دور گردد متفرق شود به خطوط و نباشد میان آنها شعاع؛ بلکه هوایی باشد که مستحیل به طبیعت آن ms084 گردد و قائم مقام ابصار شود.

و بعضی گفتهاند: به هیأت مخروطه نیست؛ بلکه بر می آید از چشم، جسم شعاعی دقیق که گویا خطی مستقیم است و میرسد به مبصر، پس به سرعت تمام بر سطح ظاهر محاذی آن طولا و عرضا محیط گشته و به زودی برمی گردد. و «رازی، گفته: مراد قوم از خروج الشعاع آن است که چون رائی مقابل شعاع . بصر رسد، مستعد این گردد که فایض شود بر آن از مبدأ فیاض، جل اسمه، شعاعی که باشد آن شعاع، قاعده برای مخروطی که متوهم گردد رأس آن نزد ناظر. و این را اخروج الشعاع، به مجاز گفتهاند.

و بعضی به احاله قایلاند؛ به آن که بر نمی آید از چشم شعاع؛ بلکه هوایی که میان رائی، که چشم است، و مرئی، که آن شیء متکیف، به کیفیت است شعاعی گشته و آلت ابصار می گردد.

تفصیل قول دوم: و قایلین به انطباع، بعضی گفتهاند: انطباع، صورت مرئی است به توسط هوای مشف در رطویت جلیدیه.

«رازی، گفته که مقابله مبصر بالبصر موجب استعدادی است که فایض می گردد با آن در قوت جلیدیه صورت مبصر؛ ماند نمودن عکس شیء در آینه. و ممکن نیست بشر را معرفت آن مفصلا و غیر بشر را مجملا؛ پس انطباع آن در جلیدیه، مهیا می گرداند برای فیضان صورت بر ملتقاء عصبین، و فیضان آن بر آن، مهیا میسازد

و قرشی گفته که: شبح مرئی واقع میشود بر روحی که پر کرده است ms085 ثقبه عنبیه را؛ برای آن که جوهر آن متوسط میان جوهر آب و هواست؛ پس برای بودن آن غلیظتر از هوا، ممکن است وقوع شبح بر آن و برای بودن آن الطف از آب، سریع الحرکهآ است بسوی موضع تقاطع. و در اثبات این مدعا کلام طویلی دارد که محل گنجایش آن ندارد.

و اقوال دیگر در کیفیت ابصار وارد است؛ خلاصه کل، این بود که ذکر یافت. و بالجملة؛ خروج الشعاع اقرب مینماید؛ به جهت آنکه بعضی اوقات، محسوس می گردد که گویا از چشم چیزی بر می آید و خیرگی مینماید؛ خصوص هنگام گرمی مزاج و دیدن بسیار در روشنیها و شعاع آفتاب. و ضعف مزاج و عینک نیز دلیل آن است، و لیکن عینک انطباع نیز میتواند نمود؛ به اعتبار انطباع صور مرئی در آن و از آن؛ به سبب قرب به نور باصره از آن.

دوم از آن پنج حس ظاهر، قوهآ سمع است. و موضع آن، عصب مفروش بر سطح صماخ است؛ بدین نحو که صوت که هوائی متکیف به کیفیت حاصل از تصادم و اصطکاک دو جسم باهم حاصل گردد، از سوراخ گوش و اعوجاج از آن گذشته، به پرده ای که حساس است و بر بالای جوفی که به شکل طبل و دفی است، کشیده شده و در جوف آن، هوایی است راکد و در زیر آن جوف نیز، پردهای است حساس و در زیر آن، عصبی که از مقدم دماغ، که موضع حس مشترک است، رسته، بدان جا رسیده، اتصال یافته و چون آن هوای متکیف مذکور، بدان پرده رسد، ضرب زند.

و علت اعوجاج منفذ گوش همین است که تا به ضرب و صدمه آن، هوا بدان پرده برسد و هوای راکد جوف آن به حرکت در آورد، از حرکت آن پرده زیرین به حرکت در آید و اثر آن را به واسطه عصب به حس مشترک رساند و ms086 آن، ادراک نماید.

از این است که اگر خللی و آفتی به صماخ رسد، خلل و آفت به ادراک سمع رسد؛ مثلا اگر رطوبتی و یا یبوستی خارج از اعتدال و یا آفتی بدان عصب و یا پرده زیرین رسد و یا انصباب خلطی بدان شود و یا صدمه بسیار قوی بدان رسد که منشق و پاره گردد، در سمع ضعف و نقصان و یا ابطال آن به هم رسد.

و دلیل آن که احساس سمع به وصول آن هواست به صماخ سه وجه است: یکی: آن که چون کسی انبویه طولانی که یک طرف آن تنگ، بقدر سوراخ گوش، باشد و طرف دیگر آن گشاده بر گوش گذارد، و در طرف گشاد آن شخصی، دهن گشاده تکلم نماید، دیگری آن صدا را نشنود مگر او. و در اندرون بادگیرها که در ایران برای وزیدن باد میسازند، این معنی خوب محسوس می گردد؛ که انواع صداها بلند و واضح معلوم می گردد؛ و در بیرون صدایی شنیده نمیشود و یا اگر شنیده میشود، غیر مفهوم.

دوم: بعدی و فاصله خاص میان سامع و مسموع؛ که اگر زیاده بر آن باشد شنیده نشود؛ به سبب نرسیدن آن هوا.

سوم: آن که جانب هبوب ریاح و وزیدن باد را در آن اثر تمام است؛ که در جایی که هوا وزد، صدا به زودی و بلند رسد و در جائی که مخالف وزیدن آن باشد به دیری و اندک. و در هنگام وزیدن بادهای تند مختلف در هم، صدای درست شنیده نشود.

فایده: واختلاف است در شرافت وفضیلت سمع بر بصر و بالعکس:

سوم از آن پنج حس ظاهر، قوهآ شم است. و موضع آن، دو عصب زاید شبیه به دو سر پستان است که در منتهای انف روییدهاند؛ بر سر دو عصبی که روئیدهاند از مقدم دماغ و موضع حس مشترک و بدان جا رسیدهاند و به واسطه آنهاست که ادراک روایح به هوای مستنشق صورت می گیرد.

و مجرای انف، نزد اعلای آن منقسم به دو قسم می گردد: یکی: غلیظ، که وسیع می گردد به تدریج تا آخر فضای دهان و در آن نفوذ می نماید هوا تا به حنجره و قصبهآ ریه.

دوم: باریک، که در آن صعود مینماید هوا تا «مصفات» و از آن جا به سوی داخل «أم جافی» در سوراخهایی که در آن است و محاذی سوراخهای مصفات

چهارم از آن پنج حس ظاهر، قوهآ ذوق است. و موضع آن، عصبی است که در جرم زیان مفروش است و آن را اتصال به مقدم دماغ، موضع حس مشترک، است.

و از شأن آن، ادراک طعوم است به واسطه رطویت لعابی که پراکنده در لحم رخو غددی که در بیخ زیان است و آن را «مولد اللعاب» نامند. و آن ادراک، یا به اختلاط اجزاء صاحب طعم است و غوص آن در بیخ زبان در آن عصب و رسانیدن آن را به حس مشترک. و یا به متکیف شدن آن رطویت به طعم آن به سبب مجاورت بدان؛ بدون مخالطه اجزاء. پس طبق قول دوم، محسوس در حقیقت، نفس رطوبت است بدون واسطه و قول اول اقوی است.

پنجم، از آن پنج حس ظاهر، قوهآ لمس است. و موضع آن، تمام جلد ظاهر بدن و اغشیه است و لیکن حس بعضی از بعضی زیاده؛ و جهت آن که جلد بدن و اغشیه همگی مؤلف از تار و پود تارهای عصبیاند و اعصاب همگی از دماغ روییدهاند، و جهت آن که محسوسات آن، مخصوص به عضوی دون عضوی نیست.

از شأن آن است ادراک کیفیات ملموسه؛ از حرارت و برودت و رطوبت و یبوست و ملاست و خشونت و لین و صلب و غیرها. و بعضی، خفت و ثقل را نیز شامل نمودهاند.

فایده: احتیاج حیوان و انسان بدان زیاده است از محسوسات ظاهریه دیگر؛ برای وصول کیفیات مذکوره، دایم بدانها و رسانیدن موذیات و منافرات، خود را بدان. و لهذا، حکیم علی الاطلاق، جل شأنه، جمیع انواع حیوانات را به کسوت جلد مخلع گردانید و هیچ یک را عاری از آن نیافرید؛ گو ادراک بعضی نسبت به بعضی ضعیف باشد و بعضی بلید الإدراک و بعضی ذکی قوی الإدراک. و بعضی اعضاء که عدیم الحس و بلید مخلوق شدهاند، برای آن است که مفرغه و محل خلطهای لذاع و موضع انصباب فضول ردیه حادهاند؛ مانند ریه و کبد و گرده و غیرها که لحم آنها حسی ندارد و لیکن غشاء مجلل آنها صاحب حس است. و اما استخوان که حس ندارد، به جهت آن است که اکثر صدمات و سقطات و اصطکاکات، بدان واقع میشود، برای آن که اساس بدن و دعامه آن است اگر حس میداشت، دایم متأذی می گشت و از حرکات باز میماند؛ خصوص دندانها.

حاصل آن که از آن پنج حس، سه مدرک و دو خزانه و آلتاند.

حس مشترک: اول از آن پنج حس باطن، حس مشترک است. که آن را به یونانی، بنظاسیاء نامند، و موضع آن، اول بطن مقدم از دماغ است.

فایده: بیاید دانست که دماغ، در طول و به توسط حس ماشتر

حس ملشتری غشائی بسیار رقیق، از پیش سر تا به عقب آن که متصل خیلمال به نخاع است که دنباله آن است، منصف به دو نصف متخلمله

واهلمه است. و در عرض، از یمین تا یسار، منقسم به سه قسم، بدین شکل:

فایده: تنصیف و تقسیم آن است که: اگر آفتی و خللی به طرفی و موضعی از اقسام رسد، طرف دیگر و اقسام دیگر محفوظ مانند. و دیگر آن که هر یک مختص به قوهای و ادراکیاند و هر یک از آنها را کیفیتی خاص است که ممد و معاون او است؛ تا آن که مختلط به هم نگردند و از هم ممتاز

و آن را حس مشترک ازین جهت نامند که حس و ادراک آن، مشترک میان هر پنج حس ظاهر ms091 و حواس باطن میباشد و عام و شامل همه است. و حکم آینه دو رو دارد؛ یکی به طرف ظاهر و یکی به طرف باطن؛ بلکه جمیع حواس باطنه همین حکم را دارند که در آن، هم مدرکات ظاهره، پرتو توانند انداخت و منطبع گردید و آنها را ادراک نماید و هم مدرکات باطنه.

و مدرکات ظاهره، حکم جواسیس آن دارند و آن، حکم قاضی و حاکم و سلطان دارد و برزخی میان حواس ظاهره و باطنه است که در محکمه قضا و اجرای حکم او، جمیع طوایف و اهل حوائج مختلفه از اطراف واکناف حاضر و مجتمع می گردند و هر یک، اغراض و حوائج خود را عرض مینمایند و آن، مطالب هر یک، هر یک را دریافته، به مناسبت هر یک حکمی خاص مینماید.

و نیز حکم جای خراج ستان و وزیری دارد که خراج اطراف و اکناف مملکت را به واسطه بایگان و محصلان طلبیده و در خزانه خود جمع و ذخیره می گرداند؛ جهت آن که امداد و مایه حواس باطنه از حواس ظاهره است و تقویت و رونق و ظهور آثار حواس ظاهره از حواس باطنه. و دلیل بر وجود آن در بدن آن است که: ادراک مینماید قطره نازله را خطی مستقیم و حال آن که در خارج چنین نیست. و هر یک از مدرکات ظاهره و باطنه را هنگام غایب بودن آنها و حاضر نبودن آنها نزد حس ظاهر و باطن، هروقت که خواهد باز ادراک نماید.

دوم از آن پنج حس باطن، که خزانهآ مدرکه است، خیال است که خزانه و آلت صور مدر که حس مشترک است.

و موضع آن، آخر بطن مقدم از دماغ است؛ برای آن که نزدیک به حس مشترک باشد، و سهل و سریع باشد آن را ابداع صور در آن و اخذ از آن هنگام رجوع بدانها. و فایده وجود آن: آن است که، چنان چه ذکر یافت، صور مدر که را حفظ نماید که هرگاه غایب شوند مواد و صور آنها از نظر، و خواهد که حاضر گردند صور آنها و رجوع بدانها نماید، حاضر باشند.

و دیگر آن که اگر به مرتبه اول، خوب ادراک ننموده،، به سبب اشتباه و یا اشتراک به

امور دیگر و یا کثرت ورود صور و غیرها، به مرتبه دوم و سوم به تکرار و تکثار آن را حاضر نموده تا ادراک تمام نماید.

سؤال: اگر گویند: چرا همان حس مشترک خود کافی نیست در حفظ صور مدر که خود و محتاج به حس دیگر است؟

جواب آن است که: از یک حس، چنان چه ذکر یافت، دو کار نمی آید؛ یا مدرک فقط است و یا حافظ فقط. و مدرک، فاعل است و حافظ، قابل. و ادراک را

فایده: و بدان که اگر «خیال» نمیبودی، هیچ چیز بعد غیبوبت ماده و صورت آن از حس مشترک، هر گز یاد نمی آمدی و هر گز شخصی را از ادراک ثانی و ثالث نمیشناختی و فرق میان دوست و دشمن و ضار و نافع نمینمودی و امر معاش و معاد بالکل ms093 مختل بودی.

سوم از آن پنج حس باطن، که متصرف در صور جزئیه است، متخیله است و آن را «متصرفه» نیز نامند، و بیان این بعد از این خواهد آمد، و آن، قوهای است در دماغ که تصرف مینماید در صور مخزونه محفوظه در خیال، که حس مشترک آن را ادراک نموده و در خیال سپرده، و نیز در معانی جزئیه مدر که وهم؛ به ترکیب بعضی با بعضی و یا به تفصیل بعضی از بعضی تصرف می کند . واین، در شش صورت متصور است:

اول: آن که بعض صور را با بعض صور ترکیب کند؛ مانند آن که تخیل نماید انسان دو سر و یا چهار چشم و یا انسان با پر و بال و منقار.

دوم: آن که ترکیب نماید بعض معانی را با بعضی؛ مانند صداقت جزئیه با عداوت جزئیه؛ زیرا که ادراک کلیات، کار نفس ناطقه است، هر چند به استخدام متخیله باشد.

سوم: آن که بعض معانی را با بعض صور ترکیب کند؛ مانند تخیل صداقت جزئیه برای زید. چهارم: آن که بعض صور را از بعضی صور تفصیل نماید؛ یعنی جدا کند؛ مانند تخیل انسان بی سر و یا بی دست و یا بی پا.

پنجم: آن که بعض معانی را از بعض معانی جدا کند؛ ماند تفصیل صداقت جزئیه از عداوت جزئیه.

ششم: تفصیل بعض معانی از بعض صور؛ مانند تخیل تفصیل صداقت جزئیه از زید. آن تصرفات، گاه میباشد که مطابق و موافق با خارج و نفس الأمر است، و گاه غیر مطابق ومخالف.

و موضع آن، اول بطن دوم از دماغ است؛ و فایده آن، تصرف در آن صور مخزونه در خیال است.

فایده: امام فخر رازی» گفته: اگر باشد برای آن قوه ادراک، لازم می آید که یک شیء واحد در آن واحد هم مدرک و هم متصرف باشد و این، محال است . و اگر برای آن ادراک ms094 نباشد، با آن که متصرف است به ترکیب و تفصیل، باطل باشد قول اوشان که «قاضی و حاکم میان دو شیء، لا بد باید که حاضر باشد نزد آن مقضی علیهما».

و جواب داده است از آن خواجه، علیه الرحمهآ، با آن که مدرک نیست و تصرف آن در دو چیز، اقتضای حضور آن هر دو می کند نه ادراک آن؛ زیرا که واجب نیست آن که باشد هر شیء حاضر، متصرف در آن مدرک؛ برای آن که ادراک عبارت از حضور آن مدرک است نزد مدرک و این، قوه مدرک نیست.

بعضی گفتهاند که متصرف، وهم است که مدرک بالذات است و لازم می آید از آن که شیء واحد، هم مدرک وهم متصرف باشد.

در جواب آن، بعضی گفتهاند که: ممکن است شیء واحد، هم مدرک و هم متصرف باشد و لیکن هر یک به وجهی؛ یکی به حسب ذات و دیگری به حسب آلت؛ و مینامند این قوه را به اعتبار استخدام نفس ناطقه مر آن را در معانی کلیه، «متفگره»؛ برای تصرف آن در مواد فکریه، و بعضی گفتهاند متصرف وهم است که مدرک بالذات است و جواب این همان است که قبل ذکر یافت و به اعتبار استخدام وهم مر آن را در صور و معانی جزئیه متخیله؛ برای تصرف آن در صور خیالیه و

اگر گویند: چگونه استعمال مینماید وهم آن را در صور محسوسه، با وجود آن که مدرک آن ها نیست.

جواب: بعضی گفتهاند با آن که: قوای باطنیه، حکم آیینههای متقابل یکدیگر دارند که منعکس می گردد به سوی هر یک از اینها، چیزی که مرتسم در دیگر است. بعضی فضلا چنین جواب گفتهاند که: وهم، حاکم است بر قوای حسیه و آن یعنی قوای حسیه، آلت است و آن یعنی وهم، مدرک معانی و صور است و قسمت نماینده و منفصل کننده و ترکیب دهنده به ms095 واسطه خیال؛ و لیکن هر گاه نباشد غیر وهم را از قوای حسیه دخلی در ادراک معانی، میباشد ادراک آن منسوب به سوی آن فقط. و اما سایر ادراکات و اعمال حسیه، پس آنها به وهم است و به قوه دیگر که از آن فرود در این مرتبه، پتس نسبت داده میشود هر یک آنها را به سوی قوهای که مشارک وهماند در ادراک و یا به تصرف و موضع آن تمامی دماغ است؛ برای عموم تصرف آن، مگر آن که سلطنت آن در وسط دماغ است؛ تا آن که قریب باشد به صور و معانی و ممکن باشد آن را که به سهولت اخذ نماید از هر واحد، صور و معانی را.

چهارم از آن پنج حس باطن، که مدرک معانی جزئیه است، وهم است؛ و آن، قوهای است که مدرک معانی جزئیه قائمه به صور مخزونه در خیال است؛ زیرا که هر صورتی را معانی ای است خاص؛ مانند محبت جزئیه مدر که از زید نسبت به پسر او، و عداوت جزئیه از گرگ معین نسبت به بز معین.

پنجم از آن پنج حس باطن، که خزانه است نه مدرکه، حافظه است؛ و آن، قوهای است که حفظ مینماید معانی را که وهم ادراک نموده؛ تا آن که از خاطر نرود و هر وقت که باز خواهد رجوع بدان نماید، حاضر ms096 باشد نزد او. و آن، معین وهم است در حفظ معانی؛ زیرا که شأن وهم، ادراک معانی جزئیه است و از آن حفظ و ضبط نمی آید؛ پس لا محاله او را قوهای دیگر باید که از شأن آن قوه، حفظ و ضبط باشد و آن، «حافظهه است. و نسبت این به وهم، مانند نسبت خیال است به حس مشترک؛ چنان چه ذکر یافت. و خزانه متصرفه نیز هست.

و موضع آن، بطن سوم از دماغ است؛ تا آن که قریب به وهم باشد؛ جهت سپردن معانی مدر که خود بدان و اخذ از آن باز هنگام احتیاج.

و علت وجود آن، آن است که: حفظ نماید معانی مدرکه وهم را؛ تا آن که زایل نگردند؛ زیرا که از یک قوه، چنان چه ذکر یافت، دو کار نمیآید؛ یا مدرک است یا حافظ. و دیگر آن که در هنگام ورود معانی متعدده کثیره، تا یکی را حفظ و ضبط ننماید دیگری را نمیتواند ادراک نمود. و از این است که هنگام سرعت و جلدی و اشتغال و توجه به امری، امور دیگری را درک نمی کند؛ یعنی اگر صور است، حس مشترک و متخیله ادراک تمامی آن صور؛ و اگر معانی است، وهم ادراک همگی معانی را نمی تواند نمود و بعضی را ناقص و بعضی را بالکل، فرصت

و علت جدایی هر یک از این قوا از دیگری، حدوث آفت در موضع آن است و خلل آن؛ بدان جهت.

فایده: و بدان که چنان چه تخیل ملاحظه صور محفوظ در خیال است هنگام غیبت آن، و آن مرکب از دو امر است: یکی صوری که ادراک نموده قبل حس مشترک و دوم از حفظ آن صور که حفظ نموده خیال، هم چنین میباشد وهم که آن را «واهمه» و «ذاکره» نیز نامند؛ برای آن که ذاکر و یاد آور معانی ای است که در ms097 قبل ادراک نموده و به حافظه سپرده و بعد ذهول از آن. و آن نیز مرکب از دو امر است: یکی ادراک اول و دیگری ادراک ثانی.

و فی الحقیقه، گویا مرکب از واهمه و حافظه است و آن را «متذکره» و «مسترجعه» نیز نامند؛ برای سرعت استعداد تذکر و رجوع و عود نمودن معانی مدر که به نزد او. فعل او تمام به سه قوه می گردد: یکی متصرفه و ذوم واهمه و سوم حافظه، هر یک به معنی که ذکر یافت. پس فی الحقیقهآ، متذکره مرکب از سه قوه باشد. و اما قوهآ حیوانیه که قسم سوم است از آن قوای ثلاثه و آن، قوهای است که متعلق به روح حیوانی و مرکب آن و آلت حرارت غریزی و مدبر روح نفسانی و ممد آن است در ادراک و تحریک. مبدأ آن، قلب است و به واسطه شرائین، به سایر اعضاء میرسد. و فایده آن، حیات بخشی و زنده داشتن کل اعضاست، و مهیا داشتن برای قبول قوه و روح نفسانی و طبیعی، و انبساط قلب و شرائین و انقباض آنها برای ترویح روح به نسیم بارد خنک، و اخراج ابخره حاره دخانیه؛ زیرا که روح حیوانی شدید الحرارهآ است و لذا، دایم محتاج به ترویح است و ریه، شرائین و قصبه ریه، مرؤحه و خادم ترویح آناند که اگر دمی و لحظه ای هوای بارد بدان نرسد، محترق می گردد

و هر ms098 چند مبادی کل مدرکات و افاعیل، قوه نفسانی است و لیکن، تقویت و امداد همه، از قوه حیوانی است؛ زیرا که، چنان چه ذکر یافت، حیات، مقدم بر کل است و نیز مساوق و «مع» یعنی همراه با حیات و حرارت غریزی است و هیچ فعلی، بی اعانت حرارت صادر نمی گردد.

فایده: کل حرارت در بدن، دو قسم: است «غریزی: که متعلق به روح حیوانی است و معین حیوان است، و «اسطقسی، که متعلق به روح طبیعی است و معین تغذیه و تنمیه و تولید مثل است، اما با قوه حیوانی نه به تنهایی.

فایده: فرحی، به سوی شیء ملایم موافق نافع، و میل به داخل و خارج هر دو، به اندک زیادتی میل به خارج. و خوفی، میل به داخل. و شهوی، قریب به فرحی. و غضبی، میل به خارج.

و از این است که در هنگام فرح، صاحب آن خشاش و بشاش و رنگ آن مایل به سرخی با رونق و بها میباشد. و در هنگام خوف، رنگ آن زرد و پژمرده و ژولیده حال و در هنگام غضب، رنگ آن سرخ مایل به تیرگی و مشوش الأحوال و مضطر الأفعال والأقوال است؛ از این است که در هنگام فرح مفرط، صاحب آن هلاک می گردد که به فارسی، «شادی مرگ» نامند؛ به سبب میل و توجه ارواح و قوا و حرارت غریزی دفعتا بالتمام به سوی ظاهر و تحلیل و فنا یافتن آنها.

و هم چنین در غضب مفرط و در این هنگام، اعضاء مرتعش گردد و لرزه در اندام او افتد و کف بر دهان آورد و زبان او لکنت گیرد و بساست که از نهایت شدت هلاک گرداند؛ به سبب استیلای حرارت بسیار بر قلب و میل و توجه آنها بالتمام به سوی ظاهر؛ برای انتقام از خصم و تشفی غائظ و دفع موذی، و اختناق و احتراق وتحلیل حرارت غریزی وقوا ms099 وارواح، بالتمام.

و هم چنین، در هنگام خوف بسیار، رنگ او زرد و مایل به سفیدی گردد و لرزه بر اندام او افتد و هلاک سازد؛ به سبب هرب و گریز حرارت قوا و ارواح بالتمام به سوی قلب، که منبع و ینبوع آنها است، و احتقان در آن.

و علت مغایرت آن مر قوهآ نفسانی را آن است که دیده میشود بعض اعضاء، مانند عضو مفلوج، که صاحب حیات است و لیکن حس و حرکت ندارد. و مغایرت آن مر قوه طبیعی را آن است که اعضاء خشک از حرکت مانده، حیات دارند و لیکن تغذیه و تنمیه ندارند بالکل و یا قلیل و ضعیف؛ مانند بطلان قوه غاذیه و یا نامیه و یا ضعف آنها در سوء مزاج اعضاء، و ضعف آنها در سن کهولت و شیخوخت، و هم چنین بطلان قوه مولده مثل در رجال در اواخر سن و تحلیل قوای ثلاثه که برای بقای شخصاند و در زمان هنگام حبس طمث و انقطاع حیض در هر سنی که اتفاق افتد؛ خصوص در پیری که معالجه پذیر نیست؛ و علامت حیاتشان آن است که اندک گرمی دارند و مانند اعضاء موتی که از مساس آن، متأذی گردند، مرده نیستند. و دیگر آن که اگر حیات نمی داشتند، هر آینه فاسد و متعفن می گشتند واز هم میپاشیدند؛ مانند اعضاء مجذوم.

و افعال، بر دو قسماند: افعالی که تمام می گردد فعلشان به یک قوه؛ بعضی از آنها افعالی اند که تمام می گردد فعلشان به یک قوه؛ مانند جذب و دفع و امساک و هضم، که هر یک از اینها تمام می گردد فعل شان به یک قوه.

سؤال: اگر گویند: هضم محتاج به دو قوه است؛ یکی امساک و دوم انحلال؛ پس چگونه گفتند که قائم می گردد فعل آن به یک قوه؟

جواب آن است که: درست است، و لیکن امساک شرط آن است و داخل در حقیقت آن نیست؛ چنان چه جانبه شرط ماسکه است و محصل ماده هضم است، و

و دلیل بر این، آن است که: اغذیه و اشربه و ادویه لذیذه مرغوبه خوش طعم و رایحه را در هنگام گرسنگی و تشنگی و احتیاج، به سرعت جذب مینماید معده و کبد و هم چنین سایر اعضاء؛ هر چند صاحب آن سر را به زیر آویخته باشد. و در هنگام سیری و سیرابی و عدم احتیاج، به دشواری، بلکه مطلق از گلو فرو نمیرود. و اغذیه واشربه و ادویه غیر مرغوبه کریههآ الطعم والرایحهآ وبشعه تلخ و تیز را به دیری و دشواری و مجاهده فرو میبرد ؛ هر چند مفید باشند. یا به سه قوه؛ مانند «تغذیه» که فعل آن تمام می گردد به قوه محصله جوهر غذا و قوه ملصقه به اعضاء وقوه مشبهه به اعضاء؛ به ترکیب قوای ثلاثه در بدن. و یا محتاج است به ترکیب قوای مختلفهآ الحقایق که میان آنها مغایرت باشد از حیثیت جنسیت؛ مانند ترکیب و جمع قوه طبیعی با نفسانی در «شهوت طعام» و «ازدراد».

یا از حقایق متفقه که در جنس با هم متحد باشند؛ مانند جمع قوای اربعه طبیعیه، جاذبه و ماسکه و هاضمه و دافعه، باهم در همه اعضاء.

رکن دوم از مقالهآ اولی

در بیان تشریح اعضا و در آن، یک مقدمه و دو باب و در هر یک، چند فصل: چنان که در مقدمه، پنج فصل و در باب اول، شش فصل است:

فصل اول از مقدمهآ رکن دوم از مقالهآ اولی

در بیان معنی تشریح بدان که «تشریح»، در لغت به معنی اظهار و کشف و تبسین شیء است؛ می گویند: اشرح کردم معنی غامض راه یعنی ظاهر و مبین نمودم آن را؛ و به اصطلاح، عبارت از علمی است که شناخته ms102 میشود به آن حقیقت اعضاء، از روی کمیت و کیفیت و وضع؛ یعنی تعداد وصور واشکال و وضع و موقع و نسبت آنها با هم؛ از قرب وبعد و مشارکت و محاذات وغیرها.

فصل دوم از مقدمهآ رکن دوم از بمقالهآ اولی

در بیان فایده علم تشریح بالإجمال

بدان که فایده علم تشریح؛ خواه تعلم و معرفت آن به جهت نظر و علم محض مجرد از قصد مباشرت عمل باشد، خواه برای مباشرت عمل، و خواه من جههآ استدلال.

اما از جهت اول که معرفت اجزاء بدن بالتفصیل است به جهت نظر بدون قصد عمل؛ و این، خود ظاهر و بین و بدیهی است که طبیب محتاج بدین است؛ که تا او را معرفت کما ینبغی حاصل نگردد، بحث او از عوارض ذاتیه آن، که موضوع آن است، آسان نخواهد بود؛ به چند وجه:

اول: آن که بعضی اعضاء، مفرده و بعضی مرکبهاند. و معنی هر دو در مبحث اعضاء در فصل چهارم ذکر یافت.

دوم: آن که اعضاء حیوانات، مختلف میباشند به حسب اختلاف نفوس ایشان و اقدار تکلیف شان؛ زیرا که اعضاء، آلات نفوس در ظهور وصدور افاعیل آنند و محکوم آن، و حکیم علیم علی الإطلاق، جل و عز، به هر یک از حیوانات به حسب حاجت و ضرورت، اعضاء متفاوت در تعداد و مقدار و هیأت و شکل و اوضاع و ترکیب عطا فرموده، پس امر به اتیان افعال و اعمال کرده و طریق آن را بدان تعلیم و هدایت نموده؛ به حکم «ربنا الذی اغطی کل شیء خلقه ثم هدی»؛1

مانند «شیر» که چون غذای آن را مقرر به گوشت حیوانات کرده، لهذا بنیه و اعضاء آن را مستحکم و قوای آن را قوی و نفس آن را شجاع و مقدام و غلبه بر حیوانات دیگر نموده؛ تا آن که متمکن و قادر بر قهر آنها و اکل لحوم آنها باشد.

هم چنین، ms103 هر یک از حیوانات قریبه بدان که استخوان بنیه آنها را مستحکم و مصمت و مفاصل آنها مخفی خلق کرده که گویا یک عضو واحداند و سریع السیر در دویدن و عدو از حیوانات دیگر. و هم چنین، هر یک از حیوانات را به آنچه محتاج بدان است. و یا اختلاف از جهت بساطت است، و یا ترکیب اعضاء:

اما اختلاف در بساطت: که هر حیوانی را به عضوی خاص مخصوص گردانیده؛ مانند آن که ماهی را به فلس و قنفذ به خار و طایر را به پر و غنم و بقر را و شات را به شاخ، و گرگ و فیل و گراز را به دندان؛ هر یک به نحوی خاص، و سلحفات را به صدف، و بعضی را به منقار مقوس و غیر مقوس، و بعض را به چنگل و ناخن و بعضی را به سم و بعضی را به خف و به ظلف.

و اما اختلاف در اعضای مرکبه؛ مانند آن که فرس را یال و دم، و شتر را کوهان، وفیل را خرطوم، وطایر را جناح.

و اما اختلاف به جهت اعضا، به چند وجه است: یکی، آن که از جهت مقادیر؛ که سر انسان، اعظم از نسبت سایر بدن اوست، و غیر انسان چنین نیست.

سوم، کیفیات اعضاء؛ مانند آن که استخوان شیر و قیل و امثال آنها، از سایر حیوانات قویتر و مستحکمتر، و رنگ چشم گربه مخالف چشم حیوانات دیگر است.

چهارم، اوضاع اعضاء؛ ms104 مانند آن که پستان انسان در وسط سینه او واقع است و پستان فیل، قریب به سینه آن و پستان سایر حیوانات، قریب به ناف آن. و مقصل دست اکثر حیوانات در وسط دست آنها است، به خلاف فیل که در دو جانب دست آن است و لهذا در وقت نشستن، اول پاها را میخواباند و بعد از آن، دستها را از پیش دراز می کند.

پنجم: افاعیل اعضاست؛ مانند آن که دست انسان برای اخذ و اعطای اشیاء نافعه به خود و به غیر خود و دفع اشیاء ضاره موذیه و خصم خود و صدیق خود، به خلاف اکثر حیوانات غیر مسوخ، و خرطوم فیل قائم مقام دست آن است در تناول و دفع و هم چنین پشه را.

ششم، انفعالات است؛ مانتد آن که چشم خفاش، از شدت نور و ضیاء منفعل می گردد و لهذا در روز نمیبیند؛ به خلاف حرباء. و چشم انسان در تاریکی به خلاف اکثر حیوانات دیگر؛ به تخصیص گربه و سباع.

هفتم، دفع موذیات است از خود؛ مانند آن که هر حیوان را حربهای که بدان دفع موذی از خود نمایند عطا شده و «قوهای که بدان تمیز ضار را از نافع دهد و لباسی که بدان حر و برد از خود رفع نماید؛ مانند شاخ و دندان و منقار و ناخن و سم و پشم

به خلاف انسان که هیچ یک از آنها ندارند و در همه، محتاج به تحصیل و کسب و ترکیب تداوی و جمع است و فکری الصنایع و مدتی الطبع مخلوق گشته. و او را نفس ناطقه و عقل عطا شده و به حکم «هر که را عقل دادی، چه ندادی؟!» ms105 مایه تحصیل کل و سرمایه همه است؛ که به فکر و اندیشه و تدبیر صنعت خود، به امر و تعلیم انبیاء علیهم السلام، برای خود، تحصیل اکل و شرب ولباس و مسکن وسایر ما یحتاج و آلات جلب نفع و حرب و دفع موذی و عدو و گریز از آن هر یک به حسب احتیاج وحد لایق نماید.

و نیز فکر و اندیشه معرفت خود و خالق خود، جل شأنه، نماید و از افعال و صفات، ذات را بشناسد واز ذات، صفات و افعال را، که دلیل ان ولم که از معلول به علت و از علت به معلول پی برند؛ زیرا که هر دو با هم «مع اند» و هیچ یک بیدیگری وجود تحقق و ظهور و تعین در خارج ندارند، و هر چند فکر و اندیشه زیاده نماید و در تحصیل آن، ریاضت بیشتر کشد، بر او امور مخفیه و حقایق غامضه کامنه ظاهرتر گردد.

و هیچ یک مخلوقات را سوای او، این امر و قوت و قدرت عطا نشده و همه نسبت به او ناقص و جزء او و طفیلی او؛ برای خدمت و انتفاع او مخلوقاند؛ چنان چه حق تعالی در حق ابو البشر میفرماید «إنی جاعل فی الأرض خلیفة»1 ودر حق اولاد او میفرماید «هو الذی خلق لکم ما فی الأرض جمیعا»2 وهم چنین کملین افراد بنی نوع او را، که انبیاء و اوصیاء علیهم السلام باشند، رئیس گردانیده بر ناقصان؛ چنان

تو که آدم زادهای چون او نشین جمله ذرات را در خود ببین

اما از جهت دوم، انتفاع طبیب به این فن از جهت عمل نیز، بر چند وجه است:

اول: آن که بشناسد مواضع اعضاء را؛ تا آن که تواند ادویه موضعیه را هر یک به جای لایق خود وضع نماید؛ مانند اضمده و اطلیه و نطولات و کمادات و محاجم و فصد و گی و سل و بطر و غیرها؛ تا آن که به زودی اثر ادویه به عضو مؤوف مخصوص برسد و نفع آن به اسرع زمانی ظاهر گردد و خطا و خطر واقع نشود.

دوم: بشناسد مبادی شعب اعصاب و عروق و مفاصل و استخوانها را تا آن که تواند ادویه را بر مبادی آنها استعمال نماید تا انتفاع آنها به زودی ظاهر گردد و آن که چون مبادی اصلاح یافشد بواقی که فروع آناند بالتبع اصلاح می یابند.

چهارم، آن که بشناسد اوضاع اعضاء و مواضع آنها را بعضی نسبت به بعضی، تا آن که در هنگام أعمال ید، از بط و قطع و سل و کی و غیرها، خطا واقع نشود و آفتی به اعضاء دیگر، مانند الیاف وعضلات و ms107 اعصاب وعروق وغیرها، نرسد. واما از جهت سوم، انتفاع طبیب به این فن از جهت استدلال، نیز به چند وجه است: یا برای استدلال به سابق احوال است؛ یعنی احوال گذشته پیش از مرض، و یا برای غیر آن؛ یعنی در هنگام مرض. اما اول: تا آن که تدبیر ما تقدم را معلوم کرده، به حسب آن در تدبیر و اصلاح و معالجه کوشد؛ زیرا که آن را دخل عظیم است در این امر چنان؛ چه معرفت مواضع اعضاء را دخل تمام است در اعمال ید؛ تا آن که ضرری و خطایی صادر نگردد.

اما از جهت دوم آن که: چنان چه استدلال مینماید بر احوال امراض از اعضاء ظاهریه، همچنین استدلال مینماید بر امراض باطنیه؛ مانند آن که: در اهراض ظاهریه، استدلال نماید در رمد که اگر انتفاخ از جانب جفن ابتداء کرده، از سمحاق است. و سمحاق به کسر سین مهمله و سکون میم و فتح حاء مهمله والف وقاف، قشر رقیقی است که بالای استخوان سر است. اما باطنیه، مانند آن که استدلال نماید از جوهر عضو یا از اعراض آن و یا از هر دو باهم.

اما استدلال از جوهر اعضاء، یا به چیزی است که ظاهر گردد در بدن و یا برون آن.

اما مخرج طبیعی مانند آن که استدلال نماید به قروح معده و یا مری از برآمدن قشور رقیقه باقی از دهان، و یا از نفث بر قروح ریه، و یا از اسافل مانند برآمدن قطعه لحمی و دم خالی، در «ذوسنطاریاء ی کبدی، یا آن که از کبد است و اسهال کبدی است، یا استدلال به قرحه گرده و مثانه و جرب آن هر دو، از برآمدن قشور نخالیه با بول.

و اما استدلال اعراض بر اعضاء، به آن که اعراض: در نفس آن اعضاست، یا اعضایی که در آن اعضایند، و یا در آن هر دو:

مانند استدلال به آن که در نفس اعضاست؛ به شکل عضو و یا به رنگ و یا به مقدار آن.

اما به شکل آن، مانند: استدلال به ورم کبد به آن که در زیر شراسیف اضلاع جانب راست، صلابتی کروی و یا هلالی شکل محسوس گردد، و استدلال بر ورم عضلهای که بالای آن است با آن که طولانی و یا عریض و یا مورب باشد.

اما استدلال به رنگ عضو، مانند: استدلال به ریگ گرده از بر آمدن ریگ و رمل سرخ با بول و به ریگ مثانه از برآمدن آن هر دو خاکستری رنگ؛ جهت آن که فضول خارجه از هر عضو به رنگ آن میباشد و لهذا دلالت به رنگ آن مینماید.

و اما استدلال به مقدار عضو، به آن که قشور خارجه با براز اگر کبیر است، دلالت می کند بر آن که از معا غلاظ کبیراند، که معا سفلی باشد، و اگر صغیر رقیق است، از معا دقاق که معا علیا نامند.

اما استدلال به اعراض که اعضاء را به قیاس به سوی غیر خود میباشد؛ چنان چه استدلال به موضع عضو، و یا به وضع و یا به اتصال آن به غیر آن، و یا بودن آن منفذ، و یا بودن آن ms109 مشارک به دیگری و یا غیر مشارک مر او را.

اما استدلال به موضع عضو، چنان چه استدلال نماید بر مغص در معا دقاق به آن که مغص، قریب به ناف و یا بالای آن باشد و بر مغص بر معاء غلاظ به آن که مغص در زیر ناف یا قریب به عانه باشد.

اما استدلال به وضع عضو، چنان چه استدلال نماید در «ایلاوس» به این که فضول محتبس، در معا صائم است؛ برای آن که وضع آن در طول بدن است بر استقامت.

اما استدلال اتصال عضو با غیر خود، چنان چه استدلال کرده میشود بر آن که آن فضول محتبس در معا صائم نیست، برای این که متصل به آن عروق بسیاراند برای امتصاص غذا از آن و دفع براز از آن، و لهذا دائم خالی میماند و آن را صائم از آن جهت نامند. و اما استدلال به بودن عضو منفذ، چنان چه استدلال کرده میشود بر آن که قضیب منفذ است برای بول و برای چیزی که بر می آید از آن مانند خون و چرک بر آن که از نفس آن نیست بلکه در عضو دیگر است. اما استدلال به بودن عضو مشارک عضو دیگر یا غیر مشارک، مانند استدلال به سرخی چشم و گرمی آن بر حرارت مزاج سر؛ برای مشارکت این با آن، و مانند استدلال به بر آمدن قطعه گوشت با براز، با آن که از گرده نیست؛ برای عدم مشارکت معا به گرده؛ بلکه از کبد است؛ برای مشارکت این با آن.

فصل سوم از مقدمهآ رکن دوم از مقالهآ اولی

در بیان اثبات منافع اعضا

بدان که قومی از طبیعسن اولین منع نمودهاند منافع اعضاء را و گفتهاند که: آنها مخلوق برای منفعت و قصدی معتد به نیستند و آنها و غیر آنها مخلوق به «اتفاق اند»؛ برای آن که «فضاء نزد ایشان چیزی است که در آن اجزاء لحمی و عظمی و ارضی و سماوی و غیر اینها باشند و این اجزاء دایم در حرکتاند؛ پس اگر اتفاق شود اجتماع و ترکیب آنها با هم، زمین و یا آسمان و یا عرش و یا ماتند اینها به هم میرسد؛ پس اگر صلاحیت بقا داشته باشد، باقی میماند و اگر صلاحیت نسل و نتاج دارند، از آن نسل و نتاج به هم میرسد و مستمر و باقی می باشد نوع آن به توالد و تناسل، و اگر صلاحیت بقا و ms111 نسل نداشته باشد، فاسد و

گر نبیند به روز شب پره چشم چشمه آفتاب را چه گناه و شخص کور که مبصرات را مطلق نمیبیند و علم بدانها ندارد و هم چنین شخص کر مسموعات را، باید از این که آنها وجود نداشته و مخلوق نباشند و خلقت چشم و گوش، عبث باشد؛ بلکه خلقت هیچ چیز عبث و لغو و بی فایده نیست؛ بلکه در هر واحد از اعضاء و اجزاء بدن داخلی و خارجی و اجزاء عالم تمامی، حتی سر موی و پر پشه، لغو و بی فایده نیست؛ از کم و کیف و این و وضع و زمان و مکان و غیرها «فویل للذین کفرواه1 «أفغیر دین الله یبغون و له أسلم من فی السماوات والأرض»2 وچشم عبرت و دیده بصیرت حقیقت بین ندارند که نظر در عجایب خلقت زمین و آسمان و خلقت آفاق و انفس و عالم صغیر و کبیر نمایند و بگویند: سبحان من قال بالصدق «ما خلقناهما إلا بالحق3 و «یتفکرون فی خلق السماوات و ms112 الأرض ربنا ما خلفت هذا

و مانند استدلال به خالی بودن کف پا از گوشت بسیار و اندک گود بودن آن؛ زیرا که فایده قدم، توطی است و احاطه هر چیز که بر آن قدم می گذارند؛ پس باید که مشی بر دو طرف بر آمده آن واقع شود؛ تا آن که خوب متوطی گردد و قدم نلغزد و حاوی آن باشد و به زودی مانده نشود.

دوم، که عدم آن طبیعی نیست: ماند استدلال بر فایده رگی که آمده است از طحال به سوی فم معده تا آن که منصب گردد و بریزد از آن سوداء به فم معده و باعث تنبیه و آگاهی بر خواهش طعام شود و قدری از سوداء به خمل معده بریزد که آن را دباغت نماید و به هم کشد؛ تا طعام را خوب حفظ نماید و هضم سریع واقع

و اما استدلال به امر وجودی: و آن، یا آن است که جوهر است یا عرض یا مجتمع از آن هر دو. و هر یک از آن هر سه، یا عضوی است و یا غیر عضوی؛ پس این، جمله اش شش قسم میشود: اول: آن که استدلال به جوهر عضو نمایند؛ مانند استدلال به خلقت گرده که لحمی است بر آن که به شدت جذب مینماید مائیت را؛ زیرا که جوهر لحمی را سخونت و گرمی، زیاده میباشد از غیر لحمی، و فعل جذب به سبب حرارت قوی می باشد.

دوم: آن که باشد جوهر غیر عضوی؛ مانند آن که استدلال نمایند به رطوبت لزجهای که بر سطح داخل امعاست بر آن که فایده آن تمکن و اقتدار جرم امعاست برملاقات ثفل یابس خشن. سوم: آن که عرضی عضوی باشد؛ یعنی عارض قائم به عضو باشد؛ و اقسام آن نه است:

یکی، کمیات اعضاء. و این: یا کمیات متصله است که مقدار عضو باشد؛ مانند استدلال به بزرگی استخوان ران بر آن که فایده آن این است که باشد قوی برای حمل مافوق خود و نقل ما تحت خود.

و یا کمیات منفصله که عدد باشد؛ مانند استدلال به کثرت عدد اصابع و انامل و استخوان مشط و رسغ بر آن که فایده آن آن است که باشد اشتمال آن بر شیء مقبوض، جید و نیکو و محکم.

دوم، کیفیات اعضاء: اما کیفیات ملموسه، مانند آن که استدلال مینماید: به حرارت قلب بر آن که منفعت آن استحاله خون است به سوی جوهر روح حیوانی، و به برودت دماغ برآن که فایده آن تعدیل روحی است که می آید به سوی آن از

سوم از آن اعراض، اضافات اعضاست بعضی با بعضی؛ چنان چه استدلال کرده میشود به مجاورت ثرب و کبد به معده بر آن که هر دو نافعاند در گرم داشتن او؛ تا آن که هضم آن اتم واقع شود

چهارم از آن اعراض، وضع اعضاست؛ چنان چه استدلال نموده میشود به میل سر دل به سوی جانب چپ بر آن که باشد هر دو جانب بدن متعادل در حرارت؛ برای آن که در جانب راست کبد است که بسیار گرم است و به سبب گرمی آن، آن جانب گرم میباشد.

پنجم از آن اعراض، آن است که باشد عضو در مکان ی از امکنه؛ مانند استدلال به خلقت حجاب میان آلات غذا و ms115 آلات تنفس بر آن که منع نماید نفوذ قذارت طبخ غذا در معده را به سوی قلب و نواحی آن، و به خلقت اضلاع در سینه بر آن که تا باشد وقایه و پناهی برای قلب از هر جانب؛ که صدمه و آسیبی بدان نرسد از هیچ طرف.

ششم، از آن اعراض، بودن عضو است در زمانی از سنین عمر؛ چنان چه استدلال کرده میشود به روییدن «نواجذ»، که چهار دندان آخرین است که آن را عوام، «دندان عقل» نامند، در وسط سن نمو بر آن که فایده آن استظهار بر تکثیر آلات غذاست.

هفتم از آن اعراض، بودن عضو است در غشائی محیطی که لازم آن است؛ چنان چه استدلال کرده میشود به بودن کبد و گرده و طحال در غشائی که محیط بر آن است بر آن که فایده آن غشاء احساس بالعرض است به ورود آفات.

هشتم از آن اعراض، بودن مؤثر؛ چنان چه استدلال کرده میشود به تصغر اسنان برای مأکول بر آن که فایده آن اعانت معده است در فعل آن که هضم غذاست و لهذا وارد است که غذا را در دهان خوب باید جائید جوید و فرو برد؛ زیرا که ابتداء هضم غذا، از هنگام جائیدن آن است در دهان؛ چنان چه در آخر فصل سوم در بیان «اخلاط» ذکر یافت.

نهم از آن اعراض، بودن عضو است منفعل؛ چنان چه استدلال کرده میشود به متأثر شدن امعاء از لذع صفراء هنگام ریختن آن بر آن، بر آن که فایده آن تنبه و آگاهی قوه دافعه است بر ثفل.

چهارم از امر وجودی، این که باشد استدلال به امر عرضی غیر عضوی؛ چنان چه استدلال کرده میشود به رنگ رطوبت زجاجیه بر آن که فایده آن آن است که

- فصل پنجم از مقدمهآ رکن دوم از مقالهآ اولی

در بیان ماهیت تشریح

بدان که معرفت تشریح عظام و مفاصل و مانند آن هر دو، آسان است در میت؛ از هر سببی که باشد موت آن؛ خصوصا که مدتی گذشته و گوشت و پوست آن فانی شده و استخوانهای متصل به هم به رباطات مانده، که این محتاج به عمل بسیاری نیست برای معرفت هیأت عظام و مفاصل.

و اما معرفت تشریح قلب و شرائین و حجاب و ریه و مانند آن، موقوف بر کیفیت حرکت آن است که: آیا حرکت شرائین مصاحب حرکت قلب است یا مخالف آن؟ و هم چنین حرکت ریه با حرکت حجاب. و معلوم است که اطلاع بر آن حاصل نمی گردد مگر در تشریح زنده، و این بسیار دشوار است؛ به سبب اضطراب آن به جهت رسیدن الم بسیار بدو.

و اما تشریح عروق صغاری که در جلد است و چیزی که قریب بدانست، این نیز در زنده بسیار دشوار است؛ به همان جهت. و هم چنین در میت نیز؛ خصوصا میتی که موت آن به سبب امراض، به تخصیص ms117 مرضی که لازم باشد آن را قلت دم و رطوبات؛ مانند دق و اسهال و نزف الدم که در اینها عروق بدن مخفی می گردند. و اسهل طرق معرفت تشریح این اعضاء آن است که میتی مخنوق باشد؛ برای آن که در خناق روح و خون و قوت میل به خارج مینمایند و عروق ممتلی و برآمده میباشد. و لیکن باید مقارن موت که هنوز در آن گرمی باقی باشد، آن را شکافته و تحقیق نمایند؛ برای آن که اگر زمان طویلی بر آن بگذرد که خوب سرد گردد، خون و ارواحی که در عروق است انجماد و تحلیل یافته و حجم آن باریک می گردد و نقصان در انتفاخ مییابد .

جالینوس گفته که: عادت من این بود که مخنوق می کردم شخصی را که معرفت تشریح آن اراده میداشتم در آب؛ تا آن که عروق صغار و کبار آن به همان حال بماند و لاغر و باریک و منفسخ نگردد عرق از آن؛ به خلاف آن که اگر او را مخنوق به ریسمان و یا غیر آن نمایند.

بدان که بیان اعضاء مفرده؛ از منویه و غیر منویه و تعریف استخوان و غیر آن از اعضاء مفرده، در فصل چهارم از رکن اول ذکر یافت. و هم چنین معرفت و منفعت هریک از آنها.

فایده صلابت آن، آن است که استقرار جدران بر آن به استحکام باشد. و نیز جهت آن که چون دائم فضول دماغی از فوق و صعود ابخره بدنیه از تحت بدان می رسد، متأذی و متضرر نگردد. و در آن ثقبهای است از اعلای حنک و تا به دهان کشیده شده. و فک اعلی در آن استخوان وتدی مرکوز است.

ششم و هفتم، دو استخوان دیگر بر بالای آن چهار استخوان است، که به منزله سرپوش است و، آن را «قحف» نامند، به کسر قاف و سکون حاء مهمله و فا، و «یافوخ» نیز.

و این دو استخوان در طول واقعاند؛ یکی یمین و یکی یسار، و به شئون چند و پنج درز باهم اتصال یافتهاند. و شئون آنها، یعنی دندانه آن هر دو، نه چون دندانه اره و نه مانند انگشتان که دندانه یک اره در اره دیگر و یا آن که انگشتان در بین انگشتان دیگر قرار گرفته باشند که سر دندانها باریکتر از بیخ آنها و یا مساوی

در کثرت و قلت و تعداد شئون و بلندی و کوتاهی آنها، اشخاص مختلفاند. و در بعضی بسیار بلندتر و در بعضی کم تر و کوتاهتر. و کثرت آنها، باعث اندفاع و تحلیل ابخره ms119 و ادخنه و ریاح و فضول متولده مجتمعه در دماغ است و موجب صفای ذهن و ذکای حواس و نقای ارواح و تقویت قوای دماغیه است.

واین دو استخوان، نسبت به استخوانهای دیگر جمجمه نرم تراند؛ به جهت همان فواید مذکوره.

از دروز پنجگانه آن، سه حقیقی و دو غیر حقیقیاند. از حقیقیه: یکی، که در پیش سر است و محل اتصال یافوخ با استخوان جبهه و منحنی اکلیلی شکل قوسی است و آن را «اکلیلی و قوسی» نامند. اکلیلی، به جهت مشابهت به اکلیل، که به فارسی «تاج» نامند، و نیز به جهت مناسبت آن، که موضع وضع اکلیل است در سر؛ زیرا که اکلیل را در پیشن سر می گذارند، و قوسی به جهت شکل آن به کمان؛ بدین شکل: ل)1

و دوم، که در وسط سر است، محل اتصال آن هر دو استخوان با هم و از پیش سر تا آخر راست رفته و «مستقیم» و «سهمی» نامند؛ به جهت آن که گویا تیری است در میان کمان گذاشته. و آن را «سفودی»، به فتح سین مهمله و ضمفاء مشدده و سکون واو و کسر دال مهمله و یاء نسبت، نیز گویند؛ به جهت مشابهت آن به سیخ کباب، که اسم سفود است، که سیخی است که یک طرف آن هلالی شکل میباشد؛ بدین شکل:

و فایده قشری، تمگن و اقتدار بر انفتاح به سبب کثرت ابخره و ادخنه و ریاح دماغیهای است؛ نه از جهت زیادتی و نقصان بطون آن؛ به خلاف درز اکلیلی و لامی و فقدان هر یک از آنها؛ مثلا: از فقدان اکلیلی قحف، باید که منتهی گردد به استخوان فک، و از فقدان لامی باید که منتهی شود به جائی که قمحدوه منتهی گشته و نیز بعضی از آن دروز در بعضی اشخاص به اعتبار هیأت سر ایشان مختلف می گردند در شکل به خلاف درز سهمی و قشری.

از جمله فواید تعداد استخوانهای آن، آن است که چون دماغ عضوی است رئیس، بنا بر این حصار و حافظ و جنه و پناه آن باید که قوی باشد و مستحکم؛ تا از آفات داخلیه و خارجیه در امان باشد، و لهذا مرکب از چند استخوان گشته؛ زیرا که عضو مرکب، قویتر و مستحکم تر میباشد از عضو مفرد.

و دیگر آن که اگر آفتی به بعضی رسد، بعض دیگر محفوظ ماند.

و ms121 عدد استخوانهای سر را بعضی زیاده برین هفت گفتهاند، آن چه مشهور بوده ذکر یافت.

اما فکین که لحی نیز نامند: بدان که فک، به فتح فا و کاف مشدد که به فارسی «آرواره» نامند؛ فک به جهت آن که از هم منفک و گشاده می گردند در هنگام تکلم و قرائت و اکل. و لحی نیز مینامند به جهت آن که ظاهر آن موضع روییدن لحیه است که به فارسی «ریش» نامند. و آن، دو تایند یکی بالا و دیگری پایین که فک اعلی و اسفل نامند. فک اعلی: مرکب از چهارده استخوان است؛ بدین قسم: شش، موضع هر دو چشم؛ هر چشمی را سه است، و اتصال به استخوان جبهه یافته. و دو استخوان دیگر، هر یک مثلث شکل و وسط آن بر آمده و قوی و مستحکم است که «وجنتین» نامند که به فارسی «رخساره» نامند. و دو استخوان که به هم پیوسته، مثلث شکل، در وسط آنها پردهای برای انف؛ قاعده آن به طرف پایین، و زاویه آن بالا و متصل به استخوان جبهه، و دو طرف قاعده آن متصل به و جنتین، و بر سر قاعده آن غضروفی صلب به حدی که منحنی

بدان که استخوان فک اعلی، از زیر حاجبین رفته، به استخوان جبهه متصل گشته به درازی و ازین است که اگر خللی و ضعفی بدان عارض گردد، موی حاجب زیاده روید و طولانی شود. و بدین جهت، در سن پیری به سبب ضعف آن و کثرت فضول دماغیه، موی ابروها بلند می گردند.

و فایدهآ تخلخل واسفنجیت سوراخهای مصفات، وصول روایح مشمومات به حس مشترک است که به تدریج، تصفیه و اصلاح و تعدیل یافته و به حس مشترک برسند و اذیتی و افسادی بدان نرسانند؛ خصوصا ادویه حاده مفرط الحراره و بارده قویه و یا غلیظ. ونیز، واسطه انحدار ودفع فضلات دماغی، از بلاغم و غیرها، شده و آنها را به تدریج مندفع گرداند؛ چیزی از مجرای انف و چیزی از مجرای حنک به فم ویا مری ویا قصبه ریه.

و فایده اتساع مقدم منخرین و ضیق منتهای آن و مجرایی که به حنک رسیده نیز، جذب نسیم و اجتماع آن در اقصای انف و رسانیدن آن به ریه است. و استرداد و دفع هوای دخانی حار از ریه است و حکم بادبیزنی دارد از برای ریه؛ خصوص در هنگام حبس نفس و بند نمودن دهان.

وفایدهآ کثرت استخوانهای فک اعلی، چند امر است:

یکی، آن که تا مأمون و محفوظ ماند از عروض آفات؛ که اگر آفتی به جزئی رسد، باقی اجزا سالم مانند؛ چنان چه در فایده کثرت عظام رأس مذکور شد. دوم، آن که باید اجزاء آن مختلف باشند در صلابت و لین ms123 و ضخامت و نازکی، و یک استخوان، چنین مختلف الأجزا نمیتواند بود؛ مانند آن که: استخوان تحت انف، باید که مشاشی رخو متخلخل باشد؛ به جهت کثرت انحدار فضول دماغیه به سوی آن و از آن به سوی انف و یا به قصبه ریه و یا مری. و مانند استخوان «وجنه» که بسیار صلب و قوی و ضخیم باید باشد؛ برای آن که: اکثر صدمات و سقطات بر آن واقع می شود.

و نیز اضراس در آن مرکوزاند و لذا تا صلب و مستحکم نباشد تاب صدمات و ورود آفات و توانایی ارتکاز اسنان و طحن و گسر اشیاء صلب نخواهد آورد. و نیز اضراس محتاج به آن است که حفره آنها عظیم و بزرگ باشد به حسب آن؛ تا توانند در او قرار گرفت. و دیگر آن که به سبب صلابت متضرر نگردند از وصول فضول ردیه دماغیه. سوم، از فواید کثرت استخوان آن فک، آن است: که چون محاذی دماغ واقع است و مشارک آن، و همیشه فضول بخاریه متصاعده از بدن به سوی سر و انحلال آنها به رطوبات، به سبب سردی و تری جوهر دماغ؛ مانند «قرع و انبیق»، بدان منصب می گردد، و هم چنین فضول متولده در نفس دماغ؛ و لهذا باید اجزاء آن متعدد و بسیار باشد؛ تا از خلل و فرج آن ها، آن فضول مندفع گردند و تحلیل یابند و

انف: واما تشریح انف، ضمنا ذکر یافت. فایدهآ آن، جذب نسیم بارد و ایصال آن است به قلب؛ خصوصا در هنگام بند نمودن دهان.

و دیگر، دفع فضول دماغی از مجرای آن. و دیگر، حسن و زیبایی رخسار و تکلم. و دیگر آن که دریچه و آلت شم روایح است که اعظم علت خلقت آن است. وغیر اینها از فواید.

و هر یک از این فواید، متضمن فواید چند است؛ مانند:

جذب نسیم بارد، برای آن که تا مجتمع گرداند پیش ثقبه نافذه به سوی حنک و یا به سوی دماغ، و در آن اعتدالی یافته و اگر گرد و غباری بدان آمیخته باشد، تصفیه کرده و به ریه برساند. و هم چنین در شم روایح.

و در تحسین کلام؛ جهت آن که: اکثر مخارج حروف مقطعه تعلق به انف دارند، مانند نون، و دلیل این آن است که چون خللی و انسدادی در انف از زکام یا غیر آن عارض گردد، تکلم به فصاحت نشود.

و فایدهآ دفع فضلات دماغی به واسطه آن، آن است که: بی اختیار به هیأت کریه مخاط و غیرها بر نیاید، و داخل فم نگردد، و در نظرها بد آینده نباشد.

و فایدهآ منشعب ms125 بودن مجرای آن به دو شعبه نیز چند امر است: یکی آن که اگر آفتی به یکی رسد، دیگری سالم ماند. و دیگر آن که هوای بسیار دفعتا مستنشق نگردد که باعث اذیت شود.

و فایده غضروفیت آن: یکی آن است که ذکر یافت. و دیگر آن که تا سهل و آسان باشد تنقیه فضلاتی که در آن مجتمع گشتهاند. و غیر این ها از فواید هر یک. اما اسنان که جمع سن است، که به فارسی دندان نامند، مجموع آنها سی و دو دندان اشت؛ شانزده در فک بالا و شانزده در فک پایین. و اینها به حسب بعض اشخاص در بعضی کم تر میباشند؛ یعنی در بعضی بیست و هشت دندان میباشد و چهار دندان آخر، دو از بالا و دو از پایین از هر طرفی که انواجذ» نامند، ندارند.

تقسیم اسامی دندانها: چهار از پیش، دو از بالا و دو از پایین، را «ثنایا» نامند. و بعد از آن، هشت دندان عریض را از هر دو جانب ثنایا، چهار از بالا و چهار از پایین، از هر دو طرفی دو «رباعیات» نامند. و سر این ها تیز می باشد برای قطع اشیاء به زودی و آسانی.

و بعد از آن، چهار دندان، دو از بالا و دو از پایین، و سر اینها تیز میباشد برای شکستن اشیاء صلبه به آسانی، مانند ناب، و لهذا اینها را «انیاب» و به فارسی، «دندان نیش» نامند.

نقل کردهاند که شخصی را هفت مرتبه همگی دندانها افتادند و باز روییدند از سرنو.

فایدهآ اسنان، هفت امر است:

اول: مضغ و ریزه نمودن طعام؛ برای اعانت بر هضم معده.

دوم: کسر اشیائی که به دست شکسته نگردند.

سوم: حسن کلام وادای حروف از مخارج؛ زیرا که مخارج اکثر حروف، تعلق به دندانها دارند.

چهارم: حبس و امساک آب دهان، که بی اختیار در هنگام تکلم برنیاید.

پنجم: زینت وجه و رخسار.

فصل دوم از باب اول از رکن دوم از مقالهآ اولی

در بیان تشریح هر دو دست از کتف تا انگشتان اما تشریح کتف: بدان که در کتف، چند لغت آمده است: اول: به فتح کاف و سکون تاء مثنات فوقانیه وفا کتف . دوم: به کسر اول وسکون دوم کتف . سوم: به فتح هر دو کتف . چهارم: به فتح اول و کسر دوم کنف . و آن را «منگب» و به فارسی، «شانه» نامند. و آن، استخوانی است معروف و مثلث شکل؛ از یک طرف پهن نازک و ms127 از طرف دیگر باریک و ضخیم. و در طرف باریک آن، دو زاویه، یعنی دو گوشه، بر آمده و در طرف نازک آن غضروفی نرم پیوسته؛ برای آن که از صدمات و ضربات و سقطات محفوظ ماند و متضرر نگردد. و در سر باریک آن نقره غیر غائر، یعنی اندک گودی، برای ارتکاز و قرار گرفتن بر آمد گی سر استخوان عضد. و بر پشت آن، زیادتی مثلث شکل کشیده تا به انتهای آن؛ و قاعده آن به جانب وحشی و زاویه آن به جانب انسی. شیخ الرئیس، رحمهآ الله علیه، گفته: کتف استخوانی است باریک، نازک، پهن از جانب وحشی، وضخیم و غلیظ از جانب انسی، و در طرف وحشی آن نقرهای است غیر غائر که داخل میشود در آن طرف، عضد که مدور است.

و کتف را دو زاویه است؛ یکی از بالا، و یکی از نشیب که آن را «اخروم» و «منقار الغراب» نامند و به آن هر دو تمام میشود ارتباط کتف با ترقوه. و یکی باعث عدم انخلاع و برآمدن عضد است از فوق و خارج. دوم، از داخل و اسفل.

فایده: وفی الحقیقهآ، کتف داخل «یده نیست؛ زیرا که شروع آن از منکب است، و آن، بر وزن مجلس ومفصل به جمع اتصال استخوان شانه و بازوست، که به فارسی «دوش» مینامند؛ پس تعداد آن از استخوان «ید» به طریق مجاز است.

فایده خلقت کتف، دو امر است:

یکی: تعلیق و ارتباط عضد به ترقوه و سلاست و نرمی حرکات؛ به هر جهت که خواهد، وصدور حرکات مختلفه.

دوم: آن که وقایه و نگاهبان باشد برای اعضاء محصوره در صدر، و قائم مقام اجنحه و سناسن باشد برای فقرات ظهر؛ جهت مقاومت صدمات.

و اما عضد، به فتح عین مهمله وضم ضاد معجمه و دال مهمله در آخر، به فارسی، «بازوه نامند. و آن، استخوانی است بزرگ و مدور و وسط آن اندک باریکتر. و بزرگتر از آن استخوان، غیر استخوان فخذ، در بدن نیست.

و فی الحقیقهآ، آن مرکب از چهار استخوان است: وسط یک استخوان بزرگ و اندک خم دار. و بر سر آن موضع برآمدگی مدور آن، یک پاره استخوان کوچک ماند قطعه گره ملصق گشته، به حدی که یکی مینماید. و در طرف دوم آن، محل اتصال به ساعد، دو استخوان به نحو مذکور اتصال یافته، به شکل دو بر آمدگی؛ یکی به طرف باطن و یکی به ظاهر: آن که به طرف باطن است، طولانیتر و باریکتر و مفصلی ندارد، بلکه محض برای وقایه و پناه و تکیه نمودن عصب و عروق است؛ بر آن.

آن که در طرف ظاهر است، برای اتمام مفصل است که «مرفق» نامند و فرو رفتن سر استخوان ساعد است در آن. و بر سر عضد، دو نقره است: یکی از قدام و یکی از تحت. و فوقانیه آن، املس غیر مستدیر است و ms129 حاجزی آن را نیست؛ بلکه مانند دیواری است. و این را «نقره انسیه، نامند. و نقره دوم تحتانیه را که بزرگتر است، «نقره وحشیه» گویند. و چون حرکت نماید ساعد به جانب وحشی، متصل می گردد بدان و ایستاده میماند. ق «ابقراط»، این دو نقره را «عتبه عضد» نامیده. فایده: و اتصال عضد به کتف، به رباطات غیر مستحکمه است و لهذا به ورود صدمات به زودی بیرون میرود از جای خود.

و فایدهآ استداره خلقت استخوان عضد، استحکام و عدم قبول آفات است به آسانی. و فایدهآ اندک انحناء و خمیدگی آن، همدم و مساوی بودن آن است با شانه. و دیگر، احتوا بر اشیاء به وجه اکمل.

فایدهآ رخاوت مفصل آن، سلاست و سهولت حرکات آن است به سوی جمیع جهات.

و فایده تعداد استخوان آن و پیچیدگی زند اعلی، چند امر است:

یکی، استحکام آن.

دیگر، احتوا و اشتمال آن به اشیاء هنگام در بغل گرفتن؛ برای آن که حکم استداره دارد و یا قریب بدان؛ که تا اشیاء از وسط آن حرکت نتوانند نمود و نتوانند لغزید.

دیگر، آن که چون اکثر حرکات بدان وقع میشود و دائم الحرکهآ است، چه در مفصل عضد و چه در مفصل رسغ، محتاج است که در آن عضلات و اوتار و اعصاب و عروق بسیار باشد و عضلات و اعصاب وعروق را پناهی باید و آن محل

اظفار: جمع ظفر است که به فارسی، اناخن» نامند. و «اظافیره نیز آمده. و آن چه ms132 گفتهاند «جمع آن اظفر است»، غلط است؛ و اینها از اعضاء منویه نیستند و در آخر فصل چهارم از فن اول مذکور شد.

اما عنق: که به فارسی، «گردن» نامند، مؤلف از هفت استخوان است که آنها را «فقار عنق» نامند. و فقار، به کسر فا، جمع فقره، به تحریک، است. و آن، استخوانهایی خورد و مثقوب الوسط، یعنی وسط آنها سوراخ، که از اصل گردن تا به نشستن گاه قرار یافتهاند. و در وسط سوراخ آنها، «نخاع»، که از دماغ روییده و دنباله دماغ است، منحدر گشته و فرود آمده تا انتها.

دوم: فقار ظهر، که به فارسی، «مهرههای پشت» نامند، و آنها دوازدهاند. سوم: فقار قطن، که «کمر گاه» نامند، و عدد آنها پنج است. چهارم: مهرههای عجز، و عدد آنها سه است.

پنجم: فقرات غصعص، و عدد اینها نیز سه است .

جمله کل فقرات، که خرزات که به معنی «مهره» است، سی عدداند. و هر یک از این فقرات را، سوای فقره دوازدهم ظهر که به قطن متصل است، در دو طرف، دو زاویه، یعنی دو گوشه و بر آمدگی، است که به منزله سناسن و اجنحه آنهاست. و بر پشت آنها نیز زوایدی است شبیه به خار که آنها را «شوک» و «اجنحه سناسن» نامند. و زواید مفصلیه کثیر، که واسطه انتظام فقرات است با یکدیگر، مسمی به ms133 «شواخص» است. و فقرات عنق نسبت به فقرات ظهر کوچکتر است؛ جهت جودت هیأت و انتظام فعل بر سبیل وثوق که حامل از محمول قویتر باشد؛ برای آن که فقرات عنق، محمول بر فقرات ظهراند. و لیکن ثقبهها و منافذ فقار علوی عنق، به تدریج وسیع تر است از سفلی؛ زیرا که نخاع، که دنباله دماغ است چنان چه مکرر ذکر یافت، از وسط آنها مانند دم موش منحدر گشته، از بیخ، که فقرات عنق است، قوی و انتها، که قطن است، باریکتر. و

و اول آن، موضع اتصال به مفصل عضد، مستدیر میباشد و چون قریب به کتف رسید، عریض می گردد و بیش تر می گردد تحدب و برآمدگی آن به سوی بیرون. و

و اما صدر، به فتح صاد وسکون دال و را مهملات، که به فارسی، «سینه» نامند، مؤلف از هفت استخوان است که آنها را «عظام قص» نامند. و قص، به فتح قاف و صاد مهمله نیز نام سنیه است و به سین مهمله نیز آمده. و سر آنها نیز به استخوان اضلاع پشت پیوسته. و وسط آنها در وسط صدر به هم پیوسته. و در نهایت آنها استخوانی است غضروفی، عریض و مستدیر الأسفل، که آن را «عظم خنجری» نامند؛ برای مشابهت آن به شکل خنجر.

و فایده ترکیب خلقت آن، استحکام و تحلیل فضول و ابخره منحدره و واصله از سر و بدن است به سوی آن، چنان چه در فایده ترکیب رأس ذکر یافت، که اگر یک استخوان میبود، این افعال و غیرها از آن صادر نمی گردید و نیز ثقیل میبود؛ زیرا که بایست که صلب و ضخیم باشد و آفتی که به یک جزء آن رسد، به سایر اجزا سرایت ننماید.

و نیز مساعد نرمی اعضاء تنفس است و سهولت در انبساط و انقباض، و لهذا نرم و نازک مخلوق شده به هیأت غضاریف و بر سر آنها غضاریف اتصال یافته؛ تا آن که معین بر حرکت آن باشد و باعث استحکام و دفع اذیت.

دیگر آن که چون ملاک امر خلقت آن جهت محافظت قلب و ریه و مری است، لهذا حکیم علی الاطلاق، عز ms135 و جل، به حکمت بالغه خود، آن را بدین هیأت آفریده. و دیگر آن که، عظم خنجری آن، وقایه و پناه فم معده و واسطه میان قص و اعضاء لینه است؛ برای نیکویی اتصال عضو صلب به لین.

دیگر آن که، اگر یک استخوان میبود، افعال و غیرها از آن صادر نمی گشت و نیزثقیل میبود؛ زیرا که میبایست ضخیم باشد تا استقامت صدمات تواند نمود. و نیز

در بیان تشریح «ظهر، و «عجز» و «عصعص»

اما ظهر: بدان که ظهر، به فتح ظای معجمه و سکون ها و رای مهمله، که به فارسی «پشت» نامند، مؤلف از هفده فقره و بیست و چهار ضلع است. و مراد از ظهر، اینجا، مادون عنق تا عجز است که قطن نیز داخل آن است که کلا، دوازده فقره از ظهر، و پنج فقره از قطن باشد.

فقرات دوازده گانه ظهر را «فقرات صدر» نیز نامند. و از اینها، دوازده فقره ظهر، صاحب «سناسن» و «اجنحهاند»، چنان چه قبل ذکر یافت، مگر یک فقره آخر که خالی است از سن و جناح؛ به جهت آن که کناره حجاب بدان پیوسته است؛ تا آن که بلند نماند و آسیبی بدان نرساند. و اجنحه این ها متساوی نیستند؛ به جهت آن که آن چه به طرف اعضاء شریفهاند، اعظم و اقویاند. و اجنحه خرزات صدر، صلبتراند از غیر آنها؛ به جهت اتصال اضلاع بدانها. و هفت فقره بالایی، سناسن، یعنی دندانهای، آنها بزرگ و اجنحه آنها غلیظ و سطبراند؛ برای محافظت قلب و اعضاء ما تحت آنها به کمال قوت.

اما سناسن و اجنحه فقرات قطن، عریض و زواید آنها به شکل منفصل است و اسفل آنها لازم، پس عریض شده و شبیه به جناح گشته. و زواید ms136 سه فقره بالایی آن، نزد مخارج اعصاب، به سوی اسفل میباشد و در دو فقره پایینی آن، کوچک.

فایده: و «جالینوس» گفته که: در فقرات قطن، سوراخها یی است که نفوذ کرده در آنها عروق، و این سوراخها کم یافته میشود در این فقرات و اگر یافته شوند در غیر آنها، خفی و غیر ظاهر بود و در این ها، ظاهر.

اضلاع: و در هر جانبی از فقرات، یک استخوان کج قوسی، یعنی خمدار، رویده است که آن را «ضلع» و به فارسی «وتده» و به ترکی «قبرغه» نامند. و جمع آن، «اضلاع» و «ضلوع» آمده.

و باقی اضلاع: ده دیگر از اضلاع خلف که «اضلاع زوره نامند، متصلاند به پنج فقره باقی از فقار ظهر، از هر جانبی پنج، و کوتاهتراند و به تدریج کوتاه گشتهاند؛ که ضلع آخرین اقصر از همه است ms137 و لهذا آن را «ضلع قصری» نامند.

به سر هر یک از اضلاع زور، غضروفی اتصال یافته؛ برای آن که: مأمون و محفوظ دارد از انکسار نزد صدمات و سقطات؛ و آن که اعضاء لینه بی حجب به اعضاء صلبه ملاقات ننمایند که مضرر نگردند، بلکه به جرمی که متوستط میان اعضاء لینه و صلبه باشد، که عبارت از غضروف باشد، ملاقات کنند.

و فایدهآ خلقت فقار ظهر: در قبل ذکر یافت که: مسلک و وقایه باشند برای نخاع که محل روح است و قوت نفسانی است و خلیفه و دنباله دماغ است در ایصال آن به سایر اعضاء و منبت اعصاب و حرکت مادون رقبه است تا قدم.

و دیگر آن که مبنا و ابتداء جمله عظام بدن است؛ مانند چوبی قوی در وسط زیر کشتی در طول، به هیأتی که میخواهند، و بر اطراف آن در عرض، چوبهایی دیگر جا به جا نصب نموده و شکل و هیأت کشتی را مرتب ساخته، پس به بالای آن، تختهها وصل مینمایند و در اندرون آن سایر اسباب آن، و لهذا باید آن چوب اوگی و چوبهای اطراف آن همه صلب و قوی و مستحکم باشند؛ تا تاب صدمات از خارج و اثقال از داخل را توانند آورد. و هم چنین بنیه بدن، تمام به استحکام فقرات ظهر و اضلاع آن برپاست و سایر اعضاء، متعلق بدانند.

و دیگر آن که تا مستقل باشد و انسان، تمکن و اقتدار بر حرکات به جمیع جهات وانحاء مختلفه وانقباض و انبساط و غیرها تواند داشت.

و منفعت تعدد و کثرت اضلاع، محافظت اعضاء درونی، از اعضاء تنفس و قلب و کبد و غیرهاست.

و دیگر، آن که سبک باشند و مستحکم.

و دیگر، آن که ابخره ms138 و ادخنه و فضولی که بدانها منصب گردند، چه از تحت و چه از فوق، به سبب خلل و فرج آنها، به زودی تحلیل یابند و مندفع گردند، و محتبس نمانند که باعث فساد شود.

و دیگر، آن که اعضاء، قابل انبساط و انقباض و تمدید و تکثیر باشند. و دیگر، آن که وقایه و پناهی باشند از برای عضلات و اعصاب.

و دیگر، آن که اگر آفتی به جزئی و ضلعی رسد، به اجزا و اضلاع دیگر سرایت نکند؛ به خلاف آن که یک قطعه باشد که باعث ثقل و سنگینی می گردد؛ زیرا که باید که صلب و ضخیم باشد تا متحمل صدمات تواند شد.

واما عجز، قیل: «امراهآ عجزاء» یعنی زن بزرگ سرین، به فتح عین مهمله و ضم جیم و زای معجمه، مؤلف از سه فقره است که مادون قطن واقع است و شبیه بدان است و لیکن، از آن قویتر و بزرگتر و محکم ترین فقرات هستند. و سناسن و اجنحه اینها عریضتر و مستحکمتر و ثقب مخارج اعصاب اینها در دو جانب وسط نیست، بلکه پایینتر از آن و پیش و پس واقع است؛ تا آن که مزاحمت به مفصل ورک نرساند.

و بر هر دو جانب آن، دو زیادتی است از جانب بیرون دو حفره غیر غائر؛ تا آن که متصل گردند به آن هر دو دو استخوان خاصره. و پهلوی آن دو استخوان بزرگ رویده، یکی از جانب یمین و یکی از جانب یسار، که آن هر دو را دو «عظم عانه» نامند؛ از قبیل «تسمیه کل باسم جزء اشهر اعرف». و هر یک از آنها منقسم ms139 است به چهار جزء: یک جزء که به طرف پیش رفته، «عظم عانه» نامند. و جزئی که به سوی پشت رفته «عظم ورک، نامند. و جزء سومی که رقیق نازک است و به جانب وحشی رفته «عظم خاصره» و «حرقفه»، به فتح حا و سکون رای مهملتین و قاف و فا و ها، که به فارسی «سرین» نامند و آن، سر ورک است. و جزء چهارمی که به جانب اسفل انسی رفته آن را «حفر ورک» و «حفر فخذه نیز نامند؛ برای آن که در آن، تقعیر و حفرهای است که سر استخوان فخذ، که برآمده و مدور است، در آن قرار یافته برای استحکام.

و این دو استخوان عظیم مسطور، در وسط زهار، با هم پیوستهاند. و زهار عبارت از موضع رستن موی غلیظ زیر ناف است.

و فایده فقرات و استخوانهای آن، آن است که به مثابه بنیاد و اصلاند برای همه فقرات و عظام فوقانی، و حامل و پشتیبان استخوانهای زیرین و بالا. و زیر آن استخوانها، اعضاء شریفهاند؛ مانند مثانه و رحم و اوعیه منی و مقعد وقضیب و فرج.

و اما غصعص: به ضم هر دو عین و سکون دو صاد مهملات؛ که به فارسی، انشستنگاه» نامند، مؤلف از سه فقره غضروفی است و زوایدی ندارند.

و سه عصب از آن روییدهاند: دو عصب از هر دو جانب از ثقب مشترک؛ چنان چه از رقبه روییدهاند به سبب صغر آن، و از یک طرف آن یک عصب.

بدان که هر یک از دو رجل به کسر را و سکون جیم و لام که به فارسی «پا» نامند مؤلف از فخذ و ساق وقدم است. اما فخذ، به فتح فا و کسر خا و ذال معجمتین، که به فارسی، «ران» نامند، بزرگ ترین استخوانهای بدن است؛ برای آن که حامل و ثقل همه اعضاء فوقانی بر آن است، و ثقل و حرکت فرماینده اعضاء ms140 ماتحت خود میباشد . و آن استخوان را تحدب و تقعیری است تحدب آن به جانب وحشی و قدام، و تقعیر آن به جانب انسی و خلف است و بر سر آن، که پیوسته به ورک است، قبه و بلندی است که در حفر ورک قرار گرفته. و بر دیگر سر آن دو برآمدگی است برای مفصل رکبه. و وسط آن، حفره و تقعیری است که قبه در میانه ساق در آن استقرار و ارتکاز یافته، کمک به رباطات قویه، برای استحکام و اقتدار بر حرکات و مشی و بالا رفتن. و بر سر مفصل مذکور، استخوان غضروفی مستدیر الشکل با تقعیر واقع است. و این استخوان را «رضفه»، به

و دوم که در جانب وحشی، و اصغر ms141 و اقصر از دیگری و ملاقی به فخذ نشده از بالا، به سبب کوتاهی، و از اسفل منتهی به قصبه کبری گشته و پیوسته بدان است، «قصبه صغری، نامند وفی الحقیقه، ساق عبارت از قصبه کبری است.

بر هر دو جانب اسفل ساق، و دو برآمدگی است؛ یکی به جانب وحشی و دیگری به جانب انسی، که مشهور نزد عوام به «کعبین» و به فارسی، «کوزک» است. و فی الحقیقهآ، کعب عبارت از عظم مفصل زیر ساق بالای عقب است؛ چنان چه، ان شاء الله تعالی، بیان آن خواهد آمد.

ساق پا کوتاهتر از فخذ است؛ برای چند فایده: یکی، ثبات و قرار بر حمل مافوق خود، و خفت در حرکات؛ و دیگر، آن که تا به استخوان قدم، یعنی کعب و عقب، در هنگام نشستن بر سر پا مساوی بود و ثقل بسیاری بر آن واقع نشود. و اگر

و فایدهآ ترکیب آن به قصبه صغری: یکی، تقویت و زیادتی اعتماد و استحکام آن است؛ و دیگری، ستر و پناه برای عضلات و اعصاب و عروق؛ که در خلل و فرج آنها استقرار و استقلال یابند. و فایدهآ آن که مفصل و محل انعطاف فخذ با ساق به سوی قدام واقع است، چند امر است: یکی، حسن و زیبایی. دوم، سرعت قیام و قعود و رکوع و جثو، یعنی بر سر پا نشستن، و جلسه قناعت؛ و دیگر، دفع بعضی موذیات از پیش بدان، و کناره نمودن بعضی اشیاء از سر راه به سهولت و آسانی از زانو و قدم.

فایده: و بدان که بر سر هر نتو و برآمدگی که بر مفاصل واقع است، یک قطعه استخوان کوچک، که یک طرف آن پهن و طرف دیگر ms142 آن کروی شکل است، اتصال یافته؛ برای: زیادتی تقویت و استحکام، و نیز آن که صدمه ای که واقع شود، بر آن واقع شود، نه بر اصل استخوان؛ چنان چه در تشریخ «ساعد» ذکر یافت. اما قدم: به فتح قاف و دال مهمله و میم، عبارت از مادون ساق تا انتهای اصابع است. و مؤلف از بیست و پنج استخوان است: یکی از کعب، و یکی از عقب، و یکی از ژورقی، و یکی از نردی، و سه از رسغ، و پنج از مشط، و چهارده از بیخ انگشتان؛ بدین تفصیل:

اما «کعب»، به فتح کاف و سکون عین مهمله و بای موحده، که به فارسی، «شتالنگ» نامند، موضع اتصال قدم با ساق و واسطه میان ساق و عقب و فوق عقب و تحت ساق است و محتوی است بر آن دو بر آمدگی دو طرف قصبه ساق.

و در کعب، از طرف بالا، دو زایده و برآمدگی است که در دو حفره ساقین، کبری و صغری، استقرار یافته. و دو برآمدگی ساقین از جانب اسفل، برای استحکام

فایده: و استواء استقرار آن بر زمین، نشانه خیر و استواء سایر جسد است؛ چنان چه در حدیث وارد است که جناب مقدس نبوی، ms143 صلی الله علیه و آله و سلم، هنگامی که ام سلمه را برای دیدن زنی جهت خود میفرستادند می فرمودند: «انظری الی عقبها؛ لأنه اذا استوی، استوی سائر جسدها.»

اخمص، به فتح اول و سکون خای معجمه و فتح میم و صاد مهمله، موضع گودی کف پاست و آن را زورقی نیز نامند.

و اما «زورقی»، استخوانی است از طرف بالا، که پشت پا باشد، بر آمده و از طرف پایین، که کف پا باشد، گود است و، از پیش طولانی و شبیه به زورق، که به فارسی، کشتی نامند،؛ تا آن که گوشت بسیاری در کف پا قرار یابد و معاون بر ثبات و عدم ماندگی از مشی باشد.

و به کعب ارتباط یافته به جزء مقدم خود.

و در آن دو نقره است که داخل شده در آن، دو زایده عقب و از مجموع، مفصل حاصل گشته که حرکت مینماید قدم به هر دو جانب.

و از جانب وحشی به استخوان نردی و از قدام به عظام رسغ پیوسته.

و اما نودی، استخوانی است شبیه به «کعبتین نرد» و مسدس شکل و طولانی؛ که اتصال یافته یک طرف وحشی آن به خنصر، و انسی آن به زورقی؛ برای افاده استقرار و ثبات بر زمین.

و اما رسغ، سه استخوان است؛ که یک طرف آنها با زورقی و طرف دیگر با سه استخوان مشط اتصال یافته.

فایده: و بدان که اختلاف است در آن که رسغ سه استخوان است یا چهار استخوان: بنا بر آن که سه استخوان است، چهارمی آن نردی خواهد بود و یک سر آن نردی، به استخوان مشط اتصال یافته و بنا بر آن که رسغ چهار استخوان است نردی، زاید واقع میشود و از شماره استخوانها بیرون؛ پس باید که استخوان نباشد. و فرجه علی حده ذکر نردی، جهت اختلاف هیأت و شکل آن به استخوانهای دیگر رسغ است. استخوان نردی را ms144 به فارسی، «استخوان خورده» نامند. و رسغ پا، مخالف رسغ دست است؛ زیرا که رسغ دست، چنان چه ذکر یافت، مؤلف از هشت استخوان است در دو ضف قرار یافته، و رسغ پا با نردی، چهار استخوان است در یک صف. و اما مشط، مؤلف از پنج استخوان است؛ موازی و محاذی انگشتان؛ که یک طرف آن متصل به رسغ و طرف دیگر آن به انگشتان است؛ برای زیادتی استحکام و ثبات. و اما اصابع، که پنج انگشت پا باشند، هر یک مؤلف از سه استخوان هستند که «سلامیات» نامند، و در وسط هر یک، استخوانهای ریزهای است که «سمسمانیه» نامند؛ به هیأتی که در انگشتان دست ذکر یافت؛ مگر انگشت بزرگ پا که مؤلف از دو استخوان است. و اتصال به زورقی از جانب وحشی یافته است .

این بود جمله عظام بدن انسان که «منویاند» و از «مخرج مما تخرج» بر می آید:

و منفعت آنها، هر یک علی حده و با لاختصار ذکر یافت. و منفعت جمله آنها: تشدید و استحکام و استواری و محافظت بنیه و عمارات بدن، و ادای افعال و صدور حرکات از آنها به وجه اتم و الیق است. و احاطه علم بشری، از معرفت اکثر آنها قاصر و عاجز است؛ چه جای کل؛ این قدر هست که به سبب ادنی اطلاعی می گوید فتبارک الله احسن الخالقین،.

فصل ششم از باب اول از رکن دوم از مقالهآ اولی

در بیان بقیهآ اعضای مفرده از غضروف و عصب و وتر و رباط و عضل وعروق ضوارب، که شرائین نامند، و عروق غیر ضوراب، که اورده

نامند، و لحم وشحم وغشاء و جلد و شعر و ظفر اما غضروف، به ضم غین و سکون ضاد معجمتین و ضم رای مهمله و سکون واو و فا، جسمی است سفید و نرم تر از استخوان و صلبتر از سایر اعضاء. بدان که بر این تعریف وارد می آید که: قول بعضی که «دندان را عضو عصبی میدانند» صحیح نباشد، و یا آن که این تعریف تمام نباشد. جواب آن است که مرادشان از آن قول که «دندان از اعضاء عصبی است» آن است که در آن، بعض صفت عصبی، که «احساس» باشد، یافته میشود، نه آن که در جمیع اوصاف مانند آن است.

و فایدهآ وجود وخلقت آن در بدن چند امر است:

یکی، آن که واسطه ارتباط و اتصال و حایل باشد میان اعضاء لینه، مانند عضلات و رباطات و اغشیه و غیرها، و صلب، مانند عظام،؛ لهذا اقتضا نمود حکمت بالغه الاهیه، جل شأنه، که جسمی متوسط الجوهر میان صلابت ولین، برزخ وحایل در میان هر دو باشد که به هر دو، مناسبتی داشته و باعث ارتباط آن هر ms146 دو گردد، و از صلب به لین و از لین به صلب آید؛ برای صدور افعال واتیان حرکات استخوان؛ تا آن که متضرر نگردد لین از صلب؛ مانند غضروفی که بر اطراف استخوانهای اطراف ومفاصل است؛ از قبیل استخوان کتف وعظم خنجر و سه فقرات شراسیف و سر بینی و گوش و کاسه زانو و غیرها؛ تا آن که در حرکات و اصطکاکات، ضرر به اعضاء لینه واغشیه و جلد نرسد و نخراشد و نشکافد آنها را. و دیگر، آن که در اعضایی که استخوان نباشد، قائم مقام استخوان باشد در آنها. و دیگر، آن که عماد و ستون باشد برای استقامت و حسن و زیبایی بعض اعضاء؛ مانند: غضروف سر بینی و گوش و جفن و مانند آنها؛ که اگر استخوان محض

و مانند «آلات صوت» و «قصبهآ ریهه که تمام آن غضروفی است؛ برای آن که صوت خارج از آن، حسن و ملایم طبایع سلیمه مستقیمه، نه رخو منافر و نه بسیار غلیظ خشن کریه، بر آید که اگر بسیار نرم عصبی، مانند عروق و اغشیه و یا صلب عظمی، باشد، این اغراض محقق ms147 نخواهد شد .

و دیگر آن که چون مجرای تنفس است، باید که در بیداری و خواب، نرم و ملایم ومنتصب وایستاده باشد و در استنشاق و انقباض و انبساط و قبض و جمع و انحناء رقبه وغیرها، سهل الانقیاد باشد. و مانع و مخل نباشد اگر بسیار صلب، مانند استخوان، باشد و یا بسیار نرم، مانند عروق و اغشیه، که بر هم بیفتد و مانع آید.

و دیگر آن که اگر موذی و منافری در آن داخل گردد؛ چنان چه در بعضی اوقات آب، و یا غذا داخل آن میشود؛ که برای اخراج و دفع آن، سرفه بسیار طاری می گردد و آن چیز به سبب غضروفیت و بلند ی و پستی اجزاء آن، به زودی پایین نمیرود، بلکه در همان نزدیکی مدتی میماند و لهذا بعد چند سرفه دفع می گردد و بر می آید.

و اگر غیر غضروفی و عصبی و نرم میبود، به زودی فرو میرفت و در بین نمیماند؛ مانند مری که طعام و شراب وارده بدان، به سرعت تمام وارد معده می گردد. و هم چنین اگر از استخوان میبود. و دیگر آن که: در صدمات و سقطات بر سینه و پشت، احتمال گسیختن و شکستن داشت.

و هم چنین، غضاریف «گوش» که معین به وصول هوای حامل صوت، است به وجهی که نه بسیار قوی و شدید و نه بسیار ضعیف و ملایم باشد. و غضروفیت فقرات عصعص، که آخرین فقرات است، برای آن است که به آسانی توان بر آن نشست و تکیه نمود به اطراف و مانع حرکات اعضاء درونی و ایذای آنها نگردد.

تبصره: و چون غضروف در تلو عظم است، لهذا آن فقار را در تعداد عظام شمردهاند. و هم چنین اعضاء دیگر که بر سر آنها غضاریف است؛ که هر یک را منافع بسیار است و غیر خالق آنها، جل شأنه، کسی دیگر نمیداند. اما عصب، به ms148 فتح عین وصاد مهملتین و باء موحده، «جسمی است سفید، نرم در حس و انعطاف و خم شدن و پیچیدن و دو ته شدن، و صلب در انفصال و گسیختن». و سبب سفیدی آن، برودت مزاج و بلغمیت آن است؛ زیرا که رنگ بلغم سفید است وبرودت، جسم تر را سفید می گرداند. و سبب نرمی آن، غلبه رطوبت است بر آن. و سبب صلابت و عدم انفصال آن به آسانی، لزوجت جرم و تلزز اجزا و غیر مجوف بودن آن است.

و هر قیدی از آن قیود، برای اخراج امری است؛ مثلا: از قید «سفید بودن»، خارج گشت لحم. و از قید «نرم بودن در انعطاف»، خارج گشت غضروف و عظم.

واز قید «صلابت»، سایر اعضاء مفرده؛ که هر یک نه چنیناند.

سؤال: اگر گویند بیان نمودهاند که «مبدأ حس و حرکت همه اعضاء، دماغ است و منبت همه اعصاب نیز دماغ» با وجود آن که اعصاب بسیاری از نخاع روییدهاند و استمداد حس و حرکت آنها نیز از نخاع است؛ این چگونه باشد؟

جواب: آن است که نخاع از مؤخر دماغ رسته و خلیفه و نایب و قائم مقام دماغ است در انبات اعصاب و افاده حس و حرکت اعضاء مادون رقبه؛ پس آن چه از آن روبیده است، گویا از دماغ روییده بلاتفاوت؛ چنان چه حضرت آدم، علیه السلام، که مخلوق جناب اقدس الهی است، بی واسطه مادر و پدر خلق شده، و باقی مردم

منفعت ذاتی، آن است که آلت دماغ باشند در ایصال افاده حس و حرکت به سایر اعضاء. و منفعت عرضی آن به چند وجه است:

یکی، تشدید لحم واستواری و تقویت بدن. دیگر، وقایه و پناه بودن «اعضاء عدیمهآ الحس والحرکهآ» از وقوع و ورود آفات؛ ماند غشاء کبد و ریه و طحال و غیرها که اگر به سبب ورم و یا ریح. متمدد گردند اغثیه آنها و یا قرحه و تفرق اتصالی در آنها عارض گردد که آنها متألم و متضرر گردند، از الم و وجع موضع آن دریابند که ورم و وجع، در کدام عضو است تا تدارک آن توانند نمود؛ که اگر ms150 این اعضاء را غشاء حساس نمیبود، هر آینه اطلاع بر آفات آنها معلوم نمی گشت.

سوال: اگر گویند که بیان نمودید که «جمله اعصاب، سوای دو عصب، همه غیر مجوفاند» پس: چگونه روح نفسانی در آنها نفوذ نموده و به اعضاء میرسد؟ و نیز، مواد بلغمی چگونه در آن تداخل نموده و محدث فالج و غیر آن می گردد؟

جواب: آن است که درست است که اعصاب جوف ندارند و لیکن «مسام» و اسالک ضیقه» دارند. و روح نفسانی چون جسمی است لطیف و قلیل المقدار، همان مقدار منفذ او را کفایت می کند؛ و نیز رطوبتی که در عصب است که از جوهر دماغ بدان رسیده و باعث نرمی و ملایمت آن گشته است، همان حامل روح نفسانی است، چنان چه خون که در شریان است حامل روح حیوانی است. و هم چنین خونی که در اورده است، حامل روح طبیعی است.

و از این است که: در سن جوانی که حرارت و برودت و رطوبت و یبوست به حد اعتدالاند، بلکه اندک غلبه از حرارت و ms151 یبوست است، جمیع اعضاء قوی و مستحکم، و ادراکات و حرکات، کما ینبغی و به احسن وجوه از آن صادر می گردند. و در سن پیری که «حرارت غریزی» و «رطوبت اصلی» ضعیف و فانی گشتند، و «برودت و رطوبت عرضی بلی» غلبه نمود، همه اعضاء سست و ضعیف و ناتوان می گردند، و ادراکات و حرکات به دشواری صادر می گردد؛ بلکه بعضی مفقود می گردند.

و بدان که اعصاب، به طور تفصیل، منقسم می گردند به چند وجه:

یکی، به اعتبار هیأت؛ به آن که بعض آنها مجوفاند؛ مانند دو عصبه ای که به سوی چشم آمدهاند؛ چنان چه مکرر ذکر یافت. و بعضی غیر مجوف؛ چنان چه سایر اعصاب.

دوم، به اعتبار قوام؛ که بعضی بسیار نرم اند؛ ماند اعصاب حس؛ خصوصا آن چه از مقدم دماغ رویده است؛ مانند هر دو چشم.

سوم، به اعتبار حجم؛ که بعضی بسیار حجیم و غلیظتر؛ مانند عصبتین مجوفتین؛ برای آن که میباید که آن مجوف باشد. و بعضی بسیار باریک؛ مانند اعصابی که از فقره اول از فقرات عنق روییده است. و بعضی نه چنان و نه چنین؛ مانند سایر اعصاب.

چهارم: به اعتبار امری که مفید آناند از قوه؛ به آن که بعضی اعصاب، مفید قوه حساند فقط؛ مانند اعصاب ذوق و سمع و شم و مانند آنها. و بعضی مفید قوه حرکتاند؛ مانند عصب محرک زبان. و بعضی مفید دو امراند؛ چنان چه اعصابی که به طرف هر دو دست و هر دو پا آمدهاند، و مانند اینها اکثر اعصاب. پنجم، به اعتبار اعضائی که ملاقی آنها گشته؛ به آن که بعضی ملاقی احشا فقط گشتهاند؛ ماند اکثر اعصاب دماغی. و بعضی ملاقی اعضاء ظاهر فقط گشتهاند؛ مانند اکثر اعصاب نخاعی. ششم، به اعتبار مبادی؛ به آن که بعضی اعصاب از ms152 دماغ رستهاند، و بعضی از نخاع؛ یعنی هر یک مخرجی خاص دارند. آن چه از دماغ رستهاند، هفت زوجاند: بعضی از آنها از مقدم دماغ، و بعضی از اوسط، و بعضی از مؤخر. و آن چه از مقدم دماغ رسته، افاده حس مینماید، و آن چه از مؤخر، افاده حرکت. و لیکن این، کلی نیست. گاه از هر یک از آنها، افاده فعل دیگر نیز ظاهر می گردد؛ چنان چه در تفصیل، ان شاء الله تعالی، مبین خواهد گشت. و هم چنین اعصاب نخاعی: بعضی عنقیاند، و بعضی صدری، و بعضی قطنی، و بعضی رجلی، و بعضی غیر اینها؛ مانند اعصاب ناشیه نابته از عجز و عصعص که رجلی قدمیاند.

و گاه به اعتبارات دیگر نیز تقسیم مینمایند.

و نیز در آن باید که غلظتی باشد؛ تا زود منتشر و متلاشی نگردد و قبول انطباع و عکس نماید و آن را به حس مشترک برساند. و وجه قصر، یعنی کوتاهی، آن، آن است که از منبت خود بسیار دور نرفته باشد که محتاج آن باشد که طویل گردد.

پس آن هر دو عصب، در آن موضع، که محل پیشانی است، با هم ملاقات و تقاطع صلیبی نموده، بدون انعطاف و برگشتن همان قسم، و آن چه از جانب راست دماغ رسته، به جانب چشم چپ فرود میآید، و آن که از جانب چپ دماغ رسته، به جانب راست رفته؛ چنان چه مذهب مشهور است؛ اما «جالینوس» گفته: «بعد از تقاطع صلیبی، منعطف گشته؛ یعنی آن چه از جانب راست رسته، به جانب چشم راست رفته و آنچه از جانب چپ رسته، به چشم چپ رفته».

چون قریب به چشم رسیدند، ثقبه تجویف آن هر دو وسیع می گردد؛ تا این که به رطوبت زجاجیه، که محتوی است به رطوبت جلیدیه از جانب تحت، محتوی می گردد. و در موضع تقاطع، خواه به طور مشهور و خواه به طور جالینوس که به هر نوع که باشد، مدعا حاصل شد، اندک وسعتی است؛ برای اجتماع آن هر دو نور با هم.

فایده: و فایده اجتماع آن هر دو نور با هم، دیدن مرئی به هر دو در چشم است یک چیز بلاتفاوت. و از این است که اگر انزعاجی و انحرافی واقع شود که هر دو نور به یک دفعه بدان ملتقی و مجمع نرسند، یک شیء دو شیء دیده شود؛ چنان چه در چشم، حول و احول یکی را دو میبیند. و بیان همان کیفیت رؤیت در مبحث قوا در قوه باصره بالإجمال ذکر یافت.

سؤال: اگر گویند: چرا آن عصبه ها راست و بدون تقاطع نیامدند به سوی ms154 هر دو چشم؟ وفایده انحناء و تقاطع آنها چیست؟ جواب: همان است که ذکر یافت. و جواب دیگر آن که چون مسافت میان مقدم دماغ و باطن عینین بسیار قریب است، برای تلطیف آن نور اندک مسافتی میبایست؛ لهذا به حکمت بالغه ربانیه و صنع الاهیه، جل و عز، تدارک آن را به انحناء و تقاطع نموده. و نیز فواید بسیار در ضمن آن است که بیان آنها طولی دارد، با وجود آن که ادراک فهم بشر از آن قاصر است.

زوج دوم از ازواج سبعه دماغیه، منشأ آن، عقب منشأ زوج اول و مایل از آن به جانب وحشی و برآمده است از ثقبه ای که دو نقره مشتمله بر مقله است، یعنی حدقه و یا ملتحمه، بنا بر اختلاف اقوال، پس منقسم گشته در عضلات مقله؛ برای افاده حرکت چشم. و این زوج نسبت به زوج، اول، در رطوبت و ملایمت اندک کم تراست؛ برای آن که آن، آلت حس چشم است و این، آلت حرکت آن است. و آلت حس را رطوبت و نرمی زیاده باید از آلت حرکت.

سؤال: اگر گویند: اعصاب حس همگی از مقدم دماغ روئیدهاند و اعصاب حرکت همه از مؤخر دماغ چنان چه بیان نمودهاند؛ پس چگونه زوج دوم با وجود آن که از مقدم نیز رسته افاده تحریک عین مینماید؟

جواب: همان است که در صدر ذکر یافت: که این قاعده، کلی نیست؛ اکثری است؛ گاه بعض اعصاب نابته از مقدم دماغ نیز افاده حرکت مینمایند.

زوج سوم از آن هفت زوج: زوجی است که منشأ انبات آن حد مشترک میان مقدم دماغ و مؤخر آن، نزدیک به قاعده دماغ، است و با زوج چهارم مختلط گشته، با هم اندک پیش رفته، منشعب به چهار شعبه گشته و منتشر به اعضاء شده است:

شعبهآ دوم: از ثقبههایی که در استخوان صدغ است بیرون آمده، پس متصل گشته بازوج پنجم؛ چنان چه، ان شاء الله تعالی، بیان آن خواهد آمد.

شعبهآ سوم: از ثقبه ای بر آمده که برآمده است از آن زوج ثانی؛ زیرا که مراد از آن، احساس و تحریک قدآم وجه است. و آن شعبه منقسم به سه شاخه گشته: شاخهآ اول: به جانب «ماق اصغر» میل کرده و در عضل صدغین و ماصفین و حاجبین و جفن و جبهه منتشر گشته.

شاخهآ دوم: نفوذ کرده در ثقبههایی که نزدیک موق اکبر ms156 است، که آن را «لحاظ» نامند، و به باطن انف رسیده و در طبقه مستبطنه انف متفرق گشته.

شاخهآ سوم از آن: فرود آمده در تجویف برنجی، که در عظم وجنه واقع است، و از آنجا متفرع به دو فرع گشته: فرعی به داخل تجویف فم رفته و در اسنان و لثههای عالیه توزیع یافته و پراکنده شده؛ برای افاده حس آنها. و فرع دیگر آن بر ظاهر همه اعضاء، مانند جلد وجنه وطرف انف و لب بالا، منتشر گشته؛ جهت حس وحرکت آنها. شعبهآ چهارم، از چهار شعبه زوج سوم، و این شعبه جدا گشته و نفوذ در ثقبهای که در اعلی که به جانب لسان واقع است کرده، پس متفرق در امور اسنان سفلی و لهات و لب پایین گشته. و جزئی که آمده است به سوی زبان، باریکتر است از عصبی که به سوی عین آمده؛ برای آن که صلابت این و لین آن، معادله با غلظت آن و رقت این نماید.

اما نصف دوم از آن هر دو فرد، باریک تر و صلبتر است از اعصاب دیگر؛ زیرا که از سوراخهای عظم حجری، که مسمی به اعور و احمی است، بر آمده، برای شدت التواء و تعریج و پیچیدگی مسالک و طول مسافت و دوری آن از مبدا. و لهذا مسمی بدان گشته. پس چون از آن برآمد و ظاهر گشت، مختلط میشود با عصب زوج سوم.

اکثر آن هر دو، به ناحیه خد و عضله عریضه میرسد و ما بقی، به جانب عضله صدغین می آید. و چون آلت حس ذوق در عصبه زوج رابع و حس سمع در عصبه زوج خامس واقعاند و حس سمع باید که مکشوف باشد، جهت وصول اصوات بدانها به آسانی، و آلت حس ذوق باید که مجرد باشد، پس واجب شد، از آن جهت که عصب حس سمع صلبتر و منبت آن مؤخر دماغ، قریب تر باشد.

فایده: و بدان که وجه افتقار و احتیاج عضل عین به سوی یک عصب، و عضل صدغین به سوی اعصاب بسیار، آن است که: استخوان مقرر برای ضبط مقله، احتمال

زوج ششم از آن هفت زوج دماغی: از مؤخر دماغ روییده و با زوج پنجم پیوسته و به اغشیه و اربطه مشدود کشیده شده؛ که گویا هر دو یک عصباند، پس جدا گردیده و منقسم ms158 به سه جزء گشته و هر سه جزء آن از سوراخی که در انتها درز لامی واقع است با هم بر آمده پس جدا گشته جزئی از آن به جانب عضلات حلق و بیخ زبان رفته برای معاضدت و معاونت زوج هفتم در تحریک زبان. جزء دوم منحدر گشته و فرود آمده به سوی عضل کتف و آن چه قریب بدان است. و متفرق گشته اکثر آن در عضله عریضه ای که در کتف است. و این جزء صالح المقدار و طولانی است و نفوذ کرده معلق تا این که متصل گشته به مقصد خود. و جزء سوم که اعظم و بزرگتر از هر سه جزء است، منحدر گشته به سوی احشا از مصعد و منفذ عروق سباتی، و مشدود بدان گشته به رباطات. و چون محاذی حنجره رسید، منشعب می گردد و ثابت و بلند میدارد عضلات حنجره را که سر آنها به سوی بالاست و بر می دارد حنجره و غضاریف آن را و چون تجاوز از حنجره نمود و گذشت، از آن سر آنها صعود مینماید و بالا میرود و شعبههای دیگر از آن جدا می گردد و می آید به سوی عضلات حنجره که سر آنها نگون و پاین است، و این عضلات، ضروری اند برای انطباق طرجهالی و انفتاح آن، و از جذب به سوی اسفل.

این بود بیان تشریح اعصاب دماغی بالاجمال. و فایده آنها: حس و حواس خمسه ظاهریه و بعض اعضاست و حرکت آنها؛ چنان چه ذکر یافت.

اما اعصابی که از نخاع، که به فارسی «حرام مغز» نامند، رسته، سی و یک زوجاند و یک فرد که آن را زوج نیست. و این فرد، اقوی از همه و به مثابه تنه و همه به منزله فروع و شاخههای آن هستند. و آن سی و یک زوج را، جمله، در چهار فصل بیان می نماید:

و آنها، هشت زوجاند: زوج اول، روییده است از دو ثقبه ای که در فقره اول واقعاند، و در عضلهای سر متشر گشته. و این زوج، نسبت به ازواج دیگر ضعیفتر

زوج دوم: مخرج آن، مابین فقره اول و ثانی واقع است، و مورب شده و صعود به اعلای فقار کرده و بر گشته به طرف قدام و پراکنده در طبقه خارجه هر دو گوش گشته و در آن استقرار یافته؛ جهت تدارک ضعف و قصور زوج اول. و حس لمسی آن از آن است. زوج سوم: استخراج یافته از ثقبه ای که میان فقره دوم و سوم است. و هر فرد آن متفرع به دو فرع گشته: و یک فرع آن در عمق عضل عنق آمده و متفرق در عضل ms160 عنق گشته و اندک فرود آمده به سوی فقار صاعد. و بعد رسیدن آن در برابر فقار چون به محاذات آن گردید، متشبث به اصول آنها می گردد؛ پس مرتفع می گردد به سوی سر آنها و مختلط می گردد به اربطه غشائیه، که از سناسن آنجا روییده، پس منعطف گشته و نفوذ می کند به جانب هر دو گوش؛ جهت تحریک عضلات آن. فروع دوم آن، میل به سوی قدام میکند و تا به عضله عریضه که در کتف است میرسد. و چون بدان جا رسید، میپیچد به آن عروق و عضلات که حافظ اویند؛ تا آن که قوی گردد. و فرع مذکوره گاه مختلط می گردد با عضل صدغین و عضل اذنین. وبیشتر تفرق و انتشار آن در عضل خدین است. زوج چهارم: از آن هشت زوج نخاعی؛ مخرج آن ثقبهای است که میان فقره سوم و چهارم است. و این نیز، مانند آن زوج، منقسم به دو فرع می گردد: یک فرع مقدم، و یک فرع مؤخر:

فرع مقدم، صغیرتر، و به جانب قدام آمده و مختلط با زوج خامس گشته؛ برای تقویت آن. و گفتهاند که: نفوذ کرده از آن شعبه ای، شبیه به نسج عنکبوت که

چنان چه زوج ششم، از ثقبه مشترک، که میان آخر فقار عنق و اول فقار ظهر، بر آمده و مختلط گشته شعبههای اینها در یکدیگر؛ اختلاطی بسیار. و لیکن: اکثر شعب زوج سادس، به سوی سطح کتف آمده و از آنجا تجاوز نکرده. و بعضی از آن به مرکز حجاب رسیده و لیکن این بعض بیشتر از بعضی است که از رابع آمده و کم تراست از بعضی که از خامس آمده.

و اکثر شعب زوج سابع، به عضد آمده و از آنجا تجاوز نکرده. و بعضی از آن به عضلهای سر و گردن و پشت و مرکز حجاب رسیده و با شعبه خامس مصاحب گشته.

اما زوج هشتم: به سوی جلد ساعد آمده از کتف، و مختلط گشته به اعصاب اول نابت از فقار صدر. و چیزی ازین زوج به حجاب نرسیده.

فایده: و وجه تقسیم این اعصاب یعنی زوج ششم و هفتم و هشتم برای حجاب، دون عصبهای نخاعی که تحت این روییدهاند، آن است که: باشد وارد بر آن حجاب منحدر و فرود آمده از موضع ms162 مشرف عالی؛ تا آن که انقسام آن در آن به احسن وجهی صورت گیرد؛ خصوصا وقتی که باشد اول مقصد آن، غشاء منصف صدر، و نیاید به سوی آن عصب نخاع بر استقامت، بدون آن که شکسته گردد به زاویه. و هم چنین اگر میبود جمیع اعصاب منخدره به سوی حجاب نازل از دماغ، هر آینه مسلک آن طویل می گشت. و لهذا در وسط استقرار یافت؛ تا آن که: انبثاث و انتشار حس در آن به طریق عدل و تسویه واقع شود. و نیز، باشد جانب مبدأ متصل به محیط محرک حجاب همه.

فایده: و چون فعل این عضو، فعل کریم شریف است، گردانیده شد، به حکمت بالغه، شعب مبادی آن بسیار؛ تا آن که باطل نشود فعل آن به آفتی که لاحق به مبدأ بعضی گردد.

این فصل از چهار فصل مذکوره که در بیان سی و یک زوج و فرد اعصاب نخاعی بود، در بیان ازواجی است که محصور هستند در «فقرات صدر». و آنها

زوج سوم وچهارم و پنجم تا دهم از آن دوازده زوج: بر می آید هر یک از آنها از ثقبه ای که فیمابین دو فقره واقع است.

زوج یازدهم و دوازدهم: بیرون آمدهاند از ثقبه ای که در نفس فقره یازدهم و دوازدهم واقع است.

فایده: وبدان که از این اعصاب فقار صدری، آن چه از فقرات صدر روییده خالی از دو وجه نیست: یا آن است که شعبههای آن به کتف آمده، به عضل صلب و عضلی که فیمابین خلف واقعاند و بر خارج صدر موضوع هستند رسیده.

یا آن چه از فقار اضلاع رویده، می آید به سوی عضلی که در منابت آن، اضلاع و عضل بطن است و با شعبههای این اعصاب مجتمع گشته و جاری می گردند در اورده و شرائین و مخارج اینها و به نخاع می رسند.

و «جالینوس» گفته که تقسیم کرده میشود این اعصاب به تقسیمی متشابه به آن؛ که هر زوج از آن اگر جزئی از آن به درستی بیاید به سوی «عضل موضوع در آن جا که محرک کتف است»، و «عضلی که بالا رفته است به سوی کتف»، و سوم از اجزاء آن، که اعظم از همه است، متفرق گشته در «عضل لامی» و «عضلی که موضوع است بر آن». اما اعصابی که ما بین اضلاع تامه و بر آنهااند، پس منتهی گشته به سوی قص.

اما اعصابی که بر اضلاع خلفاند و میان آنها، پس اکثر آنها متفرق گشتهاند در عضل موضوع بر شراسیف و عضلی که منحدر گشته به سوی سینه و آویخته است؛ از قبیل لحم؛ مگر آن که منقسم گردد فیمابین ضلع ثالث و ثانی از اضلاع اولی که جزئی از آن مرتقی گشته و بالا رفته به سوی جلد عضل. بدان که این ms164 پنج زوج، با هم مشترکاند در آن که هر یک از آنها بر آمدهاند از ثقبه مخصوصه خود و متجزی گشتهاند هریک به دو جزء؛ جزئی از آن به عضل صلب و جزئی به عضل بطن به عضله مستبطنه صلب رسیده. لیکن سه زوج عالی آنها مختلط گشته با عصبی که نازل شده از دماغ؛ دون عصبی که در آنها است. و دو زوج سفلی منشعب گشته به شعبهها ای بزرگ فرود آمدهاند به ناحیه ساقین و با اینها شعبه ای از زوج ثالث و شعبه ای از اول اعصاب عجز آمیخته است؛ و لیکن این دو شعبه که در آن آمیختهاند، تجاوز نکرده و نگذشتهاند از مفصل ورک؛ بلکه در عضله ورک منتشر گشته و در آن جا ماندهاند. و شعبههای آن دو زوج مذکور، از آن جا تجاوز کرده تا ساقین فرود آمدهاند.

فایده: و بدان که اعصابی که به سوی رجل فرود آمدهاند: بعضی از آنها ظاهر و نمایان هستند، و بعضی در زیر عضله فرو رفته و پنهان شده. و از جمله، عصبی که

فایده: و بدان که فیما بین هر دو فقره، دو ثقبه واقع است که از آن اعصاب بر می آیند؛ به خلاف چهار فقرهی دیگر که ثقبه در نفس آنها واقع است که همان تقبه، مخرج عصب آنهاست: فقره اول از آن چهار فقره، مخالط قطنیه شده. و فقره دوم و سوم از آنها دو فقره از فقرات صدر است که یازدهم و دوازدهم باشد.

و فقره چهارم، فقره آخرین عصعص است که عصب مفرد از آن مستخرج می گردد، چنان چه ذکر یافت.

و فایدهآ خلقت اعصاب سی و یک زوج و یک فرد نخاعی: حس و حرکت اعضاء مادون رقبه است؛ یعنی: حس و حرکت اعضایی که زیر گردن واقعاند، اعصاب نخاعیاند. اما نه به طریق انحصار، که اعصاب نخاعی، مطلق دخل و تصرف

وهر دو فعل قبض وبسط عضلات، تابع قبض وبسط حالات قبل و اراده روح دماغی است. وهر دو، مقهور تحت قدرت و قبض و بسط و احاطه و شمول نفس ناطقه، و او، مقهور اراده و امر حق، جل شأنه و هو القابض و الباسط، «هو آخذ بناصیتها»، «والله من ورائهم محیط،، «و هوالقاهر فوق عباده».1

مورد چهارم، در بیان تشریح رباطات: اما رباطات، به کسر راء مهمله و فتح باء موحده والف وطاء مهمله، جمع رباط است. و آنها، اجسام شبیه به عصب هستند در رنگ و قوام و لیکن باریکتر. و سفیدی و صلابت آنها، بیشتر از عصب است؛ زیرا که رباط از استخوان میروید و عصب، از دماغ و یا نخاع. و مراد از

از آنجا که می آید پاره از آن از استخوان به سوی گوشت عضل، و پاره دیگر از سر مفصل عضوی به طرف مفصل دیگری، و پاره از بعض اعضاء به سوی اعضاء دیگر؛ برای ارتباط و اتصال آنها؛ و لهذا آن را «رباط» نامند؛ جهت تشبیه به رباطی که می پیچد بر کمان و سر مشک و غیرها.

و فایدهآ آن: بعضی این بود که ذکر یافت. و دیگر، آن که تا متشظی و منشعب و شاخ شاخ شود و با عصب بافته گردد و خلل و فرج آنها به گوشت ms168 مملو گردد و بر بالای آن غشائی محیط گردد و «عضله» متکون شود؛ پس شاخهای آن به همراه شاخههای عصب، از عضله برآیند با هم و «وتر» از آن به هم رسد، چنان چه ذکر یافت. و دیگر آن که از شظایا و ریشههای آن، بعض اغشیه تکون یابند.

فایده: و بدان که رباطی که به عضله آمده، مسمی به اسم مطلق رباط است و آن را به نام دیگر نمینامند، به خلاف آن چه برای اتصال عظام و مفصل و اعضاء دیگر، که از عضوی به عضو دیگر می آیند، که آنها را «عصب» نیز نامند؛ به جهت مشابهت به عصب قوس، که چیزی است از پی که بر کمان میپیچند برای استحکام که به فارسی، «بند کمان» نامند؛ و این نیز چون برای استحکام است، بدان نام موسوم گشته.

فایده: و بدان که رباط حس ندارد. و فایده عدم حس آن آن است که از کثرت حرکت عضلات و وقوع اصطکاکات، ایذایی و المی نیابد. مورد پنجم، در بیان تشریح عضلات: و اما عضلات، که جمع عضله است به فتح عین مهمله وضاد معجمه و لام. اجسام ی لحمی الجسد هستند؛ یعنی در جرم آنها بیشتر گوشت است. و ترکیب آن، از لحم محض و از عصب و از اوتار و از رباطات و غشاء مجلل آن است؛ چنان چه ذکر یافت که شظایا و شاخههای رباط و

فایده: و بدان که در بودن عضل از اعضاء مفرده یا مرکبه اختلاف است؛ «شیخ الرئیس» از اعضاء مرکبه و «جالیینوس» از اعضاء مفرده شمرده. و توجیه هر یک، در مبحث اعضاء مفرده و مرکبه ذکر یافت؛ و جمله عضلات را پانصد و بیست و نگفتهاند.

اما تشریح عضل وجه و جبهه: بدان! به درستی که عضل وجه، انواع آن به حسب عدد اعضاء متحرکه است؛ هر یک به عضلی که مخصوص به آن است بالذات، یا بالعرض، به تبعیت و شرکت عضو دیگر. و گاهی برای عضو واحد، یک عضل است و گاه دو و گاه سه؛ به حسب اختلاف حرکات آن؛ چنان چه از برای خد و جبهه و دو طرف بینی، هر یک، یک عضله است.

و عضله جبهه، رقیق، عریض، غشائی مخالط به جلد است؛ برای آن که: عضوی که متحرک است به سبب آن، جلد خفیف است و محتاج به بسیاری جرم رباط و عصب نیست. و عریض غشائی، به سبب قلت لحم و رقت حجم آن است که حکم غشائی دارد که بسیار مخالط به ms170 جلد است؛ تا به تحریک آن، جمیع اجزاء جلد به یک حرکت متحرک گردد. و به حرکت آن عضل، بالا میروند حاجبین و گاه معین چشم می باشد در تغمیض به استرخاء آن. و اما تشریح عضل مقله: تعداد عضلات «مقله»، به ضم میم وسکون قاف وفتح لام وها که «حدقه» و به فارسی، «خانه چشم» نامند، شش عضله است: چهار از چهار جانب بالا و پایین و هر دو طرف ماقین، که هر یک محرک یک جهتاند. و دو عضل مورب واقع است؛ برای حرکت دوری آن. و یک عضل دیگر عقب مقله است؛ برای حفظ و استحکام عصبه مجوفه که منع نماید آن را از استرخاء و جحوظ و بر آمدگی و تحدیق و فرو رفتن. این، بنا بر مشهور است. و بعضی، یک عضله مرکبه از دو عضله، و بعضی از یک عضله، گفتهاند. و بعضی گفتهاند یک عضله نیست و دو عضله است. و بعضی سه عضله گفتهاند. و بالجمله، هر چند که باشند، مراد از آن اثبات حرکات مختلفه آن است و حفظ آن از جحوظ و تحدیق؛ خواه به یک عضله متحقق گردد و یا به دو یا به سه و یا زیاده. و اما عضله جفن: جفن، به فتح جیم و سکون فا و نون، جمع آن «اجفان» و به فارسی، «پلک چشم» نامند. و هر چشمی را دو جفن است؛ یکی از بالا و یکی از پایین که «جفن اعلی» و «اسفل» نامند.

سؤال: و چون است که جفن اسفل محتاج به تحریک نیست؟

پس این هنگام باید خالی نباشد از آن که یک عضله متصل گردد به طرف جفن و یا به وسط جفن، اگر متصل گردد به وسط جفن هر آینه غلیظ و ضخیم میشود و حدقه صاعده به سوی آن. و اگر متصل گردد به طرفی که متصل نیست مگر به یک طرف، پس نیکو نمی گردد انطباق جفن به اعتدال، بلکه به توریب میباشد، و دشوار می گردد تغمیض در جهتی که ملاقی وتر است اولا و ضعیف می گردد در جهت دیگر؛ پس به طریق استواء انطباق حاصل نمی گردد، بلکه شبیه میباشد به انطباق جفن صاحب لقوه، و چون از یک عضله این هر دو فعل صادر نمی گردد، به حکمت بالغه دو عضله آفریده شده است؛ به هر دو طرف ماقین؛ یکی به یمین و یکی به یسار؛ تا آن که جذب نمایند آن جفن را به سوی اسفل به تشابه.

و اما انفتاح جفن گاه کفایت می کند آن را یک عضله که می آید به وسط جفن و منبسط می گرداند طرف وتر آن را بر کنار جفن که چون متشنج گردد، بگشاید آن

یک زوج آن آمده است به سوی آن از بالا از سمت وجنتین و متصل گشته است به قرب دو طرف. آن و دو از اسفل. و این چهار، کفایت می کنند آن را در حرکت دادن: و چون حرکت نماید یکی از آنها، حرکت مینماید به سوی آن شق. و چون حرکت نمایند دو از آنها از دو جهت، منبسط می گردد از دو جانب. و بنابراین، تمام می گردد حرکات آن به سوی جهات اربعه. و حرکتی دیگر و رای این چهار حرکت، آن را نیست.

و اطراف عضل مشترک، گاه مخالط جرم شفه است؛ مخالطه ای که مقدور حس و ادراک نیست و نمیتوان تمیز داد آن را از جوهر خاص به شفه؛ زیرا که شفه، عضوی است نرم ولحمی وبی استخوان.

واما تشریح عضل منخرین: منخرین، به کسر میم و سکون نون و فتح خاء معجمه و راء مهمله وسکون یای مثناهآ تحتانیه و نون است که تثنیه «متخر» است و جمع آن «مناخره و آن را «ارنبه، و به فارسی، «پره بینی» نامند.

متصل به آن هر دو است دو عضل کوچک قوی: کوچکی آن جهت آن است که تنگی و مزاحمت نرساند به عضلات دیگر که محتاجاند در تحریک اعضاء خد و شفه. و قوت آن جهت تدارک کوچکی آن است.

و منشأ آن از ناحیه وجنه است. و مخالط لیف وجنه گشته اولا؛ جهت آن که تحریک آن به سوی آن است.

یکی، گشودن دهان و فغر و و از داشتن آن. دوم، حرکت انطباق و بند نمودن دهان. و سوم، حرکت مضغ و سحق. و حرکت فاتحه و و از کننده، میل دادن فک است به سوی اسفل و تنزل آن. و حرکت منطبقه، بند کننده کشنده به سوی بالا. و حرکت ماضغه ساخقه، به طریق تدویر و میل دادن آن است از جانبین. پس ظاهر گشت که: حرکت انطباق، واجب است که باشد به عضلی که نزول نموده است از بالا که بکشد آن را به سوی بالا. و حرکت فاتحه، به ضد آن که از اسفل آمده. و ماضغه و ساحقه به توریب.

تشریح عضلات انطباق و انفتاح دهان: پس مخلوق شده است برای انطباق، دو عضله، که عضلین صدغ نامند و «ملتقتین» نیز. و کوچک هستند در انسان؛ زیرا که عضو متحرک به آن هر دو در انسان صغیر القدر مشاشی و خفیف الوزن است؛ جهت آن که حرکات عارضه بر آن عضو صادره از آن دو عضله اخفاند. و اما در سایر حیوانات، اعظم و اثقل است فک اسفلشان. و تحریک آن برای نهس و قطع وقلع وامثال این هاست؛ به خلاف انسان.

و آن دو عضله نرماند؛ به اعتبار قربشان از مبدأ، که دماغ است، و میان آنها و میان دماغ فاصله ای نیست؛ مگر یک استخوان. و از ms175 این جهت، به سبب مشارکت

و اما عضل فتح وفغر و انزال فک، پس روییده است لیف آن هر دو، از زواید ابریه که عقب گوش است، و فرود آمده اندک اندک تا این که یک عضله گشته، پس جدا گشته و یک وتر شده؛، برای زیادتی و ثاقت و استحکام، پس پراکنده گشته مرتبه ای دیگر و در حشو لحم برآمده و گردیده یک عضل، تا آن که عارض نگردد او را از امتداد و دوری آفات، پس ملاقی گشته به عطف فک به سوی ذقن. و چون متقلص گردد، جذب نماید فک اسفل را به سوی خلف؛ پس ms176 لا محاله میل اسفل نماید. و چون ثقل طبیعی معین است بر اسفل، کافی است آن را دو عضله و محتاج به معین دیگر نیست.

و اما عضل مضغ و سحق: دو عضلهاند؛ از هر جانب یکی مثلث شکل که سر زاویه ای از زوایای آن در جانب وجنه است و کشیده است دو ساق آن: یکی بالا

و چسبیده است هر زاویه به عضوی که متصل بدان است؛ تا آن که باشد برای آن عضله، تشنج و کشیدگی به جهات مختلفه؛ پس مساوی نیست به حرکت آن؛ بلکه می باشد برای آن که میل نماید به میول متفننه؛ تا آن که التیام یابد و حاصل گردد میان آن هر دو، مضغ و سحق. اما تشریح عضل رأس: چون برای سر، حرکات چند «خاصه» و حرکات چند «مشترک» است با پنج خرزه از خرزات عنق که میباشد به آن، حرکت منتظم از میل نمودن سر با گردن با هم. و هر یک از آن دو حرکت خاصه و مشترکه، باقی باشد برای انتکاس و سر فرود آوردن و یا برای انعطاف و میل به سوی خلف نمودن و یا به سوی میل به جانب یمین و یسار دادن. و گاه متولد می گردد از میان هر دو حرکت انقلاب بر حرکت استداره.

و اما عضله منگسه رأس خاصه: دو عضلهاند که آمدهاند از دو ناحیه؛ جهت آن که هر دو منشیاند از عقب هر دو گوش از بالای عظام قص و زیر آمده و بالا رفتهاند؛ مانند آن که گویا بهم متصل شدهاند. و بسا هست که گمان مینمایند بعضی که: آن هر دو سه عضلهاند؛ برای آن که طرف یکی از آن هر دو منشعب گشته و دو سراز آن به ms177 هم رسیده و هرگاه که حرکت نماید یکی از آن هر دو، نگون می گردد سر و میل مینماید سر به سوی آن شق و به جانب آن. و اگر هر دو حرکت نمایند با هم، نگون می گردد سر به طریق متساوی و اعتدال به سوی قدام. و اما عضله منکسه رأس و رقبه با هم به سوی قدام: زوجی است که موضوع است زیر مری و بر آمده است به سوی ناحیه فقره اول و ثانیه و التحام با هر دو یافته؛ پس: اگر متشنج گردد جزء آن که به جانب مری است، نگون گردد سر تنها. واگر میل نماید جزئی که اتصال یافته است به هر دو فقره، نگون می گردد رقبه.

پس، از آن جمله: زوجی است که آمده است به سوی هر دو جناح فقره اولی، فوق زوجی که آمده است سنسنه ثانیه را. و زوجی که منشعب گشته است لیف آن از جناح اولی به سوی سنسنه ثانیه. و خاصیت آن این است که ایستاده میدارد میل سر را نزد انقلاب به سوی حالت طبیعیه. و از آن جمله، «زوج رابع» است که ابتداء نموده از فوق و نفوذ کرده به زیر سوم به طریق توریب، به سوی وحشی. متصل گشته جناح فقره اولی را به دو زوج اولی. و می گرداند سر را به سوی پشت بدن؛ بدون میل یا به اندک میلی.

و سوم، ایستاده می دارد سر را بعد از میل.

و چهارم، می گرداند سر را به سوی ms178 پشت؛ با توریب ظاهر.

و سوم و چهارم، هر کدام از آن هر دو، میل مینماید به تنهایی سر را به سوی جهت آن. و چون متشنج گردند آن هر دو با هم، حرکت نماید سر به سوی پشت بدون میل.

و اما عضلهآ منقلبه سر با عنق: سه زوج غایر است و زوجی مجلل. و هر فرد از آن، مثلث شکل است و قاعده آن، عظم مؤخر دماغ است و نزول کرده باقی آن به سوی رقبه.

و اما سه ازواج منبسط تحت آن: زوجی از آن منحدر گشته و فرود آمده به جانب فقار. و زوجی میل نموده است به سیار به سوی اجنحه. و زوجی متوسط است به سوی هر دو جانب فقار و اطراف اجنحه.

و اما عضله میل دهنده سر به سوی هر دو جانب: دو زوجاند که لازماند مفصل رأس را: یک زوج از آن هر دو، موضع آن قدام است. و آن، عضلی است که رسیده است میان سر و فقرات ثانیه آن: فردی از آن به جانب یمین و فردی از آن به جانب یسار رفته. و زوج دوم، موضع آن عقب است. و جامع است میان فقره اولی و رأس و فردی از آن به جانب یمین، و فردی از آن به جانب یسار رفته. پس هر یک از آن چهار که چون متشنج گردد، میل مینماید سر به سوی جهت آن، با توریب. و هر دو از آنها که به یک جهت متشنج گردد، میل مینماید سر به سوی آن هر دو، بدون توریب. و چون متحرک گردند آن دو که به جانب قداماند، اعانت مینمایند بر نگون نمودن سر. و دو که به جانب خلف است، چون حرکت نمایند، می گردانند سر را به جانب پشت. و این هر چهار که حرکت نمایند با هم بالا میدارند سر را مستوی.

واین هر چهار عضله، کوچکاند؛ و لیکن ms179 تدارک کوچکی آن مینماید جودت موضع آنها به بودن آنها تحت عضله ای دیگر.

و چون میباشد مفصل رأس محتاج به سوی دو امر متضاد یکدیگر، یکی، وثاقت و استواری مفصل و نگاه داشتن آن و مطاوعت مر حرکات را، و دوم، کثرت عدد حرکات و این، متعلق به اسلاس و نرمی مفاصل است و ارخاء، و لهذا گردانیده شد ارخاء مفصل را به وثاقتی که حاصل می گردد آن را به کثرت التفاف عضلی که محیط به آن است؛ تا آن که حاصل گردد غرض. «فتبارک الله احسن الخالقین». الا تشریح عضل حنجره: حنجره، به فتح حاء مهمله وسکون نون و فتح جیم وراء مهمله وها، که به فارسی «حلقوم» نامند و جمع آن «حناجر» آمده، عضوی است غضروفی و مخلوق برای آلت صوت که مؤلف از سه غضروف میباشد:

یکی، میرساند آن را حس. و این، قدام حلق است تحت ذقن. و این را «درقی» و اثترسی» نامند؛ جهت آن که باطن آن گود و ظاهر آن برآمده شبیه به سپر.

و فایده خلقت این عظم آن است که بچسبد و تکیه نماید و منتشی گردد از آن، لیف عضل حنجره و حنجره محتاج است به سوی عضلی که منضم گرداند درقی را به سوی لا اسم له و عضلی که منظم گرداند طرجهالی را و منطبق گرداند، و عضلی که دور گرداند طرجهالی را از دیگری و حنجره را بگشاید.

عضلات مفتحه حنجره: بعضی از آنها: زوجی است که روییده است از عظم لامی و آمده است به مقدم درقی و منبسط گشته و ملتحم بدان شده؛ پس چون متشتج گردد، بروز نماید و بر آید طرجهالی به سوی قدام و فوق، و گشاده گردد حنجره. و زوجی است که شمرده میشود در عضل حلقی، که کشنده است آن را به سوی اسفل. و «شیخ الرثیس» آن را از مشترکات میان آن هر دو شمرده. منشأ آن هر دو، از باطن قص است به سوی درقی. در بسیاری از حیوانات، با او زوج دیگر است و دو زوجاند:

یکی از آن: هر دو عضله آن آمدهاند به سوی «طرجهالی» از خلف و ملتحم به آن گشته؛ که چون متشنج گردند، بر میدارند «طرجهالی» را و می کشند آن را به سوی خلف، و دور میدارند از انضمام با درقی، و گشاده میدارند حنجره را. و زوجی که می آید عضله آن به دو کناره «طرجهالی» که چون متشنج گردند، جدا می گردانند آن را از درقی و می کشند آن را از جانب عرض و اعانت مینماید در انبساط حنجره.

و اما عضل تنگ کننده حنجره: بعضی از آنها زوجی که می آید از ناحیه الامی» و متصل می گردد به درقی. و عریض گشته، میپیچد بر «لا اسم له»؛ تا آن که متحد می گردد دو طرف دو فرد آن بر عقب «لا اسم ms181 له» و چون متشنج گردد، تنگ گرداند آن را. و آن، چهار عدد است؛ که بعضی گمان کرده که دو عدد مضاعفاند که متصل گشتهاند به مابین دو طرف درقی و «لا اسم له» که چون متشنج گردند، تنگ نمایند اسفل حنجره را. و بعضی گمان نموده که یک زوج از آن هر دو به طرف باطن رفته و مخفیاند در آن، و زوجی ظاهر است . اما عضل مطبقه: گاه میباشد احسن اوضاع آن، آن که مخلوق باشد داخل حنجره؛ تا آن که وقتی که متقلص و مجتمع گردد، جذب نماید طرجهالی را به سوی اسفل و منطبق گرداند آن را. و مخلوق گشته برای این، زوجی که منشأ آن از اصل درقی است و صعود نموده از داخل تا دو کناره طرجهالی و بیخ «لا اسم له» از یمین و یسار؛ پس چون متقلص گردد، بکشد مفصل را و منطبق گرداند حنجره را به نحوی که مقاومت عضل صدر و حجاب نماید. واین هر دو عضل مذکوره، در خلقت کوچکاند؛ تا آن که تنگی ننمایند داخل حنجره را. و قویاند؛ برای تدارک کوچکی آنها در تکفلشان انطباق حنجره و حصر نفس را. و مسلک آن هر دو، بر استقامت بر طریق صعود با قلیلی انحراف است برای؛ وصول میان درقی و «الا اسم له». و گاهی یافته میشود دو عضل موضوع زیر طرجهالی برای اعانت زوج مذکور.

زوج دوم، و زوجی است که منتشی گشته از زیر ذقن، پس گذشته به زیر زبان تا طرف اعلی از آن عظم. و این نیز جذب مینماید آن عظم را به جانب لحی.

و زوج سوم، منشأ آن از زواید سهمی است، که جانب هر دو گوش است، و متصل گشته به طرف اسفل برخط مستقیم بر آن عظم.

اما عضلی که مر آن را به شرکت غیر آن است، ذکر یافت و نیز ذکر مییابد.

اما تشریح عضل لسان: بدان که عضل محرکه زبان نهاند: دو تا از آنها عریض، که آمدهاند از زواید سهمی و متصل گشتهاند به دو جانب آن.

دو، طولانی هستند، که منشأ آن هر دو، از اعالی عظم لامی است و متصل گشتهاند به وسط زبان و دو حرکت میدهند او را مورب، و منشأ آن هر دو ضلع

دو، عضل باطح گسترانیده زباناند و منقلب آن. و موضع این هر دو، زیر آن دو عضل مذکور است. و منبسط است لیف آن هر دو، زیر آن به طریق عرض و متصل گشتهاند به جمیع عرض فک

و در جمله عضل لسان، عضلی است مفرد، رسیده به مابین لسان و عظم لامی ms183 و جذب مینماید یکی از آن هر دو را به سوی دیگری. و دور نیست این که باشد عضل محرکث لسان از طول عضله بارزی که محرک آن است. هم چنین برای آن که مر آن راست که حرکت نماید در نفس خود به امتداد، چنان چه مر آن راست که حرکت نماید در نفس خود به تقاصر و تشنج.

و اما تشریح عضل عنق: عنق، به ضم عین مهمله و نون و قاف که «جید» نیز، به کسر جیم و سکون یاء مثناه تحتانیه و دال مهمله، مینامند و این، مؤنث و مذکگر نیز آمده، و جمع آن «اعناق» و به فارسی «گردن» نامند، عضل محرکه آن، که گردن باشد، به تنهایی دو زوج است: یکی یمین و یکی یسار.

پس هر کدام از آن هر دو که متشنج گردند به تنهایی، منجذب می گردد رقبه آن به جهت مورب. و چون دو از آنها از یک جهت با هم متشنج گردند، میل مینماید رقبه به سوی آن جهت، بدون توریب؛ بلکه بر استقامت. و چون هر چهار با هم متشنج گردند، ایستاده می گردد گردن؛ بدون میل به جانبی.

اما تشریح عضل صدر: بعضی از آن، منبسط می گرداند آن را به تنهایی و منقبض نمیگرداند.

پس، از آن عضلات میباشد: حجاب حاجز که میان اعضاء تنفس و اعضاء غذاست که، ان شاء الله تعالی، بیان آن خواهد آمد بعد از این.

و دیگری زوجی است که موضوع است زیر ترقوه. و منشأ آن، چیزی است که کشیده شده است به سوی رأس کتف نصف آن. و آن، متصل به ضلع اول است که به یمین و یسار و جذب مینماید آن را.

و دیگری، زوجی است که هر فرد آن مضاعف است؛ مر او را دو جزء است: جزء عالی آن متصل است به رقبه و حرکت میدهد آن را. و جز سفلای آن که ms184 محرک صدر است، و مخلوط آن گشته عضلی که ذکر مینمایم آن را. و این، متصل است به ضلع پنجم و ششم.

و دیگری، زوجی است که فرو رفته است در موضع مقعر کتف، و متصل گشته است به آن زوج. و گردیدهاند آن هر دو، یک عضل. و متصل گشتهاند به اضلاع خلف.

و دیگری، زوج سوم است و منشا آن از فقره هفتم است از فقرات عنق، و از فقره اول و دوم از فقرات صدر، و اتصال یافته به اضلاع خلف.

و اینها از اضلاع باسطه صدراند.

اما عضلات قابضه آن: از آن جمله، عضلی است که منقبض می گرداند آن را بالعرض. و آن، حجاب است هنگامی که ساکن باشند.

و بعضی از آن، عضلی است که قبض مینماید آن را بالذات: واز آن جمله، زوجی است ممتد تحت اصول اضلاع علیا. و فعل آن، استواری و جمع است. و از آن جمله، زوجی است نزد اطراف آن که ملاصق قص مابین حنجری و ترقوه، و ملاصق عضل مستقیم از عضل بطن است. و دو زوج دیگراند که معیناند آن را.

و اما عضلات قابضه و باسطه با هم: عضلاتیاند که میان اضلاعاند؛ و لیکن استقصا در تأمل، موجب آن است که: قابضه، غیر باسطه باشد؛ زیرا که از شیء واحد، دو امر ضد صادر نمی گردد. و دلیل دوم بر افتراق عضلات قابضه و باسطه، آن است که: میان هر دو ضلعی، فی الحقیقهآ، چهار عضلهاند و هر چند گمان یک

و لیف مستبطن، تمامی آن مخالف است در وضع مجلل را. و لیفی که بر طرف غضروفی است، ms185 مخالف است تمامی آن در وضع لیفی را که به طرف آخر است. و چون هیأت لیف به عدد چهار میباشد، پس سزاوار است آن که باشد عضل آن، چهار. به حسب عدد این. پس، از آنها لیفی که بالاست، لیف باسط است. و لیفی که زیر آن است، لیف قابض.

و می رسد جمله عضل صدر به هشتاد و هشت.

فایده: و گاه معین است عضل صدر را دو عضل دیگر که می آیند از چنبره گردن به سوی سر کتف، و متصل می گردند به ضلع اول از آن و می کشند آن را به طرف بالا، و معیناند بر انبساط صدر.

و اما تشریح عضل حرکت عضد: عضد، به فتح عین مهمله و ضم ضاد معجمه و دال مهمله است که به فارسی «بازو» نامند. و عضلات محرکه آن:

اول: عضلات کتف است که سه عضلاند و آمدهاند از صدر و جذب مینمایند آن را به سوی اسفل: و از آن جمله، عضلی است که منشأ آن زیر ثدی است و متصل گشته به مقدم عضد. و این، نزدیک گرداننده عضد است به سوی سینه؛ تا آن که تابع کتف گردد.

و دیگری، عضلی است که منشأ آن از اعلای قص است. و انطباق نماینده انسی سر عضد است. و نزدیک گرداننده است آن را به سوی صدر با اندک بلند نمودن. و دیگری، عضلی است مضاعف و عظیم، که منشأ آن، جمیع قص متصل به اسفل مقدم عضد است، که چون حرکت نماید، به واسطه لیفی که برای جزء فوقانی است پیش آورد عضد را به سوی سینه و بکشد به سوی آن، و به جزء دیگر پیش

بقیهآ عضلات عضد، و پنج عضل است که منشأ آنها از استخوان کتف است: یک عضله از آنها، منشأ آن، از استخوان کتف است، و آمده است مابین حاجز و ضلع اعلای کتف، واو نفوذ کرده است به جزء اعلای وحشی از سر عضد و اندک مایل به جانب انسی است؛ و این، دور است با میل به سوی انسی.

و دو عضلاند از آن پنج عضل که منشأ آن ضلع اعلی است از کتف: یکی از آنها «عظیم» است که آمده است لیف آن به سوی اجزاء سفلی از حاجز. و شامل است مابین حاجز و ضلع اسفل را. و متصل است از سر عضد از جانب وحشی بسیار، پس دور گشته است با میل به سوی وحشی. و دیگری، متصل است به این عضله اولی؛ تا آن که گویا جزئی از آن گشته و نفوذ کرده به آن و فعل این، فعل آن است؛ لیکن این، متعلق نیست به اعلای کتف تعلق بسیاری. و اتصال آن به طریق توریب به ظاهر عضد است و میل میدهد آن را به سوی وحشی.

چهارم، عضلهای است که شامل موضع مقعر عظم کتف، و متصل است وتر آن به اجزاء داخلی از جانب انسی از سر عظم عضد. و فعل این عضله، گردانیدن عضد است به سوی ms187 خلف.

و سر دوم، از خارج بر پشت کتف نزد اسفل آن، که میل مینماید به سوی خارج، اندک مورب. و فعل این، برداشتن ساعد است بر استقامت.

و بعضی مردم، زیاده نموده بر آن دو عضله دیگر: یکی «صغیره»، که آمده است از ثدی. و دیگری که مدفون است در مفصل کتف. و بسا هست که گردانیده شده است برای عضله مرفق نیز به شرکت آن.

ادا تشویح عضل حرکت ساعد: بدان که عضلات محرکه ساعد بسیاراند: بعضی از آنها عضلی است که فعل آن، قبض آن است. و بعضی عضلی است که فعل آن بسط آن است. و این، موضوع است به عضد و بعضی بر آن افتاده. و بعضی عضلی است که پهن میدارد آن را. و نیست این بر عضد. پس، عضان باسط عضد: یک زوج است. یکی از دو فرد آن، منبسط می گرداند آن را با میل به سوی داخل؛ جهت آن که منشأ آن، زیر مقدم عضد است ازضلع اسفل از کتف و متصل است به مرفق؛ جایی که اجزاء داخلی آن است. و فرد دوم آن، منبسط می گرداند با میل به سوی خارج؛ برای آن که آمده است از قفای عضد و متصل گشته به اجزاء بیرونی مرفق. ms188

و چون هر دو فرد باهم مجتمع گردند، منبسط می گردانند ساعد را بر استقامت.

و فرد دوم، قبض مینماید با میل به سوی خارج؛ برای آن که منشأ آن از ظاهر عضد است از خلف، و آن، عضل،، ه عضدی است که آن را دو سر لحمی است: یکی از آن هر دو از عقب عضد است و دیگری، از پیش آن، و اندک میل به باطن نموده و گذاشته، پس برآمده به سوی مقدم زند اسفل و اتصال یافته با عضلی که میل مینماید و قابض است آن را به سوی خارج به طرف اسفل، و به عضلی که میل مینماید به سوی داخل به جانب اعلی، تا آن که جذب محکم باشد.

و چون آن هر دو عضل باهم مجتمع گردند در فعل، قبض نمایند ساعد را بر استقامت. و گاه مستبطن می گردند هر دو عضل باسط به عضلی که محیط است به استخوان عضد. و گویا این، جزئی از عضل قابضه اخیره است.

و اما عضل باطحه، یعنی گسترنده ساعد، زوجی است که یکی از دو فرد آن، موضوع است از خارج در میان زندین و ملاقی زند اعلی است بدون وتر.

و دیگری، منشأ آن دقیق طولانی است از جزء اعلی از سر عضد متصل ظاهر آن. و بسیاری از آن گذشته است در ساعد و نفوذ نموده در آن تا آن که قریب به مفصل رسغ رسیده و آمده است به جزء باطن از طرف زند اعلی. و متصل گشته ms189 است به آن وتر غشائی.

و اما عضل مکبه، یعنی خم نماینده ساعد، زوجی است که موضوع است از خارج یکی از دو فرد آن. و ابتداء کرده است از اعلای انسی از دو سر عضد. و متصل گشته است به زند اعلی در پایین مفصل رسغ.

و دیگری، کوتاهتر از آن است. و لیف آن به عرض افتاده. و کناره آن شدید عصبانی است. و ابتداء کرده از نفس زند اسفل. و متصل گشته است به طرف اعلی نزد مفصل رسغ. اما تشریح حرکت عضل رسغ: بدان که عضل محرکه مفصل رسغ: بعض آنها قابضاند. و بعضی باسط. و بعضی مکب، خم کننده. و بعضی باطح، پهن کننده، بر قفا. اما عضل باسط، یعنی گشاینده،، بعض از آنها عضلی است که متصل است به دیگری؛ که گویا آن هر دو، یک عضل گشتهاند:

مگر آن که منشأ این، از وسط زند اسفل است. و متصل است وتر آن به ابهام، و به سبب آن، دور می گردد از سبابه. و دیگری منشأ آن، از زند اعلاست و متصل است وتر آن به استخوان اول از استخوانهای رسغ؛ یعنی منوضع آن، مقابل ابهام است، که چون این دو عضله حرکت نمایند با هم، منبسط و گشاده می گردد رسغ، با اندک خمیدگی. و اگر حرکت نماید اولی تنها، دور می گردد میان ابهام و سبابه. و دیگری، عضلی است که افتاده است از زند اعلی بر جانب وحشی. و منشأ آن، اسافل سر عضد است. و می فرستد و تری که صاحب دو سر است. و متصل می گردد به وسط مشط؛ قدام وسطی و سبابه. و تکیه نموده است سر وتر آن بر زند اعلی نزد رسغ. و منبسط می گرداند رسغ را با اندک خمیدگی.

و اما عضل قابضه جامعه: و آن زوجی است بر جانب وحشی از ساعد. و ابتداء اسفل آن هر دو، از ms190 موضع دو سر داخل از سر عضد است؛ و منتهی گشته تا مشط قدام خنصر. و ابتداء اعلای آن هر دو، از ابتداء آن دو سر داخلی عضد است؛ و انتهای آن تا مشط قدام خنصر. و اعلای آن هر دو، ابتداء آن اعالی از آن است و انتهای این انتهای آن.

و عضلات باسط آنها، بعینها، فعل آنها، انکباب و خمیدگی و انبطاح و گستردن است، وقتی که حرکت نماید هر یک از آنها متقابل یک دیگر به توریب. بلکه عضله متصله به مشط قدام خنصر چون حرکت نماید به تنهایی، می گرداند کف را. پس چون اعانت نماید آن را عضله ابهام، که مذکور می گردد بعد از این،، تمام می گردانند انقلاب کف را گسترنده. و عضله متصله به رسغ قدام ابهام چون حرکت نماید به تنهایی، خمیده میدارد اندکی. و چون با خنصر حرکت نماید، آن را بالتمام خمیده می نماید.

اما تشریح عضل محرک اصابع: بدان که عضلات محرکه اصابع: بعض آنها در کف است، و بعضی در ساعد. و اگر مجتمع میبود تمامی آنها بر کف، هر آینه ثقیل میبود؛ به سبب بسیاری لحم آن. و چون دور گشت رسغیات از آنها بر اصابع، بنابه ضرورت، اوتار آنها طولانی و مستحکم گردند به اغشیه ای که آمده است به سوی آنها از جمیع نواحی. و اوتار آنها مستدیر قوی مخلوق گشتهاند. و نزد اتصال به عضو، عریض گشتهاند؛ برای جودت اشتمال بر عضو ms191 متحرک.

و جمیع عضلات باسطه اصابع، موضوع بر ساعداند، و هم چنین عضلات، محرک آن به سوی اسفل. پس، از جمله عضلات باسطه: عضلی است که موضوع است در وسط ظاهر ساعد. روییده است از جزئی که مشرف است بر سر عضد اسفل. و فرود آمده است، تا چهار انگشت، به سبب اوتاری که منبسط گرداند آنها را.

و دومی آن هر دو، که عضله سوم است، منشأ آن از اعالی زند اعلی است و فرود آمده است به طریق وتر به سوی ابهام. و نزد این عضل، عضلی است که آن، یکی از دو عضل مذکور است از عضل تحریک رسغ. و منشأ آن هر دو، موضع وسط زند اسفل است. و از وسط آن دور می دارد ابهام را از سبابه. اما عضلات قابضه؛ پس: بعض آنها بر ساعد است. و بعض آنها در باطن کف. و آن چه بر ساعد است، سه عضل است: بعض آنها منضود فوق، و بعضی موضوع در وسط، و اشرف آنها، که اسفل است،، مدفون است از تحت: و عضل اول، که در اسفل است: متصل است به استخوان زند و برای آن که فعل آن اشرف است، باید که محروز تر و محفوظتر ماند. و ابتداء آن، از وسط سر وحشی عضد است به سوی داخل، ms192 و نفوذ کرده، و عریض گشته وتر آن و منقسم گشته به سوی پنج و تری که آمده هر یک آنها به باطن اصبع: اما آنها ئی از این پنج تا که آمدهاند به سوی اصابع اربع، هر یک انقباض می نماید مفصل اول و سوم از آن را؛ اما اول، برای آن که مربوط است آنجا به «روابط» ی که پیچیده است بر آن هر دو؛ و اما سوم، برای آن که سر آنها منتهی گشته است به سوی آنها و متصل گشته به آن.

و عضله قابضه ابهام یک عضل است و چهار انگشت دیگر منقبض می گردند به دو عضل؛ برای آن که اشرف فعل هر چهار، انقباض است و اشرف فعل ابهام، انبساط و دوری از سبابه. و اما عضله ثالثه که موضوع در وسط است، پس نیست آن برای قبض؛ و لیکن نفوذ نموده وتر آن به سوی باطن کف و مفروش گشته بر آن به طریق عرض؛ برای: ms193 افاده حس، و برای آن که منع نماید روییدن مو را بر آن، و بکشد باطن کف را و تقویت نماید آن را برای معالجه چیزی که معالجه کرده میشود به آن.

پس، اینها عضلاتیاند که بر رسغاند.

و اما عضلاتی که در نفس کفاند: هیجده عدداند که منضود است بعض آنها بالای بعضی؛ در دو صف: صف اول از داخل، وصف دوم از خارج به اعلی به سوی جلد:

و آن چه در صف اسفل است، هفت است:

پنج از آنها: میلی نموده است به سوی فوق. و ابهامیه آنها روییده است از اول

و هفتم: نزد خنصر است و ابتداء نموده از استخوانی که قریب به مشط است و میل میدهد آن را به سوی اسفل.

و نیست این هفت برای قبض؛ بلکه: پنج برای اشاله و برداشتن، و دو برای خفض وفرود آوردناند. و اما آن چه در صف اعلی است، زیر عضله مفروشه بر راحت، عضلاتیاند که جالینوس» به تنهایی شناخته است آنها را و یازده عضلهاند:

هشت از آنها: هر دوتای آنها متصل است به مفصل اول از مفاصل اصابع اربع، یکی بالای دیگری، تا آن که قبض نماید آن مفصل را اما مفصل آنها قبض مینماید با فرود آوردن. و اما اعلاء آنها، قبض می نماید با اندک بلند کردن. و چون هر دو مجتمع گردند، بر میدارند به استقامت.

و سه از آنها: خاص اند به ابهام: یکی برای قبض مفصل اول، و دو عضله برای قبض مفصل دوم. پس: گشاینده پنج را، پنج عضلهاند. و عضلات خوافض: برای ماسوای ابهام و خنصر برای هر یک یکی است، و برای خنصر و ابهام دو تا ms194 دو تاند. و قوابض: برای هر اصبعی چهار است. و میل دهند ه این ها آنها را به سوی فوق. اما تشریح عضل محر که صلب: بدان که از عضلات صلب ی، که به فارسی اپشت» نامند،، بعضی عضلی است که خم و دوته می گرداند پشت را به سوی خلف، و بعضی به جانب قدام. و از اینها متفرع می گردد سایر حرکات.

وعضل اولی را «عضل صلب» نامند. و آن، هر دو عضلاند. و هر یک از آن هر دو، مؤلفاند از بیست و سه عضله. و هر واحد از آنها می آید به سوی فقره ای . و

زوجی است که موضوع است بالا. و این از عضل، محرکه سرو عنق است که نافذه از دو جنب مری است و طرف اسفل آن، متصل است به پنج فقره از فقرات صدریه علیا در بعضی مردم و به چهار، در اکثر مردم. و طرف اعلای آن آمده است به سوی سر و گردن.

و زوج دوم، زوجی که موضوع است زیر این. و آن را «متنین» نامند. و این هر دو، ابتداء نمودهاند از دهم یا یازدهم از فقرات صدر و فرود آمدهاند تا اسفل و خم گشته و فرود آمده. و وسطی را کفایت مینماید در حرکات آن، وجود آن عضل؛ برای آن که تابع است در انثنای او، و انثنای آن؛ و انعطاف و حرکت هر دو طرف را.

اما تشریح عضل بطن: بدان که عضلات بطن، هشتاند که مشترکاند در منافع: بعضی از آنها معیناند بر فشار آن چه در احشاست، ms195 از براز و بول و أجنه در ارحام، و بعضی از آنها استوار می دارد حجاب را و معین آن است در نفخه و نزد انقباض، و بعض آنها گرم می گرداند معده و امعاء را به حرارتی که در آن است. پس، از این هشت:

زوجی است مستقیم که نزول نموده بر استقامت از نزد غضروف خنجری. و کشیده است لیف آن به طول تا به عانه. و متصل گشته یک طرف آن فیمابین آن هر دو. و جوهر این زوج، از اول تا آخر، لحمی است.

و دو زوج: مورباند هر یک از آن هر دو در جانب یمین و یسار. و هر زوج آنها، از دو عضله متقاطع به تقاطع صلیبی، از شرسوف تا عانه و از خاصره تا خنجری، تشکیل یافته است . و ملاقات نموده طرف دو فرد، را از یمین و یسار، نزد عانه یک مرتبه و از خاصره تا خنجری مرتبه دیگر. و ملاقات نموده است طرف دو فرد را، از یمین و یسار، نزد عانه، و طرف دوی دیگر نزد خنجری. و آن هر دو، موضوعاند، در هر جانب، بر اعضاء لحمیه از دو عضله ای که معارض یک دیگراند. و این دو زوج، تمامشان لحمی است. تا آن که می رسند به عضل مستقیم؛ به اوتار عریضی که گویا غشائند. و این دو زوج، موضوعاند بالای دو عضل طولانی که موضوع است بالای دو عضل عریض. اما تشریح عضل انثیین: اما برای مردان: عضل خصیه چهار است؛ برای حفظ آن هر دو. و می کشد آن هر دو را؛ تا آن که مسترخی نگردد. و ms196 لازم هر خصیه است زوجی عضله . اما زنان را: کفایت می کند یک زوج، برای هر خصیه فردی، زیرا که خصیه آنها ظاهر و آویخته نیست مانند مردان؛ بلکه در اندرون و پهن و متصل است به دو طرف فرج. اللا تشریح عضل مثانه: بدان که در فم مثانه تنها یک عضله است که عریض اللیف ومحیط بر فم آن است . منفعت آن: حبس بول است تا هنگام اراده. که هرگاه اراده اخراج بول نماید، مسترخی گرداند فم آن را و بفشارد عضل بطن مثانه را تا آن که بجهد بول و مندفع گردد به معاونت قوه دافعه.

و اما تشریح عضل قضیب: بدان که عضل محرکه قضیب، که قضیب را «ذکر» و «احلیل» نیز نامند، دو زوجاند:

یک زوج: کشیده است عضل آن هر دو، از دو جانب ذکر؛ که چون کشیده شوند، گشاده نمایند مجرا را و چون منبسط گردند، راست دارند منفذ را و جاری گردد در آن، منی به سهولت.

و دوم: زوجی است که روییده است از استخوان عانه و متصل گشته به بیخ ذکر به وراب، که چون کشیده شود به طریق اعتدال، ایستاده دارد آلت را راست. و چون زیاده کشیده شود، میل مینماید آن را به سوی خلف. و اگر کشیده شود یکی از آن هر دو، میل می دهد آن را به سوی خود.

اما تشریح عضل مقعد: بدان که عضل مقعده، چهاراند: بعضی از آنها عضلی است که لازم دهان و مخالط گوشت آن است و ؛ به حدی مخالطه نموده است با عضل شفه که تمیز آن دشوار است. و این عضله، قبضن مینماید شرج را و مستحکم میدارد آن را. و نفوذ مینماید با فشار آن، بقایای براز را در آن.

عضله دیگر، موضوع است داخل تر ازین و بالای آن، به قیاس به سوی سر انسان، و گمان نمودهاند که این را دو طرف است و ms197 متصل است طرف آن به بیخ قضیب بالحقیقةآ.

- دیگری، زوجی است مورب و بالای جمیع. و فایده آن: کشیدن مقعد است به سوی بالا. و خروج مقعده، به استرخاء آن حاصل گردد.

تشریح عضل محر که فخد: فخذ، به فتح فا و کسر خا و ذال معجمتین است. و جمع آن «افخاذ» و به فارسی، «ران» نامند.

بدان که: اعظم عضلات فخذ، عضلهای است که منبسط می گرداند آن را. و بعد از آن، عضلهای است که منقبض گرداند آن را، جهت آن که اشرف افعال، آن دو حرکت است و بسط، افضل از قبض است؛ جهت آن که قیام حاصل نمی گردد مگر

وعضل باسطه مفصل فخذ: بعضی از آنها: عضلی است که آن، اعظم جمیع عضلات بدن است. و آن، عضلهای است که پوشیده است آن را استخوان عانه و ورک، و پیچیده است تمامی آن بر فخذ از داخل و پشت، تا آن که منتهی گشته به رکبه. و برای لیفهای آن، مبادی مختلفه است. و لهذا، افعال آن، متنوع و به صنوف مختلفه است؛ جهت آن که: بعضی از لیفهای آن، منشأ آن بالاتر از آن است اندکی. و آن، می کشد فخذ را به سوی بالا تنها. و منشأ بعضی، بالاتر از آن است بسیار. و آن، می کشد فخذ را به سوی بالا با میل به سوی انسی. و برای آن که منشأ لیف بعض آن، از استخوان ورک است. و آن، منبسط می گرداند فخذ را بر استقامت نیکو.

بعضی عضل آن: مجلل عضل ورک است تمامی از خلف. و آن را سه سر، و دو طرف است. و منشأ این رئوس، از خاصره و ورک است. و برای عصعص، دو عضل لحمی از آنهاست ms198 و یکی غشایی. اما آن چه بر دو طرف، به جزء مؤخر از سر فخذ، متصلاند؛ که: چون منجذب گردد به یک طرف، و منبسط می گردد با میل به سوی آن. و اگر منجذب گردد به هر دو طرف، منبسط گردد بر استقامت: و از آنها، عضلی است که منشأ آن تمامی ظاهر استخوان خاصره است. و متصل گشته به اعلای زایده کبری، که آن را «عظم طروخانطیر» نامند، و اندک کشیده است تا قدام و منبسط گشته با میل به سوی انسی.

دوم، عضلی از استخوان عانه. و متصل است به اسفل زایده صغری.

سوم، عضله ممتده به جانب آن بر وراب. و گویا جزئی از کبری است.

چهار: روبیده است از جزئی قائم که منتصب بر استخوان خاصره است و این، جذب مینماید ساق را به انقباض فخذ.

و اما عضله میل دهنده آن به سوی داخل: بعض آنها مذکور شد در باب قبض و بسط. و برای این نوع، عضلهیی است که رویده است از عظم عانه و به طول رفته تا رسیده به ms199 رکبه.

و اما عضله میل دهنده به سوی خارج، دو عضلهاند: یکی از آن هر دو، آمده است از استخوان عریض.

و اما عضلاتی که حرکت میدهند فخد را به طویق تدویر: مخرج از آن هر دو، عظم وحشی و استخوان عانه است. و دیگری: مخرج آن، انسی آن. و مورب رفته و ملتقی یکدیگر گشته و با هم اتصال یافته نزد موضع غایر قریب به

و اما تشریح عضل ساق و رکبه: رکبه به ضم راء مهمله و سکون کاف و فتح باء موحده وها است که به فارسی «زانو» نامند.

از جمله عضلات محرکه آن سه عضلاند که موضوعاند در پیش فخذ و بزرگترین عضلاتاند و شأن و فعل آن سه عضله انبساط است: و یکی از آنها: حکم مضاعف دارد و آن را دو سر است که ابتداء نموده است یکی از آنها از زایده کبری و دیگری از مقدم فخذ. و آن را دو طرف است که یکی از آن هر دو لحمی و متصل به رضفه، یعنی گرداگرد زانو، است پیش از آن که بگردد وتر. و دیگری، غشایی است و متصل به طرف انسی از دو طرف فخذ. اما دوتای دیگر: یکی بعض عضلی است که روییده است از استخوان خاصره، یکی از آن هر دو، عضلی است- که مذکور شد در قوابض فخذ و آن، بعض عضلی است که روییده است از استخوان خاصره؛ دیگری، مبدأ آن از زایده وحشیه است که در فخذ است؛ و دیگری، مبدأ آن از زایده وحشیه است که در فخذ است.

و این هر دو، متصل و متحداند و حادث می گردد از آن هر دو، و تری عریض و محیط به رضفه و مستحکم کننده آن به ما تحت آن به استحکام، پس ms200 متصل است به اول ساق و منبسط می گرداند رکبه را به کشیدن ساق. برای بسط، عضلهای است که منشأ آن ملتقای عظم عانه است و منحدر می گردد، گذشته از جانب انسی، از فخذ مورب، پس التحام یافته به جزء معرق از اعلای ساق و منبسط می گرداند ساق را با میل به سوی انسی. و عضل دیگری در بعض کتب تشریح مقابل آن دیده شده، در جانب وحشی، که مبدأ آن از استخوان ورک است به تورب در جانب وحشی، تا آن که می آید

و وحشی و وسطی: منشأ هر دوی دیگر نیز قاعده عظم ورک است؛ مگر آن که هر دو میل میدهند به سوی اتصال به اجزاء معرق از جانب وحشی. ms201

تبصره: در مفصل رکبه عضلهای است که حکم مدفون دارد در محل عطف رکبه. و فعل این مانند فعل وسطی است. و بعضی گمان نمودهاند که جزء ناشی از عضله باسطه مضاعفه از حاجز است . و بسا هست که قبض مینماید رکبه را به عرض و آن گاه گاه منبعث می گردد از متصل آن هر دو، و تری که ضبط مینماید حق ورک را و وصل مینماید به عضوی که قریب به آن است.

الا تشریح عضل مفصل قدم: بدان که از عضلات محرکه مفصل قدم، بعضی می کشند قدم را، و بعضی منخفض و پست می گردانند قدم را:

و دیگری، روییده است از سر وحشی، و روییده از آن و تری که متصل به چیزی که قریب به اصل خنصر است و می کشد قدم را به سوی بالا؛ خصوصا وقتی که مطابقه نماید آن را عضله اولی. و باشد این بر استواء و استقامت. و اما عضله خافضه قدم: زوجی است از آن عضله که منشأ آن از سر فخذ است و منحدر گشته و میل نمودهاند به باطن مؤخر ساق لحمی، و روییده است از آن هر دو، و تری که از اعظم اوتار است و متصل گشته به استخوان عقب و جذب مینماید او به سوی خلف مورب و به سوی وحشی. و سبب ثبات قدم بر زمین این است.

و معین این، عضلی است که منشأ آن از سر وحشی است و رنگ آن بادنجانی است. و منحدر می گردد به نفس ms202 آن بدون و تری که بفرستد به سوی آن، بلکه باقی میماند لحمی، پس متصل می گردد به مؤخر عقب بالایی الصاقی که قبل آن است.

و چون آن هر دو عضل را با وتر آن هر دو را آفتی برسد، زمین گیر می گردد و از حرکت میماند قدم. و دیگری، عضلی است که منشعب می گردد از آن دو وتر: یکی از آن منقبض می گرداند قدم را، و دیگری منبسط می گرداند ابهام؛ را جهت آن که منشأ آن از سر قصبه انسیه است و در جایی که ملاقات وحشیه نموده، منحدر گشته در میان آن هر دو و منشعب به دو وتر گشته:

یکی از آن هر دو متصل است از اسفل به رسغ قدام ابهام. و به این وتر می باشد انقباض قدم.

بعضی از آنها عضلهای است که منشأ آن از سر قصبه وحشیه است و فرود آمده و کشیده بر آن و فرستاده و تری را که انقسام یافته به سوی دو وتر برای قبض وسطی و بنصیر.

دیگری، کوچک تر از آن و منشأ آن از عقب سر و چون برسد به وتر، منقسم گردد وتر ms203 آن به دو وتر برای قبض خنصر و سبابه. پس منشعب می گردد هر یک از آن دو قسم به و تری که متصل می گردد با شعب دیگری و تبدیل می گردد به یک وتر کشیده تا به ابهام. و منقبض می گرداند آن را عضل سومی که منشأ آن وحشی دو طرف قصبه انسی است و فرود می آید میان دو عصبه و میفرستد جزئی را برای انقباض قدم وجزئی را برای انقباض کعب اول از ابهام.

فایده: واین عضلات، محرکه اصابعاند و موضوعاند بر ساق و عقب آن. و اما عضلاتی که موضوعاند در کف پا، و آنها ده عضلهاند. و اکثر مشرحین، آنها را بیان ننمودهاند. و اول کسی که معرفت بدانها به هم رسانیده، «جالینوس» است. و آنها متصل به پنج انگشتاند، به هر انگشتی دو عضله از یمین و یسار، و حرکت انقباضی آنها بدانهاست: بر استقامت، اگر حرکت نمایند با هم. و یا با میل، اگر حرکت نماید یکی از آنها. و از آنها، چهار عضل بر رسغ است؛ برای هر اصبعی

و فایده خلقت آنها در بدن، افاده حیات است به رسانیدن روح حیوانی

فایدهآ بی حس بودن آن، آن است تا از حرارت روح و خون و حرکت اخلاط در آن متأذی و متالم نگردد که از حرکت باز ماند.

فایده: و در آن که حرکت آنها بالذات است یا بالقسر، یعنی تابع حرکت ریه، ان شاء الله تعالی، در تشریح ریه مذکور خواهد شد؛ و بالجملهآ، قسری بودن آنها اقوا است؛ زیرا که آنها، آلت و مسلک و مجریاند، و آلت و مجرا را، فی الحقیقهآ وبالذات، حرکتی نمیباشد و حرکتشان تابع اصل و منشأ و مبدأ و و تابع سالک و شیء مرور کننده در آن است. و وجه بودن روح بسیار و خون لطیف کمی در تجویف آنها، آن است که چون مخلوق برای ایصال روحاند به سایر اعضاء، چنان چه ذکر یافت، نه خون؛ و روح، به بخار خون طبیعی صافی است و آن، چیز بسیار لطیفی است که بدون مرکب و حاملی مناسب که حافظ آن باشد، نمیتواند به صرافت ذات ms206 خود به اعضاء رسیده، و مراد از آن خون لطیف، آن است که چیزی از اخلاط نیست آن را،؛ لهذا راکب خون کم لطیفی گشته و در عروق جولان مینماید و به سایر اعضاء میرسد و حیات بخشی می کند.

و اگر در آن خون بسیاری میبود، هر آینه غالب می آمد بر روخ و آن را مغلوب و مقهور خود و منغمر میساخت، و راکب باید که غالب مرکوب باشد؛ تا آن را سیر و جولان تواند فرمود. و چون فایده خلقت اورده رسیدن غذاست به سایر بدن، در آن خون بسیار و روح طبیعی کمی است.

فایده: و بدان که چون شریان مملو از روح حیوانی و خون قلیل و لطیف است وآورده مملو از خون متین و روح قلیل طبیعی، هرگاه خون شریانی که مرکوب روح حیوانی است تحلیل یابد و کمی کند، از اورده استمداد و جذب می نماید خون لطیف صافی را. و آورده نیز افاده روح حیوانی به شرائین مینمایند؛ به اعتبار آن که فوهات و اطراف هر یک به سبب الیاف عصبانی به دیگری اتصال دارند؛ به دلیل آن که هرگاه شریانی گشوده گردد که بند نشود، جمیع خونی که در اورده است همه دفع گردد،

وقول فاضل ربانی، ابقراط، بر این است که ذکر یافت؛ و افضل اطباء، جالینوس، بر آن است که خون شریانی، بالطبع زیاده و نقصان نمییابد از قدر لایق؛ مگر بالعرض از امراض محلله و انواع استفراغات قویه و نزد امتلاء شدید که ناقص و زاید می گردد.

و شیخ ms207 الرئیس، علیه الرحمهآ، واکثری از متأخرین بر آن هستند که: دم شریانی، حکم شبیه بزر و تخم دارد در انبات؛ که اندک آن، افاده تغذیه و تنمیه بسیار مینماید و بدون او افعال تغذیه و تنمیه انصرام و اتملم نمی یابد.

نکته: و وجه آن که اکثر شریانات از بطن ایسر قلب روییدهاند نه از بطن ایمن، آن است که بطن ایمن آن متوجه جذب خون صافی است از کبد برای تولید روح و تغذیه قلب.

اقوال دیگر: بدان که بعضی گفتهاند که در سطح داخلی طبقه داخلی شریان، غشائی رقیق شبیه به نسج عنکبوت چسبیده. و بعضی گفتهاند بر سطح خارجی طبقه خارجی، غشائی مجلل است. و حجم شریان بسیار زیاده از حجم ورید است؛ به حدی که گفتهاند: پری جرم شریان نسبت به جرم ورید، زیاده چندان است که طبقه خارجی، ششاند و طبقه باطنی، پنجاند؛ و بعضی گفتهاند در اندرون شریان زوایدی چند است به منزله دندانها.

تشریح تقسیم شرائین در اعضاء: و چون معرفت تشریح شرائین و تقسیم آن به اعضاء ضروری بود، لهذا بالإجمال ذکر می یابد.

مخفی نماند شرائینی که از قلب روییده است بر چند قسماند قسم اول شریان وریدی است که از تجویف ایسر قلب روئیده است، و آن، دو شریان است.

شریان بزرگ ریوی: یکی از آنها به ریه آمده است و انقسام در مقدم آن یافته برای استنشاق نسیم بارد و رسانیدن خون جهت تغذیه آن از قلب؛ برای آن که ممر و طریق غذای ریه، قلب است و از قلب میرسد غذا به ریه؛ بنا بر مشهور، به نحو مذکور؛ به طریق ترشح از مسام شریان.

شریان بزرگ اورطی: اما شریان قسم ثانی، که بزرگتر است،، «ابهر» نامند و ارسطاطالیس، «اورطی» نامیده و آن، رگی است که سلوک مینماید در آن روح از قلب به سایر بدن و منشعب می گردد از آن جمیع شرائین دیگر.

و ms208 آن دو رگاند که «أبهران» نامند و به فارسی، «شاه رگ» و «رگ گردن» و «رگ جان» نامند؛ که چون آن هر دو را بفشارند، چه جای بریدن!، نفس منقطع می گردد و هلاک میشود صاحب آن. و «مخنوق»، که به فارسی «خفه کرده شده» نامند، عبارت از فشار آن هر دوست. و سباع، همین دو رگ حیوانات را گرفته، خفه کرده، پس دریده و میخورند. شعبههای اصلی شریان اورطی: شریان اورطی، در ابتداء انبات از قلب، دو شعبه گشته: شعبهآ بزرگ تر آن دور قلب گشته و متفرق در اجزاء آن شده. شعبه دوم آن، که کوچکتر است، دور در باطن قلب در تجویف ایمن آن نموده.

مابقی از آن دو شعبه چون از قلب جدا گردید، منقسم به دو قسم می گردد: یک قسم بزرگتر. و این برای انحدار و نزول به سوی اسافل است . و قسم دوم که اصغر

و اما دو شریان سباتی هر یک از آن دو شریان صغیر و کبیر، نزد رسیدن به انتهای رقبه دو قسم می گردند: قسمی به جانب مقدم و قسمی به جانب مؤخر.

و قسم مقدم نیز منقسم به دو قسم می گردد:

قسمی به طرف بطون میرود به زبان میرسد و به عضل باطنی از عضلات فک اسفل.

و قسمی به طرف ظاهر و بالا میرود تا برابر قدام اذنین به سوی عضل صدغین و از آن هر دو در می گذرد، بعد از آن که می گذارد در آنها از خود شعبههای بسیاری، به سوی قله رأس و ملاقات مینمایند با هم، اطراف قسم یمنی به اطراف قسم یسری.

اما جزء مؤخر، پس متجزی می گردد به دو جزء: یکی اصغر، و دیگری اکبر:

و اما جزء اکبر آن: پس داخل میشود به طرف پیش سر از جانب داخل به سوراخی که در عظم حجری است به سوی شبکه و منتسج می گردند با هم و چیزی شبیه به «شبکه» از آن حاصل می گردد؛ به داخل شدن عروق در عروقی و طبقاتی در طبقاتی؛ به نحوی که ممکن نیست اخذ هر یک از آنها به تنهایی بدون التصاق و ارتباط بعضی با بعضی، مانند «شبکه»، و متفرق به جانب قدام و خلف و یمین و یسار، و منتشر می گردد در شبکه، پس مجتمع می گردد و حاصل میشود از آن، یک زوج، چنان چه اول بود، و منشعب می گردد برای او غشائی و بالا میرود به ms210 سوی دماغ و متفرق می گردد در غشاء رقیق اولا، پس در جرم دماغ به سوی بطون آن و صفاق بطون آن. و اما شعبههای «شریان نازل» از اورطی: پس آن، می گذرد اولا به طریق استقامت تا آن که تکیه می کند بر فقره خامس؛ زیرا که آن، به مقابل سر قلب واقع است و در آن جا، «توثه» و بر آمدگی ای است که به منزله تکیه گاهی و دعامه است برای آن که حایل شود آن میان قلب و عظام صلب و مری. و چون بدان موضع رسید، کج می گردد از آن به طرف رأس و تجاوز از آن نمی کند، پس استقلال یافته و متعلق به اغشیهای که نزد انتهای حجاب است می گردد تا آن که مضایقه و تنگی ننماید آن را. و این شریان نازل شعبههای فراوانی در کل اندامهای پایین بدن ایجاد می کند: چون برسد به فقره پنجم، منحرف می گردد و فرود می آید به سوی اسفل و ممتد و کشیده بر صلب می گردد تا آن که برسد به عجز.

و میروید بعد از آن، شریانی که ms211 می آید به سوی «جداول» ی که اطراف و گرد معاء دقاق وقولون است. پس، بعد از آن منفصل می گردد از آن سه شریان صغیر:

بعضی از آنها مختص به گرده چپ می گردد و متفرق در لفافه ای که در آن است و چیزی که محیط به آن است از اجسام و افاده حیات آنها مینماید.

و دو شریان دیگر می آیند به سوی هر دو گرده؛ تا این که جذب نمایند هر دو گرده مائیت دم را از آنها؛ برای آن که آن هر دو بسیار جذب مینمایند از معده و امعاء خون غیر نقی خالص را.

پس جدا می گردند از آن دو شریان و می آیند به سوی انشیین:

و آن که می آید به سوی یسری از آن هر دو، با او میآید همیشه قطعه ای از آن که می آید به سوی گرده یسری، بلکه بساست که میباشد منشأ شریانی که می آید به سوی خصیه یسری همان شریانی که آمده است به سوی گرده یسری به تنهایی.

آن که آمده است به سوی خصیه یمنی، منشأ او همیشه از «شریان اعظم» است و در ندرت مصاحب می گردد با شعبه ای از شریانی که آمده است به سوی گرده راست. پس جدا می گردد از آن شریان کبیر، شرائین چند و متفرق می گردند در

و شریان دیگر از آن شرائین به سوی انثیین می آید. و از جمله این، زوج صغیری که منتهی می گردد به سوی قبل. و این زوج، غیر زوجی است که ذکر کرده میشود بعد از این. و این در مردان و زنان مساوی است و مخلوط به اورده می گردد. پس، آن شریان کبیر چون میرسد به ms212 آخر فقار، منقسم می گردد با وریدی که همراه اوست به دو قسم به هیأت لام که در کتاب یونانی است بدین شکل «7 و هر واحد از آن هر دو می رسد به عظم عجز و متوجه می گردد به سوی فخذین.

و پیش از به اتمام رسیدن به فخذین، می گذارد هر یک از آن هر دو، رگی را که میرود به طرف مثانه و به طرف ناف، و با هم ملاقات مینمایند پیش ناف، و ظاهر می گردند در اجنه ظهوری بین و اما در مستکملین، گاه خفی می گردد اطراف آن هر دو و باقی میماند اصل و بیخ آن هز دو، یعنی ذر جنین، ظاهر و نمایان هستند؛ به سبب رقت جلد آنها. و در بزرگان، غیر ظاهر و نمایان؛ به سبب غلظت جلد ایشان. پس متفرع می گردد از آن هر دو فروعی چند و متفرق می گردد در عضلی که در استخوان عجز است.

و عرقی که می آید به سوی مثانه، منقسم می گردد در آن و می آید اطراف آن به سوی قضیب و باقی آن می آید به سوی رحم. و این، زوجی است صغیر. و اما دو شریانی که فرود آمدهاند به سوی هر دو پا، منشعب گشتهاند در فخذین به دو شعبه عظیم وحشی و انسی. و وحشی آن نیز میل به انسی مینماید و از خود می گذارد شعبهها ئی در عضلی که در آنجایند، پس فرود میآید به سوی قدام شعبه کبری بین ابهام و سبابه و به طرف بطون میل مینماید. باقی آن، و حال آن که آن در اکثر اجزاء پا است»، نفوذ می کند، در حالی که کشیده شده، به زیر «شعبه وریدی» که بعد از این مذکور خواهد شد.

و فایده خلقت آنها، آن است که استسقاء و سیراب نمایند اعضاء را به رسانیدن اخون کبدی» که در جوف آنهاست و حامل آناند؛ زیرا که آلت و خادم کبداند. و همه از کبد روییدهاند.

و فایده عصبانیت آنها، آن است که نرم و ملایم در انعطاف و انحناء و انقباض و انبساط، و صلب در انفصال و گسیختن و منشعب گشتن به شعب کبیره و صغیره و وسیعه وضیقه و دقیقه شعریه باشند.

و فایده یک طبقه بودن آنها، آن است که در شریان وریدی ذکر یافت که افاده تغذیه اعضاء ریه وغیرها نمایند به ترشح خون لطیف صافی از مسامات و فوهات آنها.

فایده آن که حس و حرکت ندارند، آن است که تا متأذی نگردند از گرمی خون و حدت اخلاط حاده لذاعه که جوف آنها است. و عدم حرکت آنها به جهت آن است که محتاج به حرکت نیستند.

و فایده آن که در آنها خون بسیار و روح قلیلی است، آن است که سقایه و جداول و مسالک جریان خون هستند نه روح. و اندک روحی، چه روح طبیعی و چه

فایده: نیز بعض آنها که متصل به امعایند، به اعتبار عصبانیت جرم خود که قابل ضیق و اتساعاند، گاهی به مرتبه گشاده می گردند که قطعههای بزرگ به مقدار بیضه کبوتر و مرغ از آنها به امعاء آمده مندفع می گردند در «اسهال کبدی» و

و اول: که قریب به کبد و اوسعند و آنها را «جداول اورده» نامند. دوم: یعنی بعد از آن را که اندک دورتر و باریکتر هستند، «سواقی جداول» گویند. و سوم: یعنی بعد از آنها، که از آن دورتر و باریک تر هستند «وازع سواقی» نامند. و چهارم: که در انتها و بسیار دور و باریکاند «عروق شعریه» نامند.

اوایل، به متزله تنه درختاند و بعد از شعبهها و شاخههای کبار، و بعد از آنها شاخها و شعبههای صغار، و بعد از آن شاخهها و ریشههای بسیار باریک در اطراف اشجار واقع اند.

قسم دوم: متفرق می گردد در اسافل معده و نزد معا بواب، که بر قسم سافل معده واقع است، برای اخذ غذا. اما شش قسم باقی: پس یکی از آنها می آید به جانب سطح معده برای تغذیه ظاهر آن؛ زیرا که باطن معده ملاقی غذای اولی است که در آن است و تغذیه از آن می یابد.

و قسم دوم، می آید به ناحیه طحال برای تغذیه آن و منشعب می گردد از آن پیش از رسیدن به طحال به شعبی چند که ؛ برای تغذیه جرم «انقراس» مذکور از اصفی

جزئی متفرق می گردد از آن در ظاهر جانب چپ معده برای تغذیه فرمودن آن. و جزئی غوص و نفوذ مینماید به سوی فم معده برای آن که مندفع می گردد به سوی آن، فضول عقص حامض سوداوی تا آن که برآید با فضول و دغدغه فم معده نماید برای تنبه و آگاهی به شهوت طعام.

اما جزء نازل از آن متجزی می گردد نیز به دو جزء: جزئی از آن متفرق می گردد؛ شعبهای از آن در نصف اسفل طحال برای آن که افاده غذا به آن دیر می آید. و جزء دوم، به سوی ثرب نازل شده و متفرق می گردد در آن برای تغذیه آن.

و قسم سوم، از شش قسم، به جانب اول ایسر میرود و متفرق می گردد در جداول عروقی که اطراف معا مستقیم است؛ تا آن که مص و جذب نماید تمامی چیزی که در تفل است از اجزاء غذائیه.

و قسم چهارم، از آن شش قسم، متفرق می گردد به شعب شعریه: و بعض آن تقسیم مییابد در جانب راست ظاهر محدب معده، مقابل جزئی که وارد است از طرف چپ آن از جانب طحال، و بعض آن شعب شعریه متوجه می گردد به سوی راست ثرب و متفرق می گردد در آن در مقابل جزء وارد بر آن از جهت چپ از شعب عروق طحال.

قسم ششم، از آن شش قسم، به دستور مذکور است؛ یعنی اکثر آن متفرق می گردد در اطراف معا صائم، و باقی آن به اطراف لفایف دقیقه متصله به «اعور» میرود برای جذب غذا.

اما تشریح «اجوف» و عروق و شعبی که صعود نموده است از آن: در چهار مطلع بیان مییابد:

مطلع اول در بیان عروق صاعد از «اجوف»، بعد انفصال آن از کبد تا آن که قریب به قلب رسد. «شیخ الرئیس»، رحمهآ الله تعالی علیه، فرموده: اصل اجوف، اولا متفرق می گردد در نفس کبد به سوی اجزا و شعب شعریه برای جذب غذا از شعب «باب» که آن نیز متجزی به اجزا و شعب شعریه است: اما شعب اجوف، پس وارد است از حدبه کبد به سوی جوف آن. و اما شعب باب، پس آن وارد است از مقعر کبد به سوی جوف آن، پس طلوع نموده است از آن شاخی نزد حدبه و منقسم گشته به دو قسم: قسمی صاعد گشته و قسمی هابط. اما قسم صاعد، حجاب را شکافته و نفوذ در آن نموده و در آن دو عرق گشته و متفرق در آن شده برای افاده تغذیه آن؛ پس آن، محاذی غلاف قلب شده و رسیده است به سوی آن شعب بسیاری و متفرق گشته است به فر وع شعریه برای افاده تغذیه از آن.

مطلع دوم، در تشریح عروق از حیثیت تقارب

نه از حیثیت آن که پراکنده شده است در ریه و در جرم قلب. پس انقسام یافته است به دو قسم: قسمی از آن که بزرگتر است به سوی قلب آمده است از جانب اذن ایمن آن. و این، اعظم عرقی است از عروقی که آمده است به سوی قلب؛ به جهت آن که: برای جذب غذاست و غذا هم غلیظ است و محتاج است به آن که

اما قسم دوم، از آن اقسام ثلاثه، احاطه مینماید دور قلب را پس منبث و منتشر در داخل آن می گردند، برای افاده تغذیه آن، نزد چیزی که قریب است که ورید اجوف، غوص داخل قلب نماید از جانب اذن ایمن آن.

قسم سوم: میل مینماید در خصوص انسان به سوی جانب چپ، پس متوجه فقره پنجم می گردد از فقرات صدر و تکیه بر آن نموده و متفرق می گردد در اضلاع ثمانیه سفلی و اعضایی که قریباند به آنها از عضل و غیر آن.

مطلع سوم، در تشریح قسم اعظم از قسم عرق صاعد

بدان که قسم اعظم از آن منقسم می گردد به دو جزء، به حسب دو گوش قلب. یکی اصغر و دوم، اکبر.

اصغر آن هر دو: عرق کبیر است از عروق ms220 قلب. و آن، عرقی است که منقسم می گردد نزد گوش راست قلب به سه قسم. اما نافذ اجوف، بعد از اجزاء ثلاثه، چون تجاوز از ناحیه قلب نماید، بالا میرود و متفرق می گردد از آن شعبی شعریه در

یک شعبه از هر یک از آن هر دو منحدر می گردد و فرود میآید به طرف قص از جانب راست و چپ تا این که منتهی می گردد به خنجری. و می گذارد در ممر آن، شعبی چند که متفرق می گردند میان اضلاع و ملاقات مینمایند افواه و دهن های آنها به افواه عروقی منبثه متفرقه در دور آن. و بروز مینمایند از آنها: طایفهای از آن شعب که به سوی عضلی که بر آمده است از سینه و چون به خنجری رسید، ظاهر می گردد پاره از آنها به سوی عضل متراکمه محرکه کتف و متفرق می گردد در آنها. و طایفه دیگری، نزول مینمایند به زیر عضل مستقیم و متفرق می گردد در آنها از آنها شعب. و اواخر آنها متصل می گردد به اجزاء صاعد از «ورید عجزی» که عن قریب مذکور می گردد.

اما باقی هر یک از آن هر دو، که یک زوج است، هر فرد آن پنج شعبه می گردد:

یک شعبه آن: متفرق می گردد در سینه برای افاده تغذیه اضلاع اربعه علیا. و شعبه دوم آن: برای افاده تغذیه موضع هر دو کتف. و شعبه سوم آن: به طرف عضل غایر در عنق میرود برای افاده تغذیه آن. و شعبه چهارم آن: در ms221 ثقبهای شش گانه علیا رفته و در آنها نفوذ مینماید برای تغذیه آنها و سپس از آنها گذشته و به سوی سر می آید. و شعبه پنجم، که از همه عظیمتر است، می آید به جانب فقرات ابط از هر جانب و متفرق می گردد به چهار فرع: اول آنها: متفرق می گردد در عضلی که بر قص است که عضل محرک کتف است.

بدان که این عرق منشعب می گردد به دو شعبه نزد وصول به قرب رقبتین تا نهایت رسیدن به رأس. و آن چه باقی میماند از انشعاب اولی آن، که مشعب گشته یکی از دو فرد آن به شعب بسیاری، جهت آن که آن عرق، اولا صعود مینماید به جانب عنق و پیش از آن که بگذرد از آن، منقسم می گردد به دو قسم: یکی از آن دو قسم را «وداج ظاهره نامند و قسم دومی را «وداج غایر»:

وداج ظاهر، منقسم می گردد همان وقت که ms222 صعود نمود از ترقوه به دو قسم:

قسم اول: می رود به جانب قدام و به سوی یک جانب.

قسم دوم: اولا به جانب قدام میرود و پایین می آید، پس بالا میرود. ثانیا از ترقوه و گرد ترقوه می گردد به استداره، پس بالا میرود به طرف ظاهر رقبه تا آن که ملحق به قسم اول می گردد و مختلط به آن میشود. پس جدا می گردد از آن دو جزء:

یک جزء به طرف عریض میرود، پس نزد ملتقای ترقوتین در موضع غایر باهم ملاقات می نمایند. و جزء دوم مورب میرود به طرف ظاهر عنق و با هم ملاقات

الا وداج غایر: ملازم مری است. و صعود مینماید با آن، مستقیم. و می گذارد- از خود در مسلک آن، شعبههای چند که مختلط می گردد با شعبههایی که آمدهاند از وداج ظاهر. و منقسم می گردد همگی آنها در مری و حنجره و جمیع اجزاء عضل غایر.

و سپس نفوذ مینماید آخر آن تا منتهای درز لامی و متفرع می گردد آن جا از آن، فروعی چند که متفرع می گردد در اعضایی که میان فقار اولی و ثانیهاند. و می آید از آن، عرق شعری تا نزد مفصل سر و گردن و متفرع می گردد از آن

پس نزول مینماید از غشاء رقیق به سوی دماغ و متفرق در آن می گردد؛ مانند تفرق عروق ضوارب. و مستحکم می گرداند تمامی آنها را؛ مانند طی و پیچیدگی صفاق ثخین ضخیم به چیزی. و میرساند آنها را به موضع وسیعی که عبارت از فضایی است که منصب می گردد به سوی آن، خون و مجتمع می گردد در آن.

پس متفرق می گردد در مابین «طاقین» که «معصره» نیز ms224 نامند. و چون این شعب به بطن اوسط از دماغ قریب گردند، محتاج میشود که بگردند عروق کبار؛ تا آن که امتصاص و جذب نمایند از معصره، مجاری که منشعب گشتهاند از آن خون بسیاری.

پس کشیده میشود و میروند از بطن اوسط به سوی دو بطن مقدم.

و نیز ملاقات مینمایند به عروق ضواربی که صعود نمودهاند آن جا. و منتسج می گردند در غشاء معروف به «شبکه مشیمیه».

اما تشریح اورده یدین:

اما «کتفی» از آن، که «قیفال» نامند، به کسر قاف و سکون یای مثناه تحتانیه و فتح فا والف ولام است که معرب «کیفالس» یونانی است که به معنی «پادشاه عظیم» است و چون این رگ، از عروق عظیمه شریفه است و تعلق به «سر» دارد که از اعضاء رئیسه شریفه و مشابه پادشاه عظیم است در بدن، برای احاطه و شمول تصرف آن در حس و حرکت که سر مویی از بدن از تحت تصرف آن بیرون نیست، و لهذا مسمی بدان نمودهاند.

پس، اول شعبی که متفرق می گردد از آن چون محاذی عضد رسید، شعبی است

پس، باقی آن قریب به آن از مفصل مرفق، منقسم می گردد به سه قسم: قسم اول را «حبل الذراع» نامند. و آن، کشیده است بر ظاهر زند اعلی، پس میل نموده است به سوی وحشی مایل به حدبه زند اسفل و متفرق گشته است در اسافل اجزاء وحشی از رسغ. قسم دوم از آن هر سه، متوجه گشته است به سوی محل عطف مرفق در ظاهر ساعد. و مخلوط به آن گشته است شعبه ای از ابطی و متکون می گردد از آن هر دو اعرق اکحل». قسم سوم، به عمق فرو میرود. در عمق و مخلوط به شعبه ای از ابطی نیز می گردد. و اما ابطی: اول چیزی که متفرع ms225 می گردد از آن، چند شعبه است که به عمق میرود در عضد و متفرق می گردد در عضله ای که آنجاست، و فانی می گردد در آن شعبههایی از آن که میرسد به ساعد. و چون رسید به ابطی قریب به مفصل مرفق، منقسم به دو قسم می گردد: یک قسم: میل به جانب عمق مینماید و متصل می گردد به شعبه ای که به جانب عمق رفته است از قیفال، به محاذی آن اندک. پس جدا می گردد و منخفض و پوشیده می گردد یکی از آن هر دو، تا آن که می رسد به خنصر و بنصر و نصف وسطی. پس مرتفع می گردد جزئی از آن و منقسم می گردد به اجزاء خارجی دست که مماس به استخوان است.

قسم دوم از دو قسم ابطی: متفرع می گردد نزد ساعد به چهار فرع: فرع اول آن: منقسم می گردد در اسافل ساعد تا رسغ. فرع دوم: بالای انقسام اول منقسم می گردد به انقسام آن.

و فرع سوم: نیز هم چنین در وسط ساعد منقسم می گردد.

پس می گردد جزء اعلای هر دو جزء آن به طرف زند اعلی، و میرود به جانب رسغ و متفرق می گردد در خلف ابهام و فیمابین آن و میان سبابه. و در سبابه، چزء اسفل از آن ms226 می آید به سوی طرف زند اسفل و متفرع به سه فرع می گردد:

. فرعی از آن متوجه به سوی موضعی که میان وسطی و سبابه است می گردد و متصل به شعبه ای از عرقی که به جانب سبابه آمده است، از جزء اعلی، شده و متحد به آن گشته و یک رگ شده است. و میرود فرع دیگر از آن که «اسیلم» است و متفرق می گردد فیمابین وسطی و بنصر. و امتداد مییابد سومی آن به سوی خنصر و بنصر. و جمیع این فرع، منقسم می گردد در اصابع.

و اما تشریح اجوف نازل: بدان که این اجوف نازل، اول فروعی که متفرع می گردد از آن هنگام طلوع و بر آمدن از کبد و پیش از رسیدن و تکیه نمودن به صلب، «شعب شعریه» است که می آید به سوی لفایف گرده جانب راست و اعضاء قریبه بدان و متفرق در آنها می گردد برای افاده تغذیه آنها.

پس، بعد از آن جدا می گردد از آن «عرق عظیمی» که می آید به جانب گرده چپ و متفرع می گردد نیز به عروق شعریه ای که متفرق می گردند در لفایف گرده چپ و اعضاء قریبه بدان برای افاده تغذیه آنها.

تبصره: و گاه منشعب می گردد از ایسر طالعین، عرقی که می آید به بیضه یسرای مردان و زنان، به نحوی که بیان نموده شد در شرائین، و فرو نمی گذارد چیزی در این و در آن که متفرع می گردد بعد از این در عرق و متوجه می گردند به سوی انشین. و عرقی که می آید به ms227 سوی یسری، می گیرد همیشه شعبه ای از ایسر این هر دو طالعین. و بسا هست که میباشد در بعض مردم هر یک از اینها منشأ از آن. و آن که می آید به جانب یمنی پس اتفاق می گردد مر او را به ندرت آن که شعبه ای از ایمن آن هر دو طالعین اخذ مینماید. و لیکن اکثر احوال آن این است که مخلوط به آن نمی گردد.

و عرقی که می آید از انثیین از گرده در آن، مجرایی است که نضج مییابد در آن منی و سفید می گردد بعد از سرخ بودن؛ برای کثرت معاطفت عروق آن و استدارت آن و چیزی که می آید آن را نیز از صلب. و اکثر این عروق، غایب می گردند در قضیب و عنق رحم؛ چنان چه در عروق ضوارب ذکر یافت.

و شعبه ای از اجوف هست که تکیه کرده است بر عظام صلب تا آن که منتهی گشته است، یا به هر دو پا ابتداء نموده است از اجوف نازل و متوجه آن چه انحدار گشته و متفرع گشته از آن نزد هر فقره و داخل آن فقره گشته و متفرق شده در عضلی که موضوع است نزد آن. پس، متفرق گشته است عروقی که آمده است به «خاصرتین» و منتهی گشته به سوی عضل بطن. پس، عروقی که داخل گشته در ثقب فقار به سوی نخاع.

طبقه ششم: متوجه گشته به سوی عضل که موضوع است بر استخوان عانه.

طبقه هفتم: صعود نموده به سوی عضلی که رفته است در استقامت بدن بر بطن و این عروق، صعود نموده به اطراف عروقی که گفته شده آنها انحدار یافتهاند از صدر به سوی مراق بطن و خارج گشته از اصل آن عروقی که آمدهاند به رحم از جوانب و متفرق گشتهاند از آن عروق صاعد به سوی پستان؛ برای آن که مشارکت یابد به آن رحم و پستان.

طبقه هشتم: می آید به طرف قبل مردان و زنان همگی.

طبقه نهم: می آید به جانب عضل باطن فخذ و متفرق در آن می گردد.

طبقه دهم: اخذ مینماید ناحیه حالب بر آمده تا «خاصرتین» و متصل می گردد بر اطراف عروقی که منحدر فرود آمدهاند، خصوص از ناحیه ثدیین، و مجموع آنها یک عرق عظیم گشته و به سوی عضل الیتین می آید.

یکی از آنها منقسم می گردد در عضلی که بر مقدم فخذ است. و شعبی دیگر، در عضل اسفل. و انسی آن به عمق فرو رفته است . و شعب بسیار دیگر از آن متفرق می گردد ms229 در عمق فخذ. آن چه باقی میماند بعد از این، تمامی منقسم می گردد هنگام حلول در مفصل رکبه، قلیلی، به سوی سه شعبه؛ پس: وحشی آن کشیده میشود بر قصبه صغری به سوی مفصل کعب. اوسط آن کشیده میشود بر محل انسی و موضع دو ته گشتن زانو و فرود میآید و می گذارد شعبهای در عضل باطن ساق و منشعب می گردد به دو شعبه و غایب می گردد یکی از آن هر دو در عضوی که داخل است از اجزاء ساق. و دوم آن می آید به سوی مابین قصبتین و کشیده شده به سوی مقدم پا. و مختلط می گردد به شعبه ای از وحشی مذکور.

سوم، که انسی است، میل مینماید به سوی موضع معرق از ساق و کشیده می شود به سوی کعب و به سوی طرف محدب قصبه عظمی. و فرود می آید به سوی انسی مقدم. واین را «عرق صافن» نامند. این هر سه، فی الحقیقهآ چهار عرقاند: دو وحشی که می آیند به طرف قدم از ناحیه قصبه صغری. و دو انسی که یکی از آنها به بالای قدم میرود و متفرق می گردد در اعالی ناحیه خنصر. و دوم، مختلط به شعبه ای وحشی از قسم انسی مذکور می گردد و متفرق در اجزاء سفلی میشود. غشاء به کسر غین و فتح شین معجمتین و الف ممدوده و جمع آن «اغشیه» است و به فارسی، اپرده» نامند، جسم عصبانی منتسج بافته شده از الیاف عصبی یا رباطی ویا

و وجه حس قلیل آن: برای ادراک آفات و دفع موذیات است از خود.

اقسام کلی اغشیه: و بدان که اغشیه متولده در اعضاء، کلیتا منقسم به سه قسم اند:

یک قسم، منتسج از لیف عصبی است فقط؛ مانند غشاء مجلل نخاع.

دوم: منتسج از لیف رباط فقط است؛ مانند غشاء مجلل دماغ که انتساج آن از رباطات روبیده از اطراف عظم قحف است.

سوم: منتسج از لیف عصبی و لیف رباطی هر دو است؛ مانند سایر اغشیه.

اقسام اغشیه در حس: و بدان که جمیع اغشیه صاحب حس نیستند؛ بلکه بعضی مطلقا حس ندارند؛ مانند غشاء مجلل دماغ؛ به جهت آن که مؤلف از لیف رباطی است و رباط را حسی نیست. و بعضی صاحب حس بسیار هستند؛ مانند غشاء مجلل نخاع؛ به جهت آن که مؤلف از لیف عصب فقط است و عصب، صاحب حس است. و بعضی بین بین؛ یعنی قلیل الحساند؛ ماند سایر اغشیه بدنیه؛ به جهت آن که تألیفشان از هر دو است.

و دیگر آن که ms231 تا مانع وصول ضرر به عضو باشد؛ مانند غشاء مری و امعاء و معده وغیرها.

نیز از فواید خلقت اغشیه آن است که عضوی را به عضوی مربوط سازد؛ مانند گرده به پشت.

و دیگر آن که تا واسطه باشد میان عضو صلب و لین تا از هم متضرر نگردند؛ مانند اغشیه دماغ.

و دیگر آن که تا اورده و شرائین در آن منتسج گردند برای افاده تغذیه و تنمیه و حیات و حرارت غریزیه؛ مانند غشاء مشیمی و غیر آن. دیگر آن که حیلوله و مانع باشد از ورود ابخره و ادخنه و اخلاط فاسده غذائیه به اعضاء رئیسه شریفه و غیرها و قرار گرفتن آفت جمیع اجزاء عضو را؛ مانند: غشاء عنکبوتیه و حجب ما بین بطون دماغ و مجلل آن، و مجلل نخاع و منصف آن، و حجاب حاجز صدر. و حجاب «دیافرغما»، که حجاب حاجز ما بین مری و جگر است، ظاهر و بین است که فیمابین اعضاء تنفس است، که ریه و قلب باشد، و اعضاء غذا که مری و معده و امعاء باشند. و، ان شاء الله تعالی، به تفصیل در بیان امراض خواهد آمد.

و دیگر آن که حفظ ارواح و حرارت غریزیه و قوا نماید و مانعاند از تحلیل آنها وبرساند آنها را به اعضاء به تدریج؛ مانند اغشیه داخلیه.

و حفظ شکل و حسن و بهاء و رونق و نرم و ملایم داشتن بشره و اعضاء سر.

دیگر، مانع آمدن از آن که عروق و اعصاب و اغشیه و غیرها که بر عظام کشیده شدهاند، بر هم افتند و در هم پیچیده گردند؛ یعنی در خلل و فرج آن درآمده و مملو ساخته مانع آید از امور مذکوره در حین حرکات و صدمات.

دیگر، و منع نمودن غوص و فرو رفتن حرارت و برودت خارجیه به سوی باطن؛ مانند سایر اغشیه.

نکته: و بدان که در مواضعی که لحم باجلد اتصال دارد، صاحب حس است تا آن که مدد به جلد رساند. و مابقی، بی حس است و بدین جهت است که اکثر آن، صاحب حساند و قلیلی بی حس؛ زیرا که اکثر جلد بدن، اتصال با گوشت دارد و قلیل جایی اتصال جلد با استخوان است بی واسطه گوشت؛ مانند رأس و سر مفاصل و پشت دست و پشت پا. و فایده تقلیل حس آن: خلیفه و معین جلد بودن در احساس

و اما مورد دهم در بیان تشریح شحم: شحم، به فتح شین معجمه و سکون حاء مهمله و میم، که به فارسی «پیه» نامند و جمع آن «شحوم» آمده، ms233 جسمی است سفید، در غایت نرمی و متولد از مائیت دم و دسومت؛ و فاعل انعقاد آن، برودت مجمده و قابضه است و لهذا بیش تر بر اغشیه و اعضای عصبانیه تولید وانجماد مییابند؛ برای برودت مزاج. و دلیل دوم بر آن که فاعل انعقاد آن، برودت است، آنس است که ماده لطیف و دسم چرب از مائیت خون چون برسد به اعضاء عصبانی، به سبب برودت مزاج آنها منجمد و منعقد می گردد. و چون حرارت بدانها برسد، گداخته می گردد.

و فایدهآ خلقت آن در اعضاء: تر و چرب و تازه داشتن عضوی است که مجاور و متصل بدان است؛ تا آن که از حرکات مسخنه محللة رطوبات مانعه از حرکات محفوظ دارد و مدد بدانها رساند و نگذارد که جفاف و یبس وضعف و لاغری بدانها عارض گردد و از حرکات باز مانند.

و اما مورد یازدهم، در بیان تشریح جلد

جلد، به کسر جیم و سکون لام و دال مهمله، که به فارسی «پوست» نامند و جمع آن «جلود» آمده، جسمی است عصبانی، یعنی شبیه به عصب است در رنگ سفیدی ونرمی وملایمت، و قابل التواء و انحناء و قبض و بسط و تشنج واسترخاء وصلب در انفصال بودن.

و بافته شده است از شظایای عصبی معتدل الانتساج در رقت و صفاقت و نازکی و ضخامت؛ تا آن که در غایت تخلخل و رخاوت نباشد به حدی که نتواند جمع حرارت در باطن خود نماید مطلقا، و نه در غایت صفاقت و ضخامت و صلابت باشد

دیگر، آن که منتسج گردند در آن عروق شعریه و اعصاب؛ برای افاده حیات و تغذیه وتنمیه وحس وحرکت.

دیگر، آن که از مسام آن نسیم بارد و لطیف مستنشق گردد و باعث ترویح حرارت غریزی و روح حیوانی شود؛ چنان چه ذکر یافت.

و فایدهآ کثرت حس، آن است که به وصول اندک سوء مزاجی و انحرافی و آفتی و اذیتی، چه از داخل و چه از خارج، به زودی شاعر و آگاه گردد؛ به حس مشترک رساند و آن، به طبیعت مدبره، که نایب نفس حیوانیه است و نفس حیوانیه، نایب نفس ناطقه است، رساند؛ تا در تدارک در آیند و مندفع گردانند به هر نحو که الیق و انسب دانند.

فایده: بدان که چنان چه پیش تر ذکر یافت در مبحث اعضاء، که معتدل ترین اعضاء «جلد» است؛ یعنی کیفیات اربعه در آن مساویاند و به حس لمس است که در می یابند اعتدالات و انحرافات سایر اعضاء را از مزاج اصلی خود؛ مانند: «سر» که

هم چنین «قلب» را که گرم ترین اعضاست، در حال انحراف به برودت، از ملمس جلد ms235 موضع آن دریابند کیفیت آن را و از نبض نیز هم چنین سایر اعضاء را.

فاییده: واعدل جمیع جلد ظاهر بدن، جلد سر انگشتان است؛ خصوص جلد سر انگشت سبابه. و بدان که فایدهآ مسام آن: همان چیزی است که ذکر یافت؛ از: اندفاع فضول داخلیه به ابخره و ادخنه، که ماده عرق و وسخ و شعر هستند، و استنشاق نسیم بارد به داخل و دفع آن به خارج. بدان که جلد جمیع اعضاء در صفاقت و صلابت و ضخامت و منافذ و مسام مساوی نیستند؛ بلکه بعضی زیاده و بعضی کمتر. و بعضی را حس زیاده و بعضی را اندک کمتر و بعضی صاحب مو و بعضی بی مو؛ چنان چه ظاهر و مشاهد است. و بیان مفرد یا مرکب بودن آن در اختلاف اقوال در آن در مبحث اعضاء ذکر یافت. و مفرد بودن آن اولی است؛ جهت صدق تعریف اعضاء مفرده بر آن.

واما مورد دوازدهم در بیان تشریح شعر شعر، به فتح شین معجمه و سکون عین و راء مهملتین، که به فارسی «مو» نامند و جمع آن «شعور» و «اشعار» آمده، جسمی است متولد از ماده بخاریه دخانیه منفصله از اخلاط به تأثیر حرارت در آنها؛ که چون مصادف مسام بدن گردند و بدانها رسند و رطوبت آنها تحلیل رود، به بخار، و اجزاء دخانیه متولده از مائیت و هوائیت و مائیت و ارضیت آن صعود نموده و از منافذ و مسام بر آیند، سه جزء ناری و هوائی و مانی آن به تحلیل روند و زایل گردند، مگر قدر قلیلی که حافظ و ممسک هیأت و

علل کم موئی: و چون بخار مطلقا نفوذ در مسام ننماید، و یا نفوذ نماید و لیکن به قدر صالح و زمانی که در آن منعقد تواند شد محتبس نماند، و یا محتبس ماند اما کیفیت آن از سوء مزاج اصلی متغیر شود به کیفیتی غیر ملایم؛ در این صور، مو کم متولد گردد و یا مطلقا تولد نیابد. که اکنون، به تفصیل از هر یک از این علل بحث میشود:

عدم نفوذ بخار در مسام بر چند وجه است:

یکی: آن که ماده آن قلیل باشد؛ یعنی بخار دخانی کم تر متولد شود؛ به سبب نقصان حرارت. و ناروییدن لحیه در اطفال و زنان و خصیان از این جهت است.

دوم: آن که خون، که ماده بخار و دخان است، کم تر متولد گردد. و سقوط موی در ناقهین و پیران به جهت نارسیدن مدد بدان است.

سوم: آن که در بدن، رطوبت بخاریه بیش تر و ماده دخانیت کم تر باشد. و ظاهر است که تا ناریت غالب نباشد، بخار را میل به خارج و دفع به بیرون نمینماید. و از این جهت است که در صبیان لحیه نمیروید.

پنجم: آن که سیلان فضول، مانند طمث و دم بواسیر و مانند آن، باعث اماله بخار گردد. و اما عدم لبث و درنگ بخار دخانی در مسام، زمانی که مو متولد گردد، سه وجه است: یکی: آن که ماده آن بسیار رقیق باشد و بدان سبب زود به تحلیل رود. و ظاهر است که تا کثافت گونه، که لازم دخانیت است، در بخار نباشد، قبول انعقاد مو نمی کند و انعقاد را لازم است درنگ نمودن، زمانی. دوم: آن که مسام، بسیار وسیع باشند به حدی که ماده مستعده شعر به زودی برآید و تحلیل رود. سوم: آن که ماده و مسام، هر دو به حد اعتدال باشند، اما با آن اسباب محلله مفرطه از امور بدنیه و خارجیه جمع گردند و ماده ای را که منعقد نباشد به تحلیل برند.

اما متکیف بودن ماده به کیفیت ردیه، ظاهر است که باعث افساد تکون است و نمی گذارد که ماده آن در تحت جلد و رنگ و نفوذ در مسام نماید و برآید؛ چنان چه در «داء الحیه» و «داء الثعلب» میباشد که به جهت احتباس خلط ردی در منافذ، ماده شعری فاسد می گردد. فایده: و بدان که بعضی حکماء، شعر و ظفر را از فضلات میشمارند نه از اعضای مفرده؛ و شیخ الرئیس، رحمهآ الله تعالی علیه، نیز بر این است.

و فایدهآ انبات شعر در بدن انسان بر چند وجه است: بعضی برای زینت تنهاست؛ مانند موی سر و ابرو.

جسمی است عصبانی؛ شبیه به عصب در: رنگ، و قبول انعطاف، و آن که حس بسیار کمی دارد؛ هر چند در این امر، تأملی است؛ زیرا که حس آن تا مواضع اتصال آن به سر انگشتان، به جلد است به واسطه شظایای عصبانی. و هر مقدار که از سر انگشت زیاده برآید و طولانی گردد حسی ندارد. و مشاهده، گواه این است که در حین قطع و قلم گرفتن آن به ناخن گیر و غیرها، ادراک المی نمییابد.

بعض از اهل صنایع که صنعت ایشان تعلق به ناخنها دارد، ناخنهای خود را بلند نگاه میدارند و قلم نمینمایند؛ یعنی نمی گیرند. و زنان اهل بنگاله در آن سوراخ باریک نموده، ریسمان تار و پود البسه بسیار باریک نازک را از جوف آن تاب داده می گذرانند؛ و بیان آن تفصیل طولانی دارد.

و فایدهآ خلقت آن دربدن بر سر انگشتان، چند امر است:

یکی از آنها: استناد و تکیه نمودن سر انگشتان است و استحکام آنها، که اگر نمیبودند، هر آینه سر انگشتان نرم میبود و به اندک صدمه و ضربه متضرر می گشت.

و دوم، آن که باعث تمکن و اقتدار سر انگشتان باشد بر التقاط و اخذ و چیدن اشیاء صغار الحجم ریزه که اگر نمیبود، سر انگشتان را اقتدار بر آن نمیبود. و سوم: امساک و نگاه داشتن «انامل» است بر ضبط اشیاء؛ به سبب صلابت ناخنان. ms239 چهارم: حک و خاریدن بدن است و تنقیه اوساخ و ابخره آن؛ به جهت آن که: حک، محتاج به صلابت به حد اعتدال است که ایذا نرساند به خراشیدن جلد. هم چنین تنقیه اوساخ و تحلیل ابخره و ادخنه زیر جلد به خاریدن. و هم چنین بثور صغار و خشکریشهها و اشیاء صغار که به جلد چسبیده باشند، جدا نمودن آن محتاج به ناخن است. پنجم: تمگن و اقتدار است بر گشودن گرهها؛ خصوصا قویه آنها.

ششم: قدرت بر انشقاق و شکافتن بعضی اشیاء که باید آنها را منشق نمود و شکافت و قطع بعضی اشیاء؛ مانند چیدن گلها از شاخ اشجار و ریزه نمودن برگ گلها و غیرها که به سر انگشتان بدون ناخن ممکن نیست. و هفتم: برای زینت انگشتان است و حسن شکل و هیأت آنها که اگر نباشند، قیح و بد هیأت مینمایند. و غیر اینها از منافع بسیار.

و وجه نشو و نمای آنها در طول، نه عرض و عمق، آن است که ماده تکون آن از، فضول ارضیه بدنیه است که، طبیعت مدبره آن را دفع به اطراف مینماید و از آن ممربرمی آورد. و لهذا دایم در تزاید است و هر پنج روز یا هفت روز که زیادتی آن را بگیرند، باز میروید؛ زیرا که ماده آن دم به دم میرسد.

و «شیخ الرئیس» نیز در «قانون» ذکر نمودهاند تا لحم، و باقی را بیان نفرموده.

«ابو سهل مسیحی»، تابع صاحب «کامل» است مگر آن که ثرب و مخ را زیاده کرده و شعر را ساقط نموده. و «ابو سهل»1، شریان و ورید را یکی شمرده و بدل مخ، شعر آورده. و «قرشی»، عضل و جلد وظفر و شعر و هر چه زیاده نموده «مسیحی» ساقط کرده؛ برای آن که غیر شعر، همه اعضاء مرکبهاند نزد او و مخ از رطوبات و شعر از دخان و ظفر از فضول است.

فصل اول از باب دوم از رکن دوم از مقالهآ اولی

در بیان تشریح دماغ وعینین و اذنین ولسان اما دماغ: به کسر دال مهمله و فتح میم و الف و غین معجمه، که «مخ»، به ضم میم و تشدید خاء معجمه، نیز نامند. و به فارسی «مغز سر». و جمع «ادمغه» و امخاخ» آمده. جوهر رخو متخلخل سفید رنگ چرب است. و فایدهآ رخو و نرم بودن آن، آن است که قبول تشکل و استحاله متخیلات را به احسن وجهی نماید؛ برای آن که شیء رخو، سهل القبول والاستحالهآ است.

و دیگر آن که غذای وافر و زیاد به اعصاب و نخاع رساند؛ جهت آن که تغذیه آنها از دماغ است.

فایدهآ نرمی مقدم و صلابت مؤخر دماغ و نرمی مقدم آن بیش تر از مؤخر آن است؛ برای آن که منبت اعصاب حس است و حس، انفعال از محسوس است و مؤخر آن، منبت اعصاب حرکت است و حرکت را صلابت لازم و مراد از صلابت مؤخر دماغ، بالنسبهآ و بالإضافهآ به مقدم آن است که الین است، نه آن که صلب مطلق است؛ بلکه مقدم آن، الین ومؤخر آن، لین است.

و آن دماغ، مرکب از مخ و شریانات و اورده و دو غشاء که مسمی به دو «ام دماغه ms241 هستند: یکی ملاقی و متصل قحف، که کاسه سر باشد، که آن را «ام غلیظ» و امانیخس» نامند . و دوم که ملاقی متصل به مخ و مغز دماغ است که «ام رقیق»، نامند؛ زیرا که: آن هر دو با هم، حایل و وقایه و پناه و حافظ مخ و دماغاند در شکل و هیات و ناصر قوا و افعال آن و رد کننده آفت و اذیت از استخوان و ابخره و ادخنه و غیرهایند.

و چون قریب به بطن اوسط ms242 رسید، زیاده می گردد عظم آن برای امتصاص و انجذاب از آنها غذا را. پس کشیده میشود به سوی ظاهر هر دو مقدم و مؤخر دماغ و یکی به یمین و یسار رفته ملاقات مینماید به شرائینی که بالا رفتهاند و در آنجا رسیده و بافته می گردد از آنها شبکه و مشیمه.

و فایدهآ بودن حجب آن دو، آن است که چون آن عضو، بسیار شریف و رئیس و شدید الحس والذکاء است، به اندک حرکتی و صدمه به وصول کیفیتی و بخاری و دخانی متأذی و مؤلم می گردد و ایذا و الم آن باعث اختلال افعال جمیع بدن است؛ زیرا که چون حس و حرکت جمیع بدن از آن است، پس خلل آن باعث خلل کل

و وجه سفید بودن رنگ آن: برودت و رطوبت مزاج آن است. و آن که غذای آن، خون بلغمی است. و فایدهآ برودت آن: آن است که مشتعل نگردد به کثرت ورود قوای محرکه اعصاب و انفعالات حواس و حرکات روح در استحالات تخیلیه و فکریه و ذکریه. و آن که باعث اعتدال و ms243 استحاله روح حار حیوانی قلبی صاعد به سوی آن به واسطه عرقین صاعدین گردد.

و اما فایدهآ رطوبت آن و همچنین دسومت آن، آن است که حفظ حرکات تخیلیه فکریه و ذکریه و غیرها نماید و باعث تجفیف و خشکی مانع از حرکات نیاید.

وفی الحقیقه، آن هر دو غشاء دخلی در جوهر دماغ ندارند و خارجاند از آن ولی چون کمال احتیاج است جوهر دماغ را در آن، به جهت امور مذکوره، لهذا حکم اجزاء آن دارند و به مجاز از اجزاء آن میشمارند.

و هیئت و شکل دماغ، مثلث مخروطی است که سه زاویه دارد دو زاویه که به جانب قاعده آن است نزدیک به هم، و زاویه سوم، که در مؤخر دماغ است، از آنها

و از بطن مؤخر، افاضه می آید قوه متحرکه به جمیع اعضاء. و تذکر و حفظ متعلق بدان است. و به سوی آن می رسد معانی مدر که به وهم.

بطن اوسط، دهلیز است میان آن هر دو و لهذا آن را «مجمع البطنین» نامند ومحل قوه متصرفه و واهمه است و صالح است برای آن. و نیز این بطن را «ازج» و «دودی» نامند؛ به جهت آن که اجزاء دماغ بر این حاویاند، و دودی، یعنی کرمی الشکل، می نمایند به انبساط و انقباض.

و سبب حرکت مذکوره آن است که: بر دو جانب این بطن، دو زیادتی است که از جوهر دماغ بر استقامت روبیده و به اربط،، ه مربوط گشتهاند و از شأن این ازایدتین است که یک بار حرکت مینمایند و مماس و قریب یک دیگر می گردند و

فایدهآ انقباض و انبساط آن: تصفیه روح نفسانی است از ابخره دخانیه و از حرکت دودی، جمیع دماغ متحرک می گردد.

این زایدتین را «لوزتین» و «عینین» و «الیتین دماغ» نیز نامند. و فایده زائدتین آن: آن است که چون روح بسیاری در آن آید و در افضیه و بطون آن نگنجد، در ثقب این زواید آید. و فایده دیگر آن که روح در جوف آن لبث و درنگ نماید و باعث نضج و تکیف آن به مزاج ms245 دماغ گردد.

فایده: جمیع اجزاء آن متصلاند به هم. و مدرکات بطن اول نفوذ مینماید در بطن اوسط و میرسند تا به بطن مؤخر. و استدلال به بطون آن و آن که در هر یک قوتی معین و محل تعلق خاص است، به رسیدن آفت است به هر یک از آنها و اختلال در افعال آنها. و مشهور نزد اطباست. و «شیخ الرئیس» نیز بر آن است که روح حیوانی اولا نفوذ مینماید در بطن مقدم و در آن طبخ و نضج و اعتدال لایق به روح نفسانی و استحاله بدان در مزاج یافته و سپس نفوذ در بطن اوسط مینماید و در آن، استحاله زیاده مییابد. پس در بطن مؤخر رفته و استکمال تام می یابد.

نزد «قرشی» بالعکس است که روح حیوانی اولا به بطن مؤخر می رسد، پس در آن اعتدالی و استحاله ای یافته به بطن اوسط می رسد سپس از بطن اوسط به بطن مقدم میرسد و در آن استکمال مییابد.

و لهذا روحی که در بطن مقدم است، در کمال اعتدال است و قابل حس و ادراک است از روحی که در مؤخر است و روحی که در بطن متوسط است میان آن

فایده: و بدان که بطون دماغ بتمامها «ذی غصون» و «معاطف» و «شکنجاند»؛ به خلاف زایدتین که املس صافیاند. و مراد از «غصون» و «بطون» آن، آن است که بعض اجزاء جرم آن بر هم افتاده و با شکنج و تزاید باشد که در هنگام تزاید و تکثر و انبساط ارواح، تنگی نکند و منبسط گردد و باعث تمدید و الم بسیار نشود. و فایده دیگر آن، نضج روح است به سبب تلبث در آن و تکیف به مزاج دماغ و مناسبت بدان.

فایده: بدان که برای دفع فضول دماغی، دو مجرا و مدفع واقع اند:

یکی در بطن مقدم و در موضع آن دو زایده شبیه به دو سر پستان که از نفس آن مستخرج می گردد ماده به سوی انف. و دوم، در بطن اوسط در قسمت قریب به مؤخر آن و ماده این بطن، به همراه ماده بطن مؤخر از این ممر، مندفع می گردد به سوی حنک؛ و فایده معصره، مذکور شد.

اما تشریح هر دو چشم: هر یک از آن هر دو مرکب و مؤلف از عصب نوری مجوف و عضلات واورده و شرائین و هفت «طبقه» صلبه غشائیه و سه «رطوبت» است که:

فایده: «ارجیجانس» و «روفس» را مذهب آن است که از غشاء صلب داخلی قحف رسته است ؛ به دلیل آن که در رمد شدید، تغیر در حواس و ذهن به هم میرسد و اگر از غشاء خارجی میبود، متغیر نمی ساخت.

و این قول را رد کرده و جواب گفتهاند که حواس و ذهن نیز متغیر می گردد از لم غشاء خارجی، به سبب مجاورت و اتصال او به جوهر دماغ به واسطه شظایای

طبقهآ دوم، قرنیه است. آن، طبقه ای است صلب شفاف بیرنگ که برآمده مانند «قرن»، که شاخ نامند، به سبب مشابهت شکل و هیأت بدان. و از جهت همین کمال شفافی و بیرنگی، حاکی و مبین رنگ طبقه ای است که در زیر آن است که طیقه «عنبیه» باشد. و منشأ آن، اطراف طبقه صلبیه است.

این طبقه، وقایه و پناه بر آن طبقات زیرین و رطوبات است و از این جهت، به اقتضای حکمت بالغه وصنعت کامله حکیم وصانع علی الإطلاق، عز وجل، صلب و صاحب چهار طبقه آفریده شد. و طبقه بیرونی آن از همه صلبتر است؛ برای آن که متصل به ظاهر و آفات است که اگر آفتی به یکی رسد، دیگری سالم و قائم مقام آن باشد در حفظ؛ و این طبقه بعد از ملتحمه است.

فایدهآ شفافی و عدم لون آن، آن است که حاجب شعاع و نفوذ نور و مانع انطباع اشباح مرئی در ثقبه عنبیه و از آن به جلیدیه نباشد. و آن، به منزله «قندیل» زجاجی است از برای «چراغ» نور جلیدیه در برابر آفات خارجیه، و مانع نبودن نفوذ روح و بروز آن از خارج وداخل.

فایده: بعضی این طبقه را با ملتحمه یک دانسته و عنبیه و شبکیه و عنکبوتیه را نیز از جمله طبقات نشمرده و گفتهاند که انبات آن همه، از طبقه صلبیه است. پس بر این تقدیر، طبقات چشم نزد ایشان دو میباشد که صلبه و مشیمه باشند.

اسباب سواد: و بعضی گفتهاند سبب سوداء و کحلاء، قلت روح و کدورت آن و صغر رطوبت جلیدیه وغور آن ms250 و کثرت رطوبت بیضیه و کدورت آن و شدت تکاثف عنبیه است؛ پس چهار سبب اول موجب قلت اشراق و بواقی، مانع شعاع جلیدی است. واسباب زرقت، هفت است:

یکی: کثرت روح باصره؛ برای آن که آن، الطف ارواح و بسیار شفاف و نورانی و اشراق است و چون بسیار شود رنگ طبقه کحلیه، میپوشد آن را و میل میدهد رنگ چشم را به سوی تلألؤ و زرقت.

دوم: صفا و نورانیت است که مقاومت مینماید بدان جهت، رنگ عنبیه را.

سوم: عظم جلیدیه است؛ برای آن که آن، رطوبتی است سفید صافی شفاف و با وجود آن محل روح باصره تیره است؛ پس باعث تلألؤ و استناره و اخفاء لون عنبیه گردد نزد عظم خود.

چهارم: نتو و برآمدگی جلیدیه است؛ برای آن که قرب آن به سوی خارج، تلافی افعال عظم آن میکند.

پنجم: قلت رطوبت بیضیه است؛ پس حایل نمی شود میان رطوبت جلیدیه و روح و میان عنبیه و مانع نمی شود روح شفاف را از بروز به سوی ظاهر و مقاومت عنبیه.

ششم: صفای آن است که مانع روح نیست از مقاومت.

هفتم: قلت سواد عنبیه است و اعانت آن مینماید صفای روح و رطوبت آن.

فایده: و گفتهاند: موافق ترین و اعدل الوان عنبیه، آسمانجونی است؛ برای آن که ابیض، مفرق بصر است و اسود، جامع آن و آسمانجونی به اعتبار اعتدال جامع و معدل هر دو. و «شیخ الرئیس»، علیه الرحمهآ، بر این است. و نظر کردن به رنگ سیاه و آسمانجونی، یعنی نیلی، باعث تقویت بصر است.

و پنج مرض مختص به این است و در مبحث امراض، إن شاء الله تعالی، خواهد آمد.

رطوبت اول، بیضیه: بعد از این طبقه، که بعد از طبقه قرنیه است، رطوبت بیضیه است که ms251 رطوبت اول است و پیش رطوبت جلیدیه واقع است. و جسمی است رطب صافی غلیظ و شبیه به بیاض بیض، یعنی به سفیدی تخم مرغ، در رنگ و صفا وقوام ولهذا مسمی بدان نمودهاند.

و فایدهآ خلقت آن پیش رطوبت جلیدیه آن است که: حاجب و مانع باشد وصول اضواء قویه را؛ تا گرمی بسیار دفعتا به رطوبت جلیدیه نرسد، بلکه به تدریج بدان رساند، تا باعث اذیت و تجفیف آن نشود. و حایل و مانع باشد از آفات دیگر. و اعانت آن نماید در ایصال رطوبت. و نیز، حایل و مانع باشد از رسیدن رطوبت جلیدیه به پرده عنبیه و متاذی شدن از صلابت و خشونت آن؛ و سه مرض مختص به این است. و طبقهآ چهارم، عنکبوتیه است: و این، طبقهای است شبیه به نسج عنکبوت و لهذا مسمی بدان نمودهاند. و این طبقه، از اطراف شبکیه رسته و ریشههای باریک از طبقه مشیمیه با این مختلط گشته و مانند پرده عنکبوتیه بافته شده و پیش رطوبت جلیدیه کشیده شده؛ جهت آن که حاجز میان جلیدیه و بیضیه باشد و مختلط نگردد به رطوبت زجاجیه

این مدحرج مخروطی شکل: قاعده مفرطح آن محاذی ثقبه عنبیه است؛ برای تشنج و انطباع صور مرئیات در آن. و زاویه و طرف باریک آن محاذی ثقبه مجوفه است؛ برای ایصال روح باصره در آن به حس مشترک.

و فایدهآ بودن آن در وسط: شرافت و ریاست آن است؛ زیرا که روح باصره بالذات تعلق بدین دارد. و نیز، آن که جمیع اجزاء عین مخلوق برای خدمت و حفاظت و وقایه آناند؛ و یک مرض متعلق بدین است به مشارکت امراض بسیاری.

رطوبت سوم، زجاجیه: و بعد از این، رطوبت زجاجیه است. و این، رطوبت سوم است؛ شبیه به زجاج، یعنی آبگینه گداخته، در صفا و غلظت و قوام، سفید اندک مایل به سرخی و لهذا مسمی بدان گشته. و این مشتمل بر نصف زیرین جلیدیه است.

و فایدهآ خلقت آن: رسانیدن غذاست به جلیدیه؛ زیرا که ممکن نیست استحاله خون به سوی آن به یک دفعه؛ پس محتاج است به سوی متوسطی میان جلیدیه و

و اما حمرت آن، برای این که از جوهر خون است. و اما غلظت آن، برای آن که سیلان نیابد و متفرق نگردد. و مؤخر از جلیدیه برای آن واقع است که مدد آن از دماغ می رسد به توسط شبکیه. و لهذا واجب است که بعد آن باشد به توسط قرب به مبدأ

و امراض مختصه بدین، پنج است. و معالجه این ها صعبتر از دیگران است؛ زیرا که اثر دوا بدین، خوب نمیرسد، به سبب بعد. و نیز چون ذکی الحس و کثیر الشریان است. و بعد از این طبقهآ پنجم، مشیمیه ms253 است: و این، طبقه ای است شبیه به مشیمه بافته شده از اطراف غشاء رقیق دماغی و از اورده و شرائین. و مشتمل است بر شبکیه؛ مانند اشتمال مشیمه بر جنین. و لهذا مسمی بدان نموده. و بعضی گفتهاند: به سبب مشابهت در کثرت عروق شرائین، شبیه به مشیمه است. و فایده آن: تغذیه شبکیه است به واسطه اورده ای که به سوی آن آمده است. و افاده حرارت غریزی و روح حیوانی به شرائین که در آن آمده. و بعضی این طبقه را از جمله طبقات نشمردهاند. و طبقات، نزد ایشان شش است.

و امراض مختصه به این، اکثر امراض دمویه است.

و بعد از این طبقهآ ششم، صلبیه است: این، متصل و ملاقی به استخوان چشم است. و این، از اطراف غشاء صلب دماغ روییده و متصل به عصبه مجوفه است.

و بعضی این را طبقه ننامیدهاند، بلکه گفتهاند غشاء است. و بر این تقدیر، طبقات چشم نزد ایشان شش است؛ زیرا که «طبقه» را عبارت از جسم ثخین صلب ضخیم الجرم میدانند، و فرق میان غشاء و طبقه می گذارند.

اما جفن، که «پلک» نامند، پس: اجزاء «جفن اعلا» ی آن: جلد و یک طاقه غشاء، و شحمه مسمی به «شرناق»، و یک طاقه غشاء دیگر. و «جفن اسفل» آن، منعقد از اجزاء عضله و موضعی که متصل بالای آن است نزد مبدأ عضله.

و الما تشریح اذان: [اذن] به ضم اول وذال معجمه ونون، که جمع آن «آذان» آمده.

و گوشت آن پیوسته به طرف اسفل و غضروف آن است. و غضروف آن صدفی است؛ مانند شراع و بادبان که جمع می گردد در آن، هوایی که قائم است بدان، صوت. پس، نفوذ مینماید در منفذی که در عظم حجری است که «صماخ»، به کسر صاد مهمله و فتح میم و الف وخاء معجمه، نامند. واین منفذ، با تعاریج و پیچاپیچ و معوج واقع است؛ تا آن که باشد با قصر و کوتاهی خود طولانی؛ زیرا که اگر مستقیم میبود، هر آینه مسافت آن کوتاه میبود و می رسید به زودی ms255 به آن حرارت و برودت خارجی. و این سوراخ، میرسد به فضایی و فوهتی که در آن هوای راکد است که اجوبه»، به ضم جیم و سکون واو و فتح باء موحده وها، نامند. و بر سطح انسی آن مفروش است عصب حساسی که «غشاء طبلی» نامند و از زوج پنجم از ازواج عصب دماغی رسته و بسیار صلب صفیق است؛ تا آن که زود منفعل از قرع هوای حامل صوت و کیفیت آن گشته و هوای جوف آن را به حرکت و تموج در آورد و برساند به عصبهای که زیر آن است تا آن که به حس مشترک برساند و مدرک گردد. فایده آن: قبول صوت و جمع آن است؛ تا آن که داخل در صماخ گردد و به تدریج گذشته، به نهایت صماخ، که جوبه نامند، به عصب مفروش بر آن، که غشاء طبلی نامند، در حالی که اعتدال یافته بخورد، چنان چه ذکر یافت، و ادراک صوت گردد.

و الا تشریح انف: معرفت تشریح آن موقوف بر تشریح عظام و غضروف و عضل محرکه هر دو طرف آن است. و همه اینها ذکر یافتند.

عصب حساس آن تألیف یافته از شعبه اعصاب اربعه که از دماغ آمدهاند؛ چنان چه در تشریح اعصاب مذکور شد.

و غشاء آن متصل است به غشاء مری و فم معده و در طول زبان، منصتف به دو نصف و دو حصه است، به محاذی درز سهمی، و در میان آن هر دو با هم مشارکت و اتصال یافته به رباطات.

در بیخ زبان، غدد لحمی است که آن را «مولد اللعاب» و «مسکب اللعاب» و به فارسی، «ملاذه» نامند. و در زیر آن دو سوراخ است به مقداری که میلی در آن

وفایده خلقت آن: تقطیع صوت و اخراج حروف از آن، و تکلم به احسن وجوه، وتمیز مذوقات حس ذوقی، و ms257 تقلیب طعام به انواع، برای مضغ وخاییدن، و معونت و یاری دادن بر فرو بردن بدو متعلق است. و فایدهآ دیگر، اعانت بر نفث و دفع اخلاط وارده بدان از دماغ و سینه و معده است.

فایدهآ دیگر آن که چون جرم آن نازک است و مشارکت و اتصال تمام دارد به فم معده، لهذا از کیفیات بدنیه زود متأثر می گردد. و لذا از لون و طعم آن، استدلال به احوال بدن مینمایند؛ به خلط غالب. و از دلایل مقرره است؛ مانند چشم. و بیاید دانست که بهترین اشکال زبان آن است که معتدل در طول و عرض، و آن که اطراف آن باریک باشد. و فایدهآ انقسام آن به دو قسم در طول و باز اتصال آنها با هم آن است که: اگر آفتی به نصفی و طرفی رسد، نصف دیگر محفوظ ماند. و فایده اتصال آن هر دو با هم: سهولت تکلم و مضغ و ازدراد است که اگر دو تا، مانند زبان، مار، میبود، دشوار میبود.

فصل دوم از باب دوم از رکن دوم از مقالهآ اولی

در بیان تشریح اعضاء مرکبه در تشریح وقلب، و «ریه، اما تشریح قلب قلب، به فتح قاف وسکون لام وباء موحده است، که بفارسی «دل» نامند. جسمی است مخروطی شکل صنوبری که یک طرف آن عریض قوی است که «قاعده» آن نامند، و یک طرف آن باریک که «زاویه» و «سر» آن گویند. در جانب چپ از صدر واقع است مایل به طرف اسفل: قاعده آن در وسط صدر، و سر آن به جانب چپ قریب به پستان چپ بدین هیأت. و رنگ آن سرخ رمانی است. مرکب و مؤلف از گوشت صلب ولیف قوی و غشاء صلب و صفیق و منبع حرارت غریزی و روح حیوانی است. و در آن، دو بطن است: یکی به طرف راست. و این، مملو از خون بسیاری و روح کمی ms258 است. و این را مجاری است از قلب به سوی ریه، برای رسانیدن دم غذایی بدان. و از ریه به سوی قلب: هم از جهت ایصال هوای بارد برای ترویح آن، و هم از برای رسانیدن خون متین صافی جهت ایصال غذا بدان و حصول روح حیوانی که بخار آن است. و مجرای اول به حلقوم و دهان و انف آمده اعظم آن به سایر اعضاء صغیر آن. و مجراتی دوم، که «ورید شریانی» باشد، از کبد روییده و به ریه آمده.

و بطن دوم آن که به جانب چپ آن واقع. و این، مملو از روح بسیاری و خون کمی است. و این بطن، منبت شرائین است؛ یعنی همه شرائین، که خوادم و آلات ایصال روح حیوانیاند به جمیع اعضاء، از آن روییدهاند؛ چنان چه در مبحث تشریح شرائین مذکور شد.

و میان هر دو بطن، مجرایی است برای رسیدن خون از بطن ایمن به ایسر و روح از بطن ایسر به ایمن؛ زیرا که محل تولید روح، بطن ایسر است و اندک خونی که در بطن ایسر است؛ برای حمل و مرکبیت روح آن است؛ زیرا که آن روح، بخاری و

و مظهر آیات کبریا و محبت و عبودیت پروردگار، آن نفس و روح است. و چون آن عضو، محل و مبدأ چنان امر شریفی است، لهذا باید که در کمال استحکام جسم و بنیه و ms259 قوت و در محلی که دور از آفات باشد بود. و لهذا در «وسط صدر» واقع که صندوق بدن و وسط بدن است و احاطه و بعد او به جمیع اطراف مساوی است و به منزله مرکز دایره است.

و نیز، بدان جهت جسم آن مخروطی صنوبری الشکل است؛ زیرا که بعد از شکل کروی طبیعی، شکل صنوبری است که آن را یک زاویه است که اوسع اشکال است؛ زیرا که محتاج به اوسع مکانی است بزای غلیان و استحاله و حصول بخار لطیف از آن که عبارت از روح است.

فایده و دم و روح هر دو در یک مکان و بطن نمی توانند مجتمع گردند و لهذا به حکمت بالغه و صنعت کامله خالق، جل شأنه، برای آن، دو بطن مخلوق گردانید:

یکی: در جانب ایمن قریب به کبد برای استقرار دم در آن. و این بطن محتاج به چندان وسعتی و فضایی و عمقی نیست؛ به جهت آن که دم را چندان لطافتی نیست که روح راست.

بطن دوم: به جانب ایسر است به جهت استقرار روح در آن. و چون روح لطیف است و فایده و خرج آن بسیار، لهذا باید بیش تر باشد و محل آن، اوسع و عمیق.

غشاء آن، صلب ولیف آن قوی و غضروف آن که به جانب قاعده و بیخ آن اتصال یافته وصلب به منزله عظم و غشاء آن صلب؛ برای آن که دور از قبول آفات باشد و حفظ و امساک حرارت غریزی و روح حیوانی و قوت آن را به احسن وجهی نماید. غشاء آن که آن را یغلاف و شفاف قلب نامند، محیط بر تمام آن است و چسیده نیست به تمام آن، بلکه از جانب قاعده آن چسبیده است؛ برای سهولت انبساط آن.

و فایده غضروف آن: استقامت آن، و استخراج شرائین از آن، و دخول نسیم بارد وخروج بدان است به احسن وجوه.

و فایده اذن قلب، یعیی دو گوش آن، آن که در ایصال خون در جوف آن و در دخول و خروج نسیم بارد و بخارهای دخانی، معد و ممد و معاون آن باشد. و هرگاه قلب منقبض گردد، آن هر دو نیز منقبض گردند و چون منبسط شود، منبسط گردند. انقباضشان جهت دفع بخار دخانی حار و حبس خون، و انبساطشان جهت جذب نسیم بارد و جذب وقبول و حفظ خون است.

فایده: بدان که «جالینوس» و محققین اطباء، مجرای میان هر دو بطن قلب را «دهلیز» و منفذی می شمارند و اکثری، آن را نیز یک «بطن» علی حده و مجموع را

و دلیل این امر، اولا مشاهده است. و دوم، آن که حیوانات را بعد از ذبح و شکافتن جوف آنها، آفات در جمیع اعضاء آنها مشاهده می گردد مگر در دل که عروض آفت بدان، مصاحب مرگ و «مع» است قبل تأثیر آفت بدان. و دل بعضی حیوانات را که دیده میشود که بعد از ذبح و بر آوردن جوف آن تا مدتی متحرک است، یحتمل که به سبب قوت و غلظت روح آن باشد که دیر به تحلیل میرود و فانی می گردد.

واما تشریح ریه به کسر راء مهمله و فتح یاء مثناه تحتانیه وها، که به فارسی، «شش» نامند.

جسمی است مرکب و مؤلف از: لحم رخو متخلخل هوائی الجوهر مخلوق از خون رقییق لطیف به رنگ گل سرخ؛ به جهت رنگ ماده آن، و از شعب غضاریف

و اما قسم پنجم آن که در جانب ایمن است، به منزله فراش نرم گسترده است . برای عروقی که آنها را «اجوف» نامند و آن را دخل و منفعت بسیار در تنفس است.

و چون قلب مایل به جانب چپ است، ریه اندک مایل به جانب راست آن است، تا آن که دثار و پناه باشد برای عروق و قصبه ریه؛ برای آن که قصبه و شریان وریدی مشترکاند در تمام فعل تنفس. و شریان وریدی و ورید شریانی مشترکاند در تغذیه ریه از دم نضیج صافی که از قلب می آید به آن.

و اما فایده لحم آن، آن است که انسداد خل و اجتماع آن نماید. و اما تخلخل و اسفنجیت لحم آن، برای اعانت بر استنشاق و جذب نسیم است؛ برای آن که هوا نفوذ نمینماید در قصبه ریه تنها، بلکه در جرم ریه نیز می آید. و دیگر آن که معین باشد آن را بر انقباض بر دفع بخار دخانی و انبساط جذب نسیم بارد که منتفخ و پرباد گردد و به قلب رساند.

اما دردیت رنگ آن به سبب غلبه هوائیت است بر آن و آن که غذای آن لطیف رقیق مائی است چنان چه ذکر یافت.

و فایدهآ خلقت هیأت مجموعی ریه، ترویح حرارت غریزی و روح حیوانی در کمال حرارت است، که در قلب است، به حرکت انبساطی و انقباضی برای جذب نسیم بارد لطیف طیب و دفع اخراج فضول بخار دخانی ms263 حار از آن. و لهذا دائم الحرکهآ است و قرحه و جراحتی که بدان عارض گردد به سبب همین دوام حرکت، عسر البرء است.

فایده: و «جالینوس» و «مسیحی» گفتهاند: منفعت آن هوا، آن است که معدل ترویح حرارت قلب و ممد روح آن است به سبب جوهری که غالب است بر مزاج آن؛ بدون آن که هوا به تنهایی روح گردد؛ چنان چه بعضی گمان نمودهاند.

و «شیخ الرئیس»، رحمهآ الله علیه، اشاره به بطلان آن کرده و گفته: چنان چه آب به تنهایی غذا و جزء بدن نمی گردد و همچنین که هوا و آب نفوذ فرماینده و بدرقه غذاست، هم چنین هوا بدرقه غذا و روح است؛ زیرا که باید غذای بدن و روح، جسم مرکب باشد نه بسیط. و مشابهت و مناسبت فیمابین غاذی و مغتذی شرط است در همه حال. و آب چون با رطوبات و اجزاء لطیفه غذا ترکیب و امتزاج یابد، صلاحیت غذائیت می یابد و هم چنین هوا چون به ابخره اخلاط امتزاج و ترکیب یابد، ممکن است که استحاله به روح یابد و غذای آن شود.

و فایدهآ شریان وریدی آن، آن است که نفوذ نماید در آن خون نضج یافته و برسد به ریه و مصاحب آن باشد حرارت برای اتمام نضج آن؛ زیرا که به سبب آن ککه ریه دائم الحرکهآ است، نمیتواند که مشغول هضم و نضج غذا گردد و لذا باید غذای نضج یافته بدان رسد و به اندک تصرف حرارتی در آن، جزء آن گردد پس چنان چه ریه خادم قلب است برای ترویح، هم چنین قلب هم مکافی آن است به اعانت و امداد حرارت و حاصل است میان آن هر دو مکافات و خدمت از جانبین؛ هر یک به واسطه امری.

و فایده انقسام آن به دو قسم و تخلخل جرم آن و مشارکت شعب ورید شریانی و لحم اسفنجی، وصول هوا به دل و امداد آن است بدان؛ برای آن که اگر آفتی به قسمی رسد، قسم دوم مقوم امر تنفس باشد. و تخلخل و اسفنجیت آن باعث زیادتی انبساط و جذب نسیم وافر است و تمکن بر آن. و هم چنین استعانت بر انقباض و دفع فضول حار دخانی، چنان چه در اسفنج مشاهده می گردد که آب بسیاری را تشرب نموده و منبسط و بزرگ می گردد و به فشار، آب بسیاری از آن مندفع می گردد. و آن که از غیر جسم متخلخل اسفنجی، این فعل صادر نمی گردد.

و انشعاب جسم آن موجب انبساط حجم آن است. پس چنان چه ذکر یافت، مجموع ریه از اطراف، منشق و منشعب به پنج شق ms265 و شعبه گشته: سه به جانب ایمن

و دیگر آن که هوای بسیار در آن گنجد که در هنگام حبس نفس و عدم دخول هوای خارج به سبب مانعی، مانند غوطه خوردن و به زیر آب رفتن و یا گرفتن بینی و دهان در هنگام عبور بر مبارز و قاذورات و جیفههای بدبو، اندک اندک هوای مجتمع در آن را به قلب رساند؛ تا باعث خفگی و انتفا حرارت غریزی نگردد، هر چند هوای محتبس در ریه به سبب مجاورت، کم میباشد و لیکن بالنسبهآ به حرارت قلب مبرد است باعث ترویح آن، هر چند استنشاق هوا منحصر به ممر دهان و بینی نیست و از جمیع منافذ و مسام بدن به واسطه شرائین جذب و استنشاق نسیم کرده میشود، و لیکن اینها نسبت به آن هر دو مجرا، ضعیف و قلیل اند، چنان چه نیز قبل ذکر یافت.

فایده: و بدان که به تدریج اگر حصر و حبس نفس را عادت سازند، میتواند بود که زمانی ممتد چند ساعتی نفس نزند. و شنیده شد که جوکیان هند، نیم روز تا یک روز کامل و زیاده هم حبس نفس مینمایند و اکتفا به استنشاق و منافذ دیگر نمایند و لیکن آن شخص باید که از استعمال اغذیه و ادویه حاره اجتناب نماید و آا باعث فساد و اهلاک است. واما قصبه ریه: که جزء دوم آن است، مرکب از غضاریف کثیره با تداویر است: آن چه به مری اتصال ندارد، کامل التدویر است و آن چه متصل بدان است، ناقص التدویر. و دور هر یک از اینها به قدر دو ثلث دایره است. و در دو طرف آن غشائی متصل گشته که متمم آن گردیده و فیمابین غضاریف آن اغشیه لینهای حایل آمده و مرتبط ms266 میان آنها شده. و در باطن قصبه، تمامی، غشاء املس مایل به یبوست وصلابت پیوسته و هم چنین بر ظاهر آن. و آن، قدام مری است.

الما حنجرهآ آن: که جزء سوم آن است، عضوی است غضروفی و مرکب از سه غضروف:

یکی از پیش و آن را «درقی» و «ترسی» نامند. و هر دو نام «سیر» است: درقی، به فتح دال و سکون راء مهملتین و قاف و یاء نسبت. و ترسی به ضم تاء مثناهآ فوقانیه و سکون راء و کسر سین مهملتین و یاء نسبت است و به جهت آن که این غضروف من حیث الصورهٔ‌ یا من حیث المحافظهآ قصبه ریه به سپر غازیان مشابهت دارد در محافظت، و لهذا مسمی بدان گشته است . و نتو و برآمدگی آن در زیر زنخ محسوس است و بعد بلوغ مر آن موضع منشق می گردد و در حس، ظاهر مینماید.

و دو غضروف باقی: از عقب آن هستند، مایل به ms267 مری و کوچک تر: یکی را که نامی نیست آن را «لا اسم له» میخوانند. و دیگری «مکبی» نامند؛ جهت آن که در وقت بلع طعام و آب بر دهن، ثقبه قصبه ریه منطبق می گردد تا طعامی و شرابی در آن داخل نشود. و انفتاح و انغلاق حنجره از آن است. و بدیهی است که جهت

در تشریح اعضاء مرکبه در بیان تشریح «حجاب صدر» و «معده» و «امعاعه

اما حجاب صدر

به کسر حاء مهمله و فتح جیم والف وباء موحده، که به فارسی «پرده» نامند و جمع آن «حجب» آمده. جسمی است مرکب از لحم و عصب حساس متحرک. بدان که سینه را پوشیده است ms268 از داخل، غشائی که از استخوان آخرین قص بر آمده و به اسفل میل نموده، تا به فقره اخیر فقار صدر منتهی گشته و به جمیع اضلاع ملتحم و ملتثم شده. و از مبدأ آن، غشائی روییده و به طرف اعلا رفته و در محل ملتقای ترقوتین به هم پیوسته و از قدام متصل است به منتصف القص.

آن هر دو غشاء، تقسیم و تنصیف مینمایند صدر را به دو قسم و دو نصف، و لهذا آن را «حجاب مقسم» و «منصف صدر» نامند.

«شیخ الرئیس» فرموده: در حجاب دو ثقبه است: یکی کبیر که منفذ است برای مری و شریان کبیر، و دوم صغیر که نفوذ نموده در آن وریدی که آن را «ابهر» نامند از محدب کبد روبیده، و این، بسیار متعلق و چسبنده بدان است.

و قرشی گفته: این کلام را نفهمیدم؛ زیرا که شریان محتاج به انخراق حجاب در نفوذ خود نیست: اما ms269 صاعد، برای آن که آن از بالای حجاب گذشته و در جوف آن نفوذ نکرده. و اما نازل، برای آن که این مرور نکرده است به حجاب مگر نزد فقره دوازدهم از فقرات ظهر و در آخر فقار ظهر. و آن، نشکافته است حجاب را، بلکه مرور کرده است از پشت آن و تکیه نموده بر عظام صلب.

و این حجاب را جمهور، «حجاب حاجزه و «دیافر غما» نامند، مگر صاحب «اسباب وعلامات» که حجاب معترض کبد و معده را بدین نام خوانده است .

و بعضی حجاب مذکور را از جمله عضله می شمارند.

عضلات صدر

و بیاید دانست که از شأن بعضی عضله محرکه صدر، انبساط فقط است بدون انقباض؛ مانند:

حجاب حاجز میان اعضاء تنفس واعضاء غذا. و زوجی است که موضوع است زیر ترقوه. و منشأ آن از جزء مقدم کشیده شده تا سر کتف و آن، متصل به ضلع اول از اضلاع صدر از جانب یمین و یسار گشت.

دیگری، و زوجی است که هر فرد آن مضاعف است و آن را دو جزء است؛ یکی عالی و دیگر سافل: عالی متصل به ترقوه است و محرک آن و سافل، محرک صدر است و این، متصل است به ضلع پنجم و ششم.

دیگری و زوجی است که فرو رفته است در موضع مقعر کتف و متصل است به این، زوجی که فرود آمده است از فقار اولی به سوی کتف و ms270 گردیدهاند آن هر دو، یک عضله واتصال یافته به اضلاع خلف. و زوج سوم: منشأ آن از فقره هفتم است از فقرات عنق و از فقره اول و دوم از فقرات صدر و اتصال یافته به اضلاع قص.

واینها، جمله عضلات باسطهاند. اما عضلات قابضه صدر: از جمله آنها عضلی است که قبض می نماید بالعرض، و آن، حجاب است. بعضی عضلی است که قبض بالذات مینماید؛ از آن جمله: زوجی است که کشیده است تحت اصول اضلاع علیا. و فعل آن استوار داشتن و جمع نمودن است. و

هیأت آن، مانند کدوی گردن درازی است که اصل کدو، معده باشد و گردن آن، مری. و آن را منقتم به سه جزء نمودهاند: جزئی را «مری» و ms271 جزئی را «فم معدیه» و جزئی را «مققره آن نامیدهاند.

اما مری

ابتداء او از انتهای دهان تا نزد مقطع عظام قص است، که محاذی استخوان خنجری باشد.

و بدان که مری عقب قصبه ریه واقع است و لهذا در امراض آن، ادویه موضعیه را مابین کتفین می گذارند.

و مسلک ورود طعام و شراب از حلق به معده همین است. و جمیع اجزاء آن، چنان چه ذکر یافت، مؤلف از اجزاء مذکوره است مگر فم آن که «فم معده» نامند که عاری از لحم و عصبانی محض است. و طبقه غشائی که طرف باطن مری است، لیفهای آن طولانی و غشائی که خارج آن است، لیفهای آن عریض. و حکمت بالغه در استطالت آن و استعراض این، برای سهولت جذب و بلع است.

واما فم آن: پس نزد انقطاع عظام قص است که وسط سینه میباشد، چنان چه ذکر یافت، و عاری از لحم وعصبانیت محض است؛ جهت آن که شدید الحس و الادراک باشد بر «جوع» و گرسنگی که سرمایه بقای حیوان است . و نیز بر سایر کیفیات وارده بر آن، که فایده خلقت معده است.

و در این جا شعبهای از عصب دماغی آمده و متفرق گشته؛ جهت افاده حس. و از این جهت است که استشمام روایح کریهه، غثیان می آورد. و اثر آشامیدن آب بسیار سرد، میان حاجبین محسوس گردد؛ زیرا که عصب مذکور از دماغ به جانب حاجبین مرور نموده و فرود آمده به فم معده. و نیز اثر فستاد طعام در معده و کثرت اخلاط در آن به دماغ رسیده باعث سوء مزاج آن و صداع می گردد. و هم چنین در حال خلأ معده و گرسنگی، بخارات معده صعود نموده و باعث صداع می گردد.

و معرفت فم آن بدان: موضع عروض مرض است و لزوم تألم و وجع آن نزد آخر عظام قص خلف غضروف خنجری. و هم چنین ms272 نزد عروض خفقان معدی و انصباب صفراء در هنگام گرسنگی، چنان چه اکثر صفراوی مزاجان را در تابستان در آخر روز، گرسنگی مفرط عارض میشود. و هم چنین نزد افراط اخراج خون به فصد و غیر آن، و هم چنین نزد انصباب سوداء به فم معده؛ خصوص که در سوداء ردائت کیفیت باشد، مانند اکثر صاحبان مراق،، و یا غلبه سوداء بر مزاج که احساس وجع نزد استخوان قص در خلف غضروف خنجری محسوس می گردد. پس همان موضع،

و موضع آن، فوق سره اندک مایل به جانب ایمن؛ به جهت: استفاده حرارت از کبد و تقویت آن. و دیگر آن که تا بعد از انهضام معدی، انحدار غذا به طریق عروق ماساریقا به کبد، اسرع واسهل واقرب باشد.

و قعر معده را حسی نیست؛ به جهت آن که متأذی نشود از ورود ادویه و اغذیه حریفه حاده. و منفعت آن، ms273 هضم غذاست تا آن که مهیا سازد آن را برای فعل و «هضم کبدی»؛ چنان چه فم و مری مهیا میسازند غذا را برای «هضم معدی» و بیان «هضوم اربعه» در مبحث اخلاط ذکر یافت.

و بباید دانست که هم چنان که مری از بالا مدخل طعام در معده است، امعاء از پایین مخرج فضله آن است و لیکن مری، وسیع است و معا، دقیق و ضیق است؛ تا به یک دفعه آن چه در معده است فرود نیاید.

ومعده، از خلف به فقار ظهر و از ایمن، به کبد واز ایسر، به طحال مربوط است به اربطه ای چند. و این نیز مانند مری دو طبقه است: و لیفهای «طبقه داخلی»، مستطیل مورب است برای جذب و امساک طعام و غذا و لیفهای «طبقه خارجیه»، عریض است برای دفع به قی و براز و اسهال.

و اغتذاء معده، از خونی است که مترشح می گردد بدان از عروق و یا منصب می گردد از کبد به سوی آن. و آن چه مشهور است نزد بعضی که «غذاء آن از هضم معدی است»، باطل است؛ زیرا که مقرر است که غذاء کل بدن از خون است؛ خواه به تنهایی و یا مخلوط به اندک بلغم و یا اندک شایبه صفراء و یا سوداء و یا مائیت دم. و تولید همه اینها در کبد است؛ خصوص دم، که تولید معظم آن در کبد است وقلیلی در عروق؛ چنان چه ذکر یافت در مبحث اخلاط.

اما امعاء تعریف و تقسیم امعاء

به فتح اول وسکون تیم وفتح عین مهمله والف ممدوده، که جمع «معاء» است، به کسر میم، که به فارسی «روده» نامند.

اجسام عصبانی مضاعف؛ یعنی دو طبقه و دو صفاقاند. و طبقات و صفاقات معا به حسب جوهر صاحب حساند برای ادراک فضول. و اخلاطی که وارد اینها می گردد، مانند صفراء که منصب بدان می گردد، برای ms274 دغدغه و انتباه به دفع فضول. و جرم آنها مرکب از عصب و شحم و عروق و شرائین است؛ هر یک به جهت فایده ای که ذکر یافت. جمله آنها منقسم به شش قسم هستند و هر یک به نامی مشهور و متصل به دیگری: سه علیا و سه سفلی. و سه علیا، همه دقاقاند و سه سفلی، همه غلاظ. و فایده

در بیان تشریح سه معای علیا: اول را «اثنی عشری» نامند و «بواب» نیز اثنی عشری نانند، به جهت آن که طول آن به عرض دوازده انگشت است از هر شخصی. و بواب، جهت آن که دروازه امعاء و ابتداء شروع امعاست متصل به قعر معده. و باب امعاء را منسد دارد تا هنگام اتمام هضم و نضج کیلوسی و امتلاء معده، و بعد از انحدار و ورود صافی آن به کبد، ریختن صفراء به قعر معده و رسیدن دغدغه آن به بواب مفتوح سازد تا ms275 فضول به امعاء منحدر گردد یا مخلوط به اندک مائیت مشروب؛ پس منسد نماید. و هم چنین تا هنگام انهضام و انضاج غذای دیگر.

و هر چند بواب نام فم آن است، و لیکن بر کل به مجاز، از قبیل تسمیه شیء به اسم اشرف اجزاء آن، اطلاق می نمایند.

و این روده، مستقیم و در طول واقع است و اعوجاجی ندارد.

و دوم را امعاء صائم» گویند: وجه تسمیه این به «صائم»، یعنی روزهدار، جهت آن است که فضول در معا اثنی عشری مدتی میماند تا آن که رطوبات لطیفه صالحه غذائیه آن به طریق ماساریقا که به سوی آن آمدهاند، منجذب به کبد گردد. پس به صائم که متصل بدان است فرود می آید. و در این چون بسیار توقف نمینماید، زیرا که صفراء از مراره به این روده ریخته غسل فضول و اثفال داده و آنها را به زودی مندفع می گرداند و زمان بسیاری در آن نمیماند و زمان خلو آن بیش تر از زمان بودن فضول است در آن،، لذا گویا صائم است نسبت به امعاء دیگر؛ و گویند که این روده در هنگام مرض تنگتر می گردد؛ و این روده با تلفیف و التواء است، و التواء و تلفیف آن منافات به سرعت اندفاع فضول از آن دارد. سوم را «معا دقیق» و «لفایفی» نیز نامند: دقیق، به جهت دقت آن و لفایفی، به جهت کثرت تلفیف و طول و استداره بسیاری که دارد. و فایده آنها برای کثرت درنگ غذاست در آن؛ تا صافی آن بالتمام از مجاری ماساریقا که متصل بدان است منجذب به کبد گردد. و نیز تا آن که فضول در آن زمانی طویل مکث نماید و کبد، لطایف آن را منجذب سازد و زود به زود انسان محتاج به تناول غذا نگردد.

نکته: و وسعت این هر سه روده مساوی است. و لیکن قوت انهضام در علیا، ms276 به جهت قرب معده و کبد، زیاده است از سفلی. و، وجه تخصیص این به دقیق، هر چند همه دقیقاند، به جهت آن است که: این، بالنسبهآ به آن هر دو دقیقتر است، و دیگر آن که چون هر یک از آن هر دو را نامی خاص است سوای نام عام و این را نام خاصی نیست، به همان نام عام ناچار خواندند.

در بیان سه معای سفلی: بعد از این، سه معاء سفلیاند که همه غلیظ و

و هیچ رباطی به این مرتبط نیست و از این جهت متحرک و منتقل میباشد. و فتق» بیش تر در این واقع می گردد و «کیس خصیه» در این فرود می آید.

و نیز فایده دیگر اعوریت آن، آن است تا به سبب لبث فضله در آن دیدان به هم رسد. و فایده به هم رسیدن دیدان در آن دفع اکثر امراض عفنی است بدان، مانند تولید و تکوین حشرات و هوام در هوا و زمین، تا آن که بدانها دفع فضول ms277 و سمیت هوا گردد و به مردم اذیت نرساند، و لیکن به شرط آن که کم و کوچک باشند و الا کثرت عدد و بزرگی آنها خود مرض است و باعث ایذای سایر اعضاء مردم است. و لهذا کم کسی خواهد بود که روده او خالی از دیدان باشد و لیکن تا کم و کوچک است مرض نیست. و چون بسیار بزرگ شدند، مرض می گردند.

و از هریک طرف، این متصل به دقیق است و طرف دیگر، متصل به روده بعد از آن.

و دوم را «قولون» نامند: به ضم قاف و سکون واو و ضم لام و سکون واو و نون. و جهت آن که قولنج در این روده بسیار واقع میشود، لهذا مشتق از آن نمودهاند؛ از قبیل تسمیه شیء به اسم حال. و این روده، تنگتر است و مستقیم واقع نیست. و دور از اعور است و مایل به طرف یمین است تا آن که قریب به کبد باشد، پس میل به یسار نموده فرود می آید. و چون محاذی ایسر گردد، ثانیا بر گردد به طرف یمین و به سوی پشت آید تا آن که محاذی فقره قطن گردد و آن جا متصل به معا مستقیم شود.

فایده: و بدان که جایی که میل به جانب یسار نموده و نزدیک به طحال رسیده بسیار تنگ فراهم آمده است و لهذا اکثر سده در آن واقع میشود و قولنج حادث می گردد. و لهذا باید که موضع چپ را در آن هنگام به روغن گل و بابونه و امثال آن تدهین نمایند و بمالند تا تفتیح و تحلیل داده و فضول و ریاح محتسبه را بلغزاند و مندفع و پراکنده سازد. سوم را «اثنی عشری» و «مستقیم» نامند: اثنی عشری، به همان جهت که ذکر یافت. و مستقیم، جهت استقامت و راستی آن تا آن که فضول از آن به زودی مندفع گردد و ms278 این نسبت به امعاء غلاظ وسیع تر است تا آن که فضول بسیاری در آن گنجد و مندفع و خارج گردد؛ زیرا که فضول به سبب ثقل خود بیش تر میل به اسفل دارند. و بعضی لفایف این امعاء، جاذب از ما فوق خود است؛ خصوصا از قولون که جذب مینماید ثفل را و پاک می گرداند آن را از حدوث سده. واین روده، مستند بر قطن است. و به طرف اسفل آن نزدیک به مقعده، عضلهای است که آن را «شرج» نامند، به فتح شین معجمه و راء مهمله و جیم، و فعل این، استرخاء منفذ مقعده است نزد تبرز؛ تا آن که گشاده گردد و ثفل بر آید و بعد از انقضای حاجت منقبض گردد تا انغلاق در منفذ حاصل گردد و بی وقت مندفع نگردد.

و فایده تعداد امعاء و دقت بعضی و غلظت بعضی و اعوجاج و پیچ وخم آنها آن است که: چون مکان آن مسافت بسیار ندارد، اگر بدین نحو واقع نگردند، طویل نمیباشند، لا بد باید مستقیم باشند و فضول به سرعت از معده به امعاء آید و از امعاء مندفع گردند به تبرز و انسان هر ساعت محتاج به تبرز باشد و این، قبیح ms279 و مخل اکثر امور و مبطل فواید مذکوره است بالتمام.

نیز در جمیع اینها با وجود عصبانیت، عصب حساس و شرائین و اورده آمده؛ برای افاده حس و حرکت و حیات و تغذیه و تنمیه و عضلات محرکه قابضه و باسطه و رباطات معلقه و رابطه به اعضاء دیگر مجاور آن.

فصل چهارم از باب دوم از رکن دوم از مقالهآ اولی

در تشریح اعضاء مر کبه در بیان تشریح کبد و مواره و طحال

اما کبد

به فتح کاف و کسر باء موحده و دال مهمله در آخر؛ و این، مؤنث است؛ به جهت آن که گفتهاند «هر چه در بدن انسان زوج است، ماند عینین و اذنین و خدین

کبد، از جمله اعضاء رئیسه و محل روح و قوه طبیعی و محل طبخ و نضج اخلاط است، چنان چه پیشتر ذکر یافت، و آن، جسمی است مرکب از لحم و عروق و غشائی که حساس و ساتر و مجلل آن است. و البته فی نفسها خود حسی ندارد و غیاء آن را حس بسیار است. و رنگ آن شبیه به خون منجمد است. و منبت عروق غیر ضوارب است که «اورده» نامند که آلات و خوادم آناند در ایصال غذا به سایر اعضاء.

و کبد، در جانب ایمن در بدن واقع است: پشت آن ملاصق اجزاء خلف است، و بطن آن ملاصق معده است به طریق اشتمال بدان؛ برای هضم غذا و جذب غذا از معده به سرعت و آسانی.

و آن را زواید چند است که پنج عدد گفتهاند و دیده شده و آنها را «اصابع الکبد» نامند؛ جهت احتواء آن بر معده. و اعظم زواید آن زایده ای است که مخصوص ms280 به اسم «زایده» است و موضوع است بدان مراره.

جانب اعلای کبد، میان حجاب صدر و اسفل آن، منتهی به خاصره است، که اتهیگاه» نامند، و بدان جا اتصال یافته: در بعضی مردم به شدت و استواری، و در بعضی مردم بدان شدت نیست. و در نفس کبد، اعصاب بسیار نیست؛ مگر یک عصب بسیار باریک که از معده به سوی آن پیوسته و لهذا معده را از شرکت آن، مضرت کمتر میرسد، مگر نزد لحوق آفت بسیار و الم شدید که عارض کبد گردد که در این هنگام اذیت آن به معده نیز میرسد به مشارکت.

فایدهٔ‌ خلقت و ترکیب کبد: و فایده خلقت آن: تولید خون برای تغذیه اعضاست.

و تفصیل اورده نابته از آن، در تشریح اورده مبین گشت. و بالإجمال آن که: دو ورید که به مثابه اصل و عموداند، از کبد روبیده یکی از جانب محدب آن که «اجوف» نامند، و یکی از جانب مقعر ms281 آن که «باب» گویند. و آن چه برای ایصال غذا به اعضاء تمامی و خروج مائیت به جانب گرده آمده، از شعبههای «اجوف» است. و آن چه جهت جذب صفوت کیلوس از معده و امعاست، مختص و مسمی به «ما ساریقا» شده است؛ چنان چه به تفصیل ذکر یافت.

فایده اصل خلقت آن، چنان چه ذکر یافت، تولید اخلاط است برای تغذیه بدن. و اعظم وعمده همه خون است و بواقی به منزله ابازیر و مصلحات آن هستند؛ چنان چه در باب ورید تولید اخلاط مذکور شد. و محل و مفرغ و اوعیه آن یعنی خون، عروق است، بعد از طبخ و نضج تمام در جوف آن، یعنی خلل و فرج آن؛ زیرا که جوف

واما مراره: به کسر میم و فتح راء مهمله در میان هر دو الف و هاء در آخر، که به فارسی «زهره» و «تلخه» نامند.

جسمی است صغیر عصبانی و شبیه به کیسه، با یک طبقه منتسج از اصناف الیاف مورب و عریض و مستطیل. و فم آن به جانب مقعر کبد است. و در آن مجرایی است که می ریزد در آن صفراء از کبد بعد از تولید. و مجرایی دیگر است آن را که می آید به طرف معده و امعاء که می ریزد در آن قسطی از صفراء برای تغسیل و تنبیه بر دفع فضول. و این را شعب بسیاری است: اکثر آن متصل به اثنی عشری، که بواب نامند،، وبعضی به معا صائم نیز. واین وعاء، مفرغه صفراست ms282 و لهذا ملاصق و آویخته به کبد است. و بساست که برگشته است شعبه صفرایی از آن به اسفل معده. و بساست که واقع است امر به خلاف آن. و چون در آن سده به هم رسد، آن را «سوء القنیه» نامند. و دو شعبه از عصب و شریان که به کبد آمدهاند بدان رسیدهاند؛ جهت افادهآ حس وحیات آن.

فایده آن: جذب صفراست از کبد؛ زیرا که اگر صفراء از آن منجذب نگردد و در آن بماند و به اعضاء رود با خون، یرقان و اورام کبد به هم رسد. و اگر متعفن گردد، باعث حمیات ردیه شود. و اگر نفوذ در اعضاء بول نماید لذع و حرقت به هم رساند. و اگر به اعضاء دیگر آید حمره و نمله به هم رسد. و اگر بسیار منصب گردد به سوی امعاء، باعث اسهال مراری و سحج گردد و امراض دیگر صفراوی، و لهذا نزد عروض سده در مجرای آن، امراض مذکوره حادث می گردد.

و روییده است از صفاق و مشارک حجاب آن است؛ به جهت آن که از آن نیز روییده است. و مربوط به معده و اضلاع به روابط. و حدبه آن به طرف اضلاع مرتبط گشته به رخاوت، بدون استحکام تام، و لهذا الصاق و نزدیکی به معده دارد. و هنگام صلابت طحال و صلابت شق آیسر معده، به سبب آن که با هم مشارکت تام دارند فرق میانشان مشکل است.

و موضع آن در جانب چپ میان اضلاع پشت و معده است، زیر قلب. و مقعر آن متصل به معده و محدب آن متصل به اضلاع است و لیکن تعلیق آن به اضلاع به رباطات بسیار و قوی نیست، بلکه به اندک رباطات لیفیه بسته شده است به اغشیه اضلاع.

و از این جانب متصل است به اورده و شرائین؛ برای تغذیه و افاده حیات و حرارت غریزیه بدان. و سطح آن، مقابل کبد است. و اتصال است میان آن و میان

و آن، وعا و مفرغه سوداء متولد در کبد است.

و فایدهآ آن: جذب مره سوداست از کبد از مجرایی که میان آن و کبد است که اگر منجذب نگردد و در آن بماند و یا سده ای در مجرای آن واقع شود، اکثر امراض و آفات حادث گردد.

و فایدهآ دیگر آن: ریختن قدری از سوداست به فم معده هنگام خلو آن، از مجرایی که میان آن و میان فم معده است و جهت تنبیه و دغدغه به شهوت طعام و احداث دباغت و خشونت خمل ms284 آن و دفع ملاست آن برای قبول و امساک غذا.

و منفذ مجرای اول، وسیعتر و منفذ مجرای ثانی، تنگتر است؛ برای آن که سوداء در آن به سهولت و بسیار آید و صافی نماید و درد وی برود و تنقیه کبد حاصل گردد و به فم معده اندک ریزد.

در شرائین آن، خون طبخ و نضج یابد و مشابه به جوهر سپرز شود و فضله آن مندفع گردد.

و چون ضعف در قوه دافعه آن به هم رسد، کبر و صلابت در آن به هم رسد. و چون ضعف در قوه جاذبه آن به هم رسد و یا سده در مجرای آن، اکثر علل سوداویه، از یرقان اسود و سرطان و دوالی و داءالفیل و قوبا و بهق و مالیخولیا و جذام

به کسر طاء و فتح حاء مهملتین و الف و لام، که به فارسی «سپرز» نامند. جسمی است مرکب از لحم متخلخل سخیف البنیهآ کمد اللون، به جهت آن که ماده آن خون سوداوی است، و شبیه است به کبد در اسفنجیت ms285 جوهر. و طولانی است شبیه به زبان و گوش حیوان. و از عروق و شرائین بسیار تشکیل شده برای نضج خون در آن و شبیه به جوهر آن گشتن و اندفاع فضول از آن. فی نفسها آن را حسی نیست؛ برای آن که متأذی نگردد از انصباب فضول حاد حامض در آن؛ زیرا که طعم آن حاد حامض است. و اما غشاء آن را حس بسیار است؛ برای دفع آفات از خود.

و روییده است از صفاق و مشارک حجاب آن است؛ به جهت آن که از آن نیز روبیده است. و مربوط به معده و اضلاع به روابط. و حدبه آن به طرف اضلاع مرتبط گشته به رخاوت، بدون استحکام تام، و لهذا الصاق و نزدیکی به معده دارد. و هنگام صلابت طحال و صلابت شق آیسر معده، به سبب آن که با هم مشارکت تام دارند فرق میانشان مشکل است.

و موضع آن در جانب چپ میان اضلاع پشت و معده است، زیر قلب. و مقعر آن متصل به معده و محدب آن متصل به اضلاع است ولیکن تعلیق آن به اضلاع به رباطات بسیار و قوی نیست، بلکه به اندک رباطات لیفیه بسته شده است به اغشیه اضلاع.

و آن، وعا و مفرغه سوداء متولد در کبد است. و فایدهآ آن: جذب مره سوداست از کبد از مجرایی که میان آن و کبد است که اگر منجذب نگردد و در آن بماند و یا سده ای در مجرای آن واقع شود، اکثر امراض و آفات ms286 حادث گردد. و فایدهآ دیگر آن: ریختن قدری از سوداست به فم معده هنگام خلو آن، از مجرایی که میان آن و میان فم معده است و جهت تنبیه و دغدغه به شهوت طعام و احداث دباغت و خشونت خمل آن و دفع ملاست آن برای قبول و امساک غذا.

و منفذ مجرای اول، وسیع تر و منفذ مجرای ثانی، تنگتر است؛ برای آن که سوداء در آن به سهولت و بسیار آید و صافی نماید و درد وی برود و تنقیه کبد حاصل گردد و به فم معده اندک ریزد.

فایده: و کثرت جوع و تعب، باعث هزال و لاغری آن است و لازمه آن است که چون آن فربه و بزرگ گردد، کبد و سایر بدن لاغر و ضعیف گردند و اشتها ساقط شود. و چون آن کوچک و لاغر گردد، آنها قوی و فربه. و بسیار مضادت به کبد دارد و لهذا چون امراض آن به طول انجامید، منجر به ضعف کبد و امراض متعلقه بدان می گردد. در شرائین آن، خون طبخ و نضج یابد و مشابه به جوهر سپرز شود و فضله آن مندفع گردد. و چون ضعف در قوه دافعه آن به هم رسد، کبر و صلابت در آن به هم رسد. و چون ضعف در قوه جاذبه آن به هم رسد و یا سده در مجرای آن، اکثر علل سوداویه، از یرقان اسود و سرطان و دوالی و داءالفیل وقوبا و بهق و مالیخولیا و جذام

و اگر اندک ریزد به فم معده و یا سده ای در آن واقع شود، تنبیه بر شهوت طعام ضعیف و یا باطل گردد. و اگر بسیار به افراط ریزد، شدت جوع به هم رسد. و اگر بسیار ترش و یا عفن باشد، قی سوداویه آورد. و اگر به ms287 طرف امعاء فرود آید، اسهال سوداویه و سحج امعاء به هم رسد و این، مهلک و قتال است. و اگر بوده باشد انصباب آن به معده، دوار عارض گردد از آن انقلاب معده. و حدوث «مراق» نیز از انصباب سوداست به مراق که نام پرده ای است از پردههای معده.

فصل پنجم از باب دوم از رکن دوم از مقالهآ اولی در تشریح اعضاء مرکبه در بیان تشریح بقیه اعضاء مرکبه از «کلیتان»

و مثانه» و«انثیان» و«قضیب، و «رحم»

اما تشریح کلیتان:

که تثنیه کلیه، به ضم کاف و سکون لام و فتح یا و ها، است که به فارسی «گرده» نامند.

هر یک از آن هر دو، مرکب و مؤلف از: گوشت صلب کم رنگ، و شحم، و عروق و شرائین، و غشاء است که مجلل آن است.

موضع آن: اسفل پشت؛ یکی به جانب یمین و یکی به جانب یسار. و آن که به جانب یمین است، اندک بالاتر است؛ تا آن که قریب به کبد باشد برای جذب مائیت از آن؛ به حدی که گویا مماس بدان و مماس زایدهای که متصل است به آن. و آن که به جانب یسار است، از آن فروتر است؛ برای آن که مزاحمت ننماید در جانب ایسر به طحال.

و در باطن هر یک تجویفی است؛ برای آن که منجلب گردد به سوی آن، مائیت از عرق طالعی که میان آن و کبد است. و این، کوتاه است؛ پس منجلب گردد از آن

و کلیه را فی نفسها حسی نیست. و غشاء آن صاحب حس است؛ تا آن که دفع نماید از آن اذیت را. و خود آن صاحب حس نیست تا از انصباب مواد حاره و به ms288 آن چه به سوی آن و گرمی مائیت منفصل از خون و برگشته به سوی کبد و از کبد به سوی آن، متضرر نگردد. و تفصیل کیفیت این، در مبحث اخلاط ذکر یافت.

و فایدهآ آن: جذب بول از محدب کبد است و جاری نمودن آن به سوی مثانه از همان عرق مسمی به «طالع». و این، از کبد به گرده آمده و باز بالا رفته و لهذا «طالع» نامند وهر دو را که به هر دو گرده آمدهاند، «طالعان» نامند . و در بالا رفتن، به شش و دل میرسند. و طریق وصول غذای ش و دل از این عرق است؛ برای آن که غذای آن هر دو باید صافی لطیف خفیف باشد و هضم در کمال نیکویی یافته. و به جهت نفوذ در مجاری کثیره، خفت به هم رسانیده. و نیز غذای گرده و مثانه از آن مائیت است؛ زیرا که مائیت منفصله از خون مستخرجه از کبد و گرده، آب خالص نیست، بلکه ممزوج با خون است. و گرده خون را از آب بالتمام جدا مینماید و جزئی از آن خون صافی را به شش و دل میفرستد برای تغذیه آنها و مابقی را صرف غذای خود مینماید و اندکی با مائیت به مثانه می فرستد از منفذی که آن را «برنج» نامند و «حالب» نیز. مثانه نیز دمویت را از مائیت بالتمام جدا نموده برای صرف غذای خود، مائیت را به بول دفع مینماید و لهذا چون ماسکه و یا هاضمه گرده ضعیف گردد که نتواند جدا نماید و یا نگاه دارد زمانی که استقصاء فعل خود نماید، بول رنگین میباشد؛ چنان چه در ضعف جگر میباشد. فایدهآ صلابت گوشت آن، آن است تا جرم و جوهر آن قوی باشد و از امتلاء مانیت و انصباب اخلاط حاده و مالحه به زودی منفعل نگردد. و نیز حافظ حرارت

پس آن جا در طبقه باطنیه نفوذ کرده در تجویف مثانه و در او گشاده گشته و به قدرت حکیم علی الإطلاق، غشائی از اندرون بر روی آن ثقبتین مفروش گشته و ماثآیت از نواحی آن در جوف آن میریزد.

غرض و فایده این غشاء آن است که هر چند زیاده مائیت در آن مجتمع گردد، طبقه اندرونی با طبقه بیرونی ملاصق گردند و پر شده، این دو منفذ، که مصب مائیت است، بسته گردد و برگشتن مائیت را بدان منفذ باز نزد دفع ممکن نباشد؛ پس قوه

عنق مثانه در مردان سه خم دارد که از فم مثانه پایین آمده پس بالا رفته تا بیخ قضیب رسیده و باز فرود آمده تا به قضیب رسیده و لهذا مائیت چون تنظیف تام نیافته، پس در امراض مختصه به مثانه، مردان را زیاده از زنان عارض می گردد. و در زنان یک خم؛ به اعتبار قرب آن به فم رحم ایشان. مبدأ این عنق، از عضله ای است که محیط بر این است برای امساک آن و بالا رفته است تا به عضل بطن اتصال یافته است؛ تا مائیت را بی اراده نگذارد که برآید. و چون آفتی بدان رسد، بی اراده بر آید. و فایده عصبانیت جسم و تضعیف آن: صلابت جرم و استحکام آن است و آن که هر مقدار که تواند توسعه یابد و از حدت و لذع بول متأثر نگردد. و صفاقت طبقه خارجیه و قوت آن برای محافظت طبقه داخلیه است. و فایده عروق و شرائین، افاده تغذیه وحیات وحرارت است بدان.

اما تشریح قضیب:

به فتح قاف و کسر ضاد معجمه و سکون یاء مثناه تحتانیه و باء موحده، که «ذکر» و «احلیل» نیز نامند و به فارسی، «آلت مردی» نامند. جسمی است مرکب از گوشت اندک و عصب و عروق و شرائین بسیار و غشاء و رباطات وعضلات. و با حس کثیر است ؛ خصوص در سر آن که «حشفه» نامند. و فایده آن: رسانیدن منی است به مستقر آن که قعر رحم باشد، و اخراج بول. و فواید هر یک از اجزاء آن، همان فواید مذکوره در اعضاء دیگر است؛ از حفظ حرارت و ریاح منعظه و حس و حرکت و تغذیه و تنمیه و افاده حیات و اتصال به عظم عانه و تحریک آن.

و فایده کثرت حس حشفه از سایر آن: اجتماع اعصاب است. در آن، و آن که از احتکاک آن به فرج و رحم و غیر آن التذاذ بسیار یابد و باعث رغبت بر مباشرت گردد و ملاطفت به آن نماید.

و بدان که در قضیب سه مجرا است: یکی برای اخراج بول که به مثانه اتصال دارد. و دوم، برای منی که به انشین متصل است. و سوم، برای وذی که به غده بیخ ذکر پیوسته. و این هر سه، در بیخ ذکر از هم متمایزاند و در احلیل آمده، از یک منفذ و مجرا خارج می گردند. و خلقت این هر سه مجرا ضروری است و هر یک باید که به نحوی خاص باشد:

مجرای بول، مایل به صلابت است؛ تا آن که منفعل و متألم نگردد از حدت بول. و مجرای منی باید که مایل به نرمی باشد تا هنگام خروج منی به سرعت گشاده گردد و منی به رفق و جهندگی برآید و به ms292 مستقر خود قرار یابد. و چون این دو مجرا متحقق گشت، مجرای دیگر میان آن هر دو برای خروج ودی لازم است که مجرا را نرم و تر و با غرویت دارد؛ زیرا که بول و منی هر دو حاد و جالیاند و مجرا را به

بدان که طول قضیب، از شش انگشت مضموم صاحب آن تا نهایت دوازده انگشت مضموم است. و عرض و حجم آن نیز مختلف میباشد؛ در بعضی قوی و در بعضی ضعیف. و هم چنین طول عنق رحم. و این، گویا ذکر مقلوب و بر گردانیده است. بباید دانست که ماده ریحیه منعظه منتشره: خونی است که منی از آن تولد مییابد. و آن خون اگر حاصل و متولد از اغذیه و ادویه باهیه است، یعنی در آن، رطوبت فضلیه بسیار است که بعد از هضم و نضج ثالث، ماده ریحیه از آن جدا نگشته و در اعضاء و اوعیه تناسل و منی در آمده و حرارت شوقیه نزوعیه مرغبه جماع و یا حرارت بدنیه در آن تصرف نموده و ریاح ساخته و در آنها منتشر گشته و باعث انتفاخ و پری و نعوظ و انتشار شده رگها را کشیده مستحکم و ایستاده میدارد و لهذا ms293 تا آن حرارت شوقیه و بدنیه مزبور باقی است و انزال منی نشده، نعوظ باقی و برقرار است و بعد انزال، زایل می گردد. لهذا در حالت نوم که حرارت بدنیه میل به باطن مینماید و عروق و شرائین و اعضاء را گرم می گرداند و رطوبات را به هیجان میآورد و روح و ریح دم را منجذب و میل بدان مینماید؛ خصوص که در هنگام خواب به ذکر و فکر آن باشد یا رغبت و شوق که در آن رطوبات غذائیه در اعضاء تناسل تصرف نموده مستحیل به ریاح گردانیده باعث انتشار و نعوظ تام

جماع به اعتدال و بعد از انهضام غذا باعث عظم و تقوییت قضیب و آلات تناسل می گردد و ترک آن، خصوص هنگام قوت اعضاء رئیسه و غیرها از صحت بدن، باعث ضعف و نقصان آن و در هنگام امتلاء و قبل از انهضام غذا، خصوص کثرت آن، باعث فساد هضم وضعف معده و کبد ودماغ وخفقان و سده و عرق النسا و نقرس و ضعف باصره و سامعه واعصاب واسترخاء وارتعاش، خصوص در پاها و امثال اینها، عارض می گردد.

بیان اغذیه و ادویه باهیه صاحب رطوبت فضلیه در مفردات ذکر یافت و جمعی از آنها، ان شاء الله تعالی، در رکن آینده در اقسام دوا و غذا مذکور خواهد شد.

اما تشریح انثیان:

که «بیضتان» نیز نامند که تثنیه «انثیه» و «بیضهه است.

هر واحد از آن هر دو، مرکب و مؤلف از گوشت سفید غددی چرب و نرم و از عروق و شرائین وعضلات و شعب کثیر الفوهات، و غشائی است لیفی و رباطی که محیط و مجلل کیسه آن است. و از صفاق بطن آمده و مشتمل بر آن هر دو گشته. و هر یک از آن هر دو را مجرایی است کثیر الشعب که به نخاع و دماغ و قلب و کبد و سایر اعضاء پیوسته است؛ ms294 چنان چه به تفصیل، ان شاء الله تعالی، بیان می یابد.

و منفعت آن هر دو: انضاج منی است؛ زیرا که اوعیه و ظرف و محل نضج و تولید آن است.

و ماده آن: فضله و زیادتی هضم چهارم است که بعد از انقسام غذا به سایر اعضاء بر سبیل ترشح از عروق دقاق شعریه که «رطوبت قریب العهد بالانعقاد» نامند و چون هر یک از اعضاء آن را غذای خود سازند و منعقد و جزء آنها گردد، در هر یک اندکی باقی ماند که به واسطه آن دو مجرا و شعب آن به اوعیه آن، که انثیین است، آید و در بین راه نیز نضج و استحاله و تصور به صورت منویت، فی الجملهآ، یابد. و

آن رطوبت، به منزله «رطوبت اصلیه» و حرارت غریزیه قریب العهد بالانقعاد اعضاست که بعد از ورود در رحم و استقرار در آن و امتزاج با منی نساء و تصرف قوه ممیزه و مصوره در آن، امتیاز یافته صور اعضاء در آن قرار مییابد؛ چنان چه در تولید جنین، ان شاء الله تعالی، بیان خواهد شد. تبصره: پس فضله هضم رابع، بدان معنی مذکور است که: قسطی و قلیلی از جزء لطیف قابل التغذیه را فاضل و زیاده می دارد قوه مدبره بدنیه، که «طبیعت» نامند، و همه را به صرف اعضاء نمینماید و برای تولید مثل و حفظ نوع نگاه میدارد. و آن را به اوعیه آن، که از جمله اعضاء رئیسه است، برای بقاء نوع می فرستد، نه مانند فضول وفضلات غذائیه واجب الدفع است؛ چنان چه بعضی توهم نمودهاند. و از جهت این است و آن که امر عزیز شریفی است، که در شرع شریف و حکماء عالی شأن منع و زجر و توبیخ و ms295 حدود و تعزیرات مقرر نمودهاند برای کسی که آن را به عبث و استمنا و بی جا و به زنا و لواط و مساحقه صرف نماید و مندفع گرداند. و از این جهت است که در هنگام مبالغه به دفع و اخراج آن، به هر نحو که باشد، ضعف وقصور در جمیع اعضاء و ارواح و قوا و امراض مذکوره عارض می گردد.

ماده آن، به قول «ابقراط» از دماغ نزول مینماید به واسطه دو رگی که خلف اذنین است و به نخاع می رسند و از نخاع به کلیتین و از کلیتین به انثیین می آیند. و از هر عضو رئیس و غیر رئیس شعبهای به این دو رگ پیوسته است که ماده منی، که جزء فاضل از هر عضو است، از آن شعبه به جانب آن دو رگ می آید و با خمیره منضم می گردد؛ بدین وجه که اولا در رگهای کیس می آید و در آن نضج و استحاله و صورت بیاضی حاصل مینماید، پس در بیضه می آید و نضج و استحاله تام

و دلیل بر آن که ماده و خمیره آن از دماغ می آید آن است که: از انقطاع آن هر دو رگ، قطع تناسل لازم میآید. و دلیل بر آمدن از جمیع اعضاء به واسطه شعبههایی که متصل بدان و ملحق بدان شدهاند آن است که: از استفراغ آن، فتور و ضعف در ms296 جمیع اعضاء، خصوص اعضاء رئیسه، ظاهر می گردد. و ضعف و قصوری که در بعض اعضاء پدر باشد، در اعضاء فرزندان نیز در اغلب میباشد.

و بعضی بر آن هستند که ماده متی، از تمامی اعضاء به جانب کبد می آید بدون تعین بودن اصل و خمیره آن در عضوی خاص، پس از جگر به توسط شعبههای اجوف نازل، به کلیتین میرود و در آن جا از مائیت صافی گشته و اندک قوامی یافته و در مجرایی که میان گرده و خصیتین است و تعاریج و پیچهای بسیار دارد فرود آمده و در آنجا نضجی و استحاله ناقص یافته و بعد از آن در خصیتین می آید و نضج و استحاله تام می یابد.

واما قول اول، اقوا است.

و بدان که از هر خصیه، یک رگی مورب آمده و چنان مینماید که گویا از خصیه جداست و از آن تکون نیافته هر چند مماس و ملاقی آن است. و آن دو رگ متسع گشتهاند در نزدیکی آن؛ به حدی که اتساع آن محسوس است و باز تنگ گشته و باز وسیع شده، خصوص در زنان نزد منتهی، و آن دو رگ را «اوعیه منی» نامند. و اینها بالا رفتهاند، پس نزدیک تهیگاه رسیده میل به مثانه پایین تر از مجرای بول نموده. تشریح اوعیه زنان در رحم بیان خواهد یافت؛ ان شاء الله تعالی.

و بباید دانست که انثیین چنان چه مردان دارند، زنان نیز دارند و لیکن در زنان به شکل ظاهر و آویخته نیست و غایر و پهن در دو طرف فرج ایشان اتصال یافته. فایده: بدان که حکماء متفقاند بر آن که تکون جنین هم از منی مرد و هم از منی زن هر دو است با هم. و اثبات منی برای زنان نیز نمودهاند چنان چه مردان را محقق است. و آیه قرآن مجید ناطق بدان؛ کقوله تعالی «فلینظر الانسان مم خلق خلق ms297 من ماء دافق یخرج من بین الصلب و الترائب».1 و به اتفاق مفسران، «ترائب» سینه زنان را نامند. و احادیث بسیار ناطق بر اثبات منی برای زن است. و تولد حضرت عیسی، علیه السلام، از حضرت مریم، سلام الله علیها،، بی پدر شاهد آن است؛ به نحوی که در قرآن مجید واحادیث اهل بیت، علیهم السلام، مذکور است ومحققین عرفاء بیان نمودهاند که به سبب کمال قوت و رجوع تام حضرت مریم، سلام الله علیها، به عالم قدس؛ به نخوی که از کمال غلبه، از حواس باطنه به حواس ظاهره میل نمود که از قبیل «خلق بالهمة» باشد و شخص بشری متمثل گردید نزد او، علیها السلام، و استشمام رایحه از آن نمود، به حضرت عیسی، علیه السلام، به نه ساعت از روز حامله شد و تولید یافت؛ هر ماهی به ساعتی .

بدان که حکماء متفقاند در آن که قوه عاقده در منی مرد است و قوه منعقده در منی زن؛ مانند انفحه و لبن. و بعضی اطباء می گویند که در منی مرد، هم قوه عاقده و هم منعقده است و در منی زن نیز هر دو قوه است؛ تا آن که تمامی منی مرد تواند جزء جنین شد و منی زن تواند آن را منعقد گردانید و ترکیب جنین حاصل گشت. و به تفصیل، ان شاء الله تعالی، در خلقت جنین مذکور خواهد شد.

الما تشریح «رحم» و کیفیت خلقت جنین: رحم، به فتح راء و کسر حاء مهملتین و میم است که به فارسی «بچه دان» نامند و جمع آن «ارحام» آمده است.

جسمی است عصبانی مشابه به عصب در نرمی و سفیدی، مستدیر الشکل، منتسج از الیاف عصبی، و مؤلف از اعصاب و شرائین و اورده و عضلات و شظایای عصبی؛ هر یک برای فایده مذکوره در اعضاء مفرده؛ و موضع آن، مابین مثانه و معا مستقیم و زیر ناف است.

عنق یا گردن ms298 رحم: و آن را عنقی است که منتهی گشته تا به فرج. و طول عنق آن مختلف میباشد: بعضی قصیر به مقدار شش انگشت مضموم صاحب آن، و بعضی زیاده تا نهایت دوازده انگشت. و بعضی ضیق و بعضی را وسیع؛ مانند صغیر و کبیر و باریکی و سطبری قضیب. و در بیخ عنق آن از برون، دو خصیه او اتصال یافته برای جمع و ذخیره منی زن در آن. و منفذ آن ضیق است و لهذا ایشان را دیر انزال میشود و به یک دفعه بسیار نمیشود، بلکه اندک اندک و به دفعات از تکرار جماع. و بدان سبب، ضعف ایشان را عارض نمی گردد، به خلاف مردان که منفذ اوعیه آن وسیع است و به یک دفعه منی بسیار مندفع می گردد و بدان سبب، ایشان را ضعف طاری می گردد.

در اندرون آن دو زایده است که آن را «قرنی الرحم» نامند و در وقت مباشرت با وجود آن که در آن حین منقبض می گردند، به سر حشفه خورده محسوس می گردد؛ خصوص هنگام حمل که فم آن ضیق میباشد.

و طول رحم قریب به ناف است تا آخر منفذ فرج با عنق آن. و عنق آن هر چند به حسب ظاهر عضلی اللحم وشبیه به غضروف مینماید، اما باطن آن نرم و لحمی است تا آسیبی به قضیب نرسد و مانع دخول نباشد و باعث التذاذ گردد. و نیز باعث التذاذ و حظ هر دو با هم، توافق آلتین است در صغر و کبر و توافق انزالین نیز؛ زیرا که فم رحم را احساس بسیار است و لذا از احتکاک سر حشفه بدان، حظ ولذت بسیار مییابد و قعر رحم جاذب و مشتاق وصول منی است بدان و در صورتی که احتکاک بسیار یابد و توافق انزالین شود لذت تام می یابد.

و علت انعقاد جنین نیز این است. و در صورتی که ms299 قضیب کوتاه و باریک و عنق رحم، که به منزله غلاف و حکم قضیب مقلوب دارد، طولانی و وسیع باشد و علاوه بر آن، مرد هم سریع الإنزال باشد، زن مطلقا حظ و لذت نیابد و متنفر گردد از آن. و یا آن که بالعکس قضیب مرد طولانی و سطبر و عنق رحم هم کوتاه و تنگ باشد، زن از مجامعت اذیت تمام یابد و گریزان از آن باشد. و یا آن که رحم که مملو از رطوبات باشد، در وقت مقاربت، رطوبت بسیاری از آن مندفع گردد که هر دو بی حظ گردند. و نیز عنق رحم، لیفی النسج و با شکنج مخلوق است؛ برای آن که تا طویل و قصیر و عریض وضیق گردد و قبض و بسط بر آن هنگام بول و مقاربت و وضع حمل آسان بود و آسیبی بدان نرسد.

دهانه یا فم رحم:

و فم رحم بعضی زنان مایل به یمین و بعضی به یسار است. و فم آن همیشه بسته میباشد؛ خصوص هنگام حمل که اگر خواهند میل باریکی در آن داخل نمایند، به سبب کمال انضمام و بستگی، به دشواری داخل گردد. و اما در حالت جماع، به سبب کمال التذاذ و اشتیاق، دهن خود را بگشاید و منی را جذب و بلع نماید؛ زیرا که بالطبع شایق جذب و بلع آن است؛ به حدی که به مساس ظاهر آن بدون دخول و ایلاج اگر انزال واقع شود، آن را جذب مینماید؛ چنان چه نقل است که: شخصی، جاریه ای را در صغر سن، پیش از بلوغ، فرج او را داغ نمود. بعد التیام جراحت از آن منفذ بسیار باریکی، به مقدار آن که خنصری به دشواری در آن داخل گردد، ماند و تتمه آن صلب، مانند کف دست، و در هم کشیده گردید.

و بعد بلوغ و هیجان قوه بهیمی و جبلی، شوهری اختیار نمود و شوهر آن هر چند خواست ms300 که دخول نماید ممکن نشد اما در یک وقتی در هنگام مساس ظاهر آن، او را انزال شده و منی را جذب نموده و حامله گردید. چون نه ماه شد و قریب وضع حمل، اهل او مشوش شدند. آخر الأمر در هنگام ولادت رأیشان بر آن قرار گرفت

و معجزهآ دیگر آن که: زنی با شوهر خود مقاربت نموده و بدان زودی و گرمی به حمام رفته و بر زمین حمام نشسته به سبب گرمی و رطوبت آن استرخاء یافته و منی از فرج آن بر آمده و بر زمین حمام ریخته و از آن جا آن زن بر خواسته و فی الفور، این زن که بی شوهر بود بر آن موضع نشست. آن منی در فرج این منجذب گردید و حامله شد. به دستور پیش خلیفه ثانی بردند او حکم به زنا و رجم او نمود. ms301 به آن حضرت، صلوات الله علیه، ملاقات نمودند. آن حضرت، علیه السلام، به اعجاز، احوال را مفصل بیان فرمودند.

بدان که از برای تشیید و تأید سخن مذکور، این سه نقل کافی است.

پردهآ بکارت: و بر فم عنق رحم، که دهان فرج است، شظایای باریک عصبی بافته شده شبیه به غشاء. و در وسط آن منفذ باریکی برای اخراج بول است. و هر چند صبیه بزرگ تر شود، اندک وسیع تر گردد؛ خصوص که بلغمی مزاج و رطوبی باشد.

ونفس رحه: به منزله مثانه ای است وسیع القعر و طول آن نیز به اندازه عمق آن است. و رحم نابالغ، از مثانه. کوچکتر میباشد و نزد بلوغ و دیدن حیض، برابر آن می گردد. و هنگام حمل، بزرگتر از آن و هر مقدار که جنین بزرگتر گردد آن نیز بزرگتر شود. و بعد از وضع حمل، آن نیز کوچک گردد به مقدار اول. و از کثرت حمل و وضع، وسیع گردد و عنق آن به کثرت مجامعت و حدوث رطوبت در مزاج عورات، طویل و عریض و گشاده گردد و به قلت آن، تنگ گردد.

فایده: در حدیث است که روزی در حضور جناب مقدس نبوی، صلی الله علیه وآله، ذکر وضع حمل شد؛ آن جناب (ص) فرمودند: «جناب اقدس الهی دو ملک میفرستد در آن وقت: یک ملکی وسیع می گرداند منفذ رحم را به حدی که جنین بر می آید، و ملکی دیگر بعد از آن تنگ می گرداند آن منفذ را». یکی از صحابه برخاست و به عرض مقدس رسانید که ملک دوم در خانه من نیامده. آن جناب تبسمی فرموده فرمودند «خواهد آمد». من بعد هر وقت آن صحابی با زوجه خود مقاریت مینمود، آن را قریب به بکارت مییافت. و جرم و جوهر رحم بی حس ms302 است و حس بسیار، فم آن راست؛ جهت آن که از تقل جنین ایذا نیابد و به ریختن خون حیض حاد بر آن نیز. و جرم آن را دو طبقه است: یک طبقه ظاهر بیرونی، و یک طبقه باطنی آن. و آن، رگهای بسیاری دارد. ردر محل اتصال رگهای مذکوره و در جرم آن پستیها و گودیها است که آنها را نقرات الرحم» نامند. و حیض از این نقرات بر می آید. و غشاء مجلل جنین به همین نقرات مربوط میباشد. و غذای جنین از این مواضع می رسد به واسطه ناف آن.

و اما بز با وجود دو پستان داشتن، سه و چهار و پنج بچه می آورد؛ خصوص در ملک هند و بنگاله. و اما گربه و سگ و خوک به عدد پستانهای خود بچه می آورند و نادر، یک و دو. و یحتمل که در انسان با وجود دو پستان داشتن، خانههای رحم آن نیز زیاده باشد و یا آن که در هر خانه زیاده از یک بچه تکون یابد؛ به سبب تکرار انزال پیدرپی و وزود نطفه بعد نطفه و استقرار هر یک در بطنی و موضعی، مانند ms303 بز، چنان چه مسموع شده که به ندرت بعضی زنان در یک حمل سه بچه و یا چهار و یا زیاده آوردند و تا چهل گفتهاند و لیکن زیاده از دو نمیزیند مگر به ندرت.

و «صاحب کامل» نوشته که: دیدم زنی را که سه طفل زایید؛ دو پسر یک دختر. و نوشته که: شنیدم از شخصی که گفت «زنی چهار فرزند زایید؛ دو پسر و دو دختر. و گمان نمودهاند قومی که زنی پنج طفل زایید در یک بطن و در چهار سال بیست طفل زایید و همه زنده ماندند.

و این ممکن است و لیکن من ندیدم. و وجه امکان آن این است که در رحم چهار موضع شبیه به چهار نقره و حفره است در مواضع افواه عروقی که جاری می گردد از آن خون طمث به سوی رحم. و نیز نوشته که: شنیدم زنی در ماه هفتم طفل زایید و در ماه نهم طفلی دیگر و گمان نمودهاند بعضی که سبب این آن است

و «ارسطاطالیس» نقل کرده که: زن آبستنی بعد از یک سال زایید قطعه لحمی.

و عصبی از دماغ آمده و به فم آن اتصال یافته؛ برای افاده حس و حرکت آن؛ زیرا که حس و حرکت تمام اعضاء بدان تعلق دارد.

و نیز از قلب شریانی به سوی آن آمده؛ برای افاده حیات و حرارت و رطوبت غریزی بدان و از کبد، اورده جهت ایصال خون بدان؛ جهت تغذیه و تنمیه و بدل ما یتحلل آن جنین و اندفاع دم فاسد به حیض و نفاس. بدان که در طبقه باطنی آن، طوقی است مستدیر عصبی و در وسط آن طوق، برآمدگی است شبیه به الیه و بر آن بر آمدگی، زوایدی چند واقع است؛ مانند دانه بواسیر. ms304 و حس رحم از همین عصب مطوق است و برآمدگی وسط طوق. محاذی ناف است و در محل اتصال آن به ناف، رباطی و عرقی است که از ناف زن بدان . آمده و نیز عصبی که از دماغ آمده و بدان پیوسته برای افاده حس آن. و مشارکت این به دماغ به واسطه این عصب و عصب مذکوری است که به فم آن اتصال یافته. و شعبه عظیمی از عرق کبدی بدین جا اتصال یافته؛ برای انصباب دم طمثی و تغذیه جنین. وطبقه ظاهری خارجی آن مانند غلافی است که یک تجویف بیش ندارد و بر طبقه باطنی محیط و مشتمل گشته و به شظایای عصبی و رباطات قویه به اطراف، از پشت و پهلو و ناف و بطن و مثانه، اتصال یافته.

احوالات شش گانه تکون جنین در رحم: و بباید دانست که تکون جنین در رحم بعد معرفت امور مذکوره بدین نحو است که چون رحم صحیح و نقی و منی مرد و زن قابلیت و صلاحیت تکون داشته باشند؛ یعنی از سوء مزاجات و انحرافات ذکوری و انوثی و از مانعات و واردات خارجی و موجبات بدنی و نفسانی،

و قوه عاقده در آن و منعقده در این، که به رسیدن آن بدین منعقد و متجبن می گردد و غلیان و تعفینی در آن به هم میرسد و مانند کفی می گردد و قوه ممیزه و مصوره ms305 به اذن خالق، جل شأنه، در آن تأثیر و تصرف مینمایند و در آن چهار نقطه ظاهر می گردد: یکی در محل قلب، و دوم در محل دماغ و سوم در محل کبد و چهارم در محل ناف. و از این نقطه، مانند حبابی برآمده بر مجموع آن نقط محتوی می گردد؛ جهت محافظت حرارت غریزی و صیانت اعضاء کما ینبغی.

و نقطه قلب در وسط آن است و در آن روح حیوانی و نفسانی و طبیعی، که با منی آمده است، مستقر و کامن. و مانند بذری است که در آن شاخ و گل و ثمر بالقوه مندمج است. و از آن: ساقی به جانب یمین رفته که دماغ باشد و نقطه دماغ شده و روح نفسانی به آن تعلق و اختصاص دارد، و ساقی به جانب یسار که کبد باشد و روح طبیعی به او نیز مختص و متمیز شده.

بدان که بنا بر اصح اقوال این بود که ذکر یافت که هر چهار نقطه دفعتا تکون می یابند و متمیز می گردند. و به قول: اول، نقطه قلب و بعد، دماغ و کبد قرار مییابند. و به قول «ابقراط»: اول دماغ متکون می گردد و هر دو چشم؛ به حسب چیزی که مشاهده می گردد از بچه مرغ که از تخم برمیآید، و لیکن «قلب از جمله اعضایی که اول تکون مییابد در هر چیزه ظاهر نیست. و بعضی گفتهاند که: اول کبد تکون

و این قول ضعیف است؛ زیرا که مقدم بر کل، حیات و لازم آن که حرارت غریزی است میباشد و حس و حرکت نیز مقدم بر فعل تغذیه و تنمیه است؛ زیرا که بدون حرارت و حس و حرکت، متمشی نمی گردد؛ پس چگونه متصور می گردد؟! و ms306 الله اعلم بحقایق الامور.

و آن غلیان و زبدیت حاصل از تحریک قوه مصوره موجوده در منیین، در هفت روز به اتمام می رسد. و این را «احاله اولی» و نطفه مینامند. بعد از آن، قوه مصوره در آن تصرف مینماید و امتیازی در اجزاء آن می دهد. و علامت آن، آن است که نقطههای سرخ در آن ظاهر می گردد و منافذ عروق و فوهات آن مبین می گردد که خون طمث از طریق ناف جریان یافته به واسطه آنها به جگر طفل میرسد. و این را «احاله ثانیه» نامند و در چهار روز به اتمام میرسد. و این، به منزله نقطه چینی مصور و خطهای باریک بین نقاط کشیدن و هیأت اجمالی اعضاء را نمودن است. بعد از آن، «علقه» میشود؛ یعنی اعضاء متعلق و مربوط به یک دیگر می گردند. و اتمام این به شش روز بود. و مجموع هر سه، هفده روز میشود و مسمی است به «احاله ثالثه». و بعد از آن، «مضغه» میشود؛ یعنی مانند پارچه گوشتی منعقد می گردد و بعضی اجزاء آن از یک دیگر متمایز می گردند؛ یعنی هر یک را امتیازی حاصل میشود؛ و در بعضی سفیدی و در بعضی سرخی به هم می رسد به ورود قدری از خون حیوانی و طبیعی به توسط شریان و اورده نازله از قلب و کبد مادر آن بر رحم آن و از رحم آن بر آنها. و مستعد قبول صورت حیوانی و فیضان روح حیات به امر واهب الصور

و بعد از آن، مزاج ذکوری و یا انوثی بر آن فایض می گردد و اعضاء اصلی منوی تمام میشوند. و این به سه روز بود و مسمی به «احاله خامسه» ms307 است.

پس خلقت همگی اعضاء اصلی، از مفرده و مرکبه به تفصیل مذکور در جای خود،، و اعصاب و عروق بر عظام کشیده میشوند و غشاء بر آنها و بر اعضاء دیگر پوشیده می گردد.

و عضلات جابه جا قرار مییابند و مربوط به اغشیه و شظایای عصیی و رباطات شده و در خلل و فرج آنها لحم محشو و پر می گردد. و هیأت همگی بدن تمام میشود. و تمامی عروق و مفاصل و مجاری ظاهر می گردند. و سر از گردن و هر دو شانه و دستها و پاها جدا و ممتاز از یک دیگر میشوند. و اضلاع نمایان می گردند و پیش از این احاله ممتاز و نمایان نبودند. و این را «احاله سادسه» نامند و در پنج روز به اتمام می رسد.

پس روح به امر ذی الروح، جل و عز، بر او دمیده و فایض می گردد؛ به حکم آیه کریمه «و لقد خلقنا الإنسان من سلاله من طین. ثم جعلناه نطفة فی قرار مکین. ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة عظاما فکسوتا العظام لحما ثم أنشأناه خلقا آخر فتبارک الله أحسن الخالقین».1

و پوشیده نماند که این حالات در ذکور بیشتر از اناث حاصل می گردد؛ مثلا خلقت پسری در سی روز نهایت تا چهل روز، یک دو روزی کم و زیاد، به اتمام میرسد و خلقت دختری از چهل روز تا پنجاه روز، یک دو روزی نیز زیاده و نقصان، تمام مییابد. و البته آن چه در تعین مدت احالات ذکر یافت، تقریبی و اکثری است نه کلی و حقیقی؛ چه گاهی در بعضی دو روز پیش افتد و در بعضی

فایده: و گفتهاند که: جنین چون بعد از چهل روز تولد یابد و پرده مشیمه آن را شکافته در آب سرد اندازند، ظاهر و نمایان می گردند در آن اعضاء صغیره در کمال صغر از هم ms308 دیگر متمیز.

مدت زمان بارداری: و بالجمله، در هر مدت که خلقت آن تمام میشود در دو چندان حرکت در آن ظاهر گردد و در زمان سه چندان مدت ظهور حرکت، تولد یابد: اگر تمام خلقت او در سی روز که یک ماه است در شصت روز که دو ماه است، حرکت یابد و در یک صد و هشتاد روز، که شش ماه است و اقل مدت حمل میتواند بود، تولد یابد. و اگر در سی و پنج روز به اتمام رسد، در هفتاد روز حرکت نماید و در هفت ماه تولد یابد. و اگر در چهل روز به اتمام رسد، در هشتاد روز حرکت نماید و در هشت ماه تولد یابد. و اگر ذر چهل و پنج روز به اتمام رسد، دز نود روز حرکت نماید و در نه ماه تولد یابد. و اگر در پنجاه روز به اتمام رسد، در صد روز به حرکت آید و در ده ماه تولد یابد. و اگر یک دو روزی از این ایام مذکوره در مراتب و ماهها زیاده و کم به اتمام رسد، هم چنین تولد آن نیز زیاد و کم گردد از شهور مذکوره.

فایده: و در احادیث وارد است که غیر از یحیی بن زکریا و حسین بن علی بن أبی طالب، صلوات الله علیهم، شش ماه متولد نشده که مانده باشد و اگر شده، نمانده. و لیکن در احکام شرعیه، جایی که شبهه واقع شود، به منطوق آیه کریمه «و حمله و فصاله ثلاثون شهرا»1 شش ماه را مناط حکم حمل میدارند که مدت اقل حمل، شش ماه است. و اکثر آن را نه ماه و مدت رضاع را دو سال و یا یک سال و نه ماه نیز.

و لیکن چون اینها اخبار و حکایاتاند، اعتمادی بر آنها نیست و النادر کالمعدوم است، اعتماد بر ده ماه و چند روز است که نهایت مدت حمل است و مقرر است. و جمعی از عامه نیز از این قبیل مکثهای طویل بر سبیل کرامت نسبت به رؤسای ائمه خود دادهاند و مناطی ندارد.

تغذیه جنین و دفع فضول: و بباید دانست که یک سر نقطه چهارم، یعنی نقطه حبابی مذکور، که محیط بر سه نقطه دیگر است و موضع ناف جنین است، از آن شبیه به روده چیزی رسته: یک سر آن پیوسته بدان، و یک سر دیگر آن به نقره مقعر رحم و «مطوقی شکل»، که محاذی ناف آن در وسط آن است، پیوسته است؛ از قبیل ریشه نباتات برای استحکام و جذب غذا تا بدان علاقه مستحکم تر گردد.

و چون آن به موضع ناف آن پیوسته است، حیض منقطع شود و از لطیف آن، غذای جنین شود و از فضول و کثایف آن بر خارج جنین بر اطراف، غشائی رسته محتوی بر آن گردد و آن غشاء را «مشیمه» نامند و به تدریج اندک صفیق گردد و آن علاقه از اندرون «مشیمه»، که یک طرف آن به ناف جنین متصل است، نیز به تدریج طولانی شبیه به روده باریکی گشته و به دور آن ms310 طفل پیچ خورده تا به ناف آن.

و فایده طول آن، آن است که بر آن، حرکت دشوار نباشد و نیز به منزله مری و معده باشد برای هضم و نضج غذای جنین؛ تا اندک در آن به تدریج هضم و نضجی و تصفیه یافته، از راه ناف به کبد برسد و غذای آن شود.

و چون جنین بزرگتر شود و ثقل به هم رساند و طلب غذا زیاده نماید، محاذی طوق رحم، طوقی در این مشیمه در محل وصل این بدان به هم رسد برای استحکام و جذب غذا از افواه عروقی که به طوق رحم پیوستهاند. و نیز مشیمه از اطراف به رحم برای استحکام، و آن که حرکت مطلق نتواند نمود به رحم اتصال یافته به شظایا و رباطات باریک.

و به بیان دیگر، بالإجمال آن که چون منی مرد با منی زن در رحم آمیخت و استقرار یافت، آن را «نطفه» نامند. و چون چند روز بر آن بگذشت و بستگی یافت و غشاء رقیقی بر آن ظاهر گردید، مانند غشائی که بر خمیر ظاهر می گردد، و چون هوای خشکی به آن برسد، آن را «علقه» نامند. و چون ماند قطعه گوشتی گردد، او را امضغه» نامند. و چون شکل اعضاء در آن ظاهر گردد و مرتبه جمادیت آن به اتمام رسیده و مرتبه حیوانیت در آن ظاهر گردد و از مبدأ فیاض، جل و عز، نفس حیوانی بر آن فایض گردد، «حیوان» صاحب حیات گردد. و اطلاق جنین بر حالات ما بعد از آن، به مجاز بود نه به حقیقت. وبدان که مولود در ماه هشتم نمیماند: در سبب عدم ماندن آن، حکماء واطباء و منجمین را اقوال است؛ از آن جمله آن چه اقرب به صواب است مذکور می گردد: قول حکماء و اطباء این است که: چون در ماه هفتم خلقت مولود به اتمام رسد و قوتی در آن پدید ms311 آید و جهت خروج از رحم و رسیدن نسیم خارج بدان حرکت و اضطراب نماید، به اذن خالق، عز شأنه، قطع علایق وخرق اغشیه نماید و برآید و دردی که در هنگام وضع حمل مادر آن در رحم خود مییابد، در جانب پشت و

و سر آن به طرف بالا و روی آن به طرف پشت مادر؛ برای حفظ و حمایت آن که آسیبی بدان نرسد. و پاهای او پایین. و در انقلاب، نگون می گردد و سر آن پایین و پاهای آن بالا می رود؛ برای سهولت وضع و آن که آسیبی به آن و مادر آن نرسد.

و اگر قوت و صحت مزاج آن به آن مرتبه نیست و نمیتواند که خرق اغشیه و اربطه نماید و برآید، بلکه از آن حرکت و اضطراب، ضعقی بدان طاری گردد و رنجور شود، اکثر آن است که در شکم مادر بمیرد. و اما اگر ضعف و الم بسیار به آن نرسد و هنوز به حد کمال اتمام نرسیده و خرق اغشیه و اربطه ننموده و از چای خود حرکت نکرده به سبیی از اسباب تقویت باید و تا ماه هشتم بماند. و در ماه هشتم اندکی قوت یافته وبرای خروج حرکت واضطراب نماید، ضعف والم و خستگی این حرکت، علاوه بر ضعف و ms312 خستگی سابق گشته و بمیرد؛ خواه در رحم و خواه بعد از تولد.

و اگر در ماه هشتم حرکت و اضطراب نکرد و تا ماه نهم ماند، آن هنگام است که صحت و قوت تمام یافته اربطه را گسیخته و اغشیه را شکافته، صحیح و سالم و قوی الحال بامر الله، تعالی الحی القیوم، بر می آید و میزید.

و اما منجمین، شهور مولود را به «کواکب سبعه سیاره» منسوب میدارند؛ هر یک را به کوکبی خاص:

ماه اول را نسبت به «زحل» می دهند؛ یعنی ابتداء از زحل، که اول علویات است، حساب مینمایند. و فلک آن، متصل به فلک ثوابت و مکان اجرام نیره شفافه و جواهر شریفه و مصب قوای روحانیه و معدن نفوس قدسیه و مستقر ارواح خیره فاضله و مبدأ قوای عقلیه و منزلگاه ملائکه علامه مفگره و محل نزول وحی و تأیید و فیوض برکات است. و مادام یک ماه تمام که سی روز باشد، در تدبیر و تربیت آن است و مستولی بر آن، قوای روحانیه آن است . و چون مزاج آن سرد و خشک است که مزاج موت است و قوای روحانیه زحل را به لسان شرع، «عزرائیل» و «ملک الموت» و «قابض ارواح» نامند و منجمین آن را «نحس اکبر» میدانند، لهذا نطفه در آن به مرتبه جمادیت و انجماد میباشد.

و چون ماه دوم رسید، به تدبیر «مشتری» در می آید که فلک آن زیر فلک زحل و پیوسته بدان است. و مستولی می گردد بر آن قوای روحانیه آن که به لسان شرع امیکائیل» و «مالک ارزاق» نامند و منجمین، «سعد اکبر» میدانند. و مزاج آن، گرم و تر مناسب مزاج روح است و لذا به سبب تأثیر گرمی آن به حرکت نشو و نما در می آید، مانند حرکت اختلاج و ارتعاش، و «مضغه» می گردد و بر آن نفس نباتی فایض می گردد با قوای ms313 سبعه متعلقه بدان. و هضم و نضج و نشو و نما در آن ظاهر میشود تا تمام ماه دوم. و چون ماه سوم داخل شود، به تدبیر «مریخ» که فلک آن زیر فلک مشتری و پیوسته بدان است در می آید و مستولی می گردد بر آن قوای روحانیه مریخ که به لسان شرع، «اسرافیل» و «نافخ صور» نامند و منجمین «نحس اصغر» دانند. و مزاج آن گرم و خشک است و لهذا به سبب تأثیر گرمی و خشکی آن، زیاده می گردد حرکت اختلاجی، ارتعاشی آن، و سرخ می گردد، و دائم از حالی به حالی می گردد، و تغذیه و تنمیه زیاده مییابد. و نفس حیوانی و روح حیات در آن دمیده میشود در اواخر آن ماه اگر تمام خلقت آن در یک ماه شده باشد.

و چون ماه ششم در رسد، به تدبیر «عطارده که زیر فلک زهره و متصل بدان است در می آید و مستولی می گردد بر آن قوای روحانیه آن. و به حرکت در می آید در رحم و پاشنههای پای خود را بر آن میزند و میساید و دستهای خود را می کشد و جوارح خود را منبسط میسازد و اضطراب مینماید برای برآمدن و دهن خود را می گشاید و لبها را حرکت میدهد و تنفس مینماید از پرههای بینی و زبان را در دهان خود می گرداند. گاه حرکت مینماید و گاه ساکن می گردد و زمانی خواب می کند و زمانی بیدار می باشد. تا تمام این ماه بر این حال میباشد.

اغشیهآ محیط بر جنین

و بباید دانست که بر جنین سه غشاء ms316 احاطه کرده: یکی را «مشیمه» و به فارسی «بچهدان، و «جفت» نامند. و این غشاء صاحب دو طبقه صلب پیوسته به رحم به طوقی که در وسط جوف آن است برای جذب غذا از فوهات آن، چنان چه ذکر یافت، و از وسط آن شبیه به روده چیزی در آن رسته و از پشت جنین برآمده و پیچ خورده سر دیگر آن به ناف آن پیوسته برای رسانیدن غذا به کبد آن چنان چه این ذکر یافت و عروق ضوارب آن مجموع دو شعبه شده و به قلب او رفته و یا آن که از قلب او دو شعبه آمده و در مشیمه متفرق و منشعب گشته. و عروق «سواکن» آن مجموع دو شعبه شده؛ یکی به کبد او رفته و دیگری به ریه او و یا بالعکس.

و غشاء دوم، مسمی به «قلامس» است و به «لفایفی» نیز؛ جهت مشابهت آن به لفایف ووعا. وظرفی است طولانی الشکل آماده شده از برای ریختن بول جنین در آن. و از مثانه جنین و ناف آن و از ناف آن به آن غشاء ممر است؛ تا آن که به رحم و مشیمه نریزد و به بدن جنین نیز نرسد و باعث ایذا و الم و فساد آنها نگردد؛ زیرا که بول جنین مادام که در رحم است از راه مثانه او به ناف او می آید و از آن ممر مذکور به غشا میریزد و منفذ احلیل او بسیار تنگ و عضله ای بر آن محیط میباشد. و خروج بول بی اراده از مجرای احلیل نمیتواند برآید، به خلاف راه ناف که بی اراده بالطبع بول از آن بر می آید.

و بعد از ولادت، به زودی قابله باید آن عضله را جدا نماید. و چون غذای جنین بسیار رقیق لطیف صافی است، فضول بسیاری از آن باقی نمیماند که براز گردد و برای او وعائی باشد علی حده، ms317 بلکه به بول و قدری به عرق دفع می گردد و لهذا منفذ دبر آن بسیار تنگ میباشد؛ قابله نیز باید همان وقت به انگشت کوچک که به روغن چرب نموده باشد به ملایمت گشاده گرداند و انگشت را بگرداند. و هم چنین منفذ حلق آن بسیار تنگ میباشد، آن را نیز باید به احتیاط تمام گشاده گرداند به همان نحو. و غشاء سوم، مسمی به «انفس» است به جهت آن که ملاقی به نفس جنین میباشد. و به مثابه ظرفی و کیسهای است برای ریختن عرق جنین در آن؛ برای آن که چون غذای آن بسیار رقیق صافی لطیف است، فضول آن به بول و عرق مندفع می گردد: برای بول آن غشاء دوم است، چنان چه ذکر یافت،، و برای عرق آن، این غشاء. و تتمه فضول آن که در بدن جنین بماند و مندفع نگردد و بعد از تولد هر وقت طبیعت مدبره بدنیه در آن اجتماعی و استعدادی یابد، در عضوی و مکانی خاص و یا در جمیع بدن به عنوان خارش و جرب و بثور و جوششها و دمامیل و خراجات و یا جدری، که آبله نامند، و حمیقا و حصبا و غیرها در آن غلیانی داده وبر سبیل بحران دفع نماید و بدن را از آن نقی و صافی گرداند.

و بدان که آن غشاء سوم چون ملاصق بدن جنین است، لهذا از همه اغشیه نرم تر و رقیق تر است تا اذیت به بدن جنین نرساند. و فایده ریختن عرق و رطوبات در آن غشاء: سبکی جنین است و ثقیل نبودن و زور نیاوردن بر رحم نیز در هنگام ولادت شکافته شدن و ریختن آن است در رحم، و معین بر انزلاق و ارخاء رحم بودن، و اخراج جنین است به سهولت؛ زیرا که به

بباید دانست که اکثر تکون جنین ذکر، میباشد در جانب ایمن رحم مادر او و حرکت آن ظاهر می گردد در آن جانب، و اکثر تکون جنین انثی، در جانب ایسر رحم مادر او و حرکت آن نیز بدان جانب ظاهر می گردد.

و سبب این، آن است که ذکر محتاج به حرارت زیاده از انثی است و جانب ایمن، به جهت مقاریت به کبد، گرمتر از ایسر است. و خصیه زن که اخراج مییابد از آن منی په سوی رحم نیز بدان سبب گرمتر و مزاج منی در آن خصیه نیز گرمتر و خشکتر از خصیه جانب ایسر آن است؛ به خلاف انثی که محتاج است که باشد مزاج آن بارد رطب و خصیه جانب ایسر او به مجاورت طحال، ابرد میباشد و مزاج آن نیز ابرد. و مقرر است که هرگاه منی حار یابس غلیظ باشد، از آن جنین ذکر تکون مییابد و هر گاه بارد رطب رقیق باشد، از آن جنین انثی تولید خواهد یافت.

و از جمله علاماتی که دلالت مینماید بر آن که زن حامله به پسر است آن است که: رنگ روی آن زن نیکو و با رونق، و حرکات آن خفیف، و پستان راست آن بزرگتر و حلمه یعنی تکمه سر آن نیز بزرگتر، و نبض دست راست او قویتر و عظیم تر و متواترتر و سریعتر و ممتلیتر میباشد. و علامات حمل به انثی، اکثر به خلاف علامات حمل مذکور است.

و نیز، هر گاه منی مرد بیشتر و قویتر میباشد، مولود شبیه به پدر می گردد، ms319 و اگر از زنان بیشتر و قویتر، میباشد شبیه به مادر. و تخیل مرد و زن را در حین مقاربت دخل تمام است در آن، و لهذا وارد شده است در شرع شریف که در آن

بدان که «احوال» جمع حال است. و «حال» در اصطلاح عام، هر امر عارضی را نامند که زایل گردد. و به اصطلاح خاص اطباء، بنا بر رأی «جالینوس»، بر سه امر اطلاق مینمایند یکی بر صحت، دوم بر مرض، سوم بر حالت متوسطه میان آن هر دو که نه تعریف صحت برآن به تمامه و نه تعریف مرض بر آن به تمامه صادق آید؛ جهت آن که «تقابل» میان صحت و مرض نزد او تقابل «تضاد» است که هر دو امر وجودیاند و واسطه ای میان آن هر دو متحقق است. و اما «شیخ الرئیس»، اطلاق بر دو امر مینمایند: یکی بر صحت، و دیگری بر مرض. وحالت واسطه را قائل نیست؛ زیرا که «تقابل» میان هر دو را تقابل «عدم و ملکه» میداند؛ یکی وجودی و دیگری عدمی، و خالی از نفی و اثبات نیست و واسطه ای فیمابینشان نی.

و «امام فخر رازی» گفته که: منافاتی میان ms320 رأی جالینوس و شیخ الرئیس نیست؛ زیرا که در وقت مرض دو امر حادث می گردد: یکی «عدم» امری که میباشد مبدأ برای افعال سلیمه که افعال سلیمه از صاحب آن بدان سبب صادر نگردد و دوم، «وجوده بودن مبدأ افعال مؤوف؛ پس: اگر اول را مرض گویند، میباشد تقابل میانشان عدم و ملکه و اگر دوم را مرض نامند، تقابل تضاد خواهد بود.

بالجمله اگر اراده نمایند از مرض، سالم نبودن افعال را و یا سالم نبودن امری که موجب سلامت آن هاست، میباشد معنی مرض، «عدم صحت»؛ برای آن که بعضی

و حالت واسطه، بنا بر رأی «جالینوس»: «هیأتی است که نه جمیع افعال صادره از انسان صحیح سلیم باشذ، و نه جمیع آنها سقیم و مختل، به معنی لغوی، و این:

یا به اعتبار انتفاء بودن هر دو در غایت است؛ مانند حال مشایخ و اطفال و ناقهین؛ به اعتبار انحاط و نقصان و حرارت غریزیه و منغمر بودن آن ms321 تحت رطوبت غریبه با وجود بقاء اعضاء و مزاج به حال خود.

و اما اطفال به اعتبار ضعف اعضاء وقوا و انغمار حرارت غریزیه و غریبه نیز. و ناقهین به اعتبار ضعف قوا و ارواح و لاغری اعضاء به سبب مقاسات با مرض؛ خصوصا که مدتی طول کشیده باشد. که این هر سه بر هیأت فاضله نیستند و ضرر در افعال ایشان محسوس می گردد؛ خواه خود علیل احساس نماید و یا دیگری؛ زیرا که مراد از احساس، اعم است تا نقضی وارد نگردد؛ مانند قولنج و سکته. و یا: به اعتبار اجتماع هر دو با هم است در یک وقت و یا در دو عضو؛ مانند «اعمی» که چشم آن مریض است و سایر اعضاء آن سلیم، و یا در عضو واحد. و یا: از دو جنس متباعد؛ مانند صحیح المزاج مریض الترکیب، ویا در دو جنس متقارب؛

و یا به اعتبار اجتماع آن هر دو در دو وقت معین است و یا به اعتبار فصول و یا به اعتبار استان؛ چنان چه شخصی مریض شود در زمستان به سبب برودت مزاج خود، و یا در وقت پیری نیز به سبب برودت مزاج خود و صحیح باشد در فصل گرما و یا جوانی از جهت غلبه حرارت در آن هر دو.

سؤال: اگر گفته شود: بر این تقدیر لازم می آید که صحیح المزاجی موجود نباشد در عالم وهم چنین مریض المزاجی؛ زیرا که هر شخصی خالی از آن نیست که مریض می گردد در وقتی از اوقات و صحیح می گردد در وقت دیگر؛ پس داخل در اقسام حالت ثالثه خواهد بود.

جواب آن است: که نیست چنین؛ برای آن ms322 که داخل در آن شخصی است که باشد در مزاج و ترکیب او استعداد آن که اقتضای زوال از صحت در وقت معین از فصول و اسنان نماید و آن شخص اگر اصلاح تدبیر خود نماید تا آن که اتفاق افتد که مرض او را عارض نگردد، خارج نمی گردد به آن از حالت ثالثه مگر آن که زایل گردد از او آن استعداد.

و «شیخ الرئیس» فرموده: هر که گمان کرده که میان صحت و مرض واسطه است، پس به تحقیق فراموش کرده شرایطی که واجب است رعایت آن در چیزی که آن را وسط نیست. و آن، این است که باید فرض نماید «موضوع را واحد بعیته در زمان واحد از یک جهت و یک اعتبار». و چون فرض نمایند انسان را واحد و اعتبار نماید از آن عضوی واحد را در زمان واحد؛ پس لا بد آن انسان، معتدل المزاج جید الترکیب خواهد بود به حیثیتی که همه افعال آن سلیم باشد، و یا نخواهد بود چنین. اول، «صحت، است و دوم، «مرض» است؛ پس واسطهای میان هر دو نیست؛

ضرر افعال، سه قسم است: یکی، متغیر شدن از حالت اصلی. و دوم، نقصان در آن به هم رسیدن. و سوم، باطل شدن آن؛ مانند آن که گرمی عارض مزاج دماغ گردد، یا سردی عارض مزاج قلب و کبد که از مزاج اصلی خود متغیر گردند، و یا نقصانی و ضعفی عارض قوای آن ها گردد که افعال صادره از آنها کما ینبغی نتواند صادر گردید و به اندک فعلی و امری کلال و ملال به آنها عارض گردد و یا باطل شود افعال آنها؛ مثلا حس و ادراک از دماغ و قوت هضم و نضج از کبد و حیات و حرارت غریزی از قلب.

وبیاید دانست که چون صحت یک قسم است و مرض اقسام، لهذا اقسام آن بیان مییابد.

بیان اقسام مرض:

بدان که هر مرض، یا مفرد است، یا مرکب؛ جهت آن که تحقق آن یا به اجتماع دو مرض است، یا زیاده بر آن به حیثیتی که بگردد مجموع آنها مرضی دیگر و مسمی به اسمی خاص، غیر اسامی مفردات آن. و یا نیست چنین. و اول را «مرگب»

و «مفرد»، سه قسم است: یکی سوء مزاج، دوم مرض ترکیب، سوم تفرق اتصال.

و وجه انحصار در این سه جهت آن است که: عضو یا مفرد است یا مرگب؛ پس: اگر مرض مختص به عضو مفرد است آن را «سوء المزاج» نامند، و اگر مخصوص به عضو مرکب است «مرض ترکیب»، و اگر مخصوص به هر دو است «تفرق اتصال» نامند.

و سوء المزاج از آن جهت نامند که اولا و بالذات در امزجه ms324 اعضاء مفرده تغیری و انحرافی حادث گردد و بعد از آن بالعرض تعدی به اعضاء مرکبه نماید؛ به جهت عروض آن مر اعضاء مفرده را؛ برای آن که عارض بعض اجزاء آن گردد. و گاه عارض «مرض ترکیب» آن است که اولا و بالذات به هیأت ترکیبی اعضاء مرگبه واقع شود پس سرایت به مفرده نماید؛ مانند تفرق اتصال مفصل به سبب خلعی که عارض آن گردد.

و «تفرق»، یا عارض رباط، و یا عارض عصب، و یا عارض غیر آن هر دو از اعضاء مفرده محیطه به مفصل می گردد، و یا عارض اعضاء مفرده نمی گردد؛ مانند آن که حاصل گردد در دست فساد شکل؛ برای آن که عارض نمی گردد در مفردات آن، آن فساد؛ زیرا که جایز است آن که باشد فساد شکل به سبب فساد در وضع بعض اعضاء آن نزد بعضی، بلکه گاه هست که عارض می گردد نزد آن، نوع دیگر از مرض؛ مانند ورم یا تفرق اتصال و یا غیر آن هر دو.

و اما «تفرق اتصال» که وجه تسمیه آن ظاهر است. و عروض این اولا به هر یک از آن هر دو میباشد بدون تبعیت یکی مر دیگری را: اما عروض آن اعضاء مفرده متشابهه را بدون مرگب عالیه؛ مانند تفرق اتصال واقع در ماساریقا. و اما عروض آن

و بعضی تفرق اتصال را از جمله امراض ترکیب دانستهاند. و بعضی باطل نمودهاند این را از دو وجه. و بعضی آن را جواب گفتهاند: و بعضی باز جواب از آن گفتهاند. و در کتب مبسوطه مذکور است.

اما سوء مزاج:

عبارت از حصول کیفیتی خارج از اعتدال در مزاج عضوی است از اعضاء مفرده که آن را «مرض متشابهه» و «مفرده» نیز نامند. وبدان که سوء مزاج ms325 دو نوع است: یکی «متفق»، و دوم «مختلف». و در تفسیر این هر دو اطباء را اختلاف است:

«جالینوس» و صاحب «کامل» بر آن هستند که آن چه عام جمیع بدن باشد، سوء مزاج «متفق مستوی» نامند و آن چه مخصوص به عضوی دون عضوی است امختلف». و «ابو سهل مسیحی» و «محمد بن زکریا» بر آنند که آن چه ایذا نرساند امستوی» است و آن چه موذی باشد، «مختلف». و «شیخ الرئیس» و متابعان آن بر آنند که آن چه در جوهر عضو مستقر شود و عضو و طبیعت را با هم منازعه و مخاصمه و مقاومت نماید و حکم مزاج اصلی به هم رساند، «مستوی» است و آن چه نه چنین باشد، «مختلف»؛ پس «حمی عفنه» بنا بر رأی اشیخ، و «مسیحی»، سوء مزاج مختلف بود و به طور «جالینوس»، مستوی بود و نزد اجالینوس» مختلف برای وقوع آن در عضوی دون عضوی. و «شیخ»، رحمهآ الله علیه، «مستقر» را «مستوی» از آن جهت نامیده که مشابه مزاج اصلی شده در ایلام. و «جالینوس» و متابعان آن «عام» را «مستوی» از آن جهت خوانده که در شمول به جمله بدن مانند مزاج اصلی است. و «شیخ»، رحمهآ الله علیه، استقره را مختلف از آن جهت گفته که مخالف مقتضی مزاج اصلی است در

و سوء مزاج همادی»: ms326 آن است که به سبب خلطی باشد که مر او را کیفیتی مخالف کیفیت بدن باشد که متکیف گرداند بدن را به کیفیت خود. و آن کیفیت یا عفونت است و یا غیر آن؛ مانند حرارت غالبه که سبب آن غلبه صفراء باشد بر بدن، و برودت غالبه که سبب آن زیادتی بلغم باشد، و هم چنین رطوبت غالبه و یبوست غالبه از غلبه سوداء. - این مادیه: گاه میباشد ماده آن مجاور عضو ملتصق به سطح عضو، خواه ظاهر و خواه باطن، که در عضو، داخل و نافذ نباشد و یا داخل و نافذ در آن باشد. و این: گاه میباشد باعث ورم؛ به آن که متفرق گرداند اتصال عضو را و احداث نماید در آن فرجه ای که پیش تر نبوده و برای خود مکانی به هم رساند و زیاده گردد حجم عضو آن هنگام، لا محاله. و یا باعث ورم نمیباشد؛ به آن که نفوذ آن بر این وجه نباشد.

و سوء مزاج «ساذج»: آن است که آن را ماده ای نباشد که متکیف گرداند بدن را به کیفیت خود، بلکه به محض غلبه کیفیت خود باشد مجاور و مخالف کیفیت بدن که منحرف گرداند مزاج اصلی بدن را.

سؤال: و بباید دانست که اگر گویند: سوء مزاج «مفرد و مادی» متصور نمیتواند شد؛ جهت آن که هر خلط را فی ذاته دو کیفیت است؛ هر گاه خلطی زاید شود بر

جواب دیگر آن که: از افزودن ماده، افزودن هر دو کیفیت لازم نیست؛ زیرا که ممکن است که خون بیفزاید و حرارت آن اشتداد یابد و رطوبت آن بر قرار خود باشد؛ به سبب تناول اغذیه و یا ادویه حاره که معدل رطوبت آن باشد.

فایده: و بدان که هر تغیری که در بدن حادث گردد از امور خارجیه و یا داخلیه، خالی از آن نیست که تعلق آن اولا: یا به اخلاط است، و یا به ارواح و یا به اعضاء که آنها را متغیر سازد از مزاج اصلی. تغیر اول را سوء مزاج «مادی» نامند و اقسام امراض مادیه از آن به هم رسد. و دوم ورا «ساذج» نامند. و بالجملهآ، اقسام سوء مزاجات هر یک از مادی و ساذج، هشت قسم میشود؛ و چهار مفرد و چهار مرکب، چنان چه در اقسام امزجه ثمانیه غیر معتدله مذکور شد، که جمله، شانزده قسم میشوند. و امثله هر یک برای توضیح ذکر مییابد: مثال سوء مزاج «حار ساذج»: حمی دق. مثال «حار مادی»: حمیات دمویه و صفراویه. مثال سوء مزاج «بارد ساذج»: جمود حادث از وصول برد خارجی. مثال «بارد مادی»: فالج. مثال «رطب ساذج»: ترهل.

مثال «رطب مادی»: استسقاء لحمی.

هرگاه از ms328 سوء مزاج، آفتی در عضوی به هم رسد که آن را تغییر چندانی ندهد که ظاهر گردد اثر آن بسیار، آن را «درجه اول» نامند. و چون طبیعت عضو را بگرداند و اعتدال مخصوص بدان بیرون آورد و فاسد نسازد «درجه دوم» باشد. و چون فاسد سازد و لیکن به مرتبه هلاکت نرساند. «درجه سوم». و چون به مرتبه هلاکت رساند «درجه چهارم» نامند . و چون از حد اعتدال چندان دور نشود که ضرری در افعال پدید آید، آن را سوء مزاج نگویند.

واما مرض ترکیب:

که اولا و بالذات عارض اعضاء مرکبه گردد و از جهت عروض آن مر آنها را عارض عضو مفرده نیز گردد، چنان چه ذکر یافت. و آن، منقسم می گردد به چهار قسم: مرض خلقت و مرض مقدار ومرض عدد و مرض وضع

اما هوض خلقت نیز چهار قسم است:

اول: مرض شکل؛ به آن که متغیر گردد شکل از مجرای طبیعی به حیثیتی که حادث گردد به سبب آن آفت در فعل؛ مانند اعوجاج عضو مستقیم و استقامت عضو معوج مثلا انف التواء یابد و پیچیده گردد و در سطح صدفی اذن که باید معوج و پیچیده باشد مسطح و مستقیم گردد، و هم چنین استخوان عضد و فخذ و ساق که

و اما آن چه بعضی مثال آوردهاند از «رأس مسقط» که طویل گردد بعض نتو و بر آمدگی آن به حیثیتی که حاصل گردد از آن دو زاویه و زیاده در چهار جانب و اریاح افرسه» نیز نیستند مختص به مرض خلقت؛ بلکه مرض شکلاند؛ برای آن که شکل، عبارت از هیأتی است که حاصل جسم باشد از احاطه یک حد بر آن بر مقدار؛ مانند ms329 دایره، و یا حدود متعدده بر آن؛ مانند زوایای مثلث و مربع و مسدس و غیرها. و شک نیست در آن که هر یک از اتساع و ضیق و ورم داخلاند در حد آن؛ برای آن که هر یک اینها تغیر یافته شکل آن از مجرای طبیعی به این حیثیت است که حادث می گردد به سبب آن آفت در فعل؛ پس نسبت میان «مرض شکل» و امجاری»، عموم من وجه است؛ جهت آن که: «ماده اجتماع» آن هر دو اتساع و ضیق، و دو «ماده افتراق» از جانب انف، معوج و انسداد ورم است و اعم از جمیع اقسام مرض مفرد است.

دوم: مرض مجاری و اوعیه؛ بدان که مجاری، جمع «مجری» و اوعیه، جمع اوعاءه است. و آن، عبارت از تجویفی است که واقع در باطن عضو باشد اگر نافذ از عضوی به سوی عضو دیگر خواه ضیق باشد خواه وسیع جهت مرور شیء لطیف؛ مانند روح و یا خلط لطیف رقیق ویا غلیظ کثیف ویا متوسط.

و انواع آن مرض؛ یعنی مرض مجاری، سه است؛ جهت آن که حدوث آن خالی از آن نیست: و یا از حیثیت اتساع است که از مقدار طبیعی وسیعتر گردد؛ مانند اتساع ثقبه عنیه نزد انتشار که مجرای روح باصره است و یا مجرای شبح، بنا بر اختلاف رأیین از اخروج الشعاع» و «انطباع» که در قوه باصره ذکر یافت.

و یا از حیثیت انسداد؛ که منسد و بند گردد مجرای میان معده و کبد و یا کبد و مراره و یا کبد و طحال و یا میان مراره و امعاء به سبب مواد غلیظ چسپنده در آنها که از آنها استسقاء و یرقان اسود و اصفر ms330 و قولنج حادث گردد.

سوم: مرض اوعیه؛ که جمع «وعاءه است، چنان چه ذکر یافت، که به فارسی «ظرف» نامند. و آن، فضایی است که در باطن اعضاء میباشد که حاوی و شامل شیء ساکن است. و آن مرض، چهار گونه میباشد:

یکی آن که: وسیع تر گردد و بزرگتر از مقدار طبیعی؛ مانند اتساع کیس انثیین به سبب انحدار ریح و مائیت و یا ثرب و یا امعاء در آن.

دوم آن که: تنگ گردد و کوچک تر از مقدار طبیعی؛ مانند ضیق و صغر معده و کبد؛ خواه خلقی باشند و خواه عارضی که مضراند؛ برای. وجهی که در تشریح ذکر یافت.

سوم: استفراغ و خلو چیزی است که در آن میباشد و مخلوق برای ظرفیت آن است؛ مانند خالی شدن تجویف قلب از دم و روح نزد فرح در کمال افراط؛ به جهت میل و تحریک تمامی آن هر دو به سوی خارج و لهذا مهلک است.

چهارم: مرض امتلاء و انسداد است؛ مانند امتلاء بطون دماغ در سکته که به سبب کمال امتلاء و انسداد، روح نفسانی نمیتواند که انبعاث یابد و به سایر اعضاء رسد و چون به طول انجامید، روح حیوانی نیز نمیتواند که در آن نفوذ نماید و لهذا معطل میماند اعضاء از حس و حرکت، و مهلک است و اگر زود به افاقه نیاید و تدبیر نشود ماده، قابل تحریک و معالجه نباشد.

چهارم از امراض خلقت اما مرض صفایح که جمع «صفحه» و عبارت از سطح است؛ خواه سطح اعضاء ظاهره باشد و یا باطنه؛ زیرا که سطح هر عضوی به نوعی

واما مرض مقدار که قسم دوم از امراض ترکیب است. واین، بر دو قسم است؛ زیرا که برای هر عضوی از اعضاء مقدار خاص طبیعی سزاوار است آن که باشد بر آن مقدار و چون متغیر گردد از آن، مرض است. و آن، یا به آن اشت که عظیم و بزرگ گردد بیش تر از مقدار ما ینبغی، و یا صغیر و کوچک گردد از آن؛ خواه هر یک از آن هر دو عام و شامل جمیع بدن باشند و خواه خاص به بعضی اعضاء. و این چهار قسم میباشد تحت دو صنف: عظیم و صغیر، و عام و خاص هر یک: عظم عام؛ مانند سمن و فربهی مفرط جمیع بدن؛ به حدی که مانع از حرکات آید. و عظم خاص؛ مانند عظم لسان و رأس و معده به حد افراط؛ که هر یک اینها مضرآند: و اما عظم لسان، مانع مضغ و افصاح و تکلم وادای حرف از مخارج است . و اما عظم سر و بدن، باعث ثقل اعضاء و منع تحریک و دویدن و غیرها از آفات است. واما نقصان عام؛ مانند هزال و لاغری مفرط؛ زیرا که این نیز مانع حرکات و عدم احتمال مشاق و موجب قبول آفات است. و نقصان خاص؛ ماند ضمور حدقه که

اما مرض عدد: که قسم سوم از امراض ترکیب است. و آن: یا آن است که: زیاده گردد از عدد طبیعی؛ زیرا که هر عضوی را عددی خاص است. و مراد از زیادتی طبیعی آن است که مثال آن در بدن موجود باشد؛ مانند انگشت زاید که از پنج عدد زیاده باشد. و ضرر این به اعتبار منع از سرعت حرکات قبض و امساک و بطش اشیاء و دخول در اوانی ضیقهآ الفم است.

یا زیادتی آن، غیر طبیعی است و آن، آن باشد که مثال آن در بدن موجود نباشد. واین: یا متصل میباشد به بدن؛ مانند ثؤلول. و یا متصل نمیباشد؛ مانند دیدان و حصاه. و یا ناقص می باشد در طبع؛ به همان معنی؛ مانند نقصان اصبع. و یا نقصان آن غیر طبیعی خلقی باشد؛ مانند قطع و جدا شدن انگشت به مرض جذام یا به سیف و غیر آن.

اا مرض وضع، که قسم چهارم از امراض ترکیب است:

بدان که «وضع» به اصطلاح حکماء هیأتی را نامند که حاصل گردد در اعضاء نسبت به مجاورت بعض اعضاء بعضی دیگر را در قرب و بعد؛ زیرا که هر عضوی را به نسبت به سوی آن، هیأتی است خاص و بالنسبهآ به سوی غیر آن از اعضاء، هیأتی دیگر به حسب قرب و بعد آن از آن است ؛ پس مجموع امراض وضع شش گونه بود:

چهار از آنها مختص به موضع است:

یکی از آنها: زوال از موضع خود است به سبب خلاع که برآید از موضع خود به تمامی.

چهارم: به عکس آن؛ یعنی جایی که واجب است که حرکت نماید ساکن باشد؛ مانند تحجر مفاصل. و دو از آنها به اعتبار نسبت آن به سوی عضو «جار» و همسایه آن است: یکی، مانند مقاربت عضوی به عضوی زیاده از مجرای طبیعی. دوم، مباعدت عضوی از عضوی زیاده از مجرای طبیعی؛ به این حیثیت که همه اینها مخل افعال و حرکات ضروریه صادره از آنها باشد؛ زیرا که امتناع و تأثیر حرکت: یا به سوی «جار» بود مانند استرخاء جفن. و یا از جانب جار مانند تحجر مفاصل و غدم اتصال و پیوستن انگشت به انگشت که متعذر و متعسر گردد به آن انفتاح و انغماض و انبساط و انقباض و بطش اشیاء؛ زیرا که چون پلکی مسترخی گردد، بر پلک دوم افتد و مفاصل چون متورم و متحجر گردد، تحریک به اطراف متعذر و متعسر باشد، و انگشتان چون بسیار از هم دور یا پیوسته باشند، قبض و بسط و اخذ اشیاء دشوار گردد و حفظ و ضبط آنها نتواند نمود.

واما تفرق اتصال:

که قسم سوم از اقسام امراض مفرده است و مراد از آن: تفرق اتصال است که بر مجرای طبیعی نباشد و باعث اضرار و افساد گردد و این، احتراز از تفرق اتصالی است که بر مجرای طبیعی باشد و موجب ضرر و فساد نباشد؛ ماند تفرق اتصالی که در جوهر مغتذی نزد نفوذ غذا حاصل می گردد که باعث هضم و نضج و تحصیل غذا و اصلاح است نه فساد؛ و این تفرق اتصال گاه در اعضاء مفرده واقع میشود؛ مانلد آن که اگر تفرق اتصال در عظم واقع شود که به دو جزء یا به اجزاء کبار

دوم: آن که کسر در نفس استخوان عارض گردد و آن را «هاشمه» نامند.

سوم: آن که سفیدی استخوان نمایان شود و آن را «واضحه» نامند. چهارم: آن که قدری از اجزاء استخوان از جای خود حرکت نماید و آن را «منقله» گویند. پنجم: آن که کسر آن استخوان به غشائی که آن را ام الدماغ نامند برسد و آن را «مأمومه» نامند. ششم: آن که کسر آن تا تجویف دماغ برسد. و آن را «جافیه» نامند.

و وجه تسمیه هر یک واضح است.

آن چه در عصب واقع شود:

اگر در عرض است، «بتر» خوانند، به فتح باء موحده و سکون تاء مثناه فوقانیه و راء مهمله، و اگر در طول است و قلیل العدد، «شق» گویند، به فتح شین معجمه و تشدید قاف، واگر کثیر العدد است «شرح»، به فتح شین معجمه و سکون راء و حاء مهمله.

و آن چه در عضل واقع است:

اگر در طرف آن است «هتک» گویند، به فتح هاء و سکون تاء فوقانیه و کاف، و اگر در عرض آن است «جر» گویند، به فتح جیم و تشدید راء مهمله. و اگر در طول آن است و در عدد کمتر و در غور و عمق بیشتر، نیز آن را «صدع» گویند، به فتح صاد و سکون دال و عین؛ هر سه مهمله، و اگر در طول است و کثیر العدد و غایر و پراکنده، آن را «فسخ» گویند، به فتح فاء و سکون سین مهمله و خاء معجمه.

آن چه در عروق از شریان و یا ورید واقع شود:

اگر در عرض است، قطع، به فتح قاف و ms335 سکون طاء و عین مهملتین، گویند و فصل، نیز. و اگر در طول است نیز آن را «صدع» گویند و به قرینه، فرق میان این و فصل معلوم می گردد و اگر به نوعی است که افواه عروق انفتاح یافته، آن را بثق، به فتح باء موحده و سکون ثاء مثلثه وقاف، گویند. تفرق اتصال وریدی را مطلقا، «انفجار» و شریانی را «ام الدم» گویند و جمهور اطباء ام الدم هنگامی نامند که شریان زیر جلد شکافته گردد و خون زیر جلد مجتمع گردد و نزد غمز باز گردد به شریان و چون دست بردارند، باز زیر جلد آید. آن چه در حجب و اغشیه واقع شود، «فتق»، به فتح فاء و سکون تاء مثناه فوقانیه و قاف، که به فارسی «شکافتن» نامند گویند.

و آن چه در غضروف واقع شود «رض»، به فتح راء مهمله و ضاء معجمه مشدده، که به فارشی «کوبیدن» نامند گویند. و گاه بعضی بر شکستن غضروف نیز «کسر» اطلاق می نمایند؛ چنان چه می گویند «انکسار الاذن والأنف». ونیز تفرق اتصال قاسم به دو جزء و یا به اجزاء کبار را «فتح» مینامند و به سوی اجزاء صغار را «تفتت» نامند. و بعضی «رض» را مخصوص به تفریق اتصال اجزاء صغار غضروف میدانند.

آن چه در جلد واقع شود: اگر منبسط است، سحج، به فتح سین و سکون حاء مهملتین و جیم، و اگر غیر منبسط و دقیق است، «خدش» گویند، به فتح خاء معجمه و سکون دال مهمله و شین معجمه. آن چه در لحم واقع شود، اگر از خارج و حدیث تازه است و قیح و چرک نیاورده «جراحت» نامند، به کسر جیم و فتح راء و حاء مهمله و تاء، و اگر چرک آورده قرحه، به فتح قاف و سکون راء و فتح حاء مهملتین و هاء، نامند.

تبصره: و این اسامی که ذکر یافت، نظر بر معنی مصدری آنها است و اگر در آنها فاعلیت را ملحوظ نمایند، به صیغه اسم قاعل خوانند؛ مانند «باتر» و «شاق» و اشارح، و «هاتک» و «جار» و«صادع» و «فاسخ» و «قاطع» و «فاصل» و «باثق» و «فاتق» و «راض» و «مفتت» و«ساحج» و«خادش» و «کاسر» وغیرها.

و بدان که آن چه ذکر یافت، اسامی تفرق اتصال مختص به اعضاء مفرده بود.

آن چه به اعضاء مرگبه واقع شود مانند قطع انگشت و دست و پا و غیرها:

گاه واقع میشود میان دو جزء عضو مرکب که یکی از دیگری جدا گردد بی آن که برسد تفرق اتصال به عضو متشابه الاجزاء، یعنی مفرده، و آن را مسمی به اسم «انفصال» و «انخلاع» و«فصل» و«خلع» گردانیدهاند و اگر در آن عضو عصب باشد و زایل گردد از موضع خود، آن را «فک» نامند. و تفرق اتصال که به عضو متشابه الاجزاء واقع شود، آن را «انحلال فرد» نامند. و گاه به مطلق تفرق اتصال، اطلاق «انحلال فرد» نمایند.

تبصره: ms337 مخفی نماند که بعضی اعضاء احتمال تفرق اتصال ندارند مطلقا؛ به سبب کمال شرافت و ریاست ماند دل که تفرق اتصال و موت آن با هم معاند.

فایده: و نیز بباید دانست که: تفرق اتصال چون در عضو جید المزاج واقع شود، زود به اصلاح آید و اگر در عضو فاسد المزاج واقع شود، دیر اصلاح یابد. و قروح صیفیه چون به سبب گرمی هوا دیر به اصلاح می آیند و به طول میانجامد، منجر به «آکله« می گردند در اکثر اوقات.

فایده: و نیز بباید دانست که تفرق اتصال در مجاری، اکثر باعث اتساع آن است. و از این جهت است که در اسهال کبدی به سبب وقوع تفرق اتصال در سطوح آن، اتساع در آن واقع میشود و در عرض آن میافزاید و گشاده می گردد به حدی که قطعههای کبد تا مقدار بیضه ای برمی آید. و گاه در غیر مجرا واقع میشود و باعث احداث مجرای جدیدی می گردد؛ چنان چه «قرشی»، علیه الرحمهآ، در «شرح قانون» درین مبحث نوشته که:

«شخصی را حبس البول از مده به هم رسیده و مترشح شد بول از جلد شکم او از چند جا و این حالت استمرار یافت او را که در هر وقت حاجت بول از این منافذ جدیده بول او ترشح مینمود و از مجرای مقرری هیچ برنمی آمد»؛ و نیز قضیه خود را نقل کرده که: «در عقب پای راست من خراجی به هم رسیده بود. پس از بط و شکافتن آن، روزی مسهل خورده بودم و بنا بر عدم استحضار کسی که بر او تکیه کرده به بیت الخلا روم، تا دیری حبس تبرز نمودم چون بعد از حضور شخصی قصد قیام نمودم قراقری که در جانب روده من بود به جانب جگر خود دریافت نمودم؛ پس ثقل آن را به طرف محدب جگر خود احساس مینمودم که به سوی ورک خود ms338 نازل می گردد و از آن جا به عقب پا و از موضع متقرح از نفس خراج اندک مدتی براز مندفع گردیده و به همین منوال مدتی بود و هر گاه شرابی و نقوعی میخوردم، نفوذ و مرور آن را به کبد خود محسوس مینمودم و از راه خراج برمیآمد به هر قسم که میبود بی آن که تغیری در آن به هم رسیده باشد. و چون

پس نوشته که: «ترسیدم مبادا همین خراج مخرج معتاد گردد؛ به تدارک او کوشیدم و پای خود را بر تکیه ای بلند نهاده میداشتم و اکثر حقنهها به عمل می آوردم، تا آن که در مدت یک ماه و یا زیاده بر آن به حالت اصلی باز گشت».

و نیز نقل نمودهاند که زنی آبستن بود و طفل او از راه ناف او برآمده؛ و در نواسیر مابین مقعده و خصیه و کش ران قرحه کرده، دیده و شنیده شد که براز و بول از آن هر دو منفذ جدید برمی آمدند.

سؤال: اگر گویند: بعضی «قطع اصبع» را از جمله امراض عدد شمرده و باز در تفرق اتصال عضو مرکب نیز آوردهاند و حال آن که مرض عدد، نوع ی است از مرض ترکیب و این با تفرق اتصال قسیم است و مخالفت میان هر دو لازم.

جواب: آن است که ایراد مثال واحد برای هر دو قسم چون به حسب اختلاف حیثیت است، قدحی به مقصود ندارد؛ برای آن که با هم از قضایای متضاد نیستند که مانعه الجمع باشند؛ زیرا که اجتماع مرض ترکیب وتفرق اتصال و سوء مزاج با هم در ورم واقع است؛ به خلاف قسمی که میانشان ضدیت باشد که در آن جا منع جمع ms339 لازم بود؛ مانند اسم و فعل که در این جا یک مثال برای هر دو کفایت بکند هر چند حیثیت مختلف باشد. و چون مرض مفرد و اقسام ثلاثه آن و انواع هر یک از آنها بیان یافت، حالا بیان مرض مرکب مینماید.

اما موض مرکب: بدان که «مرض مرکب» مرضی است که حادث گردد از اجتماع امراضی چند، یک مرض و یک حالت که آن مرض و آن حالت ورای همه و مشترک میان همه باشد؛ ماند «اورام» و «بثور» که هر یک از آن هر دو حادث

و بعضی «سل» را مانند صاحب «موجز» از امراض مرکبه شمرده؛ جهت آن که مرکب از قرحه ریه و حمی دقیه میداند. و اکثری از امراض مفرده گفتهاند؛ زیرا که حمی دقیه را لازم آن دانستهاند نه جزء آن.

فایده در منشأ تسمیهآ امراض: و بباید دانست که امراض را لاحق می گردد تسمیه به چند وجه: از جهت تشبیه؛ مانند «داء الأسد» که جذام است: جهت آن که هجوم می آورد بر صاحب آن مانند هجوم اسد. و یا به جهت آن که شباهت به هم میرساند صورت صاحب آن به صورت اسد. و یا به جهت آن که چون بسیار این مرض اسد را واقع می شود؛ هم چنین «داءالحیه» و «داء الثعلب» و«داء الفیل»؛ ویا به جهت محل آن، از قبیل تسمیه شیء به اسم محل، مانند «ذات الجنب» و «ذات الریه» و «ذات الصدر». و یا از جهت سبب آن نسبت بدان می دهند؛ مانند آن که می گویند: مالیخولیا مرض «سوداوی» است؛ برای آن که معنی آن در لغت یونانی «خلط اسود» است. و یا از جهت عروض آن؛ مانند «صرع» که معنی آن در لغت به معنی «سقوط» است و آن لازم آن است؛ ms340 زیرا که صاحب آن در آن حین میافتد. و بدان که هر مرضی که هست: یا اصلی است؛ یعنی حصول آن در عضو اولی بدون تبعیت حصول مرض دیگر است؛ خواه موجب مرض دیگر باشد یا نباشد. و لیکن در اکثر و اغلب، اطلاق آن را به مقابله و بالنسبهآ به سوی مرض شرکی مینماید. و یا شرکی است؛ به آن که حصول آن در عضوی تابع مرض عضوی دیگر باشد؛ ولهذا علاج آن به حسب اختلاف اصالت و شرکت، از دو جهت میباشد: یکی آن که: علاج اصلی سزاوار است که اولا و بالذات باشد. و دوم آن که: سزاوار است که علاج اصلی اقوی باشد.

یا آن که عضو اصلی قلیل الحس باشد وضرر مرض در آن ظاهر نگردد به سرعت، و عضو شرکی ذکی الحس و به زودی در آن ظاهر گردد اثر ms341 آن.

و یا آن که ضرر اصلی اندک و ضعیف باشد؛ به سبب آن که آن را استعدادی چندان نباشد.

و یا آن که آن عضو کثیف الجوهر وخسیس باشد، و شرکی لطیف الجوهر و شریف وذکی الحس باشد.

اقسام مرض شرکی

گاه میباشد مرض عضوی: به سبب مجاورت عضو دیگر: مانند رقبه با دماغ و ریه با قلب که به سبب مجاورت، مرض رقبه به دماغ نیز سرایت نماید و قرحه ریه حرارت آن به قلب رسد و قلب گرم گشته و حمی دقی به هم رسد. و لهذا اکثری، حمی دق را لازم سل میدانند و بعضی، با آن متحد؛ چنان که ذکر یافت؛ الا آن که رقبه، ضعیف الخلقهآ نیست مانند عقب گوش تا آن که بسیار آفات واورام عارض آن نگردد و برای آن که آفات و اضرار آن عام است، به تمامی بدن میرسد، مانند

یا از جهت آن که از آن هر دو عضو، طریقی است به سوی دیگری: مانند آن که ورم مینماید «حالب» به سبب جراحتی که در «پا به هم رسد؛ به جهت آن که، طریق نفوذ مواد به سوی پا است و بر حوالی آن، لحوم غددی رخو متخلخل است؛ برای آن که تا ممکن باشد که صغیر گردد حجم آن نزد انقباض فخذ به سوی قدام و نزد رکوع و مانند آن به سهولت؛ تا آن که این حرکات بر آن آسان باشد و از این جهت نفوذ مواد در آن لحم غددی آسان است و چون جراحتی در پا به هم رسد، طیعت با حرارت و خون برای اصلاح آن متوجه آن می گردد و «حالب» که در طریق آن است و «صاحب لحم» موصوف است، در آن میریزد و توقف مینماید در آن و متورم می گردد. و «حالب»، مجرایی در اربیه است که «اصل ms342 فخذ» و «بیخ ران» و «کش ران» نیز نامند و مجرای بول از گرده به سوی مثانه در آن جا واقع است.

و یا از جهت آن است که یکی از آن هر دو عضو خدمت دیگری مینماید: خدمتی که میرساند اثر آن عضو را به سایر اعضاء: و لهذا مریض می گردد «خادم» به سبب مرض «مخدوم»؛ مانند عصب از برای دماغ، و شرائین از برای قلب، و اورده برای کبد. پس هر گاه ضرر به قلب و دماغ و کبد رسد که مخدوماند، بالضروره ضرر به آنها میرسد که خادماند.

و یا برای آن که یکی از آن هر دو مبدأاند برای فعل دیگری: مانند حجاب برای ریه در تنفس؛ به جهت آن که حجاب حرکت میدهد ریه را به حرکت انقباضی و انبساطی خود و لهذا مبدأ تنفس است. و چون آن را آفتی رسد، به مشارکت آن به ریه نیز آفت میرسد.

و اما ریه را حرکتی فی ذاتها نیست و حرکت آن به واسطه حرکت حجاب است؛ چنان چه «جالینوس» بر آن است. یا از جهت آن که یکی از آن هر دو بر سمت دیگری است به محاذات: مانند معده و دماغ که در سمت و محاذی هم واقع اند و لذا

و یا از جهت آن که یکی از آنها منصب، یعنی محل انصباب، فضول عضو قریب بدان است که در اصل خلقت، ضعیف و قابل چیزی است که مندفع گردد به سوی آن: مانند ابط، یعنی زیر بغل، برای قلب واربیه، یعنی کنج و بیخ ران، برای کبد و عقب هر دو گوش برای دماغ، که آن اعضاء به سبب آن که رخو و ضعیف عدیم الحس اند، قبول فضولی که آن اعضاء رئیسه از خود دفع نمایند ms343 به سوی آنها مینمایند؛ تا آن که محتبس در آن اعضاء رئیسه نمانند و فاسد گشته و فساد و آفت آنها به جمیع بدن سرایت ننماید و عام و شامل جمیع بدن نشود.

و بباید دانست که هر مرضی که منتهی به صحت گردد و از ابتداء تا انتها به تدریج حادث گردد، آن را چهار زمان و چهار مرتبه است: «ابتداء» و «تزید» و «توقف» و «انحطاط»؛ چهت آن. که قوه مدبره بدنیه یا آن است که مساوی است در مقاومت با مرض، و یا مساوی نیست. و اول، «وقت انتها» است. و ثانی: یا با غلبه از طبیعت است، و یا با غلبه از طبیعت نیست. و اول، «وقت انحطاط» است. و دوم: یا آن است که بین و ظاهر است در آن مرض غلبه بیماری به نحو ظهور بین و در کمال آشکارا، و یا ظاهر و بین در کمال آشکارا نیست. اول «وقت تزید» است و ثانی «وقت ابتداء» است.

و به بیان دیگر آن که: یا ظاهر است اشتداد آن، یا انتقاص آن، و یا ظاهر نیست هیچ یک از آن هر دو:

اول، «وقت تزاید» است که ظاهر می گردد در آن اشتداد مرض هر وقتی بعد از وقت دیگر. دوم، «وقت انحطاط» است. و آن، وقتی است که ظاهر گردد در آن انتقاص و خفت و سبکی مرض، زمانی بعد از زمانی تا منتهی به صحت گردد. و سوم که ظاهر نمی گردد در آن زیادتی و پیش از وقت تزید است، «زمان ابتداء» است.

و غرض از معرفت آن اوقات: تقدیر و اندازه تدبیر و تصرف ms344 در غذا و دوا و اعمال ید وغیرها است؛ که در هر وقت آن چه لایق و سزاوار آن باشد به عمل آورند؛ مثلا: در اورام: اولا در «ابتداء»، روادع بکار برند . و در «تزاید»، روادع با محلل، یعنی با منضجات. و در «اثناء» محللات قویه، یعنی منضجات صرفه قویه، و در «انتها»، محللات ضعیفه برای تحلیل بقایای ماده. و اگر محتاج به انفجار باشد، منفجر گردانند به ادویه یا به شکافتن به نیشتر، و ادویه و مراهم منضجه منقیه استعمال نمایند. و در «انحطاط» از ادویه و مراهم مدمله و ملحمه و مجففه. نکته: و بدان که از قید «هر مرضی که منتهی به صحت گردد»، خارج گشت امراضی که تجاوز ننمایند از ابتداء و یا تزید و یا انتها بلکه به زودی هلاک گردانند. و هم چنین امراضی که «دفعی» واقع شوند که در آنها این اوقات اربعه نمیباشد.

فصل دوم از رکن سوم از مقالهآ اولی از اجزاء جزء نظری

در بیان اسباب ضروریه مغیره احوال بدن انسان و حافظ آنها بدان که سبب نزد اطباء چیزی است که مقدم باشد بالذات و موجب حالتی از احوال بدن انسان گردد؛ خواه ثبوتی صحی باشد به سبب تحقق و وجود شرایط آن که آن را ثابت و مستقر دارد، و یا سلبی مرضی به سبب اجتماع و تحقق موانع آن حالت اولی «صحی» است.

و اینها یعنی اسباب غیر بدنی را اسباب «بادیه» نامند؛ خواه موجب حالتی گردد: به واسطه ای مانند تناول طعام بسیار که موجب امتلاء است و امتلاء موجب مرض. و یا بدون واسطه، مانند حرارت شمس که موجب صداع است.

و وجه تسمیه «بادی» یا از جهت آن است که ظاهر می گردد بر طبیب و غیر طبیب نیز، و یا از جهت آن که از خارج بدن است مانند «بادیه» که خارج از «بدنیه» است، و یا از جهت آن که ابتداء امراض به آن است جهت آن که اسباب بدنیه، مانند امتلاء

و اما امثله حالت ثالثه، همان امثله مذکوره از برای صحت است وقتی که در مرض باشند؛ جهت آن که موجب حالت ثالثهاند اولا؛ زیرا که کم است که انتقال مرض به سوی صحت بدون آن که انتقال نمایند اولا به سوی حالت ثلاثه باشد.

و فعل سبب: یا بالذات است؛ به آن که طبیعت مدبره بدنیه «من حیث هی» مقتضی آن باشد؛ مانند تبرید آب سرد از خارج از اغتسال بدان.

و یا بالعرض؛ مانند تسخین آن به اعتبار احتقان حرارت غریزیه و ابخره حاره در باطن؛ زیرا که اغتسال به آب سرد به سبب برودت، تکثیف مسام بدن مینماید و باعث قبض و جمع آنها می گردد و حرارت غریزیه «هربا عن الضد» می گریزد و میلی به مبدأ خود که قلب است مینماید و ابخره حاره نیز به سبب تکثیف و انسداد وضیق مسام نمیتواند که نفوذ در آنها نماید لهذا در باطن محتقن میمانند و باعث تبرید ظاهر و تسخین باطن میشوند. و بدان که سببی که هست: یا ضروری است که ممکن نیست انسان را که خالی باشد از آن مدت زندگانی خود. و یا نیست ضروری. و غیر ضروری: گاه مضاد و مفسد طبیعت میباشد. یا نمیباشد.

و زیاده می گردد حرارت آن به سبب احتقان ابخره دخانیه و به کثرت حرکت آن و سرعت آن و به استعمال مسخنات؛ پس محتاج است دائم به سوی تحصیل امری که باعث اعتدال آن گردد و آن نیست مگر به استنشاق نسیم بارد و جذب نفس به داخل به حرکت انقباضی که از منفذ بینی و دهان و جمیع منافذ و منافس بدن که اتصال به ریه و شرائین دارند و از ریه و شرائین به قلب. و نسیم بارد، به سبب کمال لطافت و سرعت تحلیل و تغییر، به مجرد رسیدن بدان گرم و محترق می گردد و باز محتاج به اخراج آن است و اخراج فضلات متولد از طبخ روح در آن و ابخره و ادخنه با آن هوا به رد نفس به خارج به حرکت انبساطی. و هم چنین علی الدوام.

و لهذا باید که هوا معتدل میان حرارت و برودت باشد؛ برای آن که: حار به افراط، باعث تعدیل روح نمی گردد بلکه باعث زیادتی آن است و بارد به افراط، مطفی حرارت غریزی است ms348 که به سبب کمال لطافت خود سریع القبول است. پس، باید هوا معتدل صافی خالص باشد از اختلاط به «جوهر غلیظ کثیف منافی مزاج روح»؛ مانند:

ویا بخار ماء آسن؛ یعنی متغیر طعم و بو.

و یا بوی مردارها و جیفهها و مزابل و هر رایحه عفنه مفسده مزاج قلب و روح. یا ابخره کشت زارهای بقول و حبوب و گیاههای ردیه و یا اشجار خبیثه الجواهر ردی سمی؛ مانند درخت شوحط که درخت سمی است و هم چنین درخت بیش. یا غبار که پی در پی برسد و هوا را «غلیظ» و یا «کدر» گرداند. و مراد از غبار «غلیظ» آن است که متشابه الاجزاء باشد که در هنگام کثرت آن، ستار ه ها ی کوچک دیده نشود. و «کدر»، غیر متشابه الأجزاست. یا دخان؛ یعنی دود مرتفع از اجسام مرکبه از ارضیت و ناریت مختلفه با هوا که این نیز مکدر هوا و مغلظ آن است.

و دشوار است نفوذ آن؛ به سبب غلظت و تکدر در شغب «شریان وریدی» و از آن به سوی قلب. و جذب نمینماید آن را قلب؛ به سبب عدم لطافت، بلکه از خود دفع مینماید؛ به جهت آن که باعث ترویح آن نیست هیچ یک از این اهویه؛ بلکه مفسد روح و مکدر و موحش و مضر آناند. و مراد از «دخان»، ممکن است که اجسم اسود مرتفع از هر چه بسوزد به آتش» باشد که به جهت اسوداد و سیاهی و ردائت رایحه، فساد آن به روح بیش تر است. و در صور اعتدال صافی غیر منتن غیر ردی غیر متصف به اوصاف سلبیه ردیه مذکوره، میباشد. هوا حافظ صحت موجوده و محدث زایله؛ به جهت آن که معدل روح و مصلح مزاج ms349 آن است و مضر به آن از جهت کیفیت و قوام و جوهر هیچ یک نیست. پس اگر متغیر گردد از اعتدال و صفا به مخالطه آن به اشیاء، متغیر می گردد حکم آن نیز؛ یعنی محدث ماده آن و حافظ آن نمی باشد.

و یا مضاد آن نیست؛ مانند تغیرات عارضه به سبب جبال و بحار و مانند این ها.

تغیرات طبیعیه، یعنی تغیرات فصلیه: بدان که فصول سنه چهاراند، چنان چه ذکر یافت، که «ربیع» و«صیف» و «خریف» و «شتا» باشند و ازمنه بدان فصول تقسیم مییابند و مسمی بدان می گردند؛ به جهت آن که به آنها امتیاز مییابند زمانی از زمان دیگر؛ چنان چه به سبب فصول تمیز مییابند اجناس بعضی از بعضی. و این قصول نزد اطباء غیر فصول نزد منجمین است؛ زیرا که:

ربیع نزد اطباء زمانی است که مردم نباشند در بلاد متعدله محتاج به سوی پوشش بسیاری به سبب سردی هوا، و نه محتاج باشند به سوی ترویح بسیاری به سبب گرمی. و باشد آن زمان: ابتداء سبزی و خرمی و لباس زمردی نوروزی پوشیدن زمینها به نباتات، و روییدن ریاحین، و نشو و نمای نباتات، و برگ برآوردن اشجار، و کلاه شکوفه بر سر نهادن شاخهها و گل بر سر زدن و به انعام ثمر فایض گشتن، و مردم را متنعم نمودن به گستردن خوان الوان فواکه و حبوب به سبب نهوض حرارت کامنه در بواطن آنها، و حیوانات و انسان به سبب سردی هوای زمستان به رسیدن هوای معتدل بدانها، و به اهتزاز و فرح و سرور آمدن، و تقویت یافتن ارواح و قوا به انبعاث و برانگیختن حرارت غریزی به مناسبت و تفتیح یافتن مسام و غیرها و ارتفاع موانع و ایصال امداد بدانها.

و خریف، در مقابل آن است که آن: ابتداء ریختن برگ درختان، و مفقود شدن ثمر تازه آنها و متغیر گشتن رنگ آنها، ms350 و قحل و لاغر شدن و به صورت بیمار نمودن.

و صیف، عبارت از زمان: گرمی هوا، و بودن مردم محتاج به ترویح و تبرید.

و شتا، زمانی است که: مردم به سبب سردی بسیار محتاج به پوشش و خزیدن در خانههای گرم که منفذ هوا مطلقا در آنها نباشد، و حیوانات صحرایی و کوهی در مغارات و شکافهای کوهها پنهان گردند. و هوام و حشرات اکثر برطرف گردند و نماند، مگر بعض مارها و افاعی که در زیر زمین روند و پنهان گردند. مدت زمان هر یک از ربیع و خریف نزد ایشان، اقصر است از زمان هر یک از صیف وشتا.

و ربیع نزد منجمین: در ربع شمالی زمانی است که انتقال نماید شمس به حرکت خاصه خود به نقطه اول حمل و در آن سیر نماید تا اول جوزا. و صیف: هنگام رسیدن آفتاب است به همان حرکت خاصه خود به نقطه رأس السرطان وسیر نمودن در آن تا رسیدن به نقطه آخر سنبله.

و خریف: از ابتداء رسیدن آفتاب به نقطه اول میزان تا به رسیدن به آخر نقطه قوس.

و شتا: از هنگام رسیدن آن است به نقطه رأس الجدی و انتهای سیر آن تا نقطه آخر حوت است که باز از اول حمل، دوره را از سر گیرد. و بالجملهآ، دوازده برج را چهار قسمت نمودهاند که هر قسمی سه برج باشد: بروج ربیعیه، حمل و ثور و جوزاند و در ابتداء آن، شب و روز مساوی است و ابتداء گرمی هوا است. و به تدریج شب کوتاه گردد و روز بلند و گرمتر تا به «نقطه اول سرطان» رسد که نهایت طولانی روز و کوتاهی شب و گرمی هواست که آن روز را روز «باحورا» نامند.

بعد از آن، بروج صیفی است که سرطان و اسد و سنبله باشند. و در اینها هوا نیز در شدت گرمی است؛ به تدریج از ms351 روز می کاهد و به شب میافزاید. و از سنبله رو به سردی می آورد تا به نقطه سر میزان که باز شب و روز با هم مساوی می گردند و هوا میل به اعتدال می نماید.

چون از اول حمل تا آخر میزان سیر آفتاب به جانب قطب شمالی است محاذی میل منطقهآ البروج، لهذا هوا در آن شش برج، گرم میباشد. و نهایت گرمی آن در سرطان و اسد است؛ چنان چه ذکر یافت. و در شش برج دیگر چون میل آن به جانب جنوب است، هوا سرد میباشد؛ خصوص در قوس و جدی و دلو تخمینا. و اینها به حسب عرض بلدان و اقالیم نیز مختلف و متغیر می گردد.

و هم چنین، مختلف و متغیر می گردد حال هوا به اختلاف تغییر نواحی و ریاح و مجاورت جبال و بحار و تربت اراضی؛ و این تقسیم، بنا بر سکان غیر خط استواست.

و اما در خط استواء، هشت فصل میباشد؛ به جهت آن که هر فصلی دو بار اعاده مینماید؛ یکی مقابل دیگری. و قسمت هر فصلی یک ماه و ms352 نیم میافتد؛ بدین قسم که: از حمل تا نصف ثور، صیف است و از نصف ثور تا اول سرطان، خریف و از اول سرطان تا نصف اسد، شتا و از نصف اسد تا اول میزان، ربیع واز اول میزان تا نصف قوس، باز صیف شروع مینماید و از نصف قوس تا اول جدی، خریف و از اول جدی تا نصف دلو، شتا و از نصف دلو تا اول حمل، باز ربیع.

و وجه تکرار فصول در خط استواء: آن است که آفتاب دو مرتبه به سمت الرأس در نقطه «اعتدالین» می رسد و لهذا دو صیف واقع میشود؛ و دو بار از سمت الرأس می گذرد و به نقطه «انقلابین» میرسد و از این جهت دو شتا به هم میرسد. و هر یک اینها مقابل دیگری است. و مراد از نقطه «اعتدالین»، نقطه رأس جمل و میزان است. و «انقلابین»، نقطه رأس سرطان و جدی که یکی را «اعتدال ربیعی» و دیگری را «خریفی» و یکی را «انقلاب صیفی» و دیگری را «انقلاب شتوی» نامند.

و تفصیل این بیانات، طولی دارد و اینجا محل گنجایش آن نیست.

اصلاح حال هوا: و از جهت این اختلافات، اطباء تدابیر می نمایند برای اصلاح حال هوا، هر چند هوای محیط به ابدان، از امور سته ضروریه ضرورتر و لابدتر است و بی اختیار انسان است، مگر به انتقال از بلدی به بلدی دیگر که هوای آن موافقت و مناسبت داشته باشد و این همه مردم را ممکن نیست، لهذا اصلاح مینمایند اطباء اهویه فصول و بلدان را به تدابیر و انتقال از بلدی به بلدی و غیر اینها؛ جهت آن که نظر ایشان در فصول نیست مگر از حیثیت آن که مؤثراند در بدن انسان به اعتدال و تسخین وغیرها.

الا نواحی و ریاح که نیز از جمله مغیرات هواست. پس جنوب و ناحیه آن، یعنی بادی که از آن جانب ms353 وزد، مسخن و مرطب بدن است.

و شمال و ناحیه آن، یعنی بادی که از جانب شمال و توابع آن وزد، باعث تبرید و تجفیف بدن است.

و صبا، یعنی مشرق، و دبور، یعنی مغرب، و ناحیه آن هر دو، یعنی بادی که این دو جانب مشرق و مغرب و توابع آن هر دو وزد، قریب به اعتدالاند. و اینها نیز به حسب بلدان و اقالیم و وقوع جبال و بحار نیز مختلف می گردند. و بیان اینها و علل اینها در بیان عرض اقالیم و وقوع جبال و بحار در نواح آنها مذکور خواهد شد؛ إن شاء الله تعالی.

فصل ربیع، معتدل در کیفیات اربع است که حرارت و برودت و یبوست و رطوبت باشد؛ به سبب آن که آفتاب، قریب به سمت الرأس می رسد و به حد مسامته نمیرسد که به انعکاس آن در هوا گرمی و خشکی به هم میرسد؛ به سبب قلت باران. و لیکن بلادی که باران آن در این موسم باشد، مانند «زیر بادات»، هوای آن مرطب است. و فصل صیف، گرم و خشک است؛ به سبب مسامته شمس به سمت الرأس و انعکاس اشعه و ارتفاع ابخره و تحلیل رطوبات و قلت وقوع نداوت به امطار و غیرها. و لیکن این در بلادی است که در فصل صیف باران نبارد؛ مانند بلاد ایران و عربستان و روم و غیرها، به خلاف هندوستان و بنگاله و دکن و اکثر سواحل دریا که هوای صیف اینها گرم و تر میباشد.

فصل خریف، سرد و خشک است، در مقابل ربیع. و به اعتبار طبع، مضاد مزاج حیوان وطبع نباتات است. ولهذا اول خمود و ضعف قوا و ارواح حیوانات و نباتات و فقدان اثمار وسقوط اوراق واشجار است. و این نیز به حسب بلدان مختلف می گردد؛ زیرا که: در بعضی بلاد تا اوایل آن نیز باران میباشد؛ مانند بنگاله ms354 و در بلاد «کرناتک»، اول موسم باران آن جا اول خریف است و تا آخر آن، انتهای آن است؛ پس اهویه خریف آن بلاد، سرد و تر میباشد. و بعضی که اطلاق «اعتدال» بر فصل خریف نیز مینمایند به اعتبار تساوی حر و برد است؛ زیرا که معتدل را بر چند معنی اطلاق مینمایند؛ چنان چه در مبحث مزاج در تقسیم آن گفته شد.

فصل شتا، سرد و تر است؛ به اعتبار آن که: آفتاب دور از سمت الرأس می گذرد و باران و برف، باعث نداوت و تری هوا است. این نیز در بلادی است که باران در فصل زمستان شود؛ مانند ایران و بلاد مذکوره در صیف، به خلاف هند و بنگاله که در فصل زمستان باران نمیبارد مگر نادرا چند بارانی.

بدان که هر فصلی از این فصول، احداث امراضی چند مناسب طبع خود مینماید و زایل مینماید مضاد آن؛ زیرا که شفا به ضد و به دفع ماده منافی صحت و به احداث کیفیتی مخالف آن ماده است؛ به جهت آن که تولید مینماید ماده ای یعنی خلطی مناسب کیفیت خود که باعث تولید آن امراض است:

مگر ربیع که به سبب اعتدال مزاج و لطافت و تحریک خود، مقوی قوا و نهوض فرماینده آنهاست برای رد مواد موجوده محتبسه در امکنه و افضیه بدن؛ پس هر گاه نهوض نماید قوه و به حرکت در آورد مواد محتبسه ساکنه را و ترقیق و سیلان دهد آنها را و نتواند که تمامی را دفع نماید، لا محاله به اعضاء ضعیفه مانند مغابن و تحت جلد و اطراف بدن می ریزند و باعث تولید امراض مناسبه آن فصل می گردد؛ مانند دمامیل و خراجات و بثور و خارش و جرب و اورام حلق. بالجملهآ هر مرض مادی که ماده آن ساکن باشد در شتا، در این فصل غلیان و هیجان نماید و نضج یافته مندفع گردد. ms355 و حدت آن امراض نه از جهت ردائت آن فصل است بالذات؛ زیرا که، چنان چه ذکر یافت، اعدل و اصح فصول و انسب به حیات و صحت است، بلکه بنا بر انضاج و دفع طبیعت و تقویت آن است و تنقیه بدن وقلع مواد فاضله از آن. و نیز چون این فصل مناسب مزاج روح است، باعث نهوض و تقویت و انزعاج آن است. و به طبیعت آن، رطوبات و خون در نباتات و حیوانات و انسان برانگیخته و ظاهر می گردند و باعث نما و بر آوردن شاخهها و اوراق و أزهار و شکوفهها و گلها و ثمرهها و حمل حیوانات و نضارت و رونق چهره و بدن و فربهی و سرخی رنگ رو و غیرها می گردد.

و از این جهت بعضی گمان نمودهاند که مزاج آن گرم و تراست؛ جهت حدوث امراض حاره رطبه و ظهور افعال متعلقه به حرارت و رطوبت در آن.

و صیف، مثیر و مهیج و برانگیزاننده صفراء است؛ به مناسبت طبیعت «حرارت و یبس» خواه با صفراء و لطافت صفراء که به جوش می آورد آن را و موجب امراض صفراویه می گردد؛ مانند غب و حمی محرقه و صفراویه و عطش و کرب معدی یا قلبی، به سبب گرم نمودن معده و قلب را به انصباب صفراء به سوی آن، و مخلوط شدن صفراء با خونی که تغذیه قلب بدان است،، و به گرم نمودن کبد نیز که این باعث زیادتی عطش است. و میتواند بود که عطش به سبب تحلیل رطوبات و گرمی و خشکی اعضاء رئیسه اصلیه و طالب تبرید و ترطیب بودن آنها باشد و هم چنین کرب قلبی نیز.

و شتا، موجب زکام و نزله و سعال و بسیاری تولید بلغم و امراض بلغمی است؛ به سبب تکثیف مسام سر و بدن و کثرت ارتفاع ابخره غلیظه متولده از مواد بارده رطبه به سوی ms356 سر؛ به اعتبار آن که در آن فصل به سبب سردی و سد مسام، حرارت میل به باطن دارد و لذا در آن مواد اندک تصرف نموده و لطیف آنها را مستحیل به ابخره غلیظه نموده که به سبب محاذات، میل به جانب رأس مینمایند و در آنجا رسیده و به سبب سردی و تکثیف مسام نمیتوانند که مندفع گردند؛ لا محاله مستحیل به رطوبت گشته نزول مینمایند و از مجرای انف که اقرب به دفع آن هاست مندفع می گردند، و قلیلی از مجرای دهان نیز.

و این، در صورتی است که اعضاء صدر قوی باشند و نگذارند که به سوی آنها منصب گردند و الا اگر ضعیف باشند، به سوی آنها ریخته، سرفه و درد سینه و پهلو و غیرها حادث گردد. و بالجملهٔ‌، به هر عضوی که ضعیف یابند و بریزند، مانند دندان و یا گوش و یا چشم و یا حلق و یا حجب صدر و قصبه ریه و ریه و معده و غیرها، مرض مختص به اسم خاص احداث نمایند.

و اما تولید بلغم، به سبب استیلاء برودت بر بدن؛ و قلت حرکت محلله رطوبات محدثه حرارت و یبوست، و کثرت نوم مولده بلغم، و کثرت اکل اغذیه غلیظه و

و اما تولید امراض بلغمیه، به سبب فساد اخلاط موجوده و مجتمع بودن ماده آنها است از داخل، واعانت برودت از خارج. و خریف، زیاده می گردد در آن سوداء و امراض سوداویه؛ به مناسبت مزاج آن با سوداء، و به سبب متغیر بودن هوا در آن به حسب اوقات؛ از سرد بودن شب و صبحها و آخر روز، و گرم شدن در وقت ظهر، و امتزاج فصلین، و میل از گرمی به سردی نمودن، و از پیش گذشتن تابستانی که به سبب ms357 گرمی خود، مسام و منافذ بدن را متخلخل و مفتوح و سست کرده و تحلیل داده مواد و قوا را و برانگیزانیده صفراء را و سوزانیده اخلاط لطیفه را و مهیا گردانیده بدن را برای امراض که به اندک تغیر هوایی و سد مسامی که واقع گردد و تغلیظی که در آنها به هم رسد، مجتمع گشته و باعث تغییر وتعفین واحداث امراض گردند. و نیز در فصل گرما به سبب کثرت و وفور فواکه رطبه تازه و آشامیدن آبهای سرد و اغذیه بارده رطبه، فساد در اخلاط به هم رسیده، و در آن هنگام به سبب عدم اجتماع و میل حرارت به سوی ظاهر و تحلیل لطیف آن به بخار و عرق و عدم تصرف حرارت غریبه در آنها، ساکن و غیر متحرک بودند. و در فصل خریف به سبب سد مسام و عدم تحلیل لطیف آن به بخار و عرق و میل حرارت به سوی باطن و تصرف حرارت غریبه در آنها، باعث هیجان و غلیان و احتراق وحدوث امراض می گردد. و تولید سوداء در آن فصل بسیار میباشد؛ به سبب: تغلیظ مواد، و احتراق بعض آنها به سبب تحلیل اجزاء لطیفه آنها به حرارت صیف، و ترمد بواقی و احتباس آنها در خریف، و گردیدن سوداء به سبب برودت و یبوست ماده و اقتضاء فصل. و سبب زیادتی ردائت آنها، احتباس آنها است در بدن و ضعف قوه از انضاج و دفع

تبصره: و این امور، بر تقدیری است که فصول ms358 بر طبایع خود باشند و الا بسا است که نزد تغیر فصل از طبیعت خود، افعال آن بالعکس میباشد؛ یعنی: ربیع که هوای آن بسیار سرد و یا بسیار گرم و باران بسیار در آن واقع شود. و هم چنین در صیف که هوا بسیار سرد گردد. و یا در بلادی که موسم باران نباشد، باران بسیار بارد و در بلادی که موسم باران است، نبارد. و به دستور، خریف و شتا نیز منقلب گردند از مزاج اصلی خود. و بدان سبب، انقلاب در امزجه مردم و در امراض نیز واقع شود و : امراض مختلفه صعبه عسرهآ البرء و مهلکه به سبب قوت سبب و اختلاف ماده به هم رسد.

واما تغیرات غیر طبیعیه و نه مضاده مر طبیعیه را یا از اسباب سماویه است. و یا ارضیه:

اما اسباب سماوی: مانند اجتماع آفتاب با بسیاری از کواکب دری بسیار روشن، از متحیره و ثوابت، مانند: «شعری یمانیه» که «کلب الجبار» نامند. و «شعری شامی» که معروف به «غمیصا» و «قلب الاسد» و«عین الثور» است. به آن که خطی که خارج شود از مرکز عالم و مرور نماید از مرکز شمس و برسد به مرکز آن کوکب دری اگر از متحیره است، و به موضع آن، اگر از ثوابت است، و در نتیجه موجب تسخین هوا گردد هر چند در زمستان باشد؛ جهت زیادتی روشنی و نور آنها و انضمام آنها با نور و روشنی آفتاب و باعث زیادتی گرمی شدن؛ زیرا که اضواء، تمامی حاراند و محدث حرارت.

و اگر اجتماع شدن ممتد و دائمی باشد، تسخین بسیار به امتداد و دوام به هم رسد در هوا و اگر نه، کمتر تغییر یابد و به مقدار آن اجتماع است ؛ چنان چه ظاهر می گردد نزد هنگام کسوف شمس، سردی یک دفعه در هوا هر چند در تابستان باشد، و لیکن چون دوام ندارد زمان آن، به سبب ms359 سرعت حرکت قمر و گذشتن از محاذات آن به زودی، لهذا در هوا سردی بسیار به هم نمی رسد.

اما اختلافات ارضیه: چنان چه میباشد به سبب اختلاف مساکن. و مختلف می گردد مساکن به اعتبار هوا: یا از جهت عرض مساکن و یا از جهت مجاورت جبال یا بحار یا وضع آن و یا تربت یعنی خاک آن.

اختلاف مساکن از جهت عرض: و عرض، عبارت از بعد آن از خط استواء است که به غایت اعتدال است بنا بر قولی؛ به جهت آن که قوس دایره نصف النهار، میان سمت الرأس و معدل النهار می گذرد؛ پس: بلدی که عرض آن مساوی میل کلی باشد، و آن» مدار رأس السرطان یا کمتر از آن است، وقتی که معارضه نکند او را سببی از اسباب ارضیه که حرارت آن را کم گرداند، در هنگام صیف گرمتر میباشد؛ به سبب دوام مسافت. شمس و طول روز در آن. و بلدی که بعید باشد از مدار رأس السرطان، سردتر میباشد به سبب بعد مسافت. و هم چنین هر چند دورتر گردد، سردتر میباشد تا به عرض شصت و شش درجه رسد که بسیار سرد میباشند و بدان سبب» عمارت و سکونت در آن بسیار کم است. و بعد از آن، به سبب کمال سردی، معموره و مسکونه نیست. و اکثر اقلیم دوم، بسیار گرم میباشد؛ به جهت دوام مسافت شمس بر سر سگان ایشان، و یا قریب به مسافت؛ برای آن که: عرض بیش تر آن قریب به میل کلی است، وعرض وسط آن، بیست و چهار درجه و نیم است.

و این، اندک زیاده است از میل کلی. و بعضی گفتهاند: تا برسد به وسط اقلیم دوم که قریب است به میل کلی و یا به مساوی آن.

اختلاف مساکن از جهت مجاورت بحار

و مجاورت بحار، باعث ترطیب هوا می گردد؛ به سبب کثرت اختلات اجزاء بخاریه منفصله از دریا. و بخار ارطب چیزی است که منفصل می گردد از آب دریا؛ به جهت آن که منفصل نمی گردد مگر الطف اجزاء آن. و اما اجزاء ارضیه محترقه مالحه که باعث ملوحت آب می گردد، متبخر نمی گردد؛ به سبب غلظت و ارضیت خود و از این جهت است که چون ابخره دریاها مستحیل به مائیت گردد، شیرین میباشد.

و بلد بحری که در میان دریا میباشد، از قبیل جزایر، و یا در کنار دریا باشد، مانند بنادر، معتدل میباشد حرارت و برودت آن؛ یعنی در فصول حاره به سبب غلبه رطویت بر گرمی آن پس در کمال شدت گرمی نمیباشد و در فصول بارده نیز در کمال شدت سردی نمیباشد؛ به سبب غلبه رطوبت نیز؛ برای آن که احدی الفاعلتین با رطوبت فعلشان ضعیف میباشد و نیز به سبب افراط غلظت هوا و به سبب کثرت ابخره رطبه و لهذا کما ینبغی حرارت و برودت را قبول نمینماید.

اختلاف مساکن از جهت مجاورت جبال

و جبل شمالی که در جانب شمال بلده، کوه باشد، باعث گرمی هوای آن بلد می گردد؛ به دو جهت:

یکی، از جهت منع وزیدن ریاح شمالیه بارده یابسه است. و وجه برودت آن، آن است که می گذرد بر بلاد و کوههای بسیار سرد که همیشه بر آنها یخ و برف

و دیگر، حبس آن ریاح جنوبیه حاره رطبه را؛ به جهت آن که ریاح چون منفذی نیابند برای مرور و منعکس و محتبس گردند به سبب سد و مانع، لا محاله گرم می گردند هر چند سرد باشند؛ به سبب لطافتی که دارند.

و اما سبب گرمی ریاح جنوبیه به جهت آن است که آفتاب از آن زیاده از میل کلی دور نمی گردد و دائم مسامته شمس یا قرب مسامته حاصل است آن بلاد را و لهذا در کمال گرمی است و ریاحی که بر آنها می گذرند، خواه مهب و محل وزیدن آنها نزدیک باشد و یا دور، هر چند سرد باشند، به سبب گذشتن بر آنها گرم می گردند؛ به جهت لطافت و قبول گرمی. و اما رطوبت آن به جهت آن است که دریاها اکثر در جانب جنوب است و ریاحی که بر آنها بگذرد البته قبول رطوبت مینماید و با آنها اجزاء بخاریه مائیه مخلوط می گردد.

جبل جنوبی: یعنی در جانب جنوب بلد که کوه باشد، به عکس آن است که در جانب شمال باشد، یعنی هوای این بلد، سرد و خشک میباشد؛ به سبب سد و منع نمودن وزیدن ریاح جنوبیه حاره رطبه، و احتباس ریاح شمالیه در آن. و جبل مغربی یعنی بلدی که در جانب مغرب آن کوه باشد، بهتر است از آن که در جانب مشرق آن باشد؛ خصوص که شاهق و بلند باشد؛ جهت ستر و حجاب بودن آن تابش شعاع آفتاب را تا مدتی که بلند گردد و از سر آن بگذرد و آن زمان در بلد بتابد و گرم گرداند؛ زیرا که گرمی هوا، تمامی از تابش آفتاب ms362 است و مسخنی و نیری و مربی اعظم از آن نیست، و بدان سبب آن امر باعث فساد و امراض،، ی است؛ زیرا که دفعتا انتقال مییابد هوا از سردی آخر روز و تمام شب و تا ربع و یا ثلث روز

فایده: و وجه وزیدن ریاح مشرقیه در اول روز و مغربیه در آخر روز، صعود ابخره و ادخنه است که ماده تکون آنها است و این نمیباشد مگر به حرارت قویه که تأثیر نماید در مواد رطبه مائیه و ارضیه و متبخر گرداند و صعود فرماید اجزاء لطیفه آنها را واین را ادنی حرارتی کافی است.

اختلاف مساکن از جهت وضع آنها

بلدی که مرتفع باشد زمین آن، هوای آن هم سردتر و صحیحتر میباشد از بلدی که منخفض و پست باشد؛ به جهت آن که هوا را چهار طبقه میباشد؛ به سبب تابش آفتاب و کواکب دیگر و انعکاس اشعه آنها و مرتفع گشتن آنها:

طبقه اولی: هوایی است که قریب به زمین و آب است. و این، قریب به اعتدال است برای آن که در آن اجزاء ارضیه و مائیه مخلوط با هم است.

طبقه دوم: هوای بارد است به ms363 سبب ابخره؛ به جهت آن که حرارت آفتاب و کواکب صعود میفرمایند از زمین و آب با ابخره ای که مخلوط به هوا می گردند؛ پس چون بلند گشتند و مفارقت نمود از آنها حرارتی که باعث صعود آنها بود،

طبقه سوم: هوای حار است به سبب ادخنه؛ به جهت آن که صعود ادخنه و ارتفاع آنها به سبب یبس آنها زیاده از ابخره است به سبب رطوبت آنها. و هر چند که اجزاء ارضیه ثقیل تر از اجزاء مائیه است یا ادخنه بیش تر از ابخره است و لیکن یبس آنها که حافظ حرارت متصاعده آنهاست، بیش تر از اجزاء مائیه بخاریه است. طبقه چهارم: هوای صرف خالص از ابخره و ادخنه است که مجاور «کره اثیر» که کره نار باشد پس بر این تقدیر میباشد بلاد مرتفع سردتر و خشکتر از بلاد منخفض مجتمع در آن ابخره و ادخنه متصاعده از میاه و اراضی آن به تأثیر حرارت اشعه کواکب نیره واضواء منعکسه از آنها، و نرسیدن هوای آن به طبقه دوم چه جای سوم است . و وجه حدوث ابر و باران و تگرگ و برف و سایر کاینات جو، از معرفت این طبقات و انعکاس اشعه بر میاه و اراضی معلوم می گردد. حکایت: بعضی نقل نمودند که در بین سفر به دامن کوهی رسیدیم و برای تفنن با بعضی بالای کوه رفتیم و آن کوه اندک بلند بود. بعد رسیدن به بالای آن دیدیم که از شعب و منافذ کوه بخار برمی آید و به حدی رسیدیم که مردم پای کوه و قافله به نظر نیامدند. بعد از زمانی آن ابخره برطرف گشت و مردم نمایان گردیدند. چون از کوه به زیر آمدیم، دیدیم باران عظیمی شده و زمینها تر ms364 و در گودالها آب ایستاده و اهل قافله گفتند: چون شما بالای کوه رفتید، ابری آمد و باران عظیمی بارید. ایشان چون بالای کوه ابری و بارانی ندیده بودند: گفتند ما ابر و باران را بر سر کوه ندیدیم. و بلد مستوی در بلندی و پستی، هوای آن صحیح و سالمتر و به اعتدال، اقرب

آثار کیفیات گوناگون هوا بر بدن

و یباید دانست که هوای سرد و خشک: باعث استحکام بدن می گردد؛ به جهت قبض و تکثیف آن جواهر اعصاب را، و انجماد آن رطوبات مرخیه مرهله آنها را، و حصر وجمع آن حرارت غریزیه را در بواطن، و تجوید هضم و نضج، و تقلیل رطویات فضلیه مرخیه. و بدان جهات باعث تقویت بدن و افعال صادره از آن است و به جهت منبع روح و حار غریزی از تحلیل نیز، و همه اینها باعث تجوید هضم و تولید دم جید نقی صافی از فضول و ارواح کثیره لطیفه و نیکویی رنگ رخسار و براقی و درخشندگی است.

و امراض مختصه بدان: زکام و نزله است؛ به جهت علتی که ms365 ذکر یافت. و صرع و فالج و رعشه؛ به سبب کثرت بلغم واحتقان آن در دماغ و عدم تحلیل آن؛ به سبب کنافت مسام به برودت تا آن که برودت باعث ضعف دماغ و نخاع و عصب است؛

و امراض مختصه بدان: خناق است؛ به سبب انصباب مواد ممتلیه دماغ و سیلان آن به سبب حرارت به سوی آن و قبول لحم غددی آن را به سبب ضعف خود. و حمیات خلطیه عفنیه؛ به سبب کثرت مواد مجتمعه و غلیان و تعفن آنها به تصرف حرارت غریبه و رسیدن ms366 عفونت آنها به قلب و از قلب به سایر بدن. و رمد؛ به سبب سخافت و ضعف بنیه عین و تخلخل جرم آن و قبول انصباب مواد منحدره از سر را.

اما تغیرات مضاده مجرای طبیعی مانند وبا که مغیر جوهر هوا است به عفونت و فساد. و میرسد عفونت و فساد آن به سبب تنفس به قلب، و فاسد می گرداند مزاج آن و مزاج روح حیوانی را اولا، و بعد از آن مزاج دماغ و کبد و روح نفسانی و طبیعی را، پس سایر بدن را. و لهذا باعث موت است به افساد و افناء ارواح.

چون بیانات احوال هوا از حیثیت اعتدال و انحراف و تغیرات باعث صحت و امراض آن بالإجمال ذکر یافت، برای تبیین باقی آن، جمله را بسطی باز ذکر مییابد.

بدان که تغیرات سماوی و ارضی و معرفت افلاک و بروج و اقالیم و بلدان و نواحی، موقوف به معرفت افلاک و بروج و انجم و خط استواء و تقسیم ربع مسکون است؛ پس اولا:

بباید دانست که افلاک نهاند که نه طبقه نامند: هفت، مخصوص به «کواکب سبعه سیارهانده و هر یک از اینها مشتمل بر چند فلک است. و فلک هشتم، فلک توابت است که «کواکب ثابته» همه در آن مرکوزاند. و نهم، «فلک الأفلاک» است که «فلک اطلس» نامند به سبب صفا وخالص وصافی و بی کوکب بودن آن.

و سطح محدب هر یک به سطح مقعر دیگری مماس و متصل است بدون فاصله: و سطح محدب فلک الأفلاک را حق تعالی میداند که منتهی تا به کجا است؛ و سطح محدب «فلک البروج»، مماس به سطح مقعر فلک الأفلاک است و سطح مقعر آن، مماس سطح فلک هفتم است، که «فلک زحل» نامند، و سطح مقعر فلک زحل، مماس سطح محدب فلک ششم است که «فلک مشتری» نامند. ms367 و سطح مقعر فلک ششم، مماس سطح محدب فلک پنجم است که «فلک مریخ» نامند. و سطح مقعر فلک پنجم، مماس سطح محدب فلک چهارم است که «فلک شمس» نامند.

و سطح مقعر فلک شمس، مماس سطح محدب فلک سوم است که «فلک زهره» نامند. و سطح مقعر فلک سوم، مماس سطح محدب فلک دوم است که «فلک عطارد» نامند. و سطح مقعر فلک دوم، مماس سطح محدب فلک اول است که «فلک قمر» نامند. واین افلاک ثمانیه را به حکم آیه کریمه «إنا زینا السماء الدنیا بزینه الکواکب»، «سماء» دنیا نامند.

و فلک هشتم و نهم، «کرسی» و «عرش» نیز نامند؛ و سطح مقعر «فلک قمر»، مماس به محدب «کره ناره است که «کره أثیر» نیز نامند. و سطح مقعر این، مماس

افلاک زیر مجموعه هر فلک: و فلک تاسع و ثامن را هر ms368 یک، یک فلک است؛ به جهت آن که تفنن حرکات ندارند؛ هر یک مختص به حرکت خاص اند. و قمر را چهار فلک است: یکی «جوزهر»، دوم، مایل. و حرکت هر دو متشابه حول مرکز عالم است. سوم، حامل. و حرکت این نیز متشابه گرد مرکز عالم است. و البته این، خلاف قیاس و از مشکلات فن هیأت است. چهارم، فلک تدویر است. و حرکت این، حول مرکز عالم، متشابه نیست. و هر یک از ثلاثه علویه را «متحیره» نیز نامند که مریخ و مشتری و زحل باشد. و زهره را نیز سه فلک است: یکی، ممثل. و حرکت این، حول مرکز خود است که حول مرکز عالم باشد و متشابه است. دوم فلک حامل. و حرکت این، نه متشابه حول مرکز خود و نه متشابه حول مرکز عالم است؛ بلکه حول نقطه ای متشابه است که از مرکز حامل در جانب اوج، به مقدار بعد مرکز حامل از مرکز عالم دور است بر همان سمت؛ یعنی بر خط مار به مرکزین. و این نیز یکی از مشکلات این فن است. و

و عطارد را چهار فلک است: یکی، ممثل. و حرکت این متشابه حول مرکز خود است که مرکز عالم است. دوم، تدویر. و حرکت این، نه گرد مرکز خود و نه گرد مرکز عالم متشابه است. سوم، حامل. و حرکت این، نه گرد مرکز خود و نه گرد مرکز عالم و نه گرد مرکز تدویر متشابه است، بلکه گرد نقطه ای است که در منتصف ما بین مرکز عالم و مرکز تدویر است و بعد آن نقطه ای از مرکز تدویر مساوی بعد مرکز حامل است از مرکز تدویر. و این نیز یکی از ms369 مشکلات این قن است.

و در «متحیره»، این نقطه را که حرکت «حامل» حول آن متشابه است، «مرکز معدل المسیر» نامند و آن، دایره ای است متوهم و مساوی حامل که مرتسم می گردد به گرد آن خطی که خارج است از این نقطه و به مرکز تدویر گذشته. و وجه تسمیه آن به «معدل المسیر» جهت آن است که سیر اینها معدل و شناخته میشود بدان. چهارم، فلک تدویر. و حرکت این، متشابه است گرد مرکز خود نه گرد مرکز عالم.

و هر یک از کواکب سبعه سیاره را، سوای شمس، حرکتشان به توسط فلک تدویر است؛ به اعتبار این که آنها را رجعت و استقامت است؛ به خلاف شمس.

و اما اختلاف حرکات آنها و اختصاص هر یک به مدتی خاص چنین است که:

قمر، در یک ماه یک دوره را تمام کند. و عطارد، قریب به یک سال. و زهره، به یک سال. و شمس نیز به یک سال. و مریخ، به یک سال و ده ماه. و مشتری، به دوازده سال. و زحل، به سی سال. و فلک ثوابت، در سی و شش هزار سال. و فلک الأفلاک، در شبانه روزی یک دوره را تمام می کند که «حرکت ارادی» نامند.

حرکت آن هشت فلک از مغرب به مشرق است که «بر توالی بروج» نامند. و حرکت فلک الأفلاک که از مشرق به مغرب است، «بر خلاف توالی بروج» نامند. و این، بنا بر اتفاق حکماء ما تقدم اهل هیأت. و اما نزد «شیخ بن عربی» و بعض محققین دیگر، حرکت همه از مشرق به مغرب است؛ منتهی به سبب سرعت و بطء، بعضی از دیگری پس میمانند و چنین مینمایند که حرکت بعضی از مشرق به مغرب و حرکت بواقی، از مغرب به مشرق است.

تبصره: و تعداد هر یک از افلاک سیاره، حقیقی نیست و حکماء برای ضبط حرکات و رفع مناقشات ms370 برای هر یک به حسب احتیاج فلکی چند مقرر نمودهاند، و إلا فی الحقیقهآ به حسب اهل شرع، کواکب خود سیارهاند در افلاک؛ به حکم آیه کریمه «و کل فی فلک یسبحون».1 و چون تفصیل آنها طولی دارد، بدین مقدار اکتفا نموده شد.

قطبین: بدان که در هر فلکی به اعتبار تحریکشان، دو نقطه که مدار حرکتشان بدان است متصور می گردد که آن دو نقطه دایم ساکن بر جای خود مستقراند و تجاوز از محوره خود ندارند. آن دو نقطه را «قطبین» نامند: یکی به جانب شمال که «قطب شمالی» گویند، و دیگری به جانب جنوب که «قطب جنوبی» نامند. و قطبین فلک هشتم، ورای قطبین فلک الأفلاک است، بلکه قریب به بیست درجه و هفده ثانیه از آن دورتر است به محاذی آن؛ یکی به جانب شمال و یکی جنوب. و شمالی، مقدار بیست و سه درجه و هفده ثانیه از قطب فلک الأفلاک بالاتر است قریب به ستاره جدی و مرئی می گردد.

و قطب جنوبی آن، غیر مرئی است سکان ربع شمالی را، و سکان ربع جنوبی را این مخفی و آن نمایان. و منطقه این، غیر منطقه فلک الأفلاک است، به همان مقدار از نقطه فوق الأرض وتحت الأرض دورتر که از دو نقطه مغرب ومشرق، تقاطع

بدان که دو قوس از دایره نصف النهار واقع میان نقطه تقاطع دایره معدل، که منطقه فلک الأفلاک نیز همان است، ونقطه تقاطع منطقهآ البروج را «قوس میل کلی» و آن بعد را «میل کلی» نامند. و قوس واقع فیمابین نقطه تقاطع منطقهآ البروج و قطب آن را «تمام میل کلی» نامند که مقدار آن شصت و شش درجه و کسری است. و چون در وسط حقیقی هر یک از افلاک، چهار نقطه ای که بعدشان از قطبین متساوی ms371 باشد فرض نمایند به چهار جانب: یکی فوق الأرض، و یکی تحت الأرض، و یکی به جانب مشرق، و یکی به جانب مغرب. و سه دایره عظیمه فرض نمایند که:

یکی، از نقطه فوق الأرض و تحت الأرض وقطبین فلک الأفلاک و قطبین فلک البروج بگذرد و فلک را به دو نیمه سازد، یکی به جانب مشرق و یکی به جانب مغرب، این را دایره «نصف النهار» نامند؛ به جهت آن که آفتاب در نصف روز بدان جا میرسد و «دایره ماره به اقطاب اربعه» نیز؛ جهت آن که از هر چهار قطب مرور کرده و گذشته است.

دایره دوم، از آن دو نقطه مغرب و مشرق بگذرد و فلک را به دو نیمه سازد، یکی به جانب شمال و یکی به جانب جنوب، و چون آفتاب به سیر خاصه خود بر مدار آن آید، یعنی محاذی مدار آن شود، شب و روز در جمیع بلدان معتدل و متساوی گردد و لهذا این را «معدل النهار» نامند.

دایره سوم، از نقطتین مغرب و مشرق و قطبین فلک الأفلاک بگذرد و آسمان را به دو نصف گرداند؛ یکی فوقانی و دیگری تحتانی. و این را «دایره افق» نامند که چون آفتاب در وقت صبح بدان جا رسد، از نصف تحت الأرض برآید و داخل نصف فوق الأرض شود. و «صبح»، عبارت از ابتداء ظهور روشنی آن است تا هنگام ظهور جرم قرص آن. و این، یعنی مقدار صبح، به حسب فصول و بلدان به قرب و

و برج چهارم را سرطان نامند و ابتداء آن از آن نقطه است تا سی درجه. و بعد از آن را اسد که برج پنجم است. و بعد از آن، سنبله که برج ششم است و نقطه آخر این پیوسته است به نقطه مشرق که محل تقاطع دایره افق است که نقطه «اعتدال خریفی» نامند که چون آفتاب به سیر خاصه خود بدین مدار رسد، شب و روز متساوی گردد. و بعد از آن به تدریج روز میل به کوتاهی نماید. از اول برج میزان که برج هفتم است و وجه تسمیه آن به میزان آن است:

پس، منطقهآ البروج منقسم به چهار ربع گردید؛ دو فوقانی و دو تحتانی، و هر ربع به سه قسمت که سه برج باشند. و هر ربعی را فصلی نامند؛ مثلا:

از نقطه اول حمل تا رأس السرطان را ربیع نامند، و از رأس السرطان تا اول نقطه میزان را صیف، و از نقطه اول میزان تا رأس الجدی را خریف واز رأس الجدی تا اول حمل را شتا گویند.

تبصره: و بدان که هر گاه گویند «فلان ستاره در فلان برج است»، مراد آن است که چون خطی مستقیم فرض نمایند که از مرکز زمین و از مرکز آن کوکب سیاره بگذرد، به فلک هشتم بدان برج رسد؛ به هر درجه ای از درجات آن برج که مرئی شود و به حساب دریابند، نه این که این کوکب سیاره در نفس آن برج است؛ زیرا که محال است «و بینهما بون بعید».

از این بیانات واضح گشت که شمس در فلک چهارم است و به سیر خاصه خود در هر ماهی یک ms374 برجی را طی می کند که در دوازده ماه، دوازده برج، به معنی آن که به محاذات آن بروج سیر مینماید، نه در نفس آنها. و حرکت این بالذات است، به خلاف کواکب سیاره دیگر که به واسطه حرکت فلک تدویر است، چنان چه ذکر یافت، و دائم بر محاذات منطقهآ البروج یا بر یمین و یا بر یسار معدل النهار سیر مینماید، مگر در مدار نقطه اعتدالین که محاذی معدل النهار است سیر آن.

واما بیان هیأت زمین و تقسیم آن به ارباع و ربع شمالی بیاید دانست که چون بر سطح کره زمین محاذی معدل النهار دایره عظیمه ای فرض نمایند که از نقطتین محاذیین نقطتین مغرب و مشرق بگذرد، لا محاله سطح زمین را منقسم به دو قسم خواهد نمود؛ یکی به جانب شمال و دیگری به جانب جنوب. و چون یک دایره عظیمه دیگر محاذی دایره افق در سطح کره آن فرض نمایند، نیز آن. را منقسم به دو قسمت خواهد نمود: یکی فوق الأرض، و دیگری تحت الأرض. پس به این دو دایره مفروضه، منقسم به چهار قسمت گردید: دو فوق الأرض یکی شمالی، و دیگری جنوبی، و هم چنین دو تحت الأرض. و ربع شمالی، که بیشتر معمور و مسکون است.

و البته قبل از این، چون حکماء اهل هیئت و نجوم مطلع بر ارباع دیگر که «آیا مسکون است و یا نیست؟» نبودند مگر قلیلی از ربع جنوبی که به سبب قلت، آن را محسوب نداشتهاند. و لیکن الحال، نصاری تا قریب به شصت و کسری از ربع جنوبی را مطلع گشتهاند در طول، و لیکن در عرض کم تر از ربع شمالی. و اکثر آن جزایر است.

آن خط قوسی بر سطح زمین و محاذی معدل النهار که فاصل میان ربع شمالی و جنویی است، «خط استواء» نامند؛ به جهت مساوی بودن شب و روز در آن جا. و

و هر ربعی را از خط استواء تا نقطه قطب به نود قسمت نموده و هر قسمتی را درجه تامیدهاند. و مجموع را هفت قسمت اعتبار کرده و هر قسمتی را اقلیمی خواندهاند؛ بدین قسم که: بعضی مبدأ اقالیم را از خط استواء گرفتهاند، و بعضی ده درجه بعد از آن تا به حدی که طول روز به دوازده ساعت و نیم رسد؛ پس:

مبدأ اقلیم اول، نزد جمهور آن جا بود که طول نصف التهار دوازده ساعت و سه ریع ساعت و عرض بلد آن جا دوازده درجه و دو ثلث درجه باشد. و وسط اقلیم اول، به اتفاق جایی بود که اطول نهار آن سیزده ساعت و عرض آن شانزده درجه و نصف و ثمن درجه بود. و مبدأ اقلیم دوم، جایی بود که نهار اطول آن سیزده ساعت و ربع باشد و عرض آن بیست درجه و ربع خمس و وسط آن جایی باشد که اطول ایام سیزده ساعت و نیم و عرض آن بیست و چهار درجه و کسری باشد.

و مبدأ اقلیم سوم، جایی بود که نهار اطول آن سیزده ساعت و نصف و ربع یاشد و عرض آن بیست و هشت درجه و نیم. و وسط آن جایی است که نهار اطول آن چهارده ساعت و عرض آن سی و یک درجه و نصف ثمن باشد.

و مبدأ اقلیم چهارم، جایی بود که نهار اطول آن چهارده ساعت و ربع و عرض آن سی وسه درجه و نصف و ثمن درجه باشد و وسط آن جایی باشد که اطول ایام آن چهارده ساعت و نیم و عرض آن سی و چهار درجه و نیم تخمینا باشد.

و مبدأ اقلیم پنجم، جایی بود که نهار اطول آن ms376 چهارده ساعت و تصف و ربع آن و عرض آن سی و نه درجه الا عشر درجه باشد و وسط آن جایی بود که اطول ایام پانزده ساعت و عرض آن چهل و دو درجه و ثمن درجه باشد تخمینا.

و مبدأ اقلیم ششم، جایی بود که نهار اطول آن پانزده ساعت و ربع باشد و عرض آن چهل و سه درجه و ربع و ثمن درجه. و وسط آن جایی بود که ا طول ایام آن پانزده ساعت و نیم باشد و عرض آن چهل و سه و نیم درجه و کسری کم بود. و مبدأ اقلیم هفتم، جایی بود که نهار اطول آن پانزده ساعت و نصف و ربع باشد و عرض آن چهل و هفت درجه و خمس درجه. و وسط آن جایی بود که نهار اطول آن شانزده ساعت باشد و عرض آن چهل و هشت درجه و نصف و ربع و ثمن درجه. و آخر آن نزد جمهور جایی بود که نهار اطول آن شانزده ساعت و ربع باشد و عرض آن پنجاه و سه درجه؛ و بعد از این جا را به سبب کمی عمارت و غایت سردی هوا داخل عمارت نگرفتهاند، و بعضی داخل عمارت گرفتهاند و آخر اقلیم هفتم را آخر نهایت عمارت گرفتهاند که تخمینا هفتاد درجه و کسری است و بعد از آن به سبب کمال سردی هوا و ابخره و تاریکی هوا و یخ بسیار، مطلق معموره نیست. و بدان که سیر آفتاب در این اقالیم سبعه، حمایلی است یعنی،، من،، حرف و حمایلی. و بدان که انحراف اقلیم اول از اقلیم دوم و از اقلیم سوم و هم چنین تا اقلیم هفتم اینها را «آفاق مایله» نامند. و بعد از آن در عرض تسعین و قریب بدان، «رحوی، گردد؛ یعنی قطب شمالی به سمت الرأس آید و قطب جنوبی تحت القدم. و طول هر اقلیمی از ms377 مغرب تا مشرق است و بعضی هندوان از جانب مشرق گرفتهاند. و مبدأ عمارت: از جانب مشرق موضعی است که آن را «گنگ دز» نامند. و از جانب مغرب، جزیرههایی است که وقتی معمور بوده و حال خراب شده و آن را «جزایر خالدات» نامند و از آن جا تا ساحل دریای مغرب ده درجه است. و منجمان، بعضی مبدأ عمارت را از جزایر خالدات گرفتهاند، و بعضی از ساحل دریای مغرب. تعلق اقالیم به سیارات بدان که اقلیم اول، متعلق به زحل است. و بلاد منسوبه بدان اکثر بنادر سواحل

و اقلیم پنجم، متعلق به زهره است. و بلاد منسوبه بدان ماوراءالنهر و بعض بلاد ترک و گرجستان و بعض بلاد روم و غیرها است. و اقلیم ششم، متعلق به عطارد است. و بلاد منسوبه بدان، بعض بلاد ترکستان از کاشغر و ختا و ختن و اسفتجات و خوز و اکثر بلاد روم و شام و قسطنطنیه و رومیه و بلاد چین و فرنگ و غیرها. و اقلیم هفتم، متعلق به قمر است و بلاد منسوبه بدان، بعض جزایر متعلقه به بلاد فرنگ است. بلاد مشهوره خط استواء تحت هر یک از اقالیم سبعه: و بدان که در هر اقلیمی چند بلد واقع است. و بساست که قدری از بلاد در اقلیمی و تتمه آن در اقلیمی دیگر واقع است؛ زیرا که تقسیم و معرفت آن به حسب درجات است، ms378 چنان چه ذکر یافت. و برای تبیین و تفهیم و معرفت بعض بلاد مشهوره هر اقلیم از اقالیم سبعه، شمالیه و جنوبیه نیز درین جدول ثبت می گردد این است.

2دارما،.

2 1سمن

1اطنر راج محل مکا سظمه

گانگزه قسه لنه امنه اسکندربه سری نگر

ساحل بحر اوقیانوس، جزیره قنبلی، غانه معدن ذهب، هدبه، دیلع، عدن، مرباط، سراندیب، جزیره سیلان، جزیره کله، جمکوت، شلا، گنگ دژ، کوچی، بولجری.

اقلیم اول: کنار بحر اوقیانوس، مدینه بریسا، دلفه، جزیره دهدک، مهیحمه، ذبید، جبل، صنعان، دمار، خلفار، جرس، معبر، کویم، زیتون، بیجاپور.

اقلیم دوم: مغرب سوس اقصی، احمیم، اقصر، قطیف، جحفه، مکه معظمه، مدینه طیبه، طایف، جده، خیبر، حجر، بحرین، جیرفت، هرموز، بندر عباسی، تهلواره قنوج، بنارس، کوالیار، اکبرآباد، لکنهوتی، کورکپور، بداون، جونپور، اوده، اجمیر، مندو، سارنگ پور، نرور، پتن. بهروج، چیرول، تانه، احمد آباد، برهانپور، دولت آباد، کنبایت، سورت، مرشد آباد، بندرهو کلی، راج محل، پرنیه، رنگاماتی، عظیم آباد.

اقلیم سوم: اسفی، مراکش، قیروان، مهدبه، طرابلس، اقصر احمد، برمه، اسکندریه، مصر، دمیاط، بیتالمقدس، عمان، طبریه، بعلبک، دمشق، حله، کوفه، نجف اشرف، بغداد شریف، کربلاء معلی، مداین، باب العراق، واسط، بصره، اهواز، شوشتر، اصفهان، نوبندگان، ابرقوه، فیروزآباد، شیراز، ملتان، کرمان، قندهار، سیالکوت، لاهور، شاه جهان آباد دهلی، تهانیر، کولکنده.

اقلیم چهارم: غانه، تون، هرات، قم، ری، ساوه، کشمیر، همدان، حلب، رقه، مشهد مقدس، نیشاپور، بسطام، طالقان، استراباد، سبزوار، بلخ، قزوین، بدخشان، مراغه، مرو، تبریز، اردبیل، نخجوان، کاشان.

اقلیم پنجم: سمرقند، بیکنت، بخارا، تبت، بردعه، سماخی، خجند، ختن، باب الأبواب، ایلاق.

اقلیم ششم: حلقبه، ینبلویه، بندقیه، ابرو، هرقله، الان، قاراب، شلخ، کاشغر، بیش بالغ، قراقرم، خان بالغ.

اقلیم هفتم: اقحا کرمان، قرقر، طون، حران، اکله.

بدان که هر بلدی که بر خط استواء واقع باشد، دایره معدل النهار بر سمت الرأس آن بلد بگذرد. و دو قطب معدل ms379 النهار بر افق بوده و «دایره افق» جمله مدارات یومی را به دو نیمه کند و یک نیمه ظاهر باشد و دیگر نیمه خفی و به این سبب شب و روز همیشه متساوی باشد. و در این بلاد، همگی کواکب را طلوع و غروب بود. و فلک را به قیاس به این بلده «کره منتصبه» و «کره مستقیمه» نیز نامند؛ جهت آن که دور فلک در این بلاد دولابی باشد. و منطقهآ البروج در شبانه روزی دو بار به سمت الرأس گذرد: یک بار به وقت وصول به اول حمل، و یک بار به وقت وصول به اول میزان. و درین دو وقت، قطب فلک البروج بر افق باشد و دایره ماره به اقطاب اربعه بر افق منطبق باشد. و آفتاب در سالی دو بار به سمت الرأس اهل آن بلاد گذرد؛ در وقت تحویل به دو نقطه اعتدالین. و در آن دو روز به وقت نصف النهار اشخاص را سایه نباشد. و در بواقی سال: در یک نیمه سایه به جانب جنوب، و در نیمه دیگر به جانب شمال افتد.

فصول سال در آن بلاد هشت باشد: دو تابستان. و ابتداء آن هر دو وقت رسیدن آفتاب به دو نقطه اعتدال. و دو زمستان. ابتداء آن هر دو وقت رسیدن آفتاب به دو نقطه انقلاب. و دو بهار. و ابتداء آن هر دو به وقت رسیدن آفتاب در اواسط اسد و دلو. و دو خریف. و ابتداء آن هر دو به وقت رسیدن آفتاب به اواسط ثور و عقرب باشد. که قسمت هر فصلی یک برج و نیم، که یک ماه و نیم میشود، باشد؛ چنان چه قبل نیز مذکور شد.

تبصره: و بدان که بعضی بدین جهات تشابه و تساوی لیل و نهار و کثرت فصول، تشویش آب و هوا قیاس نموده گفتهاند: اعدل بقاع، خط استواء و حوالی آن است؛ چنان چه شیخ الرئیس و اتباع او ms380 بر آناند. و لیکن به مشاهده به خلاف آن

آفاق خمسه واحوال قطبین:

و «آفاق مایل»، یعنی هر موضع که نه معدل النهار و نه قطب آن بر سمت الرأس آن موضع باشد، دور فلک به حرکت اولی در آن جا حمایلی باشد مایل از سمت الرأس. و آفاق آن موضع را آفاق مایله نامند به جهت «میل» حرکت فلک در آنها از استقامت. و این آفاق منقسم به پنج قسم می گردند:

اول، آن که عرض آنها کم تر از میل کلی باشد یعنی به بیست و سه درجه و نیم تقریبا نرسد.

دوم، آن که عرض آن مساوی میل کلی باشد. یعنی بیست و سه درجه و نیم تقریبا باشد. سوم، آن که عرض آن زیاده از میل کلی باشد و از تمام آن، که شصت و شش درجه و نیم باشد، کمتر بود.

چهارم، آن که عرض آن مساوی تمام میل کلی، که شصت و شش درجه و نیم است، باشد.

پنجم، آن که عرض آن از تمام میل کلی بیشتر و از نود درجه کم تر باشد.

و در تمامی این آفاق: یک قطب معدل النهار به قدر عرض ms381 بلد فوق الأرض بود، و دیگری به همان مقدار تحت الأرض. و این آفاق، همگی معدل النهار را تنصیف می کنند. و در این آفاق مایله پنج گانه، در تمامی سال دو مرتبه شب و روز متساوی می گردد: یکی هنگام رسیدن آفتاب در مدار رأس الحمل، و دیگری در هنگام

و البته این نیز به مقدار عرض بلد و بعد آن از خط استواست؛ یعنی هر چند دورتر می گردد، بر طول روز و شب میافزاید تا آن که به عرض سبعین میرسد که در هنگام رسیدن آفتاب به انقلابین، تمام روز و شب که بیست و چهار ساعت است یک روز و هم چنین بیست و چهار ساعت تمام، یک شب می گردد، یعنی یک شب و یک روز در تمام سال برمی خیزد و هم چنین به تدریج دو شب و سه شب و دو روز. و سه روز تا آن که شش ماه روز و شش ماه شب میشود در عرض تسعین، و قطبین به فوق الرأس می آیند. و نهایت ارتفاع آفتاب از افق آن بیست و سه درجه و نیم است؛ به مقدار میل کلی، و لهذا از کمال سردی و ارتفاع ابخره و ادخنه و عدم انعکاس آفتاب و عدم ظهور نور آن، ظلمات و تاریک می باشد و مطلقا معموره نیست. و وصول بدان جا محال است، بلکه قریب بدان جا نیز؛ به جهت آن که از کمال سردی، تمام آب دریا یخ میباشد، و به سبب ابخره و ادخنه، هوا تاریک و دائم ابر و باران و برف ms382 میباشد. و کواکب به نظر نمی آیند که بدان، عرض بلد را معلوم کرده سیر نمایند. و عمل «قطبنما» که به مغناطیس، یعنی آهن ربا، تعلق دارد و آن، مایل و متوجه به قطب شمالی است نیز به سبب آن که قطب، مایل به سمت الرأس است باطل می گردد.

و شنیده شده که فرنگان که دائم طالب و جویای امور غریبه و جدیدهاند و ساعی و ماهر در کشتی رانی و سیر در دریاهای صعب خطرناکند، تا هفتاد درجه و کسری

و مسموع گشته: در عرض سبعین در بحر ابیض، ماهیان بسیار عظیم به هم میرسد. و تمام آنها روغن است که از هر ماهی قدر معتدی روغن متجاوز از صد من به عمل می آورند که سوخت تمام سال بلاد قریبه و بعیده از آن است. و سالی سه چهار کشتی عظیم با کشتیهای کوچک بسیار در موسم گرما در جوزا و سرطان و اسد (این سه ماه) در آن دریا رفته آن ماهی را، به نحوی که در «مفردات» در ذکر «سمک» مذکور گشت، صید مینمایند و روغن آن را گرفته، در ظرفهای چوبی بزرگ، که «پیپ» نامند، پر مینمایند.

و می گویند: همین که آفتاب به سنبله آمد، چند روزی باد بسیار سرد گزنده میوزد که به هر. کس برسد هلاک می گرداند؛ و اگر به زودی از آن بحر بر آمدند و گریختند و بسیار دور رفتند، نجات مییابند و الا مقارن آن در نیمه سنبله، قطعههای عظیم یخ با آن هوا بر روی آب پدید می گردد و سردی هوا شدیدتر می گردد تا به حدی که تمام دریا یخ میبندد به ضخامت بسیاری؛ که ms383 حرکت کشتی و جهاز در آن متعذر و معیشت اهل آن محال می گردد؛ پس لا محاله همه هلاک می گردند.

پس از آن، بیشتر عرض ثمانین را باید دید که در آن سه ماه نیز وصول بدان متعذر و محال است، تا به عرض تسعین چه رسد. ولیکن ربع جنوبی عرض خمسین و ستین آن را که وصول بدان یافتهاند نصاری و بعض جزایر آن اراضی را به تصرف آوردهاند، سردی آن جا را به حد شمالی نمی گویند و معموری آن جا زیاده است از جانب شمال؛ و بباید دانست که تکرار ذکر اکثر امور، برای زیادتی توضیح است.

جنس دوم از سته ضروریه، مأکول و مشروب است. بدان که وجه ضروری بودن این هر دو: آن است که چون بدن مؤلف و مرگب از عناصر اربعه و اخلاط

و از مولدات، سوای حیوان و نبات، قابلیت غذائیت انسان ندارد؛ چنان چه بعد از این، إن شاء الله تعالی، در بیان اقسام اغذیه خواهد آمد.

پس به اثبات رسید وجه احتیاج و ضرورت معیشت انسان چه رسد که حیوانات و نباتات. و نیز، بدان که معیشت و بقاء شخص بدون آن هر دو ممکن نیست و لیکن هر یک به قدر ضرور و احتیاج: نه اسراف و زیادتی، و نه نقصان و کمی و تنگ گرفتن بر خود. و آیه کریمه «و جعلنا من الماء کل شیء حی»1 و «کلوا و اشربوا و لا تنرفواه2 و «و لا تجعل یدک معلولة إلی عنقک و لا تبسطها کل البنط3 اشاره بدان

آب زیر کشتی، آن را پشتی است آب در کشتی، هلاک کشتی است و ضرورت آب، بعد از هوا باشد و اهم سایر امور ضروریه است و لهذا این، بعد از هوا و پیش از دیگران ذکر یافت ما یوکل.

اقسام اجمالی اغذیه وادویه: و بدان که اشیاء مرکبه، خالی از «ماده» و «کیفیت» و «صورت نوعیه ممیزه هر یک نوع مرکبی از دیگری» نیستند و لیکن در بعضی هر سه متساویاند، و در بعضی ماده غالب است و در بعضی کیفیت و در بعضی صورت. و در غلبه نیز در شدت و ضعف متفاوتاند و هر یک مسمی به اسم خاصاند.

و چون این امور بالإجمال دانسته شد، پس بدان که سوای آب آن چه وارد بدن گردد، خواه غذا باشد و خواه دوا، و میان آن و طبیعت مدبره بدنیه و حرارت غریزیه و قوای آن فعل وانفعال رو دهد، که آن، فعل در حرارت و قوای بدنیه نماید و حرارت و قوای بدنیه در آن، خالی از آن نیست که تأثیر آن:

یا به ماده ms385 فقط است بدون تأثیر کیفیت؛ یعنی کیفیتی غالب بر مزاج اصلی بدن احداث نمینماید. و آن را «غذای مطلق» نامند.

و یا تأثیر آن به کیفیت فقط است بدون ماده؛ یعنی ماده ای از آن در بدن تولید نمییابد و این را «دوای مطلق» گویند.

یا به ماده و کیفیت هر دو تأثیر مینماید؛ یعنی هم از آن غذایی حاصل می گردد و هم کیفیتی غالب بر کیفیت اصلی بدن. و این را «غذای دوایی» نامند.

و یا به کیفیت و ماده هر دو؛ یعنی هم از آن کیفیتی غالب و هم غذایی حاصل می گردد. و این را «دوای غذایی» گویند.

یا به صورت فقط؛ یعنی تأثیر آن به صورت نوعیه و کیفیت مطلقه است بدون تخصیص به کیفیت خاص. و لهذا این را «ذو الخاصیه» نامند.

و اما ضعیف را اکثر تأثیر به کیفیت وماده و صورت هر سه است و لیکن همه ضعیف و ناقص؛ خصوص صورت. و این را «دوای ملین» نامند.

فایده: و بباید دانست که غذا و هم چنین دوا، صاحبان ماده و کیفیت و صورتاند. و ماده و صورت هر دو جوهراند و کیفیت، عرض. و عرض، یا عارض صورت است و آن، حرارت و برودت است که از کیفیات فاعلهاند و یا عارض ماده و آن، رطوبت و یبوست است که از کیفیات منفعلهاند.

فایده: و تولید غذا از ماده است. و تأثیر دوا از کیفیت است در اکثر احوال و گاه به صورت و گاه به هر دو. و خاصیت، البته به صورت است که عبارت از

قایده: ms387 وبدان که ماده، فی الحقیقهآ فاعل نیست، بلکه قابل است وفاعل، صورت است لیکن چون قابل صورت عضوی است و ماده نشو و نما است، لهذا به مجاز آن را فاعل نیز نامند.

و تفصیل این اجمال، آن که غذای مطلق، آن است که تأثیر و تأثر آن در بدن به ماده فقط باشد، نه به کیفیت و صورت؛ بدین قسم که: چون وارد بدن گردد و- تأثیر در آن نماید به توسط کیفیتی که لازم آن است، بدن از آن متأثر و متغیر نشود و از مزاج اصلی خود نگردد، بلکه در آن تصرف نموده و صورت غذایی آن را متغیر و متبدل گرداند که صورت اصلی آن نماند و مستحیل به صورت خلطی شود، و ما بالقوهآ آن را به فعل آورد و مستعد این شود که بگردد جزء عضو، و بر اقطار ثلاثه اعضاء بیفزاید، و فایض گردد بر آن «صورت عضوی» از مبدأ فیاض، جل اسمه،؛ به استعداد قریب، مانند آب گوشتهای لطیف و زرده تخم مرغ نیم برشت. و یا بعید، مانند مغز گندم و سایر حبوب و بقول و غیرها. و کیفیت حاصله از آن، منافی و غالب بر کیفیت اصلی بدن نباشد.

و دوای مطلق، آن است که تأثیر آن در بدن به کیفیت فقط باشد، و ماده آن قابلیت غذائیت و جزء بدن شدن نداشته باشد؛ بدین قسم که: چون وارد بدن گردد

و بدان که دوای مطلق، شامل دوای غذایی و دوای سمی و دوای معتدل را نیز بلکه دوای مسهل و ms388 ملین را نیز هست. و غذای دوایی، آن است که تأثیر آن در بدن به ماده و کیفیت هر دو باشد؛ به همان نحو مذکور به غلبه ماده؛ که بعد تأثیر و تأثر، از آن. خلطی حاصل گردد که جزء بدن و مشابه آن تواند شد، و با آن اندک کیفیتی و مزاجی باشد غالب بر کیفیت و مزاج اصلی بدن و اندک تغیری در بدن نماید به کیفیت خود؛ به هر کیفیتی که باشد؛ مانند خس، که کاهو نامند، و ماء الشعیر و کشک الشعیر، که آش . جو گویند، و خیار و بادرنگ و کدو و هندوانه و خربزه و انگور و انبج و بقله الحمقا و اسفاناخ و بابونه و شبت و شلغم و چغندر و زردک و کلم و ماش و عدس و نخود ولوبیا وامثال اینها.

و دوای غذایی، آن است که تأثیر آن در بدن به کیفیت و ماده هر دو باشد با غلبه کیفیت و بدن را متغیر سازد به اندک تغیری و ثانیا بدن در آن تصرف نماید و از آن، خلط بسیار کمی حاصل گردد که قابلیت غذائیت و جوهر بدن شدن و فیضان صورت عضوی داشته باشد با احداث کیفیتی غالب بر بدن؛ مانند گندنا و نعناع و برگ کاسنی و برگ عنب الثعلب و سیر و پیاز و توت و آلو و خرما و انجیر و غیرها. و بزور؛ مانند بزر خیار و خربزه و هندوانه و کدو و امثال این ها.

و ذوالخاصیه: آن است که تأثیر آن در بدن به کیفیتی و امری ورای کیفیات و امور ظاهره حسیه و وهمیه معینه باشد، بلکه به مناسبتی و امری بسیار لطیف، دقیق و خفی مطلق که تعبیر آن به امور محسوسه نتوان نمود؛ مانند جذب مغناطیس و کاه رباء

و بدان که ذو الخاصیهآ اگر تأثیر آن به موافقت است، آن را «فادزهر» و تریاق نامند والا «سم».

فادزهر و تریاق: آن است که تأثیر آن در بدن و حرارت غریزی و قوا و ارواح، به طریق موافقت و محافظت و تقویت و اعانت قوا و ارواح بر دفع و رفع نکابت و اذیت سم موذی به حدی باشد که هیچ دوای دیگر را به آن حد نباشد.

و اما آن که «افیون» را تریاق مینامند، به مجاز است؛ به جهت آن که حافظ قوت است به سبب تخدیر خود. و در این امر «حفظ صحت»، با تریاق حقیقی اشتراک دارد.

و غذای ذو الخاصیه: آن است که تأثیر آن به ماده و صورت هر دو باشد اما ماده غالب؛ به نحو مذکور از فعل و انفعال و تأثیر و تأثر؛ مانند روغن گوسفند و گاو و سیر با مغز گردکان و امثال اینها که با وجود تغذیه، احداث تفریح و دفع سمیت نماید.

و دوای ذو الخاصیه: که تأثیر آن به کیفیت و صورت هر دو باشد؛ مانند پاد زهر حیوانی، و جدوار، وحب الغار که با وجود تریاقیت و دفع سمیت و اذیت سم، احداث حرارتی غالب بر مزاج اصلی بدن می نماید.

و سم مطلق: آن است که تأثیر آن در بدن مخالف و ضد تأثیر فادزهر باشد و به زودی و بلامهلت، حرارت غریزی و ارواح و قوا را فاسد و فانی سازد و فرصت فعل و انفعال ندهد؛ چه جای تدبیر، مانند بیش و زهره افعی و مارهای قوی آشامیدن، و گزیدن آنها که فی الفور مهلکاند.

و دوای سمی: آن است که تأثیر آن به کیفیت و صورت نوعیه هر دو باشد و بعد تأثیر و تأثر، با حصول اثر سمیت، احداث کیفیتی غالب بر کیفیت اصلی بدن نماید و در آخر، مزاج بدن را فاسد سازد؛ مانند بنج سیاه و فرفیون و سقمونیا و افیون و مثال این ها. غذای سمی: آن است که تأثیر آن به ماده و صورت هر دو باشد، و بعد از فعل و انفعال، با حصول تغذیه به دستور مسطور، احداث سمیت نماید. و البته، امثال این در خارج کم متحقق است؛ زیرا که سمیت اشیاء بی کیفیتی از کیفیات نمیباشند و «بلادر» را بعضی غذای سمی گفتهاند. و غذای دوایی سمی: آن است که: تأثیر آن به ماده و کیفیت و صورت هر سه باشد، و بعد تأثیر و تأثر با حصول غذائیت و کیفیتی غالب احداث سمیت نماید؛ مانند لحوم افاعی و سایر لحوم سمیه و گیاههای سمی.

و دوای مسهل ذو الخاصیهآ: آن است که تأثیر آن به کیفیت و صورت هر دو باشد، و با آن نیز قوت مسهله بود در کمال قوت و شدت تأثیر و برای کسر قوت، محتاج به اصلاح و تدبیر و تشویه و غیرها باشد. و بعد از اصلاح و ورود در بدن و تأثیر و تأثر، نفوذ و سرایت در افضیه و سطوح و عروق واعماق بدن نماید و مختلط و متشبث به اخلاط و رطوبات رقیقه وغلیظه

دوای ملین: آن است که تأثیر آن از آن هم ضعیف تر باشد و هم چنان متشبث به اخلاط و رطوبات موجوده حاضره در معده و امعاء و حوالی آنها گشته و دفع گرداند و با آن، قوه نفاذه چندان نباشد؛ مانند فلوس خیارشنبر و ترنجبین و شیرخشت و شکر سرخ و تمر هندی و اجاص و امثال اینها. و لیکن خالی از قوه جالیه نباشد. و البته ازاین ها نیز بعضی محتاج به اندک اصلاحیاند؛ مانند فلوس خیارشنبر که باید به روغن بادام و یا به روغن گل سرخ چرب نموده شود برای رفع تشبث و چسبیدن آن به سطح امعاء و احداث قرحه و سحج و زحیر نمودن. و یا نیستند محتاج بدان؛ مانند ترنجبین و شیرخشت وسایر ملینات مذکوره

بدان که مراتب قوای ادویه منحصر است در سه مرتبه. و قوت، عبارت از مبدأ و سبب موجب افعال و ظهور آنها است در مواضع لایقه:

مرتبهآ اولی: افعال محسوسه ادویه است به سبب کیفیت متشابهه حاصله از مبدأ فیاض، جل اسمه، بر ایشان؛ از ترکیب عناصر و امتزاج ایشان با یک دیگر و این را «مزاج اولی» نامند.

مرتبهٔ‌ ثانیه: افعال محسوسه حاصله از امزجه ms392 ثانویه اشیاء صاحب امزجه ثانویه است در ملاقی خودها. و آن، از لوازم مرتبه اولی است؛ زیرا که اشیاء صاحب مزاج

مرتبهآ سوم: از لوازم مرتبه اولی و ثانویه است به واسطه افعال صورت نوعیه. و بالخاصیهآ»، عبارت از آن است؛ مانند «حجر الیهود»، در تفتیت حصات، که از لوازم کیفیت مزاجیه آن است و تقطیع اخلاط را لازم دارد؛ و مانند اختصاص اسطوخودوس» به دماغ، که از لوازم حرارت مزاجیه آن است و تلطیف اخلاط دماغیه می کند به صورت نوعیه خود. و مانند «تریاق»، که دفع سم مینماید به لوازم مزاج ثانوی و به واسطه صورت نوعیه خود. و بدان که بنا بر مذهب شیخ الرئیس، قدس سره، و محققین حکماء که قائلاند به بقاء صور عنصریه مرکبات، باید که مراتب قوتها چهار باشد؛ چه تصریح نمودهاند که: مرکب را که مزاج اولی حاصل از کیفیات اجزاء متفاعله متماسه باشد و تأثیر آن، مرتبهای است از مراتب، و هم چنین مزاج ثانوی را اثری است غیر آن؛ مانند البن» که مرکب است از مائیت ms393 و دهنیت و جبنیت و تأثیر آن به مرتبه ثانویه، مرتبه ای دیگر است از مراتب. و بر این قیاس، صورت نوعیه ترکیبیه را اثری است غیر آثار مذکوره.

و بدان که بعضی از مرکبات ناقصه، بی صورت نوعیهاند؛ مانند خاک مخلوط با آب، و کفی که مرکب است از آب و هوا، و بخاری که مؤلف است از آب و آتش. و بدان که هر چه با صورت نوعیه است، یا محکم الترکیب است و یا غیر محکم الترکیب وتفصیل این، إن شاء الله تعالی، خواهد آمد.

وتفاصیل باقیه، بالإجمال این است:

مرکب القوی: دوایی است که مرکب باشد جوهر آن از چند چیز که هر یک را بر سر خود مزاجی خاص باشد مباین مزاج دیگری، و بعد از ترکیب و صیرورت شیء واحد و تلبس به لباس صورت وحدانی، امتزاجی. تام نیافته باشند آن اجزاء با هم که بعد ورود در بدن و تأثیر و تأثر از آن از هم جدا و متمایز نتوانتد گشت و تأثیر واحد نمود؛ بلکه اجزاء آن بعد از ورود در بدن از هم جدا گشته و هر یک تأثیری و احداث کیفیتی خاص نمایند و منشأ آثار متخالفه متضاده گردند؛ بعضی به زودی و بعضی به دیری به حسب ترکیب و امتزاج و لطافت و کثافت مواد اجزاء خود چنان چه به تفصیل، إن شاء الله تعالی، خواهد آمد؛ مانند حجر التیس وجدوار و چوب چینی و ورد احمر و ماء ورد، که گلاب نامند، و اکثر ادویه فادزهریه و کل ادویه باهیه نیز؛ مانند شقاقل و بهمنین و بوزیدان و جوزبوا و زراوند طویل و ms394 زراوند مدحرج و زنجبیل و زرنباد و مانند اینها. و در چنین دوای نباتی، رطوبت فضلیه البته غالب بر رطویت اصلیه آن میباشد و لهذا آن را به زودی کرم میخورد و تباه می گردد.

و «رطوبت فضلیه»، عبارت از رطوبتی است که در تمام اجزاء آن چیز کما ینبغی ممتزج نگشته باشد، و به اندک زمانی بعضی از آن به تحلیل رود و جرم آن به سبب خلأ منشق شود؛ و بعضی به سبب تعفین، صورت کرمی یافته و جرم آن را بخورد و به تدریج فانی سازد. و ذو الخاصیه: بدان که خاصیت، به اصطلاح، افعال و آثار «ثانوی» را نامند که ورای کیفیات اولیه، از حرارت و برودت و رطوبت و یبوست، از شیء ظاهر گردد؛ مانند لطافت و سرعت نفوذ و تفتیح وترقیق و اذابه و تحلیل و امثال این ها.

وافعال و آثار «ثوالث» را نیز نامند؛ مانند تفتیت حصات و تفریح و تقویت ارواح وقوا و دفع سمیت. و این، اگر به موافقت و مناسبت به مزاج و ارواح و حیات است آن را. «فادزهر» و «تریاق» نامند، و اگر به مضادت و عدم مناسبت است آن را «سم» گویند که از آن، ضد افعال و آثار تریاق ظاهر گردد. و نیز، ذو الخاصهآ چیزی را نامند که تأثیر آن نه به کیفیت باشد، بلکه به صورتی که آن چیز با آن از سایر اشیاء امتیاز یافته و نوعی خاص گشته باشد. و بدین جهت آن را «صورت نوعیه» نامند که به آن، نوعی از نوع دیگر جدا و امتیاز مییابد و هر یک، تأثیری ورای تأثیر دیگری مینماید؛ مانند تأثیر مغناطیس در جذب آهن، و کاه ربا در جذب کاه، چنان چه ذکر یافت، و مانند تأثیر حجر التیس و جدوار وحب الغار و تریاق فاروق و مثرودیطوس و امثال این ها از ادویه فادزهریه و تریاقیه مفرده و مرگبه که ms395 در سموم حاره و بارده و امراض متضاده مؤثراند؛ خواه به موافقت و مناسبت باشد، مانند فادزهر وخواه به منافرت و ضدیت، مانند سم؛ زیرا که ذو الخاصیةآ دو نوع است؛ چنان چه ذکر یافت. وفی الحقیقه، مرجع «ما بالکیفیه» و «مرکب القوی» و «ذو الخاصیة» و«مابالطبع»، عند التحقیق والتدقیق قریب با هم بلکه یک امراند و آن، نیست مگر «اثر طبیعت» که آن، اثر ظهور نفس است در اجسام به مراتب ایشان از لطافت و کثافت جواهر و مواد

و بدان که تأثیر بعض ادویه که به طریق تعلیق و اخذ آن به نوعی خاص از برای دفع امراض وحفظ صحت و یا برای محبت و یا عداوت مثلا به گردن آویزند و یا در سر و دست و کمر و ران و غیرها بندند یا در زیر سر گذارند و یا در خانه تعلیق نمایند و یا اندازند و یا بسوزند و یا دفن نمایند و غیر اینها، هر چند از قواعد کلیه طبیه بیرون و تأثیرات طبیعیه را در آن دخلی نیست و لیکن از تأثیرات و توجهات نفس و توهمات بیرون نیست؛ خصوص ضعفاء العقول را از قبیل اطفال و نسوان.

تأثیر فادزهر و تریاق

بدان که تأثیر این هر دو از جهت مرکب القوی بودن است که: هم از جهت مناسبت و موافقت جذب سم مینماید، و هم از جهت مضادت، دفع ضرر سم مینماید و باطل می گرداند اثر آن را از اعضاء وقوا و ارواح و حرارت غریزیه؛ به تفتیح مجاری و نفوذ و غوص ms396 در اعماق بدن و جذب سم و دفع آن و ابطال قوت آن.

و بباید دانست که اجزاء رطوبات و ارواح و قوای بدنیه همه با هم متحد و متصلاند؛ اتصال واتحاد وحدانی. و طبیعت مدبره بدنیه و نفس حیوانیه، قابض و حافظ و مجتمع کلاند؛ قبض و حفظ و اجتماع وحدانی. و ذرهای از آنها از حیطه تدبیر و تصرف و احاطه و امر او بیرون نیستند و مسخر امر و فرمان اویند؛ مانند ملاثک که «و یفعلون ما یؤمرون»1 اند. و لهذا به مجرد ورود امری در بدن، خواه از داخل و خواه از خارج، طبیعت و نفس آگاه می گردد و اگر مناسب و موافق است به

و دوم آن که طبیعت مدبره حامیه بدنیه، ms397 آن چه از غذای قوا آماده و ذخیره نگاه داشته که به سبب فقدان و عدم وصول از خارج اندک اندک آن را صرف غذا و مدافعه مرض نماید، در حین ورود یا خبر ورود تقویت یافته و مطمئن گشته، آن چه را ذخیره دارد که کم کم صرف نماید زیاده به صرف می آرد و موجب تقویت می گردد و الله اعلم بحقیقهآ الحال.

و در تریاق الافاعی و ترکیب تریاقی که در آنها لحوم افاعی باشد، شاید با امور مذکوره امری دیگر نیز باشد که آن جذب لحم افاعی است سمیت را به سوی خود به جهت مناسبت زیرا که لحم بدن هر حیوانی مناسب با ارواح و قوای آن است و طالب و جاذب آن ولهذا تأکید بلیغ نمودهاند که:

و علت جذب سمیت، مناسبت لحم آن است باسم؛ مانند جذب اجرام عصارات، رطوبات و لطایف معصورات را و به تبخیر ادهان را به سوی خود به سرعت و این امری است بین محسوس ولهذا امر و تأکید فرمودهاند که:

بعد از طبخ مطبوخات و مالیدن اجرام آنها، باید به زودی صافی نمایند و لطایف و جواهر آنها را از کثایف و اجرام آنها جدا کنند و الا باز آنها را به خود می کشند. و نیز به جهت ms398 زیادتی تأثیر و تقویت و اعانت بر امور مذکوره، تخمیر اجزاء تریاقات، خصوص تریاق الأفاعی، را به خمر عنبی مینمایند؛ تا به سرعت تمام نفوذ و غوص در اعماق بدن نموده سمیت را جذب و دفع نماید و اثر آن را باطل گرداند.

و از این است که بعد تناول تریاق فاروق و غیر آن، اولا بدن گرم می گردد، و بعد از آن عرق لزج بدبو مندفع می گردد و بساست که بول و براز نیز بدبو باشد، پس صحت حاصل می گردد.

تبصره: و بدان که بعضی گفتهاند: اطلاق «فادزهر» بر ادویه مفرده حجریه مطبوعه که در جوف حیوانات مانند تیس و گاو کوهی و میمون و غیرها متکون می گردد و بر معدنیات نیز، مانند فادزهر معدنی و اطیان، و «تریاق» برادویه نباتیه مفرده، مانند جدوار و حب الغار و ادویه مرکبه مصنوعه، مانند تریاق الأفاعی و

و تأثیر سم: به مضاده و قهر و غلبه بر طبیعت و ارواح و قوا و حرارت غریزیه و رطوبت اصلیه و افساد و افناء آنها و ابطال افعال صادره از آنها و گریز آنها «هربا عن الضد والخصم» به سوی مبدأ و ینبوع خود که قلب است و اخماد وخاموش شدن آنها در آن به انقباض مجاری و افضیه است . و لهذا در آن حین، اولا رنگ بشره و سایر بدن زرد میشود، پس کبود و سیاه و حرارت آن مبدل به برودت می گردد.

فایده: و صاحب «اخوان الصفاء» نوشته که: سموم دو نوع است: حاره و بارده:

سموم حاره: فعل آنها در بدن به عنوان اذابه رطوبات و افناء آنهاست. و دبیب آنها مانند دبیب زعفران است در آب، ms399 که در یک لحظه تمام آب را رنگین می گرداند و متغیر میسازد.

و سموم بارده: فعل آنها در بدن به عنوان انجماد و انعقاد خون و رطوبات لطیفه اعضاء است که قوام حیات و صحت مزاج بدان است. و دبیب آنها مانند دبیب «انفحه» و مایه است که چون به شیر زنتد، آن را منعقد و بسته سازد در اندک زمانی.

و فعل تأثیر فادزهرات و تریاقات بر عکس این است. و دبیب اینها مانند رسیدن ترشیهاست به رنگ زعفران و معصفر و تربد، که بلاغم منجمده غلیظه و حرارت یخ و برف که به زودی آن را فاسد و گداخته و فعل آن را باطل می گرداند.

و تأثیر سایر ادویه مسهله و غیر مسهله:

با اکثر امور مذکوره، تشبث اجرام آنها است به اخلاط فاسده قریبه به معده و

بیان معرفت درجات ادویه و مراتب آنها

بدان که آنچه وارد بدن انسان معتدل المزاج، یا قریب به اعتدال، و جوان و ذکی الحس والإدراک گردد و حرارت غریزی او در آن تصرف و تأثیر نماید و کیفیت کامنه آن را به بروز مستعد گرداند و به فعل آورد، آن کیفیت حاصله اگر مماثل کیفیت بدن آن ms400 است و به تکرار استعمال و تکثار مقدار شربت، تأثیری و احداث کیفیتی غالب و زائد بر مزاج اصلی آن نکند و ارواح و قوا را متغیر نسازد به کیفیتی از کیفیات اربعه و ناقص و مختل نسازد فعلی از افعال، آن را «معتدل» و الا «غیر معتدل» نامند.

«غیر معتدل» که خارج از اعتدال است، خروج آن اگر به مرتبه ای است که مقدار کم آن در بدن احداث کیفیتی غالب و زائد ننماید، و مقدار بسیار و تکرار استعمال آن تغیر کمی در آن نماید اما ناقص و مختل نسازد فعلی از افعال را، آن را «درجه اولی» نامند.

و اگر مقدار کم آن احداث کیفیتی غالب و زائد نماید اما زیادتی مقدار و کثرت استعمال آن به سر حد ضرر و فساد نرسد، آن را «درجه ثانیه» نامند.

و اگر با آن به سر حد ضرر و فساد و نقصان و اختلال رسد و لیکن مهلک نباشد؛ آن را «درجه ثالثه» نامند. و اگر ضرر بسیار و عظیم در ارواح و قوا و حرارت غریزی نماید و به سر حد هلاکت رساند و مهلک باشد، آن را «درجه رابعه» گویند.

و نیز مراتب اربعه و تأثیرات کیفیات غالبه ادویه را بدین نهج بیان نمودهاند که: چون بدن مشتمل است بر افضیه، مانند معده و بر مجاری، مانند عروق وبر اخلاط محصوره در عروق، و بر رطوبات ثانیه محصوره در عروق شعریه و فوهات سواقی، و بر اعضاء و ارواح که در جمیع اعضاء مذکوره ساری است، پس هر چه به مقداری خالی از افراط و تفریط وارد بدن گردد، بیرون از آن نیست که بعد از متغیر شدن از کیفیت بدنیه، یا تأثیر در هوای شاغل افضیه کرده مفقود الأثر می گردد و یا اثری از آن باقی میماند. اول را «معتدل» نامند. و ثانی را اگر تأثیر آن منحصر در روح مجاور مجاری است ms401 و تجاوز از آن نمیتواند نمود، «درجه اولی» نامند.

و اگر تأثیر در زوح و اخلاط نیز فقط مینماید، «درجه دوم» نامند. و اگر در روح و اخلاط و رطوبات ثانیه تأثیر مینماید، «درجه سوم» گویند. و اگر تأثیر آن در هر سه باشد و کل اعضاء را شامل گردد، «درجه چهارم» نامند که نهایت مراتب تأثیرات ادویه است. مراتب زیر مجموعه درجات اربعه:

وبیاید دانست که هر یک از درجات را سه مرتبه قرار دادهاند در عروض؛ اول و وسط و آخر. و کیفیت غالبه هر یک در اول آن درجه بالنسبهآ به وسط آن کمتر محسوس می گردد و در وسط آن، از آن زیاده و در آخر، از همه زیاده. و درجه رابعه در هر مرتبه از کیفیات را در طول «سم» گفتهاند و آن شیء را «سمی» گفتهاند؛ مگر آن که به حسب صورت نوعیه، تریاقی باشد. و آن چه اذیت و سمیت آن در اول آن درجه باشد، قابل اصلاح است و آن چه در آخر است اصلاح پذیر نیست. و مخفی نماند که این تقسیم و مراتب و درجات کیفیات، چندان اصلی و حقیقتی ندارد و کلی نیست، بلکه اکثری و استقرائی است نه تحقیقی.

تبصره: و بدان که مقرر است نزد حکماء که شیء حار رطب تجاوز نمی کند حرارت آن از درجه اولی؛ جهت آن که اگر تجاوز کند و زاید گردد بر آن مقدار، فانی میسازد رطوبت آن را. و لهذا دوای گرم در درجه دوم است و سوم نیست در اکثر، مگر یابس. و هر چیز که حار در درجه سوم و چهارم باشد، البته یابس است در آن درجه. و تأثیر سمیات، اکثر به صورت نوعیه خود است که «خاصیت» مینامند؛ به همان معنی که مذکور شد، نه به کیفیت محض. و اکثر ادویه فادزهریه قویه، گرم و خشک و یا سرد و خشک میباشند و هم ms402 چنین سموم حیوانات سمیه قویه؛ زیرا که تأثیر هر یک از «فاعلتین»، که حرارت و برودت باشند، با یبوست قوی و شدید میباشد و با رطوبت ضعیف و ملایم.

و نیز مزاج را به قسمت اولی دو نوع قرار دادهاند: یکی اولی اصلی طبیعی حاصل از امتزاج عناصر اربعه و غلبه بعضی بر بعضی و مغلوبیت دیگری. و دوم، ثانوی صناعی حادث از تراکیب ادویه مفرده و یا مرکبه در مرکبات مصنوعه است واین تراکیب، شامل کیفیت و صورت هر دو است؛ یعنی هم چنان که کیفیت اولی، اصلی میباشد ثانوی نیز صناعی میباشد؛ چنانچه ذکر یافت. همچنین بر حسب صورت نیز بر دو نوع است یکی اولی اصلی و دوم، فرعی صناعی.

و نیز هر یک بر دو نوع است: تام الترکیب قوی مستحکم و غیر تام الترکیب ناقص ضعیف رخو غیر مستحکم.

تام الترکیب آن است که: اجزاء بسایط عنصری ممتزج آن بسیار لطیف صغیر صافی باشند، و با هم فعل و انفعال تام نموده کیفیت و صورت وحدانی یافته باشند؛ به حدی که حرارت غریزی بدنی بلکه حرارت خارجی ناری نیز، اجزاء لطیفه آن را از کثیفه:

و یا به دشواری تفریق توانند نمود؛ مانند سایر فلزات.

و غیر تام الترکیب نیز به مراتب میباشد:

بعضی از آن به نحوی است که تفریق اجزاء آن با هم بسیار سهل و آسان می باشد؛ مانند کبریت و ملح.

و بعضی به دشواری؛ مانند فضه و نحاس و رصاص و غیرها.

و به بیان دیگر: ناقص الترکیب، ضعیف رخو، یا به حدی است که تاب غسل ندارد؛ مانند ورق هندباء تازه و اکثر بقول، و یا طاقت طبخ ms403 بسیار ندارد مانند افتیمون و امثال اینها؛ که به مجرد شستن آن و طبخ این، اجزاء حاره قلیله خفیفه لطیفه نافذه مفتحه آنها مفارقت نموده و تحلیل یافته، اجرام بارده غلیظه کثیفه مسدده ثقیله آنها باقی میماند.

ولهذا نهی نموده حضرت شارع، صلی الله علیه و آله، واطباء نیز در باب شستن کاسنی و امثال این ها؛ از جهت جدا شدن آن اجزاء از هم و باطل شدن افعال مختصه به آنها. و مانند گوشت مرغ و عدس و ترب و کلم که جوهر لطیف جالی بورقی مسهل آنها، از ماده ارضی کثیف قابض، از طبخ در آب جدا می گردد و در آب می آید و باقی میماند ماده ارضیه قابضه. و لهذا: آشامیدن مرقه آنها ملین طبع است، به خلاف جرم آنها که مسدد و قابض است. و نیز استعمال بعض آنها از خارج، مانند کلم و ترب و عدس و سیر و پیاز، محلل و منضجاند، به خلاف استعمال از داخل. ولیکن سیر و پیاز از همه اقویاند؛ خصوصا پیاز پخته و سیر خام که مقرحاند.

فایده: وجه تأثیر پیاز و سیر از خارج در انضاج و تقرح، به خلاف از داخل،، یحتمل آن باشد که چون: در خارج به یک جا ساکن و مستقر میمانند و رطوبت بورقیه حاره جالیه و حرارت آن، تأثیر در جلد بدن کما ینبغی مینماید و لهذا باعث انضاج و تقرح می گردد. و در داخل، به سبب عدم استقرار و سکون که طبیعت مدبره بدنیه آن را دائم در حرکت و تقلب و فعل و انفعال و کسر و انکسار میدارد و صورت اصلیه و سورت آن را برقرار نمیدارد، لهذا نمیتواند که تأثیر نماید؛ خصوصا که پخته شده باشد در خارج از حرارت ناریه با آب و از رطوبت بورقیه جالیه و حرارت آن چیزی به تحلیل رفته باشد.

و دیگر آن که چون اکثر آن است ms404 که سطح معده مملو و آغشته بلاغم و رطوبات میباشد و آنها حائل و مانع می آیند از تأثیر آنها. و نیز آنها ممزوج و مخلوط به آن بلاغم گشته و حرارت بدنیه در آن تأثیر نموده و کسر حدت آنها میشود و لهذا تأثیر نمیتواند نمود. و برای همین است که اگر محرور المزاج یابس که در معده او فضلات و رطوبات نباشد بخورد، خصوصا خام آنها را و ناشتا و تنها، البته باعث سحج و تقرح می گردد.

و هم چنین هر دوا و غذای حار حاد که در بلدان بارده رطبه، صاحبان امزجه بارده رطبه بلغمیه تناول مینمایند، بدان جهت موافق است با امزجه ایشان. و ادویه و اغذیهٔ‌ باردهآ رطبه که در بلدان حاره حاده، صاحبان امزجه حاره حاده دمویه و صفراویه تناول مینمایند و از آن منتفع می گردند، البته مخالف و مضر است صاحبان امزجه مخالف آنها را.

و بسیاری از ادویه است که «تناول» آنها تبرید بسیار مینماید و «تضمید» آنها تسخین و تحلیل؛ مانند گشنیز و آرد جو خصوصا مخلوط با هم؛ جهت آن که جرم آن ها مرکب است از جوهر ارضی مائی شدید التبرید و از جوهر لطیف محلل، که بعد از ورود در معده و تصرف حرارت غریزیه در آن، آن جزء لطیف محلل به

یا آن که ضعف و رخاوت آن، به آن مرتبه نباشد؛ مانند شبت و امثال آن که از غسل و طبخ، اجزاء لطیفه آنها از کثیفه جدا نمی گردد و تحلیل نمییابد.

فایده: و بعضی از ادویه میباشد که صاحب دو جوهر مختلف و اجزاء متضاده الکیفیاتاند از غیر ترکیب تام مستحکم. و این ها هم بعضی از آنها ظاهر و ms405 محسوساند؛ مانند اترج که: تخم و قشر زرد آن گرم است و قسمت با حموضت و لب آن، سرد. و یا خفیاند؛ مانند بزرقطونا که: قشر رقیق بالای آن و تخم آن گرم است و لب لعابی آن، سرد؛ پس اگر درست بیاشامند، به سبب لب لعابی آن بارد خود تبرید می کند و قشر و تخم آن تحلیل نمییابند که اثری از آن هر دو ظاهر گردد. و چون بکوبند و بیاشامند، ملصق به سطوح اعضاء باطنیه گشته و متقرح می گرداند. و لهذا در خارج چون بکوبند آن را و به طریق ضماد برآورم و دمامیل گذارند، باعث تحلیل و نضج و انفجار آنها می گردد. و ناکوبیده درست آن، باعث انفجاج.

اما مرکبات صناعی: مانند تریاق فاروق و مثرود یطوس و سایر تریاقات و معاجین کبار و جوارشات و حبوب و غیرها از مرکبات صناعیه و اکثر ادویه فادزهریه طبیعیه، مانند حجر التیس وجدوار وحب الغار وجنطیانا و زراوند و شقاقل وغیرها، از قبیل ثانی غیر تام الترکیباند که بعد از ورود در بدن و تصرف طبیعت در آنها، اجزاء آنها از هم جدا گشته، از هر یک اثری و فعلی و کیفیتی و خاصیتی علی حده ظاهر می گردد؛ چنان چه در مرکب القوی و ذو الخاصیهآ ایمائی بدان کرده شد.

فایده: و بباید دانست که تعیین آثار و تقدیر مقادیر درجات و شربات، نظر به اشخاص معتدل المزاج صحیح و در فصل و بلد وسن و اعتدال است در اکثر امر؛ زیرا که نسبت به امزجه قویه و بلدان و فصول و اسنان قویه، بسا است که اکثر اغذیه

و اغذیه مفرده را صفات منحصر است در هیجده قسم؛ بدین نحو که:

غذا، یا صالح الکیموس و یا فاسد الکیموس است. و اول، آن است که متولد گردد از آن، خون طبیعی صافی که مخلوط نباشد با آن اخلاط دیگر مگر اند کی به قدر احتیاج. و ثانی، به خلاف آن است. و هر یک از آن منقسم می گردند به سه قسم: لطیف، و کثیف، و متوسط میان آن هر دو. و نیز هر یک به سه قسم دیگر: کثیر الغذا، وقلیل الغذا، و متوسط میان آن هر دو. پس، اقسام ادویه هیجده می شود؛ به ضرب سه در شش.

و به بیان دیگر آن که: غذا، یا لطیف رقیق است؛ مانند اسفناج. و یا کثیف غلیظ است؛ مانند پنیر. و یا معتدل است؛ مانند آب گوشت بزغاله. و هر یک از آن هر دو: یا جید است؛ مانند آب گوشت جوجه مرغ و بیضه نیم برشت و ماهی ریزه برشته

17. معتدل ردی الکیموس قلیل الغذا؛ مانند زردک.

18. معتدل ردی الکیموس معتدل الغذا؛ مانند ماهی خشک کرده

و اما ما یشرب، یعنی چیزی که آشامیده میشود؛ مانند آب. پیش تر ذکر یافت که آب به سبب بساطت، قابلیت جزء بدن شدن ندارد؛ جهت آن که مناسبت میان غاذی و مغتذی شرط است وآب، چنان چه ذکر یافت، بسیط است و بدن، مرگب؛ مگر آن که ms408 مرطب بدن و مروح روح و مرقق و میدرق غذا و معین بر هضم و نضج و مهیا بودن برای نفوذ در مجاری ضیقه و وصول به اقاصی بدن است.

و از این جهات، ضروری معیشت است مانند مأکول؛ زیرا که اکثر اغذیه، یابس غالب بر آنها ارضیت، عسیر الانفعال وقبول تأثیر قوه هاضمه و حرارت طابخهاند که اگر آب با آنها نباشد، نه در خارج طبخ و نضج مییابند و نه در داخل، بلکه از گلو فرو برده نمیشود؛ چه جای طبخ و نضج! و اگر آب قلیل بدانها رسد نه به حد لایق، طبخ تام نمییابند بلکه محترق می گردند و احتراق آنها باعث فساد بسیار است.

و بعد از ترقیق و نفوذ به اعضاء ضیقه و بعیده و رسیدن به اعماق بدن، طبیعت در آن تصرف نموده مائیت را از دمویت جدا کرده، بعد از آن که قدری از آن مائیت به طریق بخار به تحلیل رفته و به عرق دفع شده، مابقی را به طریق رجعت قهقری باز به کبد برمی گرداند و کبد به گرده و گرده به مثانه و به بول دفع مینماید؛ چنان چه به تفصیل در بیان غذا ذکر یافت.

و نیز فایده دیگر آشامیدن آب، ترطیب و ترقیق اثفال یابسه غذائیه و فضول دم و اخلاط است که اگر آن نباشد، دفع اینها محال و حبس اینها منجر به إهلاک است.

پس به حکم آیه کریمه «و جعلنا من الماء کل شیء حی»1 آشامیدن آب باعث حیات و طول معیشت است؛ مانند آن که استنشاق هوا ممد حیات است به ترویح حرارت غریزیه و روح حیوانیه؛ بنا بر مذهب جمهور. و بنا بر مذهب جالینوس: خود غذای روح و جزء آن می گردد و لیکن نه به تنهایی بلکه با امتزاج به بخار دم طبیعی.

و بالجملهآ، در تلو هوا است در ترویح و تقویت حرارت غریزیه و روح ms409 حیوانیه، و مسکن التهاب، و کاسر حدت حرارت معده و کبد حاره، و غاسل اخلاط غلیظه لزجه و ملین و مرقق آنها است، و قابل و دفع گرداننده، و معین بر هضم و نضج و جذب و دفع و تأثیر و تأثر فعل وانفعال اغذیه وادویه. و فعل طبیعت و صنعت هر صانع است، چه از داخل و چه از خارج، در امر ترکیب و تولید و تغذیه و تنمیه و حرث و غرس و سایر صناعات که بی مداخلت و اعانت آن هیچ یک تمام نمی گردند و وجود و تحقق آنها منوط بدان است. و آیه کریمه مذکوره اشاره و شامل بدینها نیز است.

درجات خوبی و پستی آبها: و چون این امور بالإجمال دانسته شد، پس بدان که جوهر آبها، به اعتبار خفت و ثقالت و صفوت و کدورت و سرعت نفوذ و انحدار و بطء آنها و تقویت هاضمه و ضعف آن عذوبت و حلاوت و ملوحت و زعوقت، مختلف میباشد. و انواع آبها، منحصراند به: آب باران و آب چشمهها و دریاها و کاریزها و چاهها و آب گداخته از برف و یخ که به عربی میاه مطر و بحر و عین و قنات و بثآر و ماء مذاب ثلج و جمد نامند. به عبارت دیگر، میاه، یعنی آبها، منحصراند به میاه جاریه و راکده و ماء المطر: ماء جاری، مانند آب نهرها و در حکم آنهاست. و ماء المطر، یعنی آب باران، بلکه به وجهی از آن الطف و اخف. و ماء العیون، یعنی آب چشمهها که آب از آنها

پس هر آبی که در لطافت و خفت و صفا و عذوبت و سرعت نفوذ و انحدار و تقویت ms410 هاضمه و غیرها از صفات مذکوره، بر همه فوقیت و مزیت داشته باشد، از همه بهتر است. و آن نیست مگر «آب باران» که متصف به اوصاف مذکوره است و بعد از آن آب جاری نهرها.

و البته بعضی گفتهاند که در آب باران نیز قوه قبضی است؛ چنان چه «شیخ الرئیس»، رحمه الله، در مبحث اسهال گفته: واجب است که بوده باشد آب ایشان آب باران؛ جهت آن که در آن قوت قبضی است.

و مؤلف گوید: میتواند بود که قبض آن بالعرض باشد نه بالذات؛ به سبب کمال لطافت وخفت و صفا و نفوذ و سرعت انحدار و تحلیل به بخار و عرق و دفع به ادرار بول وعدم توقف در معده که باعث بلت و رخاوت اعصاب و الیاف آن و ترقیق فضول و تلیین آنها و اسهال گردد، بلکه به جهات مذکوره باعث نشف رطوبات و رفع بلت و قبض است و لهذا، گویا با قوت قابضه است نه بالذات.

ولیکن آب باران، به سبب کمال لطافت، به زودی قبول عفونت مینماید و بدان سبب و به سبب سرعت نفوذ در عمق اعصاب، مضر سینه و آلات صوت و باعث حدوث نوازل و زکام و سرفه و غیرهاست؛ به جهت امور مذکوره و تبخیر و صعود آن به دماغ و استحاله آن به رطوبات.

و بهترین آن، آب باران صیفی و خریفی است. و بعضی آب باران شتوی را گفتهاند؛ به سبب ضعف تأثیر تابش آفتاب و کثرت صعود ابخره غلیظه. و بعضی باران ربیعی را گفتهاند؛ به اعتبار اعتدال تأثیر تابش آفتاب. و بالجملهآ، این به حسب

و قریب به آب باران است «آب مقطر» به عنوان عرق در قرع و انبیق و یا به عنوان ترشح از خم و ms411 سبو و کوزه و غیرها از ظروف متخلخل المسام و یا سنگ رخو که آب مقطر و منتشر از آنها را جمع نموده بیاشامد. و از ملک فرنگ نصاری، سنگی رخو مجوف از قبیل حوض کوچکی تراشیده می آورند که چون آب شور دریا و غیر آن و یا آب ناصاف کدر در آن بریزند، آب شیرین صافی از آن منتشر می گردد. و در جهازات و کشتیها، یک دو سنگی چنان میباشد که عند الضرورهآ و اتمام آب شیرین، آب شور را به دستور شیرین نموده بیاشامند و یا به طریق تقطیر به عرق. و بعد از آن در لطافت وجودت، «آب چشمههای جاری» عمیق شیرین صافی شفاف خوش طعم و رایحه است که خاک زمین آنها، خالص طیب و یا ممزوج به سنگ ریزه سرخ و یا سنگلاخ باشد، و به قوت بجوشد و بزآید، و بالای آنها مکشوف باشد، و باد شمال و صبا بر آنها بوزد، و اشعه آفتاب و کواکب بر آنها بتابد، و ابخره و ادخنه آنها به تحلیل رود و در آنها محتقن نماند. و به سبب جریان و حرکت و تموج هوا، زیاده تلطیف و تصفیه یابند. و هر چشمه ای که آب آن از بلندی مانند بالای کوه و یا دامنه کوه به زیر ریزد و به اوصاف مذکوره باشد. و بعد از آن، «میاه انهار جاریه» است که منبع آنها دور و بلند، و خاک آنها طیب و یا سنگ ریزه سرخ باشد و یا بر سنگ گذرد به سرعت تمام، و بالای آنها که باد شمال و صبا بر آنها بوزد و آنها را متموج و متحرک دارد، و آب آنها شیرین صاف شفاف عمیق باشد، و از مغرب و جنوب به طرف مشرق و شمال روند؛ یعنی منبع آنها مغرب و جنوب و مجرای آنها به جانب مشرق و شمال باشد. و گفتهاند: در آب رود نیل این ms412 همه اوصاف موجود است و آب رود الوند نیز. و اگر کدر باشد، به سبب شدت مرور و جریان بر زمین رملی ممزوج به خاک طیب،

در جودت، قریب بدان انهار است؛ مانند آب رود «جیحون» که نهری است جاری میان خراسان و ماوراءالنهر نزدیک بلخ و «سیحون» که گویند: مراد از این نهر «کنگا» و «جمنا» است. و سرچشمه این هر دو، ده دوازده منزل از شاهجهان آباد دور است و از کوه برمی آید. و «جمنا» با «کنگا» در زیر قلعه اله آباد ملحق گشته یک می گردد. و کنگا تا به بنگاله می آید و به آب «دریای شور» متصل می گردد. و دجله و فرات و امثال اینها و در نهر کرن که زاینده رود باشد و چشمه رکن آباد شیراز، اکثر اوصاف محموده جمع است و لیکن آب رکنی بسیار کم و تا به ثلث شهر شیراز می رسد و تمام می گردد.

و هر آب جاری که متصف بدین اوصاف نباشد و یا طعم و رایحه کریهه بر آنها غالب باشد ردی و زبون است.

و بعد از اینها، «میاه راکده» است؛ یعنی آبهای ایستاده؛ مانند آب غدیرهای وسیع عمیق طیب التربهآ صافی شیرین خوش گوار خوش طعم که بالای آنها مکشوف واطراف آنها خالی از اشجار و نباتات باشد وباد شمال و صبا بر آنها بوزد و آنها را متموج و متحرک دارد تا ابخره در آنها محتقن نماند و تلطیف یابد.

و آن چه به خلاف این اوصاف باشد، مانند آب غدیرهای کوچک و گودالها، همه ردی و ثقیل و موجب امراض ردیهاند که مذکور می گردد.

و نیز در حکم آب ایستاده است آب گداخته یخ و برف و این، هر چند لطیف است ms413 و لیکن مضر عصب و احشاست و باعث تحریک نزله و سرفه.

و هم چنین آب حوضها و آب انبارها و برکهها نیز همه ردی و ثقیل و نفاخ و موجب امراض ردیهاند؛ به تخصیص که در آنها علق، یعنی زلو، و کرمها و طحلب

و علامت خفت و لطافت آب: اوصاف و افعال مذکوره است؛ از شیرینی و صفا و سرعت انحدار و اعانت بر هضم و تقویت اشتها و عدم نفخ و قراقر و ثقل و غیرها.

و علامت دیگر آن است که دو قطعه پنبه و یا کرباس و یا خاک طیب را که به وزن مساوی باشند در دو مقدار از دو آب تر سازند و مساوی خشک نمایند که رطوبت در آنها نماند، پس وزن نمایند هر کدام که سنگین تر باشد آن آب ثقیل است.

منافع و مضار آبها: اکثر همانها است که ذکر یافت که اگر در وقت عطش صادق وقدر لایق و ضرورت بیاشامند بر آن افعال و منافع و آثار مذکوره مترتب می گردد. و اگر در هنگام سیری و سیرابی و یا قبل از انحدار غذا از معده و یا قبل از غذا و یا بین آن و یا بعد از ریاضات و حرکات عنیفه و شدیده و یا جماع و یا خواب و یا حمام و یا بین خواب و یا بعد از میوههای تر و تازه و سبزیها و شیرینیها و ترشیها و اشیاء عفصه قابضه و مرخیه لزجه و یا ناشتا ms415 و یا ایستاده و یا کمر بسته و یا بر رو در افتاده و یا گردن را منحرف و کج نموده و امثال اینها و یا آب بسیار؛ خصوصا که بسیار سرد باشد یا بسیار گرم بیاشامند، باعث امراض مذکوره و ضعف و سستی اعصاب و معده و احشا و کبد و فساد رنگ رخسار و بدن و نسیان و بلادت ذهن وسبات و ثقل حواس وعروض نزلات و تهبج اطراف و زیر چشم و سوء القنیهآ و استسقاء وامثال این هاست.

و اگر آب کمتر از قدر حاجت و ضرورت بیاشامند و یا ترک نمایند، باعث خفقان و ضعف قلب وحرارت کبد و بیاشتهایی و احتراق اختلاط و لاغری بدن می گردد؛ خصوص در بلدان حاره و جوانان حار المزاج و فصل گرما و ایام طاعون؛ به تخصیص که قلب و معده و کبد ایشان حار و دماغ ایشان قوی باشد.

ماء بارد معتدل المقدار متصف به اوصاف مذکوره موافق ترین آبها است برای اصحاء و منبه اشتها و هاضم طعام و مستحکم کننده الیاف معده است اما مضر عصب واصحاب اورام احشاست؛ خصوص بسیار سرد و اکثار آن.

و اما آب سرد کرده به یخ و یا برف و یا آبی که در آن برف و یا یخ انداخته باشند مضر و از آن هر دو در ضرر زیاده، تگرگ است و آبی که تگرگ در آن انداخته باشند و از تگرگ گداخته باشد. هر چند آب سرد، محرور المزاجان قوی را موافق و مقوی جاذبه و ماسکه و هاضمه و اشتها و کبد حار و تبهای حاره است، لیکن عموما مطفی حرارت غریزیه و مضعف اعصاب و باعث سده و صداع بارد و مضر صاحبان سدد وضعف دماغ و سینه و احشاء ضعیفه وسوء القنیهآ وقولنج و ضعف باه و باعث ترهل و استرخاء و رعشه و تحریک نزلات؛ خصوصا اکثار و مداومت بر آن ms416 و بی وقت آشامیدن. و ماء بسیار حار: محلل زیاح و نفخ وجهت مالیخولیا و صداع بارد و بثور حلق و قروح حجاب و ریه و نواح صدر و اغتسال معده و رفع تشنگی سوداوی و بلغم شور و تنقیه معده و تحریک دوای مسهل و اذابه بلغم و مواد غلیظه و ادرار بول و حیض و تسکین اوجاع و خارش بدن، نافع. و اکثار و مداومت بر آن، مضر معده و مرخی آن و مفسد هضم و مطفی طعم به سر معده و مؤدی به دق و لاغری بدن است.

و ماء نیم گرم: ملین طبع و مغثی و مفسد طعام و مورث استسقاء وعل طحال و صعود ابخره به دماغ. و اکثار آن، مفسد معده و جهت ورم حلق و لهات و سینه و صرع و تنقیه معده و تحریک دوای مسهل و اعانت بر اسهال و قی و اذابه بلغم رقیق و تسکین تشنگی سوداوی و بلغمی شور. و آشامیدن قلیل آن ناشتا، مرخی مری و قصبه ریه و غاسل معده است از اخلاط لزجه غلیظه. و ماء فاتر: یعنی آب معتدل در سردی و گرمی، موافق سینه و معده ضعیفه و احشا و مسکن خارش بدن است.

ماء کبریتی: که از معدن و زمین کبریتی برآید، آشامیدن آن مضر و اغتسال بدان جهت امراض جلدیه سوداویه ردیه، مانند جرب و قوبا و بهق و تقشر جلد و کچلی و سعفه و جراحات گزیده سباع و شخوص و تعقد عصب و اوجاع مفاصل بارده و امثال آن. ماء المر: ی عنی آب تلخ، ملطف اخلاط غلیظه و مقطع بلاغم و مفتح سدد و مضر محرورین و مفسد خون است.

ماء المعادن: که از معدن فلزات برآید مانند معدن مس و آهک و سرب و قلعی و غیرها: ماء نحاس: خواه از معدن آن برآید و یا مس را تفته در آن خاموش نموده باشند، جهت فساد مزاج و جوشش دهان و ورم لهات و درد گوش و تقویت اعضاء ضعیفه، مضمضه و قطور واغتسال بدان مفید است.

و به تفصیل نیز اقسام میاه و منافع و مضار و اصلاح آنها در «مفردات» ذکر یافت و در این جا بدین مقدار کلیتا اقتصار نموده شد. آداب طعام خوردن و آب نوشیدن و اطعمه که جمع آنها با هم مناسب نیست

بدان که بر صاحب حفظ صحت لازم است که تا در خود ضعفی درنیابد و گرسنه و تشنه صادق نگردد، طعام تناول ننماید و آب ننوشد؛ آن هم به قدر ضرور و احتیاج که به سر حد اعتدال باشد، نه به حد افراط و تفریط که باعث امتلاء و تخمه و سوء هضم یا ضعف قوا و لاغری بدن گردد. در امتلاء و سیری و سیرابی طعام نخورد و آب ننوشد. و در هنگام گرسنگی بسیار و عطش مفرط، به یک دفعه طعام و شراب بسیار نخورد و نیاشامد. و هم چنین بعد از ریاضت و حرکت شدیده مفرطه و استیلاء گرمی بر مزاج و بعد از برخاستن از

و باید که ظرف طعام را در برابر رو گذارد تا به محاذات تناول شود نه به طرف راست و چپ. و نیز باید لقمه را کوچک بردارد و نیکو مضغ نماید و فرو برد؛ تا به زودی در معده هضم یابد. و بسیار طول دهد زمان اکل را یعنی بسیار دیر دیر لقمها را بخاید و فرو ببرد و در بین وقفه ننماید. و نه بسرعت تمام بخورد زیرا که ابتداء هضم غذا هنگام مضغ آن است در دهان -و فرو بردن و اتمام آن در معده است و نیز باید که چون طعام تناول نماید ابتداء به طعام معتدل سبک کند و اگر تواند که به یک نوع و یا دو نوع از طعام عادت نماید بهتر است؛ و هنوز قدری میل و رغبت بطعام و گرسنگی باقی باشد که دست از طعام بکشد و محترز باشد از در هم خوری اغذیه لطیفه خفیفه با غلیظه ثقیله و تداخل طعامی بر طعام هضم نایافته و منحدر ناشده.

و در تابستان در اوایل روز و طعام سرد و در زمستان در اواسط روز و طعام گرم و در بهار و پائیز طعام معتدل و اگر تواند در شبانه روزی دو مرتبه و یا یک مرتبه و اگر هر دو روز سه مرتبه خورده شود بهتر است، بدین نهج که روز اول اول روز یا آخر روز یا اول شب و روز دوم وسط روز و روز سوم باز اول و آخر روز و یا اول

و بالجملهآ مادام که ثقل در معده و سینه خود دریابد و جشا، یعنی آروغ طعام، آید طعام تناول ننماید.

و تعیین وقت ومرات اکثری و نظر بحال متوسطین است، والا اطفال وجوانان محرورالمزاج را چهار و یا سه مرتبه اقلا و پیران وضعیف المزاجان بارد را یک دفعه یا دو دفعه کافی است.

و هر یک را نوع خاص ms420 و حکمی معین است و حکم واحد بر همه نمیتوان نمود و بیران را تعشی ننمودن و در حالتی که گرسنه باشند شب خواب نمودن بسیار مضر وباعث فوت قوتی است از ایشان که تدارک آن ممکن نیست.

و اجتناب از خوردن نان گرم و آشامیدن آب سرد بلافاصله بالای آن جهت آن که محدث عفونت و تبخیر است؛ و از اجتماع طعام لطیف و شیرین بالای طعام کثیف مانند خربزه بالای گوشت و به دستور سریع الهضم ردی الکیموس و یا شیرین و غیر آن، زیرا که طبیعت بزودی استحاله میدهد و هضم مینماید غذای شیرین سریع الهضم را و باقی میماند مخالف این هر دو و باعت ثقل و امراض می گردد. و هم چنین جمع ننماید میان دو طعام که هر دو گرم و یا هز دو سرد بالفعل و یا بالقوه ویا هر دو نفاخ و یا هر دو لزج و یا هر دو قابض و یا هر دو غلیظ و یا هر دو مرخی باشند. و از خوردن سرکه بعد از برنج و از ماست با ترب و ماهی و یا بعد از ترب و ماهی و از گوشت مرغ با ماست و ماهی و یا بالعکس و از شیر با گوشت مرغ و از شیر با ماهی و از انار با هریسه و از انگور با کله گوسفند و از سرکه با عدس و یا با ماش و از خربزه با عسل و مویز با عسل و خربزه با انبه و امثال اینها و از آب گرم با طعام شور و از آب سرد بعد از میوه خصوص میوه تر و حلوا و طعام گرم و شیرین و بعد از خواب و جماع و حمام و حرکت مفرط و مضعف و ریاضت بسیار و شدید و در بین خواب و در حمام در خلأ معده، یعنی ناشتا، اجتناب نماید.

و بعضی گمان نمودهاند که جایز است جمع میان غذا هر نوع غذا که باشد؛ جهت آن که البته آن هر دو یا متشابهاند یا متضاد و اگر متشابهند، گویا که یک نوع طعام خورده شده اندک بیشتر و اگر متضاداند، هر یک دفع مضرت دیگری مینمایتد و تعدیل حاصل میشود. و کلی بودن این امر، خود وهم و غلط است؛ جهت آن که میتواند بود که آن هر دو غذا متخالف یک دیگر باشند و هیچ یک مصلح دیگری نباشد و فساد یکی سرایت به دیگری نماید و آن را نیز فاسد سازد و از جمع اینها مضرت حادث گردد نه تعدیل؛ مانند آن که عضو شخصی که از آتش سوخته باشد بر آن برف و یخ گذارند که البته متأذی و متضرر خواهد شد.

و میتواند بود که دو شیء که متشابه باشند و هر یک از آن هر دو مصلح دیگری باشد؛ مثلا یکی تلطیف غلیظ کند و دیگری تکتیف غلیظ و یکی تقویت دیگری نماید. و هم چنین نیز میتواند بود که دو شیء متشابه باشند و ضرر نمایند؛ به جهت کیفیتی که عارضی هر دو باشد و خاصیتی که لازم اجتماع و ترکیب است. و بالجملهآ، اصلی و قاعده کلی ندارد؛ بلکه به عادت و قوت وضعف و لطافت و کثافت مزاج راجع می گردد. و الله اعلم بالصواب. جنس سوم از سته ضروریه، نوم و یقظه است وجوه ضرورت نوم و یقظه:

بدان که خواب و بیداری، ضروری تعیش انسان بلکه حیوان است؛ برای آن که افعال و حرکات ارادیه صادره از حیوان از حس و حرکت تمام نمی گردد مگر به بیداری و خواب؛ زیرا که روح که محرک اعضاء و جوارح است و ms422 کارفرما، جوهری است لطیف و بخاری که قابل تحلیل است به سرعت و آسانی؛ پس اگر به دوام و استمرار بیدار باشد و در کار فرمودن آنها باشد به احساس و حرکات، هر

علاوه آن که به سبب میل به ظاهر و اشتغال به امور آن، از تصرف در باطن و اصدار افعال متعلقه بدان، از هضم ونضج و تغذیه و تنمیه، باز میماند واین در افعال خلل واقع میشود؛ پس لا بد باید زمان معتدی در شبانه روزی مقدار نصف یا ثلث یا ربع آن اقلا بخوابد تا آن که افعال متعلقه باطنیه نیز کما ینبغی از او صادر گردد و خلل در آنها واقع نشود.

و دیگر آن که بسبب توجه نفس بسوی ظاهر ارواح و قوا و حرارت غریزیه و دم نیز میل به ظاهر دارند و باطن را بسیار گرم ندارند و افعال باطنیه مذکوره بدون حرارت صادر نمی گردند و اتمام نمییابند و دیگر آن که مقرر است که هر یک از امور مادام که میل به مبدأ و اصل و حقیقت خود دارند و در آنجاند تقویت دارند و باقیاند و چون از آنجا بر آمدند و جدا گشتند و میل به غیر جهت خود نمودند زایل وفانی می گردند، و دلیل این آن است که فرح دفعی مفرط و غضب شدید دفعی هر دو مهلکاند به جهت آن که دفعتا جمیع ارواح و قوا و حرارت غریزیه میل بظاهر مینمایند در فرح به سبب امر بسیار ملایم و جلب آن و در غضب برای دفع منافع و رفع آن. و بدان که هر یک از آن هر دو از خواب و بیداری بر دو نوعاند طبیعی و غیر طبیعی. طبیعی آن است که بر ms423 مجرای مقتضای طبیعت مدبره بدنیه باشد، یعنی هرگاه اقتضای بیداری نماید بیدار ماند و هر گاه اقتضای خواب نماید به خواب رود، و هر دو به حد اعتدال باشند، زیرا که معتدل آن هر دو ممدوح است و غیر معتدل مذموم. و طبیعی علامت صحت و ممدوح و غیر طبیعی علامت مرض؛ مانند سهر و سبات.

و علت حصول خواب آن است که به سبب میل و توجه طبیعت و ارواح و قوا و حرارت باشد به سوی باطن، و تصرف در رطوبات غذائیه و غیرها نموده و آنها را متبخر گرداند و به بطون دماغ، که منبت اعصاب است، به واسطه عروق سباتیه و غیرها رسیده و به سبب رطوبت خود آنها را مسترخی و سست می گرداند و ارواح دماغیه را کثیف و مسالک اعصاب را غلیظ و مملو می گرداند و یا به سبب رطوبات منطبق بر یک دیگر و تنگ می گرداند و روح نفسانی بدان سبب نفوذ در مسالک اعصاب نمی تواند نمود.

لهذا سکون در حواس ظاهره و فقدان حرکت عارض می گردد، نه بالکل؛ بلکه آن مقدار حرکت که لازمه حیات و ضروری سلامت بدن است به سلامت و باقی میماند؛ مانند تنفس و هضم غذا و آن که اگر جانوری بگزد در بین خواب، دست و یا پا را حرکت دهد و آن را از بدن دفع نماید به خاریدن بدن و یا حرکت نمودن از جانبی به جانبی یعنی از پهلو به پهلو و یا از پهلو به پشت و از پشت به پهلو گردیدن به سبب کلال و ماندگی یک پهلو و یا پشت به پهلوی دیگر؛ و غیر اینها از حرکات و اسباب که در حین خواب از حیوان و انسان صادر می گردد. - و حرکات ms424 باطنیه متعلقه به نفس نباتیه، از هضم و نضج و تغذیه و تنمیه، تمامی برقرار و در کمال قوتاند و حرکات متعلقه به حواس باطنیه نیز قویاند و به اعتبار آن که متوجه بدانها است و متصرف در آنها؛ از قبیل تذکر و حدیث نفس و جولان خیالات به دیدن مقامات و غیرها. و حرکات متعلقه به نفس حیوانیه از اجزاء شهوت و غضب معطل میمانند.

و بیداری، عبارت از تحریک نفس است جمیع اعضاء و جوارح و حواس ظاهره را و هر یک را بکار لایق بدان مأمور داشتن و از آنها کار گرفتن است و جاری

و نوم هم چنین است ms425 برای آن که چنان چه ذکر یافت در آن حین تغذیه و تنمیه بدن به سبب کثرت تولید اخلاط و رطوبات حاصل می گردد و تحلیل کم تر میباشد. وبدان سبب و به سبب تولید ارواح و میل آنها به مبدأ خود و تقویت یافتن، باعث رفع کلال و اعیا و ماندگی حادث در هنگام بیداری است: و نیز به سبب عدم تشویش و رسیدن مدرکات پی در پی به حواس ظاهره و رسانیدن آنها آنها را به حس مشترک و حفظ و ضبط آنها؛ زیرا که نفس بالطبع و جبلت خود طالب و مشتاق و جالب منافع و آن چه باعث تقویت و استکمال و بقاء آن است میباشد، و منافر و گریزنده و دفع کننده مضار و منافر و آن چه باعث نقصان و زوال و افناء آن است و در هنگام بیداری اینها همه حاصل و در هنگام خواب، زایل و ساکناند.

علت برودت ظاهر بدن در خواب و چون در حالت نوم میل مینمایند ارواح و قوا و حرارت غریزیه و خون، که مرکب آن است، به سوی باطن و داخل و معطل میمانند حواس ظاهره از حرکات خود و قوه محرکه از افعال خود، بدین سبب سرد می گردد ظاهر بدن و محتاج می گردد انسان در حالت خواب به سوی لباس و پوشش زیاده بالنسبهآ به حالت بیداری؛ برای آن که:

متأثر می گردد ms426 بدن از برودت خارجی زیاده از هنگام بیداری و لهذا باید که بر خود چیزی بپوشد.

و دیگر آن که به سبب کثرت تولید مواد غذائیه به جهت جودت هضم، و ظاهر است که مواد غذائیه، خالی از رطوبات نیستند و رطوبات، باعث انغمار حرارت غریزیه و تطفیه آن است، و لهذا باعث برودت می گردد.

و البته آن چه بیان شد، احوال خوابی است که در هنگام پری معده از طعام و شراب باشد به حد اعتدال. و اما در هنگام پری معده به افراط، باعث کمال ترطیب بدن و تبرید آن است؛ به سبب زیادتی تولید مواد غذائیه مرطبه و عدم تحلیل آنها به سبب بیداری. و اما در هنگام خلو معده از ماده مستعده برای صیرورت دم و ماده حاره مراریه صفراویه، خواب باعث برودت می گردد؛ به سبب انحلال روح، به جهت آن که حرارت چون منعکس شود به سوی باطن بدن و مجتمع در آن گردد و نیابد ماده ای که تصرف در آن نماید، تصرف در ارواح و رطوبات اصلیه مینماید و

و لیکن این نمیباشد مگر وقتی که به طول انجامد زمان خواب و فرط تحلیل حاصل گردد و اما هنگامی که بیاید در معده غذایی که مستعد هضم باشد و بگردد کیلوس، مسخن بدن است؛ زیرا که منهضم می گرداند آن را به زودی؛ به سبب اجتماع حرارت در باطن. و تصرف آن در آن قوی میباشد، به سبب زیادتی حرارت و تقویت آن و عدم توجه طبیعت و نفس به سوی تحریکات حسیه شهویه و غضبیه و تشویش و تردد آن، بلکه توجه آن به یک طرف بودن. و چون غذا هضم و نضج کامل یافت، اخلاط جیده از آن حاصل می گردد و باعث تغذیه و تنمیه و ms427 گرمی بدن میشود و لهذا مسخن بدن است. و اگر در بدن خلطی یا غذایی عاصی بر هضم یابد، مستحیل می گرداند او را به سوی دمویت و یا خلط غیر صالح، مانند بلغم خام بسیار، و باعث برودت و رظوبت می گردد؛ به اعتبار آن که حرارت در آن خلط و یا غذا تصرف مینماید به تذویب و ترقیق و تحلیل و انهضام؛ پس: اگر در آنها رطوبت و بلغمیت بسیار است، منتشر به اطراف و اعصاب می گردد و باعث استرخاء و سستی اعضاء میشود و برودت مینماید. و اگر در آن یبوست و حرارت و صفراویت است، محترق می گرداند و مستحیل به سوداء می گردد. و هم چنین اگر در آن برودت و یبوست غالب باشد نیز مستحیل به سوداء می گرداند. و در این هر دو صورت، باز باعث برودت بدن میشود. و بیداری بسیار به حد افراط، باعث ضعف دماغ و سوء هضم می گردد و به تحلیل قوه و تحلیل ماده؛ به جهت آن که در بیداری، چنان چه ذکر یافت، ارواح و قوا و حرارت همه متوجه ظاهر و اجرای افعال حواس ظاهره و حرکات ارادیه می گردند و همه اینها باعث تحلیل ارواح و قوا و حرارت غریزیه و ضعف و یبس

و خواب روز، ردی است، به جهت آن که روح، جوهری است صافی نورانی و شبیه به اجسام سماویه و انوار آنها، بلکه الطف و انور از آنها. و لهذا چون انوار را بیند و مشاهده نماید، به حکم مناسبت و مجانست وجنسیت «الجنس مع الجنس الی الجنس یمیل»، میل به ظاهر مینماید؛ به سبب ms428 ضوء شمس و روشنی آن و در خواب باید که روح میل به باطن نماید بالتمام تا خواب غرق حاصل گردد، و حال آن که در روز به سبب اضوا، آن امر حاصل نمی گردد بلکه دمی میل به باطن مینماید و دمی میل به ظاهر و باعث تشویش و تململ و تحیر و اضطراب می گردد؛ و همین خود ردائت و اضطراب و سوء حال طبیعت است و باعث: فساد رنگ بدن به سبب؛ عدم تحلیل فضول و اختلاط آنها با خون و احتباس آنها تحت جلد است.

و جهت دیگر آن که برای کمون و خفاء خون و روح در حالت خواب به شوی باطن و غلظت خون به سبب فقدان حرکت ملطفه مرققه خون و صاف کننده آن، غلظت و کنافت خون، آیل به سوداء و امراض سوداوی است و لهذا مضر به طحال است؛ زیرا که طحال به سبب مناسبت، جاذب اخلاط غلیظه است به سوی خود و اجتماع آنها در آن و حصول امراض آن به سبب اجتماع و فساد آن در آن.

و نیز به سبب فساد هضم واجتماع رطوبات در معده و فم آن و صعود ابخره فاسده و اجزاء لطیفه آنها به دماغ، باعث بخر و بدبویی دهان است.

و نیز به سبب کثرت تولید رطوبات و عدم تحلیل و احتباس آنها، باعث استرخاء و سستی قوای نفسانیه است تمامی؛ به جهت آن که آن رطوبات و فضلات باعث ابتلال اعصاب و دماغ می گردند و ابتلال آنها باعث استرخاء آنها و عدم نفوذ روح نفسانی در آذها و تحریک آنها کما ینبغی می گردد.

و اما اگر کسی را معتاد باشد ms429 خواب روز پس باید که دفعتا آن را ترک ننماید، بلکه به تدریج و اندک اندک کم نماید تا آن که فراموش نماید و عادت او زایل گردد؛ زیرا که خلاف عادت و ترک آن دفعی، خود مرض است و باعث امراض.

پس، بیداری در روز و خواب در شب بهتر و باعث حفظ صحت است و مقدار نصف شب یا اندک کمتر از آن به حکم آیه کریمه «و جعلنا اللیل لباسا و جعلنا النهار معاشا» و «قم اللیل إلا قلیلا نصفه أو أنقص منه قلیلا أو زد علیه»1 و این نسبت به حال اصفیا وانبیاء، علیهم السلام، و اولیاء است که طعام قلیل خفیف به قدر ضرورت تناول می فرمودند. و اما نسبت به حال کسانی که طعام بسیار و مختلف و ثقیل میل نمایند، ایشان را خواب زیاده باید و اختیاجشان بدان زیاده است.

جنس چهارم از سته ضروریه، حرکت و سکون بدنی است

حرکت، عبارت از خروج ماده است از قوه به سوی فعل؛ یعنی علت حرکت بلکه نفس حرکت همین خروج و ظهور و فعلیت ما بالقوهآ است. و سکون، عبارت از باقی ماندن ماده است در حالت قوهگی خود و یا بر فعلیت خود.

و در حرکت، ترقی و کمال حاصل می گردد و در سکون، مزیدی حاصل نیست. و لهذا نفس، دائم در حرکت است و آن را دمی و لحظهای سکون و آرام و قرار نیست؛ چه در حالت بیداری و چه در حالت خواب. و سکون و آرام آن به اتصال آن به مبدأ خود است و کسب فیوض و برکات از آن و رسانیدن به واسطه ارواح و قوا.

و مراد از حرکت در اینجا، اولا حرکت بدنی است، و هم چنین مراد از سکون، سکون بدنی است و حرکت و سکون نفسانی بعد از این مذکور خواهد شد، و آن،

و حرکت، ذاتی است و مقصود بالذات و سکون، عرضی و مقصود بالعرض؛ زیرا که نفس، چنان چه ذکر یافت، دائم الحرکه است و آن را سکون و آرامی نیست و فعل آن در بدن به واسطه ارواح و قوا است و بدن جسم است. و این ها جسمانیاند و دائم در تحلیل و زوال و محتاج به بدل ما یتحللاند برای تقویت و امداد و اعانت و بقا، که اگر دائم نفس متوجه به ظاهر بدن و ادراک و تحریک و کار گرفتن از اعضاء وجوارح باشد، آن چه حاصل گشته است و به فعل آمده تحلیل مییابند و زایل می گردند؛ پس ناچار است که گاهی متوجه باطن باشد و افعال ظاهره را معطل دارد؛ به جهت تحصیل بدل ما یتحلل و امداد و اعانت و تقویت آنها، و توجه به سوی حواس باطنه و تجرید و تخلیص آنها» و کلی نمودن جزئیات و به عقل رسانیدن، و باز متوجه به مدارک باطنه شدن و از مدارک باطنه به ظاهره. و همین توجه آن به سوی باطن و صدور این افعال از آن و متوجه گشتن حرارت غریزیه به سوی ینبوع خود که قلب است و تولید بخار لطیف از دم صالح جید صافی که عبارت از روح حیوانی است و تولید روح نفسانی و طبیعی نیز از آن سکون و آرام نفس است.

و بباید دانست که تعلق نفس ناطقه به این هر سه است زیرا که آلت فعل آنند به واسطه قوای متعلقه به این ارواح ثلاثه و باعث تقویت و امداد حرارت است.

و بدان که مختلف میباشد حال حرکت به شدت و قوت و ضعف و کثرت و قلت و سرعت و بطوء زیرا که اختلاف این ها ms431 به حسب اختلاف اسباب و دواعی و رفع موانع و وجود آنها است پس حرکت سریعه قویه اگر قلیل و اندک باشد باعث

و حرکت بطیئه کثیره و ضعیفه: به عکس آن باعث تحلیل زیاده از تسخین است؛ جهت طول زمان تسخین و استعداد ماده برای تبخیر و یا قلب به تسخین؛ به سبب ضعف و احتکاک اعضاء به یک دیگر.

مضرات و فواید حرکت و سکون: و «افراط حرکت» و هم چنین «افراط سکون»، هر دو باعث برودت بدناند: و اما در افراط حرکت به سبب تحلیل رطوبت غریزیه، بالذات وحرارت غریزیه بالطبع است . و اما در افراط سکون، به جهت اجتماع و احتباس اخلاط و رطوبات که موجب انغمار حرارت غریزیه و اختناق آنها است و لهذا باعث استیلاء برودت می گردد، و یا به جهت انتفای انتعاش حرارت به جهت فقدان سبب انتعاش آن که حرکت است.

و سکون را اعانت بر هضم زیاده است از حرکت؛ جهت آن که سکون باعث اطمینان و آرام و توجه طبیعت به جانب هضم و نضج به وجه اتم است، و دیگر آن که چون غذا یک جا ساکن و مستقر باشد قبول هضم و نضج را به وجه اتم مینماید از آن که متحرک باشد. و حرکت، معین بر انحدار است؛ جهت آن که باعث تزعزع غذا و ms432 فضول و بر هم زدن از اعلا به اسفل است و نفوذ فرمودن به عروق. و لهذا بعد از تناول طعام باید چند قدم راه روند تا طعام در قعر معده قرار گیرد؛ پس یک جا قرار گیرند و یا بخوابند، که خواب، معین بر هضم زیاده است و سکون در آن بیشتر و احتواء معده بدان زیاده، و بعد از انحدار و یا بعد از خواب نیز چند قدم راه

حرکت شدید، که حرکت قوی را نامند و فرق میان آن و سریع آن است که قوی دفع می کند از خود معاوق را و منفعل نمی گردد از آن، و سریع، آن است که قطع مسافت نماید در اندک زمانی؛ خواه به قوت باشد و یا به ضعف. و ضعیف، ضد قوی است. و بطیء، ضد سریع است. و معنی کثیر و قلیل ظاهر است. و فعل قوی، مانند فعل ضعیف وفعل کثیر، مانند فعل قلیل نباشد. و فعل سریع، مانند فعل بطیء نیز نخواهد بود. و مابین این هر سه ضد، درجه ای میباشد متوسط میان هر دو که «معتدل» میان هر دو نامند؛ پس: جمله اضداد مع المتوسطات، نه میشوند. و چون بعض اینها را با یک دیگر که ممکن الترکیب باشد ترکیب نمایند، بیست و هفت قسم میشود که حاصل ضرب نه در سه است.

و بباید دانست که حرکت بالذات، تسخین و تحلیل مینماید و بالعرض نزد افراط، تبرید به سبب تحلیل حرارت، چنان چه ذکر یافت و مییابد. و از حرکات مذکوره، بعضی قوی التسخیناند؛ مانند حرکت سریع قوی قلیل، و بعضی قوی التحلیل؛ مانند حرکت بطیء ضعیف کثیر؛ به جهت آن که: سخونت، ms433 تابع قوت - احتکاک است و محتاج به زمان طویل نیست و لذا هرگاه حرکت به سرعت و قوت واقع شود، در اندک زمانی حرارت بسیار احداث نماید و با وجود آن، تحلیل و ترقیق و تبخیر ماده شرط است؛ به هر نحو که این هر سه واقع شود و طول زمان را لازم ندارد. و تحلیل، طول مدت را لازم دارد؛ جهت آن که به سبب طول مدت، تبخیر در ماده پیشتر واقع میشود و مواد و قوا زیاده تحلیل مییابند. و حرکتی که

و افراط حرکت و سکون، احداث برودت می کند در بدن؛ زیرا که: به سبب تحلیل رطوبت غریزی، حرارت غریزی نیز تجلیل مییابد. و وجه برودت افراط به سکون، کثرت تولید بلاغم و رطوبات و اجتماع و احداث آنها و عدم تحلیل و ترقیق ودفع آنهاست و انغمار و احتقان حرارت غریزیه است تحت آنها و لهذا مستولی می گردد برد.

و سکون، معین تر بر هضم غذاست؛ به جهت آن که قوه هاضمه معدیه که در جرم آن است؛ پس چون غذا وارد آن گردد، نخست اثر هضم به اجزاء غذایی که ملاصق معده است میرسد و بعد از آن تجاوز می کند به اجزاء دیگر، تا آن که به جمیع اجزاء آن سرایت مینماید. پس در هنگام هضم اگر سکون واقع شود، تأثیر هضم بر سبیل استواء و تمام و کمال واقع می گردد.

و اگر حرکت واقع شود، غذا در معده متحرک میباشد و در هضم و نضج آن قصور واقع میشود؛ به سبب تبدیل اجزاء غذا و عدم تماس آنها به سطح معده.

و لیکن حرکت خفیفی که باعث تحضحض غذا نشود و به مثابه سکون باشد، قبل از تناول غذا مقوی هاضمه است؛ به جهت آن که برمی انگیزاند حرارت ms434 غریزیه را و تحلیل میدهد فضول را. و زیادتی حرارت و خلو معده از فضول، باعث سرعت انهضام است. و بعد از انهضام طعام، حرکت به اعتدال معین بر انحدار است؛ وبدان که تکرار ذکر اکثر این امور برای زیادتی توضیح است.

جنس پنجم از سته ضروریه حرکت و سکون نفسانیاند، که صادر از قوای نفس باشند. جهت آن که نفس، بنا بر مذهبی، نظر به ذات خود حرکتی و سکونی ندارد، و نظر به امر معیشت و تحصیل ضروریات بدنیه مضطر است به سوی حرکات «نفسانییه» که در ارواح و قوا واقع شود و به سوی حرکات «بدنیه» که به

و سبب «حرکت» آن، آن است که نفس را عارض می گردد انفعالات از امر «مرغوب» ملایم که طالب و جالب و مایل آن میباشد که در آن تکمیل و ایقاء خود را مییابد، و از امر «منافر» و مبغض و مکره که هارب و گریزان از آن میباشد که به فقدان و افناء خود را در آن میبیند. و در هر دو امر به اضطرار در حرکت می آید:

اول، حرکت شوقی نزوعی انبساطی است بزای جلب واخذ امر مرغوب ملایم؛ مانند حرکت به سوی محبوبی و امر مرغویی هر چه باشد و حسن و کمال و ms435 بقاء خود را در آن بیند و به فرح و اهتزاز آید.

دوم، حرکت انقباضی، به سبب منافرت و مخالفت از آن بگریزد؛ مانند آن که دشمنی بیند و یا موذی قصد او نماید و او اگر تواند و در خود قوه آن یابد که مقاومت بدان میتواند نمود، ایستادگی نماید و آن را مندفع گرداند و الا بگریزد و در پناهی خود را برد.

و یا خود را متردد بیند که به جهاتی آن امر را مرغوب و مطلوب و نافع یابد و به جهاتی دیگر مهروب و مبغض و ضار که به جهات اول میل به ظاهر نماید برای جلب و اخذ آن، و به جهاتی دیگر میل به باطن نماید جهت گریز و خلاصی از آن؛ مانند حالت شخص خجل و حرکات فکریه و خیالیه و احادیث نفس از مواعظ و نصایح و زواجر و تحسین و تقبیح و مدح و ذم نفس مر خود را در باطن که هم خود ناصح و

و حرکت نفسانیه را لازم است حرکت روح؛ جهت آن که قوا، صور ارواح1 و یا کیفیت آن هستند و ممکن نیست حرکت نفس مگر با حرکت ارواح و قوا. و هم چنین سکون نفسانی لازم دارد سکون ارواح و قوا را.

و مراد از «ارواح» این جا فرد کامل و منشأ آنها است که روح قلبی حیوانی باشد؛ جهت آن که آن، ms436 اصل و منشأ همه است و همان، نزد احداث نفسانیه به حرکت می آید. و لهذا توصیف داده و نسبت نمودهاند این حرکات را به سوی قوه حیوانیه، هر چند مبدأ حرکات از قوه نفسانیه است که در دماغ است؛ به سبب اصل و منشأ آن. و سبب آن که عارض می گردد نفس را این عوارض: یا از جهت آن است که وارد می گردد بر آن امری که باعث میل و توجه آن است به سوی آن، و یا امری که باعث نفور2 و گریز آن است از آن. و نفس، باعث تسکین قلب می گردد؛ و پس هر گاه عارض می گردد امری که باعث انبساط و میل و توجه نفس گردد به سوی آن برای تحصیل آن جهت ملایمت و لذت، و یا امری که باعث نفور و انقباض قلب گردد برای دوری از آن به منافرت وقلب چون معدن و منشأ جمیع قوای حیوانیه و حرارت غریزیه است؛ پس: چون آن منقبض گردد به خود، منقبض می گردند به تبعیت آن جمیع قوا و حرارت و چون

اول را «شادی مرگ» نامند و دوم را هالک از غضب مغلوبیت از آن و سوم را «غصهآ مرگ» گویند.

و لیکن موت و هلاکت در فرح مفرط بیش تر است از غضب مفرط؛ برای آن که حرکت روح در غضب نمیباشد مگر با غلیان خون قلبی و حصول قوت برای طلب انتقام؛ جهت آن که طلب انتقام ممکن نیست با ضعف قوت. و این از جنس چیزی است که بعید است آن که باشد با آن برودت باطن برودتی که موجب غشی گردد، چه جای موت!

و یا تدریجی است؛ مانند حالت فرح و سرور و یا غم و یا اندوه متوسط که به تدریج وارد گردد.

و یا گاه میل به داخل و گاه میل به خارج دارد؛ به سبب اجتماع موجب آن هر دو نزد خجالت که مرکب از فزع و فرح است؛ که: حرکت مینماید روح به سبب امر مکره قبیحی که از او واقع و صادر گشته و باعث خجالت و انفعال اوست به سوی باطن. و در این هنگام زرد می گردد رنگ او به سبب میل قوا و حرارت و خون نیز به تبعیت روح به سوی باطن.

و دفعه دیگر حرکت مینماید به سوی خارج به سرعت؛ به جهت آن که عقل، حقیر و صغیر میشمارد آن امر را و ms438 وجوهی چند برای اصلاح آن بیان مینماید و نفس را به شجاعت تحریص مینماید که از این قبیل امور نباید منفعل و ضعیف گشت و لذا به سرعت میل به خارج مینماید و رنگ رو سرخ می گردد؛ به جهت میل قوا و حرارت و خون نیز به تبعیت به سوی ظاهر. و هم چنین رنگ به رنگ می گردد تا آن که آن امر را از فکر خود زایل گرداند یا امر اهمی پیش آید که آن را فراموش گرداند. و اما در فزع صرف مفرط، چون عقل را مجال تحریض نفس به شجاعت نیست، لهذا دائم میل و حرکت به سوی باطن مینماید و در آن جا فانی و تمام می گردد به اخماد. و لهذا لازم آن است اولا حرارت باطن و بعد از آن، برودت. و «افراط سکونی» که موجب آن، حرکت تعبی باشد که آن تعب باعث سخونت بدن باشد، مبرد بدن و مبلد ذهن است؛ به جهت آن که حرکت، موجب سخونت است و سخونت، باعث تحلیل حرارت و احداث برودت بالعرض و اکثار رطوبت؛ به سبب عدم تحلیل فضول غلیظه؛ به جهت سکون واختلاط آن فضول به ارواح دماغی و آن را غلیظ گردانیدن و غیر مطاوع حرکات و ادراکات. و هم چنین هنگام برودت؛ زیرا که برد، مغلظ و مجمد روح است.

و در جوهر آن، حدبت و لذعی میباشد که مجرای قضیب را دغدغه مینماید و به مرور و اندفاع آن لذت مییابد؛ خصوص که جوان حار المزاج قوی البدن باشد که بالطبع، کمال التذاذ از آن مییابد ومشتاق بدان است. و لهذا به سبب کمال التذاذی که طبیعت را بدان میباشد و شوقی که بدان دارد، در آن هنگام جمیع ارواح و قوا و حرارت غریزیه به هیجان و حرکت می آیند و متوجه آن می گردند.

و لهذا یک وجه آن که اولاد صلحا و اتقیا و کسانی که ایشان را چندان میل و رغبت به این امر بهیمی نیست، ناقص وضعیف القوهآ وضعیف الخلقهآ میباشند واما اولاد کسانی که حریص بدانند و چندان صلاح و تقوی ندارند اکثر قوی القوهآ و البنیهآ می گردند. واکثر، نطفه حرام؛ به جهت آن که ابوین آن را در آن حین، به سبب استیلاء قوت شیطنت و محکومیت در تحت سلطنت ابلیس نیز قوی القوهآ و ذهین و زیرک میباشند اما در امور دنیوی و شرارت.

و بدان که افراط جماع به هر حال مضرترین اشیاست؛ خصوص که مقرون به انزال باشد و بی در بی و ادمان بر آن واقع شود، که باعث ضعف ارواح و قوا و

و اما در هنگام قوت بدن و ارواح و تقاضای طبیعت و در هنگام معتدل و بعد از انهضام طعام، صحبت و مجامعت با زنان طناز و شاهدان پر عشوه و ناز، صاحبان سن بلوغ و امتیاز، جوانان در کمال صحت با همخوابههای مرغوبه، بلا تعب و مشقت و اکراه و نفرت و تشویش و اضطراب و خوف، باعث تقویت ارواح و انتعاش حرارت غریزیه و امر باه و تسخین بدن است آن هم تسخین معتدل با وجود کثرت استفراغ منی. و ضعف کمتر آورد به سبب کمال شوق و رغبت طبیعت و التذاذ تام بدان. و دافع امراض کثیره است از جنون و مالیخولیا و وسواس و خیالات فاسده و غلبه خون و صفراء و امراض حادثه از آن هر دو؛ به تخصیص شبان دموی مزاج را. پس، از این جهت و به این شرایط، جماع از جمله ضروریات است و معمول شریعت غرا و مضرتی ندارد. و نافع و حافظ مزاج شخص و محصل نوع آن و ثواب بسیار در آن است و حدیث شریف نبوی، صلی الله علیه و آله، «تناکحوا تناسلوا تکثروا فإنی اباهی بکم الامم السابقه یؤم القیامه ولو بالسقط»، اشاره بدین است.

بیان تدبیر جماع

و آن که چه کسان را نافع و چه کسان را مضر و اوقات و هنگام و احوال نافعه، و اوقات و هنگام و احوال مضره و هیأت نافعه و هیأت ضاره. بدان که صاحب مزاج گرم وتر، یعنی دموی مزاج را، این امر، الیق و اقوی و ضرر کمتر حاصل است ؛ اما اگر افراط و حرص نورزد در کثرت جماع و حد اعتدال را مرعی دارد. و صاحب مزاج گرم و خشک صفراوی را نیز بعد از آن. و لیکن ضرر اکثار و ms441 افراط این، زیاده از آن است که خشکی و لاغری بدن و ضعف بصر و فرو رفتن چشمها است. و صاحب مزاج سرد و تر بلغمی و سرد خشک

و قبل از دخول باید: ملامسه و ملاعبه بسیار با زن نمایند. و ثدیین او را قدری بمالند. و سر قضیب را بر دهلیز فرج بسایند. و سخنان نازبرداری و کلمات شوق انگیز بر زیان رانند و عرضه دارند. و او را در بغل گیرند و بوسه نمایند؛ تا شهوت او نیز به هیجان آمده و سرخی و تری در هیأت چشم او پدید آید؛ پس دخول نمایند. و ایلاج به سرعت و شدت کنند و اخراج به ملایمت و تدریج. و چون منی حرکت نماید، اخراج نمایند و اصلا و قطعا حبس ننمایند و باز ندارند خود را؛ زیرا که باعث قروح مجاری آن و غیر آن از امراض است.

باید که قمر در عقرب و تحتالشعاع و شب اول ماه و وسط ماه و آخر ماه و هنگام کسوف و خسوف و زلزله و شب چهارشنبه نباشد، و هم چنین وقت طلوع و غروب ms442 آفتاب.

و زن، بسیار قلیل السن، از نه سال و ده ساله کمتر، بلکه بسیار ضعیف و صغیر الجته نباشد واز چهارده پانزده ساله کمتر و پیر کهن سال بسیار بد هیأت بدقواره کریههآ المنظر بدخلق صاحب امراض ارحام نباشد. وهم چنین حایض وبعید العهد از جماع نباشد که همه مضراند.

و هم چنین کثرت استعمال مباشرت بواکر و غلمان از آن بدتر است و با وجود

و هم چنین لواطه با زن و یا با جاریه خود نمودن؛ زیرا که به تجربه یافتهاند که هر که بدین امر مبتلا است، در اغلب اولاد او نیز مبتلا به علت مشایخ میباشد؛ جهت آن که یحتمل مجرایی باشد میان باطن دبر و باطن فرج مخفی غیر ظاهر؛ چنان چه مشهور است که: زنی منفذ فرج او مسدود بود مگر مقدار بسیار کمی مانند منفذ احلیل که از آن، بول او بر می آمد و بعد از بلوغ شوهری، کرد و شوهر او چون این منفذ را مسدود یافت، به منفذ دوم که دبر آن باشد پرداخت و همیشه معمول او این بود، تا آن که زن آن حامله گردید. و در وقت وضع حمل، بسیار مشوش شده و قابلهها را طلبیدند و به تدابیر و تدهینات و مرخیات، قابله انگشت در فرج آن فرو برد؛ دریافت که سر طفل نزدیک رسیده است. چاره در آن ندیدند مگر آن که به تیغ سر تراشی، آن موضع را بشکافند؛ چنان کردند و آن طفل تولد یافت صحیح و سالم. هر چند درین، احتمال آن اغلب است که منی از دبر زن بر آمده بعد از جماع و به قبل آن رسیده و به سبب کمال شوق و جاذبه ای که دارد رحم به جذب منی، آن را جذب نموده؛ چنان چه در تشریح رحم و علت تولید جنین ms443 نیز ذکر یافت.

و علت قوی در ابتلای این گونه اطفال به علت المشایخ آن است که نطفه مادام که در رحم و جنین است، در تربیت ام و ارواح و قوا و نفس آن تابع طبیعت و ارواح وقوای نفس مادر است و ما دام الرضاع، بعد از تولد، تابع مرضعهاند آنها همه؛ پس چون توجه و میل و رغبت مادران باعث آن است. و حدیث شریف «کل مولود یولد علی فطره الإسلام فأبواه یهودانه و ینصرانه و یمجسانآه» عام و شامل این مرتبه نیز هست.

جماع نمودن بدون کمال شوق و رغبت و قوت تمام، و کمال مضرت دارد؛ بلکه با کمال شوق و رغبت هم خود را باز داشتن و دو مرتبه نکردن و رعایت صحت بدن نمودن، اولی و انسب است؛ زیرا که حد جماع را در هر سه شبانه روز یک مرتبه مقرر نمودهاند و زیاده بر آن را مضر و محلل ارواح و قوا گفتهاند. و الحق چنین است؛ زیرا که ms444 تولید منی کم تر از این مدت نمیباشد؛ پس اکثار آن، زور بر طبیعت آوردن واخلاط صالحه قابلیت جزء بدن شدن را دفع نمودن و ارواح و قوا را تحلیل دادن است.

و صاحبان مزاج یابس و یا قلب و یا دماغ و یا کبد و یا معده و یا احشا و یا اعصاب ویا چشم ضعیف و پیران را اکثار آن کمال مضرت دارد و تقلیل آن کمال منفعت.

و اما بهترین هیأت آن: آن است که مرد بالا بر سر پا نشسته و زن در زیر باشد در بستر نرم خوابیده. و باقی هییات دیگر، خواه به پهلو خوابیده و یا بر پشت و زن را بر خود کشیده و یا ایستاده و غیرها، همه زبون و باعث امراض کثیره است؛ خصوصا بر

و چون کسی افراط نماید در آن و بدان سبب ضعفی در بدن به هم رسد، واجب و لازم است تدارک آن و استعمال مفرحات و مقویات و ادویه باهیه و مولده خون متین صافی و مولد ارواح و حافظ قوا؛ مانند آن که بعد از جماع، اندک مومیایی و یا حب آن و یا حب جدوار و حب ذهب و یا حب عنبر و مایه شتر اعرابی و یا یکی از مفرحات ولبوبات و معاجین باهیه و «یاقوتیات» و امثال اینها تناول نماید.

گفتهاند: آشامیدن شیر گاو تازه دوشیده صبحها و یا شبها وقت خواب و نقوع آب نخود خیسانیده با قدری عسل و یا قند بدون چیزی دیگر، معین باه مأیوسین و

بدان که در بدن بعض چیزها است که اخراج و دفع آن ضرور است و هم چنین بعض چیزها است که حبس و نگاه داشتن آن ضروری است برای ابقاء صحت بدن؛ زیرا که بدن محتاج به غذا است برای بدل ما یتحلل وحصول نشو و نما و ابقا تا زمانی معتد مقتضی نوع آن؛ و غذای چنانی که تمامی آن مستحیل به خلط صالح و مشابه به جوهر اعضاء گردیدن محال است؛ زیرا که لا محاله با اغذیه، هر نوع که باشد، جزء کثیف ارضی و جزء لطیف صافی میباشد. و بعد از هر ms446 هضمی، جزء لطیف آن از کثیف آن جدا می گردد که جزء لطیف را افضلیه» وجزء کثیف را «فضله» نامند. واول، واجب الحفظ والضبط والإمساک است و دوم، واجب الدفع والاخراج؛ که اگر دفع و اخراج نشود و در بدن بماند و حرارت در آن تصرف نماید و متعفن و فاسد سازد و فساد آن سرایت به غذای جدید لاحق بدان نماید و فاسد سازد، منجر به هلاکت شود. پس واجب است که استفراغ و اخراج نمایند آن را از بدن؛ به هر نحو که لایق و سزاوار دانند.

اما احتیاج به احتباس: از جهت آن است که: بدن، دائم التبدیل والتغیر والتحلیل است؛ پس محتاج بود دائم به سوی چیزی که بدل ما یتحلل آن شود و ممکن نیست که استعمال نماید غذا را بر سبیل دوام و استمرار، یعنی متصل چیزی بخورد،؛ زیرا که غذا را زمانی باید که در معده قرار گیرد و طبیعت در آن تصرف نموده، آن را هضم و نضج نماید و لطیف صافی آن را از کثیف غلیظ جدا سازد؛ و لطیف آن را به اعضاء فرستد به واسطه عروق، و کثیف غلیظ آن را دفع نماید؛ تا معده و کبد و عروق خالی گردند از برای ورود غذای جدید و انهضام و انضاج آن. و دیگر آن

و اما احتباس: یا از جهت شدت قوت ماسکه است که نمی گذارد که فضلات مندفع گردند. و یا به سبب ضعف هاضمه است و یا دافعه: که طبیعت حامیه بدن، غذایی هضم نایافته را نگاه میدارد و نمی گذارد که دفع شود مادام که انهضام نیابد و لطیف از کثیف جدا نگردد. و چون قوت هاضمه ضعیف است، دیر انهضام مییابد و لهذا توقف بسیار مینماید؛ به تخصیص که بعد انهضام، قوت دافعه نیز ضعیف باشد ونتواند که دفع نماید.

و یا به سبب ضیق مجاری: که به سبب تنگی آنها، فضول غلیظه نمیتوانند که مستفرغ گردند و رقیقه آنها دفع می گردد و غلیظه محتبس میماند. و یا به سبب سده: که مانع نفوذ فضول است. و یا کمال غلظت ماده: که نمیتوانند که به سهولت نقوذ نمایند و مندفع گردند. و یا به سبب کثرت قضول: که بر هم محتقن و متراکم گشته و نمیتواند که قوه دافعه، دفعتا مندفع و مستفرغ نماید. و یا به سبب لزوجت ماده و تشبث و التصاق آن به سطح اعضاء و امعاء زود قبول دفع نمینماید. و یا به

و افراط احتباس، لازم دارد سده را؛ زیرا که احتباس نمیباشد مگر به سبب یبس فضول و مجاری و لهذا مستلزم سده است و مستلزم سده واحتباس فضول، عفونت آنها است به سبب تصرف و استیلاء حرارت غریبه بر آنها. و نیز لازم دارد سقوط شهوت طبیعیه را و ثقل بدن را؛ به سبب کثرت و اجتماع فضول در آن و انغمار حرارت غریزیه تحت مواد و ضعف قوا از حتمل بدن.

اما اسباب غیر ضروریه و نه مضاده طبیعت

مانند دفن نمودن در رمل و تمرغ و غلطیدن در آن که ناشف رطوبت قریبه نواحی جلد است بیشتر به سبب ملاقات فاعل ناشف رطوبات. و لیکن دفن نمودن، اقوی است از تمرغ به سبب ملاقات جمیع جلد بدن مدتی بر آن و لهذا نافع است استسقاء وترهل را. وهر چند جمیع اینها فی الحقیقهآ داخل استفراغاند ولیکن چون غیر معتاداند، از جمله اسباب غیر ضروریه شمرده میشوند.

هم چنین، تدهین نمودن به زیت و ادهان محلله؛ مانند دهن قسط و بان و بابونه و حنا و ریحان و امثال و اینها که تشنج و اوجاع مفاصل و استرخاء بلغمی را به سبب تلیین و تحلیل، نافع است. و هم چنین، ms450 پاشیدن آب سرد بر رو در هنگام غشی حادث از کرب، و شدت حمیات حاده و اعراض نفسانیه مهیجه مسخنه قلب و محلله روح و مفتحه مسام و

اما اسباب غیر ضروریه مضاده مر مجرای طبیعی

مانند غرق گشتن در آب و بریده شدن به شمشیر و سوخته شدن به آتش و استعمال سموم، که همه آنها مضاد طبیعت وموجب هلاکت و یا امراض شدیدهاند.

و تفصیل ms451 این اجمال آن که بادیه، اسبابی است که نه خلطی و نه مزاجی و نه ترکیبی باشد، بلکه: امری از امور خارجیه از بدن باشد؛ مانند وزیدن هوای حار و یا بارد به سر و بدن و باعث صداع و استرخاء اعصاب و حمی و غیرها شوند. و یا از امور نفسانیه باشند؛ مانند غضب و غیر آن؛ که به سبب غضب، ارواح گرم کردند و ایجاب حمی یومیه نمایند. وهم چنین فرح و خوف و حزن و هم و غم و غیرها از اعراض نفسانیه و شدت- حرکت و سهر مفرط و غیرها که خارج از بدناند؛ یعنی خلطی و سوء مزاجی و ترکیبی نیستند و «بادی»، از این جهت نامند که ذکر یافت، و نیز به جهت آن که ابتداء» بدون سابقه مرضی و حالتی بدنی، باعث حدوث امراض می گردند. و از آن جمله است تناول طعام بسیار که باعث امتلاء گردد و امتلاء باعث مرض، که به واسطه است. و یا بی واسطه؛ مانند رسیدن هوای گرم و یا سرد و اعراض نفسانیه نیز.

سابقه: و اسبابیاند بدنی که میان آنها و میان مرض واسطه باشد؛ مانند امتلاء که موجب عفونت است و عفونت باعث حمی است، به خلاف «حمی یوم» که به سبب

فایده: و هر سببی: یا بالذات است؛ مانند فلفل و زنجبیل و جوزبوا که تسخین مینمایند، و افیون و ms452 کافور که تبرید نمایند. و یا بالعرض؛ مانند آب سرد و مخدر که تسخین میتمایند، به تکثیف و سد مسام و تحقین حرارت در باطن، و آب گرم که تبرید مینماید به تفتیح مسام و تحلیل حرارت، و سقمونیا، که تبرید مینماید به استفراغ صفراء که خلط حار حاد است.

فایده: و بباید دانست که هم چنان که مرض را سه سبب میباشد که ذکر یافت، صحت را نیز سه سبب میباشد؛ مثال سبب بادی، صحت غذا و شراب موافق. و مثال سابقه آن، نضج تام فاضل. و مثال واصله آن، اعتدال مزاج و ترکیب است .

قسم دوم: اسباب جزئیه مموضه

و این اسباب مذکوره امراض، یا باعث احداث سوء مزاج می گردند، و یا باعث مرض ترکیب، و یا باعث تفرق اتصال. و اینها اسباب جزئیهاند. و چون تقصیل معرفت اسباب جزئیه، موجب زیادتی فایده و سهولت برای طریق دانستن اسباب کلیه؛ به جهت آن که آن اسباب محصوراند در آن اقسام ثلاثه برای اسباب کلیه، که: اسباب ضروریه، و اسباب غیر ضروریه و نه ضاره، و اسبابی که غیر ضروریاند و لیکن ضارهاند، و استخراج اینها از آنها سهل و آسان نیست همه کس را، بنابراین از اسباب جزئیه ممرضه هم بحث میشود؛ گرچه در شأن «کلیات طب» نمیباشد:

اول: حرکت غیز مفرط در قلت و ضعف و کثرت و قوت؛ جهت آن که حرکت مفرط در قلت و ضعف، باعث تسکین معتد به نیست، و مفرط در کثرت و قوت باعث تبرید است به سبب ms453 فرط تحلیل، و معتدله میان آنها باعث تسخین است به بروز فرمودن حرارت کامنه موجوده بالقوهآ در باطن را به سوی ظاهر؛ به جهت آن که ملطف و مرقق ماده است. و حرکت خود نیز مسخن است بالذات.

و مراد به حرکت، حرکت بدنیه است که جمیع بدن را به حرکت درآورد و جمیع اعضاء حرکت نمایند؛ به جهت آن که غیر این از اصناف حرکت، هر یک مخصوص به اسمی خاصاند؛ مانند حرکتی که نباشد به جمله اعضاء بلکه به بعض اعضاء؛ به آن که قریب گردد بعض اجزاء اعضاء به بعضی دیگر که آن را «تکاثآف» نامند، و یا آن که بعض اجزاء از بعض دیگر دور و پراکنده گردند و این را «تخلخل» نامند، و مانند حرکات روحیه نفسانیه. و ممکن است که مراد از حرکتی که مسخن بدن است، اعم و شامل حرکت بدنیه و روحیه نفسانیه هر دو باشد؛ زیرا که آن نیز باعث تسخین بدن است. و دوم: ملاقات مسخن بالفعل است نه به حد افراط؛ مانند رسیدن گرمی آفتاب و آتش به بدن. و سوم: ملاقات مسخن بالقوه است؛ مانند استعمال مسخنات غذائیه، که غذا و دوایی مسخن تناول نمایند که بعد از فعل و انفعال و تغذیه، احداث گرمی در بدن نمایند. و ادویه از داخل که بعد از تناول و فعل و انفعال، به سبب بقاء صورت نوعیه

و غذای مطلق هم که موصوف به یکی از کیفیات نباشد، یعنی غالب بر آن ms454 کیفیتی از کیفیات اربعه بر ماده آن نباشد، بلکه ماده آن غالب بر کیفیت باشد که از آن، خون کامل النضج معتدل المقدار تولد یابد، باعث گرمی بدن میشود؛ یعتی حفظ حرارت می نماید بر حال خود به ایصال بدل ما یتحلل، نه به معنی آن که احداث مینماید در بدن گرمی زیاده از گرمی اصلی بدن مگر مقدار بسیار کم غیر محسوس در اول وهله وابتداء.

و چهارم: از اسباب مسخنه، عفونت است؛ به سبب آن که حدوث عفونت به سبب غلبه حرارت غریبه ناریه است بر ماده رطبه که تحریک دهد آن را به حرکت غریبه و فاسد سازد رطوبت را به حیثیتی که قابل اصلاح نباشد با باقی بودن نوع آن. و بعد از گرمی و عفونت، منفصل گردد از آن ابخره حاره حاده که گرم گرداند مجاور خود را و هم چنین به تدریج سایر اعضاء را.

پنجم: از اسباب مسخنه، سده است که از تکاثف حادث گردد و یا آن که مراد از «سده»، نفس تکاثف باشد که لازم دارد سد مسام را؛ زیرا که هم چنان که گرم می گردد بدن از حرارت غریبه، هم چنین گرم می گردد از تکاثف حادث از شیء بارد بالفعل؛ مانند هوای بسیار سرد و استعمال باردات یابسات و مخدرات و استعمال «به آن شیء» و امثال اینها، که به اعتبار تکاثف و سد مسام، ابخره و ادخنه، در باطن محتقن می گردند و باعث گرمی می شوند.

اول: استعمال هر مسخنی است که به حد افراط رسد؛ مانند حرکت و تناول غذای گرم و یا دوای گرم؛ خواه از داخل و خواه از خارج؛ به سبب: تخلخل و تفتیح و تبخیر و تحلیل مواد حاره لطیفه و نیز به سبب پراکنده نمودن حرارت و میل فرمودن به سوی ظاهر ms455 و تحلیل و فانی نمودن و یا احتقان در باطن و یا احتباس در آن و خاموش شدن وبالعرض باعث تبرید شدن.

و دیگر: فجاجت و خامی غذا و عدم استحاله و مشاکلت به مغتذی است که این، مبرد بالذات است به سبب جوهر و ماده خود.

و دیگر: استعمال مبردات غذائیه و دوائیه از داخل و خارج، به سبب ایراث و احداث ماده و کیفیت بارده کامنه آن از قوه به فعل و بالمضادهآ، مقهور گردانیدن حرارت را به استیلاء و غلبه بر آن.

و به بیان دیگر: اول: ملاقات برودت بالفعل به بدن؛ مانند مصادفه و رسیدن سردی بسیار بالفعل به بدن؛ مانند سردی هوا و آب سرد و یخ و برف که بالذات و بالفعل مبرداند و باعث امراض بارده، مانند صداع بارد و استرخاء و فالج و غیرها، می گردند و بالعرض، باعث سخونت و گرمیاند به سبب احتقان حرارت در باطن و تکثیف مسام؛ چنان چه در اسباب مسخنه ذکر یافت.

دوم: ملاقات برودت بالقوهآ است به استعمال اغذیه و ادویه بارده بالقوه از داخل و یا از خارج به اضمده و اطلیه و نطولات و غیرها. سوم: قلت اکل در غایت و نهایت است که باعث کمی تولید خون است، و غلبه برودت و رطوبت بر بدن، و تحلیل حرارت به سبب تحلیل رطوبت حامی حافظ بدن. و ازین قبیل است ادویه ای که باعث تولید خون نگردند.

هفتم: سکون مفرط است؛ به سبب کثرت و اجتماع مواد بارده رطبه و احتقان آنها و عدم تحلیل حاصل از حرکت. هشتم: انفتاح مسام است به افراط که به تدریج، حرارت منتشر گردد و تحلیل یابد و برودت به هم رسد. اسباب مرطبه: بدان که از جمله اسبابی که باعث مرض رطب است، شش است:

یکی: تناول اغذیه و ادویه است از داخل و یا خارج؛ به ظهور و بروز رطوبت آن و غلبه بر یبوست و استیلاء آن و ظهور اثر این.

دوم: استعمال حمام مرطب که از جمله ملاقات مرطب بالفعل است که به سبب اندک گرمی که دارد، باعث ارخاء و تفتیح مسام و انجذاب و نفوذ رطوبت زیاده است در باطن، باعث بلت و رطوبت آن است.

سوم: دعت و سکون، یعنی بر یک جا نشستن و حرکت ناکردن، که مرطب بالقوه است؛ به سبب اجتماع و احتباس رطوباتی که تحلیل مییافتند از حرکت، نیابند.

چهارم: کثرت تناول غذا به حدی که طبیعت از هضم و نضج و تحلیل و دفع فضول آن عاجز آید و بدان سبب، ابخره رطبه بسیار در بدن تولید یابند و باعث وهن و سستی قوه حرارت و انغمار آن تحت ماده گردند؛ زیرا که هرگاه غذا بسیار خورده شود و در بدن حرارت باشد، خون بسیار از آن تولید مییابد و آن، رطب است و زیاده می گردد رطوبات. و اگر حرارت ضعیف باشد، متولد می گردد از آن بلغم بسیار و این نیز رطب است و متغیر و منغمر می گردد حرارت غریزیه تحت آن و باعث برودت می گردد و برودت، باعث زیادی تولید رطوبت است در بدن و استرخاء آن. پنجم: اجتناب از محللات؛ برای زوال ms457 سبب مانع ترطیب بدن و حاصل می گردد ترطیب. و ششم: عدم استفراغ و دفع رطوبات مجتمعه در بدن.

اسباب مجففه: هر چه باعث فرط تحلیل رطوبات گردد، موجب مرض یابس گردد. و آن، چهار است:

یکی: استعمال مسخن مجفف بالفعل: خواه از داخل باشد مانند ادویه حاده قویه التحلیل ویا از خارج، مانند هوای بسیار گرم شمسی و یا ناری. و دوم: حبسی عضو و قلت اکل و باز داشتن غذاست از عضو و نرسانیدن بدل ما یتحلل بدان. و از این جمله است: بستن عضوی را از فوق آن به حدی که منسد گردد طریق نفوذ غذا به سوی آن. و یا عضوی را بسیار سرد گردانند به بستن برف و یخ بر آن و یا در آب بسیار سرد گذاشتن و یا مالیدن ادویه بارده بر آن که ضعیف گردد حرارت قوه جاذبه و هاضمه آن و به سبب قبض و تکثیف لازمه برودت، منسد گردد مجاری غذا.

و سوم: استعمال یابس مجفف بالقوهآ از داخل و خارج؛ ماند تناول اغذیه مجففه یابسه مولده اخلاط یابسه، و استعمال اضمده مجففه رطوبات محلله آنها.

اسباب دوم: امراض ترکیب

و از ترکیب این اسباب یعنی اسباب جزئیه مفرده مذکوره باهم، حاصل می گردد اسباب امراض امزجه مرکبه یعنی مرض الترکیب، که از آن جمله مفسدات شکل است که از اسباب سوء ترکیب است و از انواع آن. چون امراض شکل مقدم است بر غیر آن، لهذا مقدم نموده شد. و این، سه قسم میباشد: یکی آن که ms458 قبل از ولادت باشد. دوم آن که در حال ولادت؛ از قصور قابله و غیر آن بود. سوم آن که بعد از ولادت به هم رسد.

اما آن چه قبل از ولادت در اصل خلقت رحمی و جنینی خلل باشد: یا از قوه مصوره بود که ضعیف باشد و نتواند تصویر اعضاء را به حد لایق و سزاوار نماید. و یا از عصیان ماده است از تصرف قوه مصوره در آن: یا از جهت آن که در کمیت زیاده باشد، به حدی که قوه مصوره عاجز آید از تصویر اعضاء بر آن کما ینبغی، و یا بسیار کم باشد به حدی که وفا ننماید به جمیع اعضاء و قبول تصویر آنها کما یتبغی.

و یا به سبب غلظت ماده است به حدی که مطاوع قوه مصوره نباشد در قبول اشکال، و یا آن که رقیق باشد به حدی که استمساک و حفظ صور اعضاء ننماید. و یا به سبب ضعف قوه مغیره اولی باشد که عبارت از قوه متصرفه ماده منی باشد. و مراد از حالت ولادت آن است که: در حالت تولد و انفصال جنین از رحم، به هیأت ردی برآید بر خلاف هیأت طبیعی، که اولا مثلا پاها برآید و دستها، پس سر و یا به هیئات دیگر؛ زیرا که هیأت

و در این هنگام، منقلب می گردد رو؛ به سبب حرکت انقلابی علایقی که مشیمه را با رحم است برای استحکام. و آن که حرکت نتواند نمود، گسیخته می گردد و سر او به جانب پایین و یا به جانب بالا میرود. و مشیمه شکافته میشود و قامت او راست می گردد و دست او بر فخذین منبسط میباشد. و لهذا چون پسر تولد یافت، روی او به جانب آسمان و پشت او بر زمین می آید «فتبارک الله احسن الخالقین» و در تشریح رحم و تکون جنین نیز ذکر یافت.

و یا به سبب ردائت و بدی هیأت گرفتن قابله است طفل را در هنگام انفصال و برآمدن از رحم، که:

خوب نگیرد و به دست نگاه ندارد که به ملایمت به زمین فرود آید، که سر او به صدمه بر زمین خورد و به سبب نرمی استخوان آن، پهن گردد و یا دست و پای او را درست نگیرد و محافظت ننماید که کج گردد. و بعد از پهنی و کجی باز به سرعت در گرمی و نرمی مستوی نگرداند که همان قسم بماند و صلب گردد و منافذی را که باید گشاده گرداند و مفتوح سازد، نسازد. و هم چنین در سایر تدابیر قصور نماید.

و یا به سبب سرعت حرکت پیش ms460 از وقت که مبادرت نماید طفل پیش از وقت به حرکت و یا آن که پرستاران، آن را ایستاده نمایند و حرکت فرمایند قبل از استحکام و صلابت اعضاء، و بعض اعضاء آن ملتوی و منحنی و شکل آن فاسد گردد. و یا به سبب اسباب بادیه خارجیه؛ مانند ضربه یا سقطه که شکسته گردد از آن استخوان آن و یا بریده گردد عصب آن و یا برآید مفصل آن از جای خود.

یا به سبب اسباب مرخیه؛ مانند جذام که بخورد بعض اعضاء را و پهن گردد بینی آن و صورت او متعجر و چشم او مستدیر گردد و برآید بر بدن او زواید و بر آمدگیها به سبب فساد و احتراق خون.

و اسباب مرض مجاری سه نوع است: اتساع و تضیق و انسداد:

اتساع: اسباب اتساع مجاری، چهار است:

یا ضعف قوه ماسکه است از جمع و استمساک و قبض اجزاء عضو، که نمیتواند قبض و استمساک و جمع نماید الیاف عضلات مجاری را و لهذا وسیع گردند تا به حدی که ماساریقا گشاده می گردد که قطعههای بزرگ کبد از آن بر می آید.

و یا حرکت قویه از قوه دافعه است؛ زیرا که هرگاه قوه دافعه به قوت حرکت دهد مواد را، خصوص که در آنها حدتی باشد، لا محاله وسیع می گرداند مجرای را برای دفع بالذات.

و یا ادویه مفتحه که استعمال کرده شود از داخل و یا از خارج؛ مانند عاقرقرحا و دارچینی و تخم کاسنی.

تضیق: اسباب ضیق مجاری، اضداد آن اسباب اربعه است؛ یعنی قوت قوه ماسکه، و ضعف قوه دافعه، و استعمال ادویه قابضه و مشدده. انسداد: اسباب سده که باعث انسداد مجاری گردد، پنج امر است: ms461 یا واقع شدن و آمدن شیء غریب است در مجرایی و در آن جا بند شدن. و این، یا بالذات است؛ مانند «حصات» در مجرای بول بند شدن که از جنس بدن نیست و شیء غریب است و یا به حسب مقدار است که ثفل بسیاری در آن واقع شود مانند ماندن ثفل در امعاء، و یا غرابتش در کیفیت باشد، به اعتبار غلظت ماده و یا لزوجت آن و یا جمود آن، که هر یک اینها باعث انسداد و مانع نفوذ گردند. یا التحام منفذ به سبب اندمال والتیام قرحه که در آن واقع گردد و منفذ را منسد سازد. یا منطبق و به هم آمدن مجرا است به سبب مجاورت ورم ضاغطی در عضو که فضا و مجرای عضو مجاور خود را تنگ سازد؛ مانند آن که مکانی باشد که دو کس ویا سه کس متوسطه الجثه در آن گنجند و فضای خالی میانشان نباشد برای شخصی دیگر و شخص بسیار قوی الجثه آید و یکی از آنها را برخیزاند البته جا را بر دو کس دیگر تنگ خواهد نمود و بر هم خواهند چسبید، و یا دو کس قوی الجثه بر دو جانب او آیند و مکان را بر آن تنگ نمایند و بفشارند به حدی که مجال نفس کشیدن نداشته باشد. و یا به سبب قبض باشد به رسیدن سردی بسیار که مجرا به هم منضم گردد به سب آن، زیرا که سردی بسیار باعث قبض و جمع و تکائف است. و یا به سبب

اسباب خشونت: بدان که اسباب درشتی سطح اعضاء خارجی و یا داخلی:

گاه میباشد از خارج بدن که متراکم گردند بر سطح اعضاء و غبار و دخان به ms462 سبب یبوست، احداث خشونتی و درشتی نمایند. و یا به سبب مالیدن اضمده و اطلیه یابسه مخشنه محلله رطویبات، خلل وفرج اعضاء که باعث استواء و ملاست سطح عضو است به تحلیل روند و اعضاء را خشن گردانند که اجزاء آن متساوی نباشند، بلکه پست و بلند گردند.

و گاه میباشد از داخل؛ مانند: ریختن ماده حاد جالی نافذی که نفوذ نماید در سطح عضو و رطوبات لزجه داخل آن را که باعث استواء و نرمی سطح آن بود، قطع و دفع نماید و باعث عدم استواء و خشونت آن گردد. و یا به انصباب خلط بارد قابضی مانند سوداء در کمال عفوصت و یا دوای قابض عقصی باشد که خورده. شود، باعث قبض و جمع و انعصار و دفع آن رطوبات گردد و موجب خشونت شود.

اسباب ملاست: بدان که اسبابی که باعث استواء و ملاست و نرمی و ملایمت سطح عضو می گردند:

گاه میباشند از خارج بدن؛ مانند مالیدن موم روغنها بر بدن و روغنهای مرخیه که مزیله تکاثف و یبس صفحه اعضاء گردد و مستوی و نرم سازد سطح آن را.

و گاه از داخل میباشد؛ مانند انصباب خلط بلغمی لزجی و یا خوردن العبه و اشیاء مغریه که در خلل و فرج سطح اعضاء ملتصق شود که انخفاض وارتفاع باعث خشونت آن را زایل سازند و باعث ملاست و نرمی شوند. اسباب زیادی مقدار و عدد: بدان که اسباب زیادتی مقدار و عدد یا از کثرت و زیادتی ماده است؛ خواه ماده جید نیکو باشد و خواه ردی فاسد که . اگر جید و نیکوست: زیادتی مقدار و عدد حاصل از آن، طبیعی و مقتضی طبیعت نوع و

و یا شدت قوت جاذبه اعضاء است که ماده را زیاده جذب نماید به سوی عضو و باعث زیادتی عدد و یا مقدار گردد؛ خواه به نفس خود قوی باشد قوه جاذبه عضو، و یا به معونت دلک و مالیدن عضو، و یا به استعمال اضمده و اطلیه مسخنه جاذبه مواد به سوی خود؛ مانند زفت و خردل و امثال این ها که به سبب سخونت و توسیع مسام و انعاش حرارت غریزیه، اعانت مینمایند قوت را بر جذب ماده به سوی عضو.

بدان که اسباب نقصان عدد و مقدار، گاه میباشند از نقصان ماده منویه، که وفا نمی کند به جمیع عدد اعضاء و یا مقدار آنها؛ به مقتضای طبیعت نوع آن. یا از خطای قوه مصوره است و یا ضعف آن، که عدد و مقدار طبیعی که نوع و شخص زا فراموش کرده و عدد عضو و مقدار آن را کمتر و ناقص گرداند و به هیأت و شکل دیگر مصور نماید و هیأت آن را متغیر سازد.

و گاه به سبب زیادتی مقدار ماده و به سبب قصور و خطای قوه مصوره، نقصان در عدد بعض اعضاء و زیادتی در مقدار بعض اعضاء واقع میشود؛ مانند آن که به جای پنج انگشت چهار انگشت، تصویر نماید و جمیع ماده را صرف چهار انگشت نماید که لا محاله در عدد، کم و در مقدار، زاید خواهد بود. و اینها، اسباب نقصان خلقیاند. و اسباب نقصان خارجی، مانند قطع انگشت و گوش و بینی و لب و غیرها به شمشیر و کارد و یا به ریختن ماده ردی فاسد جذامی و غیر آن؛ چنان چه ذکر یافت.

بدان که اسباب فساد وضع عضو، از قریب شدن عضوی به عضوی دیگر و یا دور شدن آن از هم، از ms464 شش سبب بیرون نیست:

و یا از اثر قرحه باشد که در عضوی قرحه واقع شود به حدی که بعض مواد آن را فاسد و دفع سازد و بعد از اندمال، به سبب خلو مکان و انقباض و کشیدگی جلد موضع آن، مانع آید از مقاربت و مباعدت به عضو دیگر. و یا از جفاف و خشک شدن خلطی و ماده ای باشد در مفصلی و مانع آمدن آن از انبساط وانقباض و مباعدت و مقاربت از هم.

یا از تحجر و صلب گشتن خلط و ماده است در مفاصل و مانع از انبساط و انقباض شدن.

و فرق میان جفاف و تحجر آن است که سبب و فاعل جفاف، حرارت است به افناء اجزاء رطبه رقیقه، و تحجر، سبب آن اکثر از برودت و یبوست میباشد به سبب غلظت و جمود مواد در مفاصل و غیر آن، و گاه از حرارت نیز میباشد به سبب تحلیل لطیف ماده و تغلیظ وانجماد وتحجر باقی؛ پس تحجر، عام وجفاف، خاص باشد. یا از حرکت مفرط واقع میشود؛ به سبب تحلیل رطوبات معینه بر حرکات قرب و بعد اعضاء، بلکه به سبب یبس عارض از آن:

مانع می آید از تحریکات و باعث فساد وضع می گردد.

و یا یبس، سبب ضعف قوت شود، مانند رعشه یابس، زیرا که یبس چون غلبه نماید بر عضو، قوه محرکه ضعیف می گردد و نفوذ نمینماید در اعضاء ms465 به مقدار

سوم: اسباب امراض تفرق اتصال بدان که اسبابی که باعث تفرق اتصال اعضاء از هم گردند، نه امراند: بعضی از داخل، وبعضی از خارج: اما آن چه از داخل است، پنج امر است: یکم یا انصباب خلط اکال است که بخورد بعض اجزاء عضو را و باعث تفرق اتصال و جدایی اجزاء عضو گردد از هم؛ مانند ماده جذام.

دوم و یا انصباب خلط محرق سوزنده است که بسوزاند بعض اعضاء را و از هم دور گرداند؛ چنان چه در «ذو سنطاریای کبدی» دیده میشود که قطعههای کبد، جدا گشته به سبب حدت و احراق ماده و با براز دفع می گردد.

سوم و یا انصباب خلط لادغی که به سبب حدت و گزندگی خود متفرق نماید بعض اجزاء عضو را از بعضی. و در این محل، لادغ به دال مهمله و غین معجمه اولی است از لاذع به ذال معجمه وعین مهمله؛ زیرا که این لاذع به معنی احراق است و

و اما اسباب خارجی تفرق اتصال، یکم وهم چنین، حرکت بر امتلاء مطلقا؛ خواه عنیفه وخواه غیر عنیفه؛ به جهت آن که بالذات چون مسخن و محرک و مخلخل مواد اخلاط وجوهر اعضاء است، لا محاله اجزاء لطیفه اخلاط وبخارات و ریاح آنها در خلل و فرج اجزاء1 عضو درآمده و موجب تفرق اتصال آن می گردند.

دوم و هم چنین، صیاح و فریاد قوی و جستن، خصوص از بالا به پایین، اکثر باعث تفرق اتصال وفتق.

سوم و به دستور، رسیدن صدای شدید دفعتا به صماخ، که پرده گوش است، باعث انفتاق و تفرق اتصال آن می گردد. و این هر سه، از اسباب خارجیهاند.

چهارم و هم چنین، قطع به شمشیر و کارد و تیر و غیرها و کشیدن به ریسمان که به عضو، ریسمانی قوی بندند که اجزاء آن از هم متفرق گردند و یا به آتش بسوزانند و یا عضوی را بکوبند که اجزاء آن بر هم نشیند و از هم متفرق گردد. و از این قبیل است گزیدن مار و عقرب و سگ و غیرها و فرو بردن تیر و نیزه و خنجر حتی سوزن

در بیان علامات بدن انسان از جهت مزاج و اخلاق تعریف علامت و اقسام آن

تعریف علامت واقسام آن

بدان که علامت چیزی است که استدلال کرده میشود با آن بر احوال ثلاثه بدنیه؛ از صحت و مرض و حالت متوسطه. و آن، بر دو نوع است:

یکی: آن که میان علامت مرض و آن حالت، واسطه نباشد؛ مانند «نافض» که دلالت می کند بر حمی عفونی که ماده آن، خارج عروق است. و بین است که میان نافض، یعنی لرزه، و حمی مذکور واسطه نیست. و هم چنین سایر علامات داله بر حالات نظایر آن.

دوم: آن که میان علامت و آن حالت، واسطه باشد؛ مانند علامتی که دلالت کند بر علامت و سببی که دال باشد بر آن حالت؛ مانند ظهور برد و قشعریره که علامت نافض دال بر حمی است؛ پس میان برد و قشعریره، نافض واسطه شد. و نیز ماند غلبه خون در حالت ورم که دلالت می کند بر آن که ورم فلغمونی است.

و یا بدون واسطه؛ مانند علامتی که دلالت می کند بر نفس حالت. و این، بر سه نوع است:

یکی: آن که دلالت بر حال ماضی نماید؛ مانند نداوت و تری بدن و موجیت نبض با ضعف آن که دلالت مینماید بر تقدم عرق؛ یعنی پیشتر عرق شده مریض را. و این را «مذ گر» نامند؛ جهت آن که یاد آور حالت گذشته است بر مریض.

و ازین، طبیب تنها منتفع می گردد؛ زیرا که استدلال مینماید بر فضیلت و نیکویی حال مریض و باعث اعتماد و تمکن طبیب می گردد بر معالجه، و می باشد نفس مریض مایل به سوی آن که طبیب به عمل می آورد در معالجه؛ به سبب حسن ظن

و اما وقتی که خفی باشد، ادراک نمینماید آن را مگر طبیب و خبر نماید مریض را و چون خبر نماید به آن طبیب مریض را، مریض بسیار از آن منتفع می گردد. و لیکن چون انتفاع طبیب به این کم تر است و انتفاع مریض در چیزی که سزاوار است که به فعل آورد بیشتر، لهذا اعتبار ننمودهاند انتفاع طبیب را در جنب انتفاع مریض؛ چنان چه در امر دال بر امر ماضی باعث انتفاع طبیب بود بیشتر و مریض را کمتر، لهذا آن را اعتبار ننمودهاند.

سوم: آن که دلالت نماید بر امر مستقبل آینده؛ مانند اختلاج لب پایین که دلالت می کند بر آن که به زودی قی حادث می گردد. و این را «تقدمه المعرفه» و «سابق العلم» نیز نامند؛ به جهت آن که پیشی دارد به علم به آن چیز به طریق مشاهده. و ازین، هم مریض و هم طبیب منتفع می گردند: اما مریض، به جهت آن که واقف می گردد بر تدبیری که واجب است او را.

اما طبیب، برای علامتی که استدلال مینماید به آن بر «قی» و خبر میدهد او را و ms469 می یابد که طبیعت در صدد دفع ماده است به طرف اعالی به قی؛ پس اعانت او خواهد نمود آن را؛ زیرا که طبیب، خادم طبیعت است و دفع نخواهد نمود ماده را به

از این علامات: بعضی مفید طبیب است بنا بر ظهور حذاقت آن، و بعضی مفید مریض است بنا بر اطلاق و بیان او بر ماجرا و احوال خویش، و بعضی مفید هر دو است. پس علامات، مجملا دو نوع میباشند: بعضی از آنها علامتی است که دلالت می ککند بر امزجه به حسب اعتدال و عدم اعتدال آنها، و بعضی از آنها علامتی است که دلالت می کند بر ترکیب بدن به حسب استواء و عدم استواء آن؛ زیرا که اتمام واکمال صحت بدن نمیباشد مگر به اعتدال مزاج و استواء ترکیب و مرض که مقابل صحت است حاصل نمی گردد مگر به سبب سوء مزاج و ردائت ترکیب؛ پس سزاوار است آن که بشناسد طبیب: علامات صحت را تا آن که تواند حفظ آن نماید به مماثآلت تدابیر، و علامات مرض را برای ازاله آن به ضد تدابیر و رد به سوی صحت. و علامات امزجه جبلیه مفرده ده جنساند:

یکی از آنها، ملمس است؛ یعنی جنس اول از علاماتی که استدلال نموده میشود به حال مزاج بدن، ملمس جلد بدن است. و چون این، اظهر و اعلم و معرفت این، اسهل و اقرب به حس است و همه کس میتواند دریافت، لهذا مقدم نموده شد. و ملمس مساوی معتدل المزاج فرضی، بالنسبهآ به سوی آن معتدل است؛ مثلا چون طبیب، ملمس او را با ملمس معتدل المزاج بسنجد و مماثل و مساوی یابد، حکم نماید ms470 که معتدل المزاج است. و این، بر دو وجه است:

یکی آن که: لامس آن، خواه طبیب و یا غیر آن، عارف باشند به ملمس معتدل المزاج. و هر چند نباشد آن طبیب و یا آن شخص خود معتدل، پس هر بدنی را که

دوم آن که: شخص لامس خود معتدل المزاج باشد؛ پس از هر بدنی که منفعل تخواهد گشت از آن چون لمس نماید آن را، خواهد دانست که معتدل است؛ زیرا که شیء از مشابه و مماثآل خود منفعل نمی گردد. و ملمسی که مخالف ملمس معتدل باشد، خواه لامس خود معتدل باشد و از آن منفعل گردد یا لامس عالم به اعتدال باشد، آن ملمس غیر معتدل است؛ مثلا چون لمس نماید و منفعل گردد لامس از ملموس به سخونت و گرمی در بلدان معتدلهآ الهوا، دلالت مینماید بر حرارت مزاج ملموس.

و اگر منفعل گردد از آن به برودت، دلالت می کند بر برودت مزاج او؛ بدون آن که به سبب امر خارجی عارضی، آن را سخونت و برودت عارض شده باشد.

و سزاوار آن است که اعتبار ننمایند حال ملمس را در هر وقت و هر زمان و در هر بلد که اتفاق افتد، نسبت به حال معتدلی که در بلد معتدل الهوا باشد؛ زیرا که این، صحیح و معتبر نیست؛ جهت آن که هوا قوی می گرداند ابدان را به سوی طبیعت خود، بلکه صحیح و معتبر است حال ملموس در بلد معتدل و هوای معتدل که قیاس نمایند به حال معتدلی که نیز در بلد معتدل و هوای معتدل باشد. و وجه اختصاص به بلد معتدل وهوای معتدل در مقایسه، آن است که غیر معتدل را ضبط دشوار است؛ زیرا که معرفت کیفیت ملمس معتدل در هر یک از بلدان و اهویه ms471 خارجه از اعتدال بسیار دشوار است.

و بالجملهآ، معتدل را مراتب است وهم چنین غیر معتدل را؛ از جنسی و نوعی و صنفی و شخصی. و هر یک را نیز به حسب بلدان و اهویه و فصول نیز. پس باید که غیر معتدل هر یک را به معتدل آن بسنجد تا صحیح و درست آید تغیر آن.

و اگر ملمس او را نرم یابد زیاد از حد طبیعی، که سر انگشتان در آن فرو رود مانند فرو رفتن در خمیر نرم به آسانی بدون آن که به سبب امر خارجی مانند به حمام رفتن نرم شده باشد، دلالت مینماید بر رطوبت مزاج او. و اگر صلبتر یابد نیز به دستور که سر انگشتان به آسانی در آن فرو برود و دلالت مینماید بر یبوست مزاج او؛ زیرا که گاه میباشد نرمی به سبب حرارت مزاج به سبب اذابه و سیلان رطوبات، و گاه صلب میباشد به سبب تجفیف و افناء رطوبات، و نیز گاه صلب میباشد به سبب کثرت و انجماد رطوبات و تکثیف آنها. و چون حرارت و برودت از کیفیات فاعلهاند، لهذا گفته شد که لامس از آن منفعل گردد. و چون رطوبت و یبوست از کیفیات منفعلهاند، لهذا گفته شد که نرمی و صلابت «دریابد» و گفته نشد که «منفعل گردد». و اگر «منفعل نگردد» لامس مذکور از ملمس مذکور به هیچ کیفیت از کیفیات و «درنیابد» زیادتی یکی را بر دیگری، دلالت بر اعتدال آن نماید. دوم از اجناس امزجه، لحم و شحم و سمین است؛ یعنی جنس دوم از علاماتی که استدلال نموده میشود به حال مزاج بدن، آن هر سه لحم، شحم و سمین است. بدان که کثرت و زیادتی آنها مطلقا دلالت بر رطوبت می کند و عدم آنها بر یبوست؛ جهت آن که: سبب ماده لحم، متین خون است و خون، ارطب اخلاط است. و سمین و شحم هم سبب ms472 مادی آن هر دو، مائیت دم است که ارطب است از متین آن البته. و بالتفصیل آن که کثرت و زیادتی لحم، دلالت بر رطوبت و حرارت مینماید. و رطوبت، به اعتبار علت مادی آن و حرارت به سبب علت فاعلی؛ زیرا که فاعل انعقاد آن، حرارت است. و اصل ماده آن متین دم و دم، خود گرم و تر. و نیز حافظ حرارت است؛ به سبب صلابت جوهر خود. و لهذا تولید آن در بلدان حاره رطبه

و کثرت شحم و سمین، دلالت بر رطوبت و برودت مینماید؛ رطوبت، به سبب آن چه ذکر یافت. و برودت، به جهت آن که علت فاعلی انعقادی آن برودت است که منعقد و منجمد گرداند آن را. و لهذا در بلدان بارده رطبه بسیار و در بلدان حاره یابسه کم تر تولید مییابند.

و سوم از اجناس علامات امزجه، شعر یعنی «مو» است؛ یعنی از علاماتی که استدلال نموده میشود به حال مزاج بدن، موی است.

بباید دانست که، چنان چه در مبحث اعضاء ذکر یافت: که تولید مو، از بخار دخانی منفصل از اخلاط است به تأثیر حرارت در آنها؛ که چون برسد به مسام معتدل در سعت وضیق، از خلل و فرج آنها برآید و مفارقت نماید از آن، اجزاء لطیفه ناریه و هوائیه و قدری از اجزاء مائیه و اجزاء ارضیه.

و قدری از مائیه با هم چسبیده باریک به شکل مو ماند به هیأت مسام باریک و دم به دم امداد بدان رسد و لهذا دائم بروید و بلند گردد مادام که مدد بدان میرسد.

و در ابدانی که حرارت و یبوست و اخلاط غالباند و مزاجشان قوی است، موی ایشان غلیظ و سیاه میباشد. و در ابدان بارده رطبه و ضعیفه، موی ایشان ضعیف و باریک ms473 و کم رنگ و مایل به سرخی میباشد.

و بعضی را در هنگام کهولت و کل را در هنگام پیری، مو سفید و ضعیف می گردد و بعضی را سفید و خشن؛ به حسب ضعف و قوت مزاج و یا غلبه رطوبت و یا یبوست بر آن.

و گاه به سبب ضعف مزاج و عدم تولید ماده دخانی، موی بدن میریزد و کم بر می آید. و گاه به سبب مرضی که باعث سده و یا انقطاع تحلیل ماده آن تحت جلد، موها بریزد و مادام که آن مرض باقی است نروید. و یا به سبب کمال اتساع مسام،

کثرت و غلظت و جعودت و سواد آن، دلالت بر حرارت و یبوست مزاج می کند: اما کثرت و غلظت آن، به سبب کثرت ماده ارضیه دخانیه که یابس است میباشد و فاعل آن، حرارت است . اما جعودت، به جهت آن است که چون حرارت و یبوست استیلاء یابند بر بخار، آن را خشک و قریب به طبیعت ارضیه می گردانند و متراکم می گردانند بعض آنها را بر بعضی و حادث می گردد جعودت و پیچیدگی در مو؛ مانند موی اهل حبشه و زنگبار که مانند اشجاری که در اراضی یابسه رویند، مانند درخت سفرجل و بلوط که ملتوی و پیچیده با گرههای بسیار میباشند، است . و سیاهی آن، به سبب دخانیت آن است؛ زیرا که دخان، حکم «بخار محترق» دارد که بعد از برآمدن از منافذ اندک بخاریتی که با آن است که ماده آن را لطیف نموده از منافذ و مسام بیرون می آورد و بعد از برآمدن، به رسیدن هوای خارجی تحلیل ms474 مییابد وباقی میماند اجزاء غلیظه کثیفه محرقه آن و به شکل مو سیاه می گردد؛ و لهذا هر چند حرارت و یبوست و مواد دمویه غلیظه سوداویه در بدن بیشتر باشد، تکون مو بیشتر و غلیظتر و سیاهتر میباشد. و اضداد اینها: از قلت و رقت و «سبوطت»، یعنی راستی و بلندی مو، و عدم سواد که حمرت وشقرت، که متوسط میان سیاهی و سفیدی مو است، لیکن احمر میل به سواد و اشقر میل به بیاض دارد، و بیاض آن در بلدان معتدله نیز دلالت به رطوبت و برودت مزاج مینماید.

و موی متولد از آن، به رنگ آن و اگر حرارت کمتر و بلغمیت بر ماده آن غالب باشد رنگ آن را اشقر می گرداند. و موی متولدیاز آن اشقر میباشد. و اگر حرارت بسیار ضعیف و بلغمیت بر آن غالب باشد، موی متولد به سبب غلبه برودت و انجماد آن به ظاهر جلد، سفید میباشد؛ و بر ms475 این، قیاس نمایند مراتب هر یک از سواد و حمرت وشقرت و بیاض را.

چهارم از اجناس امزجه لون بدن است، یعنی از علاماتی که استدلال به حال مزاج بدن نموده میشود، رنگ آن است:

بیاض آن: دلالت بر برودت و غلبه بلغم مینماید؛ جهت آن که برد، موجب قلت خون و صفراء و سوداست که متولد می گردد از آنها غذایی که میباشد غلیظ غایر که به سبب عدم حرارت، میل به ظاهر و خارج بدن نمینماید که آن را سرخ گرداند، بلکه ظاهر بدن و جلد به رنگ اصلی خود که عصبانی سفید است ظاهر می نماید. و غلبه بلغم بر خون نیز و تولید غذای بلغمی و گردیدن آن جزء عضو، باعث سفیدی بدن به رنگ بلغم می گردد.

و در اول هر چند خون غلبه نداشته باشد، حرارت مرققه ملطفه محرکه به سوی خارج باعث سرخی بدن است و در غلبه دم، نفس غلبه آن باعث سرخی بدن است .

و فرق میان هر دو آن است که با آن، نضارت و فربهی نیست و با این، هست. و دیگر آن که چون بفشارند و دست بردارند در اول، سرخی آن کم گردد و باز عود نماید و در دوم، سرخی آن زیاده گردد بعد از فشار؛ بلکه مایل به تیرگی گردد؛ به سبب انغمار و تراکم ماده.

و ترکیب بیاض و حمرت مشوب مختلط با هم، دلالت ms476 بر اعتدال مزاج می کند. و لون طبیعی جلد چنین می باشد؛ به اختلاط لون لحم ودم و جلد بدن با هم. و سمرت و صفرت، دلالت می کند بر حرارت و غلبه صفراء؛ زیرا که نزد گرمی، به جوش می آید مواد و مستحیل می گردند به طبیعت صفراء. و نیز دلالت می کند به غلبه صفراء زیرا که نزد غلبه آن، ظاهر می گردد رنگ آن در جلد. و یا به قلت دم در صورتی که صفراء در بدن غالب نباشد؛ چنان چه در ناقهین میباشد زیرا که باعث رنگ حمرت، که خون است، هر گاه کم گردد، حادث می گردد زردی. و از این جهت است که زرد می گردد شراب سرخ چون با آب ممزوج نمایند. و فرق میان آن هر دو آن است که آن چه از غلبه صفراء باشد، زردی در آن با اشراق و براقی میباشد و با علامات حرارت؛ و آن چه از کمی خون باشد، چنین نمی باشد و کمد است در رنگ.

و رنگ جصی، دلالت بر برودت مینماید؛ زیرا که ms477 «جص» که به فارسی «گچ» نامند، رنگ آن بیاض با زرقت اندک است. و بیاض آن به سبب غلبه بلغم و زرقت آن به سبب انجماد از برودت است.

و رنگ رصاصی، دلالت بر برودت و رطوبت می کند؛ زیرا رصاص که به فارسی «قلعی، نامند، سفیدی با اندک سبزی است: سفیدی به سبب غلبه بلغم و سردی و رطوبت، لازم آن است وخضرت، از جمود خون به سبب برودت است .

تبصره: و بباید دانست که آن چه ذکر یافت در دلائل الوان، اکثری است نه کلی؛ زیرا که گاه متغیر می گردد لون به سبب امراض کبد و طحال و معده و غیرها نیز: آن چه از قبل کبد باشد، به صفرت و بیاض می گراید. و وجه صفرت، قلت خون است که لازمه سوء مزاج و ضعف آن است. و وجه بیاض، استیلاء رطوبات مائیه بلغمیه است و استرداد لون جلد بر اصل خود و قلت خون؛ چنان چه ذکر یافت.

و آن چه از قبل طحال است، میل به صفرت و سواد مینماید. و وجه صفرت آن، قلت تولد دم است به جهت فساد طحال و وجه سواد آن، استیلاء سوداء است.

و آن چه از قبل معده است، تغیر آن مانند تغیر حال جگر است که میل به صفرت و بیاض باشد، لیکن بیاض در امراض معده بیش تر باشد و صفرت در امراض جگر.

و هم چنین بواسیر، باعث صفرت و خضرت لون است.

و بر این قیاس استدلال مینمایند از رنگ زبان و چشم.

فایده: و گاه است که در یک مرض، اختلاف در دو عضو ظاهر می گردد؛ مثلا زبان سفید می گردد و بشره و وجه و جمیع بدن، خصوص چشم، زرد میگردد و یا میل به سیاهی مینماید؛ چنان چه در بعضی، یرقان میباشد به سبب سدهای که فیمابین طحال و معده واقع شده و یا فیمابین مراره و ms478 معده که سوداء و صفراء به معده نمیریزد و به جمیع بدن منتشر می گردد و باعث سفیدی زبان و زردی تمام اعضاء می گردد. و نیز به سبب عدم انصباب صفراء به معده، سرد گردد و باعث تولید بلغم شود و اثر آن بر زبان ظاهر گردد؛ زیرا که زبان، مبین حال معده است.

پنجم، هیأت بنیهآ اعضاست، که استدلال کرده میشود به آن بر مزاج بدن؛ مانند سعت صدر و عروق و ظهور آنها و عظم نبض و ظهور مفاصل بر حرارت. اما سعیت و گشادگی صدر: به جهت آن که حرارت، آلت طبیعت است در جمیع افعال آن که اگر قوی باشد، فعل طبیعت بر مقتضاء طبیعت خود کما ینبغی میباشد در عظم اعضاء و توسیع تجاویف؛ خصوصا صدر. و جهت آن که اقرب به سوی قلب است. و به جهت آن که حرارت به سبب قوت جذب خود، جذب مینماید به سوی اعضاء مقداری وافر از غذا، که باعث عظم وسعت آنها می گردد. و دیگر آن که نزد حرارت مزاج، زیاده می گردد ارواح و محتاج میباشند به سوی مکانی وسیعتر تا آن که مختق نگردند. و از این جهت، طبیعت وسیع

و اما ظهور مفاصل، به جهت آن است که ms479 محل حرکتی است که معین بر جذب ماده است. و اضداد اینها، از ضیق صدر و عروق و خفاء آنها و صغر نبض و اطراف و خفاء مفاصل همه دلیل برودتاند؛ جهت آن که: برودت، میراننده حرارت است به تخدیر خود و مانع است مرطبیعت و قوای آن را از تکمیل و صدور افعال آنها.

ششم از اجناس ادله، داله بر حالت مزاج بدن کیفیت انفعال آن است از کیفیات اربعه است که حرارت و برودت و رطوبت و یبوستاند.

پس، سرعت انفعال از هر یک از اینها که اتفاق افتد، دلیل بر غلبه آن است؛ جهت آن که هر جسمی که غالب باشد بر آن، کیفیتی از کیفیات، به سبب آن غلبه، مستعد میباشد برای اشتداد آن کیفیت در آن؛ زیرا که چون استیلاء یابد بر آن کیفیتی، می گرداند آن را مستعد برای قبول صورتی که موجب است آن کیفیت را که در آن باشد؛ مثلا حرارت، می گرداند عنصر آب را مستعد آن که قبول نماید صورتی را که موجب کیفیت حرارت است و زایل گردد از آن، استعداد فعلی آن برای قبول صورتی که موجب کیفیت برودت باشد.

پس حرارت حار خارجی، مقوی حرارت حار داخلی غریزی است؛ برای آن که حار خارجی، مقوی حار داخلی است؛ جهت آن که هر دو متضاداند.

و استدلال به این نمودهاند به آن که وارد می گردد بر بدن شخص واحد، یک مرتبه حرارت و یک مرتبه بزودت و آن هر دو متساویاند در خارج گردانیدن آن بدن را از حد اعتدال؛ پس هر یک از آن هر دو که باشد انفعال بدن از آن بیشتر و سریعتر، خواهد بود آن غالب بر بدن. و یا آن که غالب گردد یک کیفیت بر دو بدنی که متساوی باشند در تخلخل و تکاثف؛ پس هر یک از آن هر دو که منفعل گردد از آن زودتر، خواهد بود آن کیفیت در آن غالب تر از بدن دیگر. و ایراد نموده است «شیخ الرئیس»، رحمه الله، در این جا ایرادی و آن این است که: واجب می آید آن که باشد انفعال از شبه، به طریق اولی و حال آن که نیست چنین؛ زیرا که ما میدانیم یقینا که شیء منفعل نمی گردد مگر از ضد خود نه از شبه خود. و لهذا رفع مرض را به ضد و حفظ صحت را به مثل مقرر نمودهاند.

و جواب از آن گفتهاند که شبیه، منفعل از شبیه نمی گردد هنگامی که آن هر دو متساوی باشند در اعتدال و خروج از اعتدال. و اما هنگامی که مختلف باشند، پس تسخین نیست به سوی دیگری. و هر چند مداومت بدان دیگر نماید، میباشد این

و هفتم از آن اجناس ادله که استدلال مینمایند به آن بر حال مزاج بدن افعال طبیعیه صادره از طبیعت است؛ خواه طبیعیه متعلقه به کبد و یا نفسانیه متعلقه به دماغ و یا ms481 حیوانیه متعلقه به قلب باشد؛ پس: صدور افعال کامله صحیحه، دلالت بر کمال صحت بدن می کند و اعتدال مزاج و استواء ترکیب آن؛ زیرا که مرض، لازم آن است.

و ضرر افعال و صدور افعال ناقصه و باطله، دلالت بر برودت مینماید؛ به جهت آن که برودت، مانع جمیع افعال است و اگر قلیل باشد موجب ضعف آنها می گردد و اگر کثیر باشد، موجب بطلان است.

و این اکثری است؛ زیرا که گاه میباشد نقصان و بطلان از غلبه حرارت نیز وقتی که برسد به حدی که باعث ضعف قوت گردد به سبب قهر و انغمار آن؛ زیرا که سوء مزاج، مضعف قوت است و ضعف قوت، باعث اختلال در افعال.

و مقرر است که هر یک از کیفیات تا به حد اعتدالاند، باعث تقویت و صدور افعالاند کما ینبغی؛ و چون منحرف گردیدند، خواه به افراط و خواه به تفریط، باعث ضعف ونقصان صدور افعال می گردند؛ و فرق میان نقصان و بطلان از حرارت و نقصان و بطلان از برودت آن است که آن چه از حرارت باشد، ابتداء فاعل آن اقدام بر فعل مینماید و لکن به زودی منفعل می گردد به ضعف و یا به نقصان و باز میماند از اتمام افعال اگر در کمال افراط است؛ مانند شخصی که در مزاج او حرارت در کمال غلبه باشد و تنومند باشد نمیتواند که حرکات شاقه سریعه نماید و بدود و مسافت بعیده را طی نماید و به اندک حرکت سریع قوی باز میماند. و از این است که شیر تر را جلادت و سرعت دویدنی که شیر ماده را هست نیست. و باز نر را سرعت طیران و اوج و صید جانور را چنان چه ماده آن را هست نیست، بلکه به

و آن چه از برودت است؛ خواه برودت قلیل، خواه کثیر باشد، نقصان از اصل آن است که نمی تواند بدان سبب، متوجه افعال به وجه اتم گردد و به اتمام رساند.

و افعال مشوشهٔ‌ مضطربه، دلالت بر حرارت مینمایند؛ زیرا که تشویش و اضطراب، حرکت غیر منتظمه است و حرکت، از حرارت است. وافعال سریعه، دلالت بر حرارت و افعال بطیئه، دلالت بر برودت مینمایند، هر یک از افعال ثلاثه مذکوره که باشند؛ از طبیعیه و نفسانیه و حیوانیه؛ جهت آن که ابطء» از باب سکون است و آن چه از باب آن باشد، لازمه برودت است. و سرعت افعال برای حرارت است؛ زیرا که حرارت را لازم است سرعت حرکت و آن چه از باب حرکات است.

هشتم از اجناس ادله، که استدلال تموده میشود به آن بر حال مزاج بدن «فضول مندفعه» است از بدن.

پس آن چه حاد الرایحه قوی الصبغ باشد، دلالت بر حرارت مزاج و غلبه صفراء و خون مینماید؛ اما حدت رایحه، به جهت آن که طبیعت هنگامی که اخلاط فاضله قابله غذا را از فضول جدا و منجذب گردانید و دیگر طعمی او را از آنها نماند، اعراض مینماید از آنها و تصرف نمینماید در آنها حرارت غریزیه. و به سبب اعراض طبیعت و عدم تصرف حرارت غریزیه، تصرف مینماید در آنها و استیلاء مییابد بر آنها حرارت غریبه و صعود مینماید اجزاء لطیفه آنها. و لهذا ظاهر می گردد از آنها عفونت و حدت رایحه.

و اما زیادتی رنگ آنها، به سبب زیادتی ریختن مره صفراء است بر آنها و آنها را منصبغ به رنگ خود نمودن و حدت در آنها به هم رسانیدن به سبب حدت خود.

کثرت نوم، یعنی خواب بسیار، دلالت بر برودت و رطوبت بدن مینماید؛ به جهت آن که: رطوبت، باعث استرخاء اعصاب و انطباق بعض اجزاء بر بعض و فساد مسالک روح است به سوی ظاهر. و برودت، باعث ضعف قوت و تغلیظ ارواح و عدم نفوذ در فرج و تمکن به سوی بروز به ظاهر، و باعث تبلید و عسر حرکت است.

کثرت یقظه، یعنی بیداری بسیار، دلالت بر حرارت و یبوست مینماید؛ به جهت آن که حرارت، موجب اشتعال ارواح و ناریت و خفت آنها است؛ پس بدان جهات، شدید و سریع می گردد میل و حرکت آنها به سوی ظاهر.

و همان میل و حرکت ارواح و قوا و به تبعیت آنها حرارت غریزیه به سوی داخل و باطن بدن، عبارت از «خواب» است. و میل و حرکت آنها به سوی خارج و ظاهر بدن، عبارت از «بیداری» است. و معتدل میان آن هر دو، دلالت بر اعتدال آن کیفیات می نماید.

و دهم از اجناس عشره، استدلال به حال مزاج بدن، انفعالات نفسانیه است. قوت و سرعت و کثرت آنها، دلالت بر حرارت مزاج مینماید؛ خواه دلالت بر حرارت جمیع بدن نماید و یا حرارت عضو خاص سبب آن انفعالات و آن عضو خاص «قلب» است و مزاج آن سرایت مینماید به جمیع بدن.

و بلادت و کسالت انفعالات و بطء و قلت آنها، دلیل بر برودت مزاج است؛ به جهت آن که از قبیل سکون است و سکون، به سبب برودت است.

و ثبات انفعالات، مطلقا دلیل یبوست مزاج است؛ جهت آن که یبس، حافظ چیزی است که منطبع می گردد در جسم یابس.

و سرعت زوال انفعالات، دلیل بر رطوبت مزاج است؛ برای آن که رطوبت، باعث ترک چیزی است که قبول نموده است به زودی. و جبن، که ضد شجاعت است، دلیل بر برودت و ضعف قلب است؛ به جهت آن که حرارت و قوت قلب، مستلزم حسن رجا است برای خلاصی و استبعاد وقوع مکروه؛ به سبب عدم خوف از چیزی که خلاصی از آن ممکن است و آن را دفع توان نمود، خائف نباید بود. و جبن، علامت نامردی و ضعف قلب است.

و «قحه»، که عبارت از خلق مذمومی است که حقیر شمارد به آن انسان قوت محمدت و ستایش را و سهل شمارد اثبات مذمت را برای خود؛ مانند ارتکاب ظلم و معاشرت با فساق را.

و «طیش»، و آن، حالتی است که میباشد به آن، انسان سریع المبادره و النهوض و برانگیختن به سوی حرکات. و «جرئت»، که عبارت از شجاعت است که آن حالتی است که میباشد انسان حسن الرجا و امیدوار برای خلاصی و بعید میشمارد وقوع مکروه را؛ گویا مکروه نزد شخص شجاع جایز الوقوع نیست، بلکه موجود

و هم چنین حدت و تندی مزاج. و اما بسیاری کلام و سرعت و اتصال آن با هم که دلالت مینمایند بر حرارت، به جهت آن که از جمله افعالاند و حرارت و حدت مزاج میخواهد که به زودی افعال بسیاری از او صادر گردد و لهذا بسیار سخن گوید و بی دربی و متصل به هم. و لیکن این دلالت مینماید اولا بر «حرارت مزاج» به جهت آن که حرارت، منشأ و مصدر افعال و انفعالات نفسانیه است و ثانیا بر احرارت قلب» و حرارت قلب، باعث حرارت جمیع بدن است. کثرت «حیا»، که ضد وقاحت است و «وقار»، که ضد طیش است و قلت کلام و تآنی و عدم اتصال آن، مثلا صاحب آن، یک سخن را به ملایمت و تأنی سنجیده و به اتمام رسانیده، متوجه سخن دیگر می گردد و هم چنین، همه دلیل بر برودت مزاج آن هستند؛ و حد وسط میان کل دلایل حرارت و دلایل برودت، دلیل بر اعتدال مزاج است.

علامات امزجه جبلیه مرکبه، علاماتی که دلالت بر امزجه مرکبه مینمایند، شناخته میشوند از ترکیب علامات امزجه مفرده.

و علامات امزجه عارضه، و بدان که آن چه ذکر یافت از علامات، همه از علامات امزجه جبلیه مولوده بودند. و اما علامات امزجه عارضه غریبه غیر مولوده، آن است که: آن علامات مذکوره، عارض امزجه باشند و آن امزجه، مضر افعال.

و علائم صفواوی، پس اگر مزاج عارضی، مادی صفراوی باشد، علاماتی که دلالت بر صفراویت آن مینماید دارد؛ یعنی «وخز»، ms486 یعنی ادراک و احساس به حالتی که گویا سوزن بر بدن فرو میبرند و «نخس»، یعنی احساس و ادراک به حالتی که گویا خار و پیکان در بدن فرو میبرند؛ به سبب لذع و حدت ابخره حاده صفراویه که به جهت حرارت و لطافت، به زودی به حرکت در آمده و حرکت به سوی ظاهر بدن مینمایند و به جلد بدن میرسند و در آن نفوذ مینمایند و باعث ادراک و احساس آن حالات می گردند. و اندک ثقلی؛ به جهت آن که جمیع مواد واخلاط، خالی از ثقلی نیستند و می گردند کل بار بر، قوا ولیکن در صفراء نسبت به مواد و اخلاط دیگر، لطافت و خفت بیش تر است. و علاماتی که دلالت بر دمویت آن مینمایند، ثقل زیاده از صفراویت و حمرت رنگ بشره و تمدد اعضاء و انتفاخ بدن و گرمی ملمس است و خارش مواضع فصد و حجامت و خون از بن دندان آمدن و رعاف احیانا؛ جهت آن که تقل خون به سبب رطوبت و غلظت و کثرت مقدار، زیاده از صفراء است و زیادتی، باعث ثقل بدن و ضعف قوت حرارت غریزیه است به سبب انغمار تحت آن. و نیز به سبب ترطیب ارواح و اعصاب و دشواری آنها به تحریک و برداشتن بدن. و نیز به سبب غلبه و میل آن به تحت جلد؛ به سبب غلیان و تخلخل و اتساع عروق؛ به جهت حرارت و رطوبت آن، باعث سرخی و تمدد و انتفاخ بدن و گرمی ملمس آن می گردد. و علاماتی که دلالت بر بلغمیت مزاج مینمایند، بیاض زاید بر بیاضی که اعضاء اصلیه را میباشد و قلت عطش و کثرت ریق، یعنی بسیاری آب دهن، و ثقل بدن زیاده از دموی و نعاس و ترهل و نرمی بدن و برودت ملمس؛ همه ایشان به سبب زیادتی بلغم و برودت و رطوبت آن و از صعود رطوبات به سوی ms487 دهان و انجلاب آن

و علاماتی که دلالت بر سوداویت مزاج مینمایند، قحل و خشکی و لاغری بدن و سهر و بیداری و تجفیف و خشکی دماغ و اندک ثقلی کم تر از دموی و بلغمی؛ به سبب قلت مقدار و یبس مزاج آن؛ زیرا که سوداء به سبب برد و یبس مزاج و ارضیت خود و قلت مقدار، قابلیت تغذیه و تنمیه و ترطیب بدن و دماغ که باعث فربهی و تنویم است ندارد. و نیز به سبب صعود ابخره سوداویه مظلمه موحشه روح و گریزاننده آن از داخل به سوی خارج، باعث بیداری است. و به سبب ارضیت و قلت مقدار و یبس خود، باعث اندک ثقلی است در بدن و باعث تیرگی و سواد رنگ آن است.

فایده: بدان که «احلام» یعنی دیدن خوابهای مشوش درهم غیر مطابق واقع دلالت مینماید بر غلبه انواع مواد در بدن وقتی که باشد با آنها علامات مؤکده دیگر؛ زیرا که احلام، گاه میباشند به سبب اتصال نفس به مبادی عالیه و توجه آن به کلیت خود است؛ و در آن حین، منطبع می گردد در آن، امور کلیهای که حاصل است در آن مبادی؛ به قدر لیاقت و استعداد این. و فعل و تصرف مینماید در آن امور منطبعه، قوت متخیله و میپوشاند آنها را صور جزئیه مناسبه آنها؛ پس منطبع می گردند آن صور در حس مشترک و مشاهد رائی می گردند در منام. و حس مشترک القاء مینماید به خیال برای حفظ آنها و لهذا بعد از بیداری به یاد می آیند و مشاهده می گردند. پس آن صور جزئیه که پوشانیده است متخیله بر آن امور کلیه که در نفساند، گاه میباشند شدید المناسبهآ مر آنها را؛ پس این ms488 هنگام محتاج به سوی تعبیر نیستند. و گاه میباشند ضعیف المناسبهآ و محتاج به سوی تعبیراند. و این، عبارت از «رؤیای صادقه» است.

و گاه میباشد به سبب ارتسام چیزی در خیال؛ چنان چه میباشند در هنگام بیداری؛ پس مرتسم می گردد از آن در حس مشترک هنگام خواب و یا به سبب ارتسام معنی در حافظه برای تخیل امر مخوفی و یا محبوبی و یا غیر آن. و می پوشاند بر آن، صورتی و القاء مینماید آن را بر حس مشترک و به خیال می سپارد برای حفظ آن. و در بیداری به یاد می آید. و این، عبارت از «رؤیای کاذبه» است. و گاه میباشد به سبب سوء مزاج روح؛ پس متغیر می گردد از این جهت، افعال قوا. و این تغیر، گاه میباشد به سبب سوء مزاج ساذج غیر مادی و گاه میباشد به سبب سوء مزاج مادی:

الما ساذج، اگر حار باشد، باعث اشتعال روح می گردد و میپوشاند قوه متخیله بر آنها صور اشیاء حاره که دیده است آنها را در بیداری؛ پس میبیند در خواب آتش و آن که جاها آتش گرفته است و میسوزد و احیانا خود را نیز میبیند که میسوزد و آفتاب و برق و صاعقه و غیر اینها.

اگر بارد باشد، حاصل می گردد در آن، جمود و سردی و میپوشاند قوه متخیله بر آنها صور اشیاء بارده که در بیداری دیده؛ مانند برف و یخ و تگرگ و باران و بادهای سرد و احساس سردی بسیار در بدن خود و امثال اینها.

اها مادی، پس دیدن خیالات زردرنگ و آتش و شعله و لباسهای زرد پوشیدن و فرش وخانه وامثال اینها هر چیز زرد وبراق و تلخ طعم و خوردن چیزهای تلخ در خواب، همه دلیل بر غلبه صفرایند؛ به سبب اشتعال روح به حرارت آن و انفصال یافتن از آن، ابخره متلوته به لون صفراء و ms489 مختلط گشتن به ارواح و در خواب به نظر در آمدن به هیئات مختلفه.

و دیدن اشیاء سرخ رنگ، دلالت بر غلبه خون مینماید؛ به جهت متکیف شدن روح به لون ابخره حاصله متصاعده از غلبه آن و مختلط گشتن به آنها و در خواب

و دیدن اشیاء سیاه و ادخنه و تاریکیها و اشیاء مخوفه موحشه، همه دلالت بر غلبه سوداء مینمایند؛ به جهات مذکوره. و گاه دلالت مینماید هر یک از این ها بر نوع ماده وسن و بلد و فصل و تدبیر متقدم و سایر اسباب ضروریه؛ خصوص امر مأکول و مشروب و غیرها که مر آن را اثر است در تولید اخلاط. علامات امراض ترکیب بسیار است؛ بعضی از آنها جوهری مأخوذ از نفس جوهر اعضایند، که دلالت مینمایند بر حال اعضاء آلیه مرکبه؛ مانند استدلال از خلقت و مقدار وعدد و وضع بر مرض، وقتی که اینها بر غیر طبیعی باشند. و بعضی عرضی مأخوذ از لوازم اعضاء آلیه؛ مانند استدلال از جمال؛ خواه مراد از آن، جمال معروف نزد جمهور عوام باشد؛ از صفاء رنگ و رونق آن و نرمی ملمس و غیرها از جنس چیزی که ممکن باشد که اکتساب نموده شود. و این، نیست از جنس چیزی که توان استدلال نمود به آن بر حال اعضاء بسیاری و همیشه؛ بلکه از جمال ظاهر، آن چه به آن استدلال توان نمود نیست مگر اعضایی که به حس در می آیند و دیده میشوند.

و خواه جمال حقیقی باشد. و آن، این است که باشد هر یک از اعضاء بر افضل چیزی که سزاوار است که باشد بر آن؛ از مزاج و هیأت و مقدار و عدد و ms490 وضع. و نیست ممکن که یافته شود این جمال حقیقی مگر آن که یافته شود به آن جمال عرفی. واین، مکتسب نیست و دلالت مینماید بر اعتدال مزاج و استواء ترکیب. و نقصان آن، «قبح» حقیقی است و دلالت مینماید بر سوء مزاج و ردائت ترکیب؛ یعنی نیست بر افضل احوال.

و معیاری که شناخته میشود به آن، آن جمال، که عبارت از صدور افعال باشد، آن است که فعل صادر از عضو: اگر بر افضل چیزی باشد که ممکن است آن که باشد بر آن، پس میباشد آن عضو صاحب جمال طبیعی؛ و اگر ناقص باشد در

یا دلالت بر موضع حالت مینمایند؛ مانند دلالت افراط منشاریت نبض در ذات الجنب بر آن که ورم حجابی است؛ یعنی در حجاب حاجز صدر و یا حجاب مستبطن اضلاع است نه در عضو عضلی؛ یعنی در عضو صلب است که باعث افراط منشاریت است؛ زیرا که هر ورم باطنی، مطلقا موجب منشاریت نبض است و لیکن فرق به همان است که ذکر یافت که ms492 در اعضاء صلبه، مانند غشاء و حجاب، به افراط است و در غیر آن هر دو، بدون افراط.

و یا دلالت بر وقت حالت مینمایند؛ مانند علاماتی که دلالت بر منتهای مرض مینماید؛ مانند اخراج نفث کامل النضج در ذات الجنب که دلالت بر منتهای علت می نماید.

و یا دلالت بر احوالی مینماید که لازم است مر آن حالت را در آن؛ مانند علاماتی که دلالت بر «بحران» نمایند؛ مانند قلق و اضطراب و بیداری و خفقان و صداع در روز بحران.

و یا دلالت بر تخصیص احوال لازمه آن می نماید؛ مانند علاماتی که دلالت مینمایند بر آن که بحران، اسهالی است؛ از قراقر و ریاح و مغص در شکم و تمدد شراسیف در روز بحران. و اختلاج لب پایین در آن روز که دلالت بر آن مینماید که بحران به قی خواهد شد.

مراد از این خروج، خروجی است که متشابه نباشد مزاج اعضاء صاحب آن؛ بلکه بسا است که معاندت نماید اعضاء رئیسه آن در خروج از اعتدال، پس خارج شود عضوی از آنها به سوی مزاج ی و عضوی دیگر به سوی مزاج ضد آن؛ پس اگر باشد بنیه آن شخص غیر متشابه، خواهد بود ردی حتی در فهم و عقل: مانند آن که مردی عظیم البطن قصیر الأصابع مستدیر الوجه و تارک سر وعظیم پیشانی و یا صغیر پیشانی، لحیم الجبهه و وجه وعنق و رجلین. و گویا که صورت او نصف دایره باشد. و اگر هر دو فک آن بزرگ باشد، که آن، مختلف است بسیار، و هم چنین اگر باشد مستدیر الرأس و الجبههآ ولیکن صورت آن بسیار طولانی و گردن آن بسیار قوی و چشم آن بلید الحرکهآ، که آن شخص نیز دورترین مردم از صدور امر خیر است، و هم چنین شخصی که ازرق چشم باشد و یا لحیه اسفل آن، یعنی ذقن آن، باریک باشد، همگی امزجه ردیه دارند.

علامات داله بر امتلاء:

بدان که امتلاء بر دو وجه است: یکی، امتلاء به حسب اوعیه و دوم، امتلاء به حسب قوت: امتلاء به حسب اوعیه، آن است که اخلاط ms494 و ارواح هر چند صالح باشند در کیفیت خود، زیاده باشند در کمیت به حدی که پر نمایند اوعیه را و بکشند آن را. و صاحب آن در معرض خطر باشد از حرکات؛ زیرا که بسا است که می شکافد عروقی را و سیلان مینماید به سوی مواضع خناق و خناق می آورد.

و یا صعود مینماید به دماغ، آن چه در بدن است، و آن چه در نفس دماغ است نیز منصب بر بطون آن گشته و باعث امتلاء و سدد آنها گشته و صرع و سکته عارض می گردد. و علاج آن، مبادرت به فصد است.

امتلاء به حسب قوت:

آن است که اذیت از اخلاط به حسب کمیت آنها نباشد فقط؛ بلکه به جهت ردائت کیفیت آنها باشد که بدان جهت قوت را مقهور گرداند و مطاوع هضم و

علامات غلبه دم، قریب به علامات امتلاء به حسب اوعیه است. و از این جهت گاه حادث می گردد از غلبه آن، ثقل در بدن و در بیخ هر دو چشم به تخصیص و نتقل سر و صدغین و در عروق، یعنی پری و بر آمدگی رگهای بدن، و تمطی و

و بساست که ظاهر می گردد به سبب غلبه خون، در بدن دمامیل و در دهان بثور و قلاع. وبرآمدن خون از مواضع سهله الانصداع، مانند منخرین که «رعاف» نامند ولثه که «بن دندان» نامند و مقعده به بواسیر. و گاه است که دلالت مینماید بر آن، مزاج و تدبیر گذشته؛ از اشیاء مولده خون وبلد و سن و عادت و دوری عهد به فصد و حجامت. و دیدن خوابهایی که دلالت نمایند بر غلبه خون؛ مانند دیدن چیزهای سرخ. و جاری شدن خون بسیار از بدن و گرمی خون و مانند اینها. و حمره و جوششهای بثور و امراض دمویه.

علامات داله بر غلبه صفراء، زردی رنگ رو و چشم و زبان و تلخی دهان و خشونت زبان و خشکی آن و خشکی منخرین و شدت عطش و سرعت نبض و ضعف شهوت طعام وغثیان وقی صفراوی زردرنگ و سبز کراثی و زنجاری. و رنگ براز و بول، زرد به انواع آن. و لذع و قشعریره و احساس این که گویا سوزن بر بدن او فرو میبرند. و دیدن خوابهای ms496 هولناک مانند آن که آتش گرفته است و یا آفتاب بر سر او تابیده و دیدن التهاب در بدن و گرمی آفتاب و حمام و دیدن چیزهای زرد؛ خصوصا چیزهایی که در اصل زرد نباشند و مانند اینها. و اورام و بثور و امراض صفراویه.

علامات داله بر غلبه بلغم، سفیدی زاید بر رنگ بدن و ترهل و سستی و لین ملمس و برودت آن و کثرت آب دهان و لزوجت آن و قلت عطش، مگر آن که بلغم مالح باشد وخصوصا در سن شیخوخت، وضعف هضم و جشاء حامض و سفیدی رنگ بدن و بسیاری خواب و کسالت در اعضاء و استرخاء و سستی اعصاب و بلادت ذهن و لین نبض مایل به بطء و تفاوت در آن. و دیدن خوابهای داله بر آن؛ مانند آبها، خواه صافی عذب و خواه کدر بدطعم بدبو باشد، و دیدن نهرها و

علامات داله بر غلبه سوداء، خشکی و لاغری بدن و کمودت رنگ آن و سیاهی خون و غلظت آن و زیادتی وسواس و فکر و خیالات فاسده و سوزش فم معده و شهوت کاذبه. و بول، کمد و سیاه و سرخ غلیظ. و رنگ بدن، سیاه تیره. و ظاهر گشتن امراض سوداویه جلدیه و غیر جلدیه؛ مانند بهق اسود و قوبا و قروح ردیه و علل طحال. و بسا است که دلالت مینماید بر آن، صناعت و مزاج و عادت و سن و فصل و بلد و وقت و تدبیر ما تقدم و دیدن خوابهای هولناک؛ مانند حمله نمودن فیل وخوک و مار و حیوانات سیاه و چیزهای سیاه هولناک مخوف و مظلم تاریک و گودالهای تنگ تاریک. و کم است که متولد گردد سوداء ms497 در ابدان سفید رنگ زعر؛ یعنی کم مو. علامات داله بر سدد:

هرگاه مجتمع و مختلط گردند مواد بسیار در بدن و در آنها غلظت و لزوجتی به هم رسد، لا محاله در مجاری سدد به هم رسد. و دلالت نماید بر سدد، دلایلی چند: از آن جمله آن است که احساس به تمدد شود و محسوس نگردد دلایل امتلاء بر تمامی بدن؛ پس آن هنگام لا محاله سده حاصل گشته. و اما ثقل، احساس کرده میشود در سدد وقتی که باشد سدد در مجاری و لا بد است آن که جاری شود در آنها مواد بسیاری؛ مانند آن که عارض می گردد در سده کبد آن که غذای جنین آید به سوی آن از کبد، وقتی که مانع و عایق آید آن را سده از نفوذ در عروق و مجاری، مجتمع می گردد چیز بسیار در کبد و محتبس می گردد و باعث ثقل بسیاری می گردد زیاده از ثقل ورم؛ به سبب شدت ثقل. و لیکن با آن، تب نمیباشد. و اما وقتی که باشد سده در غیر این مجاری، احساس به ثقل نمیباشد و لیکن احساس به احتباس نفوذ خون به سبب تمدید، بیشتر میباشد از سده در عروق. و رنگ آن،

علامات داله بر مزاج ریاح:

بدان که گاه استدلال کرده میشود به ریاح از چیزی که حادث می گردد در اعضاء حساسه از اوجاع؛ زیرا که وجع، تابع چیزی است که منفعل می گردد از تفرق اتصال و نیز استدلال کرده میشود به ریاح از حرکات که عارض اعضاء می گردد و از اصوات نیز و ملمس آنها.

اما اوجاع: به جهت آن که اوجاع ممدده دلالت مینمایند بر ریاح؛ خصوصا وقتی که باشند خفیف که آن هنگام منتقل می گردند از موضعی به موضعی و این، بدون تفرق اتصال در اعضاء حساسه نمیباشند و اما مانند استخوان و لحم غددی رخو، یعنی ms498 عضو، بسیار صلب و رخو نرم، نمیباشد. و گاه است که بعضی ریاح عظیمه باعث کسر و شکستگی استخوان و ریزه نمودن آن می گردند و لیکن به سبب نفس استخوان، آن را وجعی نمیباشد و لیکن به سبب اعصاب متصله قریبه بدان، خالی از وجع نمی باشد.

و بعضی ریاح به سبب کمال غلظت، باعث برآمدن بعضی اعضاء از مواضع خود می باشد؛ مانند «ریاح افرسه».

و اما استدلال بر ریاح از حرکات اعضاء: مانند استدلال از اختلاجات وجستن اعضاء از ریاحی که متکون می گردند و به حرکت می آیند به سوی انحلال و تحلیل.

و اما استدلال به ریاح از اصوات آنها: پس: یا آن است که میباشد اصوات از نفس آنها؛ مانند قراقر و مانند آنها؛ چنان چه احساس کرده میشود در طحال وقتی که باشد وجع آن از ریح، پس باعث غمز آن می گردد. و یا آن که میباشد صوت که فعل مینماید در ریاح به قرع؛ چنان چه تمیز کرده میشود میان استسقاء زقی و طبلی به زدن دست بر آن.

و اما استدلال بر آنها به طریق مس: مانند آن که مس نمایند و تمیز میان نفخه و سلعه نمایند به آن که: در نفخه، تمدد با انغماز بدون رطوبت سیاله متحر که و یا خلط

علامات داله بر اورام، خواه اورام ظاهره و خواه باطنه. دلالت مینماید بر اورام ظاهره، حس و مشاهده. و باطنه، بر حاره آنها: حمی لازم و ثقل، اگر حسی برای عضوی که در آن ورم است نباشد، و یا ثقل و یا وجع ناخس، اگر صاحب حس باشد. و نیز دلالت مینماید بر آفت داخلی، خلل در افعال آن عضو. و آن چه مؤکد بر ms499 دلالت آن است، احساس انتفاخ است در ناحیه آن عضو، اگر باشد حس را به سوی آن راهی.

و اما اورام باطنه، پس تابع آن نیست لا محاله وجع بسیاری و دشوار است اشاره به سوی علامات کلیه آن و هر چند آسان میبود، اما منجر می گشت به سوی کلام طویلی و اولی آن است که آن را حواله به اقاویل جزئیه در هر عضو عضو نموده شود. و آن چه لایق است که گفته شود در این جا آن است که: وقتی که احساس شود به ثقلی و احساس نشود وجعی و باشد با آن دلائل غلبه بلغم، حدس غالب میشود که آن بلغمی است. و اگر با آن دلائل غلبه سوداء باشد، آن سوداوی است؛ خصوصا وقتی که به لمس معلوم گردد که آن صلب است. و صلابت از افضل وادل دلائل است بر آنها. وقتی که اورام حاره در اعصاب باشند، وجع شدید و حمیات قوی میباشد و آیل می گردد به تمدد و اختلاط عقل. و حادث می گردد در حرکات قبض و بسط، آفت و در نبض، موجیت؛ و جمیع اورام احشا باعث رقت و لاغری مراق می گردند. و وقتی که شروع به اجتماع و انفجار و تقرح نمایند، زیاده می گردد وجع به حد اتم و در زبان، خشونت بسیار به هم میرسد و بیداری بسیار و عظیم می گردد اعراض و ثقل. و بسا است که احساس به صلابت و بر آمدگی نموده میشود و بسا است که ظاهر می گردد در بدن، نحافت و لاغری و زردی در آن. و چشمها فرو می روند.

جید، آن است که انتقال نماید از عضو شریف به سوی عضو خسیس؛ مانند آن که انتقال نماید در اورام دماغ به سوی عقب هر دو گوش و در اورام کبد به سوی اربتین، که بیخ ران باشد، و در امراض قلبیه به زیر بغل.

و ردی، آن است که انتقال نماید از عضو خسیس به سوی عضو شریف و یا از عضو شریف به سوی عضوی اشرف از آن. و یا آن که صبر و تحمل عضو کم تر باشد به چیزی که عارض می گردد به سبب آن؛ مانند آن که انتقال نماید از ذات الجنب به سوی ناحیه قلب وبه ذات الریه.

برای انتقال اورام باطنه ومدات خراجات به سوی تحت و به سوی فوق، علاماتی چند است؛ از آن جمله آن که:

بدان که تفرق اتصال اگر در اعضاء ظاهره عارض گردد، اطلاع بر آن به حس و مشاهده معلوم می گردد. و اگز در اعضاء باطنه باشد، دلالت بر آن نماید وجع ثاقب و ناخس و اکال و خصوصا که نباشد به آن تب. و بسیار است که تابع آن میباشد سیلان خلط و انصباب آن به سوی فضایی و یا برآمدن مده و قیح، اگر بعد از علامات اورام و نضج آنها باشد.

و آن چه عقب اورام باشد، پس بسا است که میباشد دلیل بر انفجار از نضج و بسا است که نمیباشد: پس اگر از نضج باشد، ساکن می گردد حمی با انفجار و استفراغ قیح و ساکن می گردد و ثقل و خفت حاصل می گردد. و اگر نباشد، چنان اشتداد مییابد وجع و زیاد می گردد. و گاه استدلال می نمایند بر تفرق اتصال به انخلاع و برآمدن اعضاء از مواضع خود و زوال عضو از موضع خود و هر چند که به انخلاع نباشد؛ مانند فتق.

و گاه استدلال نموده میشود بر تفرق اتصال از احتباس مستفرغات از مجاری خود؛ زیرا که بسا است که منصب می گردد و میریزد به سوی فضایی که مؤدی

تبصره: و بسا است که خفیف میباشد تفرق اتصال و وقوف و اطلاع بدان حاصل نمی گردد به علامات کلیه مذکوره و محتاج است در بیان آن به سوی اقوال جزئیه به حسب هر عضو. و این، هنگامی است که نباشد عضو را حسی و محتوی نباشد بر رطوبتی که سیلان نماید چیزی که در آن است و مجالی نباشد او را که زایل گردد از موضع خود. و یا نباشد به نحوی که اعتماد نماید بر عضوی و زایل گردد بدان انخلاع آن.

فایده: و بدان به درستی که اصعب اورام از روی اعراض و اصعب تفرق اتصال از جهت اعراض، چیزی است که در اعضاء عصبانیه شدیدهٔ‌ الحس باشد، که بسا است که میباشد مهلک. و اما غشی و تشنج، لاحق می گردد آن را همیشه؛ اما غشی، به سبب شدث وجع و اما تشنج، برای عصبانیت عضو. و اما آن چه در مفاصل باشد، به سبب کثرت حرکت بطیء القبول است برای اصلاح. و برای فضایی که میباشند نزد مفصل که آن، فضایی است که مستعد است برای انصباب مواد به سوی آن.

تتمه: و چون بول و براز و نفث و عرق و غیرها، از دلائل و علامات کلیه داله بر احوال بدنیه بر صحت و مرض و حالت متوسطه ثالثهاند و لیکن دلالت نبض بر احوال قلب. اقوی است، زیرا که آن، عبارت از حرکت انقباضی و انبساطی اوعیه روح حیوانی است که شریان باشد و شریان، خادم و آلت قلب است در جذب نسیم بارد برای ترویح به حرکت انقباضی و دفع بخار دخانی حار از آن به حرکت انبساطی و نیز برای رسانیدن روح قلبی حیوانی به جمیع بدن؛ پس حرکت آن تابع حرکت قلب است در قوت و ضعف و سایر حالات.

و بول هم ms503 دال بر احوال کبد است، به جهت آن که فعل کبد، احاله و گردانیدن غذا است به کیموس و ظاهر می گردد جودت و ردائت آن از حال چیزی که اخراج

علامات داله بر اخلاق که علم «قیافه، و «فراست» نامند به قول حکماء: و آن، استدلال از خلق ظاهر و صورت و هیأت است بر خلق باطن: لون بیاض مفرط با کبودی و سبزی چشم، علامت ردی و بیشرمی و خیانت و فسق وضعف عقل و سخافت رأی و عدم مروت است . و اگر با این علامات، باریک زتخ و کوسج و تیز نظر و پهن پیشانی و بر سر موی بسیار داشته باشد، حکماء گفتهاند حذر نمودن از چنین کسان لازمتر است از مار و افعی. دلائل موی: گفتهاند موی درشت میگون یعنی فندقی، معتدل، علامت شجاعت و صحت دماغ است. و موی نرم، علامت بددلی و خوف از مردم و برودت دماغ و علت کم فهمی است. کثرت موی کتفها و گردن، علامت حماقت بسیار است. موی بسیار بر سینه و شکم، علامت وحشت طبع و کند فهمی و میل به جور است. صفرت موی، علامت حماقت و تسلط و زود خشمی است. موی سیاه، علامت عقل و ادراک و دوست داشتن عدل است. موی متوسط میان سرخی و سیاهی، علامت اعتدال صفت است.

دلائل پیشانی: گفتهاند: پیشانی فراخ که بر آن خطوط و غصون، یعنی شکنج، نباشد، علامت خصومت و بلاغت و شغب و لاف و گزاف است. و پیشانی باریک و نحیف، ms504 علامت فرومایگی و خباثآت و خساست و عاجزی است. و پیشانی متوسط که بر آن غصون باشد، علامت صدق و محبت و فهم و علم و هوشیاری و تدبیر و رأی نیکو باشد.

دلائل دهن: دهن فراخ، علامت شجاعت است. سطبری لب، علامت حماقت است. اعتدال لب با سرخی، علامت رأی صواب باشد.

دلائل دندان: دندانهای کج و ناهموار، علامت حیله و خیانت باشد. دندانهای گشاده هموار، علامت عدالت و امانت و تدبیر باشد.

دلائل تکلم: وقار در تکلم، علامت نیکویی است و فهم. حرکت در حین تکلم، علامت زیرکی و تدبیر است. دلائل گردن: گردن کوتاه علامت مکر و خبث باطن است. گردن دراز و باریک علامت بی دلی و حماقت است. گردن سطبر، علامت جهل و حمق و سخن کذب و پر خوردن است. گردن متوسط، علامت صدق و عدل و تدبیر باشد.

دلائل شکم: شکم بزرگ، علامت جهل و خمق و خبث است. لطافت شکم و سینه در اعتدال، علامت حسن اعتدال اخلاق و رأی و صفای عقل است. دلائل عرض کتفین و پشت: عرض و سطبری آنها، دلائل علامت شجاعت وخفت عقل است. نزاری و لاغری کتفین، علامت قبح سیرت و سوء مذهب باشد. دلائل کف و انگشتان: انگشتان دراز علامت زیرکی است در صنعتها و علامت تدبیر کارها باشد.

دلائل ساق: بزرگی ساق، علامت نادانی و بدبختی و ردائت باشد. و اعتدال این مقدار، از علامات فراست است. بدان که ذکر این چند امر، حکیم عاقل را در تفرس احوال خلق کفایت است.

تبصره: و در این باب، نکتهای دانستنی است که اوصافی که حکماء بر این دلائل ذکر نمودهاند، برای عوام الناس و کسانی است که تبدیل اخلاق و اوصاف خود را به سبب ریاضت به تبعیت صاحبان شریعت و امر ایشان، صلوات الله علیهم اجمعین،

حکیم در آن صورت تأمل کرده او را می طلبید یا نادیده باز می گردانید. یکی از اکابر بیامد وصورت او را کشیده بر حکیم عرض کردند؛ فرمود این کس لایق صحبت نیست. چون این خبر به او رسید به حکیم، پیغام فرستاد که آن چه را از اخلاق من به حسب فراست فهم نمودهاند درست است و چنان بوده، ولیکن من همه را به ریاضت علاج کرده و تبدیل دادهام. حکیم او را طلبید و به صحبت خود مقرر گردانید.

پس، ازین معلوم گردید که دلائل فراست، کلی نباشد و حکم کلی بر همه جاری نتوان نمود؛ زیرا که تبدیل اخلاق به ریاضت ممکن است؛ و الله اعلم بالصواب.

اولا بباید دانست که قبل از شروع در بیان مقصود، اموری چند که لازمه معرفت نبض واز شرایط. آن است بیان مینماید و بعد از آن، تعریف نبض و اقسام و دلائل آن را. از جمله آن امور:

یکی، آن است که باید اصابع شخص نباض، یعنی بیننده نبض، معتدل در گرمی وسردی و نرمی و صلبی ولطافت و غلظت باشد و سلیم الذهن صحیح الطبع با حس و ادراک باشد؛ تا از حرکات و سکنات نبض را و انتقال از حالی به ms507 حالی و انتقال از اعتدال و انحراف و اختلاف حالات آن به اعتدال وانحراف واختلاف حال قلب استدلال تواند نمود.

و دیگر، آن که مکرر نبض مریض را دیده و شناخته و حدس و قیاس نموده و صائب آمده؛ تا آن که اعتماد بر آن تواند نمود.

و دیگر، آن که در هنگامی که ملاحظه نبض مینماید، باید که هم خود و هم مریض و یا شخصی که نبض او را میبیند، خالی از اعراض نفسانیه، مانند غضب و خشم وطیش و غم وهم و حزن وخوف و فرح مفرط و امثال اینها، واز فکر و اندیشه و توجه به جانب امری دیگر فارغ باشد؛ و از امور طبیعیه و بدنیه نیز؛ مانند

و دیگر، آن که باید که نبض را به چهار انگشت، که سبابه و شهادت نیز نامند و وسطی و بنصر و خنصر، که بسیار ms508 از هم منفرج و دور و چسبیده به هم نباشد بگیرند ؛ بدین نحو که خنصر را به طرف ابهام دست مریض و سبابه را به طرف ساعد او نماید و ملاحظه کند.

و اطبای یونان، وجه ملاحظه نبض را بدین هیأت، جهت آن مقرر نمودهاند که شریان نبض به جانب ابهام مریض نمایانتر و قوی تر است و هر چند به جانب ساعد میرود، مخفیتر و ضعیفتر می گردد. پس، سر انگشت سبابه که حس آن قویتر است نسبت به سر انگشتان دیگر و بعد از آن، سر انگشت وسطی و هم چنین سر انگشت خنصر که از همه ضعیفتر است. و باید به مناسبت، قوی الحس را به جانب ضعیف النبض وضعیف الحس را به جانب قوی النبض گذارند تا نبض خوب دریافت گردد.

و دیگر، آن که باید که تا مدتی که سی نبضه و یا سی و پنج نبضه را تمام نکند، دست بر ندارد، و ادنی مدت تفحص و ادراک را «محمد بن زکریا» دوازده ضربه مقرر نموده،؛ تا آن که تغیرات و حالات آن را در یابد.

هر چند، گاه هست که در سی ضربه که «سی نبضه» نامند بلکه سی و پنج هم شریان از صلابت به نرمی و از امتلاء به خلأ میل نمینماید؛ و لیکن ممکن است که در برودت و حرارت و عظم و صغر و تفاوت و تواتر و قوت و ضعف و تقدم و تأخر مختلف گردد؛ زیرا که صلابت و نرمی شریان، به سبب یبس و رطوبت مزاج است و آن، به زودی و بدون تدبیری متغیر و متبدل نمی گردد. و دیگر حالات چون متعلق به حرارت و برودت و ثوران و هیجان و سکون اخلاط و اعراض نفسانیه است، میتواند بود که به زودی بلکه وهم و خیال و اندیشه محبوبی و مطلوبی و یا مهروبی و مبغوضی و منافری و غیرها و یا ms509 به وزیدن نسیم باردی و یا حاری، متغیر و متبدل گردد. و بدان که در معرفت این امور، طبیب را حاصل می گردد معرفت استواء و اعتدال و انحراف مزاج. و آنها را چون ملحوظ و محفوظ دارد، میتواند که حکم بر حال مرض ومریض نماید.

و دیگر، آن که باید که در حین ملاحظه نبض، مریض و طبیب ساعد را به پهلو نچسبانند و اعتماد به چیزی هم نکنند و چیزی در دست نگیرند و چیزی در دست و بازو نیز بسته نباشند؛ خصوص مستحکم. و نیز کمر باید که مسدود و محکم بسته نباشد و دست دیگر را نیز بر زمین تکیه ننمایند، بلکه هر دو مستوی و درست روی به روی هم نشسته و اولا طبیب تفقد حال مرض نماید به بشاشت و مهربانی و شفقت و ملاطفت؛ تا آن که مریض را با او محبت و انس به هم رسد، هر چند فی الجملهآ باشد، پس نبض او را ملاحظه نماید به نحو مذکور. و اولا بیازماید آن را که قوی است یا ضعیف، صلب است یا نرم. اگر قوی و صلب است، انگشتان را به قوت بر آن

بباید دانست که وجه اختصاص شریان ساعد از میان شرائین، جهت ملاحظه نبض و دریافت حالات قلب و بواطن با وجود مشارکت آن شرائین دیگر را چند امر است:

یکی، آن که دست را زود بیرون میتوان آورد و همیشه مکشوف میباشد. و در اخراج و نمودن آن به طبیب، چندان شرمی و هتک حرمتی نیست، حتی عورات نامحرم را. و سایر شرائین، اکثر در زیر لباس و لحم میباشند. و بعضی که مکشوفاند، مانند شریان صدغین و رقبه و پا،، در نمودن، آن خصوص عورات را حجاب و مردان را شرم مانع است.

و دیگر، آن که هر یک را خللی و مانعی است و آن را نیست؛ از آن جمله آن که از شریان ساعد مقدار معینی که چهار انگشت باشد از بند دست جانب ابهام تا به

و دیگر، آن که شریان ساعد اوسع شرائین است و لهذا روح بسیاری در آن می باشد و احوال قلب، از آن خوب ظاهر می گردد. فایده: بباید دانست که در بعض امراض مانند سکته قویه، حرکت ms511 هیچ شریانی محسوس نمیباشد، مگر آن شریان که در معا مستقیم است که مادام بقاء حیات به اعتبار قرب آن به قلب، چنان چه در تشریح شرائین ذکر یافت، حرکت دارد و به ادخال اصبع در آن، حرکت آن محسوس می گردد. پس، در آن حین که جمیع طرق استدلال به حیات مسدود و مفقود باشد، اگر استدلال بدین جویند بد نیست؛ و چون این امور بالاجمال معلوم گردید، پس بیان مینماید تعریف نبض را.

نبض، به اصطلاح، عبارت از حرکت وضعی اوعیه روح است که مؤلف از انقباض و انبساط و برای جذب نسیم بارد و ترویح روح قلبی و دفع بخار حار دخانی می باشد. و حرکت به قول «ارسطو»، عبارت از کمال اول است برای چیزی که در آن، بالقوهآ است از آن حیثیت که بالقوهآ است آن را و برای چیزی که بالقوهآ نیست؛ خواه فعلیت برای آن متحقق باشد، و یا آن که اصلا آن را بالقوهآ آن نباشد کمال نیست؛ ماند بصر کمال است از برای نوع حیوان؛ زیرا که بالقوهآ آن در آن است؛ اگر آن را بالفعل حاصل است دیگر قوت بصارت در آن نیست. و اما نبات که نوع آن را بالقوهآ بصارت نیست؛ پس آن را بالقوهآ آن نیست و برای او کمال نیست. و «کمال»، عبارت

و «ارسطو»، حرکت را کمال اول برای چیزی که در آن بالقوهآ است از آن حیثیت که بالقوهآ است گفته؛ جهت آن که حرکت بعد حصول آن بالفعل، کمال ثانی است مر آن شیء را و اتصاف آن به کمال اول از همین جهت است که ذکر یافت. و اگر نه، فی الحقیقهآ از آن حیثیت کمال ثانی است وحصول آن بالفعل، کمال ثالث؛ جهت آن که کمال اول آن در جسم، صورت نوعیه و چسمیه آن است و ظاهر است که قوه و فعل، بعد از صورت میباشد.

و «افلاطون»، تعریف حرکت را چنین نموده که: آن، بودن جسم است در امری از امور به این حیثیت که حالتی که در هر آن عارض آن می گردد، مخالف حالت قبل از آن و بعد از آن باشد؛ یعنی هر آن حالت حالیه آن، مخالف حالت ماضیه و آتیه باشد. انواع هشت گانهآ حرکت: و بدان که حرکت مطلقا، قطع نظر از معنی قطع مسافت، منقسم به هشت قسم می گردد:

چهار از آن تعلق به مقولات اربعه دارد؛ به جهت وقوع حرکت در آن. و حکماء در بیان انحصار آن در آن چهار مقوله، براهین اقامه نموده و به اثبات رسانیدهاند. و آن چهار مقوله این و وضع و کم و کیفاند. و حرکت واقعه در هر یک را منسوب

و ms513 اگر حرکت به معنی قطع مسافت را در شماره داخل گردانند، نه می گردد. و لیکن چون در خارج موجود نیست و امر موهومی است لهذا داخل ننمود. و حرکت به معنی قطع مسافت، عبارت از امری است متصل از مبدأ تا منتهی که مقول بر حرکت است. و این، ظاهر است که در خارج موجود نیست؛ زیرا که متحرک مادام که در حرکت است و به منتهی نرسیده و حرکت آن بالتمام موجود نگشته، نمیتوان گفت که حرکت است، جهت آن که هنوز به انتها نرسیده و بعد از آن که رسید، لا محاله حرکت آن منقطع می گردد؛ پس در این هنگام حرکت را وجودی نخواهد بود. تفصیل حرکات هشت گانه مذکوره:

اول، حرکت اینی، بدان که حرکت اینی آن است که متحرک انتقال نماید از مکان خود به مکان دیگر؛ اعم از آن که انتقال از مکان حقیقی باشد یا از مکان مجازی؛ مانند کوزه پر آب که در آن انتقال از مکان حقیقی است، به جهت آن که کوزه از سطح حاوی خود که وقت سکون در آن تمکن داشت تجاوز و حرکت نموده، به خلاف آب که در سطح باطن کوزه است و کوزه بر آب حاوی است و آب را انتقالی نشده مگر از مکان کوزه که مجازا مکان آب نیز میتواند بود. و نیز اعم از آن که متحرک از مکان خود انتقال تام نموده باشد و یا انتقال تام ننموده؛ تام آن که از موضع اول بتمامه بر آمده و غیر تام آن که بتمامه بر نیامده.

و مشهور میان مردم این است؛ به جهت آن که زمین را مکان حیوان میدانند نه مکان هوا؛ برای آن که هوا به سبب لطافت، محتاج به آن نیست که زمین را منع نماید از نزول. و بنا بر رأی «ارسطو»، زمین را مکان هوا میتوان. گفت؛ به جهت آن که مکان هوا مؤلف است نزد او از سطح ارضی و سطح ناری و سطح مائی. و متکلمین، مکان را «فراغ موهوم قابل دخول ابعاد جسم» میدانند.

بالجملهآ، احوال امکنه را مختلف و متفاوت گفتهاند واقسام متعدده:

قسمی آن که آن را یک سطح واحد باشد و بس؛ مانند مکان فلک.

و قسمی آن که از سیطوح متعدده مختلفه مرکب باشد؛ مانند هوا و آب نهر؛ که سطح هوا مؤلف از سه سطح است، چنان چه ذکر یافت، و سطح آب نهر مؤلف از دو سطح است، از زیر که زمین باشد و از بالا که هوا باشد، و هم چنین امکنه سایر اشیاء که مرگب از چند سطحاند؛ خواه بعضی ساکن و بعضی متحرک باشند مانند سطح حجر که بر آن آب جاری باشد که سطح حجر که سطح ارضی است ساکن و سطح مائی متحرک است. و هم چنین هرچه بر روی زمین و هوا در حرکت باشد.

دوم، حرکت وضعی، و آن، آن است که ms515 نسبت اجزاء شیء در آن متبدل گردد؛ خواه تبدل آن به قیاس به غیر باشد تنها؛ مانند حرکت جسم مستدیر حول مرکز خود؛ مانند حرکت رحی و حرکت فلک. و حرکت وضعی خالص که در آن شائبه اینیت نباشد این است. و خواه نظر به نفس شیء باشد؛ مانند حرکت قائم به قعود و حرکت قاعد به قیام؛ زیرا که درین حرکات، تبدل در اجزاء متحرک واقع میشود قیاس به ذات او.

و مقصود درین جا همین قسم حرکت است، قطع نظر از آن که تبدل اجزاء نظر به خارج نیز واقع شود یا نه. و معلوم است که «تبدل اجزاء نسبت به نفس شیء»، بنا بر مقاربت و مباعدت بعض اجزاء آن است قیاس به بعض دیگر اجزاء آن و «تبدل اجزاء نسبت به خارج»، بنا بر تجوز و گذشتن بعض اجزاء شیء از مقابل و محاذات آن چه خارج از آن شیء است؛ خواه شیء قیاس بر آن حاوی باشد و خواه به محوی.

و بدان که حرکت وضعی که نظر به نفس شیء باشد، با حرکت اینی نیز مقارن میباشد؛ جهت آن که تبدیل اجزاء شیء که نسبت به نفس شیء باشد، بدون آن که تجاوز نماید از سطح حاوی که مکان خاص آن است منصرف نمی گردد؛ زیرا که قاعد چون قائم شود، از سطح هوایی که هنگام قعود مماس فرق او بود تجاوز مینماید و درمی گذرد لا محاله. و هم چنین در سایر اعضاء که متحرک سازد اعضاء خود را، البته انتقال مینمایند از مکانی به مکانی. الا آن که از «مکانی» معنی دیگر قصد نمایند که آن، «ما یستقر علیه الجسم» است که درین صورت، حرکت قائم به

سوم: حرکت کمی، و آن، آن است که حرکت در مقدار نماید. و آن، بر دو قسم است: یکی، آن که به اعتبار ازدیاد حجم متحرک باشد. دوم، آن که به اعتبار انقباض و انتقاص حجم آن باشد.

اما آن چه به ازدیاد باشد، خالی از آن نیست که زیادتی حجم نسبت به ماده باشد ویا به لحوق کیفیت فقط: آن چه ماده باشد و بعد از ورود در شیء، مشابه بدان شیء گردد و در وزن آن بیفزاید، آن را «نمو» و یا «سمن» نامند. و آن چه بعد از ورود، مشابه به شیء نگردد اما در وزن آن بیفزاید، آن را «ورم» نامند. و اگر نه متشابه گردد و نه در وزن آن بیفزاید، در ذی حیات مانند انسان و حیوان «تهبج» و یا «تنفخ» نامند.

در غیر ذی حیات که قابل تداخل عنصر هوایی باشد، «تخلخل» نامند. و بالیدن اسفنج و پنبه تازه ندافی نموده و یا پنبه متکاثف را که در آفتاب گذارند و بالیده و بر آمده گردد نیز «تخلخل» نامند ولیکن تخلخل اول را تخلخل حقیقی و دوم را مجازی نامند.

و آن چه به سبب لحوق کیفیت فقط باشد، بدون لحوق ماده به آن،، «تخلخل حقیقی» نامند؛ به جهت آن که در او ماده جسمی بدان متخلخل نگشته؛ مانند ذوبان یخ که آب حاصل از آن البته حجم آن زاید بر حجم یخ است با باقی بودن وزن آن به حال خود؛ زیرا که علت تذویب سوای کیفیت حرارت امری دیگر نیست. و به

دوم آن که به ابقاء سایر اجزاء بود. و این نیز بر دو گونه است:

یکی: آن که به جهت تماسک اجزاء شیء باشد فقط؛ چنان چه آب را در ظرفی گذارند که منجمد گردد و یخ شود و یا هوا که بالقسر منبسط گشته و به قوام اصلی خود راجع گردد؛ چنان چه در شیشه مشاهده می گردد که چون دهن آن را بر دهن گذارند و هوای آن را را منجمد سازند به امتصاص و بعد از آن دهن شیشه را به سرعت تمام به انگشت و یا غیر آن مستحکم گرفته در آب فرو برند، نگون بماند و به مجرد ارتفاع انگشت و یا غیر آن، از دهن آن به زودی آب در جوف آن شیشه داخل می گردد.

و این نیست مگر به سبب نقصان حجم هوا که به جهت زوال قاصر، میل بر قوام اصلی خود کرده و متکاثف گشته و به جهت ضرورت خلأ، آب در شیشه داخل گشته. و انبساط هوای جوف شیشه نزد امتصاص و بعد از متکاثآف گشتن، از ادل اشیاء است بر اثبات حصول تخلخل و تکاثف در هوا. دوم: آن که بنا بر خروج جسم غریب، که علت تخلخل جسمی شده باشد، حاصل گردد؛ مانند اسفنج و پنبه که چون در هم بگیرند و بفشارند، حجم آن هر دو ناقص و کم گردد؛ به سبب بر آمدن هوا از جوف اجزاء آن هر دو. و چون دست بردارند که هوا باز در جوف آنها داخل گردد، متخلخل و زائد گردند در حجم. و بالجمله، تناقص در حجم، هر نوعی که باشد، آن را «تکاثف» نامند. و لیکن آن چه به تماسک اجزاء باشد، آن را «تکائف حقیقی» و آن چه به سبب خروج جسم ms518 غریب باشد، «تکائف غیر حقیقی» نامند.

چهارم: حوکت کیفی است، و آن، آن است که حرکت واقع گردد در مقوله کیف که تغیر در کیفیت آن به هم رسد؛ مانند آن که جسم گرم به تدریج سرد گردد و یا جسم سرد به تدریج گرم شود و یا تر خشک گردد و یا خشک تر شود و یا سفید میل به سیاهی نماید و یا سیاه میل به سفیدی کند؛ هر یک به تدریج. و هم چتین شیء عفص و تفه میل به حموضت و مرارت و حموضت میل به حلاوت نماید. حرکت در کیف را «استحاله» نامند؛ ولیکن حرکت در جمیع کیفیات واقع نمی شود، بلکه مخصوص به کیفیاتی است که قابل اشتداد و ضعف باشند؛ مانند کیفیات اربعه و الوان وطعوم. واما در چیزی که قابل شدت و ضعف نباشد واقع نمیشود؛ مانند زوجیت و فردیت، و اولیت و آخریت، که حرکت کیفی در آن واقع نمیتواند شد.

پنجم: حرکت عرضی، آن، حرکتی است که تابع حرکت جسم دیگر باشد؛ . مانند حرکت جالس سفینه و راکب فرس و بعیر و غیرها که تابع حرکت سفینه و مرکب است. و حرکت آب در کوزه و ریح در مشک که تابع حرکت کوزه و مشک است.

ششم: حرکت قسری است؛ آن، حرکتی است که تابع جسم دیگر نباشد و به ذات خود هم متحرک نباشد و لیکن به تحریک محرکی به حرکت آید و محرک آن در غیر آن باشد؛ مانند حرکت حجر مرمی از فوق و تحت؛ زیرا که حرکت حجر هنگامی که در فوق است، تابع جسم دیگر نیست و همراه با آن است محرک آن که رامی است و آن، لا محاله غیر حجر است.

هفتم: حرکت ارادی است؛ و آن، حرکتی است که تابع جسم دیگر نباشد؛ بلکه محرک آن در نفس متحرک موجود باشد. و از شأن آن، اقتران به شعور در وقتی ms519 از اوقات باشد؛ مانند حرکت حیوان قداما و یمینا و شمالا که هر یک به اراده و

هشتی: حرکت طبیعی است؛ و آن، حرکتی است که تابع جسم دیگر نباشد و محرک آن در نفس متحرک باشد نه خارج از آن و لیکن بی شعور باشد؛ مانند حرکت هر یک از عناصر به سوی مرکز خود و هم چنین حرکت حجر به سوی اسفل و آب نیز به جانب نشیب و هوا به سوی فوق، بعد از رفع قاسر از هر یک که ظاهر و بین است که حرکت هر یک از اینها، از نفس اینها است نه از محرک خارجی. و ازین جهت این را «حرکت طبیعی» نامند. و جهت بی شعوری اینها نیز ظاهر است. و این هر سه قسم حرکت را، چنان چه ذکر یافت، «ذاتی» گویند؛ جهت آن که حصول حرکت آنها، در ذات متحرک و بالحقیقه باشد. و تحقق این هر چهار قسم نمیتواند بوذ متگر در ضمن حرکت اینی؛ چنان چه از بیاناتی که ذکر یافت معلوم می گردد.

فایده: در تحقیق آن که حرکت نبض از کدام جنس از مقولات است؟

بدان که اطبا را اختلافات است و هر یک چیزی گفتهاند. و جمله اقوالشان به سه قول بر می گردد: قول اوک: آن که جمهور اطبا بر آناند که حرکت آن، مکانی است. و «محمد آقسرایی» نوشته که «حق آن است که حرکت نبض، اینی است». و دلیلی که بر صحت قول خود آورده این است که «حرکت نبض، مرکب از انقباض و انبساط است. و انقباض، عبارت از حرکت اجزاء عرق است از طرف و کناره به جانب وسط. و انبساط، بر عکس آن؛ یعنی حرکت از وسط به ms520 جانب اطراف و کناره است. و هر دو حرکت متقابل یک دیگراند. و ظاهر است که انقباض و انبساط بدون تبدل

و قبل از این، تبدل از مکان حقیقی در حرکت اینی لازم نیست؛ مانند حرکت آب در کوزه متحرک. و غرض ازین، بیان آن است که تا آن چه در منع حرکت اینی گفتهاند که «مکان، عبارت از سطح حاوی مماس سطح محوی است» وارد نشود؛ زیرا که شک نیست که عرق در مکان خود است و سطح آن از سطح حاوی خود مفارقت نمی نماید در انقباض و انبساط. و بباید دانست که جرم عرق که منقبض و منبسط می گردد، گوشت و پوست متصل اطراف و بالای آن منخفض و مرتفع می گردند؛ زیرا که اگر چنان نشود، لازم آید در عرق حاوی آن فضایی به هم رسد در حالت انقباض و این محال است؛ به جهت استلزام خلأ و محال بودن آن.

قول دوم: آن که حرکت نبض، حرکت کمی است؛ زیرا که شریان، لا محاله متخلخل می گردد نزد انبساط و متکاثف میشود وقت انقباض. وإلا تداخل در جسم لازم می آید و این محال است. نهایت آن که این حرکت را اختلاف ایون و تغیر نسب اجزاء لازم است. واز لزوم این، فتور در بودن آن حرکت کمی که مقصود بالذات است نمیتواند شد؛ پس ثابت گشت که حرکت آن در کم است. و «آقسرایی»، نوشته که: «شک نیست در آن که عرق منقبض و منبسط می گردد و در آن حین، متکاثف و متخلخل می گردد. و هر حرکت در «کم» چنین است نه غیر این. و هم چنین ظاهر است که در کیف نیز حرکت می کند گاهی؛ زیرا که ظاهر است که ms521 گاهی نبض گرمتر از حرارت طبیعی و گاه سردتر از آن می گردد. و لیکن چون مقرر است که غرض کلی از حرکت نبض، ترویح روح حیوانی به جذب نسیم بارد و نفض و دفع بخار حار دخانی است از آن و در کیف ترویحی حاصل نمی گردد و نه نفضی و لهذا آن را معتبر نداشته و در تعداد حرکات آن نشمردهاند.

و هم چنین حرکت در کم را نیز؛ زیرا که مراد طبیب از نبض، دریافت تخلخل و تکاثف آن نیست. پس باقی نماند از اقسام حرکت که بر آن صادق آید مگر حرکت اینی یا وضعی نه غیر آن». و «مولانا نفیس کرمانی» از «فاضل علامه» نقل نموده که: «در نبض دو حرکت است؛ اینی و کمی. و لیکن معتبر نزد طبیب، حرکت اینی است نه کمی» به همان دلیل که ذکر یافت.

قول سوم، قول «قرشی» است صاحب «موجز». و آن، حرکت وضعی است؛ جهت آن که ظاهر است که حرکت نبض، حرکت در کیف و حرکت در کم نیز نیست. و مکانی نیز نمیتواند بود؛ زیرا که لازم می آید که خروج نماید از مکانی به مکانی و شریان در حال انقباض و انبساط، بر نمی آید از مکانی به مکانی؛ پس بالضروره اقرار و اعتراف باید نمود که حرکت آن وضعی است؛ به جهت آن که حرکت بیرون ازین چهار مقوله نیست. و نیز، معلوم است که شریان چون انبساط نماید بعد از انقباض و یا انقباض نماید بعد از انبساط، متغیر نمی گردد در آن چیزی مگر نسبت بعض اجزاء آن نسبت به بعض اجزاء دیگر به قرب و بعد. و مراد از «وضع» درین موضع، این است. پس حرکت وضعی متحقق باشد. و «فاضل علامه» برین قول اعتراض کرده و از دلیل اول جواب داده که حرکت اینی را خروج از مکان لازم نیست. و بر دلیل ثانی گفته: مسلم ms522 نداریم که مجرد تبدل نسبت اجزاء کافی باشد در اثبات حرکت وضعی، بلکه امری زاید بر آن که عدم تبدل ایون است نیز در آن معتبر است. و بدیهی است که حرکت نبض، بی تبدل ایون متصور نمی گردد؛ پس لازم آید که اینی باشد نه وضعی. بباید دانست که: بعضی، حرکت نبض را حرکت بر سبیل توتیر میدانند. و درین صورت، حرکت کمی اصلا صورت نمیبندد و وضعی نیز؛ پس باید که حرکت آن محصور در اینی باشد؛ جهت آن که بر هر تقدیر که باشد، تبدل ایون لازم آن است. اما وضعی نیز میتواند بود به شرطی که عدم تبدل ایون در ماهیت وضعی مأخوذ

و نیز بباید دانست که: اجتماع حرکات متخالفه در یک زمان محال نیست؛ به جهت اختلاف حیثیت؛ پس اتصاف نبض به هر چهار نوع ممکن باشد. و اعتبار اطبا بعضی را دون بعضی، امری دیگر است و به اعتبار رجحان دلائل بعضی بر بعضی نزد هر یک. اما در صورتی که در حرکت وضعی تبدل ایون مأخوذ باشد، اجتماع وضعی با اینی ممتنع خواهد بود.

بدان که حرکت نبض، یا به قبض و بسط است؛ چنان چه جمهور متفقاند بر آن. و «جالینوس» بر این است. و یا به توتیر عرق است؛ یعنی به طریق صعود و نزول فقط بدون قبض و بسط؛ یعنی اجزاء عرق و یا ثبوت و بقاء نسبت آنها با یک دیگر، یک بار صعود مینمایند بتمامها و بار دیگر هبوط مینمایند.

و قائلین به توتیر، استدلال مینمایند که: حرکت نبض اگر به قبض و بسط باشد، لازم می آید که در حالت انبساط زیادتی در عرض عرق محسوس گردد و ms523 هم چنین نقصان در آن در وقت میل به انقباض؛ زیرا که در حین انبساط، لا محاله اجزاء آن و هر شیء منبسط، متعاقب یک دیگر به هر جانب در عرض و ارتفاع البته میافزایند و این، مستلزم آن است که در حالت بسط، بعضی اجزاء عروق اولا ملاقی به اصبع شوند و بعد از آن متصل به آن بعض اجزاء دیگر تا حرکت انبساطی به نهایت خود رسد. و هم چنین در حین انقباض، اجزاء باید که اولا دور از اصبع گردند، بعد از آن اجزاء دیگر. و درین صورت، باید که افزودن در عرض به ترتیب در حالت انبساط و

در رد و جواب این قول، میتوان گفت که: از عدم احساس ازدیاد و انتقاص در عرض در حالت بسط وقبض، لازم نمی آید بطلان انقباض و انبساط؛

زیرا که عدم احساس تفاوت در حالت قبض و بسط، میتواند بود که به سبب قلت تفاوت باشد نسبت به ازدیاد و انتقاص در ما هی یعنی ماهیت . و نیز میتواند بود که با وجود کثرت تفاوت، محسوس نشود ازدیاد و انتقاص؛ به جهت آن که نزد کثر حرکت شریان در حال انقباض محسوس نمی گردد، قطع نظر از آن که مقدار عرض آن محسوس گردد. و حکم بر ازدیاد در حالت انبساط، وقتی نموده میشود که مقبض علیه آن، که حالت انقباضی است، محسوس باشد. و چون آن نیست، این نیز نخواهد بود. و بدان که در آن که «محرک نبض چه چیز است؟»، شش قول است: یکی، قول «جالینوس» و اکثر اطبا است که: «قوه حیوانیه» است که در ms524 قلب است و شرائین، خادم آناند. و آن، برای جذب نسیم بارد و دفع بخار دخانی، شرائین را به حرکت درمی آورد. و عام است آن که قوه مذکوره، متحد باشد با شخص در قلب و شرائین و یا مختلف باشد از شخص در آنها.

دوم، آن که علت حرکت آن، «جزر و مد» روح و خون شرائین است.

سوم، آن که محرک آن، «قوه جاذبه و دافعه روح» است که در شریان است.

چهارم، آن که محرک آن، «قلب» است. و جنبش شرائین از جنبش قلب، به مثابه جنبش فروع و شاخهای شجر است از جنبش تنه و بیخ شجر.

و این هر چهار وجه، قریب به هم است در مآل.

پنجم، آن که محرک آن، «قوه طبیعی» است؛ یعنی طبیعت شریان.

ششم، آن که محرک آن، «قوه ارادی» است. و «قرشی» بر این است. سؤال: اگر کسی گوید: که انسان را در این حرکت شعور و اختیار نمیباشد؛ پس چگونه ارادی میتواند بود؟

جواب آن است که: حرکات عضلات، بالاتفاق ارادی است و حال آن که حیوان را اصلا بر آن حرکت اطلاعی نیست. پس در بودن حرکت ارادی، اختیار و شعور ضرور نیست؛ زیرا که اعم است از آن که فعل ارادی مقارن به شعور باشد و یا نباشد.

یا یکی بالقسر و دیگری بالطبع و قاسر چیست؟ و برای چیست؟ و درین، چهار قول است:

قول اول: آن که هر دو قسریاند؛ مانند آن که چون فرض نمایند که هر گاه قلب منبسط گردد و برای ضرورت، خلاء جذب مینماید روح را از شرائین؛ پس شرائین نیز بالقسر، جهت استحاله خلأ، منقبض می گردند. و باز چون قلب منقبض شود، روحی که در آن مجتمع است به سوی شرائین برمی گردد و شرائین نیز بالقسر منبسط می گردند؛ جهت آن که روح در آنها بگنجد. دوم: آن که بالطبع باشند؛ جهت آن که هر ms525 دو حرکت، بالطبع جهت استنشاق هواء بارد و دفع بخار دخانی، محتاجاند که واقع گردند. اگر گویند: این لازم میآید که از طبیعت واحده دو حرکت متضاده صادر گردد واین ممتنع است. جواب: آن است که امتناع صدور دو حرکت متضاد از یک طبیعت، بر تقدیری است که به یک فرض و یک عرض و یک حال واقع گردند. و حرکت نبض از این قبیل نیست؛ زیرا که از شأن طبیعت شریانی است که هنگامی که روحی که در

بعضی دلیل امکان صدور دو حرکت متضاد از شیء واحد بالطبع «آب»، را مثال می آورند؛ یعنی نزول آب در خلل زمین، طبیعی است و هم چنین جوشیدن آن از زمین نیز طبیعی است و ضدیت میان آن هر دو بدیهی است. و این دلیل، ضعیف است و مدعا از این ثابت نمی گردد؛ زیرا که جوشیدن و بر آمدن آب از زمین، به محض طبیعت آن نیست؛ بلکه آن، میل به اسفل دارد به طبع خود؛ به جهت آن که ثقیل است. و جوشیدن و بر آمدن آن، به جهت اختلاط اجزاء بخاریه صعود فرماینده با آن است؛ پس بالقسر باشد نه بالطبع. و دلیل بر این، اختلاف طعوم میاه عیون است به حسب اختلاف مواد ابخره متصاعده آنها. اگر گویند: بنا بر آن است که مکان طبیعی آب بالای زمین است؛ پس صعود آب از زمین، احتمال دارد که بالطبع باشد.

جواب آن است: بر این تقدیر، باید که فرو رفتن آب در زمین بالقسر باشد. و اجتماع ضدین در طبیعت واحده، لازم می آید که مقسور باشند. و بدان که مراد از فوقیت آب بالای زمین، این فوقیت ظاهری نیست؛ زیرا که این قدر زمین برای معیشت مردم ms526 که مکشوف گشته و برآمده است از آب برای آن است که هر جا زمین را که بشکافند به آب میرسند و هرگز آب در زمین مذکور نزول نمی نماید.

سوم: آن که انبساط طبیعی باشد و انقباض قسری؛ مانند آن که فرض نمایند مقداری که شریان را در حالت نهایت انبساط حاصل است طبیعی باشد. پس هنگام انبساط قلب، بنا بر ضرورت خلأ، روح از شرائین به قلب منجذب می گردد و شرائین بالقسر منقبض می گردند. و نزد انقباض قلب، روح از قلب به شرائین باز می گردد و انبساط در شرائین بالطبع به هم می رسد.

چهارم: آن که انبساط، قسری باشد و انقباض، طبیعی؛ مانند آن که هیأت غایت انقیاض را طبیعی فرض نمایند. پس انبساط شرائین به سبب تدافع روح، که انقباض قلب موجب آن است، قسری باشد. و انقباض آنها که نزد انبساط قلب به هم میرسد طبیعی باشد؛ به جهت رجوع نمودن شرائین به سوی هیأت طبیعی خود.

تبصره: و بباید دانست که آن چه ذکر یافت در باب قسری بودن هر دو حرکت انقباضی و یا اختصاص یکی به قسری و دیگری به طبیعی، در صورتی بود که قاسر، روح بود. و اما در صورتی که قاسر، هوا باشد، چنان چه بعضی بر آنند، بیان آن این است در هر سه صورت؛ مثلا:

در صورت هر سه قسری بودن، میتوان گفت که در قلب و شرائین دو قوه است؛ یکی قوه جاذبه که جذب مینماید هوای بارد را از خارج و دوم، قوه دافعه که دقع مینماید هوای گرم مستنشق و فضول محترقه روحیه را از داخل به خارج. پس هر گاه شرائین و قلب جذب نمایند هوا را به جهت تبرید، بالضروره منبسط گردد و انبساط در آنها به هم رسد. و باز چون جهت دفع آنها که گرم و محترق گشتهاند به حرارت، روح قلبی و حرارت غریزی ms527 منجذب گردند؛ جهت ضرورت خلأ. پس قاسر بر انبساط، تمدید و کشیدگی هوا گردید و قاسر بر انقباض، خروج هوا.

در صورتی که انبساط را طبیعی گیرند و انقباض را قسری، باید که هیأتی که در غایت انبساط حاصل است طبیعی فرض نمایند. و در صورتی که انبساط را قسری گیرند و انقباض را طبیعی به واسطه جذب هوا، که موجب تمدید و انبساط شرائین است، بالقسر باشد. و باز به زوال قاسر، بالطبع به هیأت طبیعی که انقباض است راجع گردد. پس در صورتی که قاسر، هوا را فرض نمایند، شرائین را به قلب موافقت است در قبض و بسط. و در صورتی که قاسر، روح را فرض نمایند، بالعکس باشد.

و البته سکون از اجزاء تعریف نبض نیست، بلکه لازم حرکت آن است؛ چنان چه ذکر یافت که آن مرکب از حرکت انبساطی و انقباضی است.

و بدان که در آن که «حرکت انقباضی محسوس است یا نه؟» اطبا را اختلاف است:

اکثری بر آناند که ممکن نیست احساس آن؛ زیرا که در ادراک حس لمسی، ملاقات حاس با محسوس شرط است. و شک نیست در آن که شریان در حالت حرکت انقباضی، از سر انامل مدرک دور می گردد. پس هر گاه نفس شریان

و بعضی گفتهاند: آخر حرکت انقباضی محسوس نمی گردد، اما اول آن محسوس می گردد البته؛ خصوص در چهار جنس از اجناس عشره نبض که «قوی» و «عظیم» و «صلب» و«بطیء» باشند.

و اما حرکت انبساطی در اول که میل از مرکز به محیط مینماید نیز محسوس نمی گردد. و هم چنین سکون انقباضی مرکزی. و اما حرکت انبساطی و سکون ظاهری محیطی، البته محسوس اند.

فصل چهارم از باب اول از رکن چهارم از مقالهآ اولی

در بیان آن که اجزاء نبض که دو حرکت و دو سکوناند

کدام اعظم و کدام اصغراند؟ و نسبت حرکت به حرکت و نسبت

سکون به سکون و نسبت حرکت به سکون چه نحو است؟

و بیان اجناس عشره نبض

بدان که در معتدل المزاج، مدت هر ms529 دو حرکت با هم، متساویاند؛ به جهت آن که علت تحریک آن هر دو که احتیاج قلب است، به ترویح روح و دفع بخار دخانی و یا ایصال روح حیوانی است به سایر بدن؛ چنان چه مکرر ذکر یافت. و اما مقادیر سکونین با هم، نظر به اعتدال مزاج باید که بمساوی باشند. و بعضی موارد هم نظر به آن که توقف هواء بارد در قلب، باید زمانی معتد به باشد برای ترویح و استحاله آن به جو هر روح؛ پس سکون داخلی زیاده از سکون خارجی باشد. و نظر به آن که باید جذب نسیم بارد از خارج به مقداری وافی نماید در هنگام حرارت و زیادتی احتیاج به جذب نسیم بارد، باید که بالعکس باشد. و اما نسبت زمان حرکت به سکون: اگر روح در کمال اعتدال است، زمان حرکت اطول از سکون باشد؛ به جهت آن که مقصود بالذات، حرکت است و سکون، بالعرض. و اما هر گاه برودت مفرط غالب بر مزاج باشد و هوا نیز سرد باشد، ممکن است که زمان سکون زیاده از زمان حرکت باشد، تا آن که جایز داشتهاند که زمان حرکت کوتاهتر از سکون داخلی قلبی باشد. و قبل ذکر یافت که سکون خارجی شریانی و سکون داخلی قلبی، با یکدیگر واقع میشوند در یک وقت. و سکون داخلی قلبی اقصر از سکون خارجی قلبی است؛ به خلاف سکون شریانی که خارجی آن اقصر از داخلی آن است.

واما بیان اجناس عشره:

جنس اول: بر حسب حرکت در اقطار ثلاثه، مأخوذ از مقدار چیزی است که حرکت مینماید از شریان در طرف افراط و تفریط قطری از اقطار و وسط آن.

و اقسام بسایط آن نه است؛ جهت آن که: اقطار هر جسمی سه است؛ طول و عرض وعمق. وطول، عبارت از مقدار محسوس انبساط شریان است از طول ساعد به قدری که بیرون ms532 از لحم است. و عرض، عبارت از مقدار محسوس آن است در عرض ساعد. و عمق، مقدار محسوس آن است در مسافت انبساط، نزد ارتفاع و انخفاض آن از سر انگشتان. و هر یک از اینها منقسم به سه قسم می گردد؛ یکی در حد وسط و اعتدال و یکی در طرف افراط و یکی در طرف تفریط. و افراط در طرف طول را طویل، و تفریط آن را قصیر، و متوسط را معتدل میان هر دو نامند. و افراط در عرض را عریض، و تفریط آن را ضیق، و متوسط آن را معتدل میان هر دو. و افراط در طرف عمق وارتفاع را مشرف، و تفریط آن را منخفض، و متوسط را معتدل میان هر دو می نامند. مخفی نماند که این امور، اضافیاند و لذا شناخته میشوند به اضافه نبض معتدل المزاج.

به بیان دیگر آن که «طویل»، آن است که تجاوز نماید انبساط طولی آن از مقدار چهار انگشت نابض متوسطهآ الخلقهآ در انگشتان. و «قصیر»، آن که کمتر از چهار انگشت باشد. و «معتدل»، آن که مساوی باشد.

و «عریض»، آن که فرا گیرد از عرض سر انگشتان مقدار بسیاری را. و «ضیق»، که «دقیق» نیز نامند، آن است که مقدار کمی را فراگیرد. و «معتدل»، قدر اوسط را.

و «مشرف»، آن که بلند و ایستاده باشد به حدی که گویا به سر انگشتان فرو میرود. و «منخفض»، آن که بلندی آن کم تر باشد و قریب به مرکز بود. و «معتدل»، آن که در بلندی و پستی به حد وسط بود.

اقسام مرکب آن، بیست و هفت است

و چون ترکیب نمایند این نه را با یکدیگر، بیست و هفت می گردند؛ زیرا که هر واحد ازین نه قسم، سه احتمال دارند و با سه جمع می گردند؛ مثلا: طویل میتواند که عریض وضیق و متوسط میان هر دو باشد؛ و نیز میتواند ms533 بود که مشرف یا منخفض یا متوسط میان هر دو باشد. پس اقسام طویل، نه گردید. و هم چنین اقسام قصیر و معتدل میان هر دو. و طریق آن، آن است که در حفظ نگاه دارند هر دو قطر را و بدل نمایند ثالث را. و ترکیب آن، به حسب عقل، میتواند بود که ثنائی باشد و ثلاثی و رباعی و زیاده بر آن. و لیکن ترکیب رباعی محال است؛ به جهت آن که چهار از آن نه در یک جا جمع نمی گردند مگر آن که دو قسم از یک قطر در آن جمع گردد و این محال است. و چون ترکیب رباعی محال است، مافوق آن به طریق اولی محال است. و هم چنین ثنائی را؛ برای آن که شریان را سه قطر است و محال است آن که خالی باشد یک قطر از آنها در حالی از احوال. پس معین گردید وقوع ثلاثی. و صورت ترکیب ثلاثی و ثنائی این است:

قصیر

مشوف مشرف منخقض معتدل

معتدل

مشرف معتدل مشرف متخفض امعتدن

معتدل

معتدل معتدل معتدل معتدل معتدل معتدل دلالات این جنس: و زاید در طول، دلالت بر کثرت حرارت و قوت مینماید. و قصیر، که ضد آن است، بر ضعف آن هر دو. و معتدل میان آن هر دو، دلالت بر اعتدال آن هر دو. و عریض، که ضد ضیق است، دلالت بر زیادتی رطوبت دارد؛ و ضیق، که ضد عریض است، بر قلت رطوبت و زیادتی یبوست. و اعتدال میان آن هر دو، بر اعتدال آن هر دو. و شاهق، که ضد منخفض است، دلالت بر زیادتی حرارت. و منخفض، که ضد شاهق است، بر کمی آن. و معتدل میان آن هر دو، بر اعتدال میان آن هر دو. و لیکن زاید در اقطار ثلاثه، ms534 یعنی طویل عریض مشرف، را که «عظیم» نامند، سبب ذاتی آن،

و زاید در عرض و شهوق را، خواه قصیر باشد و یا معتدل در طول و قصر، «غلیظ» گویند و سبب آن، قوت قوه و مطاوعت آلت. و ناقص در آن هر دو را در عرض وشهوق، خواه طویل باشد و یا معتدل، «دقیق» نامند. و سبب ذاتی آن، قلت و نقصان هر سه سبب مذکور. و معتدل میان آنها، معتدل در اسباب مذکوره است و دلالت بر اعتدال حرارت و برودت و رطوبت و یبوست مینماید.

تبصره: و بدان که مقیس علیه معرفت نبض معتدل از غیر معتدل منحرف از درجه اعتدال، به افراط و یا تفریط: نبض معتدل المزاج است که طبیب، نبض آن را مکرر دیده و در ذهن خود نگاه داشته و بدان بسنجد نبض غیر را؛ خواه نابض خود معتدل باشد و یا نباشد و یا معتدل نوعی و یا معتدل صنفی. و یا مقیس الیه؛ نبض حالت همان شخص مریض باشد که طبیب، مکرر در حالت صحت و مرض، نبض آن شخص را دیده و در ذهن خود میزان صحت آن را گرفته و سپرده، بدان بسنجد حالت انحراف آن را. و لهذا گفتهاند که: طبیب حکام و سلاطین، باید که قدیم و عارف امزجه صحت و غیر صحت ایشان باشد و بر طبیب جدید تازه وارد، اعتمادی چندان نیست؛ به جهت عدم اطلاع و احاطه بر جزئیات انحرافات امزجه ایشان.

جنس دوم: مأخوذ از کیفیت قرع اصابع، از اجناس عشره ادله بسیطه نبض

مأخوذ از کیفیت قرع أصابع است؛ قطع نظر از دیگر ms535 اعتبارات.

و این منقسم به سه قسم است: قوی و ضعیف و متوسط معتدل میان آن هر دو:

قوی: آن است که به قوت صدمه بخورد به سر انگشتان در هنگام حرکات انبساطیه و هر چند سر انگشتان را بر آن بفشارند، باطل نگردد حرکت آن، بلکه فرو

و ضعیف: آن است که به قوت نخورد به سر انگشتان و صدمه بدان نرساند. و اگر انگشتان را بر آن بفشارد، به سر انگشتان فرو نرود و از خود دفع ننماید و هر چند عظیم باشد؛ زیرا که گاه هست که آلت بسیار نرم میباشد و به ادنی محرکی بسیار منبسط می گردد؛ خصوصا وقتی که مانع و ضاغطی آن را نباشد. پس، عظیم این جا به سبب شدت قوت نیست؛ بلکه به سبب نرمی آلت است. پس یافته شد که عظیم، بدون قوت میتواند بود.

و گاه میباشد قوت قوی و آلت غیر مطاوع برای انبساط به سبب صلابت خود پس می باشد نبض، قوی غیر عظیم. پس ظاهر گردید که هر یک از قوی و عظیم، لازم دیگری نیستند، بلکه بدون دیگری یافته میشوند. و این، دلالت بر ضعف قوت حیوانیه مینماید؛ زیرا که ضد و مقابل آن است.

و متوسط: معتدل میان آن هر دو است و، دلالت بر اعتدال آن هر دو مینماید.

تبصره: و بدان که معتدل در هر جنس، طبیعی است؛ مگر در این جنس که طبیعی آن، زاید در قوت است؛ برای این که قوت هر چند زیاده باشد بهتر است.

و اقسام این جنس، به حسب ترکیب، نه می گردد؛ از ترکیب سه قوی و سه ضعیف وسه معتدل با هم. جنس سوم: مأخوذ ms536 از زمان حرکت نبض، از اجناس عشره ادله بسیطه نبض مأخوذ از زمان حرکت نبض است. و این نیز منقسم به سه قسم می گردد: سریع و بطیء و معتدل میان آن هر دو؛ زیرا که برای هر حرکتی، زمانی البته لازم است؛ پس اگر قطع نماید متحرک بعض مسافت را پیش از قطع آن تمامی آن را، مثلا هر گاه فرض نماییم مسافت واحده را:

و بر این قیاس، میباشد اقسام این جنس به حسب ترکیب، نه.

و سریع، دلالت بر شدت حاجت قلب به سوی هوای بارد برای ترویح روح مینماید. و قوت قوه، لازم این است. و بطیء، که ضد آن است،، دلالت بر قلت حاجت به سوی هوای بارد مینماید. و ضعف قوه، لازم این است. و معتدل در سرعت و بطوء، یعنی زمان ملاقات عرق به سر انگشتان که نه بسیار کوتاه و نه بسیار دراز باشد، دلالت بر توسط حاجت به سوی هوای بارد مینماید و علامت اعتدال مزاج آن است در حرارت و برودت؛ و اقسام مرکبه این جنس نیزته می گردد.

و بدان که سریع را قصر زمان حرکت لازم است، اما قصر زمان حرکت را سرعت لازم نیست؛ زیرا که هرگاه مسافت قصیر بود، بالضرورهآ زمان حرکت قصیر خواهد بود هر چند حرکت سریع نباشد. و فرق در قصر زمان حرکت ms537 نبض که به سبب قصر مسافت باشد و میان آن که سبب قصر زمان از سرعت باشد، آن است که: در اول جایز نیست که نبض شاهق باشد، به خلاف ثانی که در آن مقید نیست که شاهق باشد یا غیر شاهق.

و فرق در اول و دوم که غیر شاهق باشد، آن است که: اگر زمان حرکت به حسب مقتضای مسافت باشد، از قصر مسافت بود. و اگر زمان حرکت کوتاهتر از مقتضای مسافت باشد، از سرعت بود. به حسب مقدار مسافت فرض کنند، پس زمان حرکت را بر آن قیاس نمایند، تا روشن گردد که قصر زمان حرکت، از قصر زمان

جنس چهارم: از اجناس بسیطه نبض مأخوذ از قوام آلت است؛ و این نیز بر سه قسم است: صلب ولین و متوسط میان آن هر دو؛ زیرا که «قوام آلت»، عبارت از هیأتی است که حاصل می گردد جسم را که بدان، حکم مینمایند بر آن که جسم صلب است یا نرم یا متوسط.

و صلب: آن است که عاصی باشد از قبول انغمار و فشار که چون به قوت بفشارند آن را، قبول فشار ننماید؛ بلکه از خود دفع کند سر انگشتان را. و این، دلالت بر یبس مزاج بدن مینماید. و سبب آن، اسباب یابسه مجففه است، زیرا که یبس، مقتضی صعوبت قبول اشکال و ترک آنها است، و یا برودت مجمده و یا تمدد عروق است؛ چنان چه در بحارین و تشنج و تمدد میباشد.

و لین: مخالف آن است که قبول فشار سر انگشتان به آسانی نماید و سر انگشتان در آن فرو روند. و این، دلالت بر غلبه رطوبت نماید بر بدن که باعث سهولت قبول اشکال و ترک آنها است. و سبب آنها، اسباب مرطبه بدن است.

تبصره: و گاه مشتبه ms538 می گردد صلب به قوی. و فرق میان صلب و قوی آن است که: چون نبض قوی را به قوت بفشارند، مطاوعت و قبول فشار مینماید و لیکن به قوت از خود دفع مینماید. و صلب، آن است که قبول فشار نمینماید و دفع میکند سر انگشتان را به قوت از خود. و بالجملهآ، فرق میان هر دو به انفعال و عدم آن است و آن که قوی البته باید که با حرارت باشد و صلب را حرارت لازم نیست و از برودت نیز میتواند بود. و معتدل: دلالت بر اعتدال حال آن هر دو مینماید. و سبب آن، اجتماع اسباب مجففه ومرطبه است.

جنس پنجم: از اجناس بسیطه داله بر حال نبض، مأخوذ از زمان سکون است؛ خواه سکون حقیقی محیطی خارجی باشد و خواه سکون غیر حقیقی داخلی مرکزی و یا سکون در حس که زمان واقع میان دو انبساط باشد. و این، مشتمل بر چهار امر است: یکی، سکون محیطی و دوم، انقباضی و سوم، سکون مرکزی و چهارم، انبساطی.

و سکون مرکزی را استعمال در سه امر مینمایند: اول، آخر انقباض. دوم، اول انبساط. سوم، سکون، که میان آن هر دو است هر چند که مدرک نباشد.

و این نیز بر سه قسم است: یا متواتر است یا متفاوت و یا متوسط میان آن هر دو:

متواتر: آن است که کوتاه باشد زمان محسوس واقع میان هر دو قرعه؛ یعنی چون یک قرعه نمود، باز به زودی بدون تخلل سکون بسیار، عود به قرعه دیگر نماید. و زمان سکون، کوتاه گردد نسبت به حال اعتدال. و یا آن که چون از انقباض، حرکت آن محسوس گردد، فی الفور باز منبسط گردد و قرع نماید و هم چنین.

تبصره: و فرق میان متواتر و شریع، آن است که: سریع چون مأخوذ از زمان حرکت است، ممکن است ادراک آن به یک حرکت، وقتی که زمان ms539 آن قصیر باشد؛ به خلاف متواتر که ممکن نیست، به سبب عدمیت ادراک آن، و کمتر از دو حرکت محسوس نمی گردد. و سبب آن، قوت حرارت و شدت حاجت و عدم مطاوعت آلت است که آن چه فوت می گردد آن را از عظم، تدارک آن را به تواتر مینماید. و درین، زمان سکون و حرکت هر دو قصیر میباشند و در سریع، زمان حرکت فقط. و سبب آن، اسباب حرارت است.

و متفاوت: آن که مخالف متواتر باشد. و سبب آن، ضعف قوه و حرارت و قلت حاجت و یا ضعف مفرط به حدی که قادر به سرعت و عظم و تواتر نباشد.

و معتدل: متوسط میان آن هر دو است که، دلیل بر توسط حال قوه حیوانیه و توسط حاجت است . و سبب آن، توسط اسباب آن هر دو است.

جنس ششم: مأخوذ از مقدار رطوبات عروق، مأخوذ از مقدار چیزی است که در تجویف عروق است از رطوبت. و این نیز منقسم به سه قسم می گردد: ممتلی و خالی و معتدل میان آن هر دو؛ زیرا که آن رطوبت:

یا زاید از حد اعتدال است که پر دارد جوف عروق را که محسوس گردد.

و لهذا این را ممتلی نامند. واین، دلالت بر کثرت خون و روح مینماید. و سبب آن، اسباب سبعه امتلاء است؛ از اغذیه و اشربه مرطبه واکثار حمام مرطب و موانع تحلیل و ضعف هاضمه و دافعه و یا شدت ماسکه و یا ضیق مجاری.

و خالی، مخالف ممتلی است که: رطوبت تجویف عرق، کمتر از رطوبت تجویف عرق طبیعی معتدل باشد. و دلالت مینماید بر ضد آن چه دلالت مینماید بر آن، ممتلی. و سبب این نیز ضد اسباب سبعه امتلاء است، با سه سبب دیگر که قلت دم و روح و یا قلت. آن هر دو باهم و یا غلظت آن هر دو است باهم. و معتدل، ms540 متوسط میان آن هر دو است و دلیل توسط امور مذکوره و سبب آن، توسط اسباب مذکوره است.

جنس هفتم: مأخوذ از کیفیت جرم عرق است، که ملمس آلت باشد. هر چند این جنس عام جمیع بدن است و لیکن گاه ملمس عرق، مخالف ملمس جمیع بدن میباشد؛زیرا که شریان، اتصال به قلب دارد و آلت آن و وعاء دم و روح است که هر دو گرماند. هر چند ورید نیز اوعیه دم است و لیکن چون با آن روح قلیلی است ودم کثیری، به واسطه غلبه رطوبت دم، حرارت روح چندان محسوس نمی گردد، لهذا ملمس شریان از آن کم تر است. و کیفیت دیدن ملمس شریان نبض، در صدر ذکر یافت و آن که بگذارد طبیب، دست خود را بر موضعی از معصم، غیر از موضع شریان، و نسبت آن را به معتدل

و این نیز منقسم می گردد به سه قسم: حار و بارد و معتدل میان آن هر دو. هر چند به حسب کیفیات اربعه، مقتضی آن است که شش باشند و لیکن دو کیفیت انفعالیه را معتبر نگرفتهاند با لوازم آن، مانند لین وصلابت، را این جا؛ چنان چه در سایر اعضاء معتبر میدانند؛ جهت آن که لین و صلابت، این جا داخل تحت جنس قوام اند. و حار: دلالت بر حرارت آن چه در تجویف عرق است از خون و روح مینماید. و سبب آن، هر یک از اسباب مسخنه است که ذکر یافت.

و معتدل: میان آن هر دو آن است که کیفیت آن، کیفیت نبض معتدل است. و دلالت بر اعتدال حال خون و روح مینماید در حرارت و برودت. جنس هشتم: از اجناس عشره داله بسیطه نبض مأخوذ از احوال استواء آد و اختلاف در آن است؛ و ms541 «استواء»، آن است که قرعات آن اجزاء انامل را، متشابه باشد در پنج حالت خود که عظم و صغر و قوت و ضعف و سرعت و بطء و تواتر و تفاوت وصلابت ولین باشند. و «مختلف»، آن است که قرعات آن متشابه نباشد در آن احوال خمسه که راجع به این پنج امر است: جنس مأخوذ از حال مقدار؛ و جنس مأخوذ از حال قوت؛ و جنس مأخوذ از حال حرکت؛ و جنس مأخوذ از حال زمان سکون؛ و جنس مأخوذ از حال قوام آلت؛ زیرا که ظاهرتر چیزی که واقع میشود به سبب استواء و اختلاف، این اجناس خمسه است. و اما جنس وزن، بسیار دشوار است ادراک آن؛ چه جای استواء و اختلاف در آن. و اما جنس مأخوذ از حال چیزی که محتوی است بر آن عرق، ظاهر آن است که آن واقع نمی گردد مگر به تدریج در زمان طویل بسیار؛ پس ممکن نیست ادراک آن؛ زیرا که مستبعد است که مختلف گردد در مدت دو نبضه

و نبض مستوی: دلالت میکند بر حسن و نیکویی حال بدن؛ به جهت آن که سبب آن، جریان اسباب آن احوال است بر اعتدال.

و مختلف: دلالت به ضد نیکویی حال بدن مینماید؛ یعنی بر سوء حال بدن مینماید؛ و سبب آن، یکی از سه امر است: یا ثقل ماده مانعه از حدوث حرکات بر نهج استقامت است ویا مجاهده قوت با ms542 مرض است ؛ چنان چه در ایام بحارین میباشد و یا اشیائی است که وارد بدن می گردند از خارج؛ مانند فرح و هم و غضب و غیرها.

تبصره: و بدان که لفظ مستوی و مختلف را، گاه بر سبیل اطلاق استعمال مینمایند، اگر باشد استواء در جمیع آن امور خمسه مذکوره و جمیع نبضات و هم چنین مختلف در جمیع اینها و در همه نبضات. و گاه بر سبیل تقیید، اگر باشد اختلاف در بعضی دون بعضی و در بعضی نبضات گویند: مستوی در فلان و مختلف در فلان است. بیان دیگر آن که: اگر جمیع مواقع اصابع، متساوی و جمیع نبضات و اجزاء آنها متشابه باشند و یا آن که همه غیر متساوی و غیر متشابه باشند، مطلق استعمال مینمایند. و نیز اگر موقع بعض اصابع و بعض نبضات و بعض اجزاء آن متساوی و متشابه و یا بعض مواقع و بعض نبضات و بعض اجزاء آن مختلف باشد؛ به آن که اول انبساط و آخر آن و مابین آن هر دو، تحت موقع انامل متشابه در امور مذکوره باشد

منقطع: آن است که منفصل گردد در یک جزء به فتره خفیه و جزء واحد منفصل از آن به فتره. و گاه مختلف میباشد دو طرف آن به سرعت و بطء و تشابه.

و عائد: آن است که نبض عظیم رجوع نماید و صغیر گردد در یک جزء، پس عود نماید یک عود لطیفی. و ازین نوع است نبض «متداخل» و آن، این است که باشد یک نبضه مانند دو نبضه به سبب اختلاف و یا دو نبضه مانند یک نبضه به سبب تداخل آن هر دو؛ بنا بر رأی مختلفین در آن.

و متصل: آن که اختلاف آن تدریجی بر اتصال غیر محسوس باشد، که از عظم به ms543 صغر به تدریج رود و یا از صغر به عظم، بدون آن که منفصل گردد در چیزی که تغییر یابد به سوی آن؛ از سرعت به سوی بطء و یا بالعکس و یا به سوی اعتدال و یا از اعتدال به سوی آن هر دو و یا از عظم و یا ضغز و یا اعتدال در آن هر دو به سوی چیزی که متصل می گردد به سوی آن.

و این، گاه میباشد مستمر بر تشابه، که هر نبضه بعد از نبضه دیگر متشابه و میل به صغر یا به عظم و یا به سرعت و یا به تواتر و یا غیر اینها گذارد. و گاه به حسب اتفاق میباشد با اتصال آن؛ در بعض اجزاء اختلاف بسیار و در بعض اجزاء کم تر. و بیان آن یعنی تقسیم اسامی نبض مقید، به طریق توضیح آن که: این، بر دو وجه است:

یکی، آن که به تدریج در آن اختلاف ظاهر گردد در یک نوع؛ مثا نبضه اول عظیم محسوس گردد و نبضه ثانیه در عظم از او اندک کمتر و نبضه ثالثه از آن نیز اندک کم تر و هم چنین هر نبضه از نبضه دیگر اندکی بکاهد تا به نهایت صغر رسد و این را مختلف متصل نامند و چون مختلف متصل به نهایت باز عود به عظم نماید که آن را «عائد» گویند، برای عود او بر حالت اولی. و درین عود، اگر هر نبضه به

دوم، آن که اختلاف آن دفعتا ظاهر گردد. و این اختلاف نیز یا بر سبیل ms544 نظام است یا بر غیر نظام. اگر بر نظام است، آن را «مختلف منتظم» و اگر بر غیر نظام است «مختلف غیر منتظم» نامند.

جنس نهم: از آن اجناس مأخوذ از انتظام و غیر انتظام است؛ واین، منقسم می گردد به مختلف منتظم و مختلف غیر منتظم.

منتظم: آن است که حافظ حرکت خود باشد بر یک نسبت؛ یعنی اختلاف آن، هر نوع که باشد، بر یک وتیره باشد. و این، بر دو وجه است:

یکی، آن که تکرار آن بر یک اختلاف باشد؛ مانند آن که اگر سریع باشد، سرعت هر نبضه مانند سرعت نبضه ای که مجاور آن و بعد از آن است باشد؛ یعنی در آن یک اختلاف باشد. دوم، آن که برای متکرر آن دو دوره متخالفه و یا زیاده باشد؛ مانند آن که سرعت در هر نبضه که مجاور آن است و بعد از آن به استمرار رود تا عددی معین پس بر گردد سرعت آن به بطء در هر نبضه مانند بطء نبضه ای که مجاور آن است و بعد از آن و مستمر رود تا عددی معین، پس بر گردد و رجوع نماید به سوی دوره اول تا این که تمام کند این نیز عددی معین را، پس رجوع نماید به سوی دوره ثانیه و هم چنین. و غیر منتظم: مخالف آن است که حفظ ننماید دوره را بر یک نسبت؛ بلکه حرکت نماید رگ حرکات مختلفه بر غیر ترتیب و منتظم مخالف، دلالت بر تشابه حال بدن مینماید در اسباب حافظه دوره. و سبب آن، ضعف سبب اختلاف است. و

جنس دهم از آن اجناس مأخوذ از وزن حرکت است؛ وزن در لغت، عبارت از قیاس نمودن چیزی به چیزی، برای استخراج نسبتی که فیما بین آن هر دو است. و نزد اطباء، عبارت از قیاس نمودن زمان یکی از دو حرکت است به زمان حرکت دیگر و یا زمان یکی از دو سکون به زمان سکون دیگر و یا زمان یکی از دو حرکت به زمان یکی از دو سکون؛ جهت آن که برای هر یک از حرکت و سکون، زمانی است و برای هر یک از دو زمان، مقداری است و برای آن مقدار، نسبتی است به سوی قرین آن و این، ده وجه می گردد:

اول، مقایسه زمان انبساط به زمان انبساط.

دوم، مقایسه زمان انبساط به زمان انقباض.

سوم، مقایسه زمان انبساط به زمان سکون خارجی.

چهارم، مقایسه زمان انبساط به زمان سکون داخلی.

پنجم، مقایسه زمان انقباض به زمان انقباض.

ششم، مقایسه زمان انقباض به زمان سکون داخلی.

هفتم، مقایسه زمان انقباض به زمان سکون خارجی.

هشتم، مقایسه زمان سکون خارجی به زمان سکون خارجی.

نهم، مقایسه زمان سکون داخلی به زمان سکون داخلی.

دهم، مقایسه زمان سکون خارجی به زمان سکون داخلی.

و لیکن مراد نزد «شیخ الرئیس» این جا: چیزی است که باشد میان زمان حرکت ms546 و زمان سکون، که حرکت انبساطی و سکون محیطی و مرکزی باشد، هنگامی که این چهار امر مدرک محسوس باشند. و یا چیزی که میان «زمان انبساط» و «زمانی که میان دو انبساط است»؛ یعنی زمانی که محسوس نگردد در آن، حرکت. و اما به مقایسه زمان حرکت به زمان حرکت و زمان سکون به زمان سکون، پس آن داخل در باب استواء و اختلاف است.

آن، بر دو قسم است: یکی، جید الوزن نیکو. دوم، غیر جید الوزن ردی.

جید الوزن، آن است که نسبتی که فیمابین ازمنه امور اربعه نبض است در آن، بر مجرای طبیعی باشد به حسب اسنان و بلدان و فصول و انواع تدابیر. و «مجرای طییعی» هر یک از اینها آن است که بدان مقدر شده؛ مثلا در صبی باید که حرکت انبساط نبض او اسرع از حرکت انقباض آن باشد؛ زیرا که احتیاج به سوی جذب نسیم بارد بیش تر از احتیاج به دفع بخار دخانی است.

و ذکر یافت که انبساط شریان، جهت جذب نسیم است و انقباض آن، جهت دفع بخار. و چون مقرر شد که حرکت انبساط شریان صبیان، اسرع میباشد که در اقصر مدت تمام می گردد؛ یعنی زمان حرکت آن کوتاه میباشد و زمان سکون خارجی محیطی اطول. و آن چه از زمان حرکت می کاهد، در زمان سکون میافزاید؛ جهت استیفاء مطلوب و اتحاد مسافت؛ زیرا که چون حرکت عرق، ابطاء یعنی اطول گردد، سکون

حاصل آن که: زمان حرکت هر یک از دو حرکت را قیاس به هر یک از دو سکون، نسبتی مقدر به حسب حال آن است؛ چنان چه گفته شد؛ پس اگر آن نسبت محفوظ است در آن، جید الوزن و حسن الوزن نامند. ms547 و اگر آن نسبت محفوظ نباشد در آن، غیر جید الوزن و ردی الوزن گویند.

و جید الوزن، سه نوع است: مجاوز الوزن ومباین الوزن وخارج الوزن: مجاوز الوزن: آن است که وزن آن به وزن سنی باشد که متصل به سن صاحب آن بود؛ مانند آن که نبض صبی بر وزن نبض شبان باشد و یا نبض شبان بر وزن نبض کهول ویا بالعکس. و مجاوز الوزن را «مغیر الوزن» نیز نامند. مباین الوزن: آن است که وزن آن به وزن سنی که متصل به سن صاحب آن است نباشد، بلکه مباین آن باشد؛ مانند آن که نبض صبی به وزن نبض شیوخ باشد و یا بالعکس. و مباین الوزن را «مجابهآ الوزن» نیز گویند.

و خارج الوزن: آن است که وزن نبض آن به وزن سنی از اسنان نماند هرگز؛ مانند آن که نبض شخص صحیح را نبض مرتعش باشد؛ زیرا که نبض مرتعش به هیچ یک از اسنان ثلاثه نمیماند. و خارج الوزن از آن جهت گویند که از جمیع اوزان طبیعیه مخصوصه به انسان خارج است، نه آن که مطلقا آن را وزنی نیست؛ زیرا که هر نوع نبضی که باشد، خالی از وزنی نخواهد بود؛ چنان چه «جالینوس» تصریح بدین نموده.

و جید الوزن، دلیل اعتدال حال است و غیر جید الوزن، دلیل ردائت حال. و هر چند خروج آن زیاده باشد، ردائت آن شدیدتر خواهد بود؛ زیرا که بر غیر مجرای طبیعی زیاده است.

در بیان اقسام نبض مرکب؛ و ذات اسماء و اسباب آنها

بدان که از جمله نبضهای مرکبه که هر یک نامی دارند، عظیم و صغیر وغلیظ و دقیق و غزالی و منشاری و موجی و دودی و نملی و ذنب الفأری و مطرقی و ذو الفترهآ و واقع فی الوسط و مسلی ومرتعش وملتوی است و به تفصیل، إن شاء الله تعالی، هر یک ذکر خواهد یافت.

اسباب ms548 حرکت آلت، از صلابت ولین، و کیفیت آلت، از حرارت و برودت و امتلاء وخلأ وقوت وضعف، و زمان سکون، از طویل و قصیر و غیرها مذکور شد.

نیز، مکرر ذکر یافت که علت غائی حرکت نبض، ترویح حار غریزی است و محرک آن، یعنی علت فاعلی آن، قلب است وعلت مادی آن، جرم عرق و علت صوری آن، حرکت.

عظیم پس اگر حرارت غالب باشد، احتیاج به ترویح زیاده خواهد بود برای جذب نسیم بارد. و با آن، اگر آلت مساعد و مطاوع باشد؛ یعنی نرم باشد و قبول تحریک نماید و عاصی نباشد و قوه قلبی، که فاعل است، مساعد و قادر بر تحریک بر کمال انبساط باشد، خواهد گردید نبض عظیم؛ برای آن که علت عظم، اجتماع و ترکیب این امور ثلاثه است باهم؛ یعنی قوت قوه و شدت حاجت و مطاوعت آلت: اگر حاجت به سوی ترویح زیاده باشد آن چیزی که حاصل میشود به مقدار منجذب از هوا نسبت به سوی نبض، عظیم خواهد گردید «اسرع با عظم»؛ تا آن که تحصیل نماید به عظم و سرعت، استیفاء مطلوب به حسب واجب. و اگر شدت حاجت به تفریح، به این حیثیت باشد که مندفع نگردد حرارت به هوای منجذب، نبض عظیم سریع، «نبض متواتر با عظم و سرعت» گردد؛ تا آن که حاصل نماید به جمیع، استیفاء واجب مطلوب خود را. پس هرگاه ممکن باشد قوت را تحصیل مقصود به عظم، عدول نمی نماید به سوی تواتر. و مثال قوت، در این مثال است: ماند شخصی است که در مهمی رود

و اما اگر باشد آلت، عاصی بر تحریک به قوت بر انبساط تام و معتدل به سبب صلابت، سریع تر می گردد با صغر تا آن که تدارک نماید به سرعت آن چه را فوت نموده از عظم، که قائم گردد دو مرتبه سریع، مقام یک مرتبه عظیم. پس اگر حاجت زیاده باشد از آنچه دفع مینماید بسرعت، متواتر میگردد با سرعت و اگر قوت ضعیف باشد از فعل عظیم سریع میگرداند بدون تواتر و اگر مندفع نگردد حاجت به سرعت، متواتر می گردد و اگر قوت ضعیف تر از آن باشد؛ به این حیثیت که قادر بر فعل سرعت نیز نباشد، متواتر می گردد برای تدارک چیزی که فوت گشته است از عظم و سرعت و میایستد مقام یک مرتبه عظیمه دو مرتبه سریعه با صغر؛ به سبب ضعف قوه از تکمیل انبساط به سبب صلابت آلت؛ زیرا که فاعل عظم، فی الحقیقهآ قوت قوه است و مطاوعت آلت. و اما لین آلت که موجب مقتضی شیء است، اقوی است از ایجاب عدم ممانعت آن. و این هنگام، ایجاب ضعف به سبب صغر او اقوی از ایجاب صلابت است.

اگر قوت ضعیفتر باشد، احتیاج باقی میماند به سوی ترویح؛ جهت آن که: فقدان حاجت بالکلیهآ با بقاء حیات، محال و موجب هلاکت است، مگر آن که حاجت بسیار قلیل باشد به حدی که حاصل گردد با صغر نبض و بطء و تفاوت آن. واین، بنا بر رأی جمهور است.

و اما بنا بر رأی «قرشی» آن است که: انبساط شریان، نزد انقباض قلب و انقباض آن، نزد انبساط آن میباشد و حرکت انبساط شریان، ms550 طبیعی است و حرکت انقباض آن، قسری است و قاسر آن، عود روح است به سوی تجویف قلب؛ پس لازم می آید ازین، انقباض شریان تا آن که خلأ لازم نیاید و انبساط آن به سبب رجوع آن است به سوی مقدار طبیعی خود.

و گاه صغیر می گردد نبض به سبب انضغاط قوت تحت ماده غذائیه؛ جهت آن که غذای کثیر المقدار چون وارد معده گردد، تقل بر معده می آورد و حرارت غریزیه را فرو مینشاند و ضعف در قوت به هم میرسد که عاجز می آید از تکمیل انبساط. و کم می گردد حاجت نیز به سوی ترویح نزد آن؛ به سبب خمود حرارت.

و اما انغمار تحت ماده خلطیه، چنان چه در اول نوبه حمیات میباشد، به جهت آن که ماده خلطیه متعفنه، مجتمع میباشد در اول نوبه در مستوقد عفونت. و چون استیلاء یابد در آن حرارت عفونت، زیاده می گردد رقت و لطافت آن و تحلیل مییابد اکثر آن به تبخیر. و طبیعت، نهوض و تقویت مییابد به سبب زوال ثقل ماده از آن و لهذا می گردد آن هنگام نبض عظیم، هر چند در اصل، قوت قوی باشد.

لین و نرمی نبض که به سبب رطوبت است، موجب سهولت قبول انغمار و مهیا بودن برای تمدید طول و عرض است ؛ خواه به سبب رطوبت طبیعی باشد، مانند اغذیه مرطبه و یا مرضی، مانند استسقاء لحمی و یا نه طبیعی و یا نه مرضی، مانند استحمام با آب شیرین. و صلابت آن به سبب یبوست است؛ به جهت آن که یبوست باعث عسر قبول انغمار و تمدید است. البته و گاه صلب می گردد در «بحارین» به سبب تمدیدی که حادث می گردد اعضاء را در روز بحران؛ به سبب اندفاع طبیعت ماده را به سوی جهتی از جهات؛ مانند سر و معده و امعاء و مثانه و غیرها، پس کشیده میشود از آن ms551 سبب، جرم عرق؛ و اختلاف در نبض، به هم میرسد، با ثبات قوت، به سبب:

ثقل ماده غذائیه و یا خلطیه: جهت آن که توجه آن به سوی هضم و نضج، باز میدارد آن را از فعل در نبض بر آن چه سزاوار است، پس احتیاج به سوی ترویح زیاده می گردد و برای حفظ حیات و بقا، توجه به سوی آن و اجتهاد در فعل آن مینماید. و چون قدری ترویح حاصل نمود، باز متوجه هضم و نضج می گردد.

و هم چنین گاه انتقال به سوی آن مینماید و لهذا اختلاف در نبض به هم میرسد، تا آن که فارغ گردد از ماده غذائیه و یا خلطیه و دفع نماید آن هر دو را و یا آن که ماده غذائیه و یا خلطیه، ثقل و بار گردند بر اعضاء و بازدارند قوه محرکه را از استیفاء تحریک نبض، هر چند در اصل قوی باشد و چون طبیعت جهد مینماید در تحریک برای ترویح و آلت چون مطاوع نیست، کلال و اعیاء بسیار عارض می گردد؛ پس باز میماند از حرکت برای استراحت زمانی، پس عود به سوی حرکت مینماید. و چون باز کلال او را به هم رسد، باز میماند از حرکت و هم چنین. و این نیز باعث اختلاف است.

و یا شدت ضعف قوت است که عاجز می آید از تخریک مستوی؛ ناچار زمانی جد و جهد مینماید در تحریک، برای ترویح، و زمانی میایستد از حرکت، برای استراحت، و باز عود به سوی تحریک مینماید و هم چنین.

و افراط اختلاف از ثقل ماده و ضعف قوت، باعث ابطال نظام وحسن وزن نبض می گردد؛ زیرا که آن هر دو، نوعی از استوااند. و چون اشتداد یابد سبب اختلاف، اشتداد می یابد اختلاف، حتی آن که اختلاف در نظام و وزن نیز.

صغیر

صغیر، «مقابل عظیم» است. و اسباب این، ضد اسباب آن؛ ms552 یعنی ضعف قوت و عدم شدت حاجت وعدم مطاوعت آلت است.

معتدل میان هر دو متوسط میان هر دو در امور ثلاثه مذکوره است و دلالت بر اعتدال مزاج نماید.

عبارت از نبضی است که زائد در عرض و شهوق باشد؛ یعنی مرکب از هر دو. و سبب آن، قوت قوه و مطاوعت آلت است.

دقیق

مقابل غلیظ است. و سبب این، ضد سبب آن.

معتدل میان هر دو

دلیل بر توسط حال و اسباب مذکوره است.

و بالجملهآ، این انواع شش گانه، دلالت مینماید بر آن چه دلالت مینمایند بسایط اینها.

غزالی نبضی است که بکوبد به سر انگشتان کوبیدنی، پس بار دیگر بکوبد به سرعت، به حیثیتی که در بین دو حرکت، احساس به رجوع و سکون ننمایند. و بعد از زمانی، باز به دستور، دو حرکت پی در پی نماید و هم چنین؛ مانند جست و خیز آهوی که به سبب سرعت و جلدی، سکون میان دو حرکت آن خوب محسوس نمی گردد. و این نیز شبیه به «واقع فی الوسط» است. وفرق میان هر دو در آن جا، إن شاء الله تعالی، مذکور خواهد شد. و این، دلالت بر شدت حاجت به ترویح و قوت مینماید. و سبب این، همان اسباب سرعت وتواتر است. منشاری نبض سریع متواتر صلب مختلف الأجزاء در شهوق وغور وارتفاع و انخفاض را نامند که بعضی اجزاء آن شاهق منبسط و بعضی منخفض ضیق و بعضی متقدم و بعضی متأخر باشد؛ یعنی زمان حرکت متقدم، کمتر از زمان سکون متأخر باشد و متواتر بالنسبهآ به آن و صلابت این کمتر از آن؛ یعنی بعضی اجزاء آن صلبتر از بعضی، نه آن که بعضی اجزاء صلب و بعضی نرم باشد.

و به جهت اختلاف اجزاء در شهوق و انخفاض و صلابت، تشبیه به دندانهای «منشار» که اره باشند نمودهاند. و سبب این، سه امر است: یکی: اختلاف ms553 ماده ای که در عروق ریخته است؛ از خلط عفن و نضیج و غیر عفن وخام، که آن چه عفونت دارد باعث نرمی است و آن چه غیر عفن است باعث صلابت و آن چه نضیج است باعث نرمی و آن چه خام است باعث صلبی است؛ یعنی اختلاف اجزاء ماده باعث اختلاف نبض است در حس.

دوم: اختلاف اجزاء عرق است در صلابت و لین به قدر محسوس، که آن چه صلب است، قبول انبساط را خوب نمینماید و صغیر است و آن چه نرم است، قابل انبساط وعظیم است.

سوم: ورم عظیم در اعضاء عصبانی است به جهت آن که محیط به شریان، دو غشاء است که بافته شدهاند از لیف عصبی و لیف رباطی؛ پس هر گاه ورم در عضو عصبی باشد، کشیده میشود اعصابی که در آن است؛ به سبب زیادتی حجم آن از ورم. ولازم این است کشیدگی اعصابی که متصل بدانند.

و منجذب میشود لیفهای عصبانی که در شریاناند؛ پس تنگ می گردد بدان سبب آن چه زیر آن است از جرم شریان و دشوار می گردد کمال انبساط آن؛ برای ممانعت الیافی که کشیده شده است. و لازم می آید از این که: بعضی اجزاء شریان بلندتر و سریع تر باشند از بعض دیگر که منجذب نیستند به جهت عدم اتصال آنها به الیاف؛ و بعض اجزاء آن، پست تر و بطیء تر باشد در حرکت به سبب صلابتی که از تمدید به هم رسانیده.

و این نبض، دلالت بر قوت قوه و شدت حاجت و عدم مطاوعت آلت مینماید. و در ذات الجنب و اورام حجب عارض می گردد.

موجی

نبضی است مختلف در عظم و صغر و عرض با امتلاء. و شبیه به منشاری است در اختلاف اجزاء به شهوق و انخفاض و تقدم و تأخر؛ به آن که: طرف نبض که

«موجی»، آن را به جهت شباهت حرکت آن به حرکات امواج دریا شبیه نمودهاند، که مثلا چون چیز صلبی را در دریا اندازند، از آن، دوایر به سبب تحریک آن آب دریا را به هم میرسد؛ دوایر متصله بدان که دوایر «داخلی» نامند کوچکتر و حرکت آن بطیءتر، و دوایر بعیده که «خارجی» نامند بزرگتر و حرکت آن سریع تر.

و سبب آن: یا ضعف قوه است که نمیتواند که منبسط گرداند آلت را مگر -جزئی بعد جزئی. و یا نرمی آلت است که حرکت نمینماید اول آن به حرکت آخر آن؛ به جهت شدت قبول انفصال اجزاء از هم و اختلاف هیأت، و هر چند که قوت بسیار ضعیف نباشد.

و این، دلالت بر فرط رطوبت مینماید و در استسقاء و ذات الریه و فالج و سکته و امثال اینها و بعد از استحمام و آشامیدن شراب بسیار به هم میرسد. و اگر در حمیات به هم رسد، علامت تعریق است. و قریب به موت نیز، که طبیعت مأیوس از اصلاح بدن و مقاومت با مرض گشته و دست از آن برداشته، به هم میرسد و بعد از آن دودی و در آخر نملی می گردد. دودی این، در صورت شبیه به موجی است در اختلاف اجزاء و شهوق و غور و تقدم و تأخر و لیکن صغیرتر از آن است و در عرض و امتلاء از آن کمتر و تموج این از آن ضعیف تر؛ مانند ms555 حرکت کرم کثیر الأرجل. واین، دلالت بر کمال ضعف وسقوط قوت می نماید و لیکن نه بالتمام؛ زیرا که هنگام سقوط قوت بالتمام، نبض هم «نملیی»

نملی

شبیه به دودی است و لیکن در نهایت ضعف و صغر و تواتر. و سبب آن کمال ضعف و تواتر است و لهذا آن را تشبیه به نملی، یعنی به حرکت مورچه، نمودهاند که ضعیف ترین حرکت حیوانات است. و این، نزد کمال سقوط قوت و قرب موت عارض می گردد.

و علت بطء این هر دو، یعنی دودی و نملی، ضعف قوه است. و علت تواتر این، شدت احتیاج است به ترویح؛ چنان چه ذکر یافت.

ذنب الفأر

نبضی را نامند که از عظم به تدریج به صغر میل نماید تا به نهایت صغز رسیده و باز عود به عظم نماید به تدریج تا به مقدار اول رسد. و لهذا به جهت مناسبت به «دم موش» که از محل اتصال آن تا به آخر به تدریج باریک میباشد، بلکه شبیه به دو دم موش که انتهای هر دو به هم پیوسته باشد. و اگر دفعتا عود نماید به سوی عظم و قوی گردد نه به تدریج، از عظم میل به صغر و دقت نماید؛ مانند دو دم موشی که انتهای یکی به اول دیگری پیوسته باشد و برای این قسم، اسمی مخصوص علی حده نیست؛ بلکه این هر دو قسم را ذنب الفأر داخل تحت «فأری» نامند و فأری، اعم است از ذنب الفأر بر دو قسم آن؛ و این عود و رجوع، بر سه قسم است: یکی: آن که از صغر به سوی عظم رجوع نماید تا به مقدار اول ms556 از عظم رسد و یا بالعکس که از عظم به صغر به دستور رسد. این را ذنب الفأر راجع تام الرجوع نامند. و دلالت بر قوت مینماید؛ به آن که قوت آن مساوی قوه محرکه حرکت اولی است. و ذنب الفأر عائد نیز نامند. و مآل هر دو نام، یکی است.

دوم: آن که اخذ و ابتداء از عظم نماید و به تدریج به صغر رود، تا به جایی رسد که نهایت صغر است و محسوس نگردد. این را ذنب الفأر منقضی گویند. و این قسم در کمال ردائت است؛ به جهت آن که دلالت بر نهایت ضعف و عجز قوت از تحریک مینماید؛ زیرا که قوت هنگام ضعف، جهت استراحت باز میایستد از حرکت. و چون از اجتماع روح تقویت یافت، باز به تحریک می پردازد و هم چنین.

سوم آن که از مرتبه ای که ابتداء نموده، به تدریج به مرتبه ضد آن مرتبه میرسد و به همان حالت ثابت میماند. این را ذنب الفأر ثابت نامند.

بالجملهآ، اسامی هر یک به حسب رجوع و عود مختلف می گردد؛ مثلا اگر تبض از عظم ابتداء کرده به صغر رسیده باز عود به همان عظم نماید بی کم و کاست، آن را ذنب الفأر «متراجع تام الرجوع» نامند. و دلالت مینماید بر آن که قوه مساوی است مر قوه محرکه اولی را. و اگر از عظم ابتداء مینماید و به صغر رسیده باز عود به عظم مینماید اما نه به آن حد عظم که ابتداء نموده بود، آن را ذنب الفأر «متراجع ناقص الرجوع» نامند.

و دلالت مینماید بر آن که قوت ساقط شده قدری ضعیف تر است از قوه محرکه حرکت اولی. و اگر از عظم ابتداء نموده به صغر رسیده باز رجوع به همان عظمی که ابتداء نموده بود کرده و از آن ترقی نموده، آن را ذنب الفأر زاید الرجوع، نامند. و دلالت مینماید ms557 بر آن که قوه محرکه ترقی نموده و قویتر گشته از اول. و اگر از صغر ابتداء نماید و به عظم رسد و باز از آن جا به صغر رسد و ترقی کند در صغر تا آن که نامحسوس گردد، آن را نیز ذنب الفأر «منقضی» نامند. و دلالت مینماید بر ضعف تام وردائت. و بدان که اختلاف در نبض ذنب الفأر، هم چنان که به اعتبار عظم و صغر می باشد، به اعتبار قوت و ضعف و سرعت و بطء و تواتر و تفاوت و صلابت و لین

و نیز، بباید دانست که اختلاف نبض ذنب الفأر بر سه نوع است:

یکی: آن که به اعتبار نبضات باشد؛ یعنی نبضه اول مثلا قوی یا عظیم یا سریع یا غیر آن باشد و باز به تدریج هر نبضه ما بعد از آن میل به ضعف و یا صغر و یا بطء نماید و گویا مخروطی است. و این نوع، ظاهرترین انواع است. و آن چه گفته شد از تراجع و عدم و اسامی آن، بیش تر بر این نوع اطلاق میشود.

دوم، آن که به اعتبار یک نبضه باشد نظر به اجزاء کثیره آن؛ مثلا آن چه تحت صبع اول است، زاید محسوس گردد در امری. و آن چه تحت اصبع ثانی است، ناقص تر از اول بود. و هم چنین آن چه تحت ثالث است نسبت به ثانی تا آخر اگر ابتداء از ناقص نموده، به ازدیاد رود.

سوم: آن که به اغتبار یک نبضه باشد نظر به جزء واحد؛ مثلا ابتداء انبساط از ازید نماید یا از انقص، پس به تدریج ناقص شود یا زاید. و بالجملهآ، ذنب الفأر هر نوع که باشد دلالت مینماید بر مجاهده قوه و استراحت آن. و لهذا گاهی ms558 قوی میشود و گاهی ناقص و بالعکس. مطرقی

نبضی را نامند که بکوبد به سر انگشتان و بدان کفایت ننماید و ثانیا بکوبد به سر انگشتان کوبیدنی از آن ضعیفتر. و این را «مطرقی» از جهت مشابهت به حرکت مطرقه گویند که چون بکوبند آن را به سندان و دست را اندک سست نمایند، به زور همان حرکت اول حرکت دیگر؛ نماید یعنی از مطرقه جسته باز به سندان خورد بدون اراده کوبنده. و «جالینوس» گفته: به درستی که آن نبض یافته میشود که عود مینماید قرعه او دو مرتبه و میباشد قرعه ثانیه ضعیف تر از قرعه اولی که قبل از آن است و لهذا «ذو القرعتین» نامند. و وجه تسمیه این، ظاهر است. و گاه اطلاق مینمایند ذو القرعتین را

یکی از آنها: آن که قوت قوی باشد و حاجت شدید و آلت صلب و مطاوعت در کمال انبساط ننماید؛ بلکه منقطع گردد حرکت هنوز به نهایت نرسیده، که باز شدت حاجت وقوه استدعاء حرکت نماید برای تکمیل انبساط و به حرکت آورد آن را و از این جا معلوم گردید که این سکون حاصل میان این دو حرکت، سکون مرکزی نیست.

پس هر که اعتبار نمود که میباشد میان این دو نبضه سکون مرکزی، نمیباشد این نبض نزد او دو نبضه و هر که اعتبار نموده است که میان آن هر دو سکونی میباشد، اعم از آن که سکون مرکزی باشد و یا غیر آن، میباشد نزد او دو نبضه. و در امراض قلبی مانند دق، اکثر نبض چنین میباشد.

دوم: آن که باشد قوه، ضعیف از ms559 بسط شریان به یک دفعه. و لهذا وقفه نموده برای استراحت و باز حرکت مینماید. و میباشد نبض به این حال ضعیف بطیء.

و سوم: آن که اتفاق افتد برای شاغلی از کمال انبساط؛ مانند فرح مفرط که عایق و مانع می آید از کمال انبساط، تا آن که زائل گردد عایق و مانع آن. ذوالفتره ضی است که حرکت مینماید و میایستد حرکت آن، جایی که توقع حرکت است. و این، یا میان اول انبساط و آخر آن است و یا میان اول انقباض و آخر آن و یا پیش از سکون مرکزی و یا بعد از آن؛ پس متصل می گردد به آن سکون دیگر. و این «فتره» ظاهر نمی گردد مگر بعد از سه نبضه یا چهار نبضه و یا زیاده؛ پس برین تقدیر، مرکب باشد از دو حرکت که یکی از آن منقطع الوسط باشد و سه سکون. و بر تقدیری: فتره، هم در انبساط و هم در انقباض میباشد و تبض هم مرکب از دو حرکت منقطع الوسط و چهار سکون میشود؛ زیرا که «توقع حرکت»، اعم است

و سبب ذو الفترهآ: یا اعیا و ماندگی قوه است که جهت طلب استراحت، ساکن می گردد هنگام حرکت. و یا عارضه ناگهانی پیش آید و منصرف گرداند طبیعت را به یک دفعه و ترک نماید فعل نبض را؛ مانند فرح مفرط و یا فزع مفرط که دفعتا وارد گردد.

و اگر گویند: در حد نبض مذکور شد که هر نبضه مرکب از دو حرکت و دو سکون است. و در این جا نظر به وجه ثانی، ms560 سه سکون یا چهار سکون میباشد در هر نبضه؛ پس ناقض آن حد باشد. جواب آن است که: مراد از «شکون» در حد نبض، آن است که بعد تمامی انبساط و انقباض واقع شود. و شک نیست که چنین سکونی که معتمد به این مبحث است، زیاده بر دو، اصلا در هر نبضه نمیباشد. و نیز میتوان گفت که: آن چه در حدود اشیاء مقرر شده، باید که به اعتبار خلو شیء از عارضی و مانعی باشد. و بدون عارض و مانع و مخلی بالطبع، هر نبضه مرکب از دو حرکت و دو سکون است. و این سکونهای عارضی اتفاقی باعث انتقاض در حدود نمیشود.

واقع فی الوسط

نبضی است که حرکت نماید در موضعی که آنجا توقع سکون باشد؛ یعنی سکون ننماید بلکه حرکت نماید. و این حرکت، یا مابین انبساط و انقباض و یا مابین انقباض و انبساط که زمان سکون است واقع است. و حصول این حرکت سوم که مابین دو حرکت متضاد واقع میشود، چنان است که مثلا بعد از تمامی انبساط عرق، به انقباض رجوع نماید فورا؛ خواه سکون خفیفی بعد انبساط نموده و یا اصلا سکون نموده و به مجرد شروع در انقباض، باز منبسط گردد و قرعه نماید به تعجیل؛ به

حاصل، آن که میان دو حرکت متضاده، حرکتی ثالثه وارد گردد. و بدین سبب این را «واقع فی الوسط» نامند. پس این حرکت واقعه در وسط: اگر در زمان یکی از دو سکون است، نبض از سه حرکت ترکیب یافته؛ و اگر در زمان هر دو سکون است، از چهار حرکت. و این، منتقض حد نبض است؛ چنان چه در مبحث ذو الفترهآ، عن قریب، ذکر یافت. و جواب این نیز همان است.

بدان که این، مشابهت به مطرقی ms561 دارد. و فرق میان این و مطرقی آن است که: قرعه ثانیه در مطرقی، لاحق می گردد پیش از انقضاء قرعه اولی و نبضه لاحقه فی الواقع فی الوسط، میباشد در زمان سکون بعد از انقضاء اولی. نیز مشابهت به غزالی دارد. و فرق میان هر دو آن است که: قرعه ثانیه در «غزالی» لاحق می گردد پیش از انقضاء قرعه اولی؛ یعنی هنوز بعض اجزاء عرق از قرعه اولی فارغ نشده که بعض دیگر از اجزاء آن، قرعه ثانیه نمایند؛ یعنی اجزاء عرق در این نبض، مختلف میباشد در سرعت و بطء و تقدم و تاخر و قرعه مینماید به هر نحو که باشد خواه بعض اجزاء عرق که پیش تر قرعه نموده بودهاند، پیش از آن که بعض دیگر از اجزاء آن فارغ از قرعه شوند ثانیا قرعه دیگر کنند به سرعت پس لحوق قرعه ثانیه پیش از انقضاء قرعه اولی بنا بر اختلاف اجزاء عرق جایز باشد به خلاف واقع فی الوسط که قرعه ثانیه آن نمیباشد مگر زمانی که سایر اجزاء آن از قرعه اولی فارغ شوند. و فرق دیگر آن که نبضه لاحقه درین نبض، قرع تمام مینماید؛ یعنی هر جزء آن می خورد بر سر انامل تمامی؛ به خلاف غزالی که قرعه نبضه لاحقه آن، مخصوص به بعض انامل است.

و سبب این نبض، حرارت قویه است که برمی انگیزاند طبیعت را که استعمال حرکت نماید در غیر وقت حرکت.

مسلی

به کسر میم و فتح سین مهمله و کسر لام مشدده و یاء نسبت، نبضی را نامند که ابتداء نماید از نقصان به سوی حدی از زیادتی، پس شروع نماید به عود و نقصان و انتکاس به ولاء و ترتیب تا آن که به حد اول از نقصان رسد. و گوئیا مرکب از دو ذنب الفأر است که دو طرف قوی آن به هم اتصال یافته در وسط؛ یعنی عظیم الوسط ms562 و صغیر الطرفین است در حالت انبساط. و ضد این را «نبض عمیق» و «مایل الطرفین» نیز نامند که وسط صغیر و دو طرف عظیم باشد در حالت انبساط؛ مانند آن که دو دم موش از دو طرف باریک به هم اتصال یافته. واین نوع قلیل الوقوع است.

سبب مسلی که نام نبضی است که وسط آن قوی و دو طرف آن باریک است و مسل جوالدوز است که از آهن میسازند. و وجه نسبت این نبض بدان، به جهت مناسبت شکل و هیأت است. و سبب آن، ضعف قوه است ابتداء که به تدریج اندک اندک تقویتی یافته باز به تدریج میل به ضعف مینماید.

موتعش

نبضی را نامند که محسوس گردد از آن، حالتی شبیه به رعشه در بین حرکات؛ یعنی در عروق لرزه محسوس شود. و سبب این، ضعف قوه و شدت حاجت و صلابت آلت است.

ملتوی

نبضی است که محسوس می گردد در آن عرق، که گویا خیطی و ریسمانی است ملتوی که میپیچد و منتقل می گردد. و سبب این، اختلاف حرکت در تقدم و تأخر است؛ به آن که حرکت نماید جزئی از عرق پیش از وقت آن و یا بعد از وقت آن به سبب صلابت آلت و یبوست آن. و لهذا بسیار در امراض یابسه عارض می گردد. و

و نبض متواتر

شبیه به مرتعد است، مگر آن که انبساط و شهوق در تواتر خفی تر است و هم چنین خروج از استواء وضع و تمدد در متواتر واضح تر. و بسا هست که میباشد میل آن به سوی یک جانب تنها.

تبصره: و اکثر این نبضها در امراض یابسه عارض می گردد. و این انواع مذکوره تمامی، سوای نملی دلالت به بدی حال بدن نمینماید؛ چنان چه جابه جا به آن اشاره نموده شد.

ونبض متشنج

مانند نبض مرتعش، متمدد و مختلف الأجزاء میباشد در تقدم و تأخر ms563 و وضع به اندک صغر و صلابت. و منذر به حدوث تشنج است. و سبب آن، تشنج اجزاء عصبیه است که در دو غشاء محیط به شریان است. و ظاهر است که چون در بعض اجزاء محیط است به شریان تمددی به هم رسد، انبساط ما بین الغشائین متعسر می گردد و نبض هم صغیر و صلب میشود. و نیز در اجزاء شریان اختلاف به هم میرسد؛ به سبب اختلاف اجزاء غشائیه عصبیه جهات تشنج آن. و نمیباشد این تشنج مگر در حرکات غیر طبیعیه. و ردائت قوام آلت، لازمه آن است.

اگر گویند: برین تقدیر، باید که نبض متشنج، بعد از حدوث تشنج باشد نه قبل از آن و منذر بدان! جواب: آن است که: به اعتبار ضعف ماده، اولا در اعضاء به حس ظاهر محسوس و مدرک نمی گردد در ظاهر و لیکن در نبض معلوم می گردد. و بعد از زیادتی و استیلاء ماده، در ظاهر محسوس می گردد.

و چون متعلقات این فصل بسیار است که همه ضروریاند، لهذا برای آن خاتمه ای ذکر نموده مشتمل بر ده مقصد.

بدان که نبض مردان مطلقا قیاس به نبض زنان مطلقا قویتر و عظیمتر و بطیءتر و متواتر میباشد؛ به سبب شدت حرارت و احتیاج ایشان به جذب نسیم بارد که بدون عظم، کمال انبساط حاصل نمی گردد. و چون اکثر یبوست بر مزاج ایشان غالب میباشد، ازین جهت سریع و متواتر نیز میباشد؛ به خلاف نبض زنان. و نبض صبیان، مطلقا نرمتر و ضعیفتر و تواتر آن زیاده میباشد؛ به سبب قوت حرارت ولین آلت و آن که قوت ایشان به حد کمال نیست. و نبض صبیان، از صغر سن تا به حد بلوغ، هر یک را به حسب مقدار جسد و جثه ایشان عظیم میباشد؛ به سبب لین آلت و شدت حاجت؛ زیرا که قوت ایشان بالنسبهآ به سوی مقادیر ابدان ایشان صغیرهآ المقدار ms564 نیست؛ الا آن که نسبت به نبض مستکملین عظیم نیست.

و لیکن سریعتر و متواتر است؛ برای احتیاج ایشان؛ زیرا که صبیان به سبب اجتماع بخار دخانی در عروق ایشان و کثرت هضم ایشان و تواتر ورود اغذیه در ابدان ایشان، بسیار میباشد احتیاج ایشان به سوی اخراج فضول دخانی و جذب نسیم بارد برای ترویح حار غریزی.

و اما نبض شبان، زیاده میباشد در عظم. و زاید نمیباشد در سرعت و تواتر؛ بلکه ناقص میباشد در آن هر دو و مایل به تواتر. و نبض کسانی که در اول شباباند، عظیم تر و نبض کسانی که در وسط شباباند، قویتر میباشد.

و دانسته شد از پیشتر که حرارت در صبیان و شبان، قوی و قریب به تشابه است و هم چنین حاجت ایشان به ترویح نیز قریب به یک دیگر است. و لیکن قوت در شبان، به سبب کمال نشو و نما وظهور ما بالقوهآ وبروز قوا واقعال وتحلیل رطوبات قاضله، زائد و به سر حد عظم میرسد و تدارک مینماید آن چه را که فوت می گردد از سرعت و تواتر. و ملاک امر، چنان چه مکرر ذکر یافت، باعث ایجاب عظم وقوت قوه است و اما حاجت، داعی آن است و آلت، معین آن. اما نبض کهول، صغیرتر است؛ به سبب ضعف قوت و قصور حاجت وصلابت آلت. ولهذا بسیار متفاوت می باشد. و اما نبض شیوخ ممعن کبیر السن؛ قوا به تحلیل یافته، صغیر متفاوت بطیء میباشد؛ به سبب وجود اسباب اینها. و بسا هست که میباشد نرم، به سبب غلبه رطویت غریبه باله و افناء رطوبت غریزیه. که از آن جمله نبض حبالی، یعنی زنان آبستن، است. و آن، در عظم و سرعت و تواتر، زیاده میباشد از آن چه قبل از حمل بوده؛ به سبب آن که احتیاج جنین هم مزید احتیاج او گشته؛ پس گویا که مستنشق اسیت به دو جانب ms565 و دو تنفس. و اما قوت، نه زیاده گردد و نه بکاهد، مگر به مقدار اعیا که از تقل حمل او را عارض گردد. و در حالت حمل به پسر، نبض أیمن او عظیمتر و سریع تر و متواتر و ممتلیتر از ایسر او میباشد. و در حالت حمل به دختر، بالعکس. و سبب این، در تشریح رحم در خلقت جنین ذکر یافت.

در بیان احکام نبض اعراض نفسانیه

یعنی انفعالاتی که عارض روح حیوانی می گردد به سبب ورود اموری چند بر قوای نفسانیه، که عارض روح می گردد و ممد و معاون همه قوه حیوانی است؛ مانند غضب وفرح و غم وخوف و امثال اینها؛ مثلا در غضب وخشم، نبض هم عظیم و شاهق و سریع و متواتر می گردد؛ به سبب هیجان و انبساط روح و حرارت و قوا و عروض یبوست دفعتا و لیکن موجب نیست که مختلف گردد مگر وقتی که با آن خوف و خجالت مرکب باشد و یا آن که به تکلف، خود را از غضب باز دارد که در این هنگام مختلف میباشد.

و در غم و حزن، ضعیف و صغیر و متفاوت و یا بطیء میباشد؛ به سبب احتقان و غور حرارت و قوا در باطن و ضعف آنها. و در فرح و سرور و شادی و لذت، عظیم و متفاوت و بطیء میباشد؛ به سب تحریک آنها به سوی خارج به رفق و حد اعتدال، نه به حدی که در غضب میباشد.

و اما در غم و حزن، صغیر و ضعیف و متفاوت و بطیء میباشد؛ به سبب غور و احتقان آنها. بدان که تغیر اورام نبض را دو سبب است: یکی: آن که ورم در شریان باشد و یا در عضوی که در آن شریان باشد، که درین، تمام بدن متغیر می گردد. و این، از سه حال بیرون نیست: یکی، آن که ورم حار و عظیم ms566 باشد. دوم، آن که در عضو شریف باشد و لهذا احداث حمی نماید.

دوم: آن که ورم متغیر نگرداند مگر نبض عضو متورم را. و با این، ورم بسیار عظیم نباشد و از اعضاء شریفه دور باشد و تب احداث ننماید و بی وجع شدید باشد. و این نوع ورم، در عضو متورم نیز زمانی تغییر نبض نماید که متصل به شریان باشد و ضرر آن به شریان مجاور آن سرایت نماید؛ زیرا که اگر ورم به طرفی باشد که شریان را از آن اذیتی نرسد، شریان آن عضو متورم به حال خود باشد و تغیری در آن عارض نگردد.

و بالجملهآ، بباید دانست که تغیر نبض در ورم پنج قسم میباشد:

اول: آن که در هر نوعی از انواع ورم، تغییر حال به نوعی خاص باشد.

دوم: آن که در مدات طول ورم، هر وقتی به طوری خاص باشد.

سوم: آن. که به حستب مقدار ورم، علامات آن مختلف باشد.

چهارم: آن که به حسب عضو متورمی علامات آن مختلف باشد. پنجم: آن که به سبب طبع و حس اعضاء متورمه، آثار متنوعه بر آن مترتب گردد. اما تغیراتی که به حسب انواع ورم عارض می گردد چنان است که: اگر ورم حار باشد، نبض منشاری و مرتعش و سریع و متواتر گردد. و هر چند صلبتر گردد، منشاریت آن ظاهرتر گردد؛ مانند اورامی که در حجب واقع شود. و اگر ورم لین نرم باشد، نبض موجی شود. و اگر بارد باشد، نبض متفاوت و بطیء گردد. و چون خراج پخته گردد، نبض از منشاریت بگردد و موجی شود و اختلاف در آن ظاهر گردد و بسا باشد که سرعت و تواتر آن کم تر گردد؛ به جهت تسکین حرارت آن. و اما تغیر در ms567 مدت اورام چنان باشد که: در ابتداء ورم حار، نبض اعظم و اقوا و اسرع و متواتر باشد؛ مانند آن که در ابتداء اوجاع می باشد. و مراد از اورام در این جا،

و چون ورم به نهایت رسد، صلابت و ارتعاد قویتر شود و در سرعت و تواتر آن بیفزاید. و چون مدت ورم متمادی گردد، ورم صلب شود و نبض نیز صلب و دقیق و سریع و ضعیف و متواتر گردد. و چون طول مدت آن نیز بیفزاید، سرعت آن زائل گردد و نملی شود. و چون ورم به نضج آید و منفجر گردد و نقصان در آن به هم رسد، نبض قوی تر شود؛ به سبب استرجاع قوت. اما تغییری که به حسب مقدار ورم به هم رسد: اگر ورم عظیم و کبیر باشد، اعراض آن نیز بالتمام زیاده باشد. و اگر صغیر باشد، اعراض آن کمتر.

و اما تغیر به حسب عضو، که: اگر ورم در عضو عصبانی باشد، مانند معده و امعاء قولون و غشاء پهلو و مثانه و امثال اینها، نبض هم صلبتر و منشاری تر باشد. و اگر ورم در عضوی باشد که شرائین و اورده در آن بسیار باشند، نبض عظیم و مختلف گردد. و اگر در عضوی باشد که در آن شرائین در نهایت کثرت باشد، مانند ریه و طحال، نبض در آن اعظم و کثیر الاختلاف باشد. و اگر در آن اورده بسیار بود، مانند کبد، عظم واختلاف نبض چندان نباشد.

و اما تغیر به حسب حس عضو، که: اگر ورم در حجاب یا در معده باشد، نبض نیز ماند نبض صاحب غشی و تشنج، ضعیف بطیء متفاوت باشد؛ به جهت آن که طبیعت حجاب مانند طبیعت عصب و معده عصبانی است و بدین سبب، هر دو حساساند ms568 در کمال حس و از اوجاع و آلام بسیار متأذی می گردند. و اگر ورم در ریه باشد، نبض مانند صاحب خناق گردد؛ به جهت آن که در خناق، وصول هوا به قلب دشوار است؛ به سبب انضغاط مجرای حلق، و در ورم ریه نیز؛ به جهت انضغاط شرائین و قصبه آن.

و اگر ورم در کبد باشد، نبض صاحب آن مانند نبض صاحب ذبول باشد؛ مانند آن که چون کبد متورم گردد، کیلوس منجذب از معده را نتواند هضم و نضج نمود و غذا حاصل کند که جزء بدن گردد، پس لا محاله ذبول عارض گردد به سبب نرسیدن غذا به اعضاء. بدان که تغیر نبض به سبب اوجاع، یا از شدت وجع آنهاست و یا برای بودن آنها در عضو شریف رئیس؛ مانند چشم و دماغ و کبد و امثال اینها و یا به سبب طول مدت اوجاع؛ و چون وجع ابتداء نماید و هنوز اندک باشد، به هیجان می آید قوه و حرکت مینماید برای مقاومت آن. و لهذا نبض، قوی و سریع و متواتر می گردد، به شرطی که وجع در ظاهر باشد. و اما اگر در باطن باشد، در ابتداء امر صغیر و ضعیف گردد.

و چون وجع صعب و شدید گردد و نکایت به حد کمال رسد، قوه رو به تناکس و ضعف آورد. و نبض، ضعیف و صغیرتر و متواتر گردد؛ به هر مقدار که مدت وجع زیاده و بیش تر گردد، تغیر در نبض قوی تر و بیش تر گردد. و هنگامی که وجع به نهایت صعوبت رسد، قوه ساقط گردد؛ به سبب عدم مقاومت بدان. و نبض، متواتر پس صغیر و دودی و نملی گردد. و در کمال شدت، ساقط گردد؛ چنان چه در بعض قولنجها میباشد. اما نبض اهزجه: مزاج حار طبیعی: اگر فاعل آن، که قوه است، قوی و آلت آن، که عرق است، نرم باشد، نبض ms569 نیز قوی و عظیم می گردد. و اما اگر به خلاف

و اگر حرارت مزاج نه به سبب سوء مزاج باشد بلکه طبیعی باشد و باشد مزاج قوی صحیح و قوه در کمال قوت، نبض نیز قوی عظیم میباشد. و گمان ننمایند که زیادتی حرارت غریزیه، موجب زیادتی آن نقصان در قوت را به حد کمال است، بلکه موجب تقویت جوهر روح و شهامت در نفس است. و حرارت تابع سوء مزاج است و حرارت تابعه سوء مزاج، به خلاف آن است که هر مقدار زیاده گردد، شدت آن زیاده می گردد در قوت و ضعف.

و اما مزاج بارد: پس میل مینماید به سوی جهات نقصان از صغر؛ به تخصیص بطء و تفاوت. و با آن اگر آلت نرم باشد، میباشد نبض عریض زائد و یا بطیء و متفاوت. و اگر صلب باشد، کم تر از آن خواهد بود. و در اکثر اوقات، دقیق و صلب باشد. و اگر با آن، قوه قوی و حاجت شدید باشد، ذو القرعتین و یا متشنج ویا مرتعش گردد. و بدان که ضعفی که سبب آن سوء مزاج بارد است، بیش تر است از آن که از سوء مزاج حار باشد؛ به جهت آن که حار را شدت مناسبت و موافقت است با حار غریزی و برودت را منافرت و ضتدیت.

و اما مزاج رطب را: تابع است موجیت نبض و استعراض آن.

اما یبوست را: تابع ضیق وصلابت است.

و طبیب راست لایق که ترکیب نماید اینها را با هم با محافظت اصول آنها.

فایده: و گاه میباشد که مزاج یک شق بدن انسان واحد در طول، گرم میباشد و شق دیگر آن سرد؛ پس ms570 نبض شق گرم آن ماند نبض محرور و نبض شق سرد آن

اما نیض فصول اربعه

در رییع: نبض معتدل میباشد در جمیع ابواب. و قوت، قوی و زاید.

و در صیف: سریع و متواتر و صغیر و ضعیف؛ به جهت انحلال قوت و تحلیل ارواح؛ به جهت استیلاء حرارت خارجیه مقرط بر آن.

و در شتا: متفاوت و بطیعتر و ضعیفتر با صغر؛ به جهت آن که قوه در صیف ضعیف گشته و ارواح تحلیل یافته. و اما محرور المزاجان را در سرما نبض قوی تر می باشد؛ به سبب میل حرارت به سوی باطن و اجتماع و تقویت یافتن در آن.

و در خریف: نبض مختلف مایل به ضعف میباشد. و اختلاف آن به سبب کثرت استحاله مزاج عرضی؛ در خریف یک مرتبه به سوی حرارت ظهایر و یک مرتیه به سوی برودت لیل و غدوات و اما ضعف بدان جهت نیز و به جهت آن که اختلاف اوقات و امزجه در هر وقت، باعث شدت نکابت و ضعف قوی است زیاده از نکابت متشابه مستوی؛ و هر چند ردی باشد. و دیگر آن که: خریف، فصلی و زمانی است که مزاج آن، مناقض حرارت و برودت هر دو است و مناسبت تامی به هیچ نمی دارد.

و اما نبض بلدان بدان که: نبض ساکنان بلدان معتدله ربیعیه، معتدل و یا اقرب به اعتدال میباشد. و نبض ساکنان بلدان حاره صیفیه، حار سریع متواتر از صغیر و ضعیف میباشد. و نبض ساکنان بلاد بارده شتویه، متفاوت و یا بطیء و یا صغیر؛ به حسب اختلاف امزجه و اهویه بلدان و امزجه بارده و اختلال فصل شتا نیز. و ساکنان بلاد یابسه خریفیه، مختلف ضعیف میباشد؛ ms571 و بالجملهآ، احکام اینها همان احکام فصول است.

موجبات نوم و یقظه مغیره نبض به حسب اوقات و احوال. بدان که:

در اول خواب: نبض صغیر و ضعیف میباشد و با آن، یا متفاوت یا بطیء؛ به جهت آن که حرارت غریزیه، حرکت آن در آن وقت به سوی انقباض و غور به سوی باطن و ینبوع خود میباشد و هم چنین جمیع ارواح و قوا، نه به سوی انبساط و ظهور. ونیز در آن وقت، طبیعت و نفس متوجه هضم و نضج غذا و فضول باطنیه می گردند؛ مانند شخص مقهور محصور لا محاله. ونیز به سبب احتقان واجتماع خود در باطن، میباشد دم باعث زیادتی و ضعف آن. و همین، علت بطدء و تفاوت نبض است. و بدان که اشبه چیزی به نوم، برودت و سکون است. و فرو رفتن در آب سرد معتدل البرودهآ، از آن کمتر. و اشبه چیزی به یقظه، حرکت است که موجب تسخین بدن می گردد به انبعاث ارواح و قوا و خون به سوی ظاهر.

و بعد از انهضام طعام و مرور زمانی در خواب: عظیم و قوی می گردد؛ به سبب رسیدن مدد غذا و تقویت به ارواح و قوا و سایر اعضاء و ترطیب عروق. و آن که . مزاج را به وصول غذا که خون است و گرم و تر است، زیاده می گردد گرمی رطوبت و نرمی و این ها باعث تقویت و عظم نبضاند و لیکن باعث زیادتی سرعت و تواتر نمی گردند؛ زیرا که باعث زیادتی حاجت و صلابت آلت نیستند. در آخر خواب: نبض، معتدل المقدار در عظم و قوت می گردد و بطیء میشود، به اسباب مذکوره و غلبه رطوبت و انضغاط حرارت و قوه تحت فضول و چون افراط در خواب نمایند نبض میل به صغر و ضعف و تفاوت و بطوء زیاده نماید به سبب کثرت رطوبت و انغمار حرارت غریزیه ms572 و قوا و ارواح تحت آن زیاده و عروض

و نبض صاحبان استحمام، اگر به آب گرم است: در اول آن، موجب إحکام قوه و حاجت میباشد؛ از عظم وقوت و سرعت و تواتر؛ به حسب مراتب. و چون تحلیل به افراط به هم رسید، ضعف و صغر در نبض به هم میرسد. و «افضل الأطبا» گفته: درین هنگام میباشد نبض، صغیر بطیء متفاوت؛ به سبب تحلیل و ضعف قوا و حدوث یبس بالعرض. و اگر افراط به حد کمال و قریب به حالت غشی رسد، می گردد نبض، بطیء متفاوت.

و اما استحمام به آب سرد: اگر غوص نماید برودت در قعر بدن، باعث صغر و تفاوت و بطء نبض می گردد. و اگر غوص ننماید و فرو نرود در باطن، بلکه ظاهر جلد را سرد گرداند و باعث اجتماع حرارت در باطن شود، زیاده می گردد قوت و عظم نبض اندک و ناقص می گردد سرعت و تواتر آن.

و اما اغتسال در میاه معادن حاره مجففه، مانند کبریتی و شبی و زاجی و زرنیخی، باعث صلابت و سرعت و تواتر نبض می گردد.

و اما نبض ms573 صاحبان ریاضت، بدان که هر گاه ریاضت به اعتدال باشد: نبض هم به تدریج قویتر و عظیمتر می گردد؛ به سبب زیادتی حرارت و قوت.

و در هنگام افراط در ریاضت: سریع و متواتر می گردد؛ به سبب زیادتی حاجت و تحلیل رطوبت که موجب آن حرکت است.

چون مداومت بدان نموده شد و به طول انجامید: باطل می گردد قوت و ضعیف و صغیر می گردد نبض؛ به سبب انحلال حرارت غریزیه و لیکن سریع و متواتر می گردد؛ به دو جهت: یکی اشتداد حاجت و دوم، قصور قوه از آن که وفا نماید به تعظیم؛ پس همیشه در سرعت نقصان و در تواتر، زیادتی به هم میرسد به مقدار چیزی که ضعیف می گردد قوه.

پس در آخر امر که مداومت به ریاضت به حد انهماک و کمال ضعف قوه رسید: عود مینماید نبض از تواتر به سوی دودی و بعد از آن به سوی نملی در نهایت مرتبه، پس رجوع مینماید اگر رجوع نماید به سوی حالت اولی خود، و الا تسلیم مینماید.

و اما از جمله امور مغیره مضاده طبیعت و هیأت نبض، از آن جمله، سوء مزاج است. و دانسته شد نبض هر مزاجی قبل از این. یا آن که قوه منضغط گردد و نبض به سبب انضغاط آن، صغیر متفاوت نماید. و اگر باشد انضغاط شدید، میباشد نبض متفاوت غیر منتظم و وزنی خاص و معین آن را نمیباشد. و ضاغط هر کثرت، امری است مادی؛ خواه آن ورمی باشد و خواه غیر ورمی؛ یا آن که تحلیل دهد قوه را و بگردد نبض ضعیف؛ مانند وجع شدید و آلام نفسانیه قویهآ التحلیل.

و اگر طعام مأکول، گرم بالفعل باشد و مزاج بالقوهآ اصلی آن نیز گرم باشد، سوء مزاج گرم احداث نماید و بدین سبب، مزاج و قوه ضعیف گردد و نبض نیز، ضعیف و سریع ومتواتر شود.

و اگر مزاج اصلی سرد باشد و طعام گرم خورد، بالفعل به آن مزاج موافقت نماید و نبض او عظیم وقوی گردد. و هم چنین اگر صاحب مزاج سرد، چیزی سرد تناول نماید، سوء مزاج سرد احداث نماید و در قوه ضعف، به هم رسد. و بدان سبب نبض صغیر و ضعیف و بطیء و متفاوت گردد.

و اما شراب: اگر بسیار آشامیده شود، بدان سبب نبض مختلف و بینظام گردد. و لیکن به اختلاف و بی نظامی طعام نباشد؛ زیرا که شراب لطیف خفیف است و طعام کثیف ثقیل. و شراب سرد بالفعل، خواه به تعمل سرد شده باشد مانند آن که به یخ و یا برف و یا به شوره چنان چه معمول اهل هند است و یا به سبب سردی هوای زمستان، حکم آن مانند حکم غذای سرد است. و تغییر نبض در آن به حسب مزاج اصلی باشد؛ چنان چه ذکر یافت. غایت امر آن که هر گاه این گرم گردد، تغییر آن نمیماند. و شراب گرم بالفعل، خواه به سخونت هوای تابستان گرم شده باشد و خواه به آتش، حکم آن حکم غذای گرم باشد در تغییر نبض. و شراب چون زود گوار است، تغیر در نبض زود مینماید.

و اما آب لطیف شیرین مرغوب، به جهت آن که ممد فعل غذا و مبدرق و نفوذ فرماینده آن است به مجاری ضیقه، حکم و فعل آن در باطن مانند فعل شراب است در این امور. و هر چند از نوشیدن آب به قدر اعتدال، نبض قوی می گردد، اما عظیم و سریع و متواتر نمیشود. و ms575 حکم کثرت و قلت آن، مانند جکم کثرت و قلت طعام است. بدان که نبض صاحب سرسام حار، یعنی قرانیطس، خواه خالص و خواه غیر خالص، صغیر ضعیف منضغط صلب میباشد و با صلابت و تموج. و چون با حمی حار باشد، نبض عظیم و سریع و متواتر می گردد. و با عظیمی و صغیری، مرتعش و مختلف. و در سرسام بارد بلغمی، یعنی لیثرغس، نبض، ضعیف متفاوت و بطیء و موجی و گاه واقع فی الوسط می باشد.

و اما صغر آن، به جهت صلابت مانع از کمال انبساط. وضعف قوه و شدت . اهتمام طبیعت به مقاومت علت؛ به سبب آن که در عضو شریف است.

و اما سرعت و تواتر آن، به سبب شدت حاجت و حرارت ماده مورمه و وصول آن به جانب قلب.

و «صاحب کامل» گفته: بسا هست که میباشد انبساط در بعضی اوقات سریع تر از انقباض و بسا اوقات میباشد بالعکس؛ جهت آن که حرارت در این مرض قویتر میباشد و انبساط در آن سریعتر؛ به سبب شدت حاجت به وصول هوای بارد. و می باشد انقباض، ابطأ؛ تا آن که هوای بارد بیش تر در قلب مکث نماید. و چون خلط عفن بسیار است، می باشد انقباض آن اسرع و انبساط آن ابطأ به سبب شدت حاجت به سوی دفع بخار دخانی و اخراج آن از قلب.

و اما ضعف آن، به سبب کثرت ماده رطبیه غامره قوه در لیثرغس.

و اما موجیت آن، به سبب کثرت رطوبت و ضعف قوه از تحریک همگی عرق به یک دفعه، بلکه حرکت میدهد آن جزئی بعد جزئیی. و سبب واقع فی الوسط، ذکر یافت. و «جالینوس» گفته: گاه میباشد در لیثرغس نبض مطرقی؛ به سبب ضعف قوه و کثرت ماده و شدت تمدید آن اغشیه را و صلابت شریان و عجز ms576 قوه از تحریک آن. و «صاحب کامل» گفته: گاه میباشد نبض درین علت، عظیم و آن، در اوایل علت است که قوه قوی و آلت لین، به سبب رطوبت ماده، و حاجت به سبب عفونت ماده زیاد است.

و نبض صاحب سبات که عبارت از نوم مفرط است، میباشد در اول آن عظیم؛ به جهت آن که قوه در آن هنوز قوی است و حرارت زائد و وافر و آلت لین. و چون به طول انجامید زمان آن، می گردد صغیر ضعیف بطیء متفاوت؛ به اسبابی که ذکر یافت. و بسا هست که واقع فی الوسط می گردد؛ به سبب اجتماع ابخره در آن نزد قلب و غفلت طبیعت از دفع آن؛ پس تحریک آن در غیر وقت آن.

و نبض صاحب سبات سهری، مرکب میباشد از نبض صاحب سبات و سرسام بارد؛ به سبب ترکیب ماده آن از صفراء و بلغم.

و نبض صاحب صداع حار، سریع و متواتر است . و نبض صاحب صداع بارد، متفاوت وبطیء. و نبض صاحب جنون، صلب وصغیر. و ابتداء سریع و قوی میباشد، پس صلب و صغیر ضعیف می گردد.

و نبض عاشق، نامنتظم میباشد. و چون معشوق را ببیند و یا نام و یا خبر وصل او را شنود و یا صدای او را، نبض او عظیم و معتدل گردد. و نبض صاحب لقوه، تمددی صلب واسترخاء متفاوت.

و نبض مفلوج، موجی و ضعیف و متفاوت و بطیء میباشد. و اگر قوه ضعیف باشد، نبض نیز ضعیف و نامنتظم.

و نبض صاحب صرع بلغمی، متفاوت و بطیء و سوداوی صلب و صغیر.

و نبض صاحب صرع و سکته، موجی باشد و متمدد؛ به جهت تمدد اغشیه دماغ به سبب کثرت خلط. و چون به طول انجامد زمان حدوث آن هر دو، ضعیف می گردد قوه، و نبض، متواتر پس دودی، پس نملی می گردند.

و نبض صاحب جمود، مانند نبض ms577 صاحب سبات است، مگر آن که مخالف آن است در دو امر: یکی آن که: قوه از آن، اقوی است از آن چه در سبات است؛ به سبب قلت ماده غامره. دوم آن که: صلابت در آن بیشتر است؛ به سبب یبس و برودت ماده. و «ارجیجانس» گفته: ملمس عرق صاحب این علت، گرمتر از سایر بدن او میباشد. و «جالینوس» گفته: این دائمی نیست بلکه اکثری الوجود است. و «علامه» گفته: سبب این، احتباس ابخره دخانیه است در قلب و اندفاع آن به شرائین بدن واستیلاء برد بر بواقی بدن.

و نبض صاحب تشنج، ممتد می باشد؛ چنان چه «جالینوس» گفته. و «صاحب کامل»، منشاری گفته. و «علامه» گفته: این حق است.

و نبض صاحب تمدد، شبیه به نبض صاحب تشنج میباشد، مگر آن که ظهور تواتر و تمدد در این زیاده میباشد. و نبض صاحب استرخاء، صغیر ضعیف بطیء متفاوت میباشد. اما صغر آن، به سبب ضعف قوه به استیلاء رطوبت در آن، و قلت حاجت و صلابت آلت؛ به سبب تمدید آن. و اما بطء و تفاوت آن، به سبب قلت حاجت؛ به جهت برودت ماده. و «جالینوس» گفته: چون به طول انجامید زمان این علت، نبض صاحب آن ذو فتره می گردد. و آن، این است که سکون واقع می گردد جایی که توقع حرکت باشد. و این، به سبب ضعف قوه و قلت حاجت است.

نبض صاحب حمیات: در حمی یوم، مایل به عظم و تواتر میباشد. و اگر مختلف گردد، منتظم میباشد. و اگر نامنتظم بود، حمی یومی نخواهد بود. و در حمی عفنی: در اول نوبه، نبض منخفض و سریع و صغیر و مختلف میباشد. و در اوسط حمی، عظیم وقوی. و در غب خالص، در ابتداء ضعیف و صغیر و متفاوت و بعد از آن، عظیم می گردد. و در غب غیر خالص، ضعیف ms578 و صغیر و مختلف. و در اواسط، عظیم میباشد و لیکن به عظم غب خالص نمی رسد؛ به اعتبار اختلاط این با بلغم.

و در شطر الغب، ابتداء مختلف و منخفض میباشد. و در اواسط، میل به عظم مینماید. و در حمی بلغمی، در اوایل، منخفض و صغیر و ضعیف و متفاوت میباشد، پس متواتر و مختلف می گردد. و در دمویه مطبقه، ممتلی. و نرم و عظیم و قوی و با عظم سریع. و اگر خون متعفن باشد، عظیم و سریع و مختلف میباشد. و در ربع: اگر ماده آن بلغمی باشد، لین و بطیء. و اگر صفراوی باشد، سریع و متواتر. و اگر دموی باشد، عظیم و لین. و اگر سوداوی باشد، صلب و صغیر میباشد. و آن چه گفته شد از دلایل از حیثیت امراض، نظر به ذات آن مرض است قطع نظر از لواحق دیگر. و نیز به اعتبار اکثریت است؛ زیرا که بسا باشد که بعض امراض در بعضی آثار تخلف نماید از آن چه مذکور گردید.

در بیان امور متفرقه نبض در ضمن سه فایده

فایده اولی: نبض طبیعی و غیر طبیعی؛ بدان که هر یک از اجناس نبض که مقتضی تفاوتاند در زیادتی و نقصان، دو نوع میباشند: طبیعی و غیر طبیعی.

طبیعی: آن است که معتدل باشد در امور مذکوره بدون افراط و تفریط، مگر قوی که طبیعی آن زائد است. و اگر باشد چیزی از اصناف دیگر زائد، میباشد زیادتی آن به تبعیت زیادتی قوت. پس نبض اعظم به جهت قوت خود طبیعی است و اما اجناس دیگر که احتمال زیادتی و نقصان دارند، طبیعی آنها مستوی و منتظم و جید الوزن است.

و غیر اینها تمامی، غیر طبیعی است .

فایده دوم: در بیان اسباب نبض بدان که اسباب آن: بعضی عام ضروری ذاتی داخل در تقویم نبضاند. و این زا اسباب «ماسکه» نامند. و بعضی غیر داخل در ms579 تقویم نبض. و از اینها: بعضی لازم مغیر احکام نبضاند. واین را «اسباب لازمه» نامند. و بعضی غیر لازمه. واین را «مغیره علی الإطلاق» نامند. و اسباب ماسکه سهاند: قوه حیوانیه محرکه نبض که در قلب است؛ و آلت که عرق نابض است؛ و حاجت به سوی تطفیه که مقتضی انقباض و انبساط است. و هر یک از این اسباب ثلاثه در اماکن خود ذکر یافتند. و این اسباب ماسکه مغیر افعالاند؛ به سبب امری که مقرون به آنها می گردد از اسباب لازمه و مغیره. فایده سوم: در بیان آن که اجناس نبض آن چه ممکن الاجتماعاند و آن چه چنین نیستند.

بدان که آن چه ممکن الاجتماعاند نزد اکثر، آنها را در ضمن مقاصد مذکور ساخت. و هر جنسی که با جنسی ضدیت دارد، بسیط باشد یا مرکب، اجتماع آن در

باب دوم از رکن چهارم از مقالهآ اولی از اجزاء

جزء نظری در بیان تفسره و متعلقات آن که مشتمل بر ده فصل است:

فصل اول از باب دوم از رکن چهارم از مقاله اولی

در بیان تعریف تفسره و آن که بول را چه وقت باید گرفت که معتبر است؟ و آن که ظرفی که در آن بول را می گیرند که قاروره نامند باید به چه هیأت باشد؟ و آن که قاروره را به چه وجه نگاه دارند ms580 و به چه نحو در آن نظر نمایند؟ و آن که اشیاء مغیره بول را نیز باید که ملاحظه نمایند. و آن که بول انسان تمیز نمایند و بیان ممیزات آن و آنکه بول، بیشتر دلیل و نشان بر کدام عضو است و خبر از چه میدهد؟ و آن که بر بول صبیان چندان اعتماد نیست. و از بول چه فایده باید اخذ نمود؟ و آن که هر گاه احتیاج به بول شود اهمال در آن نباید نمود.

در ضمن نه مبحث:

مبحث اول: در بیان تعریف تفسره: بدان که تفسره به فتح تاء مثناه فوقانیه و سکون فاء و کسر سین و فتح راء مهملتین، بول را نامند به جهت آنکه مفسر احوال بدن است بر طبیب، و دلیل نیز نامند به جهت آنکه نماینده احوال مریض است به طبیب که طریق معالجه را به چه نحو رفتار نماید. و مجازا قاروره نیز نامند از قبیل تسمیه حال به اسم محل و بالفعل مشهور بدین است زیرا که در اصل قاروره شیشه را نامند که در آن بول را بگیرند به طبیب بنمایند. و بدان که بول فضلهای است از فضلات هضم ثانی و ثالث و رابع کبدی و عروقی، خارج از احلیل و دلیل بر احوال غذا و آلات غذاست بالذات و دلیل بر اعضاء دیگر به واسطه آنها. و در آن بول دو جزء است: یکی مائیت مکتسبه مشزوبه و دیگر ثفل که تمیز یافته و جدا گشته از غذا خواه طافی و بالا و خواه معلق در وسط و خواه راسب در زیر باشد. و جهت هر یک معلوم است و قبل نیز در مبحث اخلاط و اعضاء ذکر یافت و بعد از این نیز به تفصیل مذکور خواهد گشت. مبحث دوم: در بیان آن که بول را چه وقت باید گرفت که معتبر است؟ بدانکه بول را وقتی باید بگیرند که آدمی صبح ms581 از خواب معتدل برخیزد نه آنکه شب بیداری کشیده و هنوز از طعام و آب چیزی نخورده باشد و قبل از آن نیز چیزی که مغیر بول باشد مباشر آن نگشته. و کسانی که شب بیدار باشند و شب طعام خورند و در روز بخوابند و ترک غذا نمایند، وقت شام در حق ایشان حکم صبح دارد یعنی بول ایشان را در آن وقت باید گرفت و ملاحظه نمود. و این در حق معتادین است نه غیر معتادین که به سبب روزه

و آن چه نوشته شد بنا بر ضرورت است و الا حقیقت بول کما هو حقه در وقت شام و تیرگی هوا معلوم نمی گردد.

مبحث سوم: در بیان آن که ظرفی که در آن بول را می گیرند، که قاروره نامند، باید که به چه هیئات باشد و آن چه متعلق بدان است:

بدان که قاروره را باید از شیشه سفید صاف بلوری شفاف به هیئات و شکل مثانه بزرگی سازند و دهن آن نه بسیار تنگ و نه بسیار گشاده شود تا آن که بلاواسطه بول در آن قاروره گرفته شود.

و تمامی بول در آن گنجد، بلکه قدری از قاروره خالی باشد؛ جهت تحریک. و صفا و کدورت و رسوب و رنگ و غلظت و رقت بول و سایر اوصاف احوال آن ظاهر و نمایان باشد از بیرون شیشه زیرا که اگر قاروره به اوصاف مذکوره نباشد، فوائد مذکوره خوب ظاهر و بین نمی گردد.

و اگر تمام بول از اول تا آخر گرفته نشود استدلال به مقدار و صفا کدورت و رسوب و غیرها تام و کامل حاصل نمی گردد.

و بهترین اشکال برای آن، شکل محل طبیعی آن است که مثانه است و قریب به کرویت و جمیع حالات بول در آن خوب ظاهر ms582 می گردد.

و باید که مقدار آن بسیار بزرگ نباشد که تمامی بول در ته آن آید و در آن پهن گردد و معلوم نگردد رنگ و قوام و رسوب آن، و نیز باید که در وسط زیر قاروره، قبه و برآمدگی به طرف اندرون و یا بسیار ضخیم نباشد؛ زیرا که اینها همه باعث تفریق اجزاء بول و موجب احتجاب آناند. و نیز باید که شیشه قاروره، خالی و صافی از اشیاء داخلیه و خارجیه باشد. و چرک و غبار بر آن منجمد نگشته باشد.

و چون بول را در آن شیشه گیرند، از هوای گرم و سرد و آفتاب محفوظ دارند؛ بلکه در هوای سرد در غلاف پنبهدار محفوظ دارند. و در بیرون نیز چنان نبرند که حرکت بسیار در آن واقع شود و بجنبد؛ به حدی که متغیر گردد از هیأت اصلی خود. و نیز باید که به زودی به طبیب بنمایند و مدت بسیاری بر آن نگذرد.

مبحث چهارم: در بیان آن که: قاروره را به چه وجه نگاه دارند؟ و به چه نحو در آن نظر نمایند؟ و بعد از خروج، تا چه مدت اعتبار آن ساقط می گردد؟

بدان که شخص نماینده، قاروره را به دست چپ بگیرد؛ جهت احترام دست راست؛ چنان چه وارد است که «طهارت را به دست چپ نمایند». و از سایه خود دور دارد و چنان ننماید که عکس لباس او، خصوص که رنگین باشد، در آن افتد و رنگ بول را متغیر نماید.

و آن را در روشنایی روز باید ملاحظه نمودن، بی آن که شعاع آفتاب بر آن افتد؛ زیرا که به سبب شعاع آفتاب و ضیاء شیشیه، در بول مانند ابر چیزی نمایان می گردد. و باید که پیش از آن که طبیب بر آن نظر نماید، شیشه را متمکن دارند و از حرکت باز دارند؛ تا در وقت نظر کردن در آن، بول ms583 در حرکت و جنبش نباشد و ثفل آن، در هم و مخلوط به صافی آن نباشد.

و بدان که بعد از آن که شش ساعت بر بول بگذرد، اعتمادی بر آن نمیماند؛ زیرا که در این مدت، رنگ آن متغیر می گردد و ثفل و رسوب آن می گدازد؛ خصوص که هوا گرم باشد. و اگر سرما باشد، زبد آن منعدم و قوام آن غلیظ می گردد. و نیز به سبب اطالت زمانی، به جهت انحلال ریح، اکثرا اجزاء غلیظه ممتزجه بدان به سبب طول مدت ته نشین می گردد و آب صرف خالص بر بالا طافی میماند و زیر آن کدر.

و نیز، بباید دانست که همان زمان که بول را در قاروره گرفته باشند ملاحظه ننمایند، که اعتماد بدان نیست، بلکه اندک زمانی بگذارند تا تفل آن جدا گردد و

و «شیخ الرئیس ابو علی بن سینا»، رحمه الله، گفته: که بعد از یک ساعت کامل، رنگ و قوام بول متغیر می گردد و اعتماد را نمیشاید. و یحتمل که مراد از آن، ساعت نجومی، خصوص در ایام گرمای بسیار گرم و یا سرمای بسیار سرد باشد. و بالجملهآ هر فصل وهر وقتی حکمی دارد؛ آن مقدار باید توقف نمود که رسوب آن جدا گردد، پس بلا توقف ملاحظه نمود. و شش ساعت که ابتداء ذکر نموده شد، بنا بر ضرورت و لاعلاجی است؛ بنا بر مانعی از وصول طبیب نزد مریض و یا مریض نزد طبیب و نمودن قاروره را بدو به زودی. و الا بالضرورهآ در این مدت، قاروره متغیر و فاسد گردد و اعتمادی ندارد.

مبحث پنجم: در بیان آن که اشیاء مغیره بول را نیز باید که ملاحظه نمایند:

بدان که اشیاء مغیره بول، مأکوله و مشروبه و اعراض بدنیه و ms584 نفسانیهاند:

مأکوله، مانند تناول بقول، یعنی سبزیها، که بول بعد تناول آنها اکثر سبز می گردد. و از تناول زعفران، زرد و از خیارشنبر، سرخ و از مری، سیاه. و از شراب ملون یعنی شربتهای رنگی، ملون به لون همان شراب می گردد و قوام آن نیز متغیر شود. از تخضیب به حنا و به دست و پا رنگ مالیدن، بول به حمرت مایل می گردد؛ خصوص در نازک بدتان رقیق الجلد که مدتی حتا بسته باشد. ولیکن قلیل الإشراق می باشد و لازم آن نیست غلظت؛ به خلاف صبغ از دمویت که در اغلب غلیظ می باشد. از صوم و سهر و تعب و جوع و غضب و تدافع حاجت، بول در اکثر زرد و یا سرخ میباشد. و بسا باشد که بعد از بیداری بسیار، بول سفید می گردد و یا نسبت به

و لیکن خالی از کدورت نمیباشد؛ زیرا که غذا به جهت بیداری، انهضام و انضاج تمام نمییابد و بدان جهت، اجزاء غلیظه آن با بول مخلوط گشته مندفع می گردد و لهذا بول کدر می گردد؛ پس باید که طبیب ازین غافل نباشد و سفیدی بول مذکور را بر خفت مرض حمل ننماید و از مغالطه محفوظ ماند. از جماع، بول گرم می گردد و چرب مینماید. و در آن، رسوب و ثفلی سفید به شکل ریسمانی ظاهر می گردد؛ خواه جماع با انزال باشد و یا بی انزال؛ زیرا که در هنگام جماع به جهت التذاذی و شوق و رغبتی که طبیعت را بدان است، جمیع ارواح و قوا و حرارت غریزیه و خون به حرکت و هیجان می آیند و میل بدان جانب مینمایند. و از رطوبت لزجه شبیه به بیاض بیض که «مذی» نامند، ms585 با بول مخلوط می گردد اگر بی انزال باشد. و اگر با انزال باشد، میتواند بود که از بقایای منی قلیل که در احلیل مانده و یا مذی که با بول مندفع گردد و شبیه به تاری نماید. قی و اسهال و حرکات مفرط و سایر ریاضات و فرح مفرط و غضب وخوف مفرط، هر یک مغیر بولاند به تغییرات مختلفه. و از تقدم تناول غذا و آب که به زودی خورده و آشامیده و فاصله چندان بر آن نگذشته باشد، بول کم رنگ می گردد؛ زیرا که انصباغ بول که مائیت مخلوط به غذاست که بعد از انفصال از آن مندفع می گردد چنان چه ذکر یافت قبل از این، بعد از هضم و نضج است که باعث انصباغ آن می گردد، نه قبل از آن.

و مراد از این، بولی است که از اکل و شرب جدید حاصل گردد، نه از اکل و شرب قدیم؛ زیرا که چون غذا تناول نمایند و آب بیاشامند و به زودی و به فاصله اندکی بول نمایند، البته این بول از این اکل و شرب نیست و از «ما نحن فیه» بیرون

و هم چنین در امراض حاره، از تناول طعام، بیاض در بول ظاهر می گردد و در امراض قلبیه، مانند دق و خفقان، و یا هنگام توجه تام طبیعت به جانب دیگر؛ خصوص به اعالی بدن، مانند اکثر امراض دماغیه؛ مانند قرانیطس، که بول نیز سفید می گردد. و اکثر آن است که طبیب به غلط میافتد که: مرض خفت یافته و یا مرض در کمال برودت و رطوبت است؟ و لهذا باید که ازین نیز غافل نگردد و در کمال احتیاط باشد وحفظ جمیع علامات و مراعات اعراض ولوازم دیگر نیز نماید ms586 و اکتفا به تفسره تنها ننماید؛ تا از خطا در عمل محفوظ ماند.

و بدان که اقل مدت هضم و نضج و وصول غذا به اعضاء وانفصال مائیت از آن، دوازده ساعت مستوی است. و لهذا گفتهاند که: هر گاه صبح اراده بول گرفتن داشته باشند، در آن شب غذا نخورند و گرسنه نیز تخوابند. و کسانی که عادت شب طعام خوردن داشته باشند، تقلیل نمایند و یا آن که از چند روز قبل از آن، عادت خود را تغیر دهند اگر تواند شد تا باعث ضرر و ایذا نشود؛ زیرا که ترک عادت، خصوص محرور المزاج سریع الهضم را، خود مرض است. وبالجملهآ، باید که از پرخوری و امتلاء البته اجتناب نماید و گرسنه هم نخوابد که هر دو مضر و مغیر بولاند، سوای تغییر مرضی.

و جزئیات مراتب، از تحریر و تقریر بیرون است؛ باید که از فرموده طبیب حاذق و اقتضاء طبع سلیم و عقل مستقیم بیرون نرود و بدان عمل نماید. مبحث ششم: در بیان آن که بول انسان را از بول غیر انسان تمیز نمایند و بیان ممیزات آن بدان که آن چه باعث اشتباه بول انسان از غیر انسان میشود، دو نوع است:

یکی: اشیاء سیاله است؛ مانند ماء العسل و سکنجبین و آب زعفران و آب معصفر و آبکامه و ماء التبن، یعنی آبی که در آن «کاه» خیسانیده باشند، و امثال اینها هر چه مغیر رنگ آب و اندک مغلظ آن و سیال باشد.

و فرق کلی در بول و اشیاء مذکوره آن است که لازمه بول است که چون نزدیکتر آورند غلیظتر نماید و چون دور برند بالعکس صافتر نماید به خلاف چیزهای دیگر که در نزدیکی صاف مینماید و در دوری غلیظتر و با آن لازمه سکنجبین و ماء العسل است که چون شیشه را بالا بدارند در ته آن مانند عسل آلودگی مینماید و در میان شیشه ms587 مانند ابر چیزی ظاهر می گردد و زبد ماء العسل زرد میباشد و لازمه آبکامه است که ثفل و رسوب آن در یک جانب شیشه میباشد و ثفل و رسوب بول در میان شیشه و هیأت حرکت ثفل بول مانند ثفل آبکامه نمیباشد. و نیز در میان شیشه مانند ابر چیزی ایستاده بنماید و آنچه در بول مردم باشد متحرک بود. دوم: بول حیوانات دیگر است و فرق میان بول انسان و ابوال حیوانات دیگر بعد معرفت اوصاف هر یک خوب معلوم و منکشف می گردد و لهذا اوصاف بعض حیوانات شدیده الاشتباه را ذکر مینماید؛ تا او صاف آنها را دانسته امتیاز توان نمود؛ بدانکه: بول حمار، در قاروره غلیظتر و سفیدتر مینماید و گویا روغن گداخته است. و بول دواب و اسب، مشابه بدان است لیکن صافیتر از آن و چنان نماید در خیال که نصف بالای آن صاف است و نصف پایین آن کدر. و بول اشتر زرد و با اندک زرقت باشد و در میان آن چیزی شبیه به پنبه ندافی کرده باشد. و زبد در آن نباشد.

و بول گوسفند، مایل به زردی باشد قریب به بول انسان و لیکن عدیم القوام و ثقل و رسوب آن مانند روغن و یا ماند ثفل روغن و هر چند غذای حیوان اجود و الطف باشد، بول آن نیز صافی تر بود.

و بول آهو، مشابه بول گوسفند و بول آدمی است و لیکن بی قوام و بی ثفل. و صافی تر از بول غنم؛ به اعتبار حرارت مزاج و سرعت حرکات آن.

مبحث هفتم: در بیان آن که: بول، بیش تر دلیل و نشان کدام عضو از اعضاء بیش تر است؟ و خبر از چه میدهد؟

بدان که بول، بیش تر مبین حال کبد و اخلاط حاصله در آن است چنان چه مکرر ذکر یافت در مبحث اخلاط و غیر آن. و نیز، مبین حال ms588 عروق و اعضائی است که در آن عبور مینماید؛ مانند گرده و مثانه. و دلیل این آن است که نزد اختضاب به حنا، رنگ بول منصبغ بدان مینماید. و لهذا دلیل و بیان آن، احوال کبد و اخلاط و عروق و گرده و مثانه، اظهر و اقوی است. و بیان آن احوال صدر و دماغ و اوجاع مفاصل، اخفی و اضعف. و به دستور، بیان. احوال دل و معده و سپرز؛ بلکه درین سه به حد توسط است.

مبحث هشتم: در بیان آن که بر بول صبیان چندان اعتماد نیست و از بول، چه فاید های باید اخذ نمود؟

بدان که بر بول صبیان از آن جهت اعتماد نیست که طبیعت ایشان بنا بر ضعف و عدم اقتدار و تغذیه به شیر، نمیتواند رسوب را از مائیت جدا نماید. و نیز به سبب غلبه رطوبت وبلغمیت، صفراویت، مغلوب است و لهذا صبغ در بول ایشان کمتر ظاهر می گردد. و هر چند صبی خورد تر باشد، اعتماد بر بول آن کم تر میباشد و چون از قطام، یعنی گرفتن او از شیر، یک سال گذرد، قریب به اعتماد میشود. و چون یک اسبوع از سن آن بگذرد، یعنی هفت ساله شود، می توان بدان استدلال نمود. و بدان که دلائلی که طبیب از بول میجوید، هفت جنس است: اول، لون بول. دوم، قوام آن. سوم، صفا و کدورت آن. چهارم، رسوب آن. پنجم، قلت و کثرت آن. ششم، رایحه آن، هفتم، زبد آن. و رقت و غلظت، داخل قواماند و کدورت و

اما بر عاقبت امر آن است؛ مثلا هر گاه باشد رنگ بول از الوان محموده؛ مانند اترجی و یا احمر، منذر بر حمی است. و هم چنین اگر باشد رسوب آن محمود، میباشد عاقبت آن محمود. و اگر باشد رنگ آن از الوان ردیه، مانند اسود، دلالت بر احتراق و سوء عاقبت می نماید. و هم چنین رسوب آن؛ که مانند ذوبانی و یا صفایحی و یا غیر اینها باشد. و اما دلالت آن بر نوع مرض: مانند آن که اگر اصفر باشد، دلالت مینماید بر آن که مرض از ماده صفراوی است و حمرت بر دموی و بیاض بر بلغمی و سواد بر سوداوی. و لیکن این، کلی مطرد و جاری در کل امراض نیست؛ زیرا که بعض امراض حاره است که بول در آن ابیض میباشد، مانند قرانیطس، و بعضی امراض بارده است که بول در آن رنگین میباشد؛ مانند استسقاء و فالج و قولنج. و اما مدت مرض، یعنی طول و قصر: آن است که اگر نضج در قاروره به زودی ظاهر گردد، دلیل بر لطافت ماده و استیلاء قوه و قصر مرض است. و اگر نضج به دیری در آن ظاهر گردد، دلیل بر عکس آن.

و اما بر موضوع مرض مانند: بول رملی، دلالت بر آفت در گرده و مثانه مینماید. و صفایحی و دشیشی و نخالیی، دلالت بر آفت حادث در مثانه مینماید و اعضاء قریبه بدان.

مبحث نهم: در بیان آن که هر گاه احتیاج به بول شود، امهال و توقف در آن تباید نمود.

بباید دانست که عند الحاجهآ، تدافع و حبس خبایث و فضلات داخلیه نباید نمود؛ که ممنوع و باعث مضرت بدنیه منجر به مضرت دینیه است و ms590 از جمله آن فضلات، بول است.

پس باید که هرگاه حاجت به بول معلوم گردد بلا تمهل و توقف برود و بول نماید و خود را از خلش آن فارغ گرداند و بعد از بول، استبراء تام نمایند و مخرج را به آب بشویند تا آن که باعث جراحت و قذارت و بدبویی بدن و ثوب نگردد.

از جمله مضرتهای تدافع و احتباس بول آن است که «قرشی» در «شرح» خود نقل نموده که: بعضی از فقها، بنا بر اشتغال به مناظره، تا دیری حبس بول کرده بودند؛ از عانه و فخذ آنها بول برآمد و هلاک شدند در همان روز. و شخص دیگر نیز هم چنان حبس بول کرده بوذ؛ از قطن او بول برآمد از چند جا. و بعد از آن. تا مدتی زنده ماند و هر وقت حاجت به بول میشد، ابتداء از قطن او بول برمی آمد بعد از آن از مجرای معتاد.

و مؤلف کتاب نیز شخصی را دید که جرب مثانه داشت از مدتها. اتفاقا روزی مسهل گرفته و حاجتی داعی گشته در آن روز که به خانه حاکم باید برود و حاضر گردد. دوای حابسی خورده رفت و تا مدت نیم روز در آن جا توقف رو نمود. بعد از مراجعت، عسر بولی او را به هم رسید. و چون برای بول رفت، بول نشد مدری خورد: از قریب به اربیه او و از جانب پشت نیز دو مجرای جدید به هم رسیده. از آن مجرا بول مندفع گردید و از مجرای طبیعی کمتر. و «نواصیر» نیز به هم رسانید. و مدت العمر بدان امراض جدیده مبتلا بود و دائم در تزاید بود تا آن که هلاک گردید. و مدافعه بول، با وجود مضرتهای مذکوره، مغیر رنگ بول است؛ از سه جهت:

سوم: آن که به سبب ماندن آن در مثانه و تأثیر حرارت غریبه در آن، رنگ و حال آن متغیر می گردد.

و دیگر آن که مدافعه و حبس بول، باعث تولید رمل و حصات گرده و مثانه و دیگر امراض مجاری بول می گردد. و اجناس هفت گانه را هر یک در فصلی ذکر مینماید.

فصل دوم از باب دوم از رکن چهارم از مقاله اولی

در بیان الوان بول و اصول آن یعنی اجناس خمسه و طبقات هر

یک از آن

بدان که دلیل انحصار بر هفت، استقرائی است نه عقلی. و چون لون اظهر دلائل است، لهذا آن را مقدم داشته. و بنا بر رأی «شیخ الرئیس»، قدس سره، واکثر اطباء، طبقات آن پنج است، به حسب اصول الوان مفرده: صفرت و حمرت و خضرت و سواد و بیاض است. و «مسیحی»، اصول آن را چهار گفته؛ به حسب اصول اخلاط که اصفر واحمر و ابیض واسود باشد؛ به مناسبت هر خلطی. و این، اقرب به صواب مینماید؛ زیرا که اخضر، مرکب است از صفرت و سودا. «و سید اسماعیل جرجانی» در «ذخیره» بول سبز را از مرکبات شمرده. و مراد «شیخ» و غیر آن، از اجناس خمسه بول، آن است که در تحت هر یک، انواع بسیار است؛ زیرا که در تحت لون خضرت نیز درجات است؛ خواه انواع تحت اجناس مرکبات باشند و یا بسایط.

و نیز «شیخ الرئیس»، قدس سره، گقته: اجناس بول، سه است: غلظت و رقت و توسط. و اعراض آن، چهار: حمرت و صفرت و سواد و بیاض. و هر یک دلالت بر امری مینماید1 و غلبه خلط ملون ms592 بدان؛ که صفرت بر غلبه صفراء و حمرت بر غلبه دم و سواد بر غلبه سوداء و بیاض بر غلبه بلغم.

جنس اول: لون اصفر است وطبقات آن

بدان که طبقات اصفر شش است. و چون لون صحی بول، یکی از طبقات آن است که اترجی باشد. و بول در اغلب احوال زرد میباشد؛ به اعتبار اختلاط قسطی از صفراء با دم برای ترقیق و تنفیذ آن در مسالک ضیقه و مائیت نیز مخلوط آن هر دو میباشد برای ترقیق و تنفیذ و چون دم به اعضاء ضیقه و اقاصی بدن رسید و دیگر احتیاجی به صفراء و مائیت نماند آن هر دو جدا گشته به طریق قهقرا بر می گردند و مندفع میشود از مجرای احلیل و لهذا بول زرد میباشد و نیز باید که قدری صفراء با . مائیت مخلوط گشته برای تحریک و دغدغه آن به سبب حدت و قوت دافعه، که دارد تا معین قوت دافعه بول گردد چنان چه با فضول معدی مخلوط گشته آنها را دفع می نماید از طریق امعاء. طبقه اول تبنی است؛ یعنی شبیه برنگ آبی که «کاه» در آن خیسانیده باشند و آن مرکب از زردی کم رنگ و بیاض شفاف است و سبب آن سوء هضم است به جهت برودت مزاج و یا قلت صفراء بالنسبهآ به مائیت نیز به سبب برودت مزاج که تولید صفراء کم مییابد و یا به سبب کثرت آشامیدن آب و یا به سبب انحداد بلغم رقیق مائی بسیار به مسالک بول و یا به سبب انصراف صفراء به جهت دیگر مانند دماغ، در بعض امراض دماغیه، و یا به موضع دیگر خواه اسهال و خواه قی صفراوی. و هر یک بر چند نوعاند:

اما سوء هضم و فساد آن، اکثر به سبب برودت و رطوبت میباشد که رأس مغیرات فساد هضم است.

و قلت صفراء از دو حال بیرون نیست: یا آن ms593 که صفراء فی الحقیقهآ کم است نسبت به مائیت؛ به سبب برودت مزاج که مانع تولید صفراست. و یا به جهت تناول اغذیه غلیظه بارده است که صفراء از آنها کم تولید مییابد، و اگر بسیار تولید یابد منصرف به مجاری بول نمیباشد، بلکه به جوانب دیگر مانند دماغ، چنان چه در مبادی سرسام و غیر آن میباشد، و یا به جانب اسهال و قی صفراوی و غیرها، که در اینها چون صفراء متوجه جانب دیگر است، بول مائی کم رنگ میباشد.

انصباب و انحدار بلغم: یا آن است که بلغم خود رقیق مائی است که در مجاری بول میریزد و با مائیت مندفع می گردد. و یا به سبب ذوبان، به تأثیر حرارت در آن، ترقیق یافته مندفع می گردد.

و این امور مذکوره، همه اسباب داخلی بدنیاند.

و میتواند بود که از اسباب خارجی باشد؛ مانند کثرت آشامیدن آب و شراب رقیق. و فرق میان هر یک این است که تبنی: اگر از کثرت آشامیدن آب و یا شراب یعنی شربت رقیق باشد، کثرت مقدار بول و رقت آن دلالت بر آن مینماید. و اگر از انحدار بلغم رقیق است، نیز کثرت بول با غلظت، دلیل آن است ؛ زیرا که بلغم، هر نوع که باشد، خالی از غلظتی نیست.

و اگر سبب آن قلت صفراست، لازمه آن نیز قلت بول است؛ زیرا که: اگر قلت آن به سبب کمی تولید است، علت آن برودت مزاج است و در حال برودت، احتیاج به آشامیدن آب بسیار نمیباشد و نیز قوه منحدره مائیت و دافعه و مخرجه آن کم می باشد؛ به سبب قلت صفراء. و اگر به سبب انصراف و توجه آن به جانب دیگری است، مائیت نیز با آن در اغلب اوقات مانند اسهالات و قی صفراویه نیز منصرف و متوجه آن جانب می گردد. و لهذا مقدار بول نیز قلیل میباشد.

نکته: و «سید اسماعیل» ms594 در «ذخیره» نوشته که: بول تبنی، دلالت بر تسکین صفراء و حرارت و اعتدال مزاج مینماید. و در این قول، او منفرد است. و دیگران، بول غیر معتدل صحی میدانند آن را.

طبقه دوم: اترجی است؛ یعنی شبیه به رنگ پوست زرد رسیده اترج. و این، مرکب از زردی و مائیت است زیاده از زردی تبنی.

و سبب این، نیکویی حال هضم است؛ زیرا که اگر حرارت غالب میبود، صفراء زیاده تولید مییافت و باعث زیادتی رنگ آن می گشت. و اگر برودت غالب میبود، باعث زیادتی تولید بلغم میشد و رنگ بول، تبنی و یا کمتر از آن میبود. و این، بنا بر رأی «شیخ الرئیس»، رحمه الله، و قرشی و دیگران است. و جالینوس و جماعتی از قدماء لون صحی را بول اصفر مشبع و احمر ناصع دانستهاند و بر این تقدیر، باید که رنگ اترجی، کم تر از رنگ طبیعی صحی باشد و شیخ الرئیس و دیگران گفتهاند اگر صفراء مخلوط به مائیت قلیل المقدار است، رنگ بول تبنی می گردد و اگر به حد اعتدال است اترجی و اگر از آن اندک زیاده است، اشقر و نارنجی و اگر از آن نیز زیاده است، ناری هم چنین و ملا سدید کازرونی در جمع بین القولین گفته: لون معتدل صحی به حسب امزجه و اسنان مختلف میباشد؛ زیرا که در امزجه بارده و اسنان بارده اترجی معتدل باشد و در امزجه حاره و اسنان حاره رنگی که ما بین نارنجی و ناری است معتدل دانسته.

و یحتمل که ملا سدید از اشقر مشبع که در قول «جالینوس» و غیر آن واقع است، نارنجی خواسته و از احمر ناصع، ناری و الا در قانون و شروح آن مبرهن شده که اصفر مشبع، ناری است و احمر ناصع، زعفرانی و بالجملهآ مراد از بودن صحی ما بین اصفر مشبع و احمر ناصع که گفته نه آن است که مرتبه ms595 علی حده که مرتبه سابع ما بین ناری و زعفرانی و مختص به حال صحت باشد زیرا که مقرر گشته که بعد از ناری، زعفرانی است و واسطه میان هر دو نیست و اگر میبود نامی میداشت و

و سید اسماعیل در ذخیره نوشته که أترجی رقیق القوام دلیل نضج ماده و صاحب قوام دلیل خامی آن باشد. پس حکم اترجی موقوف بر ملاحظه قوام بول است و محمد بن زکریا نوشته که اکثر دیدهام در امراض حاره در اول روز که حمی ابتداء کرده بول اترجی بود و بر آن حال بماند و روز چهارم هلاک گردید.

و از این ظاهر می گردد که اترجیت بول که نزد جمهور، محمود و مختص به حال صحت است، در هر مرض علامت محمودیت عاقبت نیست زیرا که هرگاه مرض حاد باشد سزاوار است که بول در آن ناری و یا زعفرانی باشد. به مناسبت ماده مرض نه که تبنی و یا أترجی که البته دلیل میل و انصراف ماده است به عضو رئیس و جانب دیگر. پس، این از اردء و اسوء دلائل است که طبیب باید ازین غافل نگردد وبازی نخورد.

طبقه سوم: اشقر است؛ و آن، مرگب از صفرت و حمرت است؛ یعنی زرد مایل به سرخی است.

و سبب آن زیادتی حرارت است نزد شیخ الرئیس، رحمه الله، واکثر قدما، زیرا که چون صفرت اشتداد یابد مایل به حمرت شود. و علت صفرت اندفاع صفراء، است با مائیت. واین، دو قسم است:

قسم اول: سبب شقرت، کثرت اندفاع صفراء باشد در بول. و این، ظاهر است که هر گاه صفراء زیاده از حد آن که آن را اترجی گرداند مخلوط بدان گردد، رنگ او را اشقر مینماید. و دلالت این قسم بر حرارت ظاهر است؛ ms596 زیرا که دلیل غلبه خلط حاراست که صفراء باشد که بروز نموده با بول.

قسم دوم: آن که سبب شقرت، زردی رنگ صفراء باشد به جهت کیفیت فقط نه به اعتبار کمیت. و این، بر دو نوع است: یکی آن که از مرتبه ما تحت خود ترقی

و وجه تقبید به غالب احوال، برای آن است که گاهی بر سبیل ندرت، سوداء طبیعی مخلوط به صفراء می گردد و بدان سبب رنگ آن متغیر میشود.

و قرق میان این دو قسم، آن است که آن چه از کثرت اندفاع صفراء باشد، اشتعال در بول نسبت به قسم دوم کمتر میباشد و آن چه از شدت لون آن بود، در هر حال اشتعال آن زیاده میباشد؛ زیرا که: در اول، در نفس ماده صفراء غلبه و زیادتی نیست؛ بلکه به جهتی از جهات صفراء زیاده مندفع گشته بر مجاری بول و با مائیت مندفع شده. و در دوم، نفس ماده صفراء غلبه و زیادتی دارد. طبقه چهارم: نارنجی نارنجی است: که صفرت مایل به حمرت و شقرت باشد. و این را «اصفر مشبع» نیز نامند. طبقه پنجم: ناری ناری است: که صفرت زیاده بر نارنجی، با شعاع و اشراقی مانند شعاع و اشراق آتش باشد. طبقه ششم: زعفرانی زعفرانی است؛ یعنی صفرت زیاده بر ناری، شبیه به آبی که زعفران در آن حل

و همه اینها دلالت بر ms597 زیادتی حرارت مینماید بالنسبهآ به سوی مرتبه قبل خود به طریق ترقی؛ که: نارنجی، زیاده بر اشقر و ناری، زیاده بر نارنجی و زعفرانی زیاده بر ناری مینماید و زعفرانی را احمر ناصع نیز نامند به جهت آن که سرخی آن خالص می باشد.

و آن چه ذکر یافت بنا بر رأی شیخ الرئیس وصاحب کامل الصناعه و قرشی است و محمد بن زکریا و ابن ابی صادق بر آنند که حرارت ناری بیشتر از زعفرانی است بدلیل آن که حمرت بول دلیل مخالطه قدری از خون است به آن و صفرت آن دلیل بر مخالطه قدری از صفراست با آن و شک نیست که صفراء گرمتر از خون است به جهت آن که اجزاء هوایی و ناری در این زیاده است نسبت به خون پس ناری باید گرم تر از زعفرانی باشد.

و هرگاه از ناریت به سرخی میل مینماید به همان مقدار که به سرخی میل نموده حرارت آن نیز کمتر می گردد و تابعان شیخ و صاحب کامل و قرشی چنان جواب می گویند که حرارت خون لا محاله کمتر از حرارت صفراست و لکن قبول نداریم که حمرت در زعفرانی به مخالطت دم با مائیت باشد بلکه حمرت آن از شدت تراکم صفرت است. و آن چه سید اسماعیل در ذخیره از محمد بن زکریا حکایت نموده و خود راغب و مایل بدان است این است که آن گفته: من در سرسام حار حاد کشنده که قرانیطس خالص در کمال گرمی و خشکی است همیشه بول صاحب آن را اشقر دیدهام و به تجربه بسیار یافتهام که در بول اصفر، حرارت از احمر زیاده است پس اشقر ناری در غایت حرارت باشد و صاحب آن به علاج بارد رطب بسیار محتاج است و هرگاه اشقرناری بی رسوب باشد دلیل بر سوء حال مریض است و یحتمل که رأی شیخ و متابعان آن ارجح باشد و بودن ms598 بول اشقر در سرسام مهلک که احتجاج بدان نمودهاند

در امراض حاره حاده در غایت قصوی، بول زعفرانی باشد البته، مگر آن که در آن، صفراء میل به جانب دیگر نماید که در این صورت، میتواند بود که بول تبنی باشد.

و نیز میتواند بود که در سرسام مهلک که دلیل و حجت خود آوردهاند، شقرت بول نیز از آن قبیل باشد و لهذا اطباء گفتهاند که مائیت بول در سرسام، دلیل هلاکت است. پس تنزل بول از رنگ زعفرانی در امراض به غایت حاده، به سبب امر عارضی باشد و قدحی به مقصود شیخ ندارد و بباید دانست که نارنجی اصناف آن مانند اصناف اشقر است ولون آن مایل تر به سوی حرارت از لون اصفر است و لهذا حرارت آن قوی تر است و هم چنین ناری و اما زعفرانی.

پس به درستی که ممکن نیست که حادث گردد از کثرت صفراء بدون اشتداد در رنگ آن به سبب احراق و یا تکاثف زیرا که هرگاه متغیر نگردد رنگ طبیعی آن می باشد رنگ آن احمر ناصع و چون مختلط گردد به مائیت متغیر می گردد رنگ آن از حمرت ناصع به سوی کم تر از آن و بعید است وجود این الوان از آن که از خون باشد برای آن که اشراقیت نمیباشد در خونی که شکسته شده است حمرت آن به سبب اختلاط اجزاء مائیه. جنس دوم: احمر است؛ و طبقات آن چهار است «اصهب» و «وردی» و «احمر قانی» و «احمر اقتم» و هر یک از آنها به مراتب ترقی از أدتی به أعلی دلالت بر حرارت و غلبه خون مینماید. مثلا اصهب که عبارت از شقرت مایل به حمرت است دلالت بر اندک غلبه خون و حرارت کمی مینماید و وردی که ms599 شبیه به رنگ گل سرخ است و حمرت آن زیاده از اصهب است دلالت بر زیادتی خون و گرمی بیش تر از اصهب مینماید.

و احمر قانی که رنگ سرخی آن زیاده از وردی باشد و عبارت از سرخی خالص است چنان که می گویند: عبد قن أی خالص العبودیهٔ‌ دلالت بر زیادتی خون و حرارت مینماید از وردی و اقتم که عبارت از سرخ مایل به تیرگی است دلالت بر کمال غلبه خون و حرارت مینماید از همه زیاده در اکثر به جهت آن که سبب حمرت بول یا از خارج است مانند خضاب بستن به حنا و این خارج از مبحث است و یا از داخل و این یا به سبب غلبه خون است و این اکثری است به جهت آن که وجود آن در بدن بسیار است. و یا به سبب عفونت بلغم است؛ زیرا که بلغم چون متعفن گردد به سبب تأثیر حرارت در آن و حرارت متعفنه احداث نماید در آن زردی اندک و این زردی چون متکاثف و محتقن گردد در رؤیت سرخ شبیه به خون نماید و این بسیار کم است به جهت آن که رنگ احمر دور است از طبیعت بلغم که ابیض است. و اما تراکم صفراء و تکاثف و احتراق آن با سوداء دمویه است و در این جا گفت گوئی از مراتب آن نیست زیرا که دلالت بر حرارت نمینماید و نه بر غلبه خون زیرا که اصهب گاه از صفراء میباشد به سبب آن که در آن اندک تراکمی به هم رسد و گاه از دم رقیق حاد میباشد و از این جهت دلالت آن بر حرارت قویتر میباشد و اقتم نیز گاه از سوداء میباشد و یا از بلغم عفن و به ندرت از صفراء و اکثر از دم غلیظ و لهذا دلالت آن بر حرارت ضعیفه کمتر از حرارت الوان صفراء می باشد.

و ms600 گاه دلالت می نماید بول احمر بر برودت مرض چنان چه در فالج و سوء القنیه و استسقاء می باشد زیرا که فالج وقتی که در جانب ایمن باشد به سبب آن برودت در کبد و ضعف در قوای آن به هم میرسد و لهذا نمیتواند تمیز دهد مائیت را از دمویت و دفع مائیت صرفه به بول نماید، مخلوط با دمویت دفع می گردد و اما اگر در جانب ایسر باشد ضعیف می گرداند عروق آن جانب را از جذب خونی که آن

و نیز گاه میباشد بول سرخ رنگ به سبب وجع عضوی که مقارن آلات بول باشد چنان چه در قولنج بارد حادث از اجتماع و ارتباک مواد بلغمیه کثیره در امعاء غلاظ به هم میرسد که طبیعت با ارواح و حرارت غریزیه و خون که مرکب ارواح است، همه متوجه آن موضع می گردد برای مقاومت و دفع آن و لهذا حادث می گردد در آن موضع سخونت و گرمی.

و گرمی آن موضع، باعث تحلیل اخلاط و ذوبان آنها است و قابل تحلیل و ذوبان از اخلاط نیست مگر الطف آنها. والطف اخلاط صفراء است وبعد از آن خون. و چون مختلط به مائیت گشتند و متراکم شدند به سبب کثرت خود، لا محاله سرخ می گردد رنگ بول. و نیز بلغم محتبس در آن عضو، به سبب تأثیر حرارت متوجه به سوی آن، آن را متعفن می گرداند. و عفونت، باعث حدوث اندک صفرتی است در آن. و این صفرت چون ms601 متکاثف گردد سرخ مینماید؛ مانند آن که صفرت شدید بسیار چون جرم آن متکاثف گشت سیاه مینماید. و ناری حادث از صفراء دلالت آن بر حرارت، از احمر اقطم حادث از غلبه خون زیاده است جهت آن که حرارت صفراء اشد و اقوی است از حرارت خون و هم چنین احمر ناصع، دلالت آن بر حرارت به طریق اولی زیاده است به جهت آن که حدوث آن از صفراء نمیباشد مگر هنگامی که در صفراء احتراقی و یا تکاثفی به هم رسد؛ به جهت آن که رنگ صفراء طبیعی احمر ناصع است و این چون مختلط گردد به ماثیت متغیر می گرداند رنگ آن را از آن حمرت پس لا بد است که باشد عروض

و «ابن ابی صادق» بر آن رفته که: حرارت آن کم تر است از ناری. مگر آن که زمان مرض آن اطول و اسلم است؛ به جهت آن که دلالت بر کثرت خون در بدن مینماید؛ پس میباشد به سبب غلظت، حدت و حراقت آن کمتر و از این جهت میباشد حرارت آن ناری.

دلالات بول احمر

و بباید دانست که: بول احمر رقیق، دلیل طول مرض است. و بول احمر غلیظ بی رسوب که طافی نگردد، دلیل هلاکت است. و بول احمر که رسوب آن نیز احمر باشد، دلیل سلامت حال است. و آن چه رسوب آن سفید باشد، قوت طبیعت و انضاج ماده و امید سلامت و محمد بن زکریا گفته بول احمر غلیظ که رسوب آن سفید باشد دلیل کثرت خلط خام است و در امراض حاده، اگر بول در ابتداء احمر باشد و رسوب نداشته ms602 و هم چنان بماند دلیل ضعف کبد و ورم آن است و خطرناک و در حمیات محرقه و امراض حاده، اگر بول الدم محض آید دلیل و باعث هلاک عاجل است. و در امراض حاده اگر بول احمر غلیظ منتن باشد و با تقطیر آید خطرناک بود و اگر بول احمر باشد و طبیعت یابس و مدتی بر این نمط بماند و در بدن هیچ المی نباشد، علامت مرض سل است و اگر در صحت بدن بول احمر غلیظ آید و طبع یابس باشد و در سر و اعضاء ثقلی محسوس گردد، علامت کثرت فضول و حدوث عفونت و حمیات است و در حمیات حاره و مختلطه بول احمر غلیظ با رسوب بسیار دلیل سلامت و زوال مرض است که طبیعت به طریق بحران دفع نموده. و اگر بی رسوب باشد و یا با رسوب قلیل، دلیل طول مرض و علامت نکس آن.

و بول سرخ و قلیل المقدار در امراض حاره، دلیل سوء حال باشد؛ خصوصا که رسوب آن زرد باشد. و بول سرخ غلیظ بی رسوب در امراض دمویه، علامت خامی ماده باشد.

و چون حمی زایل گردد و هنوز بول احمر باشد، دلیل حرارت کبد و یا ورم آن است والبته نکس در مرض واقع شود.

و چون با ضعف معده وخارش اعضاء بول احمر رقیق آید، دلیل یرقان وغلبه صفراست. و اگر بول سرخ باشد و از سرخی به سیاهی و قدری به سبزی میل نماید، دلالت بر ابتداء یرقان نماید. و بدان که خاصه بول یرقانی است که چون پارچه کرباسی را بدان تر نمایند رنگین تر گردد. و غیر بول یرقانی چنین نیست. و در یرقان، اگر تا مدتی بول سرخ صافی آید، دلیل سده قوی است و منذر به استسقاست.

بول احمر در صداع، علامت سلامت باشد.

و چون بول دفعتا سرخ مانند خون تازه آید، دلیل انفتاح و یا انشقاق ms603 رگی است. و آن چه از موضع بالاتر آید، غلیظ و دفعی نباشد، بلکه به تدریج ظاهر گردد و متغیر باشد. و صاحب تقطیر البول، اگر در عانه و زیر ناف خود ألمی یابد وبول آن مانند خون تازه باشد، علامت قروح مثانه و حوالی آن است.

و بسیار است که به سبب کمال سوعت و شدت دویدن و یا افتادن از جایی، بول الدم عارض گردد. و چون بول با خون و اخلاط غلیظه آمیخته آید و در شیشه اخلاط از آب جدا گردد، دلیل آن است که مریض لاغر و بدحال گردد و یا به سبب اتساع منافذ گرده باشد. و بول شدید الحمرت در استسقاء، علامت سوء حال و قلت نجات بود. و بول شدید الحمرت در یرقان، خصوص که به سیاهی مایل باشد، اگر سبب آن احتراق صفراست، دلیل عدم سلامت است و اگر به سبب تکاثآف صفراء وکثرت

و اما علاماتی که از بول احمر استدلال نمایند بر وقوع بحران، آن است که: اگر بول، روز دوم مرض میل به حمرت نماید، دلیل آن است که بحران آن در روز چهارم واقع خواهد شد. و اگر روز چهارم از مرض احمر گردد، علامت آن است که بحران آن روز هفتم باشد. و اگر در هفتم شروع به حمرت نماید، بحران روز چهاردهم واقع خواهد شد. و اگر در یازدهم و چهاردهم احمر گردد، بحران آن هفدهم یا بیستم خواهد بود. و اگر بیستم احمر گردد، بحران آن روز چهلم و بعد از آن خواهد بود. و این، دلائلی است اکثری، نه کلی و نه قطعی.

جنس سوم: اخضر است؛ و مراتب آن، پنج است: ms604 فستقی و آسمانجونی و نیلجی و کراثی و زنجاری. اما فستقی: که زردی مخلوط به اندک سیاهی است، به رنگ پوست پسته، دلالت بر برودت مزاج مینماید؛ چنان چه «شیخ الرئیس»، رحمه الله، و جمهور اطباء گفتهاند، به شرط حسن خاتمه. و «قرشی» در «شرح قانون» نوشته که: فستقی نزد من دلالت بر احتراق صفراء نماید مانند گراثی؛ زیرا که سواد آن مغلوب و صفرت آن غالب است. و این، دلیل احتراق صفراست نه دلیل برد؛ زیرا که سودایی که دلالت بر برودت مینماید، سودایی است که با کمودت باشد نه به غلبه صفرت. و اما آسمانجونی: که رنگی است شبیه به رنگ آسمان سیاه با سفیدی آمیز. و سبب این.

و اما نیلجی: که شبیه است به رنگ آبی که در آن نیل گداخته باشند. و مرکب از سواد با اندک بیاض و زرقت قوی است. و این، دلالت بر برودت و جمود ماده

و این هر دو (آسمانجونی و نیلجی) در صبیان منذر به فالج و یا تشنج امتلائیاند؛ به جهت آن که اعصاب ایشان ضعیف قابل انصباب فضول است و رطوبات بلغمیه در ابدان ایشان بسیار؛ پس اگر جمود بسیاری در آن رطوبات بلغمیه به هم رسد و بسیار غلیظ گردد و منصب به سوی اعصاب گردند، تشنج امتلائی حادث گردد و اگر جمود و غلظت بسیار نباشد، بلکه در آنها رقتی باشد که تشرب نمایند آنها را اعصاب، عارض می گردد به سبب تشرب آن فالج.

و اما کراثآی: یعنی سبز شبیه به رنگ برگ گندنا، که سیاهی آن زیاده از نیلجی و زردی آن کم تر از آن است، دلالت بر زیادتی حرارت و احتراق مینماید.

اما زنجاری: که شبیه به رنگ زنگار است و سبزی آن، ms605 به سبب کمال احتراق، مایل به شفیدی است و دلالت بر احتراق شدید زیاده از کرایی مینماید. و سبب آن، رمادیت اخلاط است که با بول مستخرج می گردد. و گاه در معده نیز صفراء کرائی و زنجاری میباشد که به قی مندفع می گردد.

و بدان که ردائت کراثی کمتر از زنجاری است؛ زیرا که احتراق درین کم تر و در آن زیاده و به سر حد سمیت رسیده و لهذا شدید الردائت است.

و بول زنگاری که بعد از تعب بسیار به هم رسد، دلالت بر تشنج مینماید و منذر بدان است. و بول سبز در صبیان نیز دلالت بر تشنج می کند و منذر بدان است؛ به جهت آن که اعصاب ایشان چون ضعیف است، قبول تشنج به سهولت و به ادنی سببی مینماید؛ پس اگر بول اخضر از احتراق ماده باشد، دلالت نماید بر آن که تشنج یبسی عارض خواهد گشت و اگر از جمود رطوبت باشد، دلالت نماید بر آن که تشنج امتلائی حادث خواهد گردید.

جنس چهارم: اسود است

و مراتب، آن چهار است: اسود مایل به زردی و اسود مأخوذ از اقتمیت و اسود ضارب به خضرت و اسود ضارب به بیاض.

اما اول: که اسود مایل به زردی است: سه صورت دارد اول: مانند آبی است که در آن سیاهی و زعفران حل نموده باشند و این، دلالت بر غلبه سوداء حاصل از صفراء مینماید.

اما دوم: که اسود مأخوذ از اقتمیت است؛ یعنی سیاهی است که از احمر اقتم مأخوذ باشد، شبیه به آبی است که در آن سیاهی ms606 و سرخی تیره حل نموده باشند. و این، دلالت بر سوداء حاصل از دمویت مینماید.

و اما سوم: که اسود مأخوذ مایل به خضرت است. و این، دلالت بر سوداء صرف مینماید.

و اما چهارم: که اسود مایل به بیاض است؛ یعنی سیاهی که به سفیدی زند. و این، دلالت بر سوداء بلغمی مینماید.

همه این ها دلالت بر احتراق به افراط مینماید به مراتب مثلا اگر با سواد صفرت و کراهت رایحه باشد احتراق در آن کمتر است برای آنکه حرارت موجب تخلخل و تفرق اجزاست و زیاده می گردد از آن جهت سطوح اعضاء و زردی به هم میرسد و نیز حرارت موجب عفونت است اولا پس احتراق و چون عفونت حاصل گردد منفصل می گردد از آن ابخره عفنه و می رسد به قوت شامه و چون احتراق به انتها رسد که فانی گردد رطوبات منقطع گردد رایحه آن و یا به سبب جمود اخلاط است

و یا به سبب تناول شیء صابغ باشد مانند شراب اسود هنگامی که تصرف ننماید در آن طبیعت به سبب ضعف خود فی نفسها و یا بالنسبهآ به سوی آن به سبب کثرت آن پس برآید قریب به چیزی ms607 که آشامیده بوده از رنگ سواد و بالجملهآ اسباب خضرت یا سواد بول، یا جمود اخلاط مستخرجه با بول است یا کثرت خروج سوداء با اخلاط اگر موجب خضرت جمود اخلاط باشد و بعد از آن بول سیاه شود سبب آن کثرت جمود بود و شمول آن همه اجزاء مستخرجه در مائیت و اگر موجب خضرت سوداء باشد و بعد از آن بول سیاه شود سبب آن افراط کثرت خلط مذکور بود و اگر علت خضرت احتراق باشد و عقب آن بول سیاه گردد، سبب آن شدت افراط احتراق است. و از این سه صورت ظاهر گردید که باعث خضرت سوداست؛ پس دلالت بول اسود حاصل از خضرت بر سوداء خالص، صحیح باشد.

و بدان که گاه میباشد بول، سیاه به سبب پنج امر: یکی: تناول چیزی که باعث سیاهی بول گردد؛ مانند مری و شراب اسود و غیر آن. و «شیخ الرئیس» (ره) در «قانون» نوشته که: گاهی بول سیاه می گردد یا احمر قانی از آشامیدن؛ به جهت آن که طبیعت تصرف ننماید در آن اصلا و یا اندک تصرفی نماید و به صرافت خود با اندک تغیری مندفع گردد و این، دلالت بر سقوط و یا ضعف قوت کبدیه مینماید.

دوم: از آشامیدن مدرات سوداء.

و علامت این هر دو از تقدم اسباب موجبه آن معلوم می گردد.

سوم: آن که از احتراق در اخلاط واقع شود. و علامت آن، آن است که در بدن، لهیب و حرقت و حرارت ظاهر گردد. و بعد از آن، رنگ بول مایل به سیاهی زعفرانی گردد و یا سیاهی به اقتمیت. و اگر مایل به صفرت زیاده باشد، دلالت بر یرقان نماید. و نیز تقدم بول اصفر ms608 و یا احمر گواهی بر آن میدهد و رایحه منتنه و ثفل آن که متشتت و قلیل الاستواء باشد؛ زیرا که از شأن حرارت تفریق اجزاء و احداث اختلاف است در جسم قابل آن.

چهارم: از جمود اخلاط، که به سبب برودت حادث گردد؛ زیرا که به سبب جمود و تکاثف اجزاء، نفوذ نمینماید شعاغ و لهذا سیاه مینماید. و علامت آن، ظهور آثار برودت است در بدن اولا و بعد از آن، بول کدر و یا اسود بی رایحه و یا با اندک رایحه مختصه ببرد؛ مانند حموضت و نیز از علامت جمود است کمودت بول و خضرت آن و بعد از آن سیاهی؛ به سبب موت حرارت غریزی. و علامت آن با برودت، آثار جمود در آن است که روز به روز قوت ساقط تر گردد؛ زیرا که این، قسمی از جمود است. و نیز سیاهتی بول بر سبیل تنقیه و بحران میباشد. و امراضی که بحران آنها به بول اسود میباشد. بعضی بیماریهای سوداوی است، مانند علل طحال و حمیات سوداویه و غیرها که نفس سوداء در اینها با بول اخراج می یابد.

و بعض بیماریها که از احتباس خونی که معتاد و مقرر باشد جریان آن؛ مانند خون طمث و بواسیر که چون بند شوند و جاری نگردند و مجتمع و متراکم و متعفن گردند و اجزاء لطیفه آنها به تحلیل رود و کنیفه آنها باقی ماند لا محاله غلبه

و بعضی بیماریها که ماده آن غلیظ میباشد هرچند که سوداوی نیست و لکن در تسوید و تغلیظ بول مانند سوداوی است، چنان چه در اوجاع ظهر و رحم و ورک و غیرها میباشد؛ زیرا که ms609 مواد اینها بیشتر غلیظ میباشد و غلظت ماده مستلزم سیاهی رنگ بول است و علامت بحرانی آن که در اواخر امراض مذکوره واقع میشود و روز بحران نیز. و از عقب آن، خفت در بدن ظاهر می گردد؛ به شرطی که کثیر المقدار و غلیظ مندفع گردد. و این، از علامات بحران محمود جید است.

و بباید دانست که در امراض سوداویه: پیش از نضج ماده، اکثر بول رقیق و سقید میباشد و بعد از نضج ماده، سیاه و غلیظ. و احیانا اگر پیش از انصباب ماده در امراض سوداویه و بلغمیه بول سیاه گردد، ظاهر است که بحرانی نخواهد بود.

و هر گاه بحرانی نباشد و نه به سبب تناول شیء صابغی و نه شرب مدری، البته دلیل ردائت است؛ برای آن که علامت احتراق و یا جمود است و هر دو ردیاند؛ خصوص در امراض حاده، به تخصیص که مقدار آن قلیل باشد؛ زیرا که قلت مقدار، علامت افناء رطویت است از احتراق.

پس هر چند که غلیظ تر باشد، ردیتر خواهد بود و هر چند رقیقتر، قلیل الردائتتر؛ به جهت آن که افراط غلظت، دلالت بر فرط استحاله ماده به ارضیت و کثرت آن و قلت رطوبت مینماید و رقت ماده، دلالت مینماید بر آن که احتراق به حد افناء رطوبات نرسیده. و شک نیست در آن که هر گاه چنین باشد، ردائت در آن کم تر خواهد بود. و گاه بول اسود، دلیل بحران صالح میباشد در امراض حاده نیز. و این، بر تقدیری است که علت سواد آن احتراق نباشد، بلکه اندفاع ماده بر سبیل بحران به

و آن چه گفتهاند «بول ms610 اسود در حمیات، دلیل ردی و قتال است»، مراد از آن، غیر بحرانی به طریق مذکور است که عقب آن خفت و راحت حاصل گردد، بلکه بالعکس به طریق احتراق باشد که اکثر الوقوع است وآن، قلیل الوقوع؛ زیرا که صفراء به سبب لطافت ماده و حدت کیفیت، زود قبول احتراق مینماید؛ به خلاف تکاثف که کم است که کثرت مقدار آن به حد تکاثف رسد، مگر هنگامی که سده در مجرای آن به هم رسد.

و نیز بول اسود را در امراض گرده و مثانه و امراضی که ماده آنها اخلاط غلیظه و در هیجان باشند، محمود دانستهاند؛ جهت آن که: در علل گرده، سواد بول بیش تر بر سبیل بحران میباشد؛ زیرا که حرارت و یا برودت گرده بدان حد نمیرسد که موجب اسوداد بول گردد به احتراق یا به جمود، مگر به ندرت که از احتراق شدید به هم میرسد؛ چنان چه «شیخ الرئیس» فرموده. و در امراضی که به سبب هیجان ماده است، اگر بحرانی است و به جهت تکاثف است، محمود است. و بدان که علت تکاثف در اخلاط، سه امر است: یکی، برودت مفرط، که در آن به هم رسد و آن را منجمد سازد. دوم، برودت خفیفه، که در آن اندک غلظتی احداث نماید. و سوم، تراکم ماده، که بدان سبب غلظتی در اخلاط به هم رسد که در هم نشیند بی آن که برودتی در آن به هم رسد؛ مانند اسوداد بول در بحران امراض حاده واعلال صفراویه. و چون این دو نوع اخیر نادر الوقوعاند، لهذا از اسباب مسوده بول نشمردهاند.

و «شیخ الرئیس»، رحمه الله، در «قانون» نوشته که: بول سیاه در مشایخ و نسوان محمود نیست و دلیل ردائت و سوء حال ایشان است؛ زیرا که سواد بول ایشان

و از فساد احتراق را خواسته و در سن شیخوخت و نسوان به سبب تحلیل قوا و ضعف حرارت غریزیه و یا نقصان آن احتراق کم واقع میشود مگر هنگامی که فساد عظیم و حرارت قویه حادث گردد که احتراق بهم رسد. و اما به سبب غلظت و جمود مواد که خود مستعد اسوداد بولاند.

و از آن بیشتر واقع میشود در است و این نیز به سبب آن که از ضعف حرارت غریزیه و قوا است، نیز ردی است و اعتراضی که شارح نموده بر او که گقته سواد بول محمود نیست جمیع اشخاص و اسنان را و مخصوص به مشایخ و نسوان نیست مگر بحرانی آن، که محمود است همه را غیر واقع است مراد او، رحمه الله، را خوب نیافته و سید اسماعیل در ذخیره نوشته که ردی ترین بولهای سیاه آن است که بر سیاهی بماند و تغیر نیابد.

و از آن بدتر آن که رسوب آن نیز سیاه باشد از آن چه رسوب آن سیاه نباشد. و رسوب سیاه معلق، بهتر و امیدوار به شفا زیاده از ته نشین است. و آن چه طافی باشد که بر سر آن ایستد، امیدوارتر از معلق است؛ زیرا که رسوب سواد ضد رسوب جید است و احوال و مستقر آن نیز ضد احوال و مستقر رسوب جید است.

و بدان که هر گاه در امراض حاده، بر سر بول سیاه رسوبی مانند ابر سرخ ظاهر گردد، دلیل آن است که در دماغ، ورمی حار به هم رسیده و به زودی هلاک خواهد گردید. و چون بول، سیاه و رقیق گردد و بعد از آن اشقر و غلیظ و از آن راحتی نیابد، دلیل آن است که در کبد او سده و یا جراحتی به هم رسیده. و بول سیاه در ذات الجنب وضیق النفس، علامت ردائت ms612 و سوی حال و هلاکت است. و چون در یرقان، بول از سرخی میل نماید و غلیظ و تیره گردد، دلیل انفتاح سده است و آن که علیل زود صحت خواهد یافت «روفس» گفته که چون بول

و بباید دانست که گاه بول زنان در هنگام حیض و نفاس به سبب آمیختن به خون طمث و نفاس سیاه می گردد و شبیه میباشد به آبی که در آن مداد حل نموده باشند و این دلیل ردائت نیست و محتاج به تدبیری نه.

جنس پنجم ابیض است: بدان که ابیض بر دو قسم است؛ یکی: ابیض غیر حقیقی و آن بیاضی است که رقیق شفاف باشد که نفوذ نماید در آن نور بصر و حاجب ماورای خود نباشد مانند آب و مردم این را به مجاز ابیض مینامند چنان چه مینامند شیشه و بلور صافی را ابیض و این دلالت بر برودت و عدم نضج و تصرف ننمودن طبیعت در آن مینماید زیرا که اگر ماده هضم و نضج مییافت هر آئینه غلیظ می گشت و مندفع می گشت فضول آن با مائیت و قوام و رنگی به هم می رسانید و مائی رقیق مقتضی شفافیت نمیماند و این دلالت بر برودت و یأس از نضج ردائت و ضعف قوه مینماید. و یا دلالت بر سده غیر تامه بر مجاری بول مینماید که رقیق ماده بول نفوذ کرده مندفع می گردد و غلیظ رنگین آن میماند. و هر چند سده قویتر شفافیت و رقت بول زیاده میباشد. و دوم: ابیض حقیقی و آن آن است که مفرق بصر باشد و حاجب ماورا مانند بیاض در شیر و پنبه و این یا دلالت بر نضج ماده مینماید و یا بر اندفاع ماده سفید غلیظ بلغمی به این حیثیت که مانع نفوذ بصر گردد و ms613 حاجب ماورا باشد زیرا که هرگاه تصرف نمود طبیعت در ماده بلغمیه قوام آن را غلیظ و رنگ آن را متغیر می گرداند و بلغم نمی تواند بود که با حرارت غریبه قویه غالبه باشد و باعث اذابه آن نگردد.

و بعد اذابه البته باعث تغیر رنگ آن از بیاض می گردد و یا دلالت بر ذوبان شحم و یا سمن مینماید به سبب قوت حرارت و فرق میان این هر دو آن است که ذوبانی انجماد مییابد در قاروره و میباشد با آن علامات غلبه حرارت، به خلاف بلغمی و فرق میان شحمی و سمنی آن است که شحمی زودتر منجمد می گردد و انجماد آن قویتر میباشد برای آن که مائیت شحم کم تر و صلب تر است.

حکایت: مؤلف دو کس را دید یکی زیاده و یکی کمتر که قرحه در گرده آنها به هم رسیده به سبب مباشرت با زنان ناپاک بد کار و بول آنها بحدی رسیده که در هنگام اخراج سفید رقیق مینمود و بعد از اجتماع در قاروره و مرور مقدار یک ساعت منجمد می گردید مانند پارچه دنبه که بدون تقطیع از قاروره بر نمی آید و دومی از این کمتر و مدتها بدین بلا مبتلا بودند تا آن که هلاک گردیدند و با دومی که انجماد آن کمتر حدت و حرقت زیاده و اکثر اوقات با عسر و وجع شدید میبود و زودتر هلاک گردید زیرا که این در اصل محرور المزاج بود.

و یا دلالت مینماید بر ذوبان اعضاء اصلیه چنانچه در اواخر دق میباشد زیرا که اعضاء اصلیه همگی شدیده البیاض وحرارت دقیه بعد افناء رطوبات قریبه العهد بالانعقاد شروع در افناء رطوباتی که میباشد به آنها تماسک اعضاء مینماید و لهذا میباشد با آن، ضمور در بدن و نتن و بدبوئی رایحه به سبب استیلاء حرارت غریبه در آن و ظهور چربی بالای قاروره و شیخ ms614 الرئیس، قدس سره، طبقات جنس ابیض را هفت بیان نموده: اول بول مخاطی؛ یعنی شبیه به بلغم رقیقی که از بینی بر می آید و این دلالت بر کثرت بلغم لزج غلیظ مخلوط به مائیت مینماید. دوم بول دسمی: یعنی بول با چربی و این دلالت بر ذوبان شحم و سمین مینماید.

سوم بول اهالی: و این شبیه به روغنی است که از گره نزد گداز گرفته و هنوز تصفیه ننموده باشند دردی را از صافی و این دلالت یا بر بلغم خام و یا بر گداز از ماده بلغمیه که واقع شده و یا زود است که واقع شود می نماید.

چهارم فقاعی: یعنی شبیه به رنگ فقاع که سفید مایلی به زردی و رقت میباشد و این بر دو قسم است اگر مخلوط با مده است، دلالت بر قروح متقیحه در آلات بول می نماید.

و اگر مخلوط با مده نیست، دلالت بر ماده کثیره فجه خام مینماید. و گاه هست که با حصات در مثانه میباشد که گداخته، با بول مخلوط گشته و بول آن را سفید مایل به زردی نموده؛ زیرا که حصات مثانه خاکستری رنگ میباشد، به خلاف حصات گرده که سرخ رنگ میباشد و از گداز و اختلاط با بول، رنگ آن سرخ می گردد.

و فرق میان مدی و غیر مدی آن است که: مدی، منتن و بدبو میباشد؛ به جهت اجتماع بول در موضع قرحه و نیز با آن خارش در بیخ قضیب میباشد. و تقدم ورم مثانه شاهد آن است.

و غیر قروحی نیز بر دو نوع است: یا از بلغم خام لزج است و یا از حصات مثانه. و فرق میان آن هر دو آن است که: آن چه از بلغم خام باشد، البته از قضصور نضج و ضعف هضم، خالی نباشد. و آن چه از حصات باشد، تقدم علامات حصات گواهی بدان دهد و بی ثفل و ms615 رسوب باشد؛ به خلاف خام.

پنجم: بول منوی؛ یعنی شبیه به منی باشد در سفیدی و لزوجت و قوام. و تولید این، از ماده لزج سفید است که حرارت در آن تصرف نموده شبیه به منی گردانیده آن را. واین بر دو قسم است. قسم اول: آن که امراضی که موجب چنین بول تواند بود اولا به هم رسیده و بعد از آن بول شبیه به منی ظاهر گردد. و این از سه وجه بیرون نباشد: یا آن است که بر سبیل بحران ماده با بول مندفع گردد و شبیه به منی سازد آن را، چنان چه در بحران اورام بلغمی میباشد زیرا که بحران واقع نمی شود مگر بعد از

و یا آن است که بر سبیل بحران نباشد، بلکه بر سبیل تنقیه فقط باشد بی وقوع بحران مانند آن که در احشا ترهلی به هم رسد؛ از کثرت رطوبات بلغمیه و به جهت اختلاط با خونی که غذای عضو میشود که رطوبت قریبه العهد بالانعقاد است، شبیه به منی نماید و به سبب غرابت التصاق واتصال به عضو نیابد و جزء آن نگردد و ترهل در عضو پیدا شود. و چون طبیعت آن رطوبات مخلوطه را بر سبیل تنقیه به ادرار دفع نماید، بول مشابه به منی ظاهر گردد.

یا آن است که نه بر سبیل بحران و نه بر طریق تنقیه و دفع طبیعت باشد، بلکه ماده، کثرت و اجتماع به هم رسانیده خود به خود برآید با بول؛ چنان چه هر گاه بلغم زجاجی کثرت و اجتماع یابد متعفن گشته احداث امراض عفنه حاره نماید، مانند تب، پس آن بلغم را حرارت حادثه مهیجه تب بگدازد و شبیه به متی، چیزی با بول برآید. و اختصاص بلغم زجاجی بدین، به جهت آن است که بلغم مذکور را ms616 استعداد زیاده است برای استحاله و مشابهت به رنگ و قوام منی؛ به خلاف بلاغم دیگر.

قسم دوم: از ابیض آن است که: بی تقدم مرضی ظاهر گردد؛ به واسطه تکثیر و زیادتی ماده بلغم در بدن. و این، منذر به این امراض است؛ از قبیل سکته یا فالج یا صرع یا تشنج امتلائی؛ زیرا که هر گاه حرارت تصرف نماید در چنان ماده، البته صعود مینماید از آن چیز بسیاری به سوی دماغ؛ پس اگر آن ماده متصاعده در دماغ محتبس گردد در بطون آن و احداث سده تامه نماید، سکته عارض گردد. و اگر سده ناقصه نماید، صرع آرد . و اگر در دماغ محتبس نماند بلکه به سوی اعصاب منحدر گردد، لا محاله مجاری اعصاب را مسدود نماید؛ پس: اگر با آن تمدد و کشیدگی در اعصاب احداث نماید، تشنج امتلائی به هم رسد. و اگر باعث

ششم: بول رصاصی است: و آن، بول سفیدی است که آمیخته شده است با قلیلی سبزی. و در بدن، ماده طبیعی چنینی موجود نیست، پس لا محاله از بلغم عارضی است که با ماده کمدی و یا ماده سوداوی آمیخته رنگ آن را متغیر ساخته. و فرق میان هر دو آن است که: آن چه از کمودت بلغم باشد، بی رسوب و بینضج میباشد؛ به جهت آن که از فرط برودت میباشد. و آن چه از مخالطه سوداء با بلغم باشد، بی رسوب و نضج نمیباشد.

و این هر دو هر چند ردیاند و لیکن عدیم الرسوب، أردأ است.

هفتم: بول لبنی است: این، بولی است شبیه به شیر در رنگ و قوام. و این، یا از اختلاط با بلغم غلیظ میباشد و یا از ذوبان. و فرق میان هر دو آن است که: بلغمی، بی ms617 حرارت و اشتعال میباشد و ذوبانی، با حرارت و اشتعال. و لهذا بول لبنی در امراض حاده مهلک است؛ به جهت آن که البته از ذوبانست.

و اجناس بیاض حقیقی به این جا به اتمام رسید. و انواع بیاض غیر حقیقی، یعنی مجازی، مانند آب و آبگینه که در آن هر دو لونی محسوس نمی گردد و اطلاق بیاض بر آن مجازا مینمایند، به جهت تکاثفی که در آنها واقع می گردد؛ مانند جمود آب که چون بسته گردد سفید مینماید و شیشه چون شکسته شود موضع شکسته آن سفید نماید؛ به سبب تکاثآف و عدم شفافیت و یا به سبب تصغر اجزاء؛ ماند آن که آب کف بر سر آورد که به سبب تصغر اجزاء و نفوذ هوا در خلل آن، سفید مینماید. و هم چنین آبگینه را چون بسایند و اجزاء آن متصغر گردد، به سبب امتزاج هوا به آن سفید نماید. پس فی الحقیقهآ، این هر دو از خود رنگی ندارند و به سبب تکاثآف و یا تصغر سفید مینمایند و اطلاق بیاض بر اینها به مجاز است نه به حقیقت.

و بباید داتست که «مشف» چیزی را نامند که نور بصر در وی نفوذ تواند نمود و حاجب ماوراء خود نباشد و مشف دو نوع است: یکی: کامل الاشفاف، که قطعا مانع تقوذ نور بصر نشود، به شرط ارتفاع مانع، و نیز شعاع از آن منعکس نگردد. و این نوع مشف عدیم اللون میباشد و محسوس به حس بصر نمی گردد؛ مانند افلاک و آتش و هوا که کواکب از ماورای اینها مرئی می گردند. و نیز عکس شیء در هوا تمینماید.

و اگر شیشه صافی خالی را محاذی آفتاب تند گذارند و پنبه را نزدیک بدان گذارند، نسوزد. و اما اگر وسط شیشه ضخیم باشد و اطراف آن نازک و یا در جوف آن شیشه، آب صافی باشد، پنبه در گیرد و مشتعل ms618 شود؛ به سبب قبول انعکاس شمس.

دوم: ناقص الإشفاف، که به حس بصر محسوس گردد و شعاع از آن منعکس گردد. و این نوع مشف، مانع نفوذ بصر و حاجب ماوراء خود نمی گردد هنگامی که قلیل الحجم باشد. واگر کثیر الحجم باشد مانع وحاجب می گردد، چنان چه در آب عمیق و شیشه ضخیم مشهود می گردد. و مقصود در اینجا، مشف ناقص الإشفاف است که مجازا آن را ابیض نامند. و بول ابیض به معنی مشف مذکور، از دو قسم بیرون نیست؛ یکی آن که مانند آب صرف باشد از جهت رنگ و قوام. دوم، زائد بر مائی باشد که چند قسم می گردد. و هر یک را جدا ذکر مینمایم: اول: ابیض مشف مائی. و این چنان باشد که آب مشروب هم چنان صرف بی آمیختگی چیزی در آن. و بدون انهضام و تصرف طبیعت در آن مندفع گردد؛ زیرا که اگر طبیعت در آن تصرف مینمود و غذا انهضام مییافت، البته دردی آن با آن مخلوط می گشت و باعث تغییر رنگ و قوام آن می گردید. و بالجملهآ این دلالت بر برودت و ضعف قوت و ناامیدی از نضج است.

دوم: بول مشفی که قوام آن زائد بر مائیت باشد و رنگی نداشته باشد. البته این قسم بدون اخلاط، جسمی صاحب قوام بی رنگ نخواهد بود. و جسم صاحب قوام بی رنگ نیست مگر بلغم. و در بلغم، باید که این سه شرط و صفت باشد: یکی، آن که بلغم رقیق باشد؛ زیرا که اگر غلیظ باشد باعث زیادتی شفافیت بول می گردد.

دوم، آن که رقت بلغم از ذوبان نباشد، بلکه از اختلاط بلغم مائی باشد؛ زیرا که اگر از ذوبان باشد، بی صبغی نباشد در اکثر حال؛ زیرا که ذوبان نمیباشد مگر به سبب حرارت.

سوم آن که بلغم مذکور معتدل المقدار باشد؛ زیرا که: اگر بسیار قلیل باشد، قوام معتد به که مقصود است آن را نمی بخشد و اگر بسیار است، باعث زیادتی شفافیت و بیاض بول می گردد. و بالجملهآ هر چند بول مذکور نسبت به معتدل رقیق است و لیکن دلیل بلغم است. و بدان که بدون بلغم موصوف مذکور خلطی دیگر محدث بول مشف غیر مائی نمی تواند شد؛ به جهت آن که جسمی که مختلط با بول میتواند گردید از دو امر

و آن چه داخلی است از چهار وجه بیرون نیست: یکی آن که از عضوی بود که بگدازد و اجزاء آن با بول مختلط گشته افاده لون نماید. دوم آن که رطوبت اولی یعنی اخلاط باشد. و هر خلطی از اخلاط بدون بلغم، باعث حصول رنگی خاص است بدون بلغم. سوم رطوبت ثانی یا ثالث است. و بدیهی است که چون رطوبات مزبوره با بول مخلوط گردند، آن را ملون نمایند و شفافیت آن را زائل سازند. چهارم ms620 آن که حصات با جسمی دیگر غیر طبیعی در بدن گداخته شود و با بول بیامیزد، البته تغیر. رنگ و قوام آن نماید.

پس معلوم گردید که هیچ امری از امور خارجی و یا داخلی، قابل احداث بول مسطور نمیتواند بود بدون بلغم مائی.

در بیان دلائل و اسباب بول ابیض

بباید دانست که اگر در جمیع اوقات حمی، بول ابیض باشد و تغیری از آن نیابد، دلالت نماید بر آن که آن حمی در اکثر انتقال به ربع خواهد نمود؛ به جهت آن که دوام بیاض بول دلیل برودت و غلظت و قصور حرارت است. و این چنین حمایی البته مزمن میباشد. و به طول مدت، ماده آن مترمد گشته مستحیل به سوداویت می گردد. و در حمی حاده، اگر بول در ابتداء رنگین باشد و بعد از آن سفید گردد، دلالت می کند بر آن که صفراء از مخرج بول به عضوی دیگر میل نموده و آثار میل آن از آن عضو ظاهر گردد؛ چنان چه، ان شاء الله تعالی، خواهد آمد. فایده: و بدان که میل صفراء: یا به ظاهر بدن میباشد، یا به داخل: اگر به ظاهر میل نماید، از سه حال بیرون نیست: یکی، آن که ماده صفراء لطیف رقیق باشد و به عرق مندفع گردد. دوم، آن که ماده صفراء نسبت به حال اول، غلیظ و قلیل الحدةآ باشد و تحت جلد محتبس گردد و احداث یرقان نماید. سوم، آن که با غلظت و حدت باشد و اورام احداث نماید.

و اگر میل به باطن نماید، نیز از سه حال بیرون نخواهد بود: یکی، آن که منصب به تجویف امعاء گردد و در آن در آید و باعث اسهال گردد.

دوم، آن که در تجویف معده در آید و به قی و یا به اسهال مندفع گردد.

سوم، آن که در عضوی محتبس گردد و آن را متورم سازد. و صفراء که ms621 در مجرای بول منصرف گردد به باطن، بیش تر باعث سرسام گردد؛ به جهت آن که از شأن صفراء صعود به سوی مافوق است؛ به سبب لطافت و خفت. و بول إهالی شبیه به زیت، در حمیات حاده منذر به موت و یا دق است؛ زیرا که چنین بول بیذوبان نمیباشد؛ پس اگر قوت قوی است و به زودی باعث افناء حرارت و رطوبت غریزیه اصلیه نتواند گردید که موت حادث گردد، به زودی منجر به دق گردد و مدتی مدید، بول رقیق سفید باشد مانند آب خالص و در دماغ هیچ علامت ردی نباشد. و در آخر مرض، زیر حجاب ورمی و خراجی ظاهر گردد؛ زیرا که هر مرضی که نضج آن دیر واقع شود، بحران آن به ورم و خراج باشد.

اگر بر بالای بول، مانند ابر ثفلی باشد و کف بسیاری، ردی و خطرناک است؛ خصوصا که کف آن مایل به زردی باشد؛ زیرا که کف علامت اضطراب و صفرت آن علامت صعود حرارت به دماغ است. و اگر درین حال رعاف عارض گردد، دلیل قرب موت و هلاکت است؛ زیرا که خبر میدهد بدان که ماده در کمال حدت و احتراق است که رگها را شکافته از راه بینی بر آمده؛ نه دلیل بحران. و بول سفید در مرطوبین، خصوصا زنان، ضعیف الخطر است؛ به اعتبار کثرت رطوبت و بلغم در امزجه ایشان.

فایده: بدان که اسباب بیاض بول همگی ده است: یکی ارتفاع حرارت و صفراء به دماغ و یا میل آن هر دو به ظاهر جلد و توجه آن به جانبی دیگر غیر مجرای بول دوم: بسیاری بلغم. سوم: گدازیه. چهارم: قرحه مثانه و آلات بول. پنجم: زیادتی رطوبات خام. ششم: بحران امراض بلغمی. هفتم: ضعف کبد و عدم انهضام کیلوس

و اما آن چه به سبب ضعف کبد باشد و عدم انهضام کیلوس در آن، آن است که قوام آن غلیظ و رنگ آن سفید مانند کشکاب رقیق باشد. و فرق میان ضعف کبدی که باعث حمرت بول و ضعف کبدی که سبب بیاض آن، آن است که اگر قوه هاضمه کبد ضعیف است که نمیتواند کیلوس منجذبه معده را هضم نماید بلکه همچنان مندفع گرداند بدون آنها که مستحیل به کیموس نماید زیرا که بدون استحاله سرخ نمی گردد و اگر هاضمه کبد قوی باشد و کیلوس را طبخ و نضج و مستحیل نماید به خون اما قوه ممیزه آن ضعیف باشد، نتواند که دمویت را از مائیت بالتمام جدا نماید. لهذا بول مخلوط به دمویت و سرخ رنگ خارج گردد؛ و چنان چه در بول احمر ذکر یافت.

نیز بباید دانست که فرق میان بول سفید از سوء مزاج بارد کبد و یا از سوء مزاج حار آن، چنان چه در ذیابیطس میباشد، ظهور و وجود علامات برودت در سو مزاج بارد و ظهور آثار و علامات حرارت گرده و غلبه عطش در ذیابیطس است.

بالجمله، بول ابیض ذی قوام بهتر از رقیق است. و در امراض حاره، بول رنگین بهتر از سفید است. و بول رقیق در کمال رقت و شدت در امراض حاره با وجود سلامت دماغ و عدم انصراف صفراء از مجاری بول، دلیل قوی است بر آن که سده در مجاری بدن واقع است. فایده: و بدان که سبب بیاض بول از بیانات سابقه معلوم گردید که در امراض حاره از دو وجه بیرون نیست: یکی آن که صفراء، از مسالک بول منسلک به جانب دیگر است؛ به حدی که با بول هیچ مختلط نمی گردد. و در کبد هم حرارت مفرطه

تتمه اسباب بیاض: و اسباب حمرت بول در امراض بارده بلغمیه.

پنج امر است: یکی، وجع شدید؛ زیرا که وجع، جذاب حرارت غریزیه و قوا و مواد است. و شدائد آن، زیاده؛ مانند رنگینی بول در قولنج بلغمی.

دوم، آن که در مجرای واقعه میان مراره و امعاء، سده بلغمی به هم رسد و مانع خروج صفراء از مراره و انصباب آن به جانب امعاء گردد، پس صفراء به رجوع قهقری به کبد باز گشته، با مائیت آمیخته، مندفع گردد و بول رنگین شود و این نیز در قولنج بلغمی میباشد. و این، در صورتی است که صفراء از مراره به معده نریزد و به کبد بر گردد؛ زیرا که هم چنان که در میان مراره و امعاء مسلکی است، در میان معده و مراره نیز مسلکی است، نهایت آن که مسلک واقعه در امعاء در اکثر اغلظ و اوسع است از مسلک به معده. و نیز اگر صفراء که به کبد بزمی گردد، مخلوط به مائیت شده مندفع گردد، بول رنگین شود. و اگر در کبد آمده با خون در جمیع بدن منتشر گردد، یرقان به هم رسد؛ خصوصا که در مجرای بول سده واقع شود. سوم، آن که در مجرای میان کبد و مراره، سده بلغمی به هم رسد و بدان سبب از کبد به مراره نریزد و با بول مندفع گردد.

چهارم، آن که ضعف در کبد به حدی واقع شود که قوه ممیزه، آن مائیت را از دمویت جدا نتواند نمود و هم چنان مخلوط بدان مندفع گردد؛ چنان چه در استقساء بارد میباشد. و ازین قبیل است صبغی که در بول ظاهر می گردد از قصور قوه عروق و یا قصور قوه جاذبه همه بدن؛ که درین صور، خون از کبد منجذب نمی گردد؛ زیرا که امتیاز خون از مائیت در کبد موقوف ms624 بر سه امر است؛ یکی قوت کبد. دوم، قوه جاذبه اعضاء. سوم، قوه جاذبه عروق. و هر گاه در یکی از اینها قصوری واقع شود، بول با کیموس مختلط برآید. و در این جا چون مقصود بیان صبغ بول به سبب قصور

پنجم: آن که بلغم در عروق مجتمع گردد و متعفن شود و باعث صبغ بول گردد.

و بباید دانست فرق میان اسباب خمسه مذکوره را که حمرت بول با وجع در مرضی بارد بی تضج میباشد زیرا که وجع مانع نضج است به جهت اضطراب طبیعت و نیز حمرت آن متشابه نمیباشد، بلکه مختلف میباشد زیرا که صبغ آن نه به سیب انحلال صفراست و صفراء آن چه منحل گردد دیر نمیماند به آن حیثیت که امتزاج تام یابد بدان و نیز رقیق میباشد به سبب فجاجت و اختلاط صفراء گداخته بدان و فی الحقیقهآ این بول احمر نمیباشد مگر آنکه با وجع حرارت، مفرطه محمره صفراء باشد.

و حمرت بولی که به سبب سده مسالک صفراء باشد، شدید میباشد؛ به سبب تکاثف و زید آن زرد بود؛ به سبب تخلخل و مخالطه ریح در آن. و نیز غلظت این نسبت به دموی که باعث حمرت است کم تر؛ به سبب رقت صفراء. و حمرت بول به سبب ضعف کبد، در اکثر مانند غساله گوشت تازه باشد. و نیز عدیم الإشراق والنضج؛ زیرا که اشراق و نضج بدون طبخ کامل نمی شود و به سبب ضعف کبد نمیتواند طبخ تام داد. و هم چنین اشراق، بدون امتزاج با صفراء نمیباشد و حصول صفراء بعد از نضج تام است. و آن چه به سبب ضعف جاذبه عروق و اعضاء باشد، بینضجی و اشراقی نمیباشد، به جهت سلامت کبد. اما خالی از خللی نیست؛ به سبب ایصال ms625 ضرر و ضعف از عروق بدان نیز. آن چه به سبب عفونت بلغم باشد، بی اشراق میباشد؛ به سبب احتقان که موجب کمودت است. و نیز مائیت این بول غلیظ و ثفل آن با غزارت و غلظت میباشد به جهت آن که بلغم فی نفسه غلیظ است و به جهت طول احتقان آن به سبب سده و

و بباید دانست که ابوال مرکبه بول نزد شیخ الرئیس، رحمه الله، چهار قسم میباشد. ابوال مرکبه بول نزد شیخ الرئیس

قسم اول: غسالی، یعنی شبیه به آبی که گوشت تازه را در آن شسته باشند؛ یعنی شبیه به آبی که اندک خون در آن آمیخته باشد.

و سبب آن عجز قوه است از امتیاز و هویت از مائیت بالتمام. و علت عجز آن سه امر است: یکی ضعف کبد. دوم، ضعف جاذبه عروق. سوم، جاذبه همه اعضاء؛ چنان چه ذکر یافت.

سبب ضعف جاذبه، یا سقوط قوه و یا استغناء قوه از جذب است به جهت افراط امتلاء. و فرق میان آن که از سقوط قوه و ضعف قوه ممیزه و میان آن که از امتلاست دو امر است: یکی، آن که در ضعف تمیز، سقوط قوه میباشد، به خلاف امتلائی. دوم، آن که ضعف هضم با ضعف تمیز مقارن میباشد. و این فرق دومی، دائمی و لازمی نیست؛ زیرا که میتواند بود که ممیزه ضعیف باشد و هاضمه قوی. و هم چنین در امتلائی میتواند بود که هاضمه نیز ضعیف گردد از فرط امتلاء و استغناء اعضاء.

قسم دوم: زیتی دو نوع است؛ یکی: آن که با دسومت مانند زیت باشد. و «قرشی» گفته: الیق آن است که این ms626 نوع زیتی را «ذوبانی» نامند. و این نوع زیتی که دوام یابد ردی است؛ زیرا که از ذوبان اعضاست و دلالت بر محمدت و حسن عاقبت نمی کند هرگز. و دهنیت آن فوق قاروره میباشد؛ زیرا که دسومت همیشه بالای آب می ایستد. و اما در بودن تمام قاروره زیتی، هم «قرشی» نوشته: غالب ظن

دوم: در قوام و لزوجت و رنگ، شبیه به زیت باشد. و این، کثیر الوقوع است. و سبب آن، اختلاط اخلاط غلیظه لزجه آن است. و رنگ زیت، رنگی است میان صفرت و خضرت؛ یعنی سلقی رنگ شفاف براق با دسومت و این نیز دلالت به ردائت و شر و فساد مینماید؛ به جهت کثرت اختلاط با اخلاط مختلفه مذکوره اما نه به طریق کلی بلکه اکثری است؛ زیرا که به ندرت، از استفراغ مواد دسم بر سبیل بحران میشود. و این، دلیل صلاح و خیر است نه ردائت و شر. و فرق میان یحرانی و کثرت اخلاطی آن است که اگر از عقب آن راحت یابد، بحرانی است و الا کثرت اخلاطی.

و از کثرت اخلاطی آن چه بدبو باشد، ردائت آن زیاده مهلک است؛ خصوص که بول اندک اندک آید؛ به جهت آن که بدبویی بول علامت عفونت اخلاط است و اندک اندک آمدن بول، علامت سقوط قوه. و بلاشک عفونت اخلاط مختلفه، خصوصا که بسیار غلیظ و لزج باشند، ردی است و چون با آن سقوط قوه باشد، ردی تر و مهلک است. و هم چنین چون با زیتی مذکور، غسالی نیز باشد که در کمال ردائت است؛ زیرا که دلیل ضعف قوه ممیزه کبد است. و این نوع، در استسقاء خصوصا لحمی آن ظاهر می گردد. تبصره: و بدان که در نوع اول زیتی که «قرشی» او را ذوبانی گفته، اگر با ms627 آن غسالی نیز باشد، ردی است . و در مرض سل و قولنج به سبب ذوبان لحم و پیه گرده میباشد و قصور قوه ممیزه کبد و بول زیتی ذوبانی که بعد از بول اسود ظاهر گردد علامت قرب موت است و زیتی غیر ذوبانی بعد از بول سیاه گاه دلیل خیر است و بول زیتی ذوبانی که در امراض حاده روز چهار ظاهر گردد منذر بموت در روز هفتم است.

قسم سوم: ارجوانی است؛ و آن رنگی است مرکب از صفرت و خضرت که عارض می گردد آن را سواد و ردی قتال است به جهت آنکه دلیل احتراق بر احتراق است یعنی از شدت حرارت در اخلاط احتراقی بهم رسیده و ثانیا در آنها نیز احتراق دیگر.

قسم چهارم: بول احمری است؛ که در آن سیاهی باشد یعنی خوب مخلوط بدان نباشد و این دلیل بر حمیات مرکبه و مختلفه است و سبب حصول آن لون در حمیات مذکوره آن است که حمی مرکب و مختلف از اختلاط اخلاط کثیره بهم رسد و اختلاط واجتماع اخلاط وهیأت مجموع آنها سرخ می باشد به سبب غلبه خون بر همه و به سبب کثرت حرارت حمی سواد در آن طاری می گردد و نیز بول مذکور علامت حمیات عارضه از اخلاط غلیظه است به جهت آن که مواد حمیات مذکوره به جهت کثافت و غلظت قریب به سواد میباشد و به سبب حرارت حمی که ملطف مواد و مکثر صفراست میل بحمرت مینماید و نیز میتواند بود که در امراض دمویه به جهت احتراق در بعض اجزاء چون بول احمر مایل به سیاهی گردد: و بدان که سید اسمعیل جرجانی در ذخیره گفته که رنگهای مرکب آنچه ظاهر است دوازده است. یکی: سبز. دوم: آسمان گون. سوم: زیتی. چهارم: نیلگون. پنجم: ادکن. ششم: سرخ لعل گون. هفتم: لبنی، یعنی شبیه به رنگ شیر، هشتم: زنگاری. نهم: ارغوانی. دهم: ازرق. ms628 یازدهم: خمری، یعنی برنگ شراب، دوازدهم: نخود آبی و بعضی زیتی را در ضمن اخضر شمردهاند چنانچه نیلجی و زنگاری را و احکام بول اخضر ذکر یافت و احکام نیلجی و آسمانجونی و زنگاری نیز در ضمن آن و زیتی نیز مذکور شد.

باقی الوان مرکبه بول: الحال، احوال مرکبات باقیه مذکور می گردد: بدان که بول نیلگون که به «ادکن» موصوف است، در مرض شوصه دلیل کمال ردائت است. و احمر لعل گون که به رنگ خون است، حکم و دلالت آن مانند حکم و

به این جا ختم نمود بیان الوان بول و دلائل و احکام آن را و شروع مینماید در بیان قوام آن.

خاتمه: و بدان که هر گاه باشد رنگ بول به رنگ عضوی از اعضاء و زمانی طویل بدان حال بماند، علامت آفت است در آن عضو؛ جهت آن که فضول هر عضوی مشابه آن میباشد و اخراج بول بدان رنگ تا مدتی، دلیل آن است که در آن فضله بسیار است؛ زیرا که تا در آن فضله بسیار نباشد، بول بدین هیأت تا مدتی نمیباشد. و کثرت فضله در عضوی مستلزم احتباس آن در آن و مستلزم ضعف و علت آن عضو است. و مراد ازین فضله مذکوره، فضلهای است که از ماده ای که جهت تغذیه و تنمیه عضو و تشبه بدان آماده شده باقی مانده است و دلیل ضعف و فساد آن است. و «جالینوس» گفته: بولی که مشابه به عضوی ms629 از اعضاء بدن و یا مشابه تشبیه بدان آماده شده و باقی مانده دلیل ضعف و فساد آن است. جالینوس گفته: بولی که مشابه به عضوی از بدن و یا مشابه به جوهر آن باشد و دوام یابد و آن عضو علیل باشد دلیل ذوبان عضو آن است. و بعضی از متبحرین گفتهاند هرگاه در این قاروره چیزی شبیه به ابر و یا دخان باشد علامت درازی مرض است و اگر این ابرو دخان بر دوام بود منذر به موت است.

در بیان قوام بول

بدان که قوام، به کسر، هیأتی است هر جسم رطب را که بدان سبب آن را توان گفت که از شأن آن سرعت سیلان یا بطؤ سیلان است. و بول از جهت قوام منقسم به سه قسم می گردد یکی رقیق دوم غلیظ سوم معتدل میان آن هر دو اما رقیق که عبارت از جسم سیالی است که سهل الانخراق باشد و چون به تموج و تحریک آید اجزاء متموجه آن صغیر و حرکت آنها سریع باشد و این: یا دلالت بر عدم نضج بول مینماید خواه در حال صحت باشد و یا مرض زیرا که مائیت چون در کبد و عروق با اخلاط طبخ و نضج تام یابد لا بد اکتساب واستحاله مینماید از طبخ قوامی را به جهت آن که منتشف می گردد اجزاء رقیقه آن و مختلط می گردد به آنها اجزاء غلیظه کثیفه اخلاط نضیجه.

پس هرگاه بول رقیق باشد بالضرورهآ دلالت می نماید بر عدم نضج و اختلاط نیافتن اجزاء غلیظه غذائیه به آن خصوص در صتبیان به جهت آن که بول نضیج ایشان بولی است که غلیظتر باشد از بول شبان پس بول رقیق در ایشان زیاده دلالت بر عدم نضج مینماید و دلیل بر ردائت و خلاف امر طبیعی است به جهت آن که بول صحی طبیعی ایشان آن است که غلیظ باشد به سبب کثرت ms630 رطوبات فضلیه مائیه تازه حاصله از کثرت و تکرار اکل و سوء ترتیب در آن و کثرت حرکات ایشان بر آن و لهذا می باشد بول ایشان غلیظتر به جهت آن که ابدان ایشان جذب مینماید رطوبات اغذیه را برای نشو و نمای ایشان و لهذا رطوبات مائیه در بول ایشان کم میباشد و همین موجب غلظت است و یا بر سده که بر عروق مجاری بول واقع شود و بدان سبب اجزاء غلیظه بالای آن محتبس ماند و اجزاء لطیفه رقیقه مائیه به عنوان ترشح از آن بگذرد و بر آید.

و دلیل بر این مینماید ثقل و شهادت بر این میدهد تمدد نزد موضع سده به جهت احتباس ماده بسیار در آنجا و یا به سبب آشامیدن آب بسیار که باعث ترقیق

و یا انصراف ماده است از مسالک مائیه که مجاری بول است به جانب دیگر؛ مانند آن که در اسهالات میباشد که مائیت منصرف به جانب امعاست و با براز دفع می گردد و متوجه به جانب گرده و مثانه نیست. و در امراض دماغیه و قلبیه و غیرها نیز بول رقیق میباشد.

و یا به جهت اندفاع رطوبات رقیقه است به مجاری بول و اختلاط با مائیت و اخراج آنها با بول و این قریب به کثرت شرب ماء است.

و فرق میان هر دو آن است که: آن چه از کثرت شرب آب باشد در آن مطلق غلظت و قوامی نیست و آن چه از اندفاع رطوبات رقیقه باشد ms631 خالی از اندک غلظت و قوامی نیست.

و بباید دانست که بول رقیق در امراض حاره دلالت بر عدم نضج ماده و عدم تصرف طبیعت در غذا و اخلاط مینماید. و گاه دلالت بر ضعف سایر قوا مینماید به حدی که تصرف در مائیت نتواند نمود و همچنان که آب آشامیده شود، بدون تصرف مندفع گردد. و بول چنینی، یعنی متصف بدین صفت، در صبیان، ردائت آن زیاده از شبان است؛ به جهت آن که، چنان چه ذکر یافت، بول طبیعی ایشان غلیظ است و چون در حمیات حاده بول صبیان در نهایت رقت باشد، ردائت آن زیاده است. و چون مدتی بر دوام بدان حالت باشد، دلیل هلاکت است، مگر آن که علامات صالحه جیده دیگر و ثبات قوه با آن ظاهر گردد، که در این صورت دلالت مینماید بر حدوث خراج؛ خصوص تحت ناحیه کبد.

و رقت بول در بحران بلاتدریج، منذر به نکس مرض است. و وجه طبیعی بودن غلظت بول صبیان ذکر یافت.

و اما بول غلیظ بولی است که اجزاء آن نزد تموج و تحریک از هم دیر جدا گردد عظیم و بطیء الحرکهآ باشد و سبب این دو امر است یا کثرت اخلاط است و یا عدم نضج است اما کثرت اخلاط آن است که طبیعت بر سبیل بحران اخلاط غلیظه نضیجه بسیاری را دفع نماید به مجاری بول و با مائیت مخلوط گشته با بول اخراج یابد والبته در این صورت بول غلیظ میباشد

و اما عدم نضج که سبب غلظت باشد آن است که فضول غلیظه غیر نضیجه بسیاری مخلوط بمائیت گردد و با بول مندفع شود و در این صورت غلظت در بول بسیار واقع می شود به سبب اختلاط اخلاط غلیظه نضیجه و فرق میان هر دو آن است که آن چه از سبب خلط نضیج بطریق بحران است مستوی القوام میباشد و آن چه از خلط عدیم ms632 النضج است غیر مستوی القوام میباشد و آن که بول مقدم از خلط نضیج مفرط الغلظ بسیار غلیظ میباشد پس کمتر می گردد غلظت آن و باز میل به غلظت مینماید و این در انتهاء حمیات غلیظه واقع می گردد و جهت آن که نضج ماده در انتهاء امراض میباشد.

و هم چنین نزد انفجار اورام باطنیه برای اخراج مده و ماده بسیار به یک دفعه و لازمه این است که در عقب ظهور بول غلیظ خفت و راحت در علت ظاهر می گردد و نیز رسوب آن غلیظ و بسیار میباشد و در انفجار ورم و خروج قیح آثار ورم با آن میباشد و آن چه به سبب فجاجت و عدم نضج باشد مقدم بر آن بول غلیظ و سایر علامات و آثار دیگر نمیباشد و عقب آن هیچ خفتی و راحتی در علت ظاهر نمی گردد و اما آن چه سبب غلظت بول اخلاط رقیقه نضیجه باشد تقدم رقت بول و بعد از آن غلظت ظاهر شدن، دلالت بر آن مینماید. و لیکن غلظت این، کم تر از اول و مقدار این، از آن زیاده و رسوب این رقیق میباشد.

و بباید دانست که غلظت بول در امراض حاده قبل از منتهای مرض، نمیتواند بود که به سبب فجاجت ماده باشد؛ زیرا که مواد امراض حاده پیش از نضج رقیق میباشند؛ پس محال است که به سبب نضج باشد؛ زیرا که مفروض هنگام قبل از نضج است. و بعد از نضج نیز کمتر میتواند شد؛ به جهت آن که ماده حاده در اصل رقیق ترمی باشد و بعد از نضج غلظت بسیاری به هم نمیرساند، مگر آن که غلظت بول در امراض حاده به سبب انفجار اورام وخروج مده و یا به سبب ذوبان باشد و این نسبت به ورمی کثیر الوقوع 2 است؛ به جهت آن که بسیار است که ورم در امراض حاده منفجر ms633 می گردد و ماده آن به طریق غیر بول مندفع میشود. پس به اثبات رسید که اکثر به طریق ذوبان میباشد نه انفجار و این، دلالت بر کمال ردائت و شر و فساد مینماید و لهذا اطباء گفتهاند: بول بسیار غلیظ در امراض حاده دلالت در اکثر امر بر شر مینماید. : و اسلم ترین بول غلیظ در حمیات آن است که استفراغ یابد از آن مقدار بسیاری به یک دفعه. و اما اگر اندک آید، یا دلیل بر کثرت اخلاط است و یا دلیل بر ضعف قوه دافعه. و فرق میان آن هر دو همان است که ذکر یافت که: اول، متساوی القوام میباشد و ثانی، مختلف القوام.

و بول غلیظ نافع آن است که از عقب آن بول معتدل آید و مریض از آن راحت یابد و چون در امراض حاده بول از رقت میل به غلظت نماید و بعد از آن راحتی ظاهر نگردد دلیل ذوبان است و چون شخص صحیح المزاج بول او غلیظ گردد و تا چند روز بدان منوال و بر سبیل دوام باشد و با آن اندک صداعی و انکساری در بدن ظاهر گردد منذر به حمی است و گاه میباشد بول غلیظ از قبیل اندفاع فضله مستکنه در بدن و یا انفجار ورمی که در اعضاء باطنی خصوص در نواحی مسالک بول باشد و فرق میان هر دو آن است که وجود قرحه در اعضاء باطنیه دلیل بر انفجار است و

بباید دانست که غلظت بول بطریق اندفاع فضله مستکنه در بدن عام است هم در حالت صحت میباشد و هم در حال مرض بخلاف انفجار و بدانکه سبب تغیرات قوام بول سه وجه میتواند بود؛

اول: آن که در ابتداء رقیق باشد و بعد از آن غلیظ گردد و این ms634 در اکثر دلالت مینماید برآن که طبیعت در صدد نضج ماده و مجاهده با آن است و هنوز بالکلیهآ نضج نیافته و منقطع نگشته و گاه دلالت بر ذوبان اعضاء مینماید و لازمه و علامت آن، آن است که چون ساعتی بماند در آن غلظت و انجمادی به هم رسد.

دوم: آن که ابتداء غلیظ باشد و بعد از آن رقیق و صاف گردد و اجزاء غلیظه آن جدا گشته ته نشین گردد. و این دلالت میکند بر آن که طبیعت به منازعه برخاسته و ماده را نضج داده؛ هر چه راستتر است سریع النضجتر و اول نضنج یافته و آن چه سریع الرسوب نیست بعد از آن.

سوم: آن که از اول تا آخر بر یک قرار و یک وتیره باشد و متغیر نگردد؛ خواه رقیق باشد و خواه غلیظ. و اگر با دوام این حالت، طبیعت قوی و قوت ثابت باشد، انضاج تام مترقب است و الا خوف سبقت هلاکت است بر نضج. و اگر بر غلظت اطالت نماید و دلائل مخوفه با آن نباشد، منذر به صداع کائن یا مطل مشرف بدان است.

و نیز قرار بول از اول تا آخر بر یک و تیره، ردی و دلیل قصور نضج است نسبت به آن که از رقت میل به غلظت و یا از غلظت به رقت نماید. و اما آن چه به غلظت تا مدتی بماند، دلالت بر آن نماید که ماده در غلیان است و هنوز تسکین نیافته و نیز دلالت بر ردائت ماده نماید.

بول معتدل در رقت و غلظت، دلالت بر اعتدال مزاج مینماید و نضج کامل فاضل؛ جهت آن که نضج، عبارت از استعداد ماده است برای استواء قوام و دفع آن به سهولت بدون مانعی. و ماده غلیظ، عسیر الانفعال والخروج است. و رقیق، به سبب انتشار و احتباس آن در خلل اعضا، قبول نضج و دفع به تمامی نمینماید ms635 دفعتا.

فصل چهارم از باب دوم از رکن چهارم از مقاله اولی

در بیان صفا و کدورت بول

بدان که «صفا»، عبارت از حالتی است که آسان باشد با آن نفوذ بصر در جسم سائل. و «کدورت»، عبارت از حالتی است که متعسر گردد به آن نفوذ بصر که نفوذ در آن نتواند نمود.

و سبب صفا، نضج تام است که لازمه آن اعتدال قوام است. و اعتدال قوام را تابع، استواء قوام و نبودن بعضی اجزاء ارضی کثیف و بعضی مائی رقیق از هم ممتاز و یا عدم مخالطه اخلاط غلیظه کدره. ونیز تابع آن است «سکون» اخلاط که عبارت از راسب ته نشین بودن اجزاء ارضیه آن است و غیر مخلوط به مائیت. و سکون لازم نضج تام است؛ زیرا که نزد نضج تام تحلیل مییابد ریاح متصاعده اجزاء ارضیه.

و کدر، دلالت بر عدم نضج مینماید و اختلاط اجزاء ارضیه صاحب لون به مائیت؛ اختلاطی که امتیاز نیابد هیچ یک اجزاء از دیگری؛ زیرا که اگر تمیز تام یابد اجزاء غلیظه از رقیقه، هر آینه اجزاء غلیظه ارضیه، راسب وته نشین گردد و رقیقه صافیه مائیه، طافی وبالا آید؛ پس کدر نخواهد بود. سبب کدورت، اکثر آن است که با آن اخلاط ریاحیه باشد که مانع انخراق اجزاء ارضیه از مائیه و رسوب آنها باشد و آنها را با هم مختلط دارد و مانع نفوذ بصر گردد. و اسباب صفا، ضد اسباب کدورت است. سبب کدورت، گاه میباشد سقوط قوه شهویه؛ زیرا که قوت شهوت ساقط نمی گردد مگر به سبب انتفا حار غریزی و نزد انتفا حار غریزی، استیلاء مییابد

و چون مندفع می گردد قدری از آن فضلات با بول نیز کدر می گردد و بول کدر منثور متشتت الأجزاء متخضخض در هم ابتداء به صداع کاین واقع گردد در حال و یا مطل مشرف بر صداع است عن قریب به جهت آن که حادث می گردد از غلیان ماده غلیظه به سبب حرارت ناریه و به ثوران می آید آن ماده بدون لطافت مانند قیر و زفت که عمل نماید در آن آتش و در آن حالت صعود مینماید از آن ابخره و ریاح غلیظه کثیره که موجب صداع می گردد؛

زیرا که حرارت هرگاه قوی و ماده غلیظ و ابخره و ریاح منجمله آنها کثیر غلیظ و دماغ بسبب محاذات صعود آنها قابل آنها باشد لا محاله صداع حادث میباشد و یا حادث خواهد شد عن قریب و تخلف از این قاعده نمیتواند گردد که یافته شود بول متشتت و صداع با آن نباشد و یا بزودی حادث نگردد.

و گاه متیباشد صداع به سبب سوء مزاج در راس و یا به سبب ماده که در آن باشد و یا به سبب سده و یا به سبب مشارکت معده و یا غیر معده از اعضاء؛ و فرق میان غلیظ و کدر آن است که غلیظ مستوی القوام میباشد به خلاف کدر و آن که کدر نمیباشد مگر به سبب اختلاط اجزاء ارضیه و ریح با مائیه اختلاط غیر تام و گاه میباشد غلیظ صافی مانند بیاض بیض و کدر نمیتواند بود که صافی گردد گاهی، و الا کدر نخواهد بود.

در بیان رایحه بول

بدان که بول گاهی میباشد ذی الرایحهآ و گاه میباشد عدیم الرایحهآ. ms637 و ذی الرایحه، منقسم می گردد به چهار قسم: قلیل الرآیحهآ وحامض الرایحهآ وحلو الرایحهآ و منتن الرایحهآ.

و اما بول «قلیل الرایحةآ»، دلالت بر برودت مزاج ویا بر ضعف حرارت عزیزیه مینماید؛ زیرا که فاعل عفونت، حرارت است و ماده آن، اخلاط غلیظه رطبه. و چون فاعل در آنها تأثیر نماید، آنها را به حسب استعداد متعفن گرداند. و هر گاه ماده در اصل بارد باشد و حرارت غریزیه ضعیف و نتواند که در آنها تصرف قوی نماید و ماده نیز قبول عفونت بسیار ننماید و لهذا عفونت بسیار نمی یابد و قلیل الرآیحهآ میباشد.

اما بول «حامض الرایحةآ»، که بوی ترش از بول آید، دلالت بر تصرف حرارت غریبه در اخلاط رطبه باردهآ الجوهر مینماید؛ زیرا که حرارت غریبه چون تصرف در ماده بارده رطبه نماید آن را ترش می گرداند. و اما بول حلو الرایحهآ، که بوی شرینی از بول آید، دلالت بر غلبه خون مینماید زیرا که طعم و رایحه خون شیرین است و سبب آن تصرف حرارت معتدله است در ماده معتدله.

واما بول منتن الرایحهآ، یعنی بول بدبو و این دلالت بر عفونت اخلاط مینماید به سبب تصرف حرارت غریبه در مواد کثیفه و یا بر قرحه مجاری بول و اختلاط مده منتنه آنها با بول هنگامی که بول نضیج باشد. و اما بول عدیم الرایحه، یعنی بولی که در آن مطلق بو نباشد. و این: گاه دلالت می نماید بر جمود ماده و فجاجت آن به سبب برودت؛ زیرا که اگر حرارت با آن میبود، هر آینه آن را متعفن می گردانید و ابخره متصاعده از آن به دماغ میرسید. و گاه دلالت مینماید بر سقوط قوه و اعراض طبیعت از مقاومت با مرض و عجز آن از

و معتدل الرایحهآ که رایحه آن بحد توسط واعتدال وعادت حالت صحت وبول صحی باشد دلالت بر نضج فاضل و اعتدال حال حرارت غریزیه و ماده مینماید.

بباید دانست که امراض بر دو نوعاند نوعی آن که در آنها تغیر حال بول از حیثیت رایحه لازم است مانند امراض مزاجیه خواه خود مرض باشند به انفرادها و خواه عرض و تابع مرض دیگر و همچنین تفرق اتصال که کهنه گردد و چرک در آن به هم رسد که با اینها البته رایحه بول متغیر می گردد.

نوع دوم آن که در آنها تغییر حال رایحه بول لازم نباشد مانند امراض ترکیب که در بعضی از آنها مانند شده و امتلاء اوعیه که تغیر مزاج در آن به هم رسد و به حسب آن رایحه بول متبدل گردد ازین قسم بیرون است؛ به جهت لزوم تغیر در آن. و آن چه اطباء گفتهاند که «هیچ بول مریضی دیده نشده که رایحه آن شبیه به رایحه بول اصحا باشد»، مراد از آن مریضی است که استدلال به احوال آن محتاج به ملاحظه بول باشد نه هر مرضی مطلقا؛ زیرا که بسا امراض است که احتیاج به دیدن بول مریض نیست به جهت عدم تغیر آن؛ مانند امراض ترکیب. و چون این معلوم گردید.

و بدان که بول از دو حال بیرون نیست؛ یا ذی رایحه است یا عدیم الرایحهآ. و ذی رایحه نیز خالی از دو حال نیست؛ یا رایحه آن طبیعی است و یا غیر طبیعی. و رایحه غیر طبیعیه، عبارت از نتن و کراهت رایحه است. و غیر طبیعی یا شدید النتن است و یا شدید النتن نیست.

و شدید النتن سه قسم است: حامض وحلو و شدید النتن مذکور شد و غیر شدید النتن یک قسم است که ذکر یافت. و عدیم النتن بر دو قسم است. یکی آن که از اول تا به آخر عدیم النتن باشد دوم آن که ابتداء شدید النتن باشد و بعد از آن عدیم النتن شود و این، نیز بر دو قسمت: یکی آن که بعد از عدم نتن باز منتن گردد. دوم آن که بر عدم نتن خود بماند پس جمله هشت قسم می گردد و هر قسمی را علی حده ذکر مینماید هر چند پیشتر مذکور شده بود برای زیادتی توضیح و تبین ذکر میشود.

قسم اول: بول معتدل الرایحه است

و این دلالت بر حال صحت و مرض مینماید که در آن، بول متغیر نمی گردد از بول حال صحت؛ مطلقا و یا آن که تغیرمایی یابد به سبب اختلاط با اندک ماده نضیجه که دلالت بر سلامت و خیر مآل مینماید

قسم دوم: بول حامض الرایحه است یعتی بولی که بوی ترش از آن آید که اگر در حال صحت است، علامت آن است که ماده و خلط سرد تری در بدن متعفن شده به سبب تأثیر حرارت در آن. و منذر به حدوث حمیات بلغمیه است اگر ماده آن کثیر الرطوبهآ و فاعل آن یعنی حرارت. در کمال شدت نیست و یا حمیات سوداویه اگر ماده آن غلیظ کثیف باشد.

و اگر در حالت مرض است ملاحظه نمایند که مرض حار است یا بارد اگر حار است و علامت انطفاء حرارت غریزیه با اوست مشعر بر موت است زیرا که رایحه حامضه نباشد مگر به سبب برودت و اجتماع برودت غریبه با حرارت غریبه متصور نگردد؛ پس بالضرورهآ انطفاء حرارت غریزیه که مستلزم برودت طبیعیه است، با حرارت غریبه جمع نگردد. و رایحه حامضه که دلیل تصرف آن است درین ظاهر گردد. و اگر بارد ms640 است، دلیل عفونت ماده بارده باشد.

و بباید دانست که رایحه حامض، با قروح آلات بول و هم چنین در امراض غیر مادیه نمی باشد.

قسم سوم: بول حلو الرایحه است

یعنی بولی که بوی شیرینی از آن آید. و این، نمیباشد مگر به سبب غلبه خون و بوی خون شیرین است.

قسم چهارم: بول منتن الرایحه به شدت است

بدان که بول بسیار بدبو اگر در مرض مادی است و ماده آن نضج یافته، سبب آن لا محاله قروح آلات بول است نه عفونت ماده؛ زیرا که چون ماده نضج یابد، رایحه آن قریب به اعتدال می گردد. و قروح آلات بول همه مغیر رایحه بولاند؛ خصوص قرحه مثانه؛ به سبب اطالت لبث بول در آن. و هم چنین در مرض غیر مادی که بول شدید النتن گردد، البته بی قروح آلات بول نخواهد بود. و در مرض مادی که ماده آن نضج نیافته، میتواند بود که نتن بول از عفونت خلط باشد و یا از قروح مذکوره.

و فرق در میان آن که علت نتن از عفونت است و یا قرحه، آن است که اگر در آلات بول وجع به هم رسد و قشور با بول اخراج یابد و عفونت همیشه بر یک وتیره باشد، دلیل قروحی است و اگر گاهی عفونت کم گردد و گاهی زیاد و خالی از وجع قیح وقشور باشد، علامت عفونی است.

قسم پنجم: بول منتن الرایحه در حال صحت است

بدان که بدبویی رایحه بول در حال صحت، دلالت بر عفونت اخلاط مینماید. پس اگر به طول انجامد، دلیل کثرت تولد ماده عفنه و منذر به حمیات عفنه است. و اگر به زودی زائل گردید و سه چهار بار زیاده نماند و به اعتدال مبدل گردید، دلیل آن است که ماده عفنه که در او مجتمع گردیده بود مندفع گشته. قسم ششم: بول عدیم الرایحه است

قسم هفتم: بول عدیم الرایحه بعد از منتن الرایحه است

بدان که بول عدیم الرایحهآ بعد از بول منتن الرایحهآ به یک دفعه که بعد از آن علامات راحت و صحت ظاهر گردد دلیل زوال سبب عفونت است به یک دفعه و حصول برودت در مزاج به یک دفعه چنان چه در حمیات عفنیه میباشد در صورتی که اسهال مفرطی خود بخود به دفع طبیعت و یا به اعانت ادویه بارده مسهله واقع شود و بدان سبب ماده متعفنه تمامی مندفع گشته برد شدید به یکبارگی عارض گردد.

قسم هشتم: بول عدیم الرایحه بعد بول منتن الرایحه به یک دفعه است

بدان که چون بول عدیم الرایحهآ بعد بول منتن الرایحهآ به یک دفعه به هم رسد و عقب آن مریض راحت نیابد و علامات صحت ظاهر نگردد دلیل بر انطفاء حرارت غریزیه و سقوط قوه است به یک دفعه. بدان که کثرت زبد و کبر اجزاء آن و بطؤ انطفا و انشقاق آن دلالت بر غلظت و لزوجت ماده و کثرت ریح مینماید. و لهذا زبد چنینی در امراض گرده، ردی و منذر به طول مرض است.

و بباید دانست که سبب حدوث زبد مطلقا، مخلوط گشتن جسم لطیف سیال است که از شأن آن صعود باشد با رطوبت، بعد از انقسام به اجزاء صغار به حیثیتی که نتواند هر یک از آنها از دیگری منفصل گردد. و چون در پوشد آن رطوبت، همه آن جسم لطیف را به نحوی که محیط بدان گردد و ممکن نباشد آن جسم را که خرق نماید و منفصل گردد از آن به طریق صعود و نیز ممکن نباشد آن رطوبت مزبوره که خرق نماید و منفصل گردد از آن جسم لطیف و راسب و ته نشین گردد.

پس بالضروره جسم مذکور ms642 در جوف رطوبت محصور خواهد بود و سبب حدوث زبد در بول اختلاط رطوبت است با هوای محصوره در قاروره و یا ریح متولد در بدن خارج با بول به جهت آن که مجرای بول چون منطبق است بعض آن بر بعضی و متزرق و بدرقه میباشد با بول ریحی برای تفتیح مجرا و توسعه آن و دفع بول تا آن که به سهولت خارج گردد.

و بدان که زبد به لفظ مطلق به عرف اطباء چیزی را نامند که اجزاء آن ریزه در هم باشد و آنچه اجزاء آن بزرگ حبابی باشد آن را عبب بضم عین مهمله و به دو باء موحده اول مضمومه و نفاخات نامند.

زبد، بر سه نوع است:

یکی: آن که از اختلاط اجزاء مائیه و رطوبات با اجزاء هوائیه به هم رسد. و این، زبدی است که در آب هنگامی که از بلندی به زیر ریزد به هم رسد و مجتمع گردد بر بالای آن.

دوم: آن که از اختلاط رطوبت با ریح به هم رسد. و این، زبدی است که در براز با قراقر بروز مینماید.

سوم: آن که از اختلاط رطوبت با ریح به هم رسد؛ مانند زبدی که بردهن مصروع و مخنوق ظاهر گردد؛ به جهت آن که حرارت باطنیه در اول، رطوبات مجتمع در دماغ و حوالی فم او را گداخته و با هوای مستنشق آمیخته، به صورت کف می گردد بر دهان او. و در مخنوق، از جرم ریه رطوبات گداخته و با هوای مستنشق در آن و یا روح که محترق گشته به اعتبار احتباس نفس بردهن او آید. و این، از علامات موت است.

و بباید دانست که جسم لطیف چون با رطوبت بیامیزد، احداث زبد مینماید. و گاه میباشد که آن جسم تکون یافته، یعنی زبد، از غلیان رطوبات میباشد و این یا آن است که علت غلیان، حرارت ذاتی در رطوبت است؛ مانند غلیان ms643 عصارات فواکه

و اما زبد بول که سبب حدوث آن اختلاط رطوبت است باریح متولده در بدن که بیرون می آید با بول چنان چه ذکر یافت و نیز چون در قاروره بول را گیرند و با هوائی که در قاروره محصور است بیامیزد و متداخل گردند در هم، زبد از آن به هم میرسد.

لیکن این زبد را اعتباری نیست به آن، بلکه زبد معتبر آن است که بی تحریک قاروره در آن مجتمع باشد؛ بدین قسم که چون در قاروره بول کنند، البته در حین بول کردن در آن کف بر سر آورد و چون کف را اعتباری نیست، باید که ساعتی بگذارند که از حرکت فرو ماند و کف حادث از حرکت فرو نشیند و اگر بر سر آن زبد است، استدلال از هیأت و کیفیت آن نمایند که اگر غلیظ و دیرپاست، ریحی است و به قلت و کثرت ریح و قوام رطوبت، حجم و کثرت آن به صغر و قلت مقدار آن نیز مختلف میباشد.

و زبد بطیء الانحلال کثیر العدد عظیم المقدار در امراض گرده منذر به طول مرض است.

تبصره: و بباید دانست که خروج ریح با بول ضرورتی است. پس اگر قوام بول، لایق تولد زبد است؛ یعنی غلیظ لزج است که ریح میتواند در خلل و فرج اجزاء آن محتبس بماند زمانی، زبد از آن تولد مییابد و الا نه. و وجه ضرورت خروج ریح با بول یکی، آن است که مجرا بول، نرم عصبانی مخلوق شده تا اتصال آن به مثانه، به احسن وجهی تواند شد و به جهت نرمی اجزاء، بر هم منطبق میباشد؛ برای محالیت خلأ و آن که انفتاح دائمی خاصه جسم صلب است. ms644 و چون معلوم گردید که آن صلب نیست و نرم است و منطبق بر هم حکیم علی الاطلاق جل و عز به حکمت بالغه خود ریح را آفرید تا آن که با بول مخلوط و یار و بدرقه شده معینی و مقویای

دوم آن که لا محاله چون حرارت در ماده بول که رطوبت کذا است که البته خالی از غلظت ولزوجتی نیست هرچند بسیار قلیل باشد در بعض احوال و اوقات تصرف نماید زیرا که قوه دافعه فضول بولیه بدون حرارت نمیتواند بود و نیز ماده بول به اعتبار اختلاط با فضول غذائیه خالی از حرارت کامنه نیست پس به تاثیر و تصرف آن حرارت در آن و ظهور حرارت کامنه آن، البته متبخر می گرداند اجزاء لطیفه آن را و بخار می گرداند. و چون مجاری بول عصبانیاند و چندان حرارتی ندارند، حرارت بخاریه آن زائل گشته و از لطافت مستحیل به غلظت شده، ریح می گردد و با بول مخلوط گشته مندفع میشود به زور قوه دافعه و امتلاء و انفتاح این مجرا را.

بدان که کثرت مقدار بول به نسبت بول طبیعی معتاد، دلالت مینماید یا بر ذوبان اخلاط و فضول مجتمعه در بدن و یا اعضاء و یا بر استفراغ فضول زائده ویا کثرت شرب آب و یا بر اغتسال به آب سرد و یا ملاقات هوایی سرد به بدن و یا سکون مفرط و یا استعمال مدرات. پس اسباب آن شش امر شدند:

اول: آن که سبب آن ذوبان باشد، که گدازی در رطوبات اعضاء و یا در فضول اخلاط مجتمعه محتبسه در اعضاء به هم رسد و با مائیت مخلوط گشته و مقدار بول را زیاده از حد طبیعی گرداند. و این، یا در حمیات ms645 محرقه و یا در حمی دقی به هم رسد.

و دوم: آن که سبب آن استفراغ فضول زائد در بدن باشد که بیشتر تولد یافته و مجتمع گردیده و طبیعت آنها را به اراده و بر سبیل بحران دفع نماید از راه بول و این از آثار زیادتی مواد فضول است و بدون از روز بحران واقع نشود.

سوم: آن که سبب آن کثرت شرب آب یا شراب ممزوج به آب و یا تناول طعام رقیق مایع و یا فواکه آبدار مانند خربوزه و هندوانه و انگور و انبه آبدار و امثال اینها باشد مقدار بول را بیفزاید. و علامت این، تقدم اسباب آن است.

چهارم: آن که به سبب اغتسال به آب سرد و یا ملاقات به هوای سرد باشد که بشره متکاثف گردد و رطوبات بدنیه بر سبیل عادت به بخار و عرق به تحلیل نرود و مندفع نگردد بلکه در باطن محتبس گشته به طریق بول زیاد شود و لهذا در سرما ازین جهت ادرار بول زیاده میباشد از گرما. و علامت آن تقدم، سبب و یا وجود آن و تکاثف جلد بدن است.

پتجم: آن که سبب آن سکون مفرط باشد که بدان سبب رطوبات به تحلیل نرود و در بدن مجتمع گردد، به تصرف اندک حرارتی در باطن در آن، مندفع گردد با بول. وعلامت این، وجود سبب و تقدم آن است. ششم: آن که سبب آن استعمال مدرات باشد.

بدان که فرق میان ذوبانی عضو و غیر آن، آن است که لازمه ذوبانی عضوی، ضعف قوه والتهاب و اشتعال بدن و حدت رایحه بول است؛ به خلاف اقسام دیگر که این علامات به آن نیست. و در بحرانی، بعد از آن خفت و راحت به هم میرسد و قبل از آن، ثقل و تمدد و کسالت و قلت شهوت و غیر این ها که لازمه امتلاست بوده. و اما بول قلیل المقدار: ms646 بدان که بول قلیل از مقدار طبیعی معتاد، سبب آن پنج امر است و دلالت بر پنج امر مینماید: یکی، ضعف قوه از دافعه مائیت؛ چنان چه در استسقاء و غیر آن می باشد. دوم، تحلیل کثیر مفرط. سوم، انصراف و توجه ماده بول

و بباید دانست که: ضعف قوه، بر سه قسم است:

یکی: آن که قوه دافعه گرده و یا مثانه ضعیف باشد و نتواند که ماده بول را بالتمام دفع نماید. و علامت آن، آن است که به عسر آید و ثقلی در محل گرده، اگر از ضعف گرده باشد، محسوس گردد و حال گرده روز به روز تباه گردد. و اگر از قبل مثانه باشد، ثقل در مثانه محسوس گردد و عانه منتفخ و برآمده نماید و بول به مرات کثیره آید؛ هر مرتبه قلیل المقدار واندک.

دوم: آن که قوه جاذبه گرده ضعیف باشد و نتواند مائیت را از کبد بالتمام جذب نماید و علامت این آن است که در این حال ثقل گرده کمتر باشد و در کبد نیز ثقلی چندان نمیباشد؛ به سبب سلامت آن و لیکن با آن، گاه ترهل و سشتی در بذن به هم میرسد؛ به جهت کثرت مخالطه مائیت با خون.

سوم: آن که قوه دافعه کبد ضعیف باشد که نتواند مائیت را دفع نماید. و علامت این، ثقل کبد و فساد حال آن. و از فساد حال آن، حال جمیع بدن فاسد گردد و مستعد استسقاء شود.

و اما تحلیل به حد افراط، آن است که چون تحلیل بسیار در بدن به هم رسد به کثرت ریاضت و بیداری و تعب و حرکت و غیر اینها و ms647 یا فرط حرارت هوا و آتش و یا آشامیدن مسخنات که رطوبات بدنیه مشروبه و مأکوله را به طریق بخار و عرق دفع نماید و به تحلیل برد، لا محاله مقدار بول کم تر از مقدار طبیعی گردد. و علامت این، تقدم سبب و یا وجود آن است. و در تعبی، اکثر بول با حدت و التهاب میباشد و در حرارت مزاجیه و روحیه، سخافت بدن گواه آن است و گاه، بول ناری و قلیل الثقل می باشد.

و اما در انصراف و توجه ماده به جانب دیگر: چنان چه در اکثر امراض دماغیه و اسهالات و بحران به عرق، مقدار بول کمتر میباشد؛ هر چند که آب و مایعات آشامیده باشند. و علامت وجود این، اسباب مذکوره؛ ثقل باطن و دماغ و نداوت و تری بدن به سبب عرق و اسهال و یا ترهل بدن و تهبج اطراف و شکم است؛ چنان چه در استسقاء میباشد. و رقت و عدم انصباغ بول، شاهد آن و سبب رقت و قلت صبغ بول درین آن است که: چون بول از گرده به طرف «برنج»، که نام وریدی است که از گرده به عنق مثانه متصل گشته جهت انحدار رطوبات کبد به و ما فوق آن و چون از هر گرده رگی نازل شده است. آن هر دو رگ را «برانج» خوانند به صیغه جمع و در تشریح مذکور شد و چون آن برانج منفجر گردند بعضی از آن رطوبات از مواضع منفجره به سمت جوف افتد و باقی با بقایاء مائیت بر حالت خود در مثانه منحدر شود به خلاف منصرفات به جوانب دیگر که ماده منصبغه بنا بر لطافت و حرکت با رطوبات. منصرف می گردد و مائیت بحت در کبد میماند و اما در قلت شرب آب و تناول مایعات از فواکه و غیرها خصوصا که با آن حرارت

مذوبه یعنی گدازنده که علت تکثر بول است ms648 نباشد لا محاله مقدار بول کمتر می باشد. و علامت این شدت صبغ بول با وجود انطفاء حرارت زیرا که هرگاه مائیت که سبب قلت انصباغ بول است کمتر باشد البته صبغ بول بیشتر میباشد و شاید این تقدم سبب است و اما در حدوث سده در مجرا بول که بدان سبب بول رقیق و قلیل الصبغ و اندک آید، علامت آن، آن که ثقل و تمددی در محل سده محسوس گردد و هر مقدار که سده قویتر و زیاده باشد بول کمتر آید و هر مقدار بول زیاده به همان مقدار ثقل و تمدد نیز زیاده و یا کم تر محسوس گردد. و کمال قلت بول یا قلت تحلیل، منذر به استسقاست؛ به جهت آن که یا دلالت مینماید بر تفرق اتصال در مجرای بول که بدان سبب بول منحدر گردد به حوالی

و بول معتدل المقدار میان کثرت و قلت، دلالت مینماید بر جاری گشتن اسباب بر مجرای طبیعی و علامت صحت و اعتدال مزاج است.

تبصره: و بدان که بول ردی از جهت لون، مانند اسود، و از جهت قوام، ماند غلیظ، اسلم آن، غزیر کثیر المقدار آن است که به یک دفعه چیز بسیاری از ماده مندفع گردد نه اندک اندک؛ جهت آن که کثرت دفع آن، دلیل قوت قوه است که به قوت به یک دفعه مواد بسیاری را دفع و استفراغ نموده بدن را تخلیص مینماید از شر و فساد آن. و اندفاع و استفراغ اندک اندک، دلالت مینماید یا بر ردائت ماده که قبول دفع نمینماید و یا بر عجز و ضعف قوه که نمی تواند دفع نماید همه را به یک دفعه.

بدان که «رسوب»، عبارت از جوهری ms649 است که غلیظ تر از مائیت و متمیز از آن باشد، هر چند معلق در وسط و یا طافی بالای آن باشد؛ یعنی اجزاء متمیزه در بول: اگر راسب یعنی ته نشین است، آن را «رسوب» به حسب لغت نامند.

و اگر در وسط قاروره باشد و یا بالای آن، آن را نیز اطباء «رسوب» می نامند به مجاز؛ به جهت آن که از شأن اجزاء غلیظ ته نشین شدن است. و عدم تهنشین گشتن آن، به سبب مانعی است آن را. و لهذا نظر به اصل، آن را رسوب مینامند. و آن جوهر غلیظ، عبارت از فضولی است که جدا می گردد از اخلاط بعد از انهضام و با مائیت به طریق قهقری بر گشته مندفع می گردد. و لهذا قوام آن، غلیظتر از قوام مائیت میباشد البته. و این، منقسم می گردد به: رسوب طبیعی و رسوب غیر طبیعی.

رسوب طبیعی: آن است که متصف به پنج صفت باشد: یکی، آن که ابیض باشد. دوم، آن که راسب باشد. سوم، آن که متصل الاجزاء باشد. چهارم، آن که متخلخل لطیف باشد. پنجم، آن که چون حرکت دهند، به سرعت از هم منبسط گردد و به زودی ته نشین و مجتمع نگردد.

بباید دانست که مراد از رسوب طبیعی، آن است که از فضله هضم ثالث و یا رابع، بنا بر اختلاف مذهبین، و یا فضله اخلاط باشد که مندفع با مائیت گردد. و این، خالی از دو قسم نیست: یا کامل النضج است؛ یعنی معتدل القوام است. واین را «رسوب محمود» نامند. و یا آن که کامل النضج معتدل القوام نیست. واین را «رسوب غیر محمود» نامند.

سبب شرط اول، یعنی ابیض بودن،: اما رسوب طبیعی ابیض مذکور، باید که از فضول هضم کبدی نباشد؛ زیرا که فضله هضم کبدی سرخ میباشد؛ به اعتبار لون کبد که سرخ است، هر چند که به سبب مرور در ms650 عروق و مکث در گرده و مثانه حمرت آن کم می گردد و لیکن زایل نمیشود و خالی از اندک حمرتی نیست. و اما رسوب غیر کبدی، البته سفید میباشد؛ به جهت آن که: یا از فضول هضم ثالث و رابع میباشد و یا از فضول اخلاط و آن چه از کمال آن دو هضم بود، سفید میباشد؛ زیرا که کمال انهضام آن هر دو تشبه غذاست به مغتذی که اعضاء اصلیهاند و رنگ اکثر اعضاء اصلیه سفید است و لهذا فضله مستخرج از آن نیز سفید میباشد مگر به سبب عارضی. و آن چه از فضول اخلاط است، این نیز سفید میباشد؛ به جهت آن که فاعل نضج، قوه هاضمه و قوه مغیره است و فعل این هر دو نیز تشبه غذاست به مغتذی. و رنگ مغتذی، سفید است؛ پس فضله غذای آن نیز باید که سفید باشد لا محاله مگر به سبب عارضی.

و اما سبب شرط دوم، یعنی آن که باید که راسب یعنی ته نشین باشد،، آن است که از شأن جوهر عضو که در ماده آن ارضیت غالب است، ترسب است که علامت طبیعی محمود بودن تشبه غذاست به جوهر اعضاء؛ پس آن چه معلق و طافی باشد، مشابهت تام به جوهر اعضاء نخواهد داشت و محمود نخواهد بود اما میتواند بود که طبیعی باشد؛ زیرا که طبیعی عام از محمود است؛ چنان چه ذکر یافت.

و اما سبب شرط سوم که متصل الاجزاء باشد،، لطافت جوهر و شدت امتزاج اجزاء و اعتدال قوام است که به زودی از هم ممتاز و متشتت نگردند؛ زیرا که علت امتیاز و تشتت، تداخل ریاح است در خلل اجزاء آن که مانع اتصال بعض اجزاست با بعضی. پس هر گاه ریاح در آن دخل نیابد، لا محاله همه اجزاء با هم مجتمع و راسب در اسفل قاروره خواهد بود. و نیز مخالطت ریاح با بول نمی ms651 باشد مگر به سبب خامی و این، علامت رسوب غیر محمود است؛ زیرا که رسوب محمود، کامل النضج - میباشد.

و اما سبب شرط چهارم، یعنی آن که متخلخل و لطیف باشد، آن است که علت فاعلیه آن حرارت طابخه منضجه است و از شأن حرارت، احداث خفت و تخلخل است. و چون فاعل آن حرارت است، لهذا متخلخل لطیف میباشد؛ به خلاف رسوبی که فاعل آن برد مغلظ و مکثف مجمد رطوبات باشد که لازمه آن، ثقل و تراکم اجزاست؛ پس لا محاله راسب باشد.

و اما سبب شرط پنجم، آن است که چون رسوب متخلخل لطیف را حرکت دهند و بجنبانند، به زودی منبسط و پراکنده گردد و به دیری مجتمع گردد؛ به جهت خفت ولطافت اجزاء.

بباید دانست که لازمه رسوب محمود است تشابه اجزاء و استواء و املسیت؛ به جهت آن که اینها دلیل نضج کامل فاضل اند؛ برای آن که اختلاف اجزاء نمیباشد مگر هنگامی که بعض اجزاء آن عاصی از نضج باشد که قبول نضج ننمایند و بعضی

بهترین اشکال مر جسم را، شکل بسیط کروی است که هیأت طبیعی است آن را. و چون به اعتبار هیأت مجموعی این رسوب مذکور نظر نمایند، باید که مخروطی شکل باشد؛ قاعده آن در اسفل قاروره و زاویه، یعنی سر، آن به جانب اعلی؛ زیرا که ظاهر است که چون اجزاء صغیره مشابه مجتمعه در موضعی به هم گرد آیند، خصوصا به تدریج، به شکل مخروطی می گردند چنان چه در تراب مخلوط به آب بعد نشستن اجزاء ترابیه در ته آب مشاهده می گردد و هم چنین تراب نرمی که بر زمین از بلندی بریزند به شکل مخروطی مجتمع می گردد بر زمین؛ به جهت ms652 آن که: آن چه سبقت نمود در رسوب، در اسفل قاروره مفروش میباشد به سبب زیادتی ثقل خود و آن چه بعد از آن بیاید، بالای آن. و هم چنین بقیه.

پس سطح اسفل از همه زیاده میباشد؛ به سبب آن که ثقل آن اجزاء از همه زیاده است که از همه بیش تر مترسب گشته و آن چه بالای آن است، سطح این از آن اندک کم تر؛ به سبب آن که ثقل این از آن اندک کمتر است و هم چنین، تا آخر این، که سطح این از همه کوچکتر و ثقل این از همه کمتر و لهذا به شکل مخروط مینماید. اما طبیعی غیر محمود: لازم نیست که متصف به همه اوصاف باشد، بلکه اتصاف به اکثری و یا بعضی کافی است، بلکه مخالف اقسام غیر طبیعی بودن کافی است آن را.

تبصره: و بدان که بعد از ابیض در اجودیت، رسوب احمر است و بعد از آن، رسوب اصفر و غیر اینها همه غیر محمود است؛ به جهت آن که رنگ احمر، رنگ اصل خلط و غذاء محمود مطبوخ کبدی است که خون باشد؛ چنان که ذکر یافت. و بعد از آن، زردی که سرخی آن به سبب مرور در عروق و مجاری بول کم گشته

و بباید دانست که: ظهور رسوب طبیعی، دلیل صحت و اعتدال مزاج و هضم و نضج تام و ms653 انفصال اجزاء کثیفه است از لطیفه وقوت و اقتدار طبیعت بر دفع آن، چنان چه صبغ واعتدال و استواء قوام نیز؛ به خلاف رسوب غیر طبیعی و یا نبودن رسوب مطلقا.

تبصره: و بدان که گاهی رسوب محمود متصف به اوصاف مذکوره، مشتبه می گردد به مده رقیق و بلغم خام رقیق و فرق میان هر یک آن است که: مده و رسوب از سه وجه از هم ممتازاند:

یکی، آن که مده منتن میباشد به خلاف رسوب.

دوم، آن که مده غلیظ القوام میباشد نسبت به رسوب طبیعی.

سوم، آن که مده ثقیل تر از رسوب میباشد. و فرق میان بلغم خام و رسوب نیز به سه وجه است:

یکی، آن که بلغم خام، شدید الاندماج میباشد، و فرق میان شدت اندماج و اختلاط اجزاء، عسر تفرق بلغم خام وعسر اجتماع آن بعد تفرق است، به خلاف رسوب.

دوم، غلظ قوام.

سوم، ثفل آن؛ زیرا که رسوب مذکور، لا محاله لطیف میباشد و غلیظ القوام نمیباشد. و فرق میان مده و بلغم خام به دو وجه است:

دوم، آن که خام، مندمج الاجزاء و متعسر التفرق میباشد به خلاف مده.

و نیز بباید دانست که رسوب طبیعی: یا از فضله هضوم است یا از فضله اخلاط مندفعه بعد از نضج؛ چنان چه مکرر ذکر یافت. پس آن چه از فضله هضوم باشد، عام است؛ هم در حال صحت و هم در حال مرض میباشد؛ خواه مادی و خواه غیر مادی باشد.

و آن چه از فضله اخلاط است، استدلال بدان مطلوب نیست مگر در امراض مادیه؛ زیرا که بسا امراض غیر مادیه است که اصلا ms654 در آن رسوب نمیباشد؛ مانند دق بسیط.

و نیز در حالت صحت، ظهور این رسوب لازم نیست؛ زیرا که در صحت، بودن خلط زائد در عروق و انتقاص آن و نضج یافتن واجب نیست؛ به خلاف حالت مرض که مرض از مواد ردیه و احتباس آنها در عروق میباشد که اگر نضج و اخراج نیابند و محتبس مانند، باعث فساد می گردند؛ پس اخراج آنها محمود، و علامت نضج ماده موذی است.

فایده: و بدان که در ابوال مهزولین لاغر واهل ریاضت و صنایع متعبه، رسوب کم تر میباشد؛ خصوص رسوبی که راسب باشد؛ به خلاف ابوال فربهان و اهل آرام و سکون. و لهذا گفتهاند: بسا باشد که بیمار لاغر باشد و بیماری آن منقلع گردد و اصلا رسوب فضول خلطی در بول او ظاهر نگردد، هم چنان که بسیار است که رسوب قلیل ظاهر گردد و لیکن راسب در تحت قاروره نگردد، بلکه معلق و یا طافی باشد.

فایده: و «قرشی» گفته: قضافت، یعنی لاغری، بدن از دو سبب است: یکی: آن

دوم: آن که به سبب قلت خون و نرسیدن غذای وافر به قدر احتیاج بدان و لهذا لاغر گردد و در بول این، رسوب کم تر میباشد.

اما رسوب غیر طبیعی

منقسم می گردد به دوازده قسم: 1، خراطی 2، دشیشی 3، لحمی 4، دسمی 5، مدی 6، مخاطی 7، شعری 8 خمیری 9، رملی 10، رمادی 11، علقی 12، دموی.

بدان که حد و اوصاف رسوب غیر طبیعی، ضد حد و اوصاف رسوب طبیعی است که ذکر یافت.

قسم اول: الما خراطی

که قسم اول است: رسوبی است شبیه به قشور و خراطه که در حین خراطی از چوب جدا می ms655 گردد و لهذا منسوب بدان نمودهاند و آن، جسمی است غزیب که اخراج می یابد با بول و آن، میباشد از اعضاء اصلیه نه غیر آن از مواد بدنیه و. رطوبات آن.

و این، یا کثیر العرض میباشد و یا نه و اول: یا آن است که ثخن و ضخامت آن بسیار است و این را «صفایحی» مینامند. و یا آن که چنین نباشد و این را «قشوری»، شبیه به «غرقی» که پوست نازک زیر پوست صلب بیضه است، نامند. و کثیر الثخن را سویقی و دشیشی نامند و یا نیست چنین و این یا آن است که سرخ است و آن را «کرسنی» نامند و اگر سرخ نیست، آن را «نخالی» نامند. و بعضی نخالی و قشوری و صفایحی را از اقسام خراطی نوشتهاند. و این هر سه قسم ردیاند؛ به اعتبار آن که یا دلالت بر انجراد مثانه و یا گرده و یا اعضاء اصلیه مینمایند؛ چنان چه به تفصیل، ان شاء الله تعالی، خواهد آمد.

و اما رسوب صفایحی، یعنی رسوبی که شبیه به صفایحی عریض ثخین ضخیم باشد، دلالت مینماید بر انفصال از اعضاء قریبه به بول مانند مثانه و گرده به سبب جرب ویا قروح و یا تاگل آنها. و آن:

اگر سفید است، دلالت بر انجراد سطح مثانه مینماید؛ زیرا که جرم آن عصبانی سفید است و رقیق و در آن عروق بسیاری نیست. و اگر لحمی سرخ رنگ است، دلالت بر انجراد و خراش کلیتین مینماید؛ به جهت آن که جرم آن سرخ رنگ و عروق بسیاری در آن است. و اگر با کمودت است، دلالت بر انجراد و خراش اعضاء اصلیه مینماید؛ به جهت آن که اعضاء اصلیه همگی سفید میباشند در اصل خلقت و لیکن چون از اعضاء بعیده می آید، در بین راه حرارت غریبه در آن تصرف نموده و رنگ آن را متغیر کمد می گرداند. و ms656 ازین جهت کمد ادکن میباشد؛ چنان چه ذکر یافت و ردی ترین اینها، راسب در اسفل قاروره است؛ به جهت آن که حدوث آن یا به سبب حرارت محرقه است که می گرداند ثفل را ارضی خالی از لطافت که موجب خفت و طفو است. و یا به سبب برودت منجمده مکتفه و اجزاء لطیفه است. و بعد از آن در ردائت، «غمامی» است. و بیان این، بعد ازین، ان شاء الله تعالی، مفصل خواهد آمد.

پس خراطی صفایحی سه قسم گردید و اردأ همه، کمد ادکن است؛ زیرا که تا فساد بسیاری و آفت عظیمی در بدن واقع نشود، انجراد در اعضاء اصلیه واقع نمیشود؛ به اعتبار آن که دور از مجاری بولاند. و در امراض مزمنه، دلیل هلاکت است و آن چه اطباء گفتهاند که از رسوب صفایحی ابیض و احمر، مضرت کمتر حاصل می گردد، بلکه اکثر آن است که از اینها مثانه و گرده پاک می گردند»، مرادشان ازین، صفایحی است که نه از قرحه و تاگل حادث گردیده باشد و ازین بیان، ایرادی که «قرشی» بر قول «شیخ الرئیس» نموده مندفع می گردد. و قول «شیخ الرثآیس» این است که: بول صفایحی کمد، اردأ از صفایحی ابیض احمر است.

از خراطی آن چه اجزاء آن صغار سرخ است، آن را کرسنی نامند؛ شبیه به دانه کرسنه. و این، دلالت بر احتراق در اجزاء کبد و یا گرده مینماید؛ به جهت آن که از اعضاء اصلیه، عضوی که بدین لون باشد به غیر ازین دو عضو و قلب نیست. و چون تفرق اتصال در قلب با هلاکت مع است و پیش از آن که اجزاء آن با بول برآید کار به آخری رسیده، پس منحصر گردیده رسوب کرسنی در آن که از احتراق کبد یا گرده باشد.

و اگر گویند: لحم نیز سرخ است و بعضی آن را نیز از اعضاء اصلیه میدانند. چرا ms657 از آن نباشد؟ جواب آن است که: لحم، بنا بر لین و تخلخل اجزاء رسوب آن، کرسنی نمی تواند بود بلکه لحمی است.

و آن چه گفتهاند که رسوب کرسنی دلالت بر احتراق اجزاء کبد و کلیه مینماید، چنان چه ذکر یافت،، اکثری است نه کلی؛ زیرا که گاه از احتراق خون در کبد نیز به هم می رسد. و فرق میان هر دو آن است که: در رسوب کرسنی حادث از احتراق خون، دو امر شرط است؛

یکی، احتراق دم مطلقا.

دوم، مقید به آن که احتراق آن در کبد باشد و قید «احتراق»، برای آن است که آن چه از انعقاد و انجماد دم باشد، شدید السواد میباشد؛ به اعتبار شدت تکاثف و انعقاد دم خالی از آن نیست که: یا به سبب جمود است یا به سبب احتراق و چون جمودی لیاقت کرسنی بودن رسوب ندارد به اعتبار سخافت جرم، لا محاله احتراقی خواهد بود و دمی که در غیر کبد احتراق یابد، شدید السواد میباشد؛ به خلاف دم محترق کبدی؛ زیرا که دم تا در کبد است، کثیر المائیهآ میباشد و لهذا حمرت آن قریب به صفرت است و اجزاء محترقه آن مایل به حمرت میباشد نه سیاه.

و فرق میان هر سه نوع کرسنی آن است که آن چه از احتراق در کلیه باشد شدید الاتصال وکثیر اللحمیهآ میباشد به خلاف آن چه از احتراق در کبد ویا احتراق دم

و بعضی از آن رسوب خراطی، اجزاء صغاراند که سرخی ندارند. و این را نخالی نامند؛ شبیه به نخاله و سبوس گندم. و این، دلالت بر جرب مثانه بیش تر مینماید؛ به جهت کثرت حدوث این در آن و گاهی از قروح مثانه و قروح عروق که عصبانی و از ذوبان اعضاء اصلیه که سفید رنگاند، مانند مثانه و عروق، نیز رسوب نخالی می آید. و چون اعضاء دیگر نیز عدیم المشابههآ و بعضی قابل رسوب نخالی نیستند، خارجاند از مبحث. .

و فرق میان نخالی حادث از مثانه و غیر آن به چند وجه است:

یکی: آن که حکه در بیخ قضیب، لازمه مثانی است.

دوم: آن که مثانی، بینتن شدید نمیباشد.

سوم: آن که مثانی با قیح و مده بر سبیل دوام میباشد؛ خواه از قرحه باشد و خواه از جرب؛ هر چند در غیر مثانی قروحی نیز گاهی مده و قیح میباشد لیکن نه بر سبیل دوام؛ به جهت آن که قرحه ای که در عضوی بعید از آلات بول باشد، اکثر آن است که طبیعت مده آن را به مخرج بول دفع نمی کند مگر بر سبیل بحران فقط؛ به خلاف قرحه مثانه و عروق متصله بدان که مده از آن دائم برمی آید با بول. چهارم: آن که آن چه از مثانه و یا عروق مجاور آن باشد، مانند برانج، اکثر آن است که بول در آن نضیج میباشد؛ به جهت سلامت کبد از آفت؛ به خلاف آن چه از اعضاء بعیده باشد که در اغلب به تبعیت آن، مزاج کبد نیز فاسد می گردد و

پنجم: آن که ms659 از غیر مثانه آید، یعنی از اعضاء بعیده از آلات بول که قابل حصول رسوب مذکوراند، با التهاب شدید میباشد؛ به شرطی که ذوبانی باشد.

ششم: آن که آن چه نخالی مثانی است، سفید محض میباشد؛ به خلاف آن چه از اعضاء بعیده آید که رنگ آن به سبب طول مسافت متغیر می گردد به کمودت؛ به سبب تأثیر حرارت غریبه در آن.

قسم دوم: اما دشیشی که «سویقی» نیز نامند؛ به جهت آن که هر دو نام آردی است که مغز آن را از آن گرفته باشند. و نیز، آردی را نامند که مبالغه در طحن و نرم سودن آن ننموده باشند. و بالجملهآ، رسوب دشیشی، در عرض شبیه به نخالی و در ثخن، بسیار غلیظتر و از آن ضخیم تر است؛ به حدی که ثخن آن قریب به عرض آن میباشد. و این، دلالت بر احتراق خون و یا ذوبان اعضاء و یا جرب مثانه مینماید.

و این، به حسب لون سه قسم می باشد:

یکی: سفید خالص. و این، مختص به اعضاء بول است که سفیداند؛ مانند مثانه و برانج که نزد وقوع آفتی درین ها رسوب به نحو مذکور از آنها اخراج مییابد. و این بر سبیل قلت و ندرت میباشد؛ به جهت آن که جرم مثانه و برانج آن قدر غلظت و ضخامت ندارد که رسوب غلیظ ضخیم از آنها حاصل گردد، مگر آن که جرم مثانه از شدت خبائت ماده جرب شکافته گردد و این نادر است.

دوم: آن که سفید مایل به کمودت باشد. و این از اعضاء اصلیه که سفید و بعید از مجاری بولاند به سبب انجراد و یا ذوبان میباشد و وجه کمودت آن عن قریب در نخالی و جاهای دیگر نیز ذکر یافت.

سوم: آن که سرخ باشد و این، کثیر الوقوع است؛ به جهت آن که حدوث آن یا از احتراق خون میباشد، یا از تقشیر ms660 کبد و گرده و فرق میان احتراق از خون و غیر آن، آن است که: محترق از خون، سرخی آن مایل به سیاهی نمیباشد و در غیر کبدی محترق، مایل به سیاهی میباشد و وجه هر دو در کرسنی ذکر یافت و آن چه سیاهی آن غالبتر باشد، از احتراق خون در طحال است؛ به جهت آن که خون آن بسیار سیاه میباشد؛ برای مشابهت به مغتذی و فرق میان رسوبی که از کبد و گرده آید و یا از خون محترق، در کرسنی مفصل مذکور شد.

تبصره: بدان که استاد «ابقراط» گفته: هر گاه ثفل رسوب بول شبیه به اجزاء کبار باشد، دلیل ردائت حال است و از آن، آن چه شبیه به صفایح بود و یا رقیق ابیض باشد، ردی و آن چه شبیه به نخالی است نیز ردی است. و نیز «ابقراط» گفته: هر صاحب حمی که رسوب بول آن شبیه به سویق جریش باشد، دلالت مینماید بر آن که مرض او طویل خواهد بود.

و «صاحب ذخیره» نوشته: رسوب سویقی شبیه به دانههای ارزن، دلیل ذوبان است.

و «قرشی» گفته که: من بسیار دیدهام رسوب سویقی را در مرض بی آن که در اعضاء آفتی باشد ولیکن آن مرض به طول انجامیده. پس معلوم گردید که رسوب دشیشی و سویقی، حادث از رطوبات غلیظهاند که طبیعت نتوانسته که آن را هضم و نضج و یا ترقیق و یا تحلیل نماید؛ بلکه تقطیع کرده مندفع گردانیده و لهذا گفته: این نوع سویقی، نزد من نسبت به صفایحی قلیل البرودهآ است. و «صاحب ذخیره»، سید اسماعیل جرجانی، نوشته هر گاه باشد رسوب سویقی مانند دانههای ارزن، دلیل بر ذوبان اعضاء باطنی و انجراد عروق است و اگر ذوبان و انجراد استخوان هاست سفید سنگین میباشد و یا غیر؛ به سبب طول مسافت و تصرف حرارت غریبه در آن.

و «محمد بن زکریا» گفته که: این محال ms661 است؛ جهت آن که جوهر رگ و استخوان، البته صلب تر از جوهر گوشت دل است. و قوت حرارت هر گاه به حدی باشد که رگ و استخوان را بگدازد و بخراشد، پس گداز لحم دل در آن حال آسانتر خواهد بود از آن و به رسیدن اندک آسیبی به دل باعث هلاکت است، چه جای گداز و انجراد لحم قلب که این بعد از مرگ است.

قسم سوم: اما رسوب لحمی، یعنی شبیه به قطعههای گوشت ریزه. سبب آن، مانند سبب کرسنی است.

بدان که رسوب لحمی هر چند در حمرت با کرسنی مشابه است و لیکن در شکل متفاوت؛ زیرا که صغر مقدار کرسنی قریب به استداره است؛ به خلاف لحمی که چنین نیست. و حدوث این از دو سبب است:

یکی، آن که از اعضاء اصلیه حادث گردد و یا غیر این. دوم، آن که از رطوبات: اما از اعضاء اصلیه آن چه قابل رسوب لخمی است، کلیه و کبد است نه غیر این هر دو؛ چنان چه در رسوب کرسنی ذکر یافت.

و از اعضاء غیر اصلیه عضوی که قابل تکون رسوب باشد به غیر لحم نیست که اجزاء منفصله آن شبیه بدان است و لیکن اکثر لحم به طرف خارج بدن است برای فایده خلقت آن که در اعضاء مفرده ذکر یافت و از رطوبات آن چه قابل رسوب لحمی است، سوای دم نیست و آن هم به شرط آن که در کبد احتراق یافته باشد نه در عضو دیگر؛ چنان چه در کرسنی ذکر یافت و بنا بر قرب مسافت، اکثر رسوب لحمی از کلیه میباشد که مقتضی تصغر نیست؛ به سبب ضعف حرارت آن؛ به خلاف کبد که به سبب قوت حرارت، صغیر کرسنی میباشد و به سبب قبول تفتت در مسافت.

قسم چهارم: و اما رسوب دسمی، بدان که رسوب چرب، دلالت بر ذوبان اعضاء غیر اصلیه مینماید؛ ماند لحم و شحم ms662 و سمن؛ زیرا که در بدن، عضوی که

و طریق حصول آن بدین نحو است که قدری از جرم هر یک از اینها گداخته، با بول در مثانه می آید و در آن جا و یا بعد از خروج در قاروره باز منجمد می گردد و بعد از مفارقت حرارت گدازنده و لهذا تمیز از مائیت مییابد و جدا ظاهر می گردد؛ زیرا که اگر تمیز نیابد و علی حده محسوس نگردد، آن را رسوب ننامند، بلکه دسومت و دهنیت گویند.

و در ذوبان، شحم، اسهل از لحم است؛ زیرا به سبب سخافت ولطافت جوهر، به حرارت ضعیفی گداخته می گردد؛ به خلاف لحم که تا حرارت قویه نباشد اذابه نمی یابد.

و فرق میان آنها آن است که: ذوبان لحمی، مایل به صفرت و براقیت میباشد نسبت به شحمی و دسمی و رسوب شحمی و دسمی، شبیه به روغن زیت یا ماء ذهب میباشد و لهذا گفتهاند: رسوب شحمی شبیه به زیت، علامت شدت ذوبان است؛ به همان جهت که ذکر یافت.

و باید دانست که ذوبان کثیر المقدار، دلالت مینماید بر آن که از اعضاء قریبه به مجاری بول است؛ زیرا که آن چه از اعضاء بعیده است، به سبب طول مسافت در بین متفرق می گردد اکثر آن و مقدار قلیلی از آن با بول برمی آید و نیز آن چه کبیر المقدار باشد از اعضاء قریبه است و آن چه صغیر المقدار از اعضاء بعیده که به سبب طول مسافت ریزه می گردد و عضوی قریبتر به مجاری بول غیر از گرده نیست؛ پس از آن است و لهذا گفتهاند: هر گاه در بول قطعه سفیدی به مقدار دانه انار ظاهر گردد، علامت ذوبان شحم گرده است.

سؤال: اگر گویند: شحم در محیط خارج گرده ms663 است نه داخل آن؛ پس اذابه شحم خارج آن چگونه نفوذ به داخل آن مینماید؟ به تخصیص که این مقدار بزرگ نفوذ نماید و اخراج یابد!

جواب این است که: درست است این و لیکن کیفیت این آن است که چون گداخته یافت، طبیعت آن را به اذن خالق آن، عز و جل، از مسامات آن نفوذ می فرماید و مندفع می گرداند به داخل آن تا با بول استخراج یابد و چون به مثانه آید، به سبب برودت آن انجماد یابد و به شکل مذکور شده اخراج یابد.

و اگر گویند: وجه تعیین انجماد به مقدار دانه انار چیست؟ چرا بزرگ تر از آن نمی گردد؟!

جواب آن است که: از آن سخن، محالیت بزرگتر از آن نمیرسد؛ بلکه ممکن است و لیکن اکثری چنان است؛ به جهت آن که اندک اندک از شحم گداخته به نحو مذکور به مثانه می آید و همان قدر غلظت و انجماد مییابد. و چون قدری دیگر آمد، باز آن انجماد مییابد و هم چنین.

مؤلف گوید: بول شخصی را دیده که جرب گرده داشت که چون بول آن را در شیشه می گرفتند، بعد از زمانی در شیشه همگی آن منجمد می گشت، مانند قطعه دنبه گوسفندی، که بدون تقطیع از شیشه برنمی آمد. و مدتی بدین منوال بود.

-و اگر گویند که: دسومت در اعضاء دسمه ثلاثه، در بول که می آید: بعضی از آن که منعقد می گردد آن را رسوب مینامند و بعضی که منعقد نمی گردد، بلکه همان قسم گداخته با بول میماند و آن را چرب میسازد. علت انعقاد بعضی و عدم انعقاد بعضی چیست؟

جواب آن است که: ذوبان دو نوع میباشد: یکی، آن که مفرط الذوب است. و این، رطوبت آن را فانی میسازد و بدان سبب، ارضیت بر ماده مذابه غلبه نموده آن را منعقد می گرداند و لهذا به سرعت و سهولت منجمد ms664 می گردد.

دوم، آن که ذوبان به حد افراط نباشد که رطوبت آن را فانی گرداند، بلکه رطوبات آن با آن باقی باشد و لهذا منعقد نگردد و همان قسم گداخته چرب در قاروره ظاهر گردد.

قسم پنجم: و اما رسوب مدی که در قاروره شبیه به مده ظاهر گردد، دلالت بر انفجار قرحه مینماید و اخراج مده و چرک آن با بول. و این در صورتی است که ورمی یا جراحتی در مجاری بول و یا قریب بدان باشد و نضج یافته منفجر گردد و یا جراحت به چرک آید و چرک آن با بول مندفع گردد که اسهل طریق است و لهذا مده در بول، اکثر از اورام آلات بول و یا از جراحت آنها میباشد. پس اگر با رسوب مدی، بول نضیج باشد، یعنی رسوب راسب داشته باشد، دلیل آن است که محل مده بلاشک آلات بول است؛ خصوص مثانه؛ زیرا که نضج بول به ما فوق آن تعلق دارد.

تبصره: و گاه است رطوبت خام که مشابهت با مده دارد در بیاض و غلظت، با بول برمی آید و فرق میان آن و مده آن است که: مده، متعفن میباشد؛ به سبب تأثیر حرارت غریبه در ماده ورم که فاعل آن است و در حرکت دادن اجزاء آن به زودی از هم جدا می گردد و باز به زودی مجتمع میشود؛ به خلاف بلغم خام که متعفن و سریع التفریق و سریع الاجتماع به ترتیب وغلیظ تر و ثقیل تر از مده است. ونیز آثار تورم وانفجار اعضاء، شاهد آن است.

و بباید دانست که بسا باشد که مده صاحب نضج باشد و بدان سبب راسب گردد و با بول آمیخته شود بدون امتیاز و همه اجزاء بول مانند شیر سفید نماید وغلیظ القوام باشد. قسم ششم: و اما رسوب مخاطی؛ یعنی رسویی که شبیه به بلغم غلیظ که از بینی برمی آید. و ms665 این، دلالت مینماید بر خلط غلیظ خام بلغمی که متساوی القوام نباشد.و رسوب مخاطی، سه نوع باشد:

یکی: آن که ماده بلغم در بدن بسیار باشد و با بول برآید.

دوم: آن که قریب به مخرج بول، مرضی بلغمی به هم رسیده باشد که طبیعت، ماده آن را بدین جهت بر سبیل بحران دفع نموده باشد؛ چنان چه در وجع عرق النسا و مفاصل و اوجاع ورک بیشتر به هم میرسد.

سوم: آن که مزاج گرده بسیار بارد گردد و بدان سبب بلاغم بسیاری در آن به هم رسد و لهذا با بول مندفع گردد و این، کمتر میباشد از آن دو نوع؛ به جهت آن که غذایی که به کلیتین از کبد می رسد، انهضام یافته است و در چنین غذایی البته بلغم کم تر میباشد. و سردی مزاج گرده هر چند محدث بلغم است و لکن بلغم بسیاری از آن غیر ممکن الحصول است.

و فرق درین هر سه نوع آن است که: در امتلائی، ظهور آثار امتلاء بلغم در تمام بدن، علامت آن و در بحرانی، ظهور آفات و تقدم آثار نضج، دلیل آن. و در سوم، وجود سوء مزاج بارد گرده شاهد آن است.

فایده: و بدان که رسوب مخاطی کثیر المقدار در آخر مرض نقرس و اوجاع مفاصل، علامت خیر وشاهد بر آن است.

قسم هفتم: و اما رسوب شعری، یعنی رسوبی که شبیه باشد به تارهای مو و سبب آن، رطوبت لزجه است که طولانی انعقاد یابد؛ و لیکن انعقاد این، به صلابت حصات نباشد؛ به جهت آن که ماده این نسبت به ماده حصات، بسیار لطیفتر و با رطوبت، و حرارت عاقده آن نسبت به حرارت عاقده حصات ضعیف تر.

و لون رسوب آن تابع لون ماده آن است؛ یعنی اگر بلغم مخلوط به خون است رسوب آن سرخ رنگ باشد و الا سفید و تولد این رسوب اکثر در گرده ms666 باشد و لیکن در مثانه مطلقا تولد نتواند یافت؛ به سبب وسعت فضای آن و کثرت اجتماع مائیت در آن جا و آمیختن به مائیت، به خلاف ماده حصات که به جهت کثافت و یبوست و غلظت، در مثانه نیز انعقاد مییابد؛ زیرا که از شأن مثانه و گرده هر دو است

فایده: و بدان که این رسوب ؛ بر سبیل شذوذ و ندرت، در بعض اعضاء دیگر نیز مانند کبد و ریه و مراره، انعقاد مییابند و مسموع گشته که: شخصی سلعه در گلو داشت و جراحی آن را شکافت از آن، دو سه قطعه سنگریزه به مقدار بیضه گنجشک و بزرگ تر از آن برآمد.

فایده: و بباید دانست که: طول رسوب شعری گاه به مقدار شبری میتواند بود. و «جالینوس» گفته: به آن مقدار نصف ذرعه دیدهام. و تکون چنین رسوب مستطیلی در گرده، بعضی گویند: ممکن نیست؛ به جهت آن که شکل گرده مستطیل نیست. و می گویند: بر تقدیر تسلیم و ثبوت چنین رسوب مستطیلی، البته در برانج تولد یافته نه در غیر آن.

و «قرشی» گفته: این درست نیست؛ به جهت آن که در برانج، حرارت عاقده نیست. و گفته: نزد من، تولد رسوب شعری ابیض در مثانه استبعادی ندارد. و لیکن دلیلی برای نبودن حرارت، عاقده در برانج و تولد رسوب مستطیله در گرده اقامه تنموده است.

قسم هشتم: و اما رسوب خمیری؛ یعنی رسوبی که شبیه به قطعههای خمیری باشد که در آب خیسانیده باشند، دلالت بر استعمال متناولات غلیظه کثیفه و بر ضعف معده و سوء هضم مینمایند.

و بدان که این رسوب، قطعههای آن بزرگ غلیظ سفید رنگ بی اشراق میباشد. و تولد این، خالی از دو ms667 امر نیست:

یکی: آن که سبب آن، استعمال متناولات باشد؛ چنان چه از استعمال شیر و پنیر بسیار به هم میرسد.

دوم: آن که از سبب داخلی باشد که ضعف معده و سوء هضم باشد که کیلوس جید تولد نتواند یافت و قوه هاضمه کبدیه نیز به مجاورت ضعیف می گردد و از احاله غذا عاجز می آید و همان قسم با بول مندفع می گردد.

قسم نهم: و اما رسوب رملی؛ یعنی رسوبی که شبیه به رمل است، دلالت می نماید بر حصاتی که انعقاد یافته و یا در صدد انعقاد است و یا بعد از انعقاد منحل گشته.

و فرق میان هر یک از اینها آن است که: اگر بول با رسوب رملی رقیق باشد، دلالت مینماید بر آن که حصات در کار انعقاد است و یا انعقاد یافته و لیکن هنوز میل به انحلال ننموده و جهت آن، آن است که غلظت بول در حالت انعقاد منصرف می گردد به سوی انعقاد، و بعد از انعقاد و قبل انحلال نیز اجزاء غلیظه آن به جهت انسداد مجرا از حصات، با بول اخراج نمی تواند یافت. و لهذا آن چه رقیق است مستخرج می گردد. و اگر بول غلیظ باشد، دلالت مینماید به این که میل به انحلال نموده و وجه خثورت و غلظت بول، از ارتفاع سبب رقت آن که ذکر یافت معلوم می گردد.

تبصره: و بباید دانست که نوعی از رسوب، میباشد شبیه به رملی و آن، چنان است که اجزاء ترابیه در نهایت رخاوت در بول محسوس می گردد. و این رسوب، مقدمه رسوب رملی است که اولا چنین میباشد که ضعف کم تر است و بعد از آن که ضعف زیاده در ماده غلظت و لزوجت و کثافت زیاده به هم رسید، به سبب ضعف، مستعد تحجر گشته، حرارت عاقده در آن تصرف نموده، صلب متحجر و رملی میشود.

تبصره: و ms668 فرق میان رملی دال بر حصات گرده و رملی دال بر حصات مثانه آن است که: آن چه سرخ رنگ باشد، علامت حصات گرده است و آن چه اغبر خاکستری رنگ باشد، دلیل بر حصات مثانه است. و نیز رملی غیر سرخ رنگ، مطلقا

قسم دهم: واما رسوب رمادی؛ یعنی رسوبی که شبیه به خاکستر باشد، دلالت مینماید بر غلبه بلغم و یا مده که به سبب طول مکث، رنگ آن متغیر از سفیدی به زرقت و غبرت گردیده باشد و این، اکثر الوقوع است و گاه به سبب احتراق است که مده، رمادی می گردد. و اجزاء رمادی، صغار مستدیر میباشد.

قسم یازدهم: واما رسوب علقی دموی؛ یعنی رسوبی که شبیه به زلو باشد: خونی است که انعقاد و انجماد یافته شبیه بدان گشته.

پس اگر شدید الممازجهآ با بول باشد، دلالت مینماید بر ضعف کبد و آن که تولد آن در کبد شده و اگر شدید الممازجهآ نباشد، دلالت مینماید بر جراحت بر مجرای بول که اگر با آن تفرق اتصالی در قضیب و مثانه به هم رسیده باشد، رسوب آن اکثر از مائیت متمیز میباشد. و اگر تفرق اتصال در ما فوق مثانه باشد در مجرای بول، رسوب به مائیت امتزاج یافته از هم متمیز نمی گردد و لیکن شدید الامتزاج نیز نمی باشد. و «قرشی» گفته: فرق میان خروج رسوب علقی از مکان قریب و یا بعید، به حسب مخالطت با مائیت است؛ چنان چه اکثر اطباء گفتهاند. و لیکن فرق صحیح آن است که به اعتبار لون است؛ یعنی: اگر غالب الحمرت ویا قریب بدان است، دلیل قرب به مخرج است و اگر مایل به سواد است، از ms669 موضع بعید است که به جهت طول مسافت و تصرف حرارت غریبه در آن، متغیر مایل به سیاهی گردیده است.

تبصره: و بباید دانست که: اخراج خون بسیار، از مثانه نمیتواند بود؛ به جهت آن که عروق مثانه، ضیق و در جرم آن فرو رفتهاند؛ پس لا بد از گرده و مافوق آن

فصل نهم از باب دوم از رکن چهارم از مقاله اولی

در بیان انقسام رسوب به حسب مکان به سه قسم، غمامی و معلق و راسب

رسوب غمامی: بدان که غمامی شبیه به ابر است و لهذا آن را «سحابی» نیز نامند، و طافی بالای بول میباشد.

سبب آن، یا قلت نضج و یا صعود آن است به سبب ریح. و سبب اصلی آن، سه امر است:

یکی: آن که حرارت قویه در آن تأثیر نماید و اجزاء کثیفه آن را مستحیل به لطافت نموده متصاعد سازد به خلاف میل طبیعی آن؛ زیرا که اجزاء کثیفه بالطبع میل به اسفل دارند؛ چنان چه در تدخین حطب و تبخیر آب نزد سوختن و گرم شدن محسوس می گردد.

دوم: آن که با اجرام مستقله قابل الصعود جسمی که حرکت و تحریک آن به جانب اعلی باشد به آن مخلوط شده، آن شیء مستقل بالطبع را به قوت خود برداشته و بالا برد؛ چنان چه در گردباد دیده میشود که اجزاء صغار ارضیه ثقیله را ریاح به خود در پیچیده صعود مینماید.

سوم: آن که ثفل عریض الشکل باشد و بدان سبب بر روی آب طافی ماند و فرو نرود؛ چنان چه از قطعه رصاصی که آن را بسیار تنک سازند و بر روی آب گذارند، تا دیری که حرکت نیافته و مسطح است بر روی آب میایستد. و هم چنین قطعه کاغذ که تا خیسیده نشده است بر سطح آب میباشد.

اما رسوب معلق؛ یعنی رسوبی که در وسط قاروره معلق باشد، ما بین طافی و ms670 راسب. سبب آن، قلت امور مذکوره است.

و اما رسوب راسب؛ یعنی رسوبی که تهنشین قاروره گردد، بر دو قسم میباشد؛ یکی طبیعی و دیگری غیر طبیعی. طبیعی، دلالت بر نضج کامل مینماید. و غیر طبیعی، بر سوء حال.

رسوب محمود، رسوبی است که نضج کامل یافته. و این، در سه مرتبه است؛ اصلح آن، راسب و متوسط آن، معلق و پستتر آن، طافی است . و علت، آن است که اعضاء به جهت جسمیت، ارضیت در آنها غالب میباشد؛ تا صلب و قوی باشند بر تحریک و بعید باشند از انفعال و ارضیت، لازم دارد برودت را و شیء ارضی بارد، البته راسب میباشد و بعض اعضاء مانند قلب و کبد که حاراند، منعی و قدحی در غلبه ارضیت آن نمی کند؛ زیرا که حرارت آنها عرضی است؛ به سبب تعلق حرارت غریزی و روح حیوانی به قلب و روح طبیعی به کبد است و لازمه آن، حرارت طابخه است.

و چون معلوم گردید که ارضیت به اعضاء غالب است، در چیزی که شبیه به اعضاء وجزء آنها می گردد نیز بالضرورهآ باید که ارضیت غالب باشد و در هر چه ارضیت غالب است، راسب مائیت می باشد لا محاله به شرط ارتفاع مانع و نیز راسب بودن، علامت نضج کامل ماده ارضی است.

رسوب مذموم، و این بر دو نوع است:

یکی: آن که بذاته ارضی سوداوی باشد و، مانند رمل نماید. و البته این، راسب خواهد بود. و ترسب این، دلیل زیادتی ردائت و فساد آن است. یکی: آن که بذاته ارضیت آن ذاتی نباشد؛ یعنی به سبب امر غیر طبیعی که فاعل آن است حاصل شده باشد و لا محاله ردائت این زیاده است و بعد از آن ms671 در ردائت، معلق است و بعد از آن طافی؛ به جهت آن که غلبه ارضیت و سوداویت در معلق کمتر از راسب است و در طافی کمتر از معلق است؛ الا آن که هر یک مخلوط به ریحاند که باعث تعلق و طفو آن شده و این، یا به سبب استیلاء حرارت است بر آن و یا به سبب استعراض اجزاء. و این امور قاسره، مانع ردائت آن نیستند.

تبصره: و باید دانست که در رسوب محمود، هر چند مذکور شد که اصلح آن راسب است نه طافی و لیکن در امزجه نحیفه، گاه رسوب محمود در امراض ایشان معلق یا طافی میباشد و امراض ایشان بدان منقضی می گردد.

و در رسوب مذموم، راسب را در آن که ارضیت آن ذاتی نباشد، یعنی ماده آن سوداوی نباشد، بلکه بلغمی و صفراوی باشد، رسوب طافی آن را بهتر از معلق و راسب گفتهاند؛ زیرا که در ماده صفراویت، رسوب مذموم آن راسب است؛ به جهت آن که دلالت بر مقهوریت ثوران و احتراق مینماید. و هم چنین در بلغم، افضل رسوب آن معلق است.

فایده: و فرق میان طافی از ریح و حرارت آن است که: آن چه به سبب ریاح باشد، خالی از کف نباشد؛ و آن چه از حرارت زائده باشد، خالی از حمی و سایر علامات غلبه حرارت نباشد؛ و آن چه از بلغمی و سوداوی طافی باشد، وبا آن این علامات نباشد، لا محاله به سبب استعراض شکل است و محسوس گردد در قاروره.

و بسا باشد که بول غلیظ باشد، و رسوب آن هر چند نضیج و متمیز باشد لیکن به سبب غلظت بول بر روی بول طافی ماند؛ خصوصا که قلیل المقدار باشد. و بسا باشد به عکس آن، بول رقیق و رسوب خام باشد، اما به سبب رقت بول ته نشین گردد.

بالجملهآ، احکام ترسب و تطفو و تعلق، همه به ms672 اعتبار اعتدال قوام بول است نه غیر اعتدال آن، پس طبیب را لازم است مراعات این امور و بسا باشد که رسوب غمامی ظاهر گردد و طبیب از آن هراسان شود و حال آن که آن علامت ابتداء نضج باشد و بعد از آن معلق گردد. پس راسب و حال مریض رو به اصلاح آورد.

تبصره: و بدان که بعد از بحران جید تام، رسوب غمامی گاه است که علامت نکس مرض است و خطرناک.

فصل دهم از باب دوم از رکن چهارم از مقاله اولی

در بیان علامات بول نضیج صحی و بول صبیان و شبان و کهول و

مشایخ و ذکور و اناث و حوامل و فرق میان هر یک اینها

در سه مبحت:

بدان که بول صحی نضیج را لازم است که معتدل القوام ولون و رایحه و زبد و رسوب و مقدار باشد، چنان چه ذکر یافت که دلالت بر قوت طبیعت وحرارت غریزیه و اعتدال مزاج در کیفیات اربعه و تعادل اخلاط اربعه مینماید وافراط و تفریط هر یک، به سبب خروج از اعتدال و غلبه هر یک از کیفیات و اخلاط است بر دیگری و یا بر ضعف قوه. اما در مقدار، گاه باشد که کثرت مقدار آن محمود باشد، که طبیعت بر سبیل بحران و غیر آن دفع نماید مواد را و لهذا شیخ الرئیس، رحمه الله، در بول صحی نضیج، اعتدال در مقدار را شرط ننموده. و اخراج بول از این اعتدالات مذکوره، اگر به سبب مغیری خارجیه، از مأکول و یا مشروب و یا غیر آن، با بقاء قوه و صحت مزاج باشد، قدحی در اعتدال بول نمی نماید و ساقط از اعتبار است؛ زیرا که مشروطاست حکم بر اعتدال بول به محفوظیت و عدم ورود مغیرات واردیه غیر مرضیه. و رسوب، در بول صحی نضیج شرط نیست به طریق وجوب و وجود آن بهتر است از عدم آن، ms673 چنان چه در رسوب طبیعی و غیر طبیعی ذکر یافت؛ زیرا که وجود آن، دلالت بر کثافت اغذیه واخلاط می نماید وعدم آن، دلالت بر لطافت و هر مقدار کثافت زیاده گردد، به حسب آن رسوب نیز زیاده میشود . پس بول بی رسوب نضیج صحی، افضل و بهتر از بول با رسوب است و قلیل الرسوب، افضل از

و در حین مرض و نهایت حدت آن اگر بول شبیه به بول صحی ظاهر گردد با اندک تدریجی و یا دفعی و بر آن منوال بماند و در عوارض مرض تخفیفی ظاهر گردد، علامت کمال غلبه طبیعت است بر مرض و مقهوریت مرض. و اعتدال در رایحه بول ذکر یافت.

و اعتدال لون آن نیز که اترجی و یا قریب به احمر ناصع است؛ بنا بر اختلاف رأیین. و بعضی از قدما قریب به زعفرانی گفتهاند؛ یعنی ناریت به استکمال رسیده چنان چه در مبحث الوان بول ذکر یافت که بنا بر طبخ در کبد و تاثیر حرارت طابخه و لون کبد در آن و اختلاط با فضول دمویه که اغلب و اکثر اخلاط است و رنگ آن سرخ و قلیلی صفراء، لا محاله باید که به حسب قلت و کثرت هر یک از این امور به الوان مذکور باشد.

بول صبیان رضیع و قریب العهد به فطام، شبیه به مائیت لبن و مایل تر به بیاض است؛ به جهت انحصار اغذیه ایشان به لبن و یا غالبیت لبن.

و بول صبیان بعید العهد از فطام که هنوز به حد بلوغ نرسیده باشند، غلیظ تر از بول بالغین میباشد؛ به سبب کثرت فضول حاصله از تکرار تغذی ایشان. و بول بالغین و شبان، مایل به ناریت و معتدل القوام میباشد، و با رغوه، یعنی کف، و احیانا اندک رسوب جیدی؛ ms674 به سبب غلبه حرارت امزجه ایشان و زیادتی صفراء وجودت هضم و نضج ایشان. بول کهول، مایل به بیاض میباشد؛ به سبب ضعف حرارت و انهضام. و این، اگر کثیر الفضول است غلیظ میباشد و الا رقیق.

و بول مشایخ، رقیقتر و سفیدتر از کهول میباشد؛ به سبب کمال ضعف حرارت و هضم و گاه غلیظ میباشد؛ و چون بسیار غلیظ گردد، علامت تکون حصات است در ایشان.

بدان، که بول صحی مردان به اوصاف مذکوره میباشد و بول صحی زنان البته از بول صحی مردان غلیظ تر و سفید تر و کم رونق میباشد به سبب کثرت فضول در ابدان ایشان و ضعف حرارت و هضم و غلبه رطوبت مزاج و سعت مجاری بول ایشان و انصباب رطوبات رحمیه به آلات بول ایشان.

و چون حرکت دهند قاروره بول مردان را مکدر گردد و بیشتر کدورت آن مایل به فوق قاروره باشد؛ به خلاف بول زنان که مکدر نگردد و اگر تکدر یابد، بسیار کم باشد و سبب عدم تکدر بول ایشان و قلت تمیز اجزاء آن از هم، برودت است و ظاهر است که علت تکدر، امتزاج اجزاء کثیفه است با لطیفه و عدم تمیز آنها از هم و علت میل کدورت به جانب فوق، خفت اجزاست به سبب حرارت.

و بر فوق بول زنان، در اکثر، زبد مستدیر الشکل مجتمع میباشد.

و بول زنان حامله، صاف میباشد و شبیه به ابر چیزی بر بالای آن؛ و گاه میباشد بول زنان حامله مانند آب نخود و آب پاچه، یعنی زرد مایل به زرقت، و بر بالای آن مانند ابر چیزی میباشد و در وسط قاروره ایشان، مانند پنبه منفوش زده چیزی می باشد. و «قرشی» گفته که: این، دائم نمیباشد مگر به ندرت. و نیز در بول حوامل، اکثر، شبیه به «خبه» چیزی محسوس می گردد که بالا میرود و پائین می آید. و بباید دانست ms675 که در اول حمل، بول، شدید الزرقهآ میباشد، و در آخر حمل، مایل به حمرت می گردد و مکدر می گردد به تحریک و سبب تحریک امور مذکوره

و بدان که آن چه از اسباب و دلائل که نوشته شد، اکثری است نه کلی و میتواند بود که در بعضی اشخاص تخلف نماید.

و در بول صاحبان نفاس در اکثر امر چیزی سیاه شبیه به دوده ظاهر می گردد.

و این بود بعضی از دلائل و اسباب و علامت ابوال و به این جا ختم نموده شد مبحث تفسره و چون ملحق بدین است براز و در استدلال به احوال بدن در تلو آن است، لهذا بعد از آن بیان احوال براز نموده میشود.

باب سوم از رکن چهارم از مقاله اولی

در بیان براز و اوصاف و اقسام احوال آن

مشتمل برنه فصل:

بدان که «براز»، به فتح باء موحده وراء مهمله و الف و زای معجمه،، به معنی بروز و ظهور وخروج فضول کامن مخفی داخل جوف است و در لغت، به معنی صحرا و اسم فضای وسیع خالی است؛ مانند «نوابه» وبه اصطلاح، عبارت از خروج فضول بدنیه است از مخرج معین که طرف معا مستقیم است و چون در بدو اسلام در مگه معظمه و مدینه طیبه و اکثر بلاد، عمارات «بیت الخلاه نبوده و مردم برای قضای حاجت که عبارت از دفع فضول باشد به صحرا میرفتند به حدی که از نظر مردم ناپدید میشدند؛ لهذا مسمی بدان شده و چون بنای عمارات در بلدان و قری نمودند، برای آن مکانی خاص بنا نمودند و آن را مسمی به ابیت الخلاه و «مبرزه و «مکان ضرور» و غیرها نمودند.

بباید دانست مجملا، که براز منقسم ms676 می گردد به دو قسم: محمود و مذموم:

براز محمود، که براز «طبیعی» نامند آن است که متصف به این اوصاف سبعه باشد:

صفت اول آن: آن که مجتمع و متشابه الاجزاء باشد و رطوبت آن، شدید الاختلاط به ارضیت آن باشد؛ یعنی اصلا اختلاف نداشته باشد؛ زیرا که اگر مجتمع نباشد و منتفخ باشد، انتفاخ، دلیل نفخ آن است و اگر متشابه نباشد، البته مختلف خواهد بود؛ یعنی بعض اجزاء آن رقیق و بعضی غلیظ و بعضی نرم و بعضی خشک و بعضی منهضم وبعضی غیر منهضم خواهد بود و این، البته سوء حال است.

صفت دوم: آن که در مقدار و لون و رایحه و قوام و وقت، معتدل باشد:

و اعتدال در مقدار، آن است که فضله نسبت به غذا، نه بیشتر باشد و نه کمتر؛ بلکه متوسط باشد و گفتهاند که چون شخصی معتدل المزاج، غذای مطلق در حالت اعتدال گرسنگی بخورد و بر وقت معتاد آن مستخرج گردد، رطوبت بدنیه به آن ممزوج گردد و فضله آن نسبت به مأکول، نصف و بلکه اندکی زیاده بر آن من حیث الوزن خواهد بود و لهذا حکم اعتدال حجم اکثر بر آن می نمایند و «معتدل الحجم» می نامند.

و اعتدال در لون، آن است که خفیف الناریهآ، یعنی زرد و سبک باشد به شرطی که چیزی صابغ نخورده باشد؛ زیرا که همچنان که در ملاحظه بول و حکم بر آن مشروط است به آن که بدون تناول شیء صابغی مصبغ باشد، همچنین در براز مشروط بدان است و در این وقت، حکم بر آن میتوان نمود به طریق صدق و عدل.

و اعتدال در رایحه، آن است که نه بدبو باشد و نه بی بو مطلقا؛ زیرا که شدید النتن بدبو، دلیل عفونت است وعدیم النتن بی بو، علامت فرط برودت و اعتدال میان هر دو، دلیل صحت است؛ زیرا که هر گاه حرارت در ماده ms677 فضلیه کثیفه تاثآیر نماید و در جایی محتبس ماند، البته اندک عفونتی به هم می رساند.

و اعتدال در قوام، آن است که متساوی و ملایم و متشابه الاجزاء باشد؛ مانند قوام عسل معتدل القوام، نه بسیار غلیظ منجمد و نه بسیار سیال رقیق؛ زیرا که عسل، مختلف القوام میباشد انواع آن.

و اعتدال در وقت، آن است که به حسب معتاد هر شخص، بعد از کمال انهضام و استیفاء کبد انجذاب صفوت کیلوس را، که عبارت از هضم معدی است، به واسطه ماساریقا به سوی خود، بقایای فضول و کثایف آن مستخرج گردد از طریق امعاء؛ بدین قسم که بعد از استیفاء انجذاب، قدری صفراء از مراره از مجرایی که فیما بین آن و قعر معده است ریخته، آن فضول را به سبب رقت و جلا و حدت خود غسل داده، به امعاء مندفع گرداند به سبب حدت صفرایی که مخلوط بدان است و نیز چون به امعاء مندفع گردید، قدری دیگر صفراء به امعاء بدان میریزد برای لذع و تنبیه امعاء و امعاء را می گزد.

و احساس تبرز و دفع فضول میشود و طبیعت نیز به سبب آن که فضول، امر غریب بی فایده و احتباس آن موجب فساد بدن است، و به سبب اختلاط با صفراء و رقت و جلا و حدت لذع آن امعاء را، در صدد دفع آن می آید و به سبب ماندن در امعاء و تاثیر حرارت معا و صفراء در آن، قدری از رطوبات آن فضول را متبخر و ریح می گرداند و آن ریح نیز چون خالی از صفراویت نیست، معین بر اندفاع آن است؛ و لهذا هنگامی که مطلقا ریاح در امعاء تولید نیابد، دفع فضول، متغیر می گردد؛ زیرا که آن ریاح، باعث توسیع مجاری امعاء و راندن فضولاند مقدما و مؤخرا و حکم قائد و سائق براز دارند؛ و لیکن باید که به حد اعتدال ms678 باشد، نه بسیاری و نه کمی. و بعضی از حکماء، وقت متوسط جهت خروج براز را دوازده ساعت نجومی بعد از تناول مأکول مقرر نمودهاند؛ زیرا که گفتهاند کمتر از این مقدار زمان، طبیعت از انهضام غذای معدی و تصفیه صافی آن و فرستادن به کبد و دفع فضول کنیفه آن به

صفت سوم: آن که سهل الخروج باشد وخروج آن ارادی باشد و لذع ننماید مخرج را؛ زیرا سهولت خروج، دلیل قوه دافعه و خروج به اراده، علامت سلامتی قوه ماسکه است و علت سرعت خروج به سبب اعانت ریاح معتدله، مذکور شد.

صفت چهارم: آن که بی لذع و حدت باشد؛ زیرا که خلو از لذع و حدت، علامت عدم اختلاط صفراء ناری بسیار است بدان؛ زیرا که آن مقدار صفراء که به امعاء از مراره می ریزد جهت تنبیه آن، به سبب آن که قلیل المقدار است موجب لذع مخرج براز نمی گردد مگر هنگامی که بسیار صفراء منصب گردد و یا شدید الحدهآ باشد.

صفت پنجم: آن که بدون بقابق و قراقر باشد؛ زیرا که این، دلیل کثرت ریح در امعاست و کثرت ریح در آن، دلیل ضعف آن است؛ زیرا که حرارت ضعیفه هر گاه در ماده غلیظه تصرف نماید، ریح تولد مییابد وبا رطوبت براز مختلط می گردد و امعاء به سبب برودتی که عارض آن گشته، متکاثف و منقبض می گردد و آن ریح به حرکت در می آید و میجهد از آن موضع به موضعی برای طلب اندفاع و خروج؛ و ms679 لهذا صدایی از آن به هم میرسد و آن را «بقبقه» و «قراقر» نامند.

صفت ششم: آن که در حجم و کمیت، قریب به مأکول باشد؛ به جهت آن که آن چه نقصان مییابد از حجم مأکول به سبب تغذیه، یعنی منجذب شدن صافی آن به کبد برای حصول غذای بدن از آن، تدارک مینماید او را به زیادتی مقداری در حجم که به سبب تخلخلی که لازمه طبخ است در آن حادث می گردد؛ پس بدان سبب، حجم فضله با وجود نقصان اجزاء لطیفه، قریب به حجم مأکول می نماید.

صفت هفتم: آن که زبد، یعنی کف، نداشته باشد؛ زیرا که زبد، یا به سبب کثرت ریاح مختلطه با رطوبات و متشبک گردانیدن اجزاء آنها و در خلل آنها در آمدن است و یا به سبب غلیان و به جوش آمدن است به سبب حرارت که محرک ریاح و رطوبات است و اختلاط آنها با فضول و مشبک گردانیدن آن را و در خلل آن در آمدن.

و هر برازی که مخالف این اوصاف مذکوره باشد، غیر طبیعی صحی است و علامت مرض.

بدان که کمیت آن از سه حال بیرون نیست:

یکی: آن که زیاده از مقداری که مقتضای طعامی و شرابی که خورده و آشامیده است باشد و این را «کثیر المقدار» نامند.

دوم: آن که در مقدار کمتر از مقتضای مطعوم و مشروب باشد و این را «قلیل المقدار» نامند.

سوم: آن که مساوی مقدار مقتضای مطعوم و مشروب باشد و این را «معتدل المقدار» نامند و بیان آن در براز طبیعی ذکر یافت.

اما کثیر المقدار، خالی از دو حال نیست: یا کامل الهضم است و یا ناقص الهضم:

و کامل الهضم نیز بر دو نوع است:

یکی: آن که اجزاء غذائیه آن در بدن نفوذ نموده باشد، علی ما ینبغی و این، متحقق نمیتواند شد مگر هنگامی که جسمی بدنی مانند رطوبات ms680 و اخلاط و اعضاء با آن مختلط گردد که مقدار آن را زیاده نماید و این، اعم است از آن که خروج رطوبات و اعضاء گداخته شده در براز، از ممر نفوذ غذا نفوذ نماید و داخل براز گردد و یا از اورده به کبد آید و از کبد به ماساریقا و از ماساریقا به امعاء ریزد و

دوم: آن که اجزاء غذائیه نفوذ ننمایند در بدن به جهت انسداد مسالک و یا به سبب ضعف قوه جاذبه و یا ضعف قوه دافعه. پس بالضرورهآ مقدار براز زیاده از مقدار مقتضای مطعوم و مشروب باشد.

تبصره: بباید دانست که گاه میباشد مقدار براز زیاده از مقدار مأکول، مثلا اگر مأکول نیم رطل باشد، براز زیاده از نیم رطل بود و این، نمیتواند بود مگر هنگامی که رطویات و یا اعضاء گداخته با آن بیامیزد و مقدار آن را بیفزاید؛ خواه اجزاء غذائیه از طعام در بدن نفوذ نمایند و یا نه.

و آن چه غیر کامل الهضم باشد، کثرت آن به جهت عدم صلاحیت اجزاء آن اغتذا را ظاهر است.

و بالجملهآ، علت کثرت براز: یا ذوبان است و یا انحدار نزله به امعاء و نیا انفجار ورم باطنی و یا کثرت اخلاط و یا عدم نفوذ اجزاء غذائیه به کبد. و این، میتواند بود که از ضعف جاذبه کبد و یا سده ماساریقا باشد. و علامت هر یک، ان شاء الله تعالی، بیان مییاید.

بدان که در ذوبانی براز، دسم و شدید النتن میباشد، و التهاب و اشتعال بدن شهادت بدان میدهد و در نزلی، چیزی شبیه به مخاط با براز اخراج مییابد. و بعد از نوم طویل است که طبیعت، اکثر ms681 اجابت چنین نماید. و در ورمی، مده و قیح با براز ظاهر می گردد؛ زیرا که هر گاه در احشا ورمی به هم رسد و منفجر گردد و ماده آن به طرف امعاء آید، لا محاله باعث تکثیر براز می گردد. و فرق میان مده وقیح آن است که صورت خلطیه در مده باقی نمیماند و در قیح باقی میماند. و در اخلاطی، تلون براز به لون خلط غالب شاهد آن است. و نیز آثار امتلاء دلیل و گواه آن و اگر اندفاع خلط از دفع طبیعت است دلیل و شاهد آن راحت یافتن از

و فرق میان هر دو آن است که در سدی، ثقل به جانب ایمن محسوس می گردد در اکثر؛ یعنی هنگامی که سده در اوایل ماساریقا که متصل به معده است واقع نشده باشد؛ بلکه در اواخر قریب به کبد؛ زیرا که هر گاه در اوایل قریب به معده سده واقع شده باشد، گاه است که ثقلی محسوس نمی گردد و در این حال، فرق میان ضعفی و سدی دشوار می گردد. و بهترین تدبیری جهت معرفت تفریق، آن است که: اگر مریض به مفتحات منتفع می گردد نه به قوابض، دلیل آن است که سدی است و اگر از قابضات منتفع می گردد نه از مفتحات، از ضعف جاذبه است؛ جهت آن که قوابض، خصوصا که با عطریت باشند، تقویت میبخشند قوا را.

بباید دانست که احوال براز در صورت عدم نفوذ، به هر کیفیت که باشد، به حسب حال مطعوم مختلف میباشد؛ زیرا که اگر طغام در معده هضم جید یافته، براز کیلوسی اخراج می یابد والا ناقص الهضم ویا فاسد ویا ms682 باطل الهضم.

و اما براز قلیل المقدار که به مقتضای مطعوم و مشروب طبیعی آن شخص مقدار براز او کمتر باشد. و این، خالی از دو سبب نیست:

یکی: آن که اجزاء غذائیه کثیر المقدار از آن منجذب گردند به سوی کبد و ثفل اندکی از آن ماند؛ زیرا هر گاه اعضاء را احتیاج شدید به غذا باشد، و از کبد اقتضا نماید، کبد به طریق امتصاص از معده و امعاء جذب نماید جمیع اجزاء لطیفه غذائیه را از ثفل که مطلقا در آن چیزی نماند. و مقرر است که در مطعوم هر چند که ارضیت غالب باشد، و لیکن چون تحلیل قوی واقع شود، اجزاء ارضیه نیز تلطیف یافته و مستحیل به غذا می گردند. و لهذا در بعض حیوانات ماند سنگخوار و کبک و کبوتر، سنگریزه و ریگ تحلیل یافته غذا می گردد.

و آن چه از کثرت و افراط اکل بعضی مردم منقول است و بعضی اشخاص را دیده که غذای بسیاری میخوردند و فضله بسیار کمی و بعد از دو سه روز مندفع می گردید. و از بعضی متوسطین در اکل که قوی المزاج و الهضم هم بودند، شنیده شد که بعد از سه روز یا چهار پنج روز و در زمستان تا یک هفته و به ندرت تا ده روز محتاج قضای حاجت نمی گردند و یا ثقلی در خود نمییابند و نقصانی هم در اکل و شرب واقع نمی گردد در غذا و مطلقا رنجی و تعبی از آن در نمییابند.

فایده: وبدان که بعضی را با وجود اکل بسیار، فربهی و بالیدگی در اعضاء به هم نمی رسد؛ به جهت آن است که اعضاء ایشان تحلیل به افراط مییابد به سبب حرارتی که در اعضاء ایشان است و لهذا فربهی در بدن ایشان ظاهر نمی گردد.

دوم: آن که هر چند غذای بسیار به حد افراط منجذب نگردد به کبد و ms683 در معده و امعاء فضول بسیار باشد، ولیکن به سبب سده که در مسالک انصباب صفراء واقع شده است که صفراء منصب نمی تواند گردید به امعاء، لهذا تنبه به دفع فضول و دفع. آن نمیباشد. و این نوع، منذر به قولنج است و یا به جهت دیدان در امعاست که اجزاء رقیقه ثفل را میخورند و غذای خود می گردانند.

و فرق میان این هر دو آن است که فضله مندفعه سدی، سفید میباشد. و در دیدان، در هنگام خواب، آب از دهن صاحب آن بر می آید و دندان را به هم میساید و احیانا اندک تهوعی در معده او محسوس می گردد. بدان که این نیز بر سه وجه میباشد: معتدل یا رقیق یا غلیظ. اما معتدل، در براز معتدل صحی ذکر یافت. اما براز رقیق که براز «رطب» نیز نامند، بر دو نوع است: یکی، آن است که بی لزوجت باشد. دوم، آن است که با لزوجت باشد.

اما براز رطب غیر لزج: بر دو نوع است: یکی، آن که از تناول اطعمه ملینه و یا آشامیدن آب گرم، لینت در براز به هم رسد. دوم، آن که از امور داخلیه به هم رسد و امور داخلیه که مرطب براز تواند شد، دو نوع است: حقیقی و عارضی:

حقیقی: آن است که جسمی با رطوبت با براز مخلوط گردد از هر طریق که باشد. و جسم مذکور، یا رطوبت اولی خواهد بود و یا رطوبت ثانوی و یا اعضاء گداخته شده.

و عارضی: آن است که جسمی از بدن با براز مخلوط نگردد؛ بلکه اجزاء غذائیه به سببی از اسباب کما ینبغی منجذب نگردند به سوی کبد؛ پس بالضرورهآ براز کیلوسی مندفع گردد و علامات هر یک در مبحث اول ذکر یافت.

و اما براز رطب لزج: بدان که براز لزج، بی ماده لزجه حاصل نمی گردد؛ خواه ماده آن از خارج بدن باشد، ms684 و یا از داخل آن: آن چه از خارج است، به سبب استعمال اغذیه لزجه است و لیکن بدو شرط: یکی، کثرت مقدار با آن که تواند ترطیب براز نموذ. دوم، آن که باید مزاج بدن مفرط الحرارهآ باشد، تا آن که آن چه از آن غذا تولد یابد به سبب حرارت غلیظ مایل به لزوجت گردد به تدریج؛ زیرا که هر گاه حرارت در ماده رطبه غلیظه به سرعت تاثیر نماید، اجزاء رطبه غلیظه آن را ترقیق و تذویب داده به تبخیر و یا به اسهال دفع نماید. و اگر به تدریج در آن تاثیر نماید، آن را لزج گرداند.

و آن چه داخلی است، سه امر است:

یکی: آن که اعضاء اصلیه اذابه یابند وبا براز آمیخته و باعث لزوجت آن گردند. و در اذابه لحم و شحم و سمین، لزوجت در براز به هم نمی رسد به جهت آن که این ها قوام و غلظتی ندارد تا باعث لزوجت گردند و لیکن از ذوبان اینها، براز دسم و صدیدی می گردد.

دوم: آن که در رطوبات اولیه، یعنی اخلاط، کثرتی به هم رسد و حرارت در آنها تصرف نموده و آنها را لزج نماید و به جانب امعاء مندفع گرداند وبا براز مخلوط گردند.

سوم: آن که رطوبات ثانویه باعث لزوجت براز گردند؛ مانند آن که معتادین به ریاضت و یا تنقیه، ترک ریاضت و یا تنقیه نمایند و بدان سبب فضول رطوبات ثانویه به تحلیل نرود و مندفع نگردد، بلکه مجتمع گردد در اعضاء و بر اعضاء التصاق یابد و بچسبد و باعث ترهل و سستی بدن گردد و به طول زمان لزج گردد، پس طبیعت به امر خالقها، تعالی شانه، تقویت یافته بر دفع آنها و مندفع گرداند به جانب امعاء وبا براز بیامیزد.

و فرق میان این انواع، ظاهر می گردد به لون چیزی که اخراج مییابد با براز و تقدم سبب ms685 مادی و نیز تقدم ترهل و سستی بدن و حصول خفت و تقویت بعد از لندفاع و اخراج، دلیل قوی است بر آن که از فضلات رطوبات ثانویه است که طبیعت دفع نموده. و شدت نتن مدفوع و اشتعال والتهاب بدن در مرض حاد، علامت قوی است بر آن که ذوبانی از اعضاء اصلیه است. و ذوبانی لحمی و شحمی و سمینی، علامت آن آن است که ذکر یافت.

گاهی براز رطب رقیق با زبد میباشد، و بیان این، ان شاء الله تعالی، در مبحث علی حده خواهد آمد. اما بیان براز غلیظ: و این، یا طبیعی است و آن را براز یابس نیز نامند، اعم از آن که براز بالتمام یابس باشد، و یا مختلط به رطوبات. آن چه بالتمام یابس باشد: سبب آن، یا داخلی است و یا خارجی: اسباب خارجی، استعمال ادویه یابسه و تکرار و تکثار آن و تعب مفرط معرق و بسیار نشستن در حمام، خصوصا حار معرق، و بالجملهآ، هر چه محلل است و باعث حدوث یبوست از اغذیه یابسه، ظاهر است.

و اما جهت تعب مفرط معرق؛ بنا بر آن که رطوبات چون به عرق مندفع گردند، ناچار بدن جذب رطوبات از براز نماید تا خلا لازم نیاید و جفاف در اعضاء. و طول حمام معرق وسایر ریاضات و اعمال و حرکات معرقه به جهت تبخیر رطوبات است و دفع آنها به عرق و غیر آن و این لازم دارد یبوست براز و سایر بدن را.

و بباید دانست که استعمال مدرات و معرقات نیز از جمله اسباب مجففه براز است.

و اما اسباب داخلی، سه امر است:

یکی: کثرت درور بول و اجزاء بول و عرق، بی استعمال مدرات بول و عرق و بدون شرب اشیاء معرقه.

دوم: شدت حرارت مزاج جمیع بدن و یا کبد و گرده تنها؛ زیرا که هر گاه مزاج جمیع بدن حار باشد، زیاده تحلیل ms686 رطوبات نماید حتی رطوبات معده و امعاء را و چون کبد و گرده گرم گردند، از سایر اعضاء زیاده جذب مینماید زطوبات را به تخصیص از معده و امعاء و لهذا ثفل یابس می گردد.

سوم: طول لبث و درنگ ثفل در امعاء. که درین صورت، کبد به تدریج رطوبات ثفل را جذب مینماید و نیز، حرارت امعاء و حرارت اعضاء مجاور آن، رطوبات آن را به تبخیر تحلیل مینماید و ثفل خشک باقی میماند.

و اما در صورتی که براز مختلط با رطوبات مندفع گردد وبا وجود آن باقی بر یبوست باشد، سبب آن از دو امر بیرون نیست:

یکی: آن که ابتداء در امعاء براز یابس باشد، و بعد از آن براز دیگر وارد آن گردد و قبل از آن که این نیز یبوست به هم رساند، صفراء حاد لاذع منصب به امعاء گردد و هر دو را با هم بیرون آورد.

دوم: آن که در معا تحتانی براز یابس باشد، و بعد از آن براز رطب رطوبی لزج از معا فوقانی بدان ریزد و او را ترطیب نموده و منزلق سازد و بلغزاند و دفع نماید؛ بدون انصباب صفراء بسیاری بدان.

بدان که اصول الوان براز چهار است: اصفر و ابیض و اسود و اخضر و هر چهار را در چهار اصل بیان کرده میشود.

اما بیاض احمر، ممکن التحقیق نیست؛ به جهت آن که احمر از آن نخواهد بود مگر به سبب اختلاط با خون و اختلاط خون، با براز به حیثیتی که هر دو یک چیز گردند، بدون مکث و اطالت زمانی نخواهد بود و مکث خون در غیر وعاء آن، که عروق است،، باعث جمود آن است؛ زیرا که حرارت روح طبیعیه و حیوانیه در مکان خاص آن که عروق است، آن را رقیق دارد و چون از آن بر آمد لا محاله منجمد سیاه می گردد؛ پس باید که براز مختلط ms687 با خون سیاه باشد نه سرخ و دلیل این، آن است که: چون ضربه و یا سقطه به عضوی رسد و عرقی از عروق زیر جلد منشق و مفتوح گردد و زیر جلد خون آید و همان جا بماند و انجماد یابد، سیاهی آن زیر جلد محسوس می گردد.

بدان که این، سه نوع میباشد: یکی: خفیف الناریهآ والصفرهآ، که لون طبیعی است؛ چنان چه در براز محمود ذکر یافت. دوم: شدید الناریهآ والصفرهآ، مانند احمر ناصع و ما فوق آن. واین: یا از سبب خارجی است؛ مانند تناول مصبغات، یعنی اغذیه ای که در آن، زعفران و زردچوبه و گل معصفر و غیر اینها از اشیاء زرد زرد کننده اجرام دیگر باشد.

و یا از سبب داخلی؛ ماند کثرت و وفور صفراء؛ زیرا که هر گاه صفراء محترق

سوم: آن که صفرت آن از لون طبیعی معتدل کمتر باشد و این، یا از سبب خارجی است یا داخلی. خارجی، تناول مصبغات است؛ مانند لبن و کشک و کدو و امثال اینها و داخلی را دو سبب است:

یکی: سرعت خروج براز قبل از انحدار صفراء به تمامه در آن و این را قصور نضج در براز ms688 لازم است.

دوم: قلت انحدار صفراست به امعاء؛ خواه صفراء در بدن کم باشد فی الحقیقهآ، و یا بسیار باشد و لیکن به جانب امعاء کمتر منصب گردد؛ زیرا که هر گاه صفراء در بدن اندک باشد، قلت انصباب آن به امعاء ظاهر است و اما در صورت کثرت، از دو امر بیرون نیست:

یکی، آن که صفراء به جانب دیگر متوجه باشد، و به جانب مراره کمتر رود.

دوم، آن که در مسلکی که میان آن و کبد و یا مسلکی که میان آن و امعاست سده واقع شود؛ خواه سده تامه باشد، چنان چه در یرقان میباشد، و یا ناقصه که لطیف آن منحدر گردد و غلیظ آن به ماند و حدوث سده ناقصه در مجاری صفراء نادر الوقوع است؛ به جهت حدت و لطافت و نفوذ صفراء.

و فرق میان هر یک این اقسام بین است: آن چه از قلت صفراء باشد، از غلبه آثار برودت هویداست و آن چه از میل صفراست، به جهت دیگر از ظهور آفت در آن. و در سدی، قی صفراوی و یا یرقان لازم آن است.

فایده: و بباید دانست که آن چه شیخ الرئیس، رحمه الله، در «قانون» گفته که: «لون براز ناریت به افراط، حصول آن در انتهای مرض اکثر دلیل نضج ماده باشد، و بسا باشد که علامت ردائت حال باشد»، و شارح در جمع میان هر دو قول گفته که اگر سبب ناریت کثرت صفراست، در غالب امر محمود میباشد؛ زیرا که به سبب بحران و دفع طبیعت ماده مرض است، و اگر سبب ناریت حدت صفراء و احتراق آن است، لا محاله ردی باشد؛ زیرا که دلیل افراط مرض است و فرق میان هر دو به چند وجه است:

یکی آن که بحرانی نمیباشد مگر بعد از نضج ماده؛ به خلاف احتراقی که تقدم نضج در آن لازم نیست. دوم، آن که از عقب ms689 بحرانی خفت در اعراض لازم است؛ به خلاف احتراقی که از عقب آن عطب و استیلاء مرض لازم است.

سوم، آن که در بحرانی مقدار براز بسیار میباشد به سبب اندفاع ماده؛ به خلاف احتراقی که قلیل می باشد به شرط اعتدال تناول طعام.

اصل دوم: در بیان براز ابیض

بدان که حدوث براز ابیض از دو وجه بیرون نیست: یکی: آن که چیزی که باعث سفیدی براز گردد و مقاومت با صبغ صفراء نماید با براز آمیخته گردد. و این براز، اکثر در حالت صحت نیز میباشد و سبب آن، اندفاع فضلات شبیه به سدید و مده که از ترک ریاضت و یا تنقیه معتاد در عروق واعضاء اجتماع یافته طبیعت را تقویت نموده و ترقیق داده با براز دفع نماید و این، محمود و باعث نقاء بدن از ماده مستکنه و موجب زوال ترهل و سستی اعضاء است واگر در حالت مرض است، سبب آن انفجار دبیله و ریختن مده به طرف امعاء است و فرق میان هر دو به هیأت مدفوع ولون و رایحه آن توان نمود و بین است.

دوم: آن که صفراء از مراره به امعاء نریزد که براز رنگین نماید و ثفل به بیاض کیلوسی خود مندفع گردد به شرط آن که چیزی صاحب لون تناول نکرده باشد و سبب عدم انحدار صفراء به امعاء یا انسداد مسلک میان مراره و امعاء است و یا مسلک میان کبد و مراره و فرق میان هر دو، آن است که: اگر تدریجی است، سده در مجرای فوقانی است که عبارت از مجرای میان کبد و مراره است که اندک اندک صفرائی که در مراره ذخیره است به امعاء بریزد تا آن که تمام گردد.

و اگر دفعی است، سده میان مجرای مراره و امعاء است و منذر به قولنج و یرقان است؛ قولنج، به جهت آن که هرگاه ثفل در امعاء ماند به جهت ms690 فقدان منبه معین بر اخراجی از قوه دافعه، متبخر می گردد رطوبات آن و خشک می گردد ثقل و باعث انسداد مجرای امعاء می گردد. و یرقان که لازمه سده فوقانی است، آن است که هرگاه صفراء از کبد به مراره که مفرغه و اوعیه آن است نرود، لا محاله با خون به عروق رود؛ زیرا که در کبد جای ماندن خلطی نیست. و تا جمیع اخلاط مطبوخه مستحصله از آن بر نیاید و خالی نگردد، اخلاط جدیده طبخ و تحصیل نمییابند.

و کبد، حکم دیگی دارد که تا طعام پخته را بالتمام از آن بر نیاورند، طعام نایخته جدید در آن نمی توان پخت پس لا بد در جمیع بدن منتشر گردد و رنگ بدن را زرد گرداند حتی عرق را به سبب لطافت و رقت و نفوذی که دارد و بول بسیار رنگین غلیظ وبراز، سفید.

و در سده تحتانی، یرقان لازم نیست و نیز میتواند بود که هرگاه سده فیما بین مجرای مراره و امعاء واقع گردد، مجرای فیما بین کبد و مراره مفتوح باشد و صفراء به مراره منصب گردد از مجرای دیگر که میان مراره و معده است به معده ریزد و قی صفراوی و اسهال مراری عارض گردد و صفراء در کبد نماند که یرقان حاصل گردد.

و بیاید دانست که انیضاض براز، هم چنان که از عدم انصباب صفراء به امعاء

اصل سوم: بیان براز اسود

بدان که دلالت این بر احوال بدن، مانند دلالت بول اسود باشد.

و سبب این، چند امر است: یکی، احتراق اخلاط. دوم، برودت مفرطه مجمده مواد. سوم، نضج ماده مرض سوداوی و دفع طبیعت آن را بر سبیل بحران. چهارم، تناول اشیاء مسوده؛ مانند سماق و زرشک و تمر هندی و مانند اینها و یا بالای شراب چیزی ms691 خوردن که مخرج سوداء باشد؛ خصوص شراب اسود.

و علامت این، علامات بول اسود است که در مبحث بول ذکر یافت.

آن چه به سبب احتراق باشد، بدیهی است که ردی است.

آن چه از فرط جمود باشد، نادر الوقوع است؛ به جهت آن که اخلاط چون در عروق محتبس مانند و طبیعت هر گاه آنها را مندفع گرداند، اکثر به طریق بول میباشد؛ به سبب وسعت مسالک بول و به طرف امعا کمتر می آید؛ به سبب آن که مجاریی که میان کبد وامعاء است، ضیق مسمی به ماساریقا است و اخلاط مذکوره غلیظه و نمی توانند نفوذ نمود در آن و ازین جهت است که شیخ الرئیس، رحمه الله، در اسباب براز اسود این را ذکر ننموده به سبب ندرت و نادر، حکم معدوم دارد و در هنگام وقوع نیز ردی و مذموم است. بدان که از جمله اسباب اسوداد براز، یکی نیز خروج ماده سوداویه مرض است؛ چنان چه ذکر یافت. و این: یا طبیعی است و یا غیر طبیعی محترق؛ من ای خلط کان:

و طبیعی، غیر محترق میباشد. و حصول آن در کبد است و در امعاء؛ بنا بر دفع طبیعت است بر سبیل بحران و یا به جهت شرب ادویه مخرجه صفراء؛ زیرا که کثرت صفراء در بدن به این حد نمیباشد که خود به خود به سوی امعاء آید بدون حرکت طبیعی ذاتی و یا حرکت به اقتضای دوای محرک مخرج آن و بأی تقدیر، خروج آن، دلیل محمود است و لهذا شیخ الرئیس، رحمه الله، فرموده: «اما کیموس اسود،

و اما هنگامی که سبب سواد آن شود از غیر ms692 طبیعی، محترق باشد بلا شک؛ از احتراق خون خواهد بود یا صفراء یا بلغم یا سواد و فرق میان اینها ظاهر است از مایل بودن رنگ آن به سودا به خلطی که از آن حاصل گشته و با وجود آن: آن چه از احتراق سوداء باشد، ردائت آن زیاده است و قاتل؛ خصوصا که براق باشد.

و چون بر زمین ریزد، زمین به جوش آید؛ مانند آن که از ریختن سرکه زمین به جوش میآید و نیز طعم آن ترش و با قبوضت میباشد و اگر غلیظ باشد، آن سوداء محترقه، قلیل الحموضه می باشد با قدری عفوصت و براقیت و غلیان زمین در سوداء محترق از سوداء رقیق، بیش تر میباشد از سوداء غیر طبیعی حادث از احتراق خلط سوداء که معبر به «سوداء صرف» است و خروج آن به قی یا به اسهال، دلالات مینماید بر نهایت احتراق و فناء رطوبات.

و لهذا «شیخ الرئیس» فرموده: «خلط سوداوی صرف، قاتل است در اکثر امر». و مراد از قید «اکثر امر» در ابتداء امر، مرض است که علامت شدت قوه و کثرت ماده مرض است؛ زیرا که احتراق در سوداء واقع نمی شود مگر بعد از استیلاء حرارت و افناء رطوبات اکثر بدن و این اگر در ابتداء مرض است، باید که ملاحظه نمود که قوه مریض ضعیف است یا قوی؟ اگر ضعیف است نیز مهلک است و اگر قوی است، می تواند بود که طبیعت اقتدار یابد بر دفع آن و به سلامت بگذرد و لیکن این نادر است؛ به جهت آن، که هر گاه مرض بدین مرتبه در کمال قوه باشد، بعید است که قوه بدنی با آن نیز قوی باشد؛ خصوص آن که زمان مرض به طول انجامیده و مرض به انتها رسیده. و با وجود آن، چون ممکن الهلاکهآ است به جهت آن که میتواند که قوه باز تقویت یابد و دفع مرض نماید به ms693 امر خالق خود عز و جل، و لهذا

اصل چهارم: در بیان براز اخضر

بدان که سبزی رنگ براز که به سبب تناول مخضرات نباشد، دلیل انتفاء حرارت غریزیه است؛ زیرا که سبب خضرت آن، یا از فرط حرارت محرقه است و یا فرط برودت مجمده و هر دو لازم دارند انتقاء حرارات غریزیه را؛ از اول، به طریق تحلیل و انتفاء و دوم، به طریق اخماد و انطفا و نیز به سبب برد مجمد.

و علامات هر یک، از اسباب و علامات آنها معلوم می گردد.

و نیز خضرت: اگر از قبیل زنگاری و کرائی است، از احتراق صفراء باشد و اگر از قبیل آسمانجونی باشد یا نیلجی، از افراط برودت است. و بباید دانست که براز کمد که قسمی از اقسام مرکبه آن است، دلالت بر انطفاء حرارت غریزیه و حدوث آن نمیباشد مگر از برد مفرط. و هم چنین براز رصاصی.

سؤال: اگر گویند: چرا اطباء بول را بالتفصیل و به اقسام کثیره بیان نمودهاند و براز را بعضی ذکر نکرده و بعضی که ذکر نمودهاند بالإجمال.

جواب: آن است که ملاحظه براز و تأمل در آن مستکره طباع است. و دلالت آن نیز بر احوال جمیع میباشد؛ بلکه اختصاص آن به امراض معدیه و اسهالیه زیاده است. و لهذا استقصا در ذکر آن ننموده و آن چه بیان کردهاند، برای معرفت و تشخیص احوال معده و اقسام اسهالات کافی است؛ زیرا که دلالت براز بر این دو مرض، زیاده از دلالت بول است. سؤال: چرا براز اخضر را دلیل انطفاء حرارت غریزیه مقرر نمودهاند نه بول اخضر را؟ جواب: آن این است که صبغ در براز بی سببی قوی حاصل نمی گردد، به خلاف بول که به ادنی صابغی، به جهت رقت و شفافیت، متغیر و متبدل می گردد، پس قیاس بول به براز نمی توان نمود.

تبصره: و بباید دانست که خضرت براز در اطفال رضیع شیرخوار، دلیل انطفاء حرارت به طریق لزوم نمیتواند بود؛ زیرا که در ایشان به سبب ادنی سده ای که در ماساریقا به هم رسد، ثفل و برازشان اخضر می گردد در اکثر اوقات؛ پس خضرت براز اطفال به طریق لزوم و کلی دلیل انطفاء حرارات نمی تواند بود و الله اعلم.

بدان که هیأت براز از دو حال بیرون نیست: یا مجتمع است و یا ماند سرگین گاو منتفخ؛ زیرا که در براز البته ارضیت غالب است و هر چه ارضیت بر آن غالب باشد، البته مجتمع الاجزاء و با متانت می باشد هنگامی که مخلی بالطبع باشد و شیء مانع الاجتماعی با آن نیامیزد؛ زیرا که هر گاه ممتزج به مانع الاجتماع گردد، لا محاله منتفخ می گردد و آن شیء، اکثر ریاح است یا بخار یا هوا و بخار و هوا بنا بر لطافت قابلیت این امر ندارند؛ پس منحصر گردید به ریاح. و تولید ریاح از تأثیر حرارت است در ماده فضول رطبه غلیظه و متبخر گردیده و بعد از آن، حرارت مبخره از آن مفارقت کرده ریاح گشته در خلل و قرج آن فضول در آمده و آن را منتفخ گردانیده.

بدان که فرق است میان بخاری که ماده ریح است و غیر آن بخار ماده ریح غلیظ حادث از رطوبات غلیظ است و لهذا بعد مفارقت حرارت از آن بر غلظت خود باقی میماند به خلاف بخار مطلق که ماده آن رطوبات لطیفه است و اگر رطوبت بر آن غالب است، بعد از مفارقت حرارت، مستحیل به رطوبت و مائیت می گردد و آلا به تحلیل میرود و چیزی از آن باقی نمیماند.

و بالجملهآ، تولید ریاح نمی باشد مگر در فضول غیر نضیجه و یا قاصر النضج؛ پس انتفاخ براز، دلیل قصور نضج و اجتماع آن، دلیل نضج است.

و وقت طبیعی، دو نوع است؛ سریع البروز یا بطیء البروز.

نوع اول که سریع البروز است: آن است که پیش از وقت معتاد طبیعی مندفع گردد. و سبب آن دو امر است یا خارجی و یا داخلی:

خارجی: از قبیل استعمال مخرجات براز است؛ مانند آشامیدن؛ مسهلات و ملینات و مزلقات و مرخیات و استعمال فتایل وحقنهها. داخلی: از سه امر بیرون نیست: یکی، آن که از سبب نفس براز باشد. دوم، آن که از سبب قوا باشد. سوم، آن که از سبب وعا یعنی امعاء باشد؛ زیرا که خروج براز حرکت مکانی است و جهت اتمام این حرکت سه امر ضرور است که متحرک و محرک و محل حرکت باشد.

و در این جا: متحرک، براز است. و محرک، قوه دافعه آن. و محل حرکت، جوف امعا. و هر یک از این سه امر باعث سرعت براز میتواند شد؛ چنان چه گفته میشود. به عنوان تمثیل مثال علیت نفس براز، تناول اغذیه مزلقه است؛ زیرا که ثفل غذای مزلق در اکثر با ازلاق میباشد و مثال علیت امعا، وقوع قروح و بثور یا سجح در امعاست؛ زیرا که درین هنگام ثفل چون وارد امعاء گردد اذیت بدان میرساند، لهذا طبیعت مضطر می گردد بر دفع آن و به زودی از خود دفع مینماید. و مثال علیت قوه دافعه، تعجیل فعل دافعه است و سبب آن از دو امر ms696 بیرون نیست:

فرق میان این اسباب آن است که: آن چه از امر خارجی است، وجود و تقدم آن دلالت بر آن مینماید و آن چه داخلی از ذات براز است، تناول غذای لزج شاهد آن. و آن چه از قروح امعاء و یا بثور آن است، قبل از تبرز وجع مینماید وقیح و قشور با براز بر می آید.

و هرگاه ازین امور آثاری ظاهر نگردد، لا محاله از کثرت انصباب صفراست و یا از ضعف ماسکه و فرق میان این هر دو آن است که: اگر در هنگام اخراج لذع نماید و براز، رنگین باشد، دلیل صفراست. و گاه قبل از براز مغص خفیفی نیز ظاهر گردد. و اگر بی لذع و رنگ است و ثقل در شکم محسوس گردد، از ضعف قوه ماسکه است.

نوع دوم که بطیء البروز است: که در وقت معتاد بر نیاید. و سبب این، دو امر است: یکی، خارجی است؛ مانند استعمال حوابس و قوابض؛ شربا و حمولا. و علامت این، وجود و تقدم سبب آن است. دوم، آن که امور داخلی باشد. و این: یا به اعتبار نفس براز است و یا به اعتبار امعاء و یا به اعتبار قوا و یا به اعتبار اعضاء تمامی:

آن چه از نفس براز است، تناول غذای قابضی گواهی بر آن دهد.

و آن چه به اعتبار امعاء باشد، وجود قرحه و یا ms697 ورم دلالت بر آن نماید؛ به جهت آن که هرگاه در اسافل امعاء قرحه و یا ورمی باشد، طبیعت از خوف اذیت و الم مانع نزول و بروز براز از آن میآید و حتی المقدور حبس مینماید. و آن چه به اعتبار قوا باشد، سه نوع است:

یکی، آن که قوه دافعه ضعیف باشد. و علامت این، فجاجت نضج براز است.

دوم، آن که هر چند قوه دافعه قوی باشد و لیکن صفراء از مراره بدان کم تر منصب گردد و قوه دافعه کما ینبغی تنبیه نیابد و علامت این، بیاض رنگ براز است و آثار برد امعا.

سوم، آن که قوه هاضمه ضعیف باشد و بدان سبب محتاج باشد که تا دیری طعام را در معده و امعاء به حسب اقتضای طبیعت نگاه دارد و قوه دافعه نیز در عمل خود تأخیر نماید؛ هر چند مقرر است که همه قوا دائم در کار خوداند که «لا یعصون الله ما أمرهم و یفعلون ما یؤمرون» و لیکن مقهور تحت طبیعتاند؛ چنان چه طبیعت مقهور تحت امر نفس و نفس، تحت عقل و عقل، به امر فاعل قاهر مطلق، جل شأنه و عز سلطانه، وعلامت ضعف هضم، جشاء حامض و تولد ریاح و نفخ و قراقر آن در شکم وامعا.

و آن چه از اشتیاق اعضاء باشد، شاهد آن دیر آمدن طبع است بعد از تنقیه مواد از مسهل و ملین یا تقلیل آن از فاقه و قلت تناول طعام و ریاضت. بدان که رایحه براز، که «مدفوع» نیز نامند، هر گاه طعامی پاکیزه خوش بو تناول نمایند که با آن چیزی که مغیر رایحه آن باشد، مانند انجدان و حلتیت و سیر و مانند اینها، نباشد و با وجود این براز بدبو باشد، علامت کثرت فضول عفنه است در بدن. و هر گاه براز منکر الرایحه شدید النتن به نهایت آید و مریض ضعیف المزاج باشد، علامت افناء ms698 حرارت و موت است.

بدان که سبب آن: یا حرارات عظیم است که اخلاط را به ثوران و جوش در آورد، مانند آن که آتش دیگ را به جوش میآورد، و کف از آن جدا می گردد و با اخلاط می آمیزد و سبب زبد نیز قبل ذکر یافت.

بباید دانست که سبب ظهور قراقر با براز: یا به سبب ریاح است و این اکثری است. و یا به سبب قوه دافعه است؛ زیرا که نزد قوت این قوه هر چند ریاح در امعاء نباشد و لیکن به سبب شدت دفع، از آن آواز آید و این، اقل است.

و بالجملهآ، وجود ریاح در بطن بی قراقر و فساد، دلیل اعتدال حرارت معده و امعاست؛ به جهت آن که در معده و امعاء بارد، ریاح اصلا تولد نیابد و در حار بسیار نیز به سبب افراط تحلیل ابخره؛ زیرا که باعث تکون ریاح، حرارت معتدله است که در رطوبات تأثیر نماید و آنها را متبخر گرداند و بعد تبخر، حرارات و دخانیت از آن مفارقت نماید و غلیظ گردد و همان عبارت از «ریح» است و لهذا گفتهاند: ریح، دخان بارد متولد از تلطیف اخلاط است. و مراد از «دخان» این جا، قلیل الرطوبهآ است که بعد از اجتماع مستحیل به آب نگردد.

پس خروج ثقل با صدای عظیم و تقدم نفخ، علامت ریح غلیظ است. و با صدای ضعیف باریک، مانند آواز رباب، علامت ریح غلیظ است و با اخلاط و رطوبات آمیخته است و با صدای قوی دفعی و ثفل کیلوس کثیر، دلیل قلت انجذاب صفوت غذائیه است و اخراج براز با آواز بی تقدم نفخ و خالی از کیلوسیت، علامت قوه دافعه است. و صدای صاف نزد بروز براز، علامت آن است که امعاء از رطویت

تبصره: بدان که ریح چون در معده تولد یابد: اگر میل به جانب فوق نماید و از مری اخراج یابد، آن را «جشاء» نامند و به فارسی «آروغ». واگر به جانب امعاء رود، آن را «ریح» به اسم عام خوانند. ونتن و بدبویی آن اگر بدن تناول اشیائی که باعث احداث عفونت گردد، دلیل عفونت اخلاط است؛ چنان چه ذکر یافت.

و به این جا ختم نمود مباحث براز را. و چون استدلال به عرق هم مقوی استدلالات دیگر است جهت تثبیت و استقرار احوال بدن، آن را نیز ذکر نموده میشود.

بدان که عرق نیز فضله هضم چهارم است؛ بدین قسم که چون غذا، که عبارت از خون متین است، در عروق نمیتواند به تنهایی نفوذ نمود بدون آن که مخلوط به آب و اندک صفرایی گردد که بدرقه آن گردند؛ آب باعث رقت قوام و صفراء باعث رقت و حدت و گرمی و تنفیذ هستند. و بعد از وصول غذا به اعضاء، آبی که با آن مخلوط گشته، اکثری از آن جدا شده به رجعت قهقرا بر می گردد به کبد و از کبد به گرده و مثانه و با بول مندفع می گردد؛ چنان چه در مبحث بول و غیر آن مذکور شد. و قدری که در اعضاء میماند و از غذا عضوی فاضل مانده به طرف جلد متوجه می گردد؛ پس: اگر آب صرف است، بخار شده به تحلیل میرود و اگر آب با فضله آمیخته است و قابلیت

فصل اول از باب چهارم از رکن چهارم از مقاله اولی

در بیان کثرت و قلت عرق و این را در دو شعبه بیان مینماید. شعبه اول: در بیان کثرت عرق بدان که کثرت عرق مطلقا از شش سبب بیرون نیست؛ بعضی طبیعی و بعضی غیر طبیعی. سبب اول: کثرت رطوبت در بدن است و بدان سبب عرق بسیاری آید. دوم: رطوبات رقیق گردد و سیلان نماید و به طریق عرق مندفع گردد. سوم: آن که اعضاء گداخته و رقیق شده به طریق عرق از مسام بر آیند. چهارم: آن که مسام از مقدار طبیعی خود وسیعتر گردند و بدان سبب رطوبت بسیاری از آنها تراوش نماید. پنجم: آن که قوه دافعه قوی گردد و رطوبت زیادی دفع نماید.

پس آن چه از دفع قوه دافعه و یا از ریاضت معتدله و یا از حرارت هوای گرم که مفرط الحرارهآ نباشد و یا از حمام معتدل، از هر یک ازین چهار حاصل شود، عرق طبیعی است و مفید به حال بدن و باعث ابقاء صحت و اعتدال مزاج.

و بباید دانست که «کثرت درور» و جریان عرق باعث ضعف قوه است؛ مگر هنگامی که از سبب قوه دافعه باشد که مواد زیادی را دفع نماید که آن هنگام سودمند است.

و بدترین عرق، آن است که از ذوبان اعضاء و یا از ms701 ضعف قوه ماسکه باشد. و فرق میان آن چه از قوه، دافعه و آن چه از ضعف قوه ماسکه است به چند وجه است: اول آن که آن چه از قوه دافعه باشد، بعد از امتلاء میباشد و از اخراج آن فرحت و خفت به هم میرسد؛ چه در حال صحت و چه در حال مرض و مرضی را این نوع عرق به غیر از روز بحران واقع نمی گردد؛ به خلاف آن چه از ضعف قوه ماسکه باشد که بی امتلاء میباشد و ضرر می رساند و از استعمال مقویات قوه ماسکه انتفاع مییابد.

و هم چنین هر چه ذوبانی باشد، ضرر آن زیاده از ضعف ماسکه است و عدم انتفاع از مقویات ماسکه لازم آن و این نوع عرق، بی حمای حاده نمیباشد؛ به جهت آن که ذوبان اعضاء که بدون حرارت قویه باشد، ماده آن بدین رقت نیست که به عرق تواند مندفع گردید؛ زیرا که تا ماده بسیار رقیق نباشد به عرق مندفع نمی گردد.

نکته: و بدان که در حال صحت: هرگاه عرق بسیاری آید و سببی ظاهر آن را نباشد، علامت آن است که غذا زیاده از مقدار تحمل بدن خورده میشود. و اگر با وجود قلت تناول و بدون ظهور سبب موجب عرق بسیار آید، دلیل آن است که در بدن فضله بسیار اجتماع یافته و محتاج به استفراغ است.

و کثرت عرق در همه ایام مرض، دلیل کثرت خلط است و کثرت عرق با اسهال یا استفراغ به نوع دیگر، در کمال ردائت است و چون در بعضی اعضاء عرق بیشتر از بعضی دیگر آید، علامت آن است که ماده مرض در آن عضو است که عرق بیش تر می کند و یا آن که در آن عضو بیشتر است و در باقی کمتر و چون ماده در جمیع بدن بسیار باشد و «مانع از بروز» در عضوی نباشد، عرق ms702 از جمیع بدن بر آید و عرق سرد همین که از گردن و سینه آید، دلیل ضعف قوه حیوانی است و یا علامت آن که ضعیف خواهد شد؛ خصوص در حمای حاده و محرقه؛ به جهت آن که علامت آن است که ماده بسیاری و خام در حوالی سر مملو است و طبیعت عاجز است از دفع آن.

شعبه دوم: در بیان قلت عرق

بدان که اسباب آن چهار است: یکی، قلت رطوبت در بدن. دوم، غلظت و فجاجت ماده. سوم، قبض و تکثیف مسام. چهارم، ضعف قوه دافعه. و کمی عرق با وجود علامات امتلاء، دلیل ردائت است؛ خصوصا آن چه به سبب ضعف قوه دافعه و با غلظت و فجاجت ماده باشد. بدان که زردی عرق علامت غلبه صفراست. و سفیدی آن، دلیل بلغم. و چرکین غلیظ آن، علامت سوداء. و عرق سرخ مانند خونابه: یا به سبب ضعف ماسکه عروق است. یا به سبب فساد خون: که چون خون فاسد الجوهر گردد و قابلیت غذائیت عضو نداشته باشد و با رقت باشد، طبیعت آن را به طریق عرق لا بد مندفع گرداند. و فرق میان هر دو، از سایر علامات ضعف ماسکه و تقدم تناول اشیاء مفسده خون ظاهر می گردد.

بدان که عروق ترش طعم، دلالت بر غلبه بلغم حامض و تلخ وتیز، بر غلبه اخلاط صفراویه وشور، بر بلغم مالح و شیرین، بر بلغم مالح مخلوط با خون است.

بدان که عرق سرد در حمیات، علامت کثرت رطوبت خام است. و در مرض حاد، عرق سرد دلیل ردی است نسبت به مرض؛ زیرا که در مرض حاد قلیل المدهآ، نضج این مقدار رطوبت کثیر ممکن نیست؛ به خلاف مرض مزمن که در آن به ms703 جهت اطالت مدت، ممکن النضج است.

و عرق حار در حمیات و سایر امراض، امید رجا بدان زیاده و به سلامت اقرب از عرق بارد است.

بباید دانست که: عرق رقیق، دلیل رقت ماده است. و غلیظ لزج، دلیل غلظت و لزوجت ماده و گواهی بر اطالت مرض دهد؛ زیرا که مدت بسیار باید که چنین ماده غلیظ لزجی نضج یابد.

بدان که چون استدلال به «نفث» نیز از ادل اشیاست بر نضج امراض صدریه و ریه و بر عدم نضج آن و لهذا آن را نیز ذکر مینماید در هفت فصل.

و «نفث» به فتح نون و سکون فا وثاء مثلثه: در لغت: نفخ بدون ریق، یعنی بی آب دهن، را نامند. و به معنی دمیدن به نفس نیز آمده. و به معنی القاء نیز. و در اصطلاح اطباء، یعنی عرف خاص،؛ رطوبتی را نامند که از سرفه بر آید از مجرای قصبه ریه. و به عرف عام، رطوبت را به هر وجه که از دهن بر آید، خواه به طریق بزاق، که «بصاق» نیز نامند، و خواه به تسفل و خواه به سعال و خواه به تنحنح و خواه به قی، بدین اسم نامند؛ خواه از قصبه ریه آید و یا از مری به معده.

و آن چه به طریق سرفه است، البته از قصبه ریه و یا از حجب صدر و اعضاء قریبه بدان خواهد بود؛ زیرا که آنها را مخرجی سوای ریه و قصبه نیست. و آن چه تنحنح آید، از دماغ و نواح آن خواهد بود و آن چه به تسفل و تبزق آید، از اجزاء فم خواهد بود در نواح آن و آن چه به قی آید، از مری و معده خواهد بود.

بدان که کثرت آن، از دلیل نضج و به نهایت رسیدن مرض است، به شرطی که در قوام و لون و امثال اینها محمود باشد و قلت آن، علامت ms704 فجاجت ماده باشد. و لیکن چون نفث اندک اندک شروع به آمدن نماید، دلیل شروع نضج باشد و مشعر بر آن که مرض از ابتداء تجاوز نموده در تزاید است. و اعتدال آن در کثرت و قلت، علامت نضج بسیاری از مواد است. و کثرت آن در این جا چون دلیل بر نضج تام مواد است، پس کثیر آن بهتر از معتدل آن است.

و عدم نفث در امراض ریه و آن چه متعلق بدان است؛ یا علامت سوء مزاج ساذج و یا دلیل خامی ماده و ضعف طبیعت و عدم. و بر نیامدن نفث؛ اعم است از آن که به سبب خامی ماده باشد که به جهت افراط رقت بر نیاید و یا به اعتبار نهایت غلظت.

بدان که بیاض آن: یا علامت خامی ماده است. و یا علامت آن که ماده نزلیه بلغمیه است. و فرق میان هر دو آن است که: اگر در ابتداء مرض ظاهر گردد و به دشواری برآید، دلیل خامی است و اگر به سهولت و آسانی برآید و خروج آن در زمان قریب به انتها باشد و مریض را از اخراج آن راحت و خفت حاصل گردد، دلیل آن است که از نزله بلغمیه است. و حمرت نفث، علامت غلبه دم و یا انشقاق عرقی در حوالی حلق. و چنجره و ریه و آلات تنفس است.

و مخلوط بر آمدن نفث سفیدی و با سرخی، علامت حدوث سل است اگر علامات دیگر نیز بدان گواهی دهند.

و صفرت نفث، دلالت بر صفراویت نزله نماید.

خضرت آن: یا علامت احتراق. و یا افراط برودت و بطلان حراریت غریزیه است. و سواد آن نیز مانند خضرت، علامت یکی ازین دو باشد. و فرق میان خضرت و سواد از احتراق و یا از برد مفرط، از آثار متقدمه و حالات مختصه به هر یک میتوان در یافت نمود.

در بیان رایحه نفث ms705 بدان که نفث منتن، علامت عفونت ماده. و بی نتنی، علامت بعد آن از عفونت و حموضت رایحه، دلیل برودت آن است.

فصل چهارم از باب پنجم از رکن چهارم از مقاله اولی

در بیان طعم نفث بدان که حلاوت آن، دلیل غلبه خون و یا بلغم معتدل طبیعی است و فرق میان آن هر دو به لون آن نمایند. اگر سرخ است دموی است و اگر نه بلغمی سفید، و بی طعمی آن علامت بلغم معتدل و شوری آن، دلیل بلغم مالح و علامت تأثیر حرارت در رطوبت. و شدت حرافت و تیزی که تجاوز از شوری کرده، علامت کمال غلبه حرارت. و ترشی آن، دلیل برودت. و بد طعمی، دلیل عفونت است.

فصل پنجم از باب پنجم از رکن چهارم از مقاله اولی

در بیان قوام نفث بدان که رقت آن: علامت خامی ماده است و گاهی علامت نضج است و فرق میان هر دو، از جنس ماده و وقت خروج میتوان نمود. و غلظت نفث، علامت خامی است و اشعار نماید بر تعسر نضج. و اعتدال آن در غلظت و رقت، و علامت نضج تام است.

در بیان وقت اخراج نفث و سهولت و عسر خروج آن

بدان که چون در نزله و ذات الریه و ذات الجنب نفث اصفر ظاهر گردد و به سهولت اخراج یابد، ms706 علامت نضج کامل و سلامت حال وقوت طبع و سرعت انقضاء مرض است و به عسر و دشواری و دیری بر آمدن نفث، علامت فجاجت ماده و ضعف قوه وطول مرض است.

نفث محمود و علامات آن: بدان که نفث محمود آن است که: ابیض متساوی الأجزاء هموار نضیج معتدل القوام باشد و بوی نداشته باشد. و به سهولت بی سعال شدید اخراج یابد و از ابتداء مرض بسیار بعید العهد نباشد.

نفث مذموم و علامات آن: بدان که نفث مذموم آن است که: خام و رقیق و غیر متساوی الاجزاء و ناهموار و رنگ آن، زرد یا سیاه یا کبود و کریه الرایحهآ باشد و با سعال شدید اخراج یابد و بسیار بعید العهد باشد.

و به این جا ختم نمود مقاله اولی جزء علمی را و از این جا شروع می نماید در بیان جزء عملی؛ إن شاء الله تعالی.

خلاصة الحكم

خلاصة الحكم

نبذة عن الكتاب

الفهرس