1 خرد هر کجا گنجی آرد پدید %~% ز نام خدا سازد آنرا کلید

2 خدای خرد بخش بخرد نواز %~% همان ناخردمند را چاره ساز

3 رهائی ده بستگان سخن %~% توانا کن ناتوانان کن

4 نهان آشکارا درون و برون %~% خرد را به درگاه او رهنمون

5 برارنده سقف این بارگاه %~% نگارنده نقش این کارگاه

6 ز دانستنش عقل را ناگزیر %~% بزرگی و دانائیش دلپذیر

7 به حکم آشکارا به حکمت نهفت %~% ستاینده حیران ازو وقت گفت

8 سزای پرستش پرستنده را %~% تولا بدو مرده و زنده را

9 ورای همه بوده‌ای بود او %~% همه رشته‌ای گوهر آمود او

10 یکی کز دوئی حضرتش هست پاک %~% نه از آب و آتش نه از باد و خاک

11 همه آفریدست در هفت پوست %~% بدو آفرین کافریننده اوست

12 همه بود را هست ازو ناگزیر %~% به بود کس او نیست نسبت پذیر

13 بدو هیچ پوینده را راه نیست %~% خردمند ازین حکمت آگاه نیست

14 گرت مذهب این شد که بالا بود %~% ز تعظیم او زیر تنها بود

15 وگر ذات او زیر گوئی که هست %~% خدا را نخواند کسی زیردست

16 چو از ذات معبود رانی سخن %~% به زیر و به بالا دلیری مکن

17 چو در قدرت آید سخن زان دلیر %~% که بی قدرتش نیست بالا و زیر

18 به هرچ آرد از زیر و بالا پدید %~% سر از خط فرمان نباید کشید

19 یکی را ز گردون دهد بارگاه %~% یکی را ز کیوان درآرد به چاه

20 دلی را فروزان کند چون چراغ %~% نهد بر دل دیگر از درد داغ

21 همه بیشیی پیش او اندکیست %~% بزرگی و خردی به پیشش یکیست

22 چه کوهی بر او چه یک کاه برگ %~% چه با امر او زندگانی چه مرگ

23 نه گوینده خاکی کس آرد بدست %~% نه بر آب نقشی توان نیز بست

24 جز او کیست کز خاک آدم سرشت ms001 %~% بر آب این چنین نقش داند نوشت

25 چو ره یاوه گردد نماینده اوست %~% چو در بسته باشد گشاینده اوست

26 تواناست بر هر چه او ممکنست %~% گر آن چیز جنبنده یا ساکنست

27 تنومند ازو جمله کاینات %~% بدو زنده هر کس که دارد حیات

28 همه بودی از بود او هست نام %~% تمام اوست دیگر همه ناتمام

1 خدایا توئی بنده را دستگیر %~% بود بنده را از خدا ناگزیر

2 توئی خالق بوده و بودنی %~% ببخشای بر خاک بخشودنی

3 به بخشایش خویش یاریم ده %~% ز غوغای خود رستگاریم ده

4 تو را خواهم از هر مرادی که هست %~% که آید به تو هر مرادی به دست

5 دلی را که از خود نکردی گمش %~% نه از چرخ ترسد نه از انجمش

6 چو تو هستی از چرخ و انجم چه باک %~% چو هست آسمان بر زمین ریز خاک

7 جهانی چنین خوب و خرم سرشت %~% حوالت چرا شد بقا بر بهشت

8 از این خوبتر بود نباشد دگر %~% چو آن خوبتر گفتی آن خوبتر

9 در آن روضه خوب کن جای ما %~% ببر نقش ناخوبی از رای ما

10 نه من چاره خویش دانم نه کس %~% تو دانی چنان کن که دانی و بس

11 طلبکار تو هر کسی بر امید %~% یکی در سیاه و یکی در سپید

12 بدان تا زباغ تو یابد بری %~% تضرع کنان هر کسی بر دری

13 نبینم من آن زهره در خویشتن %~% که گویم تو را این و آن ده به من

14 کنم حاجت از هر کسی جستجوی %~% چویابم تو بخشنده باشی نه اوی

15 تو مستغنی از هر چه در راه توست %~% نیاز همه سوی درگاه توست

16 سروش مرا دیو مردم مکن %~% سر رشته از راه خود گم مکن

17 چو بر آشنائی گشادی درم %~% مکن خاک بیگانگی برسرم

18 به چشم من از خود فروغی رسان %~% که یابم ms002 فراغی ز چشم کسان

19 چو پروانه شب چراغ توام %~% چنان دان که مرغی ز باغ توام

20 مبین گرچه خردم من زیردست %~% بزرگم کن آخر بزرگیت هست

21 من آن ذره در خردم از دیده دور %~% که نیروی تو بر من افکند نور

22 به نیروی تو چون پدید آمدم %~% در گنجها را کلید آمدم

23 بسر بردم اول بساط سخن %~% دگر ره کنم تازه درج کهن

24 به اول سخن دادیم دستگاه %~% به آخر قدم نیز بنمای راه

25 صفائی ده این خاک تاریک را %~% که به بیند این راه باریک را

26 برانم کزین ره بدین تنگنای %~% به خشنودی تو زنم دست وپای

27 حفاظت چنان باد در کار من %~% که خشنود گردی ز گفتار من

28 چو از راه خشنودی آیم برت %~% نپیچم سر از قول پیغمبرت

1 محمد که بی‌دعوی تخت و تاج %~% ز شاهان به شمشیر بستد خراج

2 غلط گفتم آن شاه سدره سریر %~% که هم تاجور بود و هم تخت گیر

3 تنش محرم تخت افلاک بود %~% سرش صاحب تاج لولاک بود

4 فرشته نمودار ایزد شناس %~% که مارا بدو هست از ایزد سپاس

5 رساننده ما را به خرم بهشت %~% رهاننده از دوزخ تنگ زشت

6 سپیده دمی در شب کاینات %~% سیاهی نشینی چو آب حیات

7 گر او بر نکردی سر از طاق عرش %~% که برقع دریدی برین سبز فرش

8 ره انجام روحانی او دادمان %~% ره آورد عرش او فرستادمان

9 نیرزد به خاک سر کوی او %~% سر ما همه یک سر موی او

10 ز ما رنجه و راحت اندوز ما %~% چراغ شب و مشعل روز ما

11 درستی ده هر دلی کو شکست %~% شفاعت کن هر گناهی که هست

12 سرآمدترین همه سروران %~% گزیده‌تر جمله پیغمبران

13 گر آدم ز مینو درآمد به خاک %~% شد آن گنج خاکی به مینوی پاک

14 گر آمد برون ماه یوسف ms003 ز چاه %~% شد آن چشمه از چاه بر اوج ماه

15 اگر خضر بر آب حیوان گذشت %~% محمد ز سرچشمه جان گذشت

16 وگر کرد ماهی ز یونس شکار %~% زمین بوس او کرد ماهی و مار

17 ز داود اگر دور درعی گذاشت %~% محمد ز دراعه صد درع داشت

18 سلیمان اگر تخت بر باد بست %~% محمد ز بازیچه باد رست

19 وگر طارم موسی از طور بود %~% سراپرده احمد از نور بود

20 وگر مهد عیسی به گردون رسید %~% محمد خود از مهد بیرون پرید

21 زهی روغن هر چراغی که هست %~% به دریوزه شمع تو چرب دست

22 تو آن چشمه‌ای کاب تو هست پاک %~% بدان آب شسته شده روی خاک

23 زمین خاک شد بوی طیبش توئی %~% جهان درد زد شد طبیبش توئی

24 طبیب بهی روی با آب و رنگ %~% ز حکم خدا نوشدارو به چنگ

25 توئی چشم روشن کن خاکیان %~% نوازنده جان افلاکیان

26 طراز سخن سکه نام توست %~% بقای ابد جرعه جام توست

27 کسی کو ز جام تو یک جرعه خورد %~% همه ساله ایمن شد از داغ و درد

28 مبادا کزان شربت خوشگوار %~% نباشد چو من خاکیی جرعه خوار

1 به هر مدتی گردش روزگار %~% ز طرزی دگر خواهد آموزگار

2 سرآهنگ پیشینه کج رو کند %~% نوائی دگر در جهان نو کند

3 به بازی درآید چو بازیگری %~% ز پرده برون آورد پیکری

4 بدان پیکر از راه افسونگری %~% کند مدتی خلق را دلبری

5 چو پیری در آن پیکر آرد شکست %~% جوان پیکری دیگر آرد بدست

6 بدینگونه بر نو خطان سخن %~% کند تازه پیرایه‌های کهن

7 زمان تا زمان خامه نخل بند %~% سر نخل دیگر برآرد بلند

8 چو گم گردد از گوهری آب و رنگ %~% دگر گوهری سر برآرد ز سنگ

9 عروس مرا پیش پیکر شناس %~% همین تازه روئی بس است از قیاس

10 کز این نامه ms004 هم گر نرفتی ببوس %~% سخن گفتن تازه بودی فسوس

11 من آن توسنم کز ریاضت گری %~% رسیدم ز تندی به فرمانبری

12 چه گنج است کان ارمغانیم نیست %~% دریغا جوانی جوانیم نیست

13 جوان را چو گل نعل برابر شست %~% چو پیری رسد نعل بر آتشست

14 در آن کوره کایینه روشن کنند %~% چو بشکست از آیینه جوشن کنند

15 دل هرکرا کو سخن گستر است %~% سروشی سراینده یارگیر است

16 از این پیشتر کان سخنهای نغز %~% برآوردی اندیشه از خون مغز

17 سراینده‌ای داشتم در نهفت %~% که با من سخنهای پوشیده گفت

18 کنون آن سراینده خاموش گشت %~% مرا نیز گفتن فراموش گشت

19 نیوشنده‌ای نیز کان می‌شنید %~% هم از شقه کار شد ناپدید

20 چو شاه ارسلان رفت و در خاک خفت %~% سخن چون توان در چنین حال گفت

21 مگر دولت شه کند یاریی %~% درآرد به من تازه گفتاریی

22 در اندیشه این گذرهای تنگ %~% هم از تن توان شد هم از روی رنگ

23 چو طوفان اندیشه را هم گرفت %~% شب آمد در خوابگاهم گرفت

24 شبی از دل تنگ تاریک‌تر %~% رهی از سر موی باریکتر

25 در آن شب چگونه توان کرد راه %~% درین ره چگونه توان دید چاه

26 فلک پاسگه را براندوده نیل %~% سر پاسبان مانده در پای پیل

27 بر این سبزه آهو انگیخته %~% ز ناف زمین نافه‌ها ریخته

28 نه شمعی که باشد ز پروانه دور %~% نه پروانه‌ای داشت پروای نور

29 من آن شب نشسته سوادی به چنگ %~% سیه‌تر ز سودای آن شب به رنگ

30 به غواصی بحر در ساختن %~% گه اندوختن گاهی انداختن

31 چو پاسی گذشت از شب دیر باز %~% دو پاس دگر ماند هر یک دراز

32 شتاب فلک را تک آهسته شد %~% خروسان شب را زبان بسته شد

33 من از کله شب در این دیر تنگ %~% همی بافتم حله هفت رنگ

34 مسیحا صفت ms005 زین خم لاجورد %~% گه ازرق برآوردم و گاه زرد

35 مرا کاول این پرورش کاربود %~% ولینعمتی در دهش یار بود

36 عماد خوئی خواجه ارجمند %~% که شد قد قاید بدو سربلند

37 جهان را ز گنج سخا کرده پر %~% ز درج سخن بر سخا بسته در

38 ندیدم کسی در سرای کهن %~% که دارد جز او هم سخا هم سخن

39 عطارد که بیند در او مشتری %~% بدین مهر بردارد انگشتری

40 بود مدبری کان جنان را جهان %~% به نیرنگ خود دارد از من نهان

41 فرو بسته کاری پیاپی غمی %~% نه کس غمگساری نه کس همدمی

42 ز یک قابله چند زاید سخن %~% چه خرما گشاید ز یک نخل بن

43 من آن شب تهی مانده از خواب و خورد %~% شناور درین برکه لاجورد

44 شبی و چه شب چون یکی ژرف چاه %~% فتاده درو رخت خورشید و ماه

45 شبی کز سیاهی بدان پایه بود %~% کزو نور در تهمت سایه بود

46 من از دولت شه کمندی به دست %~% گرفته بسی آهوی شیر مست

47 درافکنده طرحی به دریای ژرف %~% به طرح اندرون ماهیان شگرف

48 رصد بسته بر طالع شهریار %~% سخن کرده با ساعت نیک بار

49 بدان تا کنم شاه را پیشکش %~% برآمیخته خیل چین با حبش

50 به منزل رسانده ره انجام را %~% گرو برده هم صبح و هم شام را

51 در آن وحشت آباد فترت پذیر %~% شده دولت شه مرا دستگیر

52 گوهر جوی را تیشه بر کان رسید %~% جگر خوردن دل به پایان رسید

53 چو زرین سراپرده آفتاب %~% به خر پشته کوه برزد طناب

54 من شب نیاسوده برخاستم %~% به آسودگی بزمی آراستم

55 سریری به آیین سلطانیان %~% زدم بر سر کوی روحانیان

56 بساطی کشیدم به ترتیب نو %~% براو کردم اندیشه را پیش رو

57 می‌و نقل و ریحان مرا همنفس %~% زبان و ضمیر و سخن بود و بس

58 ms006 سرم چون ز می تاب مستی گرفت %~% سخن با سخاهم نشستی گرفت

59 در آمد به غریدن ابر بلند %~% فرو ریخت گوهر به گوهرپسند

60 دلم آتش و طالعم شیر بود %~% زبانم در آن شغل شمشیر بود

61 دو جا مرد را بود باید دلیر %~% یکی نزد آتش یکی نزد شیر

62 مگر آتش و شیر هم گوهرند %~% که از دام و دد هر چه باشد خورند

63 چو بر دست من داد نیک اختری %~% دف زهره و دفتر مشتری

64 گه از لطف بر ساختم زیوری %~% گه از گنج حکمت گشادم دری

65 جهانی به گوهر برانباشتم %~% که چون شاه گوهر خری داشتم

66 دگر باره برکان گشادم کمین %~% برانداختم مغز گنج از زمین

67 به دعوی دروغی نباید نمود %~% زر و آتش اینک توان آزمود

68 شرفنامه را تازه کردم نورد %~% سپیداب را ساختم لاجورد

69 دگر باره این نظم چینی طراز %~% ببین تا کجا می‌کند ترکتاز

70 به اول چه کشتم به آخر چه رست %~% شکسته چنین کرد باید درست

71 بسی سالها شد که گوهر پرست %~% نیاورد از اینگونه گوهر به دست

72 فروشنده گوهر آمد پدید %~% متاع از فروشنده باید خرید

73 چه فرمود شه باغی آراستن %~% سمن کشتن و سرو پیراستن

74 به سرسبزی شاه روشن ضمیر %~% به نیروی فرهنگ فرمان پذیر

75 یکی سرو پیراستم در چمن %~% که بر یاد او می‌خورد انجمن

76 سخن زین نمط هر چه دارد نوی %~% بدین شیوه نو کند پیروی

77 دلی باید اندیشه را تیز و تند %~% برش بر نیاید ز شمشیر کند

78 سخن گفتن آسان بر آن کس برد %~% که نظم تهیش از سخن بس بود

79 کسی کو جواهر برآرد ز سنگ %~% به دشواری آرد سخن را به چنگ

80 غلط کاری این خیالات نغز %~% برآورد جوش دلم را به مغز

81 ز گرمی سرم را پر از دود کرد %~% ز خشگی تنم ms007 را نمک سود کرد

82 به ترتیب این بکر شوهر فریب %~% مرا صابری باد و شه را شکیب

83 سخن بین کجا بارگه می‌زند %~% چه می‌گویم او خود چه ره می‌زند

84 ندانم که این جادوئیهای چست %~% چگونه درین بابلی چاه رست

85 که آموخت این زهره را زیر زند %~% که سازد نواهای هاروت بند

86 بدین سحر کو آب زردشت برد %~% بسا زند را کاتش زنده مرد

87 کجا قطره تا در به دریا برد %~% خرد آرد و زین بصره خرما برد

88 من آن ابرم این طرف شش طاق را %~% که آب از جگر بخشم آفاق را

89 همه چون گیا جرعه خواران من %~% ز من سبز و تشنه به باران من

90 چو سایه که هنجار دارد ز نور %~% وزو دارد آمیزش خویش دور

91 ز من گر چه شوریده شد خوابشان %~% هم از فیض جوی منست آبشان

92 همه صرف خواران صرف منند %~% قباله نویسان حرف منند

93 من ادرار این فیض از آن یافتم %~% که روی از دگر چشمه‌ها تافتم

94 به خلوت زدودم ز پولاد زنگ %~% که مینا پذیرد ز یاقوت رنگ

95 چو من کردم آیینه را تابناک %~% پذیرنده پاک شد جای پاک

96 نخواندی که از صقل چینی حصار %~% چگونه ستد رومیان را نگار

97 چو خواهی که بر گنج یابی کلید %~% نباید عنان از ریاضت کشید

98 مثل زد در این آنکه فرزانه بود %~% که برناید از هیچ ویرانه دود

99 بسا خواب کاول بود هولناک %~% نشاط آورد چون شود روز پاک

100 بسا چیز کو دردل آرد هراس %~% سرانجام از آن کرد باید سپاس

101 جهان پر شد از دعوی انگیختن %~% برین نطع ترسم ز خون ریختن

102 چو باران فراوان بود در تموز %~% هوا سرد گردد چو بردالعجوز

103 چو باران هوا تر نماید ز آب %~% نسوزاند آن چرک را آفتاب

104 چو بر عادت خود درآید خریف %~% هوا ms008 دور باشد ز باد لطیف

105 وبا خیزد از تری آب و ابر %~% که باشد نفس را گذرگه سطبر

106 بباید یکی آتش افروختن %~% برو صندل و عود و گل سوختن

107 من آن عود سوزم که در بزم شاه %~% ندارم جز این یک وثیقت نگاه

108 خدای از پی بندگیم آفرید %~% بجز بندگی ناید از من پدید

109 به نیک و به بد مرد آموزگار %~% نپیچد سر از گردش روزگار

110 بهرچش رسد سازگاری کند %~% فلک برستیزنده خواری کند

111 ندارد جهان خوی سازندگان %~% نسازد نوا با نوازندگان

112 چو ابریشمی بسته بیند بساز %~% کند دست خود بر بریدن دراز

113 دو کرم است کان در بریشم کشی %~% کند دعوی آبی و آتشی

114 یکی کارگاه بریشم تند %~% یکی کاروان بریشم زند

115 دو باشد مگس انگبین خانه را %~% فریبنده چون شمع پروانه را

116 کند یک مگس مایه خورد و خفت %~% به دزدی خورد دیگری در نهفت

117 یکی زان مگس که انگبین گر بود %~% به از صد مگس که انگبین خور بود

118 از آن پیش کارد شبیخون شتاب %~% چو دراج در ده صلای کباب

119 ز حرصی چه باید طلب کرد کام %~% که گه سوخته داردت گاه خام

120 اگر جوش‌گیری بسوزی ز درد %~% و گر بر نجوشی شوی خام و سرد

121 سپهر اژدهائیست با هفت سر %~% به زخمی کی اندازد از مه سپر

122 درین طشت غربالی آبگون %~% تو غربال خاکی فلک طشت خون

123 گر او با تو چون طشت شد آبریز %~% تو با او چو غربال شو خاک بیز

124 کجا خاکدان باشد و آبگیر %~% ز غربال و طشتی بود ناگزیر

125 فسونگر خم است این خم نیلگون %~% که صد گونه رنگ آید از وی برون

126 اگر جادوئی بر خمی شد سوار %~% خمی بین برو جادوان صد هزار

127 حساب فلک را رها کن ز دست %~% که پستی بلند و بلندیست ms009 پست

128 گهی زیر ماگاه بالای ماست %~% اگر زیر و بالاش خوانی رواست

129 درین پرده با آسمان جنگ نیست %~% که این پرده با کس هماهنگ نیست

130 چه بازیچه کین چرخ بازیچه رنگ %~% نبازد در این چار دیوار تنگ

131 کسی را که گردن برآرد بلند %~% همش باز در گردن آرد کمند

132 چو روباه سرخ ار کلاهش دهد %~% بخورد سگان سپاهش دهد

133 درین چار سو چند سازیم جای %~% شکم چارسو کرده چون چارپای

134 سرآنگاه بر چار بالش نهیم %~% کزین کنده چاربالش رهیم

135 رباطی دو در دارد این دیر خاک %~% دری در گریوه دری در مغاک

136 نیامد کسی زان در اینجا فراز %~% کزین در برونش نکردند باز

137 فسرده کسی کو درین چاه بست %~% چو برف اندر افتاد و چون یخ ببست

138 خنک برق کوجان به گرمی سپرد %~% به یک لحظه زاد و به یک لحظه مرد

139 نه افسرده شمعی که چون برفروخت %~% شبی چند جان کند و آنگاه سوخت

140 کسیرا که کشتی نباشد درست %~% شناور شدن واجب آید نخست

141 نبینی که ماهی به دریای ژرف %~% نیندیشد از هیچ باران و برف

142 شتابنده را اسب صحرا خرام %~% یرق داده به زآن که باشد جمام

143 جهان آن جهان شد که از مکر و فن %~% گه آب تو ریزد گهی خون من

144 سپهر آن سپهرست کز داغ و درد %~% گه از رق کند رنگ ما گاه زرد

145 درین ره کسی پرده داند نواخت %~% که هنجار این ره تواند شناخت

146 به رهبر توان راه بردن بسر %~% سر راه دارم کجا راهبر

147 چنان وقت وقت آیدم مرگ پیش %~% که امید بردارم از عمر خویش

148 دگر باره غفلت سپاه آورد %~% سرم بر سر خوابگاه آورد

149 خیالی به خوابی به در می‌برم %~% به افسانه عمری به سر می‌برم

150 به این پر کجا بر توانم پرید %~% به پائی چنین ms010 در چه دانم رسید

151 بدین چار سوی مخالف روان %~% نیم رسته گر پیرم و گر جوان

152 اگر وقع پیران درآرم به کار %~% جدا مانم از مردم روزگار

153 وگر با چنین تن جوانی کنم %~% به جان کسان زندگانی کنم

154 همان به که با هر کهن تازه‌ای %~% نمایم بقدر وی اندازه‌ای

155 مگر تارها کردن این بند را %~% نیازارم این همرهی چند را

1 چو فیاض دریا درآمد به موج %~% ز کام صدف در درآرد به اوج

2 از آن ابر کاتش در آب افکند %~% زمین سایه بر آفتاب افکند

3 دگر باره دولت درآمد به کار %~% دل دولتی با سخن گشت بار

4 فرو رفت شب روز روشن رسید %~% شباهنگ را صبح صادق دمید

5 دگر باره بختم سبک خیز شد %~% نشاط دلم بر سخن تیز شد

6 چو دولت دهد بر گشایش کلید %~% ز سنگ سیه گوهر آید پدید

7 همه روز را روزگارست نام %~% یکی روزدانه‌ست و یک‌روز دام

8 چو فرمان ده نقش پرگار کن %~% به فرمان من کرد ملک سخن

9 برانداختی کردم از رای چست %~% که این مملکت بر که آید درست

10 در این شهر کاقبال یاری کند %~% که باشد که او شهریاری کند

11 خرد گفت که آنکس بود شهریار %~% که باشد پسندیده در هر دیار

12 به داد و دهش چیره بازو بود %~% جهان بخش بی هم ترازو بود

13 به مور آن دهد کو بود مورخوار %~% دهد پیل را طعمه پیل‌وار

14 نه چون خام کاری که مستی کند %~% به خامه زدن خام دستی کند

15 رهاورد موری فرستد به پیل %~% دهد پشه را راتب جبرئیل

16 همه کار شاهان شوریده آب %~% از اندازه نشناختن شد خراب

17 که یک ره سر از نیره نشناختند %~% به مستی کلاهی برانداختند

18 بزرگ اندک و خرد بسیار برد %~% شکوه بزرگان ازین گشت خرد

19 سخائی که بی‌دانش آید به جوش ms011 %~% ز طبل دریده برآرد خروش

20 مراتب نگهدار تا وقت کار %~% شمردن توانی یکی از هزار

21 کم و بیش کالا چنان برمسنج %~% که حمال هر ساعت آید به رنج

22 مکش بر کهن شاخ نو خیز را %~% کز این کشت شیرویه پرویز را

23 مزن اره بر سالخورده درخت %~% که ضحاک ازین گشت بی‌تاج و تخت

24 جهاندار چون ابر و چون آفتاب %~% به اندازه بخشد هم آتش هم آب

25 به دریا رسد در فشاند ز دست %~% کند گرده کوه را لعل بست

26 به هرجا که رایت برآرد بلند %~% سر کیسه را بر گشاید ز بند

27 به حمدالله این شاه بسیار هوش %~% که نازش خرست و نوازش فروش

28 زبر سختن کوه تا برک گاه %~% شناسد همه چیز را پایگاه

29 به اندازه هر که را مایه‌ای %~% دها و دهش را دهد پایه‌ای

30 از آن شد براو آفرین جای گیر %~% که در آفرینش ندارد نظیر

31 ز من هر کس این نامه را باز جست %~% به عنوان او نامه آمد درست

32 جز او هر که را دیدم از خسروان %~% ندیدم در او جای خلوت روان

33 سری دیدم از مغز پرداخته %~% بسی سر به ناپاکی انداخته

34 دری پر ز دعوی و خوانی تهی %~% همه لاغریهای بی فربهی

35 همه صیرفی طبع بازارگان %~% جگرخواره جامگی خوارگان

36 همین رشته را دیدم از لعل پر %~% ضمیری چو دریا و لفظی چو در

37 خریداری الحق چنین ارجمند %~% سخنهای من چون نباشد بلند

1 شنیدم که بالای این سبز فرش %~% خروسی سپیداست در زیر عرش

2 چو او برزند طبل خود را دوال %~% خروسان دیگر بکوبند بال

3 همانا که آن مرغ عرشی منم %~% که هر بامدادی نوائی زنم

4 برآواز من جمله مرغان شهر %~% برارند بانگ اینت گویای دهر

5 نظامی ز گنجینه بگشای بند %~% گرفتاری گنجه تا چند چند

6 برون آر اگر صیدی ms012 افکنده‌ای %~% روان کن اگر گنجی آکنده‌ای

7 چنین نزلی ار بخت روزی بود %~% سزاوار گیتی فروزی بود

8 چو بر سکه شاه بستی زرش %~% همان خطبه خوان باز بر منبرش

9 شهی که آنچه در دور ایام اوست %~% بر او خطبه و سکه نام اوست

10 سر سرفرازان و گردنکشان %~% ملک نصرت الدین سلطان نشان

11 طرف دار موصل به فرزانگی %~% قدر خان شاهان به مردانگی

12 چو محمود با فرو فرهنگ و شرم %~% چو داود ازو گشته پولاد نرم

13 به طغرای دولت ز محمودیان %~% به توقیع نسبت ز داودیان

14 بهاریست هم میوه هم گل براو %~% سراینده قمری و بلبل بر او

15 نبینی که در بزم چون نوبهار %~% درم ریزد و در نماید نثار

16 چو در جام ریزد می سالخورد %~% شبیخون برد لعل بر لاجورد

17 چو شمشیرش آتش برآرد ز آب %~% میانجی کند ابر بر آفتاب

18 کجا گشت شاهین او صیدگیر %~% ز شاهین گردون بر آرد نفیر

19 عقابش چو پر برزند بر سپهر %~% شکارش نباشد مگر ماه و مهر

20 که باشد کسی تا به دوران او %~% کند دزدی سیرت و سان او

21 سر و روی آن دزد گردد خراب %~% که خود را رسن سازد از ماهتاب

22 سراب از سر آب نشناختن %~% کشد تشنه را در تک و تاختن

23 کلیچه گمان بردن از قرص ماه %~% فکندست بسیار کس را به چاه

24 دهد دیو عکس فرشته ز دور %~% ولیک آن ز ظلمت بود این زنور

25 درین مهربان شاه ایزد پرست %~% ز مهر و وفا هر چه خواهند هست

26 نه من مانده‌ام خیره در کار او %~% که گفت: آفرینی سزاوار او

27 چرا بیشکین خواند او را سپهر %~% که هست از چنان خسروان بیش مهر

28 اگر بیشکین بر نویسنده راست %~% بود کی پشین حرف بروی گواست

29 سزد گر بود نام او کی پشین %~% که هم کی نشانست ms013 و هم کی نشین

30 به احیای او زنده شد ملک دهر %~% گواه من آن کس که او راست بهر

31 ازان زلزله کاسمان را درید %~% شد آن شهرها در زمین ناپدید

32 چنان لرزه افتاد بر کوه و دشت %~% که گرد از گریبان گردون گذشت

33 زمین گشته چون آسمان بیقرار %~% معلق زن از بازی روزگار

34 برآمد یکی صدمه از نفخ سور %~% که ماهی شد از کوهه گاو دور

35 فلک را سلاسل زهم بر گسست %~% زمین را مفاصل بهم در شکست

36 در اعضای خاک آب را بسته کرد %~% ز بس کوفتن کوه را خسته کرد

37 رخ یوسفان را برآمود میل %~% در مصریان را براندود نیل

38 نمانده یکی دیده بر جای خویش %~% جهان در جهان سرمه ز اندازه بیش

39 زمین را چنان درهم افشرد سخت %~% کز افشردگی کوه شد لخت لخت

40 نه یک رشته را مهره بر کار ماند %~% نه یک مهره در هیچ دیوار ماند

41 ز بس گنج که آنروز بر باد رفت %~% شب شنبه را گنجه از یاد رفت

42 ز چندان زن و مرد و برنا و پیر %~% برون نامد آوازه‌ای جز نفیر

43 چو ماند این یکی رشته گوهر بجای %~% دگر ره شد آن رشته گوهر گرای

44 به اقبال این گوهر گوهری %~% از آن دایره دور شد داوری

45 به کم مدت آن مرز ویرانه بوم %~% به فر وی آبادتر شد ز روم

46 در آن رخنه منگر که از پیچ و تاب %~% شد از مملکت دور اکنون خراب

47 نگر تا بدین شاه گردون سریر %~% دگر باره چون شد عمارت پذیر

48 گلین بارویش را زبس برگ و ساز %~% به دیوار زرین بدل کرد باز

49 برآراست ویرانه‌ای را به گنج %~% به تیماری از مملکت برد رنج

50 ز هر گنجی انگیخت صد گونه باغ %~% برافروخت بر خامه‌ای صد چراغ

51 چو ز آبادی آن ملک ms014 را نور داد %~% خرابی ز درگاه او دور باد

1 زهی آفتابی که از دور دست %~% به نور تو بینیم در هر چه هست

2 چراغ ارچه باشد هم از جنس نور %~% جز او را به او دید نتوان ز دور

3 نه آن شد کله داری پادشاه %~% که دارد به گنجینه در صد کلاه

4 کله داری آن شد که بر هر سری %~% نهد هر زمان از کلاه افسری

5 دماغی که آن در سر آرد غرور %~% ز سرها تو کردی به شمشیر دور

6 چو عالی بود رایت و رای شاه %~% همش بزم فرخ بود هم سپاه

7 توئی رایت از نصرت آراسته %~% تردد ز رای تو برخاسته

8 کیان گر گذشتند ازین بزمگاه %~% به سرسبزی آنک تو داری کلاه

9 تو امروز بر خلق فرماندهی %~% به نفس خود از آفرینش بهی

10 کله‌دار عالم توئی در جهان %~% که از توست بر سر کلاه مهان

11 ز کاوس و کیخسرو و کیقباد %~% توئی بیشدادای به از پیشداد

12 چو در داد بیشی و پیشیت هست %~% سزد گر شوی بر کیان پیش دست

13 برآیی برین هفت پیروزه کاخ %~% کنی پرده تنگ هستی فراخ

14 ز کاس نظامی یکی طاس می %~% خوری هم به آیین کاوس کی

15 ستامی بدان طاس طوسی نواز %~% حق شاهنامه ز محمود باز

16 دو وارث شمار از دوکان کهن %~% تو را در سخا و مرا در سخن

17 به وامی که ناداده باشد نخست %~% حق وارث از وارث آید درست

18 من آن گفته‌ام که آنچنان کس نگفت %~% تو آن کن که آن نیز نتوان نهفت

19 به گفتن مرا عقل توفیق داد %~% به خواندن تو را نیز توفیق باد

20 چو توفیق ما هر دو همره شود %~% سخن را یکی پایه در ده شود

21 به این گل که ریحان باغ منست %~% در ایوان تو شب چراغ منست

22 برآرای مجلس برافروز ms015 جام %~% که جلاب پخته‌ست در خون خام

23 تو می‌خور بهانه ز در دوردار %~% مرا لب به مهرست معذوردار

24 به آن جام کارد در اندیشه هوش %~% همه ساله می‌خوردنت باد نوش

25 دلت تازه با داو دولت جوان %~% تو بادی جهان را جهان پهلوان

26 قران تو در گردش روزگار %~% میفتاد چون چرخ گردان ز کار

27 بلندیت بادا چو چرخ کبود %~% که چرخ از بلندی نیاید فرود

28 دو تیغی‌تر از صبح شمشیر تو %~% سپهر از زمین رام‌تر زیر تو

29 درفشنده تیغت عدو سوز باد %~% درفش کیان از تو فیروز باد

30 اگر چه من از بهر کاری بزرگ %~% فرستادمت یادگاری بزرگ

31 مبادا ز تو جز تو کس یادگار %~% وزین یادگار این سخن یاددار

1 سر فیلسوفان یونان گروه %~% جواهر چنین آرد از کان کوه

2 که چون ی کره آن شاه گیتی نورد %~% ز گردش به گردون برآورد گرد

3 به یونان زمین آمد از راه دور %~% وطن گاه پیشینه را داد نور

4 زرامش سوی دانش آورد رای %~% پژوهش‌گری کرد با رهنمای

5 دماغ فلک را به اندیشه سفت %~% در بستگیها گشاد از نهفت

6 سخن را نشان جست بر رهبری %~% ز یونانی و پهلوی و دری

7 از آن پارسی دفتر خسروان %~% که بر یاد بودش چو آب روان

8 ز دیگر زبانهای هر مرز و بوم %~% چه از جنس یونان چه از جنس روم

9 بفرمود تا فیلسوفان همه %~% کنند آن چه دانش بود ترجمه

10 زهر در بدانش دری درکشید %~% وز آن جمله دریائی آمد پدید

11 صدف چون زهر گوهری گشت پر %~% پدید آمد از روم دریای در

12 نخستین طرازی که بست از قیاس %~% کتابیست کان هست گیتی شناس

13 دگر دفتر رمز روحانیان %~% کزو زنده مانند یونانیان

14 همان سفر اسکندری کاهل روم %~% بدو نرم کردند آهن چو موم

15 خبر یافتند از ره کین و مهر %~% که ms016 در هفت گنبد چه دارد سپهر

16 کنون زان صدفهای گوهر فشان %~% برون ز انطیاخس نبینی نشان

17 چنین چند نوباوه عقل و رای %~% پدید آمد از شاه کشور گشای

18 بدان کاردانی و کارآگهی %~% چو بنشست بر تخت شاهنشهی

19 اشارت چنان شد ز تخت بلند %~% که داناست نزدیک ما ارجمند

20 نجوید کسی بر کسی برتری %~% مگر کز طریق هنر پروری

21 زهر پایگاهی که والا بود %~% هنرمند را پایه بالا بود

22 قرار آنچنان شد که نزدیک شاه %~% بدانش بود مرد را پایگاه

23 چو دولت به دانش روان کرد مهد %~% مهان سوی دانش نمودند جهد

24 همه رخ به دانش برافروختند %~% ز فرزانگان دانش آموختند

25 ز فرهنگ آن شاه دانش پسند %~% شد آواز یونان به دانش بلند

26 کنون کان نواحی ورق در نوشت %~% زمان گشت و زو نام دانش نگشت

27 سر نوبتی گر چه بر چرخ بست %~% به طاعتگهش بود دایم نشست

28 نهانخانه‌ای داشتی از ادیم %~% برو هیچ بندی نه از زرو سیم

29 یکی خرگه از شوشه سرخ بید %~% در آن خرگه افشانده خاک سپید

30 دلش چون شدی سیر ازین دامگاه %~% در آن خرگه آوردی آرامگاه

31 نهادی کلاه کیانی ز سر %~% به خدمتگری چست بستی کمر

32 زدی روی بر روی آن خاک پاک %~% برآوردی از دل دمی دردناک

33 ز رفته سپاسی برآراستی %~% به آینده هم یاریی خواستی

34 هر آن فتح کاقبالش آورد پیش %~% ز فضل خدا دید نزجهد خویش

35 دعا کردنش بین چه در پرده بود %~% همانا که شاهی دعا کرده بود

36 دعا کاید از راه آلودگی %~% نیارد مگر مغز پالودگی

37 چو صافی بود مرد مقصود خواه %~% دعا زود یابد به مقصود راه

38 سکندر که آن پادشاهی گرفت %~% جهان را بدین نیک راهی گرفت

39 نه زان غافلان بود کز رود و می %~% بدو نیک را برنگیرند پی

40 به کس بر ms017 جوی جور نگذاشتی %~% جهان را به میزان نگه داشتی

41 اگر پیره زن بود و گر طفل خرد %~% گه داد خواهی بدو راه برد

42 بدین راستی بود پیمان او %~% که شد هفت کشور به فرمان او

43 به تدبیر کار آگهان دم گشاد %~% ز کار آگهی کار عالم گشاد

44 وگر نه یکی ترک رومی کلاه %~% به هند و به چین کی زدی بارگاه

45 شنیدم که هر جا که راندی چو کوه %~% نبودی درش خالی از شش گروه

46 ز پولاد خایان شمشیر زن %~% کمر بسته بودی هزار انجمن

47 ز افسونگران چند جادوی چست %~% کز ایشان شدی بند هاروت سست

48 زبان اورانی که وقت شتاب %~% کلیچه ربودندی از آفتاب

49 حکیمان باریک بین بیش از آن %~% که رنجانم اندیشه خویش از آن

50 ز پیران زاهد بسی نیک‌مرد %~% که در شب دعائی توانند کرد

51 به پیغمبران نیز بودش پناه %~% وزین جمله خالی نبودش سپاه

52 چو کاری گره پیش باز آمدی %~% به مشکل گشادن نیاز آمدی

53 ز شش کوکبه صف برآراستی %~% ز هر کوکبی یاریی خواستی

54 به اندازه جهد خود هر کسی %~% در آن کار یاری نمودی بسی

55 به چندین رقیبان یاریگرش %~% گشاده شدی آن گره بردرش

56 به تدبیر پیران بسیار سال %~% به دستوری اختر نیک فال

57 چو زین گونه تدبیر ساز آمدی %~% دو اسبه غرض پیشباز آمدی

58 کجا دشمنی یافتی سخت کوش %~% که پیچیدی از سخت کوشیش گوش

59 به پیغام اول زر انداختی %~% به زر کار خود را چو زر ساختی

60 اگر دشمن زر بدی دشمنش %~% به آهن شدی کار چون آهنش

61 گر آهن نبودی بر آن در کلید %~% به افسونگران چاره کردی پدید

62 گر افسونگر از چاره سرتافتی %~% به مرد زبان دان فرج یافتی

63 چو زخم زبان هم نبودی به بند %~% ز رای حکیمان شدی بهره‌مند

64 ز چاره حکیم ار هراسان ms018 شدی %~% به زهد و دعا سختی آسان شدی

65 گر از زاهدان بودی آن کار بیش %~% به پیغمبران بردی آن کار پیش

66 و گر زین همه بیش بودی شمار %~% به ایزد پناهیدی انجام کار

67 پناهنده بخت بیدار او %~% شدی یار او ساختی کار او

68 ز هر عبره کاندر شمار آمدش %~% نمودار عبرت به کار آمدش

69 ز بزم طرب تاب شغل شکار %~% ندیدی به بازیچه در هیچ کار

70 یکی روز می خوردن آغاز کرد %~% در خرمی بر جهان باز کرد

71 برامش نشستند رامشگران %~% کشیدند بزمی کران تا کران

72 سراینده‌ای بود در بزم شاه %~% که شه را درو بیش بودی نگاه

73 وشی جامه‌ای داشتی هفت رنگ %~% چو گل تاروپودش برآورده تنگ

74 تماشای آن جامه نغز باف %~% دل شاه را داده بر وی طواف

75 بر آن جامه چون گل افروخته %~% ز کرباس خام آستر دوخته

76 خداوند آن جامه نغز کار %~% گران جامه زو تا بسی روزگار

77 ز بس زخمه دود و تاراج گرد %~% وشی پوش را جامه شد سالخورد

78 چو خندید بر یکدیگر تاروپود %~% سرآینده را آخر آمد سرود

79 کهن جامه را داد سازی دگر %~% وشی زیر کرد آستر برزبر

80 چو در چشم شاه آمد آن رنگ زشت %~% بدو گفت کی مدبر بدسرشت

81 چرا پره سرخ گل ریختی %~% بخار مغیلان در آویختی

82 حریرت چرا گشت برتن پلاس %~% چه داری شبه پیش گوهر شناس

83 زمین بوسه داد آن سراینده مرد %~% بجان و سرشاه سوگند خورد

84 که این جامه بود آنکه بود از نخست %~% ز بومش دگرگونه نقشی نرست

85 جز آن نیست کز تو عمل کرده‌ام %~% درون را به بیرون بدل کرده‌ام

86 خلق بود بیرون نهفتم ز شاه %~% خلق‌تر شدم چون درون یافت راه

87 شه از پاسخ مرد دستان سرای %~% فروماند سرگشته لختی بجای

88 از آن پس که خلقان او تازه کرد ms019 %~% به خلقش کرم بیش از اندازه کرد

89 ز گریه بپیچید و در گریه گفت %~% که پوشیده به راز ما در نهفت

90 گر از راز ما بر گشایند بند %~% بگیرد جهان در جهان بوی گند

91 چو از نقش دیبای رومی طراز %~% سر عیبه زینسان گشایند باز

92 به ارمار درین مجمر نقره پوش %~% چو عود سیه برنداریم جوش

93 که خوبان به خاکستر عود و بید %~% کنند از سر خنده دندان سفید

1 بساز ای مغنی ره دلپسند %~% بر اوتار این ارغنون بلند

2 رهی کان ز محنت رهائی دهد %~% به تاریک شب روشنائی دهد

3 سخن را نگارنده چرب دست %~% بنام سکندر چنین نقش بست

4 که صاحب دوقرنش بدان بود نام %~% که بر مشرق و مغرب آوردگام

5 به قول دگر آنکه بر جای جم %~% دو دستی زدی تیغ چون صبح‌دم

6 به قول دگر کو بسی چیده داشت %~% دو گیسو پس و پیش پیچیده داشت

7 همان قول دیگر که در وقت خواب %~% دو قرن فلک بستد از آفتاب

8 دیگر داستانی زد آموزگار %~% که عمرش دو قرن آمد از روزگار

9 دگر گونه گوید جهان فیلسوف %~% ابومعشر اندر کتاب الوف

10 که چون بر سکندر سرآمد زمان %~% بود آن خلل خلق را در گمان

11 ز مهرش که یونانیان داشتند %~% به کاغذ برش نقش بنگاشتند

12 چو بر جای خود کلک صورتگرش %~% برآراست آرایشی در خورش

13 دو نقش دگر بست پیکر نگار %~% یکی بر یمین و یکی بریسار

14 دو قرن از سر هیکل انگیخته %~% بر او لاجورد و زر آمیخته

15 لقب کردشان مرد هیئت شناس %~% دو فرخ فرشته ز روی قیاس

16 که در پیکری کایزد آراستش %~% فرشته بود بر چپ و راستش

17 چو آن هر سه پیکر بدان دلیری %~% که برد از دو پیکر بهی پیکری

18 ز یونان به دیگر سواد افتاد %~% حدیث سکندر بدو کرد یاد

19 ms020 ثنا رفت از ایشان به هرمرز و بوم %~% برآرایش دستکاران روم

20 عرب چون بدان دیده بگماشتند %~% سکندر دگر صورت انگاشتند

21 گمان بودشان کانچه قرنش دراست %~% نه فرخ فرشته که اسکندر است

22 از این روی در شبهت افتاده‌اند %~% که صاحب دو قرنش لقب داده‌اند

23 جز این گفت با من خداوند هوش %~% که بیرون از اندازه بودش دو گوش

24 بر آن گوش چون تاج انگیخته %~% ز زر داشتی طوقی آویخته

25 ز زر گوش را گنجدان داشتی %~% چو گنجش ز مردم نهان داشتی

26 بجز سرتراشی که بودش غلام %~% سوی گوش او کس نکردی پیام

27 مگر کان غلام از جهان درگذشت %~% به دیگر تراشنده محتاج گشت

28 تراشنده استادی آمد فراز %~% به پوشیدگی موی او کرد باز

29 چو موی از سر مرزبان باز کرد %~% بدو مرزبان نرمک آواز کرد

30 که گر راز این گوش پیرایه پوش %~% به گوش آورم کاورد کس به گوش

31 چنانت دهم گوشمال نفس %~% که نا گفتنی را نگوئی به کس

32 شد آن مرد و آن حلقه در گوش کرد %~% سخن نی زبان را فراموش کرد

33 نگفت این سخت با کسی در جهان %~% چو کفرش همی داشت در دل نهان

34 ز پوشیدن راز شد روی زرد %~% که پوشیده رازی دل آرد به درد

35 یکی روز پنهان برون شد ز کاخ %~% ز دل تنگی آمد به دشتی فراخ

36 به بیغوله‌ای دید چاهی شگرف %~% فکند آن سخن را در آن چاه ژرف

37 که شاه جهان را درازست گوش %~% چو گفت این سخن دل تهی شد ز جوش

38 سوی خانه آمد به آهستگی %~% نگه داشت مهر زبان بستگی

39 خنیده چنین شد کزان چاه چست %~% برآهنگ آن ناله نالی برست

40 ز چه سربرآورد و بالا کشید %~% همان دست دزدی به کالا کشید

41 شبانی بیابانی آمد ز راه %~% نیی دید بر رسته از قعر چاه ms021

42 به رسم شبانان از او پیشه ساخت %~% نخستش بزد زخم و آنگه نواخت

43 دل خود در اندیشه نگذاشتی %~% به آن نی دل خویش خوش داشتی

44 برون رفته بد شاه روزی به دشت %~% در آن دشت بر مرد چوپان گذشت

45 نیی دید کز دور می‌زد شبان %~% شد آن مرز شوریده بر مرزبان

46 چنان بود در ناله نی به راز %~% که دارد سکندر دو گوش دراز

47 در آن داوری ساعتی پی فشرد %~% برآهنگ سامان او پی نبرد

48 شبان را به خود خواند و پرسید راز %~% شبان راز آن نی بدو گفت باز

49 که این نی ز چاهی برآمد بلند %~% که شیرین ترست از نیستان قند

50 به زخم خودش کردم از زخم پاک %~% نشد زخمه زن تا نشد زخمناک

51 در او جان نه و عشق جان منست %~% بدین بی زبانی زبان منست

52 شگفت آمد این داستان شاه را %~% بسر برد سوی وطن راه را

53 چو بنشست خلوت فرستاد کس %~% تراشنده را سوی خود خواند و بس

54 بدو گفت کای مرد آهسته رای %~% سخنهای سربسته را سرگشای

55 که راز مرا با که پرداختی %~% سخن را به گوش که انداختی

56 اگر گفتی آزادی از تند میغ %~% وگرنه سرت را برد سیل تیغ

57 تراشنده کاین داستان را شنید %~% به از راست گفتن جوابی ندید

58 نخستین به نوک مژه راه رفت %~% دعا کرد و با آن دعا کرده گفت

59 که چون شاه با من چنان کرد عهد %~% که برقع کشم بر عروسان مهد

60 ازان راز پنهان دلم سفته شد %~% حکایت به چاهی فرو گفته شد

61 نگفتم جز این با کس ای نیک رای %~% وگر گفته‌ام باد خصمم خدای

62 چو شه دید راز جگر سفت او %~% درستی طلب کرد بر گفت او

63 بفرمود کارد رقیبی شگرف %~% نیی ناله پرورد ازان چاه ژرف

64 چو در پرده ms022 نی نفس یافت راه %~% همان راز پوشیده بشنید شاه

65 شد آگه که در عرضگاه جهان %~% نهفتیده کس نماند نهان

66 به نیکی سرآینده را یاد کرد %~% شد آزاد و از تیغش آزاد کرد

67 چنان دان که از غنچه لعل و در %~% شکوفه کند هر چه آن گشت پر

68 بخاری که در سنگ خارا شود %~% سرانجام کار آشکارا شود

1 مغنی بیا ز اول صبح بام %~% بزن زخمه پخته بر رود خام

2 از آن زخمه کو رود آب آورد %~% ز سودای بیهوده خواب آورد

3 چنین گوید آن نغز گوینده پیر %~% که در فیلسوفان نبودش نظیر

4 که رومی کمر شاه چینی کلاه %~% نشست از برگاه روزی پگاه

5 به طاق دو ابرو برآورده خم %~% گره بسته بر خنده جام جم

6 مهی داشت تابنده چون آفتاب %~% ز بحران تب یافته رنج و تاب

7 شکسته جهان کام در کام او %~% رسیده به نومیدی انجام او

8 دل شه که آیینه‌ای بود پاک %~% از آن دردمندی شده دردناک

9 بفرمود تا کاردانان روم %~% خرامند نزدش ز هر مرز و بوم

10 مگر چاره آن پریوش کنند %~% دل ناخوش شاه را خوش کنند

11 کسانی که در پرده محرم شدند %~% در آن داوریگه فراهم شدند

12 در آن تب بسی چارها ساختند %~% تنش را ز تابش نپرداختند

13 نه آن سرخ سیب از تبش گشت به %~% نه زابروی شه دور گشت آن گره

14 از آنجا که شه دل دراو بسته بود %~% ز تیمار بیمار دل خسته بود

15 فرود آمد از تخت و برشد به بام %~% که شوریده کمتر پذیرد مقام

16 یکی لحظه پیرامن بام گشت %~% نظر کرد از آن بام بر کوه و دشت

17 در آن پستی از بام قصر بلند %~% شبان دید و در پیش او گوسفند

18 همایون یکی پیر بافر و هوش %~% کلاه و سرش هر دو کافور پوش

19 در ms023 آن دشت می‌گشت بی مشغله %~% گهش در گیاروی و گه در گله

20 دلش زان شبان اندکی برگشاد %~% که زیبا منش بود و زیرک نهاد

21 فرستاد کارندش از جای پست %~% بر آن خسروی بام عالی نشست

22 رقیبان بفرمان شه تاختند %~% شبان را به خواندن سرافراختند

23 درآمد شبانه به نزدیک شاه %~% سراپرده‌ای دید بر اوج ماه

24 خبر داشت کان سد اسکندریست %~% نمودار فالش بلند اختریست

25 زمین بوسه دادش که پرورده بود %~% دیگر خدمت خسروان کرده بود

26 پس آنگاه شاهش بر خویش خواند %~% به گستاخیش نکته‌ای چند راند

27 بدو گفت کز قصه کوه و دشت %~% فرو خوان به من بر یکی سرگذشت

28 که دلتنگم از گردش روزگار %~% مگر خوش کنم دل به آموزگار

29 شبان گفت کای خسرو تخت گیر %~% به تاج تو عالم عمارت پذیر

30 ز تخت زرت ملک پرنور باد %~% ز تاج سرت چشم بد دور باد

31 نخستم خبر ده که تا شهریار %~% ز بهر چه بر خاطر آرد غبار

32 بدان تا سخن گو بدان ره برد %~% سخن گفتن او بدان در خورد

33 پسندید شاه از شبان این سخن %~% که آن قصه را باز جست اصل و بن

34 نگفت از سر داد و دین پروری %~% سخن چون بیابانیان سرسری

35 بدو حال آن نوش لب باز گفت %~% شبان چون شد آگه ز راز نهفت

36 دگر باره خاک زمین بوسه داد %~% وزان به دعائی دگر کرد یاد

37 چنین گفت کانگه که بودم جوان %~% نکردم بجز خدمت خسروان

38 ازان بزم داران که من داشتم %~% وزایشان سر خود برافراشتم

39 ملک زاده‌ای بود در شهر مرو %~% بهی طلعتی چون خرامنده سرو

40 سهی سرو را کرده بالاش پست %~% دماغ گل از خوب روئیش مست

41 عروسی ز پائین پرستان او %~% کزو بود خرم شبستان او

42 شد از گوشه چشم زخمی نژند %~% تب آمد شد آن نازنین ms024 دردمند

43 در آن تب که جز داغ دودی نداشت %~% بسی چاره کردند و سودی نداشت

44 سهی سرو لرزنده چون بید گشت %~% بدان حد کزو خلق نومید گشت

45 ملک زاده چون دیدگان دلستان %~% به کار اجل گشت هم‌داستان

46 از آن پیش کان زهر باید چشید %~% از آن نوش لب خویشتن درکشید

47 ز نومیدی او به یکبارگی %~% گرفت از جهان راه آوارگی

48 در آن ناحیت بود از اندیشه دور %~% بیابانی از کوه و از بیشه دور

49 بسی وادی و غار ویران در او %~% کنام پلنگان و شیران در او

50 در آن رستنی را نه بیخ و نه برگ %~% بنام آن بیابان بیابان مرگ

51 کسی کوشدی ناامیدی از جهان %~% در آن محنت آباد گشتی نهان

52 ندیدند کس را کز آن شوره دشت %~% به مأوا گه خویشتن بازگشت

53 ملک زاده زاندوه آن رنج سخت %~% سوی آن بیابان گرائید رخت

54 رفیقی وفادار دیرینه داشت %~% که مهر ملک زاده در سنیه داشت

55 خبر داشت کان شاه اندوهناک %~% در آن ره کند خویشتن را هلاک

56 چو دزدان ره روی را بازبست %~% سوی او خرامید تیغی به دست

57 بنشناخت بانگی بر او زد بلند %~% بر او حمله‌ای برد و او را فکند

58 چو افکنده بودش چو سرو روان %~% فرو هشت برقع بروی جوان

59 سوی خانه خود به یک ترکتاز %~% به چشم فرو بستش آورد باز

60 نهانخانه‌ای داشت در زیر خاک %~% نشاندش در آن خانه اندوهناک

61 یکی ز استواران بر او برگماشت %~% کزو راز پوشیده پوشیده داشت

62 به آبی و نانی قناعت نمود %~% وزین بیش چیزیش رخصت نبود

63 ملک زاده زندانی و مستمند %~% دل ودیده و دست هر سه به بند

64 فروماند سرگشته در کار خویش %~% که نارفته چون آمد آن راه پیش

65 جوانمرد کو بود غمخوار او %~% کمر بست در چاره کار او

66 عروس ms025 تبش دیده را چاره ساخت %~% دلش را به صد گونه شربت نواخت

67 طبیبی طلب کرد علت شناس %~% گرانمایه را داشت یک چند پاس

68 پری رخ ز درمان آن چیره دست %~% از آن تاب و آن تب به یکباره رست

69 همان آب و رنگش درآمد که بود %~% تماشا طلب کرد و شادی نمود

70 چو گشت از دوا یافتن تندرست %~% دوای دل خویش را بازجست

71 جوانمرد چون دیدگان خوب‌چهر %~% ملک زاده را جوید از بهر مهر

72 شبی خانه از عود پرطیب کرد %~% یکی بزم شاهانه ترتیب کرد

73 چو آراست آن بزم چون نوبهار %~% نشاند آن گل سرخ را بر کنار

74 شد آورد شاه نظر بسته را %~% مهی از دم اژدها رسته را

75 ز رخ بند برقع برانداختش %~% در آن بزمگه بر دو بنواختش

76 ملک زاده چون یک زمان بنگرید %~% می و مجلس و نقل و معشوقه دید

77 از آن دوزخ تنگ تاریک زشت %~% همش حور حاصل شده هم بهشت

78 چه گویم که چون بود ازین خرمی %~% بود شرح از این بیش نامحرمی

79 شهنشه چو گفت شبان کرد گوش %~% به مغز رمیده برآورد هوش

80 برآسود از آن رنج و آرام یافت %~% کزان پیر پخته می خام یافت

81 درین بود خسرو که از بزم خاص %~% برون آمد آوازه‌ای بر خلاص

82 که آن مهربان ماه خسرو پرست %~% به اقبال شه عطسه‌ای داد و رست

83 شبان چون به شه نیکخواهی رساند %~% مدارای شاهش به شاهی رساند

84 کسی را که پاکی بود در سرشت %~% چنین قصه‌ها زو توان درنوشت

85 هنر تابد از مردم گوهری %~% چو نور از مه و تابش از مشتری

86 شناسنده گر نیست شوریده مغز %~% نه بهره شناسد ز دینار نغز

87 کسی کو سخن با تو نغز آورد %~% به دل بشنوش کان ز مغز آورد

88 زبانی که دارد سخن ناصواب %~% به خاموشیش داد ms026 باید جواب

1 مغنی یکی نغمه بنواز زود %~% کز اندیشه در مغزم افتاد دود

2 چنان برکش آن نغمه نغز را %~% که ساکن کنی در سر این نغز را

3 هم از فیلسوفان آن مرز و بوم %~% چنین گفت پیری ز پیران روم

4 که بود از ندیمان خسرو خرام %~% هنر پیشه‌ای ارشمیدس به نام

5 ز یونانیان محتشم زاده‌ای %~% ندیده چو او گیتی آزاده‌ای

6 خزینه بسی داشت خوبی بسی %~% به یونان نبد خوبتر زو کسی

7 خردمند و با رای و فرهنگ و هوش %~% به تعلیم دانا گشاینده گوش

8 ارسطوش فرزند خود نام کرد %~% به تعلیم او خانه بدرام کرد

9 سکندر بدو داد دیوان خاص %~% کزو دید غم‌خوارگان را خلاص

10 کنیزی که خاقان بدو داده بود %~% به روس آن همه رزمش افتاده بود

11 بدان خوبروی هنر پیشه داد %~% هنر پیشه را دل به اندیشه داد

12 چو صیاد را آهو آمد به دست %~% نشد سیر از آن آهوی شیر مست

13 بدان ترک چینی چنان دل سپرد %~% که هندوی غم رختش از خانه برد

14 ز مشغولی او بسی روزگار %~% نیامد به تعلیم آموزگار

15 سراینده استاد را روز درس %~% ز تعلیم او در دل افتاد ترس

16 که گوئی چه ره زد هنر پیشه را %~% چه شورید در مغزش اندیشه را

17 به تعلیم او بود شاگرد صد %~% که آموختندی ازو نیک و بد

18 اگر ارشمیدس نبودی بجای %~% نود نه بدندی بدو رهنمای

19 سراینده را بسته گشتی سخن %~% کزان سکه نو بود نقش کهن

20 و گر بودی او یک تنه یادگیر %~% سخن گوی را بر گشادی ضمیر

21 نیوشنده یک تن که بخرد بود %~% ز نابخردان بهتر از صد بود

22 هنر پیشه را پیش خواند اوستاد %~% که چونست کز ما نیاری تو یاد

23 چه مشغولی از دانشت باز داشت %~% به بی‌دانشی عمر نتوان گذاشت

24 چنین باز داد ms027 ارشمیدس جواب %~% که بر تشنه راه زد جوی آب

25 مرا بیشتر زانک بنواخت شاه %~% به من داد چینی کنیزی چو ماه

26 جوانی و زانسان بتی خوب‌چهر %~% بدان مهربان چون نباشم به مهر

27 بدان صید وامانده‌ام زین شکار %~% که یک دل نباشد دلی در دو کار

28 چو دانست استاد کان تیز هوش %~% به شهوت پرستی برآورد جوش

29 بگفت آن پری‌روی را پیش من %~% بباید فرستاد بی انجمن

30 ببینم که تاراج آن ترکتاز %~% تو را از سر علم چون داشت باز

31 شد آن بت پرستنده فرمان پذیر %~% فرستاد بت را به دانای پیر

32 برآمیخت دانا یکی تلخ جام %~% که از تن برون آورد خلط خام

33 نه خلطی که جان را گزایش کند %~% ولی آنکه خون را فزایش کند

34 بپرداخت از شخص او مایه را %~% دوتا کرد سرو سهی سایه را

35 فضولی کز آن مایه آمد به زیر %~% به طشتی در انداخت دانا دلیر

36 چو پر کرد از اخلاط آن مایه طشت %~% بت خوب در دیده ناخوب گشت

37 طراوت شد از روی و رونق ز رنگ %~% شد از نقره زیبقی آب و سنگ

38 بخواند آن جوان هنرمند را %~% بدو داد معشوق دلبند را

39 که بستان دلارام خود را بناز %~% سرشادمانه سوی خانه باز

40 جوانمرد چون در صنم بنگریست %~% به استاد گفت این زن زشت کیست

41 کجا آنکه من دوستارش بدم %~% همه ساله در بند کارش بدم

42 بفرمود دانا که از جای خویش %~% بیارندش آن طشت پوشیده پیش

43 سرطشت پوشیده را برگرفت %~% دران داوری ماند گیتی شگفت

44 بدو گفت کاین بد دلارام تو! %~% بدین بود مشغولی کام تو!

45 دلیل آنکه تا پیکر این کنیز %~% از این بود پر بود پیشت عزیز

46 چو این مایه در تن نمی‌دانیش %~% به صورت زن زشت می‌خوانیش

47 چه باید ز خون خلط پرداختن %~% بدین خلط و ms028 خون عاشقی ساختن

48 مریز آب خود را در این تیره خاک %~% کز این آب شد آدمی تابناک

49 دراین قطره آب ناریخته %~% بسی خرمیهاست آمیخته

50 به چندین کنیزان وحشی نژاد %~% مده خرمن عمر خود را به باد

51 یکی جفت تنها تو را بس بود %~% که بسیار کس مرد بی کس بود

52 از آن مختلف رنگ شد روزگار %~% که دارد پدر هفت و مادر چهار

53 چو یک رنگ خواهی که باشد پسر %~% چو دل باش یک مادر و یک پدر

54 چو دید ارشمیدس که دانای روم %~% چگونه کشید انگبین را ز موم

55 به عذری چنین پای او بوسه داد %~% وزان پس نظر سوی دانش نهاد

56 ولیکن دلش میل آن ماه داشت %~% که الحق فریبنده دلخواه داشت

57 دگر ره چو سبزی درآمد به شاخ %~% سهی سرو را گشت میدان فراخ

58 بنفشه دگر باره شد مشگپوش %~% سر نرگس آمد ز مستی به جوش

59 گل روی آن ترک چینی شکفت %~% شمال آمد و راه میخانه رفت

60 دل ارشمیدس درآمد به کار %~% چو مرغان پرنده بر شاخسار

61 ز تعلیم دانا فروبست گوش %~% در عیش بگشاد بر ناز و نوش

62 پریوار با آن پری چهره زیست %~% چه ایمن کسی کو نهان چون پریست

63 عتاب خود استاد ازاو دور داشت %~% دلش را بدان عشق معذور داشت

64 چو بگذشت ازین داستان یک دو سال %~% غزاله شد از چشم چینی غزال

65 گل سرخ بر دامن خاک ریخت %~% سراینده بلبل ز بستان گریخت

66 فرو خورد خاک آن پری زاده را %~% چنان چون پری زادگان باده را

67 فلک پیشتر زین که آزاده بود %~% از آن به کنیزی مرا داده بود

68 همان مهر و خدمتگری پیشه داشت %~% همان کاردانی در اندیشه داشت

69 پیاده نهاده رخش ماه را %~% فرس طرح کرده بسی شاه را

70 خجسته گلی خون من خورد او %~% بجز ms029 من نه کس در جهان مرد او

71 چو چشم مرا چشمه نور کرد %~% ز چشم منش چشم بد دور کرد

72 رباینده چرخ آنچنانش ربود %~% که گفتی که نابود هرگز نبود

73 بخشنودیی کان مرا بود از او %~% چگویم خدا باد خشنود از او

74 مرا طالعی طرفه هست از سخن %~% که چون نو کنم داستان کهن

75 در آن عید کان شکر افشان کنم %~% عروسی شکر خنده قربان کنم

76 چو حلوای شیرین همی ساختم %~% ز حلواگری خانه پرداختم

77 چو بر گنج لیلی کشیدم حصار %~% دگر گوهری کردم آنجا نثار

78 کنون نیز چون شد عروسی بسر %~% به رضوان سپردم عروسی دگر

79 ندانم که با داغ چندین عروس %~% چگونه کنم قصه روم و روس

80 به ار نارم اندوه پیشینه پیش %~% بدین داستان خوش کنم وقت خویش

1 مغنی ره باستانی بزن %~% مغانه نوای مغانی بزن

2 من بینوا را به آن یک نوا %~% گرامی کن و گرمتر کن هوا

3 گزین فیلسوف جهان آزمای %~% سخن را چنین کرد برقع گشای

4 که قبطی زنی بود در ملک شام %~% زمیری پدر ماریه‌ش کرده نام

5 بسی قلعه نامور داشته %~% ز بیداد بد خواه بگذاشته

6 بدو گشته بدخواه او چیره دست %~% به کارش درآورده گیتی شکست

7 چو کارش ز دشمن به جان آمده %~% به درگاه شاه جهان آمده

8 بدان تا بخواهد ز شه داد خویش %~% شود خرم از ملک آباد خویش

9 به دستور شه برد خود را پناه %~% بدان داوری گشت ازو دادخواه

10 چو دیدش که دستور دانش پژوه %~% دهد درس دانش به چندین گروه

11 از آن دادخواهی هراسان شده %~% بر او دانش‌آموزی آسان شده

12 دل از قصه داد و بیداد شست %~% به تعلیم دانش کمر بست چست

13 به خدمتگری پیش دانای دهر %~% پرستنده‌ای گشت گستاخ بهر

14 ز دیگر کنیزان پائین پرست %~% جز او کس نشد محرم آب ms030 دست

15 ز پرهیزگاری که بود استاد %~% نظر بست هر گه که او رخ گشاد

16 ز دستی چنان کاب از او می‌چکید %~% جز آبی که بر دستش آمد ندید

17 چو زن دید کاستاد پرهیزگار %~% ز کافور او گشت کافور خوار

18 ز میلی که باشد زنان را به مرد %~% هوای دلش گشت یکباره سرد

19 منش داد در دانش آموختن %~% به سامان شد از دانش اندوختن

20 ارسطوی دانا بدان دلنواز %~% در دانش خویش بگشاد باز

21 بسی در بران در ناسفته سفت %~% بسی گفتنیهای ناگفته گفت

22 از آن علم کاسان نیاید بدست %~% یکایک خبردادش از هر چه هست

23 زن دانش‌آموز دانش سرشت %~% چو لوحی ز هر دانشی در نبشت

24 سوی کشور خویشتن کرد رای %~% که رسم نیا را بیارد بجای

25 بدان داوری دستگاهی نداشت %~% به آیین خود برگ راهی نداشت

26 چو دستور دانا چنین دید کار %~% که بی گنج نتوان شدن شهریار

27 بران جوهر انداخت اکسیر زر %~% به اکسیر خود کردش اکسیر گر

28 بدان کیمیا ماریه میر گشت %~% لقب نامه علم اکسیر گشت

29 چو از دانش خویش دستور شاه %~% به گنجی چنان دادش آن دستگاه

30 به دستوری شه سوی کشورش %~% فرستاد با گنج و با لشگرش

31 شتابنده چون سوی کشور شتافت %~% به آهستگی مملکت بازیافت

32 چنان گشت مستغنی از ساو و باج %~% که برداشت از کشور خود خراج

33 به اکسیر کاری چنان شد تمام %~% که کردی زر پخته از سیم خام

34 ز بس زر که آن سیم تن ساز کرد %~% در گنج برخاکیان باز کرد

35 چه زر در ترازوی آن کس چه سنگ %~% که آرد زر بی ترازو به چنگ

36 ز لشگر گهش کس نیامد بدست %~% که بر بارگی نعلی از زر نبست

37 به درگاه او هر که سر داشتی %~% اگر خر بدی زین زر داشتی

38 ز بس زر که ms031 بر زیور انباشتند %~% سگان را به زنجیر زر داشتند

39 گروهی حکیمان دانش پرست %~% ز اسباب دنیا شده تنگدست

40 از آن گنج پنهان خبر یافتند %~% به دیدار گنجینه بشتافتند

41 نمودند خواهش بدان کان گنج %~% که درویشی آورد ما را به رنج

42 ندانیم چون دیگران پیشه‌ای %~% مگر در جهان کردن اندیشه‌ای

43 ز کسب جهان دامن افشانده‌ایم %~% به قوت یکی روز درمانده‌ایم

44 تواند که بانوی عاجز نواز %~% گشاید به ما بر در گنج باز

45 درآموزد از رای و تدبیر خویش %~% به ما چیزی از علم اکسیر خویش

46 جهان را چنین گنج گوهر بسیست %~% کلید در گنج با هر کسیست

47 مگر قوت را چاره سازی کنیم %~% ز خلق جهان بی نیازی کنیم

48 زن کار پیرای روشن ضمیر %~% بدان خواسته گشت خواهش پذیر

49 یکی منظری بود با آب و رنگ %~% مقرنس برآورده از خاره سنگ

50 عروسانه بر شد بران جلوه‌گاه %~% پرندی سیه بسته بر گرد ماه

51 برآموده چون نرگس و مشک و بید %~% به موی سیه مهره‌های سپید

52 صلیبی دو گیسوی مشگین کمند %~% در آن مهره آورده با پیچ و بند

53 به نظارگان گفت گیسوی من %~% ببینید در طاق ابروی من

54 نمودار اکسیر پنهانیم %~% ببینید در صبح پیشانیم

55 نیوشندگان را در آن داوری %~% غلط شد زبان زان زبان آوری

56 یکی گفت اشارت بدان مهره بود %~% که شفاف و تابنده چون زهره بود

57 یکی راز پوشیده از موی جست %~% که آن مهره با موی دید از نخست

58 گرفتند هر یک پی آن پیشه را %~% خلافی پدید آمد اندیشه را

59 از آن قصه هر یک دمی می‌شمرد %~% به فرهنگ دانا کسی پی نبرد

60 دگر روز خواهش برآراستند %~% در آن باب فصلی دگر خواستند

61 پری‌روی بر طاق منظر نشست %~% نشاند آن تنی چند را زیر دست

62 سخن راند از گنج درخواسته %~% چو سربسته گنجی ms032 برآراسته

63 حدیث سر کوه و مردم گیا %~% که سازند از او زیرکان کیمیا

64 همان سنگ اعظم که کان زرست %~% سخن بین که چون کیمیا پرورست

65 به پوشیدگی کرد رمزی پدید %~% در او آهنین قفل زرین کلید

66 به دانا رسید این سخن گنج یافت %~% به نادان رسید انده و رنج یافت

67 گر آن کیمیا را گهر در گیاست %~% گیای قلم گوهر کیمیاست

68 از آن کیمیا با همه چربدست %~% دریغی نه چندانکه خواهند هست

69 کسی را بود کیمیا در نورد %~% که او عشوه کیمیاگر نخورد

70 شنیدم خراسانیی بود چست %~% به بغداد شد چون شدش کار سست

71 دمی چند بر کار کردای شگفت %~% خراسانی آمد دمش در گرفت

72 از آن دم که اهل خراسان کنند %~% به بغدادیان بازی آسان کنند

73 هزارش عدد بود مصری چو موم %~% زری که آنچنان زر نباشد به روم

74 به سوهان یکایک همه خرد سود %~% بر آمیختش با گل سرخ زود

75 وزان سرخ گل مهره‌ای چند ساخت %~% به آن مهره‌ها بین که چون مهره باخت

76 به عطاری آن مهره‌ها بر شمرد %~% به مهر خود آن مهره او را سپرد

77 که این مهره در حقه‌ای نه به راز %~% زهی مهره دزد و زهی مهره باز

78 به دیناری این بر تو بفروختم %~% وزو کیسه سود بردوختم

79 چو وقت آید این را که داری برنج %~% بده بازخرم زهی کان گنج

80 بپرسید عطار کاین را چه نام %~% بگفتا طبریک سخن شد تمام

81 ز دکان عطار چون بازگشت %~% به افسونگری کیمیا ساز گشت

82 به دارالخلافه خبر باز داد %~% که اکسیریی آمدست اوستاد

83 منم واصل کیمیا در نهفت %~% به گوهرشناسی کسم نیست جفت

84 عملهای من چون درآید به کار %~% یکی ده کند ده صد و صد هزار

85 درستی صدم داد باید نخست %~% که گردد هزار از من آن صد درست

86 همان ms033 استواران مردم شناس %~% به من برگمارند و دارند پاس

87 گرآید زمن دستکاری شگرف %~% نیارند با من در این کار حرف

88 وگر خواهم از راستی درگذشت %~% ز من خون و سر وز شما تیغ و طشت

89 خلیفه چو اکسیر سازی شنید %~% به عشوه زری داد و زرقی خرید

90 به افسون روباهی آن شیر مرد %~% زر پخته را بر می خام خورد

91 چو ده گانه‌ای ماند ازان زر بجای %~% دران دستکاری بیفشرد پای

92 یکی کوره‌ای ساخت چون زر گران %~% زهر داروئی کرد چیزی دران

93 فرستاد در شهر بالا و پست %~% طبریک طلب کرد و نامد بدست

94 هم آخر رقیبان آن کارگاه %~% به عطار پیشینه بردند راه

95 گل سرخ او را به دینار زرد %~% خریدند و بردند نزدیک مرد

96 خراسانی آن مهره‌ها کرد خرد %~% نمود آشکارا یکی دستبرد

97 به کوره درافکند و آتش دمید %~% بجا ماند زر وان دگرها رمید

98 سبیکه فرو ریخت درنای تنگ %~% برآمد زر سرخ یاقوت رنگ

99 به گوش خلیفه رسید این سخن %~% که نقد نو آمد ز کان کهن

100 زری دید با سود همره شده %~% دران کدخدائی یکی ده شده

101 به امید گنجی چنان گوهری %~% بسی کرد با او نوازش گری

102 از آن مغربی زر مصری عیار %~% فرستاد نزدیک او ده هزار

103 که این را به کار آورای نیک رای %~% که من حق آن با تو آرم بجای

104 کشند استواران ما از تو دست %~% که نزدیک ما استواریت هست

105 دران آزمایش چو چست آمدی %~% به میزان معنی درست آمدی

106 خراسانی آن گنج بستد به ناز %~% چو هندو کمر بست بر ترکتاز

107 گریزان ره خانه را پی گرفت %~% شبی چند با عاملان می گرفت

108 بخفت و به خفتن به خسباندشان %~% چو برخاست بر خاک بنشاندشان

109 ستوران تازی غلامان کار %~% به اندازه بخرید و بر بست بار

110 ms034 به راهی که دیده نشانش ندید %~% چنان شد که کس در جهانش ندید

111 خلیفه چو آگاه شد زین فریب %~% که برد آن خراسانی آن زر و زیب

112 حدیث طبریک به یاد آمدش %~% جز آن هر چه بشنید باد آمدش

113 خبر بازجست از طبریک فروش %~% بخندید کان طنزش آمد به گوش

114 طبریک چو تصحیف سازد دبیر %~% بیاموز معنی و معنیش گیر

115 هر افسون کز افسونگری بشنوی %~% نگر تا به افسون او نگروی

116 در این داوری هیچکس دم نزد %~% که در بازی کیمیا کم نزد

117 سکندر به یونان خبردار شد %~% که بر گنج زرماریه مار شد

118 به شه باز گفتند کان ماده شیر %~% به صید افکنی گشت خواهد دلیر

119 زنی کار دانست و سامان شناس %~% نداند کسی سیم او را قیاس

120 ز پوشیده گنجی خبر داشتست %~% به آن گنج گیتی بینباشتست

121 به افسونگری سنگ را زر کند %~% صدف ریزه را لؤلؤ تر کند

122 از آن بیشتر گنج زر ساختست %~% که قارون به خاک اندر انداختست

123 گرش سر نبرد سر تیغ شاه %~% جهان زود گیرد به گنج و سپاه

124 سپاه آورد دشمنان را به رنج %~% سپاهی نگردد مگر گرد گنج

125 به آزار او شه شتابنده گشت %~% ز گرمی چو خورشید تابنده گشت

126 به تدبیر آن شد کزان جان پاک %~% به تدبیر دشمن برآرد هلاک

127 چو از آتش خشم شاهنشهی %~% به دستور دانا رسید آگهی

128 بسی چید بر خدمت شهریار %~% بسی چربی آورد با او به کار

129 که آن زن زنی پارسا گوهرست %~% جهانجوی را کمترین چاکرست

130 کمر بسته توست در ملک شام %~% به گوهر کنیز و به خدمت غلام

131 بسی گشت چون چاکران گرد من %~% به چندین هنر گشت شاگرد من

132 منش دل به دانش برافروختم %~% نهانی در او چیزی آموختم

133 که چندان به دست آرد از برگ و ساز ms035 %~% که گردد ز خلق جهانی نیاز

134 بر او طالعی دیدم آراسته %~% خبر داده از گنج و از خواسته

135 جز او هر که این صنعت آرد به کار %~% جوی نارد از گنج او در شمار

136 به هشیاری طالع مال سنج %~% بجز ماریه کس نشد مار گنج

137 کنون کان کفایت به دست آمدش %~% بجای نیاکان نشست آمدش

138 چو شه پوزش رای دستور یافت %~% دل خویش از آن داوری دور یافت

139 چو دستور گرد از دل شه ربود %~% سوی ماریه کس فرستاد زود

140 بفرمود تا عذر شاه آورد %~% همان قاصدی سر به راه آورد

141 زن کاردان چون شنید این سخن %~% گشاد از زر تازه گنج کهن

142 فرستاده‌ای را برآراست کار %~% فرستاد گنجی سوی شهریار

143 که چندین ترازوی گنجینه سنج %~% به یکجای چندان ندیدست گنج

144 چو بر گنج دادن دلش راه برد %~% هلاک از خود و کینه از شاه برد

145 درم دادن آتش کشد کینه را %~% نشاند ز دل خشم دیرینه را

1 مغنی بیار آن نوای غریب %~% نو آیین‌تر از ناله عندلیب

2 نوائی که در وی نوائی بود %~% نوائی نه کز بینوائی بود

3 خنیده چنین شد در اقصای روم %~% که بی سیمی آمد ز بیگانه بوم

4 به کم مدتی شد چنان سیم سنج %~% که شد خواجه کاروانهای گنج

5 کس اگه نه کان گنج دریا شکوه %~% ز دریا بر او جمع شد یا ز کوه

6 یکی نامش از کان کنی می‌گشاد %~% یکی تهمت ره زنی می‌نهاد

7 سرانجامش آزاد نگذاشتند %~% به شاه جهان قصه برداشتند

8 که آمد تهی دستی از راه دور %~% نه در کیسه رونق نه در کاسه نور

9 به تاریخ یکسال یا بیش و کم %~% بدست آوریدست چندین درم

10 که گر شه گمارد بر آن ده دبیر %~% ز تفصیل آن عاجز آید ضمیر

11 یکی نانوا مرد بد بینوا %~% نه آبی روان ms036 و نه نانی روا

12 کنون لعل و گوهر فروشی کند %~% خرد کی در این ره خموشی کند

13 نه پیشه نه بازارگانی نه زرع %~% چنین مایه را چون بود اصل و فرع

14 صواب آنچنان شد که شاه جهان %~% از احوال او باز جوید نهان

15 جهاندار فرمود کان زاد مرد %~% فرو شوید از دامن خویش گرد

16 به خلوت کند شاه را دستبوس %~% ز تشنیع برنارد آوای کوس

17 درم دار مقبل به فرمان شاه %~% به خدمت روان شد سوی بارگاه

18 درون رفت و بوسید شه را زمین %~% زمین بوس چون کرد خواند آفرین

19 چو شاه جهانش جوان دید بخت %~% جوانبخت را خواند نزدیک تخت

20 بسی نیک و بد مرد را کرد یاد %~% سخنها کزو گنج شاید گشاد

21 که مردی عزیزی و آزاد چهر %~% به فرخندگی در تو دیده سپهر

22 شنیدم چو اینجا وطن ساختی %~% به یک روزه روزی نپرداختی

23 کنون رخت و بنگاهت آنجا رسید %~% که نتواندش کاروانها کشید

24 بباید چنین گنج را دسترنج %~% وگرنه من اولی‌تر آیم به گنج

25 اگر راست گفتی که چونست حال %~% زمن ایمنی هم به سر هم به مال

26 وگر بر دروغ افکنی این اساس %~% سر و مال بستانم از ناسپاس

27 نیوشنده چون دید کز خشم شاه %~% بجز راستی نیست او را پناه

28 زمین بوس شه تازه‌تر کرد باز %~% چنین گفت کای شاه عاجز نواز

29 ندیده جهان نقش بیداد تو %~% به نیکی شده در جهان یاد تو

30 رعیت زدادت چنان دلخوشند %~% که گر جان بخواهی به پیشت کشند

31 مرا مال و نعمت زمین زاد توست %~% هم از داده تو هم از داد توست

32 اگر می‌پذیری زمن هر چه هست %~% بگو تا برافشانم از جمله دست

33 به کمتر غلامی دهم شاه را %~% زنم بوسه این خاک درگاه را

34 چو شه گفت کاحوال خود باز گوی %~% بگویم ms037 که این آب چون شد به جوی

35 من اول که اینجا رسیدم فراز %~% تهی دست بودم ز هر برگ و ساز

36 دلم را غم بی‌نوائی شکست %~% گرفتم ره نانوائی بدست

37 وزان پیشه نیزم نوائی نبود %~% که در کار و کسبم وفائی نبود

38 به شهری که داور بود پی فراخ %~% شود دخل بر نانوا خشک شاخ

39 ز هر سو سراسیمه می‌تاختم %~% به بی برگی آن برگ می‌ساختم

40 زنی داشتم قانع و سازگار %~% قضا را شد آن زن ز من باردار

41 به سختی همی گشت ز ما سپهر %~% شد از مهر گردنده یک باره مهر

42 زن پاکدامن‌تر از بوی مشک %~% شکیبنده با من به یک نان خشک

43 چو آمد گه زادن او را فراز %~% به کشگینه گرمش آمد نیاز

44 ز چیزی که دارد به خوردن بسیچ %~% نبودم بجز خون در آن خانه هیچ

45 من و زن در آن خانه تنها و بس %~% مرا گفت کی شوی فریاد رس

46 اگر شوربائی به چنگ آوری %~% من مرده را باز رنگ آوری

47 وگرنه چنان دان که رفتم ز دست %~% ستمگاره شد باد و کشتی شکست

48 چو من دیدم آن نازنین را چنان %~% برون رفتم از خانه زاری کنان

49 ز سامان به سامان همه کوی و شهر %~% دویدم مگر یابم از توشه بهر

50 ندیدم دری کان نه در بسته بود %~% که سختی به من سخت پیوسته بود

51 رسیدم به ویرانه‌ای دور دست %~% درو درگهی با زمین گشته پست

52 بسی گرد ویرانه کردم طواف %~% شتابنده چون دیو در هر شکاف

53 سرائی کهن یافتم سالخورد %~% دری در نشسته بر او دود و گرد

54 در او آتشی روشن افروخته %~% بر او هیمه خروارها سوخته

55 سیه زنگیی دیدم آتش پرست %~% سفالین سبوئی پر از می بدست

56 بر آتش نهاده لویدی فراخ %~% نمک سود فربه در او شاخ شاخ ms038

57 چو زنگی مرا دید برجست زود %~% بپیچید برخود به کردار دود

58 به من بانگ برزد که‌ای دیوزاد %~% شبیخون من چونت آمد به یاد

59 تو دزدی و من نیز دزد این رواست %~% به دزدی شدن پیش دزدان خطاست

60 من از هول زنگی و تیمار خویش %~% فروماندم آشفته در کار خویش

61 زبان برگشادم به آیین زنگ %~% دعا گفتم آوردم او را به چنگ

62 که از بینوائی و بی‌مایگی %~% گرفتم در این سایه همسایگی

63 جوانمردی چون تو شیرافکنی %~% شنیدم به افسانه از هر تنی

64 نخوانده به مهمان تو تاختم %~% سر خویش در پایت انداختم

65 مگر کز تو کارم به جائی رسد %~% در این بینوائی نوائی رسد

66 چو زنگی زبان مرا چرب دید %~% وزآن گونه گفتار شیرین شنید

67 از آن چرب و شیرین رها کرد حرب %~% که دشمن فریبست شیرین و چرب

68 بگفتا خوری باده دانی سرود %~% بگفتم بلی پیشم آورد رود

69 از او بستدم رود عاشق‌نواز %~% ز بی سازیش پرده بستم به ساز

70 سر زخمه بر رود بگماشتم %~% سرودی فریبنده برداشتم

71 درآوردم او را به بانگ و خروش %~% چو دیگی که از گرمی آید به جوش

72 گهی خورد ریحانیی زان سفال %~% گهی کوفت پائی به امید مال

73 زدم زخمه‌ای چند زنگی فریب %~% برون بردم از جان زنگی شکیب

74 حریفانه با من درآمد به کار %~% چو سرمست شد کرد راز آشکار

75 که امشب در این کاخ ویرانه رنگ %~% به امید مالی گرفتم درنگ

76 دگر زنگیی هست همزاد من %~% که می خوردنش نیست بی یاد من

77 یکی گنجدان یافتیم از نهفت %~% که هیچ اژدهائیش بر سر نخفت

78 مگر ما که هستیم چون اژدها %~% ز دل کرده آزرم هر کس رها

79 بود سالی اکنون کزان کان گنج %~% خوریم و نداریم خود را به رنج

80 من اینجا نشستم چنین بیهمال %~% دگر زنگیی رفته ms039 جویای مال

81 ز گنجینه آن همه سیم و زر %~% همانا که یک پشته مانده دگر

82 چو امشب رسیدی تو مهمان ما %~% روانست حکم تو بر جان ما

83 به شرطی که چون آید آن ره نورد %~% کشد گوهر سرخ و یاقوت زرد

84 تو در کنج کاشانه پنهان شوی %~% شکیبنده چون شخص بیجان شوی

85 که من در دل آن دارم ای هوشمند %~% که آن اژدها را رسانم گزند

86 هر آن گنج کارد به تنها برم %~% به کنجی نشینم به تنها خورم

87 تو را نیز از آن قسمتی بامداد %~% دهم تا دلت گردد از تاج شاد

88 من و زنگی اندر سخن گرم رای %~% که ناگه به گوش آمد آواز پای

89 ز جا جستم و در خزیدم به کنج %~% گهی خار در خاطرم گه ترنج

90 درآمد سیه چهره‌ای چون زگال %~% به پشت اندر آورده یک پشته مال

91 نهادش به سختی ز گردن به زیر %~% برو گردنی سخت چون تند شیر

92 از آن پیش کان پشته را باز کرد %~% یکی نیمه زان شوربا باز خورد

93 نگه کرد همزاد او خفته بود %~% همان کرد با او که او گفته بود

94 بزد تیغ پولاد بر گردنش %~% سرش را بیفکند در دامنش

95 من از بیم از آنان که افتم ز پای %~% دگر باره خود را گرفتم بجای

96 چو زنگی سر یار خود را برید %~% تنش را به خنجر زهم بردرید

97 یکی نیمه در بست و بر زد به دوش %~% برون رفت و من مانده بی‌عقل و هوش

98 پس از مدتی کان برآمد دراز %~% نگه کردم آمد دگر باره باز

99 دگر نیمه را همچنان کرد خرد %~% به آیین پیشینه در بست و برد

100 چو دیدم که هنجار او دور بود %~% شب از جمله شبهای دیجور بود

101 بدان گنج پویان شدم چون عقاب %~% سوی پشته مال کردم شتاب

102 ms040 به پشت اندر آوردم آن پشته را %~% چو زنگی دگر زنگی کشته را

103 وزان شور با ساغری گرم جوش %~% ربودم سوی خانه رفتم خموش

104 چنان آمدم سوی ایوان خویش %~% که جز دولتم کس نیفتاد پیش

105 چو در خانه رفتم به نیروی بخت %~% نهادم ز دل بارو از پشت رخت

106 به گوش آمد آواز نو زاد من %~% وزان شادتر شد دل شاه من

107 به زن دادم آن شوربا را بخورد %~% پس از صبر کردن بسی شکر کرد

108 ز فرزند فرخنده دادم خبر %~% پسر بود و باشد پسر تاج سر

109 گشادم گره رخت سربسته را %~% به مرهم رساندم دل خسته را

110 چه دیدم یکی گنج کانی در او %~% ز یاقوت و زر هر چه دانی دراو

111 به گنجی چنان کان گوهر شدم %~% وزان شب چو دریا با توانگر شدم

112 به فرزند فرخ دلم شاد گشت %~% که با گوهر و گنج همزاد گشت

113 همه مال من زان شب آمد پدید %~% که شب با گهر بد گهر با کلید

114 چنین بود گوینده را سرگذشت %~% سخن کامد آنجا ورق در نوشت

115 شه از وقت مولود فرزند او %~% خبر جست و از حال پیوند او

116 شد آن گوهری مرد و از جای خویش %~% نمودار آن طالع آورد پیش

117 شه آن نسخه را هم بدانسان که بود %~% به والیس دانا فرستاد زود

118 که احوال این طالع از هر چه هست %~% چنان کن که ز اختر آری به دست

119 بدو نیک او را نهانی بجوی %~% چویابی نهان آشکارا بگوی

120 چو آمد به والیس فرمان شاه %~% سوی اختران کرد نیکو نگاه

121 نظر کردن هر یکی بازجست %~% شد احوال پوشیده به روی درست

122 نبشت و فرستاد از آنجاکه دید %~% نه ز آنجا که از کس حکایت شنید

123 چو شه نامه حکم والیس خواند %~% در آن حکم نامه شگفتی بماند ms041

124 نمودار طالع چنان کرده بود %~% از آن نقش‌ها کز پس پرده بود

125 که این بانوا نانوا زاده‌ایست %~% که از نور دولت نواداده‌ایست

126 به بی برگی از مادر انداخته %~% چو زاده فلک برگ او ساخته

127 پدر گشته فرخ ز پرواز او %~% توانگر ز پیروزی راز او

128 همانا که چون زاده باشد بجای %~% نهاده بود بر سر گنج پای

129 ز غیرت شه آمد چو دریا به جوش %~% لطف کرد با مرد گوهر فروش

130 پس آنگاه بسیار بنواختش %~% یکی از ندیمان خود ساختش

1 مغنی بر آهنگ خود ساز گیر %~% یکی پرده ز آهنگ خود بازگیر

2 که مارا سر پرده تنگ نیست %~% بجز پی فراخی در آهنگ نیست

3 بهر مدتی فیلسوفان روم %~% فراهم شدندی ز هر مرز و بوم

4 بر آراستندی به فرهنگ و رای %~% سخن‌های دل پرور جان فزای

5 کسی را که حجت قوی‌تر شدی %~% به حجت بر آن سروران سرشدی

6 در آن داوری هرمس تیز مغز %~% بحق گفت اندیشه‌ای داشت نغز

7 ز هر کس که او حجتی بیش داشت %~% سخنهای او پرورش بیش داشت

8 ز بس گفتن راز روحانیان %~% بر او رشک بردند یونانیان

9 بهم جمع گشتند هفتاد تن %~% به انکار او ساختند انجمن

10 که هرچ او بگوید بدو نگرویم %~% سخن گر چه زیبا بود نشنویم

11 تغییر دهیمش به انکار خویش %~% به انکار نتوان سخن برد پیش

12 چنان عهد بستند با یکدگر %~% که چون هرمس از کان برآرد گهر

13 ز دریای او آب ریزی کنند %~% برآن گنجدان خاک بیزی کنند

14 به حق گفتنش درنیارند هوش %~% بگیرند از انکار گوینده گوش

15 چو هرمس سخن گفتن آغاز کرد %~% در دانش ایزدی باز کرد

16 به هر نکته‌ای حجتی باز بست %~% که چون نور در دیده و دل نشست

17 ندید آن سخن را برایشان پسند %~% جز انکار کردن به بانگ بلند

18 ms042 دگر باره گنجینه نو گشاد %~% اساسی دگرگونه از نو نهاد

19 بیانی چنان روشن و دلپذیر %~% که در دل نه در سنگ شد جایگیر

20 دگر ره ندید آن سخن را شکوه %~% به انکار خود دیدشان هم گروه

21 سوم باره از رای مشکل گشای %~% نمود آنچه باشد حقیقت نمای

22 سخن‌های زیبنده دلنواز %~% برایشان فرو خواند فصلی دراز

23 ز جنباندن بانگ چندان جرس %~% سری در سماعش نجنباند کس

24 چه گوینده عاجز شد از گفت خویش %~% زبان گشته حیران گلو گشته ریش

25 خبر داشت کز راه نابخردی %~% ستیزند با حجت ایزدی

26 چو در کس ز جنبش نشانی نیافت %~% بجنبید و روی از رقیبان بتافت

27 برایشان یکی بانگ برزد که های %~% مجنبید کس تا قیامت ز جای

28 همان لحظه بر جای هفتاد مرد %~% ز جنبش فتادند و گشتند سرد

29 چو در پرده راست کج باختند %~% از این پرده‌شان رخت پرداختند

30 سرافکنده چون آب در پای خویش %~% ز سردی فسردند بر جای خویش

31 سکندر چو زین حالت آگاه گشت %~% چو انجم بر آن انجمن بر گذشت

32 از آن بیشه سرو با بوی مشک %~% یکی سروتر مانده هفتاد خشک

33 بپرسید و هرمس بدو گفت راز %~% که همت در آسمان کرد باز

34 سکندر بر او آفرین سازگشت %~% وز آنجا به درگاه خود بازگشت

35 به خلوت چو بنشست با هر کسی %~% ازان داستان داستان زد بسی

36 که هرمس به طوفان هفتاد کس %~% به موجی همی ماند و هفتاد خس

37 گروهیش کز حق گرفتند گوش %~% بمردند چون یافه کردند هوش

38 ز پوشیدن درس آموزگار %~% کفن بین که پوشیدشان روزگار

39 بیانی که باشد به حجت قوی %~% ز نافرخی باشد ار نشنوی

40 دری را که او تاج تارک بود %~% زدن بر زمین نامبارک بود

41 هنر نیست روی از هنر تافتن %~% شقایق دریدن خشن بافتن

42 خردمند را چون مدارا ms043 کنی %~% هنرهای خویش آشکارا کنی

1 مغنی سماعی برانگیز گرم %~% سرودی برآور به آواز نرم

2 مگر گرمتر زین شود کار من %~% کسادی گریزد ز بازار من

3 دهل زن چو زد بر دهل داغ چرم %~% هوای شب سرد را کرد گرم

4 فروماند زاغ سیه ناامید %~% بگفتن در آمد خروس سپید

5 سکندر نشست از بر تخت روم %~% زبانی چو آتش دماغی چو موم

6 همه فیلسوفان صده در صده %~% به پائینگه تخت او صف زده

7 به مقدار هر دانشی بیش و کم %~% همی رفتشان گفتگوئی بهم

8 یکی از طبیعی سخن ساز کرد %~% یکی از الهی گره باز کرد

9 یکی از ریاضی برافراخت یال %~% یکی هندسی برگشاد از خیال

10 یکی سکه بر نقد فرهنگ زد %~% یکی لاف ناموس و نیرنگ زد

11 تفاخر کنان هر یکی در فنی %~% به فرهنگ خود عالمی هر تنی

12 ارسطو به دلگرمی پشت شاه %~% برافزود بر هر یکی پایگاه

13 که اهل خرد را منم چاره ساز %~% ز علم دگر بخرادان بی نیاز

14 همان نقد حکمت به من شد روا %~% به حکمت منم بر همه پیشوا

15 فلان علم خوب از من آمد پدید %~% فلان کس فلان نکته از من شنید

16 دروغی نگویم در این داوری %~% به حجت زنم لاف نام آوری

17 ز بهر دل شاه و تمکین او %~% زبانها موافق به تحسین او

18 فلاطون برآشفت ازان انجمن %~% که استادی او داشت در جمله فن

19 چو هر دانشی کانک اندوختند %~% نخستین ورق زو درآموختند

20 برون رفت و روی از جهان در کشید %~% چو عنقا شد از بزم شه ناپدید

21 شب و روز از اندیشه چندان نخفت %~% کاغانی برون آورید از نهفت

22 به خم درشد از خلق پی کرد گم %~% نشان جست از آواز این هفت خم

23 کسی کو سماعی نه دلکش کند %~% صدای خم آواز او خوش کند

24 مگر ms044 کان غنا ساز آواز رود %~% در آن خم بدین عذر گفت آن سرود

25 چو صاحب رصد جای در خم گرفت %~% پی چرخ و دنبال انجم گرفت

26 بر آهنگ آن ناله کانجا شنید %~% نموداری آورد اینجا پدید

27 چو آن ناله را نسبت از رود یافت %~% در آن پرده گه رودگر رود بافت

28 کدوی تهی را به وقت سرود %~% به چرم اندرآورد و بربست رود

29 چو بر چرم آهو براندود مشک %~% نوائی‌تر انگیخت از رود خشک

30 پس آنگه بر آن رسم و هیئت که خواست %~% یکی هیکل از ارغنون کرد راست

31 در او نغمه و نالهای درست %~% به اوتار نسبت فرو بست چست

32 به زیر و بم ناله رود خیز %~% گهی نرم زد زخمه و گاه تیز

33 ز نرمی و تیزی ز بالا و زیر %~% نوا ساخت بر ناله گاو و شیر

34 چنان نسبت نالش آمد به دست %~% که هر جا که زد هر دو را پای بست

35 همان نسبت آدمی تا دده %~% بر آن رودها شد یکایک زده

36 چنان کادمی زاد را زان نوا %~% به رقص و طرب چیره گشتی هوا

37 سباع و بهائم بر آن ساز جفت %~% یکی گشت بیدار و دیگر بخفت

38 چو بر نسبت ناله هر کسی %~% به دست آمدش راه دستان بسی

39 ز موسیقی آورد سازی برون %~% که آن را نشد کس جز او رهنمون

40 چنان ساخت هر نسبتی را خروش %~% که نالنده را دل درآرد به جوش

41 بجائی رساند آن نواگر نواخت %~% که دانا بدو عیب و علت شناخت

42 به قانون از آن ناله خرگهی %~% ز هر علتی یافت عقل آگهی

43 چو اوتار آن ارغنون شد تمام %~% شد آن عود پخته به از عود خام

44 برون شد به صحرا و بنواختش %~% بهر نسبت اندازه‌ای ساختش

45 خطی چارسو گرد خود درکشید %~% نشست اندران خط نوا برکشید ms045

46 دد و دام را از بیابان و کوه %~% دوانید بر خود گروها گروه

47 دویدند هر یک به آواز او %~% نهادند سر بر خط ساز او

48 همه یک یک از هوش رفتند پاک %~% فتادند چون مرده بر روی خاک

49 نه گرگ جوان کرد بر میش زور %~% نه شیر ژیان داشت پروای گور

50 دگر نسبتی را که دانست باز %~% درآورد نغمه به آن جفت ساز

51 چنان کان ددان در خروش آمدند %~% از آن بی‌هوشی باز هوش آمدند

52 پراکنده گشتند بر روی دشت %~% که دارد به باد این چنین سرگذشت

53 بگرد جهان این خبر گشت فاش %~% که شد کان یاقوت یاقوت باش

54 فلاطون چنین پرده بر ساختست %~% که جز وی کس آن پرده نشناختست

55 برانگیخت آوازی از خشک رود %~% که از تری آرد فلک را فرود

56 چو بر نسبتی راند انگشت خود %~% بخسبد برآواز او دام و دد

57 چو بر نسبتی دیگر آرد شتاب %~% به هوش آرد آن خفتگان را ز خواب

58 شد آوازه بر درگه شاه نیز %~% که هاروت با زهره شد همستیز

59 ارسطو چو بشنید کان هوشمند %~% برانگیخت زینگونه کاری بلند

60 فروماند ازان زیرکی تنگدل %~% چو خصمی که گردد ز خصمی خجل

61 به اندیشه بنشست بر کنج کاخ %~% دل تنگ را داد میدان فراخ

62 به تعلیق آن درس پنهان نویس %~% که نقشی عجب بود و نقدی نفیس

63 در آن کارعلوی بسی رنج برد %~% بسی روز و شب را به فکرت سپرد

64 هم آخر پس از رنجهای دراز %~% سررشته راز را یافت باز

65 برون آورید از نظرهای تیز %~% که چون باشد آن ناله رود خیز

66 چگونه رساند نوا سوی گوش %~% برد هوش و آرد دیگر ره به هوش

67 همان نسبت آورد رایش به دست %~% که دانای پیشینه بر پرده بست

68 به صحرا شد و پرده را ساز کرد %~% طلسمات ms046 بیهوشی آغاز کرد

69 چو از هوشمندان ستد هوش را %~% دیگر گونه زد رود خاموش را

70 در آن نسبتش بخت یاری نداد %~% که بیهوش را آرد از هوش باد

71 بکوشید تا در خروش آورد %~% نوائی که در خفته هوش آورد

72 ندانست چندانکه نسبت گرفت %~% در آن کار سرگشته ماند ای شگفت

73 چو عاجز شد از راه نایافتن %~% ز رهبر نشایست سر تافتن

74 شد از راه رغبت به تعلیم او %~% عنان داد یک ره به تسلیم او

75 بپرسید کان نسبت دلپسند %~% که هش رفتگان را کند هوشمند

76 ندانم که در پرده آواز او %~% چگونست و چون پرورم ساز او

77 فلاطون چو دانست کان سرفراز %~% به تعلیم او گشت صاحب نیار

78 برون شد خطی گرد خود در کشید %~% نوا ساخت تا نسبت آمد پدید

79 همه روی صحرا ز گور و پلنگ %~% بر آن خط کشیدند پرگار تنگ

80 به بیهوشی از نسبت اولش %~% نهادند سر بر خط مندلش

81 نوائی دگر باره برزد چو نوش %~% که ارسطوی دانا تهی شد ز هوش

82 چو بیهوش بود او به یک راه نغز %~% دد و دام را کرد بیدار مغز

83 دگر باره زد نسبت هوش بخش %~% که ارسطو ز جاجست همچون درخش

84 فروماند سرگشته بر جای خود %~% که چون بی‌خبر بود از آن دام ودد

85 از آن بی‌هوشی چون به هوش آمدند %~% چه بود آنک ازو در خروش آمدند

86 شد آگه که دانای دستان نواز %~% به دستان بر او داشت پوشیده راز

87 ثنا گفت و چندان ازو عذر خواست %~% که آن پرده کژ بدو گشت راست

88 چو شد حرف آن نسبت او راه درست %~% نبشت آن او آن خود را بشست

89 به اقرار او مغز را تازه کرد %~% مدارای او بیش از اندازه کرد

90 سکندر چو دانست کز هر علوم %~% فلاطون شد استاد دانش به روم ms047

91 بر افزود پایش در آن سروری %~% به نزد خودش داد بالاتری

1 مغنی بیا چنگ را ساز کن %~% به گفتن گلو را خوش آواز کن

2 مرا از نوازیدن چنگ خویش %~% نوازشگری کن به آهنگ خویش

3 چو روز دگر صبح گیتی فروز %~% به پیروزی آورد شب را به روز

4 برآمد گل از چشمه آفتاب %~% فرو برد مه سرچو ماهی درآب

5 بر اورنگ زر شد شه تاجور %~% زده بر میان گوهر آگین کمر

6 نشسته همه زیرکان زیر تخت %~% فلاطون به بالا برافکنده رخت

7 شه از نسبتی کو در آن پرده ساخت %~% عجب ماند کان پرده را چون شناخت

8 بپرسید از او کای جهان دیده پیر %~% برآورده مکنون غیب از ضمیر

9 شمائید بر قفل دانش کلید %~% ز رای شما دانش آمد پدید

10 ز دانندگان خوانده‌ای هیچکس %~% که بودش فزون از شما دسترس

11 خیالی برانگیخت زین کارگاه %~% که رای شما را بدان نیست راه

12 فلاطون پس از آفرین تمام %~% چنین گفت کاین چرخ فیروزه فام

13 از آن بیشتر ساخت افسونگری %~% که یابد دل ما بدان رهبری

14 گر آن‌ها که پیشینگان ساختند %~% به نیرنگ و افسون برافراختند

15 یکی گویم از صد دراین روزگار %~% نداند کسی راز آموزگار

16 اگر شاه فرمایدم اندکی %~% بگویم نه از ده که از صد یکی

17 اجازت رسید از سر داستان %~% که دانا فرو گوید آن داستان

18 جهاندیده دانای روشن ضمیر %~% چنین گفت کای شاه دانش پذیر

19 شنیدم بخاری به گرمی شتافت %~% به خسف شکوفه زمین را شکافت

20 برانداخت هامون کلوخ از مغاک %~% طلسمی پدید آمد از زیر خاک

21 ز روی و ز مس قالبی ریخته %~% وزآن صورت اسبی انگیخته

22 گشاده ز پهلوی اسب بلند %~% یکی رخنه چون رخنه آبکند

23 چو خورشید از آن رخنه درتافتی %~% نظر نقش پوشیده دریافتی

24 شبانی بر آن ژرف وادی گذشت %~% مغاکی تهی ms048 دید بر ساده دشت

25 طلسمی درفشنده دروی پدید %~% شبانه در آن ژرف وادی رسید

26 ستوری مسین دید در پیکرش %~% یکی رخنه با کالبد در خورش

27 در آن رخنه از نور تابنده هور %~% نگه کرد سر تا سرین ستور

28 بر او خفته‌ای دید دیرینه سال %~% نگشته یکی موی مویش ز حال

29 بدستش در از رنگ انگشتری %~% نگینی فروزنده چون مشتری

30 بر او دست خود را سبک تاز کرد %~% وز انگشتش انگشتری باز کرد

31 چو انگشتری دید در مشت خویش %~% نهادش بزودی در انگشت خویش

32 دگر نقد شاهانه آنجا نیافت %~% ستودان رها کرد و بیرون شتافت

33 گله پیش در کرد و می‌رفت شاد %~% شکیبنده می‌بود تا بامداد

34 چو از رایت شیر پیکر سپهر %~% برآورد منجوق تابنده مهر

35 شبان رفت نزدیک صاحب گله %~% گله کرد بر کوه و صحرا یله

36 بدان تانگین را نهد پیش او %~% بداند بهای کم و بیش او

37 چو صاحب گله دید کامد شبان %~% گشاد از سر چرب گوئی زبان

38 بپرسید از او حال میش و بره %~% نیشنده دادش جوابی سره

39 شبانه به هنگام گفت و شنید %~% زمان تا زمان گشت ازو ناپدید

40 دگرره پدیدار گشت از نهفت %~% گله صاحبش برزد آواز و گفت

41 که هردم چرا گردی از من نهان %~% دیگر باره پیدا شوی ناگهان

42 نگر تا چه افسون درآموختی %~% که بر خود چنین برقعی دوختی

43 شبانه عجب ماند از آن داوری %~% در آن کار جست از خرد یاوری

44 چنان بود کان مرد خاتم پرست %~% به خانم همی کرد بازی بدست

45 نگین دان او را چه زود و چه دیر %~% گه کرد بالا گهی کرد زیر

46 نگین تا به بالا گرفتی قرار %~% شبان پیش بیننده بود آشکار

47 چو سوی کف دست گردان شدی %~% شبانه زبیننده پنهان شدی

48 نهاد نگین را چنان بد حساب %~% که ms049 دارنده را داشتی در حجاب

49 شبان چون از این بازی آگاه گشت %~% شد این آزمون کرد بر کوه و دشت

50 درآمد به بازیگری ساختن %~% چو گردون به انگشتری باختن

51 کجا رأی پنهان شدن داشتی %~% نگین را ز کف دور نگذاشتی

52 چو کردی به پیدا شدن رای خویش %~% نگین را زدی نقش بر جای خویش

53 به پیدا و پنهان شدن گرد شهر %~% ز هرچ آرزو داشت برداشت بهر

54 یکی روز برخاست پنهان به راز %~% نگین را به کف درکشید از فراز

55 برهنه یکی تیغ هندی به دست %~% سوی پادشه رفت و پنهان نشست

56 چو خالی شد از خاصگان انجمن %~% برو گرد پیدا تن خویشتن

57 دل پادشا را به خود بیم کرد %~% بدو پادشاه شغل تسلیم کرد

58 به زنهار گفتش که کام تو چیست %~% فرستنده تو بدین جای کیست

59 شبان گفت پیغمبرم زود باش %~% به من بگرو از بخت خوشنود باش

60 چو خواهم نبیند مرا هیچکس %~% بدین دعوتم معجزآنست و بس

61 بدو پادشا بگروید از هراس %~% همان مردم شهر بیش از قیاس

62 شبان آنچنان گردن افراز گشت %~% که آن پادشاهی بدو بازگشت

63 نگین بین که از مهر انگشتری %~% چگونه رساند به پیغمبری

64 حکیمان نگر کان نگین ساختند %~% به حکمت چگونه برانداختند

65 چنان باید انگیخت نیرنگ و ساز %~% که ما درنیابیم ازان پرده راز

66 بسی کردم اندیشه را رهنمون %~% نیاوردم این بستگی را برون

67 ثنا گفت بروی چو شاه این شنید %~% بر آن نیز کان نقشی ازو شد پدید

68 همه پاسداران آن آستان %~% گرفتند عبرت بدین داستان

1 مغنی بدان ساز تیمار سوز %~% نشاط مرا یک زمان بر فروز

2 مگر زان نوای بریشم نواز %~% بریشم کشم روم را در طراز

3 چنین گوید آن کاردان فیلسوف %~% که بر کار آفاق بودش وقوف

4 که یونان نشینان آن روزگار %~% سوی زهد بودند آموزگار ms050

5 ز دنیا نجستندی آسایشی %~% نیرزیدشان شهوت آلایشی

6 نکردندی الا ریاضتگری %~% به بسیار دانی و اندک خوری

7 کسی که به خود بر توان داشتی %~% ز طبع آرزوها نهان داشتی

8 نکردی تمتع نخوردی نبید %~% کزین هر دو گردد خرد ناپدید

9 ز گرد آمدن سر درآید به گرد %~% چو سر بایدت گرد آفت مگرد

10 بدانجا رسیدند از آن رسم و رای %~% که برخاست بنیادشان زین سرای

11 ز خشگی به دریا کشیدند بار %~% ز پیوند گشتند پرهیزگار

12 زنان را ز مردان بپرداختند %~% جداگانه شان کشتیی ساختند

13 به مردانگی خون خود ریختند %~% بمردند و با زن نیامیختند

14 به گیتی چنین بود بنیادشان %~% که تخمه به گیتی برافتادشان

15 یکی روز فرخنده از صبحگاه %~% ز فرزانگان بزمی آراست شاه

16 چنان داد فرمان به سالاربار %~% که با من ندارد کس امروز کار

17 فرستید و خوانید سقراط را %~% نگهبان ترکیب و اخلاط را

18 فرستاده سقراط را بازجست %~% ز شه یاد کردش که جویای توست

19 زمانی به درگاه خسرو خرام %~% برآرای جامه برافروز جام

20 فریب ورا پیر دانا نخورد %~% فریبندگی را اجابت نکرد

21 بدو گفت رو به اسکندر بگوی %~% که هرچ اندرین ره نیابی مجوی

22 من آنجائیم وین سخن روشنست %~% گر اینجا خیالیست آن بی‌منست

23 مرا گر بدست آرد ایزد پرست %~% هم از درگه ایزد آیم بدست

24 جوابی که آن کان فرهنگ سفت %~% فرستاده شد با فرستنده گفت

25 شهنشاه را گشت روشن چو روز %~% که سقراط شمعی است خلوت فروز

26 نیابد به دیدار آن شمع راه %~% جز آن کس که شب خیز باشد چو ماه

27 سکندر که دارنده تاج بود %~% به دانش همه ساله محتاج بود

28 زمانی نبودی که فرزانه‌ای %~% ز گوهر ندادی بدو دانه‌ای

29 ز هر دانشی کان ز دانندگان %~% رساندندی او را رسانندگان

30 سخنهای سقراط بیدار هوش %~% پسند آمدی مر زبان را ms051 به گوش

31 بران شد دل دانش اندیش او %~% که آرند سقراط را پیش او

32 نمودند کان پیر خلوت پناه %~% بر آمد شد خلق بربست راه

33 سر از شغل دنیا چنان تافتست %~% که در گور گوئی دری یافتست

34 ز خویشان و یاران جدائی گرفت %~% به کنجی خراب آشنایی گرفت

35 جهان گر چه کارش به جان آورد %~% نه ممکن که سر در جهان آورد

36 ز خون خوردن جانور خو برید %~% پلاسی بپوشید و دیبا درید

37 کفی پست از آنجا که غایت بود %~% شبان روزی او را کفایت بود

38 جز ایزد پرستیدنش کار نیست %~% به نزدیک او خلق را بار نیست

39 نظامی صفت با خرد خو گرفت %~% نظامی مگر کاین صفت زو گرفت

40 به شرحی که دادند از آن دین پناه %~% گراینده‌تر شد بدو مهر شاه

41 چنین آمداست آدمی را نهاد %~% که آرد فرامش کنان را به یاد

42 کسی کو ز مردم گریزنده‌تر %~% بدو میل مردم ستیزنده‌تر

43 چو سقراط مهر خود از خلق شست %~% همه خلق سقراط را بازجست

44 بسی خواند شاهش بر خویشتن %~% نشد شاه انجم بر آن انجمن

45 چو زاندازه شد خواهش شهریار %~% دل کاردان در نیامد به کار

46 ز ناز هنرمند ترکانه‌وش %~% رمنده نشد دولت نازکش

47 شه از جمله استواران خویش %~% یکی محرم خاص را خواند پیش

48 فرستاد نزدیک دانا فراز %~% بسی قصه‌ها گفت با او به راز

49 که نزدیک خود خواندمت بارها %~% نهان داشتم با تو گفتارها

50 اجابت نکردی چه بود از قیاس %~% نوازنده را ناشدن حق شناس

51 چرائی ز درگاه ما گوشه گیر %~% بیا یا بگو حجتی دلپذیر

52 به معذوری خویش حجت نمای %~% وگر نیست حجت به حاجت به پای

53 فرستاده پی مبارک ز راه %~% به سقراط شد داد پیغام شاه

54 جهان دیده دانای حاضر جواب %~% چنین داد پاسخ برای صواب

55 که گر ms052 شه مرا خواند نزدیک خود %~% خرد چیزها داند از نیک و بد

56 نماید که رفتن بدو رای نیست %~% که مهر تو را در دلش جای نیست

57 چو درنا شدن هست چندین دلیل %~% به بازی نشد پیش کس جبرئیل

58 مرا رغبت آنگه پدید آمدی %~% که پیغام شه با کلید آمدی

59 چو در نافه مشک آشنائی دهد %~% بر او بوی خوش بر گوائی دهد

60 دلی را که بر دوستی رهبر است %~% برون از زبان حجتی دیگر است

61 درونی که مهر آشکارا کند %~% مدارا فزون از مدارا کند

62 کسانی که نزدیک شه محرمند %~% به بزم اندرون شاه را همدمند

63 سوی من نبینند بر آب و سنگ %~% ستور مرا پای ازینجاست لنگ

64 چنان می‌نماید که در بزمگاه %~% به نیکی مرا یاد ناورد شاه

65 که آن رازداران که خدمتگرند %~% به دل دوستی سوی من ننگرند

66 دل شاه را مرد مردم شناس %~% هم از مردم شاه گیرد قیاس

67 اگر خاصگان را زبان هست نرم %~% به امید شه دل توان کرد گرم

68 وگر نرم ناید ز گوینده گفت %~% درشتی بود شاه را در نهفت

69 غنا ساز گنبد چو باشد درست %~% صدای خوش آرد به اوتار سست

70 ز گنبد چو یک رکن گردد خراب %~% خوش آواز را ناخوش آید جواب

71 هر آن نیک و بد کاید از در برون %~% به دارای درگه بود رهنمون

72 تو خوانی مرا پرده داران راز %~% به سرهنگی از پرده دارند باز

73 نگر تا به طوفان ز دریای آب %~% در این کشمکش چون نمایم شتاب

74 مثال آنچنان شد که دریای ژرف %~% نماید که درهاست ما را شگرف

75 نهنگان دریا گشایند چنگ %~% که جوید گهر در دهان نهنگ

76 چگونه شوم بردری نور باش %~% که باشد بر او این همه دور باش

77 بر شاه اگر صورتم بد کنند %~% خلاقت نه بر من که بر ms053 خود کنند

78 ز خلق جهان بنده‌ای را چه باک %~% که بندد کمر پیش یزدان پاک

79 در این بندگی خواجه تاشم تو را %~% گر آیم به تو بنده باشم تو را

80 ببین ای سکندر به تقویم راست %~% که این نکته را ارتفاع از کجاست

81 فرستاده شهریار از برش %~% بر شاه شد خواند درس از برش

82 طبق پوش برداشت از خون در %~% ز در دامن شاه را کرد پر

83 شه از گوهر افشان آن کان گنج %~% ز گوهر برآمودن آمد به رنج

84 پسند آمدش کان سخنهای چست %~% به دعوی گه حجت آمد درست

85 چو دانست کوهست خلوت گرای %~% پیاده به خلوتگهش کرد رای

86 شد آن گنج را دید در گوشه‌ای %~% ز بی توشه‌ای ساخته توشه‌ای

87 ز شغل جهان گشت مشغول خواب %~% برآسوده از تابش آفتاب

88 تماشای او در دلش کار کرد %~% به پایش بجنباند و بیدار کرد

89 بدو گفت برخیز و با من بساز %~% که تا از جهانت کنم بی نیاز

90 بخندید دانا کزین داوری %~% به ار جز منی را به دست آوری

91 کسی کو نهد دل به مشتی گیا %~% نگردد بگرد تو چون آسیا

92 چو قرص جوین هست جان پرورم %~% غم گرده گندمین چون خورم

93 بر آن راهرو نیم جوبار نیست %~% که او را یکی جو در انبار نیست

94 مرا کایم از کاهبرگی ستوه %~% چه باید گرانبار گشتن چو کوه

95 دگر باره شه گفت کز مال و جاه %~% تمنا چه داری تو ای نیکخواه

96 جوابش چنین داد دانای دور %~% که با چون منی بر مینبار جور

97 من از تو به همت توانگرترم %~% که تو بیش خواری من اندک خورم

98 تو با اینکه داری جهانی چنین %~% نه‌ای سیر دل هم ز خوانی چنین

99 مرا این یکی ژنده سالخورد %~% گرانستی ارنیستی گرم و سرد

100 تو با این گرانی که دربار ms054 توست %~% طلبکاری من کجا کار توست

101 دگر باره پرسید از او شهریار %~% که تو کیستی من کیم در شمار

102 چنین داد پاسخ سخنگوی پیر %~% که فرمان دهم من تو فرمان‌پذیر

103 برآشفت شه زان حدیث درست %~% نهانی سخن را درون بازجست

104 خردمند پاسخ چنین داد باز %~% که بر شه گشایم در بسته باز

105 مرا بنده‌ای هست نامش هوا %~% دل من بدان بنده فرمان روا

106 تو آنی که آن بنده را بنده‌ای %~% پرستار ما را پرستنده‌ای

107 شه از رای دانای باریک بین %~% ز خجلت سرافکنده شد برزمین

108 بدو گقت خود نور سیمای من %~% گواهست بر پاکی رای من

109 ز پاکان چو پاکی جدائی مکن %~% نمرده زمین آزمائی مکن

110 دگر ره جوابیش چون سیم داد %~% که سیماب در گوش نتوان نهاد

111 چو پاکی و پاکیزه رائی کنی %~% چرا دعوی چارپائی کنی

112 که هر چارپائی که آرد شتاب %~% به پای اندر آرد کسی را ز خواب

113 چو من خفته‌ای را تو بیدار مرد %~% نبایست از این گونه بیدار کرد

114 تو کز خواب ما را بر آشفته‌ای %~% کنی خفته بیدار و خود خفته‌ای

115 بدین خواب خرگوش و خوی پلنگ %~% ز شیران بیدار بردار چنگ

116 شکاری طلب کافتد از تیر تو %~% هژبری چو من نیست نخجیر تو

117 دل شه بدان داستانهای گرم %~% چو موم از پذیرندگی گشت نرم

118 به خواهش چنان خواست کان هوشمند %~% ز پندش دهد حلقه گوش بند

119 شد آن تلخی از پیر پرهیزگار %~% به شیرین زبانی درآمد به کار

120 از آن پند گو سر بلندی دهد %~% بگفت آنچه او سودمندی دهد

121 که چون آهن دست پیرای تو %~% پذیرای صورت شد از رای تو

122 توانی که روشن کنی سینه را %~% در او آری آیین آیینه را

123 چو بردن توانی ز آهن تو زنگ %~% که تا جای گیرد در او نقش و ms055 رنگ

124 دل پاک را زنگ پرداز کن %~% بر او راز روحانیان باز کن

125 سیه کن روان بداندیش را %~% بشوی از سیاهی دل خویش را

126 زبانی است هر کو سیه دل بود %~% نه هر زنگیئی خواجه مقبل بود

127 به سودای رنگی مشو رهنمون %~% مفرح نگر کز لب آرد برون

128 سیاهی کنی سوخته شو چو بید %~% که دندان بدو کرد زنگی سپید

129 مگر کاینه زنگی از آهنست %~% که با آن سیاهی دلش روشنست

130 از آنجا خبر داد کار آزمای %~% که نوشاب را در سیاهیست جای

131 برون آی چون نقره ز آلودگی %~% ز نقره بیاموز پالودگی

132 دماغی کز آلودگی گشت پاک %~% بچربد بر این گنبد دودناک

133 نهانخانه صبحگاهی شود %~% حرمگاه سر الهی شود

134 ز تو دور کردن ز روزن نقاب %~% به روزن درافتادن از آفتاب

135 چراغی به دریوزه بر کرده گیر %~% قفائی ز باد هوا خورده گیر

136 عماری کش نور خورشید باش %~% ز ترک عماری بر امید باش

137 تو در پاک میکن ز خاشاک و خار %~% طلبکار سلطان مشو زینهار

138 چو سلطان شود سوی نخجیرگاه %~% دری رفته بیند فروشسته راه

139 چو دانی که آمد به مهمان فرود %~% به ناخوانده مهمان بر از ما درود

140 گرآیی براین در دلیری مکن %~% تمنای بالا و زیری مکن

141 به جان شو پذیرنده بزم خاص %~% که تن را ز دربان نبینی خلاص

142 به کفش گل آلوده بر تخت شاه %~% نشاید شدن کفش بفکن به راه

143 چو همکاسه شاه خواهی نشست %~% به پیرای ناخن فروشوی دست

144 کرا زهره گر خود بود شرزه شیر %~% که بر تخت سلطان خرامد دلیر

145 که شیری که بر تخت او بخته شد %~% هم از هیبت تخت او تخته شد

146 کسی کو درآید به درگاه تو %~% خورد سیلی ار گم کند راه تو

147 ببین تا تو را سر به درگاه کیست ms056 %~% دل ترسناکت نظرگاه کیست

148 گر این درزنی کمترین بنده باش %~% گر این پای داری سرافکنده باش

149 وگر تو خود شاهی و شهریار %~% تو را با سگ پاسبانان چکار

150 تو گرمی مکن گر من از خوی گرم %~% نگفتم تو را گفتنیهای نرم

151 دل تافته کو ز من تفته بود %~% به جاسوسی آسمان رفته بود

152 کنون کامد از آسمان بر زمین %~% ره آوردش آن بود و ره بردش این

153 چو گفت این سخنهای پرورده پیر %~% سخن در دل شاه شد جایگیر

154 برافروخته روی چون آفتاب %~% سوی بزم خود کرد خسرو شتاب

155 بفرمود تا مرد کاتب سرشت %~% به آب زر آن نکته‌ها را نبشت

1 مغنی غنا را درآور به جوش %~% که در باغ بلبل نباید خموش

2 مگر خاطرم را به جوش آوری %~% من گنگ را در خروش آوری

3 همان فیلسوف جهاندیده گفت %~% که چون دانش آمد ره شاه رفت

4 دهن مهر کرد ز می خوشگوار %~% که بنیاد شادی ندید استوار

5 یکی روز کز صبح زرین نقاب %~% به نظارگان رخ نمود آفتاب

6 سکندر به آیین فرهنگ خویش %~% ملوکانه برشد به اورنگ خویش

7 درآمد رقیبی که اینک ز راه %~% فرستاده هندو آمد به شاه

8 نماید که در حضرت شهریار %~% پیام آورم باز خواهید بار

9 بفرمود شه تا شتاب آورند %~% مغان را سوی آفتاب آورند

10 به فرمان شه سوی مغ تاختند %~% رهش باز دادند و بنواختند

11 درآمد مغ خدمت آموخته %~% مغانه چو آتش برافروخته

12 چو تابنده خورشید را دید زود %~% به رسم مغانش پرستش نمود

13 به فرمان شاهش رقیبان دست %~% نشاندند جایی‌که شاید نشست

14 سخن می‌شد از هر دری دلپسند %~% ز خاک زمین تا به چرخ بلند

15 به اندازه هر کس هنر می‌نمود %~% به گفتار خود قدر خود می‌فزود

16 چو در هندو آمد نشاط سخن %~% گل تازه رست از درخت کهن

17 ms057 بسی نکته‌های گره بسته گفت %~% که آن در ناسفته را کس نسفت

18 فلک راز لب حقه پرنوش کرد %~% جهان را ز در حلقه در گوش کرد

19 ثنای جهاندار گیتی پناه %~% چنان گفت کافروخت آن بارگاه

20 چو گشت از ثنا پیر پرداخته %~% نقاب سخن شد برانداخته

21 که تاریک پروانه‌ای سوی باغ %~% روان شد به امید روشن چراغ

22 مگر کان چراغ آشنائی دهد %~% من تیره را روشنائی دهد

23 منم پیشوای همه هندوان %~% به اندیشه پیر و به قوت جوان

24 سخنهای سربسته دارم بسی %~% که نگشاید آن بسته را هر کسی

25 شنیدم کز این دور آموزگار %~% سرآمد توئی بر همه روزگار

26 خرد رشته در یکتای توست %~% درفش گره باز کن رای توست

27 اگر چه خداوند تاجی و تخت %~% بر دانشت نیز داد است بخت

28 اگر گفته را از تو یابم جواب %~% پرستش بگردانم از آفتاب

29 وگر ناید از شه جوابی به دست %~% دگرباره بر خر توان رخت بست

30 ولیکن نخواهم که جز شهریار %~% رود در سخن هیچکس را شمار

31 زمن پرسش و پاسخ آید ز تو %~% جواب سخن فرخ آید ز تو

32 جهاندار گفتا بهانه مجوی %~% سخن هر چه پوشیده داری بگوی

33 جهاندیده هندو زمین بوسه داد %~% زبانی چو شمشیر هندی گشاد

34 چو کرد آفرینی سزاوار شاه %~% بپرسیدش از کار گیتی پناه

35 که چون من ز خود رخت بیرون برم %~% سوی آفریننده ره چون برم

36 یکی آفریننده دانم که هست %~% کجا جویمش چون شوم ره به دست

37 نشانش پدید است و او ناپدید %~% در بسته را از که جویم کلید

38 وجودش که صاحب معانی شدست %~% زمینیست یا آسمانی شد است

39 در اندیشه یا در نظر جویمش %~% چو پرسند جایش کجا گویمش

40 کجا جای دارد ز بالا و زیر %~% به حجت شود مرد پرسنده سیر

41 جهاندار پاسخ چنین داد باز ms058 %~% که هم کوتهست این سخن هم دراز

42 چو از خویشتن روی بر تافتی %~% به ایزد چنان دان که ره یافتی

43 طلب کردن جای او رای نیست %~% که جای آفریننده را جای نیست

44 نه کس راز او را تواند شمرد %~% نه اندیشه داند بدو راه برد

45 بدان چیزها دارد اندیشه راه %~% که باشد بدو دیده را دستگاه

46 خدا را نشاید در اندیشه جست %~% که دیو است هرچ آن ز اندیشه رست

47 هر اندیشه‌ای کان بود در ضمیر %~% خیالی بود آفرینش پذیر

48 هرانچ او ندارد در اندیشه جای %~% سوی آفریننده شد رهنمای

49 به غفلت نشاید شد این راه را %~% که ابر از تو پنهان کند ماه را

50 نشان بس بود کرده بر کردگار %~% چو اینجا رسیدی هم اینجا بدار

51 به ایزد شناسی همین شد قیاس %~% از این نگذرد مرد ایزدشناس

52 چو هندو جواب سکندر شنید %~% به شب بازی دیگر آمد پدید

53 که هرچ از زمین باشد و آسمان %~% نهایت گهی باشدش بیگمان

54 خبرده که بیرون از این بارگاه %~% به چیزی دیگر هست یا نیست راه

55 اگر هست چون زان کس آگاه نیست %~% وگر نیست بر نیستی راه نیست

56 جهاندار گفت از حساب کهن %~% به آزرم تر سکه زن بر سخن

57 برون زاسمان و زمین برمتاز %~% که نائی به سررشته خویش باز

58 فلک بر تو زان هفت مندل کشید %~% که بیرون ز مندل نشاید دوید

59 از این مندل خون نشاید گذشت %~% که چرخ ایستادست با تیغ و طشت

60 حصاریست این بارگاه بلند %~% در او گشته اندیشها شهر بند

61 چو اندیشه زاین پرده درنگذرد %~% پس پرده راز پی چون برد

62 نجوید دگر پرده راز را %~% خبرهای انجام و آغاز را

63 بدین داستانها زند رهنمای %~% که نادیده را نیست اندیشه جای

64 گر اندیشی آنرا که نادیده‌ای %~% چو نیکو ببینی خطا دیده‌ای

65 ms059 بسا کس که من دیده انگاشتم %~% خیالش در اندیشه بنگاشتم

66 سرانجام چون دیدمش وقت کار %~% نه آن بود کز وی گرفتم شمار

67 جهانی دگر هست پوشیده روی %~% به آنجا توان کردن این جستجوی

68 دگر باره گفتش به من گوی راست %~% که ملک جهان بر دو قسمت چراست

69 جهانی بدین خوبی آراستن %~% چه باید جهانی دگر خواستن

70 چو پیداست کاینجا توانیم زیست %~% به آنجا سفر کردن از بهر چیست

71 چو آنجا نشستنگه آمد درست %~% به اینجا گذشتن چه باید نخست

72 خردمند شه گفت: ای ساده مرد %~% چنین دان و از دل فروشوی گرد

73 که ایزد دو گیتی بدان آفرید %~% که آنجا بود گنج و اینجا کلید

74 در اینجا کنی کشت و کارنوی %~% در آنجا بر کشته را بدروی

75 در این گردد از حال خود هر چه هست %~% در آن بر یکی حال باید نشست

76 دو پرگار برزد جهان آفرین %~% در این آفرینش دران آفرین

77 پلست این و بر پل بباید گذشت %~% به دریا بود سیل را بازگشت

78 چو چشمه روان گردد از کوهسار %~% به دریاش باید گرفتن قرار

79 دگر باره پرسید هندوی پیر %~% که جان چیست در پیکر جان پذیر

80 نماید مرا کاتشی تافتست %~% شراری از او کالبد یافتست

81 فرو مردن جان و آتش یکیست %~% در این بد بود گر کسی را شکیست

82 چو آتش در او گرم دل گشت شاه %~% به تندی در او کرد لختی نگاه

83 بدو گفت کاهریمنی سان توست %~% اگر جانی آتش بود جان توست

84 نخواندی که جان چون سفر ساز گشت %~% از آن کس که آمد بدو بازگشت

85 چو ز آتش بود جنبش جان نخست %~% به دوزخ توان جای او باز جست

86 دگر آنکه گفتی به وقت فراغ %~% فرو مردن جان بود چون چراغ

87 غلط گفته‌ای جان علوی گرای %~% نمیرد ولیکن شود باز جای ms060

88 حکایت ز شخصی که او جان سپرد %~% چه گویند جان داد یا جان بمرد

89 بگویند جان داد و این نیست زرق %~% ز داده بود تا فرو مرده فرق

90 ز جان درگذر کان فروغیست پاک %~% ز نور الهی نه از آب و خاک

91 دگر گونه هندو سخن کرد ساز %~% به پرسیدن خوابش آمد نیاز

92 که بیننده خواب را در خیال %~% چه نیرو برون آورد پروبال

93 که منزل به منزل رود کوه و دشت %~% ببیند جهان در جهان سرگذشت

94 چو بیننده آنجاست این خفته کیست %~% و گر نقشبند آن شد این نقش چیست

95 به پاسخ دگر باره شد شاه تیز %~% که خواب از خیالی بود خانه خیز

96 خیال همه خوابها خانگیست %~% در آن آشنائی نه بیگانگیست

97 اگر مرده گر زنده بینی به خواب %~% ز شمع تو می‌خیزد آن نور و تاب

98 نماینده اندیشه پاک توست %~% نموده تمنای ادراک توست

99 گرت در دل آید که راز نفهت %~% چرا گشت پیدا برآنکس که خفت

100 روان چون برهنه شود در خیال %~% نپوشد براو صورت هیچ حال

101 نبینی کسی کو ریاضتگر است %~% به بیداری آن گنج را رهبر است

102 همان بیند آن مرد بیدار هوش %~% که دیگر کس از خواب و خواب از سروش

103 دگر باره هندو درآمد به گفت %~% گهر کرد با نوک الماس جفت

104 که بی چشم بد شاهیی ده مرا %~% ز چشم بد آگاهیی ده مرا

105 چه نیروست در جنبش چشم بد %~% که نیکوی خود را کند چشم زد

106 از او کارگرتر جهان آزمای %~% ندیده است بیننده جان گزای

107 همه چیز را کازمایش رسد %~% چو دیده پسندد فزایش رسد

108 جز او را که هرچ او پسند آورد %~% سر و گردنش زیر بند آورد

109 به هر حرفتی در که دیدیم ژرف %~% درستی ندیدیم در هیچ حرف

110 همین یک کماندار شد کز ms061 نخست %~% بر آماج گه تیر او شد درست

111 بگو تا چه نیروست نیروی او %~% سپند از چه برد آفت از خوی او

112 چه دانم که من چشم بد دیده‌ام %~% پسندیده یا نا پسندیده‌ام

113 جهاندار گفتش که صاحب قیاس %~% چنین آرد از رای معنی شناس

114 که بر هر چه گردد نظر جایگیر %~% گذر بر هوائی کند ناگزیر

115 بر آن چیز کارد همی تاختن %~% کند با هوا رای دم ساختن

116 بنه چون درآرد بدان رخنه گاه %~% هوا نیز باید در آن رخنه راه

117 هوا گر هوائی بود سودمند %~% در ارکان آن چیز ناید گزند

118 مزاج هوا چون بود زهرناک %~% بیندازد آن چیز را در مغاک

119 هوائی بد است آنکه بر چشم زد %~% بد آرد به همراهی چشم بد

120 ولیکن به نزدیک من در نهفت %~% جز این علتی هست کان کس نگفت

121 نه چشم بد است آنچنان کارگر %~% که نقش روند است پیش نظر

122 چو بیند عجب کاریی در خیال %~% به تأدیب چشمش دهد گوشمال

123 تعجب روانیست در راه او %~% نباید جز او در نظرگاه او

124 چو نقش حریفی شگفت آیدش %~% دغا باختن در گرفت آیدش

125 گرفتار کن را دهد پیچ پیچ %~% بدان تا نگردد گرفتار هیچ

126 کسی را که چشمی رسد ناگهان %~% دهن دره‌اش اوفتد در دهان

127 رساننده چشم را جوش خون %~% بخاری ز پیشانی آرد برون

128 به این هر دو معنی شناسند و بس %~% که این چشم زن بود و آن چشم رس

129 سپند از پی آن شد افروخته %~% که آفت به آتش شود سوخته

130 فسونگر دگرگونه گفتست راز %~% که چون به اسپند آتش آمد فراز

131 رسد بر فلک دود مشگین سپند %~% فلک خود زره باز دارد گزند

132 دگر باره هندوی رومی پرست %~% درآورد پولاد هندی به دست

133 که از نیک و بد مرد اخترسگال %~% خبر چون دهد ms062 چون زند نقش فال

134 ز نقشی که از کار ناید برون %~% به نیک و به بد چون شود رهنمون

135 چنین گفتش آن مایه ایزدی %~% که هرچ آن ز نیکی رسد یا بدی

136 هر آیینه در نقش این گنبد است %~% اگر نیک نیکست اگر بد بداست

137 سگالنده فال چون قرعه راند %~% ز طالع تواند همی نقش خواند

138 نمودار طالع نماید درست %~% ز تخمی که خواهد دران زرع رست

139 خدائی که هست آفرینش پناه %~% چو بیند نیازی در این عرضه‌گاه

140 به اندازه آنکه باشد نیاز %~% نماید به ما بودنیهای راز

141 فرستد سروشی و با او کلید %~% کند راز سربسته بر ما پدید

142 از آن باده هندو چنان مست شد %~% که یکباره شمشیرش از دست شد

143 دگر باره پرسید کز چین و زنگ %~% ورقهای صورت چرا شد دو رنگ

144 چو یکسان بود رنگ‌ها در لوید %~% چرا این سیه گشت و آن شد سپید

145 جهاندار گفت این گراینده گوی %~% دو رنگست یکی رنگی از وی مجوی

146 دو رویست خورشید آیینه وش %~% یکی روی در چین یکی در حبش

147 به روئی کند رویها را چو ماه %~% به روئی دگر رویها در سیاه

148 چو هندوی دانا به چندین سئوال %~% زبون شد ز فرهنگ دانش سگال

149 به تسلیم شه بوسه بر خاک زد %~% شه از خرمی سر بر افلاک زد

150 همه زیرکان بر چنان هوش و رای %~% دمیدند و خواندند نام خدای

1 مغنی بیار آن ره باستان %~% مرا یاریی ده در این داستان

2 زدستان گیتی مگر جان برم %~% بر این داستان ره به پایان برم

3 چنین آمد از فیلسوف این سخن %~% که چون شد به شه تازه روز کهن

4 به فیروزی بخت فرخنده فال %~% درآمد به بخشیدن ملک و مال

5 ز بس بخشش او در آن مرز و بوم %~% برافتاد درویشی از اهل روم

6 ms063 نهادند سر خسروان بردرش %~% به فرماندهی گشته فرمان برش

7 به فرخندگی شاه فیروز بخت %~% یکی روز برشد به فیروزه تخت

8 سخن راند از انصاف و از دین و داد %~% گهی درج می‌بست و گه می‌گشاد

9 چو لختی سخن گفت از آن در که بود %~% به خلوتگه خویش رغبت نمود

10 از آن فیلسوفان گزین کرد هفت %~% که بر خاطر کس خطائی نرفت

11 ارسطو که بد مملکت را وزیر %~% بلیناس برنا و سقراط پیر

12 فلاطون و والیس و فرفوریوس %~% که روح القدس کردشان دست‌بوس

13 همان هفتمین هرمس نیک رای %~% که بر هفتمین آسمان کرد جای

14 چنین هفت پرگار بر گرد شاه %~% در آن دایره شه شده نقطه گاه

15 طرازنده بزمی چو تابنده هور %~% هم از باده خالی هم از باد دور

16 دل شه در آن مجلس تنگبار %~% به ابرو فراخی درآمد به کار

17 به دانندگان راز بگشاد و گفت %~% که تا کی بود راز ما در نهفت

18 بسی شب به مستی شد و بیخودی %~% گذاریم یک روز در بخردی

19 یک امروز بینیم در ماه و مهر %~% گشائیم سر بسته‌های سپهر

20 بدانیم کاین خرگه گاو پشت %~% چگونه درآمد به خاک درشت

21 چنین بود تا بود بالا و زیر %~% بدانسان که بد گفت باید دلیر

22 چنان واجب آمد به رای درست %~% که ترکیب اول چه بود از نخست

23 چه افزایش و کاهش نو بنو %~% بنا بود پیشینه شد پیشرو

24 نخستین سبب را در این تاروپود %~% بجوئیم از اجرام چرخ کبود

25 بدین زیرکی جمعی آموزگار %~% نیارد به‌هم بعد از این روزگار

26 ندانیم کز مادر این راه رنج %~% کرا پای خواهد فروشد به گنج

27 بگوئید هر یک به فرهنگ خویش %~% که این کار از آغاز چون بود پیش

28 به تقدیر و حکم جهان آفرین %~% نخست آسمان کرده شد با زمین

29 بیا تا برون ms064 آوریم از نهفت %~% که اول بهار جهان چون شکفت

30 چگونه نهادش بنا گر بنا %~% چه بانگ آمد از ساز اول غنا

31 چو شاه این سخن را سرآغاز کرد %~% چنان گنج سربسته را باز کرد

32 ز تاریخ آن کارگاه کهن %~% فروبست بر فیلسوفان سخن

33 ولیکن نیوشنده را در جواب %~% سخن واجب آمد به فکر صواب

34 چنان رفت رخصت به رای درست %~% کارسطو کند پیشوائی نخست

1 ارسطوی روشندل هوشمند %~% ثنا گفت بر تاجدار بلند

2 که دایم به دانش گراینده باش %~% در بستگی را گشاینده باش

3 به نیروی داد آفرین شاد زی %~% ز بندی که نگشاید آزاد زی

4 چو فرمان چنین آمد از شهریار %~% کز آغاز هستی نمایم شمار

5 نخستین یکی جنبشی بود فرد %~% بجنبید چندانکه جنبش دو کرد

6 چون آن هردو جنبش به یک جا فتاد %~% ز هر جنبشی جنبشی نو بزاد

7 بجز آنکه آن جنبشی فرد بود %~% سه جنبش به یکجای در خورد بود

8 سه خط زان سه جنبش پدیدار شد %~% سه دوری در آن خط گرفتار شد

9 چو گشت آن سه دوری ز مرکز عیان %~% تنومند شد جوهری درمیان

10 چو آن جوهر آمد برون از نورد %~% خرد نام او جسم جنبنده کرد

11 در آن جسم جنبنده نامد قرار %~% همی بود جنبان بسی روزگار

12 از آن جسم چندانکه تابنده بود %~% به بالای مرکز شتابنده بود

13 چو گردنده گشت آنچه بالا دوید %~% سکونت گرفت آنچه زیر آرمید

14 از آن جسم گردنده تابناک %~% روان شد سپهر درفشان پاک

15 زمیلی که بر مرکز خویش دید %~% سوی دایره میل خود پیش دید

16 به آن میل کاول گراینده بود %~% همه ساله جنبش نماینده بود

17 چو پرگار اول چنان بست بند %~% کزو سازور شد سپهر بلند

18 ز گشت سپهر آتش آمد پدید %~% که آتش ز نیروی گردش دمید

19 ز نیروی آتش هوائی گشاد ms065 %~% که مانند او گرم دارد نهاد

20 به تری گراینده شد گوهرش %~% که گردندگی دور بود از برش

21 چکید از هوا تریی در مغاک %~% پدید آمد آبی خوش و نغز و پاک

22 چو آسوده گشت آب و دردی نشست %~% از آن درد پیدا شد این خاک پست

23 چو هر چار جوهر به امر خدای %~% گرفتند بر مرکز خویش جای

24 مزاج همه در هم آمیختند %~% وز او رستنیها برانگیختند

25 وزآن رستنیهای پرداخته %~% ز هر گونه شد جانور ساخته

26 به اندازه عقل نسبت شناس %~% از این بیش نتوان نمودن قیاس

1 چنین راند والیس دانا سخن %~% که نوباد شه در جهان کهن

2 به تعلیم دانش تنومند باد %~% به دانش پژوهی برومند باد

3 چو فرمود سالار گردنکشان %~% که هر کس دهد زانچه دارد نشان

4 چنین گشت بر من به دانش درست %~% که جز آب جوهر نبود از نخست

5 ز جنبش نمودن به جائی رسید %~% کزو آتشی در تخلخل دمید

6 چو آتش برون راند برق از بخار %~% هوائی فرو ماند از او آبدار

7 تکاشف گرفت آب از آهستگی %~% زمین سازور گشت از آن بستگی

8 چو هر جوهر خاص جایی گرفت %~% جهان از طبیعت نوائی گرفت

9 ز لطفی که سر جوش آنجمله بود %~% گره بست گردون و جنبش نمود

10 نیوشاگر این را نخواهد شنید %~% کز آبی چنین پیکر آمد پدید

11 نمودار نطفه بر راستان %~% دلیلی است قطعی بر این داستان

1 بلیناس دانا به زانو نشست %~% زمین را طلسم زمین بوسه بست

2 که چندانکه هست آفرینش به جای %~% شها بر تو باد آفرین خدای

3 ز دانش مبادا دل شاه دور %~% که با نور به دیده با دیده نور

4 چو فرهنگ خسرو چنان بازجست %~% که پیدا کنم رازهای نخست

5 نخستین طلسمی که پرداختند %~% زمین بود و ترکیب ازو ساختند

6 چو نیروی جنبش در او کرد ms066 کار %~% به افسردگی زو برآمد بخار

7 از او هر چه رخشنده و پاک بود %~% سزاوار اجرام افلاک بود

8 دگر بخشهاکان بلندی نداشت %~% بهر مرکزی مایه‌ای می گذاشت

9 یکی بخش از او آتش روشن است %~% که بالاترین طاق این گلشن است

10 دوم بخش ازو باد جنبنده خوست %~% که تا او نجنبد ندانند کوست

11 سوم بخش ازو آب رونق پذیر %~% که هستش ز راوق گری ناگزیر

12 همان قسمت چارمین هست خاک %~% ز سرکوب گردش شده گردناک

1 چو سقراط را داد نوبت سخن %~% رطب ریزشد خوشه نخل بن

2 جهانجوی را گفت پاینده باش %~% به دین و به دانش گراینده باش

3 همه آرزوها شکار تو باد %~% نهفت جهان آشکار تو باد

4 ز پرسیده شهریار جهان %~% که داند که هست این پژوهش نهان

5 ولیکن به اندازه رای خویش %~% کند هر کسی عرض کالای خویش

6 نخستین ورق کافرینش نبود %~% جز ایزد خداوند بینش نبود

7 ز هیبت برانگیخت ابری بلند %~% همان برق و باران او سودمند

8 ز باران او گشت پیدا سپهر %~% پدید آمد از برق او ماه و مهر

9 ز ماهیتی کز بخار او فتاد %~% زمین گشت و بر جای خویش ایستاد

10 از این بیشتر رهنمون ره نبرد %~% گزافه سخن بر نشاید شمرد

1 پس آنگه که خاک زمین داد بوس %~% چنین پاسخ آورد فرفوریوس

2 که تا دور باشد خرامش پذیر %~% تو بادی جهان داور دور گیر

3 سر از داد تو بر متاباد دهر %~% که داد تو بیداد را کرد قهر

4 ز پرسیدن شاه ایزد شناس %~% چنان در دل آمد مرا از قیاس

5 کزان پیشتر کاینجهان شد پدید %~% جهان آفرین جوهری آفرید

6 ز پروردن فیض پروردگار %~% به آبی شد آن جوهر آبدار

7 دو نیمه شد آن آب جوهر گشای %~% یکی زیر و دیگر زبر یافت جای

8 به طبع آن دو نیمه چو کافور ms067 و مشک %~% یکی نیمه‌تر گشت و یک نیمه خشک

9 ز تری یکی نیمه جنبش پذیر %~% ز خشکی دگر نیمه آرام گیر

10 شد آن آب جنبش‌پذیر آسمان %~% شد این آرمیده زمین در زمان

11 خرد تا بدینجاست کوشش نمای %~% برون زین خط اندیشه را نیست جای

1 چو قفل آزمائی به هرمس رسید %~% ز زنجیر خائی درآمد کلید

2 از آن پیشتر کان گره باز کرد %~% سخن بر دعای شه آغاز کرد

3 که بر هر چه شاید گشادن زبند %~% دل و رای شه باد فیروزمند

4 فلک باد گردنده بر کام او %~% مگر داد از این خسروی نام او

5 چو شه را چنین آمد است اختیار %~% که نقلی دهد شاخ هر میوه بار

6 مرا هم ز فرمان نباید گذشت %~% کنون سوی پرسش کنم بازگشت

7 از آنگه که بردم به اندیشه راه %~% در این طاق پیروزه کردم نگاه

8 برآنم که این طاق دریا شکوه %~% معلق چو دودیست بر اوج کوه

9 به بالای دودی چنین هولناک %~% فروزنده نوریست صافی و پاک

10 نقابیست این دود در پیش نور %~% دریچه دریچه ز هم گشته دور

11 زهر رخته کز دود ره یافتست %~% به اندازه نوری برون تافتست

12 همان انجم از ماه تا آفتاب %~% فروغیست کاید برون از نقاب

13 وجود آفرینش بدانم درست %~% ندانم که چون آفرید از نخست

1 فلاطون که بر جمله بود اوستاد %~% ز دریای دل گنج گوهر گشاد

2 که روشن خرد پادشاه جهان %~% مباد از دلش هیچ رازی نهان

3 ز دولت بهر کار یاریش باد %~% گذر بر ره رستگاریش باد

4 حدیثی که پرسد دل پاک او %~% بگوئیم و ترسیم از ادراک او

5 ز حرف خطا چون نداریم ترس %~% که از لوح نادیده خوانیم درس

6 در اندیشه من چنان شد درست %~% که ناچیز بود آفرینش نخست

7 گر از چیز چیز آفریدی خدای %~% ازال تا ابد مایه ms068 بودی به جای

8 تولد بود هر چه از مایه خاست %~% خدائی جدا کدخدائی جداست

9 کسی را که خواند خرد کارساز %~% به چندین تولد نباشد نیاز

10 جداگانه هر گوهری را نگاشت %~% که در هیچ گوهر میانجی نداشت

11 چوگوهر به گوهر شد آراسته %~% خلاف از میان گشت برخاسته

12 از آن سرکشان مخالف گرای %~% بدین سروری کرد شخصی به پای

13 اگر گیری از پر موری قیاس %~% توان شد بدان عبرت ایزدشناس

1 چو ختم سخن قرعه بر شاه زد %~% سخن سکه قدر بر ماه زد

2 سکندر که خورشید آفاق بود %~% به روشن دلی در جهان طاق بود

3 از آن روشنی بود کان روشنان %~% برو انجمن ساختند آنچنان

4 چو زیرک بود شاه آموزگار %~% همه زیرکان آرد آن روزگار

5 چو شه گفت آن زیرکان گوش کرد %~% جداگانه هر جام را نوش کرد

6 بر آن فیلسوفان مشکل گشای %~% بسی آفرین تازه کرد از خدای

7 پس آنگاه گفت ای هنر پروران %~% بسی کردم اندیشه در اختران

8 برآنم که اینصورت از خود نرست %~% نگارنده‌ای بودشان از نخست

9 نگارنده دانم که هست از درون %~% نگاریدنش را ندانم که چون

10 ز چونکرد او گر بدانستمی %~% همان کو کند من توانستمی

11 هر آن صورتی کاید اندر ضمیر %~% توان کردنش در عمل ناگزیر

12 چو ما لوح خلقت ندانیم خواند %~% تجس در او چون توانیم راند

13 شما کاسمان را ورق خوانده‌اید %~% سخن بین که چون مختلف رانده‌اید

14 از این بیش گفتن نباشد پسند %~% که نقش جهان نیست بی نقش بند

1 نظامی بر این در مجنبان کلید %~% که نقش ازل بسته را کس ندید

2 بزرگ آفریننده هر چه هست %~% ز هرچ آفرید است بالا و پست

3 نخستین خرد را پدیدار کرد %~% ز نور خودش دیده بیدار کرد

4 بر آن نقش کز کلک قدرت نگاشت %~% ز چشم خرد هیچ پنهان نداشت

5 ms069 مگر نقش اول کز آغاز بست %~% کز آن پرده چشم خرد باز بست

6 چو شد بسته نقش نخستین طراز %~% عصابه ز چشم خرد کرد باز

7 هر آن گنج پوشیده کامد پدید %~% بدست خرد باز دادش کلید

8 جز اول حسابی که سربسته بود %~% وز آنجا خرد چشم بربسته بود

9 دیگر جا که پنهان نبود از خرد %~% خرد را چو پرسی به دوره برد

10 وز آن جاده کو بر خرد بست راه %~% حکایت مکن زو حکایت مخواه

11 به آنجا تواند خرد راه برد %~% که فرسنگ و منزل تواند شمرد

12 ره غیب ازان دورتر شد بسی %~% که اندیشه آنجا رساند کسی

13 خردمندی آنراست کز هر چه هست %~% چو نادیدنی بود ازو دیده بست

14 چو صنعت به صانع تو را ره نمود %~% نوائی بر این پرده نتوان فزود

15 سخن بین که با مرکب نیم لنگ %~% چگونه برون آمد از راه تنگ

16 همانا که آن هاتف خضر نام %~% که خارا شکافیست خضرا خرام

17 درودم رسانید و بعد از درود %~% به کاخ من آمد ز گنبد فرود

18 دماغ مرا بر سخن کرد گرم %~% سخن گفت با من به آواز نرم

19 که چندین سخنهای خلوت سگال %~% حوالت مکن بر زبانهای لال

20 تو میخاری این سرو را بیخ و بن %~% بر آن فیلسوفان چه بندی سخن

21 چرا بست باید سخنهای نغز %~% بر آن استخوانهای پوسیده مغز

22 به خوان کسان بر مخور نان خویش %~% شکینه بنه بر سر خوان خویش

23 بلی مردم دور نا مردمند %~% نه بر انجمن فتنه بر انجمند

24 نه خاکی ولی چون زمین خاک دوست %~% نه خاک آدمی بلکه خاکی نکوست

25 مشعبد شد این خاک نیرنگ ساز %~% که هم مهره دزداست و هم مهره باز

26 کند مهره‌ای را به کف در نهان %~% دگر باره آرد برون از دهان

27 فرو بردنش هست زرنیخ زرد %~% برآوردنش ms070 نیل با لاجورد

28 به وقت خزان می‌خورد عود خشک %~% به فصل بهار آورد ناف مشک

29 تن آدمی را که خواهد فشرد %~% ندانم که چون باز خواهد سپرد

30 تن ما که در خاکش آکندگی است %~% نه در نیستی در پراکندگی است

31 پراکنده‌ای کو بود جایگیر %~% گر آید فراهم بود دلپذیر

32 چو هرچ آن بود بر زمین ریز ریز %~% به سیماب جمع آورد خاک بیز

33 چو زر پراکنده را چاره ساز %~% به سیماب دیگر ره آرد فراز

34 گر اجزای ما را که بودش روان %~% دگر باره جمعی بود می‌توان

1 مغنی سحرگاه بر بانگ رود %~% به یادآور آن پهلوانی سرود

2 نشاط غنا در من آور پدید %~% فراغت دهم زانچه نتوان شنید

3 همان فیلسوف مهندس نهاد %~% ز تاریخ روم این چنین کرد یاد

4 که چون پیشوای بلند اختران %~% سکندر جهاندار صاحب قران

5 ز تعلیم دانش به جایی رسید %~% که دادش خرد برگشایش کلید

6 بسی رخنه را بستن آغاز کرد %~% بسی بسته‌ها را گره باز کرد

7 به دانستن علمهای نهان %~% تمامی جز او را نبود از جهان

8 چو برزد همه علمها را رقوم %~% چه با اهل یونان چه با اهل روم

9 گذشت از رصد بندی اختران %~% نبود آنچه مقصود بودش در آن

10 سریرش که تاج از تباهی رهاند %~% عمامه به تاج الهی رساند

11 نزد دیگر از آفرینش نفس %~% جهان آفرین را طلب کرد و بس

12 در آن کشف کوشید کز روی راز %~% براندازد این هفت کحلی طراز

13 چنان بیند آن دیدنی را که هست %~% به دست آرد آنرا که ناید به دست

14 در این وعده می‌کرد شبها بروز %~% شبی طالعش گشت گیتی فروز

15 سروش آمد از حضرت ایزدی %~% خبر دادش از خود درآن بیخودی

16 سروش درفشان چو تابنده هور %~% ز وسواس دیو فریبنده دور

17 نهفته بدان گوهر تابناک %~% رسانید وحی از ms071 خداوند پاک

18 چنین گفت کافزون‌تر از کوه و رود %~% جهان آفرینت رساند درود

19 برون زانکه داد او جهانبانیت %~% به پیغمبری داشت ارزانیت

20 به فرمانبری چون توئی شهریار %~% چنینست فرمان پروردگار

21 که برداری آرام از آرامگاه %~% در این داوری سر نپیچی زراه

22 برآیی به گرد جهان چون سپهر %~% درآری سر وحشیان را به مهر

23 کنی خلق را دعوت از راه بد %~% به دارنده دولت و دین خود

24 بنا نو کنی این کهن طاق را %~% ز غفلت فروشوئی آفاق را

25 رهانی جهانرا ز بیداد دیو %~% گرایش نمائی به کیهان خدیو

26 سر خفتگان را براری ز خواب %~% ز روی خرد برگشائی نقاب

27 توئی گنج رحمت ز یزدان پاک %~% فرستاده بر بی نصیبان خاک

28 تکاپوی کن گرد پرگار دهر %~% که تا خاکیان از تو یابند بهر

29 چو بر ملک این عالمت دست هست %~% به ارملک آن عالم آری به دست

30 در این داوری کاوری راه پیش %~% رضای خدا بین نه آزرم خویش

31 به بخشایش جانور کن بسیچ %~% به ناجانور بر مبخشای هیچ

32 گر از جانور نیز یابی گزند %~% زمانش مده یا بکش یا ببند

33 سکندر بدان روی بسته سروش %~% چنین گفت کای هاتف تیزهوش

34 چو فرمان چنین آمد از کردگار %~% که بیرون زنم نوبتی زین حصار

35 ز مشرق به مغرب شبیخون کنم %~% خمار از سر خلق بیرون کنم

36 به هرمرز اگر خود شوم مرزبان %~% چگویم چو کس را ندانم زبان

37 چه دانم که ایشان چه گویند نیز %~% وز اینم بتر هست بسیار چیز

38 یکی آنکه در لشگرم وقت پاس %~% ز دژخیم ترسم که آید هراس

39 دگر آنکه برقصد چندین گروه %~% سپه چون کشم در بیابان و کوه

40 گروهی فراوان‌تر از خاک و آب %~% چگونه کنم هریکی را عذاب

41 گر آن کور چشمان به من نگروند %~% ز کری سخنهای من نشنوند ms072

42 در آن جای بیگانه از خشک و تر %~% چه درمان کنم خاصه با کور و کر

43 وگر دعوی آرم به پیغمبری %~% چه حجت کند خلق را رهبری

44 چه معجز بود در سخن یاورم %~% که دارند بینندگان باورم

45 در آموز اول به من رسم و راه %~% پس آنگه زمن راه رفتن بخواه

46 بر آمودگانی چو دریا به در %~% سر و مغزی از خویشتن گشته پر

47 چگونه توان داد پا لغزشان %~% که آن کبر کم گردد از مغزشان

48 سروش سراینده کار ساز %~% جواب سکندر چنین داد باز

49 که حکم تو بر چارحد جهان %~% رونداست بر آشکار و نهان

50 به مغرب گروهی است صحرا خرام %~% مناسک رها کرده ناسک به نام

51 به مشرق گروهی فرشته سرشت %~% که جز منسکش نام نتوان نوشت

52 گروهی چو دریا جنوبی گرای %~% که بودست هابیلشان رهنمای

53 گروهی شمالیست اقلیمشان %~% که قابیل خوانی ز تعظیمشان

54 چو تو بارگی سوی راه آوری %~% گذر بر سپید و سیاه آوری

55 زناسک بمنسک در آری سپاه %~% ز هابیل یابی به قابیل راه

56 همه پیش حکمت مسخر شوند %~% وگر سرکشند از تو در سر شوند

57 ندارد کس از سر کشان پای تو %~% نگیرد کسی در جهان جای تو

58 تو آن شب چراغی به نیک اختری %~% شب افروز چون ماه و چون مشتری

59 که هر جا که تابی به اوج بلند %~% گشائی ز گنجینه‌ها قفل و بند

60 چنان کن که چون سر به راه آوری %~% به دارنده خود پناه آوری

61 به هر جا که موکب درآری به راه %~% کنی داور داوران را پناه

62 نیارد جهان آفتی برسرت %~% گزندی نه برتو نه بر لشگرت

63 وگر زانکه در رهگذرهای نو %~% کسی بایدت پس رو و پیش رو

64 به هر جا گرایش کند جان تو %~% بود نور و ظلمت به فرمان تو

65 بود نورت ms073 از پیش و ظلمت ز پس %~% تو بینی نبیند تو را هیچکس

66 کسی کو نباشد ز عهد تو دور %~% از آن روشنائی بدو بخش نور

67 کسی کاورد با تو در سرخمار %~% براو ظلمت خویش را برگمار

68 بدان تا چو سایه در آن تیرگی %~% فرو میرد از خواری وخیرگی

69 دگر چون عنان سوی راه آوری %~% به کشور گشودن سپاه آوری

70 به هر طایفه کاوری روی خویش %~% لغت‌های بیگانت آرند پیش

71 به الهام یاری ده رهنمون %~% لغتهای هر قومی آری برون

72 زبان دان شوی در همه کشوری %~% نپوشد سخن بر تو از هر دری

73 تو نیز آنچه گوئی به رومی زبان %~% بداند نیوشنده بی ترجمان

74 به برهان این معجز ایزدی %~% تو نیکی و یابد مخالف بدی

75 چو شه دید کان گفت بیغاره نیست %~% ز فرمانبری بنده را چاره نیست

76 پذیرفت از آرنده آن پیام %~% که هست او خداوند و مابنده نام

77 وز آنروز غافل نبود از بسیچ %~% جز آن شغل در دل نیاورد هیچ

78 ز شغل دگر دست کوتاه کرد %~% به عزم سفر توشه راه کرد

79 برون زانکه پیغام فرخ سروش %~% خبرهای نصرت رساندش به گوش

80 زهر دانشی چاره‌ای جست باز %~% که فرخ بود مردم چاره ساز

81 سگالش گریهای خاطر پسند %~% که از رهروان باز دارد گزند

82 بجز سفر اعظم که در بخردی %~% نشانی بد از مایه ایزدی

83 سه فرهنگ نامه ز فرخ دبیر %~% به مشک سیه نقش زد بر حریر

84 ارسطو نخستین ورق در نوشت %~% خبر دادش از گوهر خوب و زشت

85 فلاطون دگر نامه را نقش بست %~% ز هر دانشی کامد او را به دست

86 سوم درج را کرد سقراط بند %~% زهر جوهری کان بود دلپسند

87 چو گشت این سه فهرست پرداخته %~% سخنهای با یکدگر ساخته

88 شه آن نامه‌ها را همه مهر کرد %~% بپیچید و بنهاد در ms074 یک نورد

89 چو هنگام حاجت رسیدی فراز %~% به آن درجها دست کردی دراز

90 ز گنجینه هر ورق پاره‌ای %~% طلب کردی آن شغل را چاره‌ای

91 چو عاجز شدی رایش از داوری %~% ز فیض خدا خواستی یاوری

92 نشست اولین روز بر تخت عاج %~% به تارک برآورده پیروزه تاج

93 چنان داد فرمان به فرخ وزیر %~% که پیش آورد کلک فرمان پذیر

94 نویسد یکی نامه سودمند %~% بتابید فرهنگ و رای بلند

95 مسلسل به اندرزهای بزرگ %~% کزو سازگاری کند میش و گرگ

96 برون شد وزیر از بر شهریار %~% ز شه گفته را گشت پذرفتگار

97 خرد را به تدبیر شد رهنمون %~% بدان تازکان گوهر آرد برون

98 سر کلک را چون زبان تیز کرد %~% به کاغذ بر از نی شکرریز کرد

1 چنین بود در نامه رهنمای %~% از آن پس که بود آفرین خدای

2 که شاها به دانش دل آباددار %~% ز بی دانشان دور شو یاد دار

3 دری را که بندش بود ناپدید %~% ز دانا توان بازجستن کلید

4 بهر دولتی کاوری در شمار %~% سجودی بکن پیش پروردگار

5 به پیروزی خود قوی دل مباش %~% ز ترس خدا هیچ غافل مباش

6 خدا ترس را کارساز است بخت %~% بود ناخدا ترس را کار سخت

7 بهر جا که باشی تنومند و شاد %~% سپندی به آتش فکن بامداد

8 مباش ایمن از دیدن چشم بد %~% نه از چشم بد بلکه از چشم خود

9 چنین زد مثل مرد گوهر شناس %~% که گر خوبی از خویشتن در هراس

10 ز بار آن درختی نیابد گزند %~% که از خاک سربرنیارد بلند

11 دو شاخه گشایان نخجیرگاه %~% به فحلان نخجیر یابند راه

12 سبق برد خود را تک آهسته‌دار %~% حسد را به خود راه بربسته دار

13 حسد مرد را دل به درد آورد %~% میان دو آزاده گرد آورد

14 به کینه مبر هیچکس را ز جای %~% چو از ms075 جای بردی درآرش ز پای

15 گرت با کسی هست کین کهن %~% نژادش مکن یکسر از بیخ و بن

16 مخواه از کسی کین آبای او %~% نظر بیش کن در محابای او

17 ز خورشید تا سایه موئی بود %~% که این روشن آن تیره روئی بود

18 ز خرما به دستی بود تا بخار %~% که این گل‌شکر باشد آن ناگوار

19 صد گرچه همسایه شد با نهنگ %~% در تاج دارد نه شمشیر جنگ

20 برادر به جرم برادر مگیر %~% که بس فرق باشد ز خون تا بشیر

21 مزن در کس از بهر کس نیش را %~% به پای خود آویز هر میش را

22 چو آمرزش ایزدی بایدت %~% نباید که رسم بدی آیدت

23 بدان را بد آید ز چرخ کبود %~% به نیکان همه نیکی آید فرود

24 مکن جز به نیکی گرایندگی %~% که در نیکنامی است پایندگی

25 منه بر دل نیکنامان غبار %~% که بدنامی آرد سرانجام کار

26 مکن کار بد گوهران را بلند %~% که پروردن گرگت آرد گزند

27 میامیز در هیچ بد گوهری %~% مده کیمیائی به خاکستری

28 چو بد گوهری سربرآرد زمرد %~% کند گوهر سرخ را روی زرد

29 زدن با خداوند فرهنگ رای %~% به فرهنگ باشد تو را رهنمای

30 چو سود درم بیش خواهی نه کم %~% مزن رای با مردم بی درم

31 کشش جستن از مردم سست کوش %~% جواهر خری باشد از جو فروش

32 همه جنسی از گور و گاو و پلنگ %~% به جنسیت آرند شادی به چنگ

33 چو در پرده ناجنس باشد همال %~% ز تهمت بسی نقش بندد خیال

34 دو آیینه را چون بهم برنهی %~% شود هر دو از عاریتها تهی

35 مشو با زبون افکنان گاو دل %~% که مانی در اندوه چون خر به گل

36 جوانمردی شیر با آدمی %~% ز مردم رمی دان نه از مردمی

37 بر آنکس که با سخت روئی بود %~% درشتی به ms076 از نرم خوئی بود

38 ستیزنده را چون بود سخت کار %~% به نرمی طلب کن به سختی بدار

39 سر خصم چون گردد از فتنه پر %~% به چربی بیاور به تیزی ببر

40 چو افتی میان دو بدخواه خام %~% پراکنده‌شان کن لگام از لگام

41 درافکن به‌هم‌گرگ را با پلنگ %~% تو بر آرد را از میان دو سنگ

42 کسی را که باشد ز دهقان و شاه %~% به اندازه پایه نه پایگاه

43 بسوی توانا توانا فرست %~% به دانا هم از جنس دانا فرست

44 فرستاده را چون بود چاره ساز %~% به اندرز کردن نباشد نیاز

45 به جائی که آهن درآید به زنگ %~% به زر داد آهن برآور ز سنگ

46 خزینه ز بهر زر آکندنست %~% زر از بهر دشمن پراکندنست

47 به چربی توان پای روباه بست %~% به حلوا دهد طفل چیزی زدست

48 چو مطرب به سور کسان شادباش %~% زبنده خود ارسروری آزاد باش

49 میارای خود را چو ریحان باغ %~% به دست کسان خوبتر شد چراغ

50 خزینه که با توست بر توست بار %~% چو دادی به دادن شوی رستگار

51 زر آن آتشی کاکندنیست %~% شراریست کز خود پراکندنیست

52 مگو کز ز رو صاحب زر که به %~% گره بدتر از بند و بند از گره

53 چنین گفت با آتش آتش پرست %~% که از ما که بهتر به جائی که هست

54 بگفت آتش ار خواهی آموختن %~% تو را کشت باید مرا سوختن

55 فراخ آستین شو کزین سبز شاخ %~% فتد میوه در آستین فراخ

56 ز سیری مباش آنچنان شاد کام %~% که از هیضه زهری درافتد به جام

57 به گنجینه مفلسی راه برد %~% بیفتاد و از شادمانی بمرد

58 همان تشنه گرم را آب سرد %~% پیاپی نشاید به یکباره خورد

59 به هر منزلی کاوری تاختن %~% نشاید درو خوابگه ساختن

60 مخور آب نا آزموده نخست %~% به دیگر دهانی کن آن بازجست

61 ms077 نه آن میوه‌ای کو غریب آیدت %~% کزو ناتوانی نصیب آیدت

62 به وقت خورش هر که باشد طبیب %~% بپرهیزد از خوردهای غریب

63 بر آن ره که نارفته باشد کسی %~% مرو گرچه همراه داری بسی

64 رهی کو بود دور از اندیشه پاک %~% به از راه نزدیک اندیشناک

65 گرانباری مال چندان مجوی %~% که افتد به لشگرگهت گفتگوی

66 زهر غارت و مال کاری به دست %~% به درویش ده هر یک از هر چه هست

67 نهانی بخواهندگان چیز ده %~% که خشنودی ایزد از چیز به

68 دهش کز نظرها نهانی بود %~% حصار بد آسمانی بود

69 سپه را به اندازه ده پایگاه %~% مده بیشتر مالی از خرج راه

70 شکم بنده را چون شکم گشت سیر %~% کند بد دلی گر چه باشد دلیر

71 نه سیری چنان ده که گردند مست %~% نه بگذارشان از خورش تنگدست

72 چنان زی که هنگام سختی و ناز %~% بود لشگر از جزتوئی بی نیاز

73 به روزی دو نوبت برآرای خوان %~% سران سپه را یکایک بخوان

74 مخور باده در هیچ بیگانه بوم %~% تن آسان مشو تا نباشی به روم

75 بروشنترین کس ودیعت سپار %~% که از آب روشن نیاید غبار

76 چو روشن‌ترست آفتاب از گروه %~% امانت بدو داد دریا و کوه

77 اگر مقبلی مقبلانرا شناس %~% که اقبال را دارد اقبال پاس

78 مده مدبران را بر خویش راه %~% که انگور از انگور گردد سیاه

79 وفا خصلت مادر آورد توست %~% مگر از سرشتی که بود از نخست

80 چو مردم بگرداند آیین و حال %~% بگردد بر او سکه ملک و مال

81 ز خوی قدیمی نشاید گذشت %~% که نتوان به خوی دگر بازگشت

82 منه خوی اصلی چو فرزانگان %~% مشو پیرو خوی بیگانگان

83 پیاده که اوراست آیین شود %~% نگونسار گردد چو فرزین شود

84 اگر صاحب اقبال بینی کسی %~% نبینم که با او بکوشی بسی

85 به هر گردشی ms078 با سپهر بلند %~% ستیزه مبر تا نیابی گزند

86 بنه دل به هرچ آورد روزگار %~% مگردان سراز پند آموزگار

87 اگر نازی از دولت آید پدید %~% سر از ناز دولت نباید کشید

88 بنازی که دولت نماید مرنج %~% که در ناز دولت بود کان گنج

89 چو هنگام ناز تو آید فراز %~% کشد دولت آنروز نیز از تو ناز

90 صدف زان همه تن شدست استخوان %~% که مغزی چو در دارد اندرمیان

91 ازان سخت شد کان گوهر چو سنگ %~% که ناید گهر جز به سختی به چنگ

92 به سختی در اختر مشو بدگمان %~% که فرخ‌تر آید زمان تا زمان

93 ز پیروزه گون گنبد انده مدار %~% که پیروز باشد سرانجام کار

94 مشو ناامید ارشود کار سخت %~% دل خود قوی کن به نیروی بخت

95 بر انداز سنگی به بالا دلیر %~% دگرگون بود کار کاید به زیر

96 رها کن ستم را به یکبارگی %~% که کم عمری آرد ستمکارگی

97 شه از داد خود گر پشیمان شود %~% ولایت ز بیداد ویران شود

98 تو را ایزد از بهر عدل آفرید %~% ستم ناید از شاه عادل پدید

99 نکوی رای چون رای را بد کند %~% چنان دان که بد در حق خود کند

100 چو گردد جهان گاهگاه از نورد %~% به گرمای گرم و به سرمای سرد

101 در آن گرم و سردی سلامت مجوی %~% که گرداند از عادت خویش روی

102 چنان به که هر فصلی از فصل سال %~% به خاصیت خود نماید خصال

103 ربیع از ربیعی نماید سرشت %~% تموز از تموز آورد سرنبشت

104 چو هرچ او بگردد ز ترتیب کار %~% بگردد بر او گردش روزگار

105 بجای تو گر بد کند ناکسی %~% تو نیز ارکنی نیکوی با کسی

106 همانرا همین را فراموش کن %~% زبان از بدو نیک خاموش کن

107 مژه در نخفتن چو الماس دار %~% به بیداری آفاق را پاس دار

108 چنین ms079 زد مثل کاردان بزرگ %~% که پاس شبانست پابند گرگ

109 چو یابی توانائیی در سرشت %~% مزن خنده کانجا بود خنده زشت

110 وگر ناتوانی درآید به کار %~% مکن عاجزی برکسی آشکار

111 لب از خنده خرمی درمبند %~% غمین باش پنهان و پیدا بخند

112 به هر جا که حربی فراز آیدت %~% به حرب آزمایان نیاز آیدت

113 هزیمت پدیر از دگر حربگاه %~% نباید که یابد درآن حرب راه

114 گریزنده چون ره به دست آورد %~% به کوشندگان درشکست آورد

115 چو خواهی که باشد ظفر یار تو %~% ظفر دیده باید سپهدارتو

116 به فرخ رکابان فیروزمند %~% عنان عزیمت برآور بلند

117 به هرچ آری از نیک و از بد بجای %~% بد از خویشتن بین و نیک از خدای

118 چو این نامه نامور شد تمام %~% به شه داد و شه گشت ازو شادکام

1 دگر روز کز عطسه آفتاب %~% دمیدند کافور بر مشک ناب

2 فرستاد شه تا به روشن ضمیر %~% فلاطون نهد خامه را بر حریر

3 نگارد یکی نامه دلنواز %~% که خوانندگان را بود کارساز

4 به فرمان شه پیر دریا شکوه %~% جواهر برون ریخت از کان کوه

5 ز گوهر فشان کلک فرمانبرش %~% نبشته چنین بود در دفترش

6 که باد افزون ز آسمان و زمین %~% ز ما آفریننده را آفرین

7 پس از آفرین کردن کردگار %~% بساط سخن کرد گوهر نگار

8 که شاه جهان از جهان برترست %~% جهان کان گوهر شد او گوهرست

9 چو گوهر نهادست و گوهر نژاد %~% خطرناکی گوهر آرد به باد

10 نمودار اگر نیک اگر بد کند %~% باندازه گوهر خود کند

11 کمین گاه دزدان شد این مرحله %~% نشاید دراو رخت کردن یله

12 درین پاسگه هر که بیدار نیست %~% جهانبانی او را سزاوار نیست

13 جهانگیر چون سر برارد به میغ %~% به تدبیر گیرد جهان را چو تیغ

14 همان تیغ مردان که خونریز شد %~% به تدبیر فرزانگان تیز ms080 شد

15 به روز و به شب بزم شاهنشهی %~% ز دانا نباید که باشد تهی

16 شه آن به که بر دانش آرد شتاب %~% نباید که بفریبدش خورد و خواب

17 دو آفت بود شاهرا هم نفس %~% که درویش را نیست آن دسترس

18 یک آفت ز طباخه چرب دست %~% که شه را کند چرب و شیرین پرست

19 دگر آفت از جفت زیبا بود %~% کزو آرزو ناشکیبا بود

20 از این هردو شه را نباشد بهی %~% که آن برکند طبع و این تن تهی

21 نه بسیار کن شو نه بسیار خوار %~% کز آن سستی آید وزین ناگوار

22 جهان را که بینی چنین سرخ و زرد %~% بساطی فریبنده شد در نورد

23 جهان اژدهائیست معشوق نام %~% از آن کام نی جان براید ز کام

24 نگویم که دنیا نه از بهرماست %~% که هم شهری ما و هم شهر ماست

25 نباشیم از این‌گونه دنیا پرست %~% که آریم خوانی به خونی به دست

26 نهادی که برداشت از خون کند %~% فروداشتی بی جگر چون کند

27 از این چار ترکیب آراسته %~% ز هر گوهری عاریت خواسته

28 عنان به که پیچیم ازان پیشتر %~% که ایشان زما باز پیچند سر

29 اگر آب در خاک عنبر شود %~% سرانجام گوهر به گوهر شود

30 خری آبکش بود خیکش درید %~% کری بنده غم خورد و خر میدوید

31 جهان خار در پشت و ما خارپشت %~% به هم لایقست این درشت آن درشت

32 دوبیوه به‌هم گفتگو ساختند %~% سخن را به طعنه درانداختند

33 یکی گفت کز زشتی روی او %~% نگردد کسی در جهان شوی تو

34 دگر گفت نیکو سخن رانده‌ای %~% تو در خانه از نیکوئی مانده‌ای

35 چه خسبیم چندین بر این آستان %~% که با مرگ شد خواب هم‌داستان

36 کسی کو نداند که در وقت خواب %~% دگر ره به بیداری آرد شتاب

37 ز خفتن چو مردن بود در هراس ms081 %~% که ماند بهم خواب و مرگ از قیاس

38 درین ره جز این خواب خرگوش نیست %~% که خسبنده مرگ را هوش نیست

39 چه بودی کزین خواب زیرک و فریب %~% شکیبا شدی دیده ناشکیب

40 مگر دیدی احوال نادیده را %~% پسندیده و ناپسندیده را

41 وز این بیهده داوری ساختن %~% زمانی براسودی از تاختن

42 چرا از پی یک شکم وار نان %~% گراینده باید به هر سو عنان

43 شتاب آوریدن به دریا و دشت %~% چرا چون به نانی بود بازگشت

44 شتابندگانی که صاحب دلند %~% طلبکار آسایش منزلند

45 گذارند گیتی همه زیر پای %~% هم آخر به آسایش آرند رای

46 همه رهروان پیش بینندگان %~% کنند آفرین بر نشینندگان

47 سلامت در اقلیم آسودگیست %~% کزین بگذری جمله بیهود گیست

48 چه باید درین آتش هفت جوش %~% به صید کبابی شدن سخت کوش

49 سرانجام هر باز کوشیدنی %~% بجز خوردنی نیست و پوشیدنی

50 چو پوشیدنی باشد و خوردنی %~% حسابی دگر هست ناکردنی

51 به دریا درآنکس که جان میکند %~% هم آنکس که در کوه کان می‌کند

52 کس از روزی خویش درنگذرد %~% به اندازه خویش روزی خورد

53 هوس بین که چندین هزار آدمی %~% نهند آز در جان و زر در زمی

54 زر آکن که او خاک بر زر کند %~% خورد خاک و هم خاک بر سر کند

55 جهان آن کسی راست کو در جهان %~% خورد توشه راه با همرهان

56 ز کیسه به چربی برد بند را %~% دهد فربهی لاغری چند را

57 بیک جو که چربنده شد سنگ خام %~% بدان خشگیش چرب کردند نام

58 رهی در و برگی در آن راه نی %~% ز پایان منزل کس آگاه نی

59 نباید غنودن چنان بیخبر %~% که ناگاه سیلی درآید به سر

60 نه بودن چنان نیز بیخواب و خورد %~% که تن ناتوان گردد و روی زرد

61 کجا عزم راه آورد راه جوی %~% نراند چو آشفتگان ms082 پوی پوی

62 نگهبان برانگیزد آن راه را %~% کند برخود ایمن گذرگاه را

63 شب و روز بیدار باشد به کار %~% که بر خفتگان ره زند روزگار

64 پس و پیش بیند به فرهنگ و هوش %~% ندارد به گفتار بیگانه گوش

65 چو لشگرکشی باشدش ره شناس %~% ز دشواری ره ندارد هراس

66 گذر گر به هامون کند گر به کوه %~% پراکندگی ناورد در گروه

67 به موکب خرامد چو باران و برف %~% به هیبت نشیند چو دریای ژرف

68 زمین خیز آن بوم را یک دو مرد %~% به دست آرد و سیر دارد به خورد

69 وزیشان نهانی کند باز جست %~% که بی آب تخم از زمین برنرست

70 به آسانی آن کار گردد تمام %~% ز سختی نباید کشیدن لگام

71 چو آید ز یک سر سلامت پدید %~% سر چند کس را نباید برید

72 دران ره که دستی قویتر بود %~% زدن پای پیش آفت سر بود

73 نشاید دران داوری پی فشرد %~% که دعوی نشاید در او پیش برد

74 چو بر رشته کاری افتد گره %~% شکیبائی از جهد بیهوده به

75 همه کارها از فرو بستگی %~% گشاید ولیکن به آهستگی

76 فرو بستن کار در ره بود %~% گشایش در آن نیز ناگه بود

77 سخن گر چه شد گفته بر جای خویش %~% سخندانی شاه از این هست بیش

78 به هر جا که راند به نیک اختری %~% خرد خود کند شاه را رهبری

79 کسی را که یزدان بود کارساز %~% بود زادم و آدمی بی نیاز

80 دلی را که آرد فرشته درود %~% به اندیشه کس نیاید فرود

81 اگر من به فرمان شاه جهان %~% مثالی نبشتم چو کارآگهان

82 نیاوردم الا پرستش بجای %~% که اقبال شد شاه را رهنمای

83 نشد خاطر شاه محتاج کس %~% خدا و خرد یاور شاه بس

84 خرد باد در نیک و بد یار او %~% خدا باد سازنده کار او

85 ms083 خردمند چون نامه را کرد ساز %~% به شاه جهان داد و بردش نماز

86 دل شه ز بند غم آزاد گشت %~% از آن نامه نامور شاد گشت

1 سوم روز کین طاق بازیچه رنگ %~% برآورد بازیچه روم و زنگ

2 به سقراط فرمود دانای روم %~% که مهری ز خاتم درآرد به موم

3 نویسد خردنامه ارجمند %~% ز هر نوع دانش ز هر گونه پند

4 خردمند روی از پذیرش نتافت %~% به غواصی در به دریا شتافت

5 چنین راند بر کاغذ سیم سای %~% سواد سخن را به فرهنگ و رای

6 که فهرست هر نقش را نقشبند %~% بنام خدا سربرآرد بلند

7 جهان آفرین ایزد کارساز %~% که دارد بدو آفرینش نیاز

8 پس از نام یزدان گیتی پناه %~% طراز سخن بست بر نام شاه

9 که شاها درین چاه تمثال پوش %~% مشو جز به فرمان فرهنگ و هوش

10 ترا کز بسی گوهر آمیختند %~% نه از بهر بازی برانگیختند

11 پلنگست در ره نهان گفتمت %~% دلیری مکن هان وهان گفتمت

12 به هر جا که باشی ز پیکار و سور %~% مباش از رفیقی سزاوار دور

13 چو در بزم شادی نشست آوری %~% به ار یار خندان به دست آوری

14 مکن در رخ هیچ غمگین نگاه %~% که تا بر تو شادی نگردد تباه

15 چو روز سیاست دهی بار عام %~% میفکن نظر بر حریفان خام

16 نباید کزان لهو گستاخ کن %~% رود با تو گستاخیی در سخن

17 چو دریا مکن خو به تنها خوری %~% که تلخست هرچ آن چو دریا خوری

18 به هر کس بده بهره چون آب جوی %~% که تا پیش میرت شود هر سبوی

19 طعامی که در خانه داری به بند %~% به هفتاد خانه رسد بوی گند

20 چو از خانه بیرون فرستی به کوی %~% در و درگهت را کند مشگ‌بوی

21 بنفشه چو در گل بود ناشکفت %~% عفونت بود بوی او در نهفت

22 ms084 سر زلف را چون درآرد به گوش %~% کند خاک را باد عنبر فروش

23 حریصی مکن کاین سرای تو نیست %~% وزو جز یکی نان برای تو نیست

24 به یک قرصه قانع شو از خاک و آب %~% نئی بهتر آخر تو از آفتاب

25 خدائیست روی از خورش تافتن %~% که در گاو و خر شاید این یافتن

26 کسی کو شکم بنده شد چون ستور %~% ستوری برون آید از ناف گور

27 چو آید قیامت ترازو به دست %~% ز گاوی به خر بایدش بر نشست

28 زکم خوارگی کم شود رنج مرد %~% نه بسیار ماند آنکه بسیار خورد

29 همیشه لب مرد بسیار خوار %~% در آروغ بد باشد از ناگوار

30 چو شیران به اندک خوری خوی گیر %~% که بد دل بود گاو بسیار شیر

31 خر کاهلان را که دم میکشند %~% از آنست کابی به خم میکشند

32 به قطره ستان آب دریا چو میغ %~% به هنگام دادن بده بیدریغ

33 همان مشک سقا که پر میشود %~% از افشاندن آب پر میشود

34 چنان خورتر و خشک این خورد گاه %~% که اندازه طبع داری نگاه

35 ببخش و بخور بازمان اندکی %~% که بر جای خویشست ازین هر یکی

36 چو دادی و خوردی و ماندی بجای %~% جهان را توئی بهترین کدخدای

37 زهر طعمه‌ای خوشگواریش بین %~% حلاوت مبین سازگاریش بین

38 چو با سرکه سازی مشو شیر خوار %~% که با شیر سرکه بود ناگوار

39 مده تن به آسانی و لهو و ناز %~% سفر بین و اسباب رفتن بساز

40 به کار اندر آی این چه پژمردگیست %~% که پایان بیکاری افسردگیست

41 به دست کسان کان گوهر مکن %~% اگر زنده‌ای دست و پائی بزن

42 ترا دست و پای آن پرستشگرند %~% که تا نگذری از تو در نگذرند

43 پرستندگان گر چه داری هزار %~% پرستشگران را میفکن ز کار

44 چو تو خدمت پای و نیروی دست %~% حوالت کنی ms085 سوی پائین پرست

45 چو پائین پرستت نماند بجای %~% نه آنگه بمانی تو بیدست وپای

46 چو یابی پرستنده‌ای نغز گوی %~% ازوبیش از آن مهربانی مجوی

47 پرستار بد مهر شیرین زبان %~% به از بدخوئی کو بود مهربان

48 به گفتار خوش مهر شاید نمود %~% زبان ناخوش و مهربانی چه سود

49 سخن تا توانی به آزرم گوی %~% که تا مستمع گردد آزرم جوی

50 سخن گفتن نرم فرزانگیست %~% درشتی نمودن زدیوانگیست

51 سخن را که گوینده بد گو بود %~% نه نیکو بود گر چه نیکو بود

52 ز گفتار بد به بود فرمشی %~% پشیمان نگردد کس از خامشی

53 ز شغلی کزو شرمساری رسد %~% به صاحب عمل رنج و خواری رسد

54 ز هرچ آن نیابی شکیبنده باش %~% به امید خود را فریبنده باش

55 امید خورش بهترست از خورش %~% به وعده بود زیره را پرورش

56 نبینی که در گرمی آفتاب %~% حرامست برزیره جز زیره آب

57 چو زیره به آب دهن میشکیب %~% به آب دهم زیره را میفریب

58 گلی کز نم ابر خوابش برد %~% چو باران به سیل آید آبش برد

59 ستمکارگان را مکن یاوری %~% که پرسند روزیت ازین داوری

60 به خون ریختن کمتر آور بسیج %~% در اندیش ازین کنده پای پیچ

61 چه خواهی ز چندین سرانداختن %~% بدین گوی تا کی گرو باختن

62 بسا آب دیده که در میغ تست %~% بسا خون که در گردن تیغ تست

63 نترسی که شمشیر گردن زنت %~% بگیرد به خون کسی گردنت

64 کژاوه چنان ران که تا یکدومیل %~% نیندازدت ناقه در پای پیل

65 ببین تا چه خون در جهان ریختی %~% چه سرها به گردن در آویختی

66 بسا مملکت را که کردی خراب %~% چو پرسند چون دادخواهی جواب

67 بدین راست ناید کزین سبز باغ %~% گلی چند را سردرآری به داغ

68 منه دل بر این سبز خنگ شموس %~% که هست اژدهائی به رخ ms086 چون عروس

69 دلی دارد از مهربانی تهی %~% چه دل کز تنش نیست نیز آگهی

70 چو خاک از سکونت کمر بسته باش %~% شتابان فلک شد تو آهسته باش

71 تو شاهی چو شاهین مشو تیز پر %~% به آهستگی کوش چون شیر نر

72 عنانکش دوان اسب اندیشه را %~% که در ره خسکهاست این بیشه را

73 به کاری که غم را دهی بستگی %~% شتابندگی کن نه آهستگی

74 چو با بیگنه رای جنگ آوری %~% به ار در میانه درنگ آوری

75 بجز خونی و دزد آلوده دست %~% ببخشای بر هر گناهی که هست

76 ز دونان نگهدار پرخاش را %~% دلیری مده بر خود او باش را

77 چو شه با رعیت به داور شود %~% رعیت به شه بر دلاور شود

78 مشو نرم گفتار با زیر دست %~% که الماس از ارزیز گیرد شکست

79 گلیم کسان را مبر سر به زیر %~% گلیم خود از پشم خود کن چو شیر

80 کفن حله شد کرم بادامه را %~% که ابریشم از جان تند جامه را

81 ز پوشیدگان راز پوشیده دار %~% وزیشان سخن نانیوشنده دار

82 میاور به افسوس عمری بسر %~% که افسوس باشد پرافسوسگر

83 سخن زین نمط گر چه دارم بسی %~% نگویم که به زین نگوید کسی

84 ترا کایت آسمانی بود %~% ازین بیش گفتن زیانی بود

85 گرم تیز شد تیغ برمن مگیر %~% ز تیزی بود تیغ را ناگزیر

86 به تیغی چنین تیز بازوی شاه %~% قوی باد هر جا که راند سپاه

87 چو پرداخت زین درج درخامه را %~% پذیرفت شاه آن خرد نامه را

1 سحرگه که سربرگرفتم ز خواب %~% برافروختم چهره چون آفتاب

2 سریر سخن برکشیدم بلند %~% پراکندم از دل بر آتش سپند

3 به پیرایش نامه خسروی %~% کهن سرو را باز دادم نوی

4 ز گنج سخن مهر برداشتم %~% درو در ناسفته نگذاشتم

5 سر کلکم از گوهر انداختن %~% فلک را شکم خواست ms087 پرداختن

6 درآمد خرامان سمن سینه‌ای %~% به من داد تیغی در آیینه‌ای

7 که آشفته خویش چندین مباش %~% ببین خویشتن خویشتن بین مباش

8 نظر چون در آیینه انداختم %~% درو صورت خویش بشناختم

9 دگرگونه دیدم در آن سبز باغ %~% که چون پرنیان بود در پرزاغ

10 ز نرگس تهی یافتم خواب را %~% ندیدم جوان سرو شاداب را

11 سمن بر بنفشه کمین کرده بود %~% گل سرخ را زردی آزرده بود

12 از آن سکه رفته رفتم ز جای %~% فروماندم اندر سخن سست رای

13 نه پائی که خود را سبکرو کنم %~% نه دستی که نقش کهن نو کنم

14 خجل گشتم از روی بیرنگ خویش %~% نوائی گرفتم به آهنگ خویش

15 هراسیدم از دولت تیزگام %~% که بگذارد این نقش را ناتمام

16 ازین پیش کاید شبیخون خواب %~% به بنیاد این خانه کردم شتاب

17 مگر خوابگاهی به دست آورم %~% که جاوید دروی نشست آورم

18 پژوهنده دور گردنده حال %~% چنین گوید از گردش ماه و سال

19 که چون نامه حکم اسکندری %~% مسجل شد از وحی پیغمبری

20 ز دیوان فروشست عنوان گنج %~% که نامش برآمد به دیوان رنج

21 بفرمود تا عبره روم و روس %~% نبشتند برنام اسکندروس

22 از آن پیش کز تخت خود رخت برد %~% بدو داد و او را به مادر سپرد

23 به اندرز بگشاد مهر از زبان %~% چنین گفت با مادر مهربان

24 که من رفتم اینک تو از داد ودین %~% چنان کن که گویند بادا چنین

25 پدروار با بندگان خدای %~% چو مادر شدی مهرمادر نمای

26 به پروردن داد و دین زینهار %~% نگهدار فرمان پروردگار

27 به فرمانبری کوش کارد بهی %~% که فرمانبری به ز فرمان دهی

28 ضرورت مرا رفتنی شد به راه %~% سپردم به تو شغل دیهیم و گاه

29 گرفتم رهی دور فرسنگ پیش %~% ندانم که آیم بر اورنگ خویش

30 گرآیم چنان کن که از چشم بد ms088 %~% نه تو خیره باشی نه من چشم زد

31 وگر زامدن حال بیرون بود %~% به هش باش تا عاقبت چون بود

32 چنان کن که فردا دران داوری %~% نگیرد زبانت به عذر آوری

33 سخن چون به سر برد برداشت رخت %~% رها کرد برمادر آن تاج و تخت

34 بفرمود تا لشگر روم و شام %~% برو عرضه کردند خود را تمام

35 از آن لشگر آنچ اختیار آمدش %~% پسندیده‌تر صد هزار آمدش

36 گزین کرد هر مردی از کشوری %~% به مردانگی هریکی لشگری

37 چهارش هزار اشتر از بهر بار %~% پس و پیش لشگر کشیده قطار

38 هزار نخستین ازو بیسراک %~% به کردن کشی کوه را کرده خاک

39 هزار دیگر بختی بارکش %~% همه بارهاشان خورشهای خوش

40 هزار سوم ناقه ره نورد %~% به زیر زر و زیور سرخ و زرد

41 هزار چهارم نجیبان تیز %~% چو آهو گه تاختن گرم خیز

42 ز هر پیشه کاید جهان را به کار %~% گزین کرد صدصد همه پیشه کار

43 بدین سازمندی جهانگیر شاه %~% برافراخت رایت زماهی به ماه

44 ز مقدونیه روی در راه کرد %~% به اسکندریه گذرگاه کرد

45 سریر جهانداری آنجا نهاد %~% بر او روزکی چند بنشست شاد

46 به آیین کیخسرو تخت گیر %~% که برد از جهان تخت خود بر سریر

47 بفرمود میلی برافراختن %~% بر او روشن آیینه‌ای ساختن

48 که از روی دریا به یک ماهه راه %~% نشان باز داد از سپید و سیاه

49 بدان تا بود دیده بانگاه تخت %~% بر او دیده بانان بیدار بخت

50 چو ز آیینه بینند پوشیده راز %~% به دارنده تخت گویند باز

51 اگر دشمنی ترکتازی کند %~% رقیب حرم چاره سازی کند

52 چو فارغ شد از تختگاهی چنان %~% نشست از بر بور عالی عنان

53 نخستین قدم سوی مغرب نهاد %~% به مصر آمد آنجا دو روز ایستاد

54 وز آنجا برون شد به عزم درست %~% به فرمان ایزد ms089 میان بست چست

55 چو لختی زمین را طرف در نوشت %~% ز پهلوی وادی درآمد به دشت

56 ز مقدس تنی چند غم یافته %~% ز بیداد داور ستم یافته

57 تظلم کنان سوی راه آمدند %~% عنانگیر انصاف شاه آمدند

58 که چون از تو پاکی پذیرفت خاک %~% بکن خانه پاک را نیز پاک

59 به مقدس رسان رایت خویش را %~% برافکن ز گیتی بداندیش را

60 در آن جای پاکان یک اهریمنست %~% که با دوستان خدا دشمنست

61 مطیعان آن خانه ارجمند %~% نبینند ازو جز گداز و گزند

62 طریق پرستش رها می‌کند %~% پرستندگان را جفا میکند

63 به خون ریختن سربرافراختست %~% بسی را بناحق سرانداختست

64 همه در هراسیم از ین دیو زاد %~% توئی دیو بند از تو خواهیم داد

65 سکندر چو دید آن چنان زاریی %~% وزانسان برایشان ستمکاریی

66 ستمدیده را گشت فریادرس %~% به فریاد نامد ز فریاد کس

67 چو از قدسیان این حکایت شنید %~% عنان سوی بیت‌المقدس کشید

68 حصار جهان را که سرباز کرد %~% ز بیت المقدس سرآغاز کرد

69 سکندر به قدس آمد از مرز روم %~% بدان تا برد فتنه زان مرز و بوم

70 چو بیدادگر دشمن آگاه گشت %~% که آواز داد آمد از کوه و دشت

71 کمربست و آمد به پیگار او %~% نبود آگه از بخت بیدار او

72 به اول شبیخون که آورد شاه %~% بران راهزن دیو بر بست راه

73 چو بیدادگر دید خون ریختش %~% ز دروازه مقدس آویختش

74 منادی برانگیخت تا در زمان %~% ز بیداد او برگشاید زبان

75 که هر کو بدین خانه بیداد کرد %~% بدینگونه بخت بدش یاد کرد

76 چوزو بستد آن خانه پاک را %~% به عنبر برآمیخت آن خاک را

77 برآسود ازان جای آسودگان %~% فروشست ازو گرد آلودگان

78 جفای ستمکاره زو بازداشت %~% به طاعتگران جای طاعت گذاشت

79 ازو کار مقدس چو با ساز گشت %~% سوی ملک مغرب عنان تاز ms090 گشت

80 برافرنجه آورد از آنجا سپاه %~% وز افرنجه بر اندلس کرد راه

81 چو آمد گه دعوی و داوری %~% به دانش نمائی و دین پروری

82 کس از دانش و دین او سرنتافت %~% رهی دید روشن بدان ره شتافت

83 چو آموخت بر هر کسی دین و داد %~% به هر بقعه طاعت‌گهی نو نهاد

84 به رفتن دگر باره لشگر کشید %~% به عالم گشائی علم برکشید

85 به تعجیل میراند بر کوه و رود %~% کجا سبزه‌ای دید آمد فرود

86 چو از ماندگی گشت پرداخته %~% دگر باره شد عزم را ساخته

87 نمود از بیابان به دریا شتافت %~% درافکند کشتی به دریای آب

88 سه مه بر سر آب دریا نشست %~% بیاورد صیدی ز دریا به دست

89 از آنسو که خورشید میشد نهان %~% تکاپوی میکرد با همرهان

90 جزیره بسی دید بی‌آدمی %~% برون رفت و میشد زمی برزمی

91 بسی پیش باز آمدش جانور %~% هم از آدمی هم ز جنس دگر

92 دروهیچ از ایشان نیامیختند %~% وزو کوه بر کوه بگریختند

93 سرانجام چون رفت راهی دراز %~% نشیب زمین دیگر آمد فراز

94 بیابانی از ریگ رخشنده زرد %~% که جز طین اصفر نینگیخت گرد

95 برآن ریگ بوم ارکسی تاختی %~% زمین زیرش آتش برانداختی

96 همانا که بر جای ترکیب خاک %~% ز ترکیب گوگرد بود آن مغاک

97 چو یکمه در ان بادیه تاختند %~% ازو نیز هم رخت پرداختند

98 چو پایان آن وادی آمد پدید %~% سکندر به دریای اعظم رسید

99 در آن ژرف دریا شگفتی بماند %~% که یونانیش اوقیانوس خواند

100 محیط جهان موج هیبت نمود %~% از آن پیشتر جای رفتن نبود

101 فرو رفتن آفتاب از جهان %~% در آن ژرف دریا نبودی نهان

102 حجابی مغانی بد آن آب را %~% نپوشیدی از دیدها تاب را

103 فلک هر شبان روزی از چشم دور %~% به دریا درافکندی از چشمه نور

104 به ما در فرو رفتن ms091 آفتاب %~% اشارت به چشمه است و دریای آب

105 همان چشمه گرم کو راست جای %~% به دریا حوالت کند رهنمای

106 چو آبی به یکجا مهیا شود %~% شود حوضه و در به دریا شود

107 معیب بود تا بود در مغاک %~% معلق بود چون بود گرد خاک

108 در آن بحر کورا محیطست نام %~% معلق بود آب دریا مدام

109 چو خورشید پوشد جمال را جهان %~% پس عطف آن آب گردد نهان

110 به وقت رحیل آفتاب بلند %~% ز پرگار آن بحر پوشد پرند

111 علم چون به زیر آرد از اوج او %~% توان دیدنش در پس موج او

112 چو لختی رود در سر آرد حجاب %~% که آید نورد زمین در حساب

113 به دانش چنین مینماید قیاس %~% دگر رهبری هست برره شناس

114 چو آن چشمه گرم را دید شاه %~% نشد چشم او گرم در خوابگاه

115 ز دانا بپرسید کاین چشمه چیست %~% همیدون نگهبان این چشمه کیست

116 چنین گفت دانا که این آب گرم %~% بسا دیدها را که برد آب شرم

117 درین پرده بسیار جستند راز %~% نیامد به کف هیچ سر رشته باز

118 من این قصه پرسیدم از چند پیر %~% جوابی ندادست کس دلپذیر

119 دهد هر کسی شرح آن نور پاک %~% یکی گرد مرکز یکی زیر خاک

120 که داند که بیرون ازین جلوه‌گاه %~% کجا می‌کند جلوه خورشید و ماه

121 سکندر بران ساحل آرام جست %~% سوی آب دریا شد آرام سست

122 چو سیماب دید آب دریا سطبر %~% گذر بسته بر قطره دزدان ابر

123 درآبی چنان کشتی آسان نرفت %~% وگر رفت بی ره شناسان نرفت

124 شه از ره شناسان بپرسید راز %~% بسنجیدن کار و ترتیب ساز

125 که کشتی بدین آب چون افکنم %~% چگونه بنه زو برون افکنم

126 ندیدند کار آزمایان صواب %~% که شاه افکند کشتی آنجا برآب

127 نمودند شه را که صد رهنمون %~% ازین آب کشتی نیارد ms092 برون

128 دگر کاندرین آب سیماب فام %~% نهنگ اژدهائیست قصاصه نام

129 سیاه و ستمکاره و سهمناک %~% چو دودی که آید برون از مغاک

130 سیاست چنان دارد آن جانور %~% که بیننده چون بیندش یک نظر

131 دهد جان و دیگر نجنبد ز جای %~% که باشد براهی چنین رهنمای

132 بترزین همه آن کزین خانه دور %~% یکی فرضه بینی چو تابنده نور

133 بسی سنگ رنگین در آن موجگاه %~% همه ازرق و سرخ و زرد و سیاه

134 فروزنده چون مرقشیشای زر %~% منی و دومن کمتر و بیشتر

135 چو بیند درو دیده آدمی %~% بخندد ز بس شادی و خرمی

136 وزان خرمی جان دهد در زمان %~% همان دیدن و دادن جان همان

137 ولی هر چه باشد ز مثقال کم %~% ز خاصیت افتد و گر صد بهم

138 ز بهتان جان بردنش رهنمای %~% همی خواندش پهنه جان گزای

139 چو شد گفته این داستان شهریار %~% فرستاد و کرد آزمایش به کار

140 چنان بود کان پیر گوینده گفت %~% تنی چند از آن سنگ بر خاک خفت

141 بفرمود تا بر هیونان مست %~% به آن سنگ رنگین رسانند دست

142 همه دیدها باز بندند چست %~% کنند آنگه آن سنگ را باز جست

143 وزان سنگ چندانکه آید بدست %~% برندش به پشت هیونان مست

144 همه زیر کرباسها کرده بند %~% لفافه برو باز پیچیده چند

145 کنند آن هیونان ازان سنگ بار %~% نمانند خود را در آن سنگسار

146 به فرمان پذیری رقیبان راه %~% بجای آوریدند فرمان شاه

147 شه و لشگر از بیم چندان هلاک %~% گذشتند چون باد ازان زرد خاک

148 بفرمود شه تا از آن خاک زرد %~% شتربان صد اشتر گرانبار کرد

149 چو آمد به جائی که بود آبگیر %~% برو بوم آنجا عمارت پذیر

150 بفرمان او سنگها ریختند %~% وزان سنگ بنیادی انگیختند

151 همه هم‌چنان کرده کرباس پیچ %~% کزیشان یکی باز نگشاد هیچ

152 به ترکیب ms093 آن سنگها بندبند %~% برآورد بیدر حصاری بلند

153 برآورد کاخی چو بادام مغز %~% همه یک به دیگر برآورده نغز

154 گلی کرد گیرنده زان زرد خاک %~% برون بنا را براندود پاک

155 درون را نیندود و خالی گذاشت %~% که رازی در آن پرده پوشیده داشت

156 خنیده چنینست از آموزگار %~% که چون مدتی شد بر آن روزگار

157 فروریخت کرباس از روی سنگ %~% پدید آمد آن گوهر هفت رنگ

158 برون بنا ماند بر جای خویش %~% کزاندودش گل حرم داشت پیش

159 درون ماندگان خرقه انداختند %~% بران خرقه بسیار جان باختند

160 هران راهرو کامد آنجا فراز %~% به دیدار آن حصنش آمد نیاز

161 طلب کرد بر باره چون ره ندید %~% کمندی برافکند و بالا دوید

162 چو بر باره شد سنگ را دید زود %~% چو آهن ربا زود ازو جان ربود

163 ز سنگی که در یک منش خون بود %~% چو کوهی بهم برنهی چون بود

164 شنیدم ز شاهان یک آزاد مرد %~% شنید این سخن را و باور نکرد

165 فرستاد و این قصه را باز جست %~% براو قصه شد ز آزمایش درست

166 چوشاه آن بنا کرد ازو روی تافت %~% ز دریا بسوی بیابان شتافت

167 چو ششماه دیگر بپیمود راه %~% ستوه آمد از رنج رفتن سپاه

168 ازان ره که در پای پیل آمدش %~% گذرگه سوی رود نیل آمدش

169 به سرچشمه نیل رغبت نمود %~% که آن پایه را دیده نادیده بود

170 شب و روز برطرف آن رود بار %~% دو اسبه همی راند بر کوه و غار

171 بدان رسته کان رود را بود میل %~% همی شد چو آید سوی رود سیل

172 بسی کوه و دشت از جهان درنوشت %~% به پایان رسد آخر آن کوه و دشت

173 پدید آمد از دامن ریگ خشک %~% بلندی گهی سبز با بوی مشک

174 کمر در کمر کوهی از خاره سنگ %~% برآورده چون سبز با بوی مشک ms094

175 برو راه بربسته پوینده را %~% گذر گم شده راه جوینده را

176 کشیده عمود آن شتابنده رود %~% از آن کوه میناوش آمد فرود

177 یکی پشته بر راه آن بود تند %~% که از رفتنش پایها بود کند

178 کسی کو بدان پشته خار پشت %~% برانداختی جان به چنگال و مشت

179 زدی قهقهه چون بر او تاختی %~% از آنسوی خود را در انداختی

180 بر او گر یکی رفتنی و گر هزار %~% چو مرغان پریدی در آن مرغزار

181 فرستاده بر پشته شد چند کس %~% کز ایشان نیامد یکی باز پس

182 چو هر کس که بردی بر آن پشته رخت %~% تو گفتی بر آن یافتی تاج و تخت

183 چنان چشم از آن خیل برتافتی %~% که چشم از خیالش اثر یافتی

184 سکندر جهاندیدگان را بخواند %~% درین چاره‌جوئی بسی قصه راند

185 که نتوان برین کوه تنها شدن %~% دو همراه باید به یکجا شدن

186 سکونت نمودن در آن تاختن %~% بهر ده قدم منزلی ساختن

187 چو بر پشته رفتن گرفتن قرار %~% برانداختن آنچه باید به کار

188 به تدریج دیدن درآن سوی کوه %~% به یکره ندیدن که آرد شکوه

189 بکردند ازینسان و سودی نداشت %~% دگر باره دانا نظر برگماشت

190 چنین شد درآن داوری رهنمای %~% که مردی هنرمند و پاکیزه رای

191 نویسنده باشد جهاندیده مرد %~% همان خامه و کاغذش درنورد

192 بود خوب فرزندی آن مرد را %~% کزو دور دارد غم و درد را

193 چو میل آورد سوی آن پشته گاه %~% بود پور هم پشت با او به راه

194 به بالا شود مرد و فرزند زیر %~% بود بچه شیر زنجیر شیر

195 گر او باز پس ناید از اصل و بن %~% به فرزند خود بازگوید سخن

196 وگر زانکه دارد زبان بستگی %~% نویسد مثالی به آهستگی

197 فرو افکند سوی فرزند خویش %~% نبرد دل از مهر پیوند خویش

198 بدست آوریدند مردی شگرف ms095 %~% که مجموعه‌ای بود از آن جمله حرف

199 سوی کوه شد پیر و با او جوان %~% چو بچه که با شیر باشد دوان

200 دگر نیمروز آن جوان دلیر %~% ز پایان آن پشته آمد به زیر

201 ز کاغذ گرفته نوردی به چنگ %~% بر شاه شد رفته از روی رنگ

202 به شه داد کاغذ فرو خواند شاه %~% نبشته چنین بود کز گرد راه

203 به جان آن چنان آمدم کز هراس %~% به دوزخ ره خویش کردم قیاس

204 رهی گوئی از تار یک موی رست %~% برو هر که آمد ز خود دست شست

205 درین ره که جز شکل موئی نداشت %~% فرود آمد هیچ روئی نداشت

206 چو بر پشته خاره سنگ آمدم %~% ز بس تنگی ره به تنگ آمدم

207 ز آنسو که دیدم دلم پاره شد %~% خرد زان خطرناکی آواره شد

208 وزینسو ره پشته بی راغ بود %~% طرف تا طرف باغ در باغ بود

209 پر از میوه و سبزه و آب و گل %~% برآورده آواز مرغان دهل

210 هوا از لطافت درو مشک ریز %~% زمین از نداوت در او چشمه خیز

211 تکش با تلاوش در آویخته %~% چنین رودی از هر دو انگیخته

212 ازین سو همه زینت و زندگی %~% از آنسو همه آز و افکندگی

213 بهشت این و آن هست دوزخ سرشت %~% به دوزخ نیاید کسی از بهشت

214 دگر کان بیابان که ما آمدیم %~% ببین کز کجا تا کجا آمدیم

215 کرا دل دهد کز چنین جای نغز %~% نهد پای خود را در آن پای لغز

216 من اینک شدم شاه بدرود باد %~% شما شاد باشید و من نیز شاد

217 شه از راز پنهان چو آگاه گشت %~% سپه راند از آن کوهپایه به دشت

218 نگفت آنچه برخواند با هیچ‌کس %~% که تا هر دلی نارد آنجا هوس

219 چو دانست کانجا نشستن خطاست %~% گذرگه طلب کرد بر دست راست

220 در ms096 آن ره ز رفتن نیاسود هیچ %~% نمیکرد جز راه رفتن بسیچ

221 ز راه بیابان برون شد به رنج %~% چو ریگ بیابان روان کرده گنج

222 رهش ریگ و اندوهش از ریگ بیش %~% تف آهش از دیگ بر دیگ بیش

223 همه راه دشمن ز دام و دده %~% بهر گوشه‌ای لشگری صف زده

224 ولیکن چو کردندی آهنگ شاه %~% ز ظلمت شدی ره برایشان سیاه

225 کس از تیرگی ره نبردی برون %~% مگر رخصت شه شدی رهنمون

226 کسی کو کشیدی سراز رای او %~% شدی جای او کنده پای او

227 برون از میانجی و از ترجمه %~% بدانست یک یک زبان همه

228 سخن را به آهنگشان ساز داد %~% جواب سزاوارشان باز داد

229 بدینگونه میکرد ره را نورد %~% زمان زیر گردون زمین زیر گرد

230 در آن ره نبودش جز این هیچ‌کار %~% که چون باد بردی ز دلها غبار

231 دل آشنا را برافروختی %~% به بیگانگان دین در آموختی

232 چوزان دشت بگذشت چون دیو باد %~% قدم در دگر دیو لاخی نهاد

233 بیابانی از آتشین جوش او %~% زبانی سخن گفته در گوش او

234 جز آن زر که باشد خدای آفرید %~% کس از رستنیها گیاهی ندید

235 جهان‌جوی از آن کان زر تافته %~% بخندید چون طفل زر یافته

236 چو لختی در آن دشت پیمود راه %~% به باغ ارم یافت آرامگاه

237 پدید آمد آن باغ زرین درخت %~% که شداد ازو یافت آن تاج و تخت

238 درون رفت سالار گیتی نورد %~% زمین از درختان زر دید زرد

239 یکایک درختانش از میوه پر %~% همه میوه بیجاده و لعل و در

240 ز هر سو درآویخته سیب و نار %~% همه نار یاقوت و یاقوت نار

241 ز نارنج زرین و سیمین ترنج %~% فریب آمده بانظرها بغنج

242 بهارش جواهر زمین کیمیا %~% ز بیجاده گل وز زمرد گیا

243 بساطی کشیده دران سبز باغ %~% ز گوهر برافروخته چون چراغ ms097

244 دو تندیس از زر برانگیخته %~% زهر صورتی قالبی ریخته

245 چو در چشم پیکرشناس آمدی %~% اگر زر نبودی هراس آمدی

246 ز بلورتر حوضه‌ای ساخته %~% چو یخ پاره‌ای سیم بگداخته

247 در آن ماهیان کرده از جزع ناب %~% نماینده‌تر زانکه ماهی در آب

248 دوخشتی برآورده قصری عظیم %~% یکی خشت از زر یکی خشت سیم

249 چو شه شد در آن قصر زرینه خشت %~% گمان برد کامد به قصر بهشت

250 چو بسیار برگشت پیرامنش %~% دریده شد از گنج زر دامنش

251 رواقی جداگانه دید از عقیق %~% ز بنیاد تا سر به گوهر غریق

252 در او گنبدی روشن از زر ناب %~% درفشنده چون گنبد آفتاب

253 نیفتاده گردی بر آن زر خشک %~% بجز سونش عنبر و گرد مشک

254 در او رفت سالار فرهنگ و هوش %~% چو در گنبد آسمانها سروش

255 ستودانی از جزع تابنده دید %~% کزو بوی کافورتر میدمید

256 نهاده بر آن فرش مینا سرشت %~% یکی لوح یاقوت مینا نوشت

257 نبشته براو کای خداوند زور %~% که رانی سوی این ستودان ستور

258 درین دخمه خفتست شداد عاد %~% کزو رنگ و رونق گرفت این سواد

259 به آزرم کن سوی ما تاختن %~% مکن قصد برقع برانداختن

260 بکن ستر پوشی که پوشیده‌ایم %~% به رسوائی کس نکوشیده‌ایم

261 نگهدار ناموس ما در نهفت %~% که خواهی تو نیز اندرین خاک خفت

262 اگر خفته‌ای را درین خوابگاه %~% برآرند گنبد ز سنگ سیاه

263 سرانجامش این گنبد تیز گشت %~% ز دیوار گنبد درآرد به دشت

264 تنش را نمک سود موران کند %~% سرش خاک سم ستوران کند

265 بلی هر کسی از بهر ایوان خویش %~% ستونی کند بر ستودان خویش

266 ولیکن چو بینی سرانجام کار %~% برد بادش از هر سوئی چون غبار

267 که داند که شداد را پای و دست %~% به نعل ستور که خواهد شکست

268 غبار پراکنده را در مغاک %~% رها کن که هم ms098 خاک به جای خاک

269 از آن تن که بادش پراکنده کرد %~% نشانی نبینی جز این کوه زرد

270 تو نیز ای گشاینده قفل راز %~% بترس از چنین روز و با ما بساز

271 مباش ایمن ارزانکه آزاده‌ای %~% که آخر تو نیز آدمی زاده‌ای

272 همه گنج این گنجدان آن تست %~% سرو تاج ماهم به فرمان تست

273 گشادست پیش تو درهای گنج %~% سپاه ترا بس شد این پای رنج

274 ببر گنج کان بر تو باری مباد %~% ترا باد و بامات کاری مباد

275 سکندر بر آن لوح ناریخته %~% چو لوحی شد از شاخی آویخته

276 وزان خط که چون قطره آب خواند %~% بسا قطره آب کز دیده راند

277 چو از چشم گرینده اشک‌بار %~% بر آن خوابگه کرد لختی نثار

278 برون رفت وزان گنجدان رخت بست %~% بدان گنج و گوهر نیالود دست

279 ز باغی که در بیغ تیغ آمدش %~% یکی میوه چیدن دریغ آمدش

280 چو دانست کان فرش زر ساخته %~% به عمری درازست پرداخته

281 از آن گنجدان کان همه گنج داشت %~% نه خود برگرفت و نه کس را گذاشت

282 همه راه او خود پر از گنج بود %~% زر ده دهی سیم ده پنج بود

283 دگر باره سر در بیابان نهاد %~% برو بوم خود را همی کرد یاد

284 چو یک نیمه راه بیابان برید %~% گروهی دد آدمی سار دید

285 بیابانیانی سیه‌تر ز قیر %~% به بیغوله غارها جای گیر

286 بپرسیدشان کاندرین ساده دشت %~% چه دارید از افسانها سرگذشت

287 گذشت از شما کیست از دام و دد %~% که دارد دراین دشت ماوای خود

288 چنین باز دادند شه را جواب %~% که دورست ازین بادیه ابروآب

289 درین ژرف صحرا که ماوای ماست %~% خورشهای ما صید صحرای ماست

290 درین دشت نخجیر بانی کنیم %~% به رسم ددان زندگانی کنیم

291 خوریم آنچه زان صید یابیم نرم %~% کنیم آلت جامه از موی و ms099 چرم

292 نه آتش به کار آید اینجا نه آب %~% بود آب از ابر آتش از آفتاب

293 به روز سپید آفتاب بلند %~% بود آتش ما درین شهر بند

294 ز شبنم چو گردد هوا نیزتر %~% دم ما کند زان نسیم آبخور

295 درین کنج ما را جز این ساز نیست %~% وزین برتر انجام و آغاز نیست

296 همان نیز پرسی ز دیگر گروه %~% که دارند مأوا درین دشت و کوه

297 درین آتشین دشت بن ناپدید %~% که پرنده دروی نیارد پرید

298 بیابانیانند وحشی بسی %~% که هرگز نگیرند خو با کسی

299 ببرند چندان به یک‌روز راه %~% که آن برنخیزد ز ما در دو ماه

300 ازیشان به ما یک یک آید به دست %~% بپرسیم ازو چون شود پای بست

301 که بی آب چون زندگانی کنند %~% به ما بر چرا سرفشانی کنند

302 نمایند کاب از بنه زهر ماست %~% زتری هوائیست کز بهر ماست

303 نسازیم چون مار با هیچ‌کس %~% خورشهای ما سوسمارست و بس

304 ز شغل شما چون نیابیم سود %~% شما را پرستش چه باید نمود

305 دگرگونه پرسیمشان در نهفت %~% چه هنگام خورد و چه هنگام خفت

306 که چندانکه رفتند بالا و پست %~% درین بادیه کاب ناید بدست

307 به پایان این بادیه کس رسید %~% همان پیکری دیگر از خلق دید

308 به پاسخ چنین گفته‌اند آن گروه %~% که بسیار گشتیم در دشت و کوه

309 دویدیم چون آهوان سال و ماه %~% به پایان وادی نبردیم راه

310 بیابانیانی دگر دیده‌ایم %~% وزیشان خبر نیز پرسیده‌ایم

311 که بیرون ازین پیکر قیرگون %~% نشانی دگر می‌دهد رهنمون

312 نشان داده‌اند از بر خویش دور %~% بدانجا که خورشید را نیست نور

313 یکی شهر چون بیشه مشک بید %~% در او آدمی پیکرانی سپید

314 نکو روی و خوش خوی و زیبا خصال %~% ز پانصد یکی را فزونست سال

315 وگر نیز پانصد برآید دگر %~% نبینی کسی را ms100 ز پیری اثر

316 برون از وطن گاه آن دلکشان %~% به ما کس ندادست دیگر نشان

317 از آن نیز بیرون درین خاک پست %~% بسی کوه و صحرای نادیده هست

318 درونیست روینده را آبخورد %~% که گرماش گرماست و سرماش سرد

319 چوزو رستنی برنیاید ز خاک %~% در آن جانور چون نگردد هلاک

320 همینست رازی که ما جسته‌ایم %~% ز دیگر حکایت ورق شسته‌ایم

321 سکندر به آن خلق صاحب نیاز %~% ببخشید و بخشودشان برگ و ساز

322 در آموختشان رسم و آیین خویش %~% برافروختشان دانش از دین خویش

323 وزیشان به هنجارهای درست %~% سوی ربع مسکون نشان بازجست

324 چو زو کار خود سازور یافتند %~% به ره بردنش زود بشتافتند

325 از آن خاک جوشان و باد سموم %~% نمودند راهش به آباد بوم

326 سکندر در آن دشت بیگاه و گاه %~% دواسبه همیراند بیراه و راه

327 سرانجام کان ره به پایان رسید %~% دگر باره شد عطف دریا پدید

328 هم از آب دریا به دریا کنار %~% تلاوشگهی دید چون چشمه سار

329 فکندند ماهی برآن چشمه رخت %~% بر آسوده گشتند از آن رنج سخت

330 دگر باره کشتی بسی ساختند %~% ز ساحل به دریا در انداختند

331 چو دریا بریدند یک ماه بیش %~% به خشکی رساندند بنگاه خویش

332 چو از تاب انجم شب تب زده %~% بپیچید چون مار عقرب زده

333 زباده جنوبی در آمد نسیم %~% دل رهروان رست از اندوه و بیم

334 گرفتند یک ماه آنجا قرار %~% که هم سایبان بود وهم چشمه سار

335 به مرهم رسیدند از آن خستگی %~% زتن رنجشان شد به آهستگی

1 مغنی دلم دور گشت از شکیب %~% سماعی ده امشب مرا دل فریب

2 سماعی که چون دل به گوش آورد %~% ز بیهوشیم باز هوش آورد

3 سخن سنج این درج گوهرنگار %~% ز درج این چنین کرد گوهر نثار

4 که چون شه ز مشرق برون برد رخت %~% به ms101 عرض جنوبی برافراخت تخت

5 هوای جهان دیده سازنده‌تر %~% زمانه زمین را نوازنده‌تر

6 چو قاروره صبح نارنج بوی %~% ترنجی شد از آب این سبز جوی

7 از آن کوچگه رخت پرداختند %~% سوی کوچگاهی دگر تاختند

8 نمودند منزل شناسان راه %~% که چون شه کند کوچ از ین کوچگاه

9 دهی بیند آراسته چون بهشت %~% سوادش پر از سبزه و آب و کشت

10 در او مردمانی همه سرپرست %~% رها کرده فرمان یزدان زدست

11 مگر شاهشان در پناه آورد %~% وزان گمرهی باز راه آورد

12 چو شب خون خورشید درجام کرد %~% در آن منزل آن شب شه آرام کرد

13 چو طاوس خورشید بگشاد بال %~% زر اندود شد لاجوردی هلال

14 جهان‌جوی بر بارگی بست رخت %~% ز فتراک او سربرآورده بخت

15 خرامند میرفت بر پشت بور %~% به گور افکنی همچو بهرام گور

16 پدید آمد آن سبزه و جوی و باغ %~% جهان در جهان روشنی چون چراغ

17 دهی چون بهشتی برافروخته %~% بهشتی صفت حله بردوخته

18 چو شه در ده سرپرستان رسید %~% دهی دید و ده مهتری را ندید

19 خدائی نه و ده خدایان بسی %~% نه در کس دهائی نه در ده کسی

20 خمی هر کس از گل برانگیخته %~% ز کنجد درو روغنی ریخته

21 جداگانه در روغن هر خمی %~% فکنده ز نامردمی مردمی

22 پس سی چهل روز یا بیشتر %~% کشیدندی از مرد سرگشته سر

23 سری بودی از مغز و از پی تهی %~% فرومانده برتن همه فربهی

24 نهادندی آن کله خشک پیش %~% وزو بازجستندی احوال خویش

25 قضیبی زدندی برآن استخوان %~% شدندی بر آن کله فریاد خوان

26 که امشب چه نیک و بد آید پدید %~% همان روز فردا چه خواهد رسید

27 صدائی برون آمدی از نهفت %~% صدائی که مانند باشد بگفت

28 که فردا چنین باشداز گرم و سرد %~% چنین نقش دارد جهان در نورد

29 گرفتندی آن نقش را ms102 در خیال %~% چنین بودشان گردش ماه و سال

30 چو دانست فرمانده چاره ساز %~% که تعلیم دیوست از آنگونه راز

31 بفرمود تا کلها بشکنند %~% خم روغن از خانها برکنند

32 بسی حجت انگیخت رایش درست %~% که تا دورشان کرد از آن رای سست

33 در آموختشان رسم دین پروری %~% حساب خدائی و پیغمبری

34 بر آن قوم صاحب‌دلی برگماشت %~% که داند دلی چند را پاس داشت

35 چو شد کار آن کشور آراسته %~% روا رو شد از راه برخاسته

36 به فرخ رکابی و خرم دلی %~% برون راند از آن شاه یک منزلی

37 ره انجام را زیر زین رام کرد %~% چو انجم در آن ره کم آرام کرد

38 رهی پیچ بر پیچ تاریک و تنگ %~% همه راه پرخارو پر خاره سنگ

39 پدیدار شد تیغ کوهی بلند %~% که از برشدن بود جان را گزند

40 پس و پیش آن کوه را دید شاه %~% ضرورت برو کرد بایست راه

41 برون برد لشگر بر آن تیغ کوه %~% ز رنج آمده تیغ داران ستوه

42 ز تیزی و سختی که آن سنگ بود %~% سم چارپایان بر آن سنگ سود

43 چو شه دید کز سنگ پولادسای %~% خراشیده میشد سم چارپای

44 بفرمود تا از تن گاو و گور %~% به چرم اندر آرند سم ستور

45 نمدها و کرباسهای سطبر %~% ببندند بر پای پویان هژبر

46 همه رهگذرها بروبند پاک %~% ز سنگی که پوینده شد زو هلاک

47 به فرمان شه راه میروفتند %~% گریوه به پولاد میکوفتند

48 از آنان که بودند فراش راه %~% تنی چند رفتند نزدیک شاه

49 یکی مشت سنگ آوریدند پیش %~% که سم ستوران ازینست ریش

50 به نعل ستوران درش یافتیم %~% بسختیش از آن نعل برتافتیم

51 بسی کوفتیمش به پولاد سخت %~% نشد پاره پولاد شد لخت لخت

52 برآن سنگ زد شاه شمشیر تیز %~% نبرید و شمشیر شد ریز ریز

53 بهرجوهری ساختندش خراش ms103 %~% به ارزیز برخاست ازوی تراش

54 چو شه دید کوسنگ را آس کرد %~% ز برندگی نامش الماس گرد

55 همی گفت با هر کس از هر دری %~% که هست این گرانمایه‌تر جوهری

56 بدان تا پژوهش سگالی کنند %~% ره خویش از الماس خالی کنند

57 نمودنش به هر سنگ جوئی سپرد %~% که تا راه داند بدان سنگ برد

58 چو افتاد در لشگر این گفتگوی %~% میان بست هر یک بدین جستجوی

59 بسی باز جستند بالا و پست %~% گرانمایه گوهر کم آمد بدست

60 کمر به کمر گرد بر گرد کوه %~% یکی وادیی بود دریا شکوه

61 فراوان در آن وادی الماس بود %~% که روشن‌تر از آب در طاس بود

62 چو دریا که گوهر برآرد زغار %~% نه دریای ماهی که دریای مار

63 زماران دروصد هزاران به جوش %~% که دیدست ماران گوهر فروش

64 مگر زان شد آن ره ز ماران به رنج %~% که بی مار نتوان شدی سوی گنج

65 همان راه گنجینه دشوار بود %~% طریق شدن ناپدیدار بود

66 چو شه دیدکان کان الماس خیز %~% گذرگاه دارد چو الماس تیز

67 هم از ترس ماران هم از رنج راه %~% کسی سوی وادی نرفت از سپاه

68 نظر کرد هر سو چو نظاره‌ای %~% بدان تا به دست آورد چاره‌ای

69 عقاب سیه بر کمرهای سنگ %~% بسی دید هر یک شکاری به چنگ

70 چو زانسان عقابان پرنده دید %~% عقابین اندیشه را سرکشید

71 بفرمود کارند میشی هزار %~% نبینند کان فربهست این نزاد

72 گلو باز برند یک‌باره شان %~% کنند آنگه از یکدگر پاره‌شان

73 کجا کان الماس بینند زیر %~% بر آن کان فشانند یک یک دلیر

74 به فرمانبری زانکه فرمان بدوست %~% از آن گوسفندان کشیدند پوست

75 کجا کان الماس بشناختند %~% از آن گوشت لختی بینداختند

76 چو الماس دوسیده شد بر کباب %~% به جنبش در آمد ز هر سو عقاب

77 کباب و نمک هر دو ms104 برداشتند %~% در آن غار جز مار نگذاشتند

78 ببردند و خوردند بالای کوه %~% پس هر عقابی دوان ده گروه

79 هر الماس کز گوش افتاده بود %~% بر شاه برد آنکه آزاده بود

80 شه الماسها را بهم گرد کرد %~% بدش آبگون بود و نیکوش زرد

81 وز آنجا سوی پستی آورد میل %~% فرود آمد از کوه چون تند سیل

82 در آن پویه تعجیل میساختند %~% رهی بی قلاوز همی تاختند

83 ستوران ز نعل آتش انگیخته %~% بجای خوی از سینه خون ریخته

84 چو رفتند یک ماه از آن راه پیش %~% سم باد پایان شد از پویه ریش

85 هم آخر به نیروی بخت بلند %~% سپاه از گله رست و شاه از گزند

86 برون برد شه رخت از آن سنگلاخ %~% عمارت‌گهی دید و جایی فراخ

87 در آن زرعگه کشتزاری شگرف %~% نوازش گرفته ز باران و برف

88 ز سبزی و تری و تابندگی %~% بر او جان و دل را شتابندگی

89 ز تاراج آن سبزه پی کرده گم %~% سپنج ستوران بیگانه سم

90 جوانی در آن کشته چون شیرمست %~% برهنه سروپای بیلی به دست

91 ز خوبی و چالاکی پیکرش %~% سزاوار تاج کیانی سرش

92 فروزنده بیلش چو زرین کلید %~% نشان برومندی از وی پدید

93 گهی بیل برداشت گاهی نهاد %~% گهی بند می‌بست و گه می‌گشاد

94 جهاندار خواندش به آزرم و گفت %~% که خوی تو با خاک چون گشت جفت

95 جوانی و خوبی و بیدار مغز %~% ز نغزان نباید بجز کار نغز

96 نه کار تو شد بیل برداشتن %~% به ویرانه‌ای دانه‌ای کاشتن

97 بدین فرخی گوهری تابناک %~% نه فرخ بود هم ترازوی خاک

98 بیا تا ترا پادشاهی دهم %~% ز پیگار خاکت رهائی دهم

99 به پاسخ کشاورز آهسته رای %~% چو آورده بد شرط خدمت بجای

100 چنین گفت کای رایض روزگار %~% همه توسنان از تو آموزگار

101 چنان مان بهر پیشه ور پیشه‌ای ms105 %~% که در خلقتش ناید اندیشه‌ای

102 بجز دانه کاری مرا کار نیست %~% به من پادشاهی سزاوار نیست

103 کشاورز را جای باشد درشت %~% چو نرمی ببیند شود کوژ پشت

104 تنم در درشتی گرفتست چرم %~% هلاک درشتان بود جای نرم

105 تن سخت کو نازنینی کند %~% چو صمغی بود کانگبینی کند

106 خوش آمد جهان‌جوی را پاسخش %~% ثنا گفت بر گفتن فرخش

107 خبر باز پرسیدش از کردگار %~% کز اینسان ترا کیست پروردگار

108 که شد پاسدار تو در خفت و خیز %~% پناهت کجا کرد بازار تیز

109 کرا می‌پرستی کرا بنده‌ای %~% نظر بر کدامین ره افکنده‌ای

110 جوانمرد گفت ای ز گیتی خدای %~% به پیغمبری خلق را رهنمای

111 در آن کس دل خویش بستم که تو %~% همان قبله را میپرستم که تو

112 برآرنده آسمان کبود %~% نگارنده کوه و صحرا و رود

113 شب و روز پیش جهان آفرین %~% نهم چند ره روی خود بر زمین

114 بدین چشم و ابروی آراسته %~% کزینسان به من داد ناخواست

115 بدیگر کرمها که با من نمود %~% که از هر یکم هست صدگونه سود

116 سپاسش برم واجب آید سپاس %~% برآنکس که او باشد ایزدشناس

117 ترا کامدستی به پیغمبری %~% پذیرفتم از راه دین پروری

118 ترا دیده‌ام پیشتر زین به خواب %~% به تو زنده گشتم چو ماهی به آب

119 کنون کامدی وین خبر شد عیان %~% به خدمتگری چون نبندم میان

120 نگویم جهان چون توئی ناورید %~% جهان آفرین چون توئی نافرید

121 جهان را توئی مایه خرمی %~% ز سد تو دارد جهان محکمی

122 سکندر بران پاک سیرت جوان %~% که بودش سر و سایه خسروان

123 ثنا گفت و برتارکش بوسه داد %~% همان نام یزدان براو کرد یاد

124 برآراستش خلعت خسروی %~% به دین خدا کرد پشتش قوی

125 در آن مرز و آن مرغزار فراخ %~% که هم سرخ گل بود و هم سبز شاخ

126 شبان روزی آسود ms106 شه با سپاه %~% سبکتر شد از خستگیهای راه

127 چو سالار این هفت خروار کوس %~% برآورد بانگ از گلوی خروس

128 دگر باره شه رفتن آغاز کرد %~% دگر ره بسیچ سفر ساز کرد

129 چو زان مراحله منزلی چند راند %~% به منزل دگر بار منزل رساند

130 فروزنده مرزی چو روشن بهشت %~% زمینهای وی جمله بی گاو و کشت

131 درخت و گل و سبزه آب روان %~% عمارت‌گهی درخور خسروان

132 جز آتش خلل نی که نا کشته بود %~% زمینی به آبی درآغشته بود

133 بپرسید کاین مرز را نام چیست %~% سر و سرور این برو بوم کیست

134 کشاورز و گاو آهن و گاوکو %~% کجا در چنین ده کند گاو هو

135 یکی از مقیمان آن زرعگاه %~% چنین گفت بعد از زمین بوس شاه

136 که اقصای این دل گشاینده مرز %~% حوالی بسی دارد از بهر ورز

137 در او هر چه کاری به هنگام خویش %~% یکی زو هزار آورد بلکه بیش

138 ولیکن ز بیداد یابد گزند %~% نگردد کس از دخل او بهره‌مند

139 اگر داد بودی و داور بسی %~% ده آباد بودی و در ده کسی

140 به انصاف و داد آرد این خاک بر %~% تباهی پذیرد ز بیدادگر

141 چو از دخل او گردد انصاف کم %~% بسوزد ز گرمی بپوسد ز نم

142 به یک جو که در مالش آرند میل %~% جو و گندمش را برد باد و سیل

143 سبک منجنیقست بازوی او %~% که گردد به یک جو ترازوی او

144 چو خسرو خبر یافت کان خاک و آب %~% ز بیداد بیدادگر شد خراب

145 درو سدی از عدل بنیاد کرد %~% همان نامش اسکندر آباد کرد

146 به آبادیش داد منشور خویش %~% که هر کس دهد حق مزدور خویش

147 دهد هرکسی مال خود را زکات %~% به تاراجشان کس نیارد برات

148 در او ره نباید برات آوری %~% هزار آفرین برچنان داوری

1 مغنی مدار ms107 از غنا دست باز %~% که این کار بی ساز ناید بساز

2 کسی را که این ساز یاری کند %~% طرب بادلش سازگاری کند

3 خوشا نزهت باغ در نوبهار %~% جوان گشته هم روز و هم روزگار

4 بنفشه طلایه کنان گرد باغ %~% همان نرگس آورده بر کف چراغ

5 ز خون مغز مرغان به جوش آمده %~% دل از جوش خون در خروش آمده

6 شکم کرده پر زیر شمشاد و سرو %~% خروس صراحی ز خون تذرو

7 به رقص آمده آهوان یکسره %~% زدشت آمد آواز آهو بره

8 بساط گل افکنده برطرف جوی %~% به رامشگری بلبلان نغز گوی

9 نسیم گل و ناله فاخته %~% چو یاران محرم بهم ساخته

10 چه خوشتر در این فصل ز آواز رود %~% وزآن آب گل کز گل آید فرود

11 سرآینده ترک با چشم تنگ %~% فروهشته گیسو به گیسوی چنگ

12 بسی ساز ابریشم از ناز او %~% دریده بر ابریشم ساز او

13 سخنهای برسخته بر بانگ ساز %~% تو گوئی و او گوید از چنگ باز

14 ازو بوسه وز تو غزالهای تر %~% یکی چون طبرزد یکی چون شکر

15 به بوسه غزلهای‌تر میدهی %~% طبرزد ستانی شکر میدهی

16 دلم باز طوطی نهاد آمدست %~% که هندوستانش به یاد آمدست

17 چو کوه از ریاحین کفل گرد کرد %~% برآمیخت شنگرف با لاجورد

18 گیاخواره را گل ز گردن گذشت %~% نفیر گوزن آمد از کوه و دشت

19 گل‌تر برون آمد از خار خشک %~% بنفشه برآمیخت عنبر به مشک

20 به عنبر خری نرگس خوابناک %~% چو کافور ترسر برون زد ز خاک

21 به فصلی چنان شاه ایران و روم %~% زویرانی آمد به آباد بوم

22 دگرباره بر مرز هندوستان %~% گذر کرد چون باد بر بوستان

23 وز آنجا به مشرق علم برفراخت %~% یکی ماه بردشت و بر کوه تاخت

24 از آن راه چون دوزخ تافته %~% کزو پشت ماهی تبش یافته

25 درآمد به آن ms108 شهر مینو سرشت %~% که ترکانش خوانند لنگر بهشت

26 بهاری درو دید چون نوبهار %~% پرستش گهی نام او قندهار

27 عروسان بت روی در وی بسی %~% پرستنده بت شده هر کسی

28 در آن خانه از زر بتی ساخته %~% بر او خانه گنج پرداخته

29 سرو تاج آن پیکر دلربای %~% برآورده تا طاق گنبد سرای

30 دو گوهر به چشم اندرون دوخته %~% چو روشن دو شمع برافروخته

31 فروزنده در صحن آن تازه باغ %~% ز بس شب‌چراغی به شب چون چراغ

32 بفرمود شه تا برآرند گرد %~% ز تمثال آن پیکر سالخورد

33 زر و گوهرش برگشایند زود %~% که با بت زیان بود و با خلق سود

34 سخنگو یکی لعبت از کنج کاخ %~% سوی شاه شد کرده ابرو فراخ

35 به گیسو غبار از ره شاه رفت %~% بسی آفرین کرد بر شاه و گفت

36 که شاه جهان داور دادگر %~% که از خاور اوراست تا باختر

37 به زر و به گوهر ندارد نیاز %~% که گیتی فروزست و گردن فراز

38 دگر کین بت از گفته راستان %~% فریبنده دارد یکی داستان

39 اگر شاه فرمان دهد در سخن %~% فرو گویم آن داستان کهن

40 جهاندار فرمود کان دل نواز %~% گشاید در درج یاقوت باز

41 دگر ره پری پیکر مشک خال %~% گشاد از لب چشمه آب زلال

42 دعا گفت و گفت این فروزنده کاخ %~% که زرین درختست و پیروزه شاخ

43 از آن پیش کایین بت‌خانه داشت %~% یکی گنبد نیم ویرانه داشت

44 دو مرغ آمدند از بیابان نخست %~% گرفته دو گوهر به منقار چست

45 نشستند بر گنبد این سرای %~% ز فیروزی و فرخی چون همای

46 همه شهر مانده در ایشان شگفت %~% که چون شاید آن مرغکان را گرفت

47 برین چون برآمد زمانی دراز %~% فکندند گوهر پریدند باز

48 بزرگان که این مملکت داشتند %~% بر آن گوهر اندیشه بگماشتند

49 طمع بردل هر کسی کرد ms109 راه %~% که بر گوهر او را بود دستگاه

50 پدید آمد اندر میان داوری %~% خرد کردشان عاقبت یاوری

51 بر آن رفت میثاق آن انجمن %~% که از بهر بت‌خانه خویشتن

52 بتی ساختند آن همه زر در او %~% بجای دو چشم آن دو گوهر در او

53 دری کان ره آورد مرغ هواست %~% گرش آسمان برنگیرد رواست

54 ز خورشید گیرد همه دیده نور %~% ز ما کی کند دیده خورشید دور

55 چراغی که کوران بدان خرمند %~% در او روشنان باد کمتر دمند

56 مکن بیوه‌ای چند را گرم داغ %~% شب بیوگان را مکن بی چراغ

57 بت خوش زبان چون سخن یاد کرد %~% یت بی زبان را شه آزاد کرد

58 نبشت از بر پیکر آن نگار %~% که با داغ اسکندرست این شکار

59 چو دید آن پری رخ که دارای دهر %~% بر آن قهرمانان نیاورد قهر

60 یکی گنج پوشیده دادش نشان %~% کزو خیزه شد چشم گوهر کشان

61 شه آن گنج آکنده را برگشاد %~% نگه داشت برخی و برخی بداد

62 دگر ره ز مینوی روحانیان %~% درآورد سر با بیابانیان

63 بسی راند بر شوره و سنگلاخ %~% گهی منزلش تنگ و گاهی فراخ

64 بهر بقعه‌ای کادمی زاد دید %~% به ایشان سخن گفت و زیشان شنید

65 ز یزدان پرستی خبر دادشان %~% ز دین توتیای نظر دادشان

66 ز پرگار مشرق زمین بر زمین %~% دگر ره درآمد به پرگار چین

67 چو خاقان خبر یافت از کار او %~% برآراست نزلی سزاوار او

68 به درگاه شاه آمد آراسته %~% جهان پرشد از گنج و از خواسته

69 دگر ره زمین بوس شه تازه کرد %~% شهش حشمتی بیش از اندازه کرد

70 چو ز آمیزش این خم لاجورد %~% کبودی درآمد به دیبای زرد

71 نشستند کشور خدایان بهم %~% سخن شد زهر کشوری بیش و کم

72 پس آنگه شد روزگاری دراز %~% همه عهدها تازه کردند باز

73 پذیرفت خاقان ms110 ازو دین او %~% درآموخت آیات و آیین او

74 دگر روز چون مهر بر مهر بست %~% قراخان هندو شد آتش پرست

75 سکندر به خاقان اشارت نمود %~% کزین مرحله کوچ سازیم زود

76 مرا گفت اگر چند جائیست گرم %~% به دریا نشستن هوائیست نرم

77 بدان تا چو آهنگ دریا کنم %~% در او نیک و بد را تماشا کنم

78 شگفتی که باشد به دریای ژرف %~% ببینم نمودارهای شگرف

79 به شرطی که باشی تو همراه من %~% برافروزی از خود گذرگاه من

80 پذیرفت خاقان که دارم سپاس %~% گرایم سوی راه باره شناس

81 بدان ختم شد هر دو را گفتگوی %~% که قاصد کند راه را جستجوی

82 به نیک اختری روزی از بامداد %~% که شب روز را تاج بر سر نهاد

83 چنان رای زد تاجدار جهان %~% که پوید سوی راه با همراهان

84 تنی ده هزار از سپه برگزید %~% کزو هر یکی شاه شهری سزید

85 بنه نیز چندانکه خوار آمدش %~% به مقدار حاجت به کار آمدش

86 دگر مابقی را ز گنج و سپاه %~% یله کرد و بگذشت از آن کوچگاه

87 همان خان خانان به خدمتگری %~% جریده به همراهی و رهبری

88 به اندازه او نیز برداشت برگ %~% سلاحی که باید ز شمشیر و ترگ

89 سپه نیز با او تنی ده هزار %~% خردمند و مردانه و مرد کار

90 عزیمت سوی مشرق انگیختند %~% همه ره زر مغربی ریختند

91 به عرض جنوبی نمودند میل %~% شکارافکنان هر سوئی خیل خیل

92 چهل روز رفتند از این‌گونه راه %~% نبردند پهلو به آرامگاه

93 چو نزدیک آب کبود آمدند %~% به پایین دریا فرود آمدند

94 بر آن فرضه گاه انجمن ساختند %~% علمها به انجم برافراختند

95 حکایت چنان رفت از آن آب ژرف %~% که دریا کناریست اینجا شگرف

96 عروسان آبی چو خورشید و ماه %~% همه شب برآیند از آن فرضه گاه

97 براین ساحل آرام سازی کنند ms111 %~% غناها سرایند و بازی کنند

98 کسی کو به گوش آورد سازشان %~% شود بیهش از لطف آوازشان

99 درین بحر بیتی سرایند و بس %~% که در هیچ بحری نگفتست کس

100 همه شب بدینسان درین کنج کوه %~% طرب می‌کنند آن گرامی گروه

101 چو بر نافه صبح بو میبرند %~% به آب سیه سر فرو میبرند

102 جهاندار فرمود تا یکدو میل %~% کند لشگر از طرف دریا رحیل

103 چو شب نافه مشک را سرگشاد %~% ستاره در گنج گوهر گشاد

104 ملک خواند ملاح را یک تنه %~% روان گشت بی لشگر و بی بنه

105 بر آن فرضه گه خیمه‌ای زد ز دور %~% که گوهر ز دریا برآورد نور

106 در آن لعبتان دید کز موج آب %~% علم بر کشیدند چون آفتاب

107 پراکنده گیسو براندام خویش %~% زده مشک بر نقره خام خویش

108 سرائیده هر یک دگرگون سرود %~% سرودی نو آیین‌تر از صد درود

109 چو آن لحن شیرین به گوش آمدش %~% جگر گرم شد خون به جوش آمدش

110 بر آن لحن و آواز لختی گریست %~% دیگر باره خندید کان گریه چیست

111 شگفتی بود لحن آن زیر و بم %~% که آن خنده و گریه آرد بهم

112 ملک را چو شد حال ایشان درست %~% دگر باره شد باز جای نخست

113 چودیبای چین بر فک زد طراز %~% شد از صوف روزی جهان بی نیاز

114 به استاد کشتی چنین گفت شاه %~% که کشتی در افکن بدین موجگاه

115 در این آب شوریده خواهم نشست %~% که رازی خدا را در این پرده هست

116 خطرناکی کار دانسته‌ام %~% شدن دور ازو کم توانسته‌ام

117 اگر پرسی از عقل آموزگار %~% به کاری دواند مرا روزگار

118 نگهبان کشتی پذیرنده گشت %~% درآورد کشتی به دریا زدشت

119 شه کاردان گشت کشتی گرای %~% فروماند خاقان چین را به جای

120 نمودش که تا نایم اینجا فراز %~% نباید که گردی تو زین جای باز ms112

121 ندانم درین راه کمبودگی %~% هلاکم دواند به آسودگی

122 گرآیم ترا خود شوم حق گزار %~% وگرنه تو دانی و ترتیب کار

123 چو گفت این سخن دیده چون رود کرد %~% کسی را که بگذاشت بدورد کرد

124 درافکند کشتی به دریای چین %~% که دیدست دریای کشتی نشین

125 از آن همرهان به کار آمده %~% ببرد آنچه بود اختیار آمده

126 ز چندان حکیمان عیسی نفس %~% بلیناس فرزانه را برد و بس

127 سوی ژرفی آمد ز دریا کنار %~% به دریای مطلق درافکند بار

128 جهان در جهان راند بر آب شور %~% جهان میدواندش زهی دست زور

129 چو یک چند کشتی روان شد درآب %~% پدید آمد ان میل دریا شتاب

130 که سوی محیط آب جنبش نمود %~% همان ز آمدن بازگشتش نبود

131 نواحی شناسان آب آزمای %~% هراسنده گشتند از آن ژرف جای

132 زرهنامه چون بازجستند راز %~% سوی باز پس گشتن آمد نیاز

133 جزیره یکی گشت پیدا ز دور %~% درفشنده مانند یک پاره نور

134 گرفتند لختی در آنجا قرار %~% زمیل محیطی همه ترسگار

135 ز پیران کشتی یکی کاردان %~% چنین گفت با شاه بسیار دان

136 که این مرحله منزلی مشکلست %~% به رهنامه‌ها در پسین منزلت

137 دلیری مکن کاب این ژرف جای %~% بسوی محیطست جنبش نمای

138 اگر منزلی رخت از آنسو بریم %~% از آن سوی منزل دگر نگذریم

139 سکندر چو زین حالت آگاه گشت %~% کزان میلگه پیش نتوان گذشت

140 طلسمی بفرمود پرداختن %~% اشارت کنان دستش افراختن

141 کزین پیشتر خلق را راه نیست %~% از آنسوی دریا کس آگاه نیست

142 چو زینسان طلسمی مسین ریختند %~% ز رکن جزیره برانگیختند

143 که هر کشتیی کارد آنجا شتاب %~% طلسمش نماید اشاره به آب

144 کز اینجای برنگذرد راه کس %~% ره آدمی تا بداینجاست بس

145 به تعلیم او کاردانان راز %~% دگر باره ز آن راه گشتند باز

146 چو خسرو طلسمی بدانگونه ساخت %~% در ms113 آن تعبیه راز یزدان شناخت

147 به فرزانه این همه رنجبرد %~% طفیل چنین شغل باید شمرد

148 بدان تا طلسمی مهیا کنند %~% مرابین که چون خضر دریا کنند

149 به فرمان کشتی کش چاره ساز %~% جهان‌جوی از آن میلگه گشت باز

150 ز دریا چو ده روزه بگذاشتند %~% غلط بود منزل خبر داشتند

151 پدید آمد از دور کوهی بلند %~% ز گرداب در کنج آن کوه بند

152 در آن بند اگر کشتیی تاختی %~% درو سال‌ها دایره ساختی

153 برون نامدی تا نگشتی خراب %~% نرستی کسی زنده ز آن بند آب

154 چو استاد کشتی بدان خط رسید %~% به پرگار کشتی خط اندر کشید

155 فرو برد لنگر به پائین کوه %~% برون رفت و با او برون شد گروه

156 به بالای آن بندگاه ایستاد %~% ز پیوند و فرزند می‌کرد یاد

157 جهاندار گفتش چه بد یافتی %~% که روی از جهان پاک برتافتی

158 خبر داد شه را شناسای کار %~% از آن بند دریای ناسازگار

159 که هر کشتیی کو بدینجا رسید %~% ازین بندگه رستگاری ندید

160 خردمند خواند ورا کام شیر %~% که چون کام شیرست بر خون دلیر

161 نه بس بود ما را خطرهای آب %~% قضای دگر کرد بر ما شتاب

162 به بیماری اندر تب آمد پدید %~% رخ ریش را آبله بردمید

163 اگر راه پیشین خطرناک بود %~% که از رفتن آینده را باک بود

164 کنون در خطرگاه جان آمدیم %~% ز باران سوی ناودان آمدیم

165 همان چاره باشد کزین تیغ کوه %~% به خشگی برون جان برند این گروه

166 به قیصور می‌گردد این راه باز %~% وز آنجا به چین هست راهی دراز

167 ز دریا بهست آن ره دور دست %~% که دوری و دیریش را چاره هست

168 مثل زد سکندر در آن کوهسار %~% که دیر و درست آی و انده مدار

169 ز فرزانه کاردان بازجست %~% که رایی در اندیشه داری درست

170 که ms114 آن رای پیروز یاری دهد %~% به کشتی ره رستگاری دهد

171 پذیرفت فرزانه که اقبال شاه %~% کند رهنمونی مرا سوی راه

172 اگر سازد این‌جا شهنشه درنگ %~% طلسمی برارم ازین روی سنگ

173 کنم گنبدی زو برانگیزمش %~% یکی طبل در گردن آویزمش

174 کسی کو در آن گنبد آرد قرار %~% بر آن طبل زخمی زند استوار

175 به ژرفی رسد کشتی از بندگاه %~% به آیین پیشین درافتد به راه

176 غریب آمد این شعبده شاه را %~% که فرزانه چون سازد این راه را

177 به فرزانه فرمود تا آنچه گفت %~% بجای آورد آشکار و نهفت

178 ز بایستنیهای او هر چه خواست %~% همه آلت کار او کرد راست

179 به استاد کاری خداوند هوش %~% در آن بازی سخت شد سخت کوش

180 یکی گنبد افراخت از خاره سنگ %~% پذیرای او شد به افسون و رنگ

181 طلسمی مسین در وی انگیخته %~% به گردن درش طبلی آویخته

182 به شه گفت چون گنبد افراختم %~% طلسمی و طبلی چنین ساختم

183 در انداز کشتی بدان بند آب %~% بزن طبل تا چون نماید شتاب

184 شه آن کاردان را که کشتی رهاند %~% بفرمود تا کشتی آنجا رساند

185 چو کشتی در آن بندگاه اوفتاد %~% ز دیوانگی گشت چون دیو باد

186 شه آمد سوی گنبد سنگ بست %~% به طبل آزمائی دوالی به دست

187 بزد طبل و بانگی ز طبل رحیل %~% برآمد چو بانگ پر جبرئیل

188 برون جست کشتی ز گرداب تنگ %~% در آن جای گردش نماندش درنگ

189 شه از مهر آن کار سر دوخته %~% چو مهر بهاری شد افروخته

190 ز شادی به فرزانه چاره سنج %~% بسی تحفها داد از مال و گنج

191 دگرگونه در دفتر آرد دبیر %~% ز رهنامه ره شناسان پیر

192 که آن کام شیر از حد بابلست %~% سخن چون دو قولی بود مشکلست

193 ز یک بحر چون نیست بیرون دو رود %~% همانا که مشکل ms115 نباشد سرود

194 ز دانا پژوهیدم این راز را %~% کز آن طبل پیدا کن آواز را

195 خبر داد دانای هیئت شناس %~% به اندازه آن که بودش قیاس

196 که چون کشتی افتد در آن کنج کوه %~% یکی ماهی آید زبانی شکوه

197 زند دایره گرد کشتی درآب %~% پس او کند تیز کشتی شتاب

198 بدان تا چو کشتی بدرد زهم %~% بلا دیدگان را کشد در شکم

199 چو آن طبل رویین گرگینه چرم %~% به ماهی رساند یک آواز نرم

200 هراسان شود ماهی از بانگ تیز %~% سوی ژرف دریا نماید گریز

201 روان گردد آب از برو یال او %~% کند میل کشتی به دنبال او

202 بدین فن رهد کشتی از تنگنای %~% نداند دگر راز را جز خدای

203 شه از بازی آن طلسم شگرف %~% گراینده شد سوی دریای ژرف

204 بران کوه دیگر نبودش درنگ %~% سوی فرضه گه شد ز بالای سنگ

205 چو هندوی شب زین رواق کبود %~% رسن بست بر فرضه هفت رود

206 برآن فرضه بی آنکه اندیشه کرد %~% رسن بازی هندوان پیشه کرد

207 در این غم که بر طبل کشتی گرای %~% که زخمی زند کو نماند بجای

208 چنین کرد لطف خدا یاوری %~% که حاجت نبودش بدان داوری

209 کسی کو کند داروی چشم ساز %~% به داروی چشمش نباشد نیاز

210 بسی تب زده قرص کافور کرد %~% نخورده شد آن تب چو کافور سرد

211 دوا کردن از بهر درد کسان %~% به سازنده باشد سلامت رسان

212 شتابنده ملاح چالاک چنگ %~% به کشتی در آمد چو پویان نهنگ

213 شکنجه گشاد از ره بادبان %~% ستون را قوی کرد کام و زبان

214 برافراخت افزار کشتی بساز %~% بدان ره که بود آمده گشت باز

215 روان کرد کشتی به آب سیاه %~% به کم مدت آمد سوی فرضه گاه

216 خلایق ز کشتی برون آمدند %~% ز شادی رها کن که چون آمدند

217 چو اسکندر ms116 آمد ز دریا به دشت %~% گذشته بسر بربسی برگذشت

218 برآسود بر خاک از آن ترس و باک %~% غم و درد برد از دل ترسناک

219 بسی بنده و بندی آزاد کرد %~% ز یزدان به نیکی بسی یاد کرد

220 چو خاقان از آن حالت آگاه شد %~% خرامان و خندان سوی شاه شد

221 ز شکر و شکرانه باقی نماند %~% بسی گنج در پای خسرو فشاند

222 شه از دل نوازیش در بر گرفت %~% سخنهای پیشینه از سر گرفت

223 از آن سیلگه وان خطر ساختن %~% طلسمی بدان گونه پرداختن

224 وزان راه گم کردن آن گروه %~% گرفتار گشتن بدان بند کوه

225 وزان بر سر کوه بگریختن %~% رهاننده طبلی برانگیختن

226 چو این قصه بشنید خاقان چین %~% بر اقبال شه تازه کرد آفرین

227 که با شاه شاهان فلک داد کرد %~% دل خان خانان بدو شاه کرد

228 جهان را درین آمدن راز بود %~% که شاه جهان چاره پرداز بود

229 ز هر نیک و هر بد که آید به دشت %~% مرادی در او روی پوشیده هست

230 خیالی که در پرده شد روی پوش %~% نبیند درو جز خداوند هوش

231 گر آنجا نپرداختی شهریار %~% زدست که بر خاستی این شمار

232 جهان از تو دارد گشایندگی %~% ترا در جهان باد پایندگی

233 چو اسکندر آسوده شد هفته‌ای %~% نیاورد یاد از چنان رفته‌ای

234 جهان تاختن باز یاد آمدش %~% خطرناکی رفته باد آمدش

235 درای شتر خاست کوچگاه %~% سرآهنگ لشگر در آمد به راه

236 قلاووز برداشت آهنگ پیش %~% شد از پای محمل کشان راه ریش

237 زرنگین علمهای گوهر نگار %~% همه روی صحرا شده چون بهار

238 ز تیغ و سپرهای آراسته %~% گل و سوسن از دشت برخاسته

239 برآمد بزین شاه گیتی نورد %~% ز گیتی به گردون برآورد گرد

240 بسوی بیابان روان کرد رخش %~% سپه را زمال و خورش داد بخش

241 بیابان جوشنده بگرفت پیش ms117 %~% که جوشنده دید از هوا مغز خویش

242 چو ده روز راه بیابان نبشت %~% عمارت پدید آمد و آب و کشت

243 یکی شهر کافور گون رخ نمود %~% که گفتی نه از گل ز کافور بود

244 ز خاقان بپرسید کین شهر کیست %~% برهنامه در نام این شهر چیست

245 نشان داد داننده از کار شهر %~% که شهریست این از جهان تنگ بهر

246 بجز سیم و زر کان بود خانه خیز %~% دگر چیزها راست بازار تیز

247 کسی را بود پادشائی در او %~% که بینند فر خدائی دراو

248 غریبان گریزند ازین جایگاه %~% که وحشت کند روشنان را سیاه

249 چو خورشید سر برزند زین نطاق %~% برآید ز دریا طراقا طراق

250 چنان کز چنان نعره هولناک %~% بود بیم کاندر دل آید هلاک

251 به زیر زمین دخمه دارند بیست %~% که طفلان در آن دخمه دانند زیست

252 بزرگان در آن حال گیرند گوش %~% وگرنه نه دل پای دارد نه هوش

253 دل شاه شوریده شد زین شمار %~% ز فرزانه درخواست تدبیر کار

254 چنان داد فرزانه پاسخ به شاه %~% که فرمان دهد بامدادن به گاه

255 کز آن پیش کافغان برآرد خروس %~% برآید ز لشگرگه آواز کوس

256 تبیره زنان طبل بازی کنند %~% به بانگ دهل زخمه سازی کنند

257 بدان گونه تا روز گردد بلند %~% به طبل و دهل درنیارند بند

258 بدان تا ز دریا برآید خروش %~% نیوشنده را مغز ناید به جوش

259 به فرزانه شه گفت کاین بانگ سخت %~% کزو مغزها میشود لخت لخت

260 چه بانگست کافغان دهد باد را %~% سبب چیست این بانگ و فریاد را

261 به شه گفت فرزانه کز اوستاد %~% چنین یاد دارم که هر بامداد

262 چو بر روی آب اوفتد آفتاب %~% ز گرمی مقبب شود روی آب

263 پس آوازها خیزد از موج بر %~% که افتند چون کوه بر یکدیگر

264 به تندی چو تندر شوند آن ms118 زمان %~% که تندی همانست و تندر همان

265 دگرگونه دانا برانداخت رای %~% که سیماب دارد درآن آب جای

266 چو خورشید جوشان کند آب را %~% به خود در کند جوش سیماب را

267 دگر باره چون از افق بگذرد %~% بیندازد آنرا که بالا برد

268 چو سیماب در پستی فتد ز اوج %~% برآید چنان بانگ هایل ز موج

269 جهان مرزبان کارفرمای دهر %~% در آورد لشگر به نزدیک شهر

270 فرود آمد آسایش آغاز کرد %~% وزان مرحله برگ ره ساز کرد

271 مقیمان بقعه چو آگه شدند %~% به کالا خریدن سوی شه شدند

272 متاعی که در خورد آن شهر بود %~% خریدند اگر نوش اگر زهر بود

273 زهر نقد کان بود پیرایه‌شان %~% یکی بیست میکرد سرمایه‌شان

274 شه از خاصه خویشتن بی بها %~% بهر مشتری کرد چیزی رها

275 جداگانه از بهر سالارشان %~% بسی نقد بنهاد در بارشان

276 چو دانست سالار آن انجمن %~% ره ورسم آن شاه لشگر شکن

277 فرستاد نزلی به ترتیب خویش %~% خورشها در آن نزل از اندازه بیش

278 هم از جنس ماهی هم از گوسفند %~% دگر خوردنیها جز این نیز چند

279 خود آمدبه خدمت بسی عذر خواست %~% که ناید زما نزل راه تو راست

280 بیابانیان را نباشد نوا %~% بجز گرمیی کان بود در هوا

281 بر او کرد شه عرض آیین خویش %~% خبر دادش از دانش و دین خویش

282 ز شه دین پذیرفت و با دین سپاس %~% کزان گمرهی گشت یزدان شناس

283 ز درگاه خود شاه نیک اخترش %~% گسی کرد با خلعتی در خورش

284 چو سیفور شب قرمزی در نبشت %~% درافتاد ناگاه ازین بام طشت

285 فروخفت شه با رقیبان راه %~% ز رنج ره آسود تا صبحگاه

286 چو ریحان صبح از جهان بردمید %~% سر آهنگ فریاد دریا شنید

287 مگر طشت دوشینه کافتاده بود %~% به وقت سحرگه صدا داده بود

288 شه از هول آن بانگ زهره ms119 شکاف %~% بغرید چون کوس خود در مصاف

289 بفرمود تا لشگر آشوفتند %~% به یک‌باره نوبت فرو کوفتند

290 خروشیدن طبل و فریاد کوس %~% جرس باز کرد از گلوی خروس

291 به آواز طبلی که برداشتند %~% دگر بانگ را باد پنداشتند

292 بدین‌گونه تا سر برآورد چاشت %~% تبیره جهان را در آشوب داشت

293 همه شهر از آواز آن طبل تیز %~% برآشفته گشتند چون رستخیز

294 دویدند بر طبل کامد نفیر %~% چو بر طبل دجال برنا و پیر

295 شگفت آمد آواز آن سازشان %~% که میبود غالب برآوازشان

296 چو نیمی شد از روز گیتی فروز %~% روان گشت از آنجا شه نیمروز

297 همه مرد و زن در زمین بوس شاه %~% به حاجت نمودن گرفتند راه

298 کز این طبلهای شناعت نمای %~% چه باشد که طبلی بمانی بجای

299 مگر چون خروشان شود ساز او %~% شود بانگ دریا به آواز او

300 جهاندار در وقت آن دست‌بوس %~% ببخشیدشان چند خروار کوس

301 در آن شهر از آن روز رسم اوفتاد %~% که در جنبش آید دهل بامداد

302 شه آن رسم را نیز بر جای داشت %~% که هر صبحدم با دهل پای داشت

303 به ماهی کم و بیشتر زان زمین %~% درآمد به آبادی ملک چین

304 به لشگرگه خویش ره باز یافت %~% فلک را دگر باره دمساز یافت

305 بیاسود یک ماه از آن خستگی %~% همی کرد عیشی به آهستگی

1 مغنی دل تنگ را چاره نیست %~% بجز سازکان هست و بیغاره نیست

2 دماغ مرا کز غم آمد به جوش %~% به ابریشم ساز کن حلقه گوش

3 چو در خانه خویش رفت آفتاب %~% ز گرمی شد اندام شیران کباب

4 تبشهای باحوری از دستبرد %~% ز روی هوا چرک تری سترد

5 گیا دانه بگشاد و نبوشت برگ %~% بلاله ستان اندر افتاد مرگ

6 بجوشید در کوه و صحرا بخار %~% شکر خنده زد میوه بر میوده‌دار

7 ز هامون سوی کوه ms120 شد عندلیب %~% به غربت همی گفت چیزی غریب

8 به گوش اندرش از هوای تموز %~% نوای چکاوک نیامد هنوز

9 درفشنده خورشید گردون نورد %~% ز باد خزان نیش عقرب نخورد

10 شب و روز می‌گشت در چین و زنگ %~% به دود افکنی طشت آتش به چنگ

11 چو شیران درید از سردست زور %~% گهی ساق گاو و گهی سم گور

12 در ایام با حور و گرمای گرم %~% که از تاب خورشید شد سنگ نرم

13 سکندر ز چین رای خرخیز کرد %~% در خواب را تنگ دهلیز کرد

14 رها کرد خاقان چین را به جای %~% دگر باره سوی سفر کرد رای

15 بسی گنج در پیش خاقان کشید %~% وز آنجا سپه در بیابان کشید

16 فرو کوفت بر کوس دولت دوال %~% ز مشرق درآمد به حد شمال

17 بیابان و ریگ روان دید و بس %~% نه پرنده دروی نه جنبنده کس

18 بسی رفت و کس در بیابان ندید %~% همان راه را نیز پایان ندید

19 زمین دید رخشان و از رخنه دور %~% درو ریگ رخشنده مانند نور

20 به شه گفت رهبر که این ریگ پاک %~% همه نقره شد نقره تابناک

21 به اندازه بردار ازین راه گنج %~% نه چندان که محمل کش آید به رنج

22 به لشگر مگوور نه از عشق سیم %~% گران‌بار گردند و یابند بیم

23 همه بارشه بود پر زر ناب %~% بدان نقره نامد دلش را شتاب

24 ولیک آرزو درمنش کار کرد %~% ازو اشتری چند را بار کرد

25 بدان راه می‌رفت چون باد تیز %~% هوا را ندید از زمین گرد خیز

26 به یک هفته ننشست بر جامه گرد %~% که از نقره بود آن زمین را نورد

27 تو گفتی که شد خاک و آبش دونیم %~% یکی نیمه سیماب و یک نیمه سیم

28 نه در سیمش آرام شایست کرد %~% نه سیماب را نیز شایست خورد

29 ز سودای ره کان ms121 نه کم درد بود %~% سوادی بدان سیم در خورد بود

30 کجا چشمه‌ای بود مانند نوش %~% در آن آب سیماب را بود جوش

31 چو شورش نبودی در آب زلال %~% ز سیماب کس را نبودی ملال

32 بخوردندی آن آبها را دلیر %~% که آب از زبر بود و سیماب زیر

33 چو شورش در آب آمدی پیش و پس %~% نخوردندی آن آب را هیچ‌کس

34 وگر خوردی از راه غفلت کسی %~% نماندی درو زندگانی بسی

35 بفرمود شه تا چو رای آورند %~% در آن آب دانش به جای آورند

36 چنان برکشند آب را زابگیر %~% که ساکن بود آب جنبش پذیر

37 بدین‌گونه یک ماه رفتند راه %~% بسی مردم از تشنگی شد تباه

38 رسیدند از آن مفرش سیم سود %~% به خاکی کزاو بودشان زاد بود

39 نهادند برخاک رخسار پاک %~% که خاکی نیاساید الا به خاک

40 پدید آمد آرامگاهی زدور %~% چنان کز شب تیزه تابنده هور

41 بر افراخته طاقی از تیغ کوه %~% که از دیدنش در دل آمد شکوه

42 به بالای آن طاق پیروزه رنگ %~% کشیده کمر کوهی از خاره سنگ

43 گروهی بر آن کوه دین پروران %~% مسلمان و فارغ ز پیغمبران

44 به الهام یزدان ز روی قیاس %~% در احوال خود گشته یزدان شناس

45 چو دیدند سیمای اسکندری %~% پذیرا شدندش به پیغمبری

46 به تعلیم او خاطر آراستند %~% وزو دانش و داد درخواستند

47 سکندر برایشان در دین گشاد %~% بجز دین و دانش بسی چیز داد

48 چو دیدند شاهی چنان چاره ساز %~% به چاره گری در گشادند باز

49 که شفقت برای داور دستگیر %~% براین زیر دستان فرمان پذیر

50 پس این گریوه در این سنگلاخ %~% یکی دشت بینی چو دریا فراخ

51 گروهی در آن دشت یاجوج نام %~% چو ما آدمی زاده و دیو فام

52 چو دیوان آهن دل الماس چنگ %~% چو گرگان بد گوهر آشفته رنگ

53 رسیده ز ms122 سر تا قدم مویشان %~% نبینی نشانی تو از رویشان

54 به چنگال و دندان همه چون دده %~% به خون ریختن چنگ و دندان زده

55 بگیرند هنگام تک باد را %~% به ناخن بسنبند پولاد را

56 همه در خرام و خورش ناسپاس %~% نه بینی در ایشان کس ایزد شناس

57 زهر طعمه‌ای کان بود جستنی %~% طعامی ندارند جز رستنی

58 ندارند جز خواب و جز خورد کار %~% نمیرد یکی تا نزاید هزار

59 گیائیست آنجا زمین خیزشان %~% چو بلبل بود دانه تیزشان

60 از آن هر شبان روز بهری خورند %~% همانجا بخسبند و درنگذرند

61 چو بر آفتاب افکند ماه جرم %~% بجوشنده برخود به کردار کرم

62 خورند آنچه یابند بی ترس و بیم %~% بدین گونه تا ماه گردد دو نیم

63 چو گیرد گمی ماه ناکاسته %~% شره گردد از جمله برخاسته

64 فتد سال تا سال از ابر سیاه %~% ستمکاره تنینی آن جایگاه

65 به اندازه آنک در دشت و کوه %~% از او سیر کردند چندان گروه

66 به امید آن کوه دریا ستیز %~% که اندازدش ابر سیلاب ریز

67 چو آواز تندر خروش آورند %~% زمین را ز دوزخ به جوش آورند

68 ز سرمستی خون آن اژدها %~% کنند آب و دانه یکی مه رها

69 دگر خوردشان نیست جز بیخ و برگ %~% نباشند بیمار تا روز مرگ

70 چو میرد از ایشان یکی آن گروه %~% خورندش همانسان در آن دشت و کوه

71 نه مردار ماند در آن خاک شور %~% نه کس مرده‌ای نیز بیند نه گور

72 جز این یک هنر نیست کان آب و خاک %~% ز مردار دورست و از مرده پاک

73 بهر مدت آرند بر ما شتاب %~% کنند آشیانهای ما را خراب

74 ز ما گوسپندان به غارت برند %~% خورشهای ما هر چه باشد خورند

75 ز گرگ آن چنان کم گریزد گله %~% کزان گرگساران سگ مشغله

76 چو درما به کشتن ستیز آورند ms123 %~% بکوشند و بر ما گریز آورند

77 گریزیم از ایشان بر این کوه سخت %~% به کردار پرندگان بر درخت

78 ندارند پائی چنان آن گروه %~% که ما را درارند از آن تیغ کوه

79 به دفع چنان سخت پتیاره‌ای %~% ثوابت بود گر کنی چاره‌ای

80 چو بشنید شه حکم یا جوج را %~% که پیل افکند هر یکی عوج را

81 بدان گونه سدی ز پولاد بست %~% که تا رستخیزش نباشد شکست

82 چو طالع نمود آن بلند اختری %~% که شد ساخته سد اسکندری

83 از آن مرحله سوی شهری شتافت %~% که بسیار کس جست و آن را نیافت

84 دگر باره در کار عالم روی %~% روان شد سراپرده خسروی

85 بر آن کار چون مدتی برگذشت %~% بتازید یک ماه بر کوه و دشت

86 پدید آمد آراسته منزلی %~% که از دیدنش تازه شد هر دلی

87 جهاندار با ره بسیچان خویش %~% ره آورد چشم از ره آورد پیش

88 دگرگونه دید آن زمین را سرشت %~% هم آب روان دید هم کار و کشت

89 همه راه بر باغ و دیوار نی %~% گله در گله کس نگهدارنی

90 ز لشگر یکی دست برزد فراخ %~% کزان میوه‌ای برگشاید ز شاخ

91 نچیده یکی میوه‌تر هنوز %~% ز خشکی تنش چون کمان گشت کوز

92 سواری دگر گوسپندی گرفت %~% تبش کرد و زان کار بندی گرفت

93 سکندر چو زین عبرت آگاه گشت %~% ز خشک و ترش دست کوتاه گشت

94 بفرمود تا هر که بود از سپاه %~% ز باغ کسان دست دارد نگاه

95 چو لختی گراینده شد در شتاب %~% گذر کرد از آن سبزه و جوی آب

96 پدیدار شد شهری آراسته %~% چو فردوسی از نعمت و خواسته

97 چو آمد به دروازه شهر تنگ %~% ندیدش دری زآهن و چوب و سنگ

98 در آن شهر شد باتنی چند پیر %~% همه غایت اندیش و عبرت پذیر

99 دکانها بسی یافت آراسته %~% درو ms124 قفل از جمله برخاسته

100 مقیمان آن شهر مردم نواز %~% به پیش آمدندش به صد عذر باز

101 فرود آوریدندش از ره به کاخ %~% به کاخی چو مینوی مینا فراخ

102 بسی خوان نعمت برآراستند %~% نهادند و خود پیش برخاستند

103 پرستش نمودند با صد نیاز %~% زهی میزبانان مهمان نواز

104 چو پذرفت شه نزلشان را به مهر %~% بدان خوب چهران برافروخت چهر

105 بپرسیدشان کاین چنین بی هراس %~% چرائید و خود را ندارید پاس

106 بدین ایمنی چون زیبد از گزند %~% که بر در ندارد کسی قفل و بند

107 همان باغبان نیست در باغ کس %~% رمه نیز چوپان ندارد ز پس

108 شبانی نه و صد هزاران گله %~% گله کرده بر کوه و صحرا یله

109 چگونست و این ناحفاظی ز چیست %~% حفاظ شما را تولا به کیست

110 بزرگان آن داد پرور دیار %~% دعا تازه کردند بر شهریار

111 که آن کس که بر فرقت افسر نهاد %~% بقای تو بر قدر افسر دهاد

112 خدا باد در کارها یاورت %~% هنر سکه نام نام آورت

113 چو پرسیدی از حال ما نیک و بد %~% بگوئیم شه را همه حال خود

114 چنان دان حقیقت که ما این گروه %~% که هستیم ساکن درین دشت و کوه

115 گروهی ضعیفان دین پروریم %~% سرموئی از راستی نگذریم

116 نداریم بر پرده کج بسیچ %~% بجز راست بازی ندانیم هیچ

117 در کجروی برجهان بسته‌ایم %~% ز دنیا بدین راستی رسته‌ایم

118 دروغی نگوئیم در هیچ باب %~% به شب باژگونه نبینیم خواب

119 نپرسیم چیزی کزو سود نیست %~% که یزدان از آن کار خشنود نیست

120 پذیریم هرچ آن خدائی بود %~% خصومت خدای آزمائی بود

121 نکوشیم با کرده کردگار %~% پرستنده را با خصومت چکار

122 چو عاجز بود یار یاری کنیم %~% چو سختی رسد بردباری کنیم

123 گر از ما کسی را زیانی رسد %~% وزان رخنه ما را نشانی رسد

124 بر آریمش ms125 از کیسه خویش کام %~% به سرمایه خود کنیمش تمام

125 ندارد ز ما کس زکس مال بیش %~% همه راست قسمیم در مال خویش

126 شماریم خود را همه همسران %~% نخندیم بر گریه دیگران

127 ز دزدان نداریم هرگز هراس %~% نه در شهر شحنه نه در کوی پاس

128 ز دیگر کسان ما ندزدیم چیز %~% ز ما دیگران هم ندزدند نیز

129 نداریم در خانها قفل و بند %~% نگهبان نه با گاو و با گوسفند

130 خدا کرد خردان ما را بزرگ %~% ستوران ما فارغ از شیر و گرگ

131 اگر گرگ بر میش ما دم زند %~% هلاکش در آن حال بر هم زند

132 گر از کشت ماکس برد خوشه‌ای %~% رسد بر دلش تیری از گوشه‌ای

133 بکاریم دانه گه کشت و کار %~% سپاریم کشته به پروردگار

134 نگردیم بر گرد گاورس و جو %~% مگر بعد شش مه که باشد درو

135 به ما از آنچه بر جای خود می‌رسد %~% یکی دانه را هفتصد می‌رسد

136 چنین گریکی کارو گر صد کنیم %~% توکل بر ایزد نه بر خود کنیم

137 نگهدار ما هست یزدان و بس %~% به یزدان پناهیم و دیگر به کس

138 سخن چینی از کس نیاموختیم %~% ز عیب کسان دیده بر دوختیم

139 گر از ما کسی را رسد داوری %~% کنیمش سوی مصلحت یاوری

140 نباشیم کس را به بد رهنمون %~% نجوئیم فتنه نریزیم خون

141 به غم‌خواری یکدگر غم خوریم %~% به شادی همان یار یکدیگریم

142 فریب زر و سیم را در شمار %~% نباریم و ناید کسی را به کار

143 نداریم خوردی یک از یک دریغ %~% نخواهیم جو سنگی از کس به تیغ

144 دد و دام را نیست از ما گریز %~% نه ما را برآزار ایشان ستیز

145 به وقت نیاز آهو و غرم و گور %~% ز درها در آیند ما را به زور

146 از آن جمله چون در شکار آوریم %~% به مقدار ms126 حاجت بکار آوریم

147 دگرها که باشیم از آن بی‌نیاز %~% نداریمشان از در و دشت باز

148 نه بسیار خواریم چون گاو و خر %~% نه لب نیز بر بسته ازخشک و تر

149 خوریم آن‌قدر مایه از گرم و سرد %~% که چندان دیگر توانیم خورد

150 ز ما در جوانی نمیرد کسی %~% مگر پیر کو عمر دارد بسی

151 چومیرد کسی دل نداریم تنگ %~% که درمان آن درد ناید به چنگ

152 پس کس نگوئیم چیزی نهفت %~% که در پیش رویش نیاریم گفت

153 تجسس نسازیم کاین کس چه کرد %~% فغان بر نیاوریم کان را که خورد

154 بهرسان که ما را رسد خوب و زشت %~% سر خود نتابیم از آن سرنوشت

155 بهرچ آفریننده کردست راست %~% نگوئیم کین چون و آن از کجاست

156 کسی گیرد از خلق با ما قرار %~% که باشد چو ما پاک و پرهیزگار

157 چو از سیرت ما دگرگون شود %~% ز پرگار ما زود بیرون شود

158 سکندر چو دید آن چنان رسم و راه %~% فرو ماند سرگشته بر جایگاه

159 کز آن خوبتر قصه نشنیده بود %~% نه در نامه خسروان دیده بود

160 به دل گفت ازین رازهای شگفت %~% اگر زیرکی پند باید گرفت

161 نخواهم دگر در جهان تاختن %~% به هر صید گه دامی انداختن

162 مرا بس شد از هر چه اندوختم %~% حسابی کزین مردم آموختم

163 همانا که پیش جهان آزمای %~% جهان هست ازین نیک‌مردان بجای

164 بدیشان گرفتست عالم شکوه %~% که اوتاد عالم شدند این گروه

165 اگر سیرت اینست ما برچه‌ایم %~% وگر مردم اینند پس ما که‌ایم

166 فرستادن ما به دریا و دشت %~% بدان بود تا باید اینجا گذشت

167 مگر سیرگردم ز خوی ددان %~% در آموزم آیین این بخردان

168 گر این قوم را پیش ازین دیدمی %~% به گرد جهان بر نگردیدمی

169 به کنجی در از کوه بنشستمی %~% به ایزد پرستی میان بستمی

170 ازین ms127 رسم نگذشتی آیین من %~% جز این دین نبودی دگر دین من

171 چو دید آن چنان دین و دین پروری %~% نکرد از بنه یاد پیغمبری

172 چو در حق خود دیدشان حق شناس %~% درود و درم دادشان بی‌قیاس

173 از آن مملکت شادمان بازگشت %~% روان کرد لشگر چو دریا به دشت

174 زرنگین علمهای دیبای روم %~% وشی پوش گشته همه مرز و بوم

175 بهر کوه و بیشه ز شاخ و ز شخ %~% پراکنده لشگر چومور و ملخ

176 بهرجا که او تاختی بارگی %~% رهاندی بسی کس ز بیچارگی

1 مغنی بساز ازدم جان‌فزای %~% کلیدی که شد گنج گوهر گشای

2 برین در مگر چون کلید آوری %~% ازو گنج گوهر پدید آوری

3 چو میوه رسیده شود شاخ را %~% کدیور فرامش کند کاخ را

4 ز بس میوه باغ آراسته %~% زمین محتشم گردد از خواسته

5 ز شادی لب پسته خندان شود %~% رطب بر لبش تیز دندان شود

6 شود چهره نار افروخته %~% چو تاجی در او لعلها دوخته

7 رخ سرخ سیب اندر آید به غنج %~% به گردن کشی سر برآرد ترنج

8 عروسان رز را زمی گشته مست %~% همه سیب و نارنج بینی به دست

9 ز بس نار کاورده بستان ز شاخ %~% پر از نار پستان شده کوی و کاخ

10 به دزدی هم از شاخ انجیردار %~% در آویخته مرغ انجیر خوار

11 ز بی روغنی خاک بادام دوست %~% ز سر کنده بادام را مغز و پوست

12 لب لعل عناب شکر شکن %~% زده بوسه بر فندق بی دهن

13 درختان مگر سور می‌ساختند %~% که عناب و فندق برانداختند

14 ز سرمستی انگور مشگین کلاه %~% برانگشت پیچیده زلف سیاه

15 کدو بر کشیده طرب رود را %~% گلوگیر کشته به امرود را

16 سبدهای انگور سازنده می %~% زروی سبد کش برآورده خوی

17 شده خوشه پالوده سر تا به دم %~% ز چرخشت شیرش شده سوی خم

18 لب ms128 خم برآورده جوش و نفیر %~% هم از بوی شیره هم از بوی شیر

19 درین فصل کافاق را سور بود %~% سکندر ز سوری چنان دور بود

20 بیابن و وادی و دریا و کوه %~% شب و روز می‌گشت با آن گروه

21 بسی خلق را از ره صلح و جنگ %~% برون آورید از گذرهای تنگ

22 چو پیمانه عمرش آمد به سر %~% بر او نیز هم تنگ شد رهگذر

23 جهان را به آمد شدن هر که هست %~% دولختی دری دید لختی شکست

24 ازین سرو شش پهلوی هفت شاخ %~% که بالاش تنگست و پهلو فراخ

25 چنانش آمد آواز هاتف به گوش %~% کزین بیشتر سوی بیشی مکوش

26 رساندی زمین را به آخر نورد %~% سوی منزل اولین باز گرد

27 سکندر چو بر خط نگارد دبیر %~% بود پنج حرف این سخن یادگیر

28 بسست اینکه بر کوه و دریای ژرف %~% زدی پنج نوبت بدین پنج حرف

29 زکار جهان پنجه کوتاه کن %~% سوی خانه تا پنج مه راه کن

30 مگر جان به یونان بری زین دیار %~% نیوشنده مست شد هوشیار

31 بترسید و گوشی برآواز داشت %~% از آن خوش رکابی عنان بازداشت

32 به شایستگان راز معلوم کرد %~% وز آنجا گرایش سوی روم کرد

33 به خشکی و تری و دریا و دشت %~% بسی راه و بی راه را در نوشت

34 به کرمان رسید از کنار جهان %~% ز کرمان درآمد به کرمانشهان

35 وز آنجا به بابل برون برد راه %~% ز بابل سوی روم زد بارگاه

36 چو آمد ز بابل سوی شهر زور %~% سلامت شد از پیکر شاه دور

37 به سستی درآمد تک بارگی %~% ز طاقت فرو ماند یک‌بارگی

38 بکوشید کارد سوی روم رای %~% فرو بسته شد شخص را دست و پای

39 گمان برد کابی گزاینده خورد %~% در و زهر و زهر اندر و کار کرد

40 نهیب توهم تنش را گداخت %~% نشد ms129 کارگر هر علاجی که ساخت

41 دو اسبه فرستاد قاصد ز پیش %~% به یونان زمین پیش دستور خویش

42 که بشتاب و تعجیل کن سوی من %~% مگر بازبینی یکی روی من

43 همان زیرکان را که کار آگهند %~% بیاور اگر صد و گر پنجهند

44 چو قاصد به دستور دانا رسید %~% در بسته را جست با خود کلید

45 ندید آنچه زو رستگاری بود %~% درو نقش امیدواری بود

46 همه زیرکان را ز یونان و روم %~% طلب کرد و آمد بدان مرز و بوم

47 هم از ره درآمد بر شهریار %~% به روزی نه کان روز بود اختیار

48 تن شاه را بر زمین دید پست %~% به رنجی که نتون از آن رنج رست

49 پس آنگاه زد بوسه بر دست شاه %~% بمالیدش انگشت بر نبضگاه

50 چو اندازه نبض دید از نخست %~% نشان از دلیلی دگر بازجست

51 بفرمود از آنجا که در خورد بود %~% دوائی که داروی آن درد بود

52 دواگر بود جمله آب حیات %~% وفا چون کند چون درآید وفات

53 جهانجوی را کار از آن درگذشت %~% که رنجش به راحت کند بازگشت

54 از آن مایه کز خانه اصل برد %~% ودیعت به خواهندگان می‌سپرد

55 جهان چون زرش داد در دیک خاص %~% خلاصی که از خاک باید خلاص

56 وجودش که ساکن شد از تاختن %~% درآمد به برگ عدم ساختن

57 شکر خنده شمعی که جان می‌نواخت %~% چو شمع و شکر ز آب و آتش گداخت

58 برآمد یکی باد و زد بر چراغ %~% فرو ریخت برگ از درختان باغ

59 نه سبزی رها کرد بر شاخ سرو %~% نه پر ماند بر نوبهاری تذرو

60 فروزنده گلهای با بوی مشک %~% فرو پژمریدند بر خاک خشک

61 سکندر که بر سفت مه زین نهاد %~% ز نالندگی سر به بالین نهاد

1 مغنی توئی مرغ ساعت شناس %~% بگو تا ز شب چندی رفتست پاس

2 چو دیر ms130 آمد آواز مرغان به گوش %~% از آن مرغ سغدی برآور خروش

3 چو باد خزانی درآمد به دشت %~% دگرگونه شد باغ را سرگذشت

4 از آن باد برباد شد رخت باغ %~% فرو مرد بر دست گلها چراغ

5 زراندود شد سبزه جویبار %~% ریاحین فرو ریخت از برگ و بار

6 درختان ز شاخ آتش افروختند %~% ورقهای رنگین بر او سوختند

7 به بازار دهقان درآمد شکست %~% نگهبان گلبن در باغ بست

8 فسرده شد آن آبهای روان %~% که آمد سوی برکه خسروان

9 نه خرم بود باغ بی‌برگ و آب %~% درافکنده دیوار گشته خراب

10 بجای می و ساقی و نوش و ناز %~% دد و دام کرده بدو ترکتاز

11 گرفته زبان مرغ گوینده را %~% خسک بر گذر باد پوینده را

12 تماشا روان باغ بگذاشته %~% مغان از چمن رخت برداشته

13 به سوهان زده سبلت آفتاب %~% چو سوهان پر از چین شده روی آب

14 تهی مانده باغ از رخ دلکشان %~% نه از بلبل آوا نه از گل نشان

15 زده خار بر هر گلی داغها %~% نوائی و برگی نه در باغها

16 به هنگام آن برگ ریزان سخت %~% فرو پژمرید آن کیانی درخت

17 سکندر سهی سرو شاهنشهی %~% شد از رنج پر وز سلامت تهی

18 دمه سرد و شه بادم سرد بود %~% جهانگرد را با جهان گرد بود

19 چو بنیاد دولت به سستی رسید %~% توانا به ناتندرستی رسید

20 شکسته شد آن مرغ را پر و بال %~% که جولان زدی در جهان ماه وسال

21 به پژمرد لاله بیفتاد سرو %~% به چنگال شاهین تبه شد تذرو

22 طبیبان لشگر بزرگان شهر %~% نشستند برگرد سالار دهر

23 مداوای بیماری انگیختند %~% ز هر گونه شربت برآمیختند

24 ز قاروره و نبض جستند راز %~% نشیننده را رفتن آمد فراز

25 طبیب ارچه داند مداوا نمود %~% چو مدت نماند از مداوا چه سود

26 پژوهش کنان چاره جستند باز %~% نیامد ms131 به کف عمر گم گشته باز

27 به چاره‌گری نامد آن در به چنگ %~% که پوینده یابد زمانی درنگ

28 چووقت رحیل آید از رنج و درد %~% زمانه برآرد بهانه به مرد

29 چنان افشرد روزگارش گلو %~% که بر مرگ خویش آیدش آرزو

30 سگالش بسی شد در آن رنج و تاب %~% نیفتاد از آن جمله رایی صواب

31 چراغی که مرگش کند دردمند %~% هم از روغن خویش یابد گزند

32 هر آن میوه‌ای کو بود دردناک %~% هم از جنبش خود درافتد به خاک

33 پزشکی که او چاره جان کند %~% چو درمانده بیند چه درمان کند

34 شناسنده حرف نه تخت نیل %~% حساب فلک راند بر تخت و میل

35 رخ طالع اصل بی نور یافت %~% نظرهای سعدان ازاو دور یافت

36 ندید از مدارای هیچ اختری %~% در آزرم هیلاج یاریگری

37 چو دید اختران را دل اندر هراس %~% هراسنده شد مرد اخترشناس

38 چو اسکندر آیینه در پیش داشت %~% نظر در تنومندی خویش داشت

39 تنی دید چون موی بگداخته %~% گریزنده جانی به لب تاخته

40 نه در طبع نیرو نه در تن توان %~% خمیده شده زاد سرو جوان

41 چو شمع از جدا گشتن جان و تن %~% به صد دیده بگریست بر خویشتن

42 طلب کرد یاران دمساز را %~% به صحرا نهاد از دل آن راز را

43 که کشتی درآمد به گرداب تنگ %~% دهن باز کرد آن دمنده نهنگ

44 خروش رحیل آمد از کوچگاه %~% به نخجیر خواهد شدن مهد شاه

45 فلک پیش ازین برمن آسوده گشت %~% به آسایشم داشت بر کوه و دشت

46 به کینه کند درمن اکنون نگاه %~% همان مهربانی شد از مهر و ماه

47 چنان بر من آشفته شد روزگار %~% که ره ناورم سوی سامان کار

48 چه تدبیر سازم که چرخ بلند %~% کلاه مرا در سر آرد کمند

49 کجا خازن لشگر و گنج من %~% به رشوت مگر کم ms132 کند رنج من

50 کجا لشگرم تا به شمشیر تیز %~% دهند این تبش را ز جانم گریز

51 سکندر منم خسرو دیو بند %~% خداوند شمشیر و تخت بلند

52 کمر بسته و تیغ برداشته %~% یکی گوش ناسفته نگذاشته

53 به طوفان شمشیر زهر آب خورد %~% زدریای قلزم برآورده گرد

54 بسی خرد را کرده از خود بزرگ %~% بسی گوسفندان رهانده ز گرگ

55 شکسته بسی را بهم بسته‌ام %~% بسی بسته را نیز بشکسته‌ام

56 ستم را به شفقت بدل کرده نیز %~% بسا مشکلی را که حل کرده نیز

57 ز قنوج تا قلزم و قیروان %~% چو میغی روان بود تیغم روان

58 چو مرگ آمد آن تیغ زنجیر شد %~% نه زنجیر دام گلوگیر شد

59 نبشتم بسی کوه و دریا و دشت %~% کز آنسان کسی در نداند نبشت

60 به دارای دولت سرافراختم %~% ز دارا به دولت سرانداختم

61 زدم گردن فور قتال را %~% گرفتم به چین جای چیپال را

62 ز قابیل و هابیل کین خواستم %~% ز ناسک به منسک زه آراستم

63 فرو شستم از ملک رسم مجوس %~% برآوردم آتش ز دریای روس

64 شدم بر سر تخت جمشید وار %~% ز گنج فریدون گشادم حصار

65 برانداختم دخمه عاد را %~% گشادم در قصر شداد را

66 سراندیب را کار برهم زدم %~% قدم بر قدمگاه آدم زدم

67 خبر دادم از رستم و لخت او %~% هم از جام کیخسرو و تخت او

68 ز مشرق به مغرب رساندم نوند %~% همان سد یاجوج کردم بلند

69 به قدس آوریدم چو آدم نشست %~% زدم نیز در حلقه کعبه دست

70 ز ظلمات مشغل برافروختم %~% به ظلم جهان تخته بردوختم

71 به بازی نیندوختم هیچ نام %~% به غفلت نپرداختم هیچ گام

72 بهرجا که رفتن بسیچیده‌ام %~% سر از داد و دانش نپیچیده‌ام

73 هوایی کزو سنگ خارا گداخت %~% چو نیروی تن بود با ما بساخت

74 کنون در شبستان خز و پرند ms133 %~% چو نیرو نماندم شدم دردمند

75 سرآمد به بالین چو تن گشت سست %~% نپاید به بالین سر تندرست

76 سیه تا سیه دیدم این کارگاه %~% زریگ سیه تا به آب سیاه

77 گرم بازپرسی که چون بوده‌ام %~% نمایم که یک دم نپیموده‌ام

78 بدان طفل یک روزه مانم که مرد %~% ندیده جهان را همی جان سپرد

79 جهان جمله دیدم ز بالا و زیر %~% هنوزم نشد دیده از دید سیر

80 نه این سی و شش گر بود سی هزار %~% همین نکته گویم سرانجام کار

81 گشادم در رازهای سپهر %~% هم از ماه دادم نشان هم ز مهر

82 جهان دیدگان را شدم حق شناس %~% جهان آفرین را نمودم سپاس

83 نبردم به سر عمر در غافلی %~% مگر در هنرمندی و عاقلی

84 زهر دانشی دفتری خوانده‌ام %~% چو مرگ آمد آنجا فرومانده‌ام

85 گشادم در هر ستمکاره‌ای %~% ندانم در مرگ را چاره‌ای

86 بجز مرگ هر مشکلی را که هست %~% به چاره گری چاره آمد به دست

87 کجا رفته‌اند آن حکیمان پاک %~% که زر می‌فشاندم برایشان چو خاک

88 بیایید گو خاک را زر کنید %~% مداوای جان سکندر کنید

89 ارسطو کجا تا به فرهنگ و رای %~% برونم جهاند ازین تنگنای

90 بلیناس کو تا به افسونگری %~% کند چاره جان اسکندری

91 کجا شد فلاطون پرهیزگار %~% مگر نکته‌ای با من آرد به کار

92 نمودار والیس دانا کجاست %~% بداند مگر کین گزند از چه خاست

93 بخوانید سقراط فرزانه را %~% گشاید مگر قفل این خانه را

94 دو اسبه به هرمس فرستید کس %~% مگر شاه را دل دهد یک نفس

95 برید این حکایت به فرفوریوس %~% مگر باز خرد مرا زین فسوس

96 دگر باره گفت این سخن هست باد %~% درین درد از ایزد توان کرد یاد

97 ز رنجم در آسایش آرد مگر %~% براین خاک بخشایش آرد مگر

98 نگیرد کسم دست و نارد به یاد %~% بدین بی ms134 کسی در جهان کس مباد

99 چو گشت آسمانم چنین گوش پیچ %~% نباید برآوردن آواز هیچ

100 ز خاکی که سر برگرفتم نخست %~% همان خاک را بایدم باز جست

101 از آن پیش که افتم در آن آبکند %~% سپر بر سر آب خواهم فکند

102 ز مادر برهنه رسیدم فراز %~% برهنه به خاکم سپارند باز

103 سبک بار زادم گران چون شرم %~% چنان کامدم به که بیرون شوم

104 یکی مرغ برکوه بنشست و خاست %~% چه افزود بر کوه بازو چه کاست

105 من آن مرغم و مملکت کوه من %~% چو رفتم جهان را چه اندوه من

106 بسی چون مرا زاد و هم زود کشت %~% که نفرین براین دایه گوژپشت

107 زمن گرچه دیدند شفقت بسی %~% ستم نیز هم دیده باشد کسی

108 حلالم کنید ار ستم کرده‌ام %~% ستمگر کشی نیز هم کرده‌ام

109 چو مشگین سریرم درآید به خاک %~% به مشکوی پاکان برد جان پاک

110 بجای غباری که بر سر کنید %~% به آمرزش من زبان‌تر کنید

111 بگفت این و چون کس ندادش جواب %~% فرو خفت و بی خویشتن شد به خواب

1 مغنی دگر باره بنواز رود %~% به یادآر از آن خفتگان در سرود

2 ببین سوز من ساز کن ساز تو %~% مگر خوش بخفتم برآواز تو

3 چو برگل شبیخون کند زمهریر %~% به طفلی شود شاخ گلبرگ پیر

4 نشاید شدن مرگ را چاره‌ساز %~% در چاره برکس نکردند باز

5 تب مرگ چون قصد مردم کند %~% علاج از شناسنده پی گم کند

6 چو شب را گزارش درآمد به زیست %~% بخندید خورشید و شبنم گریست

7 جهاندار نالنده‌تر شد ز دوش %~% ز بانگ جرسها برآمد خروش

8 ارسطو جهاندیده چاره ساز %~% به بیچارگی ماند از آن چاره باز

9 کامید بهی در شهنشه ندید %~% در اندازه کار او ره ندید

10 به شه گفت کای شمع روشن روان %~% به تو چشم روشن همه خسروان

11 ms135 چو پروردگان را نظر شد زکار %~% نظر دار بر فیض پروردگار

12 از آن پیشتر کامد این سیل تیز %~% چرا بر نیامد ز ما رستخیز

13 وزان پیش کاین می‌بریزد به جام %~% چرا جان ما بر نیامد ز کام

14 نخواهم که موئیت لرزان شود %~% ترا موی افتد مرا جان شود

15 ولیک از چنین شربتی ناگزیر %~% نباشد کس ایمن زبرنا و پیر

16 نه دل می‌دهد گفتن این می بنوش %~% که میخوارگان را برآرد ز هوش

17 نه گفتن توان کاین صراحی بریز %~% که در بزم شه کرد نتوان ستیز

18 دریغا چراغی بدین روشنی %~% بخواهد نشستن ز بی روغنی

19 مدار از تهی روغنی دل به داغ %~% که ناگه ز پی برفروزد چراغ

20 جهاندار گفتا ازین درگذر %~% که آمد مرا زندگانی بسر

21 به فرمان من نیست گردان سپهر %~% نه من داده‌ام گردش ماه و مهر

22 کفی خاکم و قطره‌ای آب سست %~% ز نر ماده‌ای آفریده نخست

23 ز پروردگیهای پروردگار %~% به آنجا رسیدم سرانجام کار

24 که چندان که شاید شدن پیش و پس %~% مرا بود بر جملگی دسترس

25 در آن وقت کردم جهان خسروی %~% که هم جان قوی بود و هم تن قوی

26 چو آمد کنون ناتوانی پدید %~% به دیگر کده رخت باید کشید

27 مده بیش ازینم شراب غرور %~% که هست آب حیوان ازین چاه دور

28 زدوزخ مشو تشنه را چاره جوی %~% سخن در بهشتست و آن چارجوی

29 دعا را به آمرزش آور به کار %~% مگر رحمتی بخشد آمرزگار

30 چو رخت از بر کوه برد آفتاب %~% سر شاه شاهان در آمد به خواب

31 شب آمد چه شب کاژدهائی سیاه %~% فرو بست ظلمت پس و پیش راه

32 شبی سخت بی مهر و تاریک چهر %~% به تاریکی اندر که دیدست مهر

33 ستاره گره بسته بر کارها %~% فرو دوخته لب به مسمارها

34 فلک دزد و ماه فلک ms136 دزدگیر %~% بهم هردو افتاده در خم قیر

35 جهان چون سیه دودی انگیخته %~% به موئی ز دوزخ درآویخته

36 در آن شب بدانگونه بگداخت شاه %~% که در بیست و هفتم شب خویش ماه

37 چو از مهر مادر به یاد آمدش %~% پریشانی اندر نهاد آمدش

38 بفرمود کز رومیان یک دبیر %~% که باشد خردمند و بیدار و پیر

39 به دود سیه در کشد خامه را %~% نویسد سوی مادرش نامه را

40 در آن نامه سوگندهای گران %~% فریبنده چون لابه مادران

41 که از بهر من دل نداری نژند %~% نکوشی به فریاد ناسودمند

42 دبیر زبان آور از گفت شاه %~% جهان کرد برنامه خوانان سیاه

43 دو شاخه سرکلک یک شاخ کرد %~% فلک را به فرهنگ سوراخ کرد

44 چو بر شقه کاغذ آمد عبیر %~% شد اندام کاغذ چو مشگین حریر

45 ز پرگار معنی که باریک شد %~% نویسنده را چشم تاریک شد

46 پس از آفرین آفریننده را %~% که بینائی او داد بیننده را

47 یکی و بدو هر یکی را نیاز %~% یکایک همه خلق را کارساز

48 چنین بسته بود آن فروزان نگار %~% از آن پرورشها که آید به کار

49 که این نامه از من که اسکندرم %~% سوی چار مادر نه یک مادرم

50 که گر قطره شد چشمه بدرود باد %~% شکسته سبو برلب رود باد

51 اگر سرخ سیبی درآمد به گرد %~% ز رونق میفتاد نارنج زرد

52 بر این زرد گل گرستم کرد باد %~% درخت گل سرخ سرسبز باد

53 نه این گویم ای مادر مهربان %~% که مهر از دل آید فزون از زبان

54 بسوزی یکی گر خبر بشنوی %~% که چون شد به باد آن گل خسروی

55 مسوز از پی دست پرورد خویش %~% بنه دست بر سوزش درد خویش

56 ازین سوزت ایام دوری دهاد %~% خدایت درین غم صبوری دهاد

57 به شیری که خوردم ز پستان تو %~% به خواب خوشم در شبستان ms137 تو

58 به سوز دل مادر پیش میر %~% که باشد جوان مرده و او مانده پیر

59 به فرمان پذیران دنیا و دین %~% به فرمانده آسمان و زمین

60 به حجت نویسان دیوان خاک %~% به جاوید مانان مینوی پاک

61 به زندانیان زمین زیر خشت %~% به نزهت نشینان خاک بهشت

62 به جانی کزو جانور شد نبات %~% به جان داوری کارد از غم نجات

63 به موجی که خیزد ز دریای جود %~% به امری کزو سازور شد وجود

64 به آن نام کز نامها برترست %~% به آن نقش کارایش پیکرست

65 به پرگار هفت آسمان بلند %~% به فهرست هفت اختر ارجمند

66 به آگاهی مرد یزدان شناس %~% به ترسائی عقل صاحب قیاس

67 به هر شمع کز دانش افروختند %~% به هر کیسه کز فیض بر دوختند

68 به فرقی که دولت براو تافتست %~% به پائی که راه رضا یافتست

69 به پرهیز گاران پاکیزه‌رای %~% به باریک بینان مشکل گشای

70 به خوشبوئی خاک افتادگان %~% به خوش‌خوئی طبع آزادگان

71 به آزرم سلطان درویش دوست %~% به درویش قانع که سلطان خود اوست

72 به سرسبزی صبح آراسته %~% به مقبولی نزل ناخواسته

73 به شب زنده داران بیگاه خیز %~% به خاکی غریبان خونابه ریز

74 به شب ناله تلخ زندانیان %~% به قندیل محراب روحانیان

75 به محتاجی طفل تشنه به شیر %~% به نومیدی دردمندان پیر

76 به ذل غریبان بیمار توش %~% به اشک یتیمان پیچیده گوش

77 به عزلت نشینان صحرای درد %~% به ناخن کبودان سرمای سرد

78 به ناخفتگیهای غمخوارگان %~% به درماندگیهای بیچارگان

79 به رنجی که خسبد برآسودگی %~% به عشقی که پاکست از آلودگی

80 به پیروزی عقل کوتاه دست %~% به خرسندی زهد خلوت پرست

81 به حرفی که در دفتر مردمیست %~% به نقشی که محمل کش آدمیست

82 به دردی که زخمش پدیدار نیست %~% به زخمی که با مرهمش کار نیست

83 به صبری که در ناشکیبا بود %~% به ms138 شرمی که در روی زیبا بود

84 به فریاد فریاد آن یک نفس %~% که نومید باشد ز فریادرس

85 به صدقی که روید زدین پروران %~% به وحیی که آید به پیغمبران

86 بدان ره کزو نیست کس را گزیر %~% بدان راهبر کو بود دستگیر

87 به آن در کزین درگذشتن به دوست %~% مرا و ترا بازگشتن به دوست

88 به نادیدن روی دمساز تو %~% به محرومی گوش از آواز تو

89 به آن آرزو کز منت بس مباد %~% بدین عاجزی کاین چنین کس مباد

90 به داد آفرینی که دارنده اوست %~% همان جان ده و جان برآرنده اوست

91 که چون این وثیقت رسد سوی تو %~% نگیرد گره طاق ابروی تو

92 مصیبت نداری نپوشی پلاس %~% به هنجار منزل شوی ره شناس

93 نپیچی به ناله نگردی ز راه %~% کنی در سرانجام گیتی نگاه

94 اگر ماندنی شد جهان بر کسی %~% بمان در غم و سوگواری بسی

95 ور ایدونکه بر کس نماند جهان %~% تو نیز آشنا باش با همرهان

96 گرت رغبت آید که انده خوری %~% کنی سوگواری و ماتم گری

97 از آن پیش کانده خوری زینهار %~% برآرای مهمانیی شاهوار

98 بخوان خلق را جمله مهمان خویش %~% منادی برانگیز بر خوان خویش

99 که آن کس خورد این خورشهای پاک %~% که غایب نباشد ورا زیر خاک

100 اگر زان خورشها خورد میهمان %~% تو نیز انده من بخور در زمان

101 وگر کس نیارد نظر سوی خورد %~% تو نیز انده غایبان درنورد

102 غم من مخور کان من در گذشت %~% به کار غم خویش کن بازگشت

103 چنان دان که پایم دوچندین درنگ %~% نه هم پای عمرم درآید به سنگ

104 چو بسیاری عمر ما اندکیست %~% اگر ده بود سال و گر صد یکیست

105 چرا ترسم از رفتن هشت باغ %~% که در با کلیدست و ره با چراغ

106 چرا سر نیارم سوی آن سریر %~% که جاوید باشم ms139 بر او جایگیر

107 چرا خوش ترانم بدان صیدگاه %~% که بی دود ابرست و بی گرد راه

108 چو بر من نماند این سرای فریب %~% زمن باد واماندگان را شکیب

109 چو شبدیز من جست از این تند رود %~% زمن باد بر دوستداران درود

110 رهانید ما را فلک زین حصار %~% که بادا همه کس چو ما رستگار

111 چو نامه بسر برد و عنوان نبشت %~% فرستاد و خود رفت سوی بهشت

112 به صد محنت آورد شب را به روز %~% همه روز نالید با درد و سوز

113 دیگر شب که شب تخت بر پیل زد %~% زمین چون فلک جامه در نیل زد

114 چو خورشید گردنده بر گرد روی %~% در آن شب ز ناخن برآورد موی

115 ستاره فروریخت ناخن ز چنگ %~% هوا شد پر از ناخن سیم رنگ

116 ز دیده فرو بستن روی شاه %~% به ناخن خراشیده روی ماه

117 پلاسی ز گیسوی شب ساختند %~% زمین را به گردن درانداختند

118 ز کام ذنب زهری انگیختند %~% مه چرخ را در گلو ریختند

119 دگرگونه شد شاه از آیین خویش %~% کاجل دید بالای بالین خویش

120 بیفشرد خون رگش زیر پی %~% ز جوشیدن خون بر آورد خوی

121 سیاهی ز دیده بدزدید خال %~% سپیده دمش را درآمد زوال

122 به جان آمد و جانش از کار شد %~% دم جان سپردن پدیدار شد

123 بخندید و در خنده چون شمع مرد %~% بدان کس که جان داد جان را سپرد

124 ز شمع دمنده چنان رفت نور %~% کز او ماند بیننده را چشم دور

125 شتابنده مرغ آن چنان بر پرید %~% که تا آشیان هیچ مرغش ندید

126 ندیدم کسی را زکار آگهان %~% که آگه شد از کارهای نهان

127 درین کار اگر چاره کس شناخت %~% چرا چاره کار خود را نساخت

128 سکندر چو بربست ازین خانه رخت %~% زدندش به بالای این خیمه تخت

129 چه نیکی که ms140 اندر جهان او نکرد %~% جهانش بیازرد و نیکو نکرد

130 سرانجام چون در پس پرده رفت %~% ز بیداد گیتی دل آزرده رفت

131 اگر چه ز ره تافتن تفته بود %~% رهی رفت کان راه نارفته بود

132 ره انجام را هر کجا ساز داد %~% از آن ره به گیتی خبر باز داد

133 چرا چون به کوچ عدم راه رفت %~% خبرهای آن راه با کس نگفت

134 مگر هر که درگیرد این راه پیش %~% فرامش کند راه گفتار خویش

135 اگر گفتنی بودی این قصه باز %~% نهفته نماندی درین پرده راز

136 بهار سکندر چو از باد سخت %~% به خاک اوفتاد از کیانی درخت

137 زدند از کمرهای زرکار او %~% یکی مهد زرین سزاوار او

138 پرند درونش ز کافور پر %~% به دیبای بیرون برآموده در

139 از اندودن مشک و ماورد و عود %~% به جودی شده موج طوفان جود

140 رقیبی که عطرش کفن سای کرد %~% به تابوت زرین درش جای کرد

141 چو تن مرد و اندام چون سیم سود %~% کفن عطر و تابوت سیمین چه سود

142 ز تابوت فرموده بد شهریار %~% که یک دست او را کنند آشکار

143 در آن دست خاکی تهی ریخته %~% منادی ز هر سو برانگیخته

144 که فرمانده هفت کشور زمین %~% همین یک تن آمد ز شاهان همین

145 ز هر گنج دنیا که دربار بست %~% بجز خاک چیزی ندارد به دست

146 شما نیز چون از جهان بگذرید %~% ازین خاکدان تیره خاکی برید

147 سوی مصر بردندش از شهر زور %~% که بود آن دیار از بد اندیش دور

148 به اسکندریش وطن ساختند %~% ز تختش به تخته در انداختند

149 ز داغ جهان هیچ‌کس جان نبرد %~% کس این رقعه با او به پایان نبرد

150 برابر در ایوان آن تختگاه %~% نهادند زیرزمین تخت شاه

151 ندارد جهان دوستی با کسی %~% نیابی درو مهربانی بسی

152 به خاکش سپردند و گشتند ms141 باز %~% در دخمه کردند بر وی فراز

153 جهان را بدینگونه شد رسم و راه %~% به آرد بگاه و ندارد نگاه

154 به پایان رساندند چندین هزار %~% نیامد به پایان هنوز این شمار

155 نه زین رشته سر می‌توان تافتن %~% نه سر رشته را می‌توان یافتن

156 تجسس گری شرط این کوی نیست %~% درین پرده جز خامشی روی نیست

157 ببین در جهان گر جهان دیده‌ای %~% کز و چند کس را زیان دیده‌ای

158 جهانی که با این‌چنین خواریست %~% نه در خورد چندین ستمگاریست

159 چه بینی درین طارم سرمه گون %~% که می آید از میل او سیل خون

160 چو خورشید شد آتشین میل او %~% در انداز سنگی به قندیل او

161 درین میل منگر که زرین وشست %~% که آن زر نه از سرخی آتشست

162 سر سازگاری ندارد سپهر %~% کمر بسته بر کین ما ماه و مهر

163 مشو جفت این جادوی زرق ساز %~% که پنهان کشست آشکارا نواز

164 برون لاف مرهم پرستی زند %~% درون زخمهای دو دستی زند

165 ز شغل جهان درکش ایدوست دست %~% که ماهی بدین جوشن از تیغ رست

166 چو طوفان انصاف خواهی بود %~% نترسد ز غرق آنکه ماهی بود

167 جهان چون دکان بریشم کشیست %~% ازو نیمی آبی دگر آتشیست

168 دهد حلقه‌ای را ازینسو بهی %~% وزان سو کند حلقه‌ای را تهی

169 به گیتی پژوهی چه پائیم دیر %~% که دودیست بالا و گردیست زیر

170 بدان ماند احوال این دود و گرد %~% که هست آسمان با زمین در نبرد

171 اگر آسمان با زمین ساختی %~% ز ما هر زمانش نپرداختی

172 نظامی گره برزن این بند را %~% مترس و مترسان تنی چند را

173 به مهمانی بزم سلطان شدن %~% نشاید بره بر پشیمان شدن

174 چو سلطان صلا دردهد گوش کن %~% می تلخ بر یاد او نوش کن

175 سکندر کزان جام چون گل شکفت %~% ستد جام و بر یاد ms142 او خورد و خفت

176 کسی را که آن می‌خورد نوش باد %~% بجز یاد سلطان فراموش باد

1 مغنی یک امشب برآواز چنگ %~% خلاصم ده از رنج این راه تنگ

2 مگر چون شود راه بر من فراخ %~% برم رخت بیرون ازین سنگلاخ

3 زمستان چو پیدا کند دستبرد %~% فرو بارد از ابر باران خرد

4 گلو درد آفاق را از غبار %~% لعابی زجاجی دهد روزگار

5 در و دشت را شبنم چرخ کوز %~% کند ایمن از تف و تاب تموز

6 به تشنه گیاهی جلاب گیر %~% یخ خرد کرده دهد ز مهریر

7 جوان‌مردی باغ پیرایه سنج %~% شود مفلس از کیمیاهای گنج

8 دهند آب ریحان فروشان دی %~% سفالینه خم را ز ریحان می

9 خم خان دهقان چو آید به جوش %~% قصب بفکند پیر پشمینه پوش

10 غزالان که در نافه مشک آورند %~% کباب‌تر و نقل خشک آورند

11 نشینند شاهان به رامشگری %~% خورند آب حیوان اسکندری

12 چه گفتم دگر ره چه زاد از سخن %~% چه بازی بر آراست چرخ کهن

13 چو زاسکندر آمد به روم آگهی %~% که عالم شد ازشاه عالم تهی

14 ملوک طوایف بهر کشوری %~% نشستند و گیتی ندارد سری

15 بزرگان اگر دست‌بوس آورند %~% به درگاه اسکندروس آورند

16 همه زیور روم شد زاغ رنگ %~% به روم اندر آمد شبیخون زنگ

17 همان نامه شه که بنوشت پیش %~% به مادر سپردند بر مهر خویش

18 چو مادر فرو خواند غم نامه را %~% سیه کرد هم جام و هم جامه را

19 ز طومار آن نامه دل شکن %~% چو طومار پیچید بر خویشتن

20 ولی گر چه شد روز بر وی سیاه %~% سر خود نپیچید از اندرز شاه

21 به امید خوشنودی جان او %~% نگهداشت سوگند و پیمان او

22 پس شاه نیز او فراوان نزیست %~% همه ساله خون خورد و خون می‌گریست

23 چو شد کار او نیز هم ساخته %~% ازو نیز ms143 شد کار پرداخته

1 مغنی بدان ساز غمگین نواز %~% درین سوزش غم مرا چاره ساز

2 مگر کز یک آواز رامش فروز %~% مرا زین شب محنت آری به روز

3 پس از مرگ اسکندر اسکندروس %~% به آشوب شاهی نزد نیز کوس

4 اگر چه ز شاهان پیروز بخت %~% جز او کس نیامد سزاوار تخت

5 بدین ملک ده روزه رائی نداشت %~% که چندان نو آیین نوائی نداشت

6 بنالید چون بلبل دردمند %~% که زیر افتد از شاخ سر و بلند

7 بزرگان لشگر نمودند جهند %~% که با آن ولیعهد بندند عهد

8 در گنج بر وی گشایند باز %~% بجای سکندر برندش نماز

9 ملک زاده را عزم شاهی نبود %~% که در وی جز ایزد پناهی نبود

10 ز شاهان و لشگرکشان عذر خواست %~% که بر جزمنی شغل دارید راست

11 که بر من حرامست می خواستن %~% بجای پدر مجلس آراستن

12 مرا با حساب جهان کار نیست %~% که این رشته را سر پدیدار نیست

13 گمانم نبد کان جهانگیر شاه %~% به روز جوانی کند عزم راه

14 فرو ماند ایوان اورنگ را %~% پذیرا شود دخمه تنگ را

15 من از خدمت خاکیان رسته‌ام %~% به ایزد پرستی میان بسته‌ام

16 بر این سرسری پول ناپایدار %~% چگونه توان کرد پای استوار

17 همانا که بیش از پدر نیستم %~% پدر چون فرو رفت من کیستم

18 نه خواهم شدن زو جهان گیرتر %~% نه زو نیز بارای و تدبیرتر

19 ز دنیا چه دید او بدان دلکشی %~% که من نیز بینم همان دل خوشی

20 چو دیدم کزین حلقه هفت جوش %~% بر آن تختور شد جهان تخته پوش

21 همه تخت و پیرایه را سوختم %~% به تخت کیان تخته بردوختم

22 نشستم به کنجی چو افتادگان %~% به آزادی جان آزادگان

23 هوسهای این نقره زر خرید %~% بسا کیسه کز نقره و زر درید

24 چو پیمانه پر گشت و پرتر کنی %~% به سر درکنی ms144 هر چه در سر کنی

25 همان به که پیش از برانگیختن %~% شوم دور ازین جای بگریختن

26 ندارم سر تاج و سودای تخت %~% که ترسم شبیخون درآید به بخت

27 درین غار چون عنکبوتان غار %~% ز مور و مگس چند گیرم شکار

28 یکی دیر خارا بدست آورم %~% در آن دیر تنها نشست آورم

29 به اشک خود از گوهر جان پاک %~% فرو شویم آلودگیهای خاک

30 بپیچم سر از هر چه پیچیدنی %~% بسیچم به کار بسیچیدنی

31 شوم مرغ و در کوه طاعت کنم %~% به تخم گیاهی قناعت کنم

32 به آسانی از رنجها نگذرم %~% که دشوار میرم چو آسان خورم

33 چو هنگام رفتن در آید فراز %~% کنم بر فرشته در دیو باز

34 مرا چون پدر در مغاک افکنید %~% کفی خاک را زیر خاک افکنید

35 چو از مرگ بسیار یادآوری %~% شکیبنده باشی در آن داوری

36 وگر ناری از تلخی مرگ یاد %~% به دشواری آن در توانی گشاد

37 سرانجام در دیر کوهی نشست %~% ز شغل جهان داشت یک‌باره دست

38 دل از شغل عالم به طاعت سپرد %~% برین زیست گفتن نشاید که مرد

39 تو نیز ای جوان از پس پیر خویش %~% مگردان ازین شیوه تدبیر خویش

40 که در عالم این چرخ نیرنگ ساز %~% نه آن کرد کان را توان گفت باز

41 بسا یوسفان را که در چاه بست %~% بسا گردنان را که گردن شکست

1 مغنی دلم سیر گشت از نفیر %~% برآور یکی ناله بر بانگ زیر

2 مگر ناله زیرم آید به گوش %~% ازین ناله زار گردم خموش

3 سکندر چو زین کنده بگشاد بند %~% برافکند بر حصن گردون کمند

4 همه فیلسوفان درگاه او %~% در آن پویه گشتند همراه او

5 ارسطو چو واماند از آن آفتاب %~% از ابر سیه بست بر خود نقاب

6 سیاهی بپوشید و در غم نشست %~% چو وقت آمد او نیز هم رخت بست ms145

7 ز سرو سهی رفت بالندگی %~% طبیعت درآمد به نالندگی

8 نشستند یونانیان گرد او %~% ز استاد او تا به شاگرد او

9 چو دیدند کان پیک منزل شناس %~% به منزل شود بی رقیبان پاس

10 خبر بازجستند از آن هوشمند %~% که پیدا کن احوال چرخ بلند

11 بگو تا چه جوهر شد این آسمان %~% کزو دور شد هر کسی را گمان

12 شتابنده راه دیگر سرای %~% چنین گفت کایزد بود رهنمای

13 بسی رهبری بر فلک ساختم %~% بدین دل که من پرده بشناختم

14 چو خواهم شد اکنون به بیچارگی %~% درین ره نبینم جز آوارگی

15 جهان فیلسوف جهان خواندم %~% رصد بند هفت آسمان داندم

16 جهان مدخل از دانش آراستم %~% نبشتم درو هر چه می‌خواستم

17 همه در شناسائی اختران %~% فرو گفته احوال گردون درآن

18 کنون کز یقین گفت باید سخن %~% رها کن رصد نامهای کهن

19 به یزدان پاک ار مرا آگهیست %~% که این خوان پوشیده پر یا تهیست

20 سخن چون بدینجا رسانید ساز %~% سخنگوی مرد از سخن ماند باز

21 بپالود روغن ز روشن چراغ %~% بفرمود کارند سیبی ز باغ

22 به کف برنهاد آن نوازنده سیب %~% به بوئی همی داد جان را شکیب

23 نفس را چو زین طارم نیل رنگ %~% گذرگه درآمد به دهلیز تنگ

24 بخندید و گفت الرحیل ای گروه %~% که صبح مرا سر برآمد ز کوه

25 ز یزدان پاک آمد این جان پاک %~% سپردم دگر ره به یزدان پاک

26 بگفت این و برزد یکی باد سرد %~% برآورد گردون ازو نیز گرد

27 چوبگذشت و بگذاشت آسیب را %~% به باران بینداخت آن سیب را

1 مغنی بدان جره جان نواز %~% بر آهنگ ما ناله نو بساز

2 که گشتیم چون بلبل از ناله مست %~% بدان ناله زین ناله دانیم رست

3 چو هرمس بدین ژرف دریا رسید %~% رهی دید کزوی رهائی ندید

4 فرو رفت و گفت آفرین ms146 بر کسی %~% که کالای کشتی ندارد بسی

5 چه باید گرانباریی ساختن %~% که باید به دریا در انداختن

6 جهان خانه وحش بود از نخست %~% در او بانوا هر گیاهی که رست

7 ز کوه گران تا به دریای ژرف %~% چه و بام او شد به باران و برف

8 چو شد آهوی گور آدم پدید %~% گریزنده شد گور و آهو رمید

9 من آن وحشی آهو کز دست زور %~% به پای خودم رفت باید به گور

10 درین ره پناه خود از هیچ‌کس %~% نسازم جز از پاک یزدان و بس

11 شما نیز چون عزم راه آورید %~% به پاکیزه یزدان پناه آورید

12 درین گفتنش خواب خوش باز برد %~% سخن را چه خسبانم او نیز مرد

1 مغنی برآرای لحنی درست %~% که این نیست ما را خطائی نخست

2 بدان لحن بردن توان بامداد %~% همه لحنهای جهان را زیاد

3 فلاطون چو در رفتن آمد چه گفت %~% که ما نیز در خاک خواهیم خفت

4 چنان شد حکایت در آن مرز و بوم %~% که بالغ‌ترین کس منم زاهل روم

5 چو در پرده مرگ ره یافتم %~% ز هر پرده‌ای روی برتافتم

6 بدان طفل مانم که هنگام خواب %~% به گهواره خوابش آید شتاب

7 به خفتن منش رهنمون آیدش %~% نداند که این خواب چون آیدش

8 درین چار طبع مخالف نهاد %~% که آب آمد و آتش و خاک و باد

9 چگونه توان راستی یافتن %~% ز کژی بباید عنان تافتن

10 بود چار دیوار آن خانه سست %~% که بنیادش اول نباشد درست

11 گذشت از صد و سیزده سال من %~% به ده سالگان ماند احوال من

12 همان آرزو خواهیم در سرست %~% کهن من شدم آرزو نوترست

13 بدین آرزو چون زمانی گذشت %~% فلک فرش او نیز هم درنوشت

14 انجامش روزگار والیس %~%

15 سرودی بر آهنگ فریاد من %~% مغنی به یادآرد بر یاد من

16 مگر بگذرم زاب ms147 این هفت رود %~% بکن شادم از شادی آن سرود

17 چو والیس را سر درآمد به خواب %~% درافکند کشتی به طوفان آب

18 نشسته رفیقان یاریگرش %~% به یاریگری چون فلک برسرش

19 چو بر ناتوان یافت تیمار دست %~% تنومند را ناتوانی شکست

20 ز نیروی طالع خبر باز جست %~% بناهای اوتاد را یافت سست

21 ستاره دل از داد برداشته %~% ستمگر شده داد بگذاشته

22 به آن هم‌نشینان که بودند پیش %~% خبر داد از اندازه عمر خویش

23 چنین گفت کایمن مباشید کس %~% از این هفت هندوی کحلی جرس

24 که این اختران گر چه فرخ پیند %~% ز نافرخی نیز خالی نیند

25 چو نحس اوفتد دور سیارگان %~% بود دور دور ستمکارگان

26 شمار ستم تا نیاید به سر %~% به گیتی نیاید کسی دادگر

27 چو باز اختر سعد یابد قران %~% به نیکی رسد کار نیک اختران

28 فلک تا رسیدن بدان بازگشت %~% ورقهای ما باری اندر نوشت

29 چو گفت این پناهنده را کرد یاد %~% فروبست لب دیده برهم نهاد

1 مغنی درین پرده دیرسال %~% نوائی برانگیز و با او بنال

2 مگر بر نوای چنان ناله‌ای %~% فروبارد از اشک من ژاله‌ای

3 بلیناس را چون سر آمد جهان %~% چنین گفت در گوش کار آگهان

4 که هنگام کوچ آمد اینک فراز %~% به جای دگر می‌کنم ترکتاز

5 گلین خانه کو سرای منست %~% نه من هیکلی دان که جای منست

6 به این هفت هیکل که دارد سپهر %~% سرم هم فرو ناید از راه مهر

7 من آن اوج گردون پنا خسروم %~% که در خانه می‌آیم و می‌روم

8 گهی در خزم غنچه‌ای را به کاخ %~% گهی بر پرم طاوسی را به شاخ

9 پریوارم از چشمها ناپدید %~% به هر جا که خواهم توانم پرید

10 شد آمد به قدر زمان کی کنم %~% زمان را کجا پی نهم پی کنم

11 چو کوشم نهم بر سر سدره پای %~% چو ms148 خواهم کنم در دل صخره جای

12 به دشت و به دریا توانم گذشت %~% هم الیاس دریا و هم خضر دشت

13 جز این هر چه یابی در ایوان من %~% نه من همنشینیست بر خوان من

14 من آنم که خواهم شدن برفراز %~% برون دان زمن هر چه یابند باز

15 چو گفت این ترنم به آواز نرم %~% سوی همرهان بارگی کرد گرم

16 برآسود از آشوبهای جهان %~% که جشنی بود مرگ با همرهان

1 ببار ای مغنی نوائی شگفت %~% گرفته رها کن که خوابم گرفت

2 وگر زان ترنم شوم خفته نیز %~% نبینم مگر خواب آشفته نیز

3 چو آمد گه عزم فرفوریوس %~% بنه بر شتر بست و بنواخت کوس

4 به هم‌صحبتان گفت کاین باغ نغز %~% که منظور چشمست و ریحان مغز

5 چو پایندگی نیستش در سرشت %~% چه تاریک دوزخ چه روشن بهشت

6 ز دانائی ماست ما را هراس %~% که از رهزن ایمن نشد ره شناس

7 کمان گر همیشه خمیده بود %~% قبا دوز را قب دریده بود

8 ترازوی چربش فروشان به رنگ %~% بود چرب و چربی ندارد به سنگ

9 همه ساله محمل کش بار گنج %~% نیاساید از محنت و درد و رنج

10 چو پرداخت زین نقش پرگار او %~% کشیدند خط نیز بر کار او

1 درآرای مغنی سرم را ز خواب %~% به ابریشم رود و چنگ و رباب

2 مگر کاب آن رود چون آب رود %~% به خشگی کشی تر آرد فرود

3 چو سقراط را رفتن آمد فراز %~% دو اسبه به پیش اجل رفت باز

4 شنیدم که زهری برآمیختند %~% نهانی دلش در گلو ریختند

5 تن زهر خوارش چو شد دردمند %~% به سوی سفر بزمه‌ای زد بلند

6 چنین گفت چون مدت آمد به سر %~% نشاید شدن مرگ را چاره‌گر

7 در آن خواب کافسرده بالین بود %~% نشست یکایک به پائین بود

8 چو دیدند کان مرغ علوی خرام %~% برون ms149 رفت خواهد بزودی ز دام

9 به سقراط گفتند کای هوشمند %~% چو بیرون رود جان ازین شهر بند

10 فروماند از جنبش اعضای تو %~% کجا به بود ساختن جای تو

11 تبسم کنان گفتشان اوستاد %~% که بر رفتگان دل نباید نهاد

12 گرم باز یابید گیرید پای %~% بهرجا که خواهید سازید جای

13 درآمد بدو نیز طوفان خواب %~% فرو برد چون دیگران سر به آب

14 شدند آگه آن زیرکان در نهفت %~% که استاد دانا بدیشان چه گفت

1 مغنی ره مش جان بساز %~% نوازش کنم زان ره دل‌نواز

2 چنان زن نوا از یکی تا به صد %~% که در بزم خسرو زدی باربد

3 نظامی چو این داستان شد تمام %~% به عزم شدن نیز برداشت گام

4 نه بس روزگاری برین برگذشت %~% که تاریخ عمرش ورق در نوشت

5 فزون بود شش مه ز شصت و سه سال %~% که بر عزم ره بر دهل زد دوال

6 چو حال حکیمان پیشینه گفت %~% حکیمان بخفتند و او نیز خفت

7 رفیقان خود را به گاه رحیل %~% گه از ره خبرداد و گاه از دلیل

8 بخندید و گفتا که آمرزگار %~% به آمرزشم کرد امیدوار

9 زما زحمت خویش دارید دور %~% شما وین‌سرا ما و دارالسرور

10 درین گفتگو بد که خوابش ربود %~% تو گفتی که بیداریش خود نبود

1 مغنی ره رامش آور پدید %~% که غم شد به پایان و شادی رسید

2 رونده رهی زن که بر رود ساز %~% چو عمر شه آن راه باشد دراز

3 گر آن بخردان را ستد روزگار %~% خرد ماند بر شاه ما یادگار

4 بقا باد شه را به نیروی بخت %~% بدو باد سرسبزی تاج و تخت

5 ملک عزدین آنکه چرخ بلند %~% بدو داد اورنگ خود را کمند

6 گشاینده راز هفت اختران %~% ولایت خداوند هشتم قران

7 نشیننده بزم کسری و کی %~% فریدون کمر شاه فیروز پی

8 لبش حقه نوش‌داروی ms150 عهد %~% فروزنده چرخ فیروزه مهد

9 ز شیرینی چشمه نوش او %~% شده گوش او حلقه در گوش او

10 چو نرمی برآراید از بامداد %~% نشیند در آن بزم چون کیقباد

11 در آن انگبین خانه بینی چو نحل %~% به جوش آمده ذوفنونان فحل

12 چو هر دو فنونی به فرهنگ و هوش %~% بسا یکفنان را که مالیده گوش

13 نشسته به هر گوشه گوهر کشی %~% برانگیخته آبی از آتشی

14 ملک پرورانی ملایک سرشت %~% کلید در باغهای بهشت

15 وزیری به تدبیر بیش از نظام %~% به اکفی الکفاتی برآورده نام

16 چو شه چون ملکشه بود دستگیر %~% نظام دوم باید او را وزیر

17 زهر کشوری کرده شخصی گزین %~% بزرگ آفرینش بزرگ آفرین

18 چو گل خوردن باده‌شان نوشخند %~% چو بلبل به مستی همه هوشمند

19 همه نیم هوشیار و شه نیم مست %~% همه چرب گفتار و شه چرب دست

20 که دارد چنان بزمی ازخسروان %~% جز آن هم ملک هم جهان پهلوان

21 در آن بزم کاشوب را کار نیست %~% جز این نامه نغز را بار نیست

22 بدان تا جهان را تماشا کند %~% رصد بندی کوه و دریا کند

23 گهی تاختن در طراز آورد %~% گهی بر حبش ترکتاز آورد

24 نشسته جهان‌جوی بر جای خویش %~% جهان ملک آفاقش آورده پیش

25 به پیروزی این نامه دل‌نواز %~% در هفت کشور بر او کرده باز

26 بدو مجلس شاه خرم شده %~% تصاویر پرگار عالم شده

27 خه‌ای وارث بزم کیخسروی %~% به بازوی تو پشت دولت قوی

28 نظر کن درین جام گیتی نمای %~% ببین آنچه خواهی ز گیتی خدای

29 خیال چنین خلوتی زاده‌ای %~% دهد مژده شه به شه‌زاده‌ای

30 به من برچنان درگشاد این کلید %~% که دری ز دریائی آید پدید

31 که تا میل زد صبح بر تخت عاج %~% چنان در نپیوست بر هیچ تاج

32 چو مهد آمد اول به تقریر کار %~% اگر مهدی آید شگفتی ms151 مدار

33 بر آرای بزمی بدین خرمی %~% کمر بند چون آسمان برزمی

34 چه بودی که در خلد آن بزمگاه %~% مرا یک زمان دادی اقبال راه

35 مگر زان بهی بزم آراسته %~% زکارم شدی بند برخاسته

36 چو آن یاوری نیست در دست و پای %~% که در مهد مینو کنم تکیه جای

37 فرستادن جان به مینوی پاک %~% به از زحمت آوردن تیره خاک

38 دو گوهر برآمد ز دریای من %~% فروزنده از رویشان رای من

39 یکی عصمت مریمی یافته %~% یکی نور عیسی بر او تافته

40 بخوبی شد این یک چو بدر منیر %~% چو شمس آن به روشن دلی بی نظیر

41 به نوبتگه شه دو هندوی بام %~% یکی مقبل و دیگر اقبال نام

42 فرستاده‌ام هر دو را نزد شاه %~% که یاقوت را درج دارد نگاه

43 عروسی که با مهر مادر بود %~% به ار پرده دارش برادر بود

44 بباید چو آید بر شهریار %~% چنین پردگی را چنان پرده‌دار

45 چو من نزل خاص تو جان داده‌ام %~% جگر نیز با جان فرستاده‌ام

46 چنان باز گردانش از نزد خویش %~% کز امید من باشد آن رفق بیش

47 مرا تا بدینجا سرآید سخن %~% تو دانی دگر هر چه خواهی بکن

1 چو گوهر برون آمد از کان کوه %~% ز گوهرخران گشت گیتی ستوه

2 میان بسته هر یک به گوهرخری %~% خریدار گوهر بود گوهری

3 من آن گوهر آورده از ناف سنگ %~% به گوهر فروشی ترازو به چنگ

4 نه از بهر آن کاین چنین گوهری %~% فروشم به گنجینه کشوری

5 به قارونی قفل داران گنج %~% طمع دارم اندازه دست رنج

6 فروماندن از بهر کم بیش نیست %~% بلی ماه با مشتری خویش نیست

7 نیوشنده‌ای باز جویم به هوش %~% کزو نشکند نام گوهر فروش

8 کمر خوانی کوه کردن چو دیو %~% همان چون ددان بر کشیدن غریو

9 به سیلاب در گنج پرداختن %~% جواهر به دریا ms152 در انداختن

10 از آن بر که به گوش تاریک مغز %~% گشادن در داستانهای نغز

11 سخن را نیوشنده باید نخست %~% گهر بی خریدار ناید درست

12 مرا مشتری هست گوهرشناس %~% همان گوهر افشاندن بی قیاس

13 ولیکن ز سنگ آزمایان کوه %~% پی من گرفتند چندین گروه

14 چو لعل شب افروزم آمه به چنگ %~% زهر منجنیقی گشادند سنگ

15 که ما را ده این گوهر شب‌چراغ %~% وگرنی گرانی برون بر زباغ

16 بر آشفتم از سختی کارشان %~% ز بیوزنی بیع بازارشان

17 که بیاعی در نه سرهنگیست %~% پسند نوا درهم آهنگیست

18 زدر درگذر بیع دریاست این %~% بها کو که بیعی مهیاست این

19 چو در بیع دریا نشیند کسی %~% خزینه به دریاش باید بسی

20 به دریا کند بیع دریا پدید %~% که دریا به دریا تواند خرید

21 هر آوازه کان شد به گیتی بلند %~% از اندازه‌ای بود گیتی پسند

22 چو بیوزنیی باشد اندازه را %~% بلندی کجا باشد آوازه را

23 درین نکته کز گل برد رنگ را %~% جوابیست پوشیده فرهنگ را

24 وگرنه من در به تاراج ده %~% کمر دزد را دانم از تاج ده

25 نه زانست چندین سخن راندنم %~% همان آیت فاقه برخواندنم

26 که با من جهان سختیی می‌کند %~% ستورم سبک رختیی می‌کند

27 تهی نیست از تره خوان من %~% ز ناتندرستیست افغان من

28 چو پرگار بنیت نباشد درست %~% قلم چون نگردد ز پرگار سست

29 غرابی که با تندرستی بود %~% همه دانش انجیر بستی بود

30 بلی گرچه شد سال بر من کهن %~% نشد رونق تازگیم از سخن

31 هنوزم کهن سرو دارد نوی %~% همان نقره خنگم کند خوش روی

32 هنوزم به پنجاه بیت از قیاس %~% صد اندر ترازو نهد حق شناس

33 هنوزم زمانه به نیروی بخت %~% دهد در به دامان دیبا به تخت

34 ولی دارم اندیشه سربلند %~% که بر صید شیران گشایم کمند

35 چو شیر افکنم ms153 صید و خود بگذرم %~% خورد سینه روباه و من خون خورم

36 چو سر سینه را گربه از دیگ برد %~% چه سود ار عجوزه کند سینه خرد

37 جهانی چنین در غلط باختن %~% سپهری چنین در کج انداختن

38 به شصت آمد اندازه سال من %~% نگشت از خود اندازه حال من

39 همانم که بودم به ده سالگی %~% همان دیو با من به دلالگی

40 گذشته چنان شد با دی به دشت %~% فرومانده هم زود خواهد گذشت

41 درازی و کوتاهی سال و ماه %~% حساب رسن دارد و دلو و چاه

42 چو دلو آبی از چه نیارد فراز %~% رسن خواه کوتاه و خواهی دراز

43 من این گفتم و رفتم و قصه ماند %~% به بازی نمی‌باید این قصه خواند

44 نیوشنده به گرغم خود خورد %~% که او نیز از این کوچگه بگذرد

45 نگوید که او چون گذشت از جهان %~% کند چاره خویش با همرهان

46 یکی روز من نیز در عهد خویش %~% سخن یاد می‌کردم از عهد پیش

47 غم رفتگان در دلم جای کرد %~% دو چشم مرا اشک پیمای کرد

48 شب آمد یکی زان عریقان آب %~% چنین گفت با من به هنگام خواب

49 غم ما بدان شرط خوردن توان %~% که باشی تو بیرون ازین همرهان

50 چوبا کاروانی درین تاختن %~% همی کار خود بایدت ساختن

51 از آن شب بسیچ سفر ساختم %~% دل از کار بیهوده پرداختم

52 که ایمن بود مرد بیدارهش %~% ز غوغای این باد قندیل کش

53 به ار در خم می فرو شد خزم %~% چو می جامه‌ای را به خون می‌رزم

54 گر از پشت گوران ندارم کباب %~% ز گور شکم هم ندارم عذاب

55 وگر نیست پالوده نغز پیش %~% کنم مغز پالوده را قوت خویش

56 و گر خشک شد روغنم در ایاغ %~% به بی روغنی جان کنم چون چراغ

57 چو از نان طبلی تهی شد تنم %~% چو طبل ms154 از طپانچه خوری نشکنم

58 گرم بشکند گردش سال و ماه %~% مرا مومیائی بس اقبال شاه

59 خدایا تو این عقد یک رشته را %~% برومند باغ هنر کشته را

60 به بی‌یاری اندر جهان یار باش %~% شب و روزش از بد نگهدار باش

61 به پایان شد این داستان دری %~% به فیروز فالی و نیک اختری

62 چو نام شهش فال مسعود باد %~% وزین داستان شاه محمود باد

63 دری بود ناسفته من سفتمش %~% به فرخ‌ترین طالعی گفتمش

64 از آنجا که بر مقبلان نقش بست %~% عجب نیست گر مقبل آمد به دست

65 چو برخواند این نامه را شهریار %~% خرد یاورش باد و فرهنگ یار

66 همین داستان باد از او سر بلند %~% هم او باد ازین داستان بهره‌مند

67 نظامی بدو عالی آوازه باد %~% به نظمی چنین نام او تازه باد

68 بدو باد فرخنده چون نام او %~% از آغاز او تا به انجام او

69 سرش سبز باد و دلش شادمان %~% از او دور چشم بد بدگمان

70 جهانش مطیع و زمانش به کام %~% فلک بنده و روزگارش غلام

خردنامه

خردنامه

نبذة عن الكتاب

الفهرس