بمیری؛ ترجمه محمدشاه بن مبارک قزوینی؛ تصحیح و تحشیه محمد روشن. مشخصات نشر : تهران: مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، 1400. مشخصات ظاهری : 2ج. قروست میراث مکتوب؛ 362. علوم وفنون؛ 27. شابک دوره: 1-220-203 -600-978 ج.978,600-203-221-8:1 وضعیت فهرست نویسی: فییا یادداشت کتابنامه. یادداشت نمایه. موضوع حیوانها - متون قدیمی تا قرن 14. موضوع Ainmals-Iarlty rorn to 20tdm eentuy : شناسه افزوده

شناسه افزودهقزوینی، محمدبن مبارک، مترجم شناسه اقزوده

افزودهروشن، محمد، 1312 - ، مصحح شناسه افزوده

بناسه افزودهمؤسسهآ پژوهشی میراث مکتوب رده بندی کنگره: 41-

541 رده بندی دیویی 591/09 شماره کتابشناسی ملی : 7618310 وضعیت رکورد فیها

هست او مبعوث تا روز شمار از برای کل خلق روزگار سید اصفیا و سند اهل اصطفا، خاتم [0الم] النبیین والمرسلین وافضل الاولین والآخرین، قائد الغر المحجلین قال: کنت نبیا و آدم بین الناء والطین.

محمد بهترین نسل آدم که باشد در حقیقت اصل آدم

هنوز آدم میان آب و گل بود که او پیغمبر اصحاب دل بود و بر آل اطهار و اصحاب اخیار او که نقلهآ اخبار و حملهآ آثار اویند:

چو ارکان دیناند تا روز دین علیهم رضی الله فی کل حین و بعد از حمد احد ودود و درود صاحب مقام محمود میگوید بندهآ محتاج به خدای کریم غنی، محمد بن مبارک حکیم قزوینی، بارک الله فیه و جعله تارک مناهیه، که بر رای عالم آرای ارباب فطنت واصحاب خبرت پوشیده ms001 نیست که دانش کتاب حیوة الحیوان دمیری که متضمن 15 ایقان اتقان صنع رحمانی است مورث حیات ابدی نشأة انسانی است؛ چه دانایان اتقان صنایع رحمانی زندگان ابدی اند که المؤمن حی فی الدارین.

بیت هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق ثبت است بر جریدهٔ‌ عالم دوام ما و جاهلان آن مردگان سرمدی، کما قال الله تعالی: (اموات غیر أخیاء)1. و این کتاب مذکور با آنکه به زیور فصاحت و بلاغت کلام آراسته است و به زیب ایضاح معانی پیراسته، و به حلیهآ کثرت فواید عجیبه و فراید غریبه، خالی است از ذکر بعضی خواص و آثار و منافع و مضار طبیهآ بعضی حیوانات؛ و حال آنکه ذکر آنها در کتاب حیوان اصلی کلی و امری ضروری است؛ و نیز پوشیده نیست که آن کتاب به زبان [2a] عربی است و فارسیان را از آن حظی وافی و نصیبی کافی نیست. از این جهت در خاطر فاتر خطور و بر بال 20 شکسته بال عبور نمود که آن را ترجمه به زبان فارسی نماید تا فارسیان را از آن حظی کامل و نصیبی شامل باشد، و آن خواص و آثار و منافع و مضار مترو که را نیز اضافهآ این ترجمه نماید تا این ترجمه کتابی تمام کردد و فایدهآ عایدة او عام شود شاید که سبب اجر جزیل عقبی و ذکر جمیل دنیا شود، ان شاء الله تعالی.

و نام این ترجمه حیوة الانسان است زیرا که معرفت او سبب حیات ابدی انسان است، و موجب وصول به دار حیوان. و چون حیوة الانسان که ترجمهآ حیوة الحیوان بود به انتها رسید، و فاتحهآ فایحهاش به خاتمهآ ختامه مسک انجامید، در ضمیر ضئیراین فقیر کثیرالتقصیر گذشت 5 که تذهیب فاتحهآ آن نماید به تهذیب کلام در دعای دوام ایام دولت پادشاهی جهانپناه گردون جم جاه، آنکه تا فلک و ملک دیده گشادهاند پادشاهی به حشمت ms002 و جاه و شوکت و سپاه او ندیدهاند، و تا مهر و ماه گوش هوش بر سروش عالم غیب بیعیب نهادهاند، سلطانی به صولت و دولت و فضل و عدل او نشنیدهاند؛ ثانی سلیمان داود، و ثالث اسکندر با فر و جود.

عادلی که رسم تعدی و اسم ظلم از دنیا برداشت، و روی همت بر تقویت ملت و دین محمدی گماشت. همیشه همای [20] همتش بر آسمان خیرات طایر، و سمند عزیمتش در میدان مکرمات سایر. همت بلندش با گنبد آسمان برابر، و تدبیر ضمیر ارجمندش با تقدیر احد قدیر همسر. ملکی که چون ملک عرب و عجم با همای همت روم مضموم، در قبضهآ قدرت قدرسیرت خود در آورد، در افاضت عدل و اشاعت جودنام حاتم طی و نام انوشیروان 15 ابوشیروان به می لاشیء نمود.

جهانداری به عزم و حزم موصوف، و خداوندگاری به رزم و بزم معروف، خسروی صاحبذکا که توسن ذکاء او در مضمار اندیشه پیشی پیشه دارد، و دایم الاوقات فکر دقیق را به کفایت مهمات و تحقیق مبهمات میگمارد، و در حل جل مشکلات و دفع کل معضلات دست اعتصام از حبل المتین عقل و دین برنمیدارد. سلطانی با بخت و صولت، و خاقانی با 20 تخت و دولت. جهانی در صورت جهانبانی، و جهانبانی متخلق به اخلاق رحمانی ظل سبحانی وسلالهآ نشأهآ انسانی.

حاکمی در نهایت حلم و کیاست، بیداری نه از اهل پندار؛ و هوشیارای] با سروش عالم غیبییار. رکن مردی و مردمی در عهد او رکین و قواعد دنیا ودین در عصراو مکین. عاقلی که

مصراع

نخستین فکرت پسین شمار

الذی تکل عن احصاء کمالاته السنة الاقلام و تزل عن تعداد بعض مناقبه آقدام الافهام ولو کانت البخار مدادا و الاشجار اقلاما ما تعدت کلمات الانام فی احضاء مخاسنه علی مرور الدهور 10 والأعوام، السلطان بن السلطان بن السلطان ابوالمظفر [سلیمان] بن سلطان سلیم شاه سلمه الله وسلط علی عداه و ظفره بمناه.

شعر

من قال أمین ابقی الله مفجت ان هذا دعاء یعتمل البشرا

واین کتاب حیوة الانسان مشتمل است بر مقدمه، و بیست [و] هشت باب به عدد حروف 15 تهجی کتاب، و مقدمه در شرح خطبهای است که گوش اهل هوش مثل آن نشنیده، و چشم مردمان زمان مانند آن ندیده، و کسی که مثلهای عربان را در حیوانات نشنیده، معنی آن خطبه رانفهمیده، اگرچه مدتی گرد معنی آن گردیده.

سپاس و ستایش بیحد و قیاس خداوند با صفات کمال و سمات جلال را، که آدمی زیرک را به دو عضو کوچک یعنی دل دانا و زبان گویا مشرف گردانید و به نعمت ادراک و بیان پاک مرتبهآ انسان را از مرتبهآ باقی حیوان گذرانید، و از حضیض ذلت به اوج عزتش رسانید؛ و از مذلت نقصان وخذلانش رهانید.

پس آدمی ذلیل به عقل عقیل اقامت [36] برهان و دلیل بر یکتایی پروردگار رحمان جلیل نمود، و در بیان آیات بینات بی همتای او چنین فرمود:

سبحان من تحیر فی ذاته سواه فهم و خرد به کنه کمالش نبرده راه

و گواهی میدهم که محمد (ص) بندهآ فرستادهآ اوست به بندگان او، و مخصوص است به 15 آیات قرآن و معجزات فرقان او در غایت بیان و نهایت تبیان. و صلوة و سلام از حضرت ذوالجلال والاکرام براو و بر آل ms004 باکمال او باد.

و بعد از حمد خداعز و علا اعلام صاحب دانا آنکه این کتابی است که کسی طلب تصنیف آن از من درویش ننموده، و تکلیف تألیف آن بر دل ریش من نفرموده، و باعث تصنیف و سبب تألیف آن چیزی نبوده غیر از اینکه در بعضی مجلسهای درس که مثل محفل عرس جمیع فواید دررنثار در آن مجلس گفته میشد و بوی هیچ یک [از] نکتههای عنبرباردر او 5 نهفته نمیشد. ذکر مالک حزین عبوس و ذیخ لعین منحوس گذشت و در میان مجلسیان به جهت تحقیق حال ایشان مباحثه و مجادلهآ بی کران پرفسوس مثل محاربهآ بیپایان حرب بسوس پیداگشت؛ و کلام سلیم درست [42] در مباحثهآ ایشان به کلام سقیم نادرست ممزوج بود، زیرا که از قلت معرفت آن طایفهآ لئیم فرقی میان نسر و ظلیم نمیکردند؛ و ظلیم را که شترمرغ نر است با نسر که مرغ تیزپر است تکلیف پریدن میکردند، و نسر را تکلیف بار 10 کشیدن؛ و در مباحثهآ آن قوم پرلؤم عقرب صغیر بی تمیز بدن خود را به افعی کبیر خونریز میخارید، و به آن باران بلا و محنت بر جان و تن خود میبارید، و از اختلاط آن مردمان بدفرجام، مرتبهآ صغیر از کبیرانام ممتاز نبود، و کوچک ناتمام با بزرگ تمام مجادلهای بی آغاز و انجام مینمود، و از بی تمیزی ایشان در صحرای مجادلهآ پریشان ایشان، گاو کوهی با شترمرغ می چرید، و نادان بی زور به مباحثهآ دانای پرزور بلای الزام و عنای افحام به زور 15 میخرید، و هریک از ایشان به تدبیر ضمیر پریشان جمعیت میان ماهی و سوسمار در یک مکان اندیشه مینمود و به خلاف کفتار گفتار پیشه میفرمود، و امام ایشان پوست پلنگ میپوشید یعنی بی درنگ به جنگ بیهوده میکوشید؛ و دیگران به تقلید او طوق بطلان چون کبوتران در گردن خود میکردند، و تقلید حق به هیچ ms005 وجه نمیکردند، و مردم اگرچه برادراناند لیکن در وقت جنگ پرده دراناند، و در شأن ایشان گفتهاند: 25

ای بلا بسیار باش از بهرشان هرزمان از جان ایشان خونفشان

وکمان بزرگر ایشان آن است که او از خطا مبرا است و از قطار استگوتر، و کوچک از برای خطا مهیا است، و از فاخته دروغگوتر؛ و تصور استاد بی اسناد ایشان آنکه چون از فقر جهل خلاص کردید للاه وبه غنای علم رسید به آن مشغول گشت، و به واسطة کثرت اشتغال

چون به چشم سر و سر حال آن قوم پریشانحال را مشاهده نمودم، و طلب نقیب ایشان 10 ظهور مرا بر آن قوم جهت محاکمه در مباحثه معلوم فرمودم، به او گفتم: حاکم عادل در خانهآ خود حکم میکند و به هیچ حال جهت محاکمهآ جهال از خانهآ خود بیرون نمیآید؛ و چون کمان حکم به صاحب آن برسد، تیر حکم بیگمان به نشانه رسد؛ و در وقت دو، سبقت اسب ms006 پیشرو دیده شود؛ و در دم صبح قافلهای که شبگیر کرده فلاح یابد. و بعد از این سخنان استخاره از خداوند کریم منان نمودم که کتابی در تحقیق احوال حیوان که مناسب شأن ایشان 15 [5a].باشد، تصنیف نمایم

و چون به توفیق خدا عز و علا آن کتاب را تصنیف نمودم نام آن حیوة الحیوان فرمودم، شاید که خداوند کریم منان این کتاب مراسبب رسیدن به دار حیوان و نعیم جنان گرداند؛ و از عذاب الیم جحیم مرا برهاند، و فایدهآ این کتاب را بر ممر دهور و ایام و مرور شهور و اعوام پاینده دارد، و فایدهآ این چون چشمهآ حیوان زاینده، زیرا که خداوند کریم منان رحیم 20 است و رحمان و مجیب دعای بندگان، و ترتیب این تألیف من به ترتیب حروف معجم بودتا به آسانی مستعجم مشکل از او حل گردد، و مجهولات غریبه از او معلوم و مفهوم شود، ان شاء الله تعالی.

و چون ترجمهآ خطبه تمام شد، شروع در ترجمهآ ابواب کتاب کنیم.

بدان ای عزیز که حیوة الحیوان [را] نسخ مختلف بود، یکی حیوة الحیوان صغیر است و یکی کبیر و یکی متوسط؛ و چون مشهور است که خیرالأمور اوسطها، از این جهت فقیر حقیر ترجمهآ متوسط آن اختیار کردم، ولیکن امیدوارم که دانای این ترجمه بی نیازباشد از ترجمهآ صغیر وکبیر، والله علی ما یشاء قدیر.

به پارسی شیر است، و جمع او اشد و اسد و اسود؛ و شیر ماده را اسدة خوانند؛ و شیر را نامهای بسیار است، و ابن خالویه پانصد نام آن ذکر فرموده، و علی بن قاسم بغوی سی نام دیگر بر آن افزوده؛ و أسامه و حارث و سبع و قسوره و غضنفر و ضرغام و ضیغم و مستأنس و 5 ورد و لیث و حیدره از بعضی مشهور آنها است. و در خبر امیرالمؤمنین علی (ع) کرم الله وجهه مذکور ms007 است که،

شعر

انا الذی سمثنی [55] أمی حیدره کلیث غابات مهیب المنظره

و او را اسدالله نیز میخوانند، و حمزه عم رسول را صلی الله علیه و سلم اسدالله 15 میگفتهاند، زیرا که مثل شیر در جنگ دلیر بوده و ثبات بسیار داشته؛ و ابوبکر صدیق رضی الله عنه ابیقتاده را اسدالله گفته؛ و در صحیح بخاری مذکوراست که ابوبکر گفته که ابیقتاده شیر خدا است که از برای خدا و رسول خدابا اعداجنگ میکند، و رخت و لباس کسی که به شمشیر او کشته گشته ما به کفتاری از کفتار قریش نمیدهیم، و شیری از شیران خدا را محروم نمی گذاریم.

ز کنیت شیر نیز بسیار است، و از جملهآ مشهور آنها: ابوالابطال، و ابوزعفران، و ابوالعباس، وابوحفص است، وکنیت امیرالمؤمنین عمر بن خطاب نیزابوحفص است، رضی

و شیر از جملهآ سباع است، و چون اخلاق سباع در او به درجهآ کمال است، او را سبع نام کردند از قبیل تسمیهآ خاص به اسم عام. مثل گل که نام گل سرخ است؛ و وجه تسمیهآ شیر به سبع آن است که او در شکم مادر هفت ماه میباشد، و بعد از هفت روز بعد از ولادت ms008 چشم او 10 گشاده میشود؛ و شیر ماده بیشتراز هفت بچه نمیزاید؛ و شیر نربعد از هفت ماه صید میکند. و در حدیث امزرع آمده که: زوجی ان دخل فهد وان خرج اسد، یعنی شوهر من اگر در خانه میآید همچو یوز میشود، یعنی خود را به خواب غفلت میدهد و هیچ از اسباب و امتعهآ خانه نمی پرسد، و اگراز خانه بیرون میرود همچوشیر میگردد در شجاعت و شهامت واقدام در سرانجام کبار مهام. ولفظ فهد و اسد در این حدیث اسم و فعل نیز میشود، ولیکن فعلیت او اشهر و اظهر است. و پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرموده که به حق آن کسی که جان من در دست قدرت اوست که ساعت قیامت و زلزلهآ ساعت ظاهر نمی شود تا سبعها با آدمیان سخن نگویند.

غابه موضعی است که از مدینه تا به او چهار میل راه است، و در آن موضع سباع بسیار 20 است، و در زمان رسول علیه السلام گرگی از غابه به مدینه آمده به پیغمبر علیه السلام، و گفته که من رسول سباع ام به آدمیان، و پیغام من آن است که سباع می کویند اگر آدمیان هر روز جهت ما طعمه معین کند ما به حیوانات ایشان ضرری نرسانیم، و گاو و گوسفند ایشان را نزنجانم بیغمبر علیه السلام چون پیغام او شنیده و با آدمیان گفته آدمیان آن را قبول نمودهانده وطعمه ای جهت ایشان تعیین [فاک ] نفر موده

وادی سباع وادیی بود در راه رقه، و در آن وادی وابل بن قاسط به اسماء دختر زویم تنها رسیده و چون آن دختر نیکوصورت را تنها یافته، اسب شهوت و مراودت را تند و تیز به جانب او تاخته؛ و چون اسماء میل شهوانی از او دریافته، و گفته: ای وابل! اگر به شهوت میل به من کنی من سباع وادی را بطلبم و تو را طعمهآ ms009 ایشان سازم؛ و در زمان اسماء سباع را یاد کرده و گفته: در ساعت جمله حاضر گشتهاند و حمله بر وابل کرده؛ و چون وابل حملهآ آن جمله دیده، ترسیده و گفته: این وادی نیست مگر وادی سباع.

در رسالهآ قشیری مذکور است که حمال را دست و پابسته پیش سبعی انداختند. سبع او را بو میکرد و میل خوردن او نمیکرد، و چون حمال را از پیش سبع بیرون آوردند، از او پرسیدند 15 که در وقتی که سبع تو را بو می کرد در چه فکر بودی؟ گفت: در فکر آن بودم که علما اختلاف کردهاند در نیم خوردهآ سبع!

مشهور است که سفیان ثوری و شیبان راعی همراه [هم] به حج برفتند. در راه سبعی دوچار ایشان شد. سفیان بترسید و گفت: [72] این سبع چیست؟ شیبان گفت: مترس، و در 20 زمان گوش سبع راگرفت و پچید سفیان چون دلیری شیان دیده گفت: این چه شهرت

چون وقت نماز صبح گشت، از خانه بیرون آمد تا وضو بسازد. ناگاه سبعی در راه دوچار او شد. ابراهیم از آن سبعی بترسید و در زمان ترسان به خانه باز گردید و به ابوالخیر گفت: در 15 بیرون خانه سبعی مانع وضو ساختن مامیشود. ابوالخیراز خانه بیرون آمد و بانگ بر سبع زد و گفت: تو رانگفتهام که به مهمان من ضرری نرسانی. سبع به سخن ابوالخیر از راه دور گشت؛ و بعد از این ابوالخیر به ابراهیم گفت [70] شما به طهارت ظاهر مشغول گشتهاید و از سباع می ترسید، و ما به طهارت باطن مشغول گشتهایم و سباع از ما میترسند.

حکم شرعی: گوشت شیر حرام است بر مذهب امام شافعی و امام اعظم و امام احمد و 20 داود طایی و جمهورفقها، به دلیل آنکه در صحیح مسلم مذکوراست که گوشت هرحیوانی که دندان ناب دارد حرام است، و ناب دندان بزرگ دراز است که در مثل شیر و گرگ و پلنگ میباشد؛ و در مذهب امام مالک گوشت شیر حرام نیست ولیکن مکروه است به دلیل آیهآ کریمه (قل لا اجد فی ما أوحی إلی مخرما علی طاعم یطقمه إلان یکون میتة او دما منفوحا أو

المثل: و در مثل میگویند: فلان آکرم و احر من الآسد، یعنی فلان گرم تر و کریم تراز شیر است؛ و مقصود از این مثل غایت کرم و سخا[82] و بسیاری عطا و نهایت خلت و کثرت 10 هوای اواست. و هم چنین در مثل میگویند: فلان ابخر من الاسد، یعنی فلان کس گندهدهانتر از شیر است. و میگویند: آجرأ من الأسد، یعنی فلان کس رونده تراز شیراست. و مثل میزنند به اسد شری، و شری راهی است در سلمی که بسیار شیران در آن راه میباشند و مردم از کثرت شیران به آن راه کمتر میروند، و فرزدق در شعر خود گفته:

شعر

و إن الذی یسعی لیفسد زوجتی کساع إلی أسد الثری یستبیلها یعنی به درستی که مثل آن کس که سعی کند جهت افسادزن من مثل آن کس است که سعی کند تا بچههای شیران شری را بستاند؛ یعنی همچنانکه شیران شری را کسی نمیتواند ستد، زن مرا هم کسی افساد نمی تواند کرد و از من نمیتواند ستد. میگویند که در حدیث پیغمبر صلی الله علیه و سلم است که چون نوح علیه السلام از هر جنس حیوانات جفتی با خود به کشتی 20 برد یاران نوح شکایت کردند و گفتند: گاو و گوسفند ما در کشتی باشد چگونه .. طریق زندگانی کنند. نوح علیه السلام شکایت مردمان با حضرت حق سبحانه حکایت کرد. حق سبحانه گرمی تب را بر شیر مسلط گردانید تا شیر گرفتار گرمی تب گشت و حیوانات دیگر را نرنجانید و همه حیوانات از شراو ایمن گشتند.

الخواص: درکتب مذکوراست که اگر کسی پیه شیر در جمیع بدن خود بمالد همهآ سباع از او بگریزند و به او ضرری نرسانند. و چون تمساح آواز شیر بشنود از ترس هلاک گردد. و تمساح نهنگ است. و کسی را که به سحر بسته باشند یا به زن خود نتواند مجامعت کردن، اگر زهرهآ شیر بر قضیب بمالد، بستگی از او زایل گردد. و اگر وصلهای از پوست شیر بر صاحب 15 صرع بیاویزند، صرع از او زایل گردد. و اگر بالغ نشده باشد، و بعد از سن بلوغ نفعی ندارد. واز بوی دود موی شیر همهآ سباع درنده میگریزند. [92] و اگر وصلهای از پوست شیر در صندوق جامه بنهند، جامهها از ضرر موش ایمن باشند، و هم چنین ارضه نیز به آن جامهها ضررنکند.

و گوشت شیر و گوشت سایر سباع مکروه معده است و ms013 نیکو هضم نمیشود، و گوشت 20 آنهاجهت بواسیر نافع است؛ و هم چنین بر پوست شیر نشستن بواسیر رانافع باشد. و اگر پیه شیر که در پیشانی او باشد کسی در پیشانی خود بمالد پیش هرکس وجیه و مهیب نماید. و پیه شیر جهت امراض بارده و عصبیه مثل لقوه و فالج خوب است، زیرا که گرم تراز همه روغنها است، و از این جهت تحلیل ورمهای صلب می کند. و بول شیراگر بسته شود چون موی به آن بشویند خضابی نیکوبود، و بولش نیز گرم است، و اگر بر ثالیل بمالند زایل گرداند، و اگر بر 25 موضع بهق بمالند نافع بود، و چون جلادا رد جهت حراز نیز نافع است.

یعنی شترها. لفظ او مفرد است و معنی جمع، و این لفظ نه جمع بود و نه اسم جمع، بلکه دلالت بر جنس دارد؛ و جوهری گفته جمع است، ولیکن مفردی از لفظ خود ندارد، و اگر تصغیر او کنند أبیله گویند، زیرا که اسمای جمع که از برای غیر آدمی باشد تأنیث لازم او است، و در وقت تصغیر، ها داخل ایشان میشود مثل غنم تصغیرش غنیمه بود وابل به سکون با نیز میگویند چنانکه به کسر آن، و پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرموده که شترموجب عزت صاحب او است؛ و گوسفند سبب برکت مال، و در پیشانی آشب خیر و مال بسته است تا به قیامت یعنی تا به روز قیامت.

مردم سوار بر اسب جهاد و غزا میکنند و به سبب او خیر و مال حاصل میکنند، و معنی [95] تابل آن است که مردان به زن خود مجامعت نکنند چنانکه در حدیث است که: تأبل آدم 10 علی ابنه آلمقتول کذا کذا عاما، یعنی آدم مجامعت با حوا نکرد از الم فراق پسر او هابیل که کشته گشته بود به دست برادرش قابیل.

و شتر را بنات اللیل میخوانند یعنی دختران ms014 شب، و شتر نر و ماده را بعیر میگویند وقتی که چهارساله باشد و ابعر جمع بعیر است؛ و شارف ناقهآ مسنه بود و شرف جمع اوست؛ و قرامل شتر دو کوهان راگویند؛ و شتر حیوانی پر عجایب و غرایب است، و از بسیاری غرائب 15 و عجایبی که در او هست، خداوند سبحانه و تعالی فرموده که (أفلا ینظرون الی آلابل کنیف خلقت»1، یعنی آیا در شترهانگاه نمی کند و عجایب و غرایب که در خلقت آنهاست مشاهده نمی کنند، تا از این عجایب قدرت الله تعالی و و حدانیت او بدانند. و چون عجایب شتر بسیار است و دایم در نظر مردم است عجایب و غرایب او عجیب و غریب نمینماید؛ و از جملهآ عجایب او آن است که او حیوانی بزرگ است و با بزرگی که دارد، کوچکی را انقیاد و اطاعت 20 میکند و به هرجا که آن کودک مهار او را میکشد او میرود و مخالفت نمیکند؛ و از عجب او آن است که می خسبد تا بر پشت او بار میکنند، و عربان بر پشت او خانه راست می کنند و آن خانه را شقدف میخوانند؛ و بزرگ آن را شقنداف میخوانند و زن و شوهر و فرزندان و اسباب خانه از مأکول و ملبوس و مشروب در آن خانه می باشد.

و شتر را اوصاف بسیار است، از جملهآ وصفها کوما بود و کوما به ضم کاف ناقهای بزرگ کوهان بود؛ و شدیده آن است که در غایت قوت بود و در حرکت محکم باشد؛ و صلبیه نزدیک به شدیده بود؛ و شملال شتر سبکسیر بود، و هجان شتر خوب را گویند، و وجنا ه شدیده بود، و عوجا شتر لاغر بود، و یعمله شتر کثیرالعمل بود، و حرف ناقهآ لاغر باشد چنانکه کعب بن زهیر گفته:

شعر

من مهجنةو عمها خالها [11a] قوداء شملیل

و حرف شتر لاغر بود؛ و مهجنه شتر کریم نیکو بود؛ و قوداشتر دراز گردن باشد؛ و شملیل 10 شتر سریع السیر سبک رفتار بود، یعنی شتر من لاغری است که پدر او برادر او است، یعنی هر دو از مادری نیک حاصل شدهاند؛ و عم شتر من خال او است، یعنی این از شتر نری حاصل شده که برادر آن نر خال او است، و برادر مادر اواست؛ و چون این چنین نسل در شتر در میان عربان معتبر است، شتر خود را به این وصف نمود؛ و بهترین اوصاف شتر این است؛ و از جملهآ اشعار کعب بن زهیر این است:

شعر

لو کنت اعجب من شیء لأغجبنی سعی الفتی و هو مخبوء له القدر

یسشعی ألفتی لأمور لیس یدرکها فالنفس واحدة والهم منتشر

والمرء ما عاش مندود له آمل لا تنتهی العین حتی ینتهی الآثر

یعنی من در تعجب نمی باشم از چیزهای عالم، واگر در عجب میبودم تعجب میکردم از 20 آنکه آدمی در کاری جهد و جد تمام دارد و نمیداند که آن کار را تمام ناکرده اجل کار او تمام میسازد؛ و آدمی یک نفس بیش نیست ولیکن آرزوهای بیپایان و املهای بی کران و مقاصد و مطالب بیغایت و بینهایت دارد، چندان که زاده است در آرزواست، ms017 و تا نمی میرد از آز و آرزو خلاص نمیشود.

اهل حکمت طبیعی درباب حیوان گفتهاند که هیچ حیوانی نر مثل شتر نر نیست در وقت [11] هیجان و مستی او، زیراکه در وقت مستی دهان او کف میکند، و هرچند بار که بر پشت او بار میکنند میکشد، و شقشقهای از دهان او بیرون میآید، و شقشقه پوستی بود سرخ پرباد که ازاندرون دهن شترنردر وقت مستی بیرون میآید؛ و در حدیث است که معاویه صعلوک است و ابوجهم صاحب شقشقه؛ و شقشقه در مردم کنایه از فصاحت بود؛

و شتر در وقت جماع چندبار انزال میکند، و از این جهت بعد از جماع ضعیف میشود و فترت در قوت او پیدا میشود. و شتر حقد و کینهآ بسیار دارد؛ و در کتب مذکوراست که شتر نر بربالای مادر خود نمی رود و با او جمع نمیشود. روزی کسی حیلهای کرده و پردهای میان نر 10 و ماده آویخته تا شتر نر بر بالای شتر ماده که مادر او بوده رفته؛ و چون زمان سفاد آخر شده پرده برداشته، و شتر نر دیده که با مادر خود سفاد کرده، در قهر شده و آخر آن مرد صاحب حیله را کشته. و میگویند که با شتری دیگر همین حیله کردهاند، آن شتر خود را از غم و غصه هلاک کرده به آن که خود را به چاهی انداخته.

و میگویند هر حیوانی را مراره که خزانهآ صفرا بود جز شتر را[12a] مراره نیست، و چون 15 مراره ندارد و جرارهآ او کمتراست ناچار صبر بیشتر دارد و تشنگی بیشتر میکشد، و از کثرت تشنگی الم بسیار نمیکشد. و شتر سه ساله را حقه میگویند زیرا که در این وقت مستحق جفت خود میشود، و کنیت شترابو ایوب است زیراکه صبر او بسیار است؛ و بر روی جگر او چیزی شبیه به مراره هست ولیکن نه مراره است؛ و مراره ms018 زهره باشد به فارسی، و اود به ترکی. واز عجایب شتر آن است که چون مرض گردر میان شتران پیداشود و شتران مریض 20 گردند، شتر صحیح را که گر نداشته باشد داغ کنند تا از داغ آن شتران مریض صحیح کردند چنانکه شاعر گفته: 25 بار گناو دیگری بر من بی گنه نهی چون شتری که داغ او بر شتری دگر نهند

ابوهریره روایت کرده که مردی از قوم بنی فزاره پیش پیغمبر صلی الله علیه و سلم آمد و شکایت از زن خود کرد که این زن پسری سیاه زاییده، و حال آنکه من سیاه نیستم، و او نیز سیاه نیست؛ و از این جهت زن را به زنا متهم میکرد. پیغمبر صلی الله علیه و سلم چون کلام او شنید از او پرسید که آیا تو را شتران هست؟ گفت [120] بلی، هست. دگر پیغمبر علیه السلام 10 پرسید که شتران تو چه رنگ دارند. گفت: رنگ ایشان سرخ است. دگر پیغمبر علیه السلام پرسید از او که در میان هیچ شتران خاکستری رنگ هست؟ گفت هست. پیغمبر علیه السلام گفت که این شتران خاکستری رنگ در میان آن شتران سرخ از کجا پیداشدهاند؟ آن مرد گفت شاید که این از رگی باشد از رگهای ایشان که به رنگ خاکستر ظهور کرده. یعنی چون دراصل اجداد ایشان شتری خاکستری بوده، در نسل ایشان نیز این رنگ ظاهر گشته.

و از این است که در حدیث است که چون منی در رحم قرار گیرد، حق تعالی صورت اجداد مادر و پدر مولود را حاضر گرداند پیش ملایکه که تصویر منی میکنند؛ و آن ملایکه از حضرت حق سبحانه سؤال میکنند و میگویند که یا رب! این منی را به کدام صورت از این صورتها تصویر کنیم. حق تعالی به هر صورت که امر فرماید به آن صورت تصویر کنند.

و ms019 در مدینه زنی پسر سیاه بزایید، و زنان از یکدیگر سؤال میکردند که فلان زن پسری 20 سیاه زاییده، تا خطیب مدینه گفته که در اجداد آن زن مردی سیاه بوده، و سیاهی این پسراز او است.

الحکم : گوشت شتربه نص قرآن حلال است، و اجماع نیز موافق آن است. قال الله تعالی:

و در حدیث است که نماز در جای شتران مکنید که شتران از شیاطین آفریده شدهاند، و اما زکوة شتر آن است که در پنج شترگوسفندی زکوة باید داد، و در ده شتر دو گوسفند، و در 15 پانزده، سه؛ و در بیست؛ چهار. و در بیست و پنج شتر، یک شتر بنت مخاض، یعنی شتر یک ساله، و در سی و شش یک بنت لبون، یعنی شتر دو ساله؛ و در چهل ms020 و شش شتر یک حقه، یعنی شتری سه ساله [130] و در شصت و یک شتر، یک جدعه، یعنی شتر چهار ساله، و در هفتاد و شش شتردو بنت لبون، و درنود و یک شتر، دو حقه، و در صد و بیست و یک شتر، سه شتر بنت لبون، و بعد از این در هر چهل شتر یک بنت لبون، و در هر پنجاه شتر حقهای و 20 گوسفندی که در زکوة شترواجب است، میباید که آن میش گوسفند یک ساله باشد؛ و اگر بز باشد، دو ساله بود. و اگر کسی و صیتی کندابلی را به شخصی دیگر، جایز است که شتری نریا شتری ماده بدهد، و اگر فصیل یا ابن مخاض بدهند جایز نیست، و قبول کردن بر او لازم نیست.

امثال: مسلم روایت می کند که پیغمبر علیه السلام فرموده که «الناس کایل مأنة لیس فیها

و همچنین مثل است،

یعنی همچنین شتران به آب نمی روند و طریق و رود ایشان [به] آب چنین نیست. این مثل جهت کسی میزنند که کاری کند و نیکو [142] نکند و جهد او ضایع باشد؛ و علی بن ابی طالب(ع) به این مثل زده، چنانکه بیهقی روایت کرده؛ و همچنین مثل است،

یا ابل عودی إلی مبارکک

یعنی ای شتر باز به جای خود بیا، این مثل جهت کسی میزنند که از کار خود بگریزد.

الخواص: از جملهآ خواص شتر آن است که چون چشم او بر ستارهآ سهیل افتد سهل و ms021 آسان بمیرد؛ و اگر پشم شتر بسوزانند و بر عضوی که خون از او روان باشد بنهند، خون رفتن از او بازدارد، و قرادی که در پوست شکم اوست اگر عاشقی در آستین خود بندد عشق 20 او زایل گردد؛ و قراد حیوانی است که به پوست شتران می چسبد و خون ایشان میخورد، و اگر مستی بول شتر بنوشد هشیار گردد. و همچنین شیرشتروبول او باهم خلط کرده استسقا را و طحال رانافع باشد؛ و پیغمبر علیه السلام علاج چند کس که استسقاداشتهاند به بول و شیر شتر کرده، و آخر آن مردم چون صحت یافتهاند، شتران بیغمبر را علیه السلام دزدیدهاند، و

و گوشت شتر قوهآ باه را زیاده میکند، و شیر آن مفتح سدهآ جگر و سپرز بود و مقوی قوهآ باه بغایت؛ و بهترین چیزی که آدمی بنوشد شیر شتراست چه هم طعام است و هم شراب، و بدن را فربه میکند، و سبب انعاظ قوی میشود. و بول شترگرم و خشک است جهت حزاز و شورهآ سر نافع بود، و اگر بخورند مقوی قوهآ باه باشد، و سدهآ جگر و سپرز را بگشاید، 10 و همچنین مفتح سدهآ مصفاة بود؛ و اگر قطرهای از او در گوش چکانند ریش گوش را نافع بود و اصلاح جراحت آن کند؛ و اگر در چشم کشند روشنی بیفزاید. و بول شتر نر [بر] مذهب مالک نجس نیست، و خوردن آن نیز ms022 حرام نیست، چرا که پیغمبر علیه السلام مردی را به آن دوا فرموده! و بعرالجمال پشکل شتران است، و طبیعت آن گرم و خشک است، و اگر بخور کنند دفع رعاف کند، و همچنین اگر بسایند و در بینی دمند منع رعاف کند، و با ادویه جهت 15 صرع نافع بوداگر بخورند، و اگر بر خنازیر طلا کنند نافع بود؛ و اگر تازهآ آن بر مفاصل طلا کنند ورم مفاصل را زایل گرداند.

جمع اباله بود، و ابوعبیده گفته جمع ندارد؛ و بعضی گفتهاند جمع ایبال به وزن دینار؛ و ابابیل [15a] مثل دنانیر. و رقاشی گفته که من [با تشدید] اباله شنیدهام که واحد او است، و فرا 20 گفته اباله به تخفیف، و ابابیل که در آیت کریمهآ (وأرسل علنهم طنرا آبابیل»2، واقع شده، مفسران در آن اختلاف کردهاند. بعضی گفتهاند مرغی است که در هوا میان آسمان و زمین زندگانی میکند، و خرطوم آن مثل خرطوم مرغان است، ولیکن کف آن مرغ ممچوکف سگان بود.

و عکرمه گفته که مرغی است سبزاز دریا بیرون میآید، سر آن مثل سرسباع بود؛ و [عبادة ابن صامت] گفته که ابابیل زرزور است به گمان من [و جمع آن زرازیر]. عایشهآ صدیقه رضی الله عنها گفته: ابابیل مرغی است مثل خطاف؛ و بعضی گفتهاند سنونو ابابیل است؛ و بعضی گفتهاند مرغی است بلسان نام؛ و راهب نصرانی را ابابیل میگفتهاند، و از این جهت عیسی (ع) را علیه السلام ابیل الابیلیین عیسی میخوانند، چنانکه شاعر گفته:

شعر

و ما سبح الرهبان فی کل بیعة أبیل الأبیلین عیسی بن مرزیما

لقد ذاق منا عامر یوم لعلع حساما اذا ما هز بالکف صمما

یعنی به حق تسبیح عیسی و تسبیح رهبان که عامر در یک روز جنگ از ما چشید طعم تیغی که چون در دست حرکت میدادیم برق آن میدرخشید و غضب میکرد؛ و قصهآ 10 اصحاب فیل که ابابیل ms023 بر ایشان سنگ انداخته و ایشان را هلاک ساخته آن است که ملکی در یمن قصد آن کرده که مثل خانهآ کعبه خانهای در یمن بسازد تا مردم به آن خانه[156] به حج روند و ترک زیارت مکه بکنند. چون آن خانه ساخته، یکی از اهل مکه شبی در آن خانه خرابی کرده، و بر دیوار آن نجاست خود مالیده. ازاین جهت آن ملک غضب کرده و رنجیده، و قصد خرابی خانهآ کعبه کرده و لشکری با فیل چند فرستاده؛ و فیلی در آنجا بوده محمود نام. آن فیل 15 چون نزدیک مکه رسیده، هرچند که جهد میکردهاند به جانب مکه نمی رفته و میل بازگشتن می کرده؛ و در آن روز مرغی چند ابابیل نام از جانب دریا بر سر آن لشکر آمدهاند و در منقار هر مرغی سنگی بوده. هر مرغ چون سنگ را از منقار خود بر سر یکی از لشکریان میانداخته، آن سنگ سر آن شخص را میشکافته و از دبر او بیرون میآمده و آن شخص هلاک میگشته و چون علف پوسیده نیم خورده میشده، همچنان که در قرآن است: (فجعلهم کعضف مأکول»1 20 یعنی گردانید الله تعالی ایشان را مثل برگ زراعت نیم خورده. ماده خربود، و اتانة نمی گویند بنت آتن نیز نمی گویند، و جمع کثرت آتان آنتن بود بروزن

و در کتاب استیعاب مذکوراست که زرارة بن عمرو نخعی در نیمهآ ماه رجب سنهآ تسع پیش 10 پیغمبر علیه السلام آمد و گفت: یا رسولالله! من خوابی دیدهام و از آن خواب ترسیدهام. پیغمبر علیه السلام گفت: چه خواب دیدهای؟ گفت خواب دیدهام که ماده خری که در خانه گذاشتهام بزغالهای زاییده دو رنگ که بعضی رنگ او سیاه است مایل به سرخی، و بعضی تیره رنگ؛ و آتشی دیدم که از زمین بیرون آمد، و آن آتش حایل گشت میان من و فرزند من عمر نام؛ و آن آتش میگفت لظی لظی بصیر و اعمی. چون خواب خود تمام تقریر کرد، 15 پیغمبر علیه السلام به او گفت: آیا هیچ در خانهآ کنیزکی آبستن گذاشتهای یا نه؟ گفت: گذاشتهام. پس پیغمبر علیه السلام گفت: آن کنیزک پسری زاییده دو رنگ. زراره گفت: دو رنگی پسر من از چیست؟ [160] پیغمبر علیه السلام آهسته در گوش او گفت: دو رنگی اواز آن است که تو دو رنگی و برص دراندام داری و از مردم پوشیده میداری.

زراره چون این سخن بشنید گفت: به آن خدایی که تورا به حق به خلق فرستاده که من 20 برص دارم و پوشیده میدارم، و کسی غیر از توندانسته. پس پیغمبر گفت: آن آتش که دیدهای فتنه بود که بعد از من پیدا شود. زراره گفت: چه فتنه باشد؟ پیغمبر علیه السلام گفت: مردم امام زمان خود را بکشند و مخالفت با یکدیگر بکنند، و خون مؤمن ریختن پیش مؤمن از عسل شیرین ترنماید، وبدکار در آن روز خودرا نیکوکار پندارده و توکه زرارهای، اگر نمیری

یک نوع بود از مار خاکستری رنگ، و زیاد بر سر مغیره استاده بوده و این شعر میخوانده:

ن تحت الأحجار حزما و عزما و خصیما الد ذا معلاق

حیة فی الوجار أربد لاین فع منه السلیم نفث الراقی

و معنی معلاق شدیدالخصومه بود، و معنی بیت آن است که در زیر سنگها مردم با جزم و عزم و کثیرالخصومه مدفوناند، و ماری اربد هست[17a] که چون کسی را بگزد هیچ علاج و رقیه نفع ندهد؛ و این مار کنایت از مرگ است، و معنی وجاء خرمااست که به روغن مزج کرده باشند، یعنی در طعام لذیذ دنیا ماری اربد بدی است که گزیدن آن علاج ندارد، و کسی که طعام شیرین دنیا نوشید، تلخی گزیدن مار مرگش میباید چشید.

به فتح همزه و را، حیوانی است مثل مورچه به مقدار نیمهآ عدسی، و درخت را میخورد، و سرفه نیز نام اوست؛ و چون کار این حیوان اسرافست در ارض، او را سرفه وارضه نام کردهاند. و قزوینی گفته چون آزضه یک ساله شودبال و پربرآورد و به آن دو بال دراز پپرد؛ و این حیوان همان است که جنیان را بر مرگ سلیمان علیه السلام دلالت کرد؛ زیرا که سلیمان 26

و روایت کرده ابن ماجه که پیغمبر صلی الله علیه و سلم نماز میگزارد و رو به وصلهآ درخت خرما میکرد، و آخرالامر آن وصله را منبری ساختند که پیغمبر علیه السلام بر

الحکم شرعی: خوردن آرضه حرام است، و خاکی که آزضه از درخت بیرون آورده باشد ه تیمم به آن جایز است، و اختلاط آب دهان او به آن خاک ضرر نمی کند، و آن خاک طاهراست و مطهر مثل خاکی که به آب گل مخلوط شده باشد.

المثل: در امثال عرب است که فلان آکل من ارضة و اصنع من آرضة. یعنی فلان کس خورنده تر است از ارضه، و کارکننده تراست از او؛ و چون ارضه دایم در کار است و پرخوار است در این دو صفت مثل گشته.

ماری است سیاه و سفید، گوییا که مرقوم است؛ و مرقوم منقوش است. روایت میکنند که مردی را[155] استخوانی شکسته بودند، پیش امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه آمد و قصاص خواست. امیر ابا فرموده و قبول ننموده، آن مرد چون ابا و عدم قبول امیر فهمیده گفته: فهواذن کالارقم ان یقتل ینقم و ان یثرک یلقم. یعنی آن کسی که استخوان من شکسته این زمان مثل ارقم 15 است که اگر او را میکشی، او تو را میکشد، و اگر نمی کشی او تو رالقمهآ خود میسازد و تورا میکشد و انتقام میکشد.

و مردم در زمان جاهلیت گمان میبرند که جن میکشند. کسی را که جان را کشته باشد، و جان ماری بود باریک، و بسیار باشد که کسی جان را بکشد در زمان بمیرد یا دیوانه گردد. زیرا که جن ثارجان می طلبند و قصاص او میخواهند؛ و این کلام که ms028 گذشت مثل است جهت 20 کسی میزنند که در میان دو شر باشد. هرکدام که اختیار کند به او ضرری برسد.

خرگوش بود، و خرگوش دو دست کوتاه دارد و دو پای دراز به عکس زرافه. و پس دست

حکایت

و در کتاب کامل ابن اثیر مذکور است که در سال سنهآ ثلاث و عشرین و ستمائة یک بار او 10 صید خرگوشی کرد که آلت نر و ماده هر دو در او بود، و بچه نیز در شکم داشت؛ و در همان سال یک دختری صفیه نام پانزده ساله در همسایگی او بوده که در سال پانزدهم ریش برآورده، و خصیه و ذکر نیز در میان پای او رسته، و آلات ذکر و انثی هر دو در او جمع شده؛ و نظیر این سخن در ضبع خواهد آمد. و خرگوش در وقت خواب چشمها میگشاید، و بسیار است که صیاد او را چشم گشاده میبیند و گمان میبرد که بیدار است و در خواب نیست؛ و 15 گویند که خرگوش چون دریا ببیند بمیرد، و ازاین جهت در کنار دریا جانمی گیرد؛ و غالبا این سخن دروغ است.

و عربان گمان میبرند که جن از او می گریزد زیرا که حیض ms029 دار میشود، و جن از حیوان حایض می گریزد، و در شعر اشارت به حیض ارنب هست،

شعر و ضحک الارانب فوق الصفا کمثل دم الحرب یؤم اللقا یعنی خون حیض خرگوشان بربالای [190] سنگ صفا مثل خون روز جنگ است که در آن زمین ریخته، چه معنی ضحک خون حیض است، و معنی یوم اللقا روز جنگ؛ و گفتهاند

حکم شرعی: حلال است گوشت خرگوش پیش کافهآ علما؛ ولیکن پیش عمرو بن العاص و پیش ابی لیلی مکروه است.

و اما دلیل حل و مکروه نبودن آن است که جمعی صحابه گفتهاند که انس گفته که در ظهران 10 خرگوشی دوچار ما خورد، و همه کس در عقب آن دویدند، و اسب نیز از پی آن تاختند، و آخر من به آن خرگوش رسیدم و آن را گرفتم و پیش ابوطلحه آوردم. ابوطلحه آن را بکشت و ران آن را هدیه جهت پیغمبر [20a] علیه السلام فرستاد، و پیغمبر علیه السلام آن را قبول فرمود، و در بخاری مذکور است که قبول کرد و از آن نخورد؛ و لفظ ابوداود آن است که انس گفته که من بچهای بودم در سن بلوغ؛ و خرگوشی را صید کردم و کشتم و گوشتش بریان ms030 15 کردم، و پدرم ابوطلحه آن را جهت پیغمبر علیه السلام هدیه فرستاد؛ و مردم از نبی صلی الله علیه و سلم پرسیدند که گوشت آن حلال است یانه؟ پیغمبر علیه السلام گفت: حلال است.

و روایت احمد و نسایی آن است که دو خرگوش را صید کردند و پخته پیش پیغمبر صلی الله علیه و سلم آوردند، و پیغمبر علیه السلام مردم را فرمود که بخورند. و ترمدی روایت کرده که از پیغمبر علیه السلام پرسیدند که حلال است یا نه؟ پیغمبر گفت من نمیخورم، 20 ولیکن مردم را از خوردن آن نهی نمی کنم، زیرا که آن را حیض میباشد. بعد از این از پیغمبر علیه السلام پرسیدند در شأن کفتار چه میفرمایی؟ حلال است یا نه؟ پیغمبر علیه السلام گفت: آیا کسی گوشت کفتار میخورد؟! یعنی کسی گوشت آن نمی خورد، و این دلیل حرمت یا کراهت گوشت کفتاراست، چنانکه پوشیده نیست. و در بعضی روایت هست که بعد از این

و این مثل بعضی است از مثلهای عرب چنانکه میگویند الازنب إلتقطت تمرة. یافت ms031 خرگوش خرمایی فاختلسها الثعلب فاکلها. پس روباه آن خرما را ربود و خورد. فانطلقا تختصمان إلی الضب. پس هردو پیش سوسمار به قضا رفتند تا حکم کند میان ایشان. فقال الارنب یا اباحسل. پس ارنب به در خانهآ سوسمار رفت و گفت: ای ابا حسل، و اباحسل کنیت 15 سوسماراست؛ یعنی قال سمیعا دعوت. سوسمار گفت شنوایائی را خواندی. یعنی میشنوم کلام تو را، بگو مقصود را، قالت اتیناک لنختصم. خرگوش گفت من و روباه پیش تو به خصومت قضا آمدهایم قال عادلا حکیما. سوسمار گفت: پیش حاکمی عادل و حکیمی فاضل آمدهاید. قالت فاخرج إلینا. خرگوش گفت به سوسمار که از خانه بیرون بیا تا قضایی از ما بپرسی و حکم میان ما بکنی. قال فی[21a] بیته یؤتی الحکم. سوسمار گفت: حاکم عادل در 20 خانهآ خود حکم میکند وجهت حکم از خانه بیرون نمیآید، و بر متخاصمین ظاهر نمی گردد. قالت خرگوش، گفت: انی وجدت تمرة. من خرمایی را یافته بودم. قال حلوة فکلها. سوسمار کفت: چیزی شیرینی یافته بودهای، بنوش آن را قالت فأختلسها التعلب. خرگوش گفت: روباه از من ربود خرما را. قال لنفسه بغی الخیر. سوسمار گفت: خیر از برای خود خواست. قالت فلطفته. خرکوش گفت: چون خرمای من ربود طپانچه زدم او را. قال بحقک اخدت.

و بعد از این تمام این کلمات در میان عربان مثلها گشت، و نظر این است آنکه عدی بن أرطاة پیش شریح قاضی رفته و در مجلس حکم او گفته: بینک و بین الحائط. من میان تو و ه میان دیوار خانهام. قال فاسمع [منی]، عدی گفته به شریح پس بشنواز من کلام ms032 من. شریح گفته للاستماع جلست. از برای شنیدن کلام متخاصمین نشستهام. قال انی تزوجت امراءة. عدی [21b]گفته من زنی کردهام. شریح گفته بالرفاء والبنین. این زن بر تو مبارک باد و از او فرزندان بسیار و مال بیشمار بیابی. عدی گفته: و شرط اهلها آن لا اخرجها من بیتهم. مردم زن شرط کردهاند که [او] را از خانهآ ایشان بیرون نیاورم. شریح گفته: أوف [لهم] بالشرط. وفا به شرط 10 خود کن. قال: فأنا أرید الخروج. عدی گفته که من میخواهم که زن خود را از پیش ایشان بیرون آورم و به خانهآ خود برم. شریح گفته فی حفظ الله. در امان خدا باشی اگر او را بیرون آوری. قال: فاقض بیننا. عدی گفته حکم کن بین ما. شریح گفت: قد قضیت. حکم کردم. عدی گفت: علی من ترکه. حکم کردی. شریح گفت: علی ابن امک. بر پسر مادر تو حکم کردم. عدی گفت. بشهادة من. به گواهی که حکم کردی؟ شریح گفت: بشهادة ابن اخت خالک. به 15 گواهی پسر خواهر خال تو حکم کردم. پوشیده نیست که کلام هریک مثلی است مشهور.

الخواص: جاحظ گفته: عربان در زمان جاهلیت میگفتهاند که کسی اگر بر خود استخوان کعب خرگوشی بیاویزد چشم بد در او اثر نکند و سحر نیز در او اثر نکند، زیرا که جن از خرگوش و اعضای خرگوش میگریزند زیرا که حیض دارد، و اگر خرگوش نری را بریان کنند و مغز دماغ او بخورند رعشه راسود دارد؛ و اگر مقدار دو حبه از دماغ او دردواوقیه شیر 20 گاو بنوشند هرگز پیر نگردند، و اگراندکی از آن بر سرطان بمالند عجایب چیزها ظاهر گردد؛ و اگر زنی از پنیرمایهآ خرگوش نر بخورد فرزند نر بزاید، و اگر از پنیرمایهآ خرگوش ماده بنوشد [22a] فرزند ماده بزاید، و اگر سرگین خرگوش بر زنی بیاویزند هرگز آبستن نگردد چندانکه بر او آویخته باشد. این سخن در حیوة ms033 الجوان است ولیکن اطبا گفتهاند اگر زنی

واگرزنی سه روز پیاپی پنیرمایهآ او رابه سرکه بنوشد، بعد از پاکی از حیض منع آبستنی او 5 بکند، و منع سیلان رطوبات رحم او بکند. و خون خرگوش خوردن بریان کرده جهت ریش رودهها نافع بود، و همچنین جهت اسهال و ورم رودهها نیز نافع بود، و پنیرمایهآ او با سرکه تریاق همه زهرها است؛ و خصوصا خون او تریاق سم سهام ارمینه باشد؛ و اگر بیخ دندان کودکان به دماغ آن بمالند زود دندان ایشان بروید، و بیدردی بروید؛ و این فعل به خاصیت باشد؛ واگردماغ او به روغن یا به مسکه که روغن تازه است یا به عسل حل کنند این فعل از او 10 ظاهر شود؛ واگر پنیرمایهآ او با سرکه صاحب صرع بنوشد نافع بود؛ و خون خرگوش بر کلف مالیدن نافع باشد؛ و خاکستر سر او دوایی است خوب جهت داءالثعلب، و خاکستر سر خرگوش بحری در این انفع باشد. و اگر کسی آنچه در شکم خرگوش باشد، چنانکه باشد بر تابهای [220] بریان کنند و بر عضوی بمالند مواز او بزودی بروید و خصوصا بر سر انفع باشد؛ و میباید که با روغن گل بمالند و خاکستر خرگوش جهت سنگ گرده و مثانه دوایی 15 عظیم النفع است.

قزوینی گفته حیوانی است که سر او چون سر خرگوش بری است، و بدنش چون بدن ماهی. و بوعلی گفته که حیوانی است صدفی کوچک سرخ ولیکن از جنس زهرهای کشنده است. اگر کسی از آن بخورد کشته شود؛ چون زهر است خوردنش حرام است؛، و این حکم از 20 آن حکم ms034 کلی مستثنی بود که گفتهاند که هر حیوانی دریایی که نظیر آن در بر باشد حلال است. و بعضی گفتهاند احتیاج به استثنا نیست، چه شباهت میان خرگوش صحرایی و خرگوش دریایی در شکل نیست و اشتراک در میان ایشان به مجرد اسم است.

الغواص الطبیه: خاکستر سراین خرگوش نیز جهت داءالثعلب دوای خوب

به ضم همزه و کسر واو و تشدید یا، ماده گاو کوهی بود؛ و چون نام ماده گاو است، زنان را 10 به این نام مینهند، و اصل این ازوویه بر وزن افعوله بوده، لیکن واو ثانی را به یا قلب کردهاند و در یای دوم ادغام کرده، و ثلاث اراوی بر وزن افاعیل میگویند، و جمع کثرت او آزوی بر وزن افعل به غیر قیاس. و بعضی گفتهاند آروی گوسفند کوهی است؛ و در حدیث است که آروی به او هدیه آوردند در حالتی که او در احرام بود.

و عبدالله بن عمر گفته که در روز جنگ احد من بر بالای کوه می رفتم همچنان که گاو 15 کوهی بر بالای کوه میرود. چون به ms035 رسول صلی الله علیه و سلم رسیدم در میانهآ صحابه این آیت کریمهآ (و ما محمد إلا رسول قد خلت من قبله الرسل»1 بر او به وحی آمده بود. یعنی محمد (ص) نیست مگر رسولی و پیش از او رسولان آمدهاند، و بعد از تبلیغ رسالت وفات یافته، و او نیز اگر وفات کند باید که مردم از دین خود برنگردند. و در حدیث است که دین اسلام در مدینه جمع خواهد شد هم چنان که مار در سوراخ خود جمع میشود، و دین اسلام 20 را از حجاز میگیرند، همچنان که ارویه را از سرکوه [230] می گیرند. بدرستی که دین در اول که ظاهر شد غریب بود، و باز در آخرالزمان غریب خواهد گشت؛ و خوش حال غریبانی که اصلاح کنند آنچه فساد یافته از سنت و شریعت من.

و در حدیث است که شخصی سخن میگفت و کلمات نامتناسب در سخن او بود. به او گفتند که جمع کرده میان گاو کوهی و شترمرغ صحرایی، یعنی سخنان نامتناسب در سخن 15 میگوید؛ و از جمله اخلاق گاو کوهی آن است که بر فرزندان خود ms036 مهربان است که اگر کسی بچهآ او را صید کند راضی گردد که همراه بچه او را نیز صید کند تا از فرزند خود جدا نگردد؛ وفرزند او نیز بسیار بر مادر و پدر مهربان میباشد به مرتبهای که چون ایشان پیر گردند و از ضعف دندان نتوانند که علف بجاوند فرزند او علف را بجاود در دهن مادر[242] و پدر نهد تا بخورند و زنده مانند. و میگویند که در شاخ گاو کوهی دو سوراخ هست که از آن نفس میزند، و اگر دو سوراخ آن بسته شود از بی نفسی هلاک گردد.

الامثال: فلآن کبارح الأروی، یعنی فلان کس مثل بارح اروی بود؛ یعنی کمتر پیدا میشود و کمیاب است، چه بارح اروی صید گاو کوهی است که از جانب راست بیاید و به جانب چپ رود؛ و شک نیست که چنین صید در کوهستان کمتر یافت میشود. وهمچنین مثل است: [تکلم] فلان جمع بین آلأروی والنعام یعنی جمع کرد میان گاو کوهی و شترمرغ صحرایی؛ و این مثل کنایه بود از کلمات متضادهآ غیر متناسب گفتن. و اگر کسی گوید من قادر نیستم بر جمع میان اروی و نعام، و مقصود آن است که از من جمع میان ضدین نمی آید، و کار نیک و بدبا هم نمی کنیم.

حکایت

آروی، نام زنی است که سعید بن زید بن عمرو بن نفیل که یکی از عشرهآ مبشره است به او مخاصمه کرده در زمینی و درختی که در آن زمین بوده، و حاکم میان ایشان مروان بن الحکم بوده. آروی بنت اویس میگفته که آن زمین حق من است و سعید به غصب و تغلب تصرف کرده، و سعید میگفته من چون به غصب تصرف در زمین کسی بکنم حال آنکه از پیغمبر علیه ه السلام شنیدهام که گفته اگر [24b] کسی یک وجب زمین به غصب از کسی دیگر بگیرد حق تعالی آن وصلهآ ms037 زمین را تا به هفت طبقهآ زمین که در برابر او است یک طوق آتشین بسازد، و آن طوق آتشین را در گردن آن کس اندازد؛ و سعید چون این حدیث نقل فرموده ترک آن زمین نموده و آن زمین را در تحت تصرف آروی بنت اویس گذاشته، ولیکن بر او نفرین کرده و گفته: خداوندا! اگر این زن دروغ گفته باشد و به غیر حق از من زمین ستده، او راکورگردان، و 10 خانهآ آن زن را گور او ساز؛ و از نفرین سعید زن کور گشته، و بعد از کوری روزی در خانه می گفته که مرا نفرین سعید گرفته؛ و دست به دیوار خانه میزده و به راه می رفته. ناگاه در چاهی که در خانهآ او بوده افتاده و مرده؛ و هردو نفرین سعید در شأن او مستجاب گشته.

و میگویند که چون کور گشت پشیمان گشت و به سعید گفت زمین خود را بستان. سعید گفته چیزی که به من خدا داده آن را باز به خدا رد نمیکنم. و بعد از این قضیه هرکس از اهل 15 مدینه چون کسی را نفرین میکرده میگفته: اعماه الله کما اعمی الآروی، یعنی خدا او را کور گرداند همچنان که آروی را کور گردانید. و میگویند که آروی که در گناهی باشد، آن نیز در پیری کور میشود، و عمی در این مثل اشارت به اوست، ولیکن صواب آن است که اشارت به کوری آروی بنت اویس باشد.

خواص طبیه: اگر شاخ و سم او را بکوبند و در روغنی اندازند، و آن[25a] روغن را پیکان 20 بر ساق خود بمالند از رفتن بسیار مانده نگردند و تعب ایشان زایل گردد؛ و سوختهآ شاخ آن خوردن نفث دم را زایل گرداند، و دخان آن جهت بواسیر نافع است، و دخان آن هوام و گزندهها را میگریزاند.

اساریع به فتح ممزه کرمی است سرخ که در ms038 میان بقول و تره هامی باشد، و چون پوست انداخت و بزرگ گشت پروانه میگردد. و ابن سکیت گفته: اساریع در اصل یسروع بوده به فتح یا، لیکن در کلام عرب کلمهای بروزن یفعول نیست. و بعضی گفتهاند اساریع کرمی سرخ [سر] سفید » [ندام] است، و در ریگ بیشتر میباشد، و انگشتان محبوبان را به آن تشبیه میکنند؛ و بعضی گفتهاند: اساریع شحمة الارض است، و صواب آن است که غیر او است و ذکر او در حرف سین خواهد آمد.

حکم شرعی: حرام است خوردن اساریع، زیرا که از جملهآ حشرات است، و سبب مضرت است، والله اعلم. حکم طبی: اگراین کرم را بسایند و بر عصب مقطوع نهند، در زمان نفع او ظاهر گردد، و صاحب حاوی گفته اگر اساریع بشویند و خشک سازند و بعد از آن بسایند و با روغن کنجد بر ذکر بمالند، آن را بزرگ گرداند.

صقراست، و صقر چرخ و رنگ؛ همه چرخها اشفع بود یعنی سیاهی مایل به سرخی؛ و در 15 صحیح بخاری و مسلم مذکورست. فقامت امراءة سفعاء الخدین، یعنی برخاست زنی که روی او سیاه بود مایل به سرخی، و کبوتر را سفعاء میگویند، زیرا که در گردن او سیاهی [250] مایل به سرخی هست، وبعد از این سایر احوال اشفع خواهد آمد.

ابن بختیشوع طبیب گفته که اسقنقور تمساح بری است، و گوشت او گرم است در درجهآ 20 دوم، خصوصا که نمکزده باشد. و ابن زهر گفته این حیوانی است در مصر، شکل آن مثل وزغه بود و بزرگی خلقتش نیز مثل او است. و میگویند که تمساح تخم مینهد در بر، و بچهها از تخم او بیرون می آیند، وآن بچهای که به آب می رود تمساح میکردد، و آنکه در بر

میماند اسقنقور میشود، و درباب سین گفته خواهد شد.

الخواص الطبیه: ابن زهر در خواص مجربه گفته اگر چشم اسقنقور بر کسی بیاویزند ms039 که شب بترسد، آن ترس از او زایل شود. اگر آن ترس از غلبهآ اخلاط سوداوی نباشد؛ و ارسطاطالیس در کتاب حیوان کبیر گفته که خوردن اسقنقور موجب انعاظ قوی است در همه شهری مگر در مصر که در او هیچ او را منفعت نیست؛ و بهترین هدیهآ ملوک هند این است، و ملوک هند آن را به کارد طلا میکشند، و اندرون او پر نمک طعام میکنند، و همچنین نمک 5 زده به بلاد هند به رسم هدیه میبرند یا میفروشند؛ و اگر یک مثقال از این نمک اسقنقور با تخم مرغ یا گوشت بخورند نفع عظیم بدهد در قوت باه، و گفتهاند گوشت تازهآ او گرم وتر است، و چون نمک سود بود گرم و خشک شود، و به هر دو حال چندان[26a] تقویت قوت باه میکند که از خوردن خس ساکن میشود، و اسقنقور به غیرالف غیر این است به قول بعضی.

نوعی باشد از مار افعی که بسیار سیاه بود، و چون سیاه است و پوست خود را یک بار میاندازد، و اسود سالخ نام او کردهاند یعنی سیاه پوست کننده؛ و افعی ماده را سالخه نمی گویند زیرا که او را در وصف بر هردو اطلاق میکنند و اسودان سالخ میگویند، و سالخان نمیگویند؛ زیرا که در وصف تثنیه نمیکنند.

و در حدیث نسایی و حاکم است که پیغمبر علیه السلام هرگاه که در سفر میبود، در وقت 15 شبهنگام این دعا میخوانده: یا ارض ربی و ربک [لله] اعوذ بالله من شرک من شرما فیک و شر ما یدب علیک اعوذ بالله من اسد و اشود و من الحیة والعقرب و من شر ساکن البلد ومن شروالد و ما ولد، یعنی ای زمین! خدای من و تو یکی است، و من پناه میبرم به خدا از شر تو و از شر آنچه در تست و از شر آنچه بر روی تو حرکت میکند، ms040 و پناه میبرم به خدا از شر شیر و از شر مار افعی و از شر دیگر مارها، و از شر عقرب و از ساکن بلد، و از شر زاینده و آنچه از او 20 زاییده شد.

و گفتهاند ساکن بلد جن است و والد و ماولد ابلیس و شیاطین باشند. و فقیر میگوید که آدمیزاد نیز می تواند بود، چنانکه در قرآن است، (و والد و نا ولده1، و ایشان نیز کثیر الشراند

شعر

ما بال عینک لا تنام کأنماکحلت مآقیها بسم الأسود

حنقا علی سبطین حلا یثربا آولی لهم بعقاب یوم مفسد یعنی چه شده است چشم تو را که خواب ندارد مگرگوشههای چشمت به زهر مار سرمه کشیدهای، مرگ بر سبطین یعنی بر حسن و حسین در مدینه بهتر از آن عذاب و عقاب بود که در آن روز پر فساد بر ایشان آمد. یعنی اگر در مدینه میمردند بهتر از آن بود که آن عقاب 15 کشیدند. در بیت اول کنایه است که در فراق ایشان چشم بی خواب است همچو چشم کسی که زهرهآ مار در چشم کشیده باشد.

[بیهقی در شعب از] عبدالحمید بن محمود گفته که پیش ابن عباس بودم که مردی آمدی و گفت: ما جمعی بودیم از یمن، به زیارت مکه آمده بودیم تاحج اداکنیم. چون به صفا رسیدیم، 15 یکی از ما وفات یافت، و هرکجا که قبر او میکنیم ماری سیاه بزرگ در اندرون قبر او پیدا میشود، و این بار سیوم است که چنین ماری در قبر او پیدا میشود. ابن عباس گفت او را ms041 در آن قبر بنهید که این مار عمل او است و با او خواهد بود. آن مرد چون کلام ابن عباس شنید آن کس را دفن کرد، و چون به یمن باز گردید از زن آن مرد مرده پرسید که او چه عمل داشت که هرکجا که قبر او کندیم ماری سیاه در آنجا پیداشد. زن گفت گندم میفروخت[272] ولیکن 20 جوبه آن خلط کرده میفروخت، از این جهت به این عذاب گرفتارشد.

طبرانی روایت کرده که پیغمبر علیه السلام برای قضای حاجت بول و براز بسیار از مردم

در کتاب زهد احمد از سالم بن ابیالجعد روایت کرده که مردی بود از قوم صالح علیه السلام و آن قو[م] را بسیار میرنجانید. آن قوم چون از او رنجیده بودند به صالح پیغمبر علیه السلام گفتند که بر او نفرین کن تاخدای تعالی او را هلاک گرداند و ما از شراو خلاص ms042 شویم. صالح گفت: دعا کردم و مقتول [27b] گشت، و شمااز شراو خلاص شدید. بروید و از او ایمن باشید. و آن مرد هیمه کشی بود و عادت او آن بود که چون به صحرا میرفت، دو نان 15 همراهخود میبرد؛ و آن روز که صالح براو نفرین کرده بود، آن مرد یکی از آن دونان را خورده بود و یکی را به صدقه داده؛ و از برکت صدقه دعای صالح علیه السلام در او اثر نکرده.

چون صالح علیه السلام دید که او به سلامت از صحرا بازآمد، از او پرسید که امروز چه کار کردهای که از نفرین من هلاک نگشتی. گفت صدقه دادهام به یک نانی که غذای من بود. صالح چون از او این سخن شنید گفت این پشتهآ هیمه را بگشا تا ببینم که در اندرون هیمه 20 چیست. چون پشتهآ هیمه را بگشاد، از میان هیمه ماری سیاه دید که دندان در وصلهآ هیمهای فرو برده. صالح گفت از برکت صدقهای که کردهای این بلااز تودفع شده، و این ماربه تو ضرر نرسانیده، و نظیر این در باب ذال معجمه اذئب]ا خواهد آمد.

طبرانی در معجم کبیر از ابوهریره رضی الله عنه روایت کند که جمعی از قوم عیسی علیه السلام روزی بر او گشت کردند. عیسی علیه السلام گفت این مرد در میان اینها امروز می میرد، و آن جماعت هیمه کشان بودند. وقت نماز شام چون از هیمه کشی بازآمدند، آن مرد 9 صحیح و سالم [28a] در میان ایشان بود با پشتهای هیمه. عیسی علیه السلام چون او را بدید متحیر گردید و گفت: پشتهآ هیمه را بگشا. چون پشته را بگشاد، ماری سیاه در او بود و دندان به وصلهآ هیمه فرو برده. عیسی علیه السلام به او گفت: این مارجهت اهلاک تو بوده، چه عمل صالح کرده[ای] که از این خلاص گشته[ای]؟ گفت: در دست من وصلهآ ms043 نانی بود و بر من مسکینی گذشت و از من طلب کرد، به او دادم. عیسی علیه السلام گفت: به این صدقهآ نان جان 10 خلاص کردهای و بلا از خود دفع نموده.

گرگ و غراب بود. و ابن سکیت گفته چون ایشان از مردم انصرام و انقطاع نمودهاند، ایشان رااصرمان نام کردهاند، یعنی منقطع از مردم. واصرمان به معنی شب و روز نیز آمده است زیرا که هریک از آن دیگر منصرم و منقطع میشود.

احمد به اسناد صحیح روایت می کند که ابوهریره به مردم گفت مرا خبر بدهید از کسی که به جنت میرود و هرگز نماز نکرده. چون مردم از جواب سؤال او عاجز میگشتند، خود جواب می گفت که آن کسی اصیرم بود که دایم نمی گذاشت که قوم او مسلمان گردند، ولیکن در روز جنگ احد مسلمان شد. در زمان شمشیر خود برداشت و به جنگ رفت تاکشته گشت 20 و شهیدشد؛ و پیغمبر علیه السلام چون شنید گفت: اصیرم از اهل جنت است.

یا رب إن کان یزید قد اکل لحم صدیق عللا بعد نهل

فاقدر له آصلة من الآصل کیساء کالقزصة أوخف الجمل

و معنی نهل آب خوردن اولین شتربود، و علل آب خوردن دومین؛ و معنی کیسآء دونده و دفع کنندهآ دشمن او؛ یعنی یا رب! اگر یزید خورده باشد گوشت صدیق را بار دوم بعد از بار اول، پس تعیین و تقدیر کن از برای او ماری سیاه گزنده از ماران سیاه پر گزنده تا او را هلاک گرداند.

خواص: و جاحظ گفته مار آصله بر هیچ نمیگذرد مگر آنکه او را بسوزانند، و چون هر ms044 چیزی را از آضل میکند و هلاک میکند، او را اصله نام کردهاند.

و در حدیث صفت دجال آمده که سراو مثل آصله بود، و از جملهآ خواص او آن است که به نظر آدمی و حیوانات را می کشد اگرچه از دور باشد. و ابن عربی گفته که این تجلی است الهی در او که سبب این معنی گشته در او، و در باب حاء مهمله در ذکر حیه سایر احکام او 15 خواهد آمد.

تلقی الآمان علی حیاض محمد ثولاء مخرفة و ذئب اطلس

لا ذی تخاف و لا لهذا جرأة تهدی الرعیة ما استقام الریس

و این شعر در مدح محمد بن سلیمان هاشمی است و بیان عدل او که گوسفند و گرگ در

مرغی است چنانکه ابن سیده گفته، و معنی طیش سبک عقلی است چنانکه شافعی گفته: ما رایت افقه من اشهب لولا طیش فیه. یعنی فقیه تراز اشهب کسی ندیدهام کاشکی سبک عقل نبودی و عقل کاملی داشتی. واشهب [بن عبدالعزیز بن داودالفقیه مالکی مصری] فقیه مالکی بوده، در همان سال که امام شافعی متولد شده، او نیز ms045 متولد شده، و آن سال سنهآ خمسین و مائة بوده، و بعد از وفات شافعی به شانزده روز وفات کرده؛ و عبدالحکم گفته که از اشهب شنیدیم که بر شافعی نفرین میکرد و مرگ او از خدا می خواست، و این خبر به شافعی رسید. شافعی [34] در زمان این بیت خواند: 25

تنی رجال أن أموت و إن أمت فتلک سبیل لست فیها باوحد

فقل لذی بیتغی خلأق الذی مضی تهیا لأخری ونلها فکان قد

و بعد از چند روز شافعی وفات کرد؛ و از ترکهآ او اشهب غلامی خرید و بعد از موت شافعی به شانزده روزاشهب نیز مرد؛ و من غلام را از ترکهآ او خریدم.

مرغی است آبی که پرهای او به هم میماند، و گردن او دراز است به قول ابن سیده.

نوعی بوداز مار ماده و نر او را افعوان گویند به ضم همزه و عین. و زبیدی گفته: افعی ماری است مرقش منقش گردن باریک سزپهن، و گاه باشد که دو شاخ [290] نیزداشته باشد، و کنیت افعوان ابوحیان و ابویحیی بود، زیرا که مدت هزارسالی زنده میباشد و شجاع. اسود نیز 10 همین نوع مار است و بر آدمی میجهد، و بدترین انواع مار این است؛ و بدترین افعیها افعیهای سجستان است؛ و از عجایب او آن است که افعی سجستان پای پسری را گزید، و از گزیدن او پیشانی پسر شق گشت.

و فقیر میگوید که بدی مار به بدی زهر اوست و غلبهآ اثراو. پس بی شک آصله و غبرابدتر از افعی باشد. و این سخن او غلط باشد مگر آنکه گویند مراد او آن است که بدترین مارهای 15 گزنده که گزندگی ایشان علاج پذیر نیست افعی است، زیرا که اکثر افعی کشنده است.

می گویند شبیب [بن شبة] پیش منصور خلیفه رفت. منصور گفت: اگر به سجستان رفتهای ماران آنجا را صفت کن. شبیب گفت: یا امیرالمؤمنین! ایشان ms046 ماری چندند گردن باریک دم کوتاو سریهن منقش مرقش پوست. گوییاکه بر پوست ایشان نقطههای سفید 20

و قزوینی گفته افعی بدترین انواع ماراست، و اگر چشم او بیرون آورند باز چشم دیگرش بروید، و هرگز چشم بر همی نمیزند؛ و در زمستان در میان خاک پنهان میشود مدت چهارماه، و بعد از چهارماه[30a] چون از زیر خاک بیرون میآید چشم او کور میباشد و به الهام الهی طلب درخت رازیانه میکند، و هرچند آن درخت از جای او دور باشد میرود تا به آن درخت میرسد، و چشم چندان بر درخت رازیانه میمالد که بینا میشود؛ و سبب آن است که نور چشم او از سردی خاک و تاریکی کثیف شده و لطافت در او نمانده، و طبیعت رازیانه چون گرم است و لطیف چون چشم او به او رسید نور اولطیف میگردد و به گرمی رازیانه زقه 10 پیدا می کند و باز مثل اول میشود.

و از اینجادانستهاند که رازیانه جهت نزول آب در چشم نافع است زیرا که نزول آب پیش جالینوس کثافت رطوبت جلیدی است. و زمخشر[ی] گفته که بسیار باشد که چند روز راه باید رفت جهت طلب درخت رازیانهآ تر، و افعی چند روز راه به الهام حضرت اله برود و راه غلط نکند، و چون بیابد چشم بر او بمالد تا باز بیناگردد. و اگر دم افعی ببرند باز چنانکه اول 15 بروید، واگردندان نابش بکنند باز بروید در مدت سه روز چنانکه بود؛ و اگرافعی را بکشند سه روز سه شب حرکت کند؛ و مار دشمن گاو کوهی است، و گاو کوهی آن را میخورد همچنان که علف میخورد، و هیچ متضرر نمیشود؛ و میگویند افعی لب شتری راگزید در حالتی که بچهآ او ms047 شیر میخورد، و بچهآ شیرخواره بمرد پیش از مردن مادر. و سبب این سرعت حرکت زهر مار است، و لطافت مزاج شتر بچه؛ و مار اگر بیمار شود [301] برگ 25 درخت زیتون بخورد شفا بیابد و مثل این علاج حیوانات به الهام الهی میدانند؛ و بعضی از اصناف مار بود که از دهان سفاد کند، و از راه دهان با ماده جمع گردد و از این جهت بعد از سفاد و جماع مار نرغشی میکند و بیهوش میشود؛ و بعداز بیهوشی آن ماده قصد مذاکیر آن میکند، و مذاکیر او را میگزد چنانکه بمیرد تا آن مار نرمی میرد؛ و کشیش افعی آواز او است در وقتی که پوست شکمش را بر زمین می کشد و به راه میرود، چنانکه زاحرگفته:

وصف شیر شتر خود میکند، یعنی گویا که آواز شیر آن شتر در وقت شیر دوشیدن از او مثل آواز شکم مار است که خود را جمع کرده تاکسی را بگزد، و بعضی اندام خود را به بعضی 5 دیگر بخارد.

و شیخ ابوالحسن [علی بن محمد مزین صغیر] صوفی گفته من در بادیهآ تبوک بر سر چاه آبی رفتم. ناگاه در آن چاه اوفتادم. چون در ته چاه خود را یافتم و کسی را نیافتم که مرا به بالا کشد، در کنارهآ آب چاه چندان جا یافتم که میتوانستم در آنجا نشستن. لاجرم بنشستم. بعد از زمانی آواز کشیش مار افعی شنیدم. چون نیک تأمل کردم افعیای را دیدم که پیش من میآید. 10 من هیچ حرکت و اضطراب نکردم. مار دم خود را بر من پیچید و مرا برداشت و از چاه بیرون آورد؛ و بعد از آن[31a] دم خود رابر مثال ریسمان پیچیده از من بگشود و مرا خلاص نمود، و از من غایب گشت.

و جعفر خلدی گفته که وداع ابوالحسن کردم؛ گفتم مرا توشهآ راه بده. گفت: اگر خواهی که به کسی ms048 برسی که از تو غایب باشد یا چیزی گم کرده باشی تاباز بیابی این دعابخوان، و دعااین 15 است: یا (جامع الناس لیوم لاریب فیه إن الله لا یخلف المیعاد) 1 اجمع بینی وبین فلان. والبته این دعا مستجاب است و مجرب است استجابت او؛ و جعفر خلدی گفته مدتی مدید بر این دعا مواظبت کردم و غیر از خیر چیزی دیگر ندیدم، و هرگز نخواندم که مستجاب نگردد؛ و ابوالحسن در مکهآ مبارکه در سنهآ ثمان و عشرین و ثلاثمائة وفات کرده.

خواص طبیه: اگر به خون افعی اکتحال کنند جلای نور چشم کند و نورش زیاده گردد، و 25 اگر دل افعی بر کسی بیاویزند، سحردر او اثرنکند؛ و اگردندان چپ افعی، کسی که درددندان داشته باشد برخود بیاویزد، دردش ساکن گردد، و اگر بر ران زنی بیاویزند، آبستن نشود چندان که بر او آویخته باشند.

و ابقراط گفته کسی که گوشت افعی بخورد از امراض صعبهآ مشکل ایمن گردد؛ و بوعلی

و گوشت مار پخته خوردن عمر دراز میگرداند و حفظ صحت میکند، و حواس آدمی را محفوظ میدارد، و تقویت جمع قوا میکند؛ و طریق پختن او آن است که چون افعی را بگیرند مقدار چهار انگشت از سر و دم او ببرند؛ و بعد از آنکه شکمش پاک کنند گوشت او به آب و شبت و نمک بپزند و گاهی زیت نیز اضافه میکنند؛ و نمکی که شکم ماراز او پر میکنند قوت 15 آن نمک مثل قوت گوشت ماراست؛ و همچنان موجب درازی عمر میشود.

و بهترین گوشت افعی گوشت ماده بود، ولیکن بهترین پوست افعی پوست نر باشد؛ و منفعت پوست مار مثل منفعت گوشت او است، و گوشت او جهت خوردن جذام [32a] نفع عظیم دارد. و شوربای گوشت مار جهت امراض نافع است و سبب صحت بدن است. و گوشت و شوربای آن خوردن نیز برای داءالثعلب منفعت تمام دارد؛ و خنازیر رانمی گذارد که 20 زیاده گردد.

و همچنین پوست او نیز چنین است، و هم چنین گوشت و شوربای او جهت امراض عصب و درد مفاصل نفع عظیم دارد؛ و نمک او نیز چنین است: و اگر پوست مار در شراب بپزند و در گوش بچکانند، درداو ساکن گرداند؛ و مضمضه کردن به سرکهای که در او پوست مارپخته باشند تسکین درددندان می کند؛ و اگر چند عدد ریسمان به هم ضم کنند و در گلوی

و همچنین ورم لهاة و لوزتین را نیز نافع باشد، و شوربای گوشت افعی خوردن نور چشم زیاده میکند به اتفاق جمیع اطبا؛ و هم چنین به اتفاق ایشان پیه افعی در چشم کشیدندفع نزول ms050 آب میکند، ولیکن بوعلی گفته عاقل به این کار جرأت نمیکند؛ و اگرافعی را دو پاره 5 کنند و گوشت او را بر موضع گزندگی او بنهند نافع باشد. والله اعلم و احکم.

عمرو بن یحیی علوی گفته که ما جمعی به راه مکه میرفتیم. یکی از ما به مرض استسقا گرفتار گردید و به حسب اتفاق [34a] قافلهآ ما را عربان حرامی گرفتند و یار مستسقی را با شتر او بردند. چون به خانهآ خود رسیدند، او را در نزدیک خانهآ خود انداختند، و او گرفتار 10 استسقاگشته در حوالی خانهآ ایشان افتاده، چون میدید که ایشان گوشت افعی بریان میکنند و میخورند، در دل خود گفت که اینها به خوردن این گوشت عادت کردهاند از آن جهت متضرر نمیشوند. چون من عادت نکردهام، شاید که چون بخورم بمیرم، و از این مرض استسقا و بلای غربت و افلاس خلاص گردم.

عمرو بن یحیی گوید ناچار آن یار از ایشان و صلهای از آن گوشت کباب مار طلبید. ایشان 15 چون وصلهای به او دادند، او بخورد، و بعد از خوردن آن به خواب رفت و عرق بسیار کرد. روزی دیگر دید که شکمش لاغر شده و ورم استسقا کم گشته، بار دیگر از ایشان طلبید و نوشید. آخر چون اثر شفا از مرض استسقا تمام در خود دید، به راه کوفه شتافت، و یاران خود را در کوفه یافت و به ایشان حال خود گفت.

جاریة قد صغرت من الکبر مفروءة الشدقین حولاء النظر

و در حدیث است که ابی بکر صدیق رضی الله عنه بعد از وفات پیغمبر علیه السلام غم بسیار از فراق او میخورد و ضعف پیری در او ظاهر میشد، و روز به روز بدن او لاغر میگشت و چشمش کوچک میشد، و بدنش از تب غم هجران می گداخت تا زمانی که وفات یافت. الامثال: مثل است فلان اظلم من الأفعی، یعنی فلان کس از مار افعی ظالم تراست، و افعی به ظلم و تعدی از آن در میان حیوانات مثل گشته که در زمستان سوراخی در زیر زمین جهت مسکن خود بنا نمیکند. و چون زمان زمستان میرسد و سرما بر او غلبه میکند، به تقلب سوراخ دیگر حیوانات جهت خود تصرف میکند و در او ساکن میگردد، چنان که شاعر گفته:

شعر و انت کالافعی التی لا تختفر ثم تجی مبادرا فتحتجر یعنی تو مثل مار افعی باشی که جهت خود در زمین سوراخی نمیکند، و بعد از آن متحیرو بیباک می آید، و هر سوراخی که مییابد در او جا میکند و مسکن می[330]سازد، زیرا که از ترس او هر حیوانی سوراخ خود به او میگذارد؛ و هم چنین مثل است که: تحککت العقرب بالأفعی، یعنی عقرب بدن خود را به افعی میخارد؛ و مقصودازاین مثل آن است که ضعیف با 20 قوی سخن می گوید و با او مقابله و مقاتله مینماید.

وهمچنین مثل است که: رماه الله بافعی حاریة، یعنی خدای تعالی او را بیندازد به بلای مار افعی حاریه که از زهر او خلاص نباشد. و مقصود از این مثل طلب بلااست و خواستن هلاک دشمن؛ وهم چنین مثل است که: من لسعته الحیة یخاف من الحبل، یعنی مارگزیده از ریسمان می ترسد، زیرا ms052 که به شکل ماراست.

فیل و جاموس بود چنانکه رؤبه در شعر خود گفته:

لیت یدق الآسد الهموساوالآقهبین الفیل والجاموسا

بشر، الواحد آنسی و آنسی به تحریک، و آناسی جمع او است. و به تشدید نیز جمع انسان بود، چنانکه در قرآن است: (و آناسی کثیرا)1. و عوض از نون انسان است و اناسیه نیز مثل صیارفه و صیاقله جمع او است، و زن را انسان میگویند و انسانه نمیگویند، لیکن مردم عوام زن را انسانه میگویند، چنان که شاعر گفته:

نوعی است از انواع عالم، و جوهری گفته انسان بر وزن[340] فعلان بود، و یا در تصغیراو زیاده میکنند، چنانکه در تصغیر رجل رجیل میگویند.

و بعضی گفتهاند اصل انسان، انسیان بود بر وزن افعلان، لیکن یا را انداختند از جهت تخفیف؛ و احسن تقویم که در وصف انسان در قرآن مذکوراست به معنی اعتدال قامت و کمال خلقت است، چه انسان را سر به جانب آسمان است نه به جانب زمین، چنان که سایر حیوانات؛ و زبان او فصیح است و قادر بربیان و تبیان به خلاف حیوانات دیگر که بیزباناند، و قادر بر بیان و تبیان نیستند، و انسان را پنج انگشت است جهت آسانی گرفتن و گذاشتن 20 چیزها.

فایده: ابن عطیه گفته دلیل بر آنکه قرآن غیر مخلوق است و آدمی مخلوق، آن است که ذکر قرآن در ms053 قرآن پنجاه و چهار جاواقع شده، و در هیچ جا تصریح و ایما به خلق آن نشده؛ و دراو ذکر انسان در چهارده جا واقع شده، و در همه جا [35a] تصریح به خلق آن شده؛ و 10 قاضی ابوبکر گفته که حق تعالی مخلوقی بهتر از آدمی نیافریده و آدمی را به جمیع صفات کمال موصوف گردانیده مثل حیات و قدرت و علم وارادت و سمع و بصر و کلام و هم قاضی گفته که خدای تعالی آدمی را به صورت و صفت خود آفریده.

میگویند که موسی بن عیسی هاشمی زن خود را دوست میداشت. چنانکه روزی به زن 15 گفت: اگر تو بهتر از ماه و مهر آسمان نباشی از من به سه طلاق مطلقه باشی. زن چون این سخن از او شنید از وهم وقوع اطلاق روی خود در حجاب کشید و از او محجوب گردید؛ و موسی از فراق زن مبتلا به بلای عظیم گشت و شبی عجب به روز آورد؛ و خلیفه منصور در صباح جمیع فقها را حاضر گردانید، و از ایشان از این مسأله پرسید.

همه جواب دادند که طلاق واقع شده مگریکی از ایشان که فتوی به وقوع طلاق نداد و به 20 دلیل آیت کریمهآ القذ خلقتا الانشان فی أحسن تقوپم)2، وچون این جواب از این فقیه شنید، پیش زن موسی فرستاد که طلاق چون واقع نیست از او مهاجرت مکن؛ و میگویند که صاحب این جواب امام شافعی بوده.

زمخشری در تفسیر آیت (و یستفتونک فی النسشاء)1، ذکر فرموده که عمران بن حطان خارجی مردی سیاة رو و بدشکل بوده، و زن او در غایت حسن و کمال جمال بوده. روزی آن زن نگاهی بسیار [350] در روی شوهر کرده، و بعد از نگاه دراز گفته: الحمد لله! شوهر گفته: سبب نگاه کردن و الحمد لله گفتن چیست؟ زن گفت که سبب الحمد لله گفتن آن است که ms054 ه دانستم که من و تو هردو از اهل جنتیم. شوهر گفته: چون دانستی که من و تو هر دو از اهل جنتیم. زن گفته از آن که حق تعالی بندگان صابر و شاکر را به جنت وعده فرموده؛ و چون من صابرم و تو شاکر، پس هر دو از اهل جنت باشیم.

اما آنکه من صابرم، زیرا که مرا همچو تو بدشکل شوهری داده و مرا بر این عذاب الیم صبرداده؛ و اما آنکه تو شاکری، زیراکه تو را همچو من زنی در غایت حسن و خوبی داده و تو 15 بر این نعمت شاکری، و در بیان سیاهی رو شیخم چه بیتی خوب گفته:

إن کنت عبدا فنفسی حرة کرما آو اشود اللون إنی أبیض الخلق یعنی اگر من بندهام ولیکن نفسی آزاد کریم دارم، و من اگرچه سیاه رنگم ولیکن خلقهای سفید نیکو دارم.

در تاریخ بغداد در کتاب ابن نجار مذکور است که علی بن نصر فقیه به احمد مالکی پدر قاضی عبدالوهاب عادل معتمد گفته که من در ایام عضدالدوله دختری از دختران همسایه به غلام ترکی از اتراک عضدالدوله به زنی دادم؛ و مادر آن دختربه خانهآ ما ترددی داشت و ماستر و عفت و صلاح آن دختر و مادر نیکو میدانستیم؛ و چون مدت دو سال بر عقد نکاح و 25 زناشوهری ایشان گذشت،[36a] آن غلام ترک روزی پیش من آمد و گفت: من شکایتی از زن خودندارم غیر از این که پسری زاییده، و پسر را به من نمینماید؛ و هرچند که طلب دیدن پسر خود میکنم به عذر و بهانه مرادفع می کند، و پسر مرا از من مخفی میدارد.

و در حدیث است چون منی در رحم افتد ملایکهآ مصوره صور اجداد و مولود تا به آدم حاضر گردانند و صورت جدات تا به حوا؛ و گویند یا رب! این نطفه را به کدام صورت از این صور اجداد یا جدات مصور گردانیم. به هر صورت که امر حضرت عزت شود به آن مصور 10 گردانند؛ و از این است که فرزند به مادر و پدر و یا جد و جده شبیه میباشد.

چنانکه گذشت و ابن عباس گفته انسان را انسان از آن میگویند که عهد حضرت حق را فراموش کرد، پس لفظ انسان به قول او مشتق از نسیان باشد و ابن عبد [360] المسیح در کتاب حیوان ذکر فرموده مزاج انسان از سایر حیوانات اعدل است و به اعتدال حقیقی اقرب، و از این است که نفس او اشرف است و اخلاق او اکمل، و چون اکمل و اعدل حیوانات است و 15 به شرف عقل و ادراک پاک ممتازاست بر همه حیوانات مسلط است، و سلطان و ملک ایشان است، لاجرم خلیفهآ خدااست برایشان و حاکم است در میان ایشان؛ و از این جهت جمعی از قدمای حکما انسان را عالم اصغر نام کردهاند. چنانکه شاعر گفته: ای آینهٔ‌ جمال شاهی که تویی وی نسخهآ نامهآ الهی که تویی 20 بیرون ز تو نیست هرچه در عالم هست در خود بطلب هرآنچه خواهی که تویی

و یکی از ائمه گفته:

و تخسب ms056 آنک جرم صغیر و فیک انطوی الغالم الأکبر

تو نپنداری که جسمی کوچکی تو و حال آنکه درون تست عالم

الخواص: از جملهآ خواص انسان آن است که چون دندان آدمی مرده بر زنده آویزند، درد دندان او ساکن گردد؛ و اگر دندان آدمی و استخوان بال راست هدهد در زیر سر آدمی که در خواب باشد بنهند همچنان در خواب باشد و بیدار نگردد تا آن در زیر سر او باشد. و آب 5 دهان آدمی جهت گزندگی گزندهها نافع است، و همچنان آب دهان او اگر بمالند جهت قوبا و ثالیل نافع است؛ و شیر زنان اگر با عسل بخورند حصأة مثانه را بشکند، و بول آدمی اگر بر محل گزندگی سگ دیوانه بمالند نافع است بغایت؛ و سوخته چیدهآ ناخن [37a] آدمی را اگر کسی دیگر بخورد، بغایت او را دوست دارد و از دوستی او بی طاقت شود.

و در قانون مذکور است که منی آدمی اگر بر بهق بمالند نافع باشد، و همچنین نمک 10 بول آدمی که در قارورهآ مس جمع شود نافع است جهت بهق؛ و کلف و براز آدمی وضح بغایت نافع بود، و دردی بول آدمی تسکین حمرة میکند. چنانکه میگویند؛ و براز او در حالتی که گرم باشد و خاکستر موی آدمی بثور را نافع است؛ و اگر به روغن خلط کنند منع اورام ساعیه کند، و همچنین بول آدمی جهت جراحتهای کهنه و قوبا و جرب ساعی خبیث نافع است؛ و خون حیض درد نقرس را تسکین دهد؛ و همچنین منی آدمی و شیر آدمی و افیون و موم و 15 زیت طلای خوب است. جهت درد نقرس. سوختهآ موی آدمی اگر در گوش چکانند جهت درد گوش نافع بود، و آب دهان آدمی کرم گوش را میکشد و بیرون میآورد.

و سوختهآ استخوان آدمی جهت صرع خوب است اگربخورند، و چرک گوش آدمی جهت درد شقیقه ms057 نافع بود، و بول آدمی جهت بیاض چشم کحلی خوب است اگر با عسل در ظرف مسینه بپزند و جهت طرفهآ چشم نیز خوب است. و خوردن بول کودکان جهت عسر نفس و 2 نفس الانتصاب خوب است ولیکن بدعلاجی است. و شیرزنان خوردن جهت سل نافع بود [37b] و علاج خوب است، و همچنین شیر زنان علاج خوردن ارنب بحری است، و شیر زنان تسکین سوزش معده میکند، و یک اسکرجه از بول آدمی خوردن یرقان زایل کند، خصوصا اگر به آب عسل یا آب نخود بخورد. و برازش نیز چنین نافع بود، و شیر زنان خوردن ادرار بول کند و خون حیض اگر زنی بخورد بردار و آبستن نشود.

آدمی آبی است و به شکل تمام مثل آدمی است، لیکن این دم دارد و آدمی را دم نیست؛ و قزوینی گفته که کسی آدمی قدید کرده آورده بود و به همین شکل آدمی بود، ولیکن دمی داشت؛ و میگویند در دریای شام در بعضی ایام حیوانی پیدا میشود مثل آدمی بعینه، و ریشی 10 سفید دارد و از این جهت او راشیخ البحر می خوانند، یعنی پیر دریا، و هرسال که این پیر از آن دریا بیرون میآید و مردم شام او را میبینند بسیار[38a] شاد و خرم میگردند، زیراکه قدم او را مبارک میدانند، چه هرسال که آن پیدا میشود ارزانی و معموری در بلاد ms058 بسیار میگردد.

می گویند کسی جهت ملکی آدمی آبی به هدیه آورد، و آن ملک خواست که احوال او بر 15 کمال بداند. زنی به او جفت گردانید. چون فرزندی از ایشان پیداشد زبان هردو میدانست. پدر روزی با پسر سخنی میگفت. ملک پرسید که چه میگوید؟ پسر گفت: میگوید که از مادر پرس که چرا دم هر حیوانی از پایین او رسته، و دم آدمیان در روی ایشان رسته. ملک چون کلام او بشنید تعجب کرد و بخندید.

الحکم الشرعی: ازلیث بن سعد پرسیدند که گوشت آدمی آبی حلال است یانه؟ جواب 20 داد که به هیچ وجه گوشت آن حلال نیست، و تفصیل احوال این در باب با بخواهد آمد.

به نون ساکن و قاف مفتوح و دال مهمل، خازیشت بود، والف لام داخل او نمی شود، و

به فتح همزه [ولام] و کسر، نیز مارماهی است. و این ماهیای[388] بود به شکل مار، و در باب صاد در صید مذکور خواهد شد، ان شاءالله تعالی. و در حدیث است که امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه عمار یاسر را به بازار فرستاد تا به مردم بگوید که مارماهی را مخورید. و ابن سیده گفته که آنکلیس ماهیای بود کوچک و دوپا دارد، و در نزدیک دم خود مثل دو پای وزغ، ولیکن دست ندارد. و در جویهای بصره بسیار میباشد.

و لفظ انکلیس عربی نیست؛ و قولی آن است که عربی است؛ و به معنی دیگر انقلیس به قاف نیز ms059 آمده.

به ضم همزه و دو نون. مرغی است که رنگش مایل است به سیاهی. و در گردن او طوقی است مثل طوق کبوتران، و هر دو پای او با منقار سرخ است مثل پا و منقار کبوتر، و آوازی 15 حزین دارد.

مرغی است تیزبین، و آواز او مثل آواز شتر است؛ و تیراندازان آن را انیسه مینامند، و جای این مرغ نزدیک جویهای آب است در میان درختان بسیار، و این مرغ به حسن و تدبیر معاش مشهور است؛ و ارسطو گفته: این مرغ حاصل میشود از سفاد غراب و شقراق، و از 20 رنگ او ظاهر است که او متولد میشود از ایشان؛ و چون این مرغ انس با انسان میگیرد او را انیس نام کردهاند.

حکایت

میگویند که شخصی به معاویه گفت ms060 که مادر خود به زنی به من ده. و معاویه در جواب 15 گفت: مادر من نمیزاید و به زنی نمیشاید. دیگر گفت: اگر مادر خود را به من نمیدهی، دختر خود را به من ده. معاویه گفت:

للب الآبلق العقوق فلما اعجزثه اراد بیض الآنوق یعنی اول طلب امر مشکلی کرد که ممکن الحصول بود، چون از تحصیل آن عاجز گردید، طلب چیزی نمود که ممتنع بود. واهل تاریخ گفتهاند که این حکایت دروغ است زیرا که مادر معاویه پیش از زمان امارت او وفات یافته، و در زمان امارت [390] او نبوده تا او را به زنی از او طلب کند کسی؛ و بعضی گفتهاند که اصل این حکایت آن است که مردی از معاویه چیزی از بیتالمال سؤال نمود، و

به کسر همزه و فتح واو، قاز و بط است، و اوزه یک بط ماده بود، و اوزون جمع او است به واو ونون؛ ms061 و بط مرغی است که آب را دوست دارد و خواهد شناوری کند، و اگر ماده حضانهآ بیضه کند، نر آن را حراست کند، و یک دم از او [ه40] غافل نگردد، و بچهآ او چون از بیضه بیرون آید شناوری داند، چنانکه گفتهاند:

بچهآ بط اگرچه دینه بود آب دریاش تا به سینه بود

و حسین بن کثیر روایت کند که حضرت امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه در وقت طلوع فجر به نماز صبح میرفت، و در راه جمعی بطان فریاد و فغان میکردند؛ و مردم میخواستند که منع کنند ایشان را از آن فریاد و فغان. امیرالمؤمنین علی گفت ایشان را به فریاد و فغان بگذارید که ایشان بر حال من گریه و زاری میکنند.

چون این سخن بگفت و قدمی چند برفت ابن ملجم آمد و به شمشیر زهزدار او را بزد، و امیرالمؤمنین چون مجروح گشت، حسین بن کثیر به او گفت: ای امیرالمؤمنین ما را به قوم

رجز

اشدد حیازیمک للموت فإن الموت لأقیکا

و لا تجزع من الموت اذاحلت بوادیکا یعنی: میان از بهر مرگت بند محکم که مرگت میرسد امروز در دم [405] اگر مرگت رسد امروز ناگه مخور از بهر مرگ خویشتن غم و روایت میکنند که چون این رجز بخواند و به در مسجد رسید، ابن ملجم شمشیر به او رسانید واو را به روضهآ رضوان روان کرد، وخود را اسیر حجیم و نیران ساخت.

حکایت میگویند ms062 که در زمان سلیمان علیه السلام کسی بطهای همسایه میدزدید؛ و چون همسایهها از او به تنگ آمدند پیش سلیمان علییه السلام شکایت کردند و گفتند: کسی دایم الاوقات ما را میرنجاند و بطهای ما را میدزدد. سلیمان علیه السلام فرمود که صلای جماعت دردادند. چون مردم همه جهت صلوة جماعت حاضر گشتند، سلیمان علیه السلام بر بالای منبر رفت در میان خطبه گفت: عجب حالی است که یکی از شما بط همسایهها 20 می دزدد و از پربط اتاقه میسازد، واتاقه رابر سرزده به نماز جماعت حاضر میگردد. یکی از جماعت که بط را دزدیده بود بترسید و دست به دستار خود رسانید تا اتاقه را از آن فروگیرد. سلیمان علیه السلام به فراست دانست که دزد بط اوست. فرمود که او را بگیرند. مردم او را گرفتند و بهای بط از او گرفتند.

الحکم الشرعی: گوشت بط وقاز حلال است به اجماع.

الخواص: [41a] در اندرون شکم قاز سنگی است که آن سنگ جهت اسهال نافع است اگر سائیدهآ آن را صاحب اسهال بنوشد، و روغن قاز جهت ذاتالجنب و داءالثعلب نافع است. اگر به عضو بمالند، و اگر زبان قاز بخورند از مرض تقطیرالبول شفا یابند؛ و غذای آن نیکوست لیکن دیزهضم است؛ و گوشت آن گرم است و بسیار غلیظ است؛ و بیضهآ آن جالی 5 است، و اگر بر او بمالند کلف را زایل کند؛ و اثر سیاهی که از آفتاب باشد ببرد؛ و میگویند که بیضهآ قاز را با زیت اگر در رحم بچکانند، بعد از چهار روز حیض براند. و روغن غاز جهت اوجاع خصوصا بواسیر را نافع است.

شتری بود که رنگ او سفید بود مایل به سیاهی، و گوشت این نوع شترجهت خوردن بهتر از گوشت سایر اصناف شتراست؛ ولیکن شیر این شتر خوب نمیباشد.

می گویند که پیغمبر علیه السلام جهت مشایعت جنازهآ پسری انصاری به ms063 بقیع غرقد رفت. و در بقیع دید که گرگی خسبیده و دست خود را پهن کرده پیغمبر علیه السلام [410] چون آن گرگ را دید گفت: هذا اویس فافر ضعرا له شیأ، یعنی این گرگی است، و میباید که از برای گرگان، شما آدمیان چیزی جهت طعمه معین کنند.

و اویس قرنی یکی از اکابر تابعین بوده، زمان رسول را دریافته ولیکن خودش را درنیافته، و در کوفه ساکن بوده، و پیغمبر علیه السلام به امیرالمؤمنین عمر گفته بهترین تابعین مردی است او را اویس میگویند، و به قافلهآ یمن به شام خواهد آمد؛ و او کسی است که اگر سوگند به خداوند تبارک و تعالی بدهد، خداوند سبحانه و تعالی سوگند او را راست گرداند و حاجت او 10 را برآورد. ای عمر! اگر استطاعت داشته باشی که او را بفرمایی تا از خدا آمرزش جهت تو طلب کند بفرما تا از خدا آمرزش جهت تو طلب کند، و تمام حدیث آن است که چون اویس در قافلهآ یمن آمد، امیرالمؤمنین عمر پیش او رفت و فرمود که از خدا آمرزش جهت او بطلبد. و اویس از خدا آمرزش جهت او طلبید؛ و در روز جنگ صفین اویس قرنی کشته گشته، زیرا که اویس قرنی از جانب امیرالمؤمنین علی بالشکر معاویه جنگ میکرده، و لشکر معاویه او 15 راکشتهاند.

و در حدیث است که [به] شفاعت یکی از امت من بیشتر از عدد قبیلهآ مضر و ربیعه به جنت روند، و آن کس اویس قرنی بود به فتح قاف و فتح رای مهمله؛ و بعضی گفتهاند که آن کس امیرالمؤمنین عثمان است؛ و قاضی عیاض گفته که هریک [42a] از صحابه را مرتبهآ شفاعت در آخرت هست. و همچنین در حدیث آمده که مردی در امت من است او را 25 لصلة ]بن اشیم میگویند و به شفاعت او بسیار کسی به بهشت رود.

الخواص: واز جملهآ خواص ms064 گوشت آن ماهی آن است که اگر دو دشمن از گوشت او بخورند دوست گردند.

هر یک نام ماری است، و ازرقی گفته ایم مار نراست، و در تاریخ مکه گفته که ما جمعی با عبدالله بن عمرو بن عاص در حجرهآ مکهآ مبارکه نشسته بودیم تا وقتی که سایهآ دیوار خانهآ 5 کعبه کوتاه شد، و آفتاب بلند گشت. ناگاه بریق جسمی دیدیم، و آن برق چشم ایمی بود که از باب بنی شیبه ظاهر شد و مردم همه متوجه او گشتند، همه دیدند که آن ایم آمد و طواف کرد، چنانکه عادت است هفت بار گرد مکهآ مبارکه گردید، و بعد از طواف دو رکعت نماز طواف نیز گذارد در مقام ابراهیم علیه السلام؛ و بعد از آن با جماعت اهل مکه پیش او رفتیم و گفتیم طواف و نمازت مقبول باد ای ایم. در این زمین ماکودکان بیعقل بسیارند و ما میترسیم که 10 ایشان تو را بیازارند، چون این کلام ما تمام شد، ایم به جانب آسمان پرید و ناپدید شد. و در حدیث امراست به کشتن ایم، و ابن سکیت گفته اصل أیم اپم بوده مثل لین ولین [420] و هین و هین؛ وأیوم جمع او است.

به تشدید یای مکسوره، گاو کوهی نراست، واعل نیزنام اواست در بعضی لغات عرب، و 15 به فارسی آن راگوزن گویند؛ و گوزن چون از صیاد بترسد خود را از سر کوه بلند به زیراندازد و هیچ ضرر به او نرسد؛ و عدد سال او به عدد بندهای شاخ او است؛ و اگر مار او را بگزد، خرچنگ را بخورد شفا یابد.

و گوزن و ماهی با یکدیگر دوستی تمام دارند؛ و از این جهت گوزن گاهی به کنار دریا میرود، و ماهی نیزاز میان دریا به کنار می آید تا و صال یکدیگر دریابند. و صیادان میدانند که 25 ماهی آن را دوست میدارد، از این جهت پوست ms065 گوزن را میپوشند و به صید ماهی میروند. ماهی چون ایشان را میبیند، تخیل میکند که گوزن است، ناچار به نزدیک می آید و به دام گرفتار میشود.

و گوزن مار میخورد، و از این متضرر نمیشود، و چون مار میخورد و حرارت گوشت مار و زهر او در او اثر میکند، خود را به برکهآ آب میرساند و در آب فرو میرود، و از اثر برودت آب که به اندام او می رسد زهر ماردر حوالی کنج چشم او جمع میشود، و از آن زهر مخلوط با رطوبات بدن او سنگی در کنج چشم او متکون میشود، و آن سنگ را پازهر 5 حیوانی و فادزهر حیوانی نیز میخوانند؛ و بهترین اقسام پازهر43a]1] حیوانی این است؛ و در بلاد ذوالقدر از این جنس فادزهر پیدا میشود، ولیکن حالی نمیشود؛ و اگر کسی سم خورده باشد و این سنگ را در دهان نگاه دارد، نفع تمام بیابد، و در دفع ضرر زهر اثری عجیب غریب دارد.

وگوزن تادو ساله نشود شاخ او نروید، و شاخ او مثل دو میخ میروید سال دوم، ودر سال 10 سیوم شعبه شعبه میشود، و دایم در هر سال شعب او زیاده میشود، چنانکه دو شاخ او مثل دو درخت شاخ دار مینماید؛ و بعد از این در هر سالی شاخ را میاندازد، و باز طبیعت از نو شاخی میرویاند. و چون شاخ او نورسته باشد، سست و ضعیف و نرم باشد. ناچار به الهام خداوند کریم غفار گوزن در برابر آفتاب رود، و چندان در برابر آفتاب بماند که اصلا ضعف و نرمی در شاخ او نماند. و ارسطو گفته این نوع گوزن را به آواز و فریاد صید میکنند، زیرا که چندان که آواز و فریاد مردم میشنود خواب نمیکند و حرکت میکند، و صیاد از پس او میآید. چون دید که هر دو گوش گوزن سست گشته او را صید ms066 میکند، زیرا که در این وقت او را قدرت بر حرکت نیست؛ و ذکر گوزن از عصب است و هیچ گوشت و استخوان در او نیست. و شاخ او مصنع است نه مجوف؛ و گوزن چون فربه میگردد از صیاد میگریزد، زیرا که میداند که صیاد در 20 این وقت قصد صید [43b] او میکند. و میگویند که چون گوزن مار میخورد تشنه میگردد، ولیکن آب نمی خورد زیرا که میداند آب خوردن به او ضرردارد، چنانکه در شعر است.

هجرتک لا قلی منی و لکن رایت بقاء ودک فی الصدود

کهجر الخائمات الورد لما رأت ان المنیة فی الورود

تغیظ نفوسها ظما و تخشی حماما فهی تنظر من بعید یعنی هجر و فراق تو اختیار کردم زیرا که میدانم که دوستی تو در دوری باقی میماند، و دوری من و تو مثل دوری گوزنهای تشنه است که از تشنگی میمیرند و صبر بر الم تشنگی میکنند، و در میان آب میباشند و آب نمیخورند، زیرا که میدانند که حیات ایشان در آب 5 نخوردن است نه در آب خوردن.

الحکم الشرعی: گوشت گوزن حلال است، و رافعی آن را در باب اطعمه ذکر نفرموده، ولیکن در باب ربا گفته گوشت آهو با گوشت گوزن نباید فروخت مثل گوشت گوسفند با گوشت بز.

الخواص: از جملهآ خواص گوزن آن است که از دود شاخ او همه گزندهها میگریزند، و 10 گزندی به کسی نمی رسانند، و سوختهآ شاخ او جلای دندان میدهد و سوراخهای آن را زایل می گرداند؛ و بیخ دندان را محکم میسازد، و کسی که بر خود جزوی از اجزای گوزن بیاویزد، خواب نکند چندان که با او باشد.

واگر قضیب گوزن را خشک سازند و بنوشند قوت باه را تقویت کند؛ و اگر قدری از خون او بنوشند سنگ مثانه بشکند؛ و گوشت گوزن مولد سودا است، و خوردن [44a] شاخ او 15 ساییده ms067 جهت نفث الدم و اسهال دموی نافع است؛ و سنگی که در کنج چشم او پیدا میشود تریاق جمیع سموم است.

إبن آوی

شغال بود، ولفظ او مفرداست و جمع او بنات آوی بود؛ و همچنین جمع ابن عرس، بنات عرس، و جمع ابن لبون، بنات لبون بود؛ و بنات آوی اسمی است غیر منصرف، چنانکه شاعر 20 گفته:

و کنیت ابن آوی ابوذویب و ابوکعب و ابووایل؛ و چون ابن آوی [به سوی صدای جنس خود رجوع] میکند یعنی جا پیش او میگیرد و در شب فریاد او از جهت وحشت و تنهایی است، و آواز او به آواز کودکان میماند؛ و مخلب ابن آوی و ناخن او دراز است، و مرغان را صید میکند و گوشت ایشان را میخورد، و مرغ خانگی و خروس از او می ترسند به مرتبهای که اگر ایشان بر بالای درختی باشند و ابن آوی در زیر آن درخت باشد، ایشان همه از بالای درخت به زیر افتند.

الحکم: اصح آن است که حرام است گوشت ابن آوی، زیرا که از جملهآ سباع است و دندان ناب دارد، ولیکن بعضی گفتهاند که دندان ناب او ضعیف است مثل روباه. پس حلال باشد نه حرام. الخواص: اگرزبان شغال در خانه باشد، اهل آن خانه دایم در خصومت باشند، و خوردن گوشت او جهت جنون و صرع که در آخر ماه میباشد نافع است، و اگر چشم او بر کسی بیاویزند چشم بددر اولان44] اثر نکند.

حنت قلوصی الی بابوسها طربا و ما حنینک بل ما انت و الذکر یعنی مهربانی و میل کردن شترمن با بچهاش از روی طرب و شادی و مهربانی اشتر باشد و تو کجایی ای شتر و یاد بچه از کجا!

باز است؛ افصح لغتها به تخفیف یا بود و بازی به تشدید نیز آمده است، و باز بغیر یا نیز لغتی است، چنانکه ابن سیده ms068 گفته؛ و بازی و باز مذکراست نه مؤنث. ولفظ بازیان تثنیهآ او بود؛ 10 و بزاة جمع، مثل قاضیان و قضاة و بزاة لفظی است که شاهین و چرخ و هر مرغ صیاد در او داخل است، و لفظ باز مشتق بود از بزوان یعنی جهنده؛ و چون مرغان صید کننده جهندهاند ایشان را باز گفتهاند؛ و کنیت باز ابوالاشعث و ابوالبهلول و ابولاحق بود و تکبری که در باز است در هیچ حیوانی نیست، و باز بسی تنگخلق کثیرالغضب بود؛ و قزوینی [در عجایب المخلوقات] گفته باز البته ماده میباشد و نر او کورکوراست، و قلیواج1 گویند، وگاهی شاهین 15 با او جفت میشود، و از این جهت مختلف الاشکال است.

یا جاعل العلم له بازیا یصطاد اموال المساکین

اختلت للدنیا و لذاتها بحیلة تذهب بالدین

فصرت مجنونا بها بعد ما کنت دوآء للمجانین

این روایاتک فی سردها لترک

لترک ابواب السلاطین این روایاتک فیما مضی عن ابن عوف و ابن سیرین

إن قلت اکرهت فذا باطل زل حمار العلم فی الطین یعنی، ای آن کسی که علم را بازی ساختهای که به آن باز مال مسکینان را صید ms069 میکنی، حیلهای کردهای از برای تحصیل دنیا و لذتهای آن، ولیکن این حیله دین تو را می برد؛ اگرچه دنیا برای تومی آورد. تو را چه شد که امروز دیوانه شدی، و چند روز بیشتر از این دوای درد دیوانگان 20 بودی کجاشد آن احادیث که از ابن عوف و ابن سیرین روایت میکردی در وجوب ترک خدمت سلاطین، و حال آنکه امروز به جان، خدمت سلطان میکنی، اگر بگویی مرا تاوان نیست زیرا که به اکراه [45b] قاضی گشته ام نه به اختیار، ما بگوییم که شک نیست که این سخن باطل است، و حق سخن آن است که پای خر علم در گل لغزیده و در وحل جهل مانده.

چون این ابیات مذکوره به ابن علیه رسید، و ابن علیه بر مضمون آنها مطلع گردید، از

و در تاریخ رشید مذکور است که روزی جهت صید رشید به صحرارفت و بازی اشهب در 5 دست او بود. آن باز را از جهت صید مرغی رها کرد، و آن باز رفت و از چشم مردم غایب گشت و غیبت آن چندان متمادی شد که رشید از باز آمدن آن نومید گردید. و بعد از نومیدی رشید ناگاه باز باز گردید و ماهی سبزی در منقار او بود.

رشید و هر مردمی که با او بودند چون امر غریب دیدند، متعجب و متحیر گردیدند. رشید علما را حاضر گردانید و از ایشان پرسید که این ماهی سبز از کجا صید این بازگشته. در میان 10 علما مقاتل حاضر بود. گفت: از جد تو ابن عباس به ما روایت رسیده که ms070 این کرهآ هوا معمور است به امم مختلفه، و از هر جنس مخلوقات در او مسکن دارند، از جمله حیوانی چند سفید در او هست که بچههای ایشان به شکل ماهیاند، و بال ایشان پر ندارد؛ و این[462] صید بازاز آن است. رشید چون این شنید خوش حال گردید و جایزهای خوب به مقاتل بخشید.

شهابالدین بن عماد در کتاب خود در ذکر نیل مصر فرموده که در میان آسمان و زمین دریایی است روان، و اگر آن دریا نبودی، البته زمین و حیوانات که بر روی زمیناند از گرمی آفتاب میسوختند، ولیکن سردی آن دریا دفع حرارت آفتاب از زمین میکند؛ و مصدق این حدیث آن است که روزی یکی از ملوک باز اشهبی جهت صید مرغی رها کرد، و آن باز بعد از آنکه مدتی غایب گشت بازآمد و در منقار او ماهی سبزبود.

آن ملک از جمیع علما پرسید که این ماهی حلال است یانه. همه فتوی دادند که آن ماهی سبز حلال است، مگر یک جوانی که در میان ایشان حاضر بود و تازه به تحصیل علم آمده و

باز بر پنج قسم است یکی بازی، و یکی زرق، و یکی باشق، و یکی بیدق، و یکی صقر، و 20 بازی تیزتر و گرم مزاج تراست از همه و صبر بر تشنگی ندارد، و مسکن او را در میان درختان وبیشهها است [47a]، و باز صید مرغان بزرگ می کند مثل کلنگ و غیر آن؛ و بهترین انواع باز آن است که پرهای او کم باشد و چشم او سرخ و تیز نظر باشد و درخشنده، چنانکه شاعر گفته:

إذا ما اعتز ذو علم ms072 بعلم فعلم الفقفه اولی باغتزاز

و کم طیب یفوح لا کمسک و کم طیر یطیر ولا کباز

یعنی اگر کسی تفاخر به علم کند بهتر آن است که به علم فقه کند، و هر بوی خوشی مثل مسک نیست، و هیچ مرغی پرنده مثل باز نیست. و شیخ ابواسحاق شیرازی گفته:

یس المقام بذار الذل من شیمی ولا مغاشرة الآندال من هممی

ولا مجاورة الآوباش تجمل بی کذلک الباز لا یأوی مع الرخم یعنی مسکن ساختن در میان ارذال شیمه عادت من نیست، و مباشرت و مصاحبت اوباش کار من نه؛ و من با ایشان نمیباشم هم چنان که باز با مردار خوار نمیباشد.

به فتح شین و کسر نیز، لغت عجمی است و کنیت او ابوالآخذ بود؛ و او نیز مثل باز گرم مزاج است و تهتک وی از این است؛ و گاهی انس به آدمی میگیرد، و چون انس به صاحب 15 گیرد، صاحب از صید او خشنود شود؛ و باشق مرغ تیز پراست و نیکؤشمایل و کثیر الشبق؛ و اگر صید او قوی باشد چندان مقابله و مقاتله با او [475] بکند که او را صید کند یا خود صید او گردد و هلاک شود. و بهترین باشق آن است که در نظر کوچک نماید، و در دست وزنش گران باشد، و ساق او دراز بود، ورانش کوتاه.

نیز از جنس مرغان صیاد است و غیر گنجشک و امثال او را صید نمیکند و کسی این دو بیت در شأن او گفته:

حسبی من البزاة و البیادق ببیدق یصید صید الباشق

مؤدبمدرب الخلائق أصید من معشوقة لغاشق

یسبق فی السرعة کل سابق لیس له فی صیده من عائق

ربیته و کنت غیر واثق ان الفزازین من البیادق یعنی کفایت است و بس است مرا در میان بازان و مرغان صید کننده بیدقی که صید کند مثل باشق، و این بیدقی بود مؤدب نیکوخلق که معشوق را ms073 از برای عاشق صید کند، و در وقت پریدن بر همه مرغ پرنده غالب و سابق باشد، و هیچ عایق و مانع در صید او نباشد، و در زمانی که من او را تربیت میکردم اعتماد نداشتم که از بیدق فرزین حاصل شود، ولیکن به قابلیت او 10 و تربیت من شد. الحکم [الشرعی]: گوشت باز و باشق و جمیع مرغان صیاد حرام است زیراکه پیغمبر علیه السلام فرموده که گوشت حیوان نابدار و مرغان مخلبدار حرام است، ولیکن پیش مالک این حدیث ثابت نشده، و پیش ..[48a] [برگهای 48b و 49a از نسخهآ اساس ساقط است]

.. بنهد، و بعد از آنکه پیغمبر این سخن تمام گفت مردی یهودی رسید و به پیغمبر گفت: 15 الله تعالی برکت دهد تو را ای ابوالقاسم محمد، آیا من تو را خبر ندهم که در روز قیامت ما حضر و نزل اهل جنت چیست؟ پیغمبر گفت: خبر بده. یهودی گفت تمام زمین یک نان میشود، و آن نان نزل و ما حضر اهل جنت، پیغمبر علیه السلام چون سخن یهودی موافق سخن خود دید، نظر به یاران خود کرد و بخندید، چنان که دندانهای نواجذ او پدید گردید، و بعد از آن گفت: شما را خبر بدهم از آدام و نان خورش اهل جنت. صحابه گفتند: بلی. گفت: 20 آدام ایشان نون و بالام. گفتند نون و بالام چیست؟ گفتند: گاو و ماهی است که زیادتی جگر ایشان ادام و نان خورش اهل جنت باشد، و هفتاد هزار کس از آن بخورند؛ و غالبا این عدد اشارت به کثرت است، والا اهل جنت زیاده از این عددند.

و در صحیح مسلم مذکور است در «کتاب طهارت» که ثوبان گفته که من پیش رسول الله

یهود گفت: او را به نام پدر و مادر خواندم بد نکردم، و او را به این نام خواندن خلاف ادب نیست. پیغمبر علیه السلام گفت: راست میگوید، نامی که پدر و مادر مرا به آن نام خواندهاند 5 محمد است. [490] بعد از این یهود گفت: ای محمد! من آمدهام به پیش تو تا چیزی از تو بپرسم. پس رسول علیه السلام گفت: تو را نفع میدهد آنچه میگویم، و آیا میشنوی گفتار مرا؟ یهود گفت: به هر دو گوش گفتار تو را میشنوم. پس رسول الله صلی الله علیه و سلم زمین را به عصایی که در دست داشت میکند، و یهود از او سؤال میکرد و میگفت که روز قیامت که زمین و آسمان متبدل شود و خراب گردد، مردم در کجا باشند؟

پس رسول الله صلی الله علیه و سلم گفت: در تاریکی که نزدیک صراط باشد. پس یهود گفت: کیست که اول بار اجازت دخول به جنت بیابد. پیغمبر علیه السلام فرمود: فقرای مهاجرین که از مکه به مدینه هجرت کردهاند. پس یهود گفت: تحفهای که اول در جنت پیش ایشان بیاورند چه چیز باشد. پیغمبر علیه السلام گفت: زیادتی جگر آن ماهی که زمین بر پشت او است. پس یهود گفت: غذای ایشان بعد از این زیادتی جگر چیست؟ پیغمبر گفت 15 علیه السلام: گاو جنت را برای ایشان بکشند و گوشت او را غذای ایشان سازند. پس یهود گفت: شرابی که بعد از غذا خورند چیست؟ پیغمبر علیه السلام فرمود که شراب ایشان از آب چشمهآ سلسبیل باشد.

یهود چون خبر پیغمبر موافق خبر تورات شنید، گفت: صدقت!ابعد از آن گفت: ای محمد، من آمده ام تا از تو چیزی بپرسم که غیر از خدا و غیر از انبیا کسی آن را نمیداند. پیغمبر ms075 علیه 20 السلام گفت: اگر آن چیزرا به تو بگویم به تو نفع میدهد[ه50] یانه؟ یهود گفت: نفع میدهد، و به هردو گوش آن را می شنوم. یهود گفت: آمدهام که بپرسم که سبب فرزند که نراست یا ماده چیست؟ پیغمبر گفت: سبب آن است که آب منی مردو آب منی زن باهم جمع شود، و اگرآب منی مرد غالب شود بر آب منی زن فرزند نرشود، واگرآب منی زن برآب منی مرد غالب شود

ماهی بزرگ بود و قامت او زیاده از پنجاه گزاست و نام او عنبر است، زیراکه عنبر سرگین اوست. و بعضی گفتهاند عنبرنه این بود و لفظ [500] بال عربی نبود.

و جوهری گفته بال ماهی بزرگ دریایی است، و مقدار قامت او از پانصد گز بیشتر است، 15 واین ماهی قصد اتلاف کشتی و اهلاک مردمان میکند، ولیکن از آواز طاس و طبل ms076 می ترسد، ازاین جهت اهل کشتی چون از دور شکل او بینند و حرکت او به جانب کشتی مشاهده کنند چوب بر طبل و طاس و طشت بزنند تا آواز آنها بشنود و بگریزد و به ایشان ضرری نرساند. و می گویند که چون این ماهی تعدی و ظلم بر ماهیان دریا بکند حق تعالی ماهی کوچکی را براو مسلط گرداند تا آنکه آن ماهی کوچک در گوش او برود و درون گوش او به دندان بگیرد و از 20 ایذاء آن ماهی کو چک ماهی بزرگ به کناری رود و سر خود چندان بر زمین زند که هلاک گردد، و حیوانات دریا از ظلم او خلاص گردند، و اهل زنج صید این ماهی می کند و عنبر از شکم او بیرون می آورند.

ببر

به دو بای موحده، نوعی است از درندهها، در دویدن بر شیر غالب باشد، و آن را برید و فرایق گویند، و هندی باشد و معرب؛ و به شغال مشابهت دارد؛ و میگویند از زبرقان و لبوه یعنی شیر ماده متولد میشود.

و طبع این حیوان چنان است که مؤنث وی از باد آبستن میشود، فلهذا در دویدن مانند باد 5 است، و کسی را بر صید آن قدرت نیست، چنانچه کسی ارادهآ صید آن داشته باشد، بچههای آن را دزدیده میان شیشههای آبگینه میگذارد و براسب تیزدو سوارشده میگریزد. پس چون پدر بچهها به سوار رسید، یکی از شیشهها را پیش [ه51] وی میافگند، و وی به نگاه کردن شیشه و بیرون آوردن بچه مشغول میشود، و سوار ماباقی را میبرد و پرورش میکند، تا اینکه با بچههای بنی آدم انس می پذیرند.

و الفت ببر بیشتر با درخت کافور بود، مادامی که به آن درخت نزدیک باشد، کس نمی تواند چیزی از آن اخذ کند. اما در وقتهای معموله از آن درخت جدا میشود. در آن وقت اهل آن نواحی به ms077 سوی آن درخت میروند و کافور میگیرند.

الحکم: خوردن وی حرام است زیرا که قوت وی به ناب وی میباشد.

الخواص: کسی که علت سرسام یا برسام داشته باشد و سر خود را به زهرهآ ببر که آب در 15 آن کرده باشنداندوده کند نفع بسیار بیند، و اگر زهرهآ ببر رازن بردارد هرگز آبستن نمیشود؛ و اگر حامله باشد بچه را میاندازد؛ و اگر قاپ او را بر استخوانی که در طرف ذراع است ببندند بردارندهآ آن ابدا مانده نمی شود اگرچه روزی بیست فرسنگ به راه برود. و هرکس بر پوست وی بنشیند اگر حب الفرنج داشته باشد از او زایل میشود.

به سه با که یک نقطه از زیرداشته باشد و بای اول و ثالث مفتوح باشد، و ثانی ساکن. مرغی است طوطی نام و آن مرغ در هندوستان میباشد و از دیار صعید نیز می آورند و طوطی

شعر أنعتها صبیحة ملیحة ناطقة بالغة الفصیحة عدت من الأطیار واللسان یوهمنی بانها انسان تنهی الی صاحبها الآخبارا و تکشف الاشرار والآستارا زارتک من بلادها البعیده واشتوطنت عندک کالقعیده ضیف قزاه الجوز والارز والضیف فیی اثیانه یعز تزاه فی منقارها الخلوقی کلولو یلفظ بالعقیق تنظر من عینین کالفصین فی النور و الظلمة بصاصین تمپس فی حلتها الخضزاء مثل الفتاة الغادة العذراء خریدة خدورها الأقفاص لیس لها من حبسها خلاص تحبسها و مالها من ذنب و انما ذاک لفزط الحب تلک التی قلبی بها مشغوف کنیت عنها و اشمها معروف یشرک فیها شاعر الزمان الکاتب المعروف بالبیان ذلک عبدالواحد بن نصر تقیه نفسی خادثات ms078 الدهر محصول معنی این ابیات آن است که طوطی مرغی است ولیکن مثل آدمی است در سخن 20 گفتن، وکار او کشف و اظهار اسرار است و هتک استار، و چند روزی مهمان آدمی است، و چون مهمان چند روز عزیز است، و غذای او مغز بادام و شکر است، و طوطی چون دختران مخدره است، وجای او قفص است، ولیکن در قفص در حبس است، و حبس او نه از گناهی است که از او صادر شده بلکه هنر او و ملاحت شکل او [510] و فصاحت کلمات او سبب حبس اوگشته.

شعر

آنت تبقی و نحن طرا فداکا آخسن الله ذوالجلال عزاکا

فلقد جل خطب دهر اتاکا بمقادیر اتلفت ببغاکا

عجبا للمنون کیف أتتها و تخطت عبدالحمید اخاکا

کان عبدالحمید اجمل للمو ت من الببغاء و اولی بذاکا

شملتنا المصیبتان جمیعا فقدنا هذه و رؤیة ذاکا محصول این ابیات آن است که عبدالحمید بایستی که بمیرد و طوطی نمیرد. چون عبدالحمید نمرد و طوطی بمرد ما را دو بلا و مصیبت واقع است یکی مردن طوطی و دوم دیدن عبدالحمید. و زمخشری گفته که طوطی به آواز خودمیگوید: وای بر آن کس که همت او جمع کرد[ن] 15 دنیا باشد. حکم شرعی: گوشت طوطی حرام است و پیش بعضی حلال است. حکم طبی: و از جملهآ خواص طوطی آن است اگر کسی زبان او بخورد فصیح گردد؛ و اگر کسی زهرهآ او بخورد گنگ شود و بر سخن قادر نباشد؛ و اگر خون طوطی خشک سازند و ساییدهآ آن در میان جمعی دوستان بریزند، دوستی ایشان زایل شود و همه دشمن یکدیگر 2 شوند؛ و ms079 اگر[522] سرگین آن به آب غوره در چشم کشند، تاریکی چشم زایل گردد.

منقار او چون معدهاش چشمان او اندر ذنب و تمیمی نوشته اگر کسی بر پوست بجعی به گلاب و آب باران این آیت بنویسد که (و ربک یعلم ما تکن صدورهم و ما یعلنون»1 و بعد از این که پوست چون بر سینهآ کسی که در خواب باشد بنهد، آن کس هرچه کرده باشد بگوید، و همچنان در خواب باشد؛ و باقی احکام این مرغ در حرف حاء مهمله در حواصل خواهد آمد، ان شاءالله تعالی. شتران دراز گردن راگویند و این لفظ به قول بعضی عربی است، و به قول بعضی عربی 15 نیست، و بختی مفرد [مذکر] او است، [و مؤنث او بختیه]، و بخاتی به تشدید یا جمع است و غیر منصرف؛ و گاه به تخفیف یا نیز گویند. و هرچه بر این وزن بود به تشدید باشد مثل عواری و سواری و اوانی و اثافی و کراسی.

و در صحیح بخاری مذکوراست که جنادة [بن ابیامیه] گفت: با بشیر بن ارطاة در سفر دریا بودیم دزدی را پیش بشیر آوردند و گفتند: شتری بختی [ماده] دزدیده. بشیر گفت: از پیغمبر

و ابوهریره گفته که [52] پیغمبر علیه السلام فرمود که در آخرالزمان زنانی چند پیدا شوند که سرهای ایشان مثل کوهان شتران بختی باشد؛ و این زنان در آخرت بوی بهشت نشنوند، با وجود آنکه بوی بهشت از پانصدساله راه شنیده میشود. و عبدالله بن عمر روایت 5 کرده که در آخرالزمان زنانی چند باشند که چون مردان ایشان بر بالای منبر روند، آن زنان به در مسجد ms080 بیایند، بعضی لباس پوشیده، ولیکن از لباس تقوی و طهارت برهنه؛ و سر ایشان چون کوهان شتران بختی لاغر باشد. باید که آن زنان را لعنت کنند که ایشان ملعوناند و درامر دین زبوناند. و عصمة بن مالک گفته که پیغمبر علیه السلام فرموده که در جنت مرغی چند باشند که هریک مثل شتر بختی باشند. و ابوبکر صدیق رضی الله عنه چون وصف این مرغان 10 شنید از پیغمبر علیه السلام پرسید که این مرغان ناعم و نرماند. پیغمبر علیه السلام فرمود که آن کسانی که آن مرغان را میخورند از ایشان ناعم تر و نرم ترند. و تواز جملهآ آن کسانی که آن مرغان را میخورند.

شتری باشد که جهت قربان حج باشد، و از جهت فربهی بدن او آن را بدنه خوانند. و امام 15 نووی گفته بدنه شتراضحیه بود خواه نر و خواه ماده. و از هری گفته بدنه قربانی است خواه که از گوسفند یا از گاو یا از شترباشد، و از جهت عظم بدن ایشان را بدنه گویند.

و پیغمبر علیه السلام فرموده که آن کس که در روز جمعه غسل کند،5381] اگر در ساعت اول به مسجد رود ثواب او مثل ثواب کسی بود که بدنه قربان کرده باشد؛ و اگردر ساعت دوم برود، ثواب او مثل ثواب آن کسی است که گاوی قربان کرده باشد؛ و اگردر ساعت سیوم برود 20 ثواب او مثل ثواب کسی بود که گوسفند شاخدار قربان کرده باشد، و اگر در ساعت چهارم برود ثواب او مثل کسی بود که مرغی قربان کرده باشد؛ و اگر در ساعت پنجم برود ثواب او مثل ثواب کسی بود که بیضهای قربان کرده باشد، و از این حدیث معلوم شد که بدنه شتراست

و اول کسی که بدنه به مکهآ مبارکه آورده الیاس بن مضر بوده، و هم این الیاس بوده که 15 سنگ مقام ابراهیم علیه السلام را در آن مقام نهاد، و آن سنگ بعد از طوفان در کنج خانهآ کعبهآ معظمه بوده. الیاس آن را از درون کعبه بیرون آورده به مقام ابراهیم برده، و از این جهت عرب تعظیم الیاس بسیار می کنند. والیاس در روز پنجشنبه وفات یافته؛ و زن او از بسیاری دوستی که به او داشته نذر کرده که بعد از وفات او در خانهای ساکن نگردد و در شهری نباشد، و با مردی دیگر جفت نشود، و به این نذر وفا کرده، و در وفای او در صحرا میگشته، و روز 20 پنج شنبه میگریسته و به این حال به سر میبرده تا زمانی که عمر او به سر آمده، و پیغمبر فرموده که الیاس را دشنام مدهید و بد او ms082 مگویید که او مؤمن بوده، و پیغمبر فرموده که در زمانی که در پشت او بودم آواز تسبیح او میشنودم، والیاس جداو است صلی الله علیه و آله و سلم.

و در صحیح مسلم مذکور است که موسی بن سلمه هذلی گفت: من و سنان بن سلمه به جهت عمره به مکه می رفتیم، و با ما جوانی بود که یک بدنه داشت. بدنهآ او در راه[54a] بماند، و من از ماندن او غمگین و حزین شدم. ما همه پیش ابن عباس آمدیم. ابن عباس گفت: پیش دانایی افتادهاید. بدانید که پیغمبر علیه السلام شانزده بدنه همراه مردی و زنی به مکهآ مبارکه فرستاد. آن مرد گفت: اگر یکی از این بدنهها در راه بماند ما چه کنیم؟ پیغمبر علیه السلام 5 فرمود که هر بدنهای که در راه بماند، تو آن را بکش و کف پای آن را به خون او رنگ کن، و آن کف پای او را بر روی آن بنه، و تو از گوشت آن مخور، و رفیقان تو نیز باید که از گوشت آن نخورند.

و ابوهریره روایت کرده که پیغمبر علیه السلام دید که مردی پیاده میرود و بدنهای را به راه میبرد. پیغمبر علیه السلام به او گفت: به این بدنه سوار شو و با او به راه میرو. آن مرد 10 گفت: یا رسول الله! این بدنه است چگونه بر او سوار شوم؟ پیغمبر علیه السلام باز به او گفت که سوار شو. آن مرد باز همان جواب داد، تا سه بار. بار سیوم پیغمبر علیهالسلام به او گفت: ویلک ارکبها. یعنی، وای بر تو!بر او سوار شوواز تعب پیاده رفتن خلاص گرد. بعد از این آن مرد بر او سوار گردید.

و لفظ ویلک اگرچه دشنام است، ولیکن مقصود پیغمبر علیه السلام دشنام نبود بلکه 15 مقصود او مبالغه بود؛ و ابن عباس گفته اگر کسی بدنه را قربان ms083 کند باید که آن را برخیزاند، بعد از آن بگوید؛ الله اکبر، الله اکبر، اللهم منک والیک. و بعد از این بسم الله بگوید، و آن را نحر کند. و در صحیح مسلم و بخاری مذکور است [545] که ابن عمر دید که مردی بدنهای را خوابانیده قربان میکند. ابن عمر گفت: بدنه را برخیزان که بدنهآ ایستاده را مقید ساخته قربان و نحر کردن سنت رسول است، صلی الله علیه و سلم. و عبدالله بن قرط روایت کرده از نبی 20 علیه السلام که بزرگترین روزی پیش خداوند ذوالجلال والاکرام روز نحراست، یعنی عید قربان. و روایت کردهاند پنج بدنه را پیش پیغمبر علیه السلام آوردند تا به دست مبارک خود ایشان را قربان کند. چون پیغمبر علیه السلام مشغول قربان کردن ایشان شد، هریک از ایشان بر یکدیگر پیشی می جستند و شتاب در قربان شدن مینمودند.

قد هلکث جارتنا من الهمج و ان تجع تأکل عتودا أو بذج یعنی همسایههای ما از بد معاشی هلاک[55a] شدند. اگر گرسنه شوند بزغالهآ نوزائیده را میخورند یا برهآ نوزائیده.

ترجمه: همسایهآ ما از بدی عقل معاش گشته است هلاک و مال او گشته تلف ms084

گر گسنه شود بره و بزغاله خورد از گلهآ خود تلف کند نسل و خلف

ولفظ بذج در اصل عجمی است که در عرب مستعمل شده، و در حدیث است که مردی را از دوزخ بیرون آوردند که آن مرد مثل بذج باشد، و مفاصل او بلرزد.

و انس روایت کرده که در روز قیامت یکی از فرزندان آدمی را بیاورند که از خواری و 20 ضعیفی و نزاری مثل بذجی باشد. حق تعالی از او سؤال کند که چون شکر نعمت من کردی و نعمت مرا چگونه صرف کردی؟ آن مرد بگوید: ای پروردگار آمرزگار! نعمت تو را جمع کردم، و بیشتراز آن که به من داده بودی ساختم، و آن را زیاده کرده در دنیا گذاشتم مرا باز به دنیا فرست تانعمت تو را زیاده کرده پیش تو آورم پس حق تعالی به او بگوید که از آن نعمت

و گویند که عربی دست در جامهآ کعبه زده بود و میگفت: خداوندا، مرا مرگی چون مرگ ابوخارجه روزی فرما. مردم از آن عرب پرسیدند که مرگ ابوخارجه چون بود؟ عرب گفت: ابوخارجه گوشت ms085 بذج میخورد و شراب نبیذ مینوشید و لباس گرم و نرم میپوشید؛ و 1 چون به خدا رسید، شکم او از طعام و شراب سیر بود و بدنش از لباس حریر گرم.

المثل: ودر مثل است که: فلان اذل من البذج، یعنی فلان کس ذلیل ترو خوارتراز بذج

الاغی است که پیغمبر علیه السلام در شب معراج براو سوار بود، و اشتقاق اسم او از برق 15 کردهاند، زیرا که در سرعت از برق بیشتر است. و زیادتی لفظ او دلالت بر زیادتی معنی او می کند.

و در حدیث است که بعضی مردم مثل برق بر صراط بگذرند، و بعضی مثل باد، و بعضی مثل اسب میدوند. و در حدیث است که براق حیوانی است بزرگتر از خر و کو چک تر از استر، و یک گام او تمام مدنظر او است، و از این حدیث معلوم شد که از زمین تا آسمان به یک 20 گام رفته، و از این معلوم شد که آوردن تخت بلقیس از یک ماه راه بعید [56a] نیست به یک طرفة العین. واگر حکما استبعاد کنند در این هر دو دفع ایشان به سخن ایشان بکنیم که گفتهاند در یک طرفة العین آفتاب پانصد ساله راه میرود، چون حرکتی چنین سریع باشد جایزباشد، آن دو حرکت سریع نیز جایز خواهد بود.

حکمت: در آنکه براق به شکل اسب نیست این است که سواری اسب بیشتر از برای جنگ میباشد، و سواری استر و خر برای جنگ نمیباشد، پس دیدن براق علامت سلامتی 15 خواهد بود. و بعضی گفتهاند در این شکل غریب دلالت بر عظمت قدرت حضرت عزت بیشتر است. و اختلاف است در آنکه جبرئیل علیه السلام بر براق سوار بود یا نه. بعضی گفتهاند پیغمبر علیه السلام تنها بر او سوار بود؛ و بعضی گفتهاند هردو بر او سوار بودند. و هم چنین اختلاف کردهاند در آنکه در وقت باز[560] گشتن پیغمبر علیه السلام بر براق سوار بودیانه؛ و از حدیث سواری او در زمان بازگشت معلوم نمیشود. و در حدیث است که پیغمبر علیه السلام گفت من ردیف جبرئیل علیه السلام بودم. وقتی که بر براق سوار شدم، و در آنجا که جبرئیل توقف نمود من تنها با او سوار بودم. و روایت کنند که ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام هردو با هم بر براق سوار میشدند، و گاهی با اسماعیل، هاجر نیز بر او سوار میشد. و در حدیث است که روز حشر انبیا علیهم السلام سوار باشند؛ و صالح برناقهآ خود سوار باشد، و من که محمدم بر براق سوار باشم؛ و فاطمه 20 رضی الله عنها برناقهآ عضبا سوار باشد و در پیش من باشد؛ و در آن روز کسی غیر محمد بر براق سوار نگردد، و جهت تعظیم و تکریم او علیه السلام و سوید بن عمرو گفته که پیغمبر علیه السلام گفت که در روز قیامت من آب از حوض کوثر مینوشم، و انبیایی که آب از من بطلبند ایشان نیز آز آن مینوشند؛ و صالح بر ناقهآ خود سواره محشور گردد، و از شیر آن بنوشد، و هرکه ایمان به او آورده باشد از آن شیر ms087 بنوشد. و صالح بر آن ناقه سوار به موقف

و در تاریخ شب معراج اختلاف است. بعضی گفتهاند: شب دوشنبه بوده است و در بیست 5 و هفتم ماه ربیع الاول؛ و بعضی گفتهاند در ماه رجب بود، و حکمت در آنکه معراج در شب بودنه در روز آن است که چون شب با پادشاهان بودن علامت تقرب و نزدیکی با ایشان است، همچنین در شب به معراج رفتن علامت تقرب محمد است علیه السلام به حضرت خداوند ذوالجلال والاکرام.

و در سیر مذکور است که پیغمبر علیه السلام در سال قبل نجاشی متولد گشت، و پنج سال 10 در میان بنی سعد بود، و در شش سالگی مادرش وفات یافت، و عبدالمطلب که جد او بود، متکفل او بود. بعد از عبدالمطلب، ابوطالب عم او متکفل او شد، و دوازده ساله بود که با ابوطالب به سفر شام رفت؛ و بیست و پنج ساله بود که به تجارت مال خدیجه به سفر رفت؛ و هم در این سال خدیجه را به نکاح درآورد، و سی و پنج ساله بود که قریش بنای کعبه کردند و به حکم او راضی گشتند؛ و در چهل سالگی به رسالت مبعوث گشت زیرا که کمال عقل آدمی 15 در چهل سالگی میباشد؛ و چهل و نه ساله بود که ابوطالب عم او وفات کرد، و خدیجه بعداز سه روز وفات یافت، و بعد از سه ماه از وفات خدیجه با زید بن ms088 حارثه از مکه به طایف رفت؛ و یک ماه در [75 ک] طایف بود، و بعد از یک ماه در جوار مطعم بن عدی به مکهآ مبارکه آمد، و پنجاه ساله بود که جنیان نصیبین به او ایمان آوردند، و در سال پنجاه و یک به معراج رفت؛ و در حجة الوداع سی و سه بدنه قربان فرمود و شصت و سه بنده آزاد نمود.

در این عدد تنبیه بود بر آن که آزاد کردن هریک بنده شکر حیات یک سال است، چه پیغمبر در آن زمان شصت و سه ساله بود، صلی الله علیه و آله و سلم.

به کسر بای موحده و ذال معجمه، اسبی بود که پدر و مادر او عربی نباشند، و ابوالاخطل

و ابوهریره در مدینه روزی بر در خانهآ مروان گذشت. دید که عمله ms089 در کارند و جهت مروان خانه میسازند. با عمله گفت: خانه را محکم سازید و آرزو دراز کنید و بزودی بمیرید، و در خانهآ ساخته منشینید؛ مروان دید که ابوهریره با عمله سخن میگوید. گفت: چه 15 میگویی؟ ابوهریره گفت: میگویم خانه بسازید و آرزو دراز سازید و بزودی بمیرید و در خانهآ ساخته منشینید، و نیک نگاه کنید و آگاه باشید که دی روز چگونه به فقیری شام کردید، و امروز چگونه به غنادنیا و صباح کردید، امروز تمام ملوک روم و شام بندگان شما را خدمت می کنند و شمانان سمید و گوشت فربه میخورید و عیش و عشرت میکنید. اگر شما توانید یکدیگر را مخورید، و چون اسبهای برذون بعضی با بعضی جنگ مکنید و بر یکدیگر مزنید، 20 و امروز با یکدیگر تواضع کنید و پیش خود کوچک باشید تا فردا پیش حق تعالی بزرگ گردید، و هیچ کس از شما امروز تکبر نکند که حق تعالی در روز قیامت او را ذلیل و خوارنگرداند؛ و سراج وراق در مذمت اسب برذون صاحب احباس گفته:

لضاحب الأخباس یزذونة بعیدة التفد

بعیدة العفد من القزط

اذا رأتث خیلا علی مزبط [58b] تقول سبخانک یا مغطی

تمشی إلی خلف إذا ما مشت کانها تکتب بالقبطی یعنی صاحب احباس را مادیان برذونی است که بسیاری زمان است که علف ندیده و نخورده، و هرگاه که آن مادیان اسبان را در جایی میبیند که علف میخورند تعجب میکند و میگوید منزه و پاک است خدایی که به این اسبان علفی بخشیده. و هرگاه که آن مادیان به راه میرود 5 بازپس میرود و از ضعف نمیتواند که قدم پیش نهد، گویا که در وقت راه رفتن آن است قبطی مینویسد، زیرا که در خط قبطی قلم باز پس میرود.

ترجمه:

صاحب احباس را اسبی بود کان نخورده در همه عمرش علف

چون ببیند اسب مردم در مرنج بسته ms090 او تسبیح گوید از شعف

متصل در راه واپس میرود مینویسد خط قبطی را به کف

و جاحظ گفته: یکی از عربی پرسید کدام حیوان خورندهتر است. عرب گفت: برذون رغوث یعنی اسبی عجمی که شیر دارد و به بچه شیر میدهد. و عایشه رضی الله عنها گفته دیدم که مردی بر برذونی سوار پیش پیغمبر علیه السلام آمد، و آن مرد طرهای از بالای دستار و طرهای دیگر از زیر دستار بر دوش خود انداخته بود. من چون شکل او غریب دیدم از 15 پیغمبر علیه السلام پرسیدم که این چه کس بود؟ پیغمبر علیه السلام به من گفت تواو را دیدی. [59a].گفتم: بلی. پیغمبر علیه السلام گفت: این جبرئیل امین بود و مرا امر

1.. سگ مثل زنند و گویند: علی اهلها دلت براقش، یعنی براقش بر صاحبان خود مردمان را دلالت نمود؛ و اصل این مثل آن است که قومی قصد جنگ قبیلهای کردهاند و این قبیله را سگی بوده. چون سگ آواز سماسبان آن قوم عدو شنیده فریاد کرده، و از فریاد او آن قوم جای 20 آن قبیله را دانستهاند و از فریاد آن راه به منزل ایشان برده. چون بغفلت بر سر آن قبیله آمدهاند، مال ایشان را غارت کرده، و ایشان را اسیر نموده، و این مثل از آن زمان مانده.2

و مرد مجهول دور را که پدرش نیز مجهول باشد طامربن طامر میگویند؛ و گویند از لطف 10 الهی که باکیک است آن است که او را قدرت[600] جهندگی به پس و پیش هست. اگر او را بازپس نتوانستی جستن صیاد خود را بزودی نمیدید و از او غافل میبود، زود گرفتار او میگشت و از دست او نمیرست. و جاحظ از یحیی [برمکی] نقل کرده که کیک گاهی مثل مور پربرمیآورد و میپرد. و کیک نر[در] سفاد قوت دارد و زمان سفاد او دراز است؛ و مادهآ او بیضه مینهد، و از بیضهآ او بچه بیرون میآید. و کیک اول از خاک نمناک حاصل میشود و در 15 جای تاریک بیشتر پیدا میشود؛ و در آخر زمستان و اول بهار بسیار میباشد. و کیک گوژپشت بود و گویند که کیک به صورت فیل است و دندان ناب دارد و به دندان میگزد، و خرطومی چون خرطوم فیل دارد که به آن خرطوم خون آدمی میمکد.

[حکم]: وخوردن کیک حرام است زیرا که از خبیثات است، و کشتن آن مستحب بود اگرچه کشنده محرم باشد. و گویند که پیغمبر علیه السلام شنید که کسی به کیک دشنام میداد. 20 پیغمبر علیه السلام فرمود که کیک را دشنام مدهید که پیغمبری را جهت نماز صبح بیدار کرده. و انس گفته که ذکر کیک پیش پیغمبر علیه السلام کردند، پیغمبر علیه السلام گفت: کیک آدمی را جهت نماز بیدار میکند؛ و علی بن ابی طالب گفته که روزی به منزلی فرود آمدیم و کیکان آن منزل ما را ایذا کردند و ما به کیکان دشنام می دادیم. پیغمبر علیه السلام فرمود که

المثل: در مثلها میگویند: فلان اطمر و اطیرمن برغوث، یعنی فلان جهندهتر و پرنده تراز کیک است، و کیک ایذای مردم بیشتر از شپش میکند؛ و شاعری گفته:

شعر

بازض الفضا لیل علی یطول

تطاول بالفسطاط لیلی و لم یکن بازض الفضا

آلا لیت شعری هل أبیتن لیلة و لیس لبزغوث علی سبیل

یعنی: شبی که در فسطاط خوابیدم بر من دراز بود و حال آنکه در [610] روی زمین فراخ هرگز شبی بر من دراز نبوده، همانا این درازی شب از کیک بوده، ای کاشکی میدانستمی که شبی در جایی بخوابم که کیک را بر من راهی نباشد.

حکم طبی: از جمله خواص کیک آن است که اگر کیک در گوش راست کسی رود و آن 20 کس خصیهآ چپ خود به دست راست بگیرد ms093 آن کیک از گوش او بیرون آید، و همچنین اگر کیک به گوش چپ او برود و آن کس به دست چپ خایهآ راست خودرا بگیردکیک بیرون آید.

و عامل افریقیه به عمر عبدالعزیز نوشت که هوام و عقارب و ماران اینجا بسیار اذیت به مردم می رسانند عمر عبدالعزیز نوشت چه باشد اگر هریک از شمادر وقت صباح و در وقت شام این آیت بخوانید که (و ما لنا آلا نتوکل علی الله وقد هدانا سبلنا و لنصبرن علی ما اذیتمونا و علی الله فلیتوکل المتوکلون»1. چون کتاب عمر به اهل افریقیه رسید به آن عمل نمودند، و هر صباح و شام آن آیت بخواندند، از هوام و گزندههای آنجا ضرری ندیدند.

و ابوذر غفاری گفته که پیغمبر علیه السلام به من گفت اگر کیک به تواذیت کند قدحی آب برگیر و هفت بار آیت کریمهآ (و ما لنا آلا نتوکل علی الله.»2 تا آخر بر او بخوان؛ و در آخر آیت بگو: ان کنتم مؤمنین فکفوا شرکم و اذاکم عنا، بعد از آن آب را در گرد جامهآ خواب خود بپاش که در آن شب کیکان به تواذیت نمی رسانند؛ و اطباگفتهاند اگر قدری کبریت [62a] در 10 آوند در خانه بپاشند، کیکان در آن خانه نباشند و از آنجا بگریزند یا بمیرند.

و اگردر خانه گوی بکنند و قدری دفلا در آن گونهند کیکان خانه همه به آن گو روند و در آنجا بمیرند. و رازی گفته اگر در خانهای آب طبیخ شونیز بپاشند کیکان همه بمیرند؛ و اگر در خانه به مشقهای مرکب کهنه و نارنج بخور کنند کیکان از آنجا بگریزند؛ و در گیلان علفی است که او را حشیشة البراغیث میخوانند و به فارسی آن را اکیکواش میگویند. اگر آن را در 15 جامهآ خواب بیفشانند، کیکان از بوی او مست گردند و بر ایذای آدمی قادر نباشند، و این مجرب است. ms094 [یه ضمابا مرغ آبی است؛ و برک جمع او است، چنانکه زهیر میگوید در و صف قطانی که از چرخ گریخته و پناه به آبی برده که در کنار او برک باشند.

حتی استغاثآث بماء لا رشاء له بین الآباطح فی خافاته البرک

آدمی است ولفظ او مفرد است چنانکه در قرآن است: (ابشرا منا واحدا نتبعه)1، واطلاق لفظ بشر به مذکر و مؤنث برابر است؛ و بشران تثنیهآ او است، وابشز جمع او.

مرغابی است و اردک نام دارد، و در بعضی بلاد عجم آن را سیکا نیز گویند، و به پارسی نیز او را بط گویند، چنانکه حکیم سنایی گفته:

بچهآ بط اگرچه دینه بود آب دریاش تا به سینه بود

و بط مفرد او است، و تا در او از برای تأنیث [620] نیست، زیرا که نر و ماده را نیز بط میگویند؛ و این لفظ عربی خالص نیست؛ و مرغابی بزرگ را اوزگویند و کوچک را بط.

حکم طبی: و خاصیت بط مثل خاصیت اوز بود، و اطبا گفتهاند گوشت بط دیرتراز گوشت اوز هضم شود؛ و پیه بط همه دردی را که در درون بدن بود تسکین دهد. و پیه او بهتر 15 از پیه قاز است، و گوشت او مقوی باه است و سبب فربهی است زیرا که اگرچه دیر هضم است ولیکن کثیر الغذا است؛ وخون نیکو از او پیدا میشود؛ و ابازیر حاره مصلح او است، و اگر بریان کنند باید که او را به روغن زیت چرب سازند و پیاز در اندرون شکم او نهند با دو دانه سیر، و اگر به شوربا بیزند باید که با نخود و گندنا و دارچینی پزند، و گشنیز خشک و سداب و سیر در شکم او نهند.

عبدالله رویس گفته روز نحرپیش علی بن ابی طالب کرم الله وجهه رفتم دیدم که برای ما

حکم شرعی: و ماوردی گفته اگر محرمی بط اهلی را بکشد کفارت بر او لازم نباشد؛ و غیر او فقها گفتهاند اگر محرمی هر مرغی را که در آب و در برنیز میباشد صید کند جزا بر او 10 لازم است؛ و اما حیوانی که در غیر آب نتواند بود مثل ماهی اگر محرم او را صید کند جایز است و جزا بر او نیست.

الامثآل: در مثل میگویند: آو للبط تهددین بالشط، یعنی آیا بط را از آب شط میترسانی؟ این مثل جهت کسی میزنند که او را از آن ترسی نباشد. می گویند که سلطان نورالدین [محمودبن زنگی] شهید کتابتی به راشدالدین بن سنان [ین سلیمان بن محمد] صاحب قلاع اسمعیلی نوشت، و در آن کتابت بسی تخویف و تهدید شدید راشدالدین نمود، و راشد در جواب کتابت او این ابیات نوشت:

یا للرجال لأمر هال مفظعه ما مر قط علی سمعی توقعه

یاذا الذی بقراع السیف هددنا لا قام قائم جنبی حین تصرعه

قام الحمام إلی البازی یقدده واشتیقظت لأسود الغاب أضبعه

أضحی یسد فم الأفعی بضبعه یکفیه ما قد تلاقی منه إصبعه

وقفنا علی کمابک تفصله و جمله و علمنا ما هددنا به من قوله و ععله او نا سمعت ما فی

تهدید شدید که از نورالدین شهید به من رسید هرگز بر گوش من نگذشته بود زیرا که تهدید تو مرا تهدید کبوتر میماند به باز نخچیر، و به تخویف کفتار میماند به شیر. ای کسی 5 [که] مرا از زخم شمشیر خود می ترسانی، امید که از زمین برنخیزد آن پهلویی که تو آن را به زمین برسانی. به شمشیر زدن تو به من به آن میماند که کسی به انگشت خواهد که دهان مار افعی ببندد، و شک نیست که زهری که از دهان افعی در آن زمان به او میرسد او راکفایت میکند، و جان او را از کالبدش جدا میسازد؛ و همچنین شمشیر تواگر به من برسد، کار تو را همان میسازد.

این معنی ابیات است؛ و اما معنی نثر او آن است که، دانستیم که آنچه ما را به آن ترسانیده بودی از گفتار بی شمار و کردار بی هنجار ناهموار تو همانا نشنیدهای آن مثل که در میان عامیان مشهور است که میگویند؛ آیا بط را از آب شط میترسانی، باید که مهیا سازی سپری از برای بلا و بپوشی جامهآ مصائب و عزا که میآید بر سر تو بلای لشکر نصرت پیکر ما، خود را بی درنگ مستعد جنگ ساز و چون گاوی مباش که زمین را به سم خود میکند و زمین کنده 15 را مدفن خود میکند؛ و مثل کسی مباش که بینی خود را به کف خود میبرد و اطراف آن را به دست خود میدرد؛ چون مکتوب ما به تو برسد منتظر و مترصد باش که بلا از پی آن میرسد و به اعتدال واقف احوال خود [64a] باش که نکال و وبال به امر خداوند ذوالجلال به تو می ms097 آید؛ و اگر تو را این سخن باور نمی آید اول سورهآ نحل و آخر سورهآ صاد بخوان، و از آن اول و آخر، اول و آخر حال خود بدان، زیرا که اول نحل این است که (آتی آمر الله 20 فلا تشتعجلوه»1 یعنی عذاب خدا جل و علا به شما میآید تعجیل در آن مکنید، و خود را برای آن مهیا دارید؛ و آخر صاد این است که (و لتغلمن نباه بعد حین)2 یعنی البته خبر مرگ و عذابی که به شما میرسد بخواهید دانستن بعد از زمانی دیگر، یعنی زمان حضور

حکایت

در تاریخ مذکور است که عدل نورالدین شهید به مرتبهای رسید که بنایی فرمود و نام آن دارالعدل نمود، و چون خبر آن بنا به [اسدالدین] شیرکوه که بزرگترین امرای او بود رسید، شیرکوه جمیع لشکر خود را طلبید و گفت: نورالدین دارالعدل را جهت من بنا میکند، و من نمیخواهم که در آنجا حاضر شوم. هرکس از مردم من اگر به کسی ظلمی و تعدیی کرده باشد، میباید که پیش از آنکه نورالدین شهید او را به دارالعدل حاضر کند او تسلی مظلوم خود بکند و حق او به او بازدهد تا اهانتی از نورالدین شهید و از من نیز نبیند.

لشکر شیرکوه چون این سخن شنیدند همه مظلومان خود را طلبیدند و تسلی کردند، و 10 حق کسان باز به ایشان دادند.

حکایت

گویند که یکی در ایام صلاحالدین [وسف بن ایوب] از عسکر بر یکی از رعیت ظلمی کرد. آن مظلوم می گریست و بر سبیل استغاثه میگفت: یانورالدین شهیدا کجایی؟ این سخن چون به صلاح الدین[64b] رسید، دفع ظلم مظلوم نمود، ولیکن آن مظلوم به همان حال بلکه 15 بیشتر از آن گریه می کرد. از او پرسیدند که حالی از برای چه گریه میکنی؟ گفت: گریهآ من حالی از جهت فوت پادشاهی است که او ms098 مرده و پژمرده، و از برکت نام او از ما دفع ظلم می کنند.

حکایت

و هم در تاریخ مذکور است که دو کافر فرنگ به صورت زاهدان اهل اسلام به مدینهآ طیبه 20 آمدند، و در رباط اصفهانی که نزدیک روضهآ مطهر پیغمبر است صلی الله علیه و سلم ساکن گشتند و بر زهد و صلاح مردم اهل مدینه را فریفتهآ خود ساختند؛ و روز به طاعت مشغول میبودند و شب نقب می کندند و می خواستند که آن نقب را به روضهآ مطهره رسانند، و رسول

چون نقب را به نزدیک روضهآ مقدسه رسانیدند، پیغمبر علیه السلام در شام به خواب نورالدین شهید آمد و گفت: مرا دریاب که این دو کافر قصد من دارند؛ و شکل آن دو کافر را در خواب به نورالدین نمود. نورالدین چون از خواب بیدار گشت بالفور متوجه مدینه گردید و به نه روز از شام به مدینه رسید، و همان روز منادی فرمود که جمیع اهل مدینه پیش او 5 حاضر گردند تا به ایشان احسان بیپایان نماید. چون جمیع اهل مدینه حاضر شدند، نورالدین در هر یک تأملی مینمود و احسانی میفرمود، چون آن دو کافر را در میان ایشان ندید، از ایشان پرسید که هیچ کس دیگر در مدینه [65a] هست یا نه؟ گفتند دو کس دیگر هستند، ولیکن طمعی به احسان کسی ندارند. از این جهت حاضر نگشتند.

نورالدین فرمود که ایشان را حاضر گردانند. چون ایشان حاضر گشتند، و نورالدین شکل 1 پلید ایشان را دید شناخت و به ایشان پرداخت، و در زمان ایشان را به زنجیر مقید ساخت؛ و به حجرهآ ایشان رفت و نقب را دید، و ایشان را به عذاب و عقاب الیم به نار جحیم رسانید، و روضهآ رضوان را از ایشان رهانید. بعد از آن فرمود که گرداگرد روضهآ ms099 مطهره را کندند و از رصاص گداخته پر کردند، تا دیگر نقب در آنجانتوان کندن.

مشهور است که سلطان صلاحالدین فتح قلعهآ بانیاس، قلعهآ فرنگ، نمود، و آن قلعه را از خزینه و مال و رجال جنگ پر ساخت و بی درنگ بازگردید. چون به دمشق رسید در انگشت خود دید، انگشتری که در او میبود ندید. حزین گردید و گفت: این انگشتری غالبا در شعب بانیاس از انگشت من اوفتاده. آن شعب اگرچه دور است و شعبی پر درختهای پر شعب است، لیکن نگین انگشتری را من به هزار [و] دویست اشرفی خریدهام و مثل آن نگینی 20 ندیدهام. شاید که طالع من مساعدت کند و به توفیق [خدا] عز و علااین انگشتری باز به دست من افتد.

جمعی را به طلب انگشتری از دمشق به قلعهآ بانیاس فرستاد. چون ایشان به آن شعب رسیدند و در طلب آن کوشیدند، انگشتری را دیدند [65b] در زمینی افتاده، برداشتند و به

و عجب تراز این آن است که چون موسی بن مهدی خلیفه گشت، از خزینه دار پرسید که پدرم انگشتری گرانبها داشت. آن انگشتری کجاست؟ خزینه دار گفت: آن را رشید برادر تواز خزینه برداشت. موسی به رشید رسولی فرستاد و ابرام نمود و انگشتری را طلبید. رشید ابرام او قبول ننمود برنجید و به کناردجله رفت و انگشتری را در دجله انداخت و گفت: چیزی که موسی به من نمی پسندد، من نیز به او نمیپسندم. و چون ایام خلافت موسی تمام شد، نوبت خلافت به رشید رسید. رشید روزی به کنار دجله رفت، و در همان مکان انگشتری از رصاص انداخت و غواصان را فرمود که در آب فرو روند، شاید که انگشتری را بیابند. غواصان چون به دجله فرو رفتند انگشتری گرانبها را یافتند و بیرون آوردن [کذا] ms100 و به رشید 10 رسانیدند؛ و مردم این را از جملهآ سعادت رشید میدانند.

هردو پشه باشد؛ و بق نیز پشه بود و پشه دو صنف است یکی به مقدار قرادی باشد ولیکن از قراد تیزرفتارتر بود. و رطوبت این صنف ظاهر است، و این را جرجس و قرقس نیز خوانند؛ و صنفی دیگر آن بود که در همه جا هست و مشهور است.[66a] و هیئت و خلقت 15 پشه مثل فیل است بلکه بعضی اعضای او زیاده از فیل است؛ چه فیل چهارپا دارد، و پشه را شش پا بود، و چهار پر نیز دارد. به پا به راه میرود و به پر میپرد، و فیل پریدن نتواند. و خرطوم فیل مصمت بود، و خرطوم پشه مجوف، زیرا که پشه به خرطوم خون آدمی میخورد، و فیل از دهان چیزی میخورد نه از خرطوم. و از این معلوم نمیشود که خرطوم فیل مصمت باشد، چه جایز است که فیل از دهان خورد و خرطومش نیز مجوف باشد جهت 20 تنفس، بلکه مشاهده خلاف این است. چه فیلانی که ما دیدهایم خرطوم ایشان نیز مجوف است نه مصمت چنانکه استاد گفته:

نترسی ز خرطوم فیلان مست که آن آستین است خالی زدست

و خرطوم پشه حکم گلوی او دارد، و پشه از بس که حرص به خون خوردن دارده گاه

پشه چو پر شد بزند فیل را

و هر حیوانی که از گزیدن پشه بمیرد، شیر و گرگ و ببر آن را بخورند، و سگ آن را میخورد ms101 ولیکن جان از زهر آن نمیبرد بلکه همان دم میمیرد؛ و بعضی پادشاهان عراق اگر بر کسی غضب میکنند او را در بیشهای پر پشه میاندازند [665] تا پشهها او را بگزند چندان که بمیرد. و پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود که اگر تمام دنیا پیش خدای تعالی مقدار پر پشهای قدر داشته میبودی، هرگز کافری را از آن یک شربت آب نمیچشانیدی، لیکن چون 10 این قدر قدر پیش او ندارد، لاجرم شربت آبی از او نیز به ایشان نمی چشاند.

و از جارالله زمخشری پرسیدند که کدام مخلوق کوچکتر است به قدر و منزلت؟ زمخشری گفت: دنیا، زیرا که قدر دنیا پیش حق تعالی به مقدار پرپشه نیست، و دراین دوبیت این معنی گفته:

إذا کان شیء لا یساوی جمیعه جناح بعوض عند من کنت عنده

واشغل جزء منه کلک ما الذی یکون علی ذا الحال قدرک عنده

یعنی: وقتی که پیش سید تو قدر این جهان مقدار پر پشه نباشد به پیش او وآنگاه ذرهای ز جهان و بسی نما مشغول داردت ز خداوند خود به او 2 پس گشتهای تمام اسیر جهان مدام قدر تو پیش سید تو چون بود بگو و در مذمت دنیا این قدر کفایت است که پیغمبر علیه السلام گفته که دنیا ملعون است و هرچه در او است هم ملعون است مگرذکر خداو آنچه به ذکراو ماند، و عالمی که تعلیم علم کند؛ و متعلم که علم از او بیاموزد و باید دانست که دنیای که بیغمبر او را لعنت کرده دنیای

و در حدیث است که حق تعالی چون لشکر پشه را بر نمرود و لشکر او غالب گردانید، نمرود به خانه گریخت و دربست. ناگاه یک پشه به درون خانهآ او درآمد و از سوراخ بینی نمرود به دماغ او رفت و دماغ او را میخورد، و نمرود از خارش آن سر به دیوار میزد؛ و عزیزتر کسی پیش نمرود آن کس بود که محکم بر سر او میزد، و بعد از چهل روز از دماغ 15 نمرود چون بچهآ مرغی بیرون آمد و میخواند: کذلک یسلط الله رسله علی من یشاء. یعنی همچنان که خدای تعالی رسولان خود را بر هرکه میخواهد غالب میگرداند. بعد از این نمرود دنیا را بدرود کرد و به جهنم رفت.

و در حدیث است که روزی ملکالموت به قبض روح یکی از انصار نبی [678] علیه السلام آمده بود، و نبی علیه السلام حاضر بود، چون ملکالموت به قبض روح او مشغول 20 گشت، نبی علیه السلام به ملکالموت گفت: جان او به آهستگی و نرمی بستان زیرا که او از جملهآ مؤمنان است. ملکالموت گفت: من جان مؤمنان به آهستگی میستانم و زحمتی به ایشان نمی رسانم، و هیچ خانه در عالم ms103 نیست که من هر روزبا اهل آن خانه پنج وقت مصافحه نکنم، ولیک جان یک پشه بی اذن و امر خداوند ذوالجلال نمی ستانم، اگرچه خواهم که جان

و زمخشری در تفسیر سورهآ بقره این شعر خود ذکر فرموده:

شعر

یا من یری مد البعوض جناحها فی ظلمة اللیل البهیم الألیل

و یری مناط عروقها فی نحرها المخ فی تلک العظام النحل

أمنن علی بتوبة أمحو بها ما کان منی فی الزمان الآول

ترجمه:

ای که میبینی که در شبهای تار پشهای چون میکشد آن بال خویش

وی که میبینی که رگهایش کجا رسته است از گوشت در اندام ریش

ای که میبینی تو مغز استخوان در درون او دوانی کم ز بیش

توبهای فرمای کان زایل کند هر گناهی را که کردم من ز پیش یعنی آنکه آنگه میبینی کشش پر پشهای در شبهای تاریک تیره، ms104 و میبینی محل رگهای 20 باریک او در میان گوشت او، و میبینی مغز استخوانهای او در میان استخوانهای ضعیف نحیف او، منت بنه بر من و مرا توبهای ببخش که به آن توبه زایل کنم هرگناهی را که در زمان گذشته کردهام؛ و گفتهاند که زمخشری وصیت کرده که این ابیات را بر سنگ مزار او نویسند.

و در تواریخ مذکور است که روزی مطرف بن عبدالله پیش منصور خلیفه رفت. منصور به او گفت: غمی دارم که پایانی ندارد، و غیراز خدا عز و علا کسی دفع آن غم از من نمیتواند کرد. اگر دعایی میدانی که سبب کشف غم باشد بگو تا من بخوانم، شاید که از این غم خلاص گردم. مطرف گفت: روزی در بصره پشهای در گوش [688] کسی رفت، و آن کس از آن بسی متألم گشت، و غم و اندوه بیپایان از آن پشه که در گوش او بود داشت. یکی از یاران حسن بصری به او گفت: دعای علای حضرمی بخوان تا از این غم و الم نجات یابی. آن کس چون آن دعابخواند، پشه از گوش او بیرون آمد، و او از آن غم و الم نجات یافت. منصور گفت: آن دعا کدام است. مطرف گفت: روزی علای حضرمی با لشکر در بیابانی بی آب گرفتار گشتند و تشنگی بر ایشان و بر دواب ایشان کارگر شد. لاجرم همه لشکر پیش علا به فریاد و فغان 10 آمدند. علا از شتر خود به زیر آمد و دو رکعت نماز گزارد، و چون سلام داد، گفت: یا حلیم، یا علیم، یا علی ویا عظیم، اسقنا.

چون دعا تمام کردابری پیداشد و چندان ببارید که ایشان با دواب سیراب گشتند و مشکها جهت زاد راه پر کرده برداشتند و برفتند. چون به خلیج دریا رسیدند هیچ کشتی در آنجا حاضر نبود، و بی کشتی عبور چون ممکن نبود، علا حضرمی بازگفت: یا ms105 حلیم، یا علیم، یا 15 علی، یا عظیم، اجزنا. چون دعا تمام کرد، عنان اسب خود گرفت و بالشکر گفت: همه از دریا بگذرند. تمام آن لشکر، چهار هزار نفربودند. همه از دریا به سلامت گذشتند، چنان که کفش و سم الاغان ایشان از آن دریا ترنشد. منصور چون این سخن شنید، دعا بخواند و از غمی که داشت نجات یافت و برمطرف ثناگفت[69a] و با او طعام بخورد.

حکم شرعی: خوردن پشه حرام است زیراکه از خبیثات است و ضرردارد، و در بخاری 20 مذکور است که یکی از مردم عراق عرب از ابن عمر از خون پشهای پرسید. ابن عمر به او گفت از کجایی؟ آن کس گفت از عراق عرب. ابن عمر رو از او بگردانید و به حاضران مجلس گفت: دراین شخص بنگرید که مردم او خون حسین علی علیهما السلام ریختند و هیچ از آن نپرسیدند و در آن کار آن نابکاران از خدانترسیدند، و این شخص از خون پشه میپرسد، و از ریختن خون آن می ترسد. و ابن عمر کفت: من از پیغمبر علیه السلام شنیدم که میگفت که

مثل: در امثال عرب است که فلان آعز من مخ البعوض، یعنی فلان عزیزالوجودتراست از مغز پشه. این مثل جهت چیزی میزنند که کم یافت و بلکه نایاب باشد؛ و همچنین در مثل می گویند: کلفتنی مخ البعوض، یعنی مرا تکلیف کردی که ms106 مغز پشه بیاورم. یعنی تکلیف چیزی کردی که طاقت کسی به آن [69b] نمی رسد. و سبب نزول آیهآ کریمهآ (ان الله لا ینتحمی ان یضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها)2 آن بوده که کفار بر سبیل انکار و تشنیع گفتهاند چون است که 15 خدای بزرگ شما مثل به عنکبوت و مگس کوچک میزند، لاجرم جهت دفع انکار ایشان این آیت نازل گشته یعنی خدای عظیم حیا از آن نمیکند که مثل به مثل پشه و غیره بزند زیرا که مثل میباید که مطابق ممثل باشد تا سبب کشف حال او گردد، و چون پشه چنین باشد لاجرم به او مثل باید زد.

حکم طبی: پشه از بوی چوب صنوبر و بوی قلقدیس و بوی شونیز میگریزد، و از دود 15 برگ مورد و دود کبریت و دود سرگین گاو و دود خردل و دود چوب سرو نیز میگریزد. واگر ترمس و افسنتین بجوشانند و آب آن در زمین خانه بپاشند پشهها هلاک گردند.

شتراست خواه نر و خواه ماده. از قبیل انسان، و جمل شترنر است مثل رجل، و ناقه شتر ماده است مثل مراره، و قعود شتر نر جوان چون مرد جوان، و قلوص شتر مادهآ جوان باشد 25 چون زن جوان. و میگویند که عربی میگفت: صرعتنی بعیری و شربت من لبن بعیری، یعنی شترمادهآ من مراانداخت و نوشیدم از شیر شتر خود؛ پس بعیر رابه معنی ناقه استعمال کرده، و

و مجاهد گفته بعیر در آیت کریمهآ (ولمن جآء به حمل بعیر وانا به زعیم)70a]،1] به معنی خر است نه شتر. ولیکن این لغت شاذ است؛ و اگر کسی وصیت کند که از مال او بعیری به کسی بدهند، اگر ناقهای بدهند جایز است. و ابن عمر رضی الله عنه گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود ms107 که اگر کسی کنیزکی یا غلامی یا الاغی بخرد باید که پیشانی هریک بگیرد و بگوید: اللهم انی اسئلک خیره و خیر ما جبل علیه و اعوذ بک من شره و شرما جبل علیه؛ و اگر بعیری بخرد باید که دست بر کوهان او بنهد و همین دعا بخواند تا بر او مبارک گردد.

و ابن اثیر گفته: خلاد بن رافع و برادر او رافع به جنگ بدر میرفتند و هردو بر بعیری ضعیف سوار بودند. بعیر ایشان در راه بخسبید و از جا اصلا نمی جنبید. 5ایشان هردواز پشت بعیر به زیر آمدند و گفتند: خداوندا، بر مانذراست که چون بعیر ما به سلامت به بدر برسد ما او را قربان سازیم و گوشت آن در راه تو به صدقه دهیم. در این حال پیغمبر صلی الله علیه و سلم به ایشان رسید، و چون حال ایشان بر آن منوال دید از مرکب خود به زیر آمد. وضو ساخت و آب وضو را در کاسهای جمع فرمود و قدری آب دهان مبارک خود اضافهآ آن آب نمود، و بعضی از آن آب در دهان بعیر ریخت؛ و بعضی دیگر بر سر آن و بعضی 15 بر گردن و بعضی بر غارب، یعنی بر محلی که تنگ بر او میبندند، و بعضی بر کوهان، و بعضی بر عجز یعنی استخوان نشستگاه، و بعضی بردم. بعد از این گفت: اللهم اخمل رفاعة و خلادا.[00]

یعنی خدایا بردار رافع را و برادر او خلاد را. بعد از دعا بعیر از جا برخاست و روان گشت، و چنان روان می رفت که بر همه شتران لشکر سبقت گرفت. و چون به بدر رسیدند، در دم 20 بعیر بخسبید. ایشان آن را نحر فرمودند و گوشت آن بر فقرا تصدق نمودند.

حکایت معجزه: زید بن ثابت گفته مابا پیغمبر علیه السلام به غزامی رفتیم، و در زمانی که در مجمع طرق مدینه بودیم اعرابیی ms108 را دیدیم که مهار شتر گرفته، پیش پیغمبر علیه السلام آمد وگفت: علیک السلام ایها النبی و رحمة الله وبرکاته. وبیغمبر صلی الله علیه وسلم در جواب

و نافع بن عمر گفته که مردی را پیش پیغمبر علیه السلام آوردند و مردم گواهی دادند که این مرد شتری دزدیده، و پیغمبر علیه السلام فرمود که دست او ببرند. چون او را بردند که دست او ببرند، در راه میگفت: اللهم صل علی محمد حتی لا یبقی من صلواتک شیءآ و بارک علی محمد لا یبقی من برکاتک شیء و سلم علی محمد حتی لا یبقی من سلامک شیء. پس شتراو پیش پیغمبر علیه السلام به زبان فصیح به گفتار آمد و گفت: این ms109 مرد مبرا است و هرگزشتری 15 ندزدیده. پس پیغمبر علیه السلام به اصحاب گفت: کیست که آن مرد را بازگرداند. هفتاد کس بدویدند و او را بازگردانیدند. چون پیغمبر علیه السلام او را دید، از او پرسید که چه میگفتی در وقتی که میرفتی؟ آن مرد گفت این دعا میخواندم که گذشت. پس پیغمبر علیه السلام گفت دعای تو را شنیدم و ملایکه رادیدم که از بسیاری با یکدیگر مزاحمه داشتند و نزدیک بود که از کثرت میان من و تو حایل شوند. ای مرد تو روز قیامت بر صراط به آسانی خواهی 20 گذشت و روی تو روشن تراز ماه شب چهارده خواهد بود.

و تمیم داری گوید روزی پیش پیغمبر علیه السلام نشسته[715] بودیم. بعیری دیدیم که میدود و پیش پیغمبر علیه السلام میآید، و چون به نزدیک او رسید سربه دوش او رسانید و به گوش او چیزی گفت. رسول علیه السلام گفت: ای شترا ساکت و صامت باش. اگر تو

پس شتر سر بر دوش رسول علیه السلام برد و به گوش او چیزی گفت، و او گفت: آمین. این چنین چهار بار چیزی گفت و رسول علیه السلام میگفت که: آمین. بار چهارم رسول علیه السلام گریه کرد. تمیمداری گوید که ما به رسول علیه السلام گفتیم که این شترچه

و ابن عباس از پیغمبر علیه السلام روایت کرده که باید که شما چون شتر به یک نفس آب مخورید بلکه به سه نفس بخورید، و در اول باید که نام خداعز و علا بگویند، و در آخر شکر او بکنند. پس در اول آب خوردن باید گفتن: بسم الله و اگر بسم الله الرحمن الرحیم بگویند 15 بهتر باشد، و در آخر الحمد لله باید گفت، و اگر الحمد لله الذی جعل الماء عذبا فراتا برحمته ولم یجعله ملحا اجاجا بذنوبنا بگویند بهتر[73a] باشد؛ و در وقت سواری شترنیز بسم الله باید گفت زیرا که ابیالاوس خزاعی گفته که پیغمبر علیه السلام در راه حج ما را بر شتران لاغر صدقه سوار گردانید. ما گفتیم یا رسول الله! این شتران لاغر و ضعیفاند و قوت آن ندارند که ما را به ms112 مکهآ مبار که برسانند. پیغمبر علیه السلام فرمود که هیچ شتری نیست که در کوهان او 20 شیطانی نیست. پس هرگاه بر شتر سوار شوید باید که اول بسم الله بگویید تاشیطان از کوهان آن بگریزد، و بعد از آن چون بر او سوار شوید باید که به رفق و آهستگی او را به راه برید که خدای تعالی شما را بر پشت او میدارد و به مقصد می رساند، زیرا که خدای تعالی حامل شما است نه شتر.

[امثال]: و در امثال میگویند: أخف حملا من البعیر، یعنی فلان کس سبک بارتر است از شتر؛ و میگویند: هما کرکبتی البعیر، یعنی ایشان مثل دو زانوی شتر برابراند و سبقتی بر یکدیگر ندارند. و این مثل جهت برابری میزنند. و مثل آن مثل است که میگویند: هما کفرسی رهان، و معنی این گذشت و بازخواهد آمد، ان شاءالله تعالی. و به مثل میگویند: هو کالحادی و لیس له بعیر، یعنی فلان مثل کسی است که حدی میکند، و به حدی شتر را به راه میراند، و حال آنکه او را شترنیست.

و حادی حدی کننده بود، و حدی آوازی است نیکو که شتر چون میشنود نیکو به راه میرود؛ و این مثل جهت کسی میزنند که اظهار سیری از چیزی کند و دروغ گوید؛ و در همین معنی مثلی که پیغمبر صلی الله [730] علیه و سلم زده بهتر است زیرا که لفظ مثل او 10 کمتراست و معنیش بیشتر؛ و مثل پیغمبر علیه السلام این است که: المتشبع بما لم یعط کلابس ثوبی زور، یعنی کسی که اظهار سیری از چیزی کند که آن چیز را خدا به او نداده باشد مثل کسی است که دو جامهآ زور و دروغ پوشیده، که جامهآ دروغ او اظهار سیری است از آن چیز؛ و یکی دیگر اظهار آنکه آن چیز را خدا به او داده، و حال آنکه خدا به ms113 او نداده؛ و یکی از پیران عرب شکایت از پیری و افلاس و بی بصری نموده در این، بیت

أصبحت لا املک السلاح و لآ املک رأس البعیر إذ نفرا

والذئب آخشاه ان مرزت به وخدی و أخشی الریاح والمطرا

من بعد ما قوة اصیب بها أصبحت شیخا اعالج الکبرا یعنی صباح کردم و مالک سلاحی مثل شمشیر و تیرنیستم، و مالک یک سر بعیر نیز نیستم. اگر 20 قوم من سفر کنند بر همراهی ایشان قادر نیستم و نمیتوانم که به تنها در منزل باشم یا در راه بمانم زیرا که از بی سلاحی از گرگ میترسم، و چون پوشش و لباس نیز ندارم، از سرما و باران هم میترسم؛ و بعد از آنکه جوان بودم و به قوت جوانی بر همه چیز قادر بودم، امروز یباح کردم در ضعف و بی قوتی پیری و دوای پیری می کنم، و حال آنکه از آن عاجزم و دوای آن نمی دانم.

و شتر نغمهآ خوش و آواز نیکو را خوش دارد و به شنیدن[74a] نغمات و اصوات ملایمه مست می گردد و به مرتبهای که گرانی بار و مشقت راه رفتن بسیار درنمییابد. و نغمهای که شتر آن را دوست دارد حدی نام دارد، و شتر در وقت حدی بسی نیکو به راه میرود.

و امام غزالی در احیاء علوم ذکر فرموده که شخصی مهمان یکی از اعراب بادیه گشت و در خانهآ او دید که غلامی اسیر قید و زنجیر است. لاجرم دلگیر گشت و به صاحبخانه گفت: 5 مهمانی من این است که این غلام اسیر را از قید زنجیر خلاص گردانی. چون مهمان پیش عربان بسیار عزیز است، صاحبخانه او را خلاص گردانید و گفت: جرم این غلام این است که یک قطار شتر مرا به حدی هلاک گردانیده؛ و این شتری دیگر که میبینی مشرف است بر هلاک، و از جملهآ آن قطاراست. و ms114 سبب آن است که این غلام دراین حی به زنی عاشق است، و شتران مرا گندم بار کرده بود و به آسیا برده تاگندم را آرد کند و بیاورد. و از آسیا تا حی ما پنج 10 روز راه است. این غلام چون در آسیا آرد بر شتران بار کرده، چندان حدی کرده که شتران از حدای خوش او مست گشتهاند و از مستی و سرخوشی حدی مشقت بار و راه بسیار در راه نیافتهاند و به یک شبانه روز، پنج روزه راه آمدهاند؛ و چون به منزل رسیدند، همه هلاک گشتند. و این یک شتر که از ایشان مانده [74b] آن نیز بر هلاک مشرف است.

مهمان گفت: این غلام میباید که حدی بکند تا بشنوم. صاحبخانه به غلام گفت تاحدی 15 کند. چون غلام بنیاد حدی کرد، آن شتر که مشرف بر هلاک گشته بود برجست و به راه تند می رفت.

و باقی احکام بعیر در ابل گذشت.

به فتح و کسر و ضم با هر سه لفظ آمده و به غین معجمه آمده، مرغی کوچک تراز رخمه و 20 تیزپر نیست بلکه دیر پراست، و از این جهت بر صید هیچ مرغی دیگر قادر نیست؛ و کسی که بغاث را مفرد میگوید، جمع او را بغثان میگوید، مثل غزال و غزلان؛ و آن کس که بغاثآه را مفرد میگوید بغاث را جمع میگوید، مثل نعامه و نعام. و عباس بن مرداس سلمی گفته:

بغاثت الطیر اکترها فراخا وأم الصقر مقلاة نزور

الامثال: در مثل میگویند: ان البغاث فی ارضنا یستنسر؛ یعنی بغاث ذلیل در زمین ما عزیزمیشود. و این معنی جهت کسی [752] میزنند که هرکه همسایهآ او شود عزیز گردد. استر است و کنیت او ابوالاشحج و ابوالحرون و ابوالصقر و ابوقضاعه و ابوقموص و 10 ابوکعب و ابومختار و ابوملعون بود. و استر را ابن ناهق نیز گویند؛ و استر از خر و اسب حاصل میشود، و ازاین جهت شباهتی به هردو دارد؛ و اگر پدر او خرباشد شباهت او به خر بیشتربود؛ و اگر پدر او اسب باشد شباهت او به اسب بیشتر بود، و چون استر از این دو [نو]ع حاصل شده، اخلاق او نیز شبیه به ایشان است. و از این است که آواز او میان آواز اسب و خر است؛ و اگر زیرکی اسب ندارد، اما به کودنی خر نیز نیست. و اول کسی که استر را از اسب و 15 خر حاصل کرده قارون بوده، و استر صبر خر دارد و قوت اسب؛ ولیکن اخلاق او بد است چنانکه معلوم است؛ و در بدخلقی او گفتهاند: ترجمه: یعنی فلان هر روز خلقی دیگردارد، چون اخلاق استران که هر روز متغیر میباشد؛ و 20 استراگرچه بدخلق است ولیکن همواره نیکورفتار است، و راهی که یک بار دیده باشد، هرگز در آن گمراه نمیشود؛ و از این جهت مرکب ملوک و مفلوک نیز میباشد، چنانکه گفتهاند:

و علی بن ابی طالب کرم الله وجهه [75b] گفته که در زمان قدیم استر رانسل بوده؛ و چون نمرود لعین ابراهیم را علیه السلام در آتش انداخت بر هر حیوانی هیمهای آتش او بار کرده بود، و چون هیچ حیوان به چستی استران همه را نمیکشید، و ابراهیم علیه السلام چستی او در هیمه کشیدن فهمیده، بر او نفرین کرد، و از ms116 نفرین او نسل استر منقطع گردید؛ و این سخن به حسب حکمت فلسفی نیز بعید نیست؛ اگرچه بعضی مردمان گمان بعد آن میبرند، زیراکه 5 از ظاهر حکمت فلسفی آگاهند، و از باطن آن نیز آگاه نیستند. زیرا که شیخ ابوعلی که رئیس ایشان است در کتاب اشارات در مقامات العارفین گفته که مرتبهآ عارف در عرفان معارف حکمت به جایی میرسد که هیولای عالم مطیع او میگردد، و به هر طریق که عارف میخواهد آن را صورت میدهد؛ و از این است که عارف میتواند که خاک زرگرداند و زر خاک؛ و چون حکما به این معترف باشند، و ابراهیم چون داخل عرفا است جایز باشد که به 10 همت او رحم استر چون زمین شوره گردد، و قبول تولید مثل و نسل نکند، با آنکه پیش از ایشان برخلاف این بوده باشد.

و اسماعیل بن حماد بن ابی حنیفه گفته در همسایگی ما طحانی بود رافضی، و دو استر داشت، از کمال بغض شیخین یکی را ابوبکر نام کرده بود و یکی را عمر رضی الله عنها. روزی یکی از آن دو [ه76] استر لگدی بر آن طحان بزد، و طحان از ضرب آن جان داد. 15 اسماعیل به جد خود ابوحنیفه این حکایت راگفت. ابوحنیفه فرمود که آن استری که طحان را لگد زده و او را کشته عمر نام خواهد بود، زیرا که صلابت عمری اقتضای این معنی میکند. چون تفحص کردند چنین یافتند.

و انس گفته که پیغمبر علیه السلام روزی بر استری سوار شد. آن استر حدت و تندی بسیار نمود پیغمبر علیه السلام کسی را فرمود که سورت فلق بر او بخواند تا از حدت 20 باز آید. آن کس چون سورت فلق براو بخواند از حدت بازگشت و ساکن گردید. این حدیث در کامل ابن عدی مذکور است، و هم در او مذکور است که پیغمبر علیه السلام فرمود که از جملهآ ms117 جفای مردمان آن است که کسی را سه پسرباشد و یکی رانام محمد نباشد؛ و همچنین فرموده که اگر کسی فرزند خود را محمد نام نهد باید که کار پرمشقت به او نفرماید، واهانت

و از علی بن ابی طالب کرم الله وجهه منقول است که روزی پیغمبر علیه السلام بر استری سوار گشت. صحابه گفتند اگر ما نیز خر بر اسب مادیان اندازیم، استر در ملک ما نیز بسیار 5 شود. پیغمبر علیه السلام فرمود که این کار کسی است که چیزی نمیداند، و از این نقل اگرچه صحیح باشد، لازم نمیآید که سوار [760] کردن خر نر بر اسب ماده جهت تحصیل استر و تکثیر آن منهی باشد؛ و به خبر صحیح ثابت شده که پیغمبر علیه السلام استرنگاه داشته و بر او سوار میگشته؛ و حضرت عزت در قرآن مجید منت بر آدمیان نهاده که استر بر ایشان جهت سواری انعام فرموده، چنانکه آیت کریمهآ (والخیل والبغال والحمیر لترکبوها»1 ناطق است به 10 این معنی، پس اجتهاد در تحصیل استر به تزویج اسب و خر منهی نباشد.

و زید بن ثابت گفته روزی پیغمبر علیه السلام در محوطهآ بنی نجار بر استری سوار شد، و در آن محوطه پنج یا شش قبر بود. آن استر در آن مقبره چندان تندی نمود که نزدیک بود که پیغمبر علیه السلام را از پشت خود بیندازد. پیغمبر علیه السلام فرمود کسی از شما اصحاب این قبرها را میداند؟ گفتند کسی نمیداند، زیرا که اصحاب آن ها در زمان جاهلیت بودهاند و 15 در آن زمان مردهاند. پیغمبر علیه السلام فرمود که این امت مبتلی به عذاب قبر هستند، اگرنه این قوم در زیر خاک پوشیده بودند، دعا میکردم که خدای تعالی عذاب قبر اینها را به شما میشنوانید، هم چنان که ms118 به من شنواند. بعد از این رو به اصحاب کرد و گفت: نعوذوا بالله من عذاب القبر، یعنی پناه به خدا برید از عذاب قبر. اصحاب گفتند: نعوذ بالله من عذاب القبر، یعنی پناه میبریم به خدا از عذاب قبر. دیگر فرمود که: تعوذوا بالله من الفتن ما ظهر منها و ما 20 بطن [ه77]، یعنی پناه به خدا برید از فتنهآ ظاهر و باطن. ایشان گفتند: نعوذ بالله من الفتن ماظهر منها و ما بطن، دیگر فرمود: تعوذوا بالله من فتنة الدجال. یعنی پناه به خدا برید از فتنهآ دجال ایشان گفتند: نعوذ بالله من فتنة الدجال.

و دلدل نام استری است که پیغمبر علیه السلام در سفرها بر او سوار میشده، و دلدل

و تا در لفظ بغله از برای تأنیث نیست، زیراکه بغله اسم جنس است، و اطلاق او بر استر نر و ماده برابر است. مثل تمرة و جراده؛ و گفتهاند که پیغمبر علیه السلام را پنج استر بوده؛ و 5 سهیلی گفته در غزای حنین چون مسلمانان فرار نمودند، پیغمبر علیه السلام بر استر شهبا سوار بود، و ابوبکر و علی رضی الله عنهما با او بودند. زیرا که ایشان فرار ننموده بودند، و ستر پیغمبر علیهالسلام شکم خود را به زمین رسانیده تا دست پیغمبر علیه السلام به زمین رسید، و از زمین مشتی ریگ برداشت، و آن ریگ را بر روی کافران بپاشید و گفت: شاهت [775] الوجوه. در زمان کفار فرار نمودند بی آنکه از مسلمانان کسی به ایشان سنگی یا تیری یا 10 شمشیری بزند، و بعد از فرارایشان مسلمانان که فرار نموده بودند ms119 جمع گشتند و از بی ایشان تاختند.

و سهیلی گفته که نام آن استر بیضا بوده، و آن را فروة بن نعامه به هدیه جهت پیغمبر علیه السلام فرستاده بود. و انس روایت کرده که پیغمبر علیه السلام در روز حنین بر دلدل سوار بود، و چون گفت: آسد هی. یعنی دلدل شیر است، دلدل شکم خود را به زمین رسانید تا 15 پیغمبر علیه السلام مشتی خاک از زمین برداشت و آن مشت خاک به جانب کافران ناپاک بپاشید و گفت: هم لا ینصرون یعنی به حق حم کافران منصور نیستند، بعد از این تمام لشکر کفار فرار نمودند بی آنکه مسلمانان به ایشان تیری یا شمشیری بزنند.

و شیبة بن عثمان روایت کند که در روز حنین پیغمبر علیه السلام به عم خود عباس رضی الله عنه گفت مشتی ریگ به من ده. خداوند سبحانه و تعالی مضمون کلام پیغمبر را علیه 20 السلام به دلدل فهمانید تا دلدل شکم خود را به زمین رسانید؛ و پیغمبر علیه السلام مشتی از ریگ زمین برداشت و بر روی کافران بپاشید و گفت: شاهت الوجوه هم لا ینصرون. کافران همه از آن مشت ریگ پشت دادند و هزیمت نمودند.

و خزیمة بن اوس گفته چون هجرت به سوی نبی علیه السلام کردم و مسلمان شدم، از

و بعضی گفتهاند که اگر کسی وصیت کند که از مال او بغلهای به کسی دهند، اگر استری نر بدهند جایز نیست زیرا که بغله شامل استر نرنیست، همچنان که بقره شامل ثورنیست. و این سخن منافی آن است که از پیش گذشت که تاء بغله جهت تأنیث نیست و بغله شامل استر نر است؛ و همچنین منافی آن است [که] گفتهاند اگر کسی قسم خورد بر بغله سوار نشود، و اگر بر استر نری سوار شود حانث میشود،[792] و او دافع است زیرا که تای بغله جهت وحدت 5 است نه از جهت تأنیث.

الامثال: و در امثال عرب میگویند که از استر پرسیدند که پدر تو کیست؟ گفت مادر من اسب است. این مثل جهت بداصلی کسی میزنند؛ و میگویند: اعقر من البغل، یعنی فلان زن عقیم تر و نازاینده تر از استر است. این مثل جهت زنان عقیمه میزنند که ایشان را فرزندی نشود؛ و در مثل میگویند: اعیب من بغل آبی دلآمه؛ یعنی فلان کس پرعیبتر است از 1 استرابی دلامه، و استر او در کثرت عیب مشهور است.

ابود لامه مردی ظریف بوده. چون پسر او بیمار گشته، طبیبی را جهت علاج او حاضر کرده، حق العلاج جهت طبیب معین نموده. چون طبیب پسر او را دوا فرموده و حق العلاج معین از او طلب نموده، ابودلامه گفته: والله که من چیزی ندارم که به تو بدهم ولیکن تو بر 15 فلان یهودی مالدار مبلغی زر دعوی کن پیش قاضی تا من و پسر هر دو گواهی به صدق دعوای تو بدهیم، و تو از یهودی آن مبلغ بستان و عوض حق العلاج خود بردار. طبیب قبول کرده و پیش قاضی ms122 رفته و دعوی بر یهودی نموده. چون قاضی از او بینت طلب فرموده، طبیب ابودلامه را و پسر او را به جهت ادای شهادت حاضر نموده؛ و ابودلامه در زمانی که در مجلس قاضی حاضر گشته، این دوبیت میخوانده و قاضی [796] میشنیده:

إن الناس غطونی تغطیت عنهم و ان بحثوا عنی ففیهم مباحث

و ان نبثوا بئری نبثت بئارهم لیعلم قوم کیف تلک النبائث

اگر مردم حال بپوشند من نیز مال ایشان را بیوشم، و اگر از حال من تفتیش کنند پس در

قاضی چون ابیات او شنیده فهمیده که او جهت گواهی به دروغ آمده ولیکن نمیخواهد که کسی از حال او تفتیش کند. قاضی به ابودلامه و پسر او گفته گواهی شما مقبول است و 5 مردودنیست، ولیکن این مبلغ که طبیب بر یهودی دعوی میکند من میدهم، و شما را و یهود را نیز خلاص میکنم، و زحمت به کسی نمیدهم. قاضی زر داده و یهودی را نیز خلاص کرده.

حکم طبی: اگر دل استر را خشک سازند و به سوهان ریزه سازند و ریزهآ آن زنی بخورد، هرگز آبستن نگردد؛ و هم چنین اگر زنی چرک گوش استر در پوست او بندد و بر خود 10 بیاویزد، هرگز آبستن نشود، چندان که آن پوست به او آویخته، و خاکستر سم استر اگر به روغن مورد خمیر کنند و بر سر کل بمالند مواز او بروید؛ و اگر خون استر سیاهی در عتبهآ خانه دفن کنند، موش در آن خانه نباشد؛ و اگر سم استرنر در خانهای بخور کنند، موشان در آن خانه نباشند، [80a] و هم چنین همه گزندهها از آن خانه بگریزند.

و ابنزهر گفته اگر کسی خواهد که عشق او زایل ms123 گردد اگر عاشق زنی باشد باید که در 15 خاکی [که]استر ماده در او غلطیده، او نیز بغلطد تا عشق از او برود، و اگر عاشق پسری باشد باید که در خاکی که استری نر در او غلطیده، او نیز بغلطد تا عشق از او زایل شود؛ و اگر صاحب زکام سرگین استر را بوکند و آن سرگین استر را که بو کرده باشد بر سر راهی اندازد، هرکه از آن راه بگذرد، زکام به او منتقل شود. و هم ابن زهر گفته اگر زهرهآ استربا چرک گوش او جمع کنند و زنی چیزی از آن مجموع بخوردآبستن نشود؛ و اگر چرک گوش او در بندقهای 20 نقره نهند و زنی آبستن آن را بر خود بیاویزد چندان که با او باشد، آن زن نزاید و بچه در شکم او بماند؛ و اگرزنی سی درم بول استر بخورد آبستن نگردد، و اگر زنی قدری مغز دماغ استر بخورد، فرزند او را همه کس دوست دارد.

بقر

گاو شهری است، و لفظ بقراسم جنس بود، و برنر و ماده اطلاق کنند؛ وهاجهت وحدت لاحق اوکنند؛ وگویند بقره. کما قال تعالی: (ان تذبحوا بقرة)1، وبقرات جمع او است. قال الله عالی (سبع بقرات سمان)2، و بقیر و بقران [و باقر] و بیقور جماعت گاوان راگویند، چنانکه شاعر گفته: [800]

جاعل انت بیقورا مسلعة زریعة لک بین الله والمطر یعنی آیا گردانیدهای توگاوان آتش دار را و سیله میان تو و میان خداو میان باران؛ و اهل یمن گاو را باقور گویند؛ و از این جهت پیغمبر علیه السلام در «کتاب صدقه» به ایشان نوشته که از هر سی عدد باقوره یک بقره بدهند؛ و معنی بقر در لغت شق است؛ و چون گاو شق زمین میکند 1 جهت زراعت او را بقرنام کردهاند، و از این است که امام محمد را باقر میگویند زیرا که شق زمین علم میکند؛ و در ms124 حدیث است که فتیة کوجوه البقر یعنی جوانانی که به یکدیگر مثل روهای گاوان که روی ایشان بسیار به هم شبیه و مانا است؛ و در حدیثی دیگر است که [رجال بآیدیهم سیاط کاذناب البقر: یعنی] مردمی باشند که بر دستهای ایشان تازیانههای دراز باشد مثل دم گاو؛ و در حدیث است که پیغمبر علیه السلام به ابوهریره رضی الله عنه گفت: اگرتورا 15 عمر دراز باشد، مردمی را ببینی که در دست ایشان تازیانههای دراز چون دمهای گاوان باشد. آن مردم صباح و شام کنند و در لعنت و سخط حضرت عزت باشند؛ و هم در حدیث است که پیغمبر علیه السلام گفت در وقتی که شخصی گاوی را به راه میراند، گاو سخن گفت. مردم گفتند: سبحان الله! گاو سخن میگوید. پیغمبر علیه السلام فرمود که من ایمان به سخن گفتن گاو دارم؛ و ابوبکر و عمر نیز ایمان به آن دارند.

و در حدیث است که پیغمبر صلی الله علیه [51a] و سلم فرمود که خدای تعالی دوست نمیدارد کسی را که سخنان در دهان میپیچاند، همچنان که گاو علف خود را در دهان میپیچاند؛ یعنی خدا تکلف و تقید به کلام سجع دوست نمیدارد؛ و در حدیث است که

و گاو نربا ماده بعد از یک سال جفت میگردد در بیشتراوقات. پس یک سال سن بلوغ او است به حسب اکثر. و آب منی گاو بسیار است، و آواز هر حیوانی نرقویتراست، لیکن آواز گاو ماده قوی تر است از آواز گاو نر؛ و گاو ماده از ضرب قضیب نر به تنگ میآید و بی طاقت میشود؛ و از این جهت بدن خود را در وقت سفاد بر هم میپیچد، و در آن وقت اضطراب تمام میکند. و اگرگاو نرراه قضیب راگم کند و قضیب را در دبراو راند، اضطراب او 5 بیشتر شود. و از این جهت است ماده گاو اگرچه مشتاق نر باشد، از ترس ضرب او از او گریزان باشد؛ و شبان به تعب بسیار ایشان را با هم ms126 جمع سازد.

و در [82a] بلاد مصر گاوی است که گردن دراز دارد و شاخی هلالی، و شیر او بسیار است؛ و مسعودی گفته در زمین ری گاوی دیدم بزرگ که چون شتر میخوابید تا بر پشت او بار می کردند؛ و بعد از بار برمیخاست و بار میبرد. و گاو دندان بالایی ندارد و علف را به دندان 10 ثنیهآ زیرین میکند؛ و در خبراست که بعضی از بچهآ گاوی از فرج او بیرون آمده بود، و بعضی دیگر در درون او مانده؛ آن گاو چون به عیسی بن مریم رسید به او گفت: به دعااز خدا طلب کن تا مرا از این بلا خلاص گرداند. عیسی بن مریم گفت: یا خالق النفس من النفس و یا مخرج النفس من النفس خلصها. چون دعا تمام فرمود آن بچه تمام از فرج او بیرون آمد، و آن گاواز مشقت و بلا خلاص گشت.

و گویند اگر زنی به دشواری بزاید این دعا را جهت او بنویسند و بر او آویزند، بزودی و آسانی بزاید. و ابن عباس فرموده که اگر زنی به دشواری بزاید این دعا را جهت او بنویسند، به آسانی بزاید؛ و دعا این است: بسم الله الرحمن الرحیم لا اله الا الله الحلیم الکریم سبحان الله رب لعرش العظیم الحمد لله رب العالمین کأنهم [یوم] یرون ما یوعدون لم یلبثوا الا ساعة من [نهار] بلاغ فهل یهلک الا القوم الفاسقون.

و صاحب حیوة الحیوان گفته این دعا بعضی است از دعایی که جهت قضای حاجات [820] مجرب است، و تمام آن این است: لا اله الا الله وحده لا شریک له العلی العظیم، لا اله الا الله وحده لا شریک له الحلیم الکریم، لا اله الا الله وحده لا شریک له رب العرش العظیم، لا اله الا الله رب السموات والارض ورب العرش العظیم الحمد لله رب العالمبن کانهم یوم یرون ما یوعدون لم

صاحب ترغیب و ترهیب، و بیهقی نیز از ابن عباس روایت کردهاند که ملکی از ملوک در ملک خود به صورتی منکر سیر میکرد، و روزی مهمان مردی شد که او را مادهآ گاوی بود که مقدار سی گاو شیر میداد. ملک چون بسیاری شیر گاو را مشاهده نمود، در دل خود گفت: این گاوی خوب است، از این مرد میباید ستدن، و گاوی دیگر به عوض او دادن. روزی دیگر آن 10 گاو چون به علفزار رفت و از علفزار بازگشت شیر او به بسیاری روز گذشته نبود. ملک گفت: مگراین گاو[83a] در همان علفزار دیروزی نچریده؟ آن مرد گفت: والله که همان در علفزار دیروز چریده. ملک گفت: پس چراشیر او امروز کم شده و به بسیاری دیروز نمانده. آن مرد گفت: زیرا که ملک روزگار نیت ظلم و ستم بر رعیت کرده. ملک چون این سخن بشنید، نیت خود را تغییر نمود و نیت کرد که گاو را به صاحبش گذارد و از او بازنستاند. بعد از تغییر نیت 15 او باز شیر گاو بسیار گشت، بلکه بیشتر از آن شد که دیروزبود. ملک چون این حال مشاهده نمود تنبیه و آگاهی یافت، و در مراسم عدل و انصاف کوشید، و آثار ظلم و اعتساف را زایل گردانید.

وابن جوزی [در کتاب مواعظ الملوک والستلاطین] گفته روزی کسری در شکار بود و باران بسیار ببارید، و کسری از جهت کار و بسیاری باران از لشکر خود جداشد، و از کثرت اذیت 20 باران پناه ms128 به خانهآ پیرهزنی برد. پیرهزن اسب او را درگوشهآ خانه بست، و کسری در گوشهآ دیگر نشست، و آن پیرهزن راگاوی بود که بسیار شیر میداد. کسری چون بسیاری شیر آن گاودید، در خاطر گذرانید که خراجی بر گاوان شیردار معین سازد؛ و آن پیرهزن را دختری بود. آخر شب آن دختر رفت که شیرگاو بدوشد، هرچند که پستان بیشتر می فشرد. هیچ شیر از او بیرون

چون صباح شد و لشکر کسری آمدند، پیرهزن دانست که ملک مهمان او بوده. کسری را چون سخنان آن پیره زن و دختر خوش آمده بود و از آن پند گرفته بود، احسان بسیار به ایشان فرمود و گفت: شما چون دانستهاید که از نیت ظلم ملک شیر کم شود، و از نیت عدل او آن 15 زیاده میگردد. گفتند که ما مدتی است که در این مکان ساکنیم. اگر در سالی ملکی به ما تعدی کند، برکت در اموال ما نمیماند؛ و اگر ملکی عدل و انصاف میکند، برکت در مال ما بسیار میشود؛ و چون این بسیار تجربه کردهایم آن حکم از این دانستهایم.

ابن خلکان نوشته ms129 که پیش سلطان محمودشاه سلجوقی واعظی وعظ میگفت و از جملهآ 15 سخنان او این بود که ملکی [84a] روزی تشنه به بستانی رسید و از صاحب بستان آبی طلبید. صاحب بستان و صلهای نی شکر به دست خود فشرد و چند و صله یخ در آب نیشکر انداخت و پیش ملک برد. ملک چون بنوشید در دل خود گفت که نیشکر حاصل بسیار دارد و بر او خراجی تعیین میباید نمود؛ و زمانی دیگر تشنه گشت. به صاحب بستان گفت: هم از آب نیشکر و یخ شربتی بیاور تا بنوشم. پسر صاحب بستان رفت و یک وصلهآ نیشکر گرفت و 20 هرچند بفشرد از او یک قطره آب بیرون نیامد. به پدر گفت که ملک زمانه ستمگار و غدار گشته، و ظلم و ستم بر رعیت کرده. ملک چون بشنید تغییر نیت خود کرد و بعد از زمانی به پسر گفت: باز برو و نیشکر را بفشار، شاید که آب بسیار از او بیرون آید. پسر چون رفت و

و قصهآ گاو بنی اسرائیل مشهور است و در حرف عین خواهد آمد، ان شاءالله تعالی.

و گفتهاند که تفاوت میان آدمیان بسیار است چه بنی اسرائیل به امر خدا عزو علا گاوی را 5 نمیکشتند؛ وابراهیم علیه السلام اسمعیل را تیغ بر گلو نهاد تا ببرد به امری که در خواب به آن مأمور شده بود. و ابی بکر صدیق رضی الله عنه تمام مال خود را فدای رسول علیه [848] السلام نمود؛ و ثعلبه به امر رسول علیه السلام زکوة گوسفندی چند نداد و خاتم به سائل جان داد، و حباحب روشنی آتش به همسایگان نداد. و تفاوت میان افهام آدمیان نیز بسیار است، و در فصاحت ms130 سحبان و گنگی باقل این معنی ظاهر است؛ و تفاوت در همهآ مخلوقات به همین 10 مثابت بسیار است، چه صحرا از تشنگی هلاک است و دریا از سیرابی ممتلی است، و عربان در سال قحط آتش در گوش و دم گاو میزنند و گاو را رها میکنند تاگاو ناله و فریادمیکند، و از ناله و فریاد او رحمت حضرت عزت در حرکت میآید، و باران بیکران و بیپایان میبارد، چنان که شاعر گفته:

سنة ازمة تخیل للنا س تری للعضاه فیها صریرا

لا علی کوکب ینوء و لا ری ح جنوب و لاتری طخرورا

و یسوقون باقر السهل للطو د مهازیل خشیة آن تبورا

عاقدین النیران فی هلب الآذ ناب منها لکی تهیج البحورا

سلع ما و مثله عشر ما عائل ما و عالت البیقورا

می گویند که مردی گاوی شیردار داشت. شیر آن گاو را می دوشید و شیر او را به آب خلط

و پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرموده که شیر و روغن گاو شفای دردها است، و گوشت آن مادهآ دردها است. و در حدیث است که زنی درد گلو داشت. پیش زنی دیگر ملیکه نام آمد و حال خود بر او عرض کرد. ملیکه گفت: روغن گاو استعمال کن، زیرا که از پیغمبر صلی الله علیه و سلم شنیدهام که شیر گاو شفااست؛ و روغن او دوا و گوشت او ms131 درداست. و در حدیث است که بر شما باد که شیر گاو و روغن او بنوشید، و از گوشت آن اجتناب کنید که شیر و 10 روغن او شفای همه دردی است، و گوشت آن مایهآ دردها است. و هم در حدیث است که حق سبحانه هیچ دردی نیافرید که دوای آن نیافرید. میداند آنکه میداند و نمیداند آنکه نمیداند؛ و در شیر گاو شفای هر دردی است. بر شماباد که از شیر او بنوشید، زیرا که گاوازهر درختی علف میخورد و خاصیت آن در شیر او اثر میکند.

و علی بن ابی طالب کرم الله وجهه فرموده که مردم شفای دردی و دوای آن بهتراز شیر و 15 روغن گاو نیافتهاند.

حکم شرعی: [855] فقها گفتهاند اگر کسی وصیت کند که بقرهای از مال من به کسی دهند، اگر ثوری در عوض بقره بدهند جایزنیست، زیراکه ثور گاو نراست و بقره گاو ماده. و زکات گاو فرض است؛ و در سی گاو یک تبیع باید داد؛ و تبیع گاو یک ساله بود؛ و چون تابع مادر است او را تبیع نامند؛ و در چهل گاو یک مسنه یعنی گاوی دو ساله، و چون در دو سالگی سن 20 گاو بر کمال است او را مسنه گویند؛ و در چهل گاواگردو تبیع بدهند جایزاست؛ و بغوی گفته جایز نیست.

و علما گفتهاند که آنچه پیغمبر فرموده که یک قاضی در جنت است و دو قاضی در دوزخ، اشارت به این قاضی است. 2المثل: و در امثال میگویند: ترکت زیدا بملاحس البقر اولادها. یعنی گذاشتم زید را در حالتی که از گسنگی فرزندان خود را مثل گاو میلیسید. این مثل جهت فقیری و بی چیزی کسی می زنند و در مثل میگویند: الکلاب [86b] علی البقر، یعنی سگان برگاو افتادهاند و براو غوغا می کنند. این جهت جمعی میزنند که بر کسی غوغا کنند.

حکم طتی: از جمله خواصه کاو آن است که اگر شاخ او را با زرنیخ در جایی بخور کند،

و گفتهاند بخور آن بچهآ زنده را در رحم میکشد و بخور سرگین او گزندهها را می گریزاند و سوختهآ سرگین او اگر بسایند و در بینی دمند رعاف زایل کند، و اگر خمیر کرده بربدنی که پیکانی در او فرو رفته باشد طلا کنند پیکان را بیرون کشد، [875] و هم چنین خار را بیرون

و گفتهاند که شیر گاو بهترین شیرها است زیرا که مدت حمل گاو نزدیک مدت حمل آدمی است؛ و غذائیت شیر گاو بیشتراست، و شیر گاو مقوی باهاست، و بدن را فربه میسازد؛ 20 وسل وربو ونفث الدم و نقرس و تبهای کهنه راسودمنداست، و از شکمبهآ گاو طعامی به سیر و سرکه می پزند؛ و او را سیراب میخوانند و آن طعامی لذیذ است و دافع خمار است؛ و اگر دارچینی و فلفل دراو باشد بهتراست؛ و روغن گاو و شیر آن نیز تریاق جمیع زهرها است، و در دل گاو سنگی پیدامی شود به مقدار جوزالطیب، و رنگ او زرداست تیره رنگ، و آن سنگ تریاق جمیع زهرها است؛ و در مصرزنان آن را به جهت فربهی میخورند، و بهترین آن سنگ 25 آن است که از هند آورند.

گاو کوهی بود؛ و اصناف آن چهار است: اول: مها؛ دوم: ایل؛ سیوم [88b] یحمور؛ چهارم نیتل. ایل گفته شد، و یحمور و ثیتل گفته خواهد شد؛ و مقصود در این مقام ذکر مهااست، و همه ms136 این اصناف در این خصلت شریکاند که در تابستان اگر آب بیابند بنوشند، و اگر نیابند ننوشند. و صبر بر بیآبی کنند و به استنشاق هوا تشنگی را تسکین دهند. دمهای نر حیوانی 5 بسیار شبق است، و از این جهت چون مادهآ او حامله گشت از او میگریزد تانر به او سفاد نکند و بچهآ او ضایع نشود، و از جهت قوت شبق مهای نر بر بالای نری دیگر میرود و با او سفاد میکند به طریق لواطه؛ و گوییا آدمی لواطه از او آموخته. و چون نرهای دیگر بوی آب منی آن نردر وقت انزال میشنوند ایشان نیز بر آن نر سوار میگردند و با او سفاد میکنند. و شاخ مها مصمت بود، و شاخ او سلاح او است و به آن شاخ سگ صید و سایر سباع را میزند تابچهآ او را 10 صید نکنند.

و در خبر است که رسول علیه السلام خالدبن الولید را به جهاد اکیدر بن عبدالملک که ملک طایفهآ کندیان بود فرستاد. و اکیدر ملکی نصرانی بود و پیغمبر علیه السلام به خالد گفته بود که تو او را در وقتی که به صید مها مشغول باشد خواهی گرفت. چون خالد به دیار او رسید، شبی بود از روشنی ماه چون روز روشن بود، [89a] و در آن شب حق تعالی به گاوان 15 کوهی الهام فرمود که بروید و شاخ خود رابر قصرا کیدر زنید. چون گاوان کوهی از هر طرفی به گرد قصر اکیدر درآمدند و شاخ بر قصر او میزدند، و اکیدر کثرت و انبوهی گاوان کوهی در گرد قصر خود دید از این معنی بسی متعجب گردید و گفت: من به ایشان گاهی دو روز و گاهی سه روز در کمین میبودم و این چنین انبوهی از ایشان مشاهده نمینمودم، ولیکن خدای تعالی میکند آنچه میخواهد. این سخن تمام کرد و گفت اسب مرا زین کنید. اسب او ms137 20 رازین و لجام کردند. اکیدر با برادر خود در آن شب به صید گاوان کوهی بیرون آمدند، و چون از پیش ایشان تاختند، خالدبن الولید از کمینگاه بیرون تاخت، و اکیدربن عبدالملک را صید ناکرده صید خود ساخت، و قبایی که اکیدر پوشیده بود از تن او برکند و پیش پیغمبر علیه السلام فرستاد. صحابه چون حسن و لطافت قماش قبای او دیدند متعجب گشتند. پیغمبر

تبارک سایق البقرات انی [890] رایت الله یهدی کل هادی

فمن یک حائدا عن ذی تبوک فانا قد أمرنا بالجهاد یعنی بسیاراست خیر خدایی که گاوان کوهی را به قصر اکیدر فرستاد، و من میدانم که خدای تعالی هدایت میکند هرکه را که هادی است درازل پس آن کس که از غزای ذی تبوک بازگردد 10 ومیل به آن نکند، پس بدرستی که ما مأموریم به جهاد و غزای ذی تبوک، و از آن بازنمی گردیم تا فتح نمی کنیم.

حکم شرعی: گوشت گاو کوهی حلال است به اجماع امت، زیرا که از طیبات است.

مثل: و از جملهآ امثال عرب این است که میگویند: تتابعی بقر، یعنی ای گاوان کوهی به انبوهی پیابی بیایید. این مثل جهت کاری که به زودی سرانجام شود میزنند؛ و اصل این مثل 15 آن است که بشیر بن حارث اسدی روزی در سال قحط به شکار رفت، و در ساعت دوچار گلهای گاو کوهی گشت و تیری برایشان انداخت؛ و ایشان از ترس او خود را پیاپی از سر کوه میانداختند، و از ضرب تیر ms138 او چون از کوه میافتادند، پهلوهای ایشان درهم میشکست، و بشیر میگفت: تتابعی حتی تکسرت؛ و چون همهآ ایشان در عقب یکدیگر در آنجا استخوان شکسته چون مرده افتادند؛ بشیر بزودی به قوم خود بازگشت و ایشان را[ه90] به گوشت 20 گاوان مهمانی نمود، و این مثل از او ماند.

خواص طبی: مغز سر گاو کوهی جهت فالج نافع بود، و کسی که یک شعبه از شاخ او با خود نگاه دارد، همه سباع از او بگریزند؛ و از بخور شاخ او ماران میگریزند، و همچنین از بخور پوست و پشم او مار و سایر گزندهها میگریزند، و خاکستر شاخ آن چون بر دندان کرم خورده بریزند درداو ساکن شود، واز دود پشم او موش میگریزد، و خنفسانیز میگریزد؛ 25 و خنفسا را شیرازی خزوک گویند، و خاکستر شاخ اواگر صاحب تب ربع بخورد شفا یابد.

و همچنین اگر جهت تقویت باه با بعضی اشربهآ مقویه کسی بنوشد شفا یابد، و خاکستر او چون در بینی مرعوف دمند رعاف او بسته شود؛ و اگر هر دو شاخ او را بسوزانند با سرکه در برابر آفتاب بر برص بمالند زایل گردد، و کسی که یک مثقال از آن سفوف کند هیچ خصمی بر او غالب نگردد.

گاو دریایی است. قزوینی گفته گاوی از دریا به صحرامی آید و زراعت مردم میخورد، و عنبر سرگین او است، و گاه باشد که جبر و تلافی فساد زارعت به سرگین خود بکند؛ و سرگین او که عنبر است مقوی دل و دماغ و جمیع حواس است. [900]

حیوانی است، و ام قیس و ام عویف نیز نام او است؛ واین حیوانی بود کوچک، و دو شاخ 10 دارد و مسکنش در ریگ میباشد و شپش را صید میکند؛ و از این جهت چون خواهند که او را صید کنند، شپشی در ریگ میاندازند تا او از جهت صید شپش از ریگ بیرون آید؛ ms139 و چون بیرون آید او را صید کنند.

خواص طبی: اگر پشت این حیوان بشکافند و میل در پشتاو فروبرند و آن میل را سه بار در چشمی که بیاض داشته باشد بکشند، بیاض او زایل گردد؛ و اگراین حیوان را بر سر بی مو 15 بمالند، مواز او بروید.

یعنی آگاه باش که قیس بن عیلان نیست مگر مثل پشهای که چون بوی شراب بشنود، آواز کند و تغنی نماید. و نوعی از پشه باشد که از نفس گرم آدمی متولد شود، و از این جهت آدمی را بسیار دوست دارد، و خود را بیاختیار به روی آدمی اندازد. و در مصر این نوع پشه بسیار است؛ و 5 رافعی حیوانی را که خون روان ندارد مثال به پشه نموده، و بعضی مشایخ مصر را در این تمثیل نظر است، [91a] زیرا که بعضی از انواع پشه در بلاد مصر هست که خون او روان است. حکم طبی: قزوینی گفته اگر در خانهای قلقند و شونیز بخور کنند، پشه از آنجا بگریزد، و همچنین بخور بنشارهآ درخت صنوبر و بخور حب محلب و بخور علق و بخور عاج و بخور پوست و بخور شاخ درخت سرو پشه را از خانه میگریزاند.

ابوهریره رضی الله عنه گفته که این هردو گوش شنیده و هر دو چشم من دید که پیغمبر صلی الله علیه و سلم حسن و حسین را رضی الله عنهما به هردو کف مبارک خود گرفته بود و هر دو قدم حسین رضی الله عنه بر بالای قدم مبارک پیغمبر علیه السلام بود، و پیغمبر علیه السلام هردو دست او را گرفته بود و به او میگفت: حزقة حزقة ترق عین بقه، یعنی ای ضعیف 15 الخطاء پی خطا بالابرا بالابراای در کوچکی مثل چشم پشه. و چون پیغمبر علیه السلام این سخن به حسین علیه السلام میگفت: حسین آهسته آهسته به بالا میرفت تابه مرتبهای ms140 که هر دو پای او به سینهآ مبارک پیغمبر علیه السلام رسید. بعد از آن پیغمبر علیه السلام به حسین می گفت: دهن بگشای. چون حسین دهن میگشاد، پیغمبر علیه السلام بوسه بردهان مبارکاو میداد و میگفت: خدایا! دوست دار کسی را که او را دوست دارد، زیرا که من او را دوست 20 می دارم. وعلی بن ابی طالب کرم [910] الله وجهه در بعضی خطبهها گفته که: ابن آدم و ما ابن آدم؟ تولمه بقة و تنتنه عرقة و تقتله شرقة، یعنی ابن آدم چیست که پشهای به اوالم می رساند، و اودفع العم بشه از خود نمی تواند؛ و عرق اندکی او را بسیار کنده می سازد، و قطره آبی که در گلوی او بماند او زنده نماند.

و ثقات روات گفتهاند که جبرئیل علیه السلام روزی نزول فرمود و گفت بحجامة الاخدعین والکاهل جهت تداوی جایز است؛ وذکر این حدیث در این محل به واسطهآ آن است که راوی این حدیث و کلام علی علیه السلام اصبغ بن نباته است.

حکم شرعی: بق چون بعوض حرام است.

المثل: میگویند: الفلان اضعف من بقة. یعنی فلان کس از پشه ضعیف تراست، و مقصود 5 از این مثل بیان کثرت ضعف او است.

شتر جوان نراست، و مادهآ جوان بکره بود، و آن مثل مرد جوان است، و این مثل زن جوان؛ و ابکار جمع او است. مثل فرخ و آفراخ، و جمع قلت آن آبکر نیز آمده. مثل: بخز و آبحزو قلوص مثل دختر بکر است، و بعیر مثل انسان و جمل مثل رجل و ناقه مثل زن.

و روایت کنند که پیغمبر علیه السلام شتری بکراز یکی از صحابه قرض فرمود. چون شتر صدقه رسید علیه السلام به کسی گفت که قرض فلان را اداکن. آن کس گفت: در میان شتران هیچ شتر بکر نیست و همهآ [92a] شتران خوباند که به سن حمل رسیدهاند، ms141 و از سن بکر گذشته. پیغمبر علیه السلام فرمود که جملی خوب باید که در عوض بکر بدهید که بهترین شما آن کس است که قرض را نیکو اداکند؛ و عرباض بن ساریه گفته که از پیغمبر علیه السلام 15 شتری بکری خریدم و بعد از مدتی از او آن بکر را طلبیدم پیغمبر علیه السلام بعیری مسن در عوض آن به من داد. من گفتم یا رسول الله! این بعیر است نه بکره. پیغمبر علیه السلام فرمود که این شتر بهتر از شتر تواست. و بهترین مردم کسی است که قرض را نیکو اداکند.

و روایت کنند که پیغمبر علیه السلام در راه حج به وادی عسفان رسید و گفت: نوح و هود و ابراهیم علیهم السلام بر بکرها سوار شده براین گذشته؛ سیرین بن معبدالجهنی میگوید که 20 چون با پیغمبر صلی الله علیه و سلم فتح مکهآ مبارکه کردیم، پیغمبر علیه السلام ما را اجازت متعه کردن به زنان داد. پس روزی من بایکی از اصحاب پیش زنی رفتیم تا به او متعه کنیم، و گویا آن زن بکرهای [عیطاء] بود، یعنی گردن او دراز بود، و آن زن به ما گفت: شما به من چه

و در حدیث است که اعرابیای بکرهای به رسم هدیه پیش پیغمبر علیه السلام آورد، و پیغمبر علیه السلام به عوض یک بکرهآ او شش بکره به او داد؛ و اعرابی را این شش در عوض 10 آن یک خوش نیامد. پیغمبر علیه السلام چون بی انصافی او دانست، رنجیده گشت و بر بالای منبر رفت، و بعد از حمد و ثنای خداگفت که کسی به هدیهای یک بکره میآورد، و من شش بکره در عوض او میدهم، و او از بی انصافی به این راضی نیست. از این جهت میخواهم که بعد از این هدیهآ کسی قبول نکنم مگر هدیهآ شخصی قرشی یا انصاری یا ثقفی یا دوسی.

المثل: در حدیث علی علیه السلام آمده که: صدقنی سن بکرة. یعنی به من راست گفت 15 سال بکره را. این مثل جهت کسی میزنند که راست گوید اگر چه از راست گفتن به او ضرر برسد؛ و اصل این مثل آن است که عربی شتری میفروخته. از او پرسیدهاند که شتر تو چند سال دارد. و عرب آن چه راست بوده گفته. اگرچه [93a] میدانسته که این راستی به او زیان دارد، واز آن زمان این سخن مثل گشته. 20در مسندامام شافعی مذکور است که یکی از موالی عثمان رضی الله عنه گفت که من روزی بغایت گرم با عثمان بودم. دیدم که مردی دو شتر بکره را به راه میبرد، و آن شتران از قوت گرما چون پروانه در اضطراباند. من گفتم: چه بودی که این مرد صبر میکردی تاگرمی هوا قدری کمترمی شدی؟ آن مرد چون این سخن شنید بنزدیک من آمد و گفت نگاه کن، من چون

المثل: و در مثل است: جاءت هوازن علی بکرة آبیها. یعنی آمدند قوم هوازن در حالتی که 1 بر بکرهآ پدر خود سوار بودند. و مقصود از این و صف آن قوم است به قلت و مذلت.

از این سو هزار و زان سو هزار چو برهم زدند کشته شد صد هزار

[گمیت و] جمیل به تصغیر و نغر نیز نام او است، و بلبل از جملهآ انواع گنجشک است، ولیکن آوازی خوش دارد و گل را دوست میدارد، و از این جهت در ایام گل مست میگردد؛ و گاه باشد که چون روی گل ببیند چندان ناله و افغان کند که بیهوش گردد؛ و گاهی قطرهای چند اشک از چشم بر روی گل بریزد، و رنگ آن برگ گل که اشک او به آن رسیده متغیر گردد، و مایل به زردی میشود، ولیکن بوی آن بهتراست، و کسی لغزی نیکو در شأن بلبل گفته: 20

و ما طائز نصضفه کله له فی ذرا الدوح سته و لبت

رأیناثلاثة ازباعه إذا صحفوها غدث و هی ثلت

به ضم با و فتح لام، مرغی است بزرگتراز نسر، و رنگی در غایت خوبی دارد؛ و پراو را که در میان پرهای دیگر مرغان بنهند آنها را بسوزاند. و میگویند که این نسری است که پیرگشته است، وبلحان نام جمع او است.

به ضم با و لام مشدد، و مرغی است و بلنصی جمع او است به غیر قپاس. و سیبویه گفته نون او زاید است، زیراکه مفرد بلصوص است.

و در کلام قزوینی گذشت که ملکی این ماهی را به آدمی جفت ساخت، و از ایشان 5 فرزندی حاصل شد و زبان هر دو میدانست؛ و انسان الماء گوییا که همین ماهی است.

به ms145 ضم با، ماهیی است سفید خوب که در دریا میباشد؛ و بهار به ضم با چیزی راگویند که 10 چیزها را به آن وزن کنند، و قدر آن سیصد رطل است به قول جوهری، و بهار به این معنی قبطی است نه عربی، و بهار به فتح با، ادویهآ گرمی است که از هند آورند مثل فلفل.

به فتح با، بچه کوچک گوسفند و بز و گاو است خواه که اهلی باشد یاشهری، و اطلاق اوبر نر و ماده برابر است. بهم و بهم به فتح و ضم با و بهامات نیز جمع او است؛ و ازهری گفته

و در حدیث است که یکی از صحابه گفته من با وفد بنی المنتفق به خانهآ رسول صلی الله علیه و سلم آمدیم، و رسول را علیه السلام در خانه نیافتیم. و عایشه أم المؤمنین رضی الله عنها در خانه حاضر بود جهت ما قدری عصیده و طبقی خرما فرستاد. چون عصیده و خرما 10 خوردیم، رسول صلی الله علیه و سلم رسید و از ما پرسید که چیزی نوشیدهاید یانه؟ ماگفتیم عصیده و خرما نوشیدهایم. و ما در این سخن بودیم که شبان گوسفندان را برخیزانید تا به صحرا به چرا برد و با ایشان سخلهای که بود فریاد ms146 کرد. پیغمبر چون فریاد او شنید از شبان پرسید که گوسفند چیزی زاییده یا نه؟ شبان گفت: بهمهای زائیده. پیغمبر علیه السلام فرمود که به جای آن گوسفندی جهت ما بکش. بعد از آن به ماگفت: شما تصور نکنید که ما گوسفند 15 راجهت شماکشتیم بلکه از جهت آن کشتیم که ما را صد گوسفند است و مانمی خواهیم که از صد زیاده شود، و هرگاه که گوسفندی بچهای زائید، بچه رانگاه میداریم و گوسفندی [950] را می کشیم تا عدد زیادهآ صد زیاده نگردد.

و بعد از این صحابی گفت: یا رسول الله! مرا زنی بدزبان است. و از زبان بد او مرا زیان است، و از بدزبانی او به جانم! رسول الله صلی الله علیه و سلم گفت: طلاقش بده و جانت را 20 از بدی او رهایی ده. صحابی گفت: فرزندی دارد و من او را دوست میدارم، و بی او قرار و آرامی ندارم. پیغمبر علیه السلام فرمود که نصیحتش کن. اگر خیری در او هست ترک بذزبانی میکند. بعد از این صحابی گفت: یا رسول الله! مراخبر بده از حال وضو. رسول علیه السلام گفت: اسباغ در وضو بکن، یعنی هر عضوی راکه به آب بشویی زیاده از آنچه فرض است بشو و خلال انگشتان بکن و مبالغه در استنشاق بکن، مگرگاهی که روزه باشی.

و در حدیث است که پیغمبر علیه السلام در نماز بود و بهمهای میخواست که از دیواری که در جانب قبله بود بگذرد، و پیغمبر علیه السلام منع او میکرد. آخر بهمه شکم خود به دیوار رسانید و از پس دیوار بگذشت. و در سن ابیداود مذکوراست که پیغمبر علیه السلام هرگاه که سجده میکردی، دستهای خود را از پهلوهای خود در وقت سجده چنان دور میکرد که بهمهای از آنجا گذشتن میتوانست.

بهیمه

حیوانی است که چهار قوایم دارد یعنی دو دست و دو پادارد، خواه بری بود ms147 یا بحری، و بهیمه چون زبانی ندارد و در او ابهامی هست او را بهیمه خوانند، [96a] و از این است که میگویند: باب مبهم ای مغلق، یعنی دری بسته است؛ و لیل بهیم شبی دراز تاریک است و بهیم الانعام که در قرآن مذکور است آن هشت جفت است که در سورهآ انعام مذکور است که (من 10 الضأن آثنین و من المغز آثنین»1 و من الابل اثنین؛ و حیوانات مفترس شیر و گرگ و پلنگ داخل بهیمة الانعام نیستند؛ و بعضی گفتهاند بهیمة الانعام بچهای بود که در وقت زاییدن از شکم مادهآ آن هشت جفت بیرون آوردند، و بهیمة الانعام به این معنی احتیاج به ذکات ندارند، واین معنی مناسب استثنایی که در قرآن مذکور است نیست، زیراکه بهیمة الانعام به این معنی مطلقا حلال است بغیر استثناء؛ و بعضی گفتهاند اشیاء به اضداد خود معروف و معلوماند.

مصراع

چه به شب قدر روز معلوم است

و به مرض قدر صحت معلوم میشود، و اگر مرض نبودی قدر نعمت صحت که دانستی، از این جهت بهایم آفریده شدهاند تا قدر ایشان معلوم شود، و چون بهایم را جهت آدمی آفریدهاند، پس کشتن ایشان را از برای آدمیان ظلمی نباشد، زیرا که بهایم جهت آناند که 20 فدای آدمی گردند، و از این است که بسیار عذاب کردن اهل دوزخ جهت آنکه اهل بهشت قدر نعمت جنت بدانند ظلم نیست چه اهل دوزخ نیز چون بهایم فدای اهل بهشتاند؛ و ایشان را جهت آن آفریدهاند که اهل بهشت قدر نعمتهای [965] بهشت بدانند. یفعل الله ما یشاء و یحکم ما یرید.

و در صحیح بخاری مذکور است که چون انس بن مالک به خانهآ حکم بن ایوب رفت و دید که چند مرغ خانگی رانشانهآ تیر ساختهاند، گفت: پیغمبر علیه السلام نهی از صبر کردن بهایم فرموده، یعنی نهی کرده که بهایم را نشانهآ تیر سازند، زیرا ms148 که چون بهایم نشانهآ تیر گردند، البته از ضرب تیر هلاک گردند بی آنکه ایشان را ذکاة و ذبح کنند؛ و از این جهت گوشت ایشان 5 حرام گردد، زیرا که آدمی آن را نمیخورد؛ و نیز بهایم چون نشانهآ تیر باشند به عذاب الیم هلاک گردند؛ و در وقت قتل و کشتن نیز تعذیب بهایم جایز نیست، و از این است که پیغمبر فرموده اگر حیوانی بکشید باید نیکو بکشید و به کارد تیز بکشید تا بزودی و آسانی کشته گردد. و در حدیث نهی از حیوان جثم، مجثمه آمده، و معنی مجثمه حیوانی است که نشانهآ تیر باشد، و مجثم از جثم مشتق بود، و جثم خود به زمین چسبانیدن باشد، و جثم در طیور مثل 10 بروک بود در شتر؛ و در حدیث است که اجل بهایم و اجل غلف و اجل ملخ و کیک و شپش و اسب و استر و غیر ایشان در تسبیح ایشان است، یعنی چندان که به تسبیح مشغولاند زندهاند و چون از تسبیح غافل شوند زمان اجل ایشان برسد و کسی ایشان را بکشد. و از این است که در حدیث است[97a] که ماهی در دام صیاد غافل نگردد تا از ذکر حق تعالی ذاهل نشود.

و علما را اختلاف است در اینکه بهایم محشور میشوند یانه. بعضی بر آناند که محشور 15 نمیشوند زیرا که مکلف نیستند، و حشر جهت حرامی تکلیف است و غیر مکلف غیرمحشور است، و این طایفه گفتهاند که آنچه در حدیث مذکور است که روز قیامت قصاص میان گوسفند شاخدار و گوسفند بیشاخ خواهد بود کلامی است بر سبیل تمثیل نه بر سبیل تحقیق. چه مقصود از او آن است که در قیامت قصاص نیکو واقع خواهد شد؛ و بعضی بر آناند که بهایم محشور نمیشوند و قصاص میان ایشان نیز واقع خواهد شد. 2و دلیل این طایفه این است که در قرآن است که ms149 (و اذا الوحوش حشرث»1 یعنی وقتی که بهایم و سباع محشور شوند؛ و هم در قرآن است که (و ما من دابة فی الآزض و لا طایر یطیر بجناحیه الا مم امثالکم.. ثم الی ربهم یخشرون)2 یعنی هر حیوانی امتی است از امتها مثل شما، و همه به خدا جهت جزای محشر درخواهد شد، و این طایفه رد دلیل آن طایفه کردهاند به آنکه چون حق تعالی به بهایم حواس داده جهت دفع ضر و جلب نفع، این قدر تمیز جهت

شعر

گشت او مبعوث تا روزشمار از برای کل خلق روزگار

اصل او چون اصل موجودات بود ذات او چون معطی هر ذات بود

واجب آمد دعوت هردو جهانش دعوت ذرات پیدا و نهانش

در حدیث است که مردمان در روز قیامت به سه طریق محشور خواهند شد: بعضی راغب و بعضی راهب، و از این جمله بعضی دوکس بر شتری سوار باشند و بعضی سه تا چهار و گاه ده کس نیز بر شتری سوار باشند، و غیر اینها محشور به آتش دوزخ شوند، و آتش در همه 10 اوقات با ایشان باشد، و در هیچ مکانی از ایشان جدا نشود. از این حدیث حشر شتر با آدمی معلوم شد، و در حدیث مسلم است که روز قیامت حق هر مظلومی از هر ظالمی بستانند و حق به مستحق رسانند به مرتبهای که حق گوسفند بیشاخ از گوسفند شاخ دار بستانند.

و همچنین در حدیث است که هر صاحب شتری که زکوة آن شتر نداده باشد در غایت فربهی شود و صاحب خود را در زیر پای ms150 خود گیرد، و پابر سراو زند و به دندان گوشت از 15 بدن او بکند. و در حدیث صحیح است که روز قیامت کسی گوسفندی بر گردن گرفته پیش پیغمبر علیه السلام بیاید و بگوید یا رسول الله به فریاد [98a] من برس. رسول علیه السلام گوید امروزاز من به تو نفعی نمی رسد؛ و در دنیا آنچه به تو نفع میرسانید به توگفتم، توبه آن عمل نکردی. و در حدیث است که در یک ساعت روز جمعه تمام بهایم از ترس زلزلهآ ساعة علف نمیخورند، زیرا که میدانند که زلزلهآ ساعت قیامت در روز جمعه خواهد بود؛ و این 20 معنی بعید نیست زیرا که میتواند بود که این معنی حضرت عزت به ایشان الهام کرده باشد، همچنان که سایر معانی دقیقه به ایشان الهام فرموده، کما قال: (وأفحی ربک إلی النخل آن اتخذی)1 الآیة.

و از عجایب الهامات ایشان طریق خانهآ عنکبوت وخانهآ نحل است. چه جمیع عقلا از ساختن خانه مثل خانهآ عنکبوت و خانهآ نحل عاجزاند، و در بهایم قصوری غیر از عدم نطق نیست، و آن نیزباید به امر حق عز و جل در محل از ایشان صادر میشود، همچنان که مورچه باسلیمان علیه السلام سخن گفت، و آهوبا پیغمبر علیه السلام، بلکه حق سخن آن است که هر 5 حیوانی را لغتی است مثل لغت عرب و عجم، و به آن لغت هر جنسی از ایشان با یکدیگر سخن میگویند؛ و بعضی از این لغات مثل لغت مرغان سلیمان علیه السلام میدانسته، چنانکه بر فطن ذکی پوشیده نیست، و قرآن بدین معنی ناطق است کماقال: (منطق الطیر وأوتینا»1؛ و بهم از نعاج [980] نعجهآ سیاهی راگویند که هیچ اثر سفیدی در او نباشد؛ و در حدیث است که مردم در روز حشر به هم محشور خواهند شد، یعنی ابدان ایشان صحیح و سالم 10 خواهد بود از مثل برص و بهق و جذام ms151 و کوری و لنگی و غیر اینها. و بعضی گفتهاند معنی حدیث آن است که ایشان برهنه محشور خواهند شد، و هیچ لباس و اساس دنیا به ایشان نخواهد بود کما قال تعالی: (ولقد جنتمونا فزادی کما خلقناکم اول مرة)2؛ و بعضی اشارت به مضمون حدیث در این شعر فرمودهاند:

نهارک یا مغرور سهو و غفلة ولیلک نوم و الردی لک لأزم

و تتعب فیما سوف تکره غبه کذلک فی الدنیا تعیش البهائم

یعنی: روزت ای مغرور سهو و غفلت است شب همه شب خواب بهر راحت است 20 عیش تو باشد همیشه خورد و خواب همچو عیش و زندگانی دواب

و علما اختلاف کردهاند که مس فرج بهایم مبطل وضو هست یا نه؟ اصح آن است که مبطل وضونیست و مس فرج طیور نیز مبطل وضونیست.

المثل: در مثل هست که: ما الانسان لولا اللسان الا صورة ممثلة او بهیمة مهمله. یعنی چیست انسان اگر زبان انسان نبودی، انسان مثل صورتی بودی بی نطق و بیان یا مثل بهیمهای 25 بودی بی زبان، و این سخن جهت مدح قدرت آدمی بر سخن گفتن میزنند.

بومه، به ضم با مرغی است که [99a] در خرابهها جاگیرد. و اگر قدم او به معمورهای برسد آن معموره بزودی خراب گردد، و هر یک از لفظ بوم و بومه بر نر و ماده اطلاق کنند، و این مرغ در شب بر مرغان دیگر غالب است، ولیکن در روز مغلوب ایشان است؛ و از این جهت در شب به آشیانهآ مرغان میرود و ایشان را از آشیانه بیرون میکند و بچههای ایشان را 5 میخورد؛ و در روز مرغان اگراو را ببینند بر او هجوم و غلبه کنند و پراز تن او بکنند، و گاه باشد که او را بکشند؛ و از این جهت این مرغ در روز کمتر ظهور میکند و به روز کمتر بروز مینماید؛ و صیادان او را در ms152 زیر شبکهآ دام مینهند تا مرغان دیگر به قصد او بیایند و در دام گرفتار گردند.

و جاحظ گفته که بوم اعتقاد بسیار به حسن و جمال خود دارد، و می ترسد که اگر در روز 10 ظاهر شود چشم بدی به حسن و جمال او برسد. قلت ظهور او در روزاز ترس ضرر چشم بد است نه از ترس جنگ مرغان؛ و بوم را غراب اللیل نیز میخوانند، و بوم ماده را ام الحزام و ام الصبیان میگویند؛ و گمان عربان این است که اگر آدمی بمیرد یا خود را بکشد، جان او به صورت مرغی برآید و بر سر قبر او از فرقت بدن فریاد کند؛ و در این معنی توبة بن الحمیر گفته:

شعر

و لو آن لیلی الأخیلیة سلمت علی و فوقی جندل و صفائح [990]

لسلمت تسلیم آلبشاشة آو زقا الیها صدی من جانب القبر ضائح

و معنی صدی مرغی است که بعد از آدمی از قبر او بیرون می آید. به زعم عربان یعنی اگر اخیلیة بعد از مرگ من بر سر قبر من آید و سلام بر من بکند، من نیز سلامی به شادی و خرمی 29 بر او بکنم یا از قبر من مرغ روح من بیرون آید و فریاد کند؛ و میگویند که لیلی اخیلیة بعد از مرگ توبة بن حمیر بر سر قبراو آمد و بر او سلام کرد، و از قبر او مرغی بیرون آمد و شترلیلی از آن مرغ برمید؛ و لیلی از شترافتاد و جان داد، و او را در پهلوی قبر توبة دفن کردند.

و بوم چند صنف است و همه اصناف او تنهایی دوست دارند، و دشمن غراب باشند.

گویند که کسری به صیادی گفت بدترین مرغان را صید کن و به بدترین هیمهها بریان کن و بخور، و [یه]بدترین آدمیان بده. صیاد بومی را صید کرد و به هیمهای دفلی بریان کرد و ms153 به خورد ساعی داد؛ و ساعی کسی باشد که تردد میان مردم کند تا ایشان را دشمن یکدیگر سازد. در تواریخ مذکور است که شبی بیخوابی بر عبدالملک مروان غلبه کرد. عبدالملک کسی را طلبید که جهت او حکایتی بکند تا او به خواب رود. آن کس از جمله حکایات این بگفت که در موصل بومی بود و در بصره بومی دیگر بود؛ و بوم موصل[100a] دختر بوم بصره را جهت پسر خود خواستداری میکرد. بوم بصره گفت: صد خرابه جهت صداق دختر من بده تا 10 دختر را بدهم. بوم موصل گفت: والله! من امسال بر صد خرابه قادر نیستم، ولیکن ان شاء الله چون پادشاه یک سال دیگر باقی باشد، من صد خرابه جهت صداق دختر در سالی دیگر بدهم. عبدالملک چون این سخن بشنید از خواب غفلت بیدار گردید، و بیداد و ظلمی که داشت ترک نمود.

حکم شرعی: گوشت بوم حرام است، و رافعی از ابوعاصم نقل کرده که بوم چون رخمه 15 حرام است، و ضوع نیز حرام است. و شافعی گفته که ضوع حرام نیست. و از این سخن معلوم میشود که ضوع غیر بوم است؛ و رافعی گفته که بوم از جنس هام بود، و هام حرام است؛ و علی بن ابی طالب فرموده که پیغمبر علیه السلام فرمود که هر که را فرزندی متولد شود باید که دریک گوش اواذان بگوید، و در یک گوش دیگرش اقامه تاام الصبیان به او ضرری نرساند. و بعضی گفتهاند مراد از ام صبیان در حدیث بوم است؛ و بعضی دیگر گفتهاند که مراد از او جن 20 است؛ وحق سخن آن است که مراد از او صرعی است که عارض صبیان میشود، زیرا که نام او ام الصبیان است.

خواصه طبی: چون بوم کشته شود، یک چشم او گشاده باشد[100b] و یک چشم او پوشیده. آن چشم گشادهآ او اگر کسی در زیر نگین انگشتری ms154 بنهد، چندان که آن انگشتری با او

به ضم با و تشدید واو، مرغی است مثل بوم، لیکن از او کوچک تربود، و مادهآ او را بوهه گویند. واین مرغ بغایت احمق بود، و از این جهت مردم احمق رابه آن تشبیه می کنند، چنانکه 10 امرؤالقیس گفته:

أیا هند لا تنکحی بوهة علیه عقیقته أحسبا

و مردی که در موی او شقرتی باشد و در خلق او بخلی در شأن او میگویند: کانه لم تحلق عقیقته؛ و حکم بوه و خواص او مثل بوم است.

قزوینی گفته مرغی سفید است. و در هر سال جماعتی [101a] از این مرغان در زمانی معین به کوهی می روند که آن کوه را جبل الطیر میخوانند؛ و این کوه در دیار صعید مصراست در نزدیکی قریهآ ماریه مادر ابراهیم بن محمد صلی الله علیه و سلم؛ و در این کوه سوراخی است. این مرغان چون به این کوه میرسند، هر یک سر خود را در آن سوراخ میکنند و بازاز 20 آن سوراخ بیرون می آورند، و خود را در آب نیل میاندازند، و هر یک باز ms155 به جایی که از آن جانب آمدهاند میروند، ولیکن سر یکی با سردو مرغ از آن مرغان در آن سوراخ بند می شود و آن مرغ چندان اضطراب می کند که می میرد.

و هر سالی که سر دو مرغ یا بیشتر در آن سوراخ بند میشود، آن سال به رخص و امنیت می گذرد، و هر سالی که سر یک مرغ در او بند میشود، آن سال متوسط الحال میباشد در رخص و غلا وامنیت وعنا؛ و هر سال که هیچ سر مرغی در آن بند نشود، آن سال به تنگی و بلا و محنت میگذرد؛ و اهل آن بلاد به تجربه این معلوم نمودهاند.

کأبی البراقش کل یو م لونهیتخیل

و کسی که متلون باشد و هر زمان به خلق یا به خلق سلوک کند او را به ابو[1010] براقش تشبیه کنند. و قزوینی گفته که این مرغ بود مثل لق لق، و هر زمان به رنگی برآید، گاهی زرد و گاهی سرخ و گاهی سبز و گاهی ازرق، و گفته چیزی از خواص او به خاطر ندارم. به فتج با، وزغی است که سامابرص نام او است، و در حرف سین مذکور خواهد شد، ان شاء الله تعالی.

و معاذ جبل گفته که رسول صلی الله علیه و سلم به عاملی زکوة مرابه یمن فرستاد و به من امر فرمود که از هر چهل گاو یک گاو بستانم، و از هرسی گاو تبیعی یا تبیعهای. و مسنه گاوی بود دو ساله که شروع در سه کرده باشد. و رافعی گفته که جماعتی حکایت کنند که تبیع بچه گاوی بود شش ماهه و مسنه بچهآ یک ساله بود.

به ضم تا و ms156 فتح بای موحده و تشدید شین. مرغی است صفاریه نام و تای صفاریه زاید است و ذکر او در باب صاد خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

حکم طبی: گوشت او فهم و قوت باه را تقویت کند، و اگر دیوانهای به زهرهآ آن سعوط کند دیوانگی او زایل گردد؛ و اگر گوشت او بریان کنند و سه روز پیاپی دیوانهای بخورد، شفا 10 یابد به شرط آنکه گرم باشد.

عناق الارض است، و در عین خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

المثل: چون غنجل تفه باشد، مثل تفه در محل ذکر توان نمود. بدان که عربان میگویند: فلان اغنی من التفة عن الرفة، یعنی فلان کس غنی تراست از تفه بنسبت با رفه، یعنی چون تفه

نینا عن حدیثکم قدیما کما غنی التفات عن الرفات یعنی مستغنی شدیم از کلام شما در قدیم الایام، همچنان که تفات مستغنیاند از رفات. تفات جمع تفه بود، و رفات جمع رفه بود؛ و رفه کاه باشد؛ و همچنین مثل است که: استغنت التفة عن الرفة، یعنی مستغنی است تفه از رفه؛ واصل مثلها آن است که تفه دایم گوشت میخورد، و هرگز کاه نمیخورد، و به سبب گوشت از کاه بینیاز است. و استاد ابوبکر گفته که تفه و رفه هر دو به تشدید فا است؛ و ms157 بعضی گفتهاند که به تخفیف است نه به تشدید؛ و جوهری تفه و رفه در باب ها ذکر فرموده.

مرغی است مثل قاز، و منقاری دراز دارد، و گردن او از گردن قاز دراز تراست، و گوشت او حلال است زیرا که از طیبات است.

[103a] نهنگ است، و مرد در و غگو رانیز تمساح گویند. قزوینی گفته تمساح حیوانی بود به شکل سوسمار، از عجب ترین حیوانات آبی است. دهانی دارد و شصت دندان ناب در فک 15 اعلا دارد و چهل ناب در فک اسفل. و ابوحامد اندلسی گفته که [او را هشتاد ناب است،] چهل ناب در فک بالا دارد و چهل در فک زیر؛ و در میان هر دو ناب دندانی مربع کوچک دارد، و چون هر دو فک بر هم نهد بعضی دندانهای او به بعضی دیگر در رود؛ و هر حیوانی در وقت جاویدن لقمه فک اسفل را حرکت میدهد مگر نهنگ که فک اعلا حرکت میدهد، زیرا که فک اسفل او استخوانی است که به استخوان سینهآ او متصل است و هیچ حرکت ندارد.

و زبان تمساح دراز است و پشت او چون پشت سلحفات است، و آلات آهنین مثل شمشیر و تیر در او اثر نمی کند، و تمساح را به ضرب شمشیر و تیرنتوان کشت مگرگاهی که

و تمساح در نیل مصر بسیار است و گویند که در دریای سند نیز میباشد.[1030] درازی 5 تمساح تا به ده گزمیباشد، و پهنای او تا به دو گز؛ و قوت تمساح بسیار است و به قوت اسب را صید میکند؛ ms158 و چون تمساح نر و ماده خواهند که سفاد کنند، هر دو از دریا بیرون آیند، و نر ماده رابر زمین بر پشت اندازد و خود بر شکم او افتد و با او سفاد کند؛ و چون سفاد تمام کند، ماده را باز برگرداند زیرا که تمساح چون بر پشت افتاد خود نتواند که باز گردد به واسطهآ کوتاهی دست و پای او؛ و چون ماده را برگرداند ماده در بر شصت بیضه بنهد، و بعد از چند 10 روز شصت بچه از آن بیضهها حاصل شوند، و بچهها که به دریا روند تمساح گردند؛ و آنچه در بر بمانند سقنقور گردند. پس سقنقور بچهآ تمساح بود، و تمساح شصت سال میزید، و مخرج فضلهآ براز ندارد، بلکه فضلهآ براز از دهان او به طریق قی بیرون میآید؛ و از این جهت چون دفع فضله کند از دریا بیرون آید و دهان بگشاید تا فضلهآ براز از دهان او بیرون آید؛ و مرغی قطقاط نام در درون دهان او میرود و دهان او را از فضله پاک میکند، و این مرغ بر سر 15 خود خاری دارد تیز. چون دهان تمساح را از فضله پاک میکند، تمساح طمع به صید آن مرغ میکند، و دهان را بر هم مینهد. چون دهان بر هم مینهد، خاری که در سر مرغ است در فک اعلای [104a] او فرو می رود. تمساح از درد آن خار دهان باز میگشاید، و مرغ از دهان او بیرون می پرد. فتبارک الله، (الذی أعطی کل شیء خلقه ثم هدی»1،

و سگ دریایی دشمن تمساح است. چون دهان تمساح را گشاده میبیند ناگاه به غفلت 20 تمساح در دهان او می رود، و از دهان به شکم او میرود، و شکم او را میدرد و دل و جگراو رامی خورد؛ و بازاز شکم او بیرون میآید، و ابن عرس نیزدشمن تمساح است، و همین عمل سگ به ms159 او می کند؛ و مدت چهار ماه که هوا سرد است تمساح از درون آب بیرون نمی آید.

حکم شرعی: گوشت تمساح حرام است زیرا که دندان ناب دارد، و چون سایر سباع

امثال: و در مثل میگویند که: هواظلم من التمشاح، یعنی فلان کس ظالم تراست از نهنگ، زیرا که نهنگ هر حیوانی را میکشد؛ و هم چنین مثل است که: کافاه مکافاة التمساح، یعنی 5 فلان فلان کس را جزایی داد چون جزا دادن نهنگ، یعنی که در جزای نیکی بدی کرد زیرا که [104b].نهنگ در عوض نیکی قطقاط بدی میکند و قصد کشتن او میکند

خواص و منافع او: از جملهآ خواص نهنگ آن است که چون صاحب رمد چشم او را بر خود بیاویزد، درد چشم او در دم ساکن گردد، و چشم راست نهنگ جهت رمد چشم راست نافع است، و چشم چپ او جهت رمد چشم چپ، و اگر شمعی با پیه نهنگ مخلوط سازند و 1 فتیلهآ آن شمع را روشن کنند، آن شمع را در هر آب که اندازند وزغهای آن آب فریاد نکنند؛ و اگر پیه نهنگ در گوش نهند درداو ساکن گردد؛ و اگر زهرهآ او در چشم کشند، سفیدی چشم را زایل گرداند؛ و اگر کسی دندان او بر خود بیاویزد جماع [او] بسیار گردد؛ و اگر پوست نهنگ در گرد شهری بگردانند و بعد از آن بر بام دهلیز آن شهر بیاویزند، سرما در آن شهر نشود و تگرگ در آن شهر نبارد.

و ارسطاطالیس گفته که اگر پیه او بر محل گزندگی جانوران بنهند در زمان درد او ساکن شود؛ و ms160 اگر پیه او [به] پیشانی قوچی جنگی بمالند، آن قوچ بر همه قوچان غالب شود؛ و بدل پیه نهنگ در این فعل پیه سگ دریایی بود، و اگر پیه نهنگ بر صاحب تب ربع بمالند، تباو زایل گردد؛ و بخور جگر او جهت دیوانگان نافع است؛ و گویند که بوی سرگین نهنگ مثل بوی مشک است ولیکن سهوکتی دارد؛ و سرگین او اگر در چشم کشند بیاض[105a] را زایل 20 کند؛ و گویند که سرگین او را اگر در خاکستر بلوط دفن کنند، بعد از چهل روز ماری از او حاصل گردد که سراو به سر تمساح ماند و بدن او به بدن مار؛ و هر کس که این مار را بکشد و در سایه گوشت او را خشک گرداند، گوشت او هر که بخورد دیوانه گردد؛ و اگر در چشم نهنگ زنده بکنند و بر مجذو می آویزند شفا یابد، یا جذام او زیاده نشود.

و قزوینی گفته تنین بحری بدتر از ماهی کوسج بود، و در دهن او دندان ناب بزرگ نیز چون سر نیزه بود، و قد تنین دراز است مثل درخت خرما، و چشم او سرخ بود[1058] و بغایت براق، و دهن او چون شکم ms161 او فراخ است، و جمیع حیوانات بحری و بری را فرو میبرد؛ و از این جهت همهآ حیوانات از او میترسند؛ و اگر تنین در دریا حرکت کند تمام دریا 15 در موج و اضطراب آید از قوت حرکت او.

و تنین در اول حال ماری بود در بر، و همهآ حیوانات بری را طعمهآ خود سازد، و چون حیوانات بری از ظلم و تعدی او به خدا عز و علا بنالند، حق سبحانه ملکی را امر فرماید تا او رابه دریا اندازد، و مدتی در دریا باشد. و حیوانات بحر را طعمهآ خود کند. چون حیوانات بحر از او به خدا عز و جل شکایت کنند، حق تعالی به ملکی دیگر امر فرماید تا او را از دریا بیرون 20 آورند؛ و در میان قوم یأجوج و مأجوج اندازد. و بعضی گویند تنین ماری بود به درازی دو فرسخ، قامت او و رنگ او چون رنگ پلنگ بود؛ و گوش او در غایت درازی است، و چشم او در غایت بزرگی و گردی.

ابو سعید خدری گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که حق سبحانه و تعالی بر هر کافری در قبر نود و نه تنین مسلط گرداند تا او را بگزند تا روز قیامت؛ و نفس یکی از این تنینها اگر بر زمین دنیا رسد، در هیچ زمین گیاهی نروید؛ و هم ابوسعید گفته که رسول[106a] صلی الله علیه و سلم به نمازگاه رفت و قومی را دید که باهم نزاع میکردند. پیغمبر علیه السلام به ایشان 5 گفت: اگر شما یاد مرگ میکردید این چنین نزاع با یکدیگر نمیکردید. باید که شما یاد مرگ بکنید که روزی بر قبر بگذرد که بگوید منم خانهآ غربت؛ منم خانهآ عزلت و وحدت؛ منم خانهآ مور و مار و سایر گزندهها! و اگر بندهآ مؤمن را در قبر بنهند قبر بگوید: مرحبا و اهلا ای بندهآ مؤمن. تو ms162 پیش من دوسترین مردم روی زمین بودی، و حالی مشاهده کن که از دوستی به تو چه خواهم کرد.

قبر چون این سخن بگوید در زمان به مقدار مد بصر بر او گشاده گردد و دری از او به بهشت گشاده شود؛ و اگر بندهآ کافر را به زمین قبر بنهند قبر به او بگوید لامرحبا و لا اهلا، ای کافر فاتر، تو پیش من دشمن ترین روی زمین بودی، و حالی ببینی که با تو چه خواهم کرد. چون این سخن بگوید در دم اطراف قبر فراهم آید و قبر چنان بر آن کافر تنگ گردد که از تنگی استخوانهای پهلوی او بشکند چنانکه هر استخوانی در دیگری فرو رود؛ و بعد ازاین 15 نود و نه تنین در قبر او پیداشوند و او را بگزند تا قیامت؛ و نفس یکی از اینها اگر بر دنیاخورد در زمین اصلا گیاهی نروید از خباثت نفس آنها؛ و از این است که در حدیث است که قبر روضهای است[1065] از ریاض جنت یا حفرهای است از حفرههای دوزخ؛ معنی روضه بستان است و حفره گود مثل چاه و غیره.

در خبر است که چون موسی علیه السلام خود را به شعیب علیه السلام به جهت دختراو به اجرت داد به موعدی معین وکفت: أتا التجلین قضیت قلا عدوان علی واله علی مائقول

حکم ms164 شرعی: گوشت تنین حرام است زیرا که اصل او ماراست، و نیز چون خباثت و ضرر دارد چون تمساح حرام خواهد بود.

حکم طبی: اگرگوشت او کسی بخورد، شجاع و قوی دل گردد، و اگر خون او کسی بر ذکر بمالد و بعد از آن بازن جمع شود، زنش رالذتی عظیم پیداشود؛ و تنین با فیل عداوت دارد، و هر دو با هم مقابله میکنند، چندان که یکی کشته گردد و یا هر دو کشته شوند؛ و هندیان دل و 5 جگر تنین را میخورند و میگویند که هر که دل و جگراو را بخورد، زبان حیوانات بداند؛ و هر خانهای که تنین در او باشد خیر و برکت بسیار در او پیدا شود؛ و دل تنین اگر به پوست آهویی بندند و بر عاشقی آویزند، عشق از او زایل گردد.

به ضم واو و فتح نیز جایز است. اصمعی گفته مرغی است که آشیانهآ او نزدیک شاخ 10 درختی است، و چون شب درآید، این مرغ در گوشهآ خانهآ خود بگردد و یک ساعت از شب قرار و آرام نگیرد از ترس آنکه آسمان بر زمین افتد؛ واین مرغ [را] صغار خوانند و در حرف صاد[108a] مذکور شود، ان شاء الله تعالی.

حکم شرعی: گوشت او حلال است زیرا که از جملهآ گنجشک است. قزوینی گفته اگر تنوط را بکشند و خون او را به اهل عربده بنوشانند عربده نکنند؛ و زهرهآ او اگر به کودکی 15 دهند، آن کودک چون بخورد خوش خلق گردد، و اگر در وقت زیادتی ماه استخوان او را بر کودکی بیاویزند، آن کودک در نظر مردم محبوب گردد، اگر چه بدشکل باشد.

قطقاط بود ابن بختیشوع گوید مرغی است مثل کبوتری، و آن راطیر تمساح نیز گویند، و سلاح او خاری است که در میان سراو است. اگر خار سر اورا در موضعی که آدمی بول کرده 25 دفن کنند، آن آدمی مریض ms165 گردد، و چون خار را از آن موضع بیرون آورند، آن آدمی صحیح شود: و اگر دل این مرغ بر کسی که درد معده دارد بیاویزند، درداو ساکن شود.

جحش بود، و جحش بچهآ خرباشد، و ماده خرراام تولب گویند، و حکم او در حرف خا خواهد آمد، ان شاء الله تعالی. گاو کوهی نراست، و تیوس جمع او است، و تیاس صیاد تیس بود؛ و آهوی نر رانیز تیس گویند. نبأ التیس نبیئا، یعنی فریاد کرد تیس در وقت هیجان [1080] شهوت. و جابر گفته: مردی قصیر اشعث را پیش پیغمبر علیهالسلام آوردند و گفتند زنا کرده. پیغمبر علیه السلام دوبار او را رد کرد. بار سیوم فرمود که رجمش کنند، و بعد از آن گفت: هرگاه که ما به قصد غزا بیرون میرویم، یکی از شما تخلف میکند و چون تیس هایج 10 شبق فریاد میکند و به یکی از زنان زیان کار زنا میکند، و خدای تعالی مرا بر ایشان قادر و متمکن نمی سازد مگر از برای نکال و عذاب ایشان.

و در خبراست که رسول صلی لله علیه و سلم گلهای گوسفند جهت سعد بن ابی وقاص فرستاد؛ و سعد آن گوسفندان را بر یاران خود قسمت فرمود؛ و تیسی در میان ایشان بود، آن را قربان نمود، و عقبة بن عامرگفته که پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود که شما را خبر دهم از 15 تیس مستعار، یعنی محلل؛ و فرمود که لعنت بر محلل و محلل له باد؛ و محلل کسی بود که زن خود را طلاق داده باشد و باز خواهد که رجوع به او کند، با آنکه آن زن را به مردی دیگر نکاح کنند تا آن مرد بعد از نکاح آن زن را طلاق دهد، و بعد از این شوهر اول باز به او نکاحی جدید کند، شوهر دوم محلل بود؛ و تیس مستعار او است، زیرا که ms166 او را جهت جماع به عاریت گرفتهاند، همچنان که گوسفند نر را جهت جماع با گوسفندان ماده [109a] به عاریت 20 میگیرند، و محلل له شوهر اول بود، و لعنت بر هردو، بنابر آن است که غیرتی ندارند، زیرا که راضی گشتهاند که با زن ایشان دیگری جماع کند.

و در عرب تیس را به عاریت میدهند جهت جماع چنانکه شاعر گفته:

و شر منیحة تیس معار یعنی بدترین بخششی تیسی بود که به عاریت بدهند جهت سفاد.

و علی بن عبدالله بن عباس رضی الله عنه گوید که پدرم نابینا شده بود، و من دست او را گرفته بودم و در صفهآ زمزم در مکهآ مبارکه بر قومی از اهل شام بگذشتیم. آن قوم علی بن ابی طالب را دشنام میدادند. پدرم چون دشنام او از ایشان شنید به من گفت: مرا به این قوم باز گردان، چون من او را بدیشان باز گردانیدم، پدرم به ایشان گفت: چه کس بود در میان شماکه خدا و رسول خدا را دشنام داد. ایشان گفتند: حاشا! چگونه کسی از مادشنام خدا و رسول خدا 5 دهد. پدرم گفت: کسی از شما دشنام علی داد؟ ایشان گفتند: بلی، دشنام به او دادیم و میدهیم. پدرم گفت: از رسول علیه السلام شنیدم که میگفت: هر که علی بن ابی طالب را دشنام داده باشد، همچنان است که مرا دشنام دهد؛ و هر که مرا دشنام دهد، خدا را دشنام داده باشد، و هر که خدا را دشنام دهد خدا او را بر بینی او در آتش دوزخ اندازد.

علی گوید[109b] چون پدرم به ایشان این حدیث روایت کرد، از ایشان دور شد و از من 10 پرسید که چون دیدی ایشان را زمانی که این حدیث به ایشان گفتم. علی گوید: من گفتم در ایشان چنین دیدم،

شزر العیون منکسی أذقانهم نظر الذلیل الی العزیز القاهر یعنی دیدم که به چشمهای ms167 سرخ به تو نگاه میکردند مثل نگاه کردن تیس به کاردبرندهآ قصاب، و دیدم به گردنهای کج و به چشمهای تنگ کج در تو نگاه میکردند، مثل نگاه کردن ذلیلان به عزیزان قاهر غالب.

میگویند که عبدالعزیز بن منیب قرشی قاضی بود و ریش او بغایت دراز بود. علی بن حجر سعدی چون ریش او دید بخندید و گفت:

تستوجبون القضا

لیس بطول اللحی ت

إن کان هذا کذا فالتیس عدل رضا

در خبراست که در توریت مذکور است که درازی ریش تو را مغرور نسازد زیرا که تیس از تو دراز ریش تر است؛ و باقی احکام تیس در معز خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

و در بعضی کتب تاریخ مذکور است که هدیهای چند از مصر پیش مقتدر آوردند، و در آنجا پانصد هزار دینار بود و تیسی بزرگ که[110a] پستانی شیردار داشت، و از پستان او شیر بسیار میدوشیدند.

و در حدیث مذکور است که پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود زمانی بر امت من بگذرد 10 که علما بعضی بر بعضی دیگر حسد برند، مثل حسد بعض تیوس بر بعضی دیگر؛ و مالک بن دینار فرموده که شهادت مقربان مقبول است در هر باب ولیکن شهادت بعضی از ایشان بر بعضی مقبول نیست، زیرا که ایشان بر یکدیگر حسد میبرند بیشتر از تیوس که در خانهآ گوسفندان باشند.

و در تاریخ مذکوراست که حجاج مدبر ابتر چون متولد شد سوراخ دبر نداشت. پس دبر 15 او را بزور سوراخ کردند، و حجاج در آن زمان پستان هیچ زن قبول نمیکرد، و بر قوم او این امر بغایت مشکل بود. شیطان به صورت حارث بن کلده به خانهآ قوم او آمد و گفت، شما را چه اضطراب است؟ گفتند اضطراب ما ms168 از این است که یوسف [بن الحکم بن ابی عقیل] را پسری متولد شده و پستان هیچ زنی قبول نمیکند. شیطان گفت: تیسی سیاه بکشید و خون تیس در دهن او بریزند. آن پسر چون بخورد پستان کسی قبول بکند، و قدری از آن خون تیس با 20 خون ماری سیاه کشته در بدن او بمالید. چون قوم او سخن شیطان رجیم شنیدند به قول او عمل کردند، و به عمل ایشان حجاج پستانی قبول کرد. [1108] و گفتهاند که از این بوده که حجاج را از خون ریختن سیری و صبر نبوده؛ و مشهور است که سی و سه هزار آدمی را به غیر حق کشته که یکی از ایشان مستحق قتل نبوده؛ و گویند که مادر حجاج [فارعه] اول زن

المثل: مثل است که فلان اغلم من تیس بنی حمان، به کسر الحاء، یعنی فلان کس جماع کننده تر است از تیس بنی حمان؛ و بنی حمان طایفهای بودهاند از عرب، و ایشان را تیسی بوده 10 که در ms169 یک روز به هفتاد بز ماده سفاد کرده؛ و آن طایفه به این تیس تفاخر میکردهاند.

حکم طبی: جمیع بدن تیس چون[1112] زیر بغل او گنده میباشد، و ریش او اگر بر صاحب تب ربع ببندند تب او زایل گردد، و صاحب طحال اگر طحال تیس را به دست خود بکند و در خانهآ خود بیاویزد تا خشک شود، طحال او زایل گردد و درد طحال او ساکن شود.

المثل: مثل است که: فلان ما له ثاغیة ولاراغیة، یعنی فلان کس را نه بزغاله هست ونه شتر؛ یعنی مفلس وبی مال است؛ و مثل این مثل است که میگویند: فلان ماله دقیقة ولاجلیلة، 5 یعنی فلان را نه دقیقة بود و نه جلیلة؛ ودقیقة گوسفند است و جلیلة شتر؛ و مقصوداز این هر دو مثل بیان افلاس بود. ماری است بزرگ، خواه نربودیا ماده؛ و ثعابین جمع اواست، و ثعبه نوعی بوداز وزغ.

در تاریخ مکه مذکور است عبدالله بن جدعان در اول حال فقیر و بی مال بود، و با وجود افلاس مردی کثیرالشر بود، و در اکثر اوقات کاری میکرد که مستحق جرم و جنایت

شعر

قذ قطعت البلاد فی طلب المجد والثروة قالص الاثواب

و سریت البلاد قفرا لقفر بقناة و قوة واکتساب

فاصاب الردی بنات فوادی بسهام من المنایا صیاب فانقضت مدتی و أقضر جهلی و استراحت عواذلی من عتاب

ودفعت السفاه بالحلم لما نزل الشیب فی محل الشباب

صاح هل رأیت آو سمعت براع رد فی الضرع ما قری فی الحلاب

یعنی مسافرت کردم در مملکتها به طلب بزرگی و دامن از آلودگی به رزانت برچیده بودم و جمع مملکتها را دیدم و مسخر امر وجود گردانیدم و آخرالامر نیز مرگ به جامهٔ‌ دل من

عبدالله چون این ابیات را بخواند به میانهآ خانه رفت دید که تلی از یاقوت و تلی از لؤلؤ و ه تلی از نقره و تلی از طلا و تلی از زبرجد نهاده، قدری از هر یکی برداشت و بیرون آمد و در خانه و شکاف شعب به چیزی انباشت و نشانه در آن[1120] محل گذاشت، و از آن مال که در آن خانه یافت غنی گشت، و جهت پدر خود قدری خود از آن مال فرستاد، و به قوم خود نیز انعام واحسان بیپایان میکرد و به احسان رئیس ایشان شد.

و پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرموده که در وقت شدت حرارت تموز پناه به سایهآ خانهآ 10 عبدالله جدعان میبردم، و عایشه رضی الله عنها از پیغمبر علیه السلام پرسیده که عبدالله اطعام فقرا و مساکین میکرد، آیا این اطعام او را در آخرت منفعتی بدهد یا نه؟ پیغمبر علیه السلام فرمود که اطعام به او نفعی نمیدهد، زیرا که روزی در دنیا نگفت که رب اغفر، ولی خطینتی یوم الدین)1.

بر وزن نخاله و زباله و فضاله، نام روباه است، و این سه اسم نام سه برادر است که هر یک به دیگری شبیه بودهاند، و ارض مثعلة، یعنی زمین زمین بسیار روباه است؛ همچنان که ارض معقربة، یعنی زمین بسیار عقرب است.

الامثال: در مثل میگویند: اروغ من ثعالة، یعنی فلان پرحیل تراز روباه است، چنان که شاعر گفته:

فاحتلت حین صرمتنی والمرء یعجز لا مخالة

و الدهر یلعب بالفتی و الدهر آزوغ من ثعآلة

و المرؤ یکسب ماله و الشح یورثه الکلالة

والعبد یقرع. بالعصی والحر تکفیه المقالة یعنی به حیله بر من غالب گشتی و مرد البته به حیله عاجز میگردد، و زمانه با جوانان بازی میکند، و زمان پرحیله تر از روباه است [113a] و مرد در مدت عمر مال پیدا میکند، و به ms172 سبب بخل او کلاله مال او را به میراث میبرد، و بنده راادب به چوب میکنند؛ و آزاد را سخن در تأدیب کافی است و او را احتیاج به عصانیست.

و معنی کلاله مردی است که بمیرد و فرزند از او نمانده باشد؛ و همچنین مثل است که فلان اعطش من ثعالة، یعنی فلان تشنه تراست از ثعاله؛ واختلاف است در معنی ثعاله. در این مثل بعضی گفتهاند ثعاله روباه است؛ و بعضی گفتهاند مردی است از بنی شجاع، و او در 10 بیابانی تشنه مانده بوده، و شاش همراه خود خورده و مرده، و این مثل از او مانده.

روباه بود، و روباه ماده را ثعلبه گویند؛ و ثعلبان تثنیهآ او است؛ و ثعالب و [اثعل] جمع او. و 15 وابصه بن معید گفته که شنیدم که پیغمبر علیه السلام فرمود که: شر السباع هذه الاثعل، یعنی بدترین سباع و درندهها روباه است؛ و ابوحصین [و ابوآنوفل و ابوالوثاب و ابوالحصین از جملهآ کنیتهای اواست؛ و ام عویل روباه ماده بود. و جوهری گفته که روباه نر را ثعلبان گویند به ضم ثا، چنانکه شاعر گفته: رب یبول الثغلبان برأسه لقد ذل من بالت علیه التغالب

صاحب قاموس گفته که ثعلبان دراین شعر به فتح ثااست، زیرا که تثنیه است نه مفرد، زیرا که این بیت غاوی بن عبد1130l]) العزیز گفته، وقصهآ او چنان است که او نگهبان بت بنی سلیم

و بعضی گفتهاند که یک روباه نر آمده و بر سربت بول کرده، و بر این تقدیر ثعلبان به ضم ثا باشد؛ و نظیر ثعلبان افعوان و عقربان بود؛ و روباه سبعی بغایت ترسناک است ولیکن پرحیله و مکاراست؛ و از جملهآ مکر او آن است که خود را به شکل مرده بر زمین میاندازد و شکم خود را پرباد میسازد و چهارپای خود را بر هوا میدارد تا حیوانی دیگر تخیل کند که او جیفهای است بر زمین افتاده. چون به قصد خوردن جیفه نزدیک آید، روباه به آسانی او را 1 بگیرد و صید خود سازد، ولیکن این حیلهآ او پیش سگ فایدهای ندارد، چه او را میخورداگر مرده و اگر زنده.

می گویند که به روباه گفتند تو چرا بیشتر و نیکوتراز سگ میدوی؟[ه114] گفت: جهت آنکه من برای جان خود میدوم و سگ برای جان دیگری؛ و جاحظ گفته: بهترین سلاح روباه 15 روغان و تماوت او است؛ و تماوت آن است که خود را به شکل مردهای میسازد، و روغان حیلهآ او است و میل او از راه راست وقتی که نزدیک باشد که سگ به او برسد.

الامثال: عربان در مثل میگویند که: ادهی وافتن من سلاح الثعلب، یعنی گندهتر و پربلاتراست از سلاح روباه؛ و اصل این مثل آن است که روباه چون میل صید خارپشت کند، خارپشت خود را جمع سازد چون کرهای، و به خارهای خود خواهد که دفع ضرر روباه کند. 20 روباه بر شکم او نجاست کند تا او شکم خود را بگشاید. روباه چون شکم او را گشاده بیند، شکمش را به دندان و چنگ بدرد و او راطعمهآ خود سازد، و از این است که عربان میگویند که: سلاحه افتن و الزح و اکثر من سلاح الحباری، زیرا که سلاح حباری تیزتر از سلاح او است، و سلاح به کسر سین ms174 آلت جنگ است؛ و به ضم سین سرگین حیوانات بود.

و از عجبی که در قسمت ارزاق واقع است آن است که گرگ صید روباه میکند و گوشت او میخورد؛ و روباه خارپشت را صید میکند؛ و خارپشت افعی را؛ و افعی گنجشک را؛ و گنجشک[1140] ملخ را، و ملخ بچههای زنبور را، و زنبور مگس عسل را؛ و مگس عسل پشه را؛ و پشه خون آدمی و خون سایر حیوانات میخورد؛ و آدمی صید جمیع حیوانات میکند.

روایت کنند که روزی مردی پیش ابی بکر رضی الله عنه آمد و گفت: در خواب دیدم که روباهی را نیکو دوانیدم. ابوبکر رضی الله عنه فرمود که تو چیزی را دوانیدهای که نیکونمیدود. تعبیر خواب تو آن است که مردی دروغ گویی، میباید که بعد از این از خدا بترسی و ترک دروغ بکنی. و گاه باشد که روباه از طعمه سیر باشد و به برج کبوتر برسد. کبوتران را همه بکشد و ذخیره کند. چون گرسنه شود، ایشان را بخورد؛ و روباه از جملهآ حیواناتی است که سلاح ایشان باشد چنانکه گذشت، و از جملهآ حیلههای او در دفع کیک آنکه وصلهآ پشم بر دهان خود میگیرد و در آب فرو میرود، و کیکان چون از آب میگریزند، در آن وصلهآ پشم که در دهان او است جمع میشوند، و چون همه در او جمع گردند، روباه سر در آب فرو برد و آن 15 پشم را از دهان در آب اندازد، و از جملهآ حیل او آن است که برگ پیاز کوهی بر در خانهآ خود مینهد تا گرگ گرد خانهآ او نگردد و بچههای او رانخورد؛ زیرا که میداند که گرگ از برگ پیاز کوهی می گریزد.

و پوستین روباه بغایت [115a] گرم است؛ و پوستین روباه سرخ و سیاه و سفید نیز میباشد؛ و سیاه آن گرانبها و عزیز الوجود است. 2 در تاریخ مذکوراست ms175 که روباهی به رسم هدیه پیش نوح بن منصور سامانی آوردند، و آن روباه را دو بال بود چون بال مرغان. اگر آدمی به نزدیک آن روباه میرفت، روباه هر دوبال را به قصد پریدن میگشود در عجایب المخلوقات مذکور است که روباه در زمان قدیم پرداشته و می پریده.

میگویند که شیر بیمار شد. جملهآ سباع به عیادت او آمدند مگر روباه به عیادت او نیامد. گرگ به شیر گفت: روباه به عیادت تو نیامد و از بیماری تو خوش حال است. شیر گفت: چون روباه حاضر گردد، این سخن به یاد من بیاور تا انتقام از او بکشم. چون روباه حاضر گشت، گرگ سخن را به یاد شیر بیاورد. شیر به روباه گفت: چرا به عیادت من نیامدی؟ روباه گفت: 5 می خواستم دوایی که مناسب درد تو باشد پیداکنم و همراه بیاورم. شیر گفت: چه دوااست که مناسب درد من است؟ روباه گفت: از اهل تجربه شنیدم که خرزهای که در ساق گرگ است دوای درد شیر است. شیر چون این سخن شنید، بر گرگ جست و ساق او را شکست. چون ساق گرگ شکسته و خون آلوده گشت، روباه بر او بگذشت و گفت: [1150] ای صاحب موزهآ سرخ: چون پیش ملوک بنشینی نگاه به سر و زبان خود کن و غیبت کسی مکن؛ و مقصود 15 از این حکایت حفظ زبان است، زیرا که بی حفظی آن عین زیان است، چنانکه شاعر گفته:

شعر

إحفظ لسانک لا تقول قتلتنی ان البلاء موکل بالمنطق یعنی زبان خود را نگاه دار و مگو که مرا کشتی، بدرستی که بلا گفتار مؤکل است.

و ابوهریره رضی الله عنه گفته که پیغمبر صلی الله علیه و سلم در نماز از سه چیزنهی 15 فرموده: یکی آواز کردن مثل آواز خرگوش؛ و یکی از نشستن مثل نشستن سگ؛ و یکی ازالتفات به هر طرف مثل التفات کردن روباه.

می ms176 گویند که به شعیب گفتند که سبب چیست که قاضی شریح را میگویند که پرحیله تراز روباه است. شعیب گفت: سبب آن است که شریح در ایام طاعون به نجف رفت، و در نجف هرگاه که در نماز میایستاد، روباهی در برابر او میآمد و تقلید حرکات و سکنات شریح در 20 نماز میکرد، و تقلید روباه سبب و سوسهآ نماز شریح میشد. چون مدتی بر این گذشت، شریح در جای نماز خود چوبی به زمین فرو برد و جامه و دستار خودرا در آن چوب پوشانید. روباه آن چوب را شریح تخیل کرد و لاجرم به عادت دیرینه در برابر[116a] آن چوب آمد و به تخیل آنکه آن شریح است. و شریح از پس روباه آمد و به غفلت روباه راگرفت. چون حیلهآ او بر حیلهآ روباه غالب آمد، حیلهآ او را بیشتراز حیلهآ روباه گفتند.

و ابومنصور عبدالملک نیشابوری ثعالبی امامی بوده عالم عامل و در جمیع فضایل کامل؛ و صاحب تصانیف معتبر مثل کتاب یتیمة الدهر وکتاب فقه اللغه؛ واو را ثعالبی می گفتهاند جهت آنکه پوستین روباه میدوخته و میفروخته؛ و در سنهآ ثلاث و اربع مئة وفات یافته؛ و میگویند: ضغاء الثعلب، والسنور یضغوا ضغوا [و ضغاء]، یعنی گربه و روباه آواز کردند آواز 5 کردنی.

حکم شرعی: گوشت روباه به نص شافعی حلال است، و ابن صلاح گفته که در حرمت گوشت روباه در حدیث است، و در حل گوشت او هیچ حدیث نیست، ولیکن اسناد آن دو حدیث ضعیف است؛ و اعتماد شافعی بر قرآن است. قال الله تعالی: (أحل لکم الطیبات)1 و ابوسعید بن عثمان بن سعید دارمی که امام حدیث و فقه است و شاگرد ابوطیب است میگوید 15 که روباه، حرام است؛ و پیش ابوحنیفه و مالک گوشت او مکروه است؛ و منقول از امام احمد حرمت او است.

الامثال: در مثل میگویند که: فلان اروغ من ثعلب، ms177 یعنی فلان کس پرحیله تر از روباه است، چنانکه شاعر گفته:

شعر[1161] کل خلیل کنت خالته لا ترک الله له واضحة

و کلهم ازوغ من تعلب ما اشبه اللیلة بالبارحة

و معنی واضحه دندانی است که در وقت خنده ظاهر میشود، و معنی بیت این است که هر دوستی که با او دوستی کردم خدای تعالی نگذارد از برای او دندانی که در وقت خنده ظاهر شود، زیرا که همهآ آن دوستان پرحیلهتر از روباهاند، و چه بسیار به یکدیگر میمانند، هم 20 چنانکه شب امشب به دوش میماند.

و می گویند عمر رضی الله عنه روزی بر منبر رفت و گفت: (إن الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا»2 ولم یزغو روغان التعالب. یعنی استقامت در ایمان آن است که مثل روباه حیله با

شعر

ألم تر ما بینی و بین أم عامر من الود قد بالت علیه الثعالب

و اصبح باقی الود بینی و بینها کان لم یکن والدهر فیه العجایب یعنی آیا نمی بینی که دوستی که میان من و میان ام عامر است روباهان بر او ms178 بول کردهاند، و آن دوستی که باقی بود میان من و او در وقت صباح هیچ باقی نمانده بود، و در زمانه از این قبیل عجایب بسیار است.

الخواص: اگر سر روباه در برج کبوتران بنهند همه از آن برج گریزان شوند؛ و اگردندان ناب روباه بر کودکی که صرع صبیان داشته باشد بیاویزند صرع او زایل گردد، و آن کودک در 15 خواب نترسد و اخلاق او نیکو شود؛ و اگر زهرهآ روباه در بینی مصروع دمند، صرع او زایل شود؛ و خوردن گوشت روباه جهت لقوه و جذام نافع است، و پیه او را اگر در زیت بگذارند و بر عضو منقرس بمالند، نقرس زایل گردد و درد او ساکن شود؛ و خایهآ روباه اگر بر کودکی بندند به آسانی دندان او بروید؛ و خون [او] اگر بر سر کل بمالند موی سراو بروید؛ واگرخون او کسی با خود نگاه دارد، هیچ کس به او حیله نتواند کرد؛ و شش او اگر خشک سازند و بسایند 20 و بنوشند، بادها را تسکین کند، و اگر[1178] سپرز او را بر صاحب سپرز ببندند زایل شود.

و هر مس حکیم گفته که اگردو گزدهآ روباه کسی در دست نگاه داردسگان بر او آواز نکنند؛ و اگر پیه او گداخته در گوش چکانند درد او زایل شود؛ و اگر ذکر روباه بر صاحب صداع بیاویزند صداع او زایل شود، و اگر به زهرة او دیوانهای سعوط کند عاقل گردد، و اگر کسی دو

گاو نراست، و ثوره مادهآ او است و ثیران و ثیره جمع او است. و ثور را جهت آنکه سبب اثارت زمین است ثورگویند، و ابوالعجل کنیت او است.

روزی ابودردا دوگاو را دید که به راه میرفتند، یکی از ایشان جهت خاریدن بدن خود در راه زمانی توقف نمود، و آن گاو دیگر به موافقت همراهی او با او توقف کرد. ابودردا چون این موافقت و مرافقت از ایشان دید بگریست و گفت: هر دو یار که چون این دو گاو با یکدیگر موافقت و مرافقت نداشته باشند از جمله منافقاناند نه از جملهآ موافقان و مخلصان، زیرا که 20 اخلاص آن است که دل و زبان ظاهر و باطن با هم موافق باشند.

وهب بن منبه گفته که زمین بر روی آب مثل سفینهای است ولیکن ملکی بزرگ به امرخدا عز و جل زمین را بر دوش خود کرفته و یک دست آن ملک در مشرق است و یک دست

و آن ماهی در آب است و در زیر آب هوا است و در زیر هواباز آب است و در زیر آب 1 ظلمات است، و علم خلق به آنچه در زیر ظلمات است نرسیده است. سهیلی گفته در قرار دادن زمین بر پشت ماهی اشارت است به آن که زمین محل قرار و آرام نیست زیرا که ماهی حیوانی بی قرار و آرام است؛ و در خبر است که این گاو و ماهی را جهت مهمانی اهل جنت بکشند، و مهمانی اهل جنت از زیادتی جگر ایشان کنند؛ و همچنین در خبر است که چون شهدا به جنت روند گاوی و ماهیای پیش ایشان آیند و در حضور ایشان با یکدیگر بازی 15 کنند، چنانکه شهدا از بازی ایشان بسیار متعجب گردند. بعد از این گاو یک شاخی به ماهی زند و ماهی[119a] دم خود را به گاو زند، و هر دو از ضرب یکدیگر کشته شوند، و گوشت ایشان غذای شهدا باشد؛ و کشتن گاو و ماهی در جنت اشارت است به دوام اهل جنت در جنت؛ و همچنین در کشتن ms181 گاو که آلت زراعت و سبب مشقت است اشارت است به آنکه در جنت زراعت و مشقت نخواهد بود.

و در خبر است که شمس و قمر در روز قیامت دو گاوند در دوزخ، و سبب بودن ایشان در دوزخ آن است که بعضی مردمان ایشان را به خدایی پرستیدهاند چنانکه در قرآن است: (وما تغبدون من دون الله حصب جهنمه1 وایشان اگر چه در دوزخ باشند لیکن آتش دوزخ ایشان را

و سعید بن جبیر گفته که چون حق تعالی آدم را از جنت به زمین فرستاد، گاوی سرخ با او از جنت به زمین فرستاد، و آدم ms182 علیه السلام به آن گاو حراثت میکرد. از مشقت حراثت عرق 15 از جبین او میریخت؛ و شقاوت که در قرآن است اشارت به این است، چنانکه گفته: (فلا یخرجنکنا من الجنة فتشقی)3 و عادت عربان آن است که ثور و بقره را بسوی آب برند تا آب بخورند و بقره گاه باشد که به واسطهآ تیرگی آب آب نخورد؛ و عربان ثور را به ضرب و زور به آب رانند تا بقره به متابعت او به آب رود و آب خورد، و در این معنی شاعر گفته:

[امثال]: ودر مثل میگویند: الثور یحمی أنفه بروقه. یعنی گاو نگاه میدارد بینی خود را از بلا به واسطهآ شاخ خود. این مثل جهت کسی میزنند که حریم خود را حمایت کند[120a] و به جد تمام محافظت حریم خود نماید؛ و در سنن نسایی مذکور است که چون ابوبکر صدیق

لقد وجدت الموت قبل ذوقه والمرء یأتی حتفه من فوقه

کل امرئ مجاهد بطوقه کالثور یحمی أنفه بروقه یعنی مرگ را یافتم پیش از آنکه طعام او بچشم، و مرگ ناگاه مرد ms183 را درمییابد و از عالم بالا بر سر او می آید، و هر مردی که به قدر طاقت خود جهد در دفع مرگ از خود میکند، و خود را از 15 مرگ نگاه میدارد، هم چنانکه گاو بینی خود را به شاخ خود نگاه میدارد.

عایشه گوید من چون کلام او نیز شنیدم گفتم این[1200] نیز مثل پدرم هذیان میگوید و نمیداند که چه میگوید، بعد از این به بلال گفتم: تو خود را چگونه مییابی؟ بلال هم گفت:

آلا لیت شغری أبیتن لیلة بوادی و حولی إذخر و جلیل

و هل آردن یوما میاه مجنة و هل یبدون لی شامة و طفیل

و شامه و طفیل و مجنه مواضعی است در مکهآ مبارکه، و معنی بیت این است که کاشکی ببینم که شبی در وادی مکهآ مبارکه باشم و در گرد من اذخرباشد، و جلیل و اذخر خلال مأمون است و جلیل نیز دوایی است.

عایشهآ صدیقه گفته: من پیش رسول الله صلی الله علییه و سلم رفتم و حال ایشان را چنان که دیده بودم گفتم. رسول علیه السلام دعاکرد و گفت: خداوندا، مدینه را به ما دوست گردان هم چنان که مکهآ مبارکه را به ما دوست گردانیدهای و برکت در صاع و مد مازیاده گردان، و تب و امراض مدینه را به مهیعه ببر؛ و مهیعه جحفه بود؛ و از برکت آن دعا امراض مدینه به مهیعه 5انتقال یافت، و برکت بسیار در صاع و مد مدینه پیداگشت؛

[امثال]: و در مثل میگویند: فلان آرهی من ثور، یعنی فلان کس خوش منظرتر از گاو است. و همچنین در مثل میگویند که: آنما اکلت یوم اکل الثور الأبیض. یعنی من آن روز خورده شدم که آن گاو سفید خورده شد.

و امیرالمؤمنین علی گفته که مثل من و مثل عثمان مثل آن سه گاو است که در بیشه بودند. 10 یکی گاوی سفید بود، و ms184 یکی سیاه و یکی سرخ، و با[121a] آن سه گاو شیری در بیشه بود، و به واسطهآ اتفاق آن گاوان، شیر را بر ایشان قدرتی نبود و مجال صید کردن ایشان نداشت. روزی شیر با گاو سیاه و سرخ گفت که رنگ گاو سفید رنگی ظاهر است و رنگ او مردم را بر ما دلالت میکند، مرا بگذارید تا آن گاو سفید را صید کنم؛ و چون رنگ من و رنگ شما به هم شبیه و مانند است، بعد از این بیشه به ما و شما تنها بماند، و کسی دیگر از ما خبردار نگردد، و 15 بعد از گاو سفید شما را در بیشه عیش هنی و زندگانی در غایت خوبی میسر شود. ایشان به شیر گفتند که ما تو را گذاشتیم و رخصت خوردن گاو سفید به تودادیم. شیر چون این سخن ازایشان شنید خوش حال گشته متوجه صید او گردید، و او را صید کرد و گوشت او راخورد؛ و بعد از چند روز به گاو سرخ گفت: رنگ من و رنگ تو یکی است، مرا بگذار تا گاو سیاه را بخورم، وبعد از او بیشه به تو تنها بماند، تو دایم در بیشه تنها بگردی و علفهای خوب را تنها 20 بخوری.

گاو سرخ راضی شد و شیر را رخصت خوردن گاو سیاه نمود. شیر در زمان دلیر به صید گاو آمد و او را صید کرد و بعد از چند روز پیش گاو سرخ آمد و گفت: یقین بدان که من تو را میخواهم که صید کنم و گوشت تو را بخورم. گاو سرخ گفت: مرا آن قدر مهلت بده که من سه بار آواز کنم شیر او را[1218] مهلت داد. گاو سرخ سه بار به آواز بلند کرد، گفت: اکلت یوم 25 اکل الثور الأبیض، ومقصود امیرالمؤمنین علی علیه السلام از این قضیه وتمثیل آن آست که من مهان شدم و کشته گشتم روزی ms185 که امیرالمؤمنین عثمان مهان شد و کشته گشت.

[الخواص]: ابن زهر در خواص مجربه ذکر فرموده که هرگاه که درخت شیلم بر شاخ گاو ثور رسد مریض گردد و هرگزاز آن مرض خلاصی نیابد؛ و هم چنین گفته اگر ثوری برپشت بقرهای رود جهت سفاد، چون آن بقره بر زمین بشاشد و آن زمین از شاش او گل گردد، گل آن زمین را اگر بر احلیل بمالند بسیار قوت باه را قوی گرداند و نعوظ تمام آورد. و مثانهآ ثوررااگر 5 خشک سازند و به سرکه و آب سرد بنوشند جهت بول کردن در فراش نافع باشد؛ و اگر ثوردر عمل کاهلی کند، چون دم گاو کوهی و دم آهو را بسوزانند و به شراب خلط کرده به خصیهآ ثور بمالند کاهلی از او زایل گردد. و اگر سوراخ بینی ثور را به روغن گل چرب کنند در زمان مصروع گردد؛ و اگر زیبق در گوش او چکانند در دم بمیرد؛ و اگر به بول او در روی آهن چیزی بنویسند چنان اثر او بماند که بتوان خواندن، و اگر قضیب ثور را خشک سازند و به 10 سوهان بسایند و سائیدهآ آن با بیضهآ نیم برشت بنوشند بسیار مقوی قوت باه باشد.

[122a] به فتح ثا و اسکان واو، مور نرباشد. و گفتهاند که جماعت موران را ثول گویند. و اصمعی گفته که این لفظ را مفردی نیست، و ثول به تحریک واو دیوانگی بود. و گوسفندی چون دیوانه شود همراه گوسفندان به صحرانرود و در گرد خود در صحرابگردد و میگویند؛ 15 شاة ثولا و تیس أثول.

گاو کوهی نراست، و در حدیث نخعی مذکور است که ثیتل گاوی را گویند که مخرم در حرم صید کرده باشد.

هر حیوانی که صید حیوانی دیگر کند آن را جارحه خوانند مثل سگ و یوز و باز و چرخ و 5 غیر اینها. قال الله تعالی: ms186 (و ما علمتم من الجؤارح مکلبین)1؛ و معنی جوارح شکننده بود، و کاسب نیزاز معانی اوست. و چون مثل سگ صید کسبی جهت صاحب خود میکند و حیوانی دیگر را شکسته میگرداند او را جارحه میخوانند. و جرح به معنی کسب در قرآن است. قال الله تعالی: (و یعلم ما جرختم بالنهار)، ای ما کسبتم فیه.

گامیش بود، و جوامیس جمع او است؛ و این لفظ فارسی است؛ و این گاوی بزرگ است؛

و میگویند که جاموس اصلا خواب ندارد، و بی خوابی او از آن است که فرزندان خود را و خود را محافظت میکند؛ و چون جاموسان در جایی مجتمع باشند، دایرهای بکشند و سر 10 خود، بیرون دایره نگاه دارند، و دم خود را در درون برند؛ و فرزندان ایشان تمام در دروندایره باشند و تخیل کنند که این دایره شهری است محصور مستور. و جاموس نر با نری دیگر جنگ میکند، چون یکی غالب گردد، جاموس مغلوب به درون بیشه رود و چندان باستد در آن بیشه که قوت او زیاده گردد، چون در خود قوت مقابله و مقاومت آن نر ببیند باز از بیشه بیرون آید و ms187 با او جنگ کند تا غالب گردد. و در جامع ابن بیطار مذکور است که اگر جاموسی را 15 زنده در دیگی بنهند و به آتش او را در آب بپزند، چون پخته گردد، حیوانی دیگر [123a] زنده از آن دیگ بیرون آید.

خواص: خواص و منافع و مضار جاموس مثل خواص و منافع و مضار گاو است؛ و از بخور پوست جاموس پشه میگریزد؛ و خوردن گوشت جاموس شپش را در بدن زیاده میکند و سبب زیادتی سودا و امراض سوداوی میگردد، و پیه او اگر به نمک اندرانی بر کلف 20 و جرب و برص بمالند زایل کند، و ارسطاطالیس گفته که در دماغ جاموس کرمی است که هر که آن کرم را بر خود بیاویزد خواب نکند چندان که آن کرم با او باشد.

اسب است و در حدیث است که در جبهه و در نخة و در کشعة زکوة نیست، و مراد به جبهه اسب است؛ و چون اسب حیوانی شریف است، مثل جبهه، از این جهت او را جبهه میگویند؛ و جبهه پیشانی است، و چون اشرف قومی را وجه میخوانند همچنین به اشرف 5 حیوانات عجم را که اسب است جبهه میخوانند؛ و نخة گاو زرع است، و کسعة خراست.

به تقدیم جیم بر حا حباری است، و در حرف حا خواهد آمد. و بعضی گفتهاند که حربا 10 است و بعضی گفتهاند جعل است؛ و بعضی گفتهاند سوسمار است بزرگ و بعضی گفتهاند یعسوب است؛ و در حرف [1236] یا خواهد آمد، ان شاء الله تعالی. جحول و جحلان جمع جحل است.

خرگوش شیرخوار است، و خرگوش پیر را نیز جحمرش خوانند؛ و زن گران بذشکل را 15 نیز جحمرش [گویند]؛ و جحامر جمع او است، و جحیمر تصغیر او است.

خرکرهآ نراست خواه وحشی و خواه اهلی، و جمع ms188 او جحاش و جحشان بود، و جحشه مادهآ آن است؛ و کرهآ اسب را نیز جحش گویند به واسطهآ مشابهت او به خرکره؛ و در لغت

و زینب بنت جحش زن پیغمبر علیه السلام بوده، و پیغمبر علیه السلام به او گفته اگر پدر تو مسلمان میبودی او را به یکی از نام مسلمانان میخواندیم، ولیکن من او را جحش نام 5 کردهام.

[یه ضم جیم و فتح دال مهمله] از جملهآ جخادب بود، و این حیوانی سبزرنگ درازپا است. جخادب جمع او و جنادب مثل او است؛ و ابوجخادب نیز کنیت او است. [یالضم] حرار اللیل بود، و این حیوانی است که در شب فریاد کند؛ و میدانی گفته نوعی از خنفسا است که در شب فریاد کند، تا صباح نشود ساکت نشود؛ و اگر طالبی او را طلب کند نیابد. و از این جهت مثل است که: اکمن من جدجد، یعنی فلان پوشیده و پنهانتر از جدجداست. و جوهری[124a] گفته این حیوان مثل ملخ است، و جداجد جمع او است؛ و در حدیث است که اگر جدجد در آب وضو بمیرد باکی نیست، و آب همچنان پاک است.

به کسر جیم و فتح نیز بچهآ آهواست که شش ماه باشد یا هفت و بعضی گفتهاند که جدایه آهوبچهآ نر است، و اصمعی گفته جدایه همچو عناق بود از غنم؛ و در سن ابی داود مذکور است که صفوان بن امیه و کلده برادر او یک جدایه و یک ضغابیس جهت رسول علیه السلام فرستادند، و ضغابیس خیار تازه بود و جدایه آهوبچه.

بزاست و به پارسی آن را بزغاله گویند، و سه بزغاله را اجد گویند، و چون بزغاله از سه

الامثال: در مثل گویند. تغدی بالجدی قبل آن یتعشی بک. یعنی بزغاله را بخور پیش از آنکه بزغاله تو را بخورد؛ و مقصود از این مثل رعایت حزم و پیش دستی بود در کارها و 10 عاقبتاندیشی در هر کاری.

صقراست، و صقر چرخ است، و اجدل صفت است و مشتق از جدل است به معنی شدت و قوت، ولیکن در استعمال مثل اسم است، و از این جهت سیبویه او را صفت شمرده؛ و در بعضی لغات او را اسم گفتهاند؛ و اجدل را اجدلی نیزگویند؛ مثل اعجم واعجمی. واجدل غیر 15 منصرف است همچو اخیل پیش بعضی؛ و اکثر نحویین گفتهاند که هر دو منصرفاند.

[الامثال]: در مثل گویند که: بیض القطا یحضنه الآجدل، یعنی بیضهآ قطا را چرخ حضانت میکند. این مثل جهت کو چکی میزنند که پناه به بزرگی برد، و در کنف حمایت او باشد؛ و بر صاحب عقل سلیم پوشیده نیست که ذکر اجدل در باب الف میبایدنه در باب جیم.

به فتح جیم و ذال معجمه، گوسفند یکساله بود بر قول اصح؛ و بعضی گویند گوسفند شش ماهه بود[125a] یا ms190 هفت یاهشت یانه ماهه بود؛ و بعضی گفتهاند جذع گوسفندی شش

و بعضی دیگر گفتهاند که بزیک ساله جذع باشد و جذعان و جذاع جمع او است؛ و ماده را جذعه گویند و جذعات جمع او است؛ و گوسفند چون دو ساله شود، آن را جذع گویند، و بچهآگاو چون سه ساله شود، آن رانیز جذع خوانند. و بچهآ شتر چون پنج ساله شود آن را اجذع گویند. پس جذع نام آن حیوان است در وقتی معین. بعضی گفتهاند جذع نام دندانی است که می روید و باز میافتد، و این قول صحیح نیست.

و عبدالله بن مسعود گوید که من در سن بلوغ بودم و گوسفندان عقبة بن ابی معیط را 10 می چرانیدم و رسول صلی الله علیه و سلم با ابوبکر صدیق رضی الله عنه، از کافران گریخته پیش من آمدند؛ و رسول علیه السلام به من گفت: ای پسر! پیش تو هیچ شیری هست که [1250]ما را از آن بنوشانی؟ من گفتم: من امینام و شیر گوسفند مردم به شما نخواهم نوشانید. بعد ازاین رسول علیه السلام گفت: پیش تو هیچ جذع ماده هست که بز بر او سوار نشده باشد و آبستن نگشته. من گفتم جذعی چنین پیش من هست. رسول علیه السلام گفت: چنین 15 جذعی پیش من بیاور. من جذعی چنان پیش رسول علیه السلام آوردم. رسول علیه السلام آن را گرفت و دست مبارک بر پستان او مالید و دعاکرد، در زمان از برکت دست و دعای او شیر در پستان جذع پیدا شد؛ ms191 و ابوبکر صدیق رضی الله عنه کاسهآ ته داری آورد و رسول علیه السلام شیر آن جذع در آن کاسه دوشید چنانکه آن کاسه از شیر پرگشت؛ و رسول اول از آن شیر نوشید؛ و ابوبکر بعد از او نیز بنوشید؛ و بعد از ابوبکر من نیز نوشیدم. بعداز این رسول علیه السلام دست مبارک باز بر پستان جذع مالید و گفت: ای پستان، باز به خود جمع گرد. پستان به امر رسول علیه السلام باز بر خود جمع گشت. چنانکه بود. من چون این حال مشاهده نمودم به رسول علیه السلام گفتم: مرا این دعا تعلیم فرما. رسول علیه السلام گفت: تو علیمی معلمی هستی، و بعد از آن از پیغمبر علیه السلام هفتاد سورت تعلیم گرفتم، چنان که کسی را با من در آن [126a] سورهها نزاع نبود. و در حدیث مبعث مذکور

و علی بن صالح گفته که عبدالمطلب را ده فرزند بود که هر یکی جذعی را میخوردند؛ و ابوعمر بن عبدالبر گفته که اعرابی[ای] از رسول الله صلی الله علیه و سلم از درخت طوبی 5 پرسید، و رسول علیه السلام به او گفت: هیچ به شام آمدهای؟ اعرابی گفته: نه. رسول علیه السلام گفت: در شام درختی است که آن را جوزه گویند، و بعضی از اوصاف آن درخت به او گفت. اعرابی گفت: غلظ ساق آن درخت چه قدر باشد؟ رسول علیه السلام گفت: غلظ آن درختی است که اگر بر راحلهآ جذع خود سوار شوی و خواهی که گرد آن بگردی مدتی مدید بگذرد، چنانکه آن جذع تو پیر گردد و تو هنوز گرد آن تمام نگشته باشی.

ملخ بود؛ و یک ملخ را ms192 جراده خوانند خواه نر باشد و خواه ماده چون نمله و حمامه که اطلاق هر یک بر نر و ماده برابر است. و جراد مشتق از جرد بود، و معنی جرد هموار است؛ و میگویند ثوب [جرد]، یعنی جامهآ [126b] هموار نرم است؛ و چون پوست ملخ نرم است و هموار، آن را جراد نام کردهاند؛ و ملخ بری و بحری نیز میباشد و مقصود ما احوال ملخ بری است. قال الله تعالی: (یخرجون من الاجداث کأنهم جراد منتشر)1؛ یعنی مردم در روز حشراز 15 قبرها بیرون می آیند مثل ملخهای پراگنده؛ و وجه مشابهت مردمان به ملخان در آن روز آن است که مردم در روز حشر حیران و سرگردان و پراگنده خواهند بود چون ملخهای پراگنده که هر زمان به جانبی و ناحیهای میپرند.

و در آیتی دیگر مردم را در روز حشر به پروانههای پراگنده تشبیه فرموده، کما قال: (یوم یکون الناس کالفزاش المبتوث)2، و معنی فراش مبثوث پروانههای پراگنده است، و توفیق 20 میان این دو تشبیه آن است که مردم در اول حال مثل پروانههای متفرق خواهند بود، و در وقت توجه به محشر مثل ملخهای پریشان. وکنیت ملخ آم عوف است.

و ما صفراء تکنی أم عوفکان رجیلتیها منجلان

منجلان تثنیهآ منجل بود، و منجل چیزی است که به آن علف میدروند؛ و لقب مسلمة بن عبدالملک بن مروان جرادهآ صفرا بوده، و میگویند مردی دلیر و صاحب تدبیر بوده و چند بار والی ارمینیه و آذربایجان و عراقین شده، و با صد و بیست هزار سوار به غزای قسطنطینه [127a] رفته، در ایام برادرش، سلیمان؛ و مشهور است که مسلمة بن عبدالملک بن مروان چون حصار عموریه کرد، روزی او را درد سری پیدا شد و در آن روز به واسطهآ درد سر سوار نشد و به جنگ حصار نرفت. اهل عموریه گفتند که ملک شما را چه شده که به ms193 جنگ نرفت. مسلمانان گفتند که صداعی عارض او شده، و صداع مانع سواری او گشته. اهل 10 عموریه برنسی آوردند و گفتند اگر امیر شما این برنس را بپوشد، صداع او زایل گردد؛ و مسلمه چون آن برنس را بپوشید درد سر او ساکن گردید، و بعد از تسکین صداع فرمود که آن برنس را بشکافند. چون بشکافتند در او چیزی نیافتند غیر از تکمهای چند که در آن تکمهها این آیات بینات نوشته بود:

بسمالله الرحمن الرحیم (ذلک تخفیف من ربکم ورحمة)1، بسم الله الرحمن الرحیم (یرید 15 الله آن یخفف عنکم و خلق الإنسان ضعیفا)»2 بسم الله الرحمن الرحیم (الآن خفف الله عنکم و علم أن فیکم ضعفا)3، بسم الله الرحمن الرحیم (حم. عسق) 4، بسم الله الرحمن الرحیم (آلم تر الی ربک کیف مد الظل و لو شآء لجعله [1276] ساکنا)5، بسم الله الرحمن الرحیم (و له ما سکن فی اللیل والنهار و هو السمیع العلیم)6.

مسلمانان چون این آیات بینات قرآنی در آن تکمههای برنس کافران نوشته دیدند، از 20 ایشان پرسیدند که این آیات را از کدامین نوشتهاید، و حال آنکه این آیات در قرآن بر نبی ما محمد صلی الله علیه و سلم نازل شده. کافران گفتند: این آیات در سنگی نوشته، و آن سنگ در کنیسهای است که به هفصد سال قبل از بعثت نبی شما آن کنیسه مبنی بوده؛ و حافظ بن عساکر گفته که این کلمات جهت تسکین صداع نیز مجری است، اگر بنویسند و صاحب صداع در

و بچهآ ملخ چون از بیضه بیرون آید او را دبا [دبی] گویند، و چون پرش[128a] برآید او را غوغا گویند و غوغاة؛ و چون رنگ بدن او به زردی مایل شود و او را جراد نامند و گویند که چون ملخ خواهد که بیضه بنهند به زمینی سنگلاخ رود که آهن گاو زراعت در آن اثرنتواند کرد، و به دم خود آن زمین را سوراخ کند و بیضه در آن سوراخ نهد تا از آفت محفوظ ماند و آن 15 سوراخ حاضن بیضه باشد، و ملخ نر و ماده آن را حضانت نکنند؛ و ملخ شش قایمه دارد و دو دست او در سینه باشد و دو قایمه در میان بدن و دو پای او در آخربدن او و اطراف پای او هم چواره بود.

و لشکر ملخ را پادشاهی است که تمام لشکر متابعت او کنند، و اگر آن ملخ سفر کند، دیگرها متابعت او کنند، و اگر او فرو آید در منزلی دیگرها نیز به متابعت او فرو آیند؛ و آب 15 دهن ملخ زهر است. و در بخاری مذکور است که در وقتی که ایوب پیغمبر علیه السلام غسل می کرد از آسمان ملخهای طلا چون قطرههای باران بر او میبارید، و ایوب علیه السلام آن ملخها را از زمین برمی چید و در جامهآ خود میپیچید. خدای تعالی به ایوب خطاب کرد و گفت: ای ایوب! تو را به مالی که دادهام از این ملخها غنی و بینیاز نگردانیدهام؟! ایوب علیهالسلام می گفت: بلی! مرا غنی گردانیدهای ولیکن من از فضل تو غنی و بینیاز نیستم وبا 20 وجود مال نیازمند فضل [128b] تو هستم؛ ms195 و شافعی چون این حدیث شنیده گفته که مال صالح حلال جهت مرد صالح خوب است؛ و شعبة بن ابی زهیر گفته که ملخ را مکشید که ملخ لشکر خدااست؛ و این حدیث اگر صحیح باشد در شأن ملخی خواهد بود که به زراعت ضرر

و در حدیث است که ارواح آدمیان لشکری است جمع گشته و ابن عمر رضی الله عنهما گفته که ملخی پیش رسول علیه السلام بر زمین افتاد و بر هر دوبال او به خط عبرانی نوشته بود که ماییم لشکر خداوند بزرگ، و هر یک از ما را نود و نه بیضه هست، و اگر بیضهآ ما صد عدد تمام گشتی دنیا را با هر چه در او است می خوردیم. پیغمبر علیه السلام چون کتابت بال آن ملخ را مطالعه نمود دعا فرمود و گفت: اللهم اقتل الجراد و اقتل کبارها وامت صغارها و افسد بیضها و سداقواتها من مزارع المسلمین و عن معایشهم انک سمیع الدعا. یعنی خداوندا! هلاک گردان ملخ را و بزرگ او را بکش و کوچک او را بمیران و بیضهآ او را فاسد گردان تا از او بچهای حاصل نشود؛ و دهان ملخ را از زراعت مسلمانان ببند.

چون پیغمبر علیه السلام دعا را تمام فرمود جبرئیل علیه السلام نازل گشت و گفت: دعای 10 تو مقبول است، و حسن بن علی گوید که من با برادر خود محمد بن الحنفیه و پسران عم خود عبدالله [129a] و قثم و فضل پسران عباس رضی الله عنهم بر یک مایدهای طعام میخوردیم و ملخی بر مایدهآ ما افتاد، عبدالله آن ملخ را گرفت و از من پرسید که بر بال او چه نوشته است. من گفتم از پدر خود علی بن ابی طالب شنیدهام که او گفت پیغمبر علیه السلام گفت که بر بال او نوشته است: انا الله لا اله الا انا رب الجراد و رازقها اذا ms196 شئت بعثتها رزقا لقوم وان شئت بعثتها 15 بلآء علی قوم. یعنی منم خدایی که غیر از من خدایی نیست. منم پروردگار و رازق آن اگر خواهم ملخ را بفرستم جهت رزق و مدد معیشت قومی، و اگر خواهم ملخ را جهت بلای قومی بفرستم. عبدالله چون این سخن شنید گفت: و الله این علم از جملهآ علومی است که بر مردم پوشیده است.

و جابر بن عبدالله گوید که در سالی از خلافت امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه ملخ نایاب 20 گشت. امیرالمؤمنین عمر سواری به شام فرستاد و سواری دیگر به یمن تا بپرسند که در آن بلاد ملخ هست یانه. بعد از مدتی سواری که به یمن فرستاده بود آمد و مشتی ملخ آورد، و آن ملخها را پیش امیرالمؤمنین عمر انداخت. چون امیرالمؤمنین عمر ملخ را دید، تکبیر گفت و گفت: از رسول صلی الله علیه و سلم شنیدم که [1291] خداوند تعالی هزار امت را آفریده و ششصد امت از آن هزار در دریا است. و چهار صد در صحرا؛ و اول امتی که هلاک گردد از این

و ترمدی گفته که اول امتی که هلاک گردد ملخ باشد، زیرا که ملخ از زیادتی گل آدمی آفریده شد، و به هلاک آدمی جمیع امتها هلاک میشوند زیرا که همه چیزی جهت آدمی 5 آفریده شده. چون آدمی نباشد ناچار آن چیزها نیز نخواهند بود.

و حسان [بن عطیه] گفته که [مثل] شیاطین مثل کثرت ملخها است در زراعتها همچنان که اگر کسی به زراعتی برود که در او ملخ افتاده باشد، بر هر جا که پا بنهد ملخ بسیار بیند، هم چنین اگر چشم آدمی جهت دیدن شیاطین ms197 گشاده بودی هر چیزی که میدید شیاطین بسیار بر او میدید. و گویند که طعام یحیی بن زکریا علیهما السلام ملخ بود و دل درختها؛ ودل 1 درختان آن است که در اندرون درخت میباشد و هنوز محکم نگشته؛ و گویند که در خلقت ملخ خلقت ده حیوان مجتمع است: روی ملخ به روی اسب میماند، و چشمش به چشم فیل، و گردنش به گردن گاو، و شاخش به شاخ گاو کوهی، و سینه[130a]اش به سینهآ شیر، و شکمش به شکم عقرب، و دو بالش به دوبال نسر، و دو رانش به دو ران اشتر؛ و دو پایش به دو پای شترمرغ، و دمش به دم مار؛ چنانکه در شعر قاضی محییالدین مذکور است:

لها فخذا بکر و ساقا نعامة و قادمتا نشر و جؤجؤ ضیغم

حبتها آفاعی الارض بطنا و آنعمت علیها جیاد الخیل بالرأسه و الفم

و هیچ حیوانی قوت آدمی را چون ملخ افساد نمیکند. و اصمعی گوید که من در وادییی بودم دیدم که اعرابیی زراعت میکند. بعد از مدتی زراعت او چون خوشه کرد، طایفهای از 20 ملخ در زراعت او افتادند، و اعرابی در ایشان نگاهی میکرد و آهی میکشید و حیلهای جهت دفع ایشان نمیدانست و این بیت میخواند:

مر الجراد علی ززعی فقلت له لاتأکلن ولا تشغل بافساد

فقام منهم خطیب فوق سنبلة إنا علی سفر لا بد من زاد

[ابی] امامة بن باهلی گفته که پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود که مریم دختر عمران از خدای تعالی گوشتی بیخون طلبید، خدای تعالی ملخ روزی او گردانید. چون مریم ملخ را خورد دعاکرد و گفت: اللهم اعشه بغیر رضاع و تابع بینه بغیر شیاع؛ و معنی رضاع شیر دادن 15 است، و معنی شیاع آواز کردن، و پیش از این گذشت که طعام یحیی بن زکریا ملخ بود و قلب درخت.

وائمهآ اربعه گفتهاند که مردهآ ملخ و کشتهآ او نیز حلال است،[131a] اگرچه مجوسی او را کشته باشد؛ و احمد بن حنبل گفته که ملخ اگر [از]سرما مرده باشد او را نباید خورد؛ و ملخص مذهب مالک آن است که ملخ سربریده حلال است و سر نابریده حرام؛ و دلیل ما بر آنکه ملخ 20 مرده حلال است آن است که پیغمبر علیه السلام فرموده که دو مرده و دو خون بر ما حلال است، اما دو خون، یکی جگراست و یکی سپرز، و اما دو مرده یکی ماهی است و یکی ملخ. و علما اختلاف کردهاند که ملخ صید بحری است یا بری! و دلیل ما بر آنکه ملخ صید بحری است آن است که چون پیغمبر علیه السلام نفرین کرد ملخ را چنانکه که گذشت یکی از صحابه گفتند: یا رسول الله، چرا نفرین میکنی لشکری از لشکرهای ms199 خدا را، و از خدا میطلبی که

و محرمی از ابن عباس پرسید که کشتن کفی ملخ چیست؟ ابن عباس گفت: جزای کشتن آن کفی طعام. و شافعی گفته که در این سخن اشارت است با آنکه جزای ms200 کشتن ملخ قیمت او است؛ و همچنین جزای اتلاف بیضهآ آن نیز قیمت اواست، و اگر در راه محرم ملخ بسیار شود چنانکه محرم رانا گزیر باشد که پابر سر ملخ بنهد و به راه رود، دراین وقت جزا بر محرم لازم نگردد؛ و بعضی [132a] گفتهاند که در هیچ حال بر محرم ضمانی جهت کشتن آن نیست؛ و20 گاهی که ملخ بسیار باشد سلم در ملخ مرده و زنده جایز باشد.

و رافعی در باب ربا سه وجه ذکر فرموده: یکی آنکه ملخ از جنس گوشت نیست، و یکی از آنکه از جنس گوشت است ولیکن بری است، و یکی آنکه از گوشت بحری است.

المثل: و در امثال گویند: تمرة خیر من جرادة، یعنی خرمایی بهتراز ملخی است؛ ونیز

ای محتشمان لار میگک مخورید با خنجر نقره آب گرمک مخورید

گویید که ماهی آبه چیزی خوبست چیزی بخورید و پرگه سک مخورید

ملخ دریایی بود؛ و شریف گوید که آن حیوانی بود که سری مربع دارد و در پهلوی سر صدفی خزفی دارد، و در پهلویی دیگر صدفی نیست؛ و در هر طرف ده دست دراز دارد همچو دستهای عنکبوت، لیکن دستهای این حیوان درازتر است. بعضی از این ملخ مقدار گردهای بود و بعضی کو چکتر باشد؛ و این ملخ در ساحل دریای بلاد مغرب بسیار است، و 5 مغربیان او را بسیار بریان کرده و پخته نیز میخورند. واین ms202 ملخ دوشاخ سرخ دارد، و دو چشم او از سر او بیرون آمده و از او آویخته.

و طبیعت این ملخ نیز گرم و خشک بود، و بهتر آن است که این ملخ را در فرن بریان کرده بخورند، و گوشت او جهت مرض جذام نفع تمام دارد. و بعضی گویند که طبیعت او گرم و تراست و خوردن آن مقوی باه بود، و بهترین آن تازه بود و نمکسود آن مولد سودااست و 10 مصلح آن روغن بادام بود، و ابن زهر گفته که چون آن را بکوبند با نخود سیاه و بر ناف ضماد کنند، حب الفزع را بیرون آورد؛ و گویند که چون خشک آن را سحق کنند و با فلفل در چشم کشند شبکوری ببرد، [1330] و ماسرجویه گوید: گرم و تر بود به اعتدال، و منی زیاده کند و شکم نرم دارد. و اربیان و روبیان نیز نام ملخ دریایی بود؛ و اهل اندلس آن را قمرون نامند. نوعی از عقرب باشد که دم خود را در رفتن بر زمین کشد، و حکم آن خواهد آمد، ان شاء الله تعالی، در حرف عین.

به ضم جیم و فتح را و ذال معجمه موش نر باشد، و گویند که نوعی از موش بود که بزرگ تراز یربوع بود، و در دم او سیاهی باشد؛ و جرذان جمع او است همچوصزدو صزدان؛ 20 وارض جرذة یعنی زمینی بسیار موش است، و کنیت او ابوجوال و ابوراشد و ابوالعدرج بود، ودر حرف فاخواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

و [ضباعه] زن مقداد گوید که روزی مقداد از برای حاجتی به بقیع خبخبه رفت، و خبخبه به فتح دو خای معجمه و سکون بای اول موضعی بود به نواحی مدینهآ طیبه. و چون مقداد در این خرابه درآمد جرذی دید که از سوراخی دیناری بیرون آورد، و هم چنین یکیک دینار بیرون میآورد تا هفده دینار تمام شد. ms203 بعد از آن و صلهای کرباس بیرون آورد که در طرف آن وصله دیناری دیگر بود، و مقداد آن هیجده دینار را با وصلهآ کرباس به در خانهآ پیغمبر علیه السلام[134a] آورد و اذن طلبید که در خانه در رود. چون مأذون شد، در خانه درآمد و پیغمبر را علیه السلام از آن حال خبر داد و گفت: ای رسول خدا! این صدقهآ جرذ را قبول بکنم یا نه؟ پیغمبر علیه السلام فرمود که ای مقداد! تو دست خود را به سوراخ جرذ بردی یا نه؟ مقداد گفت: به حق آن خدایی که تو را به حق به خلق فرستاده که [دست] به سوراخ او نبردم. 10 پیغمبر علیه السلام گفت: این رزقی است که خدا فرستاده، و به روایتی دیگر آنکه خدا تو را برکت بدهد در این مال.

گویند که زنی پیش قیس بن سعد بن عباده آمد، و او مردی کریم بود و با او گفت: جرذان خانهآ من بر عصا می روند یعنی ضعیفاند از آنکه خوردنی ندارند. سعد گفت: بگذارم 15 ایشان را که همچو شیر بجهند، بعد از آن خانهآ آن زن را از گندم و روغن و نان خورش پرکرد؛ و گویند که او را بر مردم بسیار قرض بسیار بود در زمانی که او بیمار شد، و مردم به عیادت او دیر میآمدند، پرسید که چون است که مردم به عیادت من دیر میآیند. گفتند که مردم قرض تو دارند و از تو شرم دارند. فرمود که در شهر منادی کردند که هرکه قرض قیس بن سعد بن عباده داشته باشد، ذمت او از حق قیس بن سعد بری باشد. بعد از این چندان مردم به عیادت او 20 آمدند که از کثرت[1340] تردد نردبان خانهآ او خراب شد.

و عروه گفته که قیس دعا میکرد و میگفت: خدایا! مرا مالی روزی کن که فعال راست نمی آید مگر به مال؛ و ms204 پدر او سعد در دعا میگفته که: خدایا! مرا حمدی و مجدی و برکتی ببخش که بزرگی نمی باشد مگربه فعال، و فعال نمیباشد مگربه مال. ای خدایا! مرا مال اندک

علی عظم زوره إذا القوم هشوا للفعال تقنعا

ضروبا بلحییه علی عظم زوره و ابن سیده گفته: فعال اسم فعل نیکو بود. مگس عسل بود، و جرست [النحل] العرفط تجرس یعنی مگس عسل خورد و میخورد درخت طلح را. و معنی جرس آواز پست پوشیده بود و عرفط به ضم عین درخت طلح است و مگس عسل چون درخت خورد، عسل او بدبو شود، زیرا که آن درخت صمغی بدبو دارد.

15 به کسر جیم و فتح و ضم، سه لغت مشهور است: جرو، سگبچهآ کوچک را گویند؛ و بچههای کوچک دیگر سباع را نیز جرو گویند. المثل: و در مثل میگویند: لا تقتن من کلب سوء جروا، یعنی بچهآ سگ بد را در خانه نگاه مدارید و تربیت مکنید،

و لو ولدث قفیرة جرو کلب لسب بذلک الجرو الکلابا کوچک هر چیزی را جرو میگویند مثل خیار کوچک و انار کوچک و سیب کوچک.

و طبرانی این حدیث را چنین روایت کرده که سگبچهای در زیر سریر پیغمبر علیه السلام مرده بود، و سه روز آن سگ بچه در زیر سریر بود، و وحی بر پیغمبر علیه السلام نیامد با وجود آنکه جبرئیل وعده داشت با پیغمبر علیهما السلام. پس پیغمبر علیه السلام به خوله که خادم او بود گفت: ای خوله! در خانهآ پیغمبر علیه السلام چه حادثه[ای] واقع شده که 15 جبرئیل به خانهآ او نمیآید. این گفت و به مسجد رفت، و خوله به پاک کردن خانه مشغول شد، و خانه را جاروب[136a] میکرد. چون جاروب را بر زیر سریر پیغمبر علیه السلام برد دید که چیزی گران در آنجا است. نیکو ملاحظه کرد. دید که سگبچهای مرده در آنجا افتاده. سگ بچه را به دست خود برداشت و در بیرون خانه انداخت. بعد از آن رسول علیه السلام آمد و ریش مبارک او میلرزید، و عادت او آن بود که در وقت نزول وحی میلرزید. پس به خوله 20 کفت: دثرینی، یعنی مرا بپوشان، و در این وقت جبرثآیل علیه ms206 السلام (والضحی. والیل اذا سجی. ما ودعک ربک و ما قلی)1 را به پیغمبر علیه السلام رسانید. و ابن عبدالبر گفته که اسناد این حدیث صحیح نیست، و صحیح آن است که «والضحی» در اول وحی فرو آمده، وقتی که مشرکین میگفتهاند که محمد را علیه السلام خدا ترک کرد خدای تعالی (والضحی)

و معاذ بن جبل گوید که در بنی اسرائیل مردی عقیم بود که او را هیچ فرزند نمیشد، و آن مرد از خانه چون بیرون میآمد، هر پسری کوچک را با زیور از مردم بنی اسرائیل که میدید، او را به خانهآ خود میبرد و میکشت و زیورش برمیداشت، و در خانهآ او گوی بود، آن گو را از کودکان کشته میانباشت. روزی [دو] پسر را که برادران هم بودند و زیور خوب داشتند به 5 خانه آورد و هردو را بکشت و زیورشان را برداشت. آن مرد را[1365] زنی بود، دایم او را نصیحت میکرد و میگفت که این کار مکن که عاقبت این کار خیر نیست، و خدا عزوجل روزی تو را به این کار به بلای عظیم گرفتار خواهد کرد؛ آن مرد گفت: اگر خدا مرا به این کار به بلا گرفتار میکرد، فلان روز که چنین کاری کردم مرا به بلا گرفتار میکرد. زن گفت که کاسهآ تو هنوز پر نشده بود. آن روز که پر شود تو را بخواهد به بلا گرفتار کرد. از قضا آن 10 روز که آن مرد آن دو برادر را بکشت، پدر ایشان پیش نبی آن زمان رفت و گفت: دو پسر من گم شدند. نبی گفت ایشان را هیچ لعبتی یا جروی بود. گفت: بلی. نبی گفت: آن جرو را بیاورید. چون جرو را آوردند، نبی انگشتری خود را در میان دو چشم جرو نهاد و جرو را گذاشت و گفت: همراه جرو باشید. هر خانه که اول ms207 جرو در او رود، پسران گم گشته در آنجااند، و جرو میرفت و خانه به خانه تفحص میکرد تا به خانهآ آن مرد رفت؛ و مردم همراه 15 جرو به درون خانه رفتند. آن دو برادر را کشته یافتند و بچههای دیگر را با ایشان کشته دیدند. آن مرد را گرفتند و پیش نبی بردند. نبی علیه السلام امر فرمود که آن مرد را بر دار کشیدند. چون بر دارش کشیدند زنش پیش او آمد و گفت: به تو نمی گفتم که عاقبت این کار تو را به بلا گرفتار خواهد کرد، و خدای[137a] تعالی تو را بی جزا نخواهد گذاشت؟! و تو میگفتی که اگر مرا خدا به بلا گرفتار میکرد، فلان روز که فلان کار کردم مرابه بلا گرفتار میکرد. من گفتم 20 کاسهآ تو آن زمان پر نشده بود، امروز تو را کاسه پرگشته و روزگارت برگشته.

پیغمبر علیه السلام فرموده چون قیامت نزدیک گردد، تجارت بسیار شود و مال وافرگردد و صاحب مال پیش مردم معظم و مکرم باشد؛ و فاحشه بسیار شود، و ظلم و تعدی سلاطین بسیار باشد و کودکان امیر و پادشاه مردم گردند، و زنان بسیار شوند، و مردم بازار در ترازو

[الخواص]: واز جملهآ خواص او آن است که اگر به زهرهآ او اسب دیوانه را سعوط کنند، دیوانگی او زایل گردد، و در لفظ صید خواهد آمد آنچه بخاری در صحیح جهت جری ذکر 15 کرده.

شتر بود خواه نر و خواه ماده، و ابن سیده گفته که جزور ناقه بود که او را جزر کنند یعنی بکشند، و جزایر جمع بود، و جزرات [1370] جمع جمع باشد همچو طرق و طرقات؛ و خرنق بنت هفان در شعر گفته:

لا یبعدن قومی الذین هم سم العداة و آفة الجزر

النازلون بکل مغترک والطیبون معاقد الأزر

و مجزوره موضع جزر بود، و معنی جزر ذبح بود، و جزور از گوسفند و بزنیز مأخوذ از جزر به معنی قطع است، و گویند که عمروبن عاص وقت مرگ میگفته: وقتی که مرا دفن کنید بر من خاک بیفشانید، بعد از آن چندان بر سر قبر من توقف کنید که کسی جزوری را نحرکند و گوشت او را قسمت کند تا به شما انسی بگیرم و رسولان خدا را ببینم که چون از من باز میگردند و میگویند که چرا مقدار توقف مردم بر قبر او بجز جزور و قسمت گوشت آن 5 تعیین کرده زیرا که خود مردی جزار بوده در مکه، و به این الفت داشته.

و حدیث کما تعیشون تموتون معین این معنی است. و جابر گوید مردی از پیغمبر علیهالسلام سؤال ms209 کرد که از گوشت و ضو بسازم یا نه؟ پیغمبر علیه السلام فرمود اگر خواهی بساز و اگر نخواهی مساز. پس آن مرد گفت از گوشت شتر وضو بسازم؛ و هم چنین براء بن عازب گوید که از پیغمبر علیه السلام سؤال کردند که از گوشت شتر وضو بسازیم یا نه؟ 10 پیغمبر علیهالسلام فرمود که از گوشت شتر وضو بسازید. دیگر پرسیدند که [138a] از گوشت گوسفند وضو بسازیم؟ گفت: از گوشت گوسفند وضو مسازید.

و نووی گوید که این دو حدیث در گوشت صحیح است، و حال آنکه مردم وضو از گوشت شتر نمیسازند؛ و جواب شافی از این دو حدیث نمیگویند. و ابن مسعود گوید که زمانی که پیغمبر علیه السلام در سجده بود عقبة بن ابی معیط سلای جزوری بر پشت مبارک 15 اوانداخت، و سلای جزور پوستی بود تنک که بچهآ جزور دراو میباشد. و پیغمبر علیه السلام هم چنان در سجده بود تا فاطمه رضی الله عنها آمد، و آن را از پشت مبارکش برداشت و نفرین کرد بر آن کس که این کار کرد و پیغمبر علیه السلام فرمود: اللهم علیک بالملأ من قریش اللهم علیک بابی جهل بن هشام و عتبة بن ربیعة و شیبة بن ربیعه وعقبة بن ابی معیط و امیة بن خلف و أبی بن خلف یعنی: ای خدایا! بر توباد که مگیری قوم قریش را و ابی جهل [بن 20 هشام] و عتبة [بن ربیعة] و شیبة [بن ربیعه] و عقبة [بن ابی معیط] وامیة [بن خلف] وأبیآ [بن خلف] را، و چون پیغمبر این نفرین بر ایشان کرد، در روز بدر بسیاری از قوم قریش کشته شدند، و این چند ملعون نیز در روز بدر کشته گشتند، و همه را در چاه بدر انداختند. و ابی مردی فربه بود. چون او را بر زمین می کشیدند مفاصل او از گرانی بدنش از یکدیگر جداشده، و بدنش پاره ms210 پاره [138b] گشته.

به فتح جیم و تشدید سین مهملهآ اول، حیوانی بود در جزایر، به حرکت چیزها را تجسس میکند و به دجال میگویند، و از جهت آن که جاسوس چیزها است او را جساسه نام کردهاند. و عبدالله بن عباس گوید جساسه دابة الارض بود که در قرآن مذکور است؛ و در جزیرهآ 5 دریایی قلزم است. و فاطمه بنت قیس گوید که پیغمبر علیه السلام روزی بر منبر رفت و خطبه آغاز کرد و گفت: ای مردمان! من شما را از برای ترسی و امیدی جمع نکردهام ولیکن جهت حدیثی جمع کردهام که تمیم داری به من گفته، و آن حدیث این است که تمیم [بن اوس بن خارجه] گفت که با سی نفر در کشتی بودیم و باد ما را به جزیره[ای] انداخت. و در آن جزیره حیوانی دیدیم. به او گفتیم تو چه چیزی؟ گفت: منم جساسه. گفتیم: به ما خبری بگو. 0 گفت: اگر شما خبر می خواهید به این دیر روید که در این دیر مردی است که به شما مشتاق است، و از همه چیزی خبردار است. و ما به سوی آن مرد رفتیم و تمیم داری، تمیم بن اوس بن خارجه بن سوید است. در سال سنهآ تسع مسلمان شده، و از پیغمبر هیجده حدیث روایت می کنند، و مسلم حدیث: الدین النصیحة از او روایت کرده، و از بزرگ ترین مناقب او آن است [139a]که پیغمبر از او حدیث جساسه روایت میکند، و در مدینه میبوده و بعد از قتل عثمان 15 به بیت المقدس رفته و مردی بسیار تهجد بوده؛ و اول کسی که در مسجد چراغ روشن کرده او بوده؛ و تمیم داری که در [دارین ] مذکوراست مردی نصرانی بوده.

همچو صرد و رطب، گه گردان باشد؛ و جعلان [به کسر جیم و عین ساکن] جمع اواست، و او را ابوجعران نیز گویند، و ms211 زعقوق نیز از اسامی او است، و فرج بهایم را میگزد و میگریزد؛ و بزرگ تر از خنفسا بود، و رنگ او بسیار سیاه میباشد.

و در شکم جعل نر سرخی باشد، و او دو شاخ دارد، و در جای گاو و گامیش بسیار می باشد، و از روث متولد میشود، و بیشتر از روث گاو متولد شود؛ و کار او آن است که نجاست را جمع میکند و ذخیره میسازد؛ و گاه باشد که وصلهآ نجاست را به تعب تمام به در سوراخ خانهآ خود ببرد و چون سوراخ خانهآ او تنگ باشد، و آن وصلهآ بزرگ در او نگنجد به ضرورت آن را بگذارد، و بعضی مردم جمع کنندهآ دنیا را به آن تشبیه کردهاند، چه نجاست دنیا را بسیار جمع میکند و به سوراخ گور میرساند، و در بیرون سوراخ گور میگذارد؛ و چون به 15 نجاست خوی دارد، از بوی گل هلاک میگردد؛ و باز از بوی نجاست زنده میشود؛ و ابوالطیب گفته:

[مصراع]

کما تضر ریاح الوزد بآلجعل[1390]

و او دو پر دارد که در غیر وقت پریدن دیده نمیشود؛ و شش پادارد، و کوهان او بسیار 15 بلند است؛ و چون نجاست را به خانه میبرد باز پس میرود؛ و با وجود آنکه چنین میرود راه به خانه میبرد؛ و مردمی را که در خواباند. میپاید، چون یکی از ایشان بیدار گردد و به قضای حاجت رود، جعل از پی او برود تا نجاستش را بردارد و به خانهآ خود برد؛ و در حدیث آمد که گناه بنی آدم جعل را در سوراخ خود می کشد. و ابن مسعود چون آیت (و لو یواخذ الله الناس بما کسبوا ما ترک علی ظهرها من دابة»1 25 میخوانده گفته نزدیک است که جعل در خانهآ خود از گناه بنی آدم در عذاب میباشد. و مجاهد در تفسیر آیت (و یلعنهم اللأعنون)2 گفته که دواب زمین و ms212 جعل و خنفسا از قطرهآ باران رحمت محروم میگردند به واسطهآ گناه بنی آدم؛ و ابو هریره گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که خدا عز و علا از شما غیبت جاهلیت و تفاخر آن به پدران برده، شما همه فرزندان

بچه بز چهار ماهله] بود که از مادر جدا شده باشد، و نر را جفر بزرگ است، و چون پهلوی بز چهارماهه بزرگ میباشد، او را این نام کردهاند؛ و اجفار و جفار جمع او است، و حلال است: و ms213 محرم اگر[1400] یربوع را بکشد، به جفریا جفره فدیه بدهد.

حیوانی بود که نجاست خورد مثل گاو و غیر آن؛ و جله زبل و نجاست بود؛ وجلاله چون جله میخورد او را این نام کردهاند؛ و پیغمبر علیه السلام فرموده باید که کسی بر جلاله سوار نشود و گوشت و شیر او نخورد، و نانخورش بر پشت او بار نکند تا چهل روز متصل او را علف ندهد و نگذارد که نجاست بخورد. و ابن عباس فرموده که پیغمبر علیه السلام فرموده آب از دهن مشک نخورند و بر جلاله سوار نشوند، و گوشت مجثمه را نخورند؛ و مجثمه حیوانی بود که او را نشانهآ تیر سازند تا به ضرب تیر بمیرد؛ و مجثمه در مرغ و ارنب و اشباه ایشان بسیار باشد؛ و جثم الطائر جثوماای لص بالأرض، یعنی به زمین چسبید، و جثوم در طیر به منزلهآ بروک بود در شتر.

جلم نوعی از صقر بود، و آن را یویو خوانند، و در حرف یا خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

شتر نر بود و جمال و اجمال و جمایل و جمالات او بود. قال الله تعالی: (کانه جمالت صفر»1 وجمالات برقول اکثر جمع جمل است، همچو رجل و رجالات؛ و ابن عباس و سعید بن جبیر گفتهاند که جمالات ریسمانهای بزرگ کشتی بود که مستدیر جمع کرده باشند به 15 [141a] نوعی که بسیار بزرگ نماید. و هم ابن عباس گفته که جمالات وصلههای بزرگ مس باشد. و شتر نر چون چهار ساله شد او را جمل گویند؛ و جملی که عایشه در واقعهآ جمل به او سوار بوده یعلی بن امیه به او داده بوده، و به چهارصد درهم آن راخریده بوده؛ و گویند به دویست دست و هشتاد کف در آن روز جهت آن جمل بریده شده، هروقت که دستی به شمشیر بریده می شده کسی دیگر مهار آن را می گرفته، و ms214 در این معنی گفتهاند:

و از این حدیث حال ظلم لشکر عایشه [1410] مفهوم میشود، و قول حق سبحانه و تعالی، (حتی یلج الجمل فی سم الخیاط)1 همین شتراست؛ یعنی کافران به بهشت نمیروند تا وقتی که شتر در سوراخ سوزن برود؛ و این تعلیق به محال است بر قول مفسرین؛ و بر مذهب 15 فقیر محال نیست چراکه تخلخل و تکاثف در اجسام ذی مقدار جایز است، پس جایز باشد که جمل به قدرت الهی متکاثف شود و مقدارش کوچک گردد چنانکه تواند در سوراخ سوزن رفتن. و ابن عباس جمل به ضم و تشدید میم خوانده و تفسیر به ریسمان کشتی کرده؛ و شتر اگرچه حیوانی بزرگ است اما کم عقل است چنانکه در شعر است: لقد عظم البعیر بغتر لب لم یستغن بالعظم البعیر

و عرباض بن ساریه گفته که پیغمبر علیه السلام وعظی گفت جهت ما که دلها از آن وعظ بترسید و از چشمها اشک روان گردید. ماگفتیم: ای رسول! بر حق وعظی فرمودی و این وعظ مثل وعظ کسی ms215 بود که وداع یاران کند. پس به ما چه وصیت میکنی که تا بعد از تو به آن عمل

و خطابی گفته که حدیث وائل صحیح تر است از حدیث ابوهریره، و حدیث وائل آن است که پیغمبر علیه السلام فرموده که اگر کسی سجده کند باید که اول زانو به زمین نهد، بعد از آن دست؛ و اگر برخیزد اول دست از زمین بردارد و بعد از آن زانو؛ و جابر بن عبدالله گوید که با پیغمبر علیه السلام بودم و من بر شتری سوار بودم، و آن شتر از رفتن عاجز ماند و از ضعف به راه نمی رفت. پیغمبر علیه السلام سرچوبی در بدن آن ms216 شترفرو برد و دعاکرد و گفت 15 مرا که سوار شو. چون سوار شدم، چنان تند و تیز میرفت که سبقت بر همه شتران [1420] گرفت. پس پیغمبر علیه السلام گفت چون میبینی شتر خود را؟ گفتم: برکت تو به او رسیده. پیغمبر گفت: شتر را نمیفروشی، و مرا غیر از آن ناضحی نبود، و من شرم داشتم که بگویم نمی فروشم. گفتم: میفروشم، و دایم پیغمبر در بها زیادت میکرد و مرا میگفت: خدا تو را بیامرزد تا آخر به یک وقیه طلا شترم را به او فروختم به شرط آنکه براو سوار شوم تا مدینه. 20

چون به مدینه رسیدم، پیغمبر علیه السلام با بلال حبشی گفت: بهای شتربده و زیاده، و شتر را نیز بده. بلال بهای شتر زیاده داد و شتر را نیز به من داد. و جابرگوید که آن شب پیغمبر علیه السلام پانزده [بار] جهت من آمرزش از خدا عز و علا طلبید؛ واز این حدیث معلوم شد که بیع به شرط جایز بوده؛ و سهیلی گفته که حکمت در خریدن آن شترو زیاده بهای آن دادن،

و عبدالله بن جعفر گوید که پیغمبر علیه السلام در حایط انصاریان رفت و در آن حایط جملی دید، و چون جمل نیز پیغمبر را دید از چشم او اشک ببارید. پس پیغمبر علیه السلام 10 دست مبارک بر کوهان شتر بمالید. شتر از گریه ساکن گردید و پیغمبر فرمود صاحب این شترکیست؟ جوانی انصاری آمد و گفت: صاحب این شتر منم. پیغمبر علیه السلام فرمود از خدانمی ترسی؟ این شتراز تو شکایت میکند و میگوید که تواو را گرسنه میگذاری و بدن او را به تعب و مشقت میداری. و جابر گوید که با پیغمبر علیه السلام در غزای ذات الرقاع بودیم. چون به حرة واقم رسیدیم، جملی آمد تا بنزدیک پیغمبر علیه السلام رسید، و 15 سر بر دوش پیغمبر رسانید و به او چیزی میگفت. پیغمبر علیه السلام فرمود که این شتر پناه به من میآورد از جفای صاحبش، و میگوید که صاحبش دو سال است که بر او زراعت میکند، و این زمان که علت گر پیدا کرده و لاغر شده، میخواهد که او را بکشد. ای جابر! برخیز[1430] و صاحب او را پیش من آور. جابر گفت: من صاحب او را نمی شناسم. پیغمبر علیه السلام فرمود که شتر تو را دلالت بر صاحب میکند. 20جابر گفت که شتر در پیش میرفت. چون به مجلس بنی خطمه رسید، ایستاد. من گفتم کجا است صاحب این شتر. گفتند: فلان بن فلان. به او گفتم: پیغمبر علیه السلام تو را می طلبد. آن مرد بیرون آمد و پیش رسول علیه السلام حاضر شد. پیغمبر علیه السلام به او گفت: این شترگمان میبرد که تو مدتی براو زراعت کردهای تابه مرتبهای که به مرض گر گرفتار شده، و

و[احمد] بن عطاء رودباری گوید که من بر شتری سوار بودم و پای آن شتردر ریگ فرو رفت، من گفتم: جل الله، شتر نیز گفت: جل الله.

مثل: و در مثل میگویند: [1442] الجمل من جوفه مجتر، یعنی شتر از اندرون خود میخورد. این مثل جهت کسی میگویند که از کیسهآ خود خورد تا منتفع شود به چیزی که به 10 ضرر به او باز گردد. و هم چنین میگویند: اخلف من بول الجمل، یعنی مخالف تراست از بول شتر، و میگویند که وقع القوم فی سلا جمل، یعنی مردم را در سلای شتر واقع گردانید. این مثل جهت کسی میزنند که مردم را در غایت شدت و نهایت مشقت واقع گردانیده باشد، هم چنان که در وقت شدت میگویند: بلغ السکین العظم، یعنی کارد به استخوان رسیده. و سلا پوستی تنک بود که در شکم حیوانات بود، و بچهآ ایشان در او میباشد. و چون شترنر را سلا 15 نمیباشد، این مثل جهت کنایت وقوع در کمال شدت و مشقت میزنند، هم چنان که در مثل می گویند: اعز من الابلق العقوق؛ و در مثل میگویند: التمر فی البثر و علی ظهر الجمل، یعنی خرما در چاه است و بر پشت شتر؛ و اصل این مثل آن است که به شتر آب از چاه میکشند، و درخت خرما را به آن آب میدهند، و خرما ms219 از آن آب حاصل میشود. پس چون چاه و پشت شتر سبب وجود خرما است در مثل گفتهاند که خرما در چاه است و بر پشت شتر.

و در جاهلیت مردی بر بالای تلی از تلهای مدینه میرفته در وقت خرما و میگفته: کجا است[144b] آن کسی که آب چاه را بر پشت شتر میکشیده و به نخل میداده و عاقبت آن در ثمرهآ آن یافته؛ و این مثل به آن نزدیک است که میگویند: عندالصباح یخمد القوم السری، یعنی در وقت صباح مردم مدح شبگیر کنند، زیرا که در صباح به منزل رسیدهاند و فایدهآ

[شعر]

اذا انت لم تزرع وأنصرت حاصدا ندمت علی التفریط فی زمن الزرع

گر نکاری به وقت تخم نکو تو پشیمان شوی به وقت درو 5 میگویند:

تسألنی ام الولید جملا یمشی رویدا و یکون اولا یعنی ام الولید از من شتری می طلبد که آهسته رود، و پیشتر از همه شتران باشد. این مثل در مطلوبی میزنند که متوقع الحصول نباشد؛ و در مثل میگویند: یمشی رویدا، جهت کسی میزننداین مثل که به مطلوب خود به آهستگی برسد، و میگویند که، لآناقتی فیها و لا جملی؛ 10 و معنی این در حرف نون خواهد آمد. ماهیای بود که درازی او سی گزباشد. و در حدیث ابی عبیده مذکوراست که جمل البحر شبیه به شتربود، و گوشت او حلال است.

به جیم و نون و با و را، همچو مقعد، بچهآ حباری بود. و سیبویه به آن تمثیل نموده، و 5 سیرافی تفسیر این نموده؛ و در قاموس مذکور است که شتر نر فربه کوتاه را جنبر خوانند؛ و جنثر به جیم و نون و ثاء مثلثه و ms220 رای مهمله همچو جعفر، شتری ضخم فربه باشد و جناثآر جمع او بود.

نوعی از ملخ بود و گویند جراد نر باشد، و جنادب جمع او است جندب؛ و سیبویه گفته 10 نون او زاید است؛ و جاحظ گفته که این حیوان به ذراع خود وقت شدت حرارت هوا گوی در گل میکند و در گل فرو میرود، و در وقت شدت گرما نیز میپرد؛ و در حدیث مذکور است مثل آنچه خدا مرا به آن فرستاده، مثل کسی است که آتش افروخته باشد و جنادب خود را در آن آتش اندازند. و ابن مسعود گوید که رسول علیه السلام نماز پیشین میگذارد و جنادب از گرمی ریگ زمین بر زمین می جستند. همچو قنفذ، جندب سیاه بود. ابن سیده گفته او را دو شاخ دراز باشد. و این غلیظ تر از جنادب بود، و گوشت او خورده نمیشود.

و ابی دردا گفته که پیغمبر علیهالسلام فرموده که خدا جن را سه صنف آفریده؛ صنفی 10 ماراناند، و صنفی همچوباد در هوا؛ و صنفی همچوبنی ms221 آدم، برایشان حساب و عقاب آخرت باشد؛ و بنی آدم را نیز سه صنف آفریده: صنفی همچوبهایم، کما قال: (هم الا کالأنعام بل هم اضل سبیلا»1 و صنفی جسدهای ایشان چون جسد انسان بود، ولیکن ارواح ایشان ارواح شیاطین باشد؛ و صنفی دیگر سایهآ خدا باشند روزی که هیچ سایهای[146a] غیر سایهآ خدا نباشد، و اجماع امت بر آن است که پیغمبر علیه السلام هم چنانکه به انس مبعوث بود، به 15 جن نیز مبعوث بود؛ و دلیل بر این قول الله تعالی بود که فرمود: (و أوحی الی هذا آلقرآن لأنذرکم به و من بلغ)2، یعنی به من این قرآن به وحی آمده تا شما را بترسانم. و هرکه را به او برسد برسانم و این قرآن به جنیان نیز رسیده.

پس پیغمبر علیه السلام به ایشان نیز مبعوث باشد و قول سبحانه «تبارک الذی نزل الفرقان علی عبده لیکون للعالمین نذیرا)3 دلیل است برآن که مبعوث به جنیان نیز باشد، زیرا که ایشان 20 نیز عالمیاناند، وقوله سبحانه (و ما ازسلناک الا رحمة للعالمین)4 دلیل است بر آنکه پیغمبر علیه السلام مبعوث به جن وانس و ملک نیز باشد، (و ما ازسلناک الا کافة للناس» 5 نیز دلیل است بر بعثت او به جن، زیرا که لفظ ناس را همچنان که بر آدمی اطلاق می کنند بر جنی نیز

و فقیر میگوید ایشان را گویند زیرا که ایشان به بزرگی ذات و کمال صفات گراناند هم چنان که در حدیث آمده؛ ترکت فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی، که کتاب الله را و اهل بیت 5 ثقلان خوانده بنا بر بزرگی [1460] ایشان، و همچنان ms222 که قرآن را قول ثقیل گفته، و از این جهت پیغمبر علیه السلام مبعوث است به ایشان. نیز گفتهاند که بعضی از جن مقربین و ابرارند، هم چنانکه بعضی از انس نیز هم چنیناند. و ابوحنیفه و لیث در این خلاف کردهاند و گفته ثواب مؤمنین ایشان آن است که از عذاب خلاص شوند، و اکثر علما مخالفت ایشان کردهاند. و ابویوسف و محمد نیز به ایشان مخالفت کردهاند و گفتهاند. ایشان را دلیلی براین 1 مدعانیست غیر از آیت (و یجزکم من عذاب آلیم)2 و آیت (فلا یخاف بخسا ولارهقا)3. واین دو آیت دلیل بر این مدعا نمیتواند بود، زیرا که میتواند بود که خدای عزوجل جنیان را از عذاب خلاص کند، و از خوف ایمن سازد، و ایشان را داخل ابرار و مقربین گرداند.

و دو جواب دیگر از این گفتهاند یکی آنکه در این دو آیت ذکر ثواب نیست؛ و یکی دیگر آنکه مضمون دو آیت حکایت است از قول جنیان؛ و چون ایشان احوال ثواب خود 15 نمیدانستهاند از آن ساکت گشتهاند و گفتهاند که ایشان چون به جنت روند با آدمیان نباشند، بلکه در وسط جنت باشند؛ و از احادیثی که دلالت بر عموم بعثت میکند یکی آن است که پیغمبر علیه السلام فرموده که [147a] اعطیت جوامع الکلم، یعنی به من داده شده کلماتی که هریک جامع معنی باشد؛ و یکی آن است که فرموده: أزسلت الی الناس کافة، یعنی فرستاده شدهام به جمیع مردم، و یکی آن که فرموده: بعثت الی الاسشود والأخمر، یعنی مبعوث شدهام به 20 سیاه وسفید4، یعنی به هر شخص.

و ابن مسعود گوید که شبی با پیغمبر علیه السلام بودیم و در آن شب پیغمبر علیه السلام را گم کردیم، و هرچند در وادیها و شعبها گشتیم او را نیافتیم، گفتیم: غولی برده باشد، و در آن

و زبیر بن عوام گوید که روزی پیغمبر علیه السلام با مانماز صبح گزارد در مسجد مدینه، 10 و بعد از نماز گفت کدام شخص از شما همراه من میآید که امشب من پیش طایفهآ جن می روم، و همه صحابه ساکت گشتند؛ و این سخن را پیغمبر علیه السلام سه بارگفت، و هیچ کس جواب او نداد. پیغمبر علیه السلام بر من بگذشت و دست مرا گرفت. من همراه او رفتم چندان که از کوههای مدینه دور شد، و ما به زمین براز رسیدیم، و در این زمین مردمی درازبالا چون نیزهآ عربان دیدم، و از دیدن ایشان لرزه براندام من افتاد، چنانکه پای من بر زمین 15 ثابت نمیشد. چون به نزدیک ایشان رسیدیم، پیغمبر به انگشت ابهام پای خود در زمین دایرهای کشید و گفت: در میان این دایره بنشین. چون من در درون دایره بنشستم، آن ترس و لرزه تمام از من برفت، و پیغمبر علیه السلام در میان من و ایشان بود، و بر ایشان قرآن خواند به آواز بلند تا ms224 وقت صبح.

بعد از آن به جانب من آمد و بر من گذشت و گفت: به من برس. و من با او میرفتم. هنوزاز 20 آن موضع دور نشده بودیم، گفت: به جانب من التفات و نظر کن و ببین که [148a] یکی از ایشان را میبینی یانه؟ چون من نگاه کردم، سیاهی عظیم دیدم. گفتم سیاهی ای بزرگ میبینم. پیغمبر علیه السلام سر مبارک خود به زمین نزدیک کرد و استخوانی با پشکلی به جانب ایشان انداخت و گفت: اینها جنیان نصیبین بودند و از من زاد طلب کردند. گفتم زاد شما هر استخوان و هر پشکل بود؛ و زبیر گفته که هیچ کس را جایز نیست که استنجا به استخوان و

من آن شب در میان آن دایره بودم تا وقت سحر که پیغمبر علیه السلام آمد و در دست او 5 استخوانی و پشکل و زغالی بود، و مرا گفت که هرگاه که به بیت الخلا روی استنجا به هیچ یکی از اینها مکن. چون صباح کردم گفتم نمیدانم آن موضعی را که پیغمبر علیه السلام در آنجا امشب بوده رفتم و مکان هفتاد شتر دیدم؛ و امام شافعی روایت کند که مردی از انصار رفت که نماز خفتن بگذارد، جنیان کافر او را اسیر کردند و چند سال [148b] بر این بگذشت؛ و زن او را در مدینه به شوهری دیگر دادند.

و در زمان امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه آن مرد در مدینه پیداشد. ms225 امیرالمؤمنین از حال او پرسید. گفت: مرا جنیان ربودند و مدتی مدید در میان ایشان بودم؛ و طایفهای از جنیان مسلمان به آن جنیان کافر که مرا اسیر کرده بودند غزاکردند و بر ایشان غالب گشتند، و مردم ایشان را اسیر کردند، و من در میان آن اسیران بودم، چون طایفهآ غازیان دانستند که من مسلمانام گفتند تو را اسیر کردن و سبی نمودن حلال نیست. تو اگر میخواهی در میان ما 15 باش، و اگر میخواهی تو را به وطن خود برسانیم. من اختیار وطن کردم. مرا به مدینه رسانیدند. امیرالمؤمنین مرا از طعام ایشان پرسید. گفت: طعام ایشان باقلا است و هرچیز که نام خدابر آن ذکر نکرده باشند. دیگر امیرالمؤمنین از شراب ایشان پرسید. گفت شراب ایشان جدف بود. و در تفسیر جدف اختلاف است. بعضی گفتهاند جدف کف باشد چرا که آن را از آب جدف میکنند و از روی آن برمیدارند. و بعضی گفتهاند نباتی بود که میبرند و 29 میخورند؛ و بعضی گفتهاند هر ظرف آبی که سر آن نپوشیده باشند آن جدف باشد.

و ابن عطیه نقل کرده که [149a] اجماع امت بر آن است که جن متعبدند به این شریعت نبوی بخصوص، و نبی مبعوث است به ثقلین؛ و از مجاهد نقل میکنند که جنیان به جنت می روند ولیکن طعام و شراب جنت نمی خورند، و خدای عزوجل به ایشان تسبیح و تقدیس

مثل: قال عفریت من الجن؛ وابو هریره گوید که پیغمبر علیه السلام می فرماید که عفریتی از جن دوش میخواست که نماز مرا ببرد. پس من گلوی او را گرفتم و میخواستم که او رادر 15 ستونی از ستونهای مسجد ببندم تا کودکان با او بازی کنند، ولیکن به یاد آوردم دعای برادرم سلیمان علیه السلام که فرمود: (رب اغفرلی وهب لی ملکا لا ینبغی لآحد من بعدی)3؛ و پیغمبر علیه السلام فرموده که در مدینه قومی از جن هستند که مسلمان شدهاند، و هم چنین فرموده که نمیشنود آواز مؤذن رانه جنی و نه آدمی و نه هیچ چیز مگر آنکه فردای قیامت جهت او گواهی بدهند.

و ابن مسعود روایت کند که پیغمبر علیه السلام فرمود که هیچ کس نیست از شما مگر آنکه به او قرین او هست از جن. صحابه گفتند: با تو نیز قرین هست؟ فرمود که با من هست، ولیکن خدای تعالی مرا بر او یاری داده و مسلمان گشته، و مرا جز نیکویی و عمل صالح نمیفرماید؛ و اجماع امت بر آن است که پیغمبر علیه السلام از شیطان معصوم است؛ و

و گویند که ماری به خانهآ ابودنیا آمد و آثار تشنگی در آن مار پیدا بود. ابودنیا آبی به آن مار 15 داد، بعد از آن مار بمرد، و ابودنیا آن را دفن کرد. پس در شب جنیان پیش او آمدند و سلام بر او کردند و گفتند: این مارجنی بود از جن نصیبین، و مسلمان بود و در غایت صلاح و تقوی بود، و نام او زوبعه بود. و گویند عمربن عبدالعزیز به زمین فلات میرفت. ماری مرده دید. ردای خود را کفن ms228 آن مار ساخت و آن را در قبری دفن کرد. عمربن عبدالعزیز بعد از آن آوازی شنید که کسی گفت: ای سرق! از پیغمبر شنیدهام که گفته زود باشد که در زمین فلات بمیری و تو را 20 مردی صالح کفن سازد و دفن کند. بعد از آن عمر گفت: خدابر تو رحمت کند، تو چه کسی؟ گفت: من از آن جنیانم که قرآن از پیغمبر علیه السلام شنیدهاند؛ و غیر از من و سرق کسی از ایشان نمانده بود. و سرق این است که مرد و توکفنش کردی.

و عمار یاسر گفته که با رسول غزای جن [1510] و انس کردهام. گفتند: غزای جن کجا

عبدالله بن [152a] حسین مصیصی گوید که به طرسوس رفتم. شنیدم که اینجا زنی است که جنی را دیده که از پیغمبر علیه السلام قرآن شنیده. پس پیش آن زن آمدم. دیدم زنی را که بر پشت افتاده، و گفتم: ای زن! دیدهای آن جنی را که پیش رسول آمدند و قرآن از او شنیدند. 15 گفت: بلی دیدهام.

و عبدالله سمحج که رسول علیه السلام او را عبدالله نام کرده، گفت که به رسول علیه السلام گفتم که خدا عز و علا پیش از آنکه آسمان و زمین بیافریند در کجا بود؟ پیغمبر علیه السلام گفت: بر ماهی از نور که تلجلج میکرد نور؛ و شنیدم که میگفت که مریض نباشد که پیش او سورهآ یس بخوانند مگرنه آنکه آن مریض چون بمیرد سیراب بمیرد و در قبر سیراب 20 برود و روز قیامت سیراب محشور گردد.

و انس بن مالک گفته که من با رسول علیه السلام بودم، و در بیرون کوههای مکه ناگاه پیری تکیه بر عصای کرده دوچار ما خورد. پیغمبر علیه السلام گفت: راه رفتن جنی است و نعمت جنی است. آن پیر گفت: بلی! پیغمبر گفت: از کدام جنی؟ گفت: منم: هامة بن هیم بن

و شبی عمربن الخطاب به ابن عباس رضی الله عنهم گفته: حدیثی بگو که مرا در عجب 10 آورد. ابن عباس گفت: خزیم بن فاتک اسدی گفت که من به طلب شتران خود میرفتم و در ابرق العناق بدیشان رسیدم و آن شتران را زانو بستم، و ذراع بکرهای از آنها بالش خود کردم؛ یعنی سر بر زانوی آن نهادم، و از ترس جن گفتم: من پناه میبرم به بزرگ این وادی. ناگاههاتفی گفت: ویحک عذ بالله ذی الجلال منزل الحرام والحلال

ووحدالله و لا تبال ما هول ذا الجن من الاهوال پس من گفتم:

یا ایها الداعی بما تخیل ا رشد عندک ام تضلیل پس آن هاتف گفت: هذا رسول الله ذو الخیرات جاءبیاسین وحامیمات

[153a] یأمر بالصوم و بالصلاة و یزجر الناس عن الهنات

ابوخزیم بن فاتک گوید که من گفتم که خدا بر تو رحمت کند، تو چه کسی؟ گفت: منم مالک بن مالک، رسول مرا به جن اهل نجد فرستاد. و [ابو] خزیم بن فاتک گوید: من گفتم: اگر کسی بودی که شتران مرا نگاه داشتی من پیش رسول میرفتم. مالک گفت. من ایشان را به

و عبدالله بن مسعود رضی الله عنه گوید: یکی از اصحاب پیغمبر علیه السلام ملاقات با یکی از جن کرد و با هم کشتی گرفتند. صحابی جنی را انداخت و به جنی گفت: تن تو را تنک و لاغر میبینم، و ذراع تو به ذراع سگ میماند، آیا همه جنیان همچنیناند یا تو در[1530] 10 میان ایشان چنینی؟ جنی گفت: والله! من ضعیفم ولکن یک بار دیگر با من کشتی بگیر، اگر مرا بیندازی تو را چیزی تعلیم دهم که به تو نفع دهد. بار دوم هم جنی را انداخت. جنی به صحابی گفت: (الله لا اله الا هو الحی القیوم»1 را میخوانی. گفت: میخوانم. گفت: تو آن را در خانهای نخوانی مگر آنکه شیطان از آن خانه بیرون رود و بادی از او جداشود. همچنان که از خرجدا میشود، و تا صباح نشود باز نیاید. و گویند ابلیس چون از جنت بیرون آمد، هردو کف دست 15 خود بر تهیگاه خود نهاده میگفت: چه کنم چه کنم؟!

و مشهور آن است که جمیع جن از ذریت ابلیساند، هم چنان که جمیع بنی آدم از ذریت آدماند؛ و این دلیل است بر آنکه ابلیس از ملایکه نیست بلکه از جن است، از برای آنکه ملایکه را نسل نمیباشد؛ و گویند که جن جنس است و انواع دارد، و ابلیس یکی از ایشان است، و از ملایکه است به نص قرآن، و جنی کافر را شیطان گویند؛ و کنیت ابلیس ابومره بود؛ 20 و علما اختلاف کردهاند که ابلیس از ملایکه است یا از جن؛ و هم چنین اختلاف کردهاند که لفظ ابلیس عربی است یا عجمی؛ و ms232 صحیح آن است که از ملایکه است، و لفظ ابلیس عجمی است؛ و اکثراهل تفسیر گفتهاند ابلیس را به جهت آنکه ابلاس و یأس از رحمت حق دارد،

و عبدالرحمن [بن زید و شهر] بن حوشب و حسن گفتهاند که ابلیس هرگز از ملایکه 5 نبوده، و استثنا در آیهآ (فسجد الملائکة کلهم اجمعون. الا ابلیس)1، استثنای منقطع است؛ و مستثنی داخل در مستثنی منه نیست؛ و اینچنین استثنا در کلام عرب بسیار است. و قول مفسرین این است که ابلیس ابوالجن است، هم چنان که آدم ابوالبشر است؛ و مردی به حسن گفته ابلیس هرگز به خواب میرود؟ و حسن گفته اگر او خواب میداشتی ما راحتی میداشتیم، و خلاصی مؤمن از او نیست مگر به تقوی و طهارت. 0و در احیاء مذکوراست که بندهای اگر از یاد خدا یک لحظه غافل باشد قرین او نباشد مگر شیطان؛ وقول حق سبحانه، (و من یعش عن ذکر الرحمن نقیض له شیطانا فهوله قرین» 2 اشارت است به این، و پیغمبر علیه السلام فرموده که خدا عز و علاجوان فارغ از ذکر خدا را دوست نمیدارد، زیرا که جوان چون از ذکر خدا غافل شود ظاهر خود را مشغول به امر مباح که معین دین او باشد نساخت. شیطان در دل او خانه بسازد و بیضهای بنهد و بچهای از [154] بیضه 15 بیرون آورد، و بچههای او نیز بیضه بنهند و بچههای دیگر بکنند، و هم چنین نسل شیطان در دل او زیاده گردد؛ و گویند که هیچ حیوان از شیطان زودتر نسل و ذریت پیدا نمیکند زیرا که شیطان از آتش مخلوق ms233 است، و آتش اگر علف خشک بیابد زود میزاید و هیچ منقطع نمی شود.

و حسین حلاج گفته که نفس آتشی است، اگر او را مشغول به حق نسازی او تو را مشغول 20 گرداند به باطل؛ و عمر بن دینار در تفسیر آیت (ما کانوالیؤمنوا الا ان یشاء الله»3 گفته اگر خواستی که بندگان او گناه نکنند ابلیس را نیافریدی؛ و این سخن را در قرآن خود بیان کرده میداند آنکه میداند و نمیداند آنکه نمیداند، (ما آنتم علیه بفاتنین) 4، اشاره به این است؛ و

فقیر میگوید که شاید که قول ابلیس (انا خیر منه)2 بنا بر زعم خودش باشد، و بر تقدیر 10 کفر لازم نیاید. چه محصل کلام استفسار باشد از حکمه در امر به سجود ملایکه از قبیل قول ملائکه: (اتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء)3، وحق سخن آن است که نمییتوان ms234 گفت، و عاقل اگر میل در آیهآ کریمهآ (آن دعوتکم فاشتجبتم لی)4، بکند حقیقت ابلیس بداند منه. و حق این است که ثانیا کافر گشته، و هم چنین اختلاف است در آنکه کفر او از جهل بوده یا از عناد؛ ولیکن اختلاف نیست در آنکه قبل از کفر عالم بالله بوده، پس آن کس که میگوید که کفر 15 او عناد است، میگوید که در حال علم او به خدا کافرشده به او؛ و آنکس که میگوید کفر او از جهل است، میگوید که در وقت کفر علم او زایل شده.

و ابن عطیه گفته که گفر با ابقاء علم بعید است؛ وعلما اختلاف کردهاند در آنکه به جن پیغمبری دیگر از جنس ایشان پیش از پیغمبر ما، محمد صلی الله علیه و سلم مبعوث شده یا نه. ضحای گفته که مبعوث شده به دلیل قوله [1550] سبحانه (نا مغشر الجن و الانس الم یأتکم 20 رسل منکم)5 یعنی آیا نیامدند به شما ای جمع جن و بشر پیغمبران از جنس شما؟ و اهل تحقیق بر آناند که پیغمبری دیگر به ایشان از جنس ایشان مبعوث نشده، بلکه پیغمبر ایشان از

و بعضی گفتهاند مراد از جن و انس در این آیت اهل ایمان هر دو طایفه است، چه اهل ایمان [156a] جهت عبادت مخلوقاند، واهل شقاوت جهت شقاوت و عصیان؛ و بعضی گفتهاند که عام است ولیکن معنی آیت این است که این هر دو طایفه را جهت امر به عبادت آفریدهام؛ و بعضی گفتهاند که معنی عبادت توحید است، یعنی ایشان را نیافریدهام مگر از 15 برای توحید. اگرکسی گوید که ملایکه را نیز جهت عبادت و توحید آفریده، پس جزای ایشان را در آیت ذکر نفرموده، جواب آن است که اقتصار به ذکر فریفتن جهت کثرت کفر ایشان است، وملایکه را خدای تعالی از کفر معصوم داشته.

و گفتهاند که تقدیم جن بر انس جهت آن است که انس به واسطهآ نون مخففه و سین مهموسه خفیف است و ثقیل را بر خفیف تقدیم کردن انسب است، و این جواب چیزی 20 نیست. و جواب معقول آن است که تکلیف انس مشهور است و تکلیف جن مشهور نیست بلکه بعضی مردم انکار وجود جن میکنند، و بعضی انکار تکلیف ایشان میکنند. پس تقدیم جن به واسطهآ اهتمام به شأن ایشان است؛ و اختلاف کردهاند در آنکه نکاح جن به انس جایز است یا نه.

حسن بصری گفته که جایزاست به حضور دو گواه؛ و شیخ عمادالدین و غیر او گفتهاند که جایز نیست به دلیل قوله سبحانه (آن خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا لنها»1 یعنی خدای تعالی گردانیده [1565] از برای شما ازواج شما را از نفس شما، و چون جن از نفس انس نیست جهت زوجیت او نشاید، و به ms236 دلیل قوله: (و من آیاته آن خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها)2 یعنی و بعضی از آیات خدا آن است که زنانی از نفس شما جهت سکون و ه راحت شما آفریده، و معنی سکون و رحمت در این آیت جماع است، و چون جن از نفس انس نیست جهت زوجیت او نشاید، و چنانکه تصریح کردهاند که جایزنیست تزویج ایشان؛ و حسن و قتاده مکروه داشتهاند تزویج ایشان را و روایت کنند که پیغمبر علیه السلام نهی از نکاح جن فرموده، و زید اعمی میگفته که خدایا مرا روزی کن جنیهای که به او تزویج کنم، و هر جا بروم همراه من باشد. و نعیم بن سالم بن قنبر مولای علی بن ابی طالب گفته که تزویج 10 کردم به زنی جنی ولیکن دیگر به او رجوع نکردم. و پیغمبر علیه السلام فرموده که یکی از دو پدر بلقیس سلیمان علیه السلام جنی بوده، و شیخ نجم الدین [قمولی] گفته در نهی از تزویج جن نظر است زیرا که تکلیف شامل هر دو فریق است؛ و گفته که پیری صالح دیدم و خبر داد مرا که به زنی جنی نکاح کردم؛ و شیخ دمیری میگفته که من یکی از اهل علم و اهل قرآن دیدهام که چهار زن از جن خواسته بوده یکی بعد از یکی، لیکن نظر هست در طلاق و لعان 15 [157a] وایلاء وعده ونفقهآ ایشان.

و شیخ عزالدین عبدالسلام میگفته که ابن عربی شخص دروغ گو بوده، کسی گفته چرااو را دروغگو میگویی؟ شیخ گفته به واسطهآ آنکه روزی با او سخن از نکاح جن میگفتم. او گفت که جن ارواح لطیفاند، و انس جسم کثیف، و ایشان چون باهم جمع شوند؟! و بعداز مدتی ابن عربی از ما غایب شد، و چون حاضر گشت سر او شکسته بود. گفتم چرا سر تو 20 شکسته است. گفت: زنی جنی کرده بودم و میان من ms237 و او نزاعی واقع شد، سر من شکسته. و ذهبی گفته گمان نمیبرم که ابن عربی به قصد این دروغ گفته باشد، ولیکن این سخن از خرافات ریاضت است، و بر عاقلان مخفی نیست که سخن اول ابن عربی بنابر دلیلی بوده

[خواص]: و گویند که جن در خانهای که اترج باشد[157] نمی رود: و امام ابی الحسن خلعی از اصحاب شافعی بوده و مستجاب الدعوه بوده، و او را قاضی جن می گفتهاند، و آن شخص گفته جنیان پیش من میآمدند و پیش من چیزی میخواندند. چند شب نیامدند. سبب نیامدن پرسیدم. گفتند در خانهآ تو ترنج بود، و ما در خانهای که ترنج باشد نمیرویم؛ و امام 10 ابوالحسن خلعی هرگاه که مجلس حدیث را تمام میکرده این دعا میخوانده: اللهم مامننت به فتممه و ما انعمت به فلا تسلبه و ما سترته فلا تهتکه و ما علمته فاغفره و او را خلعی از این جهت می گفتهاند خلعتها میفروخته، و در سال سنهآ ثمان و اربعین و اربعمائة وفات یافته، و شیخ دمیر[ی] فرموده که از این جهت که جن از اترج میگریزد و پیغمبر علیه السلام مؤمن قاری قرآن را به اترج تشبیه فرموده زیرا که شیطان از او میگریزد همچنان که از اترج میگریزد؛ و 15 گفتهاند که وجه تشبیه آن است که مؤمن قاری خوش خلق است و از قرائت ms238 او مردم در راحتاند، همچنان که اترج خوش بواست و مردم از بو و فواید آن در راحتاند.

و فقیر میگوید که چون جن از اترج میگریزد خانهای که در او اترج است طاعون در او نمیباشد. زیرا که طاعون از طعن جن است به قول اهل شرع، و جن از او میگریزد، و به قول [158a] اهل حکمت بوی اترج فساد هوا را ازاله میکند، و طاعون از فساد هوا میباشد. پس 20 در خانهای که اترج باشد [جن]نباشد. و مسلم بن صبیح گوید به عایشهآ صدیقه رضی الله عنها داخل شدم، و پیش او [ابن] ام مکتوم بود، و او مردی نابینا بود، و عایشه اترج پاره میکرد و با عسل او را می خورانید و می گفت: ابن ام مکتوم است که خدا با پیغمبر خود را از برای او عتاب کرده، و دایم او را از آل محمد امن است؛ و در تخصیص او به اترج و عسل سبب آن است که پیغمبر علیه السلام مؤمن را تشبیه به اترج کرده و مؤمن را حلوی گفته؛ و حبیب بن عبدالله

به کسر جیم و فتح نون [مشدد]، جمع جان بود و جان مار کوچک است، و بعضی گفتهاند ماری باریک سبک است، و بعضی گفتهاند ماری باریک سفید است؛ و ابیلبابه گفته که پیغمبر 5 علیه السلام نهی فرموده از کشتن جنان در خانهها مگر ابتر و ذوطفیتین که نهی از کشتن این دو نفرموده، زیرا که ایشاناند که چشم مردم می ربایند و بچههای زنان را میاندازند، و طفیتان به ضم طا دو خط سفید بود که در پشت مار باشد، و ابتر مار کوتاه دم است. و نضر بن شمیل گفته که ابتر صنف[158b] از مار ms239 است که ازرق باشد و دم بریده، و هیچ زن آبستن به آن نگاه نکند که بچه را نیندازد.

حیوانی بود قندوز نام، و در قاف خواهد آمد، و در غیر بلاد قفچاق و نزدیک آن نباشد، و این حیوان را نیز سمور خوانند، و به شکل روباه سرخ رنگ، دست و پانداشته باشد، و بر سینه چنان به راه رود که تصور کند به چهار قوایم به راه میرود، و دم او دراز باشد و سر او چون سر آدمی باشد، و روی او مدور بود، و چهار خایه دارد، دو ظاهر دو پنهان، و خایهآ او را نیز جند 15 بیدستر میخوانند و منافع بسیار دارد.

و صید این حیوان جهت خایهآ او میکنند، و او میداند که صیاد جهت این قصد صید او میکند، و چون از صیاد جهد تمام در صید خود مییابد، دو خایهآ ظاهر خود را به دندان برمیکند و پیش صیاد میاندازد، و گاه میباشد که صیاد واقف نمیشود که آن خایهها را کنده و انداخته، هنوز جهد تمام در صید او میکند. آن به پشت میافتد و موضع خایهها را 25 خونآلود به صیاد مینماید. بعد از آن صیاد از طلب او باز میگردد و به طلب خایههای او می رود، و بعد از آنکه دو خایهآ ظاهر خود را می کند دو خایهآ پنهان او ظاهر[ه 159م] می گردد و

و کندی گفته که جندبیدستر سیاهزهر بود، و یک درم از او کشنده باشد، و مداوای آن بقی به آب شبت و فوتنج و شبستان به عسل کنند بعد از آن حماض اترج بدهند تا شفای تمام حاصل شود، و همچنین رب میوههای تر با شیر خر تریاق او است، و گوشت جندبیدستر جهت مفلوج خوب است اگر بخورد؛ و پوستین جندبیدسترگرم است و پوشیدن آن مناسب پیران بود، و سردمزاجان.

همچو جعفر، خرس ماده باشد، و آن در وقت زاییدن رو به سوی بنات النعش صغری کند تا زاییدن او آسان گردد، و در اول روز بچهآ او پارهای گوشت بود بی صورت اعضا، بعد از آن 10 صورت پیداکند، و در اول که بزاید از ترس مورچه بچه را از جایی به جایی دیگر برد، و گاه باشد که بچهآ خود را شیر ندهد و بچهآ کفتار را شیردهد؛ از این جهت در مثل گویند: أحمق من جهبر، یعنی احمق تر است از خرس ماده.

اسبی بود که نیک دود و جواد را به واسطهآ جودة یعنی نیکی جواد خوانند، واطلاق او برنر 15 و ماده برابر بود. قال الشاعر:

یعنی [160b] بچهآ او فروخته نمیشود؛ و جمع آن جود و جیاد همچو ثوب و ثیاب؛ و اجیاد کوهی است در مکه؛ و اجیاد را به واسطهآ آن اجیاد خوانند که اسب جواد در آنجا حاصل میشود؛ و پیغمبر صلی الله ms242 علیه و سلم فرموده که اگر نماز بگزارم صبح بعد از آن در مجلس 20 بنشینم و یاد خداکنم تا وقتی که آفتاب طلوع کند پیش من دوستترباشداز آنکه براسب جواد سوار شوم و غزا کنم در راه خدا تا وقت طلوع شمس.

و سعد بن [ابی] وقاص گفته که مردی آمد به نماز و رسول صلی الله علیه و سلم در نماز بود، و آن مرد می آمد تا به نهایت صف رسید. بعد از آن گفت: اللهم آتنی افضل ما تؤتی عبادک الصالحین، یعنی خدایا مرابده بهتر از آنکه به بندگان صالح خود میدهی؛ پیغمبر چون این دعا بشنید گفت کیست که این زمان دعا کرد؟ آن مرد گفت: من، یا رسول الله. پیغمبر گفت: این زمان جواد تو را عقر میکنند و تو در راه خداشهید میشوی؛ عمرو بن عبسه گفته که من پیش نبی صلی الله علیه و سلم آمدم و گفتم: کدام جهاد افضل است؟ پیغمبر علیه السلام فرمود آن کس که خون او ریخته شود، و جواد او را عقر کنند، و در مثلهای مشهور است: ان الجواد عینه فزاره و فی فرشفرته و تاره. یعنی دیدن جواد تو را غنی میسازد از آزمایش آن[161a] و دیدن دندان آن؛ واحسن اوصاف اسب جیاد بود. قال الله تعالی: (الصافنات الجیاد)1 و گویند که 15 سلیمان را علیهالسلام هزار اسب جیاد بود، و سلیمان علیهالسلام همه را کشت به واسطهآ آنکه اشتغال به دیدن ایشان سبب فوت نماز پسین او شد.

قال الله: (فطفق مسحا بالسوق و الآعناق)2 و علما گفتهاند چون سلیمان علیه السلام اسبهای جیاد را از برای خداکشت و پا و گردن آنها را به شمشیر برید، خدای تعالی باد را که بهتر از ایشان بود مسخر او ساخت، و باد هر روز دو ماه راه میرفت. صباح یک ماه و رواح 5 یک ماه و [حمید بن] هلال [عن] ابیقتادة ms243 و ابی دهماء بسیار حج مکهآ مبارکه میکردند. روزی بر مردم بدوی از اهل بادیه فرود آمدند. آن بدوی گفت: دست مرا پیغمبر علیه السلام گرفت. و مرا تعلیم داد آنچه خدا به او تعلیم داده بود و گفت: تو چیزی برای خدا ترک نکنی، مگر آنکه خدا تو را بهتراز آن چیز بدهد. و صافنات جمع صافن بود، و صافن اسبی باشد که یک دست خود را بردارد و بر طرف سم خود بیستد، و گاه این کار به پای خود کند، و این علامت فراست 20 آن بود، و عجاج در شعر گفته:

الف الصفون فلا یزال کانه مما یقوم

مما یقوم علی الثلاث کسیرا

و بعضی گفتهاند که خیر در خیل است، و از این جهت خیل را خیر خوانند، [1610] و

و در ms244 روایتی به جای اناءت حیا است، و زید خیر بعد از آنکه از پیش پیغمبر علیه السلام بازگشته تب کرده، مرده، و پیغمبر علیه السلام میفرموده: نیکو مردی است زید اگر ام ملدم یعنی تب او را هلاک نکند. و روایت کنند که پیغمبر علیه السلام به زید میگفته: ای زید! تو را میکشد ام کلبه، یعنی[162a] تب. چون به قوم خود رسیده. تب کرده و از تب هلاک گشته؛ و ثعلبی در معنی آیت (فطفق مسحا بالسوق والاغناق)1 گفته که این مسح به دست بود نه به 15 شمشیر، و مسح به دست جهت محبت و احترام بود؛ و بعضی گفتهاند مسح شستن بدن ایشان بوده؛ و هم ثعلبی گفته: مسح داغ کردن ران ایشان بوده جهت علامت آنکه آنها در راه خدا بسته بودهاند.

و جمهور مفسرین گفتهاند که آن اسبها میراثی بوده، و بعضی گفتهاند که سلیمان علیه السلام جمیع اسبها را بکشت مگر صد اسب را، و نسل همه اسبهای عالم از آن صد اسب 20 است، و این سخن بسیار بعید است. و بعضی گفتهاند: جیاد سلیمان اسبهایی بودند که شیطان ایشان را از دریا بیرون آورده بود، و ایشان همه پر داشتهاند و چون مرغ میپریدند؛ و اما قول سلیمان علیه السلام، (وهب لی ملکا لا ینبغی لاحد من بعدی)2 بعضی گفتهاند که مقصود اواز

و گفتهاند که چون سلیمان علیه السلام از خدا ملکی طلبید که کسی دیگر را نباشد، خدای تعالی باد را مسخر او کرد. در این معنی اشارت کرده به آنکه ملک ثباتی ندارد، و پیغمبر 10 علیه السلام فرموده که سلیمان علیه السلام چون از عمارت بیت المقدس فراغت یافت از خدا طلبید که او را حکمی بدهد که قرین حکمت باشد، و ملکی بدهد که کسی دیگر رالایق نباشد؛ و بعد از او هیچ کس به مسجد بیت المقدس نیاید از برای نماز مگر آنکه چون از نماز فارغ شوداز گناهان خود پاک گردد مثل آن روزی که از مادر زاییده باشد؛ و پیغمبر فرموده که آن دو مراد از خدایافت، و من امیدوارم که مراد سیوم نیز از او یافته باشد. و صفت کرسی سلیمان آن است که پیش سلیمان علیه السلام [ششصد] کرسی مینهادهاند واکابر و اشراف بر آن کرسیها در نزدیکی سلیمان علیه السلام نشستهاند، و بعد از آدمیان اکابر و اشراف جنیان در پهلوی آدمیان می[1632] نشستهاند، و سلیمان علیه السلام مرغان را می فرموده که برایشان سایه میکردهاند، و باد را میفرموده که ایشان را برمی داشته و یک ماه راه در صباح میبرده، و یک ماه دیگر در مسا و رواح؛ و بعضی روایت کردهاند که سلیمان 20 علیهالسلام بعداز وفات پدرش چون مالک ملک شد فرمود که جهت او کرسی ساختند که اگر کسی گواهی به دروغ بدهد، چون آن کرسی را ببیند بترسد و گواهی به دروغ ندهد. پس فرمود که دندانهای فیل را مرصع به در و یاقوت و زبرجد ساختند و از آن کرسی ساختند، و در گرد آن چهار درخت خرما از طلا ساختند و خوشههای آن از یاقوت و زبرجد کردند و ms246 بر سر دو درخت دو طاووس از طلا ساختند، و بر سر دوی دیگر دو نسراز طلا و بعضی در برابر

و چون سلیمان علیه السلام بر بالای کرسی میرفت، آن دو نسرتاج سلیمان علیه السلام برمیداشتند و بر سر او مینهادند. بعد از آن باز کرسی در گردش میآمد و با هرچه براوبود، و طاووسان و شیران مایل به جانب سلیمان علیه السلام میشدند و از درون خود مسک و عنبر بر سر سلیمان می ریختند، بعد از این کبوتری از طلا توریة را به دست سلیمان میداد و 10 سلیمان علیه السلام توریة را بر مردم میخواند و مردم را به فضل قضا و حکومت میطلبید؛ و عظمای بنی اسرائیل بر هزار کرسی طلا که مرصع بود به جواهر مینشستند و اکابر جن بر هزار کرسی نقره مینشستند؛ و در این حال خصما به قضا میآمدند؛ و چون پیش میآمدند کرسی در گردش می آمد؛ و شیران دستهای خود میگشادند و دم خود بر زمین میزدند، و نسرها و طاووسها پرهای خود میگشادند. پس گواهان میترسیدند و گواهی به غیر حق 15 نمیدادند. و چون سلیمان علیه السلام وفات یافت، بختنصر کرسی را به انطاکیه برد، و خواست که بر بالای آن رود، ms247 نتوانست؛ و آن دو نسر برپای او چنان زدند که پایش بشکست و از آن هلاک شد، و کرسی را باز به بیت[ه164] بردند، و هرگز هیچ ملکی نتوانست که براو بنشیند، و هیچ کس عاقبت الامر آن کرسی را ندانست که چون شد؛ و غالب آن است که به آسمان مرفوع شده.

به ضم و تخفیف، نوعی از ماهی بد بود و مالک بن دینار گفته که اذا اکلت رغیفا و رأس جوافة فعلی الدنیا العقاء یعنی اگر گردمای خورده باشم و سرماهی جوافه پس خاک بر سردنیا.

وإنما أحب ظبیأ اعبلا یعنی، ای دختر عم من گوشت جوزل را دوست نمیدارم، و نان پختهآ تو را نیز دوست نمیدارم، و بدرستی که هیچ چیز غیر از گوشت آهوی فربه دوست نمیدارم؛ و بسیار باشد که جوان را جوزل گویند. 15

همچو جبال نام کفتار است، و این لفظ معرفه است بی الف و لام، و حکم او در ضاد خواهد آمد؛ و در[1646] مثل میگویند: آنبش من جیال، یعنی گورکن تر است از کفتار، زیرا که کفتار گور میکند و گوشت مرده میخورد. مرغی بود که اهل شام آن را قصیر خوانند، و اهل عراق آن را باذنجان گویند، و گوشت آن می گدازند کسی که بواسیری ظاهر دارد بر خود میمالد، نفعی بسیار از وی می بیند.

و لقد غدوت و کنت لااغدو علی واق و حائم

فإذا الاشائم کالأیا من والأیامن کالآشائم

فکذاک لا خیر و لا شر علی احد بدائم و این اشارت در باب واو خواهد آمد، ان شاء الله. واو را غراب البین الغین نیز میخوانند، و در غین خواهد آمد. مار بود، و جوهری گفته که او را حباب گفتهاند به ms248 واسطهآ آنکه حباب نام شیطان است. و مار را شیطان میگویند، و سعید بن مسیب گفته که به من رسیده که پیغمبر علیه السلام یکی از صحابه را نام حباب بوده تغیر فرمود که حباب نام شیطان است، و این صحابی عبدالله 15

همچوهداهد، حیوانی بود که دو پردارد، همچو مگس. در شب چون میپرد همچو آتش 10 مینماید. و عربان در مثل میگویند: اضعف من نار الحباحب، و گویند که حباحب نام مردی بود از بنی محارب مشهور به بخل؛ و از بخلی که داشته آتشی ضعیف میافروخته از ترس مهمان.

و جوهری گفته که بسیار باشد که بگویند نارابی الحباحب؛ و آن مگسی بود؛ و جایی دیگر گفته که آتش ضعیف را، و مگسی که در شب همچو آتش مینماید، ابو حباحب گویند، و لفظ 15 او غیرمنصرف است. و دمیری از ابن بیطار نقل میکند که این حیوان را قطرب میگویند، و [حکم] خوردن آن حرام است، زیرا که داخل حشرات است.

مرغی بود به پارسی آن را چرز خوانند، و آن نوعی بود از کلنگ، و این لفظ بر نر و ماده اطلاق می کنند و بر مفرد و جمع نیز اطلاق میکنند، و گاه باشد که در جمع او حباریات گویند: 20 و جوهری گفته الف حباری از برای تأنیث نیست، و از برای الحاق هم نیست بلکه جزو کلمه است و غیر منصرف است و تنوین لاحق او نمی شود.

و دمیری گفته که الف او از برای تأنیث است، همچو الف سمانا، و اگر از برای تأنیث نبودی منصرف بودی؛ و اهل مصر حباری را چرخ میخوانند؛ و او تیز تراز هر مرغی ms249 میپرد و آواز او از دور میرود، و تیز [1650] پریدن او از آن دانستهاند که گاهی که در بصره او را می کشند و در شکم او حبة الخضرا مییابند، و حال آنکه درخت حبة الخضرادر آخر بلاد شام می باشد.

الامثال: و از این جهت در مثل میگویند: اطلب من الحباری، یعنی طلب کارتر است از حباری، و اگر پرهای حباری را بکنند و دیر برآید از حسرت و غصه بمیرد. و این مرغی بود درازگردن خاکستری رنگ دراز منقار. و گوشت او میانهآ گوشت مرغ خانگی و گوشت بط باشد در لطافت و کثافت؛ لطیفتر از بط بود و کثیف تراز مرغ خانگی. و این مرغ صید شود و صید نمیکند و سلاح او سلاح او است و سلاح به ضم سین نجاست انداختن او است. قال 15 الشاعر:

شعر

و هم ترکوک اشلح من حباری رأت صقرا و آشرد من نعام یعنی ایشان او را گذاشتند در وقتی که نجاست بیشتر از حباری میانداخت در حالتی که چرخ را دیده باشد، یعنی ایشان او را ترسان گذاشتند چنانکه از غلبهآ ترس برخود نجاست میکرد 15 مثال حباری در وقت دیدن چرخ صیاد و معنی اسرد من نعام نیز مثل این است.

و ابوهریره رضی الله عنه شنیده که مردی میگفته که ظالم ضرر نمیزساند مگر به خود. بوهریره گفته دروغ میگوید به آن خدایی که جان من به دست او است بدرستی که حباری میمیرد از لاغری به واسطهآ گناه بنی آدم یعنی چون از[166a] گناه آدمی باران نمیبارد حبوب و ثمرات حاصل نمی شود و از بی حاصلی اینها حباری قوت نمییابد و از لاغری میرد، قال 20 الشاعر:

شعر

یشقط الطیر حیت یلتقط الح ب و تغشی منازل الکرماء یعنی:

و حیلهآ حباری در تحصیل قوت بیشتر از همهآ مرغان است، و با این وجود از ترس بی قوتی هلاک میشود؛ و بچهآ ms250 حباری را نهار میخوانند، و بچهآ کروان را لیل، قال الشاعر:

شعر

ونهارا رأیت منتصف اللی ل ولیلا رأیت وسط النهار یعنی، بچهآ حباری را در نیم شب دیدم و بچهآ کروان را در نیم روز دیدم.

حکم شرعی: گوشت او حلال است زیرا که از طیبات است؛ و [یزید بن] عمرو بن سفینه مولای رسول الله به او گفته که گوشت حباری خوردم با رسول علیه السلام.

و در مثل می گویند: اکمد من حباری، یعنی محزون تراست از حباری، و کمد حزن مخفی بود؛ و عثمان بن عفان رضی الله عنه گفته هر حیوانی بچهآ خود دوست میدارد حتی حباری، 10 و تخصیص به حباری جهت آن است که او مشهور است به حماقت، یعنی آن با وجود حماقتی که دارد، بچهآ خود را دوست میدارد. پس حیوانی که احمق نباشد چون بچه را دوست ندارد؟ و در مثل گویند: اسلح من الحباری حالة الخوف؛ و اسلح من[1668] الدجاج حالة الامن، یعنی نجاستاندازتر است از حباری در حالت ترس، و از مرغ خانگی در حالت امنیت؛ و گویند حباری خالهآ کروان است؛ وبه مثل میگویند: اقصر من ابهام الحباری و [من] 15 ابهام القطاط، یعنی کوتاه تراست از انگشت ابهام حباری و ابهام قطاة.

خواص طبی: واز جملهآ خواص او آن است که اگر کسی سنگی که در سنگدان او پیدا میشود بر خود بیاویزد، چندان که با او باشد محتلم نگردد، و اگربا کسی اسهال باشد اگر آن را را برخود بیاویزد، اسهال از او زایل شود؛ و اگر دل حباری کسی برخواب در خرقه بسته بر خود بیاویزد خواب او کم شود؛ و صاحب منهاج گوید گوشت او گرم است و مسکن ریاح بود، 20 و به مفاصل و قولنج ضرر رساند، و دشوار هضم بود؛ و مصلح آن زیت و سرکه بود و دارچینی، و بعد از آن اگر حلوای عسل با زنجبیل مربا خورند ms251 نافع بود، و پیه او چون به اندک نمکی و سنبل بکوبند، و چون نخود حبها بسازند و در سایه خشک کنند و پنج حب از آن به آب نیم گرم بیاشامند در خلای معده ذرب را بغایت نافع بود، و اگر پوست اندرون سنگدان او خشک سازند و سحق کنند با اندکی نمک اندرانی و در چشم کشند ابتدای نزول آب را بغایت [167a][25 نافع باشد، و هیچ دوابه از این نباشد، و سنگی که در [افتادگی

کبک نر راگویند، واحد آن حجله است و اسم جمع حجل و جمع بر وزن فعل به کسرفا نیامده مگر دو کلمه که حجل و ظرب باشد در جمع ظربان، و ظربان دابهای است کوچک و در باب ظاء بیاید. و حجل مرغی است به قدر کبوتری مانند قطا، و منقار و هر دو پای او سرخ است و آن را دجاج اکبر خوانند. و تهامی در او سفیدی و سبزی باشد؛ و این مرغ اگر خواهد 5 که از تخم نگیرد در خاک بغلطد و خاک را بر بیخ پرهای خود بریزد تا تخم بگیرد، و گویند که از شنیدن آواز نر تخم میگیرد، و به بادی که از جانب نربیاید تخم گیرد؛ و چون تخم بنهد نر تخمهای بچهآ نر از تخم ماده تمیز کند؛ و تخم نرها را نر حضانت کند، و ماده تخم مادهها را.

و توحیدی گفت: حجل ده سال بزید و دو آشیانه راست کند، آشیانهای جهت نر و آشیانهای جهت ماده، و گویند که حجل به آشیانهآ مرغان دیگر رود و تخم ایشان را بردارد و 10 حضانت کند تا زمانی که بچه از آن بیرون آید، و بچهآ آن چون بزرگ شود بپرد و به مادر خود منضم شود و از حجل جدا شود. و حجل بسیار تیزپربود، و در وقت پریدن او اگر کسی نداند که حجل است، تخیل کند که ms252 سنگی است که سنگانداز از فلاخن انداخته؛ و حجل نربسیار بر ماده غیرت دار بود، و از این جهت چون دو نر و یک ماده به هم برسند، آن دو نرباهم جنگ کنند؛ چون یکی غالب شود، ماده تابع آن گردد، و حجل نراز حسدی که دارد به آواز خود 15 حجلهای دیگر را فریب دهد؛ و از این جهت صیادان حجل نررا در دام نگه دارند تا به آواز او حجلها به جانب دام [168b] آیند و گرفتار گردند؛ و حجل ماده چون تخم او راکسی بردارد آن به آشیانهآ مرغانی دیگر رود و تخم ایشان را بدزدد و حضانت نماید تا بچهای از او بیرون آید.

و گویند که ابونصر [محمد بن] مروان با بعضی بزرگان کزدان دو حجل بریان کرده میخورد. یکی از آن کردان چون یک حجل را به دست گرفت خندهای کرد. ابونصر از سبب 20 خنده پرسید. گفت: روزی در جوانی خود تاجری را غارت میکردم. چون خواستم که تاجر را بکشم تضرع بسیار کرد و من رحم نکردم. چون دانست بیقین که من او را می کشم به طرفی نگاه کرد، دو حجل را دید. گفت: ای دو حجل! گواه باشید که این به ظلم مرا میکشد. گرد گفت: چون این دو حجل رادیدم، حماقت آن تاجربه خاطرم رسید، خندیدم که آن دو حجل

حکم شرعی: گوشت [حجل] به اتفاق حلال است، و مرغی که بریان به هدیه پیش رسول علیهالسلام آوردند حجل بوده، و بعضی گفتهاند نحام بوده؛ و صحیح است که در میان دو شانهآ پیغمبر علیه السلام خاتمی بوده همچو زر حجله. ترمدی گفته حجله این مرغ ms253 است و زر [169a] حجله بیضهآ او است یعنی خاتم النبوة همچوبیضهآ او بوده است. و صواب آن است که زر حجله تکمهآ سریر است و در دلایل النبوة مذکور است که چون پیغمبر علیه السلام وفات کرد، اصحاب اختلاف کردند، بعضی گفتند: وفات کرده، و بعضی گفتند وفات نکرده. اسماء 10 بنت عمیس چون دست خود به میان هر دو شانهآ او رسانیده، خاتم النبوه را نیافته. گفته وفات یافته وخاتم النبوه مرفوع گشته؛ واین علامت وفات او است.

و حاکم گفته هر پیغمبری را خال نبوت در دست راست او بوده مگر نبی ما، که خال نبوت او در میان شانهآ او بوده. و امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه به اهل عراق گفته: ای مشابه مردان که مردان نیستید، و ای عقول حجال، و پیغمبر علیه السلام مثلی به حجل زده آنجا که فرموده: 15 ای خدایا! من [دعوت] می کنم قریش را، و ایشان طعام مرا همچو طعام حجل کردهاند، یعنی ایشان دعوت مرا قبول نمی کنند مگراندکی؛ و پیغمبر علیه السلام فرموده که اول عملی که به حساب درمیآید در روز حساب نماز است. اگر نماز درست باشد، باقی اعمال درست است، و اگر نماز فاسد باشد همه فاسد است. و میباید که دوش خود را در صف نماز برابر سازید که شیطان در درون صف[1690] در می رود همچو حجل. 2حکم طبی: و گوشت حجل معتدل بود در حرارت و برودت و زود هضم شود، و اگر نیم مثقال از جگر گرم او فرو برند جهت ترس و ضعف دل بسیار نافع بود، و زهرهآ او جهت شبکوری و تاریکی چشم بغایت نافع باشد اگر در چشم کشند، و اگر کسی زهرهآ او در هر ماهی سعوط کند فهم او بغایت نیکو شود و قوت یابد و فراموش او نشود، و بینایی او قوی گردد، و اگر بیضه او با سرکه و پیاز عنصل بیزند ms254 و بخورند جهر مغص و دردشکم [را] بیار

کورگور بود، و آن را قلیواج نیز خوانند، و او خسیس ترین مرغان است، و ابوالخطاف و ابوالصلت کنیت او است، و حدا و حدات جمع او بود. و جوهری گفته بنای این جمع مثل عنب و عنبة است که یک دانه انگور را عنبة خوانند؛ و این بنا بر نادر است زیرا که اغلب آن است که بنای با تا از برای جمع است، و بی تا از برای مفرد، مثل قرد و قردة، وفیل و فیلة، وثور 5 وثورة، و بنایی که با تا مفرد باشد کم است مثل عنبة و تولة وحبرة و ظبئة وطیرة.

و جوهری گفته غیر از اینها مثالی نمیدانم، و معنی توله آن چیزی بود که زنان به آن شوهران خود را دوست خود سازند، و طیبه غنمی یمنی بود، و دمیری گفته غیر از این مثال [170a] بسیار است مثل: ثومه و ذبحه که نوعی از خناق بود و مننه یعنی عنکبوت و ضخمه یعنی فربه و وهننه، و این نوعی از خارپشت باشد، و تیمه، و این درختی بود در وادی ابراهیم 10 در حجاز. و حدأة بیضه مینهد [دو] یاسه و از این است که بچهآ اودو باشد یاسه، و بیست روز حضانهآ بیضهها میکند، و رنگ آن سیاه میباشد و خاکستری نیز باشد؛ و حدأت صید نمیکند بلکه چیزی میرباید و در وقت پریدن در هوا توقف میکند بی حرکتی، و این توقف در هوا خاصهآ او است و مرغی دیگر را نیست از کواسر.

و ابن وحشیه گفته که عقاب به حدأت متبدل میشود، و حدأة نیز به عقاب مبدل میگردد. 15 و بعضی گفتهاند این تبدل میان حدأة و غراب باشد، گاه حدأت غراب میشود و گاه غراب حدأة؛ و قزوینی گفته که سالی حدأت نر میباشد و سالی ماده. و بعضی گفتهاند که شش ماه نر ms255 باشد و شش ماه دیگر ماده، چنانکه در شعر است:

چون قلیواجی که شش مه ماده و شش مه نراست

و اهل تاریخ و اخبار میگویند حدأت از مرغان صیاد سلیمان علیه السلام بوده، وحالی 20 الفت به آدمی نمی گیرد و صید نمیکند جهت دعای سلیمان علیه السلام که فرمود: (وهب لی ملکا لا ینبغی لأحد من بعدی) [1708] واگر حدأت صید کردی بهترین مرغان کواسر صیاد بودی و گرانبهاتر از ایشا[ن] بودی. در طبع او آن است که هر چیز که از کسی میرباید از

و یوم الوشاح من اعاجیب ربنا علی أنه من ظلمة الکفر نجانی یعنی روز گردنبند از عجبهای خدای پروردگار ما است که در آن روز مرا از ظلمت کفرنجات داد. عایشه رضی الله عنها روزی به او گفته که بسیار از تو این بیت میشنوم. آن زن گفت: روزی عروسی در قبیلهآ ما به محل غسل رفت که غسل کند، وشاحی سرخ داشت بر زمین نهاد و چون قلیواج آن وشاح سرخ [را] گوشت پنداشت روی همت به ربودن آن گماشت و در لحظهای آن را ربود، و مردم عروس چون وشاح را نیافتند و مرادر آنجا یافتند به 10 دزدیدن آن مرا متهم ساختند و مرا تفتیش میکردند تا فرج مرا نیز تفتیش کردند، و من از این حال در کمال پریشانی و بدحالی بودم و از خداوند ذوالجلال به تضرع و ابتهال درخواستم که مرا از این بهتان عظیم بری سازد؛ و چون سر به جانب آسمان[1712] کردم و گفتم: یا غیاث المستغیثین! هنوز دعا تمام نکرده بودم که غلیواج وشاح را انداخت، و مردم چون وشاح را انداخته دیدند، همه از من حلالی طلبیدند، و من از آن روزاین شعر گفتم ms256 و بسیار میخوانم تا 15 مرا این نعمت برائت فراموش نشود.

وشاح گردن بنداست، و عاصم شیخ القراگفته مرا افلاسی و احتیاجی عظیم پیداشد. پیش برادری از برادران طریقت رفتم، و چون حال خود را به او عرض کردم، در روی او کراهتی دیدم و عرض احتیاج من به او فایدهای نداد. از خانه بیرون آمدم و به جایی رفتم و آن قدر نماز که خدا خواسته بود بگزاردم. بعد از آن سر خود بر زمین نهادم و گفتم: یا مسبب الاسباب، یا 20 فاتح الابواب، یا سامع الاصوات، یا مجیب الدعوات، ویا قاضی الحاجات، اکفنی بحلالک من حرامک و اغننی بفضلک عمن سواک.

پس به خدا سوگند که هنوز سراز زمین برنداشته بودم که آوازی در نزدیکی خود شنیدم. چون سر از زمین برداشتم، دیدم غلیواجی کیسهای سرخ پیش من انداخته. چون سر کیسه گشادم در او هشتاداشرفی و یک جوهری قیمتی در او و صلهای پنبه پیچیده یافتم. جوهر را به

و در مجالس دینوری مذکور است که عثمان بن عفان گفته که پیش سعد بن ابی وقاص وصلهای گوشت بود. غلیواجی آن را ربود، و سعد بر آن غلیواج نفرین کرد. در همان زمان استخوانی که در گوشت بود در گلوی او فرو رفت، در زمان مرده در پیش سعد افتاد؛ و در 5 رسالهآ قشیری مذکوراست که شبل مروزی و صلهای گوشت به نیم درم خرید. غلیواجی آن رااز او ربود و شبل به مسجد رفت و به نماز مشغول گشت. چون از مسجد به خانه آمد، زنش آمد و یک وصلهآ گوشت آورد، و شبل گفت: این گوشت از کجا آوردهای؟ زن گفت: دو غلیواج با هم جنگ میکردند، از میان ایشان این و صلهآ گوشت افتاد. من برداشتم و به تو آوردم. شبل ms257 گفت: شکر خدایی که شبل را فراموش نمی کند اگر شبل او را فراموش میکند.

حکم شرعی: گوشت غلیواج حرام است زیرا که آن از فواسق خمس است که پیغمبر علیه السلام امر به قتل ایشان فرموده؛ و خطابی گفته مراد از فاسق بودن ایشان حرام بودن گوشت ایشان است، و در فأربیان این خواهد آمد، ان شاء الله تعالی - و عایشه و حفصه رضی الله عنهما از پیغمبر علیهالسلام روایت کنند که فرموده که پنج فاسقاند که ایشان را در زمین حلال و حرام میباید کشت؛ و در روایتی [172a] چنین است که در قتل ایشان گناهی و 15 حرجی بر قاتل نیست: یکی غلیواج است، و یکی غراب ابقع، و یکی عقرب، و یکی موش، و یکی سگ گزنده؛ و در این حدیث اشارت است به آنکه هر حیوان که از او مضرتی برسد قتل او جایزاست، مثل یوز و پلنگ و گرگ و چرخ و شاهین و باشق و زنبور و کیک و پشه و وزغ و مگس و مورچه.

و امام رافعی گفته در حکم فواسق خمس است: مار و گرگ و خرس و نسر و عقاب چه 20 محرم و غیر محرم را مستحب است کشتن اینها؛ و در باب اطعمه گفته که قتل اینها واجب است و بیان این در صید خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

حکم طبیه: و خاصیت او آن است که زهرهآ آن رااگر در سایهای خشک سازند و در ظرفی آبگینه بنهند، هرکه را گزندهای گزیده باشد، از آن قطرهای در چشمی بکشد که خلاف طرفی

امثال: و در مثل میگویند حدأة حداة وراءک بندقه، یعنی[172b] ای حدأت در پس توست بندقه جهت هلاک تو. این مثل جهت تحذیر از دشمن میزنند.

خرگور بود، و حقبا مادهآ خرگور است، و از برای سفیدی که در حقو دارد او را به این نام 10 کردهاند؛ و رؤبه در شعر گفته: به فتح حا و ذال معجمه، گوسفند سیاه کوچک بود که در حجاز میباشد. حذفه واحد آن است، و در حدیث نماز آمده که شیطان در میان شما نیاید همچو حذف؛ و در روایتی دیگر همچواولاد حذف. صحابه گفتند: یا رسول الله! اولاد حذف چیست؟ فرمود که گوسفند سیاه کو چک که در یمن میباشد. 20فرس عتیق باشد، و بچهآ کبوتر را نیز حرگویند که بچهآ نرکبوتر و بچهآ آهو و مار و چرخ و باز را حر خوانند؛ و ابن سیده گفته این مرغی است صید کنندهآ کوچک سفید پیشانی کوتاه دم سربزرگ بزرگدوش سبزرنگ؛ و بعضی گفتهاند که رنگ او به سبزی مایل بود.

به یونانی خامالاون نام او است، و به فارسی آفتاب پرست و کرباسو، و کنیت او ابوجخادب، و ابوزندیق و ابوشقیق و ابوقادم بود، و آن را شتریهود میگویند، و آن بزرگ تراز عضاة است، و هر زمان به رنگی برمی آید به سبب گرمی آفتاب، و حرابی جمع [173a] او است؛ و حربایه مادهآ آن را گویند. و مردی گفته: مخاصمه کردم به ابن عم خویش معاویه، و 5 من حجتهای بسیار می آوردم و به حجت بر او غلبه میکردم، او به من گفت تو همچنانی که شاعر گفته:

شعر

آنی أتیح له حرباء تنضبة لا یرسل الساق الا ممسکا ساقا یعنی تو مثل حربایی، هر زمانی از شاخی به ms259 شاخی میگریزی، و چون به حجتی مغلوب 10 گشتی دست به حجتی دیگر میزنی؛ چه مراد به ساق در این موضع شاخ درخت است و مقصود آن است که حجتی تمام نکرده حجتی دیگر میآورد.

و جوهری گفته: میگویند: حرباء تنضب، همچنان که میگویند ذیب غضی و تنضب درختی است که چوب تیر از او میسازند، و تا زاید است زیرا که در کلام فعلل نیست و تفعلل هست مثل تقتل و تخرج، واحدهآ آن تنضبه بود و آن را حربآء الظهیره نیز میخوانند؛ و 15 آن حیوانی است خاکستریرنگ در وقت کوچکی و در بزرگی از تیرگی صفا مییابد و رنگ او خوب میشود، و دایم طالب آفتاب است، چون آفتاب طلوع کند رو به جانب آفتاب کند، و چون آفتاب در سمت الرأس در میان آسمان باشد، حربا بر بالای درختی یا سنگی یا زمینی بلند برود، و چون بر بالای سر آفتاب را نتواند دید، از نادیدن آن دیوانه گردد، و در طلب او پریشان می گردد تا زمانی که آفتاب به نزدیک غروب آید. بعد از آن رو به جانب آفتاب کند 20 [1735] و دیوانگی او ساکن شود. و متصل رو به جانب آفتاب داشته باشد تا آن که آفتاب غروب کند، و بعد از غروب به طلب رزق خود برود تا وقت صبح، و از این جهت که عاشق آفتاب است.

در عجم او را آفتاب پرست میگویند و بعضی عربان او را مجوسی می گویند، و زبان حربا

و شیخ جمالالدین که شیخ دمیری بوده گفته که او را سنامی چون سنام شتر هست، و سنام کوهان شتر است، و اباقره از جملهآ کنیت او است و به شکل هر درختی که بر او میباشد 10 برمی آید و متشکل به شکل او میگردد تا صیاد او رانداند و صید او نکند؛[1742] و صید او نیز از او نگریزد، و به نزدیک او بیاید؛ و بعضی گفتهاند که حربا نوعی از وزغ بود.

امثال: و در مثل میگویند: فلان یتلون تلون الحربا، یعنی فلان کس به رنگ حربا برمی آید، یعنی متلون است و ثباتی ندارد؛ و میگویند احزم من الحربا، یعنی صاحب حزم تر از حربا است، و مقصود صفت او است به کمال حزم؛ و اجود من عین الحربا، یعنی مرتفع تر و بلندتر و 15 خالص تراست از چشم حربا؛ و مقصود از این و صف بزرگی او است.

حکم شرعی: حربا حرام بود. آن را نخورند، ولیکن از کلام جاحظ معلوم میشود که آن را میخورند همچنان که خواهد آمد، زیرا که گفته حربا ذکر ام حبین است، و ام حبین را میخورند.

خواص طبی: از جملهآ خواص طبی این است که اگر موی زیادتی را از چشم بکنند و 20 خون حربا به جای آن مو بمالند، دیگر از آنجا مو نروید؛ و زهرهآ او اگر در چشم کشند شب کوری زایل کند؛ و بیضهآ حربا از جملهآ زهرهای کشنده است.

به کسر حا و ذال معجمه و به مهمله نیز لغتی است، سوسمار نر ms261 بود؛ و بعضی گفتهاند

حکم شرعی: خوردن او حرام است زیرا که از ذوات السموم بود.

خواص: و در جامع ابن بیطار مذکور است که اگر حرذون را در وصلهآ کرباسی سیاه بر صاحب تب ربع بیاویزند تب او زایل شود.

الحرشاف

ملخ لاغر بسیارخوار باشد، واحد آن حرشافه بود؛ و در حدیث بنت ثعلبه که زن اوس بن صامت است مذکور است که چون اوس به زن گفت تو همچو پشت مادر منی، زن پیش پیغمبر علیه السلام جهت فتوی آمد که این لفظ طلاق است یا نه، و بانبی علیه السلام مجادله کرد؛ و (قد سمع الله قول التی تجادلک»1 جهت این نازل شد، پیغمبر[1740] علیه السلام به زن گفت به شوهر بگو که بندهای آزاد کند. زن گفت: والله او بندهای ندارد، و او را خدمتگاری غیر 15 من نیست. پیغمبر فرمود که بگو که دو ماه روزه دارد. زن گفت: قوت این ندارد، هر روز از حرارتی که دارد چندین بار آب بخورد و چشم او رفته و بدنش ضعیف گشته، و او در لاغری همچو حرشاف شده.

الحرقوص

به صاد و سین، [به ضم حام]، حیوانی بود مثل کیک[175] کوچک، لیکن منقش به زردی و 20

و لو ان حرقوصا علی ظهر قثلة یکر علی صفی تمیم لولت 1یعنی اگر حرقوص بر پشت کوهی باشد و به جنگ دو صف قوم بنی تمیم رود هر دو صف ایشان از او بگریزند و رو از او بگردانند؛ و آن را بهیک نیز گویند و اعرابیهای گفته:

شعر

یا ایها الحرقوص مهلا مهلا أ ابلا اعطیتنی ام نخلا

ام انت شیء لا تبالی الجهلا و ابن سیده گفته: حیوانی بود همچو زنبور زهردار و گزنده چون کنارهای تازیانه، و از این جهت کسی را که به اطراف تازیانه زدهاند میگویند که حرقوص او را گرفته.

حکم شرعی: حرقوص چون از حشرات است حرام است.

و حرقوص [بن زهیر] سعدی یکی از صحابهآ پیغمبر است، و او ذوالخویصره تمیمی بوده، و اواست که در مسجد شاشیده، و هم او است که پیغمبر را علیه السلام در وقت قسمت 20 گفته که [175b] در قسمت عدالت کن، و پیغمبر علیه السلام به او گفته: وای بر تو! اگر من عدالت نکنم که عدالت خواهد کرد؟! اگر من نکنم توزیان کاری؛ گر من عدالت نکنم! و هم او است که با زبیر مخاصمه کرده در شراج حره، و پیغمبر زبیر را امر فرموده که استیفای حق خود از او بکند. و شراج جمع شرج بود، و شرج میل آب بود، و او صحابی بوده، و هرمزان چون کافر شده و از کردان یاری خواسته و لشکر بسیار جمع کرده، عتبة ms263 بن غزوان به

الحریش

جوهری گفته نوعی از مار ارقط بود، و بعد از این گفته که حریش دابهای بود که[1768] همه مخالب او چون مخالب شیر باشد، و یک شاخ در میان سر دارد، و مردم آن را کرکند 10 خوانند.

و ابوحیان توحیدی گفته حریش دابهای کوچک چون بزغاله بود، ولیکن قوی جسم و سریع الحرکت باشد به نوعی که صیاد از او عاجز گردد، و در میان پشت یک شاخ راست مصمت دارد و با آن شاخ با حیوانات جنگ میکند و بر همه غالب میگردد؛ و این حیوان دختران خوب را بسیار دوست میدارد، و به هیچ حیله او را صید نکنند مگر آنکه صیاد 15 دختری نیکوصورت را به نزدیک او میبرد. چون حریش دختر را میبیند بر روی ران دخترمی جهد همچو بچهای که شیر از پستان مادر خواهد، و پستان دختر رادر دهان میگیرد و می مکد گوییا که شیر میخورد، و حال آنکه هیچ شیر در پستان دختر نمیباشد، و چندان پستان او را میمکد که چون مستان بیهوش میشود؛ و در این مستی صیاد آن را میگیرد و محکم می بندد. ms264

و قزوینی گفته: حریش حیوانی بود به قدر بزغاله و بسیار تند و تیزدوبود، و یک شاخ بر سر او باشد مثل شاخ کرکدن؛ و بیشتر دویدن او بر دو پابود؛ و هیچ حیوانی درتگ و دوبه او نرسد، و در بیشههای بلغار و سجستان می باشد. و صاحب قاموس گفته: حریش دابهای کو چک

حکم شرعی: حریش حرام است زیرا که دندان ناب دارد، و هر سبع ناب دارد حرام است. حکم طبی: خون حریش اگر صاحب خناق بخورد در زمان شفا یابد؛ و خوردن گوشت آن صاحب قولنج رانافع است، و استخوان کعب او را اگر بر عرق مدمی بندند آلمش ساکن گردد.

ملخ بود، و مورچهآ کو چک را نیز حسبان گویند و حسبانه واحد آن بود.

بچهآ سوسماراست در زمانی که از بیضه بیرون آمده باشد؛ و احسال و حسلان و حسله جمع او است، و کنیت سوسمار ابوحسل است، و حکم حسل همچو حکم سوسمار است. مثل: و در مثل میگویند: لا آتیک حتی یکون سن الحل. مقصود از این مثل دوام است، زیرا که دندان حسل هرگز نمیافتد و عجاج در شعر همین گفته:

بچهآ نرگاو اهلی باشد، و مادهآ آن حسیله بوده، و واحدی از این لفظ ندارد به قول جوهری، و دمیری گفته صواب آن است که حسیل بچههای گاو بود، و حسیله واحد اواست. و جمع آن 5 حسایل باشد.

گنجشکی رنگین بود، و رنگ آن مرکب از سرخی و سفیدی ms265 و زردی و سیاهی باشد، و اهل اندلس آن را ابوالحسن گویند، و اهل مصر ابوزقایه و ابوسقایه نیزگویند؛ و این گنجشک نیکو آموخته میشود. چنانکه به جایی دور میرود و زراز کسی دیگر میستاند و به صاحبش 10 میرساند، و در عصفور خواهد آمد.

چهارپا[یا]ن کوچک و گزندههای کوچک زمین بود، و حشرات الارض نیز گویند. حشرة واحد حشرات است. و ابن اشعث جمع حشرات را حیوان ارضی خواند، زیرا که از زمین جدا نمیشوند، و به هوا چون مرغان نمیپرند، و چون ماهیان به آب نمیروند، و مسکن ایشان در 15 غیر شکم زمین نمیباشد، و احتیاج بسیار به آب نوشیدن و به هوا استنشاق کردن ندارند از قبیل مار بری مثل افعی و غیره و موش خانگی و بری[1770] و سوسمار و لاک پشت و عقرب و خنفسا و وزغ و مور و غیر اینها. و مجاهد گفته: لاعنون در قول الله سبحانه (و یلعنهم اللاعنون14 حشرات ارض وبهایم باشند که ایشان ظالمان و کافران بنی آدم را لعنت میکنند که از شومی ظلم و کفر ایشان به 20

و به دلیل حدیث تلب بن ثعلبه که او گفته با پیغمبر علیه السلام صحبت داشتم و هرگز نشنیدم که حشرات حرام است، و تلب به تاء مثناة و لامی بعد از او ms266 و بای موحده نام او است، و 10 معنی آن حروف است، یعنی گوسفند جوان؛ و شعبه گفته ثلبه به ثاء مثلثه بود، ولیکن در سن ابوداود مذکور است که شعبة الثغی بوده و تاء مثناة را همچوثای مثلثه میگفته؛ و کنیت تلب ابوملقام بوده، زیرا که پسر او را ملقام نام بوده. پیش پیغمبر علیه السلام آمده و گفته: جهت [178a] پدرم آمرزش از خدا بطلب. پیغمبر سه بار فرمود اللهم اغفر للتلب.

و دلیل شافعی بر حرمت حشرات آن است که در قرآن است که (و یحرم علیهم الخبائث)3، 15 و عربان حشرات را خبایث میدانند، پس حرام باشند؛ و حدیث وجوب یا استحباب قتل فواسق خمس در حل و در حرم دلالت بر حرمت ایشان میکند؛ و جواب حجة و مالک چنین گفته که معنی آیت آن است که از جملهآ چیزهایی که شما میخورید حرامی نمی یابم مگر گوشت مرده یا خون ریخته یا گوشت سگ؛ و عرب حشرات را نمیخوردهاند، پس داخل در مفهوم این آیت نباشند؛ ولیکن این جواب گاهی صحیح باشد که عربان میخورده باشند این 20 سه چیز را، و ظاهرا که میخورده باشند. و جوابی دیگر در حکم شیر از این دلیل گذشت.

به کسر حا، اسب ایغر بود، و او را حصان به جهت آن گویند که خود رانگاه دارد، و با اسبی دیگر که اصیل و کفو وی نباشد، جفت نگردد. و در خبراست که فرعون در وقتی که از عقب موسی و بنی اسرائیل می رفت بر حصانی ادهم سوار بود، و در میان لشکر او هیچ اسب مادیان نبود. جبرئیل علیه السلام به صورت هامان وزیر فرعون بر اسبی مادیان [که] میل نرداشت 5 سوار شده، در پیش فرعون میرفت و به او میگفت که پیشتر بیا. چون اسب جبرئیل به دریا رفت، اسب فرعون از عقب[178b] او رفت، و اسبان لشکریان فرعون تمام به ms267 دریا رفتند؛ و میکائیل علیه السلام ایشان را میراند. چون تمام به میان دریا رسیدند و نزدیک بود که آنها که در پیش بودند از دریا به درآیند، دریا بر ایشان منطبق گشت، آبها به هم پیوست و همه قوم فرعون غرق گشتند، و قوم موسی خلاص شدند.

و براء عازب گفته اسید بن حضیر سورة الکهف میخواند و حصانی پیش او بسته بود. ابری گرد او گرفت و هر زمان به او نزدیک میشد به مرتبهای که حصان از نزدیکی آن می رمید. صباح پیش پیغمبر علیه السلام آمد و حکایت کرد، و پیغمبر علیه السلام فرمود که آن ابر سکینه است که در وقت قرائت قرآن نازل میشود.

ناقهآ تنگاحلیل بود. صغانی گفته که پدرم از من پرسید معنی قد آثر حصیر الحصیر فی حصیر الحصیر من ندانستم. گفت: حصیر اول باریه بود، و باریه به پارسی حصیر و بوریا است، و حصیر دوم زندان؛ و حصیر سیوم پهلو و حصیر چهارم ملک، یعنی اثر کرد بوریای زندان در پهلوی ملک.

کفتار بود خواه نر و خواه ماده و به واسطهآ بزرگی شکم او را حضاجر نام کردهاند؛ چه معنی حضاجر شکم بزرگ است؛ و سیرافی گفته: جهت مبالغه حضاجر که لفظ جمع است نام

هلا غضبت لرحل جا رک إذ تنبذه حضاجر

حضاجر به غیر الف لام و به غیر تنوین و اضافه یعنی کاشکی غضب[1792] میکردی از برای همسایهآ خانهآ تو زمانی که کفتار او را میانداخت. و سیبویه گفته از عرب میشنویم که میگویند: وصب حضجر و وصب حضاجر؛ و اوصب جمع وصب بود هم چنان که حضاجر جمع حضجراست. و ابن حاجب گفته حضاجر غیر منصرف است زیرا که علم کفتار است، و منقول از جمع است.

بچه شترمرغ بود، و حفانه واحد او است؛ و شتر کوچک را نیز ms268 حفان گویند؛ و اطلاق او بر نرو ماده برابر بود.

بچهآ شیر است، و لهذا کنیت شیر ابوحفص است، و مرد را نیز حفص گویند، و از این 15 است که امیرالمؤمنین عمر را ابوحفص میگویند، یعنی پدر مردان.

حیوانی صدفی بود که در میان صدف میشاشد، و در کنار دریا و کنارجویها، و در بالای

حکم شرعی: و حلزون حرام است چرا که از جملهآ خبیثات است؛ و رافعی گفته حرام 5 است[1790] به واسطهآ مضرت.

حکم طبی: و از جملهآ خواص حلزون آن است که اطفاء میکند خون را، و مجفف بود؛ و اگر بر عضوی که پیکانی در او فرو رفته باشد ضماد کنند، پیکان را از گوشت بیرون آورد؛ و اگربر ورمی محکم طلا کنند نرم گردد؛ و نوعی از حلزون که او را فوجثلا گویند اگر بسوزانند و خاکستر آن را با مازو و فلفل سفید خلط کنند، نفعی عظیم به قروح بدهد، خصوصا قروح 1 آمعا اگر متعفن نباشد؛ و اگر بر نقرس طلاکنند درد او ساکن گردد، و سوختهآ حلزون قروح چشم را نافع بود و سائیدهآ آن اگر در بینی دمند رعاف را دفع کند، و اگر گوشت حلزون تازه ناپخته بخورند درد معده را سود دارد.

و حلزون بری از جهت معده نیکو است و دیر فاسد میشود، و بحری نیز جهت معده نیکواست، ولیکن زود از معده بیرون میآید، و اما حلزون نهری زهومت دارد؛ واگر حلزون 15 را بتمامت بکوبند و باشراب واندکی مزبخورند از درد قولنج و درد ms269 مثانه شفا یابند، و گوشت حلزون جراحت کلب کلب را سودمند است، و این منافع و خواص در جامع ابن بیطار مذکور است.

قراد بزرگ بود، و حلمه واحد او است؛ و بعضی گفتهاند قراد لاغراست. و جوهری گفته 20 حلمه کرمی بود که در پوست بالا و پوست زیر گوسفند میباشد؛ و چون آن پوست دباغت کنند. محل حلمه که پستان است در او تنک باشد، حلم الادیم [180a] والبعیر، یعنی حلم در پوست شتر بسیار شد، و ولید بن عقبة بن ابی معیط گفته:

ک والکتاب إلی علی کدابغة و قد حلم الادیم یعنی به درستی که کتابت نوشتن تو به علی مثل پاک کنندهآ پوست بود از قراد؛ و ابن عمر نهی میفرموده از پاک کردن پوست حیوانی از قراد، زیرا که سبب منع رزق است. و ابوسعید خدری رضی الله عنه گفته که روزی پیغمبر علیه السلام با یاران بود. هر دو نعل خود را از پای مبارک کند، و نعلین را بر جانب چپ بر زمین نهاد. یاران او نیز همه نعلهای خود کندند. پیغمبر علیه السلام از ایشان پرسید که شما چرانعلهای خود کندید؟ گفتند: دیدیم که شما نعل خود کندید ما نیز متابعت شما کردیم. پیغمبر علیه السلام گفت: من به واسطهآ آن کندم که جبرئیل علیه السلام مرا خبر داد که بر هر دو نعل من خون حلمه بود. گفتند که خونی که در 10 نعلین پیغمبر علیه السلام بوداندک بود، و با آن نماز جایز بود، لیکن پیغمبر علیه السلام جهت تنزیه و کمال پاکی نعلین را کنده.

و اصمعی گفته: قراد در اول وقت ولادت نام او قمقامه بود، و بعد از این حمنانا، و بعد از این قراد است، و بعد از این حلم. وابوعلی فارسی لغزی در حلم گفته:

شعر و ما ذکر فان یکبز فأنشی شدید الأزم لیس له ضروس یعنی آن حیوان نر چیست ms270 که چون بزرگ شود ماده شود و محکم بگزد و به دندان بگیرد. [180b] و حال آنکه او را هیچ دندان نباشد؛ و بیشتر آن است که ضرس را جمع بر اضراس میکنند، و اسنان همه مؤنثاند مگر اضراس و انیاب که مذکراند.

حکم شرعی: حرام است خوردن حلم زیرا که از خبیثات است. مثل: و در مثلها میگویند: القردان فما بال الحلم، واین مثل میزنند در وقتی که ضعیفی مخاصمت کند با قوی؛ و مثل: واستنت الفصال حتی القرعی نیز جهت مقاومت ضعیف با قوی میزنند.

به حای مضمومه ولام الفی [مشدد] بعد از او و نون، بزغالهآ نربود که در شکم مادر یابند.

و در حدیثی دیگر هست که امیرالمؤمنین عثمان را کشتند هم چنان که حلان را میکشتند.

خر شهری است، و حمیر و حمر و احمره جمع او است؛ و بسیار بود که ماده خر راحماره گویند؛ و حمیر تصغیر حمار است، و از این است توبه بن الحمیر، صاحب لیلی اخیلیه که ذکر او گذشت؛ و کنیت او ابوصابر وابوزیاد است، قال:

زیاد لست ادری من آبوه و لکن الحمار آبو زیاد

و ماده خر را ام تولب و ام جحش و ام نافع و ام وهب خوانند، و در میان حیوانات غیر از خر و اسب نیست که با غیر جنس خود جفت گردد، و از ایشان[181a] بچهای حاصل شود؛ و در این سخن نظر است زیرا که از اسب و گاو نیز بچه حاصل میشود؛ و همچنین قولی در زرافه خواهد آمد، ان شاء الله.

و خر چون سی ماه از عمر او بگذرد طلب جفت کند، همچنان که آدم بعد از پانزده سال بالغ میشود و طالب جفت میگردد؛ و خر به انواع است، نوعی از جهت ms271 بار کشیدن خوب است و نوعی جهت سواری خوب است، و این تیزتگ و تندرفتار است؛ و این بر بعضی اسبهای برذون سبقت میگیرد؛ و عادت خر آن است که چون بوی شیر میشنود از ترس خود را بر روی شیر میاندازد، و مقصود او از این، گریختن است از شیر؛ و ازاین جهت موصوف 20 است به حماقت. و در این معنی حبیب بن اوس طایی همچو عبدالصمد بن المعدل کرده.

شعر آقدمت ویحک من هجوی علی خطر والعیر یقدم من خوف علی الآسد

یعنی اقدام کردی بر هجو من، وای بر تو که تو را از هجو من خطر است، و تو خود را بر هجو من انداختی و اقدام بر او کردی؛ و همچنین خر اقدام بر شیر میکند و خود را بر سر او میاندازد از ترس، و خر به هر راهی که یک بار رفته باشد در آن راه خطا نمیکند، بلکه به راهی که ندیده باشد هم راست میرود؛ و از این جهت گفتهاند که اگر کسی راه مقصد خود نداند باید که خر را به خود بازگذارد تا آن راه را به راستی برود، و مردم را به حسب اختلاف مقاصد و اغراض در مدح و مذمت خر سخنان مختلف است.[1815] و از جملهآ مداحان خر خالد بن صفوان و فضل بن عیسی الرقاشی باشند، چه ایشان سواری خر بر سواری اسب برذون اختیار میکردهاند.

و روزی خالد در بصره بر خری سوار شده یکی از اشراف به او رسیده گفته: این چیست یا 10 ابا صفوان.

خالد گفته: عیر من نسل الاکراد یحمل الرحلة و یبلغنی العقبة و یقل [داؤه] و یخف دواه و یمنعنی من ان اکون جبارا فی الارض وآن أکون من المفسدین. یعنی خری است از نسل اکراد بار برمیدارد و مرا به منزل میرساند، و مرض او کم میشود و دوای مرض او آسان است، و ms272 سواری او مرا نمی گذارد که جبار و مفسدی باشم در این زمین 15 مثل فرعون لعین.

و از فضل بن عیسی پرسیدهاند که سواری بر خر خوب است یا نه؟ جواب گفته: انه اقل الدواب مؤنة واکثر معونة واخفضها مهوئ واقربها مرتقی. یعنی مؤونت و مشقت و اسباب او کمتراست از جمیع چهارپایان و معونت و یاری او در سفر و حضر بیشتر است از همه، و در راه سربه زیر حفظ و رعایت سوار خود بیشتر مینماید، و در راه سر بالا زودتر به بالا میرود. 20و اعرابی چون سخن فضل شنیده معارضه کرده و گفته: الحمار شنار والعیر عار منکر الاصوات لا ترقا به الدماء ولا تمهر به النساء وصوته انکر الاصوات؛ یعنی سواری خر بدترین عیبی است و بزرگ ترین عاری است[182a] و بجز خونبها نمیتوان داد، و مهر زنان نمیتوان کرد، و آواز خربدترین آوازها است. قال الله تعالی: «ان انکر الآضوات لصوت الحمپر)1 و

و بعضی عرب از آن قبیلاند که اگر از پیاده رفتن به جان آمده باشند بر خرسوار نمیشوند. 5 و به تعب تمام پیاده میروند. و در صحیحین مذکور است که پیغمبر علیه السلام فرموده که آیا نمی ترسد کسی که سر پیش از امام از سجود برمیدارد که خدا عزوجل صورت او را صورت حماری گرداند یا سر او را چون سر حماری سازد، یعنی او را مسخ کند. همچنان که بنی اسرائیل را به قردة و خنازیر مسخ کرده، چنانکه ms273 فرموده که این حدیث دلیل جواز مسخ است، و مسخ از کثرت غضب الهی است، چنانکه فرموده: (هل أنبکم بشر من ذلک مثوبة 10 عندالله من لعنه الله و غضب علیه و جعل منهم القردة والخنازیر»1 واین آیت دلالت میکند بر حرمت برداشتن سر از سجود پیش از امام.

و در صحیح [152b] بخاری و مسلم مذکور است که پیغمبر علیه السلام فرموده که هرگاه که آواز خر بشنوید به خدا پناه برید از شر شیطان زیرا که خر چون شیطان را میبیند آواز میکند، و هرگاه که آواز خروس بشنوید از فضل خدا بطلبید زیرا که خروس چون ملکی 15 میبیند آواز میکند، و دعا در وقت نزول ملک مستجاب است؛ و جابر بن عبدالله گوید که پیغمبر علیه السلام فرمود که در شب هرگاه که شما آواز سگ و آواز خر بشنوید به خدا پناه برید از شر شیطان رجیم، زیرا که ایشان در شب میبینند چیزی را که شما نمیبینید، یعنی شیطان را. بقوله تعالی: «إنه یراکم هو و قبیله من حیث لاترونهم)2 وهم چنین فرموده که چون شب شود کمتر از خانه بیرون آیید زیرا که خدای تعالی در شب پراکنده میکند از خلق خود 20 آن قدر که میخواهد، یعنی شیطان را متفرق میسازد.

وابی هریره گفته که پیغمبر علیه السلام فرموده هیچ قومی از مجلسی برنخیزند که نام خدا در آن مجلس نبرده باشند مگر آنکه مثل خری افسرده برخاسته باشند، و ایشان را حسرتی

لعمری لئن عشرت من خیفة الردی [183a] نهاق حمار اننی لجزوع یعنی اگر من آواز میکنم مشتمل بر ده آواز همچو تعشیر خر معذورم زیرا که می ترسم ms274 از او به هلاک شدن، به وبا، و در این بیت اشارت است به عادت عرب زیرا که ایشان گمان میبرند که اگر در بلدی داخل شوند اگر پیش از دخول همچو حمار ده بار تعشیر کنند در آن بلد وبا پیدا نشود، و ایشان از وبا هلاک نشوند؛ و مسروق گفته که مردی صالح در بادیهای میبود و سگی و خری و خروسی داشت. خروس تنبیه او بر وقت نماز میکرد، و خر خیمه و آب 10 او را می کشید، و سگ او را از گرگ نگاه میداشت.

ناگاه روباهی آمد و خروس را بخورد. آن مرد صالح گفت: شاید خیر ما در این باشد. بعد از آن سگ نیز بمرد؛ آن مرد گفت: شاید که خیر ما در این باشد. بعد از آن گرگ شکم خر را شکافت و خر را بکشت. دیگر [بار] آن مرد گفت: شاید که خیر ما در این باشد. بعد از آن روزی صباح کرد، دید که قبیلهای که همسایهآ او بودند به غارت رفتهاند به واسطهآ آن که 15 خران و خروسان و سگان ایشان در شب آواز میکردهاند، و دشمن به آواز ایشان راه بدیشان یافته وایشان را غارت کرده، و چون آن مرد را خروس و سگ و خرنمانده بود که آوازی کنند، لاجرم از شرایشان سالم مانده بود؛ و بعد از این بیقین معلوم [183b] کرده که خیر او در هلاک ایشان بوده، و آیت (عسی آن تکرهوا شیئا و هو خیر لکم)1 اشارت به امثال این است.

حکم شرعی: اکثر اهل علم بر آناند که گوشت خراهلی حرام است ولیکن ابن 20 عباس رخصتی در خوردن آن داده، چنانکه در سن ابوداوداست و [امام] احمد گفته: پانزده نفر از اصحاب نبی مکروه داشتهاند خوردن گوشت خر را؛ و ابن عبدالبر دعوی کرده که اجماع امت بر حرمت او است. و غالب بن ابجر گفته: به قوم من ms275 قحطی رسید و از قحط به پیغمبر علیه السلام شکایت کردم و گفتم: یا رسول الله! پیش من نیست مگر خری چند فربه، و

و جابر و غیر او گفتهاند که پیغمبر علیه السلام نهی فرموده از گوشت خر اهلی و 5 اذن فرموده به خوردن گوشت اسب، و این حدیث متفق علیه است. و اتفاق حفاظ آن است که حدیث غالب ضعیف است، و اگر صحیح باشد، شاید که مخصوص او باشد، و اگر به ابن عباس حدیث تحریم خر می رسید اصرار بر غیر آن [184a] نمی کرد. و اصحاب شافعی اختلاف کردهاند در علت تحریم آن که آیا علت تحریم آن نص است یا آنکه عرب آن را خبیث میدانند. و حافظ نعیم گفته تحریم گوشت خراهلی و قبله و نکاح متعه هریک دو بار منسوخ 10 گشتهاند؛ و علما در شیر خر نیز اختلاف کردهاند. بیشتر علما بر آناند که شیر او نیز حرام است، و عطا و طاووس و زهری رخصت شرب آن دادهاند، و حکم تحریم آن اصحاست زیرا که شیر تابع گوشت است، اگر گوشت حیوانی حرام باشد، شیر او نیز حرام خواهد بود، و در بخاری مذکور است که پیغمبر علیه السلام بر خری گذشت که داغی بر روی او بود. فرمود که لعنت کند خدای تعالی بر آن کس که این داغ کرده.

و سلیمان خواص گفته که بر خری سوار بودم و آن خر را مگس زحمت میداد، و از جهت دفع مگسان خر هر زمان سر خود را ms276 به زیر میبرد و من چوبی که داشتم بر سر او میزدم. پس آن خر سر به بالا بسوی من داشت و گفت: اضرب فانک هکذا علی رأسک تضرب. یعنی بزن بر سر من که بدرستی که بر سر تو هم چنین خواهند زدن؛ و بیهقی در شعب نقل کرده که انبیا بر خر سوار میشدهاند و جامهآ پشمینه میپوشیده و شیر میدوشیده، و پیغمبر علیه السلام را 20 خری بوده عفیر نام به ضم عین مهمله؛ و قاضی عیاض [184b] به عین معجمه ضبط کرده، و آن را مقوقس به هدیه جهت پیغمبر علیهالسلام فرستاده، و فروة بن عمرو خذامی خری یعفور نام به رسم هدیه به پیغمبر علیه السلام فرستاده، و یعفور مشتق از عفراست یعنی رنگ خاک؛ و چون آن خر خاکی رنگ بوده یعفورش نام کردهاند؛ و یعفور در بازگشتن نبی علیهالسلام از حجة الوداع وداع دنیا کرده وبه آخرت بازگشته.

و ابن عساکر در تارخ ذکر کرده که چون فتح خیبر شد پیغمبر علیه السلام در غنایم آنجا خری یافت به آن خرگفت: نام تو چیست؟ خرگفت: نام من یزید بن شهاب، و گفت که خدای تعالی از نسل جد من شصت خر بیرون آورد که بر هر یک از آنها غیر پیغمبری سوار نشده و من توقع داشتم که تو بر من سوار شوی؛ و از نسل جد من غیر از من نمانده، و از انبیا نیز غیر از تو کسی نمانده، و پیش از تو پیش یهودیای میبودم، و یهودی چون بر من سوار میشد، من او را عمدا از پشت خود به زمین میانداختم و هیچ با او نمی ساختم؛ و او شکم مرا گرسنه میداشت و چوب بر پشت من میزد از عداوتی که با من داشت.

پس پیغمبر علیه السلام به او گفت: نام تو یعفور است، ای یعفور نر، میل خر ماده داری که [185a]با او جفت ms277 گردی؟ یعفور گفت: ندارم. و پیغمبر علیه السلام بر او سوار میشد، و چون 10 از او فرو می آمد او را به در خانهآ کسی می فرستاد به طلب آن کس. یعفور میرفت و سر خود به در خانهآ آن کس میکوفت. و چون آن کس از خانه بیرون میآمد، یعفور اشارتی میکرد. آن کس میدانست که پیغمبر صلی الله علیه و سلم او را طلبیده. آن کس پیش پیغمبر علیه السلام میآمد، وچون پیغمبر علیه السلام وفات یافت، یعفور به چاه ابی هیثم بن تیهان رفت و از غم فرقت پیغمبر علیه السلام خود را به آن چاه انداخت، و آن چاه قبر او گشت؛ و از تغییر کردن 15 پیغمبر علیه السلام نام یزید به یعفور معلوم میشود که چندان مکروه میداشته نام شوم یزیدرا که جایز نمیداشته که نام خری نیز یزید باشد که مبادا شومی این نام در او اثری کند.

و سلیمان بن مغیره گفته که به عیسی علیه السلام گفتند اگر بر خری سوار میشدی جهت قضای حاجات خود و تعب پیادگی نمی کشیدی بهتر میبود. عیسی علیه السلام فرمود که من پیش خدای تعالی از آن عزیزترم که مرا خود به خری مشغول گرداند. و جابر بن عبدالله گفته 20 که پیغمبر علیه السلام فرمود که عابدی در صومعه بود، چون باران بارید و گیاه از زمین رست، دید که خر او در علفزار چرا می کند. گفت: ای خداوند کریم! اگر تو را خری میبودی من آن خر تو را با خر خود میچرانیدم. چو این [1858] سخن بیادبانه نبی آن زمانه از او شنید، خواست که بر آن عابد نفرین کند تا هلاک گردد. پس حق جل و علا به آن نبی وحی فرمود که من جزای بندگان به قدر عقلهای ایشان میدهم.

مثل: واز جملهآ امثال در حمار این است که (متل الذین حملوا التوریة ثم لم یخملوها ms278 کمتل الحمار یخمل اشفارا»1، یعنی مثل کسانی که توراة میدانند و به احکام آن عمل نمی کنند مثل حماری است که بار کتب داشته باشد؛ و این مثل مثل هر عالمی است که بی عمل باشد، و در صحیحین مذکور است که: أسامه گفت: شنیدم که پیغمبر علیهالسلام میگفت روز قیامت مردی را بیاورند و در آتش بیندازند و رودههای او بیرون آید، و آن کس همچو خر که در 5 گرد آسیا میگردد در گرد خود بگردد، و اهل دوزخ به گرد او درآیند و بگویند تو چه گناه کردهای که به این چنین عذاب مبتلایی؟ گوید که من مردم را امر به معروف میکردم، معروفی نمی کردم؛ و نهی ایشان از منکر میکردم، و عرب میگویند.

هم یتهارجون تهارج الحمیر، یعنی ایشان جماع میکنند همچو جماع کردن خران؛ و تهارج کثرت نکاح بود، چه میگویند: بات یهرجها لیلة جمعة، یعنی در شب جمعه با آن محبوبه 1 بخسبید و بسیار نکاح کرد. و کعب الاحبار گفته که مردم بعد از یأجوج و مأجوج ده سال در فراخی و کثرت نعمت[186a] و ارزانی باشند چنانکه دو مرد یکاناری بردارند و دو مردیک خوشه انگور به زور بردارند، و ده سال براین منوال باشند. بعد از آن خدای تعالی بادی خوش بوزاند و به آن باد خوش جان هر مرد مؤمن و زن مؤمنه به آسانی بستاند. بعد از این مردمانی که باقی مانده باشند تهارج کنند هم چو تهارج خران در علفزارها تا وقتی که به امر کردگار 15 ساعت قیامت بر ایشان بیاید و ایشان بر همان حال باشند.

و بیهقی در دلایل النبوة نقل از نخعی کرده که مردی از یمن میآمد و خری داشت. ناگاه در راه خراو مرد. آن مرد برخاست و وضو ساخت و دو رکعت نماز گزارد و گفت: اللهم نی جیت مجاهدا فی سبیلک و ابتغاء مرضاتک و انا اشهد آنک تحیی ms279 الموتی و تبعث من فی القبور ولاتجعل لأحد علی منیة الیوم اطلب إلیک إلیوم أن تبعث لی حماری. چون این دعا تمام کرد، خر مرده 25 زنده شد و بر پا خاست و دم خود میافشاند؛ و بیهقی گفته: این اسناد صحیح است و مثل این خرق عادت معجزه پیغمبری است که آن مرد امت او است. و شعبی گفته: من دیدم که آن مرد خر خود را میفروخت. من به او گفتم خری را که خدای تعالی از برای تو زنده کرده

و منا الذی اخیا الاله حماره و قد مات منه کل عضو و مفصل

و در مثل میگویند: بالحمار فاستبال أحمرة، یعنی شاش کره خری باعث شاش کردن خران دیگر شد، و این مثل به جهت معاونت مردم بر امر مکروهی میزنند و میگویند: ترکته جوف حمار، یعنی فلان را در شکم خری گذاشتم، یعنی در او چیزی نیست؛ و همچنین میگویند: اصبر من حمار، یعنی فلان صابرتر از خر است، یعنی در مشقت و تعب است و ادراک نمیکند. و میگویند: شرالمال مالا یذکی و لایزکی؛ یعنی بدترین مالی آن است که آن را سر نبرند و از گوشت او بخورند و از او زکاتی به فقیران ندهند؛ و مقصود از این خر است، 10 چه آن مالی است که ذکاة و زکوة براو نیست؛ و میگویند: اتخذوا فلانا حمارا لحاجات، یعنی فلان کس را خر حاجات ساختهاند و قضای حوایج به او میکنند و میگویند. مابقی منه الا قدر ظمأ حمار، یعنی نمانده از وقت او مگر قدر تشنگی خری؛ و این مثل از برای کوتاهی و کمی وقت میزنند چه تشنگی خر از همه حیوانی کمتر بود و مدت تشنگی ایشان کوتاهتر باشد. و جوهری [در]مادهآ عشاق؟! قول شاعری نقل کرده: 15

[187a] غدونا غدوة سحرا بلیل عشاء بعد ms280 ما انتصف النهار

قصدناها حمارا ذاقرون اکلنا اللحم و انفلت الحمار

و در معنی این بیت دو قول است، قولی آنکه چندان خر را دوانیدیم که گوشت او خوردیم، یعنی ضرر بسیار به او رسانیدیم تا از کثرت ضرر خر گریخت؛ و قولی دیگر آنکه با 20 او راه رفتیم بعد از آن سرش بریدیم و گوشت او خوردیم به مرتبهای که هیچ اثری از او نماند. و گریختن او اشارت به آن است که از او اثری نمانده. و حمارذا قرون آن است که عمر او دراز باشد، و قرنهای بسیار بر او گذشته، و میگویند: اذل من حمار مقید یعنی ذلیلتر و خوار تراست از خری که به قید بسته باشد. قال الشاعر:

و ما یقیم بدار الذل یغرفها إلا الأذلان عیر الحی والوتد هذا علی الخسف مربوط برمته و ذا یشج فلا یرثآی له احد

یعنی کسی که در جایی که در آنجا ذلیل و خوار باشد نمیباشد مگر آن دو ذلیل یکی خر قبیله و یکی میخ خیمه، این خر به تمام اعضا و اجزا بسته شده بر زمین مذلت، و آن میخ هر زمان بر سر ضرب تخماق گران بیکران میخورد و سر او شکسته میگردد، و هیچ کسی جهت او مرثیهای نمیگوید.

حکم طبی: و از جملهآ خواص خر آن است که اگر چرک گوش او رادر شراب کسی بخورد ه بسیار بیهوش گردد و خواب گران بر او مستولی شود؛ و اگر مویی از دم او در[1870] وقتی که او با خر ماده سفاد بکند، و آن مو را، بر ران خود ببندد نعوظ تمام او را بشود. و قوت بسیار بر جماع پیدا کند؛ و اگر سنگی بر دم خر بندند آواز نکند، و همچنین اگر کون او به روغنی تر کنند آواز نکند. و رازی [صاحب حاوی] گفته اگر گوشت خربپزند و صاحب کزاز یابس در او بنشیند نفع ms281 بیند، و اگر صاحب صرع انگشتری از سم راست او بپوشد مصروع نگردد؛ و 10 سرگین خر و سرگین اسب اگر بسوزانند و خاکستر هریک به سرکه خلط کنند روانی خون را قطع کند، و اگر پوست پیشانی خر بر کودکان بندند از چیزی نترسند؛ و اگر بر سرگین او سرکه بریزند و صاحب رعاف بوکند رعاف او زایل گردد؛ و صاحب فلاحت گفته اگر عقرب گزیده بر خری سوار شود و روی خود به جانب دم خر کند، درد او به خر انتقال کند؛ و اگر عقرب گزیده سر به گوش خرنهد و به آواز بلند در گوش او بگوید که مرا عقرب گزید درد او 15 ساکن گردد؛ و در خواص مجربهآ ابن زهر مذکور است که اگر کسی و صلهآ گوشت خر در کون خود نهد یا در جامهآ خواب خود بنهد، قوت بسیار بر جماع بیابد؛ و همچنین اگر شیر خربر [188a]ذکر بمالند نعوظ تمام آورد؛ و جگر او بریان کرده، اگر بر خلای معده مصروع بخورد شفا یابد؛ و اگر گوشت او در سرکه بخیسانند و بخورند از حدوث صرع ایمن گردند.

و ارسطاطالیس گفته اگر از پوست پیشانی خریک وجب پاره کنند و بر مصروع یک سال 20 تمام ببندند. بعد از آن بگشایند و از نو یکی دیگر ببندد او را صرع عارض نشود، واگر سرگین تازهآ او بفشرند و با سرکه خلط کنند و در بینی ریزند قطع رعاف کند؛ و هم چنین قطع روانی خون از همهآ اعضا بکند، و آواز خرسگ را زیان میدارد به مرتبهای که سگ از شدت مضرت آواز خر در فریاد می آید، و صاحب منهاج گوید: گوشت خر گرم و خشک باشد در

و ابن مولف گوید اگر پیه او در قروح مالند با صلاح آورد و رنگ موضع قروح مثل رنگ 5 اعضا سازد، و چرک گوش او به کودکی دهند که بسیار گریه کند دیگر گریه نکند.

خر صحرایی بود و به پارسی آن را خرگور خوانند و به عربی فرا و حمار]1880] وحش و حمار وحشی و عیر، و بسیار باشد که عیر بر او و بر اهلی نیز اطلاق کنند؛ و خرگور بسیار غیرت دارد، و از این دایم مادهآ خود را از نری دیگر نگاه میدارد؛ و از عجایب خصایل او آن 10 است که مادهآ او اگر بچهآ نری بزاید خرگور نر به دندان خصیهآ بچه را بکند، و از این جهت ماده بچهآ خود را به حیلت از نر میگریزاند، و پای او را میکشند تا به جانب نر نرود؛ و دایم او را شیر میدهد تا وقتی که بزرگ میشود و پای او صحیح میگردد و از شر پدر به سلامت میماند.

و حریری در مقامهآ سیزدهم اشارت به این کرده. شعر

یا رازق النعاب فی عشهوجابرالعظم الکسیر المهیض

اتح لنا اللهم من عرزضه من دنس الدم

من دنس الدم نقی رخیض

در نعاب نیز خواهد آمد؛ و میگویند که خرگور دویست سال و بیشتر هم میزید. و ابن خلکان گفته که خرگوری هشصد سال زیسته؛ و رنگ خرگور مختلف میباشد؛ و اخدریه 20 بهترین اصناف او است به حسب شکل و رنگ، دراز عمرتراست، و این صنف منسوب است به اخدر و آن خر نری بوده پیش اردشیر کسری، و آن نر بیابان رفته و وحشی گشته. و با خرگورهای ماده جمع گشته، و نسلی که از او حاصل شده آن را خرگور اخدری میگویند. و جاحظلهو18ماکفته ms283 عمر خرکور دراز تراز عمر خرگور اهلی می باشد، وعمر خراهلی زیاده

شعر

لا هم مالی فی الحمار الاسود اصبحت بین العالمین اخسد

اللهم حبب بین نسائنا و بغض بین رعائنا واجعل المال فی سمحائنا

و در مثل میگویند: اصح من عیر ابی سیاره، یعنی فلان صحیح تر است از خرابی سیاره، و ابی فاطمه [اللیثی] از وی گفته که پیش رسول علیه السلام نشسته بودیم. رسول فرمود کیست که دوست میدارد که دایم تندرست باشد و هرگز بیمار نگردد؟ پس ما همه به جواب بشتافتیم و گفتیم: ما همه دوست میداریم. پس رسول علیه السلام فرمود آیا شما دوست میدارید که همچو حمر ضاله باشید؟ گفتند: ما دوست نمی داریم. پس رسول علیه السلام 1 فرمود آیا دوست میدارید که اصحاب بلا و اصحاب اجر و ثواب آخرت باشید که به آن خدایی که جان ابوالقاسم به دست قدرت او است بدرستی که خدای تعالی بندهآ مؤمن را به بلا مبتلا میسازد، و او را مبتلا نمیسازد مگر به واسطهآ کرامتی و عزتی که آن بنده را پیش [فرستاده ]18981] زیرا که خدا بنده را به منزلهای بزرگ به هیچ عمل نمی رساند مگر به آنکه او را مبتلا سازد به بلایی، و به واسطهآ صبر او بر آن بلا او را به مرتبهآ عظمی رساند؛ و به این 15 مراتب عظمی به غیر این ابتلا به بلا نمیتوان رسید.

و حمر جمع حماراست و ضاله به ضاد معجمه از ضلالت بود، یعنی خرگورهای گمراه؛ و بعضی تصحیح به صاد مهمله کردهاند، و صاله خرگوری بود که بغایت تن درست و قوی آواز و پرنشاط بود، و این تصحیح پیش ms284 غیر احمد عسکری خطااست.

[الحکم]: و خرگور حلال است به اجماع امت و در صحیحن مذکوراست که پیغمبر صلی 20 الله علیه و سلم میگفت: انا لم نرده علیک الا اننا حرم، یعنی، ما خرگور رابه سوی تو نمی رانیم تا تو صید کنی، زیرا که ما احرام بسته ایم. و شافعی گفته اگر خراهلی وحشی شود گوشت او حلال نمیشود؛ و اگر خر و حشی اهلی گردد، گوشتش حرام نمیگردد؛ و اختلافی در گوشت خر وحشی نمیدانیم مگر آنکه مطرف گفته: اگر خر وحشی با کسی الفت گیرد حکم او چون خر اهلی حرام شود.

امثال: و در مثل میگویند: فلان کافرتر است از حمار، و حمار نام پسر مویلع است، و بعضی گفتهاند نام پسر مالک بن نضر ازدی بود، و حمار از عاد است، و چهل سال مسلمان بوده و صحرایی داشته که درازی آن یک روزه راه بود، و پهنای او چهار فرسخ راه، و در بلاد عرب [190a] صحرایی پر علف تر از آن نبوده؛ و هر میوهای در آن صحرا میبوده؛ و ده پسر 5 جوان نیکوصورت و نیکوسیرت داشته. روزی همه پسران او به آن صحرا جهت صید رفتهاند، صاعقه به ایشان رسید و همه را هلاک گردانید. چون پدر ایشان از هلاک فرزندان خبر یافت کافر گشت و میگفت: نمی پرستم کسی را که چنین کاری به فرزندان من کرد، و قوم خود را به کفر دعوت مینمود. هرکه کافر میشد از عذاب او خلاص میگشت، و هرکه مخالفت او میکرد حمار او را میکشت. پس خدای تعالی او را هلاک گردانید و صحرای 10 پرعلف و پر میوهآ او را خراب ساخت؛ و این مثل در میان عرب به سبب کفر او ماند. قال الشاعر:

ألم تر أن حارثة بن بدر یصلی و هو اکفر من حمار

خواص طبیه: و از جملهآ خواص خرگور آن است که نگاه کردن ms285 در چشم او حفظ صحت چشم میکند و نزول آب در چشم بازمیدارد؛ و این خاصیت آن است که حق سبحانه و تعالی 15 در چشم او آفریده؛ و زهرهآ او در چشم کشیدن چشم را تیزبین سازد و تاریکی او ببرد و منع ابتدای نزول آب کند؛ و خوردن گوشت خرگور فربه مرض مفاصل را سودمند است، و پیه او اگر بر کلف بمالند زایل گردد، و زهرهآ او جهت داء[190] الثعلب و دوالی خوب است؛ و مغز استخوان او با روغن زنبق اگر بر بهق مالند زایل گردد؛ و خوردن زهرهآ او نقرس را سود دارد؛ و همچنین خوردن آن کسی را که در خواب در بستر بشاشد سود دارد. جالینوس گوید گوشت آن چون فربه و جوان بود، نزدیک گوشت ایل باشد و بغایت غلیظ بود، و این مؤلف گوید اگر مغز استخوان او باگل روغن بگدازند و برنقرس و ریشها طلاکنند سودمند باشد؛ و اگر مغز سر او با کرفس و انگبین به مدقوق دهند چند نوبت تب دق او زایل گردد، و پیه او با روغن قسط جهت دردپشت و درد گردهآ بلغمی نافع بود؛ و همچنین باد غلیظ رانیز نافع باشد، و گوشت او چون پیزند به آب و نمک و دارچینی و زنجبیل و مرق آن بنوشند

جوهری گفته قبان فعلان بود از قب، زیرا که عربان آن را غیر منصرف میدانند و معرفه 5 است پیش ایشان، و اگر از فعال بودی منصرف بودی. عربان میگویند:[1912] رایت قطیعا من حمار قبان به غیر تنوین والف لام و اضافه، یعنی گلهای دیدم از حمار قبان؛ و شاعر گفته:

یا ms286 عجبا لقد رأیت عجبا حمار قبان یسوق أرنبا

خاطبها یمنعها أن تذهبا فقالت أردفنی فقال مزحبا

و این حیوانی بود گرد و کوچک تراز خنفسا و کم سیاهی تراز آن به مقدار دیناری، وشش پا دارد، و در پشت مثل سپری گوییا که پشت آن قپهای است، و اگر به راه برود غیر از اطراف پاهای او چیزی از اعضای او ننماید؛ و در محل نمناکی متولد شود، و زمین شوره دوست دارد؛ و قبان مشتق از قبون بود، و معنی آن بر زمین رفتن است. و صاحب مفردات گفته که آن دابهای کوچک بود که بسیار پادارد و هدبه نام او است، و چون دست کسی براو بمالد خود را 15 گرد سازد، و از حرکت بازآید؛

[لحکم]: وچون از خبیثات است خوردن آن حرام بود.

امثال: و در مثل گویند: اذل من حمار قبان، یعنی ذلیل تراز حمار قبان.

خواص: خواص و خاصیت او آن است که اگر آن را با شراب بخورند به عسرالبول نافع بود، و بعضی گفتهاند که حمار قبان را اگر در خرقهای بندند و بر کسی که تب مثلثه داشته باشد 20 بندند، تب او زایل گردد.

و ما هاج هذا الشوق إلا حمامة دعت ساق حر تزحة و ترنما و مراد از حمام در این شعر قمری است؛ و اصمعی در شعر نابغه حمام را به قطا تفسیر کرده.

شعر و احکم کحکم فتاة القوم اذ نظرت إلی ms287 حمام سراع وارد الثمد

قالت الا لیتما هذا آلحمام لنا الی حمامتنا او نصفه فقد

فحسبوه فألفوه کما زعمت تسعا و تسعین لم ینقص و لم یزد و این «فتاة قوم» زرقاء یمام بوده است که در تنگنای کوهی نگاه به قطا کرده است و گفته است: کاشکی این قطا از آن ما بودی که چون با قطاء اهل خود منضم میساختم، عدد ایشان 15 یک صد تمام میشد. ابوعبیده گفته زرقا آن قطا را از سه روزه راه دیده، و مراد از حمام قطا است. اموی گفته دواجنی که در خانه بچه میکند، ایشان را نام حمام است، و سند او شعر عجاج است:

شعر

ای و رب البلد المحرم [192a]والقاطنات البیت عند زمزم

قواطن مکة من ورق الحمی و مراد او کبوتران مکه است و جمع او حمام و حمامات و حمایم بود، و گاه باشد که یکی رانیز حمام گویند.

شعر

و ذکرنی الصبا بعد التنائی حمامة أیکة تدعو حماما

و کبوتر وحشی را یمام گویند، و کبوتر وحشی انواع است؛ و اصمعی گفته: یمام کبوتر خانگی بود و حمام کبوتر صحرایی. و شافعی گفته: الحمام کل ما عب و هدر، و عب یک نفس آب خوردن است بی آنکه نفسی در میان او بکشد، و هدر آواز مرغاست، یعنی هر مرغی که به یک نفس آب خورد و آواز کند حمام باشد. و رافعی گفته در تعریف حمام قید اول کافی است یعنی هدر زاید است؛ و از شافعی 5 تعریفی بیقید دوم نقل کرده که شافعی فرموده که هر مرغی که به طریق عب آب خورد حمام است؛ و هر مرغی که آب قطره قطره خورد مثل دجاج حمام نیست! و سخن مادر کبوتراست که به خانه الفت میگیرد، و این دو قسم است: قسمی بری است، و این قسم آن است که در برجها میباشد و از آدمی نفرت بسیارتر دارد؛ و ms288 قسمی دیگر کبوتر اهلی است؛ و کبوتراهلی چند نوع است و شکلهای مختلفه دارند، و پریدن ایشان نیز به انواع است بعضی بسیار تند و 1 تیز پراند؛ و بعضی آهسته و دیرتر پراند؛ و بعضی در پریدن[1920] معلق زنند و بعضی نزنند؛ و بعضی بسیار بلند پرند تا به مرتبهای که در آسمان از چشم دیدبان غایب گردند؛ و بعضی چنان نپرند. و بعضی کبوتر خانگی پر برپادارد و آن را کبوتر پرپامیخوانند، و هدیر و آواز آن بسیار خوب و مرغوب است؛ و جاحظ گفته حمام نقیع همچو مردم صقلابی است یعنی کبوتر سفید در میان کبوتران همچو آدمی رومی است در میان آدمیان؛ و ابوهریره گفته که 15 پیغمبر علیه السلام دید که مردی از پی کبوتری میرفت. فرمود که شیطانی از پی شیطانهای میرود؛ و در روایتی دیگر شیطانی در پی شیطانی دیگراست؛ و بیهقی گفته معنی این حدیث آن است که اگر کسی مواظبت و مداومت بر کبوتربازی نماید به نوعی که بر بالای بامها رود و برخانههای همسایهها مشرف گردد و در زنان ایشان نگرد، آن کس شیطان باشد و کبوتراو نیز شیطان بود؛ و اگر نه چنین باشد، شیطان نیست، زیرا که عبدالله ابی کبشه از پدرخود روایت 25 میکند و او نیزاز پدر خود آنکه پیغمبر علیه السلام دوست میداشت که نظر کند به ترنج و به کبوتر سرخ؛ و عایشه رضی الله عنها گفته که پیغمبر علیه السلام نظر در سبزه و ترنج و کبوتر سرخ دوست میداشت. و هلال بن علا گفته که کبوتر سرخ دراین دو حدیث سیب است؛ و این تفسیر از غیر او کسی نشنیده، [193a] و مقبول اهل لغت نیست.

و معاذ بن جبل رضی الله عنه گوید علی علیه السلام از وحشت شکایت به پیغمبر فرمود. پیغمبر صلی الله علیه و سلم امر فرمود که یک جفت کبوتر در خانه نگاه دارد، و ms289 خدا را در وقت آواز او یاد کند؛ و در روایتی دیگر آن است که پیغمبر فرمود که یک جفت کبوتر بگیر در وحشت انیس تو باشد و بچههای ایشان نصیب تو گردند، و به آواز تو را از جهت نماز بیدار گردانند؛ و هم چنین خروسی نیز بگیر که انیس تو باشد و از برای نماز تو را بیدار کند.

و ابن عباس رضی الله عنه فرموده که پیغمبر علیه السلام فرمود کبوتران مقاصیص را در خانه نگاه دارید زیرا که ایشان جنیان را از کودکان شما باز میدارند. و عبادة بن صامت رضی الله عنه گفته که شخصی پیش پیغمبر علیه السلام از و حشت شکایت کرد. پیغمبر علیه السلام فرمود جفتی کبوتر در خانه نگاه دار. و جابر گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که کعبه به خدا 10 شکایت کرد از کمی حاجیان و قلت زائران. خدای تعالی فرمود به زیارت تو قومی را بفرستم که به تو مهربان باشند همچون کبوتر به بچهآ خود.

در سنن ابیداود است که ابن عباس گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که در آخرالزمانقومی باشند که موی خود را چون حواصل کبوتران رنگ کنند؛ ایشان بوی جنت هرگزنشنوند. و در [193b] طبع کبوتر آن است که آشیانهآ خود می طلبد اگرچه هزار فرسخ از 15 او دور باشد؛ و کبوتری باشد که در پای او نامهای بندند و از هزار فرسخ راه او را رها کنند. او نامه را در یک روز به جای خود برساند؛ و گاه باشد که در یک روز سه هزار فرسخ راه قطع کند؛ و بسیار باشد که کبوتری را صید کنند و بعد از ده سال چون فرصتی یابد و خلاص گردد باز به وطن اصلی خود آید.

و سباع مرغان چون باز و شاهین صید کبوتر کنند، و کبوتر از شاهین بیشتر از همه ترسد، 20 زیرا که شاهین پرندهتر از دیگران ms290 است، و از خوف سباع طیور عارض او میشود، آنچه عارض گوسفند میشوداز خوف گرگ، و عارض خرمی شوداز خوف شیر، و عارض موش میشود از خوف گربه، زیرا هریک از اینها از کثرت خوف چندان مضطرب میشوند که خود را بر صیاد خود میاندازند. و مثنی بن زهیر گفته که هر چیز در زن و مرد مشاهده کردم در کبوتر نیز مشاهده کردم کبوتری مادهای دیدم که غیر از نری که جفت او بود میل نری دیگر

و در میان حیوانات حیوانی نیست که پیش از سفاد ماده را بوسه کند غیر از کبوتر؛ و کبوتر عفتی تمام دارد در وقت سفاد، و از این جهت دم خود را پهن کرده بر زمین می کشد تا کسی فرج ماده و آلت سفاد او نبیند؛ و گاه باشد که شش ماه تمام سفاد کند؛ و در هر چهارده روزماده 10 باردار میشود و دو بیضه مینهد، از بیضهآ اولی کبوتر نر حاصل میشود و از بیضهآ دوم ماده؛ ومیان بیضهآ اول و ثانی یک روز و یک شب فاصله میباشد؛ و کبوتر پارهای از روز بر بیضه مینشیند و آن را گرم میسازد، و باقی روز ماده بر ms291 او مینشیند؛ و همچنین در شب نیز به نوبت بر او مینشینند. در نوبت خود نر آن را بزند و به زورش بر سر بیضه بنشاند؛ و اگرنر خواهد که با ماده سفاد کند، بچهها را از خانه بیرون کند، بعد از آن سفاد کند. و چون بچه از 15 بیضه بیرون آید کبوتر نر خاک شور را بجاود[1940] و بخورد و به بچه بدهد تاطعمه خوردن بر او آسان گردد؛ و جمیع این افعال متقنهای که جمیع حیوانات را باشد به الهام الهی است. فسبحان الذی، (أعطی کل شیء خلقه ثم هدی)1.

و ارسطو گمان دارد که عمر کبوتر هشت سال بیش نباشد؛ و وهب بن منبه در آیت کریمهآ (و ربک یخلق ما یشاء و یختار)2 گفته که خداوند عز شانه از غنم شاة را اختیار فرموده، واز 20 مرغان کبوتر را؛ و امیرالمؤمنین مسترشد بالله بن مستظهر بالله در زمانی که در حبس بودشبی در خواب دید که بر دست او کبوتری طوق دار است و کسی پیش او آمد و گفت: خلاصی تو در این است. چون صباح شد به ابن سکینه این خواب را گفت. ابن سکینه گفت: یا

هن الحمام فان کسبت عیافة من حائهن فانهن حمائم و خلاصی من در حمام من است، و بعد ازاندک روزی کشته گشته در سنهآ تسع و عشرین و خمسمائه، و مدت خلافت او هفده سال و هشت ماه بوده. معمر گفته که مردی پیش ابن سیرین آمد و گفت: در خواب دیدم که کبوتری لؤلؤی به گلو فروبرد، و بعد از آن بزرگتر از آنکه فرو برده بود بیرون آورد؛ و کبوتری دیگر دیدم که لؤلؤی دیگر فرو برد، و کوچکتر از آنکه فرو برده [1952] بود بیرون آورد؛ و کبوتری دیدم که لؤلؤی دیگر فرو برد، و همچنان که فرو برد بیرون ms292 آورد. ابن سیرین گفت: اما آن کبوتر که لؤلؤ 10 را بزرگ تربیرون آورد حسن است که حدیث را میشنود و به کلام فصیح خود آن را نیکوادا میکند و به آن مواعظ و نصیحتهای دیگر اضافه کرده به مردم میرساند؛ و آن کبوتری که لؤلؤ را کوچکتر از آنکه بود بیرون آورد محمد بن سیرین است که حدیث را میشنود و از او چیزی کم میسازد و به مردم میرساند؛ و اما آن کبوتر که لؤلؤ را چنانکه فرو برد بیرون آورد، قتاده است که بهتر از همه کس حدیث را چنانکه شنیده حفظ میکند و به مردم می رساند.

سفیان ثوری گفته که کبوتربازی کار قوم لوط بود؛ و نخعی گفته کسی که به کبوتر طیار بازی کند نمیرد تا درد فقیری نکشد و طعم تلخی آن نچشد؛ و بزار روایت میکند که خدای تعالی به عنکبوت امر کرد که بر در غاری که پیغمبر علیه السلام با یار غار در آنجا بود نسج نمود، و دو کبوتر وحشی رانیز امر فرمود تا بر روی غاربیضه نهادند، و خود در آنجا افتادند تا 20 کافران که در عقب ایشان می آمدند راه به ایشان نبردند، و کبوترانی که حالی در حرماند از نسل آن دو کبوترند؛ و ابن وهب گفته که روزی که پیغمبر علیه السلام فتح مکهآ مبارکه [1955] فرموده بود کبوتران بر سر پیغمبر سایه کردند، و چون احترام او به امر خدا عزو علا نمودند

طبرانی از ابی ذر غفاری روایت کند که پیغمبر علیه السلام آیت (و من یتق الله یجعل له مخرجا. و یرزقه من حیث لا یحتسب)1، مکرر میخواند تا وقتی که نعاس بر او غالب شد. بعد ه از آن گفت: ای ابوذر! چه خواهی کرد وقتی که تو را ms293 از مدینه بیرون کنند؟ گفت: به جایی روم که فراخی و راحت باشد یا به مکهآ مبارکه روم و کبوتری از کبوتران حرم باشم. دیگر فرمود: چه خواهی کرد وقتی که تو را از مکه نیز بیرون کنند؟ گفت: به شام و به زمین مقدس روم. دیگر پیغمبر علیهالسلام فرمود که چه خواهی کرد زمانی که تو را از شام نیز بیرون کنند؟ گفت: شمشیر خود بر دوش خود بنهم و سردشمن به آن بزنم. پیغمبر علیه السلام فرمود بهتر 10 از این هست، امر بشنو و اطاعت کن اگرچه صاحب امر غلامی باشد حبشی.

و در صحیح ابن ماجه اول این حدیث مذکور است، و از این حدیث معلوم میشود که فتنههای صحابه همه بر پیغمبر علیه السلام مکشوف بوده، و ظالم را از غیر ظالم میدانسته، ولیکن بر امر الهی صبر میفرمود[196a] و اظهار نمی فرموده و بعضی حکما گفتهاند که مهر آدمی با هم جنس خود باشد هم چنان که هر مرغی با هم جنس خود؛ و مالک بن دینار میگفته 15 که هیچ دو آدمی بی مناسبتی و جنسیتی با هم مصاحب نمیباشند، همچنان که مرغان هر جنسی با جنس خود و با غیر جنس خود نمیباشد.

روزی کبوتری را با غرابی همراه دیده در عجب مانده که این دو مرغ بی جنسیتی و مناسبتی با هم چگونه میباشند. چون تفحص کرده هردو لنگ بودهاند. گفته مناسبت میان ایشان اشتراک در لنگی است. و از این جهت گفتهاند دوکس اگربی مناسبتی باهم مدتی مدید 20 مصاحب باشند، آخرالامر از هم جدا خواهند شد، هم چنان که در شعر است:

لم یک من شکلی ففارقته والناس اشکال و ألاف

و در صعوه چیزی از این معنی خواهد آمد، ان شاء الله.

و عیسی علیه السلام به یاران خود میگفته: اگر میتوانید که در راه خدا چون کبوتران ابله 5 باشید، بباشید؛ و میگفته: هیچ مرغی ms294 از کبوتر ابله تر نیست زیرا که بچهآ او را از خانهآ او میگیرند و میکشند، آن کبوتر باز در همان خانه بچه میکند.

حکم شرعی: و جمیع انواع کبوتر حلال است زیرا که از طیبات است و از برای آنکه صاحب شرع بر محرمی که او را بکشد گوسفندی فرض[196b] کرده به واسطهآ مناسبتی که میان ایشان است، چه هردو الفت به مردم و به خانههای مردم میگیرند، یا به واسطهآ سببی که 15 شارع داند؛ و بیضهآ کبوتر و بیضهآ هر مرغی که صید او بر محرم حرام است اگر محرم تلف کند، جزای آن بهای آن است، و بعضی گفتهاند در اتلاف بیضه بر محرم جزانیست، و مالک گفته ده یک بهای آن مرغ جزای اتلاف بیضهآ او بود.

و ابن منذر گفته در جزای بیضهآ کبوتر اختلاف است. علی و عطا گفتهاند که جزای اتلاف دو بیضهآ کبوتر یک درهم بود. ازهری و شافعی و اصحاب رای و ابوثور گفتهاند قیمت آن 15 جزای آن است، و در بیضهآ شترمرغ تفصیل این خواهد آمد، ان شاءالله تعالی. و اگر کبوترانی که ملک مردم باشند به کبوترانی که صید ایشان مباح باشد مخلوط گردند، صید ایشان جایز نیست؛ واگر به کبوتران ناحیهآ دیگر مخلوط شوند، صید ایشان در آن ناحیه جایزاست. و اگر کبوترانی صحرایی که در برجهای مردم میباشند به کبوتران شهری دیگر که صید ایشان مباح باشد مخلوط گردند و عددشان بسیار باشد، در صید ایشان دو قول است، قولی آنکه جایز 20 است صید ایشان، و قولی آنکه جایز نیست؛ و قول اول اصح است:

و فروختن کبوتر در برج [197a] از قبیل فروختن ماهی در برکه باشد، و در باب سین حکم این خواهد آمد، ان شاءالله تعالی. و اگر کبوتری آموخته را در هوا به امید معاودت به خانه که عادت او است بفروشند در صحت بیع او دو وجه است: یکی ms295 آنکه صحیح است

و عراقیان گفتهاند که هر نوعی از او جنسی باشد علی حده. پس حمام جنسی بود و قمری 5 جنسی و فاخته جنسی و در استدلال ایشان زیادتی عدد ربانی نیست، و کبوتر در خانه نگاه داشتن از برای تخم یا از برای بچه گرفتن از ایشان یا از جهت الفت و انس به ایشان یا از برای مکاتیب از جایی به جایی رسانیدن جایز است بی کراهتی؛ و اما نگاه داشتن ایشان از برای بازی کردن به ایشان یا از برای مسابقه میان ایشان جایز نیست.

بعضی گفتهاند که جایز است زیرا که احتیاج به کبوتران جهت جنگها میباشد یا جهت 10 نقل اخبار، واصح آن است که این هردو مکروه است به واسطهآ حدیث ابی هریره که: شیطان [1970] یتبع شیطانه، و ابن حیان گفته که چون کبوترباز از بازی و گناهی خالی نیست پیغمبر علیه السلام او را شیطان گفته چنانکه خدای تعالی فرموده: (شیاطین الجن والانس)1، وکبوتر را به سبب مجاورت آدمی شیطانه گفته، و شهادت کبوترباز بر مذهب شافعی مردود نیست مگر آنکه در بازی به آن قماری باشد؛ و پیش ابوحنیفه و مالک بی قمارشهادت او مردود است. 15

پسر امام مالک از بالای خانه به زیر میآمده و کبوتری داشته. چون پیش امام مالک مردم بودهاند، کبوتر را پوشیده چون مالک دانسته که بر مردم آن پوشیده نمانده، گفته: ادب ادب خدای تعالی است و خیر خیر او، نه ادب مادر و پدر و نه خیرایشان. و پسر مالک به خانه ms296 می آمده و بیرون میرفته و با مردم پیش پدر نمی نشسته که حدیث تعلیم گیرد. مالک میگفته 20 که علم حدیث به میراث به فرزند نمی رسد، و هر پسری جای پدر به علم و فضل نمیگیرد، و پسر کسی به جای پدر ننشسته مگر عبدالرحمن بن قاسم بن محمد بن ابیبکر صدیق، و عبدالرحمن افضل زمان خود بوده؛ و عبدالرحمن از پدر خود و او از عایشه حدیث: طییت

گویند امیرالمؤمنین منصور [خلیفه] از عبدالرحمن نصیحتی خواست. عبدالرحمن گفت: عمر بن عبدالعزیز وفات یافت و هفده اشرفی از ترکهآ او ماند. محل قبر او به دو اشرفی خریدند و پنج اشرفی بر جهاز و تکفین او خرج کردند و دو اشرفی بر یازده پسر او قسمت 10 کردند، و هر پسری را نوزده درهم رسید؛ و هشام بن عبدالملک مرد و یازده پسر گذاشت، و میراث هریکی از ترکهآ او هزار هزار درهم رسید؛ و بعد از اندک زمانی دیدم که یک پسر عمر عبدالعزیز صد مجاهد را بر صد اسب در راه خدا سوار کرده بود، و یک پسر هشام دیدم که از مردم صدقه می طلبید.

عبدالرحمن چون عمر بن عبدالعزیز فرزندان خود را به خدا گذاشت و اعتماد بر فضل او 15 کرد، خدای تعالی به ایشان فضل جود کرامت فرمود؛ و هشام چون تکیه بر مال دنیا نمود، مال دنیا به او وفا ننمود، لاجرم فرزندان او به صدقهآ ms297 مردمان محتاج گشتند چنان که خسرو می فرماید:

شعر[1980] زر خویش خور که اصل و نسب را پس از تو بسنده است فضل خدایی 20 چو قسام غیر است از بهر مردن چرا جان کنی آخر ای روستایی بسا کس کز ایشان بسی ماند زرها که کردند اولاد ایشان گدایی بسی از گداییان که اولاد ایشان رسیدند در میری و پادشایی دلی بی بصیرت تجارت نداند که خفاش کورست در روشنایی

روایت کنند که هارون الرشید به کبوتربازی [دل] خوش داشت، وقتی کبوتری به رسم هدیه پیش او آوردند و ابوبختری در آن وقت حاضر بود، به سند خود از ابوهریره روایت کرد که: لاسبق الا فی خف او حافر او جناح؛ و لفظ جناح را به واسطهآ خاطر هارون الرشید زیاده گردانید، یعنی مسابقه جایز نیست مگر در شتر که صاحب خف است، و مگردر اسب که 5 صاحب حافر است، و مگر در کبوتر که صاحب جناح است، و حافر، سم بود؛ و جناح، پر؛ و خف، کف پای مثل شتر. و مسابقه آن است که دو حیوان را به گرؤ بدوانند، پس مثل دواسب و دو شتر و دو کبوتر به گرو دوانیدن جایز باشد به موجب حدیث؛ و هارون الرشید دانست که بختری لفظ جناح جهت خاطر او بر حدیث اضافه کرده، او را جایزه داد، ولیکن کبوتر را کشت. گفتند چراکبوتر را کشتی؟ گفت: از برای آنکه به سبب کبوتر دروغی[199a] بر پیغمبر 10 علیه السلام می بندند.

بعد از آن علما ترک حدیث بختری کردند، و اعتماد به روایت او نکردند؛ و ابوبختری وهب بن وهب بن وهب بود، و قاضی مدینه بوده، و بعد از مدینه قاضی بغداد شده بعد از ابویوسف صاحب ابو حنیفه؛ و مثل نام وهب در ملوک فرس، بهرام بن بهرام بن بهرام است، و در طالبیین حسن بن حسن بن حسن، و در غسانیان حارثاصغر بن ms298 حارثاعرج بن 15 حارثاکبر؛ و در متأخرین غزالی، محمد بن محمد بن محمد بن غزالی.

و گفتهاند که فقط جناح در حدیث ابراهیم از برای خاطر مهدی اضافه کرده، بختری از برای رشید؛ و سرگین کبوتر فروختن جایزنیست، و همچنین سرگین سایر حیوانات؛ و پیش ابوحنیفه فروختن سرگین جایز است زیرا که اهل امصار در جمیع اعصار آن را بیع می کنند و انکاری در بیع آن ندارند، و نیز چون نفعی دارد، بیع آنها جایز باشد؛ و دلیل حرمت بیع آنها آن 20 است که در حدیث پیغمبر آمده که خدای تعالی اگر چیزی بر قومی حرام کرده بهای آن نیز بر ایشان حرام کرده؛ و این حدیث صحیح است و عام است، ولیکن خر و بنده از این حکم مستثناءاند به دلیل، و نیز آنها نجس العیناند، و فروختن نجسالعین حرام است؛ و خر و بنده نجسالعین نیستند، و اما دلیل جواب [1990] ابوحنیفه آن است که فعل جهال دلیل احکام شرعی نمیتواند بود.

و زمخشری گفته در آخر آیت (کفی بنفسک الیوم علیک حسیبا»2 از برای آن است که حسیب به منزلهآ قاضی و شهید و امین است، و غالب این است که امانت و شهادت و قضا و حساب را مردان متصدی میشوند. پس گوییا گفته: کفی بنفسک رجلا ms299 حسیبا. و حسن هرگاه 10 این آیت میخوانده و میگفته: ای فرزند آدم، با تو انصاف رعایت کرده آن کس که تو را محاسب خود ساخته، و در آیت کریمهآ «سیطوقون ما بخلوا به یوم القیامة)3 گفتهاند اعمال ایشان ملازم ایشان است همچو طوق گردن و میگویند طوق فلان عمله طوق الحمامة أی الزم جزاء عمله، یعنی جزای عمل او ملازم او شده چون[200a] طوق گردن کبوتر؛ و مطرف گفته اگر بمیرم مرا چندان نگاه مدارید که مردم جمع شوند، و چون طوق کبوتر طوق ایشان 15 شوم؛ و در همین معنی عبدالله بن جحش جهت ابوسفیان گفته:

شعر

ابلغ اباسفین عن أمرعواقبه ندامة

ذار ابن عمک بعتها تقضی بها عنک الغرامة

و حلیفکم بالله رب ب الناس مجتهد القسامة اذهب بها اذهب بها طوقتها طوق الحمامة

أی لزمه عارها، یعنی عیب آن ملازم او است. سهیلی گفته که اصل این مثل از قول پیغمبر علیه السلام است که فرموده هرکه زمینی به زور تصرف کند در روز قیامت آن زمین تا هفت

حکم طبی: و از جملهآ خواص کبوتر آن است که همسایگی آن موجب امان از جدری است و فالج و سکته و سبات، و صاحب جدر اگر نزدیک کبوتر ساکن شود جدر او زایل گردد؛ و خون کبوتر ms300 اگر در چشم کشند جراحت آن را سود دارد و غشاوهآ آن زایل گرداند؛ و اگر در بینی چکانند رعاف حجب دماغ را قطع کند و خون او با زیت سوختگی آتش را 10 سودمند است. و زبل کبوتر بری گرم تراست، و همچنین گوشت او نیز گرم تراست؛ و گوشت کبوتر قوت باه را و امراض باردهآ عصبیه را سود دارد و مقوی قوت کلیه بود، و خون و منی را زیاده کند، و زبل کبوتر مفجر اورام باشد؛ و اگر زبل او به آب گرم کنند، و صاحب عسرالبول در او بنشیند عسرالبول او زایل شود، و با سرکه اگر بر شکم مستسقی بمالند ورم او زایل گردد، و دو درم سرگین کبوتر سرخ اگر با سه درم دارچینی بخورند، حصاة کلیه راسوددارد، 15 و اگر کبوتری زنده را شق کنند و گرم بر موضع گزندگی عقرب بنهند نفع تمام بدهد، و در اختیارات بدیعی مذکور است که اگر سرگین کبوتر بسوزانند و با زیت آمیخته بر سوختگی آتش طلا کنند نافع باشد، و سرگین کبوتری که بزرکتان خورده باشد، سنگ گرده بریزاند. [201a] و این مجرب است و زبل او در حقنهآ قولنج نافع بود، و اگر بر شقیقه طلاکنند درداو ساکن شود، و اگر سرگین کبوتر به آرد جو بیامیزند و به آب بپزند و اندکی قطران اضافهآ آن 20 کنند و با هم سحق کنند تا همچو مرهم شود، و قدری از این مرهم بر وصلهآ کتانی بر برص بنهند و سه روز براو بگذارند و بعد از سه روز بردارند و باز تازه سازند، و همچنین مکرراین عمل کنند تا وقتی که برص زایل گردد؛ و سرگین کبوتر جهت قوبا و درد مفاصل و سعفه و درد شکم و درد گرده نافع بود و با سرکه اگر بر خنازیر طلا کنند نافع باشد و محلل جمیع

به ضم حا و تشدید میم و تخفیف نیز لغتی است در گنجشک و به ضم حا و تشدید میم، مرغی بود مثل گنجشک. حمرة واحد او است.

و حمرات شربهن غب [2018] اذا غفلت غفلة تعب

و حمر و حمرات به تخفیف نیز آمده؛ و ابن لسان الحمرة از خطبا و فصحای عرب بوده و به او مثل در علم و فصاحت و طول عمر میزنند، و نام او ورقا است و ابوالکلاب کنیت او است. و معاویه روزی از او بسیار چیزها پرسیده و او از هریک جوابی خوب گفته. معاویه 15 گفته: به چه چیز به علم بسیار رسیدی؟ گفت به لسان سئول و قلب فضول یعنی به زبان پر سؤال و دلی تارک غیر کمال، و به معاویه گفته که علم را آفتی است و اضاعتی و نکدی و استجاعتی. آفت علم فراموشی است، و اضاعت آن تعلیم دادن به نااهلان و نکد آن دروغ نقل کردن، و استجاعت آن آن است که صاحب او از او سیری نداشته باشد؛ و از تعب تحصیل آن دلتنگ نگردد، و به جد تمام به تحصیل مشغول گردد؛ و حمر چون از انواع گنجشک است 20 حلال است.

و روایت کنند که جمعی [202a] از اصحاب پیغمبر علیهالسلام به بیشهای رفتند و 5 بچههای مرغی ستدند. آن مرغ پیش پیغمبر علیه السلام آمد. پیغمبر فرمود که بچهآ این مرغ را که ستده؟ مردی گفت: من. پیغمبر علیه السلام فرمود که باز بچهآ او را به آشیانه بنه؛ و گفتهاند که این امر به رد بچه جهت آن بوده که ایشان محرم بودهاند یا به جهت آنکه رحمی بر آن مرغ فرموده یا به جهت آنکه آن مرغ چون پناه به رسول علیهالسلام آورده از ضرر آن کس پیغمبر علیه السلام او را در پناه خود نگاه داشت.

امثال: ودر مثل می گویند: اعمر من ابن لسان الحمرة؛ وانسب من ابن لسان الحمرة، یعنی دراز عمرتر و صحیح نسبتر از ابن لسان الحمره، زیرا که او بسیار درازعمر و نسیب بوده، و خواص حمره در عصفور خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

کوچک هر چیزی بود و حمکه واحد او است، ولیکن اطلاق او بر شپش بیشتراست، و 15 بچههای قطا و شترمرغ را نیز حمک گویند، و مردم رذل دون را نیز حمک گویند، چنانکه راجز گفته:

یعنی: مرا برابر مکن به حمک دون رذل، مقصود آنکه مرا مثل سایر مردم مدان که من 20 افضل از ایشانام.

گوسفند شش ماهه بود، و گویند بچه میش بود، خواه که جذع باشد یا دون آن لابی یزید]

در کتاب قوة القلوب مذکور است که بعضی صوفیان مهمان صوفیای گشتند، و صوفی از 10 همسایهآ خود برهای بریان خرید جهت مهمانی ایشان. چون یکی از ایشان دست به آن بریان دراز کرد و لقمه را در دهان نهاد، باز از دهان بیرون انداخت و گفت: شما بنوشید که مرا مانعی پیدا شد و نمیتوانم خورد. ایشان مبالغه کردند و گفتند: ما بی تو این بریان نمیخوریم. هرچند مبالغه کردند قبول نکرد. ایشان نیز نخوردند. ولیکن همسایهای که بره را بریان کرده بود طلبیدند و از او به مبالغه و ابرام بسیار پرسیدند که در این بره چیزی مکروهی بود که آن 15 صوفی نخورد؟ همسایه گفت: والله! این بره مرده بود[203a] ولیکن شره نفس من باعث شد که آن برهآ مرده را جهت شما بریان کردم زیرا طمع در بهای آن بره نمودم و به شما فروختم. ایشان گفتند: الحمد لله که به برکت این صوفی ما نیز این حرام نخوردیم. بعد از آن آن را به سگ دادند. و روزی که به صوفی رسیدند گفتند: سبب چه بود که برهآ بریان را نخوردی؟ گفت: مدت بیست سال بود که نفس من شرهی به بریان خوردن نداشت. چون آن لقمه بردهن 20 نهادم، چندان شره نفس یافتم که هرگز چنین شرهی در خود نیافته بودم، جهت مخالفت نفس آن را نخوردم و گفتم: در این طعام علتی هست که نفس من چنین شره عظیم به او دارد؛ و بر اهل خبرت مخفی نیست که این دو شره یعنی ms304 شره صاحب بریان به بهای آن، و شره صوفی به خوردن آن متفق و مشترکاند در آنکه هر دو شرهاند به چیزی معین، لیکن مختلفاند در اثر، زیرا که یکی موجب سعادت صاحبش گشته، و یکی موجب شقاوت صاحب.

ابن سایب انصاری گفته با پدر خود به مدینه میرفتیم در اول ذکر نبوت محمد علیه السلام، در راه، شب به شبانی رسیدیم در نیم شب. گرگی برهای از گلهآ او ربود، شبان برجست و گفت: یا عامر الوادی اوذی جارک، یعنی ای عمارت کنندهآ وادی، ایذا به همسایهآ تو رسید. چون شبان این گفت، [203b] آوازی برآمد. یا سرحان آزسله، یعنی ای گرگ بگذار آن 5 را. در زمان گرگ آن بره را بگذاشت، و بره تندی دوید تا به گله رسید. در آن زمان بر پیغمبر علیه السلام: (انه کان رجال من الإنس یعوذون برجال من الجن فزادوهم رهقا)1، نازل شده بود؛ و قاضی عیاض گفته سبب ابتلای یعقوب به فراق یوسف و گریه از غم او آن بوده که،

روزی یعقوب علیه السلام و یوسف علیه السلام برهآ بریانی میخوردند و در همسایگی 10 ایشان یتیمی بود. بوی آن بریان شنید و از کثرت میل آن بگریست، و جدهآ او نیز بگریست؛ و در میان خانهآ یعقوب و خانهآ یتیم دیواری بود، و با وجود آنکه یعقوب علیه السلام از گریهآ او آگاهی نداشت و از حال یتیم و گریهآ او واقف نبود، خدای تعالی او را به گریه در فراق یوسف علیهماالسلام مبتلا گردانید چندان که از کثرت بکا نابینا شد؛ و یوسف را نیز علیهالسلام به محنت زندان گرفتار گردانید. بعد از آن یعقوب چون مطلع شد به وحی براین، 15 و دانست که سبب ابتلای او گریهآ یتیم بود، امر فرمود که منادی میکردند که هر روز هر مسکین باید که پیش آل یعقوب غذا بخورد؛ و اگر یعقوب علیه السلام روزه[204a] بودی ms305 منادی چنین میکردند که هرکه روزه باشد پیش یعقوب افطار کنند.

به فتح حا، شتر بارکش بود، و هم چنین هر حیوان بارکش مثل خر و استر و غیر ایشان را حمولة گویند؛ و فعول اگر به معنی مفعول باشد تا لاحق او میشود. قال الله تعالی: (و من الآنغام حمولة وفرزشا)»1؛ و در باب فا نیز ذکر او خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

مرغی بود که قطا و امثال او را صید کند، و بعضی گفتهاند باشق است، و قول عطا را به آن تفسیر کردهاند. ابن جریح گوید به عطا گفتم اگر محرم باشم عقرب را بکشم. عطا گفت: بلی بکش. من گفتم صقر و حمیق را نیز بکشم که ایشان کبوتران مردم را صید میکنند. عطا گفت: ایشان را بکش، و بکش پشه را و مگس را و گرگ را که همهآ ایشان دشمن انساناند، و به ایشان 10 ایذا می رسانند.

به فتح حاونون ماراست و میگویند که افعی بود، و احناش جمع است، و بعضی گفتهاند 15 احناش جمع دواب زمین است مثل سوسمار و خارپشت و موش دشتی. بعد از آن مخصوص شده به مار به دلیل قول ذوالرمة، و کم حنش ذعف اللعاب کانه [204] علی الشرک العادی نضو عصام

و از این است که مرد را نیز حنش میگویند. 20حکم طبی: و درسن ابی داود مذکور است که خزیمه بن جزی گفت: یا رسول اللهاپیش تو

و حنش به تحریک، هر جانوری بود که آن را صید کنند مثل مرغ و گزندهها، و در کتاب عین مذکور است که حنش حیوانی بود که سر او مثل سر مار باشد مثل سام ابرص؛ و در حدیث قتل دجال مذکور است که از میان آدمیان در آن زمان بخل و بغض بردارند، و از حیوانات گزنده گزندگی، به مرتبهای که بچهها دست در دهان مار برند و هیچ متضرر نشوند.

ملخ نربود، و خلیل گفته، حناطب، خنافس بود[205a]، و حنطب و حنطبا واحد او است؛ و حمزهآ اصفهانی گفته: حنطب حیوانی است که از ترکیب روباه و گربهآ صحرایی متولد شود به دلیل قول حسان بن ثابت رضی الله عنه.

آبوک آبوک و آنت ابنه فبئس البنی و بئس الآب

و أمک سوداء نوبیة کان أناملها الحنظب

یبیت آبوک لها سافدا کما سافد الهرة الثعلب

شتربچه بود چندان که از مادر جدانشده، و چون از او جداشد فصیل بود، وأحوره جمع 20 قلت او است که بر سه اطلاق میکنند، و جمع کثرت او حیران و حوران بود؛ و ابن هشام و غیر او در سریهآ عبداله بن انیس روایت کردهاند که او در عرفه فروآمده بود در سال سیوم از

ترکت ابن ثور کالحوار و حوله نوائح تفری کل جیب مقدد و باقی این قصه در عنکبوت خواهد آمد، ان شاء الله تعالی، و صاحب یسار الکواعب گفته: یا 5 یسارکل لحم الحوار واشرب لبن العشار وایاک وبنات الآحرار، یعنی ای یسار! گوشت حوار بخور و شیر عشار بنوش و دختران مردم آزاد را نکاح مکن و قصهآ او مشهور است، و در این قصه گفتهاند:

شعر [205b] و لنی لآخشی ان خطبت الیهم علیک الذی لاقی یسار الکواعب امثال: و ms307 در مثل میگویند: امسخ من لحم آلحوار، یعنی بی طعم تر است از لحم حوار، و شاعر در این معنی گفته:

شعر

و قد علم المعشر والطارقون بانک للضیف جوع وقر

مسیخ ملیخ کلحم الحوار فلا آنت حلؤ و لا آنت مر 15 و معنی مسیخ و ملیخ بی طعم است و تمثیل گویند: کتنور العبد من لحم الحوار، یعنی همچو تنور غلام بود از گوشت حوار، و این مثل برای چیزی میزنند که به آن تنور رسید، و اصل این مثل آن است که غلامی شتربچهای جهت سید خود در تنور نهاده تا بریان سازد. چون بریان شده تمام خود خورده، و برای سید خود چیزی نگذاشته؛ و از آن روز این مثل زدهاند جهت چیزی که نایافت باشد.

ماهی است و جمع او احوات و حوته و حیتان. قال الله: «اذتأتپهم حینانآهم یوم سنتهم شرعا ویوم لا یشبتون لا تأتیهم»1؛ یعنی: روز شنبه که یهودان صید ماهی نمی کردند ماهیان بسیار

سعید بن جبیر گفته که چون آدم از بهشت به زمین آمد در بر حیوانی غیراز نسر نبود، و در دریا غیر از ماهی نه؛ و نسر هر شب پیش ماهی میبود؛ و چون نسر آدم را دید به ماهی گفت: امروز از آسمان چیزی به زمین فروآمده که به دو پا راه میرود و به دو دست چیزها را 15 میگیرد. ماهی گفت: اگر تو در سخن خود راست باشی نه تو را از او نجاتی در برباشد و نه مرا از او خلاص در بحر.

[206b]:امثال: و از جمله امثال در ماهی این شعر است

کالحوت لا یلهیه شیء یلهمهیصبح ظمآن و فی البخر فمه یعنی ماهی با آنکه در دریا است و غرق آب است تشنه است؛ این مثل جهت بخیل میزنند که 20 چیزی دارد و نمی خورد، و حرص جمع مال دارد. و ابن عباس رضی الله عنه گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود علمای این امت دو مرداند یکی عالمی است که علم به مردم بذل میکند و به ایشان تعلیم میدهد و هیچ طمعی به ایشان نمی کند، و جهت این مرد دعا می کنند مرغان

و دمیری گفته: این حدیث موضوع است، ولیکن حاکم تصحیح این حدیث نموده؛ و قشیری[208a] گفته که سلیمان علیه السلام از خدا عز و علا درخواست کرد که روزی جمیع حیوانات را مهمانی کند. چون اذن مهمانی حق تعالی به سلیمان علیه السلام رسید، سلیمان علیه السلام مدتی مدید طعام جهت مهمانی ایشان جمع میکرد. چون طعام بیحد و عد در روز ضیافت جمع شد، جهت مهمانی جمیع حیوانات در این روز یک ماهی از دریا بیرون 15 آمد و تمام آن طعام ضیافت را که در آن مدت جمع شده بود یک ساعت بخورد، چنانکه ms311 یک ذره طعام جهت سایر حیوانات نماند، و چون آن طعام را تمام بخورد به سلیمان علیه السلام گفت که دیگر طعام بیاور تا بخورم که سیر نگشتهام. سلیمان علیه السلام گفت پیش من طعامی دیگر نمانده، و از او پرسید که تو هر روز این قدر طعام میخوری؟ ماهی گفت: من هر روز سه این قدر طعام میخورم، لیکن خدای تعالی به واسطهآ ضیافت تو مرا امروز طعامی 20 دیگر نداد. کاشکی تو این مهمانی نمیکردی که از برکت مهمانی تو امروز من گرسنه ماندهام.

ماهیای بود که از خون حیض گریزد، و در غایت بزرگی باشد به مرتبهای که راه کشتیهای

[حکم]: وخون ماهی چون خون دیگر حیوانات نجس باشد؛ و بعضی گفتهاند که خون ماهی طأهر است، زیرا که چون خشک میشود رنگ او سفید میشودنه سرخ، پس به حقیقت خون نباشد. 0حکم طبی: و از خواص ماهی آن است که اگر مصروع به وزن حبهای از زهرهآ آن سعوط کند، صرع او زایل شود، و جگر او خشک سازند و سائیدهآ آن بر موضعی که خون از او روان باشد بریزند، خون را ببندد، و گوشت میان پشت ماهی اگر کسی بخاید، قوت باه او زیاده گردد و نعوظ تمام آورد؛ و ماهی چند نوع است، بعضی به قیاس ms312 به بعضی گرم همچو کوسج ماهی و مارماهی و غیرهما، و نیکوترین ماهی صخوری بود که پوست وی تنک بود، و فلوس وی 15 کوچک، و چشمش متوسط بود؛ و در بزرگی و کوچکی و فربهی و لاغری سهوکت ندارد و لذیذ است؛ و بهترین آن شبوط بود، و شبوط در فرات و دجلهآ بغداد باشد؛ و بهترین موضعی که در آنجا شبوط یافت شود موضعی[209a] بود که سنگ ریزه در او بسیار باشد یا ریگ. و گوشت نمکسود ماهی اگر بر موضع پیکان ضماد کنند پیکان را بیرون آورد؛ و مرق ماهی خوردن کسی را که زهری خورده باشد نافع است؛ و همچنین کسی را که جانوری گزیده 20 باشد، و مداومت بر این مرقه گزندگی مار شاخ دار و گزندگی سگ دیوانه را نیز نافع بود؛ و انواع ماهی مولد بلغم مایی است و برخی اعصاب و معده را زیان دارد و مورث شبکوری بود، و مصلح آن مثلث با عسل بسیار باشد زیرا که عسل تلطیف بلغم میکند و به جلا بلغم را از معده بیرون می آورد.

و جالینوس گوید که ماهی بطیء الهضم است، و ماهی که در محل نمناک سرد شده باشد

ماهی یوشع چنان که ابو حامد اندلسی گفته ماهیای بود به نزدیکی شهر سبته، از نسل آن ماهی که موسی و یوشع نصف [2090]) آن خوردهاند و باقی آن زنده گشته و به دریا رفته، و نسل ms313 آن در آنجا که به دریا رفته تا امروز مانده، و آن ماهیای بود درازی او یک گز و پهنای آن یک وجب، و جناح آن استخوان است و پوست آن تنک بود، و سر آن نیمه مینماید؛ و کسی 10 آن را که چنین میبیند تصور میکند که نیمهآ آن را خوردهاند، و از این جهت از آن تنفر میکند و نمیخواهد که آن را بخورد؛ ولیکن مردم به آن تبرک میجویند و به هدیه پیش دوستان می فرستند.

و ابن عباس فرموده آن ماهی به واسطهآ آنکه آب چشمهآ حیوان به او رسیده زنده گشته، ازیرا که آن چشمه در آن موضع است و قطرهای از آن آب چشمه به هرچه برسد زنده گردد، و 15 بعضی مفسرین گفتهاند که آن راهی که ماهی به آن راه به دریا رفته سنگ بوده و در آن سنگ نشانهآ رفتن ماهی پیدا بوده، و موسی به آن نشانه به دریا رفته تا به جزیرهای رسیده که در آن جزیره خضر را یافته؛ و ابوالفضل جوهری در وعظ می گفته که موسی علیه السلام چهل روز با حق مناجات میکرد در کوه طور، و هیچ طعام و شراب نمیخورد، و یک روز باخلق میبود بی طعام و شراب نمیبود، و از گرشنگی بی طاقت میگشت؛ و حافظ ابوبکر خطیب در کتاب 20 خود نوشته که اسامه بن زید التنوخی[210a] والی خراج مصرشد، و در زمان ولید و سلیمان پسران عبدالملک بن مروان؛ مقیاس نیل مصربنای ایشان است و به ایشان گفت در اسکندریه صنمی از مس هست و معلوم نیست که آن از اصنام سلیمان است علیه السلام یا از اصنام

مرغی بزرگ است، حواصل جمع او است، و از پوست حوصل پوستین میسازند، و 15 حوصلهآ مرغ عضوی است مثل معده در آدمی؛ و صاحب قاموس گفته که حوصله زیر شکم است تا به زهار، و حوصل دو صنف بود، صنفی سفید و صنفی سیاه؛ و پوستین سیاه بدبو است، از این جهت کم مستعمل است؛ و پوستین سفید خوش بواست ولیکن حرارت او کمتر است؛ و پوستین حواصل به واسطهآ نازکی دیر نمیپاید، و پوشیدن آن مناسب جوانان و مردم گرم مزاج است؛ و بعضی گفتهاند گرمی او از گرمی پوستین روباه بیشتراست. 2 [حکم]: و حوصل حلال است و حکم مرغابی شهری دارد چه گاهی در آب میباشد و گاهی در صحرا؛ و حوصلی مدتی مدید در مدینه میبود و در کوچههای مدینه میگردید و در بر گوشت میخورد و در بحر ماهی؛ و در قاموس مذکور است که حوصل گوسفند است که شکم او از بالای ناف بزرگ باشد.

شیراست و بخاری از سلمة بن الاکوع روایت کند که پیغمبر صلی الله علیه و ms315 سلم سلمه را [211a].،پیش امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرستاد در زمانی که علی علیه السلام رمد داشت و پیغمبر علیه السلام فرمود که فتح و ظفر به کسی داده میشود که خدا و رسول خدا را نیز دوست دارد؛ و خدا و رسول خدا نیز او را دوست دارند. و چون سلمه پیش علی علیه السلام 5 آمد و چشم او رمد داشت، دست او را گرفت و پیش پیغمبر علیه السلام آورد، و پیغمبر صلی الله علیه و سلم در چشم او آب دهان مبارک خود انداخت، در زمان رمد او زایل گشت، و او را به جنگ خیبر فرستاد؛ و مرحب که پهلوان کافران بود از خیبر به عزم جنگ بیرون آمد، و این رجز میخواهد:

و امیرالمؤمنین علی علیه السلام از طرف مسلمانان به جنگ مرحب بیرون آمد و این رجز میگفت:

و سهیلی گفته در تسمیهآ او به حیدره سه وجه است: یکی آن که در کتب قدیمه نام او اسد بوده، و اسد حیدره است؛ و یکی دیگر آنکه وقتی که از مادرش فاطمه بنت اسد متولد شده، پدر فاطمه اسد غایب بوده، و چون علی متولد شده او حاضر گشته، و نام او اسد نهاده، و یکی 20 دیگر آنکه در کودکی چون فربه و پرگوشت بوده، لقب او حیدره کرده بود[2110]ند، چه معنی حیدره آدمی پرگوشت فربه است و گویند که چون مرحب در خوابدیده بود که اسدی او را کشته، و به کشف علی علیه السلام این دانسته بود به او نام خود را اسد گفت تا مرحب بداند که آن شیر که در خواب دیده که مرحب را میکشد او است؛ و این معنی سبب زیادی خوف او گردد.

و به اسناد صحیح مروی است از علی کرم الله وجهه که روز غزای بدر عتبه بن ربیعه برای جنگ ما پیش آمد با برادرش شیبه و پسرش ولید، و ms316 از ما مبارز طلبید. یکی از انصار از جانب ما به مبارزهآ او رفت. عتبه پرسید تو چه کسی؟ گفت: من یکی از انصارم. عتبه گفت: ما را جنگی با انصار نیست، جنگ ما با پسران عم ما است. پیغمبر علیه السلام چون شنید که عتبه پسران عم خود می طلبد فرمود که ای حمزه! برخیز، و ای علی تو نیز برخیز، و ای عبیده بن الحرث تو نیز برخیز. چون ما هر سه تن به سخن پیغمبر علیه السلام برخاستیم، حمزه به جنگ عتبه رفت، و من به جنگ شیبه، و عبیده به جنگ ولید؛ و عبیده و ولید هریک شمشیری قوی بر آن دیگر زدند. بعد از آن ما میل به ولید کردیم و او را کشتیم و عبیده را زخم دار [212a]برداشتیم و پیش رسول علیه السلام آوردیم؛ و مغزساق عبیده بیرون آمده بود. عبیده 10 از رسول علیه السلام پرسید که من شهیدم یا نه؟ پیغمبر علیه السلام فرمود که تو شهیدی. عبیده می گفت که دوست میداشتم که ابوطالب زنده بودی تا بدانستی که کدام از ما سزاوار تراست به قول او که گفته:

و نکفنه حتی نصرع حوله و ندهل عن أبنائنا والحلایل بعد از آن خوداین شعر گفت:

فإن تقطعوا رجلی فانی مشلم أرجی به عیشا من الله غالیا

والبسنی الرحمن من فضل منه لباسا من الإشلآم غطی المساویا

ترجمه:

گر بریدند پای من باکی نبود زانکه من مسلمانم

هست امیدم به زندگانی خویش که شهیدم به کس نمیمانم

جامه از رحمت خدا پوشم پوشد آن جامه عیب پنهانم

و امام شافعی گفته که روز خندق عمرو بن عبدود عامری بی درنگ به عزم جنگ بیرون آمد و به آواز بلند می گفت کیست که بامن جنگ کند؟ علی علیه السلام زره پوشیده برخاست

پس علی کرم الله وجهه باز برپاخاست و گفت: یا رسول الله! من مبارز اویم. پیغمبر علیه السلام باز فرمود که او عمرو بن [عبد]ود است، یعنی او مبارزی قوی است، بنشین و به جنگ او مرو، نبادا که تو را هلاک سازد. بار دیگر عمرو بن [عبد آود فریاد کرد و شعری نیز بخواند. علی کرم الله وجهه باز برخاست. پیغمبر علیه السلام باز فرمود که این عمرو بن [عبد آود است. علی علیه السلام گفت: گو عمرو بن [عبد] ودباش، مرا از او باکی نیست و من 10 از او کم نیستم. پس پیغمبر علیه السلام او را دستور داد. علی کرم الله وجهه به مبارزت او رفت: عمرو گفت: تو چه کسی؟ گفت: منم علی بن ابی طالب. عمرو گفت: ای برادرزادهآ من، غیر از تو کسی را به مبارزت میطلبم. اعمام تو کسی که از تو به سال بزرگ تر باشد و به قوت قوی تر که من خوش ندارم که خون تو را بریزم. علی علیه السلام گفت: باری من خوش دارم که خون تو را بریزم. عمر و از این سخن در غضب شد و تیغی چون آتش بر او کشید و بر سراو 15 حواله کرد. علی کرم الله وجهه سپر در پیش تیغ او داشت. تیغش در سپر فرو رفت و از سپر نیز گذشت، و سر علی کرم الله وجهه از آن تیغ زخم دار گشت. علی نیز تیغ از[213a] غلاف بیرون آورد و برگردن او حواله کرد و شاهرگ او را برید، ms318 و عمرو بن [عبد]وداز ضرب آن تیغ بیفتاد و در زمان جان داد، علی کرم الله وجهه تکبیری بگفت. چون اصحاب آواز تکبیر او شنیدند، دانستند که علی کرم الله وجهه عمرو بن [عبد]ود را کشته.

بقره بود و جمع او حیرم، چنانکه در شعر ابن احمر است:

تبدل أذما من ظبآء وحیرما

مار است و تای او نه از برای تأنیث است، بلکه از برای توحید است از قبیل بطة و دجاجة، و بعضی روایت کردهاند از عرب که: رأیت حیا علی حیة، یعنی دیدم ماری نر بر بالای ماری ماده؛ و از این معلوم میشود که تای او جهت تأنیث بوده، و حیوی منسوب به حیه باشد، وحیوت مار نربود؛ واصمعی گفته:

و یأکل الحیة والحیوتا و یخنق العجوز أو تموتا

و ابن خالویه جهت مار دویست نام ذکر کرده، و مسعودی گفته که چون حق تعالی مار را از جنت به زمین انداخت، مار به زمین سجستان افتاد، و از این است که در آن زمین مار بسیارتراست، و اگر ماران آنجابه اسباب سماوی و ارضی هلاک نگشتندی، در آن زمین هیچ 10 آدمی نمیماندی، و کعب الاحبار فرموده که مار از جنت به زمین اصفهان افتاد، و ابلیس به جده، و حوا به عرفه، و آدم به کوه سراندیب، و آن کوهی است [2138] در غایت بلندی در دریای هند، و اهل دریا از چند روزه راه میبینند، و در آنجا اثر قدم آدم علیه السلام موجود است که پای مبارک او به سنگی فرو رفته، و میگویند که در آن کوه هر شب همچو برق آتشی مینماید، و هیچ ابری در او نمی تابد، و هر روز بارانی بر آن موضع قدم آدم علیه السلام 15 میبارد و آن را از غبار میشوید، و یاقوت سرخ در آن کوه پیدا میشود، و از سیل باران بسیار و صلههای یاقوت بزرگ و خرد از آن ms319 کوه به زیر میریزد، و الماس نیز در آن کوه میباشد، و به واسطهآ سیل از بالای کوه به زیر میافتد؛ و عود نیز از درختهای آن کوه است و به قوت سیل شکسته میشود و از بالایی به زیر میافتد؛

و این سخن از قزوینی منقول است و دمیری گفته که این کوه نزدیک است به کوهی که آن 20 را ساتیدما گویند و ساتیدما کوهی است متصل به دریای روم و هند، و هیچ روزی نگذرد که بر آن کوه خونی ریخته نشود، و از این جهت او را ساتید مانام کردهاند.

لما رات ساتیدما استعبرت لله در الیوم من لامها و حیه انواع است یکی رقشا است، و رقشا ماری بود که در پوست او نقطههای سیاه و سفید باشد، و آن را رقطا نیز گویند، و بدترین افعی این نوع است؛ و علی بن نصر الجهضمی گفته پیش متوکل رفتم، دیدم که مدح رفق میکند، گفتم که اصمعی در مدح رفق نیکو گفته: 10

شعر

لم آر مثل الرفق فی لینه اخرج للعذراء من خدرها

من یستعن بالرفق فی امره یستخرج آلحیة من جحرها متوکل این شعر را بغایت پسندید و دوات و قلم و کاغذ طلبید و آن را نوشت:

ترجمه

مثل نزمی ندیدهام چیزی ms320 که از او هر مراد میآید

دختر بکر را ز خانه برون رفق آرد به رفق هم زاید

مار هم صید میشود از رفق که به هر کار رفق میباید و گویند که مستعین بالله کسی به طلب نصربن علی به امیر بصره فرستاد و میخواست که نصر را بکشد. چون نصر از خانه بیرون آمد[2140] و این معنی را به تحقیق دانست، به امیر 20 بصره گفت: باز بروم به خانه و استخاره کنم. به خانه رفت و دو رکعت نماز گزارد و گفت: ای

و در تفسیر قرطبی در سورهآ غافر مذکور است که کعب الاحبار گفته: چون حق سبحانه و تعالی عرش عظیم را آفرید، عرش گفت خداوند کریم هرگز مخلوقی از من بزرگ تر نیافریده و به این حال در کمال نشاط و انبساط بود. خداوند تبارک و تعالی ماری بزرگ آفرید، و آن مار رابه تمام عرش پیچانید، و نصفی دیگر از آن مار که بر عرش زاید آمده همچنان خالی است و در گرد عرش پیچان نیست، و آن مار صد هزار بال دارد، و در هر بال صد هزار پر دارد، و در هر پری صد هزار رو، و در هر رویی صد هزاردهان، و در هر دهانی صد هزار زبان، و از دهان او هر روز به عدد ریگ بیابان و عدد برگ درختان و عدد قطرههای باران و عدد روزهای دنیا و عدد ملائکهآ ارض و سماء تسبیح خدا عز و علا بیرون میآید؛ و از جملهآ نامهای مشهورهآ مار 10 عین و عیم و این و ارقم و اصله و جان و ثعبان بود[215a]، و افعوان افعی نر باشد.

و حیات را ابوبختری وابوالربیع و ابوعثمان و ابوعاصی و ابومذعور و ابووثاب و ابویقظان و ام طبق وام عافیه وام عثمان وام الفتح وام محبوب وبنات طبق خوانند؛ وحیة صما مار بسیار شرباشد و صمه مار نر است ms321 و صمم جمع او است، و صمه پدر درید است.

و میگویند عمر مار هزار سال میباشد و در هر سال پوست از تمام بدن میاندازد؛ و 15 مار سی بیضه مینهد به عدد استخوان پهلوهای او، ولیکن مورچه بیشتر بیضههای او را ضایع می گرداند، و از اندکی از آنها بچه حاصل میشود، و عقرب مار را میگزد، مار میمیرد.

و در عجایب المخلوقات قزوینی مذکوراست که روزی انوشروان بر تخت سلطنت نشسته بود و دیوان مظالم می پرسید. ماری به دیوان مظالم او رسید و غلامان نوشیروان قصد کشتن 20 آن کردند. نوشروان فرمود که آن را مکشید که من گمان میبرم که مظلوم است. مار بازگشت. نوشروان نفری چند از عقب مار فرستاد. مار به چاهی رسید و گرد آن چاه بگشت. نفران نوشروان به سر چاه آمدند و در تگ چاه نگاه کردند. عقربی سیاه را دیدند که ماری را کشته و بر پشت آن سوار گشته. یکی از ایشان سرنیزهآ خود برپشت آن عقرب رسانید و آن را کشته به

و حریش یکی از انواع ماراست و بیان ضرر آن گذشت، و بدترین انواع مار افعی بود؛ و مسکن افعی ریگ است؛ و بیضهآ مار تیره رنگ میباشد، و سبز و سیاه و سفید و منقش نیز میباشد؛ و ms322 بعضی درخشنده نیز میباشد؛ و در سبب اختلاف الوان بیضهها معلوم نیست؛ و در اندرون بیضه رطوبتی همچو زرداب میباشد؛ و هیئت آن در بیضه طولانی بود همچو 1 خطی؛ و از مار نر سفادی محسوس نیست غیر از آنکه هر یک از نر و ماده بر آن دیگر پیچیده میشوند؛ و زبان مار دو شعبه دارد، و از این جهت میگویند که مار دو زبان دارد؛ و چون مار مرغی مثل کبوتر را بتمامه به گلو فرو میبرد بی آنکه بخاید همچو شیر که لقمه را بی آنکه [216a] بخاید به گلو فرو میبرد، از این جهت او را به شره وصف میکنند، و خاصیت او آن است که چون حیوانی استخواندار را به گلو فرو برد خود را بر درختی یا سنگی محکم 15 می پیچد تا استخوان آن حیوان در شکم او شکسته گردد، و عادت او آن است که اگر حیوانی را گزد بر پشت میافتد، و مردم گمان برند که جهت فراغ زهر این کار میکند، و این گمان غلط است.

و در جبلت مار آن است که هواقوت او میشود و مدتی مدید به قوت هوابه سر میبرد و زندگانی بی طعامی میکند؛ و فقیر از مارگیری شنیدم که ماری را در قوطی هجده ماه 20 فراموش کردیم، آخر آن را زنده و به قوت یافتیم؛ و گوشت غیر زنده نمیخورد؛ و مار چندان که بزرگتر میشود، شکم او کو چک تر می گردد و طعام کمتر میخورد، و قوت خوداز نسیم بیشتر میسازد؛ و از غرایب اقتضای طبیعت او آن است که آب نمیخورد، و بر بی آبی صبر بسیار میکند، ولیکن از شراب صبر نمی کند، و اگر بوی شراب از جایی بشنود بی صبر و

و مار چون از زیر زمین بیرون میآید چشم او چیزی نمیبیند، درخت رازیانهآ تر را به چشم خود میمالد، باز بینا میگردد، و در کشاف[217a] مذکور است که گاه باشد که درخت رازیانه چند روزه راه دور باشد، مار نابینا چند روزه راه برود تا به آن برسد؛ و جسم مار قوی تراست از جسم جمیع حیوانات؛ و از این جهت است ms324 که اگر در سوراخی در رود قوی تر 20 کسی نتواند که آن را بیرون آورد، و بسیار باشد که پاره پاره شود و از آنجا بیرون نیاید؛ و مارپا ندارد و ناخن نیز ندارد، و با وجود این به سوراخ با سنگی چنان می چسبد که او را به زور از او خلاص نمیتوان کرد، و قوت او به جهت قوت استخوانهای پهلوی او است، زیرا که سی استخوان پهلو دارد و به شکم به راه میرود و چست میرود، و هر چه با او در راه وامیخورد به زورآن رادفع میکند و زندگانی در بحر و برنیز می کند، چه مار دریایی در صحرامی زید، و

بعد از آن بیدار شد و چراغ طلبید. در نزدیکی فرش خود ماری دید. آن را کشت و از 5 مضرت آن خلاص گشت، و مار ازعر از همهآ انواع بیشتراست، و ذات القرون نیز یکی از انواع او است، و آن ماری بود که شاخ دارد، ارسطو [2170] انکار این نموده، لیکن جای انکار نیست، و یکی از انواع او آزب است، و این ماری بود که مو بر سر دارد، و یکی از انواع مار شجاع بود، و ذکر این در شجاع خواهد آمد ان شاء الله تعالی؛ و یکی ازانواع او عربد است، و این ماری بود بزرگ که مارهای دیگر را میخورد؛ و یکی از انواع او ذوطفیتین بود؛ و یکی 10 دیگر ابتر؛ و پیغمبر علیه السلام چنانکه گذشت امر فرمود که این هر دونوع را بکشند زیرا که ایشان قصد چشم آدمی میکنند، بچهآ زنان آبستن را میاندازند، و یکی از انواع او ناظر است، و این ماری است که چون نظری در آدمی کند آدمی در زمان بمیرد؛ و یکی دیگر ماری است که چون آدمی آواز او بشنود ms325 بمیرد؛ و در حدیث انصاری گذشت که آن مار را انصاری به نیزه زد، مار مرد و انصاری نیز در زمان مرد؛ و یکی از انواع او اصله است، و آن ماری بود بسیار بزرگ 15 و روی او چون روی آدمی باشد، و میگویند که چون چند هزار سال عمر مار بگذرد آن ماربه نظر مثل ناظر و صل آدمی را بکشد؛ و یکی از انواع صل مکلله بود و عفونت و فساد زهر این مار بسیار است و به هر چه میگذرد میسوزاند، و در نزدیکی سوراخ آن نباتی از زمین نمیروید، و اگر مرغی بر بالای سوراخ او در هوا بگذرد، در زمان مرده[218a] از هوا بیفتد، و هیچ حیوانی به نزدیکی سوراخ او نیاید که نمیرد؛ و این مار به آواز یک تیر پرتاب راه 20 حیوانات را میکشد، و همچنین به نظر از دور آدمی را میکشد؛ و این مار در بلاد ترک بسیار است.

مردی دوچار او شد و در دست شمشیری داشت و گفت: یا محمد! دشمن مرا دیدی؟ 20 محمد گفت: دشمن تو کیست؟ گفت: ماری است. محمد گفت: ندیدم. آن مرد از او بگذشت، و محمد صدبار از آن دروغ مصلحتی استغفار کرد و از خدای تعالی عفو و آمرزش طلبید. چون اندکی به راه رفت، مار سر از دهان او بیرون آورد و به محمد گفت: ببین که دشمن رفت. محمد نگاه کرد، کسی را ندید، گفت: کسی را ندیدم، اگر بیرون میآیی محل است که دشمن گم گشت. مار گفت:[2192] ای محمد این زمان یکی از این دو چیز اختیار کن، یا جگرت پاره 25 کنم یادلت را سوراخ کنم و تو رابی جان بگذارم!

محمد بن ms327 حمیر گفت: سبحان الله! کجا است آن پیمان که کردی و آن سوگند به خدا خوردی وانگه خداوند سبحانه و تعالی را و ملایکه و سکان آسمان و حملهآ عرش را گواه می گرفتی، چه زود فراموش کردی. مار گفت: مگر تو فراموش کردی عداوتی که میان من و پدر تو آدم بود در زمانی که از جنتش بیرون کردند چه نیکویی از من میخواهی؟ کسی عاقل چگونه از دشمن امید نیکویی داشته باشد؟! محمد گفت: چون البته مرا میکشی، باری مرااین قدر مهلت بده که به دامن این کوه بروم و جایی مثل قبر جهت خود بسازم. مار گفت: اختیار داری تو را مهلت است: محمد چون به دامن کوه میرفت و از زندگانی ناامیدگشت، چشم سر جانب آسمان کرد و گفت: یا لطیف! یا لطیف! الطف بی بلطفک الخفی یا لطیف یا قدیر اسألک بالقدرة التی استویت بها علی العرش فلم یعلم العرش آین مستقرک منه یا حی یا قیوم یا الله إلا ما کفیتنی شر هذه الحیة.

محمد گفت: این میگفتم و به جانب کوه میرفتم، ناگاه مردی پاک خوبروی خوشبوی دوچار من شد و گفت: السلام علیک! من در جواب او گفتم: علیک السلام ای برادر من. آن مرد گفت: تو را چیست که رنگ تو[2190] متغیر است؟ گفتم: رنگ من از ترس دشمنی که به من ظلم کرده متغیر گشته. گفت: کجا است آن دشمن؟ گفتم: در شکم من!گفت: دهان خود بگشا. من دهان گشادم. یک برگی سبز مثل برگ زیتون در دهان من نهاد، گفت: این را بجوو 15 فرو بر! چون جویدم و فرو بردم، بی درنگی دردی در شکم من پیداشد و در شکم من آن درد بگشت و آخر میل به زیر کرد. در حال آن مار پاره پاره گشته به طریق اسهال از مقعد من بیرون آمد. من به دامن آن مرد چسبیدم و گفتم: ای برادر من! تویی آن ms328 کسی که خدای تعالی به برکت تو مرااز دشمنی چنین غالب خلاص گردانید. آن مرد بخندید و گفت: مرانمی شناسی؟ گفتم: بالله نمی شناسم. گفت: ای محمد بن حمیر! چون میان تو و میان مار آن کارزار گذشت، و تو 20 آن دعا بخواندی و به خدای تعالی تضرع نمودی، ملایکهآ هفت آسمان به فریاد و فغان آمدند و تضرع به حق جل و علانمودند. حق عزشانه فرمود که در پیش چشم من است هر ظلم که آن مار به بندهآ نیکوکار من کرد و مرا امر فرمود که به جنت برو و برگی سبزاز برگهای جنت بگیر و به فریاد بندهآ من محمد بن حمیر برس. ای محمدا مرا معروف می گویند و جای من در

بد با تو نکرد هر که بد کرد کان

کان بد به تن و به جان خود کرد *اگر می توانی که بامن صلح کن و همان بخششی که هر روز می کردی میکن که من دوست توام و از تو منت دارم و میل آزار تو ندارم. مار گفت: چندان که قبر برادر تو اینجا هست و چندان که سر من از جراحت برادر تو بسته است، دل من نیز با تو خوش نیست.

روایت کنند که پیغمبر علیه السلام این چنین دعا میفرموده که: اللهم انی أعوذ بک من الهذم والتردی وأعوذ بک من الغرق والحزق وأعوذ بک من أن یتخبطنی الشیطان عند الموت و أعوذ بک أن فی سبیلک مدبرا و أعوذ بک من أن أموت لدیغا؛ یعنی: ای خداوند! من پناه به تو می آورم از آنکه چیزی مثل دیواری بر سرم افتد، و از آنکه از جایی بلند به زیرافتم، و از آنکه 5 در آب غرق شوم، و از آنکه به ضعف پیری برسم، و از آنکه شیطان در وقت مردن عقل مرا ms330 مخبط گرداند و مرا مصروع سازد، و از آنکه بمیرم در راه تو در [221a] زمانی که از جنگ بگریزم، و از آنکه بمیرم از درد گزیدن جانوری گزنده.

و حافظ گفته که چون مار بدترین دشمنان خدا است، پیغمبر علیه السلام به خدا پناه می برد از مردن به گزیدن آن و امثال آن.

و شیخ ابواسحق شیرازی گفته که شیخ ابوالطیب گفت: در مجلس منصور نصر در جامع منصور بودیم که جوان خراسانی حنفی المذهب از منصور از دلیل مسألهآ مضرات پرسید، منصور گفت: دلیل آن حدیث ابوهریره است که در صحیحین مذکور است. جوان گفت: روایت ابو هریره است، مقبول نیست؛ و هنوز کلام جوان تمام نشده بود که از سقف مسجد 15 ماری افتاد و رو به جوان کرد، و مردم گریختند ولیکن ماراز عقب آن جوان میرفت و قصداو داشت. کسی به جوان گفت: توبه کن از آنچه به ابوهریره گفتی. جوان گفت: توبه کردم. بعد از آن مار گم شد و هیچ اثر او پیدانشد، و نزدیک به این حکایت است آن حکایت که، یزید بن قرة [الدراع] گفته که در مجلس هارون الرشید بودم و مباحثهآ مسأله[ای] در میان حضار مجلس افتاد و میان حاضران غوغاشد، و بعضی استدلال به حدیث ابوهریره کردند، و 2 بعضی دیگر تکذیب روایت او کردند، و هارون الرشید [2210] به این قوم در تکذیب ابوهریره متفق بود، و من با آن قوم دیگر در تصدیق ابوهریره متفق شدم و گفتم: صحیح است و نقل ابوهریره نیز صحیح است. هارون الرشید جهت مخالفت من با او به من غضب کرد. من

و از تتمه این است آنکه طارق بن شهاب [الزهری] گفته که عمر بن الخطاب رضی الله عنه در میراث جد حکمهای [222a] مختلف میکرد، و بعضی صحابه میل داشتند که عمر جد را حکم پدر بدهد. عمر رضی الله عنه شانه شتری طلبید که بر او این حکم بنویسد. در این زمان ماری از سوراخی بیرون آمد و رو به مردم مجلس نهاد و مردم متفرق شدند و مارگم شد، و 15 عمر گفت: خدا اگر میخواست که این حکم نافذ گردد، این حکم را تنفیذ میکرد؛ وعمر رضی الله عنه به خانهآ زید بن ثابت رفت واذن دخول طلبید. زید سر خود در کنار کنیزک نهاده بود و کنیزک موی گیسوی او شانه میکرد. زید چون عمر رادید، سر خود از کنار او برداشت. عمر گفت: سر خود برکنار او بگذار که شانه کند. زید گفت: اگر مرا به خانهآ خود میطلبیدی می آمدم، حاجت نبود که زحمت بکشی و به خانهآ من بیایی. عمر گفت: جهت سؤال از میراث 20 جد آمدهام. زید گفت: با تو موافقت نمیکنم در آن که جد را حکم پدر میدهی در میراث، چه جد حکم پدر ندارد. عمر از مخالفت او غضبناک از خانهآ او بیرون آمد، بعد ms332 از آن زید روزی پیش عمر آمد و مذهب خود در میراث جد بر شانهای نوشته و جهت تأیید مذهب خود این نیز نوشته که درختی که بر یک ساق رسته باشد، اگر از آن ساق شاخی بروید و از آن شاخ شاخی دیگر بروید مقرراست که ساق آب به شاخ اول میدهد، اگر شاخ اول ر22261] ببرند 25 آب به شاخ دوم میرود، و اگر شاخ دوم را ببرند آب به شاخ اول می رود.

عمر را مقبول افتاد و پیش مردم آن نوشته را بخواند و گفت: زید را قولی است در میراث جد، و آن صحیح است و من آن را امضا نمودم. و خویلد بن مره شخصی بود که در تگ و دو بر اسب به دو سبقت میگرفت. در زمان امیرالمؤمنین عمر او را ماری گزید و بمرد، و این شعر او است:

ونی و قالوا یا خویلد لاترغفقلت وانکزت الوجوه هم هم

و خویلد مسلمان شده بود و اسلام او بسیار نیکو بود، و ابوخراش کنیت او است، و روایت کنند که جمعی حاجیان از اهل یمن شبی به خیمهآ ابوخراش رسیدند و مهمان او گشتند. ابوخراش گوسفندی و دیگی به ایشان داد و گفت: بر سر آب بروید و گوسفند را سر 10 ببرید و گوشت او بخورید، و دیگ را در آنجا بگذارید که ما فردا برداریم. ایشان گفتند در این شب تاریک ما بر سر آب نمی رویم.

ابوخراش چون این حال از ایشان مشاهده نمود فیالحال مشک را برداشت و بر سر آبرفت و مشک را پر آب کرد و باز گردید. در باز گشتن ماری او راگزید. او جست، آب رابه ایشان رسانید و گفت گوسفند خود را سر ببرید، و ایشان را از حال خود خبردار نگردانید. 15 223al] و هیچ از درد و الم نیز ننالید تا ایشان حال او ندانند و غمگین نگردند. چون ms333 صباح گردید، دانستند که او را مارگزیده و از درد و الم مشرف بر هلاک گشته، و بعد از زمانی بمرد؛ و ایشان او را دفن کردند، و این خبر به امیرالمؤمنین عمر رسید. امیرالمؤمنین عمر غضب کرد وگفت گرنه خوف قحط داشتمی حکم میکردم که اهل یمن راکسی ضیافت نمی کرد؛ و حکم کرد که غرامت و دیت ابوخراش از ایشان بستانند.

و عجبتر از این آن است که روزی عمادالدوله خیاطی را جهت جامه دوختن طلبید و بر حسب اتفاق خیاط کربود و کسی از حکام پیشینه پیش او مالی به امانت نهاده بود. عمادالدوله 20 باخیاط سخن جهت جامه میگفت و خیاط نمی شنید و تخیل میکرد که از امانت خبر یافته، و امانت را از او می طلبد. خیاط گفت: و الله [224a] پیش من غیر از دوازده صندوق چیزی دیگر نیست. عمادالدوله چون سخن او مناسب حال ندید دانست که کراست و پیش او امانت کسی هست. مردم همراه او کرد و آن صندوقها را چون آوردند و سر گشادند، مال بسیار و جواهر بی شمار در آنها یافتند.

حکم شرعی: و گوشت مار حرام است به واسطهآ ضرری که دارد، و همچنین تریاق فاروق که از گوشت او میسازند حرام است؛ و احمد و ابن سیرین خوردن تریاق حرام و مکروه داشتهاند؛ و امام شافعی گفته خوردن تریاق در وقت ضرورت جایز است، و در غیر ضرورت حرام است؛ و حکم تریاق و گوشت مار حکم گوشت مرده یکی است؛ و مارماهی که [در] دریا می باشد به شکل مار حلال است، و امر پیغمبر علیه السلام مردم را به کشتن ماربر 5 سبیل و جوب نیست بلکه بر سبیل ندب و استحباب است؛ و ابن مسعود گفته که ما با پیغمبر علیهالسلام در غار منی بودیم که ماری در غار پیداشد. پیغمبر فرمود او را بکشید. ما از بی او دوان شدیم، ولیکن آن بر ما پیشی گرفت و ما به او نرسیدیم. بعد از آنکه مار رفت، پیغمبر علیهالسلام فرمود که خدا عز و علا آن را از شر شمانگاه داشت همچنان که ms335 شما را از شرآن نگاه داشت.

وقصهآ [224] عداوت مار و آدم مشهور است و خطاب (افبطوابعضکم لبغض عدو»1، به آدم و حوا و شیطان و مار است، و قتاده گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که از آن زمان که عداوت پیدا کردیم هیچ صلح با هم نکردیم؛ و ابن عمر گفته کسی که ماری بیند و نکشد از ما نیست؛ و عایشه صدیقه رضی الله عنها گفته که کسی که ماری ببیند و از ترس ضرر آن را نکشد بر آن کس لعنت خدا و لعنت ملائکه و لعنت تمام آدمیان باد. و ابن مسعود میگوید که 15 پیغمبر علیه السلام فرمود آنکه ماری را بکشد همچنان است که مرد کافری را کشته باشد؛ و آنکه مار را از ترس اضرار نکشد از ما نیست؛ ولیکن ماری که در خانه باشد اگر ظاهر شود آن را نباید کشت تا سه بار به آن مار انذار نکند و انذار آن است که به مار بگویند به حق عهد نوح علیهالسلام که ما را از شر خود به سلامت دار و از خانهآ ما بیرون رو، و بعد از سه بار انذار اگر دیگر ظاهر شود، او را باید کشت و سبب انذار آن است که جن مسلمان در صورت مار ظاهر 20 میشود و به انذار غایب میگردد، و غیر مسلمان به انذار غایب نمی گردد؛ و ابن عباس فرموده که ماران از مسخ جنیان پیداشدهاند همچنان که میمونها از مسخ یهودیان!

و ابن سایب گفته که [225a] روزی پیش ابی سعید خدری رفتم. در خانهآ او آواز حرکت جانوری در زیر سریر شنیدم. چون نیک نگاه کردم ماری دیدم. برجستم که آن را بکشم. ابوسعید اشارت کرد که بنشین. چون نشستم گفت: این خانه را میبینی؟ گفتم: بلی. گفت: جوانی از مانودامادبود. روزی آن جوان با پیغمبر و اصحاب به خندق رفت و بعد از زمانی آن ms336 جوان از پیغمبر علیهالسلام دستور طلبید که به خانهآ خود رود، پیغمبر علیه السلام به او گفت: با سلاح برو، مبادا که در راه بنی قریظه به تو ضرری برسانند. آن جوان سلاح برداشت. چون به خانهآ خود رسید، زن خود را در در خانه ایستاده دید. از غیرت برنجید. در غضب شد و نیزه به زن خود حواله کرد تا او را به نیزه بزند. آن زن گفت: نیزهآ خود را از من دور دار و سر به خانهآ 10 خود دار و ببین که چه ماری بزرگ در خانه هست، و مرا از آنجا بیرون کرده است.

چون جوان به درون خانه رفت، ماری بزرگ بر بالای نهالی او خسبیده دید. نیزهآ خود را به او رسانید و نیزه در پشت مار چسبانید و مار از خانه بیرون آورد و با نیزه آن را به دیوار خانه زد. مار اضطراب بسیار کرد و جوان و مار هر دو به یکبار افتادند و بمردند، و معلوم نشد که کدام یک از ایشان زودتر مرد.[2250] 5ابوسعید گوید که بعد از این پیغمبر را از حال آن جوان خبر دادیم و گفتیم دعاکن که خدای تعالی او را زنده سازد. پیغمبر علیه السلام فرمود که از برای یار خود از خدا آمرزش بطلبید که در مدینه جنیان مسلمان هستند، هرگاه که شما یکی از جنیان را در خانه ببینید باید که او را سه بار انذار کنید. اگر بعد از سه بار انذار باری دیگر پیدا شود، او شیطان است نه جن مسلمان، او را بکشید، و علما اختلاف کردهاند در کیفیت انذار بعضی گفتهاند سه روز، هر روز یک بار 20 انذار باید کرد؛ و بعضی گفتهاند یک روز سه بار کافی است، و لفظ انذار آن است که بگویید: اللهم انا نسألک بعهد نوح علیه الصلوة و السلام و بعهد سلیمان بن داود علیهما السلام لا تؤذوننا.

و در ms337 کتاب احیا در باب آداب سفر مذکور است که مسافر چون موزه بپوشد میباید که

و مارگیری اگر ماری را بتازه بگیرد و با ماران دیگر نگاه دارد و آن مار او را بگزد و از گزیدن آن مار بمیرد، و اگر مارگیر در صنعت خود دانا و توانا بوده [226a] باشد، و مقصود او از مار گرفتن آن باشد که مردم قوت معرفت و اتقان صنعت او بدانند گناهکارنیست، و اگرنه 5 چنین باشد گناهکار است؛ و در زمان عمر عبدالعزیز مارگیری با صندوقی که پراز ماربوده در یمن در خانهآ کسی مهمان شده. در شب مار[ی] از صندوق او بیرون آمده و یکی از اهل خانه را گزیده، و آن کس از الم آن مرده. این حال با امیرالمؤمنین عمر [عبدالعزیز] رضی الله عنه عرض کردهاند، فرموده که چیزی به حکم شریعت بر مارگیر نیست، ولیکن کسی که به قومی برسد و صندوقی چنین داشته باشد باید که آن قوم را خبر بدهد تا باخبر باشند و از ضرر آنچه 10 در او است حذر نمایند.

و روایت کنند که چون عقبه [ابن عامر] بن نافع [بن عبد قیس الفهری] فتح افریقیه کرد بر بالای قیروان ایستاد، و آن موضعی بسیار مار بود و سه بار گفت: ای مردم وادی! ما اینجا فرو میآییم و ساکن میباشیم. بعد از گفتن او از زیر هر سنگ و درختی ماری بیرون می آمد و به درون وادی می رفت تا تمام ماران به درون وادی رفتند. بعد از آن به مردم گفت: فرو آیید و 15 قیروان زا معمور سازید؛ و گویند عقبه مستجاب الدعوة بود و ولادت او در زمان پیغمبر علیه السلام بوده، و پسر عم عمرو بن العاص است؛ وعمران بن حصین ms338 گفته که پیغمبر علیه السلام دستار [2260] مرا در زمان غفلت من از پس سر من گرفت و گفت: یا عمران ان الله یحب الانفاق و یبفض الاقتار فانفق و اطعم ولا تعصر فیعصر علیک الطلب و اعلم أن الله عز وجل یحب البصیر الناقد عند هجم الشبهات والعقل الکامل عند نزول الشهوات ویحب السماحة ولو علی 25 تمرات و یحب الشجاعة ولو علی قتل حیة.

یعنی: ای عمران! حق سبحانه و تعالی سخا و کرم را دوست میدارد و بخل را دشمن میدارد و پس بخشش کن و طعام به مردم بده و دست خود را به امساک محکم مبند و به اسراف مده چنانکه تو را هیچ نماند و محتاج به سؤال از دیگری گردی، و آن سؤال در ممه

و پیش حنفیان مار سفید را نمیباید کشت زیرا که از جملهآ جنیان بود؛ و طحاوی گفته: اگر همه را بکشند باکی نیست ولیکن اولی آن است که بعد از انذار بکشند.

امثال: و در مثل میگویند: فلان اشمع من حیة و اعدی من حیة؛ یعنی: فلان از مار شنوندهتر 10 است و از مار دوندهتر، زیرا که مار زود میشنود و چست میدود اگر از چیزی بترسد؛ و ابوهریره گفته ms339 که پیغمبر علیه السلام گفته: ان الایمان یأزر الی المدینة کما تأزر الحیة الی جخرها، یعنی: ایمان احاطه میکند به مدینه و جمع میشود در او همچنان که مار احاطه میکند به سوراخ خود و جمع میشود در او؛ و در حدیثی دیگر آمده که ایمان ظاهر شد غریب و باز غریب خواهد شد و جمع میشود در میان مسجد مکه و مسجد مدینه، همچنان 15 که مار جمع میشود در خانهآ خود، و از این حدیث مفهوم میشود مردم مکه و مدینه از فتنهآ دجال ایمن خواهند بود.

و بعضی گفتهاند که در این حدیث اشارت است به آنکه مؤمن را ایمان و محبت پیغمبر علیه السلام و محبت مکهآ مبارکه به مدینه میبرد؛ و بعضی گفتهاند که مراد از این حدیث آن است که مردم عالم، دین و ایمان را از علمای مکه و مدینه آموختهاند، و همچنین از ایشان 20 خواهند آموخت؛ و در حدیث است که نزدیک است که مردم سفر کنند جهت طلب علم و نیابند عالمی[2270] اعلم از عالم مدینه؛ وهمچنین در مثل میگویند: فلان ابغض الی من ریح السداب إلی الحیات، یعنی: فلان پیش من ناخوش تراست از بوی سداب پیش ماران، زیرا که ماران بوی سداب را دوست نمیدارند.

و همچنین میگویند: الحیة من الحیة، یعنی، مار بزرگ از مار کوچک پیدا میشود، و

خواص: [228a] و از جملهآ خواص او آن است که اگر دندان ناب او در زندگی بکنند، و بر 1 صاحب تب ربع ببندند تب او زایل گردد و گوشت او تقویت جمیع حواس میکند و حفظ آنها میکند و آب گوشت آن اگر بنوشند بسیار تقویت بینایی میکند، و گوشت مار اگر بخورند، فضلات بدن را به ظاهر دفع کند و بدن را پاک سازد و مجذوم را نافع است؛ و گوشت مار خوردن سبب زیادتی و درازی عمراست و موجب حفظ صحت بدن.

زندهآ هر چیز باشد و جنت را دارالحیوان خوانند، و آنچه در جنت بود همه حیوان است یعنی زنده است و از این است که در و دیوار و اشجار بهشت با بهشتیان سخن میگویند، و اطاعت امرایشان میکنند، دایم در تسبیح میباشند، و حیوان چون به معنی حیوة آمده است؛ و در آسمان چهارم جویی است که آن را حیوان گویند، هر روز جبرییل در آن جو فرو میرود و چون بیرون میآید خود را میلرزاند، و از او هفتاد هزار قطره میریزد، از هر قطرهای ملکی آفریده میشود و جمیع آن ملایکه هر روز به بیت المعمور طواف میکنند، و دیگر هرگز به بیت المعمور[2285] نمی آیند، و در میان آسمان و زمین ساکن میگردند و تسبیح حق میکنند تا روز حشر؛ و راوی این حدیث روح بن جناح مولای ولید بن عبدالملک است که از مجاهد 15 روایت میکند که حدیث عالم واحد اشد علی الشیطان ms341 من الف عابد، یعنی: یکی دانا بر شیطان غالب تر است از هزار عابد نادان.

و در تفسیر کشاف مذکوراست که معنی (و إن الدار الأخرة لهی الحیوان»1، آن است که مردم را در دار آخرت زندگی ابدی است. پس حیوان به معنی حیوة بود و مصدر باشد و مصدر حیی حیوان است و قیاس آن بود که مصدر او حییان بودی لیکن یای دوم را قلب به واو کردند 15 وحیوان گفتند، و معنی حیوان زیاده از معنی حیوة است، و معنی حیوة حرکت است، همچنان که معنی موت سکون است، و در بناء فعلان معنی اضطراب و حرکت است همچو نزوان و غیر آن؛ پس در معنی حیوان مبالغه باشد، قیاس به معنی حیوة.

و سیبویه گفته که حیوان به معنی حیوت است و مصدر است همچوهیمان، و جاحظ گفته حیوان چهار قسم است: یکی آنکه بر زمین به راه میرود، و یکی آنکه بر هوا میپرد، و یکی 20 آنکه بر زمین میاستد و همچو شتر نمی خوابد، و یکی آنکه بر زمین میخوابد؛ و گفته که هر چه می پردبه راه میرود.[2292] لیکن به عکس نیست؛ و همچنین هر چه بر زمین چون شتر میخوابد بر زمین به پانیز میایستد و به عکس نیست.

و آنچه بر زمین میرود سه قسم است: قسمی آدمیاناند و قسمی بهایم و قسمی سباع؛ و آنچه پرنده باشد، مرغ بود؛ و مرغ، سبع و بهیمه و همج و خشاش است. مرغ سبع آن است که

و ملایکه نیز می پرند ولیکن از جملهآ مرغان نیستند؛ و جعفر طیار نیزاز جملهآ آدمی است ولیکن در جنت میپرد؛ و پیغمبر صلی الله علیه و سلم لعنت کرده آن کسی را [که] حیوانی زنده را نشانهآ تیر سازد؛ و معنی صبرکردن حیوان آن است که جانوری زنده را نشانهآ تیر سازند، و به قول پیغمبر علیه السلام صبر حیوانات منهی است در حیوانات صحیح است؛ و در خبر صحیح مذکور است که پیغمبر علیه السلام شتربکرهای به قرض[2290] ستد و جملی 10 بازداد؛ و ابو حنیفه انکار این دارد جهت آنکه ابن مسعود مکروه داشته این را زیرا که حیوان به صفات منضبط نمیشود؛ و عبدالله [بن عمرو] بن عاص گفته که پیغمبر علیه السلام مرا فرمود که شتری را به دو شتر خریدم تا مدتی معلوم؛ و این دلیل قول شافعی است، و بیهقی روایت کرده که امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه شتری عصفور نام داشته و آن را فروخته به مدتی معین؛ و ابن عمر راحله خریده به چهار بعیر و شرط کرده که در ربذه چهار بعیر را به 15 صاحب راحله برساند؛ و ربذه موضعی باشد که سه میل راه از مدینهآ طیبه دور است.

و سمره حدیثی روایت میکند که منهی بود فروختن حیوانی به حیوانی دیگر به نسیه؛ و قول سفیان ثوری بر این است ولیکن قول شافعی و اسحاق و بعضی از صحابه آن است که جایزاست و منهی نیست؛ و حدیث سمره را خطابی بر آن حمل کرده که از طرفین بیع به نسیه باشد زیرا که این منهی است؛ و مالک گفته بیع حیوانات مختلفة الجنس به نسیه جایز است 20 مثل بیع شتر به اسب و استر ولیکن بیع حیوانات متشابهه به نسیه جایز نیست؛ ms343 و در احیاء مذکور است که بیع حیوانی به حیوانی دیگر به نسیه مکروه است زیرا که مشتری مکروه میدارد که آن حیوان بمیرد[230a] و قضای حق بر او جاری گردد.

و بعضی گفتهاند حیوان بفروش و موتان بخر؛ و موتان به حرکات ثلاث خلاف حیوان است و زمینی است که به سبزه زنده شده باشد، و به ضم مرگ مواشی بود، واگر کسی حیوانی 25

[به حای مهملهآ مضمومه و بای موحدهآ مفتوحه]، حیوانی است مثل ابن عرس و ابن آوی و سام ابرص و ابن قتره، و بر این اسم الف لام داخل میگردانند ولیکن به حذف آن نکره 10 نمیشود، و حبین مشتق از حبن باشد، و حبن استسقا است، و چون این حیوان شکم بزرگ است او را به مستسقی تشبیه کردهاند و او را ام حبین نام کردهاند. ام حبین همچو خلقت حربا است مگر در سینه، و بعضی گفتهاند که [2300] ام حبین مادهآ حربا است، و میگویند هما ام حبین و هن امهات حبین به تثنیه و جمع؛ و ام حبین به مقدار کف باشد؛ و ابن سکیت گفته که او مرغی است پهن تر از عظاءة است و سر او نیز پهن بود، ms344 و ابوزید گفته رنگ او خاکستری 15 است و چهار پادارد همچو وزغ کوچک، و صیادان چون از پی آن میدوند به آن میگویند:

أم حبین انشری بزدیکإن الأمیر ناظر الیک

وضارب بسوطه جنبیک یعنی: ای ام حبین هر دو بال خود را پهن ساز که امیر به تو نگاه میکند و به تازیانه به پهلوی تو میزند؛ و چون ام حبین از دویدن باز میماند و سست میگردد، به هر دو پا راست میایستد و 20 هردو بال خود را بیرون می آورد خاکستری رنگ؛ و اگر صیادان از پی آن بیشترمی دوند از زیر آن دو بال، بال دیگر بیرون می آورد در غایت حسن و جمال، و رنگ آنها میان سرخی و زردی و سبزی و سفیدی میباشد، و این بالهای او بسیار است بعضی بر بالای بعضی دیگر.

صیادان چون این حال از او مشاهده مینمایند ترک صید او میکنند و او را به حال خود می گذارند. وابن قتیبه گفته ام حبین با آفتاب می گردد و دایم رو به آفتاب می کند، و این صفت

حکم: و ام حبین حلال است زیرا که از طیبات است، و محرم اگر ام حبین را بکشد فدیه میدهد؛ و از قواعد شافعی آن است که فدیه نیست مگردر حیوان مأکول بری؛ و ابن اثیر گفته که حرام ms345 است و در کتاب تمهید عبدالبر مذکور است که مدینی از اعرابیای پرسید که شما سوسمار میخورید؟ اعرابی گفت: بلی، میخوریم. دیگر گفت: موش دشتی و خارپشت را می خورید؟ گفت: نمیخوریم. و پیش شافعی این خبر صحیح نیست، و اگر صحیح باشد 10 می گوید که اعرابی شاید که خبر از حیوانی داده باشد که خوردن آن معتاد باشد، و اکثر اوقات اکثر مردم آن را خورند؛ و از این سخن اعرابی حرمت ام حبین لازم نمی آید.

[بضم الحاء]، هر حیوانی سیاه باشد که بسیار پاها دارد، و در آب زندگانی دارد، و ذکراین اسامی در باب همزه اولی است، چرا که در اول اینها همزه است.

فوقه القلع السواریوجن الخازباز به جنونا و جن چنانکه جوهری گفته جایز است که از جن الذباب باشد، یعنی آواز مگس بسیار شد، و جایز است که از جن النبت باشد یعنی گیاه دراز شد؛ و متنبی به این معنی استعمال کرده:

کلما لجادت الظنون بوعد عنک جادت یداک بالانجاز

و من الناس من تحوز علیه شعراءکانها الخازباز

و یری آنه البصیر بهذا و هو فی العمی ضائع العکاز و اصمعی گفته خازباز حکایت آواز مگس باشد؛ و شیخ محییالدین ابن عربی گفته خازباز خانهای است چنانکه در شعر است:

[232a]الصل والصفصل والیعضدا رعیتها أکنرم عود عودا الصل والصفصل

وألخازباز الشیم المجرودا بحیت یذعو غامرا مشعودا

و عامر و مسعود در این شعر به معنی دو شباناند، و در جای دیگر به معنی دردی است که در گلوی آدمی و شتر پیدا میشود، و راجز گفته:

یا خازباز أرسل اللهازما إنی أخاف ms346 أن تکون لازما و بعضی گفتهاند خازباز گربه است، و ابوسعید راوی این است، و حکم خازباز که به معنی مگس و به معنی گربه بود خواهد آمد، ان شاء الله تعالی. امثال: و در مثل گویند: الخازباز اخصب، یعنی خازباز ارزانی است؛ و میدانی گفته: خازباز مگسی بود که در بهار چون پیدا شود علامت فراخی و ارزانی سال باشد.

و ریطة فتیان کخاطف ظلهجعلت لهم منها خ

جعلت لهم منها خباء ممددا و ابن سلمه [گفته] مرغی است که او را رفراف خوانند اگر سایهآ خود را در آب ببیند میل سایهآ خود کند، و این مرغ را ملاعب ظله خوانند یعنی بازی کننده به سایهآ خود، و در میم 15 خواهد آمد، ان شاء الله تعالی. به فتح خا و با و عین به قصر و به مد، سگ بچه باشد که از سفاد گرگ متولد گشته، و 20 [بو الخبهقعی اکنیت اعرابی ای است از بنی تمیم.

به فتح خا و ثاء مثلثه. ارسطو گفته مرغی است بزرگ در بلاد چین و بلاد بابل [2320] و ترکستان، و هیچ کس آن مرغ را زنده ندیده؛ و خاصیت این مرغ آن است که چون بوی زهری شنود خدر پیدا کند و بمیرد، و از جنهآ او ظرفها و دستههای کارد سازند؛ و اگر طعامی زهردار به ظرفی یا دستهآ کاردی که از جثهآ او باشد برسد، آن ظرف و آن دستهآ کارد عرق کند و به این 5 علامت بدانند که این طعام مسموم است، و مغز استخوان این حیوان زهر هر حیوانی است؛ و ماراز این مرغ میگریزد.

کرمی بود که در زیر زمین متولد[ه233] میشود. بعضی گفتهاند خراطین اساریع باشد، و دمیری گفته صواب آن است که آن شحمةالارض است، و در باب شین خواهد آمد.

نر حباری بود و خراب و آخراب و خربان جمع او است؛ و رشید[بین] ابوالحسن کسایی و ابی ms347 محمد یزیدی را جهت مباحثه با هم جمع کرده، یزیدی از کسایی اعراب این شعر پرسیده:

نفر عنه البیض صفر

کسایی گفته: واجب است که مهر منصوب باشد تا خبر کان شود. یزیدی گفته: مهر به رفع صحیح است و اعراب این چنین مشهور است زیرا که کلام به لایکون تمام شده، والمهر مهر استیناف کلامی دیگر است؛ و بعد از آن از شادی کلاه خود برمیداشت و بر زمین میزد و می گفت: انا ابومحمد. یحیی به او گفت: در حضور امیرالمؤمنین خود را مدح میکنی و ذکر کنیت خود[233a] می نمایی؟ این عیب تمام است و کار مردم خام است؛ و رشید به یزیدی گفته: خطای کسایی با رعایت ادب او مرا بهتر و خوش تر می آید از صواب تو با[بی] ادبی تو! ابومحمد گفته: شیرینی غلبه کردن من بر کسایی ادب مرا فراموش گردانید. بعد از آن رشید حکم فرمود که او را از مجلس بیرون کردند.

امثال: و در مثل میگویند: ما رأیت صقرا یرصده خرب، یعنی ندیدم چرخی را که خرب 10 مترصد صید او باشد. این مثل برای بزرگی میزنند که کوچکی به او قهر کند.

به تحریک، ذبابهای است یعنی نوعی از مگس بود به قول جوهری، و سماک بن خرشه شخصی است که مادرش را خرشه نام بوده از جهت مشابهت آن زن به این ذبابه؛ و ابوخراشه شاعری است که عباس بن مرداس او را در شعر ذکر فرموده. 15 مراد به ضبع دراین موضع سال قحط است، و خرشه بن الحر الفزاری کوفی در سال سنهآ اربع و سبعین وفات یافته ویتیم بوده و در حجر عمر بن خطاب رضی الله عنه بوده؛ و از او روایت کنند که روزی به مردی که پیش او آمده بوده گفته که من تو را نمیشناسم و تو را ضرری 20 نمی کند آنکه من تو را نمی شناسم.

ماهی ms348 بلطی بود، و در خبراست که اگر خرشقلا نبودی بوی برگهای درختان جنت از آب نیل می آمد.

امثال: و در مثل گویند: الین من خرنق، یعنی نرم تر است از خرنق؛ و درعی که پیغمبر علیه السلام را بوده، آن را خرنق میگفتهاند به واسطهآ نرمی آن؛ و درعی دیگر پیغمبر را علیه السلام بوده که آن را بتیرا میگفتهاند به واسطهآ کوتاهی قامت آن، و درع دیگر او راذات 10 الفضول میگفتهاند به واسطهآ درازی آن، و این درع را سعد بن عباده به رسم هدیه فرستاده بوده، وقتی که پیغمبر علیه[السلام] به غزای بدر میرفته؛ و این درع است که پیش یهودی مرهون بوده، و ابوبکر صدیق آن را از رهن بیرون آورده؛ و یکی دیگر از دروع پیغمبر ذات الوشاح بوده؛ و یکی دیگر ذات الحواشی؛ و یکی دیگر فضه؛ و یکی دیگر سغدیه به سین مهمله و غین معجمه؛ و حافظ [دمیاطی] گفته که سغدیه درع داود نبی علیه السلام است که در 15 وقت جنگ جالوت پوشیده بود و پیغمبر علیه السلام در روز جنگ احد فضه و ذات الفضول را پوشیده، و در روز حنین ذات الفضول و سغدیه را پوشیده.

معروف است و دمیری گفته که خروف بره است و در قاموس مذکوراست که برهآ نربود، و کره اسب شش ماهه را نیز خروف گویند، و در قاموس مذکور است که کره اسب یک ساله و 20 شش ماهه و هفت ماهه را نیز خروف میگویند؛ و اخرفه و خرفات جمع او است، و روایت

به ضم خا و فتح زای اول و ضم زای ثانی، ارنب نربود، و خزان جمع او است مثل صرد و صردان.

به فتح خا، حشرات و گزندههای زمین است، و بعضی گفتهاند مرغان کوچک را خشاش گویند؛ و قاضی عیاض فتح خا و کسر خا و ضم خانیز روایت کرده، و فتح مشهور است؛ و بعضی گفتهاند حیوانی بود که در سوراخ افعی باشد؛ و مار منقش به سیاهی و سفیدی را نیز خشاش خوانند، و ثعبان بزرگ را نیز خشاش گویند؛ و بعضی گفتهاند خشاش ماری بود 15 همچوآرقم؛ و بعضی گفتهاند ماری بود سبک سیر خردسر.

و حسن بن عبدالله [بن سعد] عسکری گفته: خشاش نذل هر چیزی بود و مثل رخمه و هر مرغی که صید نکند خشاش طیوراست، و به این شعر استشهاد نمود:

شعر

خشاش الآزض اکثرها فراخا و أمالصقر مقلاة نزور 20و مشهوراست که بغاث[236a] الآرض اکثرها فراخا؛ و در حدیث مذکور است که زنی را به دوزخ اندازند از برای آنکه گربه را بسته و نگذاشته که از خشاس زمین طعام نخورد؛ و ابی دردا گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که خدای تعالی جن را سه صنف آفریده، صنفی

و وهب بن منبه گفته که به ما رسیده که شیطان به صورت کسی متمثل گشته و به یحیی بن زکریا علیهما السلام گفته تو را نصیحتی کنم. یحیی گفته: نصیحت تو نمیخواهم، ولیکن مرا خبری از احوال بنی آدم بده. شیطان گفته: بنی آدم سه صنفاند: صنفی امر ایشان بر ما مشکل تر از همه باشد، و این صنف کسانی باشند که ما جهد کنیم و حیلهها سازیم و ایشان 10 رادر فتنهآ گناه و عصیان باری تعالی اندازیم ولیکن ایشان باز به استغفار [2360] و توبه مشغول گردند، و خدای تعالی ایشان را بیامرزد و از گناه ایشان درگذرد، و جهد و حیلههای ما جهت عصیان ایشان فایدهای ندارد، ما از ایشان به کلی نومید نمیگردیم، ولیکن از ایشان حظی کلی نیز نداریم؛ و صنفی دیگر آناند که در دست ما همچوگوی در دست کودکان شما گرداناند، به هر طریق که خواهیم ایشان را بگردانیم، ما از ایشان فراغتی داریم، اما صنف 15 سیوم همچو تو مردمان معصوم باشند و ما را بر ایشان قدرتی نباشد.

بهضم خاو فتح شین معجمه مگس سبزبود، و خشف به کسر خابچهآآهو، و خشفه جمع

بعد از آن عیسی علیه السلام به راه میرفت و آن مرد همراه او بود. به آهویی رسیدند که با آن آهو دو خشفه یعنی دو بچه بود. عیسی علیه السلام یکی از ایشان را پیش خود طلبید و گلوی آن برید و پوست او کند و او را بریان کرد و با آن مرد بخورد. بعد از آن به خشف کشته 15 گفت: قم باذن الله. خشف زنده گشت و برخاست و به راه خود رفت. بعد از آن عیسی علیه السلام به آن مرد گفت: به حق آن خدایی که تو را این آیت نمود راست بگو، آن گرده را که برداشت؟ آن مرد گفت: من نمیدانم. باز عیسی با او به راه میرفت و به جویی آب رسید. عیسی علیه السلام دست[2352] آن مرد گرفت و هردو به روی آب گذشتند. بعد از آن عیسی از او پرسید که به آن خدایی که تو را این آیت دیگر نمود راست بگو، گرده را که برداشت؟ مرد 5 گفت: من نمیدانم. باز عیسی علیه السلام رو به راه کرد تا به بیابانی رسید. عیسی علیه السلام پارهای خاک در آن بیابان جمع کرد و به آن خاک گفت: ای خاک! به اذن خدا عز و علا تو زر گرد. آن خاک تمام زرگشت. عیسی علیه السلام آن زر را سه بخش کرد و فرمود: بخشی از من، و بخشی از تو، و بخشی از آن کس که گرده را برداشت.

آن مرد در زمان گفت که آن گرده من برداشتهام. عیسی علیه السلام فرمود که تمام زراز تو 20 باشد؛ واز مصاحبت او جدایی اختیار فرمود، و آن مرد در آن بیابان به جهت آن زر ماند. ناگاه دو کس به او رسیدند و با او مال بسیار دیدند، خواستند که او را بکشند ms352 و مال از او بستانند. آن مرد گفت: این را سه بخش کنیم و یکی از ما به جایی برود تا طعامی بیاورد. یکی به جهت طعام به شهر رفت. آن کس با خود گفت: چراحصهای از این مال چیزی به آن دوکس بدهم، در طعام ایشان زهری بکنم تا زهر بخورند و بمیرند و من تمام مال را تصرف کنم؛ و ایشان نیز باهم 25 قرار دادند که آن کس چون طعام بیاورد او را بکشند و مال رادو نیمه [235] سازند و هریکی

روزی دیگر عیسی علیه السلام با اصحاب خود به آن بیابان رسید، آن مال را انباشته و صاحبان را کشته گشته در گرد آن دید. با اصحاب خود گفت: دنیا این است از او بپرهیزید که 5 هر که میل او کرد به او نارسیده کشته میگردد.

جمع او خطاطیف بود و به پارسی پرستوک خوانند، و به عربی آن را زوارالهند نیز خوانند زیرا که میگویند هرساله به هند میرود، و خطاف از جملهآ مرغانی است که با آدمی انسی 15 دارد و از محبتی که با آدمیان دارد، از راه دور میآید و در خانهآ ایشان آشیانه میسازد، و آشیانهآ او در بلندی سقف خانه میباشد، تا دست اهل خانه به آن نرسد و ضرری به او نرسانند، و مردمان [237a] او را عصفور جنت میخوانند و او را دوست میدارند، زیرا که خطاف ترک قوت آدمیان کرده و به شرکت قوت مزاحمت با ایشان نکرده، چه قوت خود از غیر مگس و پشه نمیسازد، و این دو موذی را از آدمیان کم میسازد؛ و از این است که در صحیح بخاری 25 ms353 مروی است که مردی پیش پیغمبر علیه السلام آمد و گفت: مراراه به عملی نماکه اگر آن عمل بکنم، خدای تعالی مرا دوست دارد، و مردم نیز مرا دوست دارند.

پیغمبر علیه السلام فرمود ترک دنیاکن و محبت آن رها کن، بلکه دشمنی آن را در دل خود جاکن تا خدا عز و علا تو را دوست دارد؛ و میل مال و منال که در دست مردم است به هیچ حال مکن، و ترک طمع در مال و جاه ایشان کن، و دل به طلب آن پریشان مکن تا ایشان نیز تو را دوست دارند، و تخم دشمنی تو در دل نکارند و تو را به هیچ وجهی نیازارند، زیرا که دنیا جیفهآ مرداری است، و ایشان را چون سگان میل به آن جیفه بسیار است، و با کسی که گرد آن جیفه نمیگردد دشمنی ندارند؛ بلکه او را بسیار دوست میدارند، چه آن کس حصهآ خود را به ایشان بازگذاشته و به این تخم دوستی در دل ایشان کاشته؛ چنانکه امام شافعی فرموده:

شعر

و ما هی إلا جیفة مستحیلة [2370] علیها کلاب همهن اجتذابها 15 یعنی:

نیست دنیا مگر که مرداری جمع بر وی سگان بسیاری

فان تجتنبها کنت سلما لاهلها و ان تجتذبها نازعتک کلابها

گر تو دوری کنی از آن باری با تو دارند جملگی یاری

ور تو این جیفه را کشی بر خود بینی از آن سگان پرآزاری و وصف زهد خطاف را شاعری نیکو گفته و در مدح او نیکو سفته،

شعر

کن زاهدا فیما حوثه ید الوری تضحی إلی کل الآنام حبیبا

أو ما تری الخطاف حرم زادهم آضحی مقیما فی البیوت ربیبا

و گوینداگر چشم خطاف کنده شود، چشمی دیگر به جای او رسته گردد؛ و گویند هرگزاو 20 را ایستاده بر چیزی که بخورند ندیدهاند مثل چرخ و باشه و باز و غیرها؛ و هرگز آن را با ماده جمع ms354 شده ندیدهاند؛ و این غلط است چرا که فقیر بسیار مشاهده کردهام؛ و خفاش یعنی شب پره دشمن او است، و از این جهت خطاف اگر بچه را از بیضه بیرون میآورد، شاخ کرفس را در آشیانهآ خود مینهد، چه خفاش چون بوی او میشنود، بچهآ خطاف را ایذا نمیکند و مضرت به او نمی رساند، و به تجربه معلوم کردهاند که خطاف در آشیانهآ کهنه بچه

و سنگ یرقان سنگی بود که در او خطهایی باشد که مایل به سرخی و سیاهی؛ و اگر صاحب یرقان این سنگ را بساید و بنوشد، یرقان او زایل گردد؛ و همچنین اگر این سنگ 10 برخود بیاویزد همین نفع دهد. و خطاف اگر آواز رعد بشنود نزدیک شود که بمیرد، و ارسطاطالیس در کتاب خطاطیف گفته اگر خطاف کور گردد از درخت عین الشمس بخورد تا باز بینا شود زیرا که میداند که در این درخت این منفعت هست.[238b] و گویند که خطاف ms355 وقتی که آشیانه میسازد مویی چند در آن تعبیه میکند تا به آن موها پایهای بچه ببندد تا از بالای آشیانه ایشان به زیر نیفتند و ضایع نگردند.

حکایت

در دسالهآ قثیری مذکور است در آخرباب محبت که خطافی میل خطاف دگر نموده و با او مراودت فرمود، و این مراودت بر بالای قبهآ سلیمان داود بود، و آن ماده از او ابا مینمود. پس خطاف نر گفت: سخن من نمیشنوی و طاعت من نمینمایی، و منم آن کس که اگر بخواهم قبهآ سلیمان را علیه السلام در زمان بر سر او سرنگون سازم. سلیمان علیه السلام چون این 20 سخن شنید متغیر گردید و خطاف را طلبید و گفت: چه باعث شد که سخنی چنین بیادبانه گفتی؟ خطاف گفت: ای رسول خدا! بر افعال و اقوال عاشقان گرفتی نیست.

و خطاف چند نوع است، نوعی آن است که در ساحل دریامی باشد و در آنجا خانه می کند،

حکم شرعی: [گوشت] خطاف حرام است زیرا که پیغمبر علیه السلام نهی فرموده از کشتن خطاف و فرموده این که پناه به شما آورده او را مکشید؛ و عبدالله بن عمر رضی الله عنهما [2396] گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که وزغ را مکشید که آواز او تسبیح خدا است، و خطاف را مکشید که لشکر بخت النصر چون بیت المقدس را خراب کردند؛ خطاف 20 به خدا تضرع کرد و گفت: ای پروردگار من! مرا بر دریا مسلط ساز تا ایشان را غرق سازم.

و محمد بن حسن گفته که حلال است و اکثر اصحاب شافعی قول حسن را تحسین کردهاند و به آن میل نمودهاند، و حسن گفته که روزی پیش عبدالله بن مسعود رفتیم. پیش او پسرانی در غایت حسن و جمال دیدیم که چون زنبوران گرد او میگشتند و ما از حسن خلق و

حکم طبی: و از جملهآ خواص خطاف آن است که اگر چشم او به روغن زنبق بسایند [240a] و برناف زنی که صاحب نعاس باشد بمالند نفع تمام یابد و زهرهآ خطاف موی ریش را بغایت سیاه میسازد؛ و گوشت خطاف خوردن بیداری آورد، و دل او خشک کرده اگر کسی بخورد باه او قوت بسیار یابد، و خون او اگر بر یافوخ بمالند درد یافوخ را ساکن گرداند؛ و 1 سرگین خطاف گزندگی رتیلا را سود دارد، اگر بسایند و بر موضع گزندگی طلا نمایند؛ و در خواص مجربه مذکور است که ارسطاطالیس گفته اگر دل خطاف را با اطراف باذروج و تخم او و عقربی در وصلهآ پوست ایل بپیچند و در اول ماه بر مصروع بیاویزند، صرع او زایل گردد؛ و اگر بچهآ خطاف را بکشند و از شکم او سنگی که در او است بیرون آورند و بسایند، چون مصروع از او بخورد شفا یابد.

و همچنین کسی که عسرالبول داشته باشد اگر از او بخورد شفا یابد؛ و اگر بر زنی که زاییدن او دشوار باشد، خطافی را با بادروج در دست گیرد. در زمان به آسانی بزاید، و اگربچه در شکم او مرده باشد چون جرم خطاف را با بادروج بساید و آب آن بنوشد در ساعت بچه بیندازد؛ و اگر سرگین خطاف با تخم بادروج و روغنی خلط کنند و بر بدن محموم بمالند نفع تمام دهد و اگر سرگین خطاف با زهرهآ گاو بر موی بمالند آن موی[2400] سیاه را سفید سازدو 20 حسن آن متغیر گرداند.

و ذیمقراطیس گفته کسی که صید خطاف کند و آن را با خود نگاه دارد از همه ضری و شری ایمن گردد؛ و اسکندر گفته که در آشیانهآ شرقی خطاف دو سنگ سفید پیدا میشود، و گاه باشد که ms358 یکی سفید باشد و یکی سرخ، اگر آن سنگ سفید رابر مصروع بیاویزند شفا یابد،

و یوحنا گفته خوردن گوشت خطاف بینایی چشم را زیاده میسازد به حسب خاصیت؛ [241a] و مهراریس گفته اگر کسی به زهرهآ خطاف سعوط کند، موی سفید از سر و ریش او 10 بریزد و موی سیاه به جای آن بروید؛ در وقت سعوط باید که دهن پراز شیر تازه کند بعد از آن سعوط کند و اگر از بال راست خطاف پرهای دراز آن بکنند و در قاروره به روغنی نهند هر روغن که باشد، بعد از آن هر زنی که روی خود به آن روغن بمالد هر که آن زن را ببیند او را دوست دارد و بیاختیار در پی او برود؛ و اگر خطافی را بکشند و خشک سازند و بسایند، و چهار مثقال تخم جرجیر به او اضافه کنند و چهار مثقال دیگر زیت، و همه در بوتهای بنهند، 15 روز هر که از آن بخورد هرگز خواب نکند؛ و اگر چشم خطاف بکنند و در ms359 وصلهآ کرباس بندند و آن را بر تختی نهند هرکه بر آن تخت برود هیچ خواب نکند.

و اگرکسی چشم او خشک کرده به روغنی بساید و در خورد زنی دهد، آن زن او را بغایت دوست دارد و از کثرت دوستی او بی طاقت شود؛ و دل او خشک کرده و سائیده با شراب اگر بنوشند قوت باه زیاده گردد، و اگر سر او یا بچهآ او را بسوزانند و با عسل خلط کرده در 20 چشم کشند، چشم را نزول آب ایمن گرداند و روشنی چشم را بغایت زیاده سازد؛ و اگر زنی آبستن[2410] به سائیده آن با دو مثقال آب برگ چغندر بخورد، زائیدن آن آسان گردد.

و حکیم ارسطو گفته اگر چشم بچهآ او به سوزنی بشکافند، پدر آن بچه سنگی از کانی بیاورد و بر چشم بچه بمالد، چشم او بیناگردد؛ و این سنگ هرکه بردارد و در انتشار و نزول آب به چشم کشد انشار و نرول آب زایل کردده و اکر سردو خطاف یکی نرو یکی ماده به

به کسر خا، ماهی دریای بسته باشد؛ و ابوحامداندلسی گفته این ماهی دوبال دارد، و چون 5 سایر مرغان دریایی از دریا بیرون می آید و باز به دریا معاودت مینماید.

و لا أنثنی من طیرة عن مرمرة إذ الآخطب الداعی علی الدوح صرصرا 1

و خر سبزرنگ را نیز اخطب گویند، و فرا گفته خطبا ماده خری بود که خطی سیاه در پشت او باشد؛ و خر نر اخطب است، و در قاموس مذکور است که اخطب صقر را نیز میگویند؛ و حنظلی که بر او خطوط سبز باشد آن نیز اخطب است؛[242a] و اخطبان مرغی است. ms360

به ضم خا شب پره باشد، و خفافیش جمع او است، و خفش کسی بود که چشم او تنگ و کوچک باشد، و چون خفاش چنین است او را به این نام کردهاند، و وطواط نیز نام اواست؛ و بعضی گفتهاند کوچک این حیوان خفاش نام دارد و بزرگش وطواط. و این حیوان در روشنی ماه و آفتاب هیچ نمیبیند، و در شب تاریک باریکبین است و نیکو میبیند قا[ل] الشاعر:

و چون در روز نمیبیند و وقت غروب آفتاب از آشیانه بیرون میآید که این وقت نه تاریک است و نه روشن، و در این وقت پشه بسیار میباشد، و پشه غذای او است، زیرا که خفاش خون پشه میخورد و پشه خون آدمی؛ و خفاش صفتی عجیب و خلقتی غریب دارد، زیرا که آن چون سایر مرغان بال دارد و میپرد، و بال او نه از پر است مثل سایر مرغان، بلکه همچو پری است که از اعصاب بافته شده یا از رباطات. و خفاش دو گوش ظاهر دارد و منقارنیز دارد، و مرغان پرنده راگوش ظاهر نمیباشد؛ و همچنین یک زبان دارد و دو خصیهآ ظاهر دارد، و چون زنان [2420] خون حیض از او روان میشود، و مثل آدمی خنده میکند، و چون دواب چهارپا آب از قضیب میریزد؛ و بچه را شیر میدهد؛ و میگویند که هر حیوان که گوش دارد، بیضه نمینهد بلکه بچه می آورد بی بیضه مثل انسان و غیر آن؛ و هر چه 10 گوش ندارد بیضه مینهد و بچه از بیضه به حضانت بیرون میآورد چون کبوتر و غیره.

و بعضی مفسرین گفتهاند که چون خفاش حیوانی است که عیسی به اذن خدا آن را آفریده، لاجرم صفت او مباین صفت خالق باشد به صفات مذکوره از صفت او؛ و از این جهت جمیع حیواناتی که مخلوق خالقاند او را دشمن میدارند زیرا که هر حیوانی که گوشت میخورد ms361 آن را میخورد، و هر حیوانی که گوشت نمیخورد آن را میکشد، و از ترس این حیوانات روز 15 بروز و ظهور ندارد. و بعضی گفتهاند که عیسی غیر از این مرغی نیافرید زیرا که خلقت این اکمل است، و در آفریدن او اعجاز بیشتر است، و کمال خلقت او آن است که جامع جمیع صفات حیوانات است، چه هم چون طیور میپرد، و پر ندارد؛ و همچو آدمی میخندد، و حیض دارد، و همچو دواب بچه می آورد و شیر میدهد؛ و بچهآ او از دو کمترنیست و از هفت بیشترنه. 20و خفاش مرغی بسیار تیزپراست و قوت او پشه و مگس است، و بعضی243a1] میوههانیز میخورد؛ و عمر او بسیار دراز است و میگویند که بیشتر از نسر و خرگور میزید؛ و در میان حیوانات، حیوانی نیست که بچهآ خود را بردارد غیر آدمی و میمون و خفاش؛ و خفاش بچهآ خود را در بعضی اوقات در زیر بال خود نگاه میدارد، و در بعضی ازمان در دهان نگاه میدارد، و گاه باشد که مادهآ خفاش در وقت پریدن در هوا بچهآ بزاید و خفاش نردر هوابا ماده

حکم شرعی: و گوشت خفاش حرام است، زیرا که پیغمبر علیه السلام نهی از کشتن او فرمود، و به واسطهآ آنکه لشکر بخت النصر چون بیت المقدس را خراب کردهاند، خفاش ه گفته: ای پروردگار قهار! مرا بر دریا غالب ساز تا آن لشکر را غرق سازم؛ و از [امام] احمد پرسیدهاند که خفاش حلال است؟ احمد فرمود کسی خفاش را نمیخورد؛ ms362 و نخعی گفته همه طیور حلال است مگرخفاش؛ و رویانی گفته از «کتاب حج» خلاف این معلوم [243b] میشود، زیرا که گفتهاند اگر محرمی خفاشی را بکشد بر او دیت واجب است؛ و دیت در حیوان غیر مأ کول واجب نیست؛ و بعضی گفتهانداین مسأله صحیح نیست چراکه یربوع را اگر محرم 10 بکشد بر او دیت نیست؛ و حال آنکه یربوع حرام است. و اصمعی گفته که خفاش پیش من وطواط است؛ و ابوعبیده گفته که خفاش اگر وطواط باشد یا نباشد آن حیوان مأکول نیست.

حکم طبی: و از جملهآ خواص خفاش آن است که اگر کسی سر او در میان بالش بنهد و آن بالش در زیر سر بنهد او را خواب اصلا نباشد؛ و اگر دل او در وقت هیجان باه او آدمی بر خود بیاویزد، قوت باه او زیاده گردد؛ و آن کس که موی بغل را بکند و خون خفاش با شیراو بمالد، 15 دیگر مواز او نروید؛ و در کتاب خواص مجربه مذکور است که ارسطاطالیس گفته: دماغ خفاش با پیاز در چشم کشیدن منع نزول آب کند، و دل خفاش هم چو سر او اگر در میان بالش نهند، هرکه آن بالش در زیر سر نهد خوابش نیاید، و دماغ او دو رنگ باشد، بعضی سرخ و بعضی سفید، و اگر مواز عضوی بکنند و دماغ سفید او براو بمالند دیگر مواز او نروید، و اگر جگر خفاش و دماغ سرخ او با خون او خلط کند و بر موبمالند، همچونور[ه]24421] مو را بسترد؛ 20 و بعضی گفتهاند دماغ سفید او نیز این کار میکند، و اگر خفاشی زنده بر درختی بیاویزند، موشان در آن موضع که آن درخت باشد نیایند.

و ارسطاطالیس گفته اگر خون خفاش و برگ درخت توت و دنبهآ گوسفند بر عضوی طلا کنند مواز آن عضونروید، و چون خفاش در اکحالی که جلای چشم دهد میباشند، و ms363 اگرسر

به وزن رمان، وزغ بود، و در حدیث امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه آمده آنکه امیر ms364 روزی حکمی فرمود. یکی از منافقان حرؤریه حاضر بود. بر حکم او اعتراض نمود. امیر به او 20 گفت: اسکت یا خنان، یعنی ای وزغادم مزن و تم بزن.1

به فتح خا و لام و سکون نون و ضمباء موحده، مرغی است از گنجشک کو چکتر، لیکن به رنگ او است.

[به ضم خا و خلیل بن احمد گفت به فتح خاو کسر آن]، به فارسی آن را موش کورگویند، 5 و جاحظ گفته جانوری است کور و کر، و هر چیز را به بو میداند و می[2452]داند که چشم و گوش ندارد، و از این جهت چون از سوراخ بیرون میآید دهان خود میگشاید تا مگسان می آیند و در دهان او میروند. چون در درون دهان او میروند، دهان میبندد و ایشان را میخورد. و این کار در وقت بسیاری به مگس میکند؛ و گفتهاند خلد موشی است کور و چیزها را به بو می شناسد.

و ارسطو گفته هر حیوانی با دو چشم بینا آفریده شده مگرخلد، و سراین آن است که خلد حیوانی است که در خاک زندگانی میکند، همچنان که ماهی در آب، و غذای او از درون زمین است؛ و چون زمین جسم کثیف ظلمانی است، چشم در درون او چیزی نتواند دید. پس آفریدن چشم حیوانی را که در درون زمین چون ماهی در آب زندگانی کند عبث باشد؛ و چون خدای عزوجل او را چشمی نداده تا به آن از عدو احتراز نماید، عوض چشم بینا او را گوشی 15 شنواداده که آواز نرم را از مسافت دور میشنود و خود را از ترس صاحب آواز در خاک پنهان میسازد؛ و حیلهای که در صید او میکنند آن است که شپشی را در سوراخ او مینهند، خلد چون بوی شپش میشنود بیرون میآید و صیاد آن را صید میکند؛ و گویند که گوش او به جای چشم دیگر آن است؛ ms365 و میگویند که با بوی خوش خوش ندارد، و از آن[2450] نفرتی بسیار دارد، و بوی پیاز و گندنا را دوست میدارد، از این جهت صیادان پیاز یا گندنا بر در 20 سوراخ او مینهند. چون به بوی آن از سوراخ بیرون می آید آن را می گیرند.

و بلقیس سلیمان علیهالسلام سدی بر آبی بزرگ که در آن ملک بود بسته بود، و در آن سد دوازده چشمه به عدد جویهای آن قوم گشاده بود که از آن چشمهها آب به جوها میآمد و به بستانها می رفت، و چون بلقیس پیش سلیمان رفت، و آن قوم کافر بودند و شاکر نعمت 5 خدانبودند، خدای تعالی موشی کور را بر بند ایشان راه ms366 نمود تا آن موش زیر آن بند را سوراخ کرد، از آن سوراخ در ملک ایشان درآمد، و بند را با ملک و بستانهای ایشان خراب کرد و ایشان غرق گشتند.

و در تفاسیر مذکور است که به حسب علم نجوم ایشان گمان میبردند که بند ملک ایشان را موشی کور خراب خواهد ساخت. از این جهت در نزدیک هر سوراخی گربهای بسته 20 بودند تا موش بگیرد و نگذارد که بند را خراب سازد. روزی که قضای الهی رسید، موش کور از سوراخ بیرون آمد و سر به گوش گربه نهاد و در گوش او چیزی گفت گربه از او دورگشت. موش از گربه در گذشت و به زیر بند آمد و بند را سوراخ کرد، و تدبیر آن قوم در خلاصی از تقدیر احد قدیر فایدهای نداد.

حکم شرعی: گوشت[246b] خلد حرام است زیراکه از جنس موش است، و موش حرام است، و مالک گفته باکی بر کسی نیست که گوشت او و گوشت ماربخورد، لیکن به شرطی که ایشان را ذبح کرده باشد. امثال: و در مثل میگویند: فلان اسمع من خلد، وافسد من خلد، یعنی فلان شنواتراز موش کور است و فساد کننده تر از او است.

حکم طبی: خواص خلد آن است خاکی که از سوراخ خود بیرون می آورد، اگر کسی آن را به آب تر کند و بر نقرس طلا کند نافع باشد؛ و خون او اگر در چشم کشند کوری چشم زایل کند؛ و ارسطو گفته اگر موشی کور را در سه رطل آب غرق کنند و هر آدمی که از آن بنوشد از هر علمی سخن گوید به طریق هذیان تا چهل و دو روز؛ و یحیی بن زکریا فرموده اگر موش کور را در سه رطل آب غرق کنند تا بمیرد و پوست او را در آب پرباد کنند و بعد از آن آب را 10 صاف کنند ms367 و استخوانهای او را بیندازند و گوشت او را در دیگی مسین بپزند، و این ادویه در او بیندازند لبان ذکر چهار درم، افیون چهار درم، کبریت و نوشادر چهار درم، این ادویه باید کوفتن با خلد و یک قسط عسل اضافه کردن قسطی چهار رطل بود، و جمیع را چنان بپزند که همچو طلا باشد و همه را در ظرفی آبگینه کنند[247a] و بعد از آن هر روز به ناشتا بلیسند در زمانی که آفتاب در حمل باشد تا زمانی که به اسد رود؛ و در این ایام باید که چیزی زهومت 15 داشته باشد نخورند، و همه روزها روزه باشند و از نجاسات پاک باشند، اگر این شرایط به جای آورند، خداوند سبحانه و تعالی جمیع علوم به ایشان تعلیم بدهد.

و ارسطاطالیس گفته اگر کسی دو چشم هدهد و خلد را در پوست هدهدی ببندد، و آن کس از نجاست و جنابت پاک باشد، و جامهآ او نیز پاک باشد، و طعامی که زهومتی داشته باشد نخورد، و به زنان نزدیکی نجوید و آن پوست برخود بیاویزد، خدای تعالی او را جمیع علوم 20 اولین و آخرین بیاموزد؛ و خون خلد شفای امراض چشم بود اگر چون سرمه در چشم کشند، و خونی که از دم خلد بیرون آید اگر چنانچه بر خنازیر طلا کنند زایل گردد، و اگر سر او بسوزانند و با قلقطار بسایند و در بینی گنده بدمند، گندگی او زایل گردد، ولب بالایی خلداگر بر صاحب تب ریع بیا ویزند تب او مرتفع گردد، و مهراریس گفته دماغ خلداگر بگدازند بر

ابوهریره گفته که پیغمبر علیه السلام به ما خطاب فرمود که آیا یکی از شمادوست میدارد که چون به خانهای رود سه خلفات بزرگ فربه ببیند؟ ماگفتیم بلی دوست میداریم. پیغمبر علیه السلام فرمود سه آیت قرآن که شما در نماز بخوانید به از آن خلفات بزرگ فربه است. و هم ابوهریره روایت کند که پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود که نبیای از انبیاء بنی اسرائیل به غزا می رفت و گفت: کسی که زنی خواسته باشد و در عقد آورده و خواهد که به او نگاه کند، همراه من نیاید؛ و همچنین کسی که خانه بناکرده و سقف آن نپوشیده، او نیز نیاید؛ 248al] و کسی که گوسفند چند آبستن و خلفاتی چند خریده باشد و انتظار زاییدن ایشان کشد، او نیز بیرون نیاید. آن نبی در وقت نماز به آن شهر که محل غزا بود رسید و به غزا 20 مشغول گردید، و با آفتاب گفت: تو بندهآ مأموری و من نیز بندهآ مأمورم. ای خداوند کریم! این آفتاب را به جای خودنگه دار چندان که ما غزا تمام کنیم. خداوند سبحانه و تعالی آفتاب را نگاه داشت چندان که آن نبی فتح نمود و آن نبی یوشم بود علی نبیآنا و علیه السلام

آفتاب دو بار از جهت پیغمبر ما علیه السلام از کنارافق بازگشته، یک باردر روز خندق که پیغمبر علیه ms369 السلام فرمود: ملا الله قبورهم نارا شغلونا عن صلوة الؤسطی، یعنی خدا قبرهای ایشان را پر از آتش سازد جهت آنکه ایشان مانع شدند از ادای نماز عصر؛ و یک بار دیگر صباح شب معراج زمانی که پیغمبر به کفار خبر داده بود که قافلهای در وقت طلوع 5 آفتاب عالمتاب از شام میرسد، و ایشان انتظار آن قافله میکشیدهاند، حق سبحانه و تعالی چندان آفتاب را نگاه داشته که آن قافله از راه دور به مکهآ مبارکه رسیدهاند در وقت طلوع؛ و هم ابوهریره روایت کند که پیغمبر علیه السلام فرمود که اگر هفت خلفات را شحم بگیرند و ایشان را در [248b] جهنم اندازند به مدت هفتاد سال به آخر جهنم نرسند؟ و گفتهاند نکتهآ تمثیل خلفات به هفت آن است که عدد درهای جهنم نیز هفت است، یعنی اگر از هر دری 10 یکی را به درون جهنم اندازند، در این مدت مدید به آخر آن نرسند.

و شافعی و ابن ماجه و نسایی از حدیث ابن عمر روایت میکنند که پیغمبر علیه السلام فرمود آگاه باشید که دیت کشتهآ خطا و دیت کشتهآ تازیانه و عصا صد شتراست که چهل شتراز آنها خلفاتی باشند که بچههای ایشان در شکم ایشان باشند؛ و امام نووی در تهذیب بر این حدیث اعتراضی کرده و گفته که خلفه آن است که بچهآ او در شکم او است. پس قید خلفه با 15 آنکه بچه در شکم او باشد بی فایده باشد، و جواب این اعتراض به چند وجه گفتهاند، یکی آن است که این قید جهت تأکید است و توضیح، و یکی دیگر آنکه این قید تفسیر معنی خلفهاست و قید او است، و یکی دیگر آنکه این قید جهت دفع و هم کسی است که توهم کند که کافی است در خلفه آنکه وقتی از اوقات آبستن شده باشد و در وقت آنکه به دیه بدهند آبستنی آن ms370 شرط نیست؛ و رافعی گفته که شتری که بچهآ او همراه او باشد اگرچه آبستن نباشد، 20 خلفه بود.

مثل قنفذه، روباه[2492] ماده بود.

به وزن جندب و به معنی او، جندب کو چک بود؛ و گفتهاند که خفاش است در بعضی 5 لغات.

به کسر خا، خوک است و خنازیر جمع او است، و پیش اکثر اهل لغت لفظ او رباعی است؛ و ابن سیده گفته که مشتق از خنزرالعین است، و چون خنزیر در نظر کردن تخازر دارد، او را خنزیر نام کرده، و تخازر آن است که چشم را تنگ سازند تا تند و تیز بینند، چنانکه در شعر 10 عمروبن العاص گذشت:

الفیتنی ألوی یعید المستمر کالحیة الصمآء فی آصل الشجر

اخمل ما حملت من خیر و شر و کنیت خوک ابوجهل و ابوزرعه و ابودلف و ابوعتبه و ابوعلیه و ابوقادم بود؛ و خوک حیوانی است مشترک میان بهایم و سباع، چه ناب دارد و مردار میخورد چون سباع، و سم شکافته دارد و علفها میخورد چون سایر بهایم؛ و خنزیر بری به شبق موصوف و مشهور است، چنانکه میگویند که خوک نر با خوک ماده جمع میشود در حالتی که ماده در صحرادر چرا است و علف میخورد، و در این حالت جماع چند میل به راه میروند، و کسی در شبح 20 ایشان از عقب نظر کند و نداند که ایشان جماع میکنند، گمان برد که آن شبح [2490] یک حیوان بود که شش پادارد. و خوک نر [خو] کهای نر دیگر را از مادهآ خود دور میکند، و بسیار باشد که به و اسطهآ این جنگ کنند، چنانکه یکی از ایشان کشته گردد؛ وگاه باشد که هردو کشته

و خوک ماده بیست بچه یکبار میزاید، و این ms371 بیست بچه از یک جماع نر با ماده پیدا میشود؛ و نرچون چهار ماهاز عمر او گذشت با ماده جفت میگردد و با او سفاد میکند؛ و ماده چون شش ماهه شد یا هفت ماه با نر جفت میشود و تا پانزده سال از او آبستن میگردد، و بعد 5 از پانزده سال آبستن نمیشود، و هیچ حیوان را نسل به بسیاری نسل خوک نیست، ولیکن برکتی در نسل او نیست، و هیچ حیوان قادر بر جماع چون خوک نیست چنانکه معلوم شد؛ و میگویند که از سباع به زور و قوت خوک نیست، چه قوت او از همه سبعی بیشتر است، و دندان ناب او از نیزه و شمشیر آبدار تیزتر است و از ایشان برندهتر، و هر عضوی را بزودی میبرد و بسیار باشد که دو دندان ناب او دراز گردد چنانکه از یکدیگر بگذرد، و این 1 حال اگر چه کمال عضو او است ولیکن موجب [250a] وبال جان او است، چرا که مانع خوردن او میشود، و از ناخوردن به مردن میرسد. و خوک اگر سگ را بگزد سگ موبریزد.

و خوک وحشی تأدیب قبول نمیکند و با آدمی الفت نمیگیرد؛ و خوک مار بسیار میخورد و زهر مار در او اثری نمیکند؛ و خوک اگر سه روز چیزی نخورد و گرسنگی کشد، بعد از آن دو روز چون چیزی بخورد فربه گردد؛ و نصاری اگر میخواهند که او را فربه سازند 15 سه روز او را چیزی نمیدهند و دو روز دیگر میدهند تا فربه میگردد؛ و خوک اگر مریض میشود، سرطان را میخورد شفا یابد؛ و اگر خوکی رابر خری محکم ببندند و خوک بشاشد، خردر زمان بمیرد. و اگر چشم خوک را بکنند زود بمیرد، و پوست خوک بر گوشت چسبیده چون آدمی که به گوشت او چسبیده، و از او جدا نمیشود مگر به آنکه پارهای از گوشت با پوست ببرند. و ms372 گوشت خوک به گوشت آدمی شبیه بود؛ و شیخ بوعلی گفته کسی آدمی 20 میکشته و گوشت او را به نام گوشت خوک میفروخته، و مردم نمیدانستهاند تا آنکه انگشتهای آدمی در میان آن یافتهاند، بعد از آن او را کشتهاند.

و ابوهریره گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که نزدیک است که عیسی بن مریم از آسمان به میان شما فرو آید، و حکم عدل [2500] بکند و بت بشکند و خوک بکشد و جزیه بر کافران

روایت کنند به ابی اسید فزاری گفته [اند] از کجا زندگانی میکنی و سبب معاش توکیست و وجه معیشت تو چیست؟ او شکر خدا کرد و گفت: الله اکبر!کی روا می دارید که خداسگ و خوک را رزق دهد و اسید را رزقی ندهد؟! و انس بن مالک روایت کند که پیغمبر علیه السلام 10 فرمود طلب علم بر هر مسلمان فرض است، و کسی که تعلیم علم به غیر مستحق آن کند همچنان باشد که خوک را گردن بند طلای مرصع به جواهر و لؤلؤ در گردن کند؛ و گویند کسی پیش ابن سیرین آمد و گفت: در خواب دیدم که گردنبند مرصع به لؤلؤ در گردن خوکی می کنم. ابن سیرین گفت: تو حکمت به نااهل تعلیم میکنی.

و در باب ششم[2512] علم در کتاب ms373 احیا مذکور است که مردی خدمت موسی کلیم الله 15 میکرد، و چون از برکت خدمت او مال و ثروت پیدا کرد، از نظر موسی علیه السلام ناپدید گشت، و موسی علیه السلام هرکه را میدید از احوال او می پرسید تا آنکه روزی موسی علیه السلام نشسته بود، شخصی را دید ریسمانی سیاه در گردن خوکی بسته. آن شخص چون به موسی علیه السلام رسید به او گفت: یا کلیم الله! خدمتگار خود را گر بینی میشناسی؟ موسی گفت: بلی، میشناسم. آن شخص گفت: آن خدمتگار تو این خوک است. موسی 20 علیه السلام از خدا طلبید که او را باز به صورت خود مصور سازد تا موسی علیه السلام سبب مسخ از او بپرسد. خداعز و علا فرمود که اگر مرا به آن دعا بخوانی که آدم علیه السلام و غیر او از انبیا به آن دعا مرا خواندهاند که من این دعای تو استجابت نمیکنم و این مرد را باز به صورت اولی نمی سازم، ولیکن تو را خبردار میسازم از آنکه چرا او را مسخ کردهام. او را از برای آن به خوک مسخ کردم که او دنیا را به دین طلب می نمود و دین را وسیلهآ طلب دنیا ساخته بود.

و ابی امامه گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود: بعضی از این امت شبی بخوابند بعد از طعام خوردن و شراب[2516] نوشیدن و بازی کردن. چون صباح کنند، بعضی به خوک مسخ گشته باشند، و بعضی به زمین فرورفته چنانکه مردم گویند امشب خانهآ فلان به زمین فرو رفت، و بر بعضی سنگی چون سنگهای قوم لوط ببارد و ایشان را هلاک سازد، و بر بعضی باد عقیم با عذابی الیم چون باد قوم عاد بوزد، و سر و گردن ایشان را از بدن بکند و دمار از ایشان برآورد، 5 و این انواع عذاب و عقاب بر ایشان جهت آن باشد ms374 که ایشان شراب ناب نوشند و جامههای ابریشمینه پوشند، و طعام از مال ربا خورند و زنان سازنده و خواننده نگاه دارند، و رسم صلهآ رحم نگاه ندارند، و پیوند خویش از خویش ببرند و به ایشان نگاه نکنند.

حکم شرعی: بیع خوک جایز نیست زیرا که ابوهریره رضی الله عنه از پیغمبر علیه السلام روایت میکند که خدا عز و علا شراب و بهای شراب را حرام نموده، و گوشت مرده و بهای آن 10 نیز حرام فرموده، و خوک و بهای او نیز حرام کرده؛ و اختلاف کردهاند که انتفاع و فایده گرفتن از خوک جایز است یا نه. شافعی و ابن سیرین و حماد و حاکم حکم به منع انتفاع کردهاند، و اصحاب رای و مالک و حسن و اوزاعی رخصت انتفاع از او دادهاند، و خوک چون سگ، نجس العین باشد و هر چه [252a] به ایشان برسد به ملاقات ایشان نجس گردد، و هفت بار باید شست؛ یک بار به خاک و شش بار به آب پاک. و خوردن گوشت خوک حرام است به نص 15 آیت کریمهآ (قل لا أجد فی ما أوحی الی محرما علی طاعم یطعمهإل أن یکون میتة او دما مسفوحا او لحم خنزیر فانه رجس»1 و ضمیر انه راجع است به خنزیر. و معنی رجس نجس است و بعضی گفتهاند ضمیر انه راجع به لحم است نه به خنزیر. پس گوشت او رجس باشد، باقی اعضای او؛ و قول اول اولی است زیرا که خنزیر به ضمیر نزدیکتراست.

و شیخ دمیری گفته که وجه اولویت آن است که ضمیر اگر راجع به لحم باشد حرمت سایر 20 اعضای خنزیر مثل سپرز و دل و جگر و رودههای او از این آیت معلوم نشده باشد، و اگر راجع به خنزیر باشد حرمت جمیع اعضانیز معلوم شده باشد؛ و فقیر می گوید که ضمیر راجع است به هریک از این سه چیز ms375 که مذکور گشت، یعنی هریک از اینها رجس بود، پس نجاست

و نووی گفته که در زمان پیغمبر علیهالسلام خرازت به موی خوک میکردند و معلوم 10 نشده که پیغمبر از آن نهی فرموده یا نه؛ و هیچ امامی بعد از پیغمبر علیه السلام نیز نهی از خرازت به موی او نفرموده؛ و معنی خرازت دوختن چرم بود، و شیخ نصر مقدسی گفته که مسح بر موزهای که از موی خوک دوخته باشند جایز نیست اگرچه آن موزه را هفت بار به آب و خاک بشویند، زیرا که آب به مویی که موزه را به آن دوختهاند نمی رسد و از قفال از این سؤال کردهاند، جواب فرموده که چیزی که تنک باشد تنکی او سبب فراخی میشود، یعنی اگر 15 ضرورت واقع شود که موزه به موی خوک بدوزند باید که بدوزند و به آن موزه نماز گزارند [253a] و مسح بر او بکنند؛ و خوک را چون سگ در خانه نگاه داشتن جایز نیست، خواه که ms376 به آدمی ضرری برساند یانه؛ چه خوک آدمیکش را کشتن واجب است و هشتن و نگاه داشتن او جایز نیست؛ و بعضی دیگر گفتهاند کشتن او واجب نیست و گذاشتن او جایز است.

و ابن عباس گفته گمان دارم که پیغمبر علیه السلام فرمود که اگر یکی از شما نماز کند 20 بی آنکه در پیش نماز او سترهای مثل ستونی یا غیر آن باشد، قطع نماز او میکند. سگ و خوک وخرویهودی و مجوسی و زنان نیز قطع نمازاو می کنند اگراز پیش نمازاو بنزدیکی بگذرند، ولیکن دور از نماز اگر به مقدار یک سنگ مسافت بگذرند، نماز را قطع نمیکند؛ و مغیرة بن شعبه گفته که پیغمبر علیه السلام فرموده؛ من باع الخمر فلیشقص الخنازیر، یعنی کسی که شراب فروشد باید که خوک را بکشد و بفروشد گوشت او را، یعنی شراب فروختن چون 25 گوشت خوک فروختن حرام است.

امثال: در مثلها میگویند: فلان اطیش من عفر، یعنی فلان زودخشم تراز بچهآ خوک است؛ و شیطان و عقرب را نیز عفر میگویند و در مثل میگویند: اقبح من خنزیر، یعنی فلان زشتتر و بد هیئت تر از خوک است، و در مثل گویند: کرهت الخنازیر الماء الموغر، یعنی خوکان آب جوشان را مکروه دارند، [2538] و اصل این مثل آن است که نصاری از برای خوکان آب جوشان کنند، و ایشان را در آن نهند تا پخته سازند؛ و ایغار گرم کردن آب است 5 جهت خوک؛ و ابوعبیده گفته از این است که شاعر گفته:

شعر

و لقد رأیت مکانهم فکرهتهم ککراهة الخنزیر للایغار

و بعضی گفتهاند ایغار آن است که خوک را زنده در آب جوشان بنهند تا موی آن به آسانی بکنند واو را مسمط سازند.

حکم طبی: از جملهآ خواص خوک آن است که جگر او را با شراب اگر مارگزیده بخورد شفا یابد؛ و جگر او اگر خشک سازند و به ms377 کسی قولنج بدهند، قولنجی او در زمان زایل گردد؛ و اگر قطرهای از زهرهآ او در بینی کسی بسته بریزند از بستگی خلاصی یابد؛ و اگراستخوان او بسوزانند و جای بواسیر را به خاکستر آن پر کنند، بواسیر زایل گردد؛ و استخوان او اگر بر صاحب تب ربع ببندند تب او زایل گردد؛ و یوحناگفته تجربهآ حکمای قدما آن است 15 که استخوان خوک در خرقهای بسته بر صاحب تب ربع آویخته موجب خلاصی او است؛ و این مجرب است؛ و در مجربات ابن زهر مذکور است. استخوان بعضی خوکان مغزدارد و استخوان بعضی دیگر مغزی ندارد؛ اگر مغزی ندارد اگر مغز استخوان او در شراب، جوانی [254a]بنوشد، در زمان پیرگردد، و اگر سه قطره از زهرهآ خوک در هر سوراخ بینی کسی که بسته باشد سعوط کنند از بستگی رهایی یابد؛ و اگر زهرهآ او را خشک سازند و بر بواسیر نهند 20 در زمان بواسیر را بکند؛ و اگر بر جراحتی که در میان مرکان(؟!) باشد بنهند خوش گردد، واگر زهرهآ او با عسل خلط کنند و برذکر بمالند قوت باه را هیجان بسیار دهد، و اگر چربی خوکی که پوست او نکنده باشند با مومیایی در گوش کری بریزند کری او زایل گردد؛

واگر دم خوک بر زنی که نقاس او بیار روان باشد بیاویزند قطع خون او بکند، واگر

حکم شرعی: و ربیع گفته از شافعی از خوک آبی پرسیدند. شافعی فرمود خوردن آن حلال است، و روایت کنند که شافعی چون به عراق رفته گفته که ابوحنیفه گفته آن حرام 20 است، و ابولیلی گفته حلال است؛ و پسر ابوهریره گفته برزگری سگی آبی پیش ابوهریره آورد. ابوهریره آن را بخورد و گفت: طعم گوشت او[2552] همچو طعم گوشت ماهی است؛ ولیث بن سعد گفته: آنچه نام خنزیر بر او است حرام است به نص قرآن.

حکم طبی: در خواص مجربه مذکور است که اگر پیه گردهآ خوک آبی به آتش بگدازند و گداختهآ آن زنی به خود بمالد، شوهر او را بغایت دوست دارد و رضای او جوید و راه اطاعت

معروف است، به شیرازی آن را خروک تس کن خوانند، و نون خنفسا زیاده است و به الف ممدوده است و خنفساة مادهآ او بود؛ و اصمعی گفته خنفساة بهها نمیگویند و کنیت او ام الفسو وام الاسود وام مخرج وام اللجاج و ام النتن باشد، واو حیوانی است از جعل 10 کوچکتر، و تولد آن از عفونت زمین است، و بر تشنگی کشیدن بسیار[2550] قادر است، و اهل مدینه او را جاریة العقرب [خوانند] یعنی کنیزک عقرب، زیرا که میان او و میان عقرب دوستی بسیار است؛ و گفتهاند که خنفسا انواع است: یک نوع جعل است و یکی دیگر حمار قبان و یکی دیگر بنات وردان، و حنطب خنفسای نر بود، و خنفسا بسیار فسا بود و از این جهت او را خنفسا و ام النتن گویند و فاتس است، و از این جهت عربان و در مثلهای خود 15 می گویند: الخنفسا اذا تحرک فسا، یعنی خنفسا هرگاه که حرکت کند تس کند؛ و خنفسا از کرفس میگریزد و جایی که کرفس باشد نباشد، و پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود که باید که مردم تفاخر جاهلیت بگذارند، و یا آنکه پیش خدا عز و علا دشمن تراز خنفساگردند.

قزوینی گفته که مردی خنفسایی دید گفت: حکمت خدای عز و علا در آفریدن خنفسا 20 چیست، ms380 آیا حسن صورت او مراد او است یا بوی خوش او مقصود او است؟ بعداز آن خدای تعالی او را به جراحتی مبتلا گردانید که از علاج آن هر طبیب لبیب عاجز گردید روزی آواز

ابن خلکان ذکر کرده پیش جعفر برمکی ابوعبیده حاضر بود. خنفسایی قصد نزدیکی ابوعبیده نمود. جعفر فرمود که خنفسا را از او دور کنید. ابوعبیده گفته او را بگذارید شاید که از برکت او به من چیزی برسد، چنانکه مشهور است که او مبارک است. جعفر چون این سخن بشنید، هزار اشرفی به او بخشید و گفت: راست میگفتهاند که خنفسا مبارک است. آن خنفسا 15 بار دیگر قصد ابوعبیده نموده، باز جعفر او را هزار اشرفی دیگر انعام فرمود.

حکم شرعی: خنفسا حرام است زیرا که از طیبات[2560] نیست بلکه از خبیثات است؛ و اصحاب شافعی گفتهاند هر حیوانی که در او نفع ظاهر و ضرری با هر نباشد همچو خنفسا و کرم زمین و جعل و سرطان و بغاث و رخمه و ms381 سلحفاة و مگس و امثال این، اگر محرم آن را بکشد براو جزایی نیست، لیکن کشتن آنها مکروه است، و دلیل کراهت آن است که کشتن آنها 20 کاری بی فایده است. و از امام الحرمین و جهی شاذ بر خلاف قیاس نقل کردهاند که او گفته کشتن مرغان حرام نیست و کشتن حشرات الارض حرام است؛ و شداد بن اوس گفته که پیغمبر علیه السلام فرموده که اگر حیوانی را بکشید آن را به کارد تیز نیکو بکشید تا به آسانی جان بدهد و عذابی نکشد؛ و از نیکوبی نیست حیوانی رابی فایدهای کشتن و خون او

المثل: و در مثل میگویند: فلان افسی من الخنفسا، یعنی فلان تس بیشتر از خنفسا میکند، و میگویند: الخنفسا اذا مشت نتنت، یعنی خنفسا اگر به راه رود گندگی بیاورد. این دو مثل برای کسی میزنند که افعال او زشت باشد، و در شأن این چنین کسی گفتهاند:

شعر

لنا صاحب مولع بالخلاف کثیر الخطاء قلیل الصواب

آلج لجاجا من الخنفساء [257a]وازهی اذا ما مشی من غزاب

حکم طبی: از جملهآ خواص او آن است که سر او را در برج کبوتران بنهند ایشان بر او جمع گردند، و رطوبتی که در شکم او است اگر در چشم کشند، نور او را زیاده سازد و پردهآ 10 تاریکی از چشم ببرد، و در سبل بسیار نفع دارد؛ و اگر به برگ درخت چنار در جایی بخور کنند، خنفسا از آنجا بگریزد؛ و در کتاب خواص مجربه مذکور است که خنفسا را اگر در زیر گل سرخ دفن کنند بمیرد، و اگر در زیر سرگین دفن کنند نمیرد؛ و اگر خنفسایی در روغن کنجد بپزند و در گوش بچکانند در همه دردی که در بدن باشد؛ و اگر خنفسا را پاره کنند و میلی ms382 در میان آن بزنند و آن میل در چشم کشند، شخص را از مستی منع کند؛ و اگر خنفسایی کوفته 15 سازند و بر محل گزندگی عقرب بنهند نافع باشد. و ارسطاطالیس گفته اگر کسی خنفسایی بخورد و بداند در زمان بمیرد.

به کسرخا و تشدیدنون، بچهآ خوک بود، و خنانیص جمع اواست؛ و اخطل جهت بشربن مروان این شعر گفته:

حکم طبی: و از جملهآ خواص او آن است که زهرهآ او را اگر با عسل خلط کنند و بر ذکر بمالند بغایت تقویت قوت باه کند، و پیه گداختهآ او اگر در بیخ درخت انار ترش بمالند نارشیرین بار آورد، و در سایر خواص و منافع مثل خنزیر بزرگ است.

الخیتعور[2570] گرگ بود زیرا که عهدی ندارد و خلق بد دارد و معنی خیتعور بدخلق است، و بعضی گفتهاند غول است، و یای او زاید ست؛ و در حدیث است که خیتعور شیطان عقبه بود، و این شیطان هر زمان به شکلی بر میآید و حقیقتی ندارد، و پیش هر چیزی مضمحل میگردد؛ و خیتعور مشتق از ختعره بود، و معنی ختعره اضمحلال است، و چون این شیطان مضمحل میشود او را خیتعور نام کردهاند؛ و خیتعور در لغت به معنی سراب نیز آمده؛ و چون این 10 شیطان همچو سراب نمودی بی بو و دارو او را خیتعور گویند. قال الشاعر:

شعر

کل أنثی و ان بدا لک منها آیة الحب حبها خیتعور یعنی هر زنی که علامتی از دوستی در او بیابی، او شیطان است و حقیقتی ندارد.

و گفتهاند که خیتعور جانورکی است که در روی آب میباشد و یک لحظه در یک جا قرار 15 نمیگیرد؛ و خیتعور دنیا است و به معنی داهیه نیز آمده است؛ و خیتعور چیزی بود چون بافتهآ عنکبوت سفید و دراز مثل ریسمان، و در زمان گرمادر هوا پیدا می شود. خیثعور و حیثعور به معنی ms383 شیر نر آمده.

الخیدع والخیطل

گربه بود، و در سین مهمله خواهد آمد، ان شاء الله تعالی. الاخیل

مرغی است سبز و بر بال رنگی غیر سبزی دارد، و از این جهت او را اخیل می گویند زیرا

مفرد اللفظ مجموع المعنی بود مثل قوم و رهط ونفر، واز لفظ خود واحدی ندارد، و معنی او جماعت اسبان است، و بعضی گفتهاند مفرد او خایل است و خیول جمع است؛ و اسب را خیل نام کردهاند بنا بر آنکه در رفتن اختیال دارد؛ و سیبویه گفته: خیل اسم جمع است [ابی] حسن گفته که جمع است و شرف و کمال او همین بس است که حق سبحانه و تعالی به 10 آن سوگند خورده آنجا که گفته: (والعادیات ضبحا )1 چه عادیات اسبان غازیاناند که در وقت دویدن از شکم ایشان آوازی میآید. و جریربن عبدالله گفته که دیدم که پیغمبر علیه السلام ناصیهآ اسبی را به دست می پیچید و میگفت: الخیل معقود فی نواصیها [الخیر] إلی یوم القیامة؛ و معنی این حدیث گذشت؛ و بعضی گفتهاند که معنی ناصیه موی درازی است آویخته در پیشانی اسب؛ و بعضی گفتهاند مراد از ناصیه جمیع ذات اسب است چنانکه میگویند: فلان 15 مبارک الناصیه و میمون الغرة، یعنی ذات او مبارک[2580] و میمون است.

و ابوهریره گفته که رسول الله صلی الله علیه و سلم بر سر قبری رسید و گفت: السلام علیکم دار قوم مؤمنین و انا ان شاءالله بکم لاحقون. بعد از این فرموده: دوست میدارم که برادران خود را میدیدم. صحابه گفتند: ما برادران تو نیستیم؟ گفت: شما ms384 اصحاب مناید، برادران من ایشان اند که هنوز نیامدهاند. صحابه گفتند: چون میشناسی در میان امتان خود 20 کسانی را که نیامدهاند. پیغمبر علیهالسلام گفت: مرا خبر بدهید که اگر مردی را اسبان غر محجل در میان اسبان ادهم بهم باشند، آیا آن کس اسبان غر محجل را در میان اسبان ادهم بهم

و در روایتی دیگر این چنین است که امت من روز قیامت غراند از اثر سجود، و محجلاند از اثر وضو؛ و غرجمع اغراست و اغر اسبی است که در پیشانی او سفیدی باشد؛ و محجل آن است که دست و پای او سفید باشد؛ و ادهم اسبی بود مایل به سیاهی؛ و بهم جمع بهیمه بود؛ و بهمیه حیوانی است که تمیزی نداشته باشد؛ و ابوهریره گفته پیغمبر صلی الله علیه و سلم شکال خیل را مکروه[259a] میداشت؛ و شکال اسبی است که در پای راست و در دست چپ او سفیدی باشد، یا در دست راست و پای چپ او سفیدی باشد. و در صحیح مسلم مذکور است و ابوعبیده گفته: شکال آن است که سه قوایم او محجل باشد و یکی غیر محجل. و تحجیل او در این سه قوایم تشبیه به شکال کرده چه شکال در غالب در سه قایمه میباشد لیکن شرط آن است که غیر محجل پای او باشد با آنکه محجل غیر پا نباشد مگرپای او؛ و ابن درید گفته شکال آن است که یک دست و یک پا که در یک طرف باشند محجل باشد؛ و اگریک دست و یک پا که در طرف مخالف این دست بود محجل باشد، 15 آن را شکال مخالف خوانند؛ و ms385 علما در سر کراهت اسب شکال گفتهاند چون آن اسب به واسطهآ بیاض نیمه قایمه به صورت مشکول است، لاجرم مکروه است؛ و بعضی گفتهاند سبب کراهت او آن است که به تجربه معلوم شده که در اسب شکال نجابت و مبارکی نیست؛ و گفتهاند که اگر شکال اغر باشد مکروه نیست زیرا که به واسطهآ غرهآ پیشانی از مشابهت اسب مشکول دورگشته؛ و ابن رشیق در کتاب عمده منافع و مضار شعر گفته که با طیب متنبی چون به 20 بلاد فارس رفت، و عضد الدولة دیلمی را[2590] مدح گفت، عضدالدوله او را جایزهآ بسیار داد. متنبی با جایزه رو به بغداد نهاد و با او جماعتی رفیق طریق بودند. ناگاه در راه به جماعتی حرامیان رسیدند. متنبی چون حرامیان را غالب دید، فرار بر قرار اختیار کرد. غلام متنبی گفت: تو از جنگ میگریزی و دعوی شجاعت و دلیری در این بیت کردهای و گفته:

و سلمة بن نفیل سکونی گفته که پیغمبر علیه السلام نهی از اذالت خیل فرمود؛ و اذالت آن است که بار بسیار بر اسب بار کنند، و او را به این در مشقت و تعب اندازند، و ابن عباس گفته:

شعر

احبوا الخیل واصطبروا علیها فان العز فیها و الجمالا

اذا ما الخیل ضیعها أناس ربطناها فاشرکت العیالا

نقاسمها المعیشه کل یوم و نکسوها البراقع و الجلالا

و در تاریخ نیشابور حاکم ابی عبدالله در باب ترجمهآ ابی جعفر حسن بی محمد بن جعفر 10 زاهد مذکور است که علی بن ابی طالب گفته که پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود چون خدای تعالی[260a] خواست که اسب را از عالم عدم به و جود آورد به باد جنوب خطاب نمود که میخواهم از تو مخلوقی بیافرینم که آن ms386 مخلوق سبب عزت دوستان و وسیلهآ مذمتدشمنان من باشد و موجب حسن و جمال اهل طاعت باشد و باعث نکال و وبال اهل معصیت گردد. باد جنوب چون از حضرت علام الغیوب آن کلام شنید گفت: خدایا! بیافرین 15 از من آنچه خواهی. پس حضرت حق سبحانه و تعالی مشتی از باد جنوب گرفت و از آن مشتی باد اسبی آفرید و به نظر عنایت در او دید و گفت:

تو را اسبی عربی آفریدم و خیر و برکت در موی پیشانی تو بستم، و اموال غنیمت را بر پشت تو بار کردم و در زیر سم تو نهادم، و تو را فراخ روزی ساختم و دل صاحب را با تو مهربان گردانیدم، و تو را به مرتبه از همه الاغان زیاده نمودم و تأبید تو برایشان فرمودم و تو 20 را بی بال در کمال پرندگی آفریدم. پس تو از برای طلب عدو و هرب از او نیکویی، و زود باشد که بر پشت تو مردانی چند سوار گردانم که ایشان بر پشت تو تسبیح و تحمید من کنند و تهلیل و تکبیر من گویند؛ و رسول صلی الله علیه و سلم فرمود که هر تسبیح و تهلیل که اسب از صاحب خود میشنود، جواب آن مثل میگوید؛ و چون ملاتکه دیدند که [2600] حق

و در کتاب شفاء الصدور این حدیث به عبارتی دیگر مذکور است [261a] و معنی آن این است که چون خدای تعالی ارادت فرمود که اسب را بیافریند به باد جنوب وحی نمود که 15 مخلوقی از تو خلق میکنم، تو خود را جمع ساز. آن باد خود را جمع ساخت. پس جبرییل آمد و از آن قبضهای قبض کرد. بعد از آن خدا جل و علا گفت: این قبضهآ من است و از آن قبضه اسبی کمیت آفرید و به نظر رحمت در او دید و گفت: تو را اسب آفریدم و تو را عربی گردانیدم و تو را بر جمیع بهایم برگزیدم به فراخی روزی و مبارکی و فیروزی، و اموال غنیمت بر پشت تو بکشند، و به و سیلهآ تواعدای مرابکشند و خیر و برکت بر موی پیشانی تو 20 بسته، و دوستان من بر پشت تو نشسته.

بعد از آن اسب کمیت را رها کرد و گفت: ای کمیت، به صهیل و آواز خود مشرکان را ترسان و هراسان ساز، و گوش ایشان از آن پرساز، و آقدام ایشان بلرزان. بعد از آن غره در پیشانی او پیدا نمود و قوایم او به بیاض تحجیل فرمود؛ و چون آدم را آفرید اسب و ms388 براق را به شکل استر بر او عرض گردانید و گفت: برگزین از این دو حیوان آن را که بیشتر دوست

و در همین کتاب مذکور است که علی بن ابی طالب کرم الله وجهه گفت: پیغمبر علیه السلام فرمود که در جنت درختی است که از سر آن درخت حلتهای بهشت بیرون میآید ه واز بیخ ایشان اسبهایی ابلق که ابدان ایشان از طلایی چون آبگینهآ شفاف و لجام در و یاقوت بر سر ایشان پریدن. هرگز سرگین نیندازند و بول نکنند، و چون مرغان بال و پرداشته باشند و یک لجام ایشان مقدار مد بصر باشد، و اهل جنت بر پشت ایشان سوار گردند، وایشان چون مرغان بپرند، و هرجا که خواهند ایشان را ببرند، و آن کسانی که در جنت به درجه و مرتبه از ایشان کمتر باشند بگویند؛

خداوندا! به چه عبادت اینها به این منزلت رسیدهاند و به چه طاعت این کرامت یافتهاند، خدا عزوجل بگوید به آنکه ایشان شب به نماز قیام مینمودند و یاد خدا میفرمودند، و شما در شبها به خواب میبودید و یاد خدا نمی فرمودید؛ و ایشان در روز روزه میداشتند و شما طعام میخوردید؛ و ایشان به انفاق مال تخم نیکویی میکاشتند، و شما در همه حال بخل مینمودید. و ایشان با کفار در لیل و نهار مقاتله و مقابله[262a] میکردند و شمااز آن اجتناب 15 می فرمودید، از این جهت خدا در دل ایشان تخم رضا کاشت و به محبت خانهآ دل ایشان انباشت، و چشم ایشان به نعمت جنت روشن ساخت.

و اول کسی که بر ms389 اسب سوار شده و آن را به بار کشیدن قرار داده، اسمعیل علیه السلام بوده، و از این جهت اسب را عراب میگویند، و پیش از آنکه اسمعیل بر او سوار شود وحشی بوده و چون سایر بهایم و حشیه از آدمی فرار مینموده؛ و چون حضرت حق سبحانه و 20 تعالی به ابراهیم و اسمعیل علیهما السلام وحی فرمود که قواعد خانهآ مکهآ مبارکه بلند سازند به ایشان گفت من به شماگنجی میبخشم که جهت شما تابه آمروز نگاه داشتهام، بعداز آن [به] اسمعیل علیه السلام وحی فرمود که خود را از خانه به صحرا رسان و این دعا بخوان. در زمان اسمعیل علیه السلام به جیاد رفت و نمی دانست که گنج چیست و دعاکدام است! پس خداوند

و ثعلبی گفته که اسب سه صنف بود؛ صنفی رحمانی است و صنفی انسانی و صنفی شیطانی.

رحمانی آن است که از برای غزاباشد. انسانی آنکه کسی بر او سوار شود و حاجت خود را از او بگذارد؛ و شیطانی آنکه آن را برای تفاخر و تکاثر[2632] نگاه دارند؛ و مسابقه به خیل 20 مشروع است و پیغمبر علیه السلام اسبان لاغر را از حیفا تا ثنیة [الوداع] دوانیده، و اسبان فربه را از ثنیه تا مسجد [بنی] زریق؛ و ابوعمر در آن زمان از کسانی بوده که آن اسبان را میدوانیدند؛ و حافظ ذهبی در [طبقات الحفاظ] روایت از ابی ایوب انصاری کرده که پیغمبر علیه السلام فرموده که ملایکه به هیچ بازی حاضر نمیشوند مگر به سه بازی: یکی بازی کردن مردی با زن خود، و یکی اسب تاختن، و یکی تیر انداختن.

و هم ابی ایوب گفته که مردی اعرابی پیش پیغمبر علیه السلام آمد و گفت که من اسب را دوست میدارم و سواری [را] کاری نیکو میپندارم، آیا در جنت هست؟ پیغمبر علیه السلام فرمود اگر تو به جنت بروی بر اسبی سوار گردی که از یاقوت باشد، و چون مرغان پر و بال داشته باشد، در حال به هرجا که خواهی تو را ببرد، و تیزتر از مرغان پرد؛ و این اعرابی عبدالرحمان بن ساعده انصاری بود به قول دینوری؛ و به اسناد ضعیف از پیغمبر علیه السلام 5 مروی است که اهل جنت بر ناقههای سفید نجیبه ms391 سوار شده به زیارت یکدیگر روند، و ناقهها در شفافی و سفیدی به یاقوت سفید مانند، و در تیزرفتاری از مرغان تیزپر نمیمانند، و در جنت بهیمهای غیر از شترمرغ نیست.

و ابن سنی روایت کند که عبدالملک مروان به حجاج بن یوسف [2630] نوشت که ملاحظهآ حال انس بن مالک خادم رسول الله صلی الله علیه و سلم در همه حال بکن وبه 1 مجلس او میرو و از او مستفید میشو و جایزهآ خوب به او میده، و روی تواضع پیش او بر زمین مینه.

روزی حجاج به مجلس او رفت و گفت میخواهم خیل خود را بر تو عرض کنم تا به من تعلیم فرمایی که خیل من بهتر است یا خیلی که با پیغمبر علیه السلام بود. چون انس قبول فرمود، خیل خود را بر او عرض نمود. انس چون او دید بخندید و گفت: بسیار فرق است میان 15 خیل تو و خیل اصحاب رسول علیه السلام. خیل ایشان را روث و بول کردن و علف خوردن اجر و ثواب صاحب بود، و خیل تو مهیا جهت سمعه و ریااست؛ و روث و بول و علف ایشان همه وزر و وبال است. حجاج برنجید و خاطرش از انس برمید و گفت: اگر امیرالمؤمنین در کتاب خود وصیت به رعایت تو نمیکرد. شمشیر من عضوی که چشم تو در او است از تن جدا میکرد، یعنی سرت به تیغ میانداختم، و دل از غصهآ تو میپرداختم.

انس گفت: تو قادر بر این نیستی در هیچ وقت، و پیش خدای تعالی تو از اهل مقت و غضبی. حجاج گفت: چرابر تو قادر نیستم مگربر تو قاهرنیستم؟ انس گفت: زیرا که پیغمبر علیه السلام مرا دعایی تعلیم فرموده که چون[264a] آن دعا می خوانم از هیچ شیطان و سبع و سلطان نمی ترسم. حجاج به تعظیم گفت: یا ابا حمزه! آن دعا رابه پسر برادر خود محمد بن

ای ابا احمد! تو خدمت من بسیار کردهای و رنج در خدمت من بسیار بردهای، و خدمت تو بر من واجب است و اکرام تو بر من لازم! بنابراین آن دعایی که پیغمبر علیه السلام مرا تعلیم فرموده به تو تعلیم میکنم به شرط آنکه آن دعا را به کسی که از خدانترسد تعلیم نکنی. انس با ابان بن ابی عیاش گفت: بگو: الله اکبر الله اکبر الله اکبر بسم الله علی نفسی و دینی بسم الله علی کل شیء اعطانیه ربی بسم الله خیر الاشماء وبسم الله الذی لا یضرمع اشمه ذاء بسم الله افتتحت و علی الله توکلت الله الله ربی لا شریک له شییا أشآلک اللهم بخیرک من خیرک الذی لا یغطیه احد غیرک عز جارک و جل تناء ک و لا اله غیرک اجعلنی فی عبادک واخفظنی من شر کل ذی شر 10 خلقته وأخترزبک من شر الشیطان الرجیم اللهم انی اخترس بک من شرجمیع کل ذی شرخلقته و أخترزبک منهم و اقدم بین یدی (بسم الله الرخمن الرحیم. قل هو الله أحد. الله الصمد لم یلد ولم یولد ولم یکن له ککفوا احد»1 و من خلفی مثل ذلک و عن یمینی مثل ذلک و عن یساری مثل ذلک [2640] و من فوقی مثل ذلک و من تحتی مثل ذلک.

حکم شرعی: و حکم لحم خیل در فرس در باب فاخواهد آمد، ان شاء الله؛ و صیمری در 15 شرح کفایه گفته بهترین اوصاف خیل جیاد آن است که آن را به غیر غازیان نمیتوان فروخت، چون سلاح که جایز نیست که به غیر لشکر فروشند، و نشاید که رعیت آن را بپوشد. وگردنبند در گردن اسب مکروه بود زیرا که در وقت دویدن سبب تنگی نفس او ms393 شود.

و خطابی گفته که پیغمبر علیه السلام امر فرمود که مردمان قلادههای اسبان ببرند تا از چشم بد به ایشان ضرری نرسد. و بعضی گفتهاند که مردم زنگ به گردن اسب میبستند و 20 گوش اهل هوش به آواز آن میخستند. از این جهت پیغمبر علیه السلام امربه قطع آن نمود و نهی از گردنبند اسب فرمود؛ و بعضی گفتهاند که احتمال دارد که نهی مخصوص به گردن بندی بود که از وترسازند؛

و بعضی گفتهاند مقصود آن است که اگر کسی اسبی از دیگری بستاند باید که اوتار و دخول را از او نطلبد، یعنی قلاده و جل را به زور نستاند، و اسب در پی دشمن گریخته ندواند هم چنانکه عادت جاهلیت بوده؛ و سبقت کردن در مسابقت او معتبر است، و بر سبقت کفل شتر در مسابقهآ او زیرا که شتر در وقت دویدن گردن را بلند میگرداند پس اعتبار پیشی کردن او در پیش مسابقهآ او[265a] نتوان کرد؛ و اسب گردن دردویدن دراز میسازد. اگرگردن 5 دو اسب در درازی و کوتاهی برابر باشد در مسابقت اعتبار توان نمود؛ و از این جهت پیغمبر علیه السلام فرموده که من و ساعت قیامت همچون دو اسب دوندهایم که در دو باشند، و نزدیک باشد که یکی از ایشان به گوش بر آن دیگر سبقت بگیرد؛ و پیغمبر علیه السلام فرموده کسی که اسبی را در میان دو اسب درآورد و بر مسابقهآ او اعتماد ندارد او قمار نباخته. و کسی که اسبی در میان دو اسب درآورد و اعتماد او بر سبقت او دارد او قمارباز است.

و صحیح آن است که ذمی را صحیح نیست که بر اسب سوار گردد زیرا که خدای تعالی فرموده: (و من رباط الخیل تزهبون به عدو الله وعدوکم)1، یعنی اسبان را جهت ترس دادن دشمنان خدا و دشمنان شما مهیا سازید. پس ذمیان را سواری آن ممنوع ms394 باشد، و نیز حق عز و علا بر اهل ذمت مذلت و مسکنت فرض فرموده، و سواری اسب سبب عزت ایشان است نه سبب مذلت و مسکنت ایشان.

و میگویند که ابوحنیفه سواری ایشان بر اسبان جایز داشته و این را ممنوع نپنداشته؛ و[ابومحمد] جوینی گفته: سواری ایشان بر اسبان عربی لطیف شریف جایز نیست زیرا که سبب عزت است ولیکن سواری ایشان بر اسبان [2650] برذون خسیس جایز است. و پیش امام غزالی استر خوب حکم اسب خوب دارد؛ و زکوة بر اسب واجب نیست زیرا که پیغمبر علیه السلام فرموده: لیس علی المسلم فی عبده ولافرسه صدقة، یعنی بر مسلمان واجب نیست 20 زکوة بنده و اسب؛ و پیش ابوحنیفه زکوة اسب مادیان خواه که جهت نتاج باشد یانه واجب است؛ و زکوة هر اسبی دیناری بود، اگر خواهد دیناری بدهد و اگر نخواهد اسب را بهابکند و از هر دویست درهم که در بهای او باشد پنج درهم بدهد؛ و زکوة براسب نرکه بی مادیان باشد

شیخ سبکی جواب گفته که اسب پیش از آدم علیه السلام بوده، و دلیل بر این آن است که آدم علیه السلام خاتم مخلوقات عالم است. پس اسب و سایر حیوانات پیش از او مخلوق بوده باشند؛ بلکه فرموده است نزدیک به دو روز پیش تراز آدم مخلوق شده اما سبقت خلقت او لقوله تعالی (خلق لکم ما فی الأرض جمیعا)»1. یعنی آنچه در زمین است جهت شما آدمیان آفریده شده[266a] و شما که آدمیاناید حاکم این مخلوقاتاید و اشرف ایشاناید همچنان که محمد علیه السلام خاتم و اشرف انبیا است زیرا که ماسوای آدم در عالم حیوان است و نبات است ms395 و جماد، و شکی نیست که آدم بهتر از ایشان است. و اما سبقت خلقت او به دو روز بنابر آن است که اسب در روز پنجشنبه مخلوق شده، و آدم علیه السلام در پسین روز جمعه؛ و از این جهت یوم الجمعه را جمعه نام نهاده، زیرا جمیع مخلوقات در او جمع گشتهاند، و یوم الخمیس را خمیس برای آن گفتهاند که خامس ایام ابتدای خلق عالم است، زیراکه ابتدای خلق عالم در روز یک شنبه بوده، و سبقت خلقت اسب بر آدم یقین است، ولیکن سبقت خلقت او به این مدت دو روز مشکوک است، بلکه از آیت 1 کریمهٔ‌ (خلق لکم ما فی الآرض جمیعا ثم اشتوی إلی السماء). معلوم می شود که مدت پیشی خلقت اسب پیش از دو روزاست زیرا که مفهوم آیت آن است که آنچه در زمین بوده پیش از آسمان مخلوق شده، و از جملهآ آنچه در زمین بوده اسب و سایر حیوانات است، و آسمان دردو روز مخلوق شده، لقوله: (فقضیهن سبع سموات فی یومین»3. پس اسب زیاده از دو روز پیش تراز آدم علیه السلام بوده باشد. 0اگرکسی گوید که آیت کریمهآ (رفع سمکها فکویها. والأرض بعد ذلک [2660]) دحیها»4، دلالت بر آن میکند که زمین و آنچه در او است بعد از آسمان بوده باشد، و حال آنکه از پیش رفت که زمین و آنچه در او است پیش از آسمان بوده. جواب بگویم که از این آیت معلوم میشود که پهن کرد و بسط و بسیط زمین بعد از آسمان است، ولیکن اصل خلقت زمین و

پس جمیع موجودات پیش از آدم بوده باشند، و در این استدلال فقیر را نظر است زیرا که میتواند بود که بعضی موجودات بعد از وجود آدم موجود گردند، و آدم بعد از وجود ایشان از حق اسما و خواص جمیع اشیا تعلیم گرفته باشد. و صریح آیت دلالت بر عدم صحت این معنی ندارد [267a] چنانکه مختفی نیست؛ و آنچه از پیش گذشت که اسب از باد جنوب 10 مخلوق است، و اسمعیل دم آن را مسخر گردانید منافی سبقت خلقت اسب بر آدمی نیست، چه میتواند بود که اسب از باد جنوب مخلوق باشد پیش از آدم؛ و وحشی بوده باشد تا به زمان اسمعیل علیه السلام یا آنکه آدم او را یکبار مسخر فرموده باشد، و بعد از او باز وحشی شده تا زمان اسمعیل علیه السلام؛ و اما دلیل آنکه اسب نر پیش از اسب ماده بوده آن است که نر اشرف است و مزاج او گرم تراست؛ و عادت الهی جاری بر این است که آخر و اشرف را پیشتر 15 می آفریند و از این جهت آدم را پیش از حوا آفرید.

چون فایدهآ اسب جهاد است، واین فایده در اسب نر بیشتراست چه آن دونده تراست و با عدوان نیز جنگ میکند، و ماده چنین نیست، بلکه ماده اگر میل نرداشته باشد و در جنگ نری بیند خود را به آن نر میرساند و صاحبش را به دست عدو میسپارد، و آنکه جبرئیل علیهالسلام بر مادیان سوار بود در وقتی که فرعون از عقب موسی میرفت دلیل آن نمیشود ms397 25 که سواری اسب ماده در جنگ بهتر است؛ چه سواری جبرئیل علیه السلام برای جنگ نبود بلکه برای آن بود که جبرئیل علیه السلام پیش از فرعون و لشکر به دریا رود، اسبهای ایشان [267b] به محبت آن مادیان زود به دریا روند، و بزودی سبب هلاک فرعون و جنود او گردند،

امثال: و در مثل میگویند: الخیل [268a] میامین؛ یعنی اسبها مبارکاند و میگویند: الخیل اعلم بفرسانها، یعنی اسبان داناتراند به سواران خود؛ و این مثل جهت کسی میزنند که گمان 15 غنا در شأن خود داشته باشد، ms398 و حال آن که در او اصلا غنا نباشد؛ و از کلمات پیغمبر است علیه السلام: نا [فرسان] خیل الله ازکبی، به حذف مضاف یعنی ای سواران اسبان خدا سوار گردید، و این کلمه بهترین کلمات مجازی بود. مثل: واجلب علیهم بخیلک و رجلک، و جاحظ در کتاب بیان و تبین گفته که یونس بن حبیب گفته: لم یبلغنا من روائع الکلام ما بلغنا عن النبی علیه السلام. یعنی کلام فصیح بلیغ آن قدر که از نبی به ما رسیده از کسی دیگر از فصحا و بلغا 20 نرسیده.

و جاحظ در این حدیث تصحیف کرده چه لفظ [البتی یعنی عثمان البتی] را النبی پنداشته چه یونس بن حبیب تعریف البتی کرده و گفته آن قدر کلام فصیح که از البتی به ما رسیده از غیر او نرسیده، چه کلام نبی علیه السلام به درجهآ فصاحت و رتبهآ بلاغت نسبتی با کلام سایر فصحا و بلغای ایام ندارد، و آن در درجهآ عالی است و نسبتی آن رابا کلام دیگران نیست، و در

و اسب اگر زرنیخ بخورد بمیرد، و در باب فا، [فرس] خواهد آمد، ان شاء الله تعالی. 1268b]

لجاءوا بجیش لو قیس مغرسه ما کان الا کمغرس الدیل یعنی محل نزول آن عسکر همچو خانهآ ابن عرس بود، اشارت بغایت قلت و مذلت ایشان است، و احمد بن یحیی گفته اسمی بر وزن فعل غیر دیل نمیدانیم؛ و اخفش گفته که ابوالاسود الدؤلی منسوب به او است، و فتح همزه در نسبها از جهت استثقال میکنند نه از 10 برای دفع التقای ساکنین چنان که در نسبت نمر، نمری؛ و در نسبت ملک، ملکی میگویند.

و اسم ابوالاسود، ms399 ظالم بن عمرو بن سلیمان بن عمرو بوده، و در اسم و نسب او اختلاف بسیار است و از بزرگان تابعین و اعیان ایشان است، و بسیار اکابر روایت کنند که ابوالاسود دؤلی در صحبت امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه بسیار بوده، و در جنگ صفین با او حاضر گشته و مولد او بصره بوده، و در عقل و کمال و فضل و افضال اکمل رجال زمان خود بوده، و 15 او علم نحو پیدانموده، و سبب آن بوده که روزی علی بن ابی طالب کرم الله وجهه به او گفته

به وزن نخاله، نام روباه است، و چون روباه بسیار نشاط و سبک سیر است او را دؤاله نام 10 کردهاند، چه دؤاله مشتق از دولان بود و معنی آن سیران به نشاط و انبساط است.

مادب من الحیوان کله یعنی دابه چیزی بود که متحرک باشد بر زمین، پس معنی او شامل جمیع حیوانات بود مثل طیر و غیر طیر؛ و بعضی از معنی دابه طیور را بیرون کردهاند به دلیل قوله تعالی: (وما من دابة فی الآزرض ولا طائر یطیر بجناحیه الا أمم امثالکم)1. واین دلیل مردود ms400 15 است. قوله سبحانه و تعالی: (و ما من ذابة فی الآزض الا علی الله رزقها و یعلم مشتقرها و مشتودعها)2؛ چه شک نیست که طیر در دابه داخل است زیرا که رزق طیر نیزبر حق است، و ذکر طایر بعد از ذکر دابه در آیت اولی از برای اهتمام است، چه ذکر خاص بعد از عام به واسطهآ اهتمام [269b] می باشد، و ادخال طیر در دابه به واسطهآ آن است که طیر در بعضی احوال به پا حرکت بر زمین میکند، هم چنانکه در هوا به بال حرکت میکند. 2و شیخ تاج الدین فرموده که آیت کریمهآ (و ما من ذابة فی الآزض الا علی الله رزقها)3 مصرح است با آنکه حق سبحانه و تعالی ضامن رزق بندگان است، و وسواس خاطر اهل و

ببات کغصن البان ترتج إن مشت دبیب قطاء البطحآء فی کل منهل

و آیت کریمهآ (وکاین من ذابة لا تحمل رزقها الله یرزقها وایاکم وهوالسمیع العلیم»2 دلالت دارد بر آنکه طایر از جملهآ دابه است زیرا که آن نیز رزق خود برنمیدارد، و خدا جل و علا رازق او است، و همچنین آیت کریمهآ (إن شر الدواب عندالله الصم البکم الذین لا یغقلون»3 و 10 مقصود از این آیت آن است که کفار فجار بدترین حیوانات بداند، و از فواسق خمس فاسق ترند و از سگ[270a] گزنده گزندهتر، و از خوک نجشتر و از سباع درندهتر، و گوش ایشان از شنیدن سخنان ms401 حق کر، و زبان ایشان در همه حال از گفتن کلمات حق لال، و در کفین باطل به یک منوال و هوش ایشان چون گوش ایشان بی ادراک به مرتبهای که تمیز نکنند خاک را از افلاک؛

و در صحیح بخاری و مسلم مذکور است که پیغمبر علیه السلام بر جنازهای گذشت و گفت: مستریح آو مستراح منه. صحابه پرسیدند که مستریح کیست و مستراح منه چیست. پیغمبر فرمود بندهآ مؤمن چون بمیرد، جان او از مشقت دنیا خلاص یابد و درکنف رحمان در آخرت قرار گیرد، و کافر فاجر چون بمیرد بلاد و عباد و اشجار و دواب زمین از شراو راحتی و استراحتی یابند. پس مستریح مؤمن صادق باشد و مستراح منه کافر فاسق، و در صحیح 20 ترمذی و نسایی مذکور است که هیچ دابهای نیست که از ترس خدا در روز جمعه گوش هوش بر آواز صور قیامت ندارد، و چشم بر ظهور و علامت ساعت نگمارد؛ و در کتاب حلیه در ترجمهآ ابی لبابه انصاری که از اهل صفه بود مذکور است که پیغمبر فرموده که روز جمعه

و در صحیح مسلم مذکور است که ابوهریره رضی الله عنه گفته که پیغمبر علیه السلام به دست مبارک دست من گرفت و گفت: خدای تعالی خاک را روز شنبه آفرید، و روز یکشنبه کوههابر روی خاک پدید گردانید، و درختها را روز دوشنبه، و مکروه را روز سه شنبه، و نور را در روز چهارشنبه؛ و دواب را در روز پنجشنبه بر زمین متفرق گردانید؛ و آدم را در آخر ساعت نماز ms402 عصر روز جمعه پدید آورد. و جسد عالم را به روح آدم زنده کرد. در کامل ابن اثیر مذکور است که کسرای پرویز را پنجاه هزار دابه بود و دوازده هزار زن؛ و بعضی گفتهاند سه هزار و در کتاب شفاء الصدور سبع مسطوراست که ابوسعید خدری رضی الله عنه گفته که پیغمبر فرمود که تازیانه و غیر آن بر روی دواب مزنید که همهآ اشیاء تسبیح و حمد خدا جل و علاهویدا میگویند، ولیکن شما نمیشنوید. قال الله تعالی: (و ان من شیء الا یسبح بحمده ولکن لاتفقهون تسبیحهم)1، و در بهیمه حدیثی مثل این گذشت، و در کتاب 15 احیا در باب کسر شهوت طعام و شهوت باه میگویند که گرده گرد و سخته نمیگردد و پیش دست تو نهاده نمیشود تا سیصد و شصت صانع در آن گرده کار نکنند؛ [271a] اول این کارکنان میکاییل علیه السلام باشد که آب را از خزانهآ رحمت الهی به کیل بیرون میآورد، بعد از او ملایکه که ابر میرانند و آفتاب و ماه و افلاک، و آخر این کارکنان خباز است که نان میپزد؛ و شیخ سعدی اشاره به این عمله نیکو کرده در شعری که گفته: 20 ابرو باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری

و فقیر میگوید که بعد از خباز پیش اغنیا و مردم به حشمت و ناز فراشاناند که نان بر

[امام] احمد و بیهقی در شعب از ابن سیرین روایت کنند که روزی دابهای بر مردم ظاهر 10 گشت و هر کسی که به او نزدیک میگشت کشته میگشت. روزی کوری آمد و به مردم گفت: مرا و این دابه را به هم بگذارید تا عجایب قدرت حق عز و علا ببیند، آن کور از مردمان دور گشت و به دابهای به پیش آدمی کش نزدیک شد. دابه سر خود پیش کور نهاد تا کور سرش از تن دور گردانید و دابه جان داد. مردم از کور سراین کار پرسیدند. کور گفت: سر آن است که هرگز من گناهی نکردهام مگر آنکه روزی چشم من به نامحرم افتاد. من از مجرمی هر دو 15 چشم خود کور گردانیدم. و امام احمد گفته مگراین کار در شریعت بنی اسرائیل یا در شریعت انبیای پیشینه جایز باشد، و اما در شریعت ما جایز نیست که کسی به گناهی که به واسطهآ چشم بکند، چشم را بکند، بلی باید که از آن گناه توبه و استغفار کند، و بار دیگر به آن گناه باز نگردد.

و در صحیح مسلم و غیر او مذکور است که صهیب رومی رضی الله عنه از نبی علیه السلام روایت کنند که پیغمبر علیه السلام خبرداد از آن غلام که پیش ساحر و راهب میآمد و گفت 20 در زمان آمدن او دابهای بزرگ پیداگشت و راه گذار بر مردم بست، و آن غلام سنگی ms404 به آن [2728] دابه زد و آن را بکشت، و هر کس از ترس او فارغ گشت؛ و در روایت ترمذی آن است

الامثال: وبه مثل میگویند: فلان اکذب من دب و درج، یعنی فلان دروغ گوتراز زندگان و 10 مردگان است. جوهری گفته: من دب، زنده بود و درج مرده، زیرا که زنده حرکت کند و مرده در کفن مندرج است؛ و ترمذی حکیم از زید بن اسلم روایت کند که قوم اشعریین[2720] و ابا موسی و ابا ملک و ابا عامر با نفری چند داشتند، به هجرت به مدینهآ رسول الله صلی علیه و سلم آمدند و زادی نداشتند و میل طعامی داشتند. قاصدی پیش نبی علیه السلام فرستادند که طعامی از او بطلبند. چون قاصد به طلب طعام پیش رسول علیه السلام رسید، شنید که پیغمبر 15 علیه السلام آیت کریمهآ (و ما من دابة فی الآزض إلا علی الله رزقها»1 می خواند. در دل ms405 خود گفت اشعریین پیش جهان آفرین از دابهای کمتر نخواهند بود. طعام نطلبید، در زمان باز گردید.

چون به رفیقان رسید، دو مرد را دید که کاسه [ای] بزرگ طعام دارند و پیش ایشان میآورند. ایشان از آن نان و گوشت که در کاسه بود بسیار خوردند و بسیاری دیگر در او 20 بگذاشتند و به آن دو مرد گفتند: باقی طعام را باز پیش نبی علیه السلام ببرید، و اشعریین نیز بعد از زمانی به زیارت پیغمبر علیه السلام آمدند و گفتند: یا رسولالله! هرگز طعامی خوش تر و بیشتر از این طعام که به ما فرستاده بودی نخوردهایم و ندیدهایم. پیغمبر علیه السلام فرمود که امروز هیچ طعام بر شما نفرستادم! ایشان از قاصد خود پرسیدند. قاصد احوال چنانکه

و ابن سنی از عبدالله بن مسعود روایت کند که پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود که اگر دابهآ کسی در زمینی بگریزد، باید که آن کس بگوید: یا عبادالله احبسوه؛ فان الله عز و جل فی ه الأرض خاضر سیحبسه؛ یعنی ای بندگان خدای رحمان! این دابه را بگیرید و او را نگاه دارید پس بدرستی که خدای عز و جل در زمین حاضر است، زود باشد که دابه را بگیرد. و امام نووی گفته: استری در سفری از یکی از مشایخ من گریخت، و او این حدیث را میدانست. چون به زبان آن را بگفت در زمان استر بیستاد؛ و دمیری گفته در سفری بهیمهای از من گریخت، و همراهان از گرفتن آن عاجز گشتند. من این دعا را بخواندم بی سببی آن بهیمه 10 توقف نمود، و سبب توقف او غیر از این دعانبود.

و ابن سنی ms406 از امام همام که همه کس اتفاق به زهد او دارند، اعنی ابا عبدالله یونس بن عبید ابن دینار المصری الشافعی روایت کند که نیست دابهای که مرکوب کسی بود و رام او نبود و به او صعوبت نماید، مگر آنکه چون آن کس در گوش آن دابه بگوید: «افغیردین الله یبغون وله آشلم من فی السموات والازض طوعا و کرزها و الیه یرجعون)1، آن دابه رام او نگردد و ترک 15 [273b] صعوبت ننماید و به اذن خدا هر جا که آن کس خواهد توقف بفرماید؛ و طبرانی در معجم روایت کرده از انس آنکه نبی صلی الله علیه و سلم فرمود هر که از رفیق و دابه و کودکان بذخلق تنگ دل گردد باید که در گوش رفیق و دابه و کودکان بخواند: (افغیردین الله ینغون وله أشلم من فی السموات والآرض طؤعا وکزها و إلیه یرجعون)2:

و در حدیث استر گذشت که پیغمبر علیه السلام روزی بر پشت استری سوار بود، و استر 20 حدت و صعوبت مینمود به مرتبهای که نزدیک بود که پیغمبر علیه السلام از بالای استر به زیر افتد. پیغمبر علیهالسلام مردی را امر فرمود که سورت فلق بر او بخواند. بعد از آنکه خواند استر رام گشت و بنیاد سکون و آرام نمود؛ چنانکه جایز میدارند که دابهای در آن

و مستحب آن است که شخص در وقت پا در رکاب نهادن بگوید بسم الله، و در وقت سوار شدن بر پشت دابه بگوید: الحمد لله سبخان الذی سخر لناهذا و ماکناله مقرنین و انالی ربنا لمنقلبون. بعد از این سه بار بگوید الحمد لله و سه بار بگوید الله اکبر، و بعد از این بگوید سبخانک إنی ظلمت نفسی فاغفرلی فانه لایغفر الذنوب الا اننت؛ و در صحیح ترمذی مذکور است که علی بن ابی طالب بعد از آنکه این ادعیه بر پشت دابه بخواند بخندید. به او گفتند یا 5 امیرالمؤمنین! از چه خندیدی؟ امیر کرم الله وجهه[275a] گفت: دیدم که پیغمبر علیه السلام بعد از این ادعیه بر پشت دابه بخندید. گفتم: یانبی الله! از چه خنده فرمودی؟ پیغمبر فرمود که خدای تعالی تو را خوش می آید که بنده از او آمرزش طلبد زیرا که میگوید بنده میداند که کسی گناهان او غیر از من نمی آمرزد.

و ابوالقاسم طبرانی در کتاب دعوات ذکر کرده که ابن عباس رضی الله عنهما گفته که 10 پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود که زمانی که بندهآ خدا بر دابهای سوار گردد و نام خدا نگوید شیطان ردیف شود و بگوید که تغنی کن. اگر آن بنده تغنی نیکو تمنی کند، آن بنده بر پشت آن دابه متصل در تمنیهای کاذبهآ شیطانی باشد تا وقتی که از پشت او فرو آید، و هم در این کتاب مذکور است که ابی دردا گفت که پیغمبر فرمود کسی که بر دابهای سوار ms409 شود، اگر بگوید: بسم الله الذی لا یضر مع إشمه شيء سبحانه لیس له سمی (سبخانه الذی سخر لنا هذا و 15 ماکثا له مفرنین وإنا الی دبنا لمنقلبون»1 والحمد لله رب الغالمین صلی الله علی محمد و آله وسلم. آن دابه بگوید: ای سوار! خدای تعالی تو را خیر و برکت دهد از پشت من بار گران سبک ساختی و مرا در راحت انداختی و اطاعت پروردگار خود نمودی و نیکویی به نفس بدکار خود فرمودی، خدای تعالی سفر تو را مبارک [275b] گرداند، و مقصود تو در این سفر برآورد، و عمر بن قیس گفته وقتی که مردی بر دابهای سوار شود باید که بگوید: اللهم اخجعله 25 لی رفیقا رحیما، و اگر آن مرد دابه را لعنت کند دابه بگوید لعنت خدابر عاصیان خداباد.

وابن عمر فرموده که پیغمبر علیه السلام فرمود: اضربوالدواب علی النفار ولاتضربوها علی العثار، یعنی برنفار دابه مثل تازیانه و عصابزنید و بر عثار آن مزنید، و نفار موضعی است

و هم در صحیحین مذکور است که پیغمبر علیه السلام معاذ را بر پشت شتر ردیف خود ساخت و خرجین نیز بر شتر بود، و هم معاذ را بر حمار عفیرا نام ردیف خود ساخته بود، و عبدالرحمن بن ابی بکر را فرمود که عایشهآ صدیقه را که همشیرهآ او ms410 بود به عمره ببرد، و عایشه را ردیف [276a] خود سازد، و سزاوار آن است که صاحب دابه اول بر صدر او سوار شود و 10 غیر صاحب ردیف او گردد، و اگر صاحب به عکس راضی گردد عکس نیز جایز است، و حافظ بن منده سی و سه نفر شمرده که پیغمبر علیهالسلام هر یک از ایشان را ردیف خود ساخته، و عقبه بن عامر جهنی را در میان ایشان بشمرده؛ و علمای سیر ذکر نکردهاند که پیغمبر علیه السلام خود ردیف دیگری شده باشد؛ و طبرانی روایت کرده که پیغمبر علیه السلام نهی فرموده از آنکه سه کس بیکبار بر دابهای سوار شوند. و دابة الارض که در قرآن مذکور است ارضه است. و بعضی گفتهاند سوس درخت است؛ و قصهآ سلیمان و دابة الارض به وجهی از پیش گذشت ولیکن به وجهی دیگر اینجا مذکور میگردد، و این وجه این است که سلیمان علیهالسلام چون جنیان را امر به بنای قصر فرمود و ایشان آن را تمام نمودند، روزی سلیمان علیه السلام قصد آن کرد که تنها در آن قصر رود شاید که زمانی در دنیا به نشاط و انبساط بی کدورت و ملالتی به سر برد، چون سلیمان 20 علیهالسلام به درون قصر رفت هنوز درست ننشسته بود که جوانی از در درآمد. سلیمان علیهالسلام به آن جوان گفت چه کسی که بی دستور و استیذان در قصر سلیمان علیه السلام آمدهای؟ جوان گفت: من به استیذان[2760] صاحب قصر آمدهام. سلیمان گفت: صاحب قصر کیست؟ جوان گفت: خداوند عالم و عالمیان. سلیمان علیه السلام چون سخون او شنید دانست که آن جوان ملک الموت است و برای قبض روح آمده است.

سلیمان علیه السلام گفت: سبحان الله. یک روز خواستم که به صفا بی کدورت و عنا به سر برم. جوان گفت: چیزی میخواهی که آفریده نشده است. پس سلیمان علیه السلام محکم بر ms411 عصا تکیه فرمود و از خدا طلب نمود که جنیان و آدمیان عمارت مسجد به بیت المقدس را در آن سال تمام کنند؛ و عادت سلیمان بود که دو ماه و سه ماه در خلوت تنها میبود، و می گفتند در آن اوقات در خلوت خدا را عبادت میکند. در این مدت مدیده نیز در قصر تکیه 5 بر عصا فرمود، و ملک الموت روح او را قبض نمود، سلیمان اگر چه مرده بود لیکن در نظر جنیان تکیه بر عصا زده ایستاده مینمود، و ایشان خیال میکردند که او زنده است و به عبادت رب العزه مشغول است. روزی که مرده بود دابة الارض در عصای او رفته و به تدریج عصارا میخورد تا روزی عصا بشکست، و سلیمان علیه السلام از شکستن به رو در افتاد و جنیان خبر از وفات او یافتند و شاد گشتند، ولیکن[277a] بنای مسجد تمام کرده بودند، و مردمان 10 دانستند که جنیان علم غیب نمیدانستهاند، چنانکه تفصیل این قضیه از پیش رفت، و به اعاده احتیاج نیست.

و گویند از این جهت جنیان ارضه را دوست میدارند و هرجا که باشد آب اگر چه دور باشد از جهت او میآورند. و دابة الارض یکی از اشراط ساعت قیامت است؛ و ابن عمر رضی الله عنهما گفته در تفسیر آیت کریمهآ (و اذا وقع القول علیهم آخرجنا لهم ذابة من الآرض 15 تکلمهم»1 گفته وقتی که مردم امر معروف و نهی منکر نکنند از زمین دابهای بیرون آید درازی آن شصت گز بود و قوایم آن چهار عدد و بر پوست او مو رسته؛ و بعضی گفتهاند دابهای مختلف الخلق هر عضوی از او به عضو حیوانی دیگر ماند، و در شب جمعه کوه صفا شق گردد و از آن شق دابهای تمام خلق بیرون آید، و مردم در آن زمان به منا رفتن مشغول باشند جهت حج کردن؛ و بعضی گفتهاند از ms412 حجون بیرون میآید، و حجون کوهی بود در 20 معلای مکهآ مبارکه، و بعضی گفته از طایف بیرون میآید، و با او عصای موسی، و خاتم سلیمان علیهما السلام باشد، و از آن دابه کسی نتواند گریخت و کسی هم به او نتواند رسید. مؤمن را به عصا بزند و بر روی او بنویسد. مؤمن و کافر را به خاتم نشان کند و در روی او بنویسد کافر.[2770]

و ابوهریره روایت کرد که پیغمبر علیه السلام فرمود که دابة الارض سه بار ظاهر خواهند شد: یک بار از اقصای یمن بیرون آید، خبر ظهور آن به مکهآ معظمه برسد، بعد از آن روزی که مردم در مسجدی باشند که آن مسجد از جمیع مسجدها پیش خدا حرمت بیشتر دارد، و آن مسجد را از دیگر مسجدها دوستر میدارد، یعنی مسجدالحرام مکهآ مبارکه، در آن روز دابهای در ناحیه[ای] از آن مسجد میان رکن اسود و باب بنی مخزوم بیرون آید، و بعضی مردم از ترس از او بگریزند، و بعضی مسلمان از پیش او نگریزند زیرا که دانند که این دابة الارض است واز او نمی توان گریخت؛ و چون دابه از روی خود خاک را برفشاند روی آن مسلمانان را چون ستاره روشن گرداند، بعد از آن بر روی زمین بگردد، و مردم را چنانکه گفته شد نشانه کند به مرتبهای که مرد فاجر از او بگریزد و پناه به نماز برد و به نماز مشغول گردد، و دابهای از 10 عقب او بیاید و بگوید ای فلان! امروز نماز میگزاری بایستی که نماز پیش از این میگزاردی که آن نماز به تو نفعی میداد، این نماز به تو نفعی نمیدهد. چو آن مرد رو به جانب دابه کند، دابه روی او را نشانه کند، بعد از آن مرد از یکدیگر به نشانهآ دابهای ممتاز گردند و به تجارت [و] کسب مال مشغول شوند، مؤمن کافر را ms413 به نشانه داند[278a] و کافر نیز مؤمن را بهنشانه به مرتبهای که کافر به مؤمن بگوید: ای مؤمن! حکم برای من بکن؛ و مؤمن نیز به کافر 15 چنین گوید و راه ایمان و طاعت پوید.

و سهیلی روایت کند که موسی علیه السلام از خداوند تعالی طلب فرمود که دابة الارض را به او بنماید. خدا عز و علا او را جهت موسی علیه السلام از زمین بیرون آورد. موسی علیه السلام چون دابة را دید از هیأت و منظر او بترسید، گفت: خدایا؛ باز او را به زمین فروبر؛ خداوند تعالی او را باز به زمین فرو برد، و از حدیث او معلوم نشد که دابه سه بار بیرون میآید 20 مگر بیرون آمدن دابه به سبب موسی نیز به آن دو بار حساب کنند تا مجموع سه باشد؛ و روایت کردهاند که ظهور دابه در وقتی است که امر معروف و نهی منکر نباشد، و خیرات و مبرات منقطع باشد، و آیب و تایبی در دنیا نباشد.

و در حدیث است که ظهور دابه و طلوع شمس از جانب مغرب اول علامات ساعت قیامت است، و معلوم نیست که از این هر دو اول کدام است؛ و ظاهر احادیث آن است که

و در کتاب میزان ذهبی مذکور است که جابر جعفی شیعی گفته که دابة الارض امیرالمؤمنین علی است علیه السلام چه باز به دنیا خواهد آمد و کار دابه خواهد کرد، و شافعی گفته که سفیان بن عیینه گفت روزی در منزل جابر جعفی بودیم. سخنی از او شنیدیم که 10 می ترسیدیم که از شومی آن سخن سقف خانه بر سر ما افتد، و با وجود این حال ابو داود و ترمذی و ابن ماجه از او حدیث روایت میکنند؛ و ابوحنیفه گفته دروغ گوتر از جعفر جعفی کسی ندیدهام، و فاضل تراز عطاء بن ابی رباح هم ندیدهام؛ و جابر در سنهآ ست و ستین و مائه وفات یافت.

فرع: اگر کسی وصیتی به دابه بکند محمول بر اسب و استر و خر میشود زیرا که دابه در 15 اصل لغت چیزی است که بر زمین بجنبد، و این معنی شامل جمیع حیوانات است، لیکن اصل حرف معنی دابه را مخصوص گردانیده[279a] بر ذات قوایم اربعه، و این خیل است و بغال و حمیر، و وصیت محمول بر معنی عرفی میباشد نه بر معنی لغوی اصلی، هم چنان که اگر کسی سوگند خورد که بر دابهای سوار نشود، بعد از آن بر آدمی سوار گردد حانث نمیگردد، زیرا که آدمی به حسب عرف دابه نیست، اگر چه به حسب لغت دابه است؛ و هم چنان که کسی 20 در بلاد مصر سوگند خورد که نان نخورد، بعد از آن در طبرستان نان برنج نخورد، حانث نمیشود، زیرا که در عرف مصرنان از گندم میباشد نه از برنج، و بعضی گفتهاند که در عرف مصر دابه شامل اسب و استر و خراست، و اما در عرف عراق دابه اسب تنها است؛ و بعضی گفتهاند در عرف مصر غیر حمار نیست؛ و ms415 معنی دابه شامل کبیر و صغیر و ذکر وانشی و صحیح و سقیم بود.

فرع: مکروه است که دابه سوار بی حاجتی بسیار توقف نمایند، و همچنین مکروه است که به واسطهآ حاجتی از او به زیر نیایند، چه در حدیث پیغمبر علیه السلام وارد است: ایاکم ان تتخذوا ظهور دوابکم منابر فان الله عز و جل انما سخرها لکم لتبلغکم الی بلد لم تکونوا بالغیه الا بشق الآنفس و جعل لکم فی آلارض فاقضوا علیها حاجاتکم، یعنی حذر کنید از آنکه 5 پشت الاغ خود را منبر خود سازید زیرا که خدای تعالی ایشان را مسخر شما[2798] ساخته تا شما را به شهری برساند که به آن شهر نمی رسیدید مگر به مشقتی که میکشیدید، و ایشان را در زمین از برای قضای حاجات شما آفرید.

و بر پشت دابه ایستادن از برای حاجتی جایز است، زیرا که ام حصین احمسیه گفته که حجة الوداع با پیغمبر علیه السلام کردم، اسامه و بلال را در منی دیدم که یکی مهار شتر پیغمبر 1 علیه السلام گرفته بود و یکی پیغمبر را علیه السلام به جامه سایه کرده بود که تا گرمی آفتاب به او ضرری نرساند، و پیغمبر علیه السلام بر پشت شتر سوار ایستاده بود و رمی جمرة العقبة میفرمود؛ و شیخ عزالدین [بن عبدالسلام] گفته که بسیار توقف بر پشت دابه نمودن گاه باشد که مندوب بود، و گاه باشد که واجب گردد. وقوف مندوب مثل وقوف عرفه و وقوف بر سبیل وجوب وقوف در غزا جهت مقاتلهآ اعدا، و از حدیث ام حصین معلوم میشود که محرم را 15 جایز است که بر پشت دابة به جامه خود را سایه سازد، و اکثر اهل علم بر ایناند و غیر مالک ابن انس و احمد که ایشان مکروه میدانند که محرم سایه سازد در حالتی که سوار باشد، زیرا که ابن عمر محرمی را دیده ms416 که بر سر چوبی که دو شاخ داشته جامه انداخته و خود در سایهآ جامه ایستاده. ابن عمر او را گفته ترک سایه[280a] کن و گرمی آفتاب قیامت یاد کن؛ و ریاشی گفته احمد بن المعدل را در موقف در گرمایی قوی در آفتاب ایستاده دیدم. گفتم یا اباالفضل! 20 این حکمی است که در او اختلاف است، اگر به قولی موجب آسانی است عمل کنی بهتراست چنانکه مراد خدا است: (یرید الله بکم الیسر ولایرید بکم آلعسر)1. احمد این شعر در جواب من گفت:

ضحیت له کی استظل بظله إذا الظل أضحی فی القیامة قالصا

فوا اسفا ان کان سعیک باطلا ویا حنرتا ان کان حجک ناقصا

به فتح دال مهمله و تخفیف با، ملخی بود که هنوز نپریده باشد، واحدش دباة، قال الراجز:

و میگویند که ارض مدبة یعنی زمین بسیاردبا؛ و در حدیث عایشه مذکور است که عایشه 5 از پیغمبر علیه السلام پرسیده که مردم بعد از این چون خواهند بود؟ پیغمبر علیه السلام فرمود در کثرت چون ملخ خواهند بود، و قوی ایشان ضعیف را خواهد خورد تا زمانی که ساعت قیامت و زلزلهآ ساعت برسد، و در مثل میگویند: اکثر من الدبا یعنی بیشترند از ملخ.

گوسفندی بود که مردم در خانه آن را علف دهند، و همچنین شتر و کبوتری را که در 10 [280b] خانه پرورند داجن خوانند، و داجنة مؤنث بود؛ و اهل لغت گفتهاند دواجن البیوت حیواناتی باشند که در خانه پرورش یافته باشند خواه پرنده باشند یا چرنده. و قد دجن فی بیته، یعنی ملازم خانهآ او است؛ و ابن سکیت گفته شاة داجن و راجن اذا آلفت البیوت واشتأنست، یعنی شاة داجن و راجن گوسفندی بود که به خانه الفت داشته باشد و مأنوس به خانه گشته، و داجنه به «ها» نیز گویند، و غیرشاة مثل سگ صید را نیز داجن گویند؛ و ابودجانه 15 کنیت ms417 سماک بن خرشه بود؛ و در حدیث صحیح مذکوراست که داجنی در خانهآ بعضی زنان پیغمبر علیه السلام مرده بود. پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرمود کاشکی پوست آن میکندید و منفعتی از آن بعد از دباغت میدیدید.

و در صحیح مسلم و در چهار سنن مذکور است که عایشه رضی الله عنها گفت: نزلت آیة الرحمة و رضاعة الکبیر عشرا، یعنی ده بار آیت رحمت و رضاع کبیر فرو آمد و مکتوب در 20 صحیفهای بود، و آن صحیفه در زیر سریر من افتاده بود. چون پیغمبر علیه السلام وفات نمود ما به وفات او مشغول بودیم، داجنهای در خانه درآمد و آن صحیفه را خورد، و هم عایشه فرموده که در خانهآ ما داجنهای بود، چون رسول صلی الله علیه و سلم 281al] به خانه می آمد،

و دجین بن ثابت ابوالغصن [یربوعی بصری] راوی حدیثی است از اسلم مولای عمروبن هشام بن عروة [بن زبیر]، وحدیث او معتبر نیست؛ و بعضی گفتهاند حدیث ضعیف است؛ و نسایی گفته او ثقه و معتمد نیست؛ و بخاری گفته از دجین بن ثابت مسلمه و ابن 10 المبارک حدیث شنیدهاند، وکیع نیز از او روایت میکند، و عبدالرحمن بن مهدی گفته که مره به ما گفت ms418 که مولای عمر [بن عبدالعزیز] پیغمبر علیه السلام را درنیافته. مره گفت مراد من اسلم است که مولای عمر خطاب است؛ و اسلم گفته که ما به عمر خطاب گفتیم تو را چه شده که حدیث از پیغمبر علیه السلام به ما روایت نمیکنی؟ عمرگفت: میترسم که در وقت روایت حدیث خبری بر او زیاده کنم، [281b] یا چیزی از او نقصان کنم، و حال آنکه پیغمبر 15 علیه السلام گفته که آن کس که بر من دروغی بگوید مقعد او در آتش دوزخ بسوزد!

و ابن عدی از ابن مسعود روایت کرده که دجین جحی بود؛ و حمزه [و] میدانی گفته جحی مردی است از قوم فزاره، و کنیت او ابوالغصن بود، و از جملهآ حماقت او آن است که موسی ابن عیسی الهاشمی روزی بر او گذشته دیده که دجین در کوفه زمینی را میکند، موسی گفته: یا اباالغصن!برای چه این زمین را میکنی؟ دجین گفت: در جایی از این صحرادرهمی چند در 20 زیر خاک کردهام و راه به آن نمیبرم و به آن مواضع اصلا مهتدی نمیشوم. موسی گفته: کاشکی بر سر آن موضع علامتی میساختی که به آن علامت آن را میشناختی. دجین گفت: علامتی بر سر او کرده بودم. موسی گفت: آن علامت چه بود؟ دجین گفت: ابری که در آسمان در برابر آن زمین بود.

و هم از جملهآ حماقتهای او است آنکه شبی در تاریکی از خانه بیرون آمد. در دهلیز

و از جملهآ حماقت او آن است که روزی ابا مسلم صاحب الدعوه چون به کوفه رسید از کسانی که در گرد او بودند پرسید که کسی از شما جحی را میشناسد. یقطین گفت: من او را 10 میشناسم. ابا مسلم یقطین را امر فرمود که جحی را پیش من حاضر گردان. چون جحی را به مجلس ابا مسلم حاضر نمود. در مجلس غیر ابا مسلم و یقطین شخصی دیگر نبود. جحی گفت از این دو کس کدام ابا مسلم است؟ و جحی اسم غیر منصرف است و معدول است از حاج مثل عمرو بن عامر، و میگویند: جحی یحجوا حجوا به معنی رمی و معنی رمی انداختن باشد.

خرس بود و دب از جملهآ سباع است، و دبه مؤنث او بود و کنیت او ابوجهینه و ابوالحلاج و ابو[2820] سلمه و ابوحمید و ابوقتاده و ابواللماس باشد. و ارض مدبه یعنی زمین بسیار خرس است. و خرس به عزلت و تنهایی خوش دارد و با صحبت و کثرت خوش ندارد؛ و چون زمستان درآید به خانهآ خود رود، و خانهآ او در غار میباشد و در تمام زمستان از خانه 25 اصلا بیرون نیاید تا وقتی که هواخوش گردد؛ و خرس را در این مدت طویله ذخیره در خانه نمی باشد، لیکن چون گسنه میگردد، دست و پای خود را میلیسد و از این گسنگی او دفع میشود، بلکه در ms420 بهار چون از غار بیرون می آید بسیار فربه می باشده و خرس چون سبلع

و بچهآ مادهآ او در اول روز گوشت پاره میباشد که اعضا و جوارح او از یکدیگر ممتاز نمیباشد، و مادر او از ترس مورچه بچه را زمان [زمان] از جایی به جایی دیگر میبرد و بچه را چندان میلیسد که اعضای او از یکدیگر جدا میشود، و در ولادت او خون نفاس از او میآید؛ و خرس بسیار دشوار[283a] می زاید به مرتبهای که بسیار باشد که بر هلاک مشرف گردد، و بعضی گمان برند که از دهان میزاید، و از کثرت شهوت و میل به سفاد، ماده بچه را ناقص خلقت میزاید، و از بسیاری میل ماده به سفاد، گاه باشد که آدمی را به سفاد خود طلبد، 10 و این صنف خرس در زمستان بسیار فربه میگردد با آنکه هیچ چیزی نمیخورد، و بعد از چهارده روز بچهآ او حرکت میکند و حرکت او بتدریج میباشد؛ و خرس ماده اگر بگریزد بچههای خود را بر دستهای خود گرفته بگریزد؛ و اگر ترس بسیار داشته باشد بچهها را بر بالای درختها برد. و خرس فطانت بسیار دارد و نیکو قبول ادب میکند ولکن قبول ادب او بعد از ضرب و تعب بسیار میباشد. 5حکم شرعی: گوشت خرس حرام است زیرا که خرس از جملهآ سباعی است که ناب دارد؛ و [امام] احمد گفته اگر او را ناب نباشد از خوردن گوشت آن باکی نباشد، چرا که اصل اباحت است.

و ابن جوزی در آخر کتاب اذ کیاذ کر فرموده که مردی از شیری می ms421 گریخت. در راه ناگاه در 20 چاه افتاد و شیر نیز که از پی او روان بود در آن چاه افتاد، و خرسی نیز پیش از ایشان در آن چاه [283b] افتاده بود. شیر به خرس گفت: چند روز است که تو در این چاه افتادهای؟ خرس گفت: مدتی مدید است و الم گسنگی مراکشته است. شیر به او گفت: اگر من و تواین آدمی را بخوریم سیر گردیم. خرس به شیر گفت: اگر باز گسنه گردیم چه کنیم؟ رای نیکو آن است

قزوینی در عجایب المخلوقات ذکر فرموده که شیری قصد آدمی کرد. آدمی از او بگریخت و پناه به بالای درختی برد. ناگاه در بالای درخت خرسی را دید که میوهآ درخت میچید و مینوشید. شیر از پی آدمی به پای درخت آمد و درپای آن خسبید و دست پهن گردانید و انتظار آدمی میکشید، و آدمی در درخت به خرس نگاهی کرد. خرس به آدمی اشارت کرد که ساکت باش تا شیر نداند که من در بالای درختم. آدمی در کمال حیرت ماند. گفت: اگر از شیر 10 خلاص شوم از خرس خلاص نمیشوم. با وی کاردی کوچکی بود. به آن کارد شاخی که خرس به آنجا نشسته بود آهسته آهسته ببرید. چون شاخ شکست، خرس از بالای درخت [284a] بزیر افتاد و سر در قدم شیر نهاد، و شیر خرس را بکشت و از او چندان که میخواست بخورد. آدمی چون دید که شیر و خرس گم گشتند، از بالای درخت به ms422 زیر شتافت و از هر دو خلاصی یافت.

الامثال: و در مثل میگویند: احمق من جهبر، یعنی فلان احمق تر از جهبر است، و جهبر خرس ماده بود؛ و میگویند: الوط من دب، یعنی لوطی تراز خرس بود، ولیکن اصل این مثل آن است که مردی دب نام بغایت لوطی بوده، و این مثل از او مانده؛ و میگویند:الوط من ثفر، زیرا که ثفر از دبر دابه جدا نمیشود، و میگویند:الوط من راهب، زیرا که راهب با زنان جمع نمیشود و صحبت ایشان برخود حرام میکند؛ و اصل این مثل از قول شاعراست که گفته: 2

شعر

و الوط من زاهب یدعی بان النساء علیه حرام

الخواص: از جملهآ خواص دب آن است که ناب او اگر در شیر زن شیزده بیندازند و آن

به کسرالدال، ملخهای کوچک بود؛ و اصمعی گفته واحدی از لفظ خودندارد و میگویند 20 که [285a] واحد او خشرمه بود، و جمع دبر دبور بود؛ و هذلی در وصف عسال گفته:

اذالسعثه الدبر لم زج لسعها أی لمیخف لسعها

پس رجا در این شعر به معنی خوف است چنانکه در قرآن است: (فمن کان یزجوا لقاء ربه)1، یعنی آن کس که از لقای خدا می ترسد؛ و نحاس گفته اهل تفسیر اجماع دارند با آنکه رجا در این آیت به معنی خوف است و همچنین در آیت (فمن کان یرجوا لقاء ربه)2، رجا به معنی خوف است.

میگویند که زنبورها را نیز دبر میگویند و از این است که عاصم بن ثابت [انصاری] را گفتهاند: حمی الدبر زیرا که مشرکان چون او را کشتند میخواستند که مثله سازند، یعنی بینی و گوش او را ببرند. خدای تعالی فوجی زنبور فرستاد تا مشرکان را به ضرب نیش از پیش عاصم دور کردند تا زمانی که مسلمانان آمدند و عاصم را برداشتند و دفن کردند؛ و چون عاصم با خدا عز و علا عهد کرده بود که مس مشرکی نکند از این جهت خدا عز و علا او رااز 10 مس مشرکان حمایت نمود.

در تاریخ نیشابور مذکور است که ثمامة بن عبدالله بن انس بن مالک گفته که روزی از خراسان میآمدیم و همراه ما کسی بود که ابی بکر و عمر را دشنام میداد، و ما او را ms424 از دشنام آن دو خلیفهآ ایام [2858] نهی کردیم و منهی نمیشد. روزی که طعام حاضر شد و او از جهت 15 قضای حاجت غایب گشت و مدت غیبت او دراز کشید، کسی فرستادیم که او را حاضر گرداند. آن کس به احضار او رفت. در زمان باز گردید و گفت: یار خود را دریابید پیش از آنکه هلاک گردد. ما بزودی از پی او شتافتیم، دیدیم که لشکری از زنبور بر او جمع گشته و او را بهقوت نیش کشتهاند و گوشت او خوردهاند و مفاصل او پاره پاره کرده. ما استخوانهای او را جمع کردیم و در خاک دفن نمودیم.

و در حدیث مذکور است که شما به طریق مردمان پیشینه خواهید بود و تقلید ایشان

و در فایق مذکور است که سکینه دختر امیرالمؤمنین حسین رضی الله عنه پیش مادر آمد و گریه میکرد. مادرش گفت: چراگریه میکنی؟ دختر گفت: جهت آنکه دبیرهای بر من گذشت و به آبیرهاش مرا گزید؛ و دبیره تصغیر دبر و آبیره تصغیر ابره بود، و ابره نیش زنبور است.

به ضم دال، مرغی است کوچک منسوب به دبس رطب بود قیاس آن بود که دبسی گویند لیکن عادت است که [286a] در منسوبات تغییر میکنند همچنان که قامی در منسوب به قوم 15 میگویند، و اصل آن است که قومی گویند، و قوم شتر است، و ادبس از طیر وخیل آن بود که در رنگ او غبرتی باشد، و رنگ او میان سیاهی و سرخی باشد؛ و این نوع قسمی بود از کبوتر بری، و این کبوتر چند صنف است، صنفی حجازی و صنفی عراقی و صنفی مصری؛ و این هر سه صنف به هم نزدیکاند، و بهتر از همه مصری بود، و رنگ او دکنت بود، و دکنت ms425 رنگی است مایل به سیاهی. و بعضی گفتهاند دبسی کبوتر نرباشد، و یحیی بن عماره از جد خود حنش روایت کند که گفت: در مدینه به اسواق رفتم و دو دبسی را گرفتم، و مادر ایشان فغان و زاری بر ایشان میکرد، و من می خواستم که ایشان را بکشم. پس ابوحنش پیش من آمد و چوب نخلی گرفت و بر بازوی من چنان بزد که چوب نخل بشکست، و زنی مریم نام از قوت ضرب او شکایت کرد، و بوحنش به من گفت: آیانمی [دانی] که رسول صلی الله علیه و سلم حرام کرده آنچه در 20 میان دو کوه مدینه است، یعنی مدینهآ طیبه چون مکهآ مبارکه حرم است و صید در او حرام است.

و در موطا مذکور است که عبدالله ابی بکر رضی الله [286b] عنهما گفته که اباطلحه

و همچنین عبدالله ابی بکر گفته که مردی انصاری در مدینهآ نبی علیه السلام در وقتی که خرما رسیدن بود در بستان خود در نماز بود. چشم او بر درخت نخلی افتاد که طوقی از کثرت خرما در گردن آن درخت مینمود. او ms426 را از این بسیار خوش آمد چنانکه به مسرت این رؤیت 10 عدد رکعت نماز خود فراموش کرد. بعد از آن از فراموشی رکعت نماز بسیار غمناک گشت [287a]آگفت مرا چه بلا رسید که دل من به این فتنه مبتلا گردید. همچنان غمگین پیش خلیفه دین امیرالمؤمنین عثمان بن عفان رضی الله عنه آمد و پیش او یاد این فتنه نمود و فرمود که این بستان من صدقه باشد ای امیر در راه خیر، هر جا که خواهی بنه و میوهآ او به فقرا و مساکین بده؛

و گویند که ابن عمر رضی الله عنهما هرگز در مالی از اموال خود نظر نکرد که چون آن مال او را خوش آید از برای خدا ترک آن مال نکرد و آن را صدقهآ راه خدانگردانید؛ و بندگان او این معنی از او یافته بودند، بیشتر از او به مسجد میرفتند. چون نظر ابن عمر بر بندگان خود میافتاد شادمان و خرامان میگشت. ایشان را به دلی شاد آزاد میکرد، و یاران او با [او] میگفتند که غلامان تو را فریب میدهند. او در جواب میگفت هر که ما را در راه خدا فریب 20 میدهد ما نیز از برای خدا فریب او میخوریم، و غم و اندوه نمی خوریم.

و گویند که غلامی را از او به سی هزار درم میخریدند. گفت: می ترسم که بهای غلام مرا در فتنه اندازد و حال دل نوعی دیگر سازد. در زمان به غلام گفت: ای غلاما! تو آزادی! از این جهت ابو سعید خدری میگفته هیچ کس از مانیست که در دل او میلی به دنیانیست مگرابن

شعر ای آنکه به قبلهٔ‌ بتان روست تو را بر مغز چرا حجاب شد پوست تو را 10 دل در پی این و آن نه نیکوست تو را یک دل داری بس است یک دوست تو را

[حکم: حلال است به اتفاق.]

خواص طبی: و از جملهآ خواص دبسی آن است که گوشت او افضل گوشت مرغان صحرایی است، و بعد از او در فضله شحرور و سمانی است، و بعد از ایشان حجل و کبوتربچه و ورشان بعد از اینها نشست؛ و گوشت او گرم و خشک بود. این سخن دمیری 15 است، ولیکن[288a]افضل لحوم بری به قول اطبا دراج است.

الدجاج

مرغان خانگی راگویند و مادههای او را ماکیان گویند و نرها را خروس گویند؛ و دجاجه واحد اواست، ونرو ماده را در اطلاق این لفظ بر ایشان برابر باشند مثل بط و حمامه. ابن سیده گفته دجاجه را به جهت اقبال و ادباری که دارد دجاج نام کرده، زیرا که میگویند دج القوم 20 یدجون دجا و دجیجا اذا مشوا مشمار و یدافی [تقارب] خطو، یعنی معنی دج القوم آن است که ایشان آهسته آهسته رفتند؛ و بعضی گفتهاند: معنی او آن است که رفتند و بازگشتند.

و دجاجهاگر پیرگشت بیضهآ او را زرده نمیباشد، و چون زردهاش نبود بچه از او متولد

و دجاجه هیچ حیله نمیداند غیر از این که اگر میتواند بر زمین خواب نمیکند بلکه بر جای بلند مثل شاخ درختی یا دیواری خواب میکند؛ و اگر آفتاب غروب کند دجاجه به جای خواب بشتابد؛ و بچههای او که از بیضهها بیرون میآیند کسب و کار مادر میدانند و درغایت 10 مقبولی و تندی میباشند؛ و هرگاه که مادر ایشان را پیش خود خواند در زمان پیش او دوند، و هر چند که بزرگ تر گردند احمق تر و نامقبول ترشوند؛ و همچنین در حماقت و قباحت روز به روز بیفزایند تا وقتی که غیر کشتن و بیضه کردن را لایق نباشند؛ ولیکن خروس چنین نیست بلکه خروس در کوچکی کمالی و جمالی چنان ندارد، چون بزرگ گشت آواز خوب پیدا میکند و قوت او بر جنگ کردن زیاده میگردد و حسن منظر او نیز نیکو میشود.

و دجاج از مرغانی است که مشترکاند در سبعیت و بهیمیت زیرا که آن گوشت میخورد و مگس را صید میکند، و این صفت سباع است، و دانه از زمین بر میچیند، واین صفت بهایم مرغان است. و خروس را از ماکی در بیضه میتوان دانست به آنکه بیضه اگر بیضهآ دراز باشد 289al] ms429 و تیز اطراف بود، آنچه در او است خروس است، و اگر بیضه پهن و گرد باشد، آنچه در او است ماکیان است؛ و بچهآ مرغ از بیضه به دو طریق بیرون میآید یکی به حضانت ماده 20 بیضه را در زیر زبل و مثل او دفن کنند تا بچه از او بیرون [آید]؛ و صنفی از دجاجه باشد که هر روز دوبار بیضه کند؛ و در همهآ سال بیضه مینهد مگردوماه که بغایت سرد باشد. و خلق بیضه در ده روز تمام میشود، و پوست بیضه در اول زمانی که از درون دجاجه بیرون میآید نرلم] میباشد، چون هوا در او اثرکند صلابت و محکمی پیداکند.

و هر بیضهای مشتمل بود بر رطوبتی سفید و رطوبتی زرد. اول بیاض البیض بود، و دوم مخ البیض؛ و به فارسی اول را سفیده و دوم را زرده گویند، و میان آن دو رطوبت پوستی تنک بود و قمیصا نام او است، و بر بالای آن پوستی غلیظ محکم بود، و قشرالبیض این است، و سفیدهآ بیضه به منزلهآ آب منی است، و زردهآ او به منزلهآ خون حیض، چه زرده غذای بچه است، و سفیدهآ تخم اصل اواست، و بچه تا در بیضه باشد از ناف غذا میخورد، و در بیضه به پردهای که لفاف او است از زرده ممتاز گردد، و زرده نیز به پردهآ دیگر از او ممتاز بود، و پرده و لفافهآ [2890] بچه پوست او گردد، و از او پر بروید، و بسیار باشد که در یک بیضه دو زرده بود و در آن بیضه دو بچه متولد شود، و این مشهود اهل تجربه گشته؛ و خروس را از ماکی در بچگی امتیاز چنان کنند که آن را به منقار بیاویزند. اگر در این وقت حرکت کند خروس باشد، و اگر 10 حرکت نکند ماکی بود؛ و بیضه را به انواع و صف کردهاند چنان که ms430 ابوالفرج اصفهانی گفته در این ابیات:

فیها بدائع صنعة و لطائف الفن بالتقدیر والتعلیق

خلطان مائیان ما اختلطا علی شکل و مختلف المزاج رقیق و ابن ماجه روایت کرده از حدیث ابی هریره رضی الله عنه که پیغمبر علیه السلام اغنیا را امر فرموده که گوسفندان را نگاه دارند و معیشت خود از ایشان سازند، و فقرا را امر فرموده که دجاج را نگاه دارند و معاش از نتاج آن کنند؛ و فرموده زمانی که اغنیا دجاج نگاه دارند و به سبب نگاه داشتن آن به فقرا بیضه و معیشت تنگ سازند، خدای تعالی دستور به خرابی عالم دهدو آدم و عالم را فانی گرداند؛ و چون مؤونت گوسفند بیشتر است و مؤونت دجاج کمتر؛ و 20 همچنین مالی که حاصل از گوسفند میشود بیشتراست از مالی که از دجاج حاصل میگردد، لاجرم اغنیا را امر به نگاه [290a] داشتن گوسفند فرمود و فقرا را امر به نگاه داشتن دجاج؛ و میگویند که در اسناد این حدیث علی بن عروه دمشقی داخل است، و او گاهی حدیث موضوع روایت می کرده؛ و در آخر بخاری مذکور است که پیغمبر علیه السلام فرمود: تلک الکلمة من الحق یختطفها الجنی فیقرقرها فی أذن ولیه لکقرقرة الدجاجة]: یعنی کلمه را جنی

و ابن خلکان حکایت کرده که مردی مترف متنعم در زمان پیشینه بود، و روزی مرغی کباب بر مایدهآ خود حاضر فرمود، و سایلی در آن زمان از او طعام طلبید. آن مرد سایل رانومید بازگردانید؛ و آن مرد زنی داشت و زن خود را بد میپنداشت، از این جهت زن را طلاق داد، و 5 چون میان ایشان فراق افتاد، بعد از مدتی زن شوهر دیگر نمود. روزی شوهر دوم نیز بر مایدهاش مرغی کباب ms431 حاضر فرمود. سایلی در آن روز از او طعامی سؤال نمود. شوهر به زن گفت: این مرغ کباب را تمام به سایل بده، و از او چیزی دیگر به کسی مده. چون زن مرغ را به سایل داد، نظرش بر روی سایل [2900] افتاد. سایل در نظر او آشنا نمود. چون نیک در او نظر نمود، شوهر اول او بود. زن به شوهر دوم این قصه را گفت. شوهر دوم گفت: والله آن 10 مسکین که شوهر اول تو او را ناامید ساخت من بودم، و آن نعمتی که خدا به او عطا فرمود از جهت آنکه او شکر نعمت خدا اصلا نمینمود به من ارزانی نمود.

و هیثم گفته روزی از خانه به سفری بیرون رفتم. شب هنگام به خیمهآ اعرابی رسیدم. زنی که در خیمه بود به من گفت. تو چه کسی؟ گفتم: مهمان کریمان. زن گفت: مهمان در خانه چه کار دارد؟ صحرا فراخ است. این گفت و برخاست، گندم را آرد ساخت و به آب خمیر کرد و 15 نان از او پخت و تنها بنشست و نان را بشکست، و لقمه لقمه میخورد و نگاه در من میکرد. اندک زمانی گذشت که شوهرش رسید قدحی شیر در دست. چون مرادید به جایی ننشست تا بر من سلام نکرد. بعد از آن گفت: این مرد چه کس است؟ گفتم: مهمان است. گفت: اهلا و سهلا مرحبا حیاک الله، و کاسهآ شیر پر کرد و مرا سیر از آن بنوشانید و لباس کرامت در من پوشانید و گفت تو را چنان نمیبینم که طعامی خورده باشی و از درد گسنگی افسرده نباشی؛ و 20 زن خود را چنان نمیبینم که تو را طعامی داده[291a] باشد و به تو دشنامی نداده باشد. گفتم: والله که حال بدین منوال است. پس آن مرد با زن در غضب شد و به زن گفت: وای بر تواطعام میخوری و اکرام ضیف نمیکنی؟ ms432 زن گفت: به مهمان چه کنم و چرا از طعام چیزی به او بدهم، مگرمن همچو تو ابلهم شوهر از جا برجت، سنگی در دست، و به آن سنک سرآن

چون روز به وقت چاشت رسید و آفتاب از افق بلند بلند گردید، آن مرد کریم بازگردید و ناقهای که بهتر از آن چشم کسی ندید و هیچ چشم از دیدن آن ناقه سیر نمیگردید به جهت من آورد و گفت: این ناقه به جای ناقه توست، و این ناقه دوای ناقه توست. بعد از آن مرا زادی ازگوشت داد و ماحضری که در خانهآ او بود بر روی آن زاد نهاد. من از پیش او بیرون آمدم و به 15 راه می رفتم.

چون روز به شب رسید و تعب به نهایت انجامید، به خیمهآ اعرابی[ای] رسیدم. در ms433 خیمه زنی دیدم بر او سلام کردم. به اکرام جواب من داد و در تواضع بر من گشاد و گفت: مرد چه کس است؟ گفتم: مرد مهمان است! زن گفت: مرحبا اهلا و سهلا، حیاک الله و عافاک. هیثم گوید که چون تحیتی نیکو از او شنیدم و روی او شاد و خرم دیدم، در منزل او فرو آمدم. زن 20 برخاست و از گندمی که داشت برداشت و به دست در آسیا خرد کرد و به آب خمیر ساخت و به آتش نانی دلکش پخت، و آن نان را به روغن و شیر در طبقی ثرید گردانید و طبق را پیش من نهاد و به انواع مهربانی مرا بخورانید و بسیار عذر[292a]) خواهی نمود و لطفچندان که بخواهی فرمود. چون زمانی بگذشت، اعرابیای زشت از صحرا درآمد و نشست. من بر او سلام کردم و اکرام او تمام نمودم جواب سلام من داد و در بیگانگی بر من گشاد و گفت: مرد

شعر

طا نکنددار دنیا به کس وفا نکند

گفتم اصل کسی خطا نکند

و تمام آن شب در آن تعجب بودم. چون صباح گشت، راه بازگشت پیمودم.

حکم شرعی: گوشت دجاج حلال است زیرا که از طیبات است؛ و ترمدی و نسایی روایت کنند که زهدم بن مضرب الجرمی گفته که ما پیش ابی موسی [اشعری] بودیم که او مایدهای طلب فرمود. در آن مایده گوشت دجاج بود. پس مردی از بنی تمیم که به موالی شبیه 15 مینمود. در خانه درآمد و نزدیک آن مایده نیامد. ابوموسی به او گفت: ای یار عزیز پیش ما [آی] . آن مرد ابا نمود. و هر چند ابوموسی بیشتر مبالغه میفرمود آن مرد ابا و استقذار از آن طعام بیشتر مینمود. ابوموسی گفت: بیا که رسول صلی الله علیه و سلم دجاجه را میخورد و نام خدا بر هر لقمه از او میبرد، و استقذار آن مرد از آن طعام میتواند بود که به واسطهآ آن باشد که دجاجه چیزهای قذره مثل عذره میخورد یا به واسطهآ آن بود که بر آن مرد 20 حکم حل و حرمت او ملتبس بوده باشد و خواهد که دلیلی بر حل او بداند، بعد از آن از او بخورد.

و در حدیث رسول علیهالسلام نهی از گوشت جلاله و نوشیدن شیر آن وارد است؛ و جلاله حیوانی بود که نجاست خورد مثل مرغ و گاو؛ و در کامل و میزان در ترجمهآ غالب بن

الخواص: گوشت دجاجه خوردن عقل را و منی را زیاده کند، و آواز صاف کند زیرا که ازگوشت آن دماغ قوتی مییابد، و اصل عقل و مادهآ منی کلی از دماغ است؛ و اگر شکم دجاجهآ [293b] زنده بشکافند و گرم بر موضع گزندگی مار بنهند نفعی عظیم بدهد؛ و قزوینی گفته 15 اگر دجاجه باده پیاز و کفی کنجد مقشر بپزند تا مهرا گردد و آب بنوشند قوت باه را زیاده کند و تقویت شهوت بکند، و مداومت بر گوشت او مورث بواسیر و نقرس بود، و در سنگدان دجاجه سنگی پیدا میشود اگر آن را بر مصروع ببندند شفایابد، و اگر کسی آن سنگ بر خود بیاویزد قوت باه او زیاده گردد، و ضرر چشم بد به او نرسد، و اگر آن سنگ در زیر سر کودکی نهند در خواب فزع نکند و از هیچ چیز نترسد؛ و سرگین دجاجهآ سیاه اگر به در خانهآ 20 قومی بمالند میان ایشان عداوت و بدی پیدا شود؛ و اگر ذکر را به مرارهآ دجاجهآ سیاه بمالند و جماع کنند با هر که خواهند آن کس مفعول بعد از ms436 او به دیگری جماع ندهد؛ و اگر سر دجاجهای سیاه را در کوزهآ فخار نوی در زیر فراش مردی بنهند که بازن خود جنگ کرده باشد در زمان با اوصلح کند؛ و اگر مردی چهار درهم روغن دجاجه بر خود بردارد قوت باه او زیاده گردد.

و صاحب اختیارات گفته طبیعت دجاجه معتدل بود در گرمی، و دماغ را زیاده کند، و دماغ دجاجه چون با شراب بیاشامند خونی که از حجب دماغ روان بود، منع روانی آن کند و گزندگی جانوران پلید را[294a] نافع بود، و گوشت او غذای ناقه و کسی که ریاضت و مشقت کشد نشاید که مداومت بر گوشت او نماید که به مداومت بر او اعضای او لطیف میگردد و قابل ریاضت نمیگردد. و شریف گوید چون مرغ جوان فربه را با زیده بپزندچندان که مهرا 5 شود، صاحب سرفهآ خشک را که بی خون باشد سود دارد، و چون مرغ جوان را به خشک دانه فربه کنند و بعد از دوازده روز آن را بکشند و پیه او از درون او بیرون آورند و بر اعضای مجذوم بمالند نافع بود، و اگر این پیه بر بدن صاحب مالیخولیا طلا کنند بغایت نافع بود، خصوصا چون سه نوبت طلا کنند، و کسی که رنگ او بی سببی ظاهر زرد گشته باشد، اگر هفت روز هر روز یک مرغ جوان با نان حواری بخورد رنگ او به حال اصلی به صحت 10 معاودت نماید. و زردهآ بیضهآ دجاج گرم و تربود، و سفیدهآ آن سرد وتر، و هردو باهم معتدل، و بیضهآ نیم برشت افضل اطعمه بود و سریع الهضم باشند، و بیضهآ تمام برشته غلیظ باشد و دیرهضم بود اگر نیم برشت بود سرفه را سود دارد، و همچنین سل و درد گلو را نیز سوددارد؛ و قوت باه را زیاده کند، و زردهآ بریان کردهآ [294b] او قابض بود، و چون زردهآ ms437 بریان کردهآ او با عسل بر کلف طلا کنند زایل گردد؛ و سفیدهآ او سوختگی آتش و آب گرم را سود دارد، و حقنهآ 15 بیضه جهت قرحهآ امعا نیکوست؛ و بیضه اگر در سرکه بپزند و بخورند شکم ببندد، ولیکن دیرهضم بود، و دایم بیضه خوردن مورث کلف بود و سنگ گرده و تخمه و قولنج بود، و اولی آن بود که با فلفل و زیرهآ کرمانی و دارچینی خورند، و سفیدهآ او اگر در گوش چکانند ورم کرم گوش را سرد گرداند و درد ساکن سازد، و اگر صوف بدان ترکنند و به چشم بندند درد چشم که از گرمی بود سود دارد، و بیضهآ خام اگر بیاشامند گزندگی مار رانافع بود، و نیم گرم آشامیدن 20 قرحه مثانه و قرحهآ گرده و خشونت سینه و نزله و نفث الدم را سود دارد.

نوعی از دجاج بود. آن را به فارسی مرغ مفتون خواند و آن مرغی بود البته در غایت

مرغی کوچک بود در مقدار یمام از طیور آب. گوشت آن بغایت نیکو است و دج در اسکندریه و سواحل دریا بسیار پیدا میشود. روفس گفته فاضل ترین مرغان بری دج بود، و بعداز او شجرهآ سمانی پس حجل و دراج و طیهوج و شفتین و فراخ الحمام و ورشان و فاخته؛ 10 و طبیعت آن گرم و خشک بود.

همچو نخاس، جانورکی ms438 بود که در خاک پنهان گردد، و دخاسیس جمع آن است.

به تشدید خا، مرغی کو چک بود که بر سر درخت نخل و غیر نخل افتد؛ و رنگ او 20 خاکستری باشد: و دخاخیل جمع اواست، و دخله واحداو.

معروف است و به شیرازی آن را کبک کرگویند، و ابوالحجاج و ابوخطار و ابوضبه کنیت او است، و در باب ضاد خواهد آمد، و دراجه واحد او است؛ و دراج مرغی مبارک قدم بود و بسیار نتیجه، و نسل از او ماند، و بشارت به فصل بهار دهد و به آواز خوش گوید:[2956] و بالشکر تدوم النعم، ونفس او در هوای صافی صاف بود، و حال او در وقت وزیدن باد شمال 5 در غایت حسن و کمال باشد، و در وقت و زیدن باد جنوب، بغایت بد حال گردد به مرتبهای که بر پریدن قادر نگردد، و دراج مرغی بود به شکل قطا، لکن دراج الطف و ابهی بود، و رنگ اندرون بال او سیاه هست و رنگ بیرون او خاکستری، و لفظ دراج را بر نر و ماده برابر اطلاق میکنند؛ و حیقطان دراج نر بود، وارض مدرجة یعنی زمین بسیار دراج.

و سیبویه گفته واحد دراج درجوج؛ و ابن سیده گفته دراج مرغی است مانند حیقطان، و او 10 از مرغان ملک عراق است یعنی عراق مولد او است، و اصل دراج از او است زیرا که دراج در اکثر ممالک عرب نیز میباشد، و درجة مثل رطبة دراج است؛ و جاحظ دراج را از اقسام حمام میشمارد زیرا که دراج مثل کبوتر بچهها را در زیر بال خود جمع میسازد، و بیضهآ خود را از جایی به جایی دیگر میبرد تا کسی مطلع بر جای او نشود و بچههای او را صید نکنند، و دراج در خانه با ماده سفاد نمیکند بلکه در بستان با او سفاد با لذت بیشتر کند، و ابوالطیب ms439 مأمونی 15 در[296a] وصف دراج گفته:

قد بعثنا بذات حسن بدیع کنبات الربیع بل هی احسن

فی رذاء من جلنار و آس وقمیص من یا سمین و سوسن

و در قبج بعضی اوصاف دراج خواهد آمد.

حکم شرعی: گوشت دراج حلال است زیرا که از جنس کبوتر است یا از جنس قطا.

امثال: و در مثل میگویند: یطلب الدراج من خپس الاسد، یعنی دراج طالب جای شیر است. این مثل جهت کسی میزنند که طلب امری متعذر الوجود کند.

خواص طبی: و از جملهآ خواص دراج آن است که پیه او اگر بگدازند با روغن کاذی و قطرهلای] از او در گوش بچکانند درد گوش ساکن گردد باذن الله تعالی. و ابن سینا گفته گوشت دراج افضل و اعذب والطف از گوشت فاخته است، وخوردن او دماغ و فهم و منی را زیاده میسازد؛ و گوشت دراج معتدل تر از گوشت کبک و فاخته و تذرو بود؛ و افضل از گوشت ایشان است و گوشت او شکم ببندد؛ و مصلح مزاج ناقه باشد.

به فتح دال، خارپشت بود و به حقیقت از صفات غالبهآ او است، زیرا که خار پشت درج می کند خود را در همهآ شب. و دمیری به مناسبت لفظ دراج تعریف استدراج فرموده و گفته: استدراج خدا عز و علا[2965] بنده را آن است که هر چند بنده گناهی تازه بکند خداوند تعالی 10 او را نعمتی تازهآ بیاندازه بدهد، و استغفار و توبه از صفحهآ دل او محوسازد و ندم او به یاد او نیاورد، و فجارت و نعبت؟! او را به عذاب و عقاب نگیرد؛ و احمد بن حنبل از نبی صلی الله علیه و سلم روایت کرده که فرموده: اگربندهآ خدا را ببینی که بسیار معصیت میکند و خدا عز و علااو را نعمت دنیا می بخشد، پس تحقیق بدان که این [1] عطای نعمت به او استدراج او است و موجب ms440 نقمت و مقت او در آخرت خواهد شد به دلیل قوله سبحانه (فلما نسوا ما ذکروابه 15 فتخنا علیهم ابواب کل شیء حتی اذا فر حوا بما اوتوا اخدناهم بغتة فاذا هم مثلسون»1 یعنی چون مردم فراموش کنند نصیحتهای ما را و به آنها عمل نکنند ما درهای نعمتها به ایشان بگشاییم، و چون به نعمتها شاد گردند بناگاه ایشان را به عذاب الیم بگیریم و حال ایشان سازیم.

و بعضی علما گفتهاند خدا رحمت کند بر بندهای که تفکر و تدبر در این آیت کریمه بکند، و محمد بن نضر [حارثی] گفته مهلت است این قوم را به بیست سال؛ و حسن گفته: والله آن 20 بندهای که خدا رزق و نصیب او از دنیا مبسوط ساخته باشد، و آن بنده نترسد و گمان ببرد که این بسط رزق و نصیب او استدراج و مکرراست،[297a] البته آن بنده ناقص عقل و فاسدفکر است؛ و در خبراست که خدا جل و علا به موسی علیه السلام وحی فرمود که ای موسی! اگر

قزوینی گفته دابهای کوچک بود منقش به سرخی و سیاهی. از خواص او آن است که اگر کسی آن را بخورد، قرحهآ مثانه پیداکند و بول او محبوس گردد و چشم او تاریک شود و ذکراو ورم کند وعقل او مختلط گردد و متصل هذیان گوید؛ و حکم این دابه حرمت است زیرا که از جملهآ سموم ضاره است.

به کسر دال، بچهآ خارپشت و خرگوش و یربوع و موش و گرگ و گربه و غیر اینهااست؛ و سهیلی گفته که عربان به شخص احمق ابودراص میگویند زیرا که بازی با ادراص میکند و 10 ادراص جمع درص است؛ ms441 و درص بچهآ سگ و گربه و مانند ایشان است، و کنیت یربوع ام دراص است، چنان که ابوالطفیل گفته:

[به ضم دال مهمله]، ببغااست و به فارسی طوطی است، و در حرف با گذشت؛ و شیخ علی جریری گفته که درهای دیدهام که سورهآ [2970] یس را بتمامه میخواند؛ و نصیبی گفته که غرابی بود که سورهآ سجده را تمام میخواند چون به محل سجود میرسید سجود میکرد و در سجده میگفت: سجد لک سوادی و اطمان بک فوادی، و این بعید نیست.

این دو مرغ قادرند بر تکلم، در بعضی کلمات مترتبهآ مفیده از ایشان ناشی میشود، اگر 20 بسیارتراز آن از ایشان صادر شود بعید نبود.

به فتح دال، ماری بود که او را حیهآ ضماگویند؛ و وجه تسمیهآ او به دساسه آن است که در زمین مندس و پنهان میشود، و بعضی گفتهاند که دساسه شحمة الارض است. به فتح، جانوری است شبیه خنفسا، و بعضی گفتهاند دخترک کوچک را و زن کوتاه قامت را دعسوفة گویند بنابر فضل تشبیه ایشان به او در کو چکی. به ضم دال، دابهای بود که در آب فرو رود، و دعامیص جمع او است مثل براغیث و برغوث؛ و سهیلی گفته دعموص ماهی کوچک بود همچو مارماهی و دعیمیص اسم مردی 15 باشد که نیکورای بود؛ و میگویند: هذا دعیمیص هذا لامرای عالما به، پس معنی دعیمیص عالم بود. و مسلم از ابی حسان روایت کند که ابی حسان به ابوهریره گفته دو پسر من مردهاند و تو از پیغمبر علیهالسلام حدیث طیب [298a] نفس ما از مرگ فرزندان و غیر ایشان روایت کردهای. ابوهریره گفته بلی کوچکان مردگان شما دعامیص جنتاند یعنی آن کو چکان را از هیچ خانه از خانههای جنت منع نمیکنند، و ایشان به هر خانه که میخواهند میروند. پس 15 یکی از ایشان به پدر و مادر خود می رسد و دست ms442 مادر و پدر یا جامهآ ایشان به دست میگیرد و میکشد چندان که ایشان را به جنت میرساند؛ و مصدق این حدیث این آیت کریمه است که (والذین آمنوا واتبعتهم ذریتهم بایمان الحقنا بهم ذریتهم وما التناهم من عملهم من شیء»1 و حافظ [منزری] گفته دعامیص به فتح دال جمع دعموص بود به ضم دال، و دعموص دابهای کوچک است که رنگ او به سیاهی مایل است؛ و این دابه در غدیرهای آب بسیار میباشد، و 20 طفلان را تشبیه به آن کنند از جهت کوچکی و سرعت حرکت آن؛ و بعضی گفتهاند دعموص نام مردی است که بی دستور، بسیار پیش ملوک رود و هیچ کس در هیچ وقت مزاحم او

و در حدیث آمده که مردی زنا کرد. خدا عز و علا او را به دعموص مسخ نمود؛ و گویند که د عموص کسی بود که اذن به مردم دهد تا پیش ملوک[2988] روند، و آن کس متصرف بود در کارها در حضور ملوک چنانکه امیة بن [ابی] صلت گفته:

ک و حاحب للخلق فاتح

دعموص آبواب الملوک و خ

و جاحظ گفته اگر پشهها بزرگ شوند دعامیص گردند؛ و دعموص از آب ایستاده متولد شود؛ و اگر بزرگ گردد فراش شود؛ و گفتهاند دعموص در میان حیوانات حیوانی بود که در ابتدای خلقت در غیر آب معیشت نتواند کرد؛ و بعد از ابتدا بعوض گردد، و بعد از بعوض ناموس شود.

[الحکم]: و در فتاوای قاضی حسین مذکور است که کرم آبی اگر شکافته گردد، آبی که از او بیرون آید طهور بود، وضو به آن آب جایز باشد؛ و دلیل او آن است که کرم آبی حیوان نیست بلکه آن از دخانی که از آب متصعد ms443 شود و منعقد گردد حاصل میشود؛ و این صریح است در آنکه جایز است که دعامیص را به آب بنوشند؛ و ظاهر این است که این قول مخالف مشهور است، چو مقتضای تفسیر و حکم آن است. دعموص حرام است زیرا که مستقذر 15 است بنابر آنکه از حشرات است.

و فقیر را در دلیل قاضی حسین نظر است: یکی آنکه گفته کرم آبی حیوان نیست، و این قول صحیح نیست زیرا که دعموص جسم نامی حساس متحرک بالاراده است، و تعریف حیوان بر او صادق است،[299a] پس چگونه حیوان نباشد؛ دوم آنکه گفته دخانی که متصعد شود از آب و منعقد گردد دعموص شود، و حال آنکه از آب بخار متصعد میشود نه دخان؛ 20 پس اولی آن بود که به جای دخان بخار بگوید؛ سیم آنکه تولد دعموص از دخانی که از آب متصعد میشود دلیل نمیشود بر آنکه آن حیوان نیست، چه میتواند بود که چیزی از آب متولد شود و حیوان باشد به دلیل قوله تعالی: (والله خلق کل دابة من مآء»1، پس چرانتواند بود که چیزی از دخان آب متولد شود که حیوان باشد.

امثال: اهدی من دعمیص الرمل، یعنی راه نماتر از دعموص ریگ است؛ و دعمیص الرمل غلامی سیاه بود ولیکن نیکورای و دلیل راه بوده، و کسی غیر از او در دیار وبار نمی رفته. روزی در موسم حج در میان جمع حجاج برخاسته و گفته: کیست که مرانود و نه شتر بکرهآ جهان و ادام بدهد تا به رسم هدیه جهت وبار ببرم. مردی در میان قوم و مهره آنچه او میخواسته داده و با او اهل و عیال او را بار کرده، و همه بیکبار به دیار وبار متوجه گشتهاند. چون در میان بیابان ریگ درآمدهاند، جنیان چشم دعمیص الرمل را کور کردهاند، و چون دعمیص کور گشته در آن بیابان متحیر و سرگردان [2991] میگشته و راه به ms444 جایی نمیبرده و از تشنگی و گسنگی دعمیص و همراهان در آن بیابان هلاک شدهاند؛ و فرزدق در این باب

همچو جعفر بچهآ فیل بود و روباه نر نیز. دغفل بن حنظله نسابه یکی از بنی شیبان باشد؛ و حسن بصری از او خبری در سنن رسول علیه السلام روایت کرده؛ و اختلاف است در این که او یکی از صحابهآ پیغمبر است یا نه. احمد بن حنبل او را نمیشناخته، و حسن از او روایت 15 میکند که بر قوم انصاری روزهآ ماه رمضان فرض بوده. در سالی ملک ایشان مریض و ناتوان گشته، و در مرض نذر کرده که اگر شفا بیابد ده روز دیگر اضافهآ رمضان نماید. و بعد از او ملکی دیگر از ملوک ایشان بیمار شده و در بیماری نذر کرده که اگر خدای تعالی او را شفا و عافیت روزی گرداند هشت روزی دیگر اضافهآ روزه نماید و گوشت نخورد؛ و بعد از ایشان ملکی دیگر پیدا شده و گفته ما عدد روزهای روزه را چنین ناقص نمیگذاریم، و بعد از این 20 عدد آنها پنجاه روز تمام روزه میداریم، از این جهت عدد ایام صوم نصاری پنجاه تمام است.

و بخاری اقرار به سماع حسن از دغفل ندارد. و ابن سیرین گفته [300a] دغفل شخص عالم بود ولیکن مهر زنان بر او غلبه کرده بود؛ و معاویه کسی به او فرستاد و از نسب عرب و علم نجوم و عربیت از او سؤال نموده، و دغفل جواب شافی به معاویه فرستاده؛ و معاویه چون اعتقاد کرده که او عالم است او را معلم یزید زاده الله عذابا گردانیده.

مرغی کوچک است و از انواع گنجشک و از صرد کوچک تراست، و در پشت خط سرخ دارد، و در گردن طوقی سفید و سیاه؛ و منقار و طبعی بسیار محکم دارد، و در ساحل دریای شور بیشتر میباشد. و چون از انواع ms445 گنجشک بود حلال باشد.

به ضم دال و فتح قاف، مرغی بود کوچک تراز صرد، و عامه آن را دقناس گویند؛ و حکم او در حل است مثل دغناس؛ و جوهری گفته که: دقیش بعینه دقناس است؛ و مردم چون به این بازی کردهاند او را دونام نهادهاند؛ و از ابی دقیش شاعر پرسیدهاند که دقیش چیست؟ جواب گفته که معلوم نیست، ولیکن اسمی است که میشنویم، و ما به آن نام نهاده میشویم.

خارپشت بزرگ است، و معنی دلدل اضطراب است و تدلدل السحاب، یعنی ابر حرکت کرد به جانب زیر؛ و استری که مقوقس به رسم هدیه پیش پیغمبر علیه السلام فرستاده آن را [300b] دلدل نام کردهاند جهت اضطرابی و سرعتی که در حرکت داشت؛ و در حدیث ابی مرثد که در باب عین خواهد آمد است: قالت عناق البغی، یا آفل الخیام هذا الدلدل الذی یحمل اشراکم؛ عناق بغیه زنی زانیه بوده و مرثد صحابی بوده که هر مسلمان که در مکهآ مبارکه 15 محبوس میبوده، مرثد به شب میآمده و او را میدزدیده و بر پشت خود میکشیده و او را به مدینهآ طیبه می رسانیده. یک بار به این کار آمده در شبی که ماهتاب بغایت روشن بوده، و در آن شب در سایهآ دیواری عناق بغیه ایستاده بوده. چون مرثد به نزدیک دیوار آمده، عناق بغیه او را شناخته و گفته تو مرثدی؟ مرثد گفته: بلی! عناق گفته: امشب در خانهآ من باش و آبی در من پاش. مرثد ابا نموده و گفته که پیغمبر علیه السلام زنا را حرام فرموده. عناق در قهر شده و به 20 آواز بلند گفته: یا افل الخیام هذا الدلدل الذی یحمل اشراکم. یعنی ای صاحبان خیمهها! این است آن دلدلی که اسیران شما را شب برمی دارد و میبرد. و عناق، مرثد را دلدل گفته، زیرا که

و جاحظ گفته فرق میان دلدل و قنفذ همچون فرق میان جاموس و بقراست، و چون فرق میان بخاتی و عراب؛ و دلدل در بلاد شام و عراق و مغرب بسیاراست، و مقدار روباهی بزرگ 10 باشد؛ و رافعی گفته به بزرگی بزغالهای نیز میباشد. و دلدل ایستاده با ماده سفاد میکند و پشت ماده بر پشت نر چسبیده میباشد؛ و مادهآ او پنج بیضه مینهد، و به حقیقت آنها بیضه نیست بلکه گوشتی است سفید که مثل بیضه است زیرا که قنفذ گوش دارد، و حیوانی که [301b] .گوش دارد بیضه نمیدارد، بلکه بچه میآرد؛ و دلدل در خانهآ خود دو در میسازد یک در در جانب شمال و یکی دیگر در جانب جنوب؛ و هرگاه که از جایی بادی میوزد دلدل 15 دری را که در جانب آن باد است میبندد، و اگر چیزی مکروه طبیعت خود میبیند، خود را میافشاند تا در بدن او خارها چون مسلهها پیدا میشود. هرکه را به آن خار میزند، او را مجروح میسازد و خاری که در پشت او است، مقدار یک گز میباشد. و بعضی گفتهاند آن خار که در پشت او است بحقیقت مو است، لیکن به واسطهآ غلظت بخار دخانی که مادهآ او است صلابت پیدا ms447 کرده و محکم گشته. 0حکم شرعی: به نص شافعی گوشت او حلال است چنانکه ابن ماجه از او روایت کرده، و رافعی گفته که ابومحمد جزم به حرمت او نموده؛ و در وسیط گفته او از خبایث بود نه از طیبات؛ و ابن صلاح گفته گویا رافعی ندانسته که دلدل چیست، و گوییا گمان برده که دلدل لاک پشت بزرگ است؛ و دمیری گفته که رافعی دانسته که دلدل خارپشت است، و حکم به حرمت او نموده، و خواص او چون خواص قنفذ است.

مثل: و در مثل میگویند: آسمع من دلدل، یعنی شنواتراز دلدل است، زیرا که دلدل بسیار تیزگوش است.

حیوان دریا است. جوهری گفته او را در باب سین،[302a] و گفته دخس مثل صرد دابهای است در دریا که موجب نجات کشتی شکستهها است، زیرا که هرکسی که از کشتی به دریا 5 افتد، دخس آن کس را بر پشت خود سوار مینهد به مدد شناوری به کناری میرسد، و آن را دلفین میگویند. و بعضی گفتهاند دلفین خوک دریایی است، و نجات غریقان به آن میباشد. و در آخر نیل مصر دلفین بسیار است زیرا که دریای شور آن را به درون نیل میاندازند، و شکل او مثل شکل مشکی است پر باد، و سر او در غایت کو چکی است.

و در حیوانات بحری حیوانی که آن را زهره باشد غیر او نیست، و ازاین جهت در تنفسش 1 آوازی میشنوند، و اگر دلفین در دریا به غریقی برسد انواع سعی کند تا او را به کناری برساند و از هلاک خلاص گرداند، و هیچ جانوری را آزار نمیکند و غیر ماهی چیزی دیگر نمیخورد؛ و بسیار باشد که بر روی آب چون مردهای ظاهر گردد، و دلفین بچههای خود را شیر میدهد و بیضه نمینهد، بلکه بچهآ او زنده از رحم او بیرون میآید، و بچههای او همراه او می روند و ms448 از او جدانمی گردند مگر در فصل تابستان؛ و در طبیعت او الفت بسیار به آدمیان 15 باشد خصوصا به کودکان که ایشان را بسیار دوست[3020] میدارد؛ و اگر صیادی قصد صید دلفینی بکند؛ دلفینهای بسیار به قصد هلاک صیاد بیایند و با او مقابله نمایند؛ و اگر زمانی در قعر دریا حبس نفس خود نموده باشد، یک زمانی نیز چون تیر تند و تیز سر از دریا زمانی دیگر بیرون آورد و نفسی بزند؛ و اگر نزدیک کشتی باشد چنان در دریا حرکت کند که کشتی نیز از حرکت او حرکت کند. و هرگزد لفین نر بی ماده نمیباشد.

حکم شرعی: گوشت دلفین حلال است زیرا که از جنس ماهی است، و ماهی حلال است مگر آنچه از او استثناکنند.

خواص طبی: و از جملهآ خواص او آن است که اگر پیه او گداخته در پوست حنظلهای

به فتح دال و لام معرب دله بود، و آن حیوانی است مثل گربه، و خون مرغ خانگی و کبوتر و غیرهما میخورد. و ابن فارس گفته که آن نمس بود؛ و در سخن او نظر است؛ و رافعی گفته دلق را ابن مقرض گویند؛ و قزوینی گفته دلق دشمن کبوتر است. اگر در برج کبوتران رود یکی 15 را زنده نگذارد؛ و ثعبان در وقت آواز کردن او پاره پاره گردد؛ و در باب میم خواهد آمد ان شاء الله تعالی؛ و درکتاب رحلهآ ابن صلاح مذکوراست که خوردن گوشت فنک و سنجاب و دلق و طاقم و حواصل جایز است؛ و زرافه مثل روباه است؛ و هم ابن صلاح به خط خود نوشته که دلق نمس است، و ما استفاده کردیم از این اصل نمس و زرافه، و بیان ایشان خواهد آمد.

خواص طبی: و از جملهآ خواص او آن است که اگر چشم[3030] راست او بر صاحب تب 20 ربع بیاویزند عافیت یابد؛ و اگر چشم چپ او بر او بیاویزند تب او بازآید، و پیه او اگر در برج کبوتران بخور سازند، همه کبوتران از آن برج بگریزند؛ و پیه او قرحهآ کلالی که آدمی را از خوردن ترشی پیدا شده باشد زایل گرداند؛ و اگر نیم دانگ خون او درگوش مصروع چکانند صرع او زایل گردد؛ و بر پوست او نشستن صاحب بواسیر را سود دارد. و پوستین او نزدیک سموراست.

قزوینی گفته چیزی است در جزایر دریاها به شکل آدمی که بر شترمرغی سوار باشد، و گوشت آدمی که در دریا افتد میخورد؛ و میگویند که وقتی یکی از این حیوان دوچار کشتی 5 شد، و آدمیان که در کشتی بودند با او محاربه نمودند، و او نیز با ایشان محاربه نمود. آخرالامر دلهاما فریادی کرد که ms450 آدمیان از هول و مهابت آن بیهوش گشتند و به رو درافتادند، و بعد از آن همهآ ایشان را گرفت.

نوعی بود از صدف[304a] و حلزون؛ و جبریل بن بختیشوع گفته خاصیت او منفعت او بود در رطوبت معده و در استسقا، و چون از طعام بحری است حلال است، زیرا که در غیر 15 آب نمیزید. و دلیلی بر حرمت او نیامده؛ و ظاهر اشیاحل است؛ و نص شافعی بر آن است که هر حیوانی که در غیر آب نتواند بود و دلیلی بر حرمت او نباشد حلال است، زیرا که پیغمبر علیهالسلام در شأن دریا فرموده که آب آن طهور است و مردهآآن حلال است. و قولی دیگر آن است که حرام است به دو دلیل: یکی آنکه پیغمبر علیه السلام، ماهی را در میان حیوانات آبی تخصیص کرده به آنکه حلال است، دوم آنکه هر حیوان که در بر باشد اگر حلال باشد نظیراو 20

خری بود کوچک که بزرگ نگردد و لقب اخطل دوبل بود چنانکه جریر گفته:

بکی دوبل لا یرقئ الله دمعه ألا إنما یبکی من الذل دؤبل 3041] جمع دوده بود و دوده کرم است. و دیدان جمع دود است و دوید تصغیر او است و قیاس دویده بود و داد الطغام یعنی سوس در طعام افتاد و راجز گفته:

و نهب به فتح نون و سکونها مال غنیمت بود و نوعی از دوانیدن اسب را نیز نهب گویند، و هردو معنی در این رجز معنی دارد؛ و دود ms451 جنس بود و انواع بسیار در او مندرج است و اساریع و حلم و ارضه و کرم سرکه و کرم نجاسات و کرم میوهها و کرم قز و کرم سبزی که در درخت صنوبر پیدا میشود، و در قوت و خاصیت مثل ذراریح است و همهآ این انواع معروف است؛ و از انواع دود کرمی است که در شکم آدمی و در گوش[305a] و در جراحتهای او پیدا 5 میشود؛ و بیهقی در شعب از صدقة بن یسار روایت کرده که داود علیه السلام در محراب خود کرمی کوچک را دید و در خلقت او متفکر گردید و گفت: خدا اعتبار بسیار در خلق این ندارد. کرم را خدا عز و علا به زبان آورد تا به داود گفت: ای داود! تو را نفس تو خوش میآید و مرا نیز نفس من خوش میآید، زیرا که من نیز بر آن قدرم که خداجل و علا مرا به آن قدر آفریده، یاد خدا میکنم و شکر نعمای او مینمایم چنان که فرموده: (وان من شیء الا یسبح بحندهو 10 لکن لا تفقهون تسبیحهم)1.

و ابن عدی به سند خود روایت کرده از ابن عباس رضی الله عنهما که پیغمبر علیه السلام فرموده که خرما به ناشتا بنوشید که آن کرم معده را میکشد، و اما دود فاکهه آن است که در شأن آن زمخشری در تفسیر آیت کریمهآ (و انی مزسلة النهم بهدیة)2، فرموده که بلقیس به رسم هدیهآ سلیمان علیه السلام که پانصد غلام فرستاد که جامهآ کنیزکان پوشیده بودند و در 15 زی زنان بودند، و پانصد کنیزک فرستاد که جامهآ غلامان و زی ایشان داشتند، و جملهآ ایشان بر زینهای طلا بر اسبهای بدوی سوار بودند، و هزار خشت طلا و نقره و یک [3050] تاجی مکلل و مرصع به در و یاقوت و مشک و عنبر و یک حقه که در او دریتیم بود و جزعی یمانی که ms452 سوراخی کج در او بود، و دو مرد از اشراف قوم بلقیس بااین هدیه همراه بودند که هریکی صاحب رای و تدبیر صواب در همه ابواب بودند، یکی را منذربن عمرو نام بود، و بلقیس به 20 رسولان گفت:

اگر سلیمان علیه السلام پیغمبر خدا است باید که جدا کند غلامان را از کنیزکان، و در در یتیم سوراخی راست بکند که اصلا در او کجی نباشد، و جزع یمانی که سوراخ کجی دارد

سلیمان به جهت جایزهآ این ارضه در درختها رزق او معین گردانید و به کرمی سفید فرمود که ریسمانی در دهان گرفت و در سوراخ جزع رفت و ریسمان را در سوراخ آن جزع تعبیه کرد. بعد از آن سلیمان علیه السلام آب طلبید و امر فرمود که غلامان و کنیزان روی خود 5 بشویند. کنیزان آب را در دستی میریختند و از آن دست به دستی دیگر، و به آن دست دیگر روی خود میشستند؛ و ms454 غلامان آب را به دستی میریختند.[307a] و به همان دست روی خود میشستند؛ و به این حال تمیزی در حد کمال میان غلامان و کنیزان فرمود، بعد از آن هدیهآ ایشان را به ایشان رو نمود! چون رسولان بلقیس بازگشتند، به او گفتند که سلیمان پیغمبر برحق است و در پیغمبری او شکی نیست، و ما را طاقت مقاومت با او نیست. از این 10 جهت بلقیس طاعت سلیمان علیه السلام نمود و با او دوازده هزار فیل که با هر فیل چند هزار آدمی بود متوجه خدمت سلیمان علیهالسلام گشت و به محبت و مهر به او پیوست؛ و ثمرهآ این مهر و محبت آنکه آخر ترک تخت خود کرد و بر مرکب او نشست.

و اما دود قزان را دودهآ هندیه میگویند و به فارسی آن را کرم ابریشم و پیله میگویند، و این کرم از عجبترین مخلوقات است، زیرا که در اول حال بر مثال دانهای است صغیر چون 15 دانهآ انجیر، بعد از آن در فصل بهار هر دانهآ او کرمی میگردد، و در اول الامراین کرم کو چکتر از ذر باشد ولیکن در ریگ بود و در مکان کرم، این کرم پروا میشود به شرط آنکه در خرقهای بسته باشد و در حقه باشد، و اگر دیر پیدا شود، زنان آن را در کیسه بسته در زیر پستان خود نهند، و چون پیدا شود و غذا خواهد، غذای او برگ درخت توت سفید بود[3070] و چندان که غذا بیشتر خورد بزرگ ترشود تا به مقدار انگشتی شود، و رنگ او اول سیاه میباشد و به 20 تدریج تا مدت شصت روز تمام سفید میگردد، و بعد از آن به رطوبتی که از درون او بیرون می آید بر گرد خود چیزی میتند به شکل گردویی، و چون رطوبت اندرون او تمام میشود خود دراندرون آن گردو در بند میماند تامدت ده روز، بعد از آن ms455 گرد و را سوراخ میکند، و از آن سوراخ بیرون می آید و پروانهای سفید می گردد و دو بال او را میباشد که به آن دو بال در

و کرم[308a] ابریشم از آواز رعد و آواز طشت و هاون میمیرد، و از بوی سرکه و بوی دود نیز هلاک میگردد، و از مساس زن حایضه و جنب نیز میمیرد؛ موش اگر آن را بیابد میخورد، و وزغ نیز آن را میکشد؛ و کثرت سرما و گرما نیز به او ضرر دارد؛ و در کتاب 10 قوت القلوب [امام ابوطالب مکی] مذکور است که مثل ابن آدم مثل کرم ابریشم است که لایزال در همه حال ابریشم بر گرد خود میتند و از جهل خود آن چنان میتند که در او دربند میماند، و چون از آن بند خلاصی مییابد خود را میکشد، و ابریشمی که بر گرد خود بافته بود به دیگری میگذارد؛ وگاه باشد که دیگری او را بکشد و آنچه بافته بردارد، زیرا که اگر او را در درون آنچه بافته بسیار بگذارند ابریشم پاره پاره میشود و دراز قد نمیشود. 15 همچنین مرد جاهل طالب دنیا جهد و جد بسیار میکند تا اندکی از ms456 دنیای دنی حاصل میشود، و چون حاصل کرد میمیرد یا دیگری او را میکشد و مال او به و رثه یا به غیر ورثه مثل ظلمه و غیر اینها میرسد، و ایشان به این مالی که از او مانده اگر طاعت خدا میکنند در آخرت حساب مال بر آن جاهل بود و ثواب ایشان را؛ و اگر معصیت او میکنند او نیز شریک [3u8b ایشان است در آن معصیت زیرا که اسباب معصیت ایشان او پیدا کرده؛ و در روز 20 قیامت آن جاهل نمیداند که کدام از این دو حسرت بزرگ تراست، یکی آنکه ثواب مال خود در میزان حساب دیگران بیند، و یکی دیگر آنکه عمر خود جهت دیگران تلف فرموده، و در تحصیل مال جهت ایشان صرف نموده؛ و شیخ ابوالفتح بستی به این معنی اشارت کرده:

آلم تر آن المرء طول حیاته معنی بأمر لا یزال یعالجه

کدود کدود القز ینج دائما ویهلک غما وشط ما هو ناسجه

[یفنی الحریص بجمع المال مدته] و للحوادث ما تبقی و ما تدع

کدودة القز ما تبنیه یهلکها و غیرها بالذیی تبنیه ینتفع

و چون کرم ابریشم و عنکبوت بافتهآ یکدیگر را دیدند، عنکبوت از روی تفاخر گفت مرا بافتهای است و تو را بافتهای. کرم گفت: بافتهآ من جامهآ اکابر و ملوک است و بافتهآ تو دام 5 مگسان مفلوک، و در وقت حاجت فرق میان این دو بافته پیدا میشود؛ چنان که شاعر گفته:

إذ اشتبکت دموع فی خدود تبین من بکا ممن تباکی

و درخت صنوبر، در سی سال میوهدار میشود، و درخت کدو در دو هفته میوهدار می گردد، و درخت کدو به درخت صنوبر میگوید که راهی[309a] که من در دو هفته رفتهام و از او به مقصود رسیدهام تو در سی سال یک بار میروی، و بعد از این مدت مدید از او ms457 به 10 مقصود [می رسی]. پس درخت صنوبر میگوید: ای درخت کدو!شتاب مکن و معنی کلام من دریاب و گوش کن که تو را درخت میگویند و مرا نیز درخت میگویند تا آنکه باد خریف حریف توست و به قوت سرما چون تو درختهای ضعیف نحیف را از بیخ میکند و به هیچ گونه حریف من نیست و اثر در من نمیکند، و اثر تو را از روی زمین برمیدارد، و اثر من در درون و بیرون زمین به بهتر از آنکه بود میگذارد. ای درخت کدوا نیکو بدان که تو را از 15 درختی غیر اسم چیزی نیست و غیر غرور تو را از این نام سروری نی.

و مسعودی در ترجمهآ راضی گفته در طبرستان کرمی باشد به وزن یک مثقال تا سه مثقال، در شب چون چراغ فروزان است و در روز می پرد و بالهای او دیده میشود؛ و آن مرغی است سبز که در حقیقت هیچ بال ندارد، و خاک غذای او است، و هرگزاز خاک سیر نمیگردد، زیرا که می ترسد که خاک آخر گردد، و از این ترس بسیار گسنگی میکشد و گسنگی او را میکشد؛ 20 و این کرم را منافع بسیار است.

[حکم]: و حکم کرم آن است که جمیع انواع آن [3090] حرام است زیرا که از خبیثات بود نه از طیبات؛ مگر کرمی که در مأکول پیداشود که پیش مادر آن سه وجه است: یکی آنکه جایز است که آن کرم را با آن مأکول بخورند، و تنها خوردن آن جایز نیست؛ و یکی آنکه به هیچ

همچنین بیع کرم ابریشم جایز است؛ و واجب است که طعام او از برگ درخت توت بکنند، و جایز است که آن را آفتاب دهند جهت تحصیل فایده، اگرچه آن از آفتاب هلاک گردد؛ و بیع پیله جایز است در حالتی که کرم پیله در او مرده باشد زیرا که بودن کرم مرده در پیله فایده دارد و بیع پیله به گزاف و به وزن نیز جایز است؛ و امام گفته که بیع او به وزن جایز 10 نیست ولیکن به گزاف جایز است، و این صحیح و معتبر است زیرا که کرمی که در او است [310a].نمیگذارد که کسی مقدار مقصود از او بداند

و هردو شیخ در آخر «کتاب سلم» به این جزم کردهاند؛ و در سرگین او اختلاف است، و در سرگین چیزی که خونی روان ندارد دو وجه است در بیضهآ او؛ و فورانی گفته اگر بگوییم که کرم ابریشم بعد از مرگ پاک است پس نسج او نیز پاک باشد؛ و اگر بگوییم که نجس است پس 15 نسج او و بیضهآ او نیز نجس باشد، و قفال گفته که سلم در بزر کرم ابریشم جایز نیست زیرا که اهل صنعت نمیدانند که بزری که نسج خواهد کرد سرخ است یا زرد یا سفید. پس سلم در او مثل سلم در جواهر باشد.

امثال: و در مثل میگویند: اضعف من الدود، یعنی ضعیفتر از کرم؛ و در مثل میگویند: اصنع من دؤد القز، یعنی کار کننده تراست از کرم ابریشم؛ و ابن رشد گفته که عمربن خطاب از 20 عمروبن عاص حال دریا پرسید. عمروبن عاص گفت: مخلوقی قوی بود که مخلوقی ضعیف براو سوار گردد مثل کرمی که بر ms459 چوبی سوار شود. اگر ضایع گشتند هلاک گشتند، و اگرباقی ماندند متفرق شدند. عمر فرمود کسی را بر پرکسی در بحر سوار نمیکنم.

خواص طبی: و از جملهآ خواص دود آن است که کرم قز را اگر با زیت بر کسی بمالند [310b] هیچ گزنده او را نگزد، و زهر مار و غیره در او اثر نکند. جالینوس گوید چون از

نوعی از ماهی بود که سریع الحرکة باشد و باد دهان او به هرچه برسد بسوزد؛ و جمع 15 دودمسات و دوادمیس به قول ابن سیده.

به فتح دال خرس نربود، و جوهری گفته که به ابی [ه311] الغوث گفتم میگویند دیسم 15 بچهآ گرگ بود از سگ؛ گفت نه بلکه بچهآ خرس است؛ و [در] محکم گفته بچهآ روباه است؛ و جاحظ گفته بچهآ گرگ است که از سگ حاصل شده باشد؛ و رنگش اغبری بود مایل به سواد؛ و گوشت او حرام است.

شعر

مغرد اللیل ما یألوک تغریدا مل الکری فهو یدعو الصبح مجهودا الما تطرب هز العطف من طرب و مد للصوت لما مده الجیدا]

و جاحظ گفته که اهل تجربه گفتهاند که اگر کسی خروسی سفید تاج دار را بکشد لایزال در نکبت مال و منال گرفتار گردد، و از جابر روایت کنند که پیغمبر علیه السلام فرمود که خروس سفید دوست من است و دشمن شیطان است، و خانهآ صاحب خود و هفت خانهآ دیگر از همسایه را حراست میکند. و پیغمبر ms461 علیه السلام خروس سفید را در خانه نگاه میداشته. و از 25 انس روایت کنند که پیغمبر علیهالسلام فرموده خروس سفید تاج دار دوست من است، و دوست جبرئیل است، و خانهآ خود را با شانزده خانهآ همسایهها نگاه میدارد. و شیخ [312a]محبالدین طبرانی روایت کند که پیغمبر علیه السلام را خروسی سفید بوده و صحابه در سفر خروس نگاه میداشتهاند جهت دانستن اوقات صلوة.

و در صحیحن و سن ابی داود مذکور است که هرگاه شما آواز خروس بشنوید باید که از

و طبرانی و ms462 بیهقی در شعب از محمد بن منکدر روایت کنند که از جابر روایت کند که پیغمبر علیه السلام فرمود که خداوند سبحانه و تعالی را خروسی باشد که دو پای او در زیر زمین باشد و گردن او در زبر عرش. چون پاسی از شب بگذرد فریاد کند و بگوید: سبوح 15 قدوس، و چون آواز تسبیح او خروسان بشنوند. ایشان نیز آوازی چنان بکنند، و محمد بن منکدر حدیثهای منکر که از جابر روایت میکند؛ و در کتاب حافظ علامت دگر مذکور است که ثوبان مولای رسول علیه السلام فرموده که خدا عز و علا را خروسی است که براش او یعنی کف و انگشتان او در زیر زمین زیرین بود، و گردن او در زیر عرش منشنی باشد، و هردو بال او در هوابود، و هردو بال خود را در سحر می جنباند و میگوید: سبخان الملک القدوس 20 ربنا الرحمن لااله غیره. و ثعلبی روایت کند که پیغمبر علیه السلام فرموده خدا[313a] عز و علا سه آواز را دوست میدارد: یکی آواز خروس و یکی آواز کسی که قرآن خواند، و یکی آواز کسانی که استغفار در اسحار کنند و آمرزش از خدای غفار طلبند.

و احمد و ابوداود و ابن ماجه از زید بن خالد جهنی روایت کند که بپیغمبر علیه السلام

و صاحب قوة القلوب و غزالی از میمون بن مهران روایت کنند که او گفته: به من رسیده که 15 در زیر عرش ملکی هست در صورت خروسی کف پا وانگشتهای او از لؤلؤاست و دو بال او از زبرجد سبز چون ثلث اول شب بگذرد دو بال خود را به هم میزند و قامت خود بلند میسازد و میگوید باید که برخیزید کسانی که برمیخیزید، و چون نصف شب بگذرد هردو بال خود برهم زند، [آواز] خود را بلند گرداند و بگوید باید که برخیزید کسانی که نماز تهجد میگزارید؛ و چون ثلث آخر شب بگذرد هردو بال خود به هم زند و بگوید باید که برخیزند 25 کسانی که نماز می گزارند؛ و چون صبح صادق طلوع کند، هردو بال خود به هم بزند و بگوید باید که غافلان[314a] برخیزند و برایشان گناه ایشان باشد.

نکته: گویند سهل بن هارون بن راهویه در خدمت مأمون میبود، و بسیار حلیم و شاعری فصیح فارسی الاصل ms464 بود و تعصب مذهب خود بسیار مینمود، و تصنیفات در علم ادب نموده بود؛ و جاحظ وصف حکمت و براعت او بسیار میفرمود، و در کتب خود حکایات او

آیا ندانستهای که رأس خروس رئیس اعضای او است، و از آنجا آواز میکند، واگر آواز او نبودی من او را نمیخواستم و او رادوست نمیداشتم، و در سر او عرف اواست که مردمان به آن تبرک میجویند، و در سر او چشم او است که مردم به چشم او مثل در صفا میزنند و میگویند شرابی است صافی، گوییا که چشم خروسی است؛ و در سر او دماغ او است که از برای درد گرده بسیار نیکو است، و هیچ استخوان در زیر دندان خوشتر و سستتر از 15 استخوان دماغ آن نیست؛ و ای غلام بدفرجام! اگر خیال کردی که ms465 من سر خروس نمیخورم، از کجا گمان بردی که عیال و اطفال من نیز نمیخورد؛ و اگر گمان بردی که پیش تو کسی نیست که آن را میخورد، پس پیش ما به یقین کسان بودند که آن را میخوردند. ای غلام ارذل انام! آیا ندانستهای که سر خروس بهتر از طرف بال او است و بهتراز سر و گردن او است؟ ای غلام! برو ببین که کجا است که مرا با این سر کارها است. غلام گفت: والله نمیدانم که آن را 20 کجاانداختم. سهل گفت: اما من میدانم که تو[315a] آن را به کجا انداختی! تو آن را به شکم خود انداختی، قاتلک الله، به این دشمنی میان من و تو انداختی.

حکم شرعی: گوشت خروس حلال است به دلایل که در دجاج مذکور گشت؛ و مکروه

امثال: و در مثل میگویند: اشجع من دیک و اسفد؛ یعنی فلان دلیرتر[3150] از خروس 10 است و جماع کننده تر از او؛ و مسلم روایت کرده ms466 عمر رضی الله عنه بعد از خطبه و حمد و ثنای خدا فرمود که من خوابی دیدهام، و این خواب را نمی دیدم اگر اجلم نزدیک نمیبود؛ و خواب آن است که دیدم خروسی مرانقره زد، و نقرهآ او آن است که به منقار چیزی را بزند؛ و روایتی دیگر آن است که گفته: دیدم خروسی سرخ که مرا یک نقره یادو نقره زد، و این خواب را به اسما بنت عمیس گفتم. اسما گفت: تو را مردی از عجم خواهد کشت، و این خواب را 15 روز جمعه به مردم گفت، و روز چهارشنبه زخم دارگشت و از آن زخم وفات یافت. و حاکم روایت کرده که عمر رضی الله عنه بر منبر گفت در خواب دیدم که خروسی به من نقره زد. پس گفتم شخصی عجمی مرا خواهد کشت، و من امر خلافت را به این شش کس رجوع میکنم که پیغمبر وفات یافت و از همهآ ایشان راضی بود: عثمان و علی و طلحه و زبیر و عبدالرحمن بن عوف و سعد بن ابی وقاص. هر کدام از این شش نفر که مردم او را خلیفه 20 سازند، او خلیفه باشد.

و مردی به ابن سیرین گفت: در خواب دیدم که خروسی بر در خانهآ کسی آواز میکند و می گوید:

[316a] شعر

ابن سیرین گفت: صاحب آن خانه بعد از سی و چهار روزدیگر وفات خواهد نمود؛ و ابن سیرین از حروف دیک این عدد معلوم نموده بود؛ و دیگری پیش ابن سیرین آمد و گفت: در خواب دیدم که خروسی میگفت: الله الله الله. ابن سیرین گفت: سه روز دیگر از عمر تو مانده؛ و بعد از سه روز آن کس وفات کرد؛ و رقیه دختر پیغمبر علیه السلام از عثمان بن عفان فرزندی داشت عبدالله نام، و عثمان را به سبب او اباعبدالله میگفتند، و خروسی شصت و5 شش نقره بر روی ms467 عبدالله زد و او بعد از مادر خود وفات یافت در ماه جمادی سنهآ سبع از هجرت، و رقیه غیر از عبدالله فرزندی از امیرالمؤمنین عثمان نیاورده بود؛ و چون عثمان با رقیه به زمین حبشه هجرت نمود، جوانان حبشه میآمدند و عاشق حسن روی او میشدند، و از حسن او تعجب مینمودند، و رقیه از این معنی دلتنگ گشت و برایشان نفرین کرد. همه از نفرین او هلاک گشتند.

امثال: و در مثل میگویند: [3160] آضفی من عین الدیک؛ یعنی شرابی است صافی تراز چشم خروس.

خواص طبی: و از جملهآ خواص خروس آن است که خون او و دماغ او اگر بر موضع گزندگی جانوران گزنده طلاکنند نافع باشد؛ و چون در چشم کشند سفیدی چشم را زایل کند؛ و تاج خروس اگر بسوزانند و به کسی که در خواب بول در فراش کند بنوشانند مرض او زایل 15 شود؛ و اگر پیشانی خروس و عرف او را به روغن بمالند آواز نکند؛ و عرف خروس تاج او بود؛ و اگر پر درازی که در دم او است در وقتی که او با ماده سفاد کند بکنند و آن پر را در مجرای آب حمام اندازند، هر که در آن حمام از آن آب غسل کند نعوظ تمام پیدا کند؛ و در طرف بال او دو استخوان باشد، اگر استخوان بال راست بر کسی که تب دایمه داشته باشد بیاویزند تب او زایل گردد، و اگر استخوان بال چپ را بر صاحب تب ربع بیاویزند شفا یابد؛ و 20 اگراین دو استخوان بر بهیمهای آویزند منع سستی و خواب او بکند؛ و اگر خصیهآ خروس را زنی که آبستن نشود بریان سازد و در ایام حیض و در این ایام بخورد، پیش از آنکه پاک گرددو شوهر با او جمع گردد، آن زن آبستن گردد؛[317a] واگر خصیهآ او کسی در کاغذی بندد و آن کاغذ راکه خصیه در او ms468 بسته بربازوی چپ خود ببندد او رانعوظی قوی پیداشود اگر آن رااز

جانوری کوچک بود که در بستانها پیدا میشود اگر آن را در شراب بیندازند تا بمیرد، و بعد از آن، آن را در کوزهآ فخاری اندازند و آن کوزه را در میان خانه دفن کنند، در آن خانه ارضه 10 پیدا نشود، و اگر پیدا شده باشد، کم گردد؛ و دیک الجن لقب ابی محمد عبدالسلام حمصی شاعر است، و ابومحمد از شعرای دولت عباسیین بوده و شاعری نیکو بوده، و مرثیهها در شأن امیرالمؤمنین حسین علیه السلام گفته، و مردی کریم بوده و محبت [317b] مال دنیا نداشته، و هرچه به میراث به او رسیده همه را تلف کرده، و به نیزه بازی حریص بوده؛ و ابونواس روزی پنهان به خانهآ او آمده و به جاریهآ او گفته به او بگو که از خانه بیرون آ که اهل 5 عراق را به این بیت که گفته [ای] در بلا و فتنه انداخته.

چون دیک الجن این بیت شنیده از خانه بیرون آمده و با ابونواس ملاقات نموده و او را ضیافت نیکو فرموده.

غراب ابقع بود و او را این نام کردهاند به جهت آنکه چون جراحتی در گردن شتری دید بر او مینشیند و گوشت آن جراحت را چندان میخورد که آن را به استخوان ms469 می رساند، و عرب آن را غراب اعور میگویند و آن را میشوم میدانند، و حکم او خواهد آمد.

الذباب مگس بود، واحد آن ذبابه بود و ذباب، و اذبه جمع قلت او است؛ و جمع کثرت او ذبان به کسر دال و تشدید با، مثل غراب و اغربه و غربان و قراد و اقرده و قردان، و نابغه گفته:

یا واهب الناس بعیرا صلبه غرابة بالمشفر الآذبة و ذبابات نمیگویند مگر در دیوان، چنانکه راجز گفته:

او یقضی الله ذبابات الدین و ازض مذبة به فتح میم و ذال یعنی زمین بسیار ذباب، و فراء گفته: ازض مدبوبة، همچنان که گفتهاند: آزض موحوشة، یعنی زمین بسیار وحش؛ و ذباب را از آن ذباب میگویند که 15 بسیار حرکت و اضطراب دارد، در وجه تسمیهآ او گفتهاند: کلماذب آب، یعنی هرچند که او را

و طبرانی و ابن ابیالدنیا از حدیث ابی امامه ذکر میکنند که نبی صلی الله علیه و سلم فرمود که موکل شده بر هر مؤمنی شصت و شش ملک دفع میکنند از او بلایی[3192] که خود دفع آن بلا نمیتواند کرد، و از این شصت و شش، هفت ملک که دفع بلا و مکروه از آدمی چنان میکنند که شما در فصل تابستان مگسان را از کاسهآ عسل دفع میکنید، و اگر بر شما 20 مکشوف سازند دشمنان شما را در هر کوه و دشتی، ببینید دشمنان شما را که دستها بر زمین زدهاند و دهنها را گشادهاند تا شما را فرو برند؛ و اگر آدمی را قدر یک چشم زدن به خود بگذارند شیاطین او را دریابند و در زمان هلاکش سازند. و مگس نادان ms471 ترین مخلوقات است زیرا که خود را دایم به هلاک میاندازد؛ و جوهری گفته هیچ جنس از اجناس طیور ولوع ندارد مگر مگس، و ولوع آن است که مثل شراب و آب را به اطراف زبان بخورند مثل 25 سگ و گرگ و شیر و سایر سباع که ایشان آب به طرف زبان میخورند.

و افلاطون گفته حرص مگس بر همه جانوران زیاد است و از جهت غلبهآ حرص او است که خود را در تهلکه میاندازد، و از جهت طعامی خود را هلاک میسازد. و مگس از عفونات عالم متکون میشود و چشم او را مژگان نیست، و فایدهآ مژگان آن است که به حرکت مژگان آیینهآ چشم از کدورت [219b] گرد و دود و غیر ذلک پاک میگردد، و چون مگس را مژگان نیست عوض آن دو دست او دایم حرکت میکنند و آیینهآ چشم او رااز کدورت غبار و ه دخان پاک میسازند. و بخاری از ابی هریره روایت میکند که پیغمبر علیه السلام فرمود اگر مگس در ظرف طعام شما افتد باید که شما آن را در طعام فرو نبرید، زیرا که یک بال مگس زهر است و یکی دیگر تریاق، و مگس آنکه زهر است در ملاقات طعام مقدم میدارد، و بعضی از جهال انکار این معنی دارد و میگوید بر فرض تقدیر که مگس را دو بال باشد که یکی زهر باشد و یکی تریاق، مگس چون میداند که زهر کدام است تا آن را مقدم دارد و بر 10 تقدیری که بداند چرا آنکه زهر است مقدم میدارد.

و این سخن کسی انکار مینماید که بر اسرار حکمت حکیم علیم واقف نیست زیرا که در اکثر حیوانات بلکه در جمیع آن این چنین چیزی هست. چه مگس عسل نیش او زهر است و شهد او نوش، و نیش را از نوش تمییز میکند. عدو را به نیش میزند و در خانه ms472 جهت صدیق که او را تربیت میکند نوش مینهد. پس چرانشاید که مگس نیز چنین باشد. یک بال او زهر 15 باشد و یکی تریاق، و زهر را مقدم دارد تا طعام زهرناک گردد و کسی غیر از او نخورد، و طعام از برای او[320a] بماند.

و منکر این سخن غالبا تأملی در خانهآ مگس نکرده که چه مهندسانه ساخته، و کسی که چنان خانهای تواند ساخت تواند که تمییز کند زهر را از تریاک، و زهر را جهت اعدا مقدم دارد، و تریاک را جهت نفع خود مؤخر؛ و هر حیوانی مثل آدمی و غیره عضوی دارد که زهر 25 است مثل زهره، و عضوی داردز هر نیست مثل سایر اعضا از دل و جگر و غیرها (ربنا الذی اعطی کل شیء خلقه تم هدی)1 و از این حدیث معلوم شد که اگر مگس در چیزی روان مثل آب و غیر آن بیفتد و بمیرد آن چیز نجس نمیگردد.

و بعضی گفتهاند نجس میگردد؛ و قولی آن است که آن حیوان که خونی روان ندارد و آدمیان را از آن گریزی و چارهای نیست مثل مگس و پشه و غیرهما. اگر در مثل آب و طعام روان نیفتد آن آب و طعام نجس نمیشوند، و اگر از آن حیوان گریزی و چارهای باشد مثل عقرب و خنفسا، اگر مثل این حیوان در آب و طعام بیفتد آن آب و طعام نجس میشوند، و اما حیوانی که در نفس آن طعام و آب مخلوق گردد و در او بمیرد لاشک که آن را نجس نمیسازد، مثل کرم سرکه و کرم پنیر و غیرها. و گفتهاند وجهی دیگر آن است که آن مرده کم باشد و آب و طعام را متغیر نسازد، آنها نجس نیست.[320b] و اگر بسیار باشد و آنها را متغیر سازد نجس است، و عربان مگس عسل و زنبورها و پروانه را همه را ذباب میگویند. ms473

و جالینوس گفته ذباب انواع است. شتر را ذبابی است و گاو را ذبابی و اصل ذباب شتر و 10 گاو کرمی بود که از بدن ایشان متولد شود. بعد از آن مگس و زنبورها میگردد؛ و مگس آدمی از براز آدمی متولد گردد و در وقت باد جنوب بسیار متولد میشود. و در آن ساعت مخلوق میگردد؛ و لهذا او را خلقة الساعة میگویند، و در وقت باد شمال مگس کم میباشد، و اگر بسیار باشد متفرق میباشد. و مگس را خرطومی باشد، و از جمله عجایبی که در مگس است آن است که رجیع مگس اگر بر جامهآ سیاه افتد سفید نماید، و اگر بر جامهآ سفید افتد سیاه 15 نماید، و رجیع مگس و غیرها نجاست او بود و هرگز مگس بر درخت کدو نمینشیند، و از این جهت خداوند سبحانه و تعالی درخت کدو را بر یونس علیه السلام برویانید زیرا که یونس علیهالسلام از درون ماهی بیرون آمده بود و اعضای طاهرهآ او مجروح بود. اگر مگس بر اندام او مینشست اندام او را [به] نیش خویش میخست و جراحت او زیاده متعفن میگشت. 20و زمان سفاد مگس دراز میباشد، زیرا که گاه باشد که [321a] مگس نر بر بالای مگس ماده تمام روزی باشد و هنوز سفاد او تمام نشده باشد؛ و مگس از حیوانات شمسی بود زیرا که در زمستان کم میشود، و در تابستان بسیار میشود؛ و مگس ظلمت و تاریکی را دوست نمیدارد، و از این جهت در خانهآ تاریک کم باشد و در خانهآ روشن بسیار؛ و گویند که امام شافعی را بعد از وفات در خواب دیدند و از او پرسیدند که خدا با تو چگونه معامله کرد؟

شعر

یا طالب [الرزق] الهنیء بقوة هیهات آنت بباطل مشغوف

رعت الأسود بقوة جیف الفلا و رعی الذباب الشهد و هو ضعیف

و یحیی بن معاذ گفته که روزی اباجعفر منصور بر کرسی نشسته بود. به روی او مگسی نشست و هرچند که او را می راندند بازمیگشت و [به]نیش روی او میخست. منصور از این بسیار تنگدل گشت و گفت: ببینید که از علما در خانهآ ما کسی است؟ گفتند مقاتل بن سلیمان. 10 [321b] گفت در زمان او را بیاورید. چون مقاتل را آوردند، منصور به او گفت: خدا عز و علا چرا مگسها آفریده؟ مقاتل گفت تا جباران را به آن ذلیل گرداند و عجز ایشان بدیشان نماید. کما قال: (و إن یشلبهم الذباب شیئا لا یستقذوه منه ضعف الطالب والمطلوب)1، ودر مناقب شافعی مذکور است که مأمون از او پرسید که از برای کدام فایده خداوند تبارک و تعالی مگسان را آفریده. شافعی گفت: از برای مذلت و اهانت ملوک ایشان را پدید گردانید. مأمون 15 چون این سخن بشنید بخندید. مأمون گفت: این فایده را چون دانستی؟ گفت: چون دیدم که مگس بر بدن خلیفه افتاد، خدای تعالی فایدهآ جلیله را به من تعلیم داد و در این جواب بر من گشاد.

و در کتاب شفاء الصدور مذکور است که مگس بر جسد لطیف پیغمبر علیه السلام و بر جامهآ شریف او نیز نمینشست؛ و گویند که مقاتل بن سلیمان روزی پشت بر قبله کرده 29 نشست و گفت: ای مردمان! از آن چه در زیر عرش است از من بپرسید تا به جواب شافی برسید، و علوم غریبهآ عجیبه بشنوید. مردی از او ms475 پرسید که رودههای مگس در جانب مقدم او است یا در جانب مؤخر او. سلیمان چون این سخن بشنید، متحیر گردید[322a] و گفت: من نمیدانم که این مرد چه گفت؟! و گویند روزی دیگر به مردمان گفت: از آنچه در تحت العرش بود از من سؤال کنید.

یکی از او پرسید که اول حجی که آدم کرد سر او که تراشید؟ مقاتل سرگردان گردید و گفت: نمیدانم!

حکم شرعی: خوردن جمیع انواع مگس حرام است، و بعضی گفتهاند دو وجه است زیرا که مگس از مأکولی متولد شود، چون کرم مأکول حلال است. و امام غزالی گفته: اگر مگس در دیگ طعام افتد و در آنجا مهراگردد، آن طعام حلال است زیرا که مگس و مور و مانند ایشان جهت استقذار ایشان حرام است، و این طعام مستقذر نیست، و اگر در طعامی پارهای از گوشت آدمی مرده بیفتد و مهرا گردد گوشت آدمی جهت حرمت او حرام است، و آن طعام نیز حرام است، و در شرح مهذب گفته ظاهرا این طعامی که اندکی گوشت آدمی در او مهرا گشته حرام نیست، زیرا که گوشت در آن طعام مستهلک گشته و اثری از او نمانده، هم چنان که اگر 10 کسی اندکی از بول در قلتین آب بیندازد نجس نمی گردد.

[مثال]: و از امثالی که در مگس وارد است این است که (نا ایها الناس ضرب مثل فاستمعوا له ان الذین تذعون من دون الله لن یخلقوا ذبابا و لواجتمعواله» الآیه (و إن یشلبهم الذباب شیئا لا یستنقذوه)[3220] و معنی ضرب در این آیت میتواند بود که به معنی اثبات و الزام باشد، و میتواند بود که به معنی ضرب المثل باشد یعنی ای آدمیان! مثلی زده از برای شما به گوش 15 هوش بشنوید آن را، و آن مثل این است: آن کسانی که شما به معبودی ایشان را میپرستید بر آفریدن مگسی قادر نیستند، ms476 اگرچه همه با هم جمع شوند چه جای آفریدن آن بلکه اگر مگسی از مگسان چیزی از ایشان برباید همهآ ایشان نتوانند که آن چیز را از آن مگس باز ستانند؛ و در این مثل اظهار عجز جمیع کاینات است و اصل این مثل آن است که در مکهآ مبارکه سیصد و شصت بت بوده که مشرکان آنها [را] می پرستیدهاند، و از جهت تعظیم ایشان 20 انواع طیب به ایشان می مالیدهاند و در سر ایشان عسل نیز میمالیده، و مگسان میرفتهاند و آن طیب رابا عسل از سرایشان میخوردهاند؛ و مشرکان از این مگسان در قهر میشدهاند و متألم میگشته، و حیلهای در دفع ایشان نمیدانستهاند و اصلا منع ایشان نمیتوانستهاند. از این جهت این مثل از آسمان در شأن ایشان نازل گشته.

امثال: و در مثل میگویند: فلان اجری من ذباب، یعنی فلان روندهتر و دونده تراز مگس است، و همچنین میگویند: فلأن آفون و آخطاء و اطیش من الذباب، یعنی فلان [323a] خوارتر و ذلیل تر و بی عقل تر و خطاکننده تر از مگس بود زیرا که مگس بس ذلیل و خوار است و از بی عقلی و خطا در آرا خود را به مهالک میاندازد؛ و میگویند: فلان اوغل من الذباب، یعنی فلان بتعجیل تراز مگس در طعام و شراب مردم میرود و آن را میخورد، و 5 این مثل جهت حریصان و متطفلان زنند. قال الشاعر:

آوغل فی التطفیل من ذباب علی طعام و علی شراب

لو ابصر الرغفان فی السخاب لطار فی الجو بلا حجاب یعنی به دعوت مردم و ضیافت ایشان بی طلب میرود و از مگس زودتر بر طعام و شراب حاضر میگردد، و اگرنان یا گردهای در هوا ببیند بی مانعی در هوابه طلب آن بپرد. تطفیل آن 1 است که کسی بی آنکه او را بطلبند به تبعیت مردمان به طعام و شراب مردم حاضر گردد، ms477 و از آن بی دستور ایشان بخورد، و رغفان جمع رغیف بود، و رغیف گردهآ نان است.

و قالوا آزهی من ذباب، یعنی فلان بزینتتر یا مستخف و سبکتر و خوارتر است از مگس، چه بعضی مگسان به زینت و منظر خوب میباشند مثل مگس سبز زبرجدی، و زهی به معنی منظر حسن و زینت دنیا آمده است، و زها به معنی کذب و باطل و خفت و خواری 15 آمده؛ و میگویند: اصابه [3238] ذباب لادغ، یعنی مگسی گزنده به او رسیده. این مثل جهت کسی میزنند که شربه او رسیده باشد، و میگویند: ماییساوی منک ذباب، یعنی تو برابر مگسی نیستی. این مثل برای کسی حقیر میزنند هم چنان که جهت حقارت مثل میزنند به رگی که در باطن ذکر است، و آن رگی است در اندرون ذکر تا به حلقهآ دبر، و مردم حقیر ذلیل و رذل را به این رگ تشبیه میکنند.

حکم طبی: و از جملهآ خواص مگس آن است که اگر شیر باکندس خلط کند، و آن شیر را در خانه بپاشند، مگسان در آن خانه نباشند؛ و مهراریس گفته اگر در خانهای زهرهآ بقری و زهره عجلی اصفر بریزند مگمان و موشان در آنجا جمع گردند، و اگر مگسی در وصلهآ

و اسکندر گفته در حمض هیکلی یافتم که بر مایدهای که مینهادند، مگس بر آن مایده 10 نمینشست؛ و آن هیکل آن است که کندس تازه و زرنیخ زرد اجزا برابر به آب پیاز عنصل خمیر کنند و روغنی به او بمالند و تمثالی از او بسازند و بر مایدهای نهند، مگس گرد آن مایده نگردد؛ و هم اسکندر گفته در هیکلی یافتم روایتی که بر در خانهای اگر بیاویزند، مگس در آن خانه نرود. و این دوا آن است که باقه از حشیشه به بادریون بر در خانه بیاویزند، و اگر کسی سر مگسی سبز که بر گوشت مینشیند از تن او جداکند و سرش در خرقهای کبود بپیچد و از 15 این فتیله سازد، و فتیله در مصباحی سبز به روغن کنجد بسوزانند هرکه را در خانه ببینند بی سر ببینند؛ و اگر سر مگسی از تن او جداکنند و بر موضع گزندگی زنبور بمالند، درد او ساکن گردد، و مگس سوخته را با عسل برداءالثعلب اگر طلاکنند مواز آن موضع بروید، و اگر مگس [324] بمیرد و آب خبث الحدید بر او بریزند در زمان زنده گردد؛ و اگر خانهای را به برگ کدو بخور کنند مگسان از آن خانه بگریزند؛ و اگر برگ کدو را ببرند و آب او بر زمین 20 خانه و دیوارهای او بریزند، مگس در آن خانه نباشد؛ و اگر مگسی بزرگ را سراز تن جداکنند و تن او را بر شعیرهای که بر پیلهآ چشم باشد نیکو حل کنند شعیره زایل گردد، و اگر مگس رابا زردهآ تخم مرغ نیکو سحق کنند و بر چشمی که در اندرون ms479 او گوشت سرخ باشد ضماد کنند گوشت سرخ از او ببرد.

دیسقوریدوس گفته اگر مگس بر موضع گزندگی عقرب و زنبور خصوصا زنبور نحل 25 بمالند در داو ساکن گردد.

مورچهای سرخ کوچک بود. ذره واحدهآ او. قال الله تعالی: (لا یظلم مثقال ذرة»1، و از ثعلب وزن ذره پرسیدهاند. در جواب گفته: صد ذره یک حبه بود؛ و بعضی گفتهاند: ذره وزنی ندارد؛ و حکایت کنند که مردی نانی وزن کرده بر زمین نهاد و چندان صبر کرد که ذرهها بر روی آن بالا رفتند و از کثرت روی نان را بپوشیدند. بعد از آن، آن مردنان راباری دیگر وزن نمود. هیچ وزن او زیاده نگشته بود.

و در حدیث انس در صحیح مسلم مذکور است که به شفاعت پیغمبر صلی الله علیه و سلم در روز قیامت از دوزخ بیرون میآید کسی که گفته [325a] باشد: لا اله الا الله، و در دل او خیری به وزن ذره بوده باشد؛ و بعضی ذره را در این حدیث دره به دال مهمله و رای مشددهآ مهمله خواندهاند، و این تصحیف بود؛ و ابن عطیه گفته: مثقال در آیت کریمه به وزن مفعال 10 بود و مشتق است از ثقل؛ و ذره مورچهآ سرخ کوچک است؛ و چون دو سال از عمرذره بگذرد در غایت کوچکی شود و جریان و حرکت او سریغ ترگردد همچنان که عرب میگویند: افعی حاریه، بیشتر زهر دارد از افعی بزرگ، و امرؤالقیس در شعر ذرهآ حولی را گفته:

شعر

من القاصرزات الطزف لو دب مخول من الذر فوق الإثب منها لاثرا

ذرهآ محول ذرهای باشد که حول بر او گذشته باشد. و اتب جامهآ زنان بود که بی آستین و جیب باشد، و در این بیت نازکی اندام زنان قاصرات الطرف میکند و میگوید: چنان نازک انداماند که ذرهآ حولی که در غایت کوچکی و بی وزنی است اگر بر بالای جامه ms480 ایشان افتد، البته ذره از گرانی در بدن ایشان تأثیر کند.

و سهیلی گفته خداوند تبارک و تعالی قوم جرهم را به ذره هلاک ساخته، و آخر آن قوم 29 زنی بوده در غایت نیکویی و نهایت زیبایی. آن زن در مکه در طواف بود، و مردمان [3258] در شکل و شمایل و استقامت قامت او حیران مانده بودند چنان که یکی به آن زن گفت: تواز جنس آدمی ای یا از جنس پری؟ زن گفت: از جنس آدمی از قوم جرهم؛ و در آن روز از دو مرد

و بیهقی در شعب از حدیث ابی صالح روایت کرده که سایلی از پیغمبر علیه السلام چیزی 10 سؤال نمود. پیغمبر علیه السلام به او یک خرما عنایت نمود، سایل غافل را خرما در نظر نیامد و از روی انکار[326a] و تعجب بسیار گفت: سبحان الله نبیای از انبیا یک خرما به صدقه می دهد! پیغمبر علیهالسلام گفت: آیا ms481 نمیدانی که در صدقهآ یک خرما خیرات به مثقالهای ذرهها است. و بعد از این سایلی دیگر آمد و از پیغمبر علیه السلام چیزی طلب نمود. پیغمبر علیه السلام به او نیز یک خرما عطا فرمود. چون سایل عاقل بود نه غافل، و عالم بود به فضل 15 صدقهآ نبی نه جاهل، از صدقهآ نبی بسی شاد و خرم گشت. به شکرانه گفت: الحمد لله تعالی که نبی[ای] از انبیا به من یک خرما عطا کرد و مرابی نوانکرد. ان شاءالله تا زنده باشم این خرما را به تبرک نگاه دارم و آن را از خود جدا نسازم. پیغمبر علیه السلام به کنیزی امر فرمود که پیش ام سلمه برو و بگو آن چهل درهم که درخانهآ ما است به این سایل بده. چون سایل به آن چهل درهم رسید، بعد از اندک زمانی از برکت صدقهآ پیغمبر علیه السلام غنی گردید و از فقر و فاقه 20 خلاصی یافت و صاحب ثروت و مال بسیار گشت.

و [امام] احمد به اسناد خود از مردم ثقه روایت میکند که ابوهریره گفت پیغمبر علیه السلام گفت: در روز جزا قصلص میکنند در میان مخلوقات به مرتبهای که جهت گوسفند بیشاخ گوسفند شاخدار را قصاص کنند و ذره را باذره قصاص[3266] نمایند. و سعد بن ابی وقاص به

سعد گفت: ای درویش! خدای تعالی از ما قبول فرموده خیری به مقدار مثاقیل ذره. و عایشه به دانهای انگور صدقه مینموده و اشارت به آیت (فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره»1 می فرمود: و میگویند صعصه بن عقال تمیمی این آیت را شنید، گفت: پند من این آیت بس است و باکی ندارم اگر آیتی دیگر نشنوم.

و مردی در وعظ حسن بصری حاضر بود. چواین آیت از او شنود گفت: وعظ تمام شد. حسن گفت: ms482 مرد دانا بود و معنی سخن را ادراک نمود. و حاکم از [ابی] اسماء رحبی روایت کند که اسماء گفت: سورت (اذا زلزلت»2، نزول فرمود و ابوبکر صدیق رضی الله عنه پیش [پیغمبر] علیه السلام بود و طعام مینوشید. چون آیت (فمن یغمل مثقال ذرة)3 شنیده بگریست. پیغمبر علیهالسلام از او پرسید چه چیز تو را ترسانید و چشم تو را گریانید؟ 10 ابی بکر گفت: یا نبیالله! ما را از عملی به مقدار مثقال ذرهای سؤال خواهند فرمود. [بیغمبر علیه السلام فرمود]: یا ابابکر! آن مکروه که در دنیا به تو رسیده جزای مثاقیل ذرهآ شر توست، و [327a] آجزای مثاقیل ذرهآ خیر تو را خدا عز و علا برای تو ذخیره نموده؛ و ذره مورچه حقیری بود که سبب رجحان میزان نگردد.

و [امام] احمد از ابی هریره روایت کرده که پیغمبر علیه السلام فرمود روز قیامت 15 مردم جبار متکبر را در صورت ذرهآ حقیر حشر کنند، و مردمی که در دنیا فقیر و متواضع بودند پا بر بالای ایشان نهند و بر بالای ایشان چندان توقف کنند که پرسش مردم در موقف آخر گردد. بعد از آن ایشان را به نارالأنیار برند، و نارالأنیار عصارهآ اهل نار باشد. و عمروبن شعیب از پدر خود، و پدر او از جد او، و جد او از پیغمبر صلی الله علیه و سلم روایت کند که روز قیامت متکبران را در صورت آدمی به مقدار ذرهای حقیر حشر کند و گرد حقارت و مذلت بر 20 روی ایشان نشسته باشد، و ایشان را به زندانی از زندانهای دوزخ برند که نام آن زندان دوزخ بولس بود، و بر سر [و] روی ایشان سیاهی دود نار الانیار بود، و از تشنگی در عذاب باشند، و آب ایشان طینة الخبال باشد یعنی عصارهآ اهل نار.

و اصمعی گفته در بادیهای برزن اعرابیهای گذشتم. گفتم که در این بادیه مونس ms483 توکیست؟ گفت: آنکه مونس مردگان است. باز گفتم که طعام به تو که میدهد؟ گفت: آنکه به ذره از من کوچک تر است[3270] طعام میدهد. و در صحیح مسلم مذکور است که ابن مسعود گفت که رسول علیه السلام فرمود به جنت نمی رود آن کسی که مثقال ذرهای کبر در دل او باشد. پس مردی گفت: یا رسول الله! مردی باشد که دوست دارد که جامه و نعل او زیبا باشد؛ و پیغمبر علیه السلام فرمود که خدا زیبا است و زیبایی را دوست میدارد. اگر کسی زیبایی جامه و نعل را دوست دارد، این دوستی او کبر نباشد، بلکه کبر انکار حق است و استکبار از طاعت او، و استحقار و اذلال بندگان او. در معنی این حدیث گفتهاند: کبری که مانع دخول جنت است کبر از ایمان است چه کافر اصلا به جنت نمی رود. بعضی گفتهاند: مراد آن است که صاحب کبر را پیش از آنکه به جنت برند کبر از دل او میبرند چنانکه فرموده: (ونزعنا ما فی صدورهم من غل»1، و این هر دو تأویل مقبول نیست. چرا که از این حدیث از برای نهی تکبر بر مردم وارد است، و تأویل مقبول آن است که قاضی عیاض گفته مراد آن است که صاحب کبر به جنت نمی رود تا جزای کبر خود نمیبیند یا آنکه صاحب او پیش از مردم دیگر به جنت نمیرود؛ و آن مرد که با پیغمبر سخن گفته مالک 15 مراره رهاوی بوده، چنانکه قاضی [328a] عیاض و ابوعمر بن عبدالبر گفتهاند؛ و بعضی گفتهاند ابوریحانه بوده که شمعون نام او است؛ و بعضی گفتهاند ربیعه بن عامر، و بعضی دیگر گفتهاند عمرو بن عاص بوده، و بعضی نیز گفتهاند معاذ بن جبل بوده.

و معنی «ان الله جمیل» آن است که همه افعال او نیکو است و او را اسماء حسنی و صفات جمال و جلال در غایت ms484 کمال است؛ و بعضی گفتهاند معنی جمیل مجمل است یعنی سمیع و 20 کریم که به معنی مکرم و مسمع است؛ و بعضی گفتهاند معنی جمیل به معنی جلیل است؛ و بعضی گفتهاند معنی او صاحب نور و بهجت است؛ و بعضی گفتهاند معنی او آن است که نظر او به بندگان نظری جمیع نیکواست زیرا که ایشان را تکلیف اندک کرده، و جزای بسیار وعده فرموده.

و فقیر میگوید معنی جمیل صاحب جمال است، و جمال به حسب صورت و معنی میباشد، و جمال صوری به حسب رؤیت مدرک میشود، و شک نیست که از رؤیت حق تعالی فردای قیامت جمال در غایت کمال مدرک خواهد شد؛ و اما جمال معنی به حسب صفات میباشد مثل علم و حلم و قدرت و کرم و غیرها که در حدیث صحیح وارد شده، و مختار این است که اطلاق او بر حق تعالی جایز است [3280] چون سایر اسمای حسنی؛ و 5 بعضی علما منع اطلاق این اسم بر او عز شأنه کردهاند؛ و امام حرمین گفته که آن اسمی که در شرع ثابت شده که جایز است اطلاق او براو ما آن را بر او اطلاق میکنیم، و آن اسم که در شرع ثابت شده که جایز نیست اطلاق او، ما آن را بر او اطلاق نمیکنیم، و آن اسم که در شرع جواز و عدم جواز آن ثابت نشده، ما حکم جواز اطلاق و عدم جواز اطلاق بر او نمی کنیم؛ و اگرنه ما حکمی به غیر شرع کرده باشیم.

و امام نووی گفته اهل سنت اختلاف کردهاند در آنکه تسمیهآ خدای تعالی به اسمی و توصیف او به وصفی که آن اسم و وصف از اسما و صفات کمال و جلال باشند بی آنکه شرع به آن تسمیه و توصیف وارد باشد جایزاست یانه. بعضی گفتهاند جایزنیست و ورود شرع به نص کتاب است با نسبتی که ms485 متواتر باشد یا به اجماع امت است، و اما آنکه خبر واحد در اطلاق اسم و صفت براو کافی است یانه. دراین نیز اختلاف است، و صواب آن است که جایز 15

جوهری گفته ذراح و ذروح دابهای کوچک سرخ بود که بر او نقطههای منقش سیاه باشدو چون مگس میپرد، و از جنس سموم باشد؛ و ذراریح جمع بود؛ و سیبویه گفته: واحد ذراریح ذرحرح باشد و ذرحرح [329a] به فتح ذال و ضم نیز آمده. و ذراح انواع است. نوعی 25 آن است که برگندم مینشیند و از او متولد میشود، و نوعی دیگر کرم درخت صنوبر است، و نوعی دیگر آن است که در بالهای او خطهای زرد باشد و رنگ بدن او مختلف باشد، و جثهای بزرگ و دراز و فربه داشته باشد، و این نوع شبیه بنات وردان و حمار قبان بود.

[الحکم]: وخوردن ذراریح حرام بود زیرا که از خبیثات است، و نیز خوردن او به واسطهآ ضرر او حرام است.

[خواص]: و مزاج آن گرم و خشک بود، و مفرح پوست بدن باشد؛ و از این جهت اگر آن را بر جرب و قوبا و سرطان طلاکنند نفع دهد؛ و اگر ذراریح را در چشم کشند، طرفه را زایل گرداند، و سائیدهآ او اگر در بدن بمالند شپش را بکشد؛ و اگر آن را در زیت بجوشانند و زیت را در موضع داء الثعلب بمالند زایل گردد. و قدمای حکما گفتند اگر ذراریح را در خرقهآ سرخ بندند و بر صاحب تب آویزند تب او زایل گردد، و این عمل او به خاصیت او باشد؛ و اگر کسی ذراریح بخورد مثانهآ او قرحه پیداکند و خون از او بیرون آید؛ و اگر زنی حیض خود در مکان ذراریح بیند همهآ ذراریح آن مکان هلاک گردند؛ و بیخ ذراریح را اگر [3290] در زیت 15 بجوشانند، آن زیت جهت داءالثعلب طلایی نیکو باشد؛ ms486 و ذراریح مقابر را اگر در سرکه بخیسانند و بر کلف طلاکنند ازالت آن کند؛ و زیتی که ذراریح در او جوشیده باشد بر هر عضو که بمالند مواز او بروید، و اگر به آن زیت چیزی بر کف دست بنویسند مواز موضع کتابت بروید؛ و اگر ذراریح بر ثالیل طلا کنند زایل گرداند؛ و اگر در موم روغن بر برص ناخن بمالند زایل گرداند و ناخن تباه شده را بیندازد، و اگر با ادویه که دافع مضرت او باشد خلط کنند و 15 بخورند ادرار بول کند؛ و اگر با خردل طلاکنند مو برویاند، و اگر با زیت بپزند تا زیت غلیظ گردد، آن زیت ورم سرطان را به تحلیل دهد؛ و اگر موضع گزندگی عقرب را به ذراریح بخارند درداو ساکن شود، و اگر در روغن زیت کنند و یک هفته در آفتاب بگذارند و قطرهای از آن روغن در گوش چکانند درد گوش زایل گرداند، و کری را ببرد.

و روغن ذراریح محلل ورمهای صلب بود. و علامت کسی که ذراریح خورده باشد ورم 20 قضیب است و ورم زهار و نواحی آن، و درد زهار و درد نواحی آن و قرحهآ مثانه و بول خون بلکه گاه باشد که گوشت از ممر[330a] بول بیرون آید، و اسهال سحجی و اختلاط عقل و سوزش حلق و غشی و افتادن در وقت برخاستن و تاریکی چشم و طعم دهان مانند قطران بود، و سه نسطوح از وی این عمل کند؛ و اگر ذراریح باکتیرا خلط کنند این مضرتها ندارد؛ و دوای کسی که آن خورده باشد به قی و حقنه بکنند و شر ماره و لعاب بزر قطونا و روغن بادام 25 شیرین و مرقهای چرب بخورند.

به همزه و به غیر همزه نیزگویند، و اصل او به همزه است و به فارسی آن راگرگ خوانند، و ذئبه گرگ ماده بود، و جمع قلت أذوب، و ms487 جمع کثرت ذیاب، و خاطف و سید و ذواله و سرحان و عملس و سلق [و مؤنث آن سلقه] و سمسام نامهای او است؛ و کنیت او ابومذقه باشد زیرا که رنگ او این است.

شعر

حتی اذا جن الظلام واختلط جاءوا بمدق هل رأیت الذئب قط

و ابوجعده نیز کنیت او است؛ و عبید بن ابرص از برای منذر [بن ماء السماء ملک حیره] گفته وقتی که منذر میخواسته او را بکشد:

شعر

و قالوا هی الخمر تکنی الطلا کما الذئب یکنی آبا جعدة

این مثل است و مقصود آن است که اظهار اکرام من میکنی و قتل من میخواهی همچنان که گرگ کنیت خوب دارد و خصلت او قتل است؛ همچو خمر که نام او طلا است، و این نام اگرچه [330o] زیبا است ولکن خواص او همه شر و بلا است؛ و جعده گوسفند است و مشهور آن است که جعده علفی است خوشبو که در فصل بهار که زمان طلوع ازهار است از 15 زمین میروید؛ و اخبار آثار صنع حکیم علیم به گوش هوش اولی الایدی والابصار میگوید؛ و ابن زبیر را از نکاح متعه پرسیدهاند، جواب گفته: کنیت گرگ ابوجعده است یعنی نکاح متعه؛ نام خوب دارد ولیکن اثر او بداست؛ و از کنیتهای گرگ ابوثمامه و ابوجاعد و ابورعله و ابوسلعامه و ابوالعطلس و ابوکاسب و ابوسبله بود؛ و اویس مثل کمیت ولجیف نام مشهوراو است چنانکه شاعر گفته:

شعر

یا لیت شغری عنک والأمر عمم ما فعل الیوم أویس بالغنم و غبش از صفتهای اواست، و معنی غبش رنگ خاکستری است. میگویند: ذیب آغبش وذیبة غبشآء.

ابویعلی موصلی و عبدالباقی بن قانع روایت کنند که اعشی شاعر الحرمازی المازنی که عبدالله اعور نام او بود، زنی داشت معاذه نام. چون عبدالله در ماه رجب به قصد زیارت خویشان خود با معاذه سفر کرد، در راه معاذه از او بگریخت و ms488 پناه به مردی برد مطرف نام که او نیز حرمازی بود؛ و مطرف او را ردیف خود ساخت[3312] و به خانهآ خود برد. چون عبدالله به منزل رسید و معاذه را در خانهآ خود ندید، از مردم احوال معاذه پرسید. مردم چنان که میدانستند احوال او گفتند. عبدالله چون این خبر بشنید روان به خانهآ مطرف دوید و معاذه را بطلبید. چون خود را بر عبدالله غالب دید، معاذه را به عبدالله نداد و راه عناد و فساد پیش گرفت، و معاذه را در جوار خویش گرفت. پس عبدالله به جوار پیغمبر علیه السلام آمد و این 10 شعر انشاکرد:

شعر

یا سید الناس و دیان العرب اشکو الیک ذربة من الذرب

کالذیبة الغبشآء فی ظل السرب خرجت ابغیها الطعام فی رجب

فخالفتنی بنزاع و هرب و قدفثنی بین عیص مؤتشب أخلفت العهد و لطت بالذنب و هن شر غالب لمن غلب

اعشی در این شعر به ذرب اشارت به خباثت و فساد عهد زنان کرده، زیرا که معنی ذرب فساد معده بود؛ و بعضی گفتهاند معنی ذرب حدت زبان است. پس اشارت به بدزبانی زنان باشد، و به معنی عیص به صاد و عین مهمله اصل شجراست، و معنی مؤتشب مؤتلف و معنی لطت بالذنب آن است که معاذه منع عبدالله از جماع او میکرده، همچنان که شتر ماده اگر 25 جماع نخواهد، فرج خود را به دم خود بپوشد و وکر ذکر را ننوشد. پس پیغمبر علیه السلام [3310] نیز گفت: من شر غالب لمن غلب، و به این سخن اشارت به خیانت و فساد زنان و بزرگی کید ایشان فرمود، و کتابتی به مطرف نوشت و مضمون کتابت این بود که ای مطرف! معاذ[ه] را به عبدالله بازده و قدم در راه طاعت نه. مطرف کتابت نبی را علیه السلام به معاذه نمود و گفت: من چارهای ندارم غیر از آنکه تو را به عبدالله بسپارم. معاذه گفت: ms489 باری به حق

لعمرک ما حبی معاذة بالذی یغیره الواشی و لا قدم العهد

و لا سوء ما جاءت به إذ أزالها غواة رجال اذ یناجونها بعدی

زمخشری در تفسیر آیت کریمهآ (ان کیدکن عظپم)1 گفته، حضرت حق سبحانه و تعالی کید زنان را عظیم خوانده با آنکه عقل که آلت کید است در مردان قوی تراست زیرا که کید زنان لطیفتر است، و در کید ایشان رفق مواسات بیشتر است، و به این بر مردان غالب میگردند، و اشارت به کید ایشان است: (و من شرالنفاثات فی العقد)2؛ و بعضی گفتهاند: من از 10 کید زنان بیشتر از کید شیطان می ترسم، زیراکه حق سبحانه و تعالی کید شیطان را ضعیف گفته و کید [332a] زنان را عظیم.

و گرگ و شیر هردو طاقت گسنگی کشیدن بسیار دارند، ولیکن حرص و نهامت و شره شیر بیشتر است؛ و گرگ اگر چند روز طعامی نیابد، به استنشاق هوا قناعت نماید و به این مدتی به سر برد و غذای خود از همین سازد؛ و عجب این است که در معدهآ گرگ استخوان 15 مصمت هضم میشود، و استخوان خرما در معدهآ او اصلا هضم نمیشود.

و در وقت سفاد حیوانی غیر گرگ و سگ را التحام نمیباشد، و التحام آن است که ذکر در فرج انشی بماند و بزودی از آنجا بیرون نیاید؛ و اگرکسی در وقت التحام بر ایشان ظفر یابد به هر طریق که خواهد ایشان را تواند کشتن، و ایشان بر او اصلا ظفری نیابند، ولیکن مردم ایشان را به این حال کم مییابند زیرا که ایشان از جهت سفاد مکانی خالی از مردمان 25 می طلبند، و در آن مکان خالی به سفاد ms490 مشغول میگردند از بسیاری ترسی که از مردمان دارند. و سفاد نر با ماده در زمانی باشد که ماده به پشت افتاده باشد. و گرگ را به تنهایی و وحدت و

و بعضی شعرا بعضی یاران خود را در عتاب کرده در وقتی که بلایی به او رسیده و آن یار مدد او ننموده بلکه مدد اعدای او فرموده.

فکنت کذئب السوء لما رای دما بصاحبه یوما أحال علی الدم

شعر

و آنت لشاتنا ولد ربیب بقرت شویهتی و فجعت قوما [333b] غذیت بدرها وربیت فینا فمن انباک ان اباک ذیب

فلیس بنافع فیها الادیب إذا کان الطباع طباع سوء و در همین معنی شیخ سعدی فرموده:

شعر

عاقبت گرگزاده گرگ شود گرچه با آدمی بزرگ شود و گرگ طمع در آدمی نمیکند تا آدمی از او نمیترسد، و گرگ استخوان را به زبان میبرد همچنان که شمشیر آن را میبرد؛ و از بریدن زبان گرگ استخوان را آوازی شنیده نمیشود، 15 ولیکن از بریدن شمشیر آن را آوازی شنیده میشود. امثال: و در مثل میگویند: عوی الذیب کما عوی الکلب، یعنی گرگ همچو سگ فریاد میکند، و شاعری گفته:

شعر عوی الذئب فاشتأنست للذئب اذ عوی وصوت انسان فکدت اطیر 20 ms492 یعنی از آواز گرگ گرگی دیگرانس میگیرد، و از او نمیرمد. و از آواز آدمی من نزدیک است که بر پرم و از زمین راه آسمان پیش گیرم؛ و دیگری گفته:

شعر لیت شعری کیف الخلاص من النا س و قد أصبحوا ذیاب اغتداء قلت لما بلاهم صدق خبری رضی الله عن أی الدرداء

در این مصراع اشارت به قول ابی دردا نموده که او فرموده بر شما باد که دوری از مردم بجویید و نزدیکی ایشان مجویید، زیرا که ایشان بر[334a] مردی سوار نگشتند مگر که او راتغییر دادند و او را کشتند؛ و بر اسبی سوار نگشتند[تا] پای او را نشکستند، و بر شتری سوار نشدند که او را مجروح نکردند.

سهیلی در حکایت غزای احد روایت کرده که چون عبدالله بن زبیر متولد شد، پیغمبر علیه السلام در او نظر فرمود و گفت: هو هو! یعنی او او است. مادر او اسما چون شنید که پیغمبر علیه السلام در شأن او این سخن گفته، دست از شیردادن او بداشت. پس پیغمبر علیه السلام گفت: او را شیر بده اگر چه به آب دو چشم تو باشد، که او گوسفندی در میان 10 گرگان خواهد بود، و آن گرگان در جامهآ آدمیان خود را خواهند نمود. یا او آن گرگان را از خانهآ مکهآ مبارکه منع کند، یا ایشان او را در آن خانه بکشند.

و در حدیث اشارت است به قصهای [ا]ز حجاج یوسف که در زمان عبدالله زبیر به مکهآ مبارکه آمده، و عبدالله بن زبیر او را منع از دخول در حرم محترم میفرموده، و حجاج ممنوع نگشته و سنگی از منجنیق انداخته و دیواری از خانهآ کعبهآ مبارکه ویران کرده؛ و عبدالله را در 15 باب السلام به ریسمانی بردار کشیده، و در آن زمان مادر او اسما نابینا بوده. روزی به مکهآ مبارکه جهت طواف می رفته و در راه سر ms493 او برپای فرزند او[3340] خورده، گفته: وقت نیست که آزار من بسیار نکنند، و فرزند مرا از این دار به زیر آورند. بعد از آن او را به زیر آوردهاند!

عبدالله از پیغمبر علیه السلام شنیده بوده که پیغمبر علیه السلام قصد فرموده که خانهآ مکهآ مبارکه را بر اساس ابراهیم علیه السلام بنا فرماید، لیکن از ترس تشنیع کسانی که نومسلمان 20 بودهاند و ضعفی در اسلام ایشان بوده ترک آن نموده و این قصد را به عمل نیاورده، و عبدالله در زمان خلافت خود اساس کعبهآ معظمه بر قواعد ابراهیم علیه السلام نهاده؛ و حجاج چون به منجنیق آن را خراب کرده، بعد از خرابی بر اساس دیگر بناکرده، و اساس مکهآ مبارکه در این زمان همان اساس حجاج است.

و ابن ما جه و بیهقی روایت کنند که کعب بن مالک گفت که پیغمبر علیه السلام فرمود: دو گرگ گسنه در گلهآ گوسفند[ان] آن قدر فساد نکنند که حرص مردی بر جمع مال و حرص او بر شرف و بزرگی در همه حال در دین او فساد میکنند، یعنی فساد حرص مال و حرص شرف مرد در دین او بیشتر از فساد دو گرگ گسنه است در گلهآ گوسفند او؛ و در مذمت حرص آیت کریمهآ (ولتجدنهم آخرص الناس علی حیوة»1، وارد شده[335a] وابن عدی به سندی که دارد 5 از عبدالله بن عباس روایت کند که پیغمبر علیه السلام فرمود که چون مرا به جنت بردند، گرگی را در جنت دیدم. بر سبییل تعجب گفتم: آیا گرگ در جنت میباشد؟ گفتند این گرگ از برای آن در جنت است که پسر شرطی را خورده است؛ و شرطی عسس بود؛ و ابن عباس گفته گرگی که پسر شرطی خورد، او را به جنت برند، اگر خود شرطی را می خورد البته او را به اعلی علیین میبردند.

و حاکم در مستدرک خود به اسناد مسلم ms494 از ابی سعید [الخدری] روایت کرده که در زمانی که شبانی گوسفندان خود را می چرانید، گرگی آمد و از گلهآ او گوسفندی ربود. شبان در زمان گوسفند را از دهان گرگ خلاص نمود. گرگ هم آنجابر سردم و پای خود بنشست و گفت: ای بندهآ خدا! چرا حایل میگردی میان من و رزقی را که خدای من برای من فرستاد؟ شبان از این سخن در تعجب آمد و گفت: سبحان الله! عجب که گرگی سخن میگوید! گرگ گفت: 15 عجب تر از این آن است که پیغمبر علیهالسلام در میان دو کوه طیبه به مردم این زمان خبر مردمان گذشته می دهد. و شبان چون این سخن دیگر بشنید، گوسفندان را در کنجی جمع گردانید و خود پیش [3350] پیغمبر علیه السلام دوید و سخنی که از گرگ شنیده بود به او گفت، پیغمبر علیه السلام از خانه بیرون آمد و به اصحاب گفت: به آن خدایی که جان من در دست او است که این شبان راستگو است.

و ابن عبدالبر گفته: گرگ با سه نفر از اصحاب رسول علیه السلام سخن گفته؛ یکی رافع بن عمیره و یکی سلمة بن آکوع و یکی أهبان بن اوس؛ و قصهآ اهبان چنان بوده که اهبان روزی گلهآ گوسفندان را به صحرا برده، و گرگی یکی از ایشان راربوده واهبان چون فریادی بر آن گرگ

و مثل این قصه اهبان رافع بن عمیره را و سلمة بن اکوع نیز اتفاق افتاده! در صحیح بخاری مذکوراست که ابوهریره رضی الله عنه گفت که رسول صلی الله علیه و سلم فرمود که روزی شبانی در میان گوسفندان بود. گرگی آمد و یکی از ایشان را در ربود. شبان فریادی بر گرگ زد و گوسفند را از او طلب فرمود. گرگ به جانب شبان توجه نمود و گفت: کیست که این گوسفند را رعایت کند و از من حمایت نماید، و در روز سبع، و آن روزی است که گوسفندان را در آن روز غیر از من شبانی نیست، و هم چنین پیغمبر علیه السلام 25 فرمود که روزی گاوی را مردی بار کرده بود. گاو به جانب آن مرد التفات نمود گفت: من از برای این کار مخلوق نگشتهام لیکن از برای زراعت بسیار آفریده شدهام. مردم چون این سخنان از پیغمبر علیه السلام [3360] شنیدند تعجب نمودند و گفتند: سبحان الله! گرگی سخن می گویدا پس پیغمبر[علیه] السلام فرمود که من به سخن گفتن گرگ و گاوایمان دارم و ابی بکر و عمر نیز ایمان دارند.

و ابن اعرابی گفته: سبع به سکون با، مکانی بود که مردم در آن مکان محشور گردند، یعنی روز قیامت؛ و بعضی گفتهاند این تفسیر مناسب ms496 آن نیست که گرگ گفته در آن روز غیر از من گوسفندان را شبانی نیست، زیرا که کس در آن روز شبان نیست ایشان را؛ و بعضی در جواب این سخن گفتهاند: مراد گرگ آن است که در آن روز گوسفندان را شبانی نیست، چه از هول مهابت آن روز کسی پروای شبانی ندارد، و هر کسی ایشان را به گرگان میگذارد، پس گوییا که 5 گرگان شبان ایشاناند؛ و براین تقدیر مناسب آن است که سبع به ضم با باشد، چه سایر سباع در این روز چون گرگ حکم شبان دارند؛ و در این حدیث اشارت به شداید روز قیامت است. و ابوعبیده [معمر بن المثنی] گفته: یوم السبع روز عیدی بوده و در زمان جاهلیت که مردمان در آن روز چندان به لهو و لعب مشغول میگشتهاند که گوسفندان ایشان در صحرا با 10 [337a] سباع میگشتهاند و گرگان و سایر سباع گوسفندان را میکشتهاند. پس مراد از سبع حیوان درنده نیست، بلکه مراد از او روز عید است.

در صحیح بخاری و مسلم نیز مذکور است که ابی هریره رضی الله عنه گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که دو زن بودند و هر یک را پسر کوچک بود. بناگاه گرگی از راه رسید و به یکی از آن دو پسر چسبید و او را از میان ایشان ربود. آن زن که پسراو راگرگ ربوده بود به زنی 15 دیگر گفت: پسر تو را گرگ ربوده و این پسر که هست از آن من است؛ و آن زن دیگر نیز به آن دیگر مثل این سخن میگفت؛ و نزاع میان ایشان پیداگشت.

هر دو پیش داود علیه السلام به محاکمه رفتند، و داود علیه السلام پسر را به زن بزرگتر داد؛ چرا که گمان دروغ در شأن بزرگان نداشت. چون ایشان از پیش داود علیه السلام بیرون آمدند به سلیمان داود علیه السلام رسیدند و محاکمهآ این ms497 قضیه از او نیز طلبیدند. سلیمان 20 علیه السلام سکینی طلبید، و سکین کارد است، و گفت: به این کارداین پسر رابه دو نیمه بکنیم و هر یک نیمه از او به یکی از شما بدهیم. زن کوچک که صاحب پسر بود از این بترسید و نپسندید که پسر او کشته گردد. به فریاد آمد و گفت: از برای خدااین پسر را مکشید که این

و احمد و طبرانی به اسناد صحیح روایت کنند که پیغمبر علیه السلام فرمود که شیطان همچو گرگ آدمیان است، و هم چنانکه گرگ گوسفند را که از سایر گوسفندان دور باشد میرباید و میبرد، هم چنین شیطان نیز آدمیای که از آدمیان دور باشد، او را اضلال مینماید وگمراه میسازد. پس بر شما باد که به شعاب جبال نروید و از اهل کمال دور نگردید؛ و بر شما باد که با جماعت در مسجدها نماز جماعت بکنید. 5در تاریخ ابن نجار مذکور است که و هب بن منبه گفته: وقتی زنی از قوم بنی اسرائیل بر کنار دریا جامه میشست، و کودکی داشت و چشم خود همیشه بر او میگماشت. سایلی از او چیزی طلبید. آن زن لقمهای از گردهای که با او بود به سایل احسان نمود. هنوز سایل از پیش او دور نگشته بود که گرگی رسید و به کودک چسبید و کودک را از پیش چشم او ربود. زن از پی گرگ فریاد زنان میدوید و میگفت: فرزند من ای گرگ! فرزند من! پس خدای تعالی ملکی را 15 فرستاد و آن ملک کودک[338a] او را از گرگ خلاص داد و گفت: یک لقمه به یک لقمه؛ یعنی به ms498 عوض آنکه تو به درویش یک لقمه دادی، مانیز یک لقمهآ گرگ که فرزند تو بود به تو دادیم.

[امام] احمد از سالم ابی جعد روایت میکند که بازنی فرزندی بود. گرگ فرزند او را ربود. آن زن از عقب گرگ میدوید، و با او لقمه[ای] گرده بود. در راه سایلی از او لقمهای طلبید. آن 20 زن لقمهآ گردهآ خود رابه او بخشید. گرگ از راه باز گردید و فرزند او را به سلامت به او رسانید؛ و مثل این قصه در اسود سالخ گذشت.

ابن سعد گفته که در زمان خلافت عمر عبدالعزیز موسی بن اعین در کرمان شبان گوسفندان بود و می گفت: در آن زمان گوسفندان و سایر دواب باسباع و گرگ و وحوش در صحرا چرا میکردند، و سباع آزاری به ایشان نمیکردند. شبی دیدیم که گرگی بر گوسفندی دوید. پس ما شبانان به یکدیگر گفتیم گوییا که مرد صالح که خلیفهآ عادل زمانه بود وفات 5 نمود. بعد از آن چون تحقیق کردیم، عمر بن عبدالعزیز در آن شب وفات یافته بود، و آن شب بیستم ماه رجب بود در سنهآ احدی و مئة، و مدت خلافت او دو سال و پنج ماه بیش نبوده.

و هم [امام] احمد در زهد روایت کرده [338b] که مالک بن دینار میگفت که در زمانی که عمر بن عبدالعزیز خلیفه گشت، شبانان به مردمان میگفتند: کیست این مرد صالحی که خلیفهآ 10 ما گشته. مردم از ایشان میپرسیدند که شما چون میدانید که خلیفه مردی صالح است؟ ایشان میگفتند که به تجربه معلوم کردهایم که اگر خلیفهای صالح در زمانه باشد، گرگ و شیر و سایر سباع آزاری به گلهآ ما نرساند و شر خود از سر ما دور گرداند.

حکم شرعی: گوشت گرگ حرام است، زیرا که گرگ چون سایر سباع دندان ناب دارد، و از جهت آنکه پیغمبر علیه السلام محرم را امر ms499 به کشتن گرگ فرموده، و محرم را کشتن صید 15 حلال جایز نیست.

امثال: و عرب در امثال میگویند: اغدر من ذئب، و اختل واخبث و اخول و آغنی و اغوی و ظلم واجری واکسب و اجوع وانشط و اوقح و اجسر وایقظ واعق وآلأم، و معنی آلام آن است که خصلت خود ظاهرکننده تر است؛ و معنی آعق، ترسناک تر بود یا حیله کنندهتر؛ و آیقظ، بیدارتر؛ وآخسر نحرارتر؛ وانشط، به نشاطتر؛ واوقح، بیحیاتر؛ واجوع، گسنهتر؛ واکسب، 220 چیزی پیداکنندهتر، و اجری، دوندهتر؛ و آظلم، ظالم تر؛ و اعوی، فریادکنندهتر، و اغنی، بینیازتر؛ و اخول، دوستر؛ و اخبث، بدتر؛ و اختل، آهسته و پنهان[339a] روندهتر؛ و اغدر، پرغدر ترو پر فریبتر؛ و سبب این امثال آن بود که گرگ در این خصال بکمال است، ناچاردر این خصال همه مثل گشته.

و همچنین میگویند: آخوک ام الذئب، یعنی برادر تو مادر گرگ است، و این مثل جهت بدخلقی کسی میزنند و میگویند: اخف رأسا من الذئب، یعنی سبکسر تر از گرگ بود؛ این مثل جهت کسی میزنند که در خواب غفلتی نداشته باشد و خواب او حکم بیداری دیگر داشته باشد، و سبب این مثل آن است که معلوم شد که گرگ در وقت خواب به یک چشم به خواب میباشد و به یک چشم بیدار، و به این خود را حراست مینماید؛ و در مثل میگویند: رماه الله بدآء الذیب ای الجوع، یعنی خدای تعالی او را به درد گرگ مبتلاگرداند، یعنی گسنگی روزی او گرداند و از سیری او را محروم گرداند؛ و میگویند: من اشترعی الذیب فقد ظلم، یعنی کسی که گرگ راشبانی بفرماید ظلم کرده است بر گوسفند، زیرا که او را تکلیف کاری کرده که طاقت آن ندارد، و شبانی شأن او نیست. و اول کسی که این کلمه گفته اکثم بن صیفی بوده؛ و عمر بن الخطاب در خطبه در قصهآ ساریه ms500 بن حصین تکلم به این فرموده، و آن قصه چنان بوده که امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه روز جمعه [3390] در مدینه در اثنای خطبه گفته: یا ساریة الجبل من اشترعی الغنم فقد ظلم، و چون امیرالمؤمنین چنین فرموده، مردم بعضی به بعضی التفات کردهاند و گفتهاند: چه بی تقریب در خطبه گفت: یا ساریة الجبل؛ بعد از نماز جمعه امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه 15 به او گفته: این چه بود که در اثنای خطبه گفتی؟ امیرالمؤمنین عمر به امیرالمؤمنین علی گفت: آیا توشنیدی؟ گفت: بلی، من شنیدم و همهآ اهل مسجد نیز شنیدند. پس امیرالمؤمنین عمر گفت: در دل من آمد که مشرکان گریزانیدهاند برادران مسلمان ما را، و بر بالای شانهآ ایشان سوار شدهاند، و مسلمانان بر کوهی میگذرند، اگر از آن کوه میگذرند مغلوب و هلاک میگردند، و اگراز او نمی گذرند مجال جنگ دارند و غالب میگردند. پس من گفتم: یا ساریة 20 الجبل، تا مسلمانان پناه به کوه برند و بر جنگ قادر گردند.

بعد از چند روز مبشر ساریه آمد و خبر فتح آورد و گفت: روز جمعه که با کافران در جنگ بودیم و نزدیک بود که مغلوب گردیم، آوازی شبیه به آواز امیرالمؤمنین عمر شنیدیم که به ما می گفت: یا ساریة الجبل، بعد از آن آواز ما به کوه رفتیم و پشت برکوه دادیم و باکافران داد جنگ کردیم و بر ایشان [340a] غالب گشتیم و در معنی این مثل این شعر گفتهاند:

یحمی الذئب عنهافکیف اذا الرعاة لها ذناب

و راعی الشاة یحمی الذئب عنها

و یحیی بن معاذ رازی میگفته: ای علمای دنیا و ای اصحاب قلم! قصرهای شما قیصری است و خانههای شما کسروی است، و درهای خانههای شما طاهری است، و موزونهای شما جالوتی است و مرکبهای شما قارونی است. پس در شما کجا است علامات محمدی؟! 5

حکم طبی: و از جمله خواص گرگ ms501 آن است که اگر سر او در برج کبوتران بنهند گربه و هر چیزی که ضرر به کبوتر رساند به آن برج ایشان نزدیک نگردد؛ و چشم راست گرگ کسی که بر خود بیاویزد از شر دزد و شر سباع ایمن گردد؛ و خصیهآ گرگ اگر بشکافتد و نمک به سعتر بر او بزنند و از او قدر یک مثقال به آب جرجیر بخورند به وجع خاصره نفع بسیار بدهد، و به ذات الجنب نیز نافع باشد. اگر به آب گرم و عسل بنوشند و خون گرگ اگربا روغن 1 گردو در گوش چکانند، کری را زایل گرداند؛ و دماغ او اگر به آب سداب و زیت بر بدن بمالند از جمیع علتها و آفتها که ظاهری و باطنی از سرما باشد ایمن گردد؛ و نابهای او و پوست او با چشم او اگر کسی با خود نگاه دارد بر خصم غالب گردد؛ و پیش مردم[3400] محبوب و مطاع باشد؛ و جگر گرگ جگر را سود دارد؛ و اثاناسیا به کبد ذئب معجونی است که از جهت دفع امراض جگر سازند؛ و قضیب گرگ اگر بریان کنند در فرن و کسی از اولقمهای بخاید قوتباه 15 او زیاده گردد، و این مجرب است.

و اگر زهرهآ او را به عسل یا به آب مخلوط سازند و بر ذکر بمالند در وقت جماع زن مرد را بغایت دوست دارد؛ و اگر مردم دم گرگ را در مکان گاوی بیاویزند آن گاو در آن مکان علف نخورداگر چه بغایت گسنه باشد، چندان که آن دم در آنجاباشد. و اگر در خانه به سرگین گرگ بخور کنند موش در آنجا نباشد، و اگر پوست گرگ و پوست گوسفند در یک جابه هم بنهند، 20 پوست گوسفند از او جداگردد؛ و اگر کسی بر پوست گرگ دایمی بنشیند از درد قولنج ایمن گردد. و اگر وتر گری بر آلتی از آلات ملاهی مثل عود ms502 و غیره بیاویزند و آن آلت را بزنند تارهایی که در آواز وتر گوسفند باشد پاره پاره گردد و هیچ آوازی از او بیرون نیاید؛ و اگربه پوست گرگ در بازاری که دف زنان در او سازند بخور کنند آن دفها پاره پاره شود؛ و اگر طبلی

و فولس گفته اگر صاحب تب کهنه از زهرهآ گرگ وزن یک دانگ با عسل یا شراب بخورد تب او زایل گردد؛ و اگر زنی خون گرگ را بخورد هرگز[3410] آبستن نگردد؛ و مهراریس گفته اگر آدمی گرگ را ببیند پیش از آنکه گرگ او را ببیند گامهای [او] آهسته گردد و آواز او بر ms503 15 نیاید و نتواند که دهان بگشاید، و گرگ بر او جری و غالب گردد؛ و اگر خصیهآ او به روغن سحق کنند و مردی دست خود به آن بمالد و زنی آن را بر دل خود بمالد از هیچ چیزنترسند، و گرگ قوت ندارد؛ و اگر گرگ پا بر برگ پیاز نهد در زمان بمیرد، و از این جهت روباه برگ عنصل را در سوراخ خود مینهد تا بچههای او از شر گرگ ایمن گردند؛ و ذیمقراطیس گفته اگر مردی چشم راست گرگ بر خود بیاویزد مردان همه او را دوست دارند، و اگر زنی آن را بر 20 خود بیاویزد، همهآ زنان او را دوست دارند؛ و چشم گرگ بر خود آویختن منع علت صرع بکند، و اگر استخوانی که در سرگین او پیدا میشود کسی بر خود بیاویزد از درد قولنج ایمن گردد، و هم چنین سرگین او را اگر در ظرفی نقره با پشم گوسفندی که از گرگ خلاص شده باشد بر خود بیاویزند از قولنج ایمن گردد، و اگر قولنج داشته باشد درد او ساکن گردد؛ و سرگین او خوردن درد قولنج را سود دارد، و اگر دندان به سرگین گرک آلوده سازند درداو

و فیثاغورس گفته اگر به زهرهآ گرگ سعوط کنند نزلهآ بد را سود دارد، و اگر زهرهآ او بر دست چپ مردی بیاویزند، آن قدر که خواهند بر جماع قادر شود، و آن کس که وزغی با خود دارد از شر گرگ ایمن گردد، و چشم او بر کودکی بیاویزند صرع از او زایل شود؛ و اگر جگر 5 گرگ خشک سازند و با شراب بخورند از درد جگر ایمن گردند، و اگر ms504 دردی در جگر باشد زایل گردد، و اگر جزویی از سرگین او بگیرند و جزویی عسل خام به او ضم کنند و در چشم کشند ضعف و تاریکی چشم را زایل گرداند. و جاحظ گفته اگر آدمی خود را به خون آلوده سازد و گرگ بوی خون از او بشنود با او مقابله نماید، چندان که بر او غالب گردد و او را بخورد اگرچه او از همه آدمیان قوی تر و سلاح دارتر بود.

و فقیر میگوید این سخن منافی آن سخنی است که از پیش رفت که گرگ قوت شامه ندارد و هیچ بویی نمیشنود، و نیز ما مردمی دیدهایم که برهنه بر گرگ میدوند و گرگ ایشان را مجروح میسازد و خون ایشان بربدن ایشان[3420] روان میگردد، و بازایشان بر گرگ غالب میگردند و گرگ را میگیرند و دست و پای او را میبندند؛ و مثل این کار در میدان تبریز و قزوین که در او گرگبازی بسیار میکنند بسیار واقع میشود؛ و اگر سر گرگی در جای 15 گوسفندان دفن کنند همهآ ایشان هلاک شوند؛ و اگر قضیب گرگ را به نام زنی ببندند هیچ مردی بر جماع آن زن قادر نباشد تا آن عقده را بگشایند، و خون گرگ جراحتها را نضج میدهد، و اگر تمثالی بر صورت گرگی از مس بسازند و در اندرون آن قضیب گرگ بنهند و آوازی با آن بکنند، هر گرگی آن آواز بشنود بر او جمع گردد، این طلسم جمع گرگ است و طلسم تفرق او گذشت. و در درون گرگ سنگی پیدا شود که آن رانزوک خوانند و آن سنگ 20 از جملهآ جواهر بود و خواص بسیار دارد، و خواص آن در رسایل جواهر مذکور است.

به کسر ذال، کفتار نری بود که موی بسیار داشته باشد و کفتار ماده راذیخه خوانند و جمع

و حماد بن سلمه به سند خود ابی هریره روایت کند ms506 که رسول صلی الله علیه و سلم فرمود که مردی در قیامت به پدر خود برسد و از او بپرسد که کجا بودهای؟ پدر به او بگوید تو 20 نیکوترین فرزند منی. پس فرزند به پدر بگوید: امروز طاعت من میکنی؟ پدر بگوید بلی. پس پسر به پدر بگوید ازار من به دست بگیر و همراه من باش. پسر او را بیاورد به پیش خدا عز و علا حاضر گرداند. خدای تعالی به آن پسر بگوید از هر در که خواهی به جنت درا. پسر بگوید: ای پروردگار غفار! پدر و مادر مانیز همراه ما باشند، زیرا که تو و عده با من کردهای که در روز قیامت اعانت من بکنیا پس خدای تعالی پدر او را به صورت کفتاری مسخ گرداند و

و علی بن ابی طالب گفته همچو کفتار نیستم که آواز لدم میشنود و بیرون میآید، ولدم ضرب خفیف بود، و گویند که صیاد اول بار سنگی به خانهآ کفتار اندازد. چون سنگ به کفتار خورد تخیل کند آن سنگ چیزی است که او را صید میکند. از خانه بیرون میآید و گرفتار میگردد. و میگویند در زمانی که کفتار در خانه باشد، صیاد بگوید: اطرقی أم طریق خامری آم عامری، و چندان صیاد این کلمات بگوید تا وقتی که صیاد دست و ms507 پای او را ببندد و از خانهآ او 10 بیرون آید؛ و سر دیگر آن است که از جهت اکرام ابراهیم علیه السلام خدا عزوعلا پدر او را به صورت کفتار مسخ فرمود نه به صورت سگ یا خوک؛ و در محکم مذکور است که میگویند عربان که ذیخته، یعنی ذلیل گردانیدم او را، و چون ابراهیم علیه السلام بال خود را به جهت پدر خود بر سبیل مذلت پست کرده بود چنان که حق تعالی فرمود: (و اخفض لهما جناح الذل من الرحمة»1، و پدر او اصلا اطاعت او[3440] قبول نکرده بود در توحید، لاجرم حق تعالی از 15 جهت مذلت پدر او را به صورت کفتار حشر فرمود.

جوهری گفته راحله ناقهای بود که صلاحیت آن داشته باشد رحل براو واقع شود و مرکب کسی گردد؛ و بعضی گفتهاند شتری بود که صلاحیت مرکوبیت داشته باشد خواه که ناقه باشد یا غیر ناقه، مثل شتر نری سیار رهوار؛ و بر این تقدیر، های ناقه از برای مبالغه باشد نه از برای 5 تأنیث، مثل های زاویة و داهیة؛ و راحله از برای آنکه صلاحیت آن دارد که رحل براو بار شود راحله مینامند، و معنی رحل بار است. پس راحله فاعله باشد به معنی مفعول، مثل راضیة در آیت: (فی عیشة زاضیة)1 ای مرضیه، و فاعل به معنی مفعول در قرآن بسیار است مثل: (لا عاصم الیوم من امر الله)2 ای لا معصوم منه ومثل (ماء ذافق)3 ای مدفوق، ومثل (حرما آمنا »4 ای مأمونا، و مفعول نیز به معنی فاعل بسیار میباشد، مثل قوله سبحانه (حجابا 10 مستورا)5ای ساترا؛ و مثل قوله تعالی: (کان وعده ماتیا» 6ای آتیا؛ و جوهری گفته گاه باشد که فعل شخص راحله گویند بر سبیل کنایه چنان که شاعر گفته:

زواحلنا ست و نحن ثلثة نجنبهن المآء فی کل مورد

و بیهقی در شعب ایمان[345a] در آخر باب خامس و ms508 خمسون روایت کند که پیغمبر علیهالسلام فرموده کسی که از راحلهآ خود به زیر آید و یک عقبه پیاده به راه برود، ثواب او مثل 15

حکایت ابن سیرین گفته که ابوعبیده بن حذیفه قاضی بوده. مردی شریف پیش او آمد و از او التماس کرد که حکمی به غیر حق میان او و خصمی که با او است بکند. و ابوعبیده در این وقت که شریف پیش او آمد، آتش افروخته [345b] بود جهت طعامی که برای خود میپخت، به شریف گفت: من نیز از تو التماس دارم یک انگشت خود یک زمانی در این آتش بنهی و بسوزانی. شریف گفت: من انگشت خود را به آتش چرا بسوزانم؟ ابوعبیده گفت: به یک 15 انگشت خود بخل میکنی و آن را برای خاطر من نمیسوزانی به آتش دنیا، و میخواهی که من تمام بدن خود را در جهنم به التماس تو بسوزانم و هرگز از جهنم خلاص نگردم!

و ابن قتیبه گفته: راحله شتر نجیبه بود، و نجیبه شتری باشد که آن را برای سواری ms509 اختیار کنند از جهت صفتهای خوب که در بار کشیدن و راه رفتن دارد، و جهت این صفتهای خوب 20 در میان شتران نمایان باشد؛ و معنی حدیث آن است که مردم همه در اصل و نسب برابرند و همه فرزندان آدماند همچو صد شتر که در میان ایشان راحلهای نیست، و در میان ایشان تفاوتی و فاصلهای نیست؛ و این معنی مطابق قرآن است فرموده: (یا آیها الناس انا خلقناکم من ذکر وأنی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتغارفوا ان افرمکم عنداللهانفاکم)1.

و ازهری گفته: های راحله و نجیبه از برای مبالغه است نه از جهت تای تأنیث، همچنان که میگویند رجل داهیة و نسابه، و آن معنی که ابن قتیبه گفته غلط است زیرا که معنی حدیث آن است که مرد متقی زاهد[3462] در دنیا کم است، همچنان که راحله در میان شترها کم است. و نووی گفته: معنی ازهری از معنی ابن قتیبه بهتر است، و بهتر از این دو معنی آن است که شخصی مرضی الاحوال در میان مردم آن مرداست که اهل کمال باشد و صاحب جمال؛ و مرد 5 بردبار و با تحمل بسیار و صابر بر مشقت اسفار.

و فقیر میگوید اگر کسی تأمل کند داند که این معنی از هری بلکه در معنی ابن قتیبه نیز مندرج است، و این معنی غیر از آنها نیست؛ و ابوالعباس قرطبی گفته آنچه بر من ظاهراست آن است که مناسبت تمثیل به راحله مردی را باشد که جواد و کریم باشد، و بار مشقت مردم بر جان و دل خود کشد، و تکلیف ایشان به هیچ و جهی نکند، و حق ایشان اداکند و جفای ایشان 10 کشد و با ایشان وفاکند و جفا برایشان نکند؛ و مثل این کس در میان مردمان کم است همچنان که راحله در میان شتران کم است، بلکه این چنین مردمی آدمی نایاب است.

نعام بود، و ms510 نعامه شترمرغ است و رألة مادهآ او بود و رئال و رئلان جمع است.

مرغی بود که متولد از ورشان و حمامه بود، و حمام کبوتر است، و ورشان را[3460] مرغی الهی خوانند.

به ضم را بر وزن فعلی، گوسفندی بود که تازه زایده باشد اگرچه بچه او مرده باشد. و

و [در] دمیری جمع بر وزن فعال در یازده کلمه آمد: یکی رباب؛ دوم رخال جمع رخل؛ 5 سیوم رذال جمع رذل؛ و بساط جمع بسط؛ و ناقه بسیطة ای هزیله یعنی لاغر؛ و توأم، و چهارم نذال جمع نذل، پنجم رعا جمع راع؛ ششم قما جمع قمی، یعنی حقیر؛ هفتم سحاح جمع سح به فتح سین یعنی باران؛ هشتم عراق جمع عرق؛ قال علی علیه السلام: الدنیا اهون علی الله من عزاق خنزپر؛ و عراق استخوان با گوشت بود؛ نهم ظؤار جمع ظئر یعنی دابه؛ دهم ثناء جمع ثنی، واحد اثنا؛ یازدهم فرار جمع فریر یعنی آهو.

به فتح را و بای مخففه، گربهآ زباد است، و جوهری نوشته در نسخهای به خط خود که اگر رباح اسم دویبة یجلب منها الکافور، یعنی نام حیوانی است کوچک که کافور از او می آورند، واین غلط است، زیرا که کافور صمغ درختی است هندی، و رباحی نوعی بود از انواع کافور، و گوییا که جوهری چون[347a] شنیده که زباد از حیوانی حاصل میشود، تصور کرده که 15 کافور نیز از حیوان حاصل میشود و کافور رباحی را پنداشته کافوری است که از رباح حاصل میشود، و ابن قطاع خواسته که تصحیح کلام جوهری نماید که رباح بلدی است که طیب کافور از آن بلد میآورند، و این نیز غلط است. زیرا ms511 که کافور در اندرون چوب میباشد، و در درون او خشخشه و آوازی میکند، و اگر آن چوب را حرکت میدهند کافور از درون او بیرون می ریزد؛ و این قول دمیری است؛ و این نیز غلط است، زیرا که از این قول فسادآن قول 20 لازم نمی آید، چه میتواند بود که کافور از چوب بیرون آید، و آن چوب در بلدی رباح نام باشد. پس کافور رباحی آن باشد که از رباح آورند، بلکه حق در تخطئه او آن است که نوعی از کافور فیصوری بود منسوب به ملکی فیصور نام که آن را پیدا کرده، و رباحی ریزهآ آن کافور فیصوری است.

الرباح

به فتح را و تشدید [با]، میمون نر بود، و در مثل میگویند: فلان اجبن من رباح، یعنی ترسنده تراز میمون است.

خوک بود، و در محکم مذکور است که رت حیوانی است شبیه به خوک، و رتوت جمع او است، و بعضی خوک [نر] را رتوت خوانند.

به ضمرا و فتح ثای مثلثه و به مدنیز آمده، و آن جنسی از هوام است، ودر آخر صید ذکراو می آید، ان شاء الله تعالی.

مرغی است در جزیرههای دریای صین که یک بال او ده هزار باع بود؛ و گویند پیش 15 تاجری که در صین تجارت میکرده بیخ یک پر رخ بود، و آن بیخ یک پر او یک قربه آب می گرفته، و آن تاجر میگفته که در دریای صین سفر میکردیم. باد کشتی ما را به جزیرهای انداخت، و اهل کشتی در آن جزیره به هیمه جمع کردن بیرون رفتند. از دور چیزی سفید براق دیدند به مقدار صد گز. چون به نزدیک آن رسیدند دانستند که بیضهآ رخ بود به ضرب تبر و

پیری از آن طعام که در آن شب پخته بود خورده، در صباح جوان گشته بود و موی سفید او تمام سیاه شده، و قوتی بیش از قوت ایام جوانی در بدن خود یافته؛ و اهل کشتی تخیل میکردند که این جوانی پیر اثر آن چوب است، از این جهت آن را چوب درخت جوانی میخواندند؛ و بعد از آن دیدند که در هوا سیاهی [ای] همچو ابری بزرگ ظاهر گشت. چون 10 نیک نگاه کردند، دیدند که رخی است و در منقار او سنگی است به مقدار یک خانهآ بزرگ، بسیار بزرگ تر از کشتی ایشان؛ و آن رخ چون به برابر کشتی رسید، سنگ را بی درنگ از هوابه کشتی انداخت. از قدرت الهی سنگ بر کشتی نخورد و به دریا خورد، و اهل کشتی از کرم خدایی نجات یافتند و از آن جا سفری شدند؛ و هر مرد پیر را که آن گوشت رخ نوشانیدند، آن پیر نیز جوان گردید و از ضعف پیری نجات یافت. از این دانستند که جوانی از اثر گوشت بوده 15 نه ازاثر چوب.

و یکی ازادات شطرنج را نیز رخ نامند، و رخاخ و رخخه جمع رخ باشد، چنان که ابن سیده

مرغ مردازخوار است و کنیت او ام جعران و ام رسالة و ام عجیبه و ام قیس و ام کثیر. 348b] 20] مرغی است ابقع اقرع مانند نسر در شکل، و رخم جمع رخمه بود، و رخمه اسم جنس باشد. قال الشاعر:

قال الکمیت:

شعر

و ذات اسمین والألوان شتی ت تحمق و هی کیسة الحویل

و در طبع رخمه آن است که از کوهها راضی نمیشود مگربه کوهی وحشی که آدمی دراو نباشد واز اعدای او دور باشد.

امثال: و از این جهت در مثل میگویند: اعز من بیض الأنوق، یعنی نایاب تراز بیضهآ او هیچ 10 به دست کس نمیآید. و رخمهآ ماده با غیر نر خود جمع نمیگردد، و یک بیضه مینهد، و بسیار باشد که در یک بیضهآ او دو رخمه توأمان متکون گردند؛ و لئیم ترین و خسیس ترین مرغان.

مصراع

غراب است و زاغ است و مردازخوار.

حکم شرعی: گوشت او حرام است چنانکه گذشت، و عکرمه از ابن عباس رضیالله 15 عنهم روایت کند که پیغمبر علیه السلام از خوردن[349a] گوشت رخمه نهی فرموده، و اسناد این حدیث قوی نیست؛ و حاکم در توارخ انبیاء علیهم السلام گفته که قرطبی در تفسیر سورهآ احزاب در معنی آیت کریمهآ ( کالذین آذوا موسی)1، فرموده که ایذای موسی علیه السلام به آن می کردند که میگفتند: موسی برادر خود هارون را کشته، و ملایکه خبر موت او گفتند، و کسی موضع قبر او نمی دانست مگر رخمه و از این جهت خدا عز و علا رخمه راکروگنگ 20 آفرید تا چیزی که میداند نگوید؛ و زمخشری گفته رخمه در تسبیح خود میگوید: شبخان ربی الأعلی.

الامثال: و در امثال عرب گویند:آموق من رخمه، یعنی فلان موق چشم او ظاهر تراست از

حکم طبی: و از جملهآ خواص رخمه آن است که اگر پر رخمه را در جایی بخور کنند هوام و گزندهها تمام از آنجا بگریزند، و سرگین[3490] رخمه را اگر در سرکهآ شراب حل کنند و بر موضع برص بمالند رنگ او تغییر کند و نفعی عظیم بدهد؛ و جگراو را اگر بریان کنند و بسایند 10 و در آب حل کنند و سه روز پیاپی و هر روز سه بار به دیوانهای بنوشانند شفا یابد، و اگر سراو را بر زنی که دشوار زاید بنهند به آسانی بزاید؛ و در خواص مذکور است که استخوان سر او اگر صاحب صداع بر خود بیاویزد صداع او ساکن گردد، و جگر او را اگر در پوست خروفی بندند و بر محموم بیاویزند شفا یابند؛ و عرقوب راست رخمه نقرس جانب راست را سود بود، و هم چنین عرقوب چپ او نقرس جانب چپ را سود است، اگر بر خود بیاویزند؛ و اگر 15 چیزی از دماغ او مجذومی هفت روز پیاپی بخورد شفا یابد و جذام او اصلا زیاده نگردد، و اگر شکم او راخشک سازند و با چیزی از نمک اندرانی مخلوط سازند و بخورند و بر ذکر نیز بمالند سلس البول را قطع کند.

و مهراریس گفته استخوان صدغ راست رخمه اگر بر صاحب صداع که درد او در جانب راست باشد بیاویزند صداع او زایل گردد، و همچنین استخوان ms515 صدغ [350a] چپ صداع 20 جانب چپ را سود است، و اگر مخالب پای راست او در قطران فرو برند و در پوست گرگی ببندند یا در گوشت ایلی و بر خود بیاویزند از شر دزد در امان باشند مادام که بر خود آویخته باشند، و اگرکسی چشم چپ او را خشک سازد و در روغن اندازد و در جایی پاک بنهند بعد از آن چشم راست او را در خرقهای بر بازوی خود ببندد و بعد از آن پیش پادشاهی برود هر حاجت که بر او عرض کند برآورده گردد، و آن کس در چشم پادشاه و غیره معزز و محترم

و هرمس گفته باید که رخمه را بکشند و پرهای او را بکنند و در دیگ پرآب اندازند چنانکه رخمه در آب دیگ فرو رود و دیگ را بر آتش نهند تا وقتی که رخمه مهراگردد، و بعد 5 از این آب را در کیسهای ریخته صاف گردانند و صافی آن آب رانگاه دارند و در وقت حاجت استعمال کنند و پوست زردی [350b] که در سنگدان رخمه میباشد اگر خشک سازند و خشک آن را ساییده با شراب بنوشند همه زهرها را تریاق نافع باشد. و جالینوس گفته بدل سرگین رخمه سرگین کبوتر است.

آهو برهآ قوی بود که [با] مادر خود بگردد، و ارشا جمع او است، و شیخ جمالالدین اسنوی از مشایخ خود متسلسل روایت کند که شیخ ایشان ابوحفص عمر بن عمر قاضی اشبیلیا[یی] بود، و کسی کنیزکی صاحب جمال به رسم هدیه جهت او فرستاد و شیخ بعد از آنکه با کنیزک در خلوت جمع شد و با او وطی نمود، معلوم ms516 فرمود که کنیزک مادر او است. لاجرم این ابیات گفت و به دست کنیزک داد، و کنیزک را پیش صاحب اولی فرستاد.

شعر

یا مهدی الرشاء الذی الحاظه ترکت جفونی نصب تلک الآشهم

ریحانة کل المنی فی شمها لو لا المهیمن واجتناب المحرم

إن الغزالة قد علمنا سرها قبل المهاة ولیتنا لم نعلم

ما عن قلی صرفت الیک و انما صید الغزالة لم یبخ للمخرم

یا ویح عنترة یقول وشفه ما شفنی وجدا و ان لم اکتم

یا شاة ما قنص لمن حلت له حرمت علی ولیتها لم تحرم

مضمون ابیات این است که این کنیزک اگرچه در حدر کمالی له351] حسن و جمال است و

و حاکم ابوعبدالله در کتاب علوم حدیث ذکر کرده که یزید بن ابی یزید شانه بر ریش خود میزد، ناگاه عقربی سر از ریش او بیرون آورد؛ و بعد از این لقب او رشک کردند؛ و گفتهاند 20 رشک به لغت بصره قسام بود، و چون یزید بن ابی یزید قسام بوده او را رشک میگفتهاند. و در سال سنهآ ثلاثین و مئة وفات یافت. و یزید رشک حدیث روزهآ سه روزه را روایت میکند و می گوید که معاذ گفته عایشهآ صدیقه را گفتم آیا پیغمبر سه روز در هر ماهی روزه میداشت؟

مرغی بود که به سایهآ خود بازی کند و از این جهت او را ملاعب ظله و خاطف ظله نیز ه میگویند، و ظلیم نیز نام او است؛ و میگویند رفراف لرفرفته یعنی نیکوکار است به یار خود. و رفرف نوعی بود از انواع ماهی، و درختی در یمن بود که آن را رفرف گویند و جامههای نرم نیکو را نیز رفرف گویند.

به کسر را، و جوهری به فتح را گفته، ms518 نوعی از دواب آب بود مثل تمساح و لاکپشت 10 بزرگ را نیز رق گویند، و رقوق جمع او است، و در حدیث غریب آمده که فقهای مدینه رق را میخرند و میخورنذ.

به کسر را، راحله بود، و رکایب جمع او است؛ و جابر گوید که پیغمبر صلی الله علیه و سلم لشکری به جایی فرستاد، و قیس بن سعد بن عباده را سردار آن لشکر فرمود. بعد از آن 15 چند روز تنگی در میان ایشان پیدا شد قیس نه رکاب را جهت ایشان ذبح نمود. پیغمبر علیه السلام چون این خبر شنید فرمود که جود شیمهآ اهل البیت او بود، و رکب نیز جمع رکاب بود، و زیت رکابی را جهت آن رکابی [352b] خوانند که آن را بر پشت رکاب بار میکنند، و رکوبه چیزی بود که بر او سوار توان شد، چنانکه میگویند: ماله رکوبة ولا حلوبة ولاحمولة، یعنی او را چیزی نیست که بر او سوار شود و چیزی نیست که از او شیر بدوشد و چیزی 25 نیست که او را بردارد، و گوییا رکوبه و حموله به یک معنی باشند، و رکوبه جمع رکایب بود.

و عایشه خوانده: فمنها رکوبتهم، و سهیلی گفته خدای تعالی در غزای بدر رکوبه که جمع او رکایب باشد انزال نفرموده.

به تخریک، ماده اسب برذون، و رماک و رمکات و ارامک جمع او بود؛ و فرا گفته مثل ثمار و اثمار؛ و در کتاب وسیط در باب دوم از بابهای بیع مذکور است که اگر کسی بگوید این نعجه را به تو فروختم و آن رمکه بوده باشد در یک قول بیع صحیح است و بنابر آن است؛ و در قول دیگر آن است که اعتماد بر عبارت بود نه بر اشارت. و ابن صلاح گفته این تصحیف است 10 زیرا که رمکه به نعجه نمیماند بلکه بغله به رمکه میماند.

به فتح را؛ ms519 مرغی بود شبیه به حمره، و تسمیهآ او به رهدنه و رهدون بنابر آن است که در رفتن رهدنه دارد، و رهدنه گرد شدن[353a] بود در وقت رفتن او، [جمع ایشان] رهادن باشد، و این مرغ در مکهآ مبارکه بسیار است خصوصا در مسجدالحرام، و بسیار به گنجشک میماند، 15 ولیکن رنگ او ادبس بود، و معنی ادبس رنگی است مایل به سیاهی.

بها العین والآرام یمشین خلفة و اطلاؤها ینهضن من کل مجتم 20و معنی غید کجی گردن بود، و معنی اطلا فرزندان آهو بود، و جمع طلا به فتح طابود، و معنی مجثم مکانی که در آن جا میباشند، و اصمعی گفته ارام، آهوان سفید باشند که سفیدی

شعر

لی مهجة کادت بحر کلومها للناس من فرط الجوی تتکلم

لم یبق منها غیر أرسم اعظم متحدثات للهوی تظلم مهجه، بقیهآ جان است کلوم جمع کلم باشد و معنی کلم جراحت بود، و چون عشق مخفی و غم و اندوه و بسیاری اشتیاق باشد، و ارسم جمع [3530] رسم بود، و رسم اثری است خفی.

ترجمه مرا بقیهآ جانی است با جراحتها که هر جراحت من چون دهان سخن گوید نمانده هیچ اثر غیر استخوانی چند که هریکی ره عشق و وصال میپوید

ام ریاح

به فتح را و تخفیف با پیش از حای مهمله، مرغی بود خاکستری رنگ، و بال و پشت او سرخ باشد. و این مرغ انگور بسیار میخورد.

تصغیر رمح باشد یعنی صاحب رمح، و رمح نیزه باشد، و ذورمیح یربوع بود، و یربوع موش دشتی باشد، و ms520 رمح او دم او است؛ و بعضی گفتهاند نوعی بود از یربوع که پای او بسیار 20 دراز باشد.

وذکرام رباح وابوریاح و ذور میح در حرف را مناسب نیست چنان که پوشیده نیست.

نوعی از غراب بود و زرعی و غراب الزرع نیز نام او است، و این غرابی بود کوچک که منقار و هر دو پای او سرخ باشد، و غراب الزیتون نیز نام او است، زیرا که این غراب زیتون بسیار میخورد، و شکل او زیبا است، و در کتاب عجایب المخلوقات مذکوراست که زاغ غراب 5 سیاه بزرگ بود؛ و زاغ بیشتر از هزار سال میزید.

[354a]و محمد بن اسمعیل سعدی گفته که پیش یحیی بن اکثم رفتم. دیدم که در جانب راست او قمطری نهاده است؛ و قمطر چیزی است مثل جزودان و امثال آن، و در آن قمطر چیزی بود و سر آن بسته بود. یحیی فرمود که سر آن بگشایند. چون سر آن گشادند حیوانی از درون آن بیرون آمد که سر او مثل سر انسان بود و از پایین او تا ناف او بر شکل زاغی، و در 10 سینه و در پشت او دو ورم مثل دو سلعه بود. محمدبن اسمعیل گوید چون شکل این حیوان بدیدم بترسیدم و برخود بلرزیدم، و به یحیی گفتم: اصلح الله شأنک، این چه جنس حیوان است؟ یحیی گفت از خودش بپرس که جواب از او بشنوی. چون از او پرسیدم که تو چه چیزی! به پا برخاست و به زبان فصیح گفت:

أحب الراح والریخا ن والقه

ن والقهوة والنشوة

ولی اشیآء تستظر ف یوم العرس والدعوة

بعد از انشای این شعر به آواز بلند گفت: زاغ زاغ، و باز در درون قمطر رفت. محمد گوید گفتم: ای قاضی! این عاشق است. قاضی گفت: این حیوانی است چنین که میبینی. صاحب یمن این را به رسم هدیه به امیرالمؤمنین ms521 فرستاد با کتابی سر به مهر که در او احوال او یاد فرموده؛ و بعد از آن روزی دیگر کسی آن را ندید؛ و مضمون شعر او آن است که: منم زاغ و ابوعجوه که [3546] دوست میدارم می را؛ و خصلتها و صفتهای نیکو دارم، و دو سلعه نیز دارم که یکی را پوستین نمیپوشاند، و دیگری اگر دسته میداشت مردم آن را بیشک منارهآ آب می پنداشتند. حکم شرعی: و خوردن گوشت زاغ به معنی اول حلال است، و صواب معنی اول است. از شعبه روایت کرده که شعبه گفته: از حکم پرسیدم آیاگوشت غراب را میتوان خورد؟ گفت: اما غراب سیاه بزرگ را من مکروه میدارم که گوشت آن بخورم؛ و اما غراب کوچک سرخ منقار سرخ پاکه آن را زاغ میگویند کراهتی در خوردن گوشت آن نیست؛ و در باب غین خواهد آمد. حکم طبی: و زبان زاغ را اگر خشک کنند و کسی تشنه باشد آن را بخورد تشنگی او ساکن گردد و اگرچه در وقت قوت گزمای تابستان باشد، و دل او نیز همین خاصیت دارداگر خشک سازند؛ و سراین خاصیت آن است که زاغ در میان تموز هیچ آب نمیخورد؛ و اگرزهرهآ او را به زهرهآ خروس خلط کنند و در چشم کشند، تاریکی چشم زایل گرداند؛ و اگر همچنین بر مو بمالند، مو را سیاه سازد به مرتبهای که ندانند که آن را رنگ کردهاند؛ و حوصلهآ او اگر در چشم 20 کشند نزول آب را باز دارد.

خروس، و زواقی جمع او است[355a] و میگویند: زقی یزقو یعنی آواز کرد و میکند، و ازاقی آوازکننده؛ و چون خروس آوازکننده است او را زاقی نام کردهاند، و زقو و زقی مصدر

شعر

و لو ان لیلی الاخیلیة سلمث علی ودونی جندل و صفائح

لسلمت تسلیم البشاشة أو زقا إلیها صدی من جانب القبر صائح

مضمون این ابیات آن است که اگرلیلی ms522 اخیلی بعد از مرگ من بر من سلام کند، جواب او 5 بهشادی و خرمی بدهم؛ و اگرچه خاک باشم و در زیر سنگها باشم که جواب سلام او از هر طرف قبر من به او برسد.

ترجمه:

اگر میرم و لیلی اخیلی به من یک سلامی کند از وفا

جواب سلامش به شادی دهم بگویم که ای جان و دل مرحبا

و در باب صاد خواهد آمد ان شاء الله تعالی [در لفظ صدی]، و در حدیث هشام بن عروه واقع است: آنت اثقل من الزواقی، تو گرانتری از خروسان آوازکننده که از آواز ایشان دوستان که در شب با هم جمعاند متفرق میگردند.

توحیدی گفته زامور ماهی[ای] بود کوچک که به آواز مردم الفت گیرد، از این جهت از 15 کشتیها جدا نمیگردد، و از بسیاری دوستی که به آدمیان دارد، اگر بداند که ماهی بزرگ میخواهد که کشتی را بشکند در زمان در درون گوش او برود تا آن ماهی از درد گوش[3550] راه ساحل بگیرد و به نزدیک کشتی نیاید؛ و چون ماهی بزرگ به ساحل رسد چندان سر خود بر سنگ زند که بمیرد، و زامور بعد از آن از گوش او بیرون آید؛ و اهل کشتی زامور را نیز بسیار دوست میدارند و میخواهند که همراه او باشند تا از ضرر ماهیان بزرگ به سلامت 20 بماند؛ و اگر در دام اهل کشتی زامور گرفتار شود، او را از قید دام آزاد گردانند و باز به دریا رسانند.

[به فتح زا و دو با]، موش بری بود که همهآ اسباب زایده و غیرزایده بدزدد، و گویند هر موش کور کر را زبابه خوانند، و زباب جمع او بود، و حارث بن کلده گفته:

و لقد رایت معاشرا جمعوا لهم مالا و ولدا

و هم زباب حائر لاتسمع الآذان رعدا یعنی باری چند دیدم که مال و فرزندان داشتند و ایشان زباب بودند ms523 و در کارها متحیر و سرگردان بودند و گوش ایشان آواز رعد نمیشنید، یعنی کر بودند و هیچ آوازی نمیشنیدند.

المثل: و در مثل میگویند فلان اسرق من زبابة، یعنی فلان کس دزدتر از موش است؛ و 10 اصل این مثل کثرت دزدی زبابه است.

دابهای مثل گربه باشد؛ و در کامل ابن اثیر در حوادث سنهآ اربع و ثلاث مئة مذکوراست که در تابستان ترس مردم بغداد بیشتر از دابهای بود که آن را زبزب[356a] میگفتند، و اهل بغداد در وقت تابستان بر بالای بام خواب میکردند، و در شبها زبزب میآمد و کودکان را میربود و 15 میخورد؛ و گاه میبود که به پای مرد خسبیده میچسبید، و گاهی به پستان زن خسبیده؛ و پای مرد و پستان زن را میکند و میخورد.

و این حادثه در اکثر شبهای بغداد واقع میشد و اهل بغداد در شبها طبلها و طشتها وصینیها را میزدند تا از آواز اینها زبزب میگریخت، و در شب هرکس اهل خانهآ خود رانگاه میداشت و از ترس این حیوان بغدادیان برخود میلرزیدند و خوابی به امن خاطر 220 نمی کردند. تاشبی یکی از مردم پادشاه یک حیوانی را صید کرد و دست و پای آن حیوان کوتاه بود، و اهل بغداد میگفتند این زبزب است که اطفال ما را شبها میبرد و میخورد. پادشاه فرمود که آن را از حلق به زنجیر آویختند، بعد از آن مردم از شرآن ایمن گشتند و هیچ کس بعد از این از او اثری و ضرری نیافت.

جمع زخرف بود، و زخرف مگسی بود که چهار پرداشته باشد و بر روی آب بپرد؛ و اوس ابن حجر گفته:

دو چشم ابن عمان آب دارد که زخرف اندر آن آبش نشیند [3560]

به ضم زا، مرغی کوچک بود از انواع گنجشک، و از جهت زرزورهای که دارد او را زرزور نام کرده[اند]؛ و معنی زرزوره آواز کردن است؛ ms524 و جاحظ گفته هر حیوانی کوچک که تیزپر 1 بود و بال او نیکو باشد و پای او کوتاه مثل گنجشک، اگرپای او ببرند، بر پریدن قادر نباشد، و حکم او در عین خواهد آمد [در عصفور] هم چنان که آدمی را اگر دست ببرند بر دویدن قادر نباشد. و طبرانی و ابن ابی شیبه از عبدالله بن عمرو بن العاص روایت کنند که او گفته ارواح مؤمنان در جثه در اندرونی مرغانی کوچک مثل زرازیر باشند و یکدیگر را بشناسند و از میوههای جنت بخورند؛

و در کتاب مناقب شافعی مذکور است که شافعی فرموده از عجایب دنیا طلسمی است بر شکل زرزوری از مس در ملک رومیه، و یک روز در سالی آن طلسم زرد میشود و هیچ زرزور نمیماند که آن زرزور به رومیه نرود، و در منقار زیتونی به رومیه ببرد؛ و چون این زیتونها را اهل رومیه جمع کنند، بنشانند از آنها زیت گیرند، و زیت ایشان از این است، و در باب سین خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

حکم شرعی: گوشت زرزور حلال است زیرا که از جنس گنجشک است.

خواص طبی: و از جملهآ خواص او آن است [357a] که گوشت [آن] اگر بخورند بسیار تقویت باه کند؛ و خون او اگر بر دمل طلا کنند نفع دهد.

مرغی بود که به او باز و باشه صید کنند؛ و فرا گفته زرق باز سفید است و زراریق جمع او است، و این صنفی لطیف بود از اصناف باز، و مزاج او [گرم]تر و خشک تر از مزاج باز است، و از این جهت سبک تر میپرد و جرأت بیشتر دارد؛ و حیله و مکر و بد مزاجی او از باز بیشتر است؛ و بهترین او آن است که پشت او سیاه باشد و سینهآ او سفید و چشم او سرخ.

به فتح زا و تخفیف را، به ضم را نیز ms525 آمده، و لغت دوم مشهورتر است؛ و بعضی گفتهاند زرافه به فانیست، بلکه به قاف است، و کنیت اوام عیسی بود، و این حیوانی بود نیکو صورت، 15 دو دست او دراز بود و پای او کوتاه؛ مجموع دست و پای او مقدار ده گزباشد، و سر او چون سر آدمی باشد، و شاخ او مثل شاخ گاو؛ و پوست او مثل پوست پلنگ و قوایم و سم او همچو قوایم و سم گاو بود و دم او چون دم آهو؛ و پای او زانو ندارد، لیکن دست او زانو دارد. و هر حیوانی در راه رفتن اول دست و پای چپ را بردارد؛ و در طبع زرافه الفت و انس بود، و گاه پشکل اندازد و گاهی [3570] غیر پشکل؛ و چون رزق او بر درختان است خدای تعالی 15 دستهای او را دراز آفریده تا خوردن برگ درختان بر او آسان گردد.

و در تاریخ ابن خلکان در ترجمهآ محمد بن عبدالله العتبی بصری اخبار اخبار[ی] شاعر مذکور است که او گفته زرافه به فتح زای معجمه و تخفیف رای مهمله حیوانی است معروف مشهور، و از سه حیوانی وحشی متولد گشته، یکی شتر وحشی و یکی گاوی وحشی و یکی ضبعان، ضبعان کفتار نراست، چه اگر کفتار در بلاد حبشه با ناقهآ و حشیه جمع میگردد، از او 20 بچهای حاصل میشود که به شکل آدمیان و شکل ناقه و شکل کفتار میباشد؛ و این بچه اگرنر باشد و با گاو مادهآ وحشیه جمع میگردد، زرافه حاصل شود؛ و چون زرافه از جماعتی حیوانات پیدا شده او را زرافه نام کردهاند، چه معنی زرافه جماعت بود، و به زبان عجمی او را اشترگاو و پلنگ خوانند، زیرا که از شتر و گاو و پلنگ حاصل شده، و پلنگ کفتار است به فرس قدیم.

و بعضی گفتهاند که در نزدیک خط استوا در وقت گرما بر سر ms526 آب سرد حیوانات بسیار جمع میشوند و نرهای آن حیوانات مختلفه با یک ماده جمع میشوند، از آن ماده حیوانی پیدا میشود که در او شکل آنها میباشد، و آن را[358a] زرافه میگویند، و جاحظ انکاراین سخن مینماید و می فرماید که این کلام جاهلان است، و سخن کسی است که نداند خدای تعالی قادر است بر آنکه از یک آب منی حیوانی به صورتهای مختلفه حاصل شود، و این جهل 5 محض است که شک نیست که حق تعالی قادر است بر این و بر اعظم از این؛ و مصدق و مؤید سخن جاحظ آن است که ملخ نیز حیوانی است که در او اشکال مختلفهآ حیوانات مختلفه هست؛ چنانکه در جراد گذشت؛ و حال آنکه ملخ از یک آب که در یک بیضه بوده حاصل گشته.

[تعبیر]: و زرافه اگر مردی در خواب ببیند تعبیر او آن است که او را زنی بی وفا و بی ثبات 10 روزی گردد یا آنکه او را در امر دین اختلاطی پیدا شود.

حکم شرعی: در حل و حرمت زرافه دو وجه است: یکی آنکه حرام است چنانکه صاحب تنبیه و امام نووی گفتهاند زیرا که بیش آن است که زرافه از حیوانی مأکول و حیوانی غیرمأکول متولد شده؛ و ابوخطاب حنبلی نیز به حرمت او قایل است؛ و یکی دیگر آنکه حلال است؛ و ابن رفعه و بغوی به این فتوی دادهاند؛ و بغوی و سبکی گفته که آن حلال است 15 چنان که مقتضای مذهب [امام] احمد و حنبل و مالک است.

حکم طبی: گوشت او مولد سودا است و خاصیتی دیگر از او مشهود[358b] نیست.

الزریاب

در کتاب منطق الطر مذکور است که این مرغ ابوزریق است.

و حکایت کنند که مردی از بغداد بیرون آمد و با او چهار صد درم بیشتر نبود و در راه چند 20 بچهآ زریاب دید. به آن چهارصد درم آنها را ms527 خرید و باز به بغداد آمد. از قضا وقت سرما بود. از بسیاری سرما بسیاری از آنها بمردند، و یکی که ضعیف تر بود زنده ماند، و آن مرداز مردن

دابهای بود مثل موش به قول ابن سیده. و عیسی بن حماد بصری را [359a] زغبه 10 میخواندهاند زیرا که در حدیثی از رشد بن سعد و عبدالله بن وهب و لیث بن سعد روایت کرده؛ و مسلم و ابوداود و نسایی و ابن ماجه از او روایت کردهاند؛ و در سنه ثمان و اربعین و مأتین وفات نموده.

به ضم زا کبوتر بچه باشد در زمانی که از مادر طعمه خورد، و خود بر طعمه خوردن قادر 15 نباشد، و زغلول بچه گوسفند و شتر را نیز گویند در زمانی که شیر مادر خورند؛ و مردم سبک را نیز زغلول گویند. مرغی بود، و بعضی [گفته]ند به رای مهمله بودنه معجمه، و براین تقدیر ذکر او در حرف مهمله خوانند.

مرغی آبی بود که در آب فرو رود، و در زیر آب دیر بماند، و گاه باشد که بر روی آب

[به ضم زا]، کرمی بود که در برف متولد شود و در پوست او نقطههای زرد باشد، و به مقدار یک انگشت باشد، و مردم آن را بگیرند و آبی که در درون او باشد بنوشند زیرا که آبی 5 در درون او است به غایت سرد و صافی است، و از این جهت آب سرد صافی را به زلال تشبیه می کنند:[3590] ولیکن در صحاح مذکور است که ماء زلال آب عذب شیرین بود؛ و ابوالفتوح عجلی در شرح و جیز گفته: آبی که در درون کرم برف میباشد پاک است و پاککننده، و وضوبه آن جایز است؛ و این قول موافق قول قاضی حسین بود چنانکه گذشت. و مشهور میان مردمان آن است که زلال این آب سرد است؛ و [سعید بن] زید بن عمرو بن 110 نفیل گفته:

وأسلمت وجهی لمن اشلمت له المزن تخمل عذبا زلالا یعنی تسلیم کردهام روی خود را به کسی که آبر روی خود را به او تسلیم کرده و به امر او آب شیرین زلال را برمیدارد، و به هرجا که امر او است میبارد. و مراد از وجه روی دل است یعنی من به دل اطاعت کسی میکنم که آبر اطاعة او میکند، و به امر او آب شیرین زلال را بر 15 خود بار میکند؛ و پیغمبر علیه السلام در شأن زید بن عمرو گفته: او یکی از اهل جنت است، و در روز قیامت امتی تنها محشور خواهد گشت؛ و گفتهاند نبوت دو قسم است: قسمی آنکه برای تکمیل نفس خود و تکمیل دیگران باشد؛ و قسمی آنکه برای تکمیل نفس خود باشد؛ و نبوت زید بن عمرو بن نفیل از قسم دوم است، و از این است که او در روز جزا امتی تنها محشور خواهد ms529 شد زیرا که [360a] تکمیل کسی دیگر نکرده، بلکه خود امت خود بوده.

مثل خرد، از انواع عقاب بود و ملوک به آن صید کنند و مردم بزدره او را از مرغان صیاد پرندهآ جهنده میدانند، و او را به تیزتگی و تیزپری و کم الفتی و صف میکنند، زیرا که بر هوا میپرد و بر روی زمین نیز میدود و صید میکند؛ و دیر به آدمی الفت میگیرد، و زود تعلیم نمی پذیرد؛ و بهترین اصناف او آن است که رنگ او سرخ بود. 0و جوالیقی گفته جمز مرغی صیاد بود، و غالبا پیش او جمز، زمج است؛ و ابوحاتم گفته زمج عقاب نراست، و زمامیج جمع او است؛ ولیث گفته جمز مرغی بود از عقاب کوچکترو از او سرخ تر؛ و عجم او را دو برادران خوانند، و معنی دو برادران آن است که اگر از صید خود عاجز گردد،[3600] برادر او اعانت و یاری کردن او کند.

[حکم شرعی]: وگوشت او حرام است زیرا که از جملهآ جوارح است. [حکم طبی]: و مداومت بر خوردن گوشت او خفقان را زایل گرداند؛ و زهرهآ او اگر در چشم کشند تاریکی چشم ببرد و چشم را بغایت روشن گرداند؛ و سرگین او بر کلف و نمش بمالند زایل گردد.

مرغی بود که آن را در مصر نوروس خوانند، و رنگ او سفید بود و جنهآ او نزدیک به جثهآ 20 کبوترباشد؛ و کار او آنکه بر هوابالا رود و چون ماهی در زیر آب ببیند، خود را به آب اندازدو در آب فرو ms530 رود و ماهی رادر درون آب صید کند؛ و غیر ماهی چیزی نمیخورد؛ و گوشت آن حلال است، ولیکن رویانی از ضمیری روایت کرده که هر مرغ آبی که سفید باشد حرام است،

معلوم است، و لفظ زنبور را تأنیث میکنند و مگس عسل را نیز زنبور میگویند، و زنابیر جمع او است؛ و ابن خالویه گفته از کسی کنیت زنبور نشنیدهام مگراز ابوعمرو زاهد که او 5 گفته کنیت زنبور ابوعلی بود؛ و زنبور دو قسم است: یکی کوهی و یکی غیر کوهی؛ و جای کوهی در کوه باشد، و معیشت او درختها بود، و رنگ[361a] او مایل به سیاهی باشد؛ و در اول خلقت آن کرمی بود، بعد از آن پر برمی آورد.

و زنبوری که میگزد دو خانه از خاک مثل خانهآ مگس عسل میسازد، و چهار در در خانهآ خود میگشاید از برای و زیدن چهار باد؛ و نیشی دارد که به آن نیش میگزد؛ و غذای او گلهای 10 درختها بود، و نر او از ماده به درازی نیش و بزرگی جثه ممتاز است؛ و زنبور غیر کوهی را سهلی گویند همچنان که کوهی را جبلی میگویند؛ و رنگ زنبور سهلی سرخ بود، و چون موراین زنبور جا در زیر زمین میسازد؛ و در زمستان در زیر زمین پنهان میشود؛ و هرگاه که در سرما از خانه بیرون آید هلاک گردد، و در تمام ایام زمستان چون مرده در خواب میباشد و هیچ چیز نمیخورد، و از این جهت ذخیرهای جهت زمستان نمینهد به خلاف مگس عسل 15 که جهت زمستان ذخیرهای مینهد، و چون فصل بهار بشود زنبور از بسیاری گسنگی بر هیأت چوبی خشک میباشد. حق تعالی نفخ روح در بدن او میکند و او را زنده میگرداند؛ و این سخن به ms531 حسب ظاهر مخالف آن است که زنبور در زمستان در خواب میباشد جهت آن که از این سخن معلوم میشود که در زمستان او مرده میباشد و در بهار به امر پروردگار باز زنده [361b] میشود، و به حسب حقیقت مخالف نیست، زیرا که حیوانی که در خواب است 20 همچو مرده روح از بدن او مفارقت نموده و در وقت بیداری باز روح او در بدن او نفخ کرده میشود، چنانکه در قرآن است: «الله یتوفی الانفس حین موتها و التی لم تمت فی منامها فینسک لتی قضی علیها الموت ویرسل الأخری إلی اجل مسمی»1، واز این جهت درحدیث وارداست

و در این نوع صنفی بود که رنگ او مختلف باشد و جسد او دراز و طبع او در غایت حرص، و او به مطبخ مردم رود و گوشت و آنچه در او است خورد، و دایم تنها میپرد و در زیرزمین ساکن میگردد؛ و زنبوراز میانهآ بدن به دو نیمه باشد چون مور، و از این جهت تنفس اواز درون او نیست؛ و زنبور را اگر در روغن اندازند هیچ حرکت نکند، زیرا که روغن مسام او را به لزوجت مسدود سازد، و راه تنفس او نماند و از بی تنفسی چون مرده بی حرکت گردد، و اگر او را بعد از این در سرکه اندازند زنده گردد و بپرد، زیرا که سرکه به لطافت و تعودی که دارد مسام او را بگشاید و تنفس او را آسان سازد، صاحب[362a] کشاف گفته: گاه باشد که امر 10 متوقع الوقوع را به منزلهآ واقع میگرداند، از این قبیل است آنکه روایت میکنند که حسان بن ثابت در زمان کودکی گریان پیش پدر رفت. پدر به او گفت: چه تو را گریان ساخته و دل مرا بریان؟ حسان بن ms532 ثابت گفت: مرا مرغی گزید، گوییادر جامهآ من اثراو پیچید. پدر حسان چون این شنید گفت: شعر گفتی به رب کعبه، یعنی شعر خواهی گفت و چه نیکو گفته:

یعالدی الطیران اجنحة و خفق

وللزنبور والبازی جمیعا

ولکن بین ما یصطاد باز و ما یصطاده العصفور فرق

لیکن ز صید هر یک فرق پری است بیشک 25و [ابن ابی] دنیا از ابومختار تیمی روایت کند که او گفت: مردی به من گفت با جمعی در سفر بودیم و یکی همراه مابود که ابابکر و عمر رضی الله عنهما [را] دشنام میداد، و مادایم او را از دشنام ایشان نهی میکردیم، و او قبول نمیکرد. روزی جهت حاجتی از میان قافله بیرون رفت. فوجی زنبوراز دور آمدند و بر او جمع گشتند و از بسیاری گزیدن او را کشتند، و در

و یحیی بن معین گفت: یعلی بن منصور [رازی] از بزرگان علمای بغداد بود. روایت حدیث از مالک و لیث و غیر ایشان میفرمود. روزی در نماز بود. یک کوزه زنبوران متوجه او شدند. او هیچ به ایشان التفات ننمود. در ms533 نماز صبر نمود تا آنکه نماز را به عادت معهود تمام 10 فرمود، و بعد از نماز چون در سر او نگاه کردند سر او از ورم تباه دیدند.

حکم شرعی: خوردن زنبور حرام است زیرا که از خبیثات است و کشتن او مستحب است زیرا که ابن عدی در ترجمهآ مسلمة بن علی از انس روایت کرده که پیغمبر علیه السلام فرموده کسی که زنبوری را بکشد سه حسنه دارد، لیکن سوختن خانهآ زنبور مکروه بود. [363a] و از [امام] احمد پرسیدند که آتش در خانهآ زنبوران میتوان زد؟ جواب گفته: بلی، 15 وقتی که از مضرت و اذیت ایشان بترسند؛ و بیع زنبور درست نیست زیرا که از حشرات است.

حکم طبی: از خواص زنبور آن است که اگر آن را در زیت اندازند بمیرد، و اگر بعد از او در سرکه اندازند باز زنده گردد، چنان که گذشت. و زنبوربچهها را اگراز خانهآ زنبور بگیرند و به زیت بریان کنند و سداب و کروایا بر او بیندازند و بخورند قوت باه و شهوت جماع بسیار 20 قوی گردد، و ملوخیا اگر بر محل گزندگی زنبور بمالند نافع باشد.

و جاءت قریش قریش البطاح الینا هم الدول الجالیة

یقودهم الفیل و الزتدبیل و ذو الضرس و الشفة العالیة بعضی گفتهاند زندبیل کنیت فیل بود، و زندبیل در این شعر عبدالملک و ابان پسران 5 بشر بن مرواناند که با ابن هبیره کوچک تر کشته گشتهاند، و ذوالضرس والشفة العالیة خالد بن مسلمه مخزومی بود که معروف به فأفای کوفی است، و شعبی روایت کند که او از جملهآ مرجئه بوده، و امیرالمؤمنین علی علیه السلام را دشمن میداشته، و با ابن هبیره گرفتار گشته؛ و جعفر اول زبان او بریده، بعد از آن او را کشته.[3630] به زای مفتوحه و های ساکنه و دال مهملهآ مفتوحه چرخ است، و میگویند بچهآ بازاست، و از این جهت ms534 زهدم بن مضرب جرمی را به این نام کردهاند و زهدمان دو برادرند از بنی عبس: یکی زهدم است و یکی کردم است، و قیس بن زهیر در شأن ایشان گفته: 20که گفته شد همین است، و گفتهانداین مرغی است که زود به آدمی الفت می گیرد و ادراک قوی دارد وزبان آدمیان بزودی یادگیرد و بهتر از طوطی سخن میگوید، زیرا که حرکات و سکنات و مخارج حروف را چنان اداکند که شنونده را در آن شکی نماند؛ و گوشت او حلال

تحاول ان تقیم آبا زیاد [364a]ودون قیامه شیب الغراب

و زندباج نیز هم او است چنانکه در مرصع مذکوراست.

ساق خر، ورشان بود، ورشان قمری نرباشد و اختلافی در این نیست، و [حر به حای 5 مهمله و رای مهمله]، کمیت شاعر گفته:

تغرید ساق علی ساق تجاوبها من الهواتف ذات الطوق و العطل

مراد ازذات طوق ورشان است و از عطل ساق حر، و گفتهاند قمری نر رابه واسطهآ آن ساق حر میگویند که آن در آواز خود میگوید: ساق حر ساق حر، و از این جهت اعراب او 10 نمیدهند، و اگر اعراب او بدهند منصرف شود، پس میگویند: ساق حر اگر مضاف باشد و ساق حرا گر مرکب باشد، و صرف او از برای آن است که نکره است، و ترک اعراب او علامت آن است که حکایت آواز اواست؛ و گاه باشد که اضافه کنند کلمهآ اول را به آخر از قبیل خاز باز ازیرا که در لفظ مشابه باب دار است، این سخن ابن سیده است، و در باب قاف در قمری خواهد آمد، ان شاءالله تعالی.

از انواع مار است، و در باب افعی گذشت، و ms535 ذکر افعی در باب سین هیچ مناسبتی ندارد، بلکه در باب الف او را ذکر میباید کرد.

به تشدید میم چنانکه اهل لغت گفتهاند وزغ بزرگ است، و این لفظ معرفه است زیرا که علم جنس است،[364] از قبیل اسامه، و لفظ او مرکب از دو لفظ است و هر دولفظ را مبنی بر فتح خواندن جایز است از قبیل خمسة عشر، و جایز است که لفظ اول را اضافه کنند به لفظ 5 ثانی، و ثانی را مفتوح نخوانند زیرا که غیرمنصرف است و در تثنیهآ او بگویند: هذان ساما أبرص، و در جمع بگویند: هولآء سوام آبرص، و اگر خواهی سوام بگو و ابرص مگو، و اگر خواهی بگو هولآء البرصة و هولآء الأبارص وسام را مگو، قال الشاعر:

شعر

والله لو کنت لهذا خالصا ماکنت عبدا آکل الآبارصا و حکم او در وزغ خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

حکم شرعی: خوردن سام ابرص حرام است زیرا که از خبیثات است و پیغمبر علیه السلام امر به کشتن او فرموده، و بیع آن چون بیع سایر حشرات جایز نیست؛ و در طبع او آن است که اگر قدرت داشته باشد در نمک بغلطد تا آن نمک مادهآ برص کسی شود که آن را بخورد، و سام ابرص در خانهای که زعفران باشد نمیباشد. حکم طبی: از جملهآ خواص او آن است که اگر خون او بر موضع داء الثعلب طلاکنند مو در او بروید، و جگر او درد دندان ساکن میگرداند، و گوشت او اگر بر محل گزندگی عقرب بنهند نافع باشد؛ و پوست او اگر بر موضع فتق نهند فتق زایل گردد؛

و در خواص مجربه مذکور است که مهراریس [365a] حکیم گفته اگر سر سام ابرص را هموار بکوبند و بر عضوی بنهند که تیری یا خاری در درون او باشد، آن تیر و خار را بیرون 20 آورد و هیچ زحمت و ms536 مشقت به او نرساند، و اگر سر او بسایند و بر ثالیل طلاکنند قطع ثالیل بکند و از بیخ آنها را برکند، و جگراو را اگر در سوراخ جراحت آبله بنهند نفع بسیار بدهد و آن جراحت را زایل گرداند، و اگر سام ابرص را شق کنند بر محل گزندگی عقرب بنهند، در زمان درد را ساکن سازد.

صیدی باشد مثل آهو و غیره که از جانب چپ به جانب راست صیاد آید، و عرب صید سانح را به فال مبارک میداند؛ و بارح صیدی بود که از جانب راست به جانب چپ آید؛ و عربان بارح را به فال میشوم میدانند زیرا که سانح را آسان است به تیر زدن یا به شمشیر کشتن و بارح را به تیر زدن یا به شمشیر کشتن آسان نیست، پیغمبر علیهالسلام نهی فرموده و از ه تفاول سانح و از تطیر به بارح، و فرموده که خیر و شربه تقدیر خدااست و چیزی دیگر رادر ایشان اثری نیست.

به ضم سین و فتح با، مرغی بود که پر او در غایت نرمی باشد به مرتبهای که اگر قطرهای بر او تقطیر کنند کشیده شود، از غایت نرمی که دارد، و راجز گفته:

أکل یوم عرشها مقیلی [365b] حتی تری المئزر ذا الفضول

مثل [جناح] السبد الغسیل

و عربان اسبی را که عرق کرده به او تشبیه میکنند چنان که در شعر طفیل گفته:

به ضم با، حیوانی را گویند که صید کند و به سکون بانیز لغتی نجدی است چنانکه حسن و ابن حیوه خواندهاند، و ما اکل السبع به سکون با، چنان که حسان [بن ثابت] در شأن عتیبة بن 20 ابی لهب گفته:

و قصهآ عتیبه در باب همزه گذشت که به دعای پیغمبر علیه السلام او را شیر خورد، از این جهت حسان او را اکیل السبع خوانده یعنی خورده و مأکول سبع و ابن ms537 مسعود اکیلة السبع خوانده. و اسباع جمع سبع بود، و ارض سبعة زمینی بود که بسیار سباع در او باشد؛ و وجه تسمیهآ سبع آن است که او در شکم مادر هفت ماه میباشد، و بعد از هفت روز که از شکم مادر 5 بیرون آمده، چشم او گشاده میشود، و بعد از هفت ماه سبع نر با ماده سفاد میکند؛ و غابه موضعی است که به هفت میل از مدینهآ طیبه دوراست و ذکر او در غزوات بسیاراست؛ و در حدیث وارد است که رسول علیه السلام نهی فرموده از آنکه کسی دو ذراع خود را به زمین فرش کند همچنان که سباع ذراع خود را بر آتش فرش میکنند؛ و در[366a] حدیث گذشت که پیغمبر علیه السلام فرموده که قیامت نمیشود تا سباع با آدمیان سخن نگویند، و تا شراک 10 نعل آدمی با او سخن نگوید، و تازیانهآ آدمی با او سخن نگوید، و یاران آدمی او را خبر ندهد از عملی که اهل خانه در غیبت او کردهاند!

و صحابه از پیغمبر علیهالسلام سؤال کردهاند که آیا وضو به نیم خوردهآ خر جایز است، پیغمبر علیه السلام در جواب فرموده بلی، جایز است؛ و به نیم خوردهآ سباع نیز جایز است؛ و گفتهاند: واو دراین حدیث از قبیل واوی بود که در آیت کریمهآ (سبعة و ثامنهم کلبهم)1، واقع 15 است، یعنی زاید است، واصل او (سبعة وثامنهم کلبهم)2 بوده، از قبیل واو یقولون (ثلثة زابعهم کلبهم و یقولون خمسة سادسهم کلبهم)3 و دمیری گفته این واو زیاده نیست بلکه واوی است که دلالت بر تصدیق قول هم سبعة میکند زیرا که این واو جهت عطف ثامنهم کلبهم بود بر کلامی مضمون که تقدیر این است نعم هم سبعة و ثامنهم کلبهم، یعنی بلی ایشان هفت عدداند، و هشتم ایشان سگ ایشان است. 2و در او فضیلتی دیگر هست و زمخشری از این جهت در تفسیر ms538 این آیت گفته که این واو خبر میدهد با آنکه کسانی که اصحاب کهف را هفت گفتند، گفتن ایشان از روی یقین بودنه از روی گمان، همچنان که دیگران ایشان را چهار یا پنج گفتند از [3660] روی گمان و قصهآ جمال که او را پیش سباع انداختند و سباع او را بو میکردند و ضرر به او نمی رسانید؛ و قصهآ

السبنتی والسبندی

پلنگ نر جرأتدار باشد، و سبنداه ماده پلنگ بود؛ و عایشهآ صدیقه رضی الله عنها گفته جنیان بر مرگ امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه نوحه کردند، پیش از مرگ او به سه روز، و در نوحه این شعر میگفتند:

شعر

أبعد قتیل فی المدینة اظلمت له الآرض تهتز العضاه باسوق

جزی الله خیرا من امام و بارکت ید الله فی ذاک الآدیم الممزق

فمن یسع آو یرکب جناحی نعامة لیدرک ما قدمت بالآمس یشبق

قضیت أمورا ثم غادرت بعدها بوائق فی اکمامها لم تفتق [367]

و ما کنت اخشی آن تکون وفاته بکفی سبنتی ازرق العین مطرق

و مطرق کسی بود که از خشم چشم خود را به زیر انداخته باشد و به زمین نظر کند، و جوهری این ابیات را به شماخ بن ضرار و به برادر او نسبت کرده؛ ms539 و ایشان سه برادر بودهاند و در شعر هر سه مشهور بودهاند؛ و در نون ذکر نمر خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

السبیطر

بروزن عمیثل [به فتح سین و فتح بای موحده وطای مهمله]، مرغی بود درازگردن و دایما در آب ضحضاح دیده میشود، و آب ضحضاح آب اندک راگویند، و کنیت این مرغ ابالعیزار است، و گفتهاند که این مرغ مالک الحزین بود.

و در محکم مذکور است که اباالعیزار از کزکی بود، و کرکی کلنگ بود؛ و عمیثل در عین خواهد آمد، ان شاء الله تعالی. بروزن همزه، بچهآ خرگوش بود در زمانی که از مادر جداشده باشد، و بعد از خرنق سحله 5 بود.

[به ضم سین]، عظایة بود، و در باب عین خواهد آمد؛ و از هری گفته پوست این جانور نرم است و او بسیار میدود و تردد میکند و در شکل به سام ابرص میماند بلکه به از او است و به کسی ضرری نمیرساند.

به فتح سین، مرغی بود که بسیار ذهنی تند و تیز دارد، و او بسیار میدود، و از این جهت او را سحنون مینامند، و در زمین مغرب میباشد، و از این جهت تشبیه عبدالسلام بن سعید تنوخی القیروانی به این مرغ در[3670] حدت ذهن و ذکااو را سحنون نام کردهاند، و او شاگرد ابن القسم بوده؛ و سحنون در ماه رجب سنهآ اربعین و مأتین وفات یافته، و در ماه رمضان سنهآ 15 ستین و مثآة مولود شده.

اموالنا لذوی المیراث نجمعها و دورنا لخراب الدهر نبنیها یعنی عاقبت مال ما به میراث خوار ما میرسد، و عاقبت بنای خانههای ما خرابی است. کما قال الشاعر:

فإن لم یکن الموت افناهم فللموت ما تلد الوالدة وقال الله سبحانه: (فالتقطه آل فزعون لیکون لهم ms540 عدوا و حزنا) و قال الله تعالی: (ربنا انکک آتیت فرعون و ملأه زینة و اموالا فی الحیاة الدنیا)2. وقال الشاعر:

له ملک ینادی کل یوم لدوا للموت و ابنوا للخراب و همهآ این لامها از برای عاقبت باشد. و ابوزید گفته بچه[368a] شاة در زمانی که از میش یا از بز میزاید آن را سخله میگویند، و بعد از آن آن رابهیمه خوانند به فتح بای موحده، و بهم جمع او است، و چون چهار ماه بر او گذشت، اگر از بز حاصل شده، آن را جفار گویند و جفر واحد او است، و جفره مؤنث او، و چون به صحرا به چرا رود و قوتی پیدا کند او را 20 عریض و عتود گویند؛ و عرضان و عتدان جمع ایشان باشد، و همهآ اینها را جدی نیز گویند. و عناق مادهآ اینها بود چندان که یک ساله نشده باشند؛ و عنوق جمع عناق است؛ و تیس بزی نربود که یک ساله باشد، و مادهآ یک ساله را عنز خوانند، در سال دوم آن را جذع خوانند و

و ابویعلی [موصلی] از حدیث ابوهریره روایت کند که پیغمبر علیه ms541 السلام بر سخلهای گذشت که آن سخله گز داشت، و صاحبان سخله از خواری و بیاعتباری آن را از 10 خانه بیرون کرده بودند، و گفت به حق آن کسی که جان من در دست قدرت او است که دنیا پیش خدا عز و علا از این سخله خوارتر و بی اعتبارتر است پیش صاحبان او؛ و ابی درداگفته که پیغمبر علیه السلام بر جای گوسفندان قومی گذشت و در آنجا سخلهای مرده دید و گفت: آیا صاحبان او را به او حاجتی نیست؟ اصحاب گفتند: اگر صاحبان به او حاجتی میداشتند او را چنین جایی نمیگذاشتند. پس پیغمبر علیه السلام گفت: والله که دنیا پیش خدای از این 15 سخلهآ مرده خوارتر است، پس ببینیم که دنیا یکی از شما را به محبت خود هلاک کرده باشد.

و در سیره ابن هشام مذکور است که نبی صلی الله علیه و سلم چون از مدینه به اصحاب جهت غزای بدر بیرون میرفت، در راه [به] یکی از اعراب رسیدند و از او حال مردم دشمن پرسیدند. او را غافل از حال ایشان دیدند، و اصحاب پیغمبر علیه السلام به آن مرد گفتند: سلام کن به رسول خدا. آن مرد گفت: در میان شما رسول خدا هست؟ ایشان گفتند: 20 بلی، آن[3692] مرد پیش نبی علیه السلام آمد و گفت: اگر تو رسول خدایی بگو که در شکم ناقهآ من چیست؟ سلمه بن سلامه بن وقش گفت: این سؤال از رسول خدا مکن و رو به جانب من کن تا من جواب تو بدهم. بعد از این گفت: تو بر ناقهآ خود بزی سوار کرده[ای] و در شکم ناقهآ تو سخلهای است. پس رسول صلی الله علیه و سلم به سلمه گفت: در این جواب ظلم و تعدی ناصواب براین مرد کردی؛ و بعد از این از سلمه اعراض نمود با او هیچ سخن نگفت تا

سلمه بن سلامه بن وقش گفت: این مردم چون تهنیت تو میکنند، و حال آنکه مردم ما پیرهزنان اینها را چون شتران عقالدار کشتند. بعد از آن پیغمبر علیه السلام به او گفت: هر قومی را فراستی هست، و آن فراست را اشراف و اکابر آن قوم میدانند. و حاکم از ابن مسعود 5 روایت کرده که در میان آدمیان سه کس فراست بیشتر داشتهاند: یکی عزیز مصر که چون به یوسف علیهالسلام نظر فرمود در امر او فراست نمود و با زن خود گفت: (اکرمی مثواه»1، و [369b]یکی دختر شعیب که چون موسی علیه السلام را دید آثار نجابت و سعادت از او فهمید و با شعیب گفت: (یا ابت آشتاجره ان خیر من استاجزت القوی الأمین»2، و یکی ابوبکر صدیق رضی الله عنه که به حسب فراست استحقاق خلافت در عمر رضی الله دید، او را 10 جهت خلافت از سایر اصحاب برگزید. و حاکم گفته: خدا از ابن مسعود راضی باد که چه خوب جمع کرده میان این سه نفر از اهل فراست.

و گفتهاند سخلهای که تربیت او به شیر سگ کنند حکم او حکم جلاله باشد و گوشت او چون گوشت جلاله مکروه باشد به کراهت تنزیهی نه به کراهت تحریمی بر مذهب اصح؛ و ابواسحق [مروزی] و قفال گفتهاند کراهت او تحریمی است؛ و امام غزالی و بغوی ترجیح 15 قول ایشان فرموده؛ و از سحنون پرسیدهاند از خوردن گوشت خروفی که آن را به شیر خوک تربیت کرده باشند. [عبدالسلام بن سعید تنوخی] سحنون گفته باکی در خوردن این گوشت نیست؛ و طبری گفته اتفاق علما بر آن است که گوشت بزغالهای که به شیر سگ یا به شیر خوک تربیت کرده باشند حرام نیست، اگر چه به اتفاق ایشان شیر ms543 خوک چون نجاست آدمی نجس است.

و سر این چنان که بعضی علما گفته آن است که شیر که غذای گوشت گردید مستحیل گشته، و اثر شیر در گوشت هیچ نمانده، از این جهت آن گوشت نجس[370a]) و حرام نیست، همچنان که خون آدمی نجس و حرام است و گوشتی که از آن متولد میشود نجس نیست،

و این سخن ابوالحسن علی بن خلف بطال قرطبی در شرح بخاری ذکر فرموده؛ و در سال سنهآ تسع و اربعین و اربع مئة وفات کرده، و او یکی از مشایخ ابن عمر بن عبدالبر است، و گوشت جلاله مکروه است خواه که جلاله گاو باشد یا شتر یا گوسفند یا مرغ؛ و پیش از این در ذکر دجاج گذشت که پیغمبر علیهالسلام هرگاه که میخواست گوشت مرغ خانگی بخورد، 10 چند روز آن را در جایی که نجاست نمیبود حبس می فرمود، بعد از چند روز گوشت آن مینوشید، و دارقطنی و حاکم و بیهقی از عبدالله بن عمر روایت کردهاند که پیغمبر علیهالسلام از خوردن گوشت جلاله نهی فرموده، و هم چنین[3700] از نوشیدن شیر آن نهی نموده تا آنکه چند روزی آن را در جایی پاک حبس کنند، بعد از آن آنرا بکشند و گوشت او را بخورند. و حاکم گفته این حدیث صحیح الاسناد است، و بیهقی گفته اسناد این قوی نیست و اصح آن است که اعتبار به کثرت مدت حبس نیست بلکه اعتبار بر ms544 بوی جلاله است، اگر جلاله را علف بدهند تا زمانی که از گوشت او بوی نجاست برود کراهتی در خوردن گوشت او نیست؛ واگر علف ندهند گوشت او مکروه باشد، و اگر چه بوی گوشت او به شستن یا پختن زایل شده باشد؛ و هم چنین اگر بو از او به گذشتن زمانی زایل شود مکروه باشد، و شیر او نیز 20 همچو گوشت او است، و بیضهآ او نیز چنین است.

و سواری بر پشت جلاله بی حایلی مثل زین یا پالان یا جل مکروه است، و پوست او به دباغت پاک می شود و به مجرد کشتن پاک نمیشود، زیراکه پوست او حکم گوشتاو دارد بر مذهب کسی که قایل به نجاست او است.

به کسر سین، گرگ است، و سراح و سراحین جمع او است؛ و سرحانه گرگ ماده بود، و سراحه و سراحین جمع سرحان باشد؛ و سرحان به لغت هذیل شیراست، و ابی ملثم در مرثیهآ میتی گفته:

ثاط اودیة حمال الویة [371a]شهاد اندیة سرحان فتیان

و سرحان در این جابه معنی شیر است، و قزوینی گفته: یک شبی کسی با گوسفندان خود در وادیی فروآمد، و در آن شب گرگی آمد و گوسفندی را ربود. آن کس چون این حال مشاهده نمود به پا برخاست و به آواز بلند گفت: یا غامر الوادی: بعد از این آوازی شنید که: یا سرخان رد علیه شاته. بعد از این آواز گرگ باز گردید و گوسفند را به گله رسانید و خود باز 10 گشت.

[امثال]: و در مثل میگویند: سقط العشاء به علی سرحان، یعنی طعام شب او را به گرگی بینداخت؛ و عشا طعامی است که در وقت عشا میخورند، و اصل این مثل آن بوده که شبی مردی به طلب عشا از خانه بیرون آمده، در راه به گرگی رسیده. آن گرگ او را خورده. و اصمعی گفته اصل این مثل آن ms545 است که دابهای شبی به طلب عشا بیرون آمده در راه به گرگی 15 رسیده، گرگ او را عشای خود ساخته. و ابن اعرابی گفته مردی بوده سرحان نام، و آن مرد در کمال دلیری و پهلوانی بوده و مردم از او میترسیدهاند، دواب خود را در وادی آن مرد نمی چرانیدهاند. روزی مردی دیگر سوگند خورده که من شتران خود را در وادی سرحان بچرانم. چون شتران خود را به وادی سرحان [371b] آورد، دوچار سرحان گشته. سرحان در زمان او را کشته و شتران او را گرفته و گفته:

ابلغ نصیحة ان راعی ابلها سقط العشآء به علی سزحان

سقط العشآء به علی متقمر طلق الیدین معاود لطعان

و این مثل از آن زمان مانده، و حالی از برای کسی میزنند که مقصودی داشته باشد که آن مقصود سبب هلاک او گردد.

به فتح سین و را و طای مهمله، خرچنگ است و آن را عقرب [الماء] نیز خوانند و کنیت او ابوبحر است، و در آب متکون میشود، و در بر نیز زندگانی میکند، و او حیوانی تیزرو و تیزدو باشد، و دو فک دارد و مخالب و ناخنان و دندانهای تیز نیز دارد؛ و پشت او محکم است. 5 هر که او را میبیند حیوانی را دیده که سر و دم ندارد، و چشم او در شانهآ او بود و دهن او در سینهآ او و فک او در دو طرف گشاده باشد، و هشت پادارد؛ و در رفتن بر یک جانب میرود، و استنشاق هوا و آب هر دو میکند؛ و در یک سال شش بار پوست بدن خود را میاندازد، و در خانهآ خود دو در میسازد، و دری از برای استنشاق هوا، و دری از برای استنشاق آب؛ و چون پوست خود را بیندازد، آن دری که [372a] به جانب آب دارد مسدود سازد تا ماهی به او 10 ضرری نرساند، ms546 و دری که به جانب هوا دارد گشاده بگذارد جهت استنشاق هوا، و چون پوست تازه بر پشت او بروید و محکم گردد، در بستهآ خانهآ خود بگشاید و به طلب رزق خود برود.

و گویند سرطان گوشت صدف لؤلؤ را دوست میدارد، و صدف لؤلؤ در وقت باران نیسان دهان را از جهت قطرهآ باران نیسانی گشاده دارد، و چون سرطان دهان او گشاده بیند 15 سنگی دردهان اواندازد، و خود از عقب آن سنگ بی درنگ در درون صدف لؤلؤ رود و شکم او بدرد و گوشت او بخورد. و میگویند اگر سرطانی مرده در خانهآ خود بر پشت افتاده باشد در آن بلاد که خانهآ سرطان در او است، آن سال رفاهیت و ارزانی و ایمنی از آفات سماوی بسیار باشد؛ و اگر سرطانی را بر درختی میوهدار بیاویزند، میوهآ او بسیار شود و آفتی به آن درخت نرسد؛ و شاعری در و صف سرطان گفته: 25

فی سرطان البخر أعجوبة ظاهر للخلق لاتخفی

مستضعف المشیة لکنه ابطش من جاراته کفا

و در دریای چین سرطانی[3720] میباشد که چون از دریا بیرون آید سنگ میگردد، و آن را سرطان بحری میخوانند، و اطبا آن را ادویهآ چشم در سرمهها استعمال می کنند؛ و سرطان

ابوالخیر دیلمی به او گفت در این خرقه آن دو درهم بسته است که آن زن جهت اجرت مندیل آورده بود، و چون تو را نیافته آن را به دجله انداخته. ابوالخیر نساج به ابوالخیر دیلمی گفت: تا من زندهام تواین سر من به کسی مگو. ابوالخیر دیلمی به نصیحت او عمل نمود و آن 15 سراو فاش نفرمود.

[الحکم]: و گوشت صدف حرام است زیرا که از جملهآ خبیثات است؛ و رافعی گفته حرمت او به واسطهآ ضرر اوست؛ و در یک قول شافعی حلال است؛ و این قول موافق مذهب مالک است.

[خواص]: و از جملهآ خواص او آن است که اگر در وقت احتراق قمر سرطان را به کسی 20 بیاویزند آن کس را خواب نیاید، و اگر سرطان را بسوزانند و ورم بواسیر را به آن پر کنند هر جنس بواسیر که باشد زایل گردد؛ و اگرپای سرطان بر درختی میوه دار بیاویزند بی علتی میوهآ آن درخت بیفتد؛ و گوشت سرطان جهت مسلول بسیار نافع بود، و اگر گوشت سرطان بر عضوی که در او پیکان فرو رفته باشد بنهند پیکان را بیرون آورد، و گوشت او[3730] جهت

و در خواص مجربهآ ابوالعلا مذکوراست که چشم سرطان اگر بر کسی بیاویزند خواب نکند چندان که آن به او آویخته باشد؛ و اگر سرطان را در امتلاء قمر بسوزانند و اسماء قمر بر او بخوانند و بعد از آن بر آدمی به نام آدمی دیگر بیاویزند دیگر او را چنان دوست دارد که از او صبرنتواند، و آن کس که دو چشم سرطان را در اختفاء قمر برخود بیاویزد به خواب نرود، و اگر چشم سرطان را به زیت بپزند تا وقتی که روغن او جمع شود، آن روغن را اگر بر قروح کهنه بمالند و گوشت مرده را بخورد، قروح زایل گردد؛ و اگر کسی چشم سرطان مولد با خود نگاه دارد کسی دیگر او را نبیند و در چشم مردم مستور بماند.

و اگر سرطان نهری را بکوبند و بر موضع خار یا پیکان بنهند هر یک از آنها را به آسانی 10 بیرون آورد، اگر چشم سرطان را بر صاحب رمد بیاویزند درد رمد ساکن گردد، و اگر چشم سرطان و گوشت بلبل را در پوست ایلی بر بازوی کسی که خواب بر او غلبه کرده باشد بیاویزند خواب از او باز دارد چندان که تا او باشد، و اگر از او[374a] بردارند به خواب رود، و اگر سرطان را بسوزانند تا خاکستر شود و به آن خاکستر بواسیر را پر کنند آن بواسیر زایل گردداگر چه آن بواسیر در مقعد باشد یادر رحم یا در بینی؛ و اگر سرطان را به سوی دابهای که 15 او را دخال الارض میخوانند بیندازند پاهای سرطان بیفتد، و اگر پای راست سرطان بر صاحب نقرسی که نقرس او درپای راست باشد بیاویزند درد او ساکن شود، و همچنین پای چپ او جهت نقرس چپ نفع میدهد اگر بر صاحب نقرس بیاویزند.

و اگر چشم راست او بر کودکی بیاویزند دندان او به آسانی بیرون ms549 آید، و اگر سرطان را خشک سازند و با کافور و مسک بسایند و در چشم کشند پردهآ ظلمت را از چشم ببرد؛ و اگر 20 سرطان را با شبت بپزند و مار گزنده یا عقرب گزنده به آن آب غرغره کنند شفا یابند؛ و اگر سرطان را بسوزانند و به پستان کسی که ورم سرطان دارد بمالند سرطان از او زایل گردد، و خون سرطان را با بادروج بکوبند و به نزدیک عقرب برند عقرب بمیرد.

و در اختیارات بدیعی مذکور است که طبیعت سرطان نهری سرد و تر بود و مسلول را سودمند بود خصوصا که با شیر خر[374] بخورند، و چون سرطان هضم شود غذای بسیار

و بصری گوید مرقهآ سرطان قوت باه را زیاده کند، و اگر با شعیر بپزند جهت ابتدای سل که از خشکی بود نافع باشد، و شیخ ابوعلی گفته سرطان دشوارهضم بود ولیکن غذای او بسیار است و مصلح وی آن بود که با ماش نیکو بپزند و گویند به مثانه مضر بود، و مصلح او طین 10 قبرسی باشد و بدل سرطان خشک به ms550 وزن آن صدف بود، و سرطان مغسول در سل نفع دارد، و صفت غسل سرطان آن است که [375a] پاهای او را بیندازند و شکم او بشکافند و با خاکستر درخت انگور و نمک بشویند، و بعد از آن با ماش بپزند و به مسلول دهند تا نفع بسیار بدهد.

و صفت سوختن سرطان آن بود که دیگی مسین سرخ بی قلعی بر آتش نهند و سرطان زنده را در آن دیگ اندازند و آتش برافروزند تا سوخته گردد و مانند خاکستر شود، و باید که 15 سوختن آن در زمان تابستان در وقت آفتاب در اسد باشد و بر قمر هجده شب گذشته باشد؛ و اگر درخت میوه دار بار نیاورد خاصه درخت انجیر، یک سرطان را با چوب پودنه بر آن بندند تا بار بسیار بیاورد، و آن بار که آورده نگاه دارد، و چون دو چشم سرطان در زمان زندگی آن بکنند، هر که با خود نگاه دارد از ضرر چشم بد ایمن باشد، و سرطان بحری که همهآ اعضای او حجری بود چون بسوزانند و در اکحال چشم کنند، چشم را جلا دهد، و صفت سوختن آن 20 چنان است که آن را در کوزهای نونهند و سر کوزه به گل حکمت بگیرند و یک شبانه روزدر تنوری بنهند، بعد از آن از کوزه بیرون آورند و سحق کنند و با ادویهآ چشم خلط کنند و در وقت احتیاج به کار برند.

و طبیعت او سرد و خشک بود در سیوم و سوختهآ [3750] سرطان چون سحق کند و

و سرطان هندی سرد و تر بود و گو نیک خشک بود و مسلول را نافع باشد و باه را زیاده کند.

[به ضم سین و سکون را]، ابن عرس بود، و آن را به شیرازی راسو گویند و به عربی آن را نمس نیزگویند.

به ضمسین و سکون را و فتح فا، ارضه باشد چنان که جوهری گفته، و به قول او آن دابهآ کوچک سرسیاه سرخبدن بود، و از برای خود خانهآ مربع بسازد از چوبهای باریک، و هر یک چوب را با دیگری به لعاب دهن خود بچسباند، و چون خانه را تمام سازد، در درون خانه برود و بمیرد؛ و در محکم مذکور است که سرفه کرم ابریشم باشد؛ و بعضی گفتهاند کرمی بود 15 خاکستریرنگ، و از برای خود خانهای نیکو میسازد، و عرب میگوید: سرفت السرفة الشجرة یسرفها سرفا اذا اکلت ورقها، فهی شجرة مسروفة یعنی خورد برگ درخت را.

و در حدیث آمده که ابن عمر رضی الله عنهما به مردی گفته هرگاه که به منی بیایی و به موضعی چنین برسی[376a] پس بدرستی که در آنجا درختی هست که برگ آن نیفتاده و سرفه نیز برگ آن را نخورده، و شتر و گوسفند سارحه نیز برگ آن را نخوردهاند. در زیر آن درخت 20 هفتاد پیغمبر مدفوناند، در آنجا فرو بیا.

حکم شرعی: خوردن سرفه حرام است زیرا که از جملهآ خبیثات است زیرا که از

الامثال: در مثل میگویند: آضنع من السزفه، یعنی کار کننده تراز سرفه باشد زیرا که سرفه دایم در کاری باشد؛ و در باب همزه در ذکر ارضه ذکر او گذشت.

دابهای کوچک بود که در کورهآ آبگینه گر میباشد، در حالتی که آتش در او افروخته باشد، و در آن زمان در آن کوره بیضه مینهد و بچه میکند، و هرگز خانهآ خود را در غیر جای آتش 5 نمی سازد؛ و این کرم ms552 همچو سمندل بود، و سمندل سمندر است که در غیرآتش نمیزید، همچنان که ماهی در غیر آب نمیزید.

دابهای کوچک بود و همچو سنگ محکم، و نوعی از زنبور را نیز سرمان گویند؛ و آن ازنبور سیاه میباشد و زرد نیز میباشد و مجزع نیز میباشد، و مجزع آن است که در او سیاهی 10 و سفیدی هر دو باشد چون جزع یمانی.

ملخ بود در اول ولادت، و در آن زمان کرمی بود، و اصل لفظ سرءة بود به همزه و به یا نیز لغتی در او آمده.

و سعلی، به مد و قصر، غول بود و سعالی جمع او است و اشتسعلت المرأة یعنی همچو سعلاة گردیده در فحش و بد زبانی و زیان کاری.

و در کلمهآ نات تا منقلب از سین است زیرا که اصل او ناس است و جاحظ گفته میگویند عمرو بن یربوع متولد از جماع سعلات و آدمی بوده، و میگویند که جرهم متولد گشته از آدمی و از ملک، زیرا که ملکی از ملایکه چون عصیان خدای تعالی کرده مثل هاروت و 10 ماروت، خدا عز و علا او را در صورت مردی به زمین فرستاده، و آن ملک با زنی جمع گشته، واز ایشان جرهم متولد گشته، و قوم جرهم فرزندان اویاند، و از این جهت شاعران آن قوم 5و بلقیس زن سلیمان علیه السلام از این قبیل بوده زیرا که او از آدمی و از جنی حاصل شده، و ذوالقرنین نیز مادر او آدمی، و پدر او ملک بوده، و از این جهت عمر [بن خطاب] چون از مردی شنیده که میگفته یا ذاالقرنین، به آن مرد گفته از نامهای انبیا بالا رفتهاید و مردم را به نام ملایکه میخوانید؟![377a] و دلیل بر آنکه در میان آدمی و جنی جماع واقع میشود آن است که خدای تعالی فرموده: (و شارکهم فی الاموال و الاولاد)1 و میگویند زنان جنی ms553 عاشق 20 مردان آدمی میشوند و ایشان را مصروع میگردانند تا با ایشان جماع کنند؛ و همچنین مردان انسی عاشق زنان جنی میشوند و با ایشان جمع میگردند و از ایشان فرزندی حاصل میشود، و از آیت کریمهآ (لم یطمثهن انس قبلهم ولاجآن)2، معلوم میشود که جنیان با آدمیان جماع می کنند.

و گفتهاند که واق واق حیوانی است که از نبات و حیوان حاصل میشود؛ و سهیلی گفته سعلاة جنی بود که به زور در شکل آدمی خود را مینماید؛ و غول آن است که در شب به شکل آدمی ظهور کند؛ و قزوینی گفته سعلات نوعی از شیاطین بود، و غول غیر او است؛ و میگویند که بیشتر سعلات در غیاض یافت میشود، و چون بر آدمی ظفر یافت با او بازی میکند همچنان که گربه با موش بازی میکند؛ و غیاض بیشه و مکان ساحران بود و بسیار 5 باشد که گرگ سعلات را بگیرد و سعلات فریاد کند و بگوید: مرا دریابید و مرا خلاص فرمایید، و هر که مرا خلاص کند، هزار دینار به او بدهم، و مردم چون میشنوند میدانند که گرگ سعلات را گرفته میل [3770] به خلاصی او نمی کنند، و او را به گرگ میگذارند تاگرگ او را بخورد.

به ضم سین و سکون فا و ضم نون و جیم بعد از. او ظلیم بود، و ظلیم شتر مرغ نربود، و میگویند مرغی است که دندان بزرگ دارد.

شتر بچهای بود در اول زمانی که متولد شود، و سقوب و سقاب و اسقب و سقبان جمعهای او، و سقبة مؤنث اواست؛ و مادر او مسقاب و مسقب.

الامثال: در مثل می گویند: اذل من السقبان بین الحلایب؛ و حلوبه شتر شیزده بود، یعنی ذلیل تراز شتر بچهها در میان شتران شیرده؛ و این مثل جهت بسیاری خواری کسی میزنند.

قزوینی گفته از جملهآ مرغان صید کنده باشد و جثهآ او ms554 به شاهین شبیه بود، ولیکن پای او از پای شاهین غلیظ تر و گنده تر باشد، و زندگانی در غیر سردسیر نتواند کرد، و از این جهت 20 در بلاد ثرک بیار است، و هرگاه که او رابه صید رها کند بر صید مشرف گردد و در گرداو

ازانواع ماهی باشد، و سقنقور دو نوع بود: یکی هندی و یکی مصری، و مصری در نیل باشد، و در بحر قلزم که فرعون در او غرق گشته هم میباشد. و سقنقور در دریا ماهی میخورد و در صحراقطا؛ و سقنقور ماده بیست بیضه در ریگ مینهد؛ و ماده را دو فرج بود و نر رادو ذکر؛ و سوسمار نیز چنین باشد. و از عجایب سقنقور آن است که اگر سقنقور آدمی را 10 بگزد، اگر آدمی پیش از سقنقور به آبی برسد و خود را به آب بشوید سقنقور بمیرد؛ و اگر سقنقور پیش از آدمی به آب برسد و خود را به آن بشوید آدمی بمیرد.

و فرق میان سقنقور و ورل از چند وجه است، یکی آنکه و رل در بر میباشد و دور از آب بود، و سقنقور در نزدیک آب، و یکی دیگر آنکه پوست سقنقور نرم تر و هموارتر است از پوست ورل؛ و یکی دیگر آنکه پشت ورل زرد و خاکستری بود و پشت سقنقور به زردی و 15 سیاهی منقش باشد؛ و سقنقور نر بهتر از ماده است و نفع او در قوت باه زیاده به حسب ms555 قیاس و تجربه، بلکه نافع به قوت باه غیر نرنیست، و نفع آن عضو او اگر نزدیک [3780] دم اواست بیشتر است؛ و گوشت او اگر تازه بود گرم و تربود در درجهآ دوم، و اگر نمکسود باشد گرم و خشک بود، و هر چند که او کهنه تر گردد رطوبت او کمتر شود و یبوست او بیشتر؛ و صاحب ادویهآ مفرده گفته سقنقور در این روزگار در غیر قوم مصر نمیباشد، و در زمستان آن را صید 25 می کنند زیرا که چون در زیر آب سرما براو زور می آورد، از درون آب بیرون میآید و در بر میباشد؛ و صیادان دربر آن را صید میکنند.

و طول سقنقور هندی مقدار دوگز میباشد، و عرض او نیم گز.

حکم شرعی: گوشت سقنقور حلال است زیرا که از جنس ماهی بود، و اسقنقور که در باب همزه گذشت حرام است، زیرا که اصل او تمساح است و تمساح حرام است.

حکم طبی: از جملهآ خواص سقنقور آن است که که اگر دو دشمن دریک سفر آن را باهم بخورند دشمنی ایشان به دوستی مبدل شود؛ و گوشت و پیه او خصوصا پیه گردهآ او قوهآ باه زیاده کند و انعاظ تمام آورداگر بخورند، و همچنین جهت امراض بارده نیز بسیار نافع است؛ و اگر عضوی گوشت یا پیه آن را تنها بخورند بهتر از آن است که با ادویهآ دیگر خلط کنند؛ و مقدار شربت او از یک مثقال بود تا سه مثقال [379a] به حسب اختلاف امزجه و اسنان و 5 اوقات، چه صاحب مزاج بارد درسن بارد در وقت بارد از او بیشتر میتواند خوردن.

و ارسطاطالیس گفته اگر دو درهم از او با شراب بخورند باه را تقویت کند و نعوظ تمام آورد، و عصب جانب راست او اگر خشک کنند و بسایند و مقدار یک قیراط از او به آب نخود بجوشانند و صافی ms556 سازند و با دو استار روغن گاو خلط کرده بنوشند قوت باه را بغایت تقویت کند و گرده راگرم گرداند، و در مصر نفع قوت باه از او نیاید.

به فتح لام، لاک پشت بود، و سلاحف جمع او، و سلحفات به غیرها نیز آمده، ورواسی حکایت کرده سلحفیه مثل بلهنیة و غیلم نیز از نامهای او است، و این حیوان در بر بیضه مینهد و از بیضهآ او بچهای که حاصل میشود اگر به بحر میرود آن رالجاة میخوانند، و اگر در بر میماند آن را سلحفاة میگویند؛ و هردو قسم او بزرگ میشوند و به مرتبهای [که] یکی 15 از او بار شتری میشود، و اگر سلحفات ماده اطاعت سلحفات نر نکند و نخواهد که نربا او جماع کند، سلفحات نرگیاهی را در دهن گیرد تا به خاصیت آن گیاه ماده مطیع او گردد؛ و این گیاه را مردم نمی شناسند.

و سلحفات اگر بیضه نهاد همت خود را[3790] بر بیضهآ خود متوجه میسازد، و از دور دایما به او نگاه میکند تا وقتی که از تأثیر همت او از بیضه بچه بیرون میآید، و همچو مرغ 20 خانگی و سایر مرغان بیضه را در زیر خود مینهد زیرا که طبقهآ زیر او نیز چون طبقهآ بالا محکم است، و اگر بیضهای در زیر او باشد حرارتی از او [یه] بیضه نمی رسد بلکه احتمال دارد که از صلابت آن طبقه بیضه بشکند، و بچه حاصل نمیشود، و گاه باشد که سلحفات به

و سلحفات نردو ذکر دارد و ماده را دو فرج [است] همچون سقنقور، و عادت سلحفات مار خوردن است، و بعد از آنکه مار خورد صعتر بخورد تا سمیت او در او اثرنکند، ولاکی که بر پشت دارد سپر او است و با آن[380a] از ضرر مار در وقت صید او سالم میماند. 15حکم شرعی: و بغوی در حلال بودن گوشت سلحفات دو قول روایت کرده؛ و رافعی تصحیح حرمت آن کرده زیرا که از خبیثات است، و اکثر مأکول آن مار است؛ و ابن حزم جزم گفته سلحفات بری و بحری هر دو حلال است و بیضهآ او نیز حلال است زیرا که خدا عز و علا، فرموده: (کلوا مما فی الآزض حلالا طیبا)1، و همچنین فرموده: (و قد فصل لکم ما حرم علیکم)2، یعنی هر چه در زمین باشد بخورند آن را که حلال است و طیب و آنچه حرام است 5 تفصیل آن به شماگفته شده؛ و حرمت سلحفات در این تفصیل نیست، پس سلحفات حلال باشد، و بر این تقدیر بسیار چیزها حلال است مثل موش دشتی و سرطان و ملخ و ورل و ام حبین و جمیع مرغان بری و بحری.

و ابن عباس گفته منهی بود که محرم رخمه را بکشد، و اگرنکشد بر او جزا واجب است، و بر این تقدیر رخمه نیز حلال باشد. و ابن عطا گفته گوشت سلحفات مباح است. 20 الامثال: و در مثل میگویند:ابلد من سلحفاة، یعنی کم فهم تر از لاکپشت.

حکم طبی: و از جملهآ خواص او آن است که قزوینی گفته اگر سرما به ملکی ضرر رساند باید که در آن ملک سلحفاتی را بر ms558 زمین برپشت[380u] اندازند چنان که دست و پای آن به

و در خواص مجربه ابن علا مذکور است که زهرهآ سلحفات اگر با عسل خام که آتش ندیده باشد در چشم کشند، دفع نزول آب کند و بیاض چشم زایل گرداند و اشک را زایل گرداند، و رطوبت چشم را خشک سازد. و خون سلحفات و زهرهآ او و خون فیل به وزن برابر تریاق جمیع زهرهای کشنده باشد، و اگر خون سلحفات را خشک سازند و بر چراغی بمالند، 10 هرکس که آن چراغ را روشن سازد ضراط بسیار بیاختیار از او جدا شود؛ و پای راست او جهت نقرس طرف راست منفعت دارد، اگر بر خود بیاویزند و همچنین پای چپ[3812] او جهت نقرس جانب چپ نفع دارد.

و اسکندر گفته اگر پیه سلحفات بحری را با جاوشیر و کندش به وزن برابر خلط کنند و بسایند و به بول خر خمیر کنند و حبها از آن خمیر بسازند، هر یک به قدر نخودی آن حبها را 15 اگر در هر جایی که مرغان باشند بخور کنند مرغان بیهوش بیفتند، و هر که آن مرغان را بگیرد، اگر پای ایشان را به آب گرم بشوید باز به هوش آیند.

لای پشت دریایی بود، و نام آن لجأة ms559 بود؛ و جوهری گفته گمان عربان آن است که دختر جندی قلادهآ خود را بر پشت سلحفاتی نهاد، و آن سلحفات به دریارفت و آن دختر گفت: 20 یاقوم نزاف نزاف لم یبق فی البحر غیر غراف، و غراف جمع غرفه بود، و غرفة کفی آب بود؛ و پوست سلحفات را ذبل خوانند، و بعضی گفتهاند ذبل پوست سلحفات هندی بود، و از پوست آن شانه می سازند، و خاصیت این شانه آن است که اگر کسی موی خود را به آن شانه

و گویند پیغمبر صلی الله علیه و سلم را شانه از پوست سلحفات [381b] بود، و این به حقیقت استخوان است نه پوست، بلکه پوست سلحفات بر بالای گوشت در درون او است، و ذبل او را عاج نیز میخوانند و گویند که پیش فاطمه علیها السلام دو دست و رنجن از عاج بود نه از عاجی که دندان فیل باشد، زیرا که آن نجس بود پیش شافعی، اگرچه پیش حنفی طاهر است، بلکه از عاجی که از پشت لاکپشت بوده؛ و صاحب اختیارات بدیعی گفته سلحفات را به پارسی سنگپشت گویند و به شیرازی لاکپشت. 0حکم طبی: سنگپشت دریایی با شراب و پنیر مایهآ خرگوش و زیره جهت گزندگی جانوران بغایت سود است، و همچنین جهت کسی که ضفدع اجامی خورده باشد نافع است؛ و زهرهآ سنگپشت چون در بینی مصروع چکانند نافع بود، و چون لطوخ کنند خناق را سود دارد، و خون او جهت قلاع به کودکان بغایت نیکو است اگر بمالند، و اگر سنگ پشت دریایی را بسوزانند تا سفید گردد با روغن گاو سحق کنند و بر چیزی طلا ms560 کنند و آن چیز بر سرطان 15 ریش شده بنهند چرک آن پاک کند و گوشت بد آن بخورد و گوشت نیکو برویاند، و جراحت آن زایل گرداند، و دیگر عود نکند، و همچنین جهت ریشها نیکو است، و جهت سوختگی آتش بغایت[382] خوب است.

و شریف گوید سنگپشت سه قسم بود: قسمی نهری و قسمی بحری و قسمی بری؛ و سنگپشت بحری را اگر بکشند و هرچه در شکم او است بیرون آورند و او را بسوزانند و 20 خاکستر او با فلفل بیامیزند و با عسل بسرشند و به معلول ملعقهای از او بامداد و شبانگاه بدهند علت او زایل گردد؛ و ملعقه چهار مثقال بود، و چون خون سنگ پشت بحری به آرد جو و عسل بسرشند و به قدر فلفل از او حبها سازند، و مصروع هر روز به ناشتا بخورد [و] هر شبانگاه نافع بود؛ و خون او خوردن جهت کزاز و تشنج نافع باشد؛ و چون خون او با جند بیدستر حقنه کنند تشنج را بغایت نافع بود، و صاحب فلاحت گفته اگر در موضعی تگرگ

و ماسرجویه گفته: اگرلاک پشت را بپزند و کودکان فتق دار در آب بنشینند فتق ایشان زایل گردد؛ و این مؤلف گفته بیضهآ وی چون با شیر مادر حل کنند و به خورد کودکان دهند درد زهار ایشان زایل گردد، و همچنین جهت درد خصیهآ ایشان نافع است؛ و اگر با روغن 5 بجوشاند و بمالند همین عمل کند و مجرب است.[3820]

و شیخ بوعلی در قانون گفته: خون سلحفات بری جهت مصروع نافع است و زهرهآ او جهت قلاع نافع باشد، و اگر زهرهآ او در هر دو سوراخ بینی مصروع بچکانند نافع باشد، و زهرهآ او جهت خناق ms561 خوب است اگر بمالند؛ و خون سلحفات بری با پنیر مایه جهت گزیدن جانوران و جهت کسی که بتوعات خورده باشد نافع است.

به کسر سین بچهآ کبک بود، و سلف مفرد او است مثل صرد و صردان، و سلفه جهت مادهآ سلف نشنیدهاند، چنان که ابو عمر گفته. اگر سلفه و سلفان گفتندی هم چنان که سلکه و سلکان میگویند نیکو بودی.

به کسر سین گرگ است، و سلقه ماده گرگ بود، و زن مسلطهآ بدزبان را سلقه نیز گویند، واز این است آنکه در قرآن است: «سلقوکم بالسنة حذاد»1، این بسطوا السنتهم فیکم، یعنی زبان در شما دراز کنند؛ و سالقه زنی را گویند که در وقت مصیبت آواز بلند کرده باشد.

بچهآ قطابود، و بعضی گفتهاند بچهآ کبک باشد، و سلکه مادهآ او است، و سلکان جمع او؛ و 20 بعضی گفتهاند سلکانه واحد او است.

الامثال: عربان در دویدن مثل به سلیک بن سلکه میزنند، و او مردی بنی تمیمی بوده از بنی سعد، نیکو میدویده، و سلکه مادر او است، و سلکه سیاه[383a] بوده، و او را سلیک المقانب می گفته، چنانکه در شعر است: 0مرغی سفید مثل سمانی، سلوة واحد او است، و عسل رانیز سلوی گویند، و خالد بن زهیر [الهذلی] گفته: یعنی سوگند به خدا خوردیم که شما پیش ما از عسل شیرین ترید که به انگشت آن را به دهان 15 می رسانند. و زجاج گفته خالد غلط گفته، سلوی عسل نیست بلکه مرغی است؛ و قزوینی و ابن بیطار گفتهاند: سلوی سمانی است؛ و دیگران گفتهاند سلوی شبیه به سمانی است؛ و اخفش گفته: مفرد سلوی نشنیدهایم، و ظاهرا که سلوی از قبیل دفلی بود که بر واحد و جمع اطلاق کنند؛ و این مرغی بود که در تمام عمر در درون دریا میباشد؛ و اگر باز درد جگر پیدا کند سلوی را طلب کند و جگر او ms562 بخورد شفا یابد. و سلوی همان است که در قرآن است، قال 20 الله تعالی: (و آنزلنا علیکم المن والسلوی»1، وبعضی گفتهاند: سلوی کوشت است، وچون گوشت سبب تسلی نفس است آن را سلوی نام کرده [3830] اند، و پیغمبر فرموده اگر

و علما در معنی این حدیث گفتهاند چون خدای تعالی بر بنی اسرائیل من و سلوی فرستاد ایشان را نهی از ذخیره کردن این هر دو نعمت فرمود، و ایشان منهی نشدند، هر دو نعمت را ذخیره کردند، لاجرم این دو ذخیره متغیر و متعفن شد و این حال مستمر شد. اگرکسی گوید ه تغیر گوشت تازه ذخیره از آن است که هوا آن را متغیر میسازد، زیرا که رطوبتی دارد و حرارت هوا [و] رطوبت آن را متعفن میسازد؛ و ذخیرهآ بنی اسرائیل را دخلی در تغیر آن نیست. فقیر میگوید که معنی حدیث آن است که اگر بنی اسرائیل نمیبودندی و آن ذخیره نمیکردندی دایم الابد گوشت از آسمان میآمد و کسی را احتیاج به ذخیره نمیشد؛ پس هیچ گوشت متغیر نمیگشت زیرا که ذخیره نمیکردند بلکه تازه میخوردند؛ و چون ذخیره 1 نمی کردند متغیر نمیشد. روایت کرده ابن ماجه که پیغمبر علیه السلام فرموده بهترین گوشت [گوشت] پشت بهترین است؛ و همچنین روایت کرده که پیغمبر علیه السلام فرموده سید طعامهای اهل دنیا گوشت است، و سید طعامهای اهل جنت نیز آن است. و هم [384a] او روایت کرده که هرگز گوشت به هدیه جهت پیغمبر نیاوردهاند که او قبول نفرموده باشد؛ و هرگز او را به گوشت دعوت نکردهاند که آن دعوت را قبول نکرده باشد.

حکم شرعی: گوشت سلوی حلال است به اجماع امت.

حکم طبی: از جملهآ خواص او آن است که اگر چشم او را بر صاحب رمد بیاویزند ms563 شفا یابد؛ و اگر به چشم او اکتحال کنند درد جگر زایل گردد، و این به خاصیت خواهد بود؛ و زهرهآ او با زعفران اگر بر بهق سیاه طلا کنند زایل گردد. و سرگین او خشک کرده ساییده اگر بر جراحتهای کهنه که آکله در آن افتاده باشد بریزند زایل گردد؛ و اگر سر او در برج کبوتران دفن 20 کنند گزندهها در آن برج نیایند و از آنجا بگریزند، و اگر کسی چشم سلوی را در پوست سگ بسته با خود نگاه دارد، غضب او کم گردد، و اگر در جایی چشم او بخور کنند ارضه از آنجا بگریزد، و اگر چشم او را در آب حل کنند و آن آب را به چراغی که به زیت روشن باشد بریزند مردم آن مجلس از یکدیگر بترسند و از یکدیگر بگریزند.

پیش صاحب اختیارات همان سلوی بود، و دمیری گفته مرغی معروف است و سمانی به تشدید نمیگویند و سمانیات جمع او بود؛ و او را قتیل الرعد خوانند زیرا که از آواز رعد میمیرد؛ و امری که در او عجب است آن است که در تمام زمستان هیچ آواز نمیکند، و چون 4 بهار[384b] میشود آواز میکند؛ و بیش غذای او است، و بیش زهری کشنده بود. بوعلی فرموده بسیار گوشت او خوردن موجب تمدد و تشنج بود، و دمیری گفته سمانی از مرغانی بود که آنها را قواطع خوانند، و قواطع مرغانی باشند که آدمیان ندانند که ایشان از کجا میآیند؛ و بعضی گفتهاند سمانی از دریا میآید زیرا که مردم میبینند که یکی از ایشان بر روی دریا می پرد، و یک بال او در او فرو رفته میباشد، و یک بال دیگر چون بادبان کشتی گشاده و اهل 10 مصر بسیار سمانی را دوست میدارند و به بهایی گرانش میخرند.

حکم شرعی: خوردن او به اجماع حلال است.

حکم طبی: مزاج گوشت او میان ms564 مزاج گوشت مرغ خانگی و گوشت کبک است، زیرا که در گرمی همچو کبک نیست بلکه مزاج او به مزاج مرغ مایلتر است، و گوشت او جید الکیموس بود یعنی خلط نیکو از او حاصل میشود، و گوشت او سنگ مثانه و سنگ گرده را 15 میشکند، و ادرار بول میکند، و اگر خون او در گوش تقطیر کنند دردگوش ساکن گردد، و اگر مردم سخت دل گوشت آن دایم بخورند، دل ایشان نرم گردد؛ و میگویند این خاصیت در دل او است نه در گوشت او؛ و صاحب اختیارات گفته اگر مصروع زهرهآ او را لعق کند منفعت بیابد؛ و طبیعت سمانی گرم و خشک بود، و خوردن او مفاصل سرد را سود دارد، و سمانی چون خربق[385a] بسیار میخورد، اگر گوشت او را کسی بسیار بخورد به مرتبهای شود که 20 تمدد و تشنج پیداکند، چنان که شیخ بوعلی فرموده که باید که گوشت او را به سرکه و گشنیز پخته ساخته بنوشند.

خر ماده بود که پشت او دراز باشد، [و جمع آن سماحج است] و اسب مادة درازیشت را نیز سمحج گویند؛ و خرنر و اسب نر را سمحج نگویند.

به کسر سین [و اسکان میم]، بچهآ گرگ بود که از کفتار حاصل شده باشد، و سمع از جملهآ سباع بود، و قوت کفتار و دویدن سگ دارد، و میگویند در تگ و دو بر باد سبقت میگیرد؛ و میگویند که همچو مار هرگز بیمار نمیشود، و هرگزاز بیماری بر جای خود نمیمیرد، بلکه مردن او به آنست که کسی او را بکشد. و جوهری گفته السمع الازل کالذیب الآزسح و کل 5 ذیب ارزسح، یعنی آزسح گرگی است که گوشت ران او کم باشد، و این صفت لازم گرگ است همچنان که عرج یعنی لنگی لازم کفتار است؛ و بعضی شعرا گفتهاند:

شعر

الطرف أبلج واضحا ا غر طویل الباع أشمع من سمع ms565

و می گویند جستنهای سمع بیشتر از بیست و سی گز میباشد.

حکم شرعی: گوشت او حرام است، و اختلاف کردهاند در آنکه محرم اگر او را بکشد براو جزا هست یا نه، همچنان که اختلاف کردهاند در بچهآ خر [وحشی و] اهلی و خرگوش، و ابن العاص گفته بر محرم جزا در قتل او نیست و مبالغه در این قول کرده؛ و مذهب[3850] شافعی این است که بر محرم حرام است کشتن آن، واگر آن را بکشد جزابر او واجب است.

مثل: و در مثل میگویند:آشمع من سمع، یعنی شنواتراز سمع، و میگویند اشمع من سفع 15 الازل.

به فتح، جمع سمامه بود، و آن نوعی مرغ است که بیضه نمینهد همچو خطاف، وبعضی گفتهاند سنونو بود و ذکر او خواهد آمد.

مثل: و در مثل میگویند: کلفتنی بیض السمایم یعنی مرا تکلیف کردی که بیضهآ سمائم 20 بیاورم، یعنی تکلیف محال کردی، زیرا که سمائم را بیضه نمیباشد؛ و کلفتنی بیض السماسم نیز میگویند، و سماسم جمع سمسمه بود، و سمسمه مورچه بود، و معنی این مثل این است که مرا تکلیف چیزی عزیز الوجود کردی زیرا که بیضهآ مورچه کم یاب است بلکه نایاب.

ماهی باشد و از جملهآ مخلوقاتی بود که در آب زندگانی کنند و سمکه واحد او است، 20 اسماک و سموک جمع او. و سمک انواع بسیار است و هر نوعی را اسمی خاص بود، و در حدیث جردان گذشت که پیغمبر علیه السلام فرموده که خدای تعالی هزار امت مخلوقات آفریده، ششصد امت از این هزار در دریا است، و چهار صد از او در صحرا [3865] و بعضی

و در حیات حیوان سراین استنشاق گفته که ما و سایر حیوانات از عالم آب و زمین و هواییم 5 از این جهت احتیاج به هواداریم، و ماهی از عالم سما و زمین است، و چون هوا را در خلق او دخلی نیست از این جهت احتیاج به آن ms567 ندارد، و بلکه اگر هوابر او بگذرد بمیرد؛ و این سخن پسند فقیر نیست، چرا که جمیع حیوانات با آدمی در ترکب از عناصر اربعه شریکاند و تفاوت در قلت و کثرت بعضی عناصراست بر بعضی و همه در این شریکاند که عنصر خاک بر ایشان غالب است و جمیع ماهیان حرص و شره دارند و بسیار خواراند. با آنکه مزاج ایشان 10 بارد است و معدهآ ایشان سرد است به قیاس به معدهآ آدمی و معدهآ ماهی نزدیک به دهان او است، زیرا که ماهی را گردن نیست و از این جهت آواز ندارد، و نیزاز برای آنکه هوادر درون [387a] ایشان نمی رود، ایشان بر آواز کردن قادر نیستند زیرا که آواز ندارند.

و میگویند که ماهی شش ندارد هم چنان که اسب سپرز ندارد و شتر را زهره نیست و شترمرغ را مغزنیست؛ و ماهیان کوچک از ترس ماهیان بزرگ از دریا می گریزند و به جوها 15 میروند یا از دریا به جایی میروند که آب در او کم باشد تا ماهی بزرگ به آنجانتواند آمد، و ماهی سریع الحرکت بود زیرا که قوت محرکهآ ارادیهآ او در مسلکی واحد سلوک می کند. و در اعضای مختلفه متفرق نمیگردد، و از این جهت مار نیز سریع الحرکت بود. و ماهی گاهی متولد شود از ماهی دیگر به جمعیت نر و ماده، و گاهی از گل یا از ریگ متولد میشود، و بیشتر آن است که از عفونات آب متولد میشود؛ و بیضهآ ماهی سفیدی ندارد بلکه تمام بیضهآ 20 آن یک رنگ دارد؛ و جاحظ گفته: ماهی بعضی قواطع باشند و بعضی اوابد و قواطع ماهیانی باشند که در بعضی از فصول سال پیدا شوند، و در بعضی دیگر غایب گردند؛ و اوابد آنکه در همه فصول سال پیدا شوند.

و ابوعتاب گفته ماهی آب شیرین زبان و دماغ دارده و ماهی آب شور زیان ودماغ ms568 ندارده و

و در کتاب تحفة الالباب [از ابوحامد اندلسی غرناطی] مذکوراست که در دریای روم ماهی 20 بود به مقدار یک گزو آن را تلب خوانند، و اگر آن را صید کنند دایم حرکت کند و نمیرد، و اگر او را پاره پاره کنند هر پارهآ او دایم حرکت کند، و اگر پارهای از او بر بالای اخگر آتش بنهند از آن اخگر بجهد؛ و گاه باشد که بر روی مردم خورد، و اگرپارهای از آن در دیگی بنهند و سر آن دیگ به سنگی بپوشند تا از آن دیگ بیرون نتواند جستن، دایم در درون آن دیگ حرکت کند و تا پخته نگردد نمیرداگر چه آن را هزار پاره کنند، و [امام]احمد در زهد از نوف بکالی روایت

حکم شرعی: جمیع انواع ماهی حلال است بی آنکه او را ذبح کنند مگر آن ماهی که ms570 به 10 ضربهای یا به سقطهای یا به ضرب صیاد یا به حبس آب در موضعی یا از بیماری بمیرد که این اقسام مردههای ماهی حرام است، و آن ماهی که او را صید کنند و بعد از صید و مفارقت آب بمیرد حلال است زیرا که پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرموده که دو مرده و دو خون بر ما حلال است. اما دو مرده: یکی مردهآ ملخ بود و یکی مردهآ ماهی؛ و امادوخون: یکی جگراست و یکی سپرز است زیرا که این دو عضو به حقیقت دو خوناند که بسته شدهاند، و اجماع 15 مسلمانان بر آن است که مردهآ ماهی حلال است اگر چه صیاد مجوسی بود، زیرا که حسن بصری رضی الله عنه گفته هفتاد صحابی[389a] دیدم که همه ماهی ای که صید مجوسی بود میخوردند و هیچ در خاطر ایشان چیزی خلجان نمیکرد، و این حکم در ماهی به حسب اجماع است؛ وامام مالک در ملخ خلاف کرده.

و حلال نیست که ماهی زنده را پاره پاره کنند زیرا که در این کار تعذیب و آزار حیوانی 20 است بی فایده، و همچنین حرام است که ماهی زنده را در روغن زیت و غیره بریان کنند چنان که ابوحامد فرموده و امام نووی گفته این حکم ابوحامد متضرع است بر آنکه اختیار کرده که حرام است که ماهی زنده را به گلو فروبرند، و حال آنکه این حرام نیست بلکه مباح است، و سخن امام نووی وجهی ندارد چراکه از ابتلاع ماهی زنده لازم نمی آید جواز قلی آن زنده در

و رافعی گفته ماهی کوچک را اگر شکم بشکافند و آنچه در او است بیرون [3890] بیاورند در جواز خوردن آن دو و جه است: وجهی آنکه جایز است، و وجهی دیگر آنکه جایز نیست؛ و در وجه اول مسامحه و یسری هست، و از این جهت آن وجه اوجه است بقوله تعالی: (یرید الله بکم الیسر ولایرید بکم العسر)1، و رجیع ماهی طاهر است واختیار قفال این 15 است، و اختلاف کردهاند علما در طهارت رجیع حیوانات بحری غیر ماهی؛ و همچنین اختلاف کردهاند در حل و حرمت حیوانات بحری. بعضی گفتهاند هر حیوان دریایی حلال است اگر چه به صورت آدمی باشد غیر وزغ که آن حلال نیست، و بعضی گفتهاند حیوان دریایی حلال است مگر آن حیوان که به صورت سگ یا خوک یا وزغ باشد؛ و بعضی گفتهاند هر حیوان که در بربه ذبح حلال است مثل آن در بحر به غیر ذبح حلال است؛ و بعضی گفتهاند 15 ذبح آن واجب است، و براین تقدیر سگ و خوک و خر دریایی حرام باشند؛ و مذهب مفتی به شافعی آن است که جمیع حیوانات بحری حلال است مگر سرطان و ضفدع و تمساح، و اگر کسی سوگند خورد که گوشت نخورد و اگر گوشت ماهی بخورد حانث نمیگردد زیرا که مفهوم گوشت به حسب عرف شامل گوشت ماهی نیست، اگر چه به حسب حقیقت شامل است؛ و در قرآن اطلاق گوشت بر او هست همچنان که مفهوم سراج به حسب[390a] عرف 20 شامل نور شمس نیست، اگر چه نور شمس را خدا عز و علا در قرآن سراج گفته، و همچنین اگرکسی سوگند خورد که بر بساط ننشیند، و بر زمین بنشیند حانث نمیشود، ms572 اگر چه زمین بساط است به حکم قرآنی.

و همچنین علما اختلاف کردهاند در آنکه هر حیوان بحری را سمک گفتن جایز است یا

حکم طبی: از جملهآ خواص ماهی آن است که اگر مستی ماهی را ببوید مستی او زایل گردد، و ابن سینا گفته: گوشت ماهی جهت نزول آب [چشم] خوب است؛ و اگر با عسل بخورند چشم را تیز گرداند ونور او بیفزاید. و گفتهاند گوشت ماهی مقوی باه است، واگر زهرهآ ماهی را بنوشند خفقان را سود دارد؛ و اگر زهرهآ او در گلوی مستان بدمند هشیار گردند. و محمد بن زکریا گفته گوشت ماهی گرم با پیاز خوردن مقوی باه است، و زهرهآ[3900] ماهی 10 جهت نزول آب نیکو است، و اگر به زهرهآ او زهرهآ لاک پشت به قلم آهنین بر کاغذی حرفی چند نویسند در شب به چشم همچو طلا نماید.

و در اختیارات بدیعی مذکور است که طبیعت گوشت ماهی سرد و تر بود، و از معده دیر گذرد؛ و شوربای ماهی خوردن گزندگی مار و سگ دیوانه را سود دارد، و گوشت ماهی بسیار خوردن مورث بلغم بود و شبکوری آورد؛ و کسی که عرق کند اگر گوشت او بسیار بخورد 15 فربه گردد؛ و مواظبت برگوشت او مورث برص است زیرا که خلط او بلغمی است و لزوجت بسیار دارد، و دافع مضرت ms573 ماهی، مثلث بود یا شراب کهنه؛ و گفتهاند عسل مصلح او است، ولیکن در تبریز ماهیای بود که گوشت آن با عسل خوردن زیان دارد؛ و ماهی ای که در محل نمناک شده باشد، و خوردن آن زهر ضرردارد؛ و سرماهی شوری که آن راسمارین گوینداگر سوخته بر موضع گزندگی سگ دیوانه و عقرب بنهند نافع باشد، و سمکه صید او در شام 20 میباشد، و آن مثل ورل کوچک بود، و آن را در زمان بهار صید کنند، و چندان که زنده باشد نر او از ماده ممتاز باشد، و چون سمکهآ صید را خشک سازند و نیم درم از او ساییده در آب بریزند و بیاشامند[391a] نعوظ تمام آورد، و اگر با طعام نیز بخورند شاید؛ و بهتر آن است که آن را بر زردهآ تخم مرغ نیم برشت بریزند و بنوشند.

به فتح سین و میم و نون [ساکن] بعد از میم و دال مهمله سمندراست؛ و جوهری گفته آن را سندل نیز گفته[اند]. و ابن خلکان سمند به غیر لام گفته، و این مرغی بود که در بلاد چین و هند میباشد، و بیش در بلاد هلاهل غذای مردم است، و در غیر آن بلاد زهر است. و از عجایب سمندل آن است که آن در آتش میزید همچو ماهی در آب؛ و اگر پوست او چرگن گردد به آتش پاک شودنه به آب. و بعضی گفتهاند سمندل مرغی بود در چین که در آتش بیضه نهد و در آتش زید، و از پر او مندیلها و کمرها میسازند و به بلاد شام میآورند، اگر آن کمریا مندیل چرگن گردد در آتش اندازند پاک شود و نسوزد.

و ابن خلکان گفته وصلهای از مندیل پوست سمندل دیدم و آن را به زیت چرب میکردند 10 و در آتش میانداختند. شعله در او میگرفت و زیت او سوخته میشد و مندیل سوخته نمیشد؛ و از ms574 اثر زیت پاک میشد. و شیخ دمیری گفته یک و صلهآ سمندل به قدر یک گز پیش صلاح الدین صاحب حلب دیدم و آن را در آتش میانداختند نمیسوخت و از چرک پاک میگشت. و قزوینی[3918] گفته سمندل نوعی از انواع موش بود و در آتش نسوزد.

خواص طبی: اگر کسی دانگی از زهرهآ سمندل به آب نخود بجوشاند و به شیر تازه بنوشد 15 جهت زهرهای کشنده سود دارد و دماغ او را اگر با سرمه در چشم کشند نزول آب را زایل کند و حدقه را از همهآ دردها سود دارد، و خون او اگر بر وضح بمالند رنگ او تغییر کند؛ و هر که وصلهای از دل او به گلو فرو برد هرگز سخنی که شنید فراموش نکند؛ و زهرهآ او بر هر عضو که بمالند مواز او بروید به مرتبهای که اگر برکف دست نیز بمالند موازاو بروید، و اگر زهرهآ او بر بدن بمالند آتش در او اثر نکند.

به فتح سین و میم مشدد مضموم بر وزن سفود و کلوب حیوانی بود شبیه گربه، و بعضی گفته[اند] نمس بود؛ و عبداللطیف بغدادی گفته هیچ حیوان به جرأت و دلیری سمورنیست، و چنانکه او بر آدمی جرأت میکند به هیچ حیوان نمیکند، و آدمی آن را به حیله میتواند

و پوستین سمور گرم است و سبک و خوشبو، و از ms575 لباس ملوک است؛ و مجاهد گفته: شعبی را دیدم که قبایی سمور پوشیده بود. و گوشت سمور حلال است زیرا که از خبیثات نیست، و خبیثات را نمیخورند.

طفلان مناند چون سمندر وابسته حیاتشان به آذر

و غالبا که سمندل است.

قزوینی گفته این حیوانی بود شبیه به فیل ولیکن از فیل کوچک تربود، و ازگاو بزرگتر. و 15 میگویند بچهآ او از فرج مادر سر بیرون میآورد و از زمین علف میخورد تا وقتی که قوتی پیدا می کند. بعد از آن از فرج مادر بیرون می آید، و چون از شکم مادر بیرون می آید در زمان از مادر میگریزد از ترس آنکه مادر او را نلیسد، زیرا که زبان مادر او چون خار ناهموار است، و. بدن بچه به آن جراحت میشود، و اگر مادر به او میرسد او را میلیسد به مرتبهای که گوشت بر استخوان او نمیماند. و در بلاد هند این حیوان بسیار است.

[حکم]: وگوشت او چون گوشت فیل حرام است.

حیوانی بود چون موش دشتی که آن را یربوع خوانند، و از موش خانگی بزرگ تراست، و از پوست او پوستین سازند[3926] و اکابر در فصل بهار پوشند؛ و سنجاب حیلهآ بسیار دارد و چون آدمی را ببیند بر بالای درخت بزرگ برود و در آنجا مأوا گیرد، و از برگ او قوت خود 5 سازد؛ و در بلاد صقالبه و ترک بسیاراست؛ و مزاج او گرم و تر بود؛ و بهترین پوستین سنجاب آن است که ازرق باشد و چه نیکو گفته:

شعر

کلما آزرق لون جلدی من البز د تخیلت انه سنجاب

گر ز سرما بدن کبود شود من تخیل کنم که سنجاب است 0حکم شرعی: گوشت سنجاب حلال است زیرا که از جملهآ طیبات است؛ و قاضی حنبلی گفته که حرام است و دلیل او آن است که مار را میخورد؛ و جمهور بر ایناند که آن ms576 به یربوع میماند؛ و هرگاه که تردد باشد در اباحت و تحریم جانب اباحت غالب گردد؛ زیرا که اباحت اصل است؛ و اگر سنجاب را سر به طریق شرع ببرند جایز باشد که از پوست او پوستین سازند؛ و اگر گلوی او بگیرند و از پوست او بعد از دباغت پوستین سازند موی او پاک نگردد و 15 نماز به آن جایز نباشد بر مذهب اصح شافعی، زیرا که موی مرده به دباغت پاک نمیشود. و بعضی گفتهاند موبه تبعیتت پوست پاک میشود، و این قول نیز از شافعی مروی است، و این قول را بسیار علما تصحیح کردهاند زیرا که در زمان امیرالمؤمنین پوستهای [393a] عجم را صحابه قسمت کردهاند و مقرر بوده که زکوة آن حیوانات شرعی نبوده زیرا که عجمان در آن زمان مجوسی بودهاند، و دباغت آن پوستها نیز با دباغت ایشان بوده. 20وابوالخیر [مرثد بن عبدالله البرنی] گفته: پوستینی در دوش ابی و عله دیدم. دست خود بر او مالیدم. ابووعله گفت: چرا دست را به این میمالی مگر گمان نجاست به این داری؟ این گمان مبر که من از عبدالله بن عباس رضی الله عنه پرسیدم و به اوگفتم: ما در دیار مغرب میباشیم و در آنجا گبر ترسا و مجوس هستند، و گوسفندی کشته میآورند و ما گوشت آن نمیخوریم، و مشکهای روغن میآورند و دباغت آن مشکها ایشان کرده. پس ابن عباس 25 گفت: من از رسول صلی الله علیه و سلم پرسیدم فرمود که دباغت ایشان پاککننده است.

حکم طبی: از جملهآ خواص سنجاب آن است که گوشت او دوای دیوانگی است و صاحب امراض سوداویه اگر گوشت آن بخورد از آن مرضها شفا یابد؛ و پوستین سنجاب حرارت کمتر دارد زیرا که مزاج آن حیوان تراست زیرا که بسیار میوه خوار است، و پوستین سنجاب مناسب جوانان و گرم مزاجان باشد، و در فصل بهار مناسب پیران نیز ms577 بود.

سمندل بود، و ذکر او گذشت، و لقب عمرو بن قیس مکی سندل بود، و حدیث او متروک 10 بود، و دو حدیث ضعیف او در سن ابن ماجه مذکور است.

گربه بود و سنانیر جمع او است؛ و گربه حیوانی است که بسیار به آدمی الفت میگیرد و تواضع بسیار نماید. خدای تعالی او را در کشتی نوح علیه السلام از برای دفع موش از عطسهآ شیر آفریده؛ و کنیت او ابوخداش و ابوغزوان و ابوالهیثم و ابوشماخ بود؛ و کنیت گربهآ ماده 15 ام شماخ بود؛ و او را نامهای بسیار است. و گویند که اعرابی[ای] گربهای را [صید] کرد و نمی دانست که چیست. کسی به او رسید و گفت: این هره چیست؟ و دیگری که به او رسید و گفت: این سنور چیست؟ و دیگری به او گفت: این قط چیست؟ و دیگری گفت: این ضیئون چیست؟ و دیگری گفت: این خیدع چیست؟ اعرابی چون این نامهای بسیار [از] او شنید، با خود گفت: این حیوانی خوب است، این را به بازار بردن باید و به بهای بسیار میباید 20

و ابوهریره روایت کند که پیغمبر علیه السلام به خانهآ یکی از انصار میرفت و به خانهآ انصاری دیگر که همسایهآ او بود نمیرفت. آن انصاری دیگر از سبب این پرسید. پیغمبر علیه السلام فرمود که در خانهآ تو سگی هست. انصاری گفت: در خانهآ من گربهای هست. پیغمبر فرمود گربه سبع است؛ و شریحه غفاری که مصاحب پیغمبر علیه السلام بود گفت پیغمبر علیه السلام فرمود دو کس [از نرینه] بعد از همه محشور گردند و از پس کوهی بیرون ms578 آیند. و به جایی که جای مردم بود بیایند و مردم را آنجا نیابند و در آنجا همه وحوش را ببینند با 15 یکدیگر بگویند مردم در خانههای خوداند، چون به خانههای ایشان بیایند در خانههای ایشان به جای ایشان روباهی چند و گربهای چند ببینند که بر فرشهای ایشان خسبیدهاند. با یکدیگر بگویند که مردم در بازاراند چون به بازار آیند در بازار نیز کسی نبینند. بعد از آن رو به جانب مدینه کنند. چون به مدینه درآیند دو ملک باشند. آن دو ملک پای ایشان را بگیرند، و ایشان را بر زمین بکشند تا به زمین محشر برند. و میگویند که رکنالدوله را گربهای بوده که به مجلس او می آمده و بیرون نیز میرفته. هرکس را که به رکن الدوله حاجتی میبود، بر کاغذی مقصود خود مینوشته و آن را در گردن [394] گربه میبسته. گربه چون پیش رکنالدوله میآمده، رکن [الدوله] نیز جواب آن رقعه مینوشته و در گردن گربه میبسته، و گربه آن را به صاحب رقعه میرسانیده.

و قصهآ حاصل شدن گربه از عطسهآ شیر در باب همزه در اسد گذشت؛ و در آخر زمستان 20 شهوت سفاد بر گربه غالب میگردد و ازالم حدت مادهآ شهوت فریاد میکند، و چون تمام ماده از بدن او به سفاد بیرون میآید ترک فریاد میکند، و گربهآ ماده اگر گسنه میشود بچههای خود را میخورد؛ و میگویند از بسیاری دوستی ایشان را میخورد، و میگویند که نر بچهها را میخورد و ماده از ترس نربچهها را از جایی به جایی دیگر میبرد. و گربه سرگین خود را به زیر خاک میکند تا موش بوی آن نشنود و از بوی آن نگریزد. و در عجم میگویند که گربه را

و اگر گربه طعامی از خانه بدزدد در زمان بگریزد زیرا که میداند که مردم خانه او را به جهت دزدی طعام ادب تمام خواهند کرد، و اگر مردم خانه گربه را به گناهی که [395a] کرده 5 باشد از پیش خود برانند، گربه باز آید و به ایشان دردمندی و نیازمندی نماید و خود را به ایشان بمالد، زیرا که میداند که تملق و تواضع او سبب عفو و احسان ایشان به او میشود. و فیل از گربه میگریزد و میگویند لشکری هندی که با خود فیل بسیار داشتند، فیلان ایشان از گربهای گریختند، و ایشان نیز از دشمنان به واسطهآ گریختن فیلان گریختند.

و گربه سه قسم است: قسمی اهلی، و قسمی وحشی، و قسمی گربهآ زباد؛ و هر یک را 10 دندانی بود مثل ناب؛ و گربه به آدمی مناسبت دارد به واسطهآ آنکه گربه چون آدمی عطسه میکند و تمطی و تثاوب نیز دارد؛ و چیزی به دست خود میگیرد. و گربه در سالی دوبار آبستن میشود، و زمان آبستنی گربه پنجاه روز است؛ و گربهآ و حشی از گربهآ اهلی بزرگتر است. و جاحظ گفته، علما گفتهاند: تربیت گربه و نگاه داشتن او در خانه مستحب است؛ و قزوینی گفته بعضی گربهها را بالها بود مثل بالهای شبپره، و بال آن گربهها از طرف دم ایشان 15 تا به گوش ایشان کشیده است؛ و این گربهها کم کسی دیدهاست و اگراین سخن ضعیف باشد گربهآ بال دار از گربهآ وحشی خواهد بود. و مجاهد گفته مردی با دیگری مخاصمه در شأن گربهای کردند پیش شریح قاضی. شریح به آن مرد گفت: گواهی[3950] داری که این گربه از آن توست؟ آن مرد گفت: گواهی نمییابم به جهت گربهای که در خانهآ من زاییده شد. ms580 شریح گفت: اذهبا به الی أمه فان استقرت واستمرث و درت فهو سنورک وان هی اقشعرت و ازبأرت 20 وهربت فلیس بسنورک.

[حکم شرعی]: و گوشت گربهآ وحشی و اهلی نیز حرام است زیرا که در حدیث گذشت که گربه از جملهآ سباع است؛ و بیهقی از ابی دردا روایت کرده که پیغمبر علیه السلام نهی فرموده از خوردن گوشت گربه، واز خوردن بهای گربه، و بعضی گفتهاند نهی از بهای گربهآ

و مشهور است که هرموز را زنی از بهای گربه ساخته است، زیرا که گربهای داشته، وتاجری آن گربه را به شهری برده که در آنجا موش بسیار بوده و گربه نبوده. پادشاه آن شهر چون گربه را دیده به بهای گران او را خریده؛ و یک کشتی پر اجناس فاخره در بهای آن داده، و تاجر چون بهای آن گربه به زن رسانیده، زن از آن بها هرموز ساخته؛ و از این جهت396a1] او را هرموزنام کردهاند چه زن موزنام داشته، و گربه هر نام او است، یعنی هرموز.

و از [امام] احمد حنبل روایت کنند که گوشت گربهآ وحشی چون گوشت روباه حلال 10 است، و اما گوشت گربهآ اهلی حرام است، و مالک و ابو حنیفه نیز بر ایناند.

امثال: و در مثل میگویند: اثقف من السنور، یعنی فلان ربایندهتر از گربه است، و میگویند: فلان کسنور عبدالله، یعنی فلان همچو گربهآ عبدالله است، این مثل جهت کسی میزنند که هر چند که عمر او بیشتر گردد عقل او کمتر شود، و این مثل بشار بن برد اعمی گفته:

کمنور عبدالله بیع بدزهم صغیرا فلما شب بیع ms581 بقیزاط و این مثل نو پیدا شده و در کلام قدماء اعراب نیست، و ابن خلکان گفته هر چند تفحص کردم خبر و اثر گربهآ عبدالله در کتب ندیدم، ولیکن در کلام فرزدق اصل این مثل دیدم: رأیت الناس یزدادون یوما و یوما فی الجمیل و انت تنقص

کمثل الهر فی صغر یغالی به حتی اذا ما شب یرخص و این مثل در شأن مطلق گربه است و خصوصیتی به گربهآ عبدالله ندارد ولیکن بشار از قول فرزدق گرفته و مثل به گربهآ عبدالله زده.

الخواص: از جملهآ خواص گربهآ اهلی آن است که اگر کسی گوشت گربهآ سیاه اهلی بخورد

و ارسطاطالیس گفته: اگر خون گربهآ سیاه را خشک سازند و دیوانه را به آن سعوط کنند جنون او زایل گردد؛ و هم ارسطو گفته اگر کسی گربهآ بهیمه را بگیرد و شکم او در حالت 20 حیات او بشکافند و زهرهآ او را از شکم بیرون آورد با زهرهآ کبک مخلوط سازد و از هر دو کحلی بسازد و در چشم کشد اگرچه آن کس صد و سی ساله بود چشم او در غایت بینایی بیند به مرتبهای که هر چه در قعر دریا است ببیند؛ و هر چه کسی دزدیده باشد ببیند که دزد آن چیز راکجانهاده باشد. و اگر چشم خود بشوید این بینایی از او زایل گردد. و جالینوس گفته دماغ

و اما خواص: گربهآ بری آن است که مغز او جهت درد گرده نیکو است و عسرالبول را سودمند است، اگر آن را به آب جرجیر بگدازند و به آتش گرم سازند و به ناشتا در حمام بنوشند؛ و اگر زنی فرج خود را به دماغ او بخور کند منی مرد از فرج او تمام بیرون آید؛ و 5 صاحب اختیارات گفته آن پوستین که از پوست گربهآ هندی بود بغایت گرم و خشک بود مثل پوستین روباه؛ و شریف گوید؛ چون وی را همچنان بسوزانند در دیگی که به گل حکمت گرفته باشند تا به مرتبهآ خاکستر گردد و خاکسترش را به سرکه خلط کنند و به پر مرغ بر شقاق که در میان انگشتان دست و پا بود طلا کنند، آن شقاق زایل گردد؛ و غافقی گوید گوشت گربه گرم و تربود و علت بواسیر را سود دارد و گرده راگرم سازد و درد پشت را زایل گرداند.

و اما گربهآ زباد همچو گربهآ اهلی بود لیکن جثهآ او بزرگتر باشد و دم او درازتر و پوست او به سیاهی مایلتر، و بسیار باشد که چون پوست پلنگ رنگرنگ بود، و آن را از بلاد حبشه و هند و سند آورند؛ و زباد [را] رطوبتی بود که در حوالی دبر و در درون ران و دم[398a] او پیدا شود و آن را به ملعقهای یا به درهمی تنک از آن مواضع بگیرند آن زمان زفر باشد ولیکن با او 20 بوی نیکو مثل بوی مشک میباشد؛ و زباد در بلاد عرب ms584 طیبی معتبر است، و زنان و مردان به آن ابدان خود را مطیب و معطر میسازند. و طبیعت زباد گرم بود در درجهآ سیوم ولیکن در رطوبت و یبوست معتدل باشد، و زکام را نافع بود، و درد سر و درد شقیقهآ سر را نافع بود، و اگر یک قیراط از او در ده درم شرابی که مفرح بود بگذارند و بنوشند خفقان را زایل کند و

[الحکم]: وگوشت گربهآ زباد نیز حرام است، ولیکن زباد پاک است، و رویانی و ماوردی گفتهاند زباد شیر گربهآ دریایی بود و بوی او چون بوی مشک بود و رنگ او سفید هم چون شیر و مردم دریا جهت طیب آن را استعمال کنند؛ و بر این تقدیر گوشت گربهآ زباد و زباد نیز حلال 5 است؛ و اگر گوشت گربهآ زباد حلال نباشد در شیر او دو وجه خواهد بود؛ وجهی نجاست او، وجهی دیگر طهارت؛ و وجه طهارت آوجه بود، ولیکن صواب آن است که گربهآ زباد بری بود نه بحری و زباد باتفاق طاهر بود نه نجس، لیکن [3980] گفتهاند بیشتر آن است که زباد چیزی از موی بدن گربه میباشد و مویی که از غیر آدمی غیر مأکول اللحم در حالت حیات جداشود نجس است. پس اولی آن بود که از تطیب به زباد اجتناب کنند.

السنونو

به ضم سین و دونون، نوعی از خطاف بود و واحدش سنونوه باشد، و ازاین جهت سنگ یرقان را که خطاف می آورد حجر السنونو میگویند. و صاحب عجایب المخلوقات تصحیح این لفظ به صاد کرده و گفته صنونو، و این تصحیح او صحیح نیست، و حکم او در [حرف ]خا گذشت.

حکم طبی: و از جملهآ ms585 خواص او آن است که اگر هر دو چشم سنونو رادر خرقهای بندند و بر سر تختی بیاویزند هر که بر بالای آن تخت برود اصلابه خواب نرود، و اگربه چشم آن در جایی بخور کنند گنجشکان از آنجا بگریزند، و بخور این موجب شفای صاحب حمی بود.

السودانیه والسوادیه

مرغی بود که انگور خورد؛ و حکایت کنند که در مدینهآ رومیه درختی است از مس، و 20 چون وقت زیتون شود هر یکی از این مرغان در منقار خود سه زیتون گرفته به آن شهر بیاورند، و مردم آن شهر را زیت و زیتون از این است. و شیخ دمیری گفته گمان من این است که سوادیه و سودانیه زرزوراست که ذکر او گذشت.

کرمی است که جامهآ صوف را و طعام حبوب را[399a] میخورد، و در قرآن (و یخلق ما لا تعلمون)1، اشارت است به مثل سوس و دود است؛ و در حدیث است که در جنت جویی است که مثل هفت آسمان و هفت زمین است، و جبرییل هر سحر در او هفت بار غسل میکند و به آن حسن و جمال او زیاده میشود، و بعد از آن جبرییل پرهای خود را میافشاند، از هر یک پر او هفتاد هزار قطره خدای تعالی میریزاند، و از هر قطرهای هفت هزار ملک می آفریند، واین ملایکه بعضی به بیت المعمور میروند و بعضی به کعبه میروند، و هرگزباز نمی گردند.

و در حدیث است که منم خداوند ذوالجلال، و غیر از من خدایی نیست، و اگر سوس رابر 10 طعام مسلط نمی ساختم، پادشاهان طعام ذخیره میکردند؛ و گفتهاند نامهای این هفت فقیه اگر بنویسند و در انبار حبوب بنهند سوس آنها را نخورد، و نامهای ایشان در این بیت است:

شعر

الا کل من لا یقتدی بائمة فقسمته ضیزی عن الحق خارجة

فخدهم عبیدالله عزوة قاسم سعید ابوبکر سلیمان خارجة 5 حکم شرعی: خوردن ms586 سوس حرام است زیراکه از انواع کرم است.

الامثال: و در مثل میگویند: آکل من سوسة، یعنی فلان خورندهتر از سوس است؛ و میگویند که خالد بن صفوان را گفتند: پسر تو چون است گفت: سید جوانان قوم خود است درادب و ظرافت و کرم [3990] و شجاعت. پس گفتند: مصروف او هر روز چند است؟ گفت: هر روز یک درم. گفتند: تو ماهی سی هزار درم داری و جهت مصروف به او ماهی سی درهم 20 میدهی؛ کجا او را آن قدر کفایت کند و به مال تو چه زیان رسد اگر مصروف او را از یک درم زیاده سازی؟ گفت: یک درهم مصروف جهت ضیوف مال را زودتر هلاک کند از سوس طعام و سوس ضیوف. واین سخن به حسین گفتند. حسین گفت: بتحقیق خالد از بنی تمیم است زیرا که ایشان به بخل مشهورند.

به کسر سین و اشکان یا، از نامهای گرگ است، و جد ابی محمد [عبدالله بن محمد بن السید] بطلیوسی نحوی را سید نام بوده و تصانیف فاخره دارد در سنهآ اربع و اربعین و اربعمایه در بطلیوس متولد شده، و در رجب سنهآ احدی و عشرین و خمسمایة وفات کرده.

السیده

[به کسر سین و دال مهمله و اسکان یا] گرگ ماده باشد؛ و امام [علامه حافظ نحوی لغوی محقق ابوالحسن] علی بن اسمعیل بن سیده [المرسی] را که در علم لغت امام بوده و در کتاب المحکم والمخصص جمع کرده به ابن سید نسبت کردهاند، واو مردی ضریر بوده، و در ماه ربیع الاول سنهآ ثمان و خمسین واربع مایه وفات یافته، وعمر او شصت سال بود

[ابو] سیراس

قزوینی گفته حیوانی است که در بیشهها میباشد، در بینی او دوازده سوراخ بود. هرگاه که آن حیوان نفس زند از نفس او آواز نی شنوده شود، و از این جهت حیوانات بیشه پیش او [400a] جمع گردند، و بسیار باشد ms587 که از ذوق آواز او بعضی حیوانات بیهوش گردند، و [ابو] سیراس آن حیوان بیهوش را صید کند، و اگر آن حیوانات همه از او بگریزند و بر ایشان ظفر نیابد، تنگدل گردد و فریاد بلند هولناک بزند که از ترس آن همه بگریزند و بعضی بمیرند. 15

بروزن هیمنه، مرغی بود در مصر که تمام برگ درخت را بخورد؛ و ابواسحاق ابراهیم بن حسن بن علی همدانی را به آن تشبیه کردهاند، زیرا که هرگاه که به محدثی میرسیده جمیع حدیثهای او را میشنیده!

حیوانی بود که در نهایت ممالک [روم] است. قزوینی گفته این حیوان شاخ دارد که هفتاد ه و دو شعبهآ مجوف دارد، و هرگاه که بادی بوزد از آن شاخ آوازی در غایت حسن و خوبی بیرون آید و به سبب این آواز خوب حیوانات پیش او جمع شوند تا آواز خوب او بشنوند؛ و میگویند که یک شاخ حیوان به طریق هدیه پیش ملکی آوردند، چون باد به سوراخ آن شاخ میرسید، آوازی عجیب غریب مطرب از او مردم میشنیدند، و طرب آن آواز به مرتبهای بود که آدمی را بیهوش و مدهوش میساخت، و چون آن شاخ را سرنگون مینهادند، [4000]از او 10 آوازی حزین بیرون میآمد که از حزن آن آواز گریه برشنونده غلبه میکرد. ناقهآ مسنه بود و شرف جمع او، مثل بازل و بزل و عاید و عود؛، و علی بن ابی طالب کرم الله وجهه گفته که از غنیمت غزای بدر به من شارفی رسیده بود، و پیغمبر علیه السلام نیز از خمس به من شارفی دیگر داده بود، و در آن زمان میخواستم که فاطمه را رضی الله عنها به 15

شعر آلا یا حمز، للشرف النواء و هن معقلات بالفناء

و بقیهآ این حدیث مشهور است چنانکه بخاری و مسلم روایت کردهاند، و این حدیث دلیل [401a] آن کس است که میگوید مباح بود خوردن گوشت حیوانی که غیر مالک مثل غاصب و سارق آن را کشته باشد؛ و جمهور علما بر ایناند، ولیکن سحنون و [ابو] داود و عکرمه برخلاف این رفتهاند، و گفتهاند مباح نیست، و قول ایشان شاذاست و صواب آن است 5 که هر غاصبی که حیوانی را غصب کند و آن را ذبح شرعی بکند، در ذمت او بهای آن حیوان باشد، و گوشت آن بر هر کس که غاصب بدهد. و این فعل از حمزه پیش از حرمت خمر صادر شده، زیرا که خمر بعد از غزای احد حرام گشته، و حمزه در غزای احد شهید شده، و حمزه در این کار معذور بوده و مؤاخذه براو نبوده، زیرا که سبب باعث این کار بوده امری مباح بوده نه امری حرام. 25

یک غنم بود و اطلاق او برنر و مادهآ گوسفند و بز برابر باشد، و شاهة اصل او است به دلیل آنکه تصغیر شویهه بود و جمع او شیاه باشد، و بر کمترین عدد جمع شیاه اطلاق میکنند چنانکه گویند ثلاث شیاه، و چون از این عدد زیاده شود به تا گویند، و چون عدد بسیار گردد

روزی دیگر آن خواجه به لقمان شاتی دیگر داد و گفت: این را بکش و بدترین عضو او پیش من آر. لقمان آن را نیز بکشت و دل و زبان او را پیش خواجه آورد. خواجه از او پرسید: چرادی گفتی بهترین عضو او دل و زبان اواست، و امروز میگویی بدترین عضو اودل و زبان او است. لقمان گفت: زیرا که اگر دل و زبان خوب باشند، ایشان نیز خوب باشند؛ و اگرایشان 10 بد باشند صاحب ایشان نیز بد باشد؛ و این کار از آثار خوب حکمتهای لقمان است، و معنی حدیث پیغمبر است که در بدن آدمی گوشتپارهای باشد که اگر آن گوشتپاره به صلاح و سداد باشد، تمام بدن آدمی به صلاح و سداد باشد، و اگر آن گوشتپاره فاسد باشد همهآ بدن فاسد باشد، و آگاه باشید که آن گوشتپاره دل است.

و فقیر میگوید که پیغمبر علیه السلام در این حدیث زبان را یاد نفرموده زیرا که دل اصل 15 است[402a] و زبان فرع، و صلاح زبان به صلاح دل است، و فساد او به فسادآن؛ و آن حکمتی است بالاتر از حکمت لقمان بود؛ و در کتاب ربیع الابرار مذکور است که حسن بصری روزی می گفت: اگر گردهای [نان] حلال مییافتم ms590 آن را میسوختم و بعد از آنش میکوفتم و دوای درد بیماران به آن میکردم؛ و بعد از آن گفت: غنم اهل باد[یه] به غنم اهل کوفه مختلط گشتهاند و حرام از حلال ممتاز نیست. و بعد از ابوحنیفه پرسید غنمی چند سال میزید. 20 ابوحنیفه گفت: هفت سال. پس حسن بصری هفت [سال] ترک گوشت خوردن کرد و گفت مبرد گفته:

ما ان دعانی الهوی لفاحشة الا عصاه الحیاء و الکرم

فلا إلی حرمة مددت یدی ولا مشث یی لریبة قدم

حکم شرعی: گوشت شاة حلال است به اجماع امت، و اگر کسی وصیت به شاتی بکند شامل شاة کوچک و بزرگ باشد و شامل معیوب و غیر معیوب نیز باشد، زیرا که اسم شاة کل است، و ابن عمر رضی الله عنهما گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که شاة از دواب جنت است، و در حدیث مذکور است که مثل مؤمن همچو شاتی است که در میان علف سوزن 9 خورده باشد، و آن سوزن در حلق او مانده باشد، از درد سوزن چیزی نخورد و اگر بخورد گوارا نباشد و سبب فربهی او نگردد؛ و هم در حدیث است که مثل منافق همچو شاتی است که [4020] رابضه باشد در میان دو گلهآ گوسفند. گاهی به این گله رغبت کند و گاهی به آن، و معنی رابضه جا گرفته بود؛ و مرابض غنم جای گوسفندان است. و دمیری گفته رابضه ملایکه باشند که با آدم فرو آمده باشند و گمراه را راه نمایند؛ و معنی رابضه مقیم است، و جوهری 0 گفته: الرابضة حملة الحجة، یعنی صاحبان برهان که زمین از ایشان خالی نمی باشد مثل اقطاب واوتاد.

و در سن بیهقی مذکور است که نبی صلی الله علیه و سلم هفت چیز را از شاة مکروه میداشت: یکی خون، دوم زهره، سیوم ذکر، چهارم خصیه، پنجم حیا، ششم عذره، هفتم مثانه؛ و دوست میداشت ms591 ذراع شاة را. و ام سلمه گفته رسول صلی الله علیه و سلم بود. شاتی 15 به درون خانه آمد و قرص راکه پیش خم افتاده بود برداشت. من برخاستم و آن قرص از دهان او گرفتم. پیغمبر علیه السلام فرمود که لایق به تو نبود که گردن شاة بگیری و بفشاری و قرص از دهن او به درآری؛ و مسلم روایت کرده که میان مصلای رسول علیه السلام و میان دیوار مقدار راه گذر شاتی بود، و این حدیث دلالت میکند بر آنکه سترهآ نماز میباید که نزدیک نمازگزار باشد. چنانکه در حدیث است که هر وقت که یکی از شما نماز کند باید که به سترهآ 20 نماز خود نزدیک گردد تا شیطان[403a] نماز او را نبرد.

و حدیث ممرشاة منافی آن حدیث نیست که گفتهاند رسول صلی الله علیه و سلم در کعبه در نماز بود و میان او و دیوار کعبه سه گز بیش نبود، چه حدیث ممرشاة محمول بر وقت قیامت است، و حدیث سه گز دوری از دیوار محمول بر وقت رکوع و سجود؛ و امام مالک دوری از سترهآ نماز را حدی تعیین نکرده، و بعضی ممر شاة را به یک گز تفسیر کردهاند؛ و

و شبیب بن غرقده گفته در خانهآ عروهآ [بارقی] هفتاد اسب جهت[403b] جهاد بسته دیدم، 10 و عروه سیزده حدیث از پیغمبر صلی الله علیه و سلم روایت میکند؛ و عروه اول کسی است که در کوفه قاضی شده، و بعد از او شریح را عمر قاضی کوفه ساخته؛ و در سن ابی داود و غیره مذکور است که زنی از قوم یهود [به نام زینب بنت الحرث بن سلام]شاتی بریان به زهر آلوده به رسم هدیه پیش پیغمبر آورد و پیغمبر علیه السلام از آن شاة بخورد و اصحاب او نیز بخوردند، و در اثنای خوردن ایشان، شاة با پیغمبر علیه السلام گفت: مرا مخور که من به زهر 15 آلودهام. پیغمبر زن را طلبید و از او پرسید که چه چیز باعث شد که تواین شاة را به زهر آلوده کردی؟ گفت: باعث آنکه با خود گفتم: اگراین پیغمبر است زهر را در او چه اثراست، و اگر پیغمبر نیست زهر او را بکشد و ما زحمت او نکشیم و از او خلاص شویم. و چون از خوردن گوشت آن شاة بشر بن براء بن معرور وفات یافت، پیغمبر امر به کشتن آن زن فرمود.

و در حدیثی دیگر مذکور است که اصحاب گفتند این زن را بکشیم. پیغمبر علیه السلام 20 فرمود او را مکشید، و جمع میان این دو حدیث چنان کردهاند که اول حال بشر [ین براء]نمرده بود. پیغمبر نهی از کشتن زن فرمود، و در آخر که بشر از اثر زهر او بمرد امر به کشتن او از ms593 جهت قصاص نمود، و نام آن زن زینب بنت حرث بن سلام بود؛ و ابن اسحق [4042] گفته او خواهر مرحب یهودی بود که علی بن ابی طالب او را در جنگ خیبر کشت، و معمربن راشد

و عدی به سلسلهآ خود از انس روایت کرده که پیغمبر علیه السلام گفت از خدای تعالی اسم اعظم طلبیدم. پس جبرییل آمد و کتابی مختوم آورد، و در آن کتاب این نوشته بود؛ اللهم 15 إنی آسئلک باسمک [الآغظم] المخزون المکنون الطهر الطاهر المطهر المقدس المبارک الحی القیوم؛ وعایشه رضی الله عنها به رسول علیه السلام گفت این اسم اعظم را به من تعلیم فرما، و پیغمبر فرمود ما منهی گشته ایم از آنکه این اسم را به زنان و کودکان و سفیهان تعلیم کنیم؛ و ابو محمد عبدالله بن یحیی بن هیثم از اصحاب شافعی بود، و مردی در غایت زهد و صلاح [4048] و امام عادل اهل یمن، و تصانیف معتبره دارد. روزی جماعتی او را به شمشیرها 15 میزدند، و شمشیرها هیچ از اعضای او نبرید. از او یکی پرسید که سبب چه بود که شمشیر در اعضای تواثری نکرد. گفت: سبب آن بود که در آن وقت این کلمات میخواندم:

(ولا یؤده حفظهما و هو العلی العظیم)1 / (فالله ms594 خیر خافظا و هو ازحم الراحمین)2/(له معقبات من بین یدیه و من خلفه یحفظونه من أمر الله »3/ (انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون»3 (ذلک تقدیر العزیز العلیم) ( إن کل نفس لما علیها حافظ)6 (إن بطش ربک لشدید. انه هو 20 یبدئ و یعید. و هو الغفور الودود ذوالعرش المجید. فعال لما یرید. هل اتیک حدیت الجنود. فرعون و ثمود. بل الذین کفروا فی تکذیب. والله من وزائهم محیط. بل هو قرآن مجید. فی لوح مخفوظ)7.

و بعد از این گفت روزی دیدم گرگی را با گوسفندی لاغر بازی میکند و به آن گوسفند ضرری نمیرساند. چون به نزدیک گوسفند رسیدم و گرگ را از او دور گردانیدم در گردن گوسفند تعویذی دیدم در او این آیات نوشته؛ و در سنهآ ثلاث و خمسین و خمس مایه حافظ ابوزرعه الرازی گفته آتشی در جرجان افتاد و نه هزار خانه بسوخت و نه هزار مصحف در آن خانهها بسوخت و از هر مصحفی [405a] این آیات نسوخت، و این آیات دیگر هم نسوخت 5 که (ذلک تقدیر العزیز العلیم)1، (و علی الله فلیتوکل المؤمنون)2، (ولا تحسبن الله غافلا عما یعمل الظالمون»3، (و إن تعدوا نغمت الله لاتخصوها)، (و قضی ربک الا تعبدوا إلا إیاة)5 (تنزیلا ممن خلق الآرض والسموات العلی. الرخمن علی العرش اشتوی)6، (یؤم لاینفع مال ولابنون. إلا من اتی الله بقلب سلیم»7، (اتینا طائعین»88، (وفی السمآء رزقکم و ما توعدون»9. و بعد از آن مردم تجربه کردند این آیات را در متاعی که نهادند هیچ از اوضایع نشد و تلف 10 نگشت. و ثعلبی و غیره از ابی الجعد روایت کنند که مصحفی سوخت و همهآ آیات او سوخت مگر آیت کریمهآ (آلا الی الله تصیر الامور، 10؛ و همچنین گفته غرق شد مصحفی وهمهآ آیات آن مصحف محو و شسته شد مگر همین آیات.

امثال: و در مثل میگویند: کل شاة معلقة برجلیها، یعنی هر گوسفندی ms595 به دو پای خود آویخته میشود، و مقصود از این مثل این است که هر کس به جزای عمل خود میرسد و 15 کسی را به گناه دیگری نمیگیرند؛ و اول کسی که این مثل زده و کیع بن سلمه بن زهیر بن ایاد که والی مکهآ مبارکه گشته بعد از جرهم، و در پایین مکهآ معظمه قصری بلند ساخته بوده و در آن قصر جماعتی ساکن گردانیده، آن جماعت را حزوره میگفتهاند، و جهت آن قصر نردبانی [405b] ساخته بوده که به آن نردبان بر بالای قصر میرفته، و گمان میبرده که در بالای قصر با خدا عز و علا مناجات میکند و با خدا سخن میگوید. و ابن وکیع بسیار سخنان خوب 20 حکیمانه میگفته و علمای عرب میگفتهاند که او از جملهآ صدیقان است. چون وقت وفات او

معلوم است، شواهین و شیاهین جمع او است، و این لفظ فارسی است، و عرب آن را 10 استعمال کردهاند. و شاهین سه نوع است: یکی را شاهین میگویند و یکی را قطامی و یکی اینقی؛ و به حقیقت شاهین از جنس چرخ است، لیکن جنسی است که مزاج او مایل به سردی و خشکی است، و با وجود این بسیار ms596 [406a] به جرأت و قوت به جانب صید میپرد به مرتبهای که بسیار باشد که از ضرب وقوت خود را به زمین میزند چنان که میمیرد؛ و استخوان شاهین از استخوان باز و چرخ محکم تراست. و بعضی گفتهاند شاهین را از جهت مشابهت به شاهین ترازو شاهین میخوانند زیرا که حال شاهین در گرسنگی و سیری به اعتدال میباشد، نه طاقت اندکی گرسنگی دارد و نه تاب اندک سیری. و بهترین شاهین آن بود که سر او بزرگ باشد و چشمهای او فراخ باشد و سینهآ او گشاده و میانهآ سینه و محل ملاقات استخوانهای سینهآ او از گوشت ممتلی باشد؛ و میان او پهن بود و ران او بزرگ و ساق او کوتاه و پرهای او تنک و دم او باریک؛ و اگر بال خود را به جانب 20 دم محکم کند، دم او از بالهای او زیاده نباشد؛ و شاهینی که به این صفات موصوف باشد کلنگ را صید کند. و میگویند اول کسی که به شاهین صید کرده قسطنطین بوده، و او ملکی بوده که قسطنطینه را بنا فرموده و شاهینها به تعلیم رام او گشته بودهاند، چنانکه وقتی که به راه میرفته، شاهینها بر سر او سایه میکردهاند تا آفتاب به او ضرری نکند؛ و شاهین نام امیری در مصر بوده.

الشبت [6]

[به تحریک، عنکبوت است] چنان که جوهری گفته حیوانی است کوچک که بسیار پادارد و الشبت به سکون نمی گویند، و جمع او شبتان مثل خرب وخربان. و صاحب محکم گفته آن 5 دابهای بود کوچک که شش پای دراز دارد و پشت او زردرنگ است، و پشت پاهای او نیز زرد است، و سر او سیاه است، و چشمهای او کبود؛ و بعضی گفتهاند: این دابهای کوچک بود که پاهای بسیار دارد، و سر او بزرگ است، و دهن او فراخ، مؤخر بدن او بلند است، و زمین را میکند ms597 و شحمة الارض نیز نام او است، و خوردن او حرام است زیرا که از خبیثات است و از جملهآ حشرات است.

الشبدعة

به کسر شین و با و دال مهمله و عین، عقرب بود، و شبادع جمع اواست؛ و در حدیث مذکور است: من عفن علی شبدعه سلم من الآثام، یعنی آن کسی که به دندان بگزد زبان خود را از گناهان ایمن باشد؛ و مقصود آن است که کسی سخن نگوید و ساکت باشد از آفات دنیا و آخرت سالم بماند، از قبیل: من صمت نجا؛ و در این حدیث زبان را به عقرب تشبیه کردهاند، 15 زیرا که زبان بدگویان مردمان را در دنیا همچو عقرب میگزد، و در عقبی صاحبش را میگزد.

شبربص

همچو سفرجل، شتر کوچک بود.

بر وزن سفود، نوعی از ماهی بود و سبوط به سین مهمله نیز همین ماهی بود، و این ماهیای بود که سری کوچک دارد و میان پهن و دمی باریک و اندام نرم، و مادهآ این ماهی بسیار باشد و نر او کم، و از این جهت بیضهآ او نیز کم میباشد، و صیادان گویند که چون این ماهی در دام گرفتار گردد بداند که خلاصی او در جستن بود، لاجرم هر دم از درون دام بر هوا بجهد، و گاه باشد که مقدار ده گز بجهد، و باز به ضرب به زیر آید و شبکه را سوراخ کند و خلاص گردد؛ و این ماهی در دجلهآ بغداد بسیاراست، و گوشت او نیز بسیار است، و استخوان 10 اوکم.

ماری بزرگ بود که چون بر دم خود راست بیستد به درازی با سواری برابر شود، و این مار در جستن چست بود، و از این جهت بر سواران و پیادهها جهد و ایشان را بگزد؛ و در صحیح بخاری و مسلم مذکوراست که هیچ مردی نباشد که زکوة مال ندهد مگر آنکه روز قیامت مال 15 ms598 او چون ماری شجاع اقرع گردد که او [را] دو ناب بزرگ باشد، و آن مرد از آن مار فرار نماید و آن ماراز پی او روان گردد، و چون به او برسد طوق گردن او شود و به آن دو ناب او را بگزد؛ و اقرع ماری بود[4075] سر او [از]بسیاری زهر او سفید باشد. و به روایت مسلم آن است که آن ماردهان گشادهاز پی آن مرد دوان باشد و گوید: منم گنجی که مرا ذخیره کرده بودی و به مردم نمیدادی؛ و چون مرد ببیند که گریختن از او نمیتواند، دست خود در دهان آن مار کند و آن 20 مار دست او را بخورد، هم چنان که شتر خار را میخورد. بعد از آن هر دو فک او را بگیرد بگوید: منم مال تو، هم منم گنج! و عربان گمان میبرند که از بسیاری گسنگی در شکم آدمی ماری پیدا میشود، شجاع نام آن است. و ابوخراش به زن خطاب کرده، این شعر گفته:

فأطرق اطراق الشجاع ولو رأی مساغا لناباه الشجاع لصمما

و اصل اعراب آن است که نابا به الف نبودی بلکه به با بودی زیرا که جر تثنیه به تا میباشد انه به الف، ولیکن این شعر به لغت حارث بن کعب است[408a] که پیش او تثنیه را نصب و جر به الف میباشد مثل قوله تعالی: (إن هذان لشاحران).

بالبلبل والهزار والشحرور یکسی طربا قلب الشجی المغرور

فانهض عجلا وانهب من اللذة ما جادت کرما به ید المقدور

حیوانی کوچک بود که اگر دست آدمی به او برسد خود را جمع کند؛ و هرمس گفته این دابهآ کوچک خوش بو باشد و آتش آن را نسوزاند، و این دابه از جانبی در درون آتش رودواز جانبی دیگر بیرون آید، و آن کس که پیه او به بدن خود بمالد آتش در او نیز اثر نکند؛ واگر شحمة الارض رابگیرند و ms599 خشکسازند، و یک درهم از او به زنی که دشوار زاید بدهند چون 20 بخورد در زمان به آسانی بزاید.

و در بعضی روایات آن است که پیغمبر به آن نیزه استخوان پهلوی او را شکسته، و ms600 چون ابی به جانب قریش باز گشته میگفته آن دردی که با من است[409a] اگر با همهآ مردم عالم باشد همه بمیرند. آیا شما نمیدانید که محمد مرا میگفت: من تو را خواهم کشت. این است حالی به نیزه مرا کشت. والله که چه جای نیزه اگر آب دهان به زمین میانداخت در زمان کار مرا می ساخت، و خانهآ بدن مرا از جان من می پرداخت؛ و در بازگشتن قریش در سرفه از درد 15 جراحت مرده و جان به مالک دوزخ سپرده.

به فتح شین و سکون غین معجمه و به مد، عقاباست، و او را جهت آنکه منقار بالایین از منقار زیرین زیاده تراست شغوانام کردهاند.

بر وزن بشنین، مرغی است که عامه آن را یمامه خوانند و شفانین جمع او است، و آواز او همچو آواز رباب بود و در آواز تحزینی بود، و اگر مختلط باشد آوازهای شفانین با یکدیگر نیکو باشد؛ و نر او اگر ماده را نیابد همچنان عزب به سر برد و جفتی دیگر نگیرد تا بمیرد، و ماده نیز چنین باشد. و شفنین بسیار نفرت و حراست از دشمن دارد.

حکم شرعی: و گوشت او حلال است.

حکم طبی: از جملهآ خواص او آن است که بیضهآ او خوردن قوت باه را تقویت میکند، و سرگین او به روغن گل اگر زنی به خود بردارداز درد رحم خلاص شود؛ و اگر مردی خون او را بر ذکر خود بمالد و بازن جمع شود مردی دیگر قادر نباشد با آن زن جماع کند؛ و اگر آن مرد 10 بمیرد، آن زن شوهر دیگر نگیرد. [4090] و خون او اگر در چشم تقطیر کنند رمد را سود دارد. و جالینوس گفته کسی که درد میدارد باید که گوشت شفانین سفید بخورد تا شفا یابد. و صاحب اختیارات گفته شفنین بری بود و بحری، اما شفنین بری مرغی بود که آن را صام ms601 خوانند و به پارسی بوتیمار گویند. صاحب منهاج گوید بهترین شفنین بری آن بود که کوچک باشد، طبیعت او گرم و خشک بود، و گوشت او مفلوج را سودمند است، و خوردن گوشت او 15 بیداری آورد، و مصلح گوشت او گشنیز و سر که بود، و اولی آن بود که آن را بکشند و یک روز بگذارند، بعد از آن بپزند و بخورند، و گوشت او ناقه و مشایخ را سودمند است؛ و ارسطو گفته خاصیتی خوب در تقویت قوت ماسکه دارد؛ و ابن زهر گفته گوشت او حفظ و فهم را زیاده کند، و تقویت جمیع حواس کند. و اماشفنین بحری، جانوری دریایی بود و به شکل شبیه به خفاش باشد و به رنگ او، و دم او چون دم موش بود، و در بیخ دم او خاری بود همچونیش و به آن نیش عضو حیوانات ریش کند؛ و شریف گوید: اگر خار او در موضعی فرو برند، زنی یا مردی در آن موضع بول کنند، ایشان را سوزشی تمام در مجرای بول پیداشود؛ و اگر خار او در زیر جامهآ خواب کسی بنهند

به کسرشین، قزوینی گفته حیوانی بود متشیطنة، و صورت او همچو صورت نصف آدمی است، و از این جهت او را شق میخوانند یعنی نصف؛ و گویند نسناس از سفاد شق و آدمی حاصل شود؛ و گویند علقمه بن صفوان بن امیه شبی از خانه بیرون رفت. شقی به او رسید. علقمه به او گفت:

و منصل به ضم میم و صاد ms602 شمشیر است، و هیت لک یعنی بیا؛ و معنی شعر آن است که علقمه به شق گفته است که مرا و تو را با یکدیگر چه کاراست، شمشیر خود را از جنگ من در غلاف کن و مکش آن کس را که تو را نمیکشد، و شق به علقمه گفت: خوش بیدرنگ بیا به جنگ و صبر کن بر جنگی که از برای تو گرم شده؛ بعد از این سخنان هر یک به آن دیگر شمشیر زدهاند و یکدیگر را کشتهاند؛ و اما شق و سطیح دو کاهن بودهاند، و شق نصف آدمی 20 [410b]،بوده، و یک چشم و یک دست و یک پاداشته؛ و سطیح استخوان در بدن اصلانداشته و انگشتان نیز نداشته، همچو حصیر او را درهم میپیچیدهاند و از جایی به جایی دیگر میبرده، و روی سطیح در سینهآ او بوده، و کهانت از [طریفه] زن عمرو بن عامر به او رسیده زیرا که آن زن روزی که می مرده سطیح را طلبیده، چون سطیح را پیش او آوردهاند، آن زن آب دهان خود در دهان سطیح انداخته و به او گفته تو در علم کهانت به من خواهی رسید. بعد از 25 وفات این زن، سطیح کاهن گشته، و در آن روز شق رانیز طلبیده و همین عمل به او نیز کرده و

شقحطب، چون سفرجل، کبشی بود که چهار شاخ دارد. و کبش گوسفند نر شاخدار است 5 وشقاحط و شقاطب جمع اویند.

حربا است، و حربا را به یونانی خامالاون و به پارسی آفتاب پرست و کرباسو نیز گویند، و سوسمار را ورل و سام ابرص و دساسه و طحن را نیز شقذان گویند، و شقذه واحدهآ او ms603 است.

به فتح شین و کسر نیز آمده، مرغی است کوچک، و اخیل و شرقراق نیز نام او است، و عرب این مرغ را شوم میداند، و این مرغی است که رنگی سبز در غایت خوبی دارد، و مقدار [4112) کبوتری باشد؛ و سیاهی در بالها نیز دارد، و در تابستان به سردسیر میرود، و در زمستان به گرمسیر؛ و در بلاد روم و خراسان و نواحی آن بسیاراست؛ و در این مرغ خطهای 15 سبز و سرخ و سیاه میباشد، و شره و شراست و سرقت طبیعت او است؛ و شراست، بدخلقی و تیزچنگی بود و شره، بسیاری شهوت طعام؛ و سرقت، دزدی. و این مرغ بچهآ مرغان دیگر را میدزدد، و از مردم دور میباشد؛ ولیکن در عمارتهای بلند خانه میگیرد و بچه در آنجا میکند، و خانهآ او گنده میباشد؛ و اگر با مرغی جنگ کند اگر چه ظالم باشد چون مظلومان فریاد کند. 20و جاحظ گفته این مرغ نوعی از غراب است و در طبیعت او عفت از سفاد است و استغاثه در وقت محاربه، اگر چه غالب و ظالم باشد، چون مظلومان فریاد کند.

حکم طبی: از جملهآ خواص او آن است که اگر چیزی از زهرهآ او در طلای گداختهآ کم عیار بریزند تمام عیار گردد، و زهرهآ روباه به عکس او است زیرا که طلای تمام عیار را ناقص عیار

ابوحیان [توحیدی] گفته این ماری سرخ براق بود که چون پیر گردد و چشم او کورشودبر سر دیواری رود که در برابر مشرق آفتاب باشد. چون آفتاب از مشرق بیرون آید، چشم خود را در برابر او بگشاید، و در برابر آفتاب مقدار یک ساعت چشم خود را گشاده دارد تا از شعاع آفتاب تاریکی و کوری از چشم او زایل گردد، و هفت روز پیاپی این کار میکند تا چشم او 10 تمام بینا میشود، و باقی مارها چشم خود را به رازیانهآ تر علاج میکنند، چنانکه گذشت.

نوعی از مرغان آبی بود و کو چکتر از لقلق باشد و رنگ او ابلق بود، و پای او کوتاه است. 15

ابن آوی بود، و هبایی را که در سوراخی که آفتاب در او است شوط باطل میگویند. شتری [4122] بود که شیر او خشک شده، و پستان او درهم کشیده باشد، و از زمان زاییدن او هفت ماه یا هشت ماه گذشته، و شایله واحدهآ او بود به غیر قیاس. و شولت الناقة بالتشدید ای صارت شایلة یعنی شیرده یا فربه یا حقود شد. زیرا که غیل به معنی هر یک از این معانی آمده.

امثال: در مثل میگویند: لایجتمع فحلان فی شول، یعنی دو شتر نر بر یک شتر ماده جمع 15 نمیشوند، و مقصود آنکه هر یک کاری را مردی باید و دو مرد در یک کار نشاید، و این مثل مثل (لوکان فیهما آلهة الا الله لفسدتا»1 بود، وعبدالملک مروان چون عمرو بن سعید اشدق را کشته این مثل زده. نام عقرب است زیرا که نیش او شوکی است و سبب شوکت او است.

در عجایب المخلوقات مذکور است که شیخ شهودی حیوانی بود که رویی چون روی آدمی و ریش سفید چون ریش او [دارد؛] و بدن شیخ چون بدن وزغ باشد و موی بدن او چون موی گاو، ms605 و جثهآ او چون جثهآ گاو بزرگ بود، و از دریا در شب شنبه بیرون میآید و در بر میباشد تا وقت غروب آفتاب در روز شنبه، و چون یهود بر عمل سبت محافظت مینماید، و از جهت 5 سفیدی ریش و محافظت او بر عمل یهود او را شیخ الیهود[4120] نام کردهاند، و شیخ الیهود در بر چون وزغ به جستن قطع مسافت میکند، و در بحر چون ماهی به سباحت، و در بحر بغایت چست است به مرتبهای که هیچ کشتی به او نمی رسد.

[لکم: و حکم حل وحرمت او در سمک گذشت.

حکم طبی: و از جملهآ خواص او آن است که پوست او اگر بر محل نقرس نهند در زمان 15 درد او ساکن شود.

چون ضیغم، خارپشت نر بود، و بوذؤیب شاعر هذلی گفته که خبر بیماری نبی علیه السلام به ما رسیده و دل ما غمگین گردید، شبی بر ما گذشت به درازی روز قیامت به انواع عذاب و ملامت و اصناف عقاب و ندامت، و از درازی آن شب دیجور در چشم نور و در دل سرور نبود و به این غم والم و درد و ندم. چون نزدیک سحرشد یک دمی به من نعاسی روی نمود و هوش مرا ربود، و در این وقت شنیدم که هاتفی میگفت:

شعر

خطب اجل أناخ بالاسلام بین النخیل و معقد الآطام

قبض النبی محمد فعیوننا تذری الدموع علیه بالتسجام و چون گفتهآ هاتف تمام شد از مهابت و ترس آن از خواب برجستم و باز به جای خود نشستم و در آسمان[413a] دیدم، غیر سعد ذابح کوکبی ندیدم، از این فال گرفتم که در میان عرب ذبح پیدا خواهد شد، دانستم که پیغمبر علیه السلام از دنیا به عقبی به رفیق اعلی رحلت فرموده یا بزودی خواهد نمود. پس برخاستم و بر پشت راحلهآ خود سوار شدم. چون صباح شد در راه ms606 دیدم که شیهمی ماری را گرفته و این مار بسیار بر خود میپیچید ولیکن از دست 15 شیهم خلاصی ندارد و شیهم آن مار راکشت و بعد از آن آن را بخورد و بازگشت. و از شیهم مرا به خاطر رسید که شيء مهم، و از پیچیدن آن مار بر خود در دل آمد که مردم بعد از پیغمبر علیه السلام از حق بر خود خواهند پیچید و مطیع حق بزودی نخواهند گردید.

و چون شیهم بعد از تعب و فصب مار را بخورد، دانستم که قایم بر حق بعد از پیغمبر علیه السلام غالب خواهد گشت و به جای او بخواهد نشست. پس ناقهآ خود را تند راندم تا به 20 غابه رسیدم، و در آنجا خبر وفات پیغمبر علیه السلام شنیدم و از آواز غراب نیز این خبر ناصواب فهمیدم. نعوذا بالله از آن غم و الم که در آن دم بر من غلبه کرد. چون به مدینهآ طیبه رسیدم آواز گریهآ مردمان چون حاجیان شنیدم و از این یقین کردم که پیغمبر علیه السلام به دارالسلام رفته. پس حالی به مسجد آمدم. مسجد را خالی یافتم. رو به خانهآ [4130] پیغمبر کردم. در خانه بسته دیدم، و شنیدم که پیغمبر با اهل خانه خلوت دارد. گفتم پس مردمان و 25 یاران کجا رفتهاند. گفتند به سقیفهآ بنی [ساعده].

چون به سقیفه آمدم با ابوبکر و عمر و ابوعبیده و سالم و جماعت قریش رسیدم، و در میان قوم انصار سعد بن عباده را دیدم، و شعرای ایشان مثل حسان بن ثابت و کعب بن مالک در میان ایشان بودند. من جا به جانب قریش گرفتم. انصار سخن گفتند و خطاب و جواب را دراز کردند؛ و بعد از ایشان ابوبکر سخن گفت در غایت فصاحت و بلاغت و در نهایت اختصار با معنی بسیار. والله که هیچ کس آن سخن نشنید که مطیع نگردید. پس عمر ms607 سخن 5 گفت و دست دراز کرد و با ابی بکر بیعت کرد. مردم قریش با او بیعت کردند و ابی بکر باز گردید و من نیز با او بازگشتم، و به نماز پیغمبر علیه السلام و به دفن او نیز حاضر گشتم.

به همزه، بیضهآ شپش بود و صواب و صئبان جمع او، و عامه به تخفیف صیبان میگویند، و صواب آن است که به همزه بگویند. و خیثمه بن سلیمان در مسند خود روایت کرده از جابر بن عبدالله که پیغمبر علیه السلام فرموده در روز قیامت ترازوی اعمال [414a] مینهند و 5 حسنات و سیئآت مردم به ترازو برمیکشند. پس هر که حسنات او به مقدار صؤابهای بر سیئآت او زیاده شد به بهشت میرود، و هر که سیثآآت او به مقدار صؤابهای بر حسنات او زیاده باشد به دوزخ میرود. پس مکی گفت: یا رسول الله! آنکه حسنات و سیئآت او برابر باشد به کجا می رود. پیغمبر علیه السلام فرمود او به اعراف میرود؛ و اصحاب اعراف به بهشت نمیروند، ولیکن طمع آن دارند که بروند. و شافعی گفته: حکم صثآبان و حکم شپش 15 پیش محرم یکی است، و اگر محرم صئبان را بکشد باید که صدقه بدهد اگر چه یک لقمه نان باشد. و در روضهآ حرم گفته که صئبان بیضهآ شپش است، و شانهای که از پشت لاکپشت ساخته باشند، اگر کسی به آن مو را شانه کند بخاصه صئبان از مو ببرد.

مثل: در مثل می گویند: یعد فی مثل الصؤاب و فی عینیه مثل الجزة، یعنی دشمن من عیب من که به قدر صؤابهای باشد میشمارد و حال آنکه در چشم او از عیب او مثل جزهای باشد؛ و 15 جزه به ضم جیم سبویی را میگویند که در او تخم گندم و غیره میکارند، و به حای مهمله به فتح، زمین سنگلاخ است. این مثل به جهت ms608 کسی میزنند که معایب بسیار داشته باشد و عیب مردم کم عیب کند.

صارخ

خروس بود و چون[4145] صراخ دارد او را صارخ گفتهاند، و صراخ آواز است، و بخاری و مسلم و ابوداود و نسایی از مسروق روایت کردهاند که مسروق گفت: از عایشه از عمل رسول علیه السلام پرسیدم. عایشه گفت: دوام عمل را دوست میداشت. گفتم: چه وقت از 5 نماز در شب میگزارد؟ عایشه گفت: آن وقت که آواز صارخ میشنید به نماز مشغول میگردید. و نووی گفته به اتفاق علما مراد از صارخ در این حدیث خروس است، و به واسطهآ بسیاری آواز او را صارخ نام کردهاند. و امام غزالی گفته آن وقت سدس شب است یا کمتر.

نوعی از انواع گنجشک بود، و کار او این است که چون شب شود شاخ درختی بگیرد و 10 خود را سرنگون از آن شاخ بیاویزد و تا صباح فریاد کند. و قزوینی گفته که فریاد او در شب از غم آن است که آسمان بر سر او فرو آید و عمر او به سر آید، و در دنیا دیر نپاید. و حضرت مولانا شمس المعالی محمد بردعی گفته: این مرغ در غیر شب جمعه هر دو پای خود به هوا میکند و تا صباح فریاد میزند، و در شب جمعه این کار نمی کند زیرا که میگوید در این شب بسیار پاها بر هوااست. حکم شرعی: گوشت او حلال است زیرا که از اصناف گنجشک است.

امثال: و در مثل[415a] میگویند: اجبن وأخیر من طافر، یعنی ترسناک تراز صافر است، و این مثل جهت کسی میزنند که از چیزی که نباید ترسید بترسد؛ و اما صافر در این مثل که: ما فی الدار صافر به معنی مصفور است از قبیل ماء ذافق و سر کاتم، یعنی در خانه مصفوری نیست؛ و بعضی گفتهاند صافر به معنی فاعل است یعنی کسی که صفیری [کند] ms609 در خانه 20 نیست، و صفیر آوازاست؛ و بعضی گفتهاند صافر شوط بود، و ذکر شوط گذشت، و اگر شوط را خانه بود همچو کیسهای سازد، و اگر خانهاش نبود بر شاخ درخت بنشیند.

و گوشت صدف بغایت سخت است، [4158] ولیکن در او رطوبتی بغایت نرم هست؛ و غواصانی [که]گوشت او خوردهاند گفته: طعم گوشت آن چون طعم سنگدان مرغان است؛ و ارسطو گفته سرطان عاشق گوشت صدف است، و از این جهت حیلهای دایم میسازد که گوشت او را به چنگ آرد، و لهذا در اکثر اوقات منتظر است که آن صدف دهان خود بگشاید. 1 چون دهان او گشاده بیند سنگی خرد در دهان او اندازد تا صدف دهان بگشاید و او در درون دهان او برود و گوشت او بیرون آورد و بخورد. و این صدف شکمی دارد بسان حوصلهآ مرغان، و سر او بر یک صدفه باشد، و در سر دهان تنگ چون دهان خوبرویان دارد، و از دهان تا حوصله دو منفذ هوا و یکی منفذ غذا، و از حوصله تا مقعد رودهآ راست چون رودهآ مستقیم آدمی جهت دفع فضلهها.

و این صدف ریشهای دارد که در قعر دریا فرو رفته چون ریشههای درخت که در زمین فرو رفته، و غواصان به کاردهای ms610 تیز که به داس ماند، آن ریشههای صدف را میبرند، و صدف را بیرون می آورند، و از این جهت بعضی گمان بردهاند که صدف از جنس نبات است نه از جنس حیوان؛ و این گمان غلط است زیرا که از پریدن صدف چون سایر مرغان معلوم است که حیوان است نه نبات. و بعضی گمان بردهاند که صدف [416] چون حیوانی را 20 می گذارد و صورت نباتی را قبول میکند؛ و باز به قطع عروق که در قعردارد، صورت نباتی را می گذارد و لبس صورت حیوانی میکند، و این گمان نیز وجهی ندارد، چه هیچ نباتی به قطع عروق حیوان نمیگردد، بلکه به قطع عروق جماد میگردد، و از نمو که اثر خاص نبات است باز میماند. و در که در صدف حاصل میشود خواص بسیار دارد.

حکم طبی: از جملهآ خواص او آن است که مقوی دل است اگر بخورند؛ و اگر باخود نگاه دارند ساییدهآ آن و یا در چشم کشند، تقویت نور باصره بکند، و فضلات از او دور کند؛ و اگر لؤلو را چنان حل کنند که همچو آب گردد و آن حل شدهآ او را بر برص بمالند زایل گردد، و صدف او اگر بسوزانند و خاکستر او بر تهیج بمالند زایل گرداند؛ و خوردن در و صدف نیز شکم ببندد و قطع سیلان خون بکند، گوشت صدف نیز ببندداگر بخورند. و ابن زهر در خواص مجربه گفته در درون صدف حیوانی است و بر سر آن پوششی بود چون سنگی. اگر آن پوشش را بگیرد و در سرکه بیندازد، و در میان سرکه حرکت کند و از جایی به جایی دیگر رود، اگر آن پوشش را بسایند [و] به روی کسی که در خواب باشد بریزند، سبات پیداکند و بیدار نگردد؛ و اگر صدف [416b] را بسایند و در بینی مرعوف ریزند، رعاف او قطع کند، و اگر به جاوشیر ms611 10 خلط کنند و بر بینی طلاکنند همین عمل کند.

همچو عربد، مرغی بوداز جنس خشاش زمین، و معنی خشاش گذشت؛ و این مرغ ترس بسیار دارد و از این جهت در مثل میگویند: اخوف من صفرد، یعنی ترسنده [تر] از صفرد. و جوهری گفته صفرد مرغی بود که آن را ابوالملیح خوانند، و ابوالملیح را قنبره نیز خوانند و به 15 پارسی آن را چکاوک خوانند.

وابوالملیح به قول جوهری کنیت کبک است، و هم جوهری گفته عندلیب مرغی کوچک بود همچو گنجشک، و او را صفرد گویند.

چرخ است، و بعضی گفتهاند هر مرغی که صید [کند] آن را صقر خوانند، و بر این تقدیر 20 چرخ و شاهین و باز و غیر اینها صقر باشند؛ واصقر و صقور و صقوره و صقار جمع او است. و سیبویه گفته ها در صقورة جهت تأکید است مثل فعولة، و صقرة مؤنث صقراست؛ و صقر را اجدل نیز خوانند و ابوشجاع و ابواصبع و ابوحمرا و ابوعمرو و ابوعمران کنیتهای او است؛ وزقر و سقر نیز صفراست.

و صیدلانی گفته: هر کلمهای که در او صاد و قاف باشد در او سه لغت است مثل بساق و بصاق و بزاق. و ابن سکیت انکار این سخن فرموده و گفته معنی بساق و بصاق یکی نیست بلکه [4172] معنی بساق دراز است به دلیل آیت کریمهآ (والنخل باسقات)1، و فقیر میگوید این سخن رد آن نمیکند زیرا که میتواند بود که بساق به هر دو معنی آمده باشد از قبیل لغات مشترکه؛ و [امام] احمد روایت کرده که ابوهریره گفته که پیغمبر علیه السلام فرموده:

داود نبی بسیار مردی غیرتدار بود، و چون از خانه بیرون می رفت کلید خانه با خود میبرد. روزی در خانه بسته بود و از خانه بیرون رفته. در این وقت زن او دید که در میانهآ خانه مردی ایستاده است. از این بسیار مضطرب ms612 گشت، و با مردم خانه گفت: این مرد از کجا به خانهآ ما آمده، و الله که ما تفحص میکنیم تا بدانیم کیست که به خانهآ داود نبی بی اذن او میآید، در این سخن بود که داود علیه السلام رسید و مرد را در میانهآ خانه ایستاده دید. بسیار برنجید و 10 گفت: چه کسی که بیاذن من به درون خانهآ من آمدهای؟ آن مردگفت: منم آن کسی که از ملوک نمی ترسم و چون به خانهای میروم از صاحب خانه نمیپرسم، و دربانان مانع من نمیتوانند شد، و در بسته بر من بسته نیست. و داود چون کلام او شنید گفت: تو ملک الموتی؟ گفت: بلی. داود گفت: مرحبا به امری که از خدا عز و علا آوردی. پس ملک الموت در همان جاجان داود علیه السلام بستد. چون جان او ستد، آفتاب بر او تابید. سلیمان علیه السلام[4170] به مرغان 15 گفت بر داود سایه کنند. مرغان بر او سایهای کردند؛ و سلیمان علیه السلام به مرغان اشارت فرمود که بالها را یکیک به هم نهند تا هیچ قدر آفتاب بر داود نیفتد.

و ابو هریره گفته چنان که سلیمان علیه السلام اشارت به دست به مرغان مینمود، پیغمبر نیز به دست مبارک اشارت میفرمود و هیأت اشارت او به ما مینمود. و در این روز مرغان مضرحیه در سایه کردن مرغان غالب آمدند؛ و مضرحی واحد مضرحیه بود، و مضرحی صقر 20 درازبال است؛ و مؤید این معنی است آنکه از وهب منبه روایت میکنند که مردم به جنازهآ داود علیه السلام حاضر شدند، و در آفتاب گرم تموز نشستند، و در میان ایشان چهار هزار راهب صاحب برنس بود، و چون گرمی آفتاب تموز در ایشان اثر کرد و ضرر آن ظاهر شد، به

این اول تصرف سلیمان بود که در عالم ملک مینمود، و صقر یک از چهار مرغ جوارح است، و جوارح چهارگانه صقراست و شاهین و عقاب و باز، و صقر سه نوع است: کوسج و 10 یویو و صقر؛ و عربان مرغان صید کننده را غیر نسر و عقاب، صقر میخوانند، و اجدل و اکدر نیز از نامهای صقر است، و صقر در میان جوارح مرغان به منزلهآ استر است در میان دواب، زیرا که همچو استر در میان ایشان، صبر بر تشنگی و مشقت بیشتر دارد و غذای غلیظ را نیکوتر هضم میکند، و الفت با آدمی بهتر میگیرد، و اقدام بر صید کلنگ زودتر میکند، و مزاج او از مزاج جوارح دیگر سرد[تر] و نرم تراست، و از این جهت صبر او بر تشنگی بیشتر 15 است؛ و از این است که موصوف به بخر و گندگی دهن میشود، و در بالای درخت و در سر کوه جا نمی گیرد بلکه در مغارهها جا میگیرد. و چرخ را دو کف بود و به آن دو کف صید خود را محکم میگیرد، و ارنب و غزال را نیز صید میکند.

و اول کسی که به صقر صید کرده حرث بن معاویه بن ثور بوده؛ و سبب آن بوده که روزی دیده که صیادی دامی انداخته و صقری در دام ms614 او بر گنجشکی افتاده و آن را صید کرده و 20 خورده؛ و حارث را این معنی خوش آمده [418b] و بنابراین از صیاد صقر را ستده و آن را بتدریج تعلیم صید کردن مرغان دیگر فرموده؛ و عربان دیگر تعلیم صقر از او آموختهاند؛ و صنف دوم کوسج بود، و نسبت کوسج به دیگر اصناف صقر از قبل نسبت زرق است به بازی لیکن گرم تر از آنها است، و از این جهت سبک [تر] و پرندهتر از ایشان است و بخر و گندگی دهن او کمتر است؛ و چیزی از مرغابیان را صید میکند و غزال را صید نمی کند؛ و

و میگویند اول کسی که به این صید کرده، بهرام گور بوده، از جهت آن که بهرام گور در صید بوده، دیده که یویواز عقب قنبره میرود و میل صید آن دارد، و چندان از عقب قنبره باز نگشته که او را صید کرده. و صید او چون در نظر بهرام خوش نموده فرمود که آن را صید کردند و تعلیم نمودند، و بهرام به او صید کرده[419a] و به دیگران از بهرام مانده. و ابوالحسن 10 علی بن رومی در قصیدهآ خود گفته:

شعر

هذا ابوالصقر فردا فی محاسنه من نسل شیبان بین الضال والسلم

کآنه ms615 الشمس فی البرج المنیف به علی البریة لا نار علی علم

مراد او به شمس از برج قصر او است زیراکه چون او را به شمس تشبیه نمود، خانهآ او را 15 نیز تشبیه به برج فرمود به قصد تلمیح مثل قول خنساء در مدح برادرش صخر:

و ان صخرا لتأتم الهداة به کأته علم فی رأسه نار

چون تشبیه صخر به علم کرداثبات آتش بر سراو نیز کرداز جهت تلمیح و علم کوه بود، و عادت عرب آن است که جهت راه نمودن گمراهان آتش بر سر کوه میافروزند چون ایشان آن را از دور ببینند، راه به منزل برند. و شیخ شمسالدین گفته که ترجمهآ ابوالصقر در جایی 26 ندیدم، و ذکر حیات و وفات او از کسی نشنیدم. ولیکن دانستم که پدر او ابن عم معن زایده الشیبانی از قواد امیرالمؤمنین ابوجعفر منصور بوده، و اعمال بزرگ را متولی شده و والی ولایت ممالک معموره گشته، و مسکن او در بادیه بوده، و پیش از صد و هشتاد سال وفات یافته، و فرزند او در بادیه میبوده، چنانکه رومی فرموده بین الضال و السلم. چه ضال و سلم

حکم شرعی: گوشت صقر حرام است زیرا که نهی از خوردن ذی ناب از سباع و ذی مخلب از طیور عام است و خصوصیتی به بعضی ندارد، و از این جهت جمیع جوارح طیور بر مذهب شافعی حرام است. ولیکن بر مذهب مالک حلال است زیرا که هر حیوان که به نص قرآن و حرمت آن نیست پیش او حلال است، و از این جهت اصحاب او مثل گوشت سگ و شیر و پلنگ و ms616 خرس نیز حلال میدانند، و گوشت خر پیش ایشان مکروه است.

[امثال]: و در مثل میگویند: اخلف من صقر، یعنی گنده دهان تر از چرخ، چه اخلف اینجا 10 از خلوف مشتق است نه از خلاف و خلف، و از این است آنچه در حدیث مذکور است که: لخلوف فم الصایم عندالله اطیب من ریح المسک، یعنی بوی دهان روزهآدار پیش پروردگار آمرزگار خوش تر است از بوی مشک، و همچنین در مثل میگویند آبخرمن صقر به معنی اخلف من صقر.

خواص طبی: و ابن زهر گفته: از خواص او آن است که زهره ندارد، و از این جهت گاه 15 باشد که از ترس کسی که او را صید کرده بمیرد، و دماغ او اگر[420a] بر ذکر بمالند قوت باه هیجان یابد.

به کسر صاد، مار بزرگی بود که در گزیدن او رقیه و دوانفع ندهد و از این است که در مثل می گویند: فلان صل [مطرق]، واز این جهت امام ابوالمظفر احمد بن محمد الخوافی [که 20 علامهای از اهل طوس نظیر غزالی بود] را صل میگفته[اند]، و ابوالمظفر شاگرد او بوده و در علم و معرفت و قوت مجادله نظیر غزالی بوده و در سال خمس مائه وفات نموده، و ابوالمظفر و کیاهراسی و غزالی از شاگردان خوب امام الحرمین بودهاند.

قزوینی گفته هیچ حیوان بزرگ تراز این حیوان نیست، و از این در زمین تبت نمیباشد، و خانهآ او مقدار یک فرسخ زمین میباشد؛ و چشم صناجهاگر بر حیوانی خورد صناجه بمیرد، و اگر چشم حیوانی دیگر بر صناجه بخورداین حیوان در زمان بمیرد. از این جهت حیواناتی که 1 این معنی میدانند اگر بر صناجه بگذرند چشم خود را بپوشند تا چشم ایشان بر صناجه نیفتد، و چشم صناجه بر ایشان افتد و چون صناجه بمیرد مدتی [طویل] غذای حیوانات بری بود.

و حریری در مقامهآ سادسة واربعون گفته: احسنت یا نغیش ms617 یا صناجة الجیش، و معنی نغیش کوتاه قامت بود چنان که در حدیث آمده که پیغمبر علیه السلام نغیشی را دیده و به سجده [4200] به روافتاد. صناجة جیش طبلی بود که در میان جیش میزنند و وجه شبه آن 15 است که به ضرب طبل مردم طرب میکنند، همچنین از آن نغیش نیز مردم طرب میکنند. و های صناجه از برای مبالغه بود نه از برای تأنیث، و صناجه صاحب صنج را نیز گویند.

و صنج آلتی است مدور که از مس میسازند، و یکی از او بر دیگری میزنند و از ضرب ایشان آوازی مسموع میشود، و بیشتر در جنگها و عروسیها با نقاره و دهل میزنند؛ و حافظ عبدالبر و غیر او گفتهاند که اول کسی که در اسلام میراث پدر گرفته نعمان بن عدی بوده که با 20 پدر خود هجرت به حبشه فرموده، و پدر او عدی در حبشه وفات یافته، و میراث او به نعمان

شعر

من مبلغ الحسناء آن حلیلها بمیسان یسقی فی زجاج و حنتم

إذا شئت غنتنی دهاقین قریة وصناجة تحدو علی کل منسم

اذا کنت ندمانی فبالاکبر اشقنی ولاتسقنی بالاصغر المتثلم

لعل أمیرالمؤمنین یسوءه تنادمنا بالجوسق المتهدم

بالجوسق

پس این شعر او به امیرالمؤمنین عمر[421a] رضی الله عنه رسید، و امیر به او نوشت: 10 (بسم الله الرحمن الرحیم * حم * تنزیل الکتاب من الله العزیز العلیم * غافر الذنب وقابل التوب شدید العقاب ذی الطول لا اله الا هو الیه المصیر)1. اما بعد فقد بلغنی قولک

لعل امیرالمؤمنین یسوءه تنادمنا بالجوسق المتهدم

وایم الله لقد ساءنی. بعد از این او ms618 را از عمل میسان عزل نموده؛ و نعمان بعد از عزل پیش امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه آمد وگفت: والله که مضمون شعر من واقع نبود، ولیکن من 15 مردی شاعر بودم، چون این معنی به خاطر رسید نظم کردم، ولیکن به آن عمل نکردم. پس عمر گفت: گمان من به تو این است، ولیکن تو را هرگز عملی نمیدهم. پس نعمان به بصره آمد و دایم با مسلمانان به غزا میرفت تا زمانی که مرد، و شعر او بسیاراست و فصیح، و مردم استشهاد به شعر او میکنند. 2گلهآ گاوان بود، و جمع او صیران؛ و صوار بر ظرف مسک نیز اطلاق میکنند، و شاعر به هر دو معنی استعمال کرده:

إذا لاح الصوار ذکزت لیلی و اذکرها اذا نفخ الصوار

این لفظ در اصل مصدر است ولیکن با او مقابلهآ اسم کردهاند، و از این جهت او را بر حیوانی [421b] که بر صید حاصل شده اطلاق کردهاند. قال الله تعالی: (یا آیها الذین آمنوا 5 لاتقتلوا الصید و انتم حرم)1، وابوطلحهآ انصاری گفته:

آنا آبو طلحة و اسمی زید و کل یوم فی سلاحی صید

و بخاری گفته باب قوله تعالی: (أحل لکم صید البخر و طغامه)»2، و عمر گفت: صید بحرآن است که در او صید کنند. و طعام بحر آن مردهای بود که بحر آن را بیرون اندازد. و ابو شریح که 10 صاحب پیغمبر علیه السلام بوده گفته: هر چه در دریا است مذبوح است و احتیاج به ذبحی دیگر ندارد؛ و اما عطا گفته: مرغ دریایی به ذبح محتاج است؛ و ابن جریح گفته به عطاگفتم: صید آب جوها و قلات سیلها صید بحر است. یا نه؟ عطا گفت: بلی صید بحراست به دلیل قول الله تعالی: (هذا عذب فرات سائغ شزابه و هذا ملح اجاج و من کل تأکلون لخما طریا»3. و قلات صیدی مرده باشد که سیل آن را ms619 بیاورده. و حسن بر زینی که از پوست سگ آبی ساخته 15 بودهاند سوار گشته، و شعبی گفته: اگر اهل خانهآ من وزغ میخوردندی من وزغ را به ایشان می خورانیدم، و در این اشارت است با آنکه حیوانات آب حلال است، و حسن گفته باکی نیست که گوشت لاکپشت را بخورند، و ابن عباس فرموده: بخور از صید نصرانی یا یهودی یا مجوسی که از دریا صید کرده باشند.

ابودردا گفته در آدمی ذبح خمرباشد با آنکه در خمر نمک422a1] و ماهی بنهند و آن رادر 20 آفتاب نهند تا طعم او مثل طعم سرکه شود، و این عمل را در شام میکنند، و این مرکب را مربی و صخناء شامی گویند؛ و عملی را که خمر را سرکه سازد و آن را حلال گرداند ذبح خمر گفته

و ابوحاتم نیزگفته که او را صحبتی با پیغمبر علیه السلام بوده، و لفظ صید در آیت اول عام است و معنی آیت آن است که کشتن صید محرم را حرام است مگر آن پنج فواسق خمس که 10 کشتن ایشان در حرم بر محرم حرام نیست زیرا که در حدیث صحیح وارد است ms620 که پیغمبر علیه السلام فرمود که پنج فاسقاند که ایشان را در حرم نیز میباید کشتن: غراب و غلیواج و موش و عقرب و سگ گزنده. و سفیان ثوری و شافعی و ابن حنبل و [ابن] راهویه بر ظاهر حدیث [4220] توقف نمودهاند و بر محرم مباح نگردانیدهاند کشتن غیر از این پنج حیوان فاسق؛ واما امام مالک اسد و پلنگ و یوز و گرگ و سایر سباع را بر سگ گزنده قیاس کرده و 5 گفته قتل اینها نیز در حرم بر محرم مباح بود. و اصحاب گفتهاند اگر سبع اولا قصد محرم بکند محرم را جایز است که او را بکشد، و اگر محرم اولا قصد سبع بکند چون محرم او را بکشد بر او قیمت سبع واجب باشد.

و مجاهد و نخعی گفتهاند که محرم راجایز نیست که سباع را بکشد مگر آنکه سباع بر او عدوان کند، و ثابت شده که امیرالمؤمنین عمر محرم را رخصت قتل زنبور داده زیراکه حکم 20 عقرب دارد. و مالک گفته محرمی که زنبور را بکشد باید که طعامی بدهد؛ و همچنین محرمی که قتل کیک و مگس و مورچه و امثال اینها بکند باید که طعامی بدهد؛ و اصحاب رای گفتهاند بر قاتل امثال اینها چیزی نیست؛ و اما کشتن سباع طیور را بر مذهب مالک جایزنیست؛ واگر محرمی یکی از آنها را بکشد باید که فدیه بدهد. و ابن عطیه گفته حیوانات زهردار همه حکم مار دارد، پس کشتن رتیلا محرم را جایز باشد. و ابوحنیفه گفته دزدی که چیزی مباح را بدزدد

و اگر محرمی در وقت احرام صیدی را ذبح کند آن صید ms621 بر او حرام گردد به اتفاق علما؛ و اما در حرمت آن بر غیر او دوقول است؛ قول صحیح آن است که بر غیر او نیز حرام است هم 5 چنان که ذبیحهآ مجوس بر مسلم حرام است، و قول قدیم شافعی آن است که بر غیر او حلال است؛ و گر محرمی بیضهآ مرغی را بشکند و بر جای خود بگذارد، خوردن آن بیضه حرام گردد، و اما بر غیر او دو قول است اصح آن است که بر غیر نیز حرام است؛ و اگر بیضه را مجوسی بشکند و بر جای خود نگذارد، خوردن آن حلال باشد؛ و اگر محرمی شیر صیدی بدوشد، حکم این شیر حکم بیضهآ شکسته بود؛ و اگر صیدی به صیحهآ آواز محرمی هلاک 10 گردد، در او دو وجه باشد، وجهی آن که ضمان صید بر او واجب است زیرا که آواز او سبب هلاک او گشته، هم چنان که کودکی از صیحهآ کسی هلاک گردد، وجهی دیگر آنکه ضمان براو واجب نیست هم چنان که بالغی عاقل که به صیحهآ کسی هلاک شود؛ و اگر محرم صیدی را بکشد و آن صید بر صیدی دیگر خورد و آن دیگر هلاک گردد یابر بیضهآ صیدی دیگر خورد و آن بیضه تلف شود ضمان این همه بر محرم لازم گردد.

و رویانی گفته عمرهای که در او قتل صیدی نباشد به از حجی است که در او قتل صیدی باشد، واضح آن است که حج افضل است، و صید حرم [423] مدینه چون صید حرم مکهآ مبارکه حرام است، زیرا که مسلم از حدیث جابر رضی الله عنه روایت کرده که پیغمبر علیه السلام فرمود که ابراهیم علیه السلام مکه مبارکه را حرام کرد و من مدینه را حرام کردهام آنچه میان دو کوه مدینه باشد حرام است باید که درخت آن نبرند و صید آن نکند؛ و اختلاف 20 کردهاند در اینکه اگر کسی ms622 صیدی در مدینه بکند براو قیمت آن واجب است همچو صید مکه به او واجب نیست؛ و قول جدید شافعی آن است که ضمان آن واجب نیست زیرا که مدینه مکانی است که آدمی به غیر احرام در او در میآید همچو صیدوح طایف زیرا که به اسناد یهقی صید صیدوح و قطع درختان او حرام است، و قول قدیم آن است که سلب صیاد مدینه باید کرد جهت ایذای او همچنان که سلب کشتهآ کافر میباید کرد.

و بعضی گفتهاند تنها جامههای او میباید ستد و زر وامتعهآ او نمیباید ستد، و ستر عورت او نباید گذاشت. و بعضی گفتهاند ستر عورت او میباید گذاشت، واصح این است، و در سلب صیاد مدینه اختلاف است، بعضی گفتهاند حق سالب او است، و بعضی گفتهاند حق فقرای مدینه است؛ و بعضی گفتهاند حق بیت المال است، و از صید مدینه مستثنی بود قتل حیوانی که قصد قتل آن کس کرده باشد، و همچنین ملخی که در راه باشد زیرا که [424a] راهآ رو را ناچار است که ملخ راه به پای خود هلاک گرداند، و اگر کافری در حرم درآید و صید کند ضمان آن صید بر او لازم بود؛ و شیخ در مهذب گفته پیش من احتمال دارد که لازم نبود؛ و نووی گفته شیخ به این احتمال از اصحاب شافعی منفرد گشته، و ابن وج و جهی از اصحاب در این باب نقل کرده، و ابن کج بر صاحب مهذب به سالها مقدم بوده، زیرا که در سال سنهآ اربع و اربع 10 مائه وفات کرده.

ماهی کوچک بود که از او صحنا و مری سازند، و مری آبکامه بود، و بعضی گفتهاند صحنا و مری یکی بود، و در سن بیهقی مذکور است که وهب بن عبدالله مغافری و عبدالله بن عمر 24 به خانه زینب دختر رسول علیه السلام رفتند. زینب برای ایشان ماحضری ms623 از ملخ به روغن

[الخواص]: و ابن بختیشوع گفته همچنان که صحنا که با ابازیر حاره باشد معده بود و رطوبات بلغمیه را از معده پاک کند و بخر زایل گرداند و درد ورک [را]سودمند بود، و اگر بر موضع گزندگی عقرب نهند نافع باشد.

غنم پشم دار است. قال الله تعالی: (من الضأن اثنین و من المغز اثنین»1، و به پارسی گوسفند بود؛ و ضأن جمع ضائن بود و ضائنة مؤنث او است و ضوائن جمع او. و بعضی گفتهاند ضأن جمع است که واحدی ندارد، و بعضی گفتهاند جمع او ضیین بود همچو عبد و عبید، و خدای 5 تعالی برکت به غنم داده و برکت او محسوس و مشاهد است، زیرا که غنمی سالی یک بچه یا دو میزاید، و هر سبعی سالی شش یا هفت بچه میزاید، و با وجود این حال در همهآ سال در اطراف زمین گاهی سبعی محسوس میشود، و از غنم روی زمین پراست؛ و به نرمی پوست گو سفند مثل میزنند چنانکه ابوهریره رضی الله عنه روایت کرده در آخرالزمان مردمانی پیدا شوند که دلهای ایشان چون دل کودکان باشد، و از برای مردم جامههای نرم از پوست گوسفند 10 پوشند و دین را به ms624 دنیا فروشند، و کلام [425a] ایشان از عسل شیرین تر بود، و دل ایشان از صبر تلخ تر، و روایتی دیگر آن است که دلهای ایشان از صبر تلخ تر بود و لباس ایشان پیش مردمان از پوست گوسفند نرمتر؛ و خدای تعالی بگوید که آیا اینها به من مغرورند و به من جرأت میکنند. پس سوگند به ذات عظیم خود خوردم که فتنهای در میان ایشان برانگیزم که علیم ایشان حیران گردد.

و میان گوسفند [و] بز تضاد چنان است که از لقاح ایشان مولودی حاصل نمیشود، و از

و اگر گوسفند نر با ماده در وقت باران سفاد کند فرزند از سفاد ایشان نتیجه حاصل نگردد، و در وقت وزیدن باد شمال از سفاد ایشان بچههای نر حاصل ms625 میشود؛ و در وقت وزیدن باد جنوب بچههای ماده؛ و فقیر میگوید ظاهرا سبب این است که باد جنوب تر است و مزاج ماده نیز تر، و مزاج شمال خشک است و مزاج نر نیز خشک است اگر کسی گوید مزاج شمال 15 سرد است و مناسب مزاج ماده است، و مزاج جنوب گرم است و مناسب مزاج نر، پس بایستی که در وقت جنوب فرزند نر حاصل شدی، و در وقت شمال فرزند ماده؛ جواب گوییم مزاج شمال به واسطهآ برودت حفظ حرارت غریزی مادر در اندرون او میکند و اخلاط و رحم او راگرم میگرداند، و از این جهت موجب نتیجهآ نر میشود، و مزاج جنوب به واسطهآ حرارت و رطوبت حرارت غریزی مادر را در اندرون او حفظ نمیکند بلکه در اندرون او پراگنده 2 میسازد و قوای او راست می گرداند از این جهت قوت او از تحصیل نتیجهآ نر عاجز میشود و نتیجهآ ماده از او[4262] حاصل میگردد، والله اعلم.

و گوسفند اگر زراعتی را بخورد بار دیگر آن زراعت میروید، و اگر بز زراعتی بخورد آن زراعت باز نروید؛ و سببی که به خاطر فاتر فقیر می رسد آن است که مزاج بز به واسطهآ برودت و یبوست مانع نمو می شود زیرا که سبب فاعلی نمو حرارت است و سبب مادی آن رطوبت،

حکم شرعی: و گوسفند و بز به اجماع حلالاند.

[امثال]: و در امثال میگویند: اجهل من راعی ضأن، یعنی جاهل تراز شبان گوسفند، [است]، و سبب ms626 جهل او آن است که گوسفندان از هر چیزی میرمند و هر زمانی پراگنده میشوند؛ و شبان ایشان را به مشقت جمع میسازد و تحمل و قبول این مشقت از جهل است،

و هم چنین در مثل میگویند: آحمق من راعی ضأن ثمانین، یعنی احمق تر از شبان هشتاد گوسفند؛ و سبب این مثل آن است که شبانی به نوشروان کسری خبری داد. خاطر اواز آن خبر 15 شاد گشت. نوشروان به او گفت به مژدگانی این[4260] خبر هر چیز که خواهی از من بطلب تا من نیز خاطر تو را شاد گردانم. شبان از او هشتاد گوسفند طلبید؛ و میگویند که مردی حاجتی که پیغمبر علیه السلام رابود بزودی به و جهی نیکو برآورد. پس پیغمبر علیه السلام به او گفت به تو هشتاد گوسفند ببخشم یا دعا کنم که خدای تعالی تو را با من در جنت برد و از عذاب دوزخت دور گرداند. آن مرد گفت: به من هشتاد گوسفند ببخش. پیغمبر علیه السلام به 15 اصحاب گفت به او هشتاد گو سفند بدهند. بعد از این گفت: زنی که یار موسی بود عاقل تراز این مرد بود، زیرا که آن عجوزه چون موسی را علیه السلام به استخوانهای یوسف علیه السلام دلالت کرد و موضع دفن آنها به موسی علیه السلام نمود، موسی به آن عجوزه گفت: صد گوسفند دوستر میداری یا آنکه دعا کنم که حضرت باری عزاسمه تو را با من به جنت برد، و در جنت همیشه با من باشی و از عذاب دوزخ دور باشی. آن زن گفت: در جنت با تو 20 بودن دوستر میدارم. این حدیث صحیح است.

و ابن حبان و حاکم در مستدرک روایت کردهاند و ابوموسی اشعری روایت کرده که پیغمبر علیه السلام غنایم حنین را قسمت میکرد. مردی پیش پیغمبر آمد و گفت: یا نبی الله! تو را [ه866] با من وعدة بخششی هست. پیغمبر علیه ms627 السلام فرمود که راست گفتی. حکم

حکم طبی: و از جملهآ خواص گوشت گوسفند آن است که مولد خون است، و مانع تولید 10 سودااست، و منی را زیاده میکند، و جهت زهرها نافع است. و گوشت گوسفند فربه باه را زیاده میکند، وخون تازهآ او را اگر بر وضح بمالند رنگ او را تغییر دهد و رنگ او را نیکو کند، و جگر تازهآ تیس را اگر بسوزانند و خاکستر آن بر دندان بمالند، دندان را[427] سفید گرداند. و شاخ گوسفند اگر در زیر درخت بارآوردفن کنند بار بسیار آورد، و اگر زهرهآ قوچ را با عسل در چشم کشند نزول آب را باز دارد، و اگر استخوان او را با چوب گز بسوزانند و خاکستر آن 15 را با موم و روغن گل بر موضع شکستگی طلاکنند نافع باشد؛ و اگر زنی پشم بزغاله بر خود بردارد دیگر آبستن نشود، و اگر سر ظرف عسل با پشم گوسفند سفید بپوشند مورچه گرد آن نگردد؛ و اگر زن شیردار پستان گوسفند بخورد شیر او ms628 زیاده گردد؛ و بول بز اگر سعوط کنند، تشنج و تمدد و درد اعصاب را نافع بود، و آشامیدن آن جهت استسقانیکواست.

به فتح ضاد سوسماراست، و خلقت آن شبیه به ورل باشد، و ضباب وأضب جمع اواست

ردا یا ضب، یعنی به آب درا و آب بنوش. پس سوسمار گفت:

اضبح قلبیی صردالا یشتهی آن یردا

إلا عرادا عردا وصلیانا بردا

وعنکثا ملتبدا یعنی دل من صباح کرد به خنکی و سردی، و هیچ میل آب سرد ندارد؛ و غراد اگر به غین معجمه باشد معنی او آن است که میل مرغ خوش خوان دارد؛ و اگربه عین مهمله باشد معنی او آن است میل جایی محکم و ذکر منتشر قایم و مستحکم دارم؛ و صلتان قضای حاجت و برآمدن مقصود بود، یعنی میل دارد دل من که حاجات من برآید، و علسک ملتبد، ریگ بر هم 15 نشسته باشد، یعنی دلم زمین ریگ بوم میخواهد که در او طبقات ریگ بر هم نشسته باشد.

و میان ماهی و سوسمار تخالف و تضاد است زیرا که ماهی بیآب نمیزید، و سوسمار هرگز در عمر خود یک بار به کنار آب نمیرود. ضبب البلد و اضب: ای کثر ضبابه، یعنی بسیار شد سوسمار، و ازض مضبه، یعنی زمین بسیار سوسمار است. و عبداللطیف بغدادی[4280] گفته: ورل ms629 و ضب و حربا و شحمة الارض ووزغ حیوانات متناسب متشابه الخلقتاند، و25 سوسمار نر را دو ذکر بود و ماده را دو فرج همچو حرذون و ورل. و از انس مروی است که سوسمار از ظلم بنی آدم در خانهآ خود به لاغری میمیرد؛ و از ابوحنیفه از ذکر سوسمار پرسیدند. جواب گفت همچون زبان مار است که یک اصل دارد و دو فرع، و اگر سوسمار خواهد که بیضه بنهد، در زمین حفرهای بکند و دراو هفتاد بیضه یا بیشتر بیندازد و سر آن را

و سوسمار با عقرب بسیار دوستی میکند و او را در خانهآ خود بسیار رعایت میکند تا دست کسی بگزد که دست در خانهآ او برد و خواهد که او را صید کند، و سوسمار خانه را در مکانی سنگلاخ بسازد تا سیل به او ضرری نرساند، و از سم ستور والاغان [429a] خانهآ او خراب نگردد، و از این جهت ناخنان او ناقص [و کل] میباشد زیرا که به ناخنان سنگ سخت 10 میکند، و سوسمار بسیار فراموش کار است، و اکثر اوقات حیران و سرگردان میباشد، و از این جهت خانهآ خود را در بلندی یا در ته سنگی بزرگ میسازد تا راه خانه راگم نسازد. وقتی که جهت طعمه از خانه بیرون آمده باشد، و او موصوف به عقوق میشود زیرا که بچهآ خود را میخورد، و شاعر به این معنی ms630 اشارت کرده.

شعر آکلت بنیک اکل الضب حتی ترکت بنیک لیس لهم عدید

و معنی غدیر برکهآ آب است.

و سوسمار چون مار طویل العمر میباشد، و چون سگ آنچه قی کرده میخورد و نجاست خود را نیز میخورد؛ و اگر سر او را ببرند زمانی دراز زنده بماند و میگویند که یک شب تمام بعد از سر بریدن حرکت میکند؛ و اگر او را سربریده در آتش اندازند هم حرکت 25 می کند، و در تمام زمستان از خانهآ خود بیرون نمیآید، و از این جهت چون در وقت بهار از خانه بیرون میآید چشم او تاریکی دارد، زیرا که مدتی در تاریکی که تاریک کنندهآ چشم است بوده. وامیه [بن] ابی الصلت چون پیش عبدالله بن جدعان به طلب جایزهآ خود آمده بود، در شعر خود اشارت به این معنی کرده:

فائدة: دارقطنی و بیهقی [و شیخ او] حاکم بن عدی از ابن عمر روایت کرده که او گفت: پیغمبر صلی الله علیه و سلم روزی در محفلی نشسته بود و اصحاب او در گرد او نشسته بودند. اعرابیای رسید و سوسماری در آستین داشت. چون نگاه به این محفل کرد گفت: این مردم بر که جمع گشتهاند و از برای چه فایدهای پیش او نشستهاند گفتند که براین پیغمبر جمع گشتهاند و از جهت استماع کلمهآ طیبهآ او نشستهاند. اعرابی به نزدیک پیغمبر آمد و گفت: ای 5 محمد! هرگز مادر زنان دروغگوتر از تو کسی نزاییدهاند. اگر نه آن بودی که عرب مراشتابنده خواندندی البته تو را میکشتم، و همه کس را به کشتن تو شاد و خرم میساختم. پس عمر رضی الله عنه گفت: یا رسول الله! مرا بگذار تا این که من او را بکشم. پس پیغمبر علیه السلام گفت: او را مکش. آیا ندانستهای که حلیم صابر بر ایذای لئیم ضایر نزدیک است که نبی باشد.

پس اعرابی رو به رسول ms631 علیه السلام کرد و گفت: به حق صنم لات [و] عزی که ایمان به تو 10 نمی آورم و سخن تو باور نمی کنم تا این سوسمار که در آستین من است ایمان به تو نیاورد و سخنان تو باور نکند. این گفت و سوسمار را بیرون آورد و آن را نزدیک رسول علیه السلام انداخت و گفت: اگراین به توایمان بیاورد، من [430a] نیز به تو ایمان بیاورم. پس پیغمبر علیه السلام گفت: ای سوسمار! سوسمار به زبان فصیح که همه کس فهمیدند گفت: لبیک و سعدیک یا رسول رب العالمین! پس پیغمبر گفت: ای سوسمار! که را بندگی و پرستش 15 میکنی؟ سوسمار گفت: آن کس را بندگی و پرستش میکنم که در آسمان عرش اواست، و در زمین سلطنت و حکم او، و دز دریا راه او است، و در بهشت رحمت او، و در دوزخ عذاب او. بعد از آن پیغمبر گفت: ای سوسمار! من کیستم؟ سوسمار گفت: تو پیغمبر پروردگار عالمیانی و آخر همه پیغمبرانی، و هر که سخن تو باور بکرد نجات و سعادت دنیا و آخرت یافت، و هر که سخن تو باور نکرد در دنیا و آخرت زیان کرد.

پس اعرابی گفت: اشهد آن لا اله الا الله و اشهد انک رسول الله حقا؛ یعنی گواهی میدهم که غیر خدای بر حق خدایی دیگر نیست، و گواهی میدهم که تو پیغمبر بر حق خدایی، و به خدا سوگند که چون پیش تو آمدم هیچ کس را بر روی زمین از تو دشمن تر نمیدانستم، و به خدا سوگند که در این زمان تو پیش من از جان من و فرزند من دوستری، و هیچ کس را از تو

پس اعرابی گفت: خدای ما اندکی از ما قبول میکند و بسیاری بخشش به ما میکند. پس پیغمبر علیه السلام گفت: آیا تو مالی داری؟ اعرابی گفت: و الله در میان بنی سلیم کسی از من فقیر ترنیست پس پیغمبر علیه السلام اصحاب راگفت به او بخشش کنید. اصحاب همه به او [431a]بخشش کردند و او را از بخشش خود بی نیاز ساختند. پس عبدالرحمن بن عوف 15 گفت: یا رسول الله! من او را یک ناقهآ عشیر بدهم که در تگ به هر ناقه برسد و یک ناقه به او نرسد، و آن را در روز تبوک به رسم هدیه کسی به من آورده. پس پیغمبر گفت: تو و صف ناقه که به او بخشیدی کردی، من نیز و صف کنم ناقهای را که خدا عز و علا در عوض آن به تو می بخشد. عبدالزحمن گفت: بلی آن را وصف کن. پیغمبر علیه السلام گفت: ms633 ناقهای باشد راهوار مخلوق از در شاهوار، و دست و پای او از زمرد سبز و چشمهای او از زبرجد سبز؛ بر 20 پشت آن ناقه هودجی باشد و در آن هودج فرش سندس و استبرق افتاده باشد، و تو در آن هودج باشی و آن ناقه تو را همچو برق از پل صراط [مانند برق خاطف] بگذارند.

پس اعرابی از پیش رسول غنی بیرون آمد، و در راه هزار اعرابی با هزار مرکوب و هزار شمشیر خوب دو چار او گشتند و با او ملاقات نمودند. اعرابی به ایشان گفت: کجا می روید و

حکم شرعی: گوشت سوسمار حلال است به اجماع امت؛ و در وسیط مذکور است که از حشرات الارض چیزی غیر سوسمار حلال نیست. و ابن صلاح گفته: این حصر مرضی نیست چرا که یربوع و قنفذ نیز از حشراتاند و گوشت ایشان نیز حلال است؛ و ابن عباس 10 گفته که دو سوسمار بریان کرده پیش نبی علیه السلام آوردند و اصحاب از او میخوردند و او نمیخورد. پس خالد از نبی علیه السلام پرسید که آن سوسمار حرام است؟ گفت: حرام نیست، ولیکن در زمین قوم من نمیباشد و من چون ms634 به خوردن آن عادت نکردهام آن را مکروه میدارم. و روایتی دیگر آن است که من آن را نمی خورم ولیکن حرام نمیگردانم؛ و روایتی دیگر آنکه با اصحاب گفت: بخورید آن را که حلال است ولیکن طعام من نیست. و همهآ این 15 روایات صریح بود در آنکه حرام نیست، و خوردن آن مباح است و مکروه نیست مگر پیش بعضی. از حنیفه و قاضی عیاض از قومی حرمت آن روایت کرده، و امام نووی گفته گمان ندارم که این روایت صحیح باشد.

و عبدالرحمن بن حسنه [432a] ذکر کرده که در سفر ما به زمینی پرسوسمار رسیدیم و گسنه بودیم چیزی نداشتیم و سوسمار بسیار در آن زمین صید کردیم و گوشت آنها را در 20 دیگ انداختیم و آتش در زیر دیگ افروختیم. چون دیگ به جوش آمد پیغمبر علیه السلام از در در آمد و گفت: این چیست که در دیگ است. گفتم: سوسمار است. پیغمبر علیه السلام فرمود: امتی از بنی اسراییل به دواب زمین ممسوخ گشتهاند و من می ترسم که سوسماراز آن امت ممسوخه باشد. پس من از این جهت نمیخورم، ولیکن شما را نیز از خوردن نهی

و در صحیح بخاری مذکور است که ابوهریره گفته چون پیغمبر علیه السلام با اصحاب به قصد غزای حنین بیرون آمد، بر درختی از مشرکان گذشت که مشرکان بر آن درخت اسلحهآ خود می آویختند و آن درخت را ذات انواط می گفتند. مردمی که همراه پیغمبر علیه السلام بودند و با او گفتند جهت ما نیزذات انواطی تعیین بفرما تا ما نیز اسلحهآ خود را بر آن بیاو یزیم. پیغمبر علیه السلام گفت این سخن شما به سخن قوم موسی ماند که به او گفتند: (اجعل لنا الها ms635 کما لهم الهة»1. پس گفت: به آن خدایی که جان من به دست قدرت او است که شما پیروی امتان پیشینه خواهید کرد، وجب به و جب و گز به گز به راهی که ایشان [4328] رفتهاند شما 10 نیز خواهید رفت، به مرتبهای که اگر ایشان به سوراخ سوسمار روند شما نیز به سوراخ آن سوسمار بروید و در همهآ کارها متابعت ایشان بکنید. پس مردم گفتند آن کسان که ما متابعت ایشان کنیم یهود و نصاری باشند. پس پیغمبر علیه السلام گفت: پس که باشد؟! ابن عباس گفت: چه شبیه است امشب به دوشینه، این قوم بنی اسراییلاند. و ابن عربی گفته: مدتی در فکر بودم که در این حدیث وجه ضربالمثل سوسمار چیست؟ پس در خاطر من معنیای 15 چند درآمد. بهترین آنها این بود که در عرب سوسمار با آنکه حاکم است مثل است.

و قصهآ حکومت او گذشت.

الامثال: در مثل میگویند: اضل من ضب، یعنی گمراه تراز سوسمار، زیرا سوسمار راه خانهآ خود گم میکند و بی علامتی راه به خانه نمیبرد، و در وزل نیز همین مثل میزنند زیرا که آن نیز چنین بود و میگویند: اغق من ضب، یعنی عاق تراز سوسمار. و ابن اعرابی گفته: این 20 مثل سوسمار ماده است زیرا که سوسمار ماده بچههای خود را میخورد، و میگویند: احیا من ضب، یعنی زنده تراز سوسمار، زیرا که مدت عمر او بسیار است و میگویند: اجبن و آبلد و آصبر و اخدع من ضب، یعنی ترسناک تر و بی ادراکتر و صابرتر و مکارتراز سوسماراست زیرا که سوسمار بسیار ترسناک و بیادراک [و] حیله و بی صبر است زیرا که صبر از آب

و در مثل میگویند: اعقد ms636 من ذنب الضب، یعنی بسیار عقدهتر از دم سوسمار، زیرا که عقدههای دم او بسیار است؛ و گویند یکی از شهریان جامهآ اعرابیای پوشید. اعرابی گفت: مکافات احسان تو بکنم با آنکه تو را تعلیم دهم که چند عقده در دم سوسماراست، اگرندانی! 5 آن کس گفت: من نمی دانم. اعرابی گفت: بیست و یک عقده در دم او است.

خواص طبی: و از جملهآ خواص او آن است که اگر سوسماری از میان دو پای مردی بیرون رود، آن مرد هرگز بر جماع زنی قادر نگردد، و اگر کسی دل سوسمار را بخورد غم دل و طپیدن دل ا و زایل گردد، و پیه او اگر گداخته بر ذکر بمالند قوت باه را تقویت کند؛ و آنکه از پیه او بخورد مدتی مدید تشنه نگردد، و خایهآ او اگر کسی با خود نگاه دارد خدام به او محبت 10 تمام پیداکنند، و اگرکعب او بر روی اسبی بیاویزند هیچ اسب در تگ به او سبقت نگیرد، واگر به پوست او دشنهآ شمشیر بپوشاند صاحب شمشیر دلیر گردد، و اگر پوست او را غلاف عسل سازند خوردن عسل بسیار تقویت باه کند و نعوظ تمام آورد، و سرگین سوسمار جهت برص و کلف نیکو است اگر بر او طلاکنند، و سرگین او جهت دفع بیاض و منع نزول آب بغایت خوب است.

ضبع [433]

کفتار است و ضبعه نمیگویند، و ضبعان کفتار نربود، ضباعین جمع او است مثل سرحان و سراحین. و ضبعانه کفتار ماده بود و ضبعانات و ضباع جمع، و این مشترک است میان ضبع و ضبعانه مثل سبع و سباع. و این کلام از جوهری منقول است؛ و ابن بری گفته: ضباعه از برای ماده معروف نیست، و حریری در دره گفته هرگاه که مذکر و مؤنث جمع شوند، مذکر غالب 20 گردد مگر در تاریخ که او به عکس بود، مگردر تثنیه ضبع و ضبعان. پس میگویند: ms637 ضبعان به فتح ضاد و ضم با و کسرنون. و ابن انباری گفته که ضبع را اطلاق بر مذکر و مؤنث میکنند؛ و ابن هشام نیز بر این است: واضییغ تصغیر ضبع بود، و در حدیث سلب مقتول به قاتآل دادن

و خطابی گفته اضیبع در این حدیث تصغیر ضبع نیست بلکه اضیبع نوعی از مرغان است. و جیل و جعار و حفصه از نامهای کفتار است؛ و کنیت کفتار ماده ام خنور و ام طریق و ام عامر 5 وام القبور وام نوفل بود؛ وکنیت کفتار نر ابوعامر و ابوکلده و ابوالهنبر، و در باب همزه گذشت که ضبع مثل ارنب حیض دارد چنان که میگویند: ضحکت[434a] الارنب [ضحکا]، چنان که شاعر گفته:

تضحک الضبع لقتلی هذیل و تری الذئب لها یستهل

یعنی کفتار چون خون مردم بیاشامد یا گوشت ایشان خورد حایض میگردد و گرگ فریاد میکند از برای گوشت ایشان. شعر

واضحکت الضباع سیوف سعد لقتلی ما دفن ولا ودینا

و ابن درید رداین قول میکرده و میگفته که دیده که کفتار حایض گردیده؟، و مراد شاعر از ضحک کفتار آن است که آن کسر گوشت مردم میکند، و این سهو است زیرا که کسر به ضحک مناسبت ندارد. و بعضی گفتهاند مراد از ضحک کفتار شادی او بود در وقت خوردن 20 گوشت آدمی. پس به و جود کشتهها پر حضور میگردد، و حضور او ضحک او است نه آنکه او را حیض هست.

و از عجایب کفتار آن است که چون خرگوش سالی نر میباشد و سالی دیگر ماده؛ و قزوینی گفته قومی باشند که ایشان را ضبعیون میگویند اگر یکی از این در قافلهای باشد، اگر چه عدد قافله بیشتر از هزار باشد که کفتار غیرازاو کسی ms638 دیگر راقصد نکند: و ضبع راوصف

و کفتار اگر در گلهآ گوسفندی واقع شود همه گله را به فساد و فنا دهد، قناعت به یک گو سفند نکند همچنان که گرگ میکند؛ و اگر گرگ و کفتار به گلهای برسند، گله از شرایشان سالم بماند، زیرا که گرگ و کفتار به یکدیگر مشغول گردند و گله از ایشان دور گردد، و از این جهت عربان در دعا میگویند: اللهم ضبعا و ذیبا، یعنی خدایا، گرگ و کفتار با هم به گله برسند 10 و هر یک تنها به آن نرسد، و از این است که شاعر گفته:

شعر

تفرقث غنمی یؤما فقلت لها یا رب سلط علیها الذئب والضبعا

و از اصمعی پرسیدهاند که این بیت دعا است یا نفرین است. جواب گفته که دعااست. و گر کفتار قدم بر سایهآ سگی بنهد و سگ در مکانی بلند باشد، در زمان از آنجا[435a] به زیرافتد و 15 کفتار او را بگیرد و بخورد، و معلوم نیست که این خاصیت اثر سگ است یا اثر کفتار. و کفتار به حماقت مشهور است، و ازاین جهت صیاد به گفتار صید کفتار میکند. و ms639 جاحظ انکار این میکند و میگوید: این سخن از گزافههای اعراب است. و بچهای که کفتار از گرگ بزاید آن را عسبار گویند.

حکم شرعی: گوشت او حلال است. شافعی گفته: پیغمبر غلیه السلام نهی فرموده از 20 خوردن گوشت هر حیوانی که ناب دارد، پس هر حیوانی که انیاب او قوی باشد و به آن انیاب تغذی کند بر حیوانی دیگر در حالتی که آن صاحب ناب طالب آن حیوان دیگر باشد نه مطلوب. پس غذای او به انیاب او سبب تحریم او است. و پیش اسحق و [امام]احمد و ابوثور و اصحاب حدیث حلال است. و مالک گفته: مکروه بود خوردن، و مکروه پیش مالک آن

و جابر گفته که پیغمبر علیه السلام فرموده کفتار صید است و جزای او گوسفند شاخدار مسن بود، و گوشت او مأکول است، و این حدیث صحیح است، و صاحب بخاری نیز گفته که 10 این حدیث صحیح است. و بیهقی ذکر کرده که عبدالله مغفل سلمی گفته: گفتم یا رسول الله! چه میگویی در شأن کفتار. رسول صلی الله علیه و سلم گفت: نه آن را میخورم و نه آن را حرام میگردانم. مغفل سلمی میگوید که گفتم ms640 تا زمانی که از او نهی نمیکنی من آن را میخورم. و اسناد این حدیث ضعیف است، و شافعی گفته دایم گوشت کفتار در میان صفا و مروه در بازار می فروختند بی آنکه کسی انکار کند. و اما حدیث نهی از کل ذی ناب پس 15 محمول است بر آنکه آن ذی ناب متقوی به ناب خود باشد به دلیل آنکه ارنب حلال است با وجود آنکه ذی ناب است زیراکه متقوی به ناب خود نیست چه ناب او ضعیف است؛ و ناب کفتار نیز ضعیف است.

[436a]امثال: و در مثل میگویند: آخمق من ضبع و معنی این گذشت و در مثل میگویند فلان کمجیر أم عامر، یعنی همچو کسی است که ام عامر را در جوار خود گرفته؛ و ام عامر 20 کفتار ماده است، واصل این مثل آن است که که قومی به صید رفته بودند و از عقب کفتاری می دویدند. کفتار به خانهآ اعرابیای پناه برد، و آن اعرابی کفتار را در پناه خود گرفت. چون مردم از پی کفتار رسیدند، از آن اعرابی صید خود را طلبیدند. آن اعرابی گفت: چندان که شمشیر من به دست من است کسی این کفتار را صید نمیکند. آن مردم باز گشتند، و کفتار را در خانهآ او گذاشتند، بعد از ایشان اعرابی برخاست شیر شتر خود بدوشید و آن شیر رابه کفتار

بعد از زمانی پسرعم اعرابی به خانه آمد پسر عم خود ms641 را شکم دریده دید، و کفتار را در 5 خانه ندید و گفت: والله، این کار کفتار است. در زمان شمشیر خود[4360] برداشت و از بی کفتار روان گشت، و همچنان روان میرفت، تا به کفتار رسید و سر او رابرید و این شعر گفت:

و من یصنع المعروف مع غیر اهله یلاقی کما لاقی مجیر أم عامر

و در مثل میگویند: ما یخفی هذا علی الضبع، یعنی این پوشیده بر کفتارنیست. این مثل به 1 جهت چیزی میزنند که همه کس آن را بدانند زیرا که کفتار در غایت جهل و حمق است، هر چه بر او پوشیده نیست بر هیچ کس پوشیده نخواهد بود.

حکم طبی: از جملهآ خواص کفتار آن است که اگر کسی پوست او را با خود نگاه دارد سگان بر او آواز نکنند؛ و زهرهآ او اگر در چشم کشند چشم را قوت دهد و نزول آب از او باز دارد؛ و اگر چشم راست کفتار را بکنند و هفت روز در سرکه بخیسانند، و بعد از آن از سرکه 15 بیرون آورند و در زیر نگین انگشتری بنهند سحر در صاحب آن انگشتری اثری نکند، و چشم بد نیز در او اثر نکند چندان که صاحب انگشتری را پوشیده باشد، و اگر کسی مسحور باشد این انگشتری را به آب بشوید آب او را بخورد خلاصی یابد؛ و سر کفتار اگر در برج کبوتران بنهند کبوتران بسیار گردند، و اگر زبان کفتار کسی به دست راست بگیرد سگان بر او آواز نکنند و او را ایذانکنند؛ و اگر کودکی را[437a] که بیمار باشد هفت روز به موی پس سر کفتار 20 بخور کنند شفا یابد، و اگر کسی ذکر کفتار را بساید و به خورد زنی بدهد به شرط آنکه نداند لذت جماع از او برود، و اگر کسی و صلهای از فرج کفتار باخودنگاه دارد محبوب همه مردم گردد، و از این ms642 جهت کسی که محبوب همه گشت مردم میگویند مگرگ کفتار با خود دارد؛ و اگر زبان او کسی بر خود بیا ویزد نسیان او زایل گردد، واگر پوست او را پوست مکیال سازند

و ارسطاطالیس گفته اگر کسی از کفتار بترسد باید که بیخ عنصل به دست گیرد، زیرا که کفتار از او میگریزد؛ و اگر کودکی بیمار باشد از پوست قفای سر اومویی بگیرند و با زیت سحق کنند و دبر کودک به این روغن بمالند شفا یابد، و اگر خواهی که زنی همراه تو بیاید چوب شح بگیر و آن را در پوست کفتار ببند و بر خود بیاویز تا که زن ناچار از تو جدانشود؛ و چرک گوش استر را در پوست کفتار بندند و بر زنی بیاویزند آبستن نگردد چندان که با او [4370] آویخته باشد؛ و اگر زهرهآ او با عسل خلط کنند و به خورد کسی دهند که ابتدای نزول 10 در چشم او شده باشد، آن کس شفا یابد؛

و پیه کفتار اگر کسی بربدن بمالد و پیش پلنگ برود بر گرفتن پلنگ قادر گردد و هیچ ضرر از او نیاید؛ و آن کس که فرزند او نماند اگر دندان کفتار به موی او برا و بندند آن فرزند بماند؛ و ناخنان چپ کفتار اگر در و صلهآ کتانی ببندند و بر خود بیاویزند نسیان زایل گردد؛ و اگر موی زیاده را از چشم بکنند و بر محل زهرهآ کفتار با زهرهآ ببغا بمالند دیگر نروید و آن کس که دست 5 کفتار در وقت حیات او ببرد و در وقت دخول بر سلطان بر خود بیاویزد، سلطان اکرام او بکند، و ms643 مراد او برآورد؛

و مخلب دست راست کفتار اگر کسی به دست چپ بیاویزد محبوب قلوب مردم گردد؛ و سرگین کفتار اگر بسوزانند و به روغن موزذ خلط کنند همچو نوره مو از بدن بتراشد. و سرگین سگ نیز این کار میکند؛ و اگر خصیهآ کفتار خشک کنند و بسایند و به روغنی بر ذکر 20 طلاکنند و با زن جماع کنند، کسی دیگر بر جماع این زن قادر نباشد؛ و زهرهآ کفتار اگر در چشم کشند اشک او بازدارد، و اگر زهرهآ او بر دهن آکلهدار بمالند نفع بدهد، و آکله توقف نماید؛[438a] و زهرهآ او با عسل اگر در چشم کشند جلا بدهد و حس چشم او زیاده کند.

و کفتار اگر بر آدمی که در خواب باشد برسد اول نفس آدمی با نفس خود قیاس کند، اگر نفس او از نفس خود کوتاه تریابد از او بگذرد، و به او ضرر نرساند، و اگر نفس او را از نفس

شیر است؛ و میگویند سعد بن نصر واعظ حیوانی گفته از خلیفه ترسی داشتم به واسطهآ حادثهای و از او پنهان شدم و او در طلب من تشدد مینمود و تفحص به جد میفرمود. پس شبی از شبهای اختفا در خواب دیدم که بر غرفهای بر کرسی نشستهام و چیزی مینویسم، و 10 در این وقت مردی رسید و در برابر من ایستاد و گفت: آنچه من به تو میگویم تو بنویس. ms644 و گفتهآ او این بود:

شعر

و ترج لطف الواحد العلام اذفع بصبرک حادث الایام و تر

لا تیأسن وان تضایق کربها87 438] ورماک ریب صروفها بسهام 15 فله تعالی بین ذلک فزجة تخفی علی الأبصار والاوهام

کم من نجی بین اطراف القنا و فریسة سلمت من الضرغام

گوید روز شد، مرا فرجی حاصل آمد و خوف از من زایل شد. و در سراج الملوک امام علامه طرطوسی از عبدالله بن حمدون روایت کند که گفت: با متوکل بودم چون به دمشق میرفت. پس روزی به جانب رصافه هشام بن عبدالملک سوار شد و نظر بر آن قصرها که در آنجا 20 بودند افگند. بعد از آن بیرون آمد و دیری در آنجابدید که قدیمی و نیکوبنا، و در بین مزارع و انهار و اشجار بود پس در آن درآمد و در اثنای آنکه در آن می گردید ناگاه رقعهای رادید که بر

چون خنصر، وزغ است، و ضفادع جمع او است، و ضفدعه نام مادهآ او است؛ و بعضی گفتهاند ضفدع به فتح دال بود، و خلیل گفته در کلام فعلل نیست مگر چهار کلمه: یکی درهم، 5 دوم هجوع یعنی دراز، سیوم هبلع یعنی بسیار خورنده، چهارم قلعم، و این اسم بود؛ و ابن صلاح گفته اشهر به حسب لغت کسر دال بود، و به حسب عرف عام فتح آن، و اشباه عامه از جمله خاصه بود. و بعضی اهل لغت انکار این سخن کردهاند. و کنیت ضفدع ابوالمسیح و ابوهبیره وابومعبد وام هبیره.

و وزغ چند نوع بود: نوعی آنکه از سفاد وزغ نر و ماده حاصل شود، و بعضی آنکه از غیر 10 سفاد حاصل شود، و این نوع [در] بعضی از آبهای ایستاده متولد شود، و بعضی از آبی که روانی آن قوی نباشد، و بعضی از عفوناتی که در زمین باشد در وقت باران باریدن پیدا شود، [439a] و این وزغ از جنس خلق الساعه بود؛ و از این جهت مردم گمان برند که این نوع از آسمان با باران میبارد، و این گمان نزد عقلا اصلی ندارد، بلکه تحقیق آن است که در ساعت باران از ms646 عفونات این نوع به سرعت متولد میشود و سبب گمان همین است. و بعضی وزغ 15 فریاد میکند و بعضی فریاد نمیکند، و آنچه فریاد کند آن از بیخ گوش او بیرون آید، و اگر خواهد که فریاد کند فک اسفل خود در زیر آب برد، و اگر آب در دهن او رود فریاد برنیاید، و اگر وزغ در بیرون آب باشد بسیار شنوا باشد و هر آوازی به زودی بشنود.

و وزغ همچو شیر از آتش می ترسد و از دیدن آن متحیر میگردد و لهذا اگر آتش ببیند ساکت گردد و دایم در آتش بیند. و در اول حال وزغ مثل دابهای ارزن سیاه باشد، و بعداز آن 20 همچودعموص میشود، و بعد از این دست و پای او ظاهر میشود. و جابر گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود کسی که وزغی بکشد باید که گوسفندی قربان بکند خواه که آن کس محرم باشد یا نه. و سفیان گفته میگویند که هیچ حیوانی ذکر حق تعالی آن قدر نمی کند که وزغ

در این وقت وزغی از حوض خانهآ داود گفت: ای داود! میخواهی که به تسبیح خود خدا را عاجز سازی، و حال آن که هفتاد سال است که یک زمان زبان من از ذکر او خشک ms647 نبوده، و ده شب گذشته که من گیاهی نخوردهام و آبی ننوشیدهام از بس که مشغولم به دو کلمه. داود گفت: 10 آن دو کلمه چیست؟ وزغ گفت: یا مکبحا بکل لسان و مذکورا فی کل مکان. پس در دل خود گفت: من این قدر ذکر و تسبیح حق تعالی نمیتوانم کرد.

و بیهقی در شعب ذکر کرده که انس بن مالک گفته نبی خدای داود علیه السلام گمان برد که هیچ مخلوقی مدح حق تعالی بهتر از او نکرده. در این وقت خدا ملکی را فرستاد. و داود در محراب خود نشسته بود و برکهآ آبی در پهلوی او بود، و آن ملک به داود گفت: بفهم آنچه این 15 وزغ میگوید. پس داود چون[440a] گوش و هوش به جانب وزغ کرد از آواز او فهمید که میگوید: سبخانک اللهم و بحمدک منتهی علمک. پس به داود گفت: چون میبینی حال این وزغ در حمد و مدح خداوند ذوالجلال؟ پس داودگفت: به حق آن خدایی که مرانبی گردانیده من هرگزاین چنین مدح خدا عز و علا نکردهام، و در کتاب فضل [الذکر] مذکور است که آواز ضفادع تسبیح بود. و ابی صالح گفته که آواز درها نیز تسبیح است چون آواز ضفدع. و 20 ابن سینا گفته اگر وزغ در سالی از عادت بسیارتر شود علامت حدوث وبا باشد.

و زمخشری گفته که عمر بن عبدالعزیز گفت: مردی از خدای خود طلبید که موقع شیطان در دل آدمیان به او بنماید. پس آن کس به خواب دید که آدمی همچو بلوری است که درون او از بیرون مینماید، و شیطان به صورت وزغی که خرطومی همچو خرطوم پشه داشته باشد خرطوم خود را در دوش چپ او فرو می برد و به درون دل او می رسانید و به این کار او را

و در مسند نسایی و غیر او مذکور است که عبدالله بن عثمان التیمی گفت: طبیبی از پیغمبر 5 سؤال فرمود که وزغی را در میان دوایی بکنند جهت تداوی امراض. پیغمبر علیه السلام او را از کشتن وزغ نهی فرمود. و این حدیث دلالت میکند بر آنکه وزغ همچو سایر حیوانات آبی نیست، زیرا که کشتن ایشان مباح است، و کشتن او مباح نیست. و بعضی فقها گفتهاند که عرش حق تعالی اول بر آب بود و هیچ مخلوقی در آن زمان غیر وزغ نبود. پس او همسایهآ حق بود، و کشتن همسایهآ حق حرام خواهد بود. و ابن عمر رضی الله عنهما گفته که پیغمبر علیه 15 السلام فرموده مکشید وزغ را که آواز آن تسبیح خدا است. و دارقطنی و سلمی تضعیف این حدیث کردهاند، و زمخشری گفته: وزغ گوید: سبخان الملک القدوس. و انس گفته: وزغ را مکشید که و زغ دهان خود را پرآب میگردانید و بر آتش ابراهیم علیه السلام میپاشید.

و در کتاب شفاء الصدور مذکور است که آواز وزغ تسبیح بود؛ و اگر وزغ بمیرد نجس میگردد. و ماوردی و جهی نقل کرده که او به مرگ نجس نمیگردد، و مردم دراین وجه تخطئهآ 15 او کردهاند و گویند چون وفد یمامه بعد از کشتن او [مسیلمه] پیش ابی بکر صدیق رضی الله عنه آمدند، ابوبکر به ایشان[441a] گفت چه میگفت صاحب شما یعنی مسیلمه؟ ایشان عفو طلبیدند تا نگویند. ابوبکر فرمود که بگویید. گفتند میگفت: یا ضفدع ابنة ضفدع کم تنقین اعلای فی المآء و اسفلک فی الطین لا الشارب تمنعین و [لا] المآء تکدرین. ms649

امثال: ومثل میگویند: انق من ضفدع، یعنی آواز کننده تراز وزغ بود واخطل گفته:

شعر

فدل علیها صوتها حیة البغر

و این مثل مثل این مثل است که میگویند: علی اهلها دلت براقش، و براقش سگی بوده که در شب آواز کرده و دشمنان قبیلهآ سگ از آواز آن راه به ایشان یافتهاند، و در آن شب بر سر ایشان تاختهاند و ایشان را غارت کرده.

حکم طبی: و از جملهآ خواص او آن است که اگر زنی و زغی را بگیرد و دهان او را بگشاید و سه بار آب دهان خود در دهان او بیندازد هرگز آبستن نشود؛ و اگر در بیرون دیگ را به پیه وزغ بمالند هرچند آتش کنند آب در درون به جوش نیاید؛ و اگر وزغ را پاره کنند و بر موضع گزندگی مثل مار و عقرب بنهند نفع ببینند؛ و از جملهآ عجایب و خواص او آن است که اگر وزغی را از سرتا پادو پاره کنند و زنی در این نظر کند، شهوت جماع بر او غلبه کند؛ و اگر زبان وزغ بر زنی [9415] که در خواب باشد بیاویزند آن زن هرچه در بیداری کرده باشد به زبان 10 فصیح در خواب بگوید، و اگر زبان او در نان کنند و به کسی که به دزدی متهم باشد بدهند، چون بخورد، به دزدی اقرار کند.

و اگر مواز عضوی بکنند و خون او بر آنجا بمالند دیگر مواز او نروید؛ و آن کس که خون او به رو بمالد محبوب مردم گردد؛ و اگر گوشت یا خون او برگوشت بیخ دندان بنهند، دندان به آسانی کنده شود. و قزوینی گفته در موصل به بستان یاری رفتیم و در آن بستان حوضی بود، 15 و در آن حوض وزغ بسیاری، و از بسیاری آواز ایشان بسیار متأذی میشدیم. مردی رسید و طشتی سرنگون در آب انداخت، و از آن طشت وزغها ms650 ساکت گشتند. و در مجربات ابن زهر مذکوراست که استخوان آن اگر بر صاحب تب ربع ببندند تب او زایل گردد، و اگر خواهی که وزغها فریاد نکنند چراغی بر روی لوحی نه و آن لوح را در آب انداز که ایشان ساکت میشوند. و میگویند که رودهآ گوسفند اگر پرباد کنند و دو طرف او ببندند و در آب اندازند ایشان فریاد نکنند؛ و اگر دل وزغی و زبان او را و پنج نرجسی و چشم بطی مرده در و صلهآ کتانی ببندند و آن وصله بر روی دل زنی نهند که در خواب باشد، آن[442a] زن هرچه در بیداری کرده باشد بگوید؛ و اگر چند وزغ را بسوزانند و خوب بسایند و به خون دوسگ سیاه و روغن قثاء الحمار و روغن صنوبر خمیر کند، و هر روز بر بدن صاحب قولنج بمالند شفا یابد.

و ارسطاطالیس گفته وزغ دریایی را بالها باشد که به آن بالها در دریا شناوری کند؛ و اگر خاکستر وزغ سوخته در بینی صاحب رعاف... او زایل شود. و اگردماغ وزغ به زیت طلاکنند بر داء الثعلب زایل گرداند. و اگر خون او بر پستان دختران بکر بمالند، پستان ایشان بزرگ نشود. و مرهمی که از خاکستر وزغ و پیه و زیت بسایند و بر شقاق دست و پا و پستان بمالند زایل گردد؛ و به شرط آنکه اول شقاق را به آب گرم بشویند، و اگر وزغ دست و پاکنده 5 را بر منقرس بیاویزند نقرس او زایل شود.

به ضاد معجمهآ مضمومه و عین مهمله، حیوانی بود از جنس هوام به قول نووی؛ و به قول جوهری مرغی بود از جنس مرغانی که در شب ظاهر گردند، و در مفصل مذکور است که بوم نر بود، و اضواع و ضیعان جمع او است. واصح قولین آن است که خوردن آن حرام است. و10 رافعی گفته این قول اقتضا میکند ms651 که ضوع غیر بوم باشد، و براین تقدیر هر قول که در حل و حرمت[4420] ضوع باشد باید که در بوم جاری باشد، زیراکه در حل و حرمت فرق میان ماده و نرنمیباشد. و نووی گفته اشهراین است که ضوع از جنس هامه است و از این لازم نمیآید که حکم ایشان مشترک باشد.

ثرید کأن السمنن فی حجراته نجوم الثریا آو عیون الضیاون

و عربان میگویند: ادب من ضیون، یعنی آهسته [تر] از گربه حرکت میکند و شاعر گفته:

یدب باللیل لجاراته کضیون دب الی قرنب

و قرنب موش بود، یعنی می رود شب به خانهآ جارش همچو گربه که پیش موش رود.

و میگویند: اصید من ضیون. یعنی صید کننده تر از گربه بود، و هم چنین میگویند: اعلم و آزنی و آنزی من ضیون، یعنی فلان داناتر و حرکت کننده تر و جهنده تر از گربه بود.

و صقلی گفته در اسمها اسمی نیست که در او یای ساکنی باشد که بعد از او واو بود مگر 10 حیوة وضیون؛ و کیوان زحل است و اهل هیئت گفتهاند که دورهآ خاص او که از مشرق به مغرب باشد، و در بیست و نه سال و پنج ماه تمام میشود، و منجمین آن را نحس اکبر میخوانند.[443a] زیرا که نحوستی او بیشتر از مریخ است؛ و اهل تصوف آن را سعد اکبر میخوانند، و از این جهت صاحب طالع انبیا و رسل میباشد؛ و اگر موجب خرابی دنیا میشود مورث عمارت آخرت است؛ و اهل نجوم غموم و هموم و خرابی را و بیماری را 15 نسبت به او میکنند و میگویند در او نگاه کردن مورث غم و هم است همچنان که در زهره نگاه کردن موجب سرور و حضور است.

مرغی است معروف، و طویس تصغیر او است به حذف زواید، و ابوالحسن و ابوالوشی 5 کنیت او است. و طاووس در ms652 میان مرغان همچواسب بود در میان دواب، و در طبیعت او عفت و کبر و تبر و فخر و خیلا است. و زینت خود را دوست میدارد و از دم خود چتری بر بالای خود میسازد، و این چتر را در وقتی که مادهآ او به او نظر کند بیشتر میسازد، و مادهآ او بعد از سه سال بیضه مینهد، و در این سه سال نیز پرهای نربتمام و کمال میرسد، و ماده دریک سال یک بار دوازده بیضه مینهد و گاه کمتر وگاه[4430] بیشتر، و بیضهها را پیاپی نمینهد، و سفاد 10 نر با ماده در وقت بهار میباشد، و در وقت خزان پر میاندازد چون درخت که در این وقت برگ میاندازد؛ و در وقت پیداشدن برگهای درخت در وقت بهار بار دیگر پر برمی آورد.

و در وقتی که ماده بر سر بیضه مینشیند نربا او بسیار بازی میکند، و از بازی او بیضهآ ماده بسیار میشکند، و از این جهت بیضهآ او رادر زیر مرغ خانگی مینهند؛ و در زیر مرغ بیشتراز دو بیضهآ او نمینهند؛ و اگر بیضهآ او در زیر مرغ نهند میباید که آب و علف پیش او مهیاباشد 15 تا از سر بیضه برنخیزد و بیضه از هوافاسد نگردد؛ و بیضهآ او را در زیر اوسی روز میباشد، و

سبحان من من خلقه الطاووس طیر علی اشکاله رئیس

کأنه فیی نقشه عروس فی الریش منه رکبت فلوس

تشرق فی داراته شموس [444a]فی الرأس منه شجر مغروس

کانه بنفسج یمیس [او هو زهر حرم یبیس]

و طاووس را با وجود این ms653 حسن صورت میشوم و نامبارک میدانند و در خانه او راکم نگاه میدارند، و ظاهرا این غلط است زیرا که طاووس در خانهآ ملوک و سلاطین میباشد و خیر و 10 برکت در خانههای ایشان بیشتراست. و بعضی گفتهاند میشومی و نامبارکی او جهت آن است که او سبب دخول شیطان در جنت شده، و دخول شیطان در جنت سبب خروج آدم علیه السلام از او بوده.

و میگویند که چون آدم علیه السلام درخت انگور کاشت، شیطان آمد و در بیخ آن درخت اول طاووسی را بکشت تا آن درخت خون او را بخورد؛ و بار دوم به همین قصد میمونی را در 15 بیخ آن بکشت؛ و بار سیوم شیری را؛ و بار چهارم خوکی را؛ و چون درخت انگور خون این چهار حیوان خورد، خصلت این چهار حیوان در آب او پیدا شد از این جهت شرابخوار را در اول حال رنگ او نیکو میگردد و جمال و کمال او میافزاید، و حال او در نظر او بر کمال می نماید همچو طاووس؛ و بعد از این بازی و رقص و مسخرگی میکند هم چنان که میمون؛ و بعد از این شجاعت و دلیری بر او غالب میشود و میل جنگ و عربده و هذیان گفتن و فریاد 25 کردن میکند همچو شیر، و بعد از این در آخر کار[4448] سست و بیغیرت و بیحمیت میشود، و دست و پای او درهم پیچیده میشود و میل خواب میکند همچو خوک. و اگر این حکایت راست بودی بایستی که در انگور نیز بعضی یا همهآ این خواص بودی.

و طاووس بن کیسان فقیهی یمنی بوده و کمال علم و فقاهت و علم و دیانت داشته، و رنیس علمای دیار خود بوده و به خدمت پنجاه تفراز اصحاب رسول علیه السلام رسیده و

وابن صلاح در کتاب رحله ذکر کرده که [محمد بن شهاب] زهری گفته من پیش عبدالملک مروان رفتم. از من پرسید که از کجا می رسی؟ گفتم: از مکهآ مبارکه. گفت: در آنجا بزرگ مردم 5 کیست؟ گفتم: عطاء بن [ابی] رباح. گفت: بزرگی او به چیست؟ گفتم: به سبب کثرت دیانت و روایت. گفت: کسی چنین مستحق بزرگی است؟ و گفت عطا از عرب است یا از موالی است؟ گفتم: از موالی است. دیگر پرسید: بزرگ اهل یمن کیست؟ گفتم: طاووس بن کیسان! گفت: چرا بزرگ است؟ گفتم: از جهت کثرت دیانت و روایت. گفت: چنین کسی مستحق بزرگی است، گفت: [445a] از عرب است یا از موالی؟ گفتم: از موالی. و دیگر پرسید: بزرگ اهل مصر 10 کیست؟ گفتم: یزید بن ابی حبیب. گفت: از عرب است یا از موالی؟ گفتم: از موالی. دیگر گفت: بزرگ اهل شام کیست؟ گفتم: مکحول دمشقی. گفت: از موالی است یا از عرب؟ گفتم: از موالی. دیگر گفت: بزرگ اهل جزیره کیست؟ گفتم: میمون بن مهران. گفت: او از عربا ست یا از موالی است؟ گفتم: موالی. دیگر گفت: بزرگ اهل خراسان کیست؟ گفتم: ضحاک بن مزاحم. گفت: او از عرب است یا از موالی؟ گفتم: موالی. دیگر گفت: بزرگ اهل بصره کیست؟ 15 گفتم: حسن بن حسن. گفت: از عرب است یا موالی است؟ گفتم: موالی.

پس گفت: وای بر تو، بزرگ اهل کوفه کیست؟ گفتم ابراهیم نخعی. گفت: او عرب است یا موالی؟ گفتم: موالی. پس گفت: ای زهری! وای بر تو، والله که موالی بزرگان عرب خواهند شد به مرتبهای که موالی بر سر منبرها خطابت کنند و عربان در زیر منبرها باشنداگفتم: ای امیر! این امر الهی است و دین خدایی است، پس ms655 هرکه این دین او را حفظ کرداو بزرگ شد و 25 بلندگشت، و هرکه دین او را ضایع کرد کو چک شد و پست گشت.

طاووس می گفته که مردی بیمار شد، و چهار پسر داشت، یکی از ایشان گفت: در بیماری 5 شما او را خدمت بکنید و از میراث او مبرید، یا من او را خدمت[446a] بکنم و هیچ از میراث او نبرم. ایشان گفتند: تو خدمت او بکن و از میراث او مبر. آن فرزند خدمت او کرد تا زمانی که مرد، و آن فرزند هیچ از میراث او نبرد. پس فرزند شبی در خواب دید که کسی به او میگوید: به فلان جا برو و ms656 صد دینار که در آن جا است بردار، این پسر به او گفت: آیا در این صد دینار برکتی هست یانه؟ گفت: نه. چون صباح شد، این خواب را به زن خود گفت. زن گفت: برخیز 20 و صد دینار برگیر و جهت ماکسوه و نفقة از آن بگیر. آن پسر قبول نکرد.

شبی دیگر در خواب دید که کسی با او گفت: به فلان جابرو و ده دینار در آنجا است بردار. پسر گفت: در ده دینار برکتی هست یا نه؟ گفت: برکت در او نیست. چون صباح شد، این

آن پسر آن در را به بازار برد. آن ملک در آن روزگار دری میطلبید. آن پسر یکی از آن دو را به سی خروار اشتر زر فروخت. ملک چون این در بدید از جان و دل عاشق او گردید و گفت: نظیر این دراگر پیدا شود به ضعف یا اضعاف زر بخرید. بندگان ملک به طلب نظیر آن به 10 بازار رفتند و این سخن که از ملک شنیده بودند گفتند. آن پسر گفت: اگر راست میگویید من نظیر آن دارم. ایشان گفتند: ms657 ما راست میگوییم و آن چه میخواهی ما میدهیم. پس پسر رفت و آن در دیگر آورد و ضعف آن بهاستد.

و طاووس هفتاد و هفت یا نه سال زیسته و یک روز پیش از یوم الترویه در مکه وفات کرده، و هشام بن عبدالملک بر او نماز گزارده، و این سال سنهآ ست و مائه بوده، و طاووس 15 [چهل] حج کرده و مستجاب الدعوه بوده و عمل صالح داشته.

حکم شرعی: خوردن طاووس حرام است زیرا که گوشت او از خبیثات است؛ و بعضی [447]) گفتهاند حلال بود زیرا که طاووس نجاست نمیخورد؛ و بیع طاووس به واسطهآ حسن صورت او حلال است؛ و پیش حنفی دست کسی که مثل طاووس بدزدد نمیباید برید زیراکه اصل در مرغان آن است که همچو آب بر مردم مباح باشد؛ و شافعی برخلاف او است.

الامثال: در مثل می گویند: ازهی من طاووس واخسن منه. یعنی خوش شکل تراز طاووس؛ و جوهری گفته: اما آنکه میگویند: آشام من طویس، یعنی میشوم تراز طویس، در این مثل نه تصغیر طاووسی است که مشهور است، بلکه معنی نام مخنثی است که در مدینه بوده و اهل مدینه او را میشوم میدانستهاند، و در حیات او توقع خروج دجال داشتهاند، زیرا که او

شعر ننی عبد النعیم انا طاووس الجحیم

آنا اشأم من یم شی علی ظهر الحطیم

آنا حاء ثم لام ثم قاف حشو میم

مراد او به حشو میم حرف یا است زیرا که یا در میان میم ملفوظ است و هم چنین در میان اسم میم مکتوب است یعنی خلق من این است که مذکور گشت و مراد او به حطیم روی زمین 15 است یعنی میشوم ترین مردمانام.

حکم طبی: از جملهآ خواص طاووس آن است که اگر طعامی زهرناک بیند فرحناک و مسرور و پرحضور گردد و بالهای خود بگشاید، و اگر زهرهآ او به آب گرم و سکنجبین بنوشد شفا یابد، و اگر خون او به عنزروت و نمک خلط کنند و بر قروح بد که مودی به آکله باشد بمالند زایل گردد؛ و اگر سرگین او بر ثالیل بمالند زایل شود، و اگر استخوان او بسوزانند و بر 20 کلف بمالند نافع باشد؛ و اگر زهرهآ او به سرکه بنوشند گزندگی جانوران را نافع باشد.

مرغ است وطیر جمع او است و مؤنث او طائره، ولیکن قلیل الاستعمال بود؛ وجمع طیور، اطیار؛ وطیران پریدن مرع است. قال الله تعالی: (و منا من ذائه فی الآزض ولا طائر یطیر

و زمخشری گفته مقصود از این آیت دلالت بر عظمت قدرت و سعت لطف و ms659 قوت 5 سلطنت حضرت حق است و استحکام تدبیر او خلایق را بر وفق تقدیر بی قصور و تقصیر و حفظ او مر ایشان را از صغیر و کبیر، و کمالات ایشان را از قلیل و کثیر و اشراف واطلاع او بر حالات ایشان در جمیع اوقات و ازمان؛ و مانع نبودن شغلی مراو را از شغلی دیگر مثل حساب و ثواب وعذاب وعقاب یوم الفزع الاکبر.

و به اسناد صحیح احمد [از انس] روایت کند که چون پیغمبر علیه السلام فرمود که مرغان 10 جنان همچو شتران بختی بر درختان جنت خواهند چرید و از درختی به درختی بخواهند پرید، ابوبکر رضی الله عنه گفت: آیا این مرغان ناعم خواهند بود؟ پیغمبر علیه السلام سه بار فرمود گفت که خورندهآ ایشان ناعمتر از ایشان است، و من امید میدارم که تو از جملهآ خورندههای ایشان باشی و در جنت و صلت دیگران باشی و بزار روایت کرده که پیغمبر علیه السلام فرموده که تو نگاه به مرغ جنت خواهی [448b] کرد، و آن مرغ بریان شده پیش تو 15 حاضر خواهد شد. و مسلم از ابوهریره روایت کرده که قومی به جنت خواهد رفت که دل ایشان در تنگی و ضعف و صفا مثل دل مرغان باشد. و بعضی گفتهاند در ترس و هیبت، زیرا که مرغان ترسنای ترین حیواناتاند و این قوم علما باشند. لقوله تعالی: (إنما یخشی الله من عباده العلماء)2 و بعضی گفتهاند این قوم متوکلان باشند زیراکه اهل توکل در توگل به مرغان می مانند.

و طائر آن است که به او به فال به مبارکی و شومی نگیرند؛ و اصل این در مرغان بالدار است، و عرب می گوید: طائرالله لاطائرک، یعنی طائر خدا است نه طائر تو؛ و در او معنی دعا نیز هست. و طائر آدمی عمل او است، و بعضی گفته اند رزق اواست، و بعضی گفتهاند حظ او

و ابن بشکوال به سند خود روایت کند که احمد بن محمد عطار از پدر خود روایت کرده که او گفت: ما را همسایهای بود. روزی آن همسایهآ ما در بلاد روم اسیر گشت، و بیست سال 10 در آن بوم اسیر بماند، و مردم او از او نومید گشتند. آن همسایه گفت: من روزی در فکر آن بودم که کودکان من به چه طریق روزی خورند و به چه نوع به سر برند، و به این فکرت گریهآ بسیار می کردم و غصهآ بیشمار میخوردم. در این زمان مرغی از هوابر بالای بام زندان افتاد و آن مرغ این دعا میخواند، و من از آن مرغ دعا را یاد گرفتم، و بعد از آن دعا را میخواندم. چون سه شب بر او مواظبت و مداومت کردم، شبی به خواب رفتم. چون بیدار گشتم در شهر 15 خود بر بالای بام خانهآ خود بودم. پس از بالای بام خانه به زیر پیش عیال و اطفال خود آمدم. چون مرا دیدند در اول حال از تغییر حال من ترسیدند، و در آخر چون مرا بشناختند شاد و خرم گشتند.

پس در آن سال من ms661 به حج رفتم و در طواف آن دعا را میخواندم. و در وقت خواندن دعا پیری دست به دست من زد و گفت: تو از کجا این دعا حفظ کردهای که این دعا را در هیچ بوم 20 غیر یک مرغی در بلاد روم نمیداند، و غیر[4498] از آن مرغ که متعلق به هوا است، کسی دیگر این را نمیداند. پس من قصهآ خود به او گفتم. آن پیر مراگفت: تو راست میگویی. و من از آن پیر پرسیدم که که تو چه کسی؟ گفت: من خضرام و دعا این است:

اللهم لانی اسألک ] یا من لآتراه العیون و لا تخالطه الأوهام والظنون و لا یصفه الواصفون ولا

و طبرانی به اسنادی صحیح روایت کرده که پیغمبر علیه السلام بر اعرابی میگذشت، و آن اعرابی از اول این دعا میخواند تا بگفت: خیر ایامی یوم آلقاک فیه، و بر این دعا ختم کرد. پیغمبر علیه السلام مردی را موکل براو ساخت و گفت: چون نماز تمام کنداو را پیش من آور. چون آن مرداعرابی را پیش رسول علیه السلام آورد، در آن وقت از بعضی معادن زری آورده 25 بودند. پیغمبر تمام آن زر به اعرابی داد و از او پرسید که از چه [4500] طایفهای؟ گفت: از بنی عامر [بن] صعصعه. پس پیغمبر علیه السلام به او گفت: هیچ میدانی که چرا این زر به تو بخشیدم؟ اعرابی گفت: جهت صلت رحمی که میان ما و تو هست. پیغمبر علیه السلام گفت: رحم راه حقی است، ولیکن بخشش من به جهت آن نبود بلکه به جهت آن بود که نیکو شانی حضرت رحمن می گفتی و در مدح او در می سفتی.

مرغی بود که دو گوش بزرگ دارد.

مور است به قول جوهری، و به قول غیر او مورچهای کوچک بود. پیش اهل اندلس معروف است و ایشان او را ضریس میخوانند به ضم ضاد معجمه ms663 مضمومه و فتح رای مهمله و سکون یای منقوطه به دو نقطه از زیر و سین مهمله. و رازی در کتاب کافی گفته: این گنجشکی بود کوچک تر از جمیع انواع گنجشک، و رنگ او خاکستری 15 بود، و بال او سرخ و زرد باشد و پری ذهبی دارد و دمی پر نقطههای سفید، و منقاری باریک و جثهای صغیر و دهانی دایم الصفیر؛ و این مرغ اگر فربه بود به بود. حکم شرعی: گوشت او حلال است.

خواص: از جملهآ خواص او آن است که سنگ مثانه را میشکند و بیرون می آورد و نمی45151] گذارد که دیگر سنگ در او متولد شد.

به فتح طای مهمله و غین معجمه، ارذل طیر و اخس سباع بود، و ارذل مردم را نیز طغام گویند، و مفرد و جمع در اطلاق این لفظ برابرند.

بچهآ حیوانات وحشیه بود، و بچهآ آدمی را نیز طفل خوانند، و اطفال جمع او است و طفل واحد؛ وجمع نیز آمد. قال الله تعالی: (او الطفل الذین لم یظهروا علی عوزات النساء»1. ومطفل آهویی بود که بچهآ او با او باشد و در نزدیکی زاییدن باشد، و مطافل جمع او است؛ و شتری که بچهآ نوزاییده با او باشد مطفل بود.

ماری بد بود، و ذکر این در حرف ذال مناسب بود؛ و طفیه در اصل خوص مقل بود، یعنی برگ او؛ و طفی جمع او بود و دو خط که بر پشت این مار بود تشبیه کردهاند به دو خوص یعنی به دو برگ دراز باریک؛ و از این جهت او را ذوطفیتین گفتهاند. و زمخشری از کتاب عین گفته؛ طفیه ماری نرم بد بود، و این شعر در آنجا ذکر فرموده:

و ابن سیده نیز این چنین گفته، و در حدیث مذکور است که پیغمبر علیه السلام فرموده بکشید مارذو طفیتین را و مار ابتر را زیرا که ایشان بچهآ زنان آبستن ms664 را میاندازند و قصد کور [4511] کردن چشمهای مردمان میکند. و نووی گفته علما گفتهاند: طفیتان دو خط سفید 25

ابن جوزی گفته: در عراق عجم ماری باشد که به مجرد نظر آدمی در او آدمی میمیرد، و از این سخن اشکال حدیث حل میشود. و ماری دیگر میباشد که اگر کسی به راهی که مار در او رفته باشد برود هلاک گردد.

به کسر، قراد است و در قاف خواهد آمد. و ابن زهر گفته:

و جلدها من أطوم لا یؤیسه طلح بضاحیة المتنین مهزول

یعنی قراد در پوست او اثر نمی کند از غایت نرمی او. به فتح، بچهآ کوچک بزاست، و وجه تسمیهآ او آن است که طلی رجلین او میکنند، یعنی هردوپای او به ریسمانی در میخی میبندند؛ و طلیان جمع او است، مثل رغیف و رغفان. به کسر، بچهآ حیوانی بود که سم او شکافته باشد، مثل گوسفند[452] وبزو آهو و غیراو؛ واطلاجمع او. «الامثال]: گویند گییف الطلاوامه مرکسی راگویند که هم و غماو برود [و استراحت یابدم

جمع طایر است مثل صحب و صاحب؛ و طیور و اطیار نیز جمع او است، مثل فرخ و فروخ و افراخ؛ و قطرب گفته طیر ms665 بر واحد نیز اطلاق کنند، قال سبحانه لابراهیم خلیله: (فخذ اربعة من الطیر فصزهن الیک)1؛ یعنی بگیر چهار عدد از مرغ و ایشان را پارهپاره کن؛ و ابن عباس گفته: طاووسی را گرفت و غرابی و خروسی و کبوتری را؛ و بعضی گفتهاند: کبوتری و 15 خروسی و غرابی و بطی را گرفت. و مجاهد موافق ابن عباس گفته؛ و بعضی گفتهاند: بط سبزی و غراب سیاهی و کبوتر سفیدی و خروس سرخی گرفت. و فایدهآ حصر در این چهار اشارت است به آنکه عناصر و ارکان حیوانات چهار است زیرا که بر هر مرغی از این مرغان کیفیت عنصری از این عناصر اربعه غالب است.

و اصل این قصه آن است که ابراهیم خلیل به رب الجلیل گفت: خدایا! به من بنما که مردهها را چگونه زنده میسازی. خدای تعالی گفت: یا ابراهیم! مگر ایمان نداری! گفت: ایمان دارم، ولیکن از جهت اطمینان و قرار دل خود میخواهم که طریق زنده ساختن[4520] ایشان به من بنمایی. خداوند تعالی به ابراهیم گفت: بگیر این چهار مرغ را، و هریک را بکش و 5 پاره پاره کن. ابراهیم گفت: چون این چهار مرغ را گرفتم، همه را کشتم و پاره پاره کردم و گوشت و خون و پرهای ایشان را به یکدیگر خلط کردم، و جمیع اجزای مخلوط ایشان را چهار قسم ساختم و در چهار کوه بر سر هر کوهی قدری از آن اجزای مخلوط نهادم، و سرهای ایشان را در دست خود نگاه داشتم و مرغان مرده را آواز کردم و گفتم: ای مرغان! به امر خداوند رحیم رحمان در این زمان زنده گردید، چنانکه اول بودید. بعد از این هریک از 10 اعضای مخلوط از یکدیگر جداگشتند و بااجزای جنس خود جمع گشته به سر خود پیوستند و چنان زنده گشتند که اول بودند.

و گفتهاند در کشتن این چهار مرغ اشارت است با آنکه آدمی ms666 تا خصایل این چهارمرغ که در او است از خود زایل نگرداند حیات ابدی نمییابد: اول خصلت دوستی زینت دنیا که طاووس به آن خصلت مشهور است، زیرا که طاووس زینت خود را دوست میدارد تا آدمی 15 آن را از خود دور نمیکند به خدا نزدیک نمیگردد؛ دوم خصلت دوستی مجامعت، چنان که خصلت خروس است، تا آدمی از این خصلت نگذرد به حیات ابدی نمی رسد؛ سیوم طول [453a]امل و خست نفس که صفت غراب است، تا آدمی از آرزوهای خام تمام نمیگذرد حیات تمام نمییابد و به دارالسلام مقام نمی گیرد؛ چهارم خصلت ترفع و تکبر که کبوتر دارد، تا آدمی خصلت تکبر نمیگذارد و از زندگانی بری ندارد و خود را به منزلهآ بلند نمی رساند؛ و 25 از میان حیوانات مرغ را اختیار کرد، زیرا که مرغ به آدمی نزدیک تر است، و نیز صفت حیوانات در مرغ هست با صفتی زیاده که آن طیران است.

و فقیر را به خاطر می رسد که در اختیار مرغ اشعار بود به آن که آدمی بعد از آنکه بمیرد و صورت دیگر بیابد در جنت همچو مرغان طیران خواهند نمود، و بر این تقدیر اختیار این چهار مرغ اشارت است به آنکه در جنت خصلت این چهار مرغ براو ظاهر خواهند گشت:

محصل قصه آنکه در کشتن این چهارمرغ و زنده کردن ایشان اشارت است به آنکه تا ms667 آدمی این چهار خصلت این چهار مرغ در دنیا از خود فانی [4530] نمیسازد، و در عقبی این چهار خصلت که اصل خصایل اهل جنت است در او ظاهر نمیشود، بلکه راه به جنت و حیات ابدی نمییابد، گفتهاند این چهار مرغ بعضی مأکول اللحماند چون خروس و کبوتر، و بعضی غیر مأکول اللحم چوطاووس وغراب؛ وبعضی سریع الطیراناند چون کبوتر و غراب 10 و بعضی بطیء الطیراناند چون طاووس وخروس؛ و بعضی مغضوباند چون غراب و طاووس، و بعضی مرحوماند چون کبوتر و خروس؛ و بعضی نر ایشان از ماده ممتاز است چون خروس و طاووس، و بعضی نر ایشان از ماده ممتاز نیست چون غراب و کبوتر، و در جمیع این طیور مختلفة الصفات انواع اشارت است که عاقل به تأمل میداند.

و روایت کرده شافعی از سفیان بن عیینه که ام کرز گفته که پیش پیغمبر علیه السلام آمدم. 15 از او شنیدم که میگفت: آقروا الطیر علی مکناتها او علی کناتها. یعنی مرغان را در جای خود قرار دهند، و از آن جا ایشان را فرار میدهند و مکنات جمع مکان بود. و کنات جمع کن بود، و کن آشیان مرغ است، و این بعضی حدیث است که احمد و حاکم و اصحاب سنن روایت کردهاند، و سفیان به شافعی گفته: ای عبدالله! معنی این حدیث چیست؟ شافعی گفته: دانش عرب [454a] در پرانیدن مرغان از آشیان بوده، زیرا که چون یکی از ایشان قصد سفری 20 می کرده به آشیانهآ مرغی گذر مینموده، و آن مرغ را از آشیانهآ خود میپرانیده. اگر آن مرغ به طرف راست می پریده، آن کس سفر خود را مبارک میدانسته و شروع در آن مینموده، و اگر آن مرغ به جانب چپ میپریده، آن کس سفر خود را میشوم میپنداشته و ترک آن سفر می فرموده. پس پیغمبر علیه السلام از این کار نهی فرموده و گفته: اقروا الطیر فی ms668 مکاناتها، یعنی مرغان را در آشیانهآ خود قرار [دهید]، واز فرار ایشان به جانبی دیگر فال مگیرید.

بعد از این ابن عیینه را چون از معنی این حدیث می پرسیدند به تفسیر شافعی تفسیر میکرده، و احمد گفته از اصمعی معنی این حدیث پرسیدم. او نیز چون شافعی تفسیر کرد. و اما وکیع گفته معنی این حدیث پیش ما این بود که در شب مرغان را در جای خود قرار بدهید و ایشان را در شب صید مکنید تا از ترس شما از خانه و آشیانهآ خود فرار نکنند. وکیع چون سخن شافعی شنید، بسیار پسندید. و بیهقی در سن خود روایت کرده که یکی از یونس بن عبدالاعلی تفسیر این حدیث پرسید، یونس گفت: خدای تعالی حق را دوست میدارد. تفسیر این حدیث آن است که شافعی گفته؛ و شافعی بافندهآ امثال این معانی خوب است[4540].

و طیره به کسر طاآن بود که از چیزی یا از کسی فال بد گیرند و آن کس را از بر خود میشوم شمارند. چنان که خدا عز و علا فرموده: (و ان تصبهم سیئة یطیروا بموسی و من معه آلا انما 10 طائرهم عندالله)1. یعنی اگربدی به ایشان برسد آن بد را از موسی و قوم او میدانند و ایشان را بر خود میشوم میشمارند. و آگاه باشید که شومی فال بد ایشان پیش خدا است، و آن عذاب و بلا است که بر ایشان در دنیا و عقبی تقدیر کرده، و ایشان را از آن حذری نیست؛ و میگویند تطیر طیرة، مثل تخیر خیرة، و هیچ مصدری همچواین دو مصدر نیامده، و چون طیره مردم را از ادراک مقصود ممنوع میساخته، پیغمبر علیه السلام از او نهی فرموده و گفته: لا طیرة و 15 خیرها الفأل، یعنی فال بد به کسی زدن نیست و حقیقتی ندارد، و کسی را در امر کسی مدخلی نیست. هر بلایی که به کسی ms669 میرسد از تقدیر است نه از شومی کسی دیگر، و بهترین فال است.

و صحابه از پیغمبر علیه السلام پرسیدهاند که فال چیست؟ پیغمبر علیه السلام فرموده که فال کلمهآ خوبی است که یکی از شما بشنود و از حسن معنی آن برای برآمدن مقصود خود 20 فالی نیکو برگیرد. و روایتی دیگر آن است که پیغمبر علیه السلام گفت: مرا فال خوش میآید و فال نیکو را دوست میدارم؛ و اعراب سوانح و بوارح فال نیکو می گرفتهاند مثل آن که آهو [وطیر] را از جای خود[4552] می رمانیدهاند؛ بعد از آن در او میدیدهاند. اگر به جانب راست می رفته سفر خود را مبارک میدانسته، واگر به جانب چپ می رفته میشوم میشمردهاند. و در

ولفظ فال مهموز است و معنی فال لقول پیغمبر کلمهای صالح است، و بیشتراین است که 5 فال مستعمل در خیراست. و اما طیره مخصوص است به شر و فال بد؛ و علما گفتهاند سرآنکه فال خوب است و طیره بد است آن است که صاحب فال از لطف خداوند کریم متعال نومید نیست و در همه امید به لطف او دارد، و خداوند تبارک و تعالی امیدواران لطف او را دوست می دارد؛ و صاحب طیره از لطف او نومید است و از احسان او بعید. و چون کافراز درگاه او طرید است کما قال. (لاتیاسوا من روح الله انه لا یأیس من روح الله إلا القوم الکافرون»1؛ و15 (قال و من یقنط من رحمة ربه الا الضالون)2؛ یعنی ms670 نومید از رحمت حضرت عزت غیر کافر گمراه نیست، و میگویند که صحابه به رسول صلی الله علیه [4550] و سلم گفتند کسی از مااز طیره و حسد و بدگمانی خالی نیست. پس حال ما در غایت اشکال است.

پیغمبر علیه السلام به یکی گفت اگر در کاری خیر فال بد بگیری باید که دست از آن کار بازنداری، و همچنان به جد در آن کار شروع نمایی تا به اتمام رسانی، و آن خیر را بر خود 15 شوم ندانی. و اگربر نعمت کسی حسدی بری پس زوال نعمت از آن شخص مخواه بلکه مثل آن نعمت از برای خود نیز بخواه، و اگردر شأن کسی گمان بدداشته باشد، آن گمان رابه تحقیق مرسان و بر سبیل یقین مدان. و باقی این سخن در لقحه خواهد آمد ان شاء الله تعالی. و در کتاب مفتاح السعادة مذکور است که تطیر به کسی ضرر می رساند که ترسان و بدگمان باشد، و اما کسی که از جملهآ متوکلان باشد و از غیر حضرت رحمان ترسان نباشد به او ضرری 20 نمی رساند، خصوصا اگر آن کس در وقت تطیر این دعاخوانده باشد: اللهم لاطیر الاطیرک ولا خیر الا خیرک و لا اله غیرک؛ و اما کسی که این چنین نباشد، پس بدرستی که ضرر طیره به او تیزتر از آن می رسد که سیل به محدر خود رسد. و طیره از برای مثل این کسان درهای انواع

و ابن عبدالحکیم گفته: چون عمر بن عبدالعزیز از[456a] مدینهآ طیبه بیرون آمد، مردی از قوم لخم گفت: به این سفر او تطیر کردم زیرا که قمر را در دبران دیدم و مکروه داشتم که به او 5 بگویم، ولیکن گفتم آیا تطیر نمیکنید که ms671 قمر چه نیکو در دبران ممرگرفته و بر دبران مستوی و مستولی گشته. پس عمر بن عبدالعزیز چون این بشنید در آسمان نگاه کرد و ماه را در دبران دید و به من گفت: خواستی که به من تعلیم دهی که ماه در دبران است و بیرون آمدن من به سفر نه چنان است. بدان که ما به ماه و آفتاب از جایی بیرون نمی آییم بلکه به خداوند واحد قهار بیرون میآییم. و در تمهید مذکور است که عبدالله بن عمر گفت که رسول صلی الله علیه و 10 سلم فرمود که هرکه را طیره از مقصود بازدارد، پس به خدای خود شرک دارد، یعنی ایمان کامل ندارد. صحابه گفتند: کفارت این گناه او چیست؟ گفت: آنکه بگوید [اللهم] لاطیر الا طیرک ولاخیر الاخیرک و لاآله غیرک. بعد از این دعاشروع در مقصود کند که هیچ ضرربه او نرسد.

و قاضی ابوبکر [بن العربی] در احکام سورت المایده حرم گفته فال گرفتن از مصحف حرام 15 است. و ابن بطة حنبلی گفته: مباح است؛ و مقتضای مذهب ما آن است که مکروه است. و باوردی در کتاب ادب دنیا و دین چنین گفته که ولید بن یزید بن عبدالملک روزی از مصحفی فالی گشود و در فال او این آیت بود: (واستفتحوا خاب کل جبار [4560] عنید)1. ولید پلید طرید مرید از این برنجید و مصحف را پاره کرد و گفت:

شعر

أ توعد کل جبار عنید فها آنا ذای جبار عنید

پس آدمیان اگر توکل کنند چون مرغان باید که ترک کسب نکنند و بر کسب اعتماد نکنند، بلکه در کسب اعتماد بر خدا عز و علاکنند که او رازق است و اسباب کسب رزق را مؤدی بر رزق میکند، و آن اسباب کسب را ضایع و عبث نمی گذارد. و در کتاب احیاء علوم مذکوراست که به احمد گفتند [4572] چه میگویی در شأن کسی که در خانهآ خود یا در مسجد بنشیند و هیچ کاری نکند جهت کسب رزق و بگوید من متوکلام و رزق من از خدا خواهد رسید. 10 احمد گفت این مردی است که جاهل است به علمی که از پیغمبر مروی است. زیراکه پیغمبر فرموده: رزقی تحت ظل رمحی، یعنی رزق من در سایهآ نیزهآ من است که با آن با کفار جنگ می کنم و مال ایشان میگیرم و رزق خود میسازم، و این مرد مگر نشنیده است قول پیغمبر را در شأن طیور که: تغدو خماصا و تروح بطانا، و نشنیده که اصحاب پیغمبر همه متوکلان بودند و کسب رزق به تجارت بر و بحر میکردند و درخت نخل در بستان میکاشتند، و میوهآ آن 15 رزق ایشان بود. برمی داشتند و خانه را از آن جهت رزق ماه و سال میانباشتند.

و ابن عباس رضی الله عنه فتوی داده به آنکه اگر کسی مال خود جهت متوکلان وصیت کند، آن مال را به مزارعان بدهند، زیرا که مزارعان متوکلاناند چه ایشان تخم جو و گندم و غیرها در زیر خاک مینهند و اعتماد پاک برخداوند خاک می کنند. و مؤیداین سخن آن است که امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه به جماعتی فقرای یمن رسید و از ایشان پرسید که شما 20 چه کساناید. ایشان گفتند ما متوکلانیم. پس امیرالمؤمنین عمر رضی الله[4570] عنه گفت: شما در وغگویاناید. متوکل نیست ms673 مگر مردی که تخم خود در تراب اندازد و توگل به رب الارباب بکند، و فقهای بیت المقدس نیز به همین فتوی دادهاند.

و رافعی و نووی در تفضیل بعضی اکساب بر بعضی گفتهاند که زراعت اقرب است به

و ابوثور گفته: شنیدم که شافعی میگفت: خدای تبارک و تعالی پیغمبر خود را منزه و مقدس ساخته و قدر او را بلند گردانیده زیرا که مردمان در کارها به طورهای گوناگوناند. 10 بعضی اعتماد بر نفس خود دارند، و بعضی بر مال خود، و بعضی بر جاه و جلال، و بعضی [458a) بر کمال و جمال، و هریک از ایشان به حقیقت متوکلاند بر زندهای که میمیرد و به زودی زوال میپذیرد، و خدا عز و علا حبیب خود را از اینها منزه فرموده زیراکه او را توکل فرموده بر زنده[ای] که هرگز نمیرد و زوال نپذیرد.

و ابن عباس گفته نام ده مرغ در قرآن مذکور است: بعوضه در سورهآ بقره، و غراب در 15 المائده، وجراد در اعراف، و نحل در نحل و سلوی در طه، و نمل در نمل، و هدهد نیز در نمل، و ذباب در حج، و فراش در قارعه، وابابیل در فیل. ms674

پیش عرب طیر شوم بود، و هرچه به آن فال بد زنند آن را طیر عراقیب خوانند، و گفتهاند اگر کسی در قفصی بگشاید و مرغی را که در او بوده باشد به زور بپراند، بهای آن مرغ را ضامن 20 گردد؛ و اگر در قفص بگشاید و متعرض مرغ نگردد در این سه قول است: یکی آنکه به هر وجه ضامن مرغ باشد؛ و یکی آنکه به هیچ وجه ضامن نیست؛ و یکی آنکه اگر بعد از گشادن در قفص مرغ در زمان بی توقفی بپرد ضامن گردد؛ و اگر بعد از توقف بپرد ضامن نگردد، زیرا

مرغابی آبیاند، و ابوسحل کنیت ایشان است، وایشان را ابن الماء وبنات الماء نیز گویند، و حکم ایشان در آخر باب میم خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

الحکم: رافعی گفته مرغ آبی مطلقا حلال است مگرلقلق که حرام است بر قول صحیح؛ و رویانی دو وجه در مرغ آبی نقل کرده. اصح آن است که داخل است در مرغ آبی بط و قاز و ملک الحزین، و در باب میم خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

الامثال: و در مثل میگویند: کان علی رؤوسهم الطیر، یعنی فلان بر سر ایشان مرغی بود که ایشان را صید کرده بود. پس ایشان حرکت نمی کردند. این مثل جهت ادب و سکون مردم میزنند در حضور بزرگ ایشان؛ و این مثل در صفت مجلس رسول صلی الله علیه و سلم مذکور است، و لفظ غیر منصوب است به آنکه خبر ms675 کان باشد، یعنی کان هو علی رؤوسهم الطیر، یعنی هر گاهی که رسول علیه السلام سخن میگفت، اصحاب او ساکت وساکن 15 میگردیدند؛ و اصل این مثل آن است که طیربر سر مرغ ساکن ساکت میافتد. و جوهری گفته مقصود از این مثل آن است که ایشان از هیبت او ساکن میگشتند و هیچ سخنی نمیگفتند؛ و اصل این مثل آن است که غراب برشتر مینشیند و حلمه را از او برمیچیند، وشتر سر خود را حرکت نمیدهد تا غراب متنفر نشود[459a] و نگریزد؛ و طیور آبی بسیار است، و چون در بلاد عرب کم میباشند نامهای ایشان به عربی معلوم نیست.

مرغی است و گویند که سلیمان علیه السلام برطیطوی گذشت و او فریاد می کرد سلیمان

قضا چون زگردون فروهشت [سر] همه زیرکان کور گشتند و کر

و فاخته میگوید: یالیت ذالخلق ما خلقوا ولیتهم إذا خلقوا علموالماذا خلقوا ولیتهم عملوابما علموا. یعنی کاشکی این مخلوقات مخلوق نگشتندی و از پس نهان خانهآ عدم به صحرای 10 وجود نیامدندی، و چون مخلوق گشتند کاشکی میدانستند که از برای چه مخلوق گشتهاند، و چون دانستند که از برای چه مخلوق گشتهاند کاشکی به دانش خود عمل میکردند و علم خود را ضایع نمیکردند، چه میوهآ درخت علم عمل است، و عالم بلا عمل انزل از جمل است[4590] و ms676 صرد میگوید: اشتغفروا الله یا مذنبین، یعنی ای گناهکاران آمرزش بطلبید از خدای رحیم رحمان. و خفاشی میگفت: قدموا خیرا تجدوه [عندالله]، یعنی: برگ عیشی به گور بفرستید تا بیابید نیکویی در قبر و کبوتر میگفت: سبحان ربی الاعلی، یعنی منزه و مقدس از همه نقصانی است پروردگار بزرگوار من؛ و باز میگوید: سبحان ربی و بحمده، یعنی تسبیح و تحمید بسیار سزاوار پروردگار من است. و سرطان میگوید: سبخان [ربی] المذکور بکل لسان، یعنی پاک است خداوندی که بر هر زبان در هر زمان یاد او است، و خانهآ دل آباد از یاد او است؛ و دراج 20 می گوید: (الرحمن علی العرش اشتوی)1، یعنی رحمن بر سریر رحمت مستولی است و بر همهآ اشیا مستعلی است؛ و چون عقاب فریاد می کند و می گوید: فی البعد عن الناس راحة، یعنی:

در دوری مردمان بود راحت مرد

آهو بره بود و آظب و ظبا و ظبی جمع او، و ماده راظبیه گویند و ظبیات جمع ظبیه بود و ظبا نیز جمع او است. و آرض مظباة یعنی زمین بسیار ظبی. و ظبیه نام زنی بود که پیش از دجال ظاهر شود، و مردم را از خروج بترساند، و صاحب تنیه گفته: وان اثلف ظبیا ماخضا. وامام 5 نووی گفته صواب آن است که بگویند: و آن اتلف ظبیة ماخضا، زیرا که معنی ماخض آبستن بود. و ظبی بود ذکر بود و ظبیه انثی، و ذکر هرگز آبستن نمیباشد.

وکنیت ظبیه ام الخشف و ام شادن وام الطلااست. و آهو سه صنف است: اول ریم، و ریم آهویی [460b] سفید بود که سفیدی او خالص باشد، و آرام جمع ریم است و مسکن ریم ریگ است. ریم را ضأن الظبا میگویند، زیرا که گوشت و فربهی او بیشتر است؛ دوم عفر، و 10 این آهویی سرخ بود و گردن او کوتاه باشد. در دویدن از همه اصناف آهو ضعیف تراست و الفت به زمینهای بلند محکم گیرد، و کمیت شاعر گفته: یعنی اگر جبار قومی اراده کیدی به ماکند سر او را به سر نیزه برداریم زیراکه نیزه پیشینیان از 15 شاخ آهو و غیر او میبوده.

وعفر جمع اعفراست، سیؤم آذم وآدم جمع اواست، واین صنف آهویی بوددراز کردن،

و ابن خلکان در ترجمهآ امام جعفر[4612] صادق علیه السلام ذکر فرموده که امام جعفر از امام حنفی پرسید که چه میگویی در محرمی که دندان رباعیهآ آهویی را بشکند چه کفارت 10 بدهد. امام حنفی گفت: ای پسر دختر پیغمبر علیه السلام من در این باب چیزی نمیدانم. پس امام جعفر گفت: آهو را رباعیه نمیباشد و او را ثنیه میباشد، و کشاجم این حکایت در کتاب مصاید و المطارد ذکر فرموده، و جوهری در مادهآ س د ن قول شاعر در صفت شتر ذکر فرموده:

شعر

فجاءتث کسن الظبی لم آر مثلها

لهاشفاء علیل او حلوبة جائع 5ای هی ثنیات زیرا که ثنی بود که ملاقات با ثنیهآ او کند، و آهو را ثنیه دیگر نمیروید ودایم ثنی بود. و در حدیث مذکوراست، پیغمبر علیه السلام با اصحاب احرام بسته، بر آهویی که در سایهآ درختی آسایش کرده بود بگذشتند. پیغمبر علیه السلام یکی از اصحاب را امر فرمود که در آنجا توقف نماید و نگذارد که کسی سنگی یا تیری بر او اندازد. و در مستدرک مذکور است که قبیصه بن جابر اسدی گفته: من محرم بودم و آهویی را دیدم. تیری بر او انداختم. 20 چون تیر به او رسید، جان او از بدن جدا گردید. از کشتن آن چیزی در دل من خلجان نمود. پیش امیرالمؤمنین عمر رفتم و از او کفارت کشتن آهو پرسیدم. و در پهلوی او مردی ms679 سفید پوست نیکرو بود، و آن مرد عبدالرحمن بن عوف بود. امیرالمؤمنین به جانب[4610] او توجه نمود و از اوسؤال فرمود که شاتی جهت کفارت این کفایت باشد یانه؟ آن مرد گفت: بلی، کفایت است. بعد از آن مرا امر فرمود که شاتی بکشم و بر فقرا بخش کنم. چون از پیش

اصمعی گفته: مردی آهویی دید که به آب رسید و از آن آب بنوشید. اعرابی به او گفت: اگر دوست میداری که این آهو از آن تو باشد، من او را صید کنم و برای تو بیاورم. گفت: بلی، دوست میدارم. اعرابی گفت: چهار درهم اجرت صید من بده و چشم انتظار به راه من نه. آن مرد چهار درهم به اعرابی داد، و اعرابی از پی آهو رو به صحرانهاد و داد جهد وجد در صید او 10 داد و چندان بدوید که آخر به آهو رسید و او را صید خود گردانید، و دو شاخ او را گرفته می آمد و این شعر میگفت:

شعر

وهی علی البعد تلوی خدها [452a تریغ شدی و أزییغ شدها

کیف تری عدو غلام ردها و کلما جدت ترانی عندها 5

و در کتاب ثمار القلوب ثعالبی مذکور است که ملک بهرام گور تیراندازی بی نظیر بوده، و از عجبی که او را ms680 دست داده آن بوده که روزی بر شتر سوار گشته، و کنیزکی که محبوب او بوده بر شتر ردیف خود ساخته، و تیری چند در میان خود آخته و کمان بر دوش انداخته، و به عزم صید رو به صحرانهاده. در راه چشم او بر آهویی چند افتاده چون آهو رادیده به یار آهو چشم خود گفته تیر خدنگ بی درنگ بر کجای این آهوان بزنم و ایشان راصید و اسیر قید گردانم آن 20 [دختر]ا گفته که میخواهم که آهوی نر را به ماده شبیه سازی، و ماده را چون نردو شاخ بر سر سازی. بهرام گور تیری دو شاخه بر سر آهوی نر زده و هر دو شاخ او را ربوده؛ و دو تیر بر سوی آهوی ماده زده چنان که آن دو تیر بر سر او چون دو شاخ نر مینموده.

بعد از این دیگر آن دلبر به بهرام گور گفته اگر گوشه آهو از سربه سم او بدوزی دلم به

و غزال مسک از جنس غزال است زیرا که قد و دست و پا و شکل او مثل همین آهو است لیکن رنگ او سیاه بود و دندان ناب دارد ms681 از قبیل دو ناب خوک، و میگویند که این غزال از 1 ملک تبت به ملک هند سفر میکند، و نافهآ مسک خود را در تبت میاندازد، و اهل تبت در صحرا میخی چند فرو بردهاند تا آهو چون ناف خود را به آن میخها بخارد نافهآ مسک را به زمین اندازد، و نافهآ مسک اوخونی است که در ناف او جمع میشود از قبیل مواد اورام، وچون پخته میگردد طبیعت او دفع آن میکند و به مدد طبیعت آن نافه از ناف او میافتد. و این آهو پیش اهل تبت حکم درخت میوه دارد، و میوهآ او نافهآ او است. و در مشکل وسیط ابن صلاح مذکور است که نافهآ مسک آهو در شکم او مثل پنیرمایه بود در شکم بزغاله؛ و ابن صلاح جهت مباحثه که میان او و غیر او جهت مسک آهو[463a] شده به تبت رفته و آهویی آورده و این قضیه را به تحقیق نموده، ولیکن تحقیق سخن اهل تحقیق همان است که گذشت. و بعضی گفتهاند آهوی مسک، مسک را چون بیضهآ مرغ میاندازد، و این قول نیز خلاف است، و در حدیث مذکور است که پیغمبر علیه السلام گفت: در قوم بنی 20 اسرائیل زنی کوتاه بالا بود و در میان دو زن دراز بالا به راه میرفت و دو پای چوبین جهت خود ساخته بود تا در میان ایشان کوتاه ننماید. و انگشتری طلا در دست خود داشت و طیب مسک بر جامهآ خود میمالید و هر زمان در میان ایشان به انگشت اشارت میکرد تا انگشتری خود ظاهر گرداند. و علما گفتهاند اگر مقصود تفاخر بوده فعل او حرام است و اگر تفاخر نبوده، فعل او حلال. و امام نووی گفته از این حدیث معلوم میشود که مسک را طیب طیب 25 است و پاک است و استعمال او حلال است.

و بعضی گفتهاند مسک مثل عضوی است که ms682 از عضو زنده جداشده باشد. پس پاک نباشد، و این قول مرضی نیست و مطابق حدیث نبوی نیست. و دارقطنی و طبرانی در معجم اوسط خود از انس بن مالک روایت کردهاند که پیغمبر علیه السلام بر قومی بگذشت که ایشان در دشت آهویی صید کرده بودهاند و در خانهآ خود آهو را به ستون خیمه بسته[4630] بودهاند. آهو به رسول علیه السلام گفت: من دو بچهآ شیرخواره دارم. از این قوم دستور من بطلب تا مرا 5 رها کنند و من بروم و بچهآ خود را شیر بدهم و زود بازگردم. پس پیغمبر علیه السلام به آن قوم گفت: آهو را رها کنید تا به صحرا رود و بچههای خود را شیر بدهد و باز به سوی شما باز گردد. ایشان گفتند که ضمان آهوی ما میشوی؟ پیغمبر علیه السلام فرمود که من ضامن اویم. پس آن قوم آن آهو را رها کردند. آهو بچهها را شیر داد و بازگشت. آن قوم آن را باز به ستون خانه بستند. پیغمبر علیه السلام به ایشان گفت: آهو را به من بفروشید. ایشان گفتند: آهو را به 10 تو بخشیدیم. پیغمبر علیه السلام آهو را رها کرد. آهو رو به صحرانهاد و میگفت: لااله الا الله، محمد رسول الله.

و زید بن ارقم گوید که چون رسول صلی الله علیه و سلم آهو را رها کرد آهو رادیدم که می رفت و می گفت: لا اله الا الله وانک محمد رسول الله. و طبرانی ازام سلمه روایت کرده که ام سلمه گفت: رسول صلی الله [علیه] و سلم در صحرا آوازی شنید، و رسول علیه السلام 15 التفات به هر طرف کرد و کسی را ندید. بعد از این التفاتی دیگر کرد. آهویی را دید به میخی بسته با دلی خسته میگوید که به من نزدیک شو. چون رسول علیه[464a] السلام به او نزدیک شد. از او پرسید که مقصود تو ms683 چیست؟ آهو گفت: در این کوه دو بچه دارم، بند مرا بگشا تا بروم و ایشان را شیر بدهم و باز بسوی تو بیایم. پیغمبر علیه السلام گفت: این کار میکنی؟ آهو گفت: خدا عز و جل مرا عذاب تمغاچیان بکند اگر من این کار بکنم و سوی توباز نگردم. 20 پس پیغمبر علیه السلام بند آهو را گشاد و آهو رفت و بچههای خود را شیرداد و باز گشت. پیغمبر علیه السلام او را باز ببست؛ و اعرابی بیدار شد و به رسول علیه السلام گفت: یا رسول تو مگر مقصودی داری؟ پیغمبر علیه السلام گفت: مقصود من آن است که این آهورا آزادکنی و دل او نیز شاه کنی اعرابی آهورا آزاد کرد آهو می رفت و می گفت: اشهد ان لااله الالله و انک رسول الله.

و در دلایل بیهقی مذکور است که پیغمبر علیه السلام بر آهویی بسته در خیمهآ قومی گذشت، و آن آهو گفت: یا رسول الله! مرا بگذار تا بروم و بچههای خود را شیر بدهم و باز گردم. چون باز گردم باز مرا چنین به ستون خیمه ببندی. پیغمبر علیه السلام گفت: تو صید قومی هستی و بستهآ بند ایشانی. من تو را چگونه رها کنم؟ پس آهو سوگند خورد و عهد کرد که باز گردد. و بعد از عهد پیغمبر علیه السلام او را رها کرد. آهو رفت و زود بازگشت، و شیر پستان او کم شده بود. [464b] پیغمبر علیه السلام آهو راببست و به درون خیمهآ آن قوم رفت و گفت: این آهو را به من بخشید. ایشان آهو را به او بخشیدند، و پیغمبر علیه السلام آهو را آزاد کرد. بعد از آن گفت: اگر بهایم از احوال مرگ آن قدر میدانستند که شما میدانید، شما هرگز گوشت فربهی نمیخوردید، زیرا که بهایم از ترس مرگ همه لاغر میگشتند. حکم شرعی: گوشت جمیع اصناف آهو حلال ms684 است، و جماعتی گفتهاند واجب است بر محرمی که ظبی را کشته باشد آنگه عنزی به کفارت بدهد، و رافعی به این قول راضی شده، و نووی تصویب این کرده؛ و حال آنکه این قول وهم محض است زیرا که ظبی مذکر است و غیر انثی. پس صواب آن است در کفارت او ثنیه بدهد؛ و ازرقی در تعظیم صید حرم ذکر فرموده که قومی به ذی طوی رسیدند و به ایشان آهویی نزدیک شده. مردی از ایشان قایمهای 15 از قوایم آن آهو بگرفت، و هر چند یاران او همه گفتند وای بر تواین صید حرم است، اهانت آن مکن و او را به تعظیم رهاکن، آن مرد سخن ایشان قبول نکرد و چندان قایمهآ آن آهو رانگاه داشت که آهو از ترس او سرگین و آب بینداخت؛ و آن پلید میخندید و در آهو میدید، و در آخر آهو را رها کرد. بعد از زمانی به خواب رفتند آن قوم، و در خواب[4652] بودند که ماری آمد و بر شکم آن عنید خود را پیچید. پس یاران او به او گفتند وای بر توا حرکت کن تا مار تو 20 را نگزد. آن مرد چندان که مار بد بر شکم او بود همچو آهو از ترس بر خود بلرزید و بشاشید.

و مجاهد گفته که قومی به تجارت به مکهآ مبارکه فرو آمدند. بعد از زمان قصی بن کلاب و در وادی ذی طوی در سایهآ درختها فرو آمدند. و از گرما پناه به آن سایه بردند آزمایش مکه می کردند و با ایشان به آن نان خورشی نبود. یکی از ایشان برخاست و از کمان خودتیری بر آهویی انداخت، چنان که آهو را بینداخت و کار او ساخت. بعد از آن ایشان برخاستند، و آهو

الامثال: و در مثل میگویند: آمن من ظباء الحرم، یعنی ایمن تراز صید حرم، و در مثل می گویند: ترک الظبی ظله، یعنی آهو سایهآ خود را گذشت، و این مثل همچو آن مثل است که 5 ترکه ترک الغزال ظله، یعنی ترک کرد فلان کس را هم چنان که آهو سایهآ [4650] خود را ترک میکند. این دو مثل برای کسی میزنند که نفرت بسیار از مردم داشته باشد و از ایشان گریزان باشد. و سایهآ آهو آن سایه بود که از گرما پناه بدو آورد و هرگاه از آن سایه بگریزد دیگر بار بسوی آن نیاید.

الخواص: از جملهآ خواص او آن است که از دود شاخ آن تمام هوام و گزندهها بگریزند و 10 زبان او اگر خشک کنند و زن مسلطه از آن بخورد تسلط او زایل گردد، و زهر او اگر درگوش چکانند درد گوش زایل شود؛ و اگر سرگین آهو و پوست او بسوزانند و بسایند و در طعام کودکی کنند، چون کودک آن طعام را بخورد خوشذهن و زبان آورگردد، و مسک آهو مقوی بصر است و مزیل بیاض او است، اگر در چشم کشند و اگر بخورند مقوی دل و دماغ بود و طپیدن دل را سود دارد و تریاق همهآ زهرها است، لیکن رنگ روی را زردگرداند، و اگردر 15 طعام کنند مورث بخر بود.

و در مختصر احیا مذکور است که اگر کسی کاری از برای خدا عز و علا به اخلاص بکند اگرچه نیت نکند آثار برکت آن کار به روزگار بر او و بر ذریت او ظاهر گردد تابه روز قیامت اثر آن باقی باشد، هم چنان که میگویند که چون آدم علیه السلام از جنت به زمین فروآمد، هر طایفه از حیوانات و حشی ms686 به زیارت اومی[ه466] آمدند، و آدم هر جنسی را که مناسب اوست 20 دعایی میفرمود، و یک گله آهو نیز به سلام او آمدند. آدم علیه السلام به ایشان دعاکرد و دست مبارک بر پشت ایشان بمالید، از اثردست او نافهآ مشک در ناف ایشان پدید گردید و تابه روز قیامت در نسل ایشان این برکت از دست مبارک او ماند. آهوان دیگر چون این اثر دیدند به زیارت آدم علیه السلام رفتند و گفتند به ما نیز دعاکن و دست بر پشت ما بمال، پس آدم علیه

[به فتح ظا]، مثل قطران، حیوانی است بزرگتر از سگ بچهای و بسیار فسا و فسای او بسیار بذبو است و ظربان میداند که فسای او بوی بدی دارد، از این جهت او را سلاح خود ساخته و به آن حیوانات را میرنجاند و بعضی را صید میگرداند هم چنان که حباری میداند که سلاح او سلاح او است، چون چرخ که به او نزدیک میشود سلاح خود را به او و به چشم 20 او می رساند و به آن خود را از او میگریزاند، و میگویند ظربان به خانهآ سوسمار میرود و [467a]چون سوراخی تنگ در آنجا میبیند دم خود را بر آن سوراخ مینهد و از سوراخ کون خود سه بار سه باد پیاپی رها میکند. چون بوی آن بادها در خانهآ سوسمار میپیچد، سوسمار از بدی آن بو، غش میکند و از خود میرود بعد از این ظربان بچهآ او را میخورد و در آنجا چندان می ماند که بچههای دیگر او رامی خورد.

و عربان میگویند که کسی ظربان را صید میکند و در دامن خود میپیچد، ظربان بادی رها میکند که دامن او از آن گنده میشود و هرگزبه شستن نیزاز او نمیرود؛ و دو صماخ دارد و گوش ندارد؛ و دو دست کوتاه دارد و کف و انگشتان و مخلب نیزدارد، و فقرات پشت ندارد و بلکه هیچ مفصل در بدن ندارد، و در بدن او یک استخوان نیش نیست؛ و بسیار باشد که آدمی به او برسد و هر چند که شمشیر یا تیر به او بزند هیچ در او اثر ms688 نکند، و تا زمانی که تیغ به طرف 5 بینی او نرسد در او اثری نکند. و عادت او آن است که چون ثعبان را میبیند به او نزدیک میشود و بر او میجهد، و چون ثعبان را می گیرد دراز میگردد به مرتبهای که به ریسمانی دراز میماند. پس ثعبان بر او میپیچد. بعد از این ظربان از دهن بادی بر ثعبان دمد چنان که ثعبان از قوت آن باد پارهپاره میگردد.

و ظربان بر بالای دیوار بلند بسیار خوب میجهد وگاه باشد که از جهت مرغی بردیواری 10 بلند بجهد و از آن دیوار بیکبار بزیرافتد، و چون بزیرافتد[4670] شکم او متنفخ گردد ولیکن نمیرد، و بسیار باشد که به خوابگاه شتران برود و در میان اشتران بادی رها کند که از بوی بد آن باد سر جملهآ ایشان پریشان شود، و از آنجا گریزان شوند و به جهد شبان بزودی و آسان بدانجا باز نگردند؛ و چون موجب تفرق شتران است عربان آن را مفرق الابل میخوانند، یعنی پراگنده کنندهآ شتران. و ظربان در بلاد مغرب بسیار است.

حکم شرعی: گوشت او حرام است زیرا که از خبیثات است.

الامثال: در مثل میگویند: فسابینهم الظربان، یعنی ظربان در میان ایشان بگوزید. و این مثل جهت جمعی میزنند که جمعیت ایشان متفرق شده باشد.

جوهری گفته مرغ بچهای است که بپرد و از مادر جداگردد. میگویند: اخذت فزخ قطاة غاتقا، یعنی گرفتم بچهآ قطاة را در حالتی که میپرید و به سر خود میگردید.

[اسب است، و جمع او عواتک.] و در حدیث سیانة بن عاصم سلمی مذکور است که نبی صلی الله علیه و سلم فرموده که در روز حنین من پسر عواتک بنی سلیمام، و عواتک بنی سلیم، سه زن جمیلهآ کریمه بودهاند که ایشان مادران پیغمبر علیه السلام بودهاند؛ یکی عاتکه بنت هلال بن فالج بن ذکوان، و این عاتکه مادر عبد مناف ms689 بوده؛ و یکی[468a] عاتکه بنت مرة ابن هلال بن فالج، واین مادر هاشم بن عبد مناف است، و یکی عاتکه بنت الاوقص بن مرة بن 10 هلال، و این مادر و هب بن امیه مادر رسول علیه السلام بوده؛ پس عاتکهآ اول عمهآ عاتکهآ دوم است، و عاتکهآ دوم عمهآ عاتکهآ سیوم است؛ و بنی سلیم به ایشان تفاخر میکنند.

و در قاموس مذکور است که عواتک که جدات پیغمبرند نه عددند، سه از بنی سلیماند و باقی از غیر بنی سلیم: یکی عاتکه بنت اسید و بنت زید بن عمر و بنت عبدالله و بنت عوف و بنت نعیم و بنت ولید.

و بنی سلیم را اسباب تفاخر غیر از این هست، یکی آنکه هزار کس از ایشان در روز فتح

دابهای بود که مردم او را ms690 میشوم شمارند، و در فاعوس ذکر او خواهد آمد. 15

هر حیوانی باشد که طالب رزق بود خواهانسان بود و خواه حیوان، و این اسم مأخوذ است از عفوتت، اذا انتبه یطلب الرزق، یعنی بیدار شد و طالب رزق پروردگار گردید. و در حدیث است که هر که زمین مرده را به زراعت و عمارت زنده کند، پس آن زمین حق او گردد و او مالک او شود، و هر چه عافیه از آن زمین بخورد از جمله صدقات او بود و در عداد حسنات او 20 معدود شود، و در روایتی دیگر عافیه، عوافی بود، و عوافی جمع عافیه باشد.

و در صحیح مسلم از روایت زهری مذکور است که پیغمبر صلی الله علیه و سلم به

و امام نووی گفته این حال در مدینه در آخرالزمان خواهد بود، وقتی که ساعت قیام نزدیک باشد. و قصهآ دو شبان مدینه که آخر مردماند در موت و حشر، چنان که در [صحیح] بخاری مذکور است مؤید این است؛ و قاضی عیاض گفته این حال بر مدینه در زمان پیشینه گذشته. و این خبر از جملهآ معجزات سید کاینات است، زیراکه در وقتی که خلافت از مدینه به شام منتقل گشته مدینه در آن وقت بر بهترین حالتی بوده، و مردم مدینه گذاشتهاند و به شام 10 رفته، و میوهآ باغ ایشان در مدینه وحوش و طیور میخوردهاند. و اهل اخبار چنین گفتهاند که ms691 در بعضی ایام فتنه، مدینه بسیار معمور بود و مردم مدینه از ترس از مدینه بگریختند و خانهها و بستانها را خالی گذاشتند، و عوافی به بستان ایشان میآمدند، و میوههای رسیدهآ ایشان را میخوردند و در سایهآ خانههای ایشان به سر میبردند.

[به ذال معجمه]، و در حدیث مذکور است که قوم قریش به جنگ [رسول الله] علیه السلام از مکه بیرون آمدند، و عوذ مطافیل با ایشان بودند و میگفتند که باز نمی گردیم تاکار محمد علیه السلام نمی سازیم، [469b] و خاطر از وسوسهآ او نمی پردازیم. و عوذ جمع عائذ بود و معنی عائذ شتر شیردار است، و شتر شیردار را به واسطهآ زاد راه همراه برده بودند تا از شیر ایشان بنوشند؛ و بعضی گفتهاند عوذ مطافیل فرزندان و اهل و عیال ایشان بودند که با 25 ایشان همراه بودند.

گوسفند جذعه بود، ومعنی جذع گذشت. و عبور جمع عبایراست.

[به فتح عین]، بزغالهآ کو چک بود در زمانی که یک سال براو بگذرد؛ و اعتده و عتدان جمع او است. و مسلم روایت کرده از عقبة بن عامر که پیغمبر علیه السلام به او گوسفندی چند داد که به اصحاب قسمت کند. بعد از قسمت او عتودی مانده بود. پیغمبر علیه السلام به او فرمود که عتود را تو قربان کن، ولکن غیر تو را جایز نخواهد بود. و در سن ابی داود مذکور است که 10 سه نفراند که قربان عتود به ایشان مخصوص است: یکی عقبه، و یکی زید بن خالد، و یکی ابوبرده.

غقه

به ضم عین و تشدید ثای مثلثه، دابهای کوچک بود که جامه و صوف را بلیسد. و عث و عثث جمع او است. و این دابه در صوف بیشتر باشد. و در محکم مذکور است که دابهای بود 15 عثه که به پوست متعلق [470a] شود و پوست را بخورد. و ابن درید گفته او ms692 در صوف میباشد، و سخن ابن قتیبه موافق محکم بود، و گفته عثه غیر ارضه باشد. و جوهری گفته عثه سوسهای بود که صوف را خورد. و خوردن او حرام است.

الامثال: در مثل میگویند: عثیثة تقرم جلدا املسا. یعنی عثیثه میلیسد پوست هموار را. این مثل جهت کسی میزنند که جهد کند در کاری که هیچ قدرت بر آن نداشته باشد و ظفر بر 20 آن نیابد؛ واین مثل احنف بن قیس زده جهت حارثة بن زید در زمانی که حارثه میخواسته که با امیرالمؤمنین علی در حکومت شریک گردد؛ و گویند که احنف نیز به این مثل هجو کسی کرده.

بچهآ گاو است و عجاجیل جمع او است، و ماده را عجله گویند و بقرة معجله، یعنی گاو بچهدار؛ و عجل را به جهت آنکه بنی اسرائیل در عبادت او تعجیل نمودهاند عجل نام کردهاند، 15 و مدت عبادت ایشان چهل روز بوده، و مدت[4700] عقوبت عبادت این چهل روز ضلت چهل ساله تیه؛ و ابومنصور دیلمی در مسند فردوس ذکر فرموده که پیغمبر علیه السلام به حذیفه گفت: هر قومی را عجلی است، و عجل این امت زر و نقره است؛ و غزالی گفته عجل

و سامری از قومی گاو پرست بوده و محبت عبادت ms693 گاو آن خر، در دل داشته ولیکن به ظاهر اظهار ایمان به اله موسی میکرده، و چون مدت میقات زیاده از این سی روز شده، جهلهآ قوم موسی به سبب سامری در فتنه و ضلالت افتادهاند، زیرا که سامری از ایشان تمام 15 زیورهای قوم فرعون ستده، و از آن زیورها گاوی از طلا ساخته، و قدری از خاک قدم جبرییل براو ریخته تا در او اثر حیات آن قدر[4712] پیداشده که آواز میکرده، اگرچه طعامی نمی خورده و آبی نمی آشامیده؛ و به قوم موسی گفته این اله شما اله موسی است، ولیکن موسی او را در اینجا فراموش کرده و به جانب طور رفته.

پس قوم موسی از خری سخن او باور کردهاند، و هر زمان گرد آن گاو میگردیدهاند و از 15 ذوق رقص میکردهاند، و آن را خدای خود و خدای موسی میپنداشتهاند، و در دل خود تخم محبت موسی میکاشتهاند. قال الله تعالی: (وأشربوا فی قلوبهم العجل) و قال فاتخذ ([فآخرج] لهم عجلا جسدا له خوار فقالوا هذا الهکم و اله موسی فنسی)2 الآیة. و جسد بدن آدمی است و اجساد معدنیه و غیرها را نیز جسد میگویند، و گاه جن را نیز جسد میگویند. و قال الله تعالی: (فجاء بعجل سمین)3 قتاده گفته: چون عامهآ مال ابراهیم عجل بود و ابراهیم 20 علیه السلام به جهت مهمانی مهمانان عجل را اختیار فرموده، و در اختیار عجل فربه اظهار اکرام ایشان نمود.

و قرطبی گفته: عجل در بعضی لغات گوسفند است؛ و عون بن شداد گفته: یکی از مهمانان او جبرییل بوده علیه السلام. جبرییل بال خود را به عجل بمالید پس عجل زنده گشت و به

فایده: قرطبی ذکر فرموده که از عالم ربانی و عابد صمدانی شیخ ابوبکر طرطوشی پرسیدند اگر پیش جمعی آیتی چند از قرآن مجید بخوانند، بعد از آن کسی از جهت ایشان شعری چند بخواند ایشان از سماع آن در رقص و سماع آیند، و از آن ذوق و وجد نمایند و پیش ایشان دف و نی بزنند و ایشان به آن [472a] طرب فرمایند، آیا حضور به این مردم پر 15 سرور حلال باشد یا نه؟ شیخ ابی بکر در جواب نوشته که این عمل بر مذهب صوفیه بطالت و جهالت و ضلالت بود، و اسلام عمل به کتاب خدا و سنت رسول خدااست. و اما رقص کردن و وجد نمودن از اصحاب سامری است، زیراکه چون سامری به جهت ایشان از زیورهاگاوی به آواز ساخت، ایشان به آوازگاو پرحضور و سرور گشتند و در گرد آن گاو رقص میکردند و در آن رقص و جد مینمودند. پس این دین کفار باشد؛ و امادین محمد آن ms695 بود که اصحاب او 20 در مجلس او همچو مرغی بودند که بر سرایشان مرغی صید کننده باشد. پس حاکم و سلطان زمان باید که منع ایشان از رقص و وجد نماید، و جهد و جد بسیار در منع ایشان بفرماید.

فایدةآ دیگر: زمخشری گفته مردی صالح در قوم بنی موسی بود و عجلهای داشت. وقت

و از بعضی خلفا مروی است که به بعضی عاملان خود نوشت که به فلان جا برو و خانههای فلان طایفه خراب کن، و درختهای بساتین ایشان از بیخ ببر! آن عامل به او نوشت به کدام خانه و به کدام درخت ابتدا کنم؟ خلیفه گفت: اگر به تو بگویم فلان درخت را ببر، تو 15 خواهی گفت به کدام ms696 نوع ابتداکنم؛ و سؤال بنی اسراییل نیز به این سؤال میماند.

و گویند عمر عبدالعزیز رضی الله عنه به عامل خود گفت اگر بگویم به فلان شاتی بده، تو سؤال خواهی کرد که ضأن بدهم یا معز؟ و اگر[473a] بگویم که معزبده یاضأن، خواهی گفتن ذکر بدهم یا انشی؟ و اگر من تعیین کنم یکی از اینها، خواهی پرسید سیاه بدهم یا سفید؟ و اگر این نیزبیان کنم، خواهی گفت کوچک بدهم یا بزرگ؟ پس سؤال تو آخر نخواهد شد. باید که 20 چون من به تو بخششی بفرمایم به مستحق آن بخشش بدهی و به من مراجعت بکنی!

و بنی عجل قبیلهآ بزرگی باشند از عرب مشهور، و ایشان منسوباند به عجل بن لخیم به ضم لام و فتح خاء معجمه، و عجل که پدراین طایفه بوده مشهور به حماقت و بلاهت بوده، و از جملهآ حماقت او آن است که او را اسبی لاغری خوب بوده، از او پرسیدهاند که اسب تو را چه نام است؟ در جواب گفته من هنوز آن رانامی ننهادهام، و این زمان او را کور می سازم و نام 25 او رآغور می کنما و در زمان آن اسب نازنین را کور گردانیده و نام او آغور کرده.

خرگوش و شیر و گاو و سگ و گرگ و رخمه و رمکه و ضبع و سایر وحوش و عقرب و اسب و ضب، همه عجوز باشند.

به ضم، دابهای کوچک بود، سفید و نرم پوست[4730] باشد و انگشتان زنان رابه آن تشبیه می کنند.

[به کسر عین و تشدید دال مهمله]، مثل سلفه ملحق به جردل بود. ماری باشد که نفخ کند و ایذا بکند، و معنی عربده بد خلقی بود و در بدخلقی مستان استعمال بیشتر کنند؛ و رجل معربد یعنی مردی پرعربده است مأخوذ از این است.

گاو قوی هیکل بود، و شیر و شتربزرگ را نیز عرباض گویند؛ و ms697 عرباض بن ساریه نام یکی از اصحاب بوده.

کما خامرت فی حضنها أم غامر لذی الحبل حتی عال أوس عیالها

[474a] و به این کلام اشارت کرده به آنکه کفتار اگر گرفتار صیاد گردد و فرزندی داشته باشد گرگ فرزند او را [طعام] دهد تا زمانی که بزرگ شود، و در اوس گذشت.

هر سبعی جرارة دار بود و ظلیم را نیز عسلق میگویند؛ و بعضی گفتهاند روباه بود.

ناقهای بود که ده ماه از مدت حمل او گذشته باشد تا زمانی که بزاید و مدت حملش به سر آید، و پیش از این ده ماه او را مخاض گویند و عشراوان تثنیه بود و عشار جمعه، و در کلام عرب فعلا نباشد که جمع او فعال بود مگر عشرا و عشار. و شیخ ابوعبدالله گفته جذعی که 15 منبر نبی علیه السلام بود، چون نبی علیه السلام به واسطهآ منبری که ساخته بودند در وقت خطبه از او مفارقت نمود آن جذع آوازی فرمود مثل آواز عشار، و بسیاری از صحابه این حدیث را روایت کردهاند. و ابن عمر گفته که چون منبر جهت پیغمبر علیه السلام ساختند و پیغمبر علیه السلام بر روی منبر خطبه خواند جذع به ناله درآآمد. پس بیغمبر علیه السلام از

شعر

و حن الیه الجدع شوقا و رقة و رجع صوتا کالعشار مرددا

واشتیاق و حنین جذع بر پیغمبر علیه السلام و سلام سنگ بی درنگ براو بوده و غیر او را نبوده. عصاری

ملخ سیاه بود، و در هیأت او شبیه به خنفسا بود. و ابوعاصم عبادی حکایت کرده که ابوطاهر زیادی می گفته که ما عصاری را حرام می پنداشتیم و فتوی به حرمت آن میدادیم تا زمانی که استاد ابوحسن ما سرجسی به ما رسید و از او کسی حل و حرمت عصاری پرسید. او گفت: حلال است. پس ما انبانی پر عصاری به بادیه فرستادیم و از عرب پرسیدیم. ایشان 5 گفتند این ملخ مبارک است. به قول عرب رجوع کردیم و آن را به حلالی میخوردیم.

غصفور

به ضم عین، گنجشک بود، و ابن رشیق عصفور به فتح عین ذکر کرده، و عصفوره مادهآ او است، و گفتهاند وجه تسمیهآ عصفور آنه عصی و فر و عصفور چند نوع است، بعضی خوش آواز بود، و بعضی را عصفور صرار میگویند، و این عصفوری بود که تعلیم قبول کند. 25 او را بطلبند بیاید و درهم یا دیناری که به او کسی بدهد جهت صاحب [475a] خود بیاورد.

و خطاف عصفور جنت است و ذکر او گذشت. و اما عصفور خانه مختلف الطبع بود زیرا

و گنجشک راه رفتن نیکو نمیداند و از این جهت برمی جهد و بسیار سفاد میکند، و گاه باشد که در یک ساعت صد بار با ماده سفاد کند، و از این جهت عمرش کم است و بیشترازیک 10 سال نمی زید. و بچهآ گنجشک آموخته نیکو میپرد، و اگر صاحبش او را بپراند به آواز باز گرداند؛ و میگویند که از یک فرسخ راه به آواز[475] صاحب بازگشته. و عصفور الشوک بیشتر در درختان خاردار خانه میسازد. و ارسطومیگوید: میان او و میان خردشمنی است، و از این جهت اگر خر جراحتی داشته باشد چون به خار درخت خانهای که این گنجشک در او مینشیند خود را بخارد، آن جراحت بد گردد و خر بمیرد. و بسیار باشد که چون فریاد کند 15 بچههای او از خانه بیفتد، و بیضهآ او نیز به آواز خراز درخت میافتد؛ و این گنجشک چون خری بیند بر سر خر می پرد و خر را به پریدن خود آزار بسیار میکند.

و قبره نوعی از گنجشک بود و در قاف خواهد آمد، ان شاء الله تعالی؛ و حسون و بلبل و صعو و حمره و عندلیب و مکاکی و صافر و تنوط و وصع و براقش و قبعه از ms700 جمله انواع او است، و هریک در باب خود مذکور شده؛ و بیهقی گفته که سلیمان علیه السلام بر گنجشکی 20 گذشت، و آن گنجشک در گرد گنجشکی دیگر میگشت.

سلیمان علیه السلام به یاران خود گفت میدانید که این گنجشک چه میگوید؟ ایشان گفتند: ای پیغمبر خداچه میگوید؟ سلیمان گفت به آن گنجشک ماده میگوید که زن من شو تا تو را در هر قصری از قصور دمشق که خواهی ساکن گردانم و از این بی خان و مانی و

و بعضی گفتهاند در آن زمان که پیغمبر علیه السلام حال کودکان مسلمانان نمیدانسته و بعد از آن معلوم فرموده که کودکان ایشان به جنت خواهند رفت؛ و بعضی گفتهاند سورت طور قدیم است، و حال کودکان از آن سورت معلوم پیغمبر علیه السلام بوده. پس این حدیث ms701 15 صحیح نباشد؛ و بعضی گفتهاند میتواند بود که پدر و مادر او منافق [4760] بوده باشند، و کودک به سبب ایشان حکم کافران داشته باشد. پس حکم جزم نتوان کرد به آنکه او اهل جنت است. و پیغمبر علیه السلام فرموده کسی که گنجشکی را بی فایدهای بکشد آن گنجشک فردای قیامت به خداوند تعالی بگوید: ای پروردگار آمرزگار! این بندهآ تو مرا بی فایدهای کشته و از برای دوایی مرا نکشته. 0و در حدیث است که مردی از اصحاب صفه شهید گشت و عایشه رضی الله عنها گفت گوارا باد تو را جنت و نعمت و عین رحمت، زیرا که گنجشکی هستی از گنجشکهای جنت، پس پیغمبر علیه السلام گفت چه میدانی که او اهل جنت است، شاید که کلمات بی فایده گفته باشد و کلمات بافایده نگفته باشد و به سبب این از جنت محروم شده باشد. و بیهقی در شعب

و هم در شعب مذکور است به روایت حسن که لقمان حکیم به فرزند کریم خود میگفت: ای ms702 فرزند دلبند دلپذیر! من سنگ و آهن در شب بر پشت کشیدهام و بار گران بیکران بر پشت 10 خود دیدهام و هیچ بار گران گران تر از همسایهآ بد ندیدهام، و هر تلخی که چشیدهام تلخ تراز فقر و احتیاج نچشیدهام. ای پسر! رسول نادان به کسان مفرست، و اگر رسولی حکیم نیابی، خود رسول خود باش، و از رسالت جاهلان خاک مذلت بر سر خود مپاش و با مردم او مباش، و از دروغ گفتن پرهیز کن که دروغ گفتن چون گوشت گنجشک بود که خوردن آن بزودی اخلاط را به جوش آرد، و آدمی را از درد در خروش؛ و زود باشد که نیش بسیار پر آزاراز او 15 پیداشود. ای پسر! به عروسی مرو ولیکن از عقب جنازه برو، زیرا که جنازه آخرت رابه یاد تو آورد و محبت دنیا از دل تو ببرد، و عروسی از دل تو یاد آخرت ببرد و محبت دنیا در دل تو آورد.

و در تاریخ ابن خلکان مذکور است که از زمخشری پرسیدم چرا پای[4770] تو بریده است؟ گفت: دعای مادر من پای مرا بریده است. زیراکه در کودکی گنجشکی راگرفته بودم و 20 ریسمانی بر پای او بسته. پس روزی گنجشک از دست من جست و در درون سوراخی رفت. من آن ریسمان را بکشیدم و یک پای گنجشک به ریسمان ببریدم و مادر من چون در پای بریدهآ او دید متألم شد و از من برنجید و گفت: خدای پای او را ببرد که پای این گنجشک را بریده است. چون من بزرگ گشتم و به بخارا به طلب علم رفتم، در راه از مرکوبی که داشتم بیفتادم و پای من شکست و بریدن آن به موجب حکمت واجبگشت.

و در حلیه مذکور است که ابوحمزه ثمالی گفته من پیش علی بن الحسین بن علی علیهم السلام بودم و گنجشکان را آوازکنان در گرد او ms703 دیدم. به من گفت: میدانی که این گنجشکان چه میگویند و از این گفتن چه میجویند. من گفتم: نمیدانم. گفت: ایشان تقدیس و تسبیح خدای پروردگار خود میگویند و قوت این روز از او میجویند و راه عبادت او میپویند. و در صحیح بخاری و مسلم مذکور است که موسی علیه السلام در میان بنی اسراییل ایستاده خطبه میخواند و قصهآ او با خضر چنانکه در قرآن است میگفت، و در آن قصه گفت: گنجشکی آمد و بر کنار کشتی ما نشست و باز به دریا جست، و به منقار[478a] آبی از دریا گرفت. خضر به من گفت: علم من و علم تواز دریای علم حضرت حق این قدر کم نکرده که این دریاکم کرده. و علما گفتهاند لفظ کمی در این حدیث به معنی خود نیست، چه علم هیچ 10 عالم از علم خدا عزو علا چیزی کم نمیکند، بلکه مقصود این است که نسبت علم من و علم تو به علم خدا عزو جل نسبت این آب است که گنجشک از دریا گرفت به دریا بلکه نسبت علمی که ما داریم به علم خدای تعالی کمتر از نسبت این آب است به دریا.

حکم شرعی: گوشت گنجشک حلال است زیرا که پیغمبر علیه السلام فرموده که هیچ آدمی نباشد که گنجشکی را نکشد به غیر حق مگر آنکه خدادر روز حساب از آن آدمی از حق 15 او نترسد. اصحاب گفتند یا رسول الله! حق گنجشک چیست؟ گفت: حق او آن است که او را گلو ببرید و گوشت او بخورید و سر او از گردن نکنید و چنین آزار به او مکنید، و پیغمبر علیه السلام فرموده دل آدمی مثل دل گنجشک که هر روز هفت بار از حالی به حالی دیگر میگردد، و گنجشک با این اختلاف که درانواع خود دارد حکم یک جنس دارد و ربا در او جایز نیست زیرا که آزاد کردن گنجشک ms704 حکم تسبیب سایبه دارد، و بعضی گفتهاند جایز است که حافظ 20 [ابو] نعیم از ابی دردا روایت [478b] کرده که او گنجشکها را میخریده و آزاد میکرده، و شیخ ابواسحاق الشیرازی گفته ذرق گنجشک معفواست. پس اگر در جامهای باشد نماز به آن جامه جایزاست؛ و مشهور آن است که در بول حیوان مأکول اللحم خلاف است که معفواست یانه.

[امثال]: و در مثل میگویند: اخف حلما من عصفور، یعنی سبک حلم تراست از گنجشک؛ و در مثل می گویند: اشفد من عصفور، یعنی جماع کننده تراز گنجشک بود.

[خواص]: و شافعی گفته: چهار چیزاست که قوت باه را زیاده میسازد: خوردن گنجشک و اطریفل اکبر و فستق و جوز؛ و چهار چیزاست که عقل را زیاده میکند: ترک بی فایده گفتن کردن، و مسواک کردن، و با صلحا نشستن، و عمل به علم کردن؛ چهار چیز است که بدن را قوت میدهد: خوردن [گوشت]، و بوی خوش بوییدن، و غسل بی جماع کردن، و جامهآ کتان پوشیدن؛ و چهار چیزاست که بدن را ضعیف میکند: بسیار جماع کردن، و بسیارغم خوردن، 5 و آب به ناشتا بسیار نوشیدن، و ترشی بسیار خوردن.

حکم طبی: از جملهآ خواص عصفور الشوک آن است که اگر آن را با نمک زده کباب بکنند و بنوشند سنگ گرده و مثانه را بریزاند و آدمی را از هر دو خلاص گرداند؛ و دماغ گنجشک را اگر به آب سداب و عسل خلط کنند و به ناشتا بنوشند از درد[479a] بواسیر خلاص یابند. و مهراریس حکیم هندی گفته اگر گنجشک را بکشند و خون او را بر آرد عدس بریزند و به آن 10 خمیر کنند و از آن خمیر بندقهها سازند و خشک گردانند، و با زیت آن بندقهها را بر ذکر بمالند و بر زمین به پای برهنه به راه نروند، چندان که خواهند جماع کنند.

و گفتهانداگرگوشت گنجشک بخورند ms705 و عوض آب شیرگاو بنوشند، دایم ذکر ایشان قایم باشد؛ و اگر از سه گنجشک سه زهره بگیرند و نصف مثقال زنبق به آن خلط کنند و نیم مثقال دانهآ مورد به زهرها خلط کنند و در ظرفی بگذارند و پیش از وقت جماع قدری از آن درکف پا 15 و ذکر و بر هر دو نشستن گاه بمالند، و بر روی زمین به پای برهنه نروند آن قدر جماع که خواهند بر آن قادر باشند. و یحیی بن ماسویه گفته اگر دماغ گنجشک نر در وقت هیجان گنجشک بر ذکر با روغن به آن بمالند، قوت باه بسیار زیاده گردد، و هم چنین اگر در دو خایهآ گنجشک نر را در وصلهآ کرباس ببندند و به دود آتش آن را خشک گردانند و بر سر خود بیاویزند، قدرت بر جماع بیابند، آن قدر که خواهند.

دابهای صدفی بود که در هند باشد و در میان آب میباشد، و در زمین بابل نیز پیدا میشود، و عجبترین حیوانات آبی است، زیرا که او را خانهای صدفی میباشد که سر از او به در میآورد، و آن خانه به هرجابا خود میبرد؛ و این حیوان دو گوش و دو چشم و یک دهان دارد. چون سر در صدفه برد کس نداند که آن حیوانی است، بلکه گمان میبرد که همین صدفی 20 است [480a] و حیوانی در او نیست؛ و چون در تابستان در زمین آب بماند، آن حیوان در صدفه بر زمین بماند، و بسیار بوی خوشی از او به مشام مردمان برسد.

[خواص]: و بخوراین حیوان به جهت صرع نافع بود، و خاکستراین جلای دندان دهد، و اگر بر سوختهآ آتش بنهند و صبر بکنند تا بر او خشک شود نفع بسیار ببینند.

به فتح، شیر است. عطاط در عربی افزون دارد از قول صاحب کامل فی تفسیر. به ضم عین یا به فتح آن، گونهای است از طیر معروف.

به ظای مفتوحه، دابهای بود بزرگ تر[از] وزغه؛ عظایه مفرد او است، و عظاء و عظایا جمع او است. و جوهری گفته: عظایه دابهای نرم پوست بود و تردد بسیار کند و به سام ابرص ماند 10 لیکن از او بهتر باشد. و عظایه شحمة الارض وشحمة الرمل نیز نام او است وانواع بسیار دارد، بعضی سفید است و بعضی سرخ و بعضی سبز، و بر همه نقطههای سیاه میباشد، و این رنگها در او به واسطهآ مسکن او است زیرا که اگر در سبزه زار قرار گیرد رنگ او سبز شود، و اگر در ریگ یا در نزدیک آب مسکن سازد سرخ یا سفیدرنگ باشد.

و بعضی الفتی به آدمی میگیرد، و بعضی در خانهآ خود مدت چهارماه میباشد ms707 که هیچ 15 نمی خورد؛ و در طبیعت او محبت آفتاب بود تا اعضای او به حرارت آفتاب محکم گردد. و عربان میگویند چون زهرها بر حیوانات قسمت میکردند عظایه دیر رسید، از این جهت حصهآ زهر به او نرسید. و عادت[4800] او آن است که چست به راه میرود، و زمانی در میانهآ راه توقفی میکند و تأسفی میخورد از برای آنکه هیچ قدر زهر به او نرسیده، و چون دیگران نصیبی از قسمت زهر ندیده.

و در مصر او را سحلیه میخوانند، و خوردن او حرام است. و در اختلرات مذکور است که عظایه را اعصار نیز می گویند، و آن ضب بود و خاصیت و طبیعت او گفتهشد.

دیو بزرگ متمرد بود. قال الله تعالی: (قال عفریت من الجن»1. و ابورجا [عطاردی] و عیسی [ثقفی] عفریة خواندهاند. و از ابوبکر صدیق روایت کردهاند: فرقة عفر. و نام این عفریت جنی کوذا بوده، و بعضی گفتهاند: ذکوان. و ابن عباس رضی الله عنهما گفته: صخر جنی بوده. 10و اختلاف کردهاند در سبب طلب سلیمان تخت بلقیس را. بعضی گفتهاند: چون تختی بغایت بزرگ و پر جواهر بود رغبت به گرفتن آن نمود پیش از آنکه اسلام بلقیس و قوم او سبب آن شود که نتوان گرفتن؛ و بعضی گفتهاند مقصود او اظهار معجزهای جهت بلقیس و قوم او بود. و گفتهاند آن[481a] تخت را از طلا و نقره ساخته بودند و مرصع به یاقوت و لؤلو کرده. آن تخت را بلقیس در خانه میان هفت خانه نهاده بوده، و درهای خانهها بسته و کلید را با 15 خود نگاه داشته، زیرا که اعتماد بر کسی نداشته. ms708 و ابن عباس گفته سلیمان علیه السلام پیغمبری پرمهابت و صلابت بوده، و کسی پیش از آنکه او سخن بگوید سخنی نمی گفته. پس روزی آوازی شنید گفت: این چیست؟ گفتند بلقیس میآید و این آواز عسکر او مینماید. گفت: کیست که تخت او پیش از آمدن او بیاورد، عفریتی گفت: من تخت او بیاورم پیش از آنکه تو از جای خود برخیزی. و مدت نشستن سلیمان در خانهآ خوداز صباح تا پیشین بود، و این مدت پیش او دیر نمود. پس آن کسی که پیش او دانش کتاب بود گفت: من تخت او بیاورم پیش از آنکه تو چشم بر هم زنی. و مراد از علم کتاب، اسم اعظم بود، و این کس که علم کتاب داشته به قول بعضی آصف

و بعضی گفتهاند اسم اعظم این است: یا إلهنا [4815] واله کل شیء إلها واحدالا اله الا انت، و بعضی گفتهاند: یا ذاالجلال والاکرام، و بعضی گفتهاند: تخت به روی هوانه آمد در زیرزمین ه [آمد]. و گویند که چون تخت پیش سلیمان حاضر گشت، سلیمان علیه السلام شکر و سپاس بی قیاس پروردگار نموده و امر فرموده تا تخت او را تغییر بدهند تا در این تغییر آزمایش عقل بلقیس بکنند، زیرا که بعضی جنیان از ترس آن که سلیمان علیه السلام او رازن خود سازد، و از [او] فرزند بیاورد، که او نیز چون سلیمان جنیان راکارهای مشکل فرماید.

به سلیمان علیه السلام گفتند بلقیس را عقلی و تمییزی نیست، و مثل او زنی لایق تزویج 10 تو نیست زیرا که پایی چون سم اسب دارد، ms709 و بر ساق موی بسیار دارد. پس سلیمان عقل او را به تغییر تخت تجربه نمود، و پای او به قصر آبگینه که در زیر او آب روان بود امتحان فرمود، زیرا که چون بلقیس به آن قصر رسید آبگینه رادر نظر خود همچو آب دید تا دامن او به آبتر نگردد، دامن را از بالای ساق برچید. سلیمان در آن زمان ساق و شکل پای او بدید؛ و گویند بر ساق او اندکی مو بود. جنیان جهت او نوره ساختند و ساق سیمین او را به نوره منور ساختند. 15 و گویند که سلیمان با بلقیس تزویج کرد و از او پسری پیدا شد و نام او را داود فرمود و در حیات سلیمان، داود[482a] وفات نمود.

و مالک در کتاب مؤطا روایت کرده از ابی هریره که پیغمبر علیه السلام گفت: شبی که به معراج میبردند، عفریتی از جن بنزدیک من آمد و به شعلهآ آتش قصد من کرد، و هرچند که التفات می کردم آتش او میدیدم. جبرییل علیه [السلام] به من گفت: آیا تو را کلمهای تعلیم 20 کنم که از آن کلمات شعلهآ آتش او بمیرد تادل تواز آن و سوسه نپذیرد. پس من گفتم: بلی. پس جبرییل گفت: اعوذ بوجه الله الکریم وبکلماته التامات التی لا یجاوزهن بر و لا فاجر من شرما ینزل من السماء ومن شر ما یعرج فیها و من شرما ذرأ فی الارض و من شرما یخرج منها و من فتن اللیل و النهار و من طوارق اللیل [والنهار] الا طارق یطرق بخیر یا رحمن. و در باب جیم حدیث جنی و قصد رسول علیه السلام بستن او رابه ستون مجد گذشت.

مرغی است معروف و به پارسی آن را آله خوانند؛ و جمع قله او اعقب بود زیرا که افعل جمعی است مخصوص به اناث، و عقاب مؤنث مثل عناق و اعنق و ذراع واذرع؛ و جمع ms710 کثرة او عقبان وعقاب، و عقابین جمع جمع باشد. وکنیت عقاب نر، ابوالاشیم و ابوالحجاج و 4 ابوحسان وابوالدهر و ابوالهیثم بود؛ وکنیت عقاب ماده، ام الحوار وام الشعو وام [4820] طلبه وام لوح [وام الهیثم].

و عربان عقاب را کاسر میخوانند و خداریه نیز میخوانند. و بعضی گفتهاند لفظ عقاب را بر مذکر و مؤنث اطلاق میکنند؛ و در کامل مذکور است که عقاب سید طیور است و نسر عریف مرغان است. و عقاب بیننده تراز همه بینایان است و و صف بینایی او بیپایان است، و 10 از این جهت به مثل میگویند: فلان آبصر من عقاب. بیننده تر از عقاب است. و عقاب ماده را لقوه میگویند. و عقاب را عنقاء مغرب میخوانند زیراکه از جای دور میآید، و این عنقانه آن است که ذکر او میآید؛ و معنی عنقا در این شعر عنقا نیست.

اری العنقاء تکبر ان تصادافعاند من تطیق له عنادا واز پیش گذشت که عنقا میگویند:

و عقاب دو نوع است: یکی را عقاب میگویند و یکی را زمج. و عقاب بعضی سیاه است و بعضی خوخی است و بعضی سفید و بعضی سفع و بعضی اشقر. و بعضی جا در صحرا 20 می گیرد و بعضی در بیشه میباشد و بعضی در نزدیکی شهرها جا دارد. و ابن خلکان گفته: همه عقابی ماده بود و هیچ عقاب نر نباشد، و هر مرغی که از جنس او نیست با او سفاد میکند، بلکه روباه نیز با او جمع می گردد، و از جمع ایشان عقاب دیگر حاصل میشود، و در این معنی عجب این هجو گفتهاند:

ما أنت إلا کالعقاب فاته [43] مغروفة و له آب مجهول

و عقاب سه بیضه میآورد و سی روز حضانت آن سه بیضه مینماید؛ و هر مرغی جوارح غیر او دو بیضه می آورد و بیست روز حضانت میکند، و چون بچهآ از بیضه او بیرون آید ms711 یکی را به صحرا میاندازد زیرا که سه بچه را طعمه دادن نمیداند و صبر بر مشقت طعمهآ ایشان نمی تواند؛ و آن بچه را که او به صحرا میاندازد، خدای تعالی مرغی دیگر را به او مهربان میگرداند، و آن سه مرغ او را می پروراند تا او را بزرگ میگرداند و نام این مرغ دیگر 5 کاسرالعظام است یعنی استخوان شکن! و همیشه پیشهآ این مرغ این است که بچهآ مرغان ضایع دیگر میپرورد.

و عقاب اگر حیوانی را صید کند اول آن را به خانهآ خود نمی برد بلکه اول او را از جایی به جایی دیگر میبرد. و عقاب بر زمین پست نمینشیند، و چون صید خرگوش میکند، اول خرگوش کوچک را میگیرد، بعد از او خرگوش بزرگ را. و عقاب سبک پر است و از همه 10 مرغان جوارح مزاج او گرمتر است و خشکتر. و میگویند عقاب صباح در عراق چیزی میخورد و شب در یمن؛ و پر او پوستین او است در زمستان و مروحه او است در تابستان و عقاب در پیری کور میشود و از حرکت عاجز میگردد، و بچهآ عقاب او رابر پشت میگیرد و از جایی به جایی میبرد تا به هندستان او را[483b] میرساند. و در آن دیار بر سر کوهی بلند آبی است. بچه عقاب پر را در آن آب فرو میبرد و بعد از آن او را در آفتاب مینهد تا پرهای 15 کهنهآ او تمام میافتد و پرهای نو در بدن او میروید و باز چشم او بینا میشود، و بار دیگر جوان و پر قوت میگردد.

و در کتاب التوحید گفته از عجایب عقاب آن است که چون درد جگر پیدا میکند جگر خرگوش و جگر روباه میخورد شفا مییابد، و عقاب جمیع بدن مارمی خورد ولیکن سر مار نمیخورد و هر عضو مرغان میخورد و دل ایشان را نمیخورد، و در عجایب المخلوقات ms712 20 مذکور است که حجر عقاب به استهآ خرما میماند، و چون کسی آن را بجنباند آوازی از او بشنود و چون او را بشکند هیچ اثر تخویف در او نبیند، و این حجر در آشیانهآ او میباشد، و چون آدمی قصد آشیانهآ عقاب کند آن سنگ او پیش اندازد زیرا که میداند که او آن سنگ را میخواهد.

حکم طبی: از جملهآ خواص این سنگ آن است که اگر بر زنی در وقت زاییدن بیاویزند

و ارسطاطالیس گفته غراب حداة میگردد و حداة عقاب میشود و عقاب و حداة هر سال به یکدیگر متبدل میگردند. و اول قومی که به عقاب صید کردهاند اهل مغرب بودهاند و حکایت کنند که قیصر عقابی به رسم هدیه به کسری فرستاده و به او نوشت که این مرغی است نیکو سرشت و قابل تعلیم است. اگر معلم گردد در صیادی علم گردد. کسری به صیادی 10 امر فرمود که عقاب را تعلیم نمود، و چون در حضور کسری عقاب صید کرد، دل کسری را به محبت قید کرد. بعد از آن او را به جهت صید گسنگی دادند و طعامی به او ندادند. چون بر عقاب گسنگی مستولی شد بر کودکی از نزدیکان کسری جست و کودک را بکشت. چون کسری این حال را مشاهده نمود گفت که قیصر بیلشکری مجاهده فرمود. در مقابلهآ ms713 عقاب یوزی را صید کردن تعلیم داد و بعد از تعلیم او را به قیصر فرستاد و قصهآ کشتن عقاب کودک 15 را به کسی خبرنداد.

چون یوز به قیصر رسید و در حضور او صیاد صید گردید، قیصر بسی شاد گشت و از غایت محبت یوز را به اوتاد طلا و نقره[4845] میبست، تا روزی که یوز بر یکی از جوانان [قیصر] جست وجوان را انداخت و بر سینهآ او نشست، و در زمان او را بکشت و خون او را قدری بخورد و بازگشت. قیصر از این سخن بی حضور گردید و گفت: کسری بی لشکری ما 20 را مغلوب گردانید. چون کسری این سخن قیصر شنید شاد و خرم گردید و گفت: من ابوساسانم و در زیر بار کسان نمی مانم.

و روایت کنند که مرغان بر سلیمان بن داود سایه میکردند. روزی هدهد از جای خود برفت و از جای او آفتاب بر سلیمان علیه السلام تابید. سلیمان علیه السلام چون در آنجانگاه کرد و هدهد راندید بغایت برنجید و عقاب راطلبید و گفت: بر توباد آنکه هدهد را بزودی به

در راه نسر ms714 و سایر مرغان استقبال هدهد فرمودند و از وعید سلیمان او را خبردار نمودند. هدهد گفت: سلیمان استثنایی در و عید نکرد. ایشان گفتند: بلی استثناکرد و گفت او را عذاب می کنم یا می کشم، یا دلیلی روشن از او میشنوم که چرابی دستور من از جای خوددورگشته. 10 هدهد چون به سلیمان رسید از روی تواضع سر و دم خود را بجنبانید. سلیمان علیه السلام به او گفت: کجا رفته بودی که در جای خود نبودی. البته من تو را عذابی شدید می کنم و با غیر جنست مدتی مدید در قفص بند میکنم یا تو را میکشم و انتقام از تو میکشم. هدهد گفت: ای رسول خدا! بیاد آور که پیش حق تعالی در روز حساب و بخشایندهآ بی حساب تو چون من حاضر خواهی شد و به احوال و افعال خود ناظر خواهی گشت. سلیمان چون این سخن از او 15 بشنید از ترس خدا تمام اندام او بلرزید و هدهد را نرنجانید، و هدهد دلیل روشنی که داشت معروض او گردانید، و دلیل او مشهور است و در قرآن مسطور.

حکم شرعی: گوشت عقاب حرام است، زیرا که [4850] مخلب دارد، و اختلاف کردهاند در آنکه کشتن او مستحب است یانه. و رافعی و نووی فتوی به استحباب قتل او در راه حج نوشتهاند و حجت مضرت و قلت منفعت او گفتهاند، و شارح شرح مهذب حرام کرده بر آنکه 20 قتل عقاب مستحب نیست و مکروه هم نیست، و اعتماد قاضی ابوالطیب [طبریا]براین است.

الامثال: در مثل میگویند: امنع من عقاب ألجو، یعنی منع کننده تراز عقاب هوا است. این مثل را عمرو بن عدی به قصیر بن سعد در قصهآ زباء مشهوره گفته، و در مثل می گویند آطیرو ابصر واخزم من عقاب، یعنی پرنده تروبینندهترو پرحزم تراز عقاب است؛ و اصل آن است که

[ماده شتر نو] جوان است، و عقال زکوة عام شتر و گوسفند است؛ و امیرالمؤمنین ابوبکر رضی الله عنه فرموده: لو منعونی[486a] عقالا لقاتلتهم. همعلوم است و به فارسی گزدم است. و عقارب جمع عقرب است، و عقربه مادهآ او بود و عقرباء نیز مادهآ او است، و غیر منصرف است و عقربان نر بود و لفظ بر ذکر وانثی اطلاق میکند؛ و عقیرب تصغیر او است از قبیل زینب و زیینب، و دم عقربان چون سایر عقرب[ها] نیست، و پاهای او دراز است. کان مرعی أمکم اذ غدت عقربة یکومها عقربان

و یکومها یعنی سفاد میکند او را، و مکان معقرب به کسر را یعنی جای پرعقرب است و صدغ معقرب، ای معطوف یعنی پیشانی کج؛ و کنیت عقرب، ام عریط و ام ساهره. و دمیری گفته به پارسی آن را رشک میگویند؛ و در پارسی این زمان مستعمل نیست مگردر فرس قدیم بوده باشد. و اصناف عقرب سیاه و سبز و زرد میباشد، و زرد به جهت استعمال بهتر 20 است. و عقرب حیوانی آبی طبیعت بود. و عقرب ماده چون آبستن شود و صورت بچههای او در شکم تمام شود بچهها شکم مادر بشکافند و بیرون آیند. و جاحظ تصدیق این سخن نکرده و گفته مردی که اعتماد بر قول او بود چنین فرموده که دیدم که عقرب به دهان بچهها را به دو

و نیش عقرب آبستن بدتر است و پر زهراست. و عقرب هشت پا دارد و چشم ندارد. و دمیری گفته چشم او در پشت او است. و از عجیب و غریب احوال او آن است که مرده و کسی را که در خواب باشد به نیش نمیزند تا عضوی از اعضای خود را حرکت نمیدهد. و عقرب 5 با خنفسا دوستی میکند، و عقرب مار افعی رانیش چنان میزند که در زمان میمیرد. و عقرب چون آدمی را بگزد، چون گناهکاری بگریزد تا به عذاب و عقاب گرفتار نگردد. و عقرب دوست دارد که ملخ را بخورد. چون ملخ را بیابد آن را بر چوبی زند و به آن چوب آن را به خانهآ خود برد و درآویزد. و اگر گندنا در سوراخ عقرب بنهند بازبردارند، عقرب به بوی او از خانه بیرون آید و در طلب او برود؛ و گاه باشد که عقرب نیش خود رابرسنگ و کلوخ زند و دراین 10 معنی خوب گفتهاند:

رایت علی صخرة عقربا و [قد] جعلت ضربها دیدنا

فقلت لها آنها صخرة و طبعک من طبعها آلینا

فقالت صدقت و لکننی أرید اعرفها من انا

و عقربهای کشنده در دو جا میباشد: یکی شهرزور و یکی عسکر مکرم، و این عقربها 15 جراره بود. چون بر کسی نیش میزنند در زمان او را[4872] می کشند، و گاه باشد که گوشت آن کس از گزیدن آنها متعفن و سست گردد، و اگر کسی که بر آن کس بگذرد و بینی خود را به دست نگیرد، گاه باشد که بوی او در او نیز سرایت بکند. و عقرب با وجود آنکه حیوانی کوچک است، حیوانی بزرگ مثل فیل را به نیش می کشد. و در نصیبین عقربهای کشندهآ پرنده میباشد، و غالبا ایشان از نسل ms717 عقربهای شهرزورند چرا که میگویند ملکی حصار نصیبین 20 کرده و عقربهای شهرزور به منجنیق در اندرون نصیبین انداخته.

و جاحظ گفته در خانهآ نصر بن حجاج سلمی عقربهای کشنده میبودهاند. شبی میهمانی در خانهآ او با زنی زنا می کرده. عقربی نیش بر ذکر او زده و او راکشته. و عقرب در آب شناوری نمی کند، و چون در آب می افتد هیچ عضو خود را حرکت نمی دهد و عایشه رضی الله عنها

و گفتهاند که پیغمبر علیه السلام در نماز بوده و بعد از آنکه عقرب انگشت مبارک او را گزیده، انگشت را به خرقهای بسته و بر منبر خطبه خوانده. و ابن ابی شیبه گفته که پیغمبر علیه السلام انگشت مبارک بسته بود و در خطبه میگفت ms718 شما میگویید که عدوی نیست و دایم مقاتله از جهت عدویی مکنید؛ ثانیا با یأجوج و مأجوج نیز مقابله مکنید وقتی که ایشان از هر 15 بلندی به زیرآیند و روی ایشان همچو مجان مطرقه خورده باشد.

و در حوادث سنهآ تسع و خمس مائة شیخ یافعی نوشته که منجمی به ملکی گفت که در فلان ساعت از فلان روز از فلان ماه مرگ تو از گزیدن عقربی خواهد بود. آن ملک در آن ساعت امر فرمود که اسبی را برهنه کردند و آن را شستند و موی او را شانه کردند، و ملک نیز برهنه شد و بر آن اسب برهنه سوارگشت و به دریا رفت. در همان ساعت در میان دریا اسب 20 او عطسهای زد و از عطسهآ او عقربی از بینی او بیرون آمد و نیشی بر ملک زد و ملک را بکشت، و بلای تقدیر به تدبیر ملک از او بازنگشت.

و معروف کرخی گفته که به ما رسید که ذو[ه488] النون مصری روزی به کنار نیل رفت و جامهآ خود میشست. دید که عقربی بزرگ جست و به جانب او آمد. و ذوالنون از شر آن عقرب بسیار بترسید و پناه به خدابرد، و خداجل و علاشر او را از او دور کرد. و ذوالنون دید

شعر

یا راقدا والجلیل یحفظه من کل سوء یکون فی الظلم

کیف تنام العیون عن ملک تأتیک منه فوائد النعم

و زمخشری در ربیع الابرار ذکر فرموده که اهل حمص میگویند که [4880] به سبب طلسمی که در حمص است عقرب در حمص نمیباشد، و اگر کسی از جایی دیگر عقربی به حمص بیاورد، در زمان آن عقرب بمیرد. و حمص شهری است مشهور از نواحی دمشق، و 15 در زمان قدیم معمور بوده و از دمشق معمورتر بوده و تفصیله نیز از او مشهورتر، ولیکن حالی خراب است، و ثعلبی گفته هفتصد صحابهآ پیغمبر علیه السلام در آنجا نزول کردهاند. و رقیهآ عقرب جایزاست زیرا که جابر رضی الله عنه روایت کرده که عقربی مردی رادر حضور نبی علیه السلام گزید و آن مرد رابی حضور گردانید. شخصی گفت: یا رسول الله! من رقیهآ او می دانم، اگر دستور فرمایی رقیة او را بخوانم. پیغمبر علیه السلام گفت که هرکس تواند که به 25 یار خود نفعی رساند باید که برساند.

و روایتی دیگر آن است که آل عمرو بن حزم پیش پیغمبر علیه السلام آمدند و به او گفتند ما رقیهآ عقرب میدانیم و اگرکسی را عقرب بزند دوای او به آن رقیة می توانیم. واکنون رسول الله از رقیة نهی فرموده. ایشان رقیة را بر پیغمبر علیه السلام عرض کردند. پیغمبر علیه السلام

و از جملهآ رقیههای مجربهآ عقرب این است که رقیه کننده از عقرب گزیده بپرسد که درد کجا رسیده و به کدام عضو منتهی گشته، آن عضو را به آهن پارهای بمالد و رقیه در این وقت بخواند چندان که درد تمام در زیر جمع گردد. بعد از آن، آن محل را بمکد تا زهر تمام بیرون 10 آید؛ و رقیه این است: سلام علی نوح فی العالمین وعلی آل محمد فی المرسلین من خاملات السم اجمعین لاذابة بین السماء والآرض الا ربی آخذ بناصیتها اجمعین کذلک یجزی عباده المخسنین ان ری علی صراط مستقیم نوح نوح قال لکم نوح من ذکرنی لا تأکلوه [انا ربی بکل شیء علیم و صلی الله علی سیدنا محمد و علی آله وصحبه و سلم.

و دمیری گفته در کتاب رحلهآ ابن صلاح به خط او نوشته دیدم که این رقیه را هرکه بخواند 15 اگرچه عقرب را به دست گیرد عقرب او را نگزد، و اگر بگزد به او مضرتی نرسد؛ و رقیه این است:

بسم الله و بالله باشم جبزییل و میکاییل کازم کاززم ریزازم فتیز الی مرن الی مرن یتشامرا یتشامرا هوذا هوذا هی لمظا انا الراقی والله الشافی.

و بعضی علما گفتهاند که هرکس که در اول شب و اول روز بگوید: عقدت زبان العقرب و 25 لسان الحیه ویدالسارق بقول اشهد ان لا ms721 آله الا الله، از شر عقرب[4890] و مار و شر دزدان در امان باشد، و از ایشان او را زیانی نرسد. و بخاری گفته: مردی پیش پیغمبر علیه السلام آمد و گفت: چه بلا به من رسید از عقربی که دوش مراگزید. پیغمبر علیه السلام گفته وقتی که شب درآمد اگر میگفتی که: اعوذ بکلمات الله التامات من شر ما خلق، از هیچ چیز به تو ضرری انمی رسید. و [وهب] بن راشد گفته که این مرد بلال بوده. و روایت ترمذی آن است که هرکس

و معنی کلمات قرآن است و تمامی آن کلمات آن است که نقصانی و عیبی در آنهانیست. و بعضی گفتهاند: معنی تمامی آنهانفع و شفایی است که از آنها به مرضی میرسد، و بعضی گفته ه در این لفظ اشارت است به آنکه قرآن غیر مخلوق است، زیرا که مخلوق ناقص است نه تمام. و فقیر از بعضی شنیدهام که کلمات تامات ملایکهاند و اطلاق کلمات به ایشان از قبیل اطلاق کلمه بود بر عیسی علیه السلام کما قال: (و کلمته القاها الی مریم)1، و معنی تمامی ایشان بی عیبی ایشان است.

و از سعید بن مسیب مروی است که اگر کسی در شب یا روز بگوید سلام علی نوح فی 10 العالمین، عقرب او را نگزد. عمرو بن دینار گفته هرکس که در[490a] شب یا در روز بگوید: سلام علی نوح فی العالمین، آن کس از عقرب عهدی گرفته باشد که او را نگزد. و شیخ ابوالقاسم قشیری گفته که مار و عقرب پیش نوح علیه السلام آمدند و گفتند ما را به کشتی ببر تا از طوفان هلاک نگردیم. ms722 نوح گفت: شما را به کشتی نمیبرم زیرا که از شما ضرر و شربه مردم میرسد. ایشان گفتند: ما عهد بکنیم که هرکه بگوید (سلام علی نوح فی العالمین. انا 15 کذلک نجزی المحسنین. إنه من عبادنا المؤمنین)2 ما به او ضرر نمی رسانیم. و ابن عباس گفته کشتی نوح علیه السلام از چوب ساج بود و سیصد گز طول آن بود و پنجاه گز عرض آن وسی گز عمق آن، و عمق آن سه طبقه بود و در طبقهآ زیرین وحوش و سباع و هوام بودند، و در طبقهآ میانه دواب و انعام، و در طبقهآ بالانوح و آدمیان، و زاد و مایحتاج ایشان.

و حافظ فخرالدین [عثمان بن محمد بن عثمان التوریزی] روایت کرده که پیش شیخ 20 تقیالدین [حورانی] فرایض میخواندم. در وقت درس عقربی در مجلس پیدا شد. شیخ تقیالدین عقرب را در دست خود گرفت و آن را به دست خود حرکت میداد و عقرب او را نمی گزید. حافظ تقیالدین گفته چون من بدیدم متحیر گردیدم و کتاب برزمین نهادم شیخ به

و هم ابوداود گفته که ابوعزه جمحی شاعر در غزای بدر اسیر گشت، و ms723 مالی نداشت که به 10 فدیه بدهد و خود را خلاص گرداند. به پیغمبر علیه السلام گفت: یا رسول الله! من مردی فقیر عیال بارم و هیچ مال ندارم. پیغمبر علیه السلام از او عهد گرفت که دیگر به جنگ مسلمانان نیاید و به این عهد او را آزاد کرد. چون به مکه رسید و جمعیت مشرکان در آنجا دید گفت محمد را علیه السلام بازی دادم و خود را خلاص کردم از بند او. و باز در سال غزای احد با مشرکان به جنگ مسلمانان آمد. پیغمبر به خدا عز و علا دعا کرد و گفت: خدایا او را خلاص 15 مگردان. پس در آن جنگ غیر از او کسی اسیر نگشت. چون پیش پیغمبر علیه السلام حاضر گشت گفت: یا رسول الله! من عیال بسیار دارم و هیچ مال ندارم. پیغمبر فرمود: لا یلدغ المؤمن من جحر واحد مرتین، و امر فرمود که او را بکشند. او را بکشتند و از شراو خلاص گشتند.

و لا در یلدغ [4912] احتمال دارد که یافته باشد. و بر این تقدیر لا یلدغ خبر بود یعنی 20 مؤمن فریب نمیخورد. و احتمال دارد که ناهیه باشد یعنی باید که کسی مؤمن را فریب ندهد. و معنی خداع بر این تقدیر نفی خداع آخرت است، یعنی مؤمن فریب در کار آخرت دو نمیخورد اگرچه فریب در کار دنیاده بار میخورد. بقوله علیه السلام: انتم اعلم باموردنیاکم. و بر تقدیر نهی معنی او خداع دنیا و آخرت نیز میتواند بود؛ یعنی باید که کسی مؤمن را به هیچ وجه فریب ندهد که او در جایی دو بار فریب نمی خورده. و مؤید قول ابوداود طیلسانی

(و ما اصضابکم من مصپبة فبما کسبت ایدیکم و یعفوا عن ms724 کتیره1 که پیغمبر علیه السلام به من گفت: یا علی! این آیت را از برای معنی میگویم. ای علی! بدان که معنی این آیت این است که هر بلایی یا عقوبتی یا محنتی یا مرضی که در دنیا به تو رسد از جزای عملی است که از تو 5 صادر شده، و خدای تعالی از آن کریم تر است که در جزای عملی دوبار تو را عذاب کند، یک بار در دنیا و یک بار در آخرت، و آن عملی را خدادر دنیا عفو کرد و از برای آن عمل عذابی در دنیا نکرد. پس حق تعالی از آن کریم تراست که عملی را که در دنیا عفو کرده باشد، و در جزای آن عقوبتی نکرده باشد باز در آخرت عفو نکند، و جزای آن عمل از سر گیرد، و تو را به آن عمل یک بار دگر بگیرد.[4915] واحدی گفته آیتی که در قرآن امید بندگان به آن بیشتر است 10 همین است زیرا که در این آیت گناه مؤمنان دو قسم ساخته، قسمی آنکه کفارت آن به ایشان رسانیده، و قسمی آنکه از او عفو کرده و عذاب صاحب آن نکرده؛ و حضرت حق سبحانه و تعالی اکرم الاکرمین است و به گناهی که از او عفو کرده بار دیگر بندهآ خود را نمی گیرد.

الحکم: حرام است خوردن عقرب و فروختن او زیرا که ضرر بسیار دارد، و کشتن او در زمین حل حلال است، و اگر عقربی در مایعی مثل آب و غیره بمیرد، آن مایع نجس گردد بر 15 قول مشهور، و عامهآ اهل علم برخلاف ایناند و میگویند که چون خون روان ندارد، پس به موت مایع را نجس نگرداند.

الامثال: می گویند:

و من کم یکمن عقربا یتقی مقت بین ایوابه العقرب یعنی آن کس که خود عقرب نباشد باید که بترسد از آنکه عقربی در جامهآ او رود، یعنی اگر کسی حدتی ms725 نداشته باشد و مردم را نگزد مردم او را بگزند. و در نصیحت میگویند: لسع

قد تجرت فی سوقنا عقرب

لا مرحبا بالعقرب التاجرة

و حکایت ms726 کنند که شیخ تقیالدین گفت: با شیخ ضیاءالدین شطرنج میباخت. [بانگ] 20 نماز خفتن گفتند. برخاستند و نماز گزاردند. بعد از آن شیخ تقیالدین گفت: باز به شطرنج عود کنیم. شیخ ضیاءالدین گفت:[4920]. یعنی اگر عقرب بازگردد، ما نیز به شطرنج بازگردیم؛ و بعد از این هرگز شطرنج نباخت تا وفات یافت. واز شعرهای خوب [حجة الاسلام ابوحامد] غزالی است این شعر:

حلت عقارب صدغه فی خده قمرأ یجل

و لقد عهدناه یحل ببزجها و من العجائب کیف حلت فیه

ماه در عقرب بود گاهی ولی عقرب زلف تو دایم در مه است

و یوسف شؤافی را غلامی بود که یک زلف خود را هشته و بر یکی دیگر گرهی بسته، و یوسف حال او چون بدین منوال دیده این شعر گفته:

خلت ذا فی خده حیة تسعی و هذا عقربا واقفه

الخواص: از جملهآ خواص عقرب آن است که اگر عقرب را در کورهآ فخاری بنهند و سر کوره به گل حکمت گیرند و بعد از آن در تنورنهند و بگدازند تا خاکستر شود؛ و این خاکستر را صاحب حصات بنوشد نفع عظیم یابد، و این خاکستر را در معجون عقرب کنند و معجون را به صاحب حصات بنوشانند؛ و اگر عقربی را در خانهای بخور کنند همهآ عقربهای خانه در 15 او جمع گردند. به قول ارسطو و به قول دیگران آن است که عقربهای خانه میگریزند؛ و اگر نیش عقربی در جامهآ آدمی فرو برند، چندان که آن نیش در آن جامه بود، آن کس خسته باشد؛ و اگر عقرب را بکوبند و بر محل گزندگی او نهند درد ساکن شود.

و اگر عقرب در آبی بیفتد و کسی ندانسته آن آب را بنوشد، جسد او [a 493] پر قروح گردد؛ و دو مثقال دانهآ اثرج اگر عقرب گزیده بنوشد شفا یابد. و سیر و نمک اگر بر موضع 20 گزندگی عقرب مالند شفا یابد، و ms727 تریاق اربعه اگر بنوشند نافع باشد، و اگر خانه را به زرنیخ سرخ بخور کنند، عقربها از او بگریزند. و در اختیارات بدیعی مذکور است که عقرب بعضی پرنده بود و بعضی رونده و بعضی در آب شناکنند، و بعضی مراره و بعضی سیاه و بعضی زرد و بعضی سبز و بعضی ابرش. و نیش عقرب مجوف بود مانند ناب مار، و سر وی کج بود، و

و زیتی که عقرب در او جوشانیده باشند، اگر در گوش چکانند دردگوش زایل گردد، و اگر عقرب بریان کرده عقرب گزیده بخورد شفا یابد؛ و خاکستر عقرب اگر [در] چشم کشند ضعف او ببرد و قوت او بیاورد و اگر خاکستر او با نیم وزن سرگین موش اضافه کنند و در چشم کشند نفع او بیشتر باشد؛ و جرب را زایل کند؛ و اگر عقرب را بگیرند سه روز یا چهار روزاز ماه باقی باشد در شیشه که در او زیت باشد بنهند و سر شیشه محکم سازند و عقرب را در او بگذارند، تا زمانی که زیت قوت او بگیرد، این زیت به جهت درد پشت بغایت خوب باشد اگر بمالند؛ و اگر این روغن را [بر] بواسیر بمالند، بواسیر خشک گردد. و اگر عقرب 10 مردهای را در[4930] خرقهای بندند و بر زنی که بچه اندازد بیاویزند دیگر بچه نیندازد. و نیم درم از خاکستر عقرب جهت گزیدگی مار نافع باشد، و زیتی که عقرب در او سوخته باشد جهت داء الثعلب خوب است اگر بمالند. و خوردن به شش مضربود و مصلح او تخم کرفس و گل ارمنی باشد. عقرب بحری در حیوة الحیوان مذکور نیست، و در اختیارات مذکور است که ماهی کوچک بود ms728 که نیشی بر سر دارد و به آن نیش مردم را میگزد؛ و زهر نیش این عقرب 15 بدتر از زهر نیش عقرب بری است، و زهرهآ این عقرب جهت نزول آب نافع بود، و اگر در چشم کشند و هم چنین جهت شبکوری نیز نافع است. و ارسطاطالیس گفته اگر عقرب را به روغن گاو بپزند و روغن را بر گزندگی او بمالند نافع باشد. و اگر ترب را در روغن زیت بجوشانند با زیت قوت او بگیرد. این زیت را اگر به دست بمالند جمیع حیوانات زهردار را بگیرند ضرری نیابند. و اگر و صلهای ترب بر دیگی بنهند عقرب بر آن نرود. و صاحب عجایب المخلوقات گفته اگر از بیخ درخت زیتون رگی بر عقرب گزیدهای آویزند درد او ساکن گردد.

دابهای زرد بود که در گوش آدمی رود و آن را ذوالاربعه و الاربعین خوانند، زیرا که بسیار پاهادارد.

بروزن ثعلب کلاغی بود، و آن را صلصل خوانند و عکه نیز گویند، و به عربی آن را کندشا به شین معجمه؛ و آواز[494a] او را عقعقه گویند، و از این جهت این کلاغ را عقعق مینامند و این مرغی بود مقدار کبوتر نر بر شکل غرابی، و بال او بزرگ تراز بال کبوتر است. و بعضی از پر او سیاه است و بعضی سفید، و دم او دراز است، و او را قعقع نیز مینامند؛ و در سقف خانه 5 جا نمی گیرد و در سایهآ خانه نیز نمینشیند، و خانهآ او در جاهای بلند میباشد.

و در طبیعت او زنا [و] خیانت است و به دزدی موصوف؛ و در میان عرب به دزدی و زنا و خیانت مثل است. و اگر عقعق بیضه بنهد به ورق چنار بیضهآ خود را بپوشاند تا خفاش بیضهآ او را فاسد نگرداند، زیرا که اگر خفاش [به] بیضهآ او نزدیک شود در زمان فاسد گردد و بچهآ ms729 از او حاصل نگردد. و زمخشری در تفسیر آیت کریمهآ (وکاین من ذابة لا تحمل رزقها الله یرزقها)1. 10 فرموده که سفیان بن عیینه گفته: هیچ حیوانی رزق خود را ذخیره نمیکند غیراز آدمی و مورو موش و عقعق. و بعضی گفتهاند بلبل نیز قوت خود را ذخیره میسازد. و میگویند عقعق موضع ذخیرههای خود را فراموش میکند؛ و در طبیعت او آن است که زیورهای گرانبها را میرباید و میبرد، و بسیار گردن بندهای مردمان را ربوده و برده و هرگز باز نیاورده:

شعر

اذا بارک الله فی طائر فلا بارک الله فی العقعق

قصیر الذنابی طویل الجناح متی ما یجد غفلة یسرق [494]

یقلب عینیه فی رأسه کانهنا قطرتا زیبق

و جاحظ گفته وجه تسمیهآ او آن است که عق فراخ میکند، یعنی بچههای خود رابی طعمه می گذارد. و بعضی گفتهاند و از این معلوم میشود که او نوعی از غراب باشد زیرا که جمیع انواع غراب نیز این کار می کند، و بعضی گفتهاند وجه تسمیهآ او آواز او است چنان که گذشت. 20

حکم شرعی: و در حل و حرمت گوشت او دو وجه است: یکی آنکه حلال است چون غراب زرع؛ و یکی آنکه حرام است، و اصح این است. و لاماما] احمد گفته: اگر مرده

و رافعی نقل کرده که حنفیه اختلاف کردهاند در آن که اگر کسی به سفری رود چون آواز عقعق بشنود از ترس میشومی آواز او از آن سفر بازگردد کافر باشد یا نه. و در فتاوی قاضی خان چنین مذکور است. و نووی گفته صواب آن است که اگر به مجرد آواز از سفر باز گردد کافر نگردد.

الامثال: ودر مثل میگویند: آلص من عقعق و احمق من عقعق. یعنی دزدتر واحمق تر از عقعق ms730 است، زیرا که عقعق دزداست.

خواص: و از جملهآ خواص او آن است که اگر دماغ او را بر پنبهای بمالند و پنبه را بر 15 موضعی که پیکان یا خاری در او فرورفته باشد بنهند به آسانی و زودی آن خار را و پیکان را بیرون آورد؛ و گوشت او گرم و خشک بود؛ و مولد کیموس بد باشد. و سرگین او جهت ربو [495a].بغایت نیکو است

[به کسر عین و رای مهمله]، خرگوش ماده بود، و در حدیث مذکور است که مردی به 15 امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه گفت که عکرشه در راه به من ظاهر شد و من در احرام او را کشتم و از این محزون گشتم. عمر فرمود جزای آن جفرهای بود، و جفره بچهآ چهارماهه گوسفند باشد.

[به کسر عین و رای مهمله] کبوتر ماده باشد. و عکرمه مولای ابن عباس را از این جهت 20 می گفتهاند [که] در علم علم بوده، و در مدینه او و کثیر عزة شاعر یک روز مردهاند در سنهآ خمس و مائة، و در یک جا بر هر دو نماز گزاردهاند، و مردم در آن روز میگفتهاند دو مرد که اعلم و اشعر مردم بودند امروز مردند. و میگویند که عباس وفات یافته و عکرمه را آزاد نکرده. پسر عبدالله او را به چهار هزار اشرفی به خالد بن یزید بن معاویه فروخته.

عکرمه به او گفته علم پدر خود را به چهارهزار اشرفی فروختی؟! پسر عبدالله از قلت آن اقالهآ بیع نموده و او را آزاد کرده. به کسر عین، خرگور فربه است، و مرد بزرگ عجمی نیز علج میگویند، و جمع او علوج و اعلاج ومعلوج ومعلجه. به ضم عین و سکون لام و ضم جیم، وزغ نراست؛ و بعضی گفتهاند بط نر باشد. [به کسر عین و فتح لام مشدد]، بروزن سنور، ابن آوی بود و گرگ و نوعی از سباع ms731 رانیز علوس خوانند، و ابن رشیق در کتاب غرایب ذکر نموده که خلیل فرموده در کلام عرب هر کلمهای که دراو سین و لام جمع باشند شین برلام مقدم میباشد مگر علوش.

ابن عطیه گفته از بعضی اهل علم به من رسیده که در دریای هند ماهیان بزرگ و باریک باشند و در رنگ و رفتار به مار بمانند، و مردم ایشان را علامات نامند، زیرا که دیدن ایشان علامات نزدیکی بلاد هند است، و علامات خلاصی از مشقت دریا است، و بعضی آیت 15 کریمهآ (و علامات و بالنجم هم یهتدون»1، را به این ماهیان تفسیر کردهاند، و ابن عباس گفته علامات نشانههای راه بود در روز، و ستارهها علامات و هدایت شب.

و کلبی گفته علامات کوههااست، و بعضی گفتهاند علامات بعضی دیگر بود از نجوم.

به کسر عین و اسکان لام و کسرهای پیش از زا، قراد بزرگ است، و در حدیث مذکور 15 است که اللهم اجعلها علیهم سنین کسنی یوسف اکلوا العلهز، این نفرین است که پیغمبر علیه السلام بر قریش فرموده، یعنی خدایا! بر قریش سالها را همچو سالهای قحط یوسف علیه السلام [ساز]، و ایشان را در آز و نیاز انداز شاید که به طاعتم درآیند [و] تصدیق رسالتم نمایند.

به فتح عین و لام، کرمی آبی بود که به بدن متعلق گردد و خون او بمکد و در امراض دمویه 49621] مثل درد گلوی دموی او را استعمال کنند؛ و تعلیق او بر بدن ms732 حکم فصد دارد و در حدیث عامر مذکوراست که دوای دردهای آدمی علق و حجامت و علیق بود؛ و علیق درختی است که موسی علیه السلام آتش خدایی را بر او دیده و کلام ربانی از او شنیده. و ابن سیده ه گفته تعلیق علق بر اعضای ضعیفه مثل کنج چشم و پوست رو و هر عضوی که در او دردی بود بغایت نافع باشد. و تعلیق حکم حجامت دارد، و منفعت او در اطفال و در زنان بیشتراست و زیانی ندارد.

و علق خون فاسد را از بدن بیرون میکند و اگر خواهند که علق بر عضوی متعلق سازند، علق را در وصلهآ گل ترگیرند و به عضوی که مقصود است برسانند تا به او متعلق شود و خون 10 او بمکد، و چون خواهند که علق به علق خود را بگذارد قدری آب نمک بر دهن او بریزند زیرا که علق شیرینی خون را دوست میدارد، و شوری نمک را دشمن، و گاهی در آبی که کسی مینوشد علق میباشد، و چون کسی آن آب را بنوشند علق به گلوی او بچسبد و خون او بمکد و آن کس را از این غم و اندوه و کرب و ضعف حاصل میشود، اگرازالهآ آن خواهد باید که پشم روباه بخور کنند و دهان خود را بگشاید تا دود به درون دهان او برود، و تعلق علق را 15 زایل گرداند.

و علق در آیت کریمهآ ([اقرأباسم ربک] الذی خلق. خلق الانسان من علق)1 به معنی دم جامد است. یعنی خون بسته، و از صورت منویه رسته و این مرتبه اول کمالات [4960] انسانی است و آخر مرتبهآ او خلاصی از کدورات و ظلمات جهالات است، و وصول به انوار معارف و علوم یقینیه و علمیه، و از این جهت میان این مرتبهآ اعلی وادنی در این آیت کریمه 20 جمع فرموده و اشارت به هر دو نموده، و این آیت ms733 اول آیتی است از قرآن نزول یافته و انوار آن بر دل پر نور نبی علیه السلام تافته؛ و زمخشری گفته چرا علق گفته با آنکه در آیتی دیگر (ثم من نطفة تم من علقة»2، زیرا که تای علقة ونطفة از جهت توحید است.

و در این آیت انسان به معنی جمع است از قبیل (ان الانسان لفی خسر»1، و علق جمع بود مناسب انسان است نه علقه؛ و معنی اکرم در قول: (و ربک الاکرم»2 به معنی آن است که پروردگار آمرزگار موصوف است به غایت کرم و نهایت نعم او بر بندگان او نهایت ندارد با وجود آن که عصیان ایشان نیز غایت ندارد. پس از کمال کرم خود نعم بی عد و احصابر ایشان 5 انعام میکند، و در نقصان عصیان ایشان در هر زمانی نمیبیند. و در قوله (علم بالقلم)3 اشارت است به آنکه منافع و فواید کتابت نهایت و غایت ندارد، زیرا به کتابت صید علوم رادر قید میتوان آورد؛ و اگر کتابت را منفعتی دیگر غیر از این نباشد همین در کمال فضل او کفایت است زیرا که این فضل عظیم است و کمالی جسیم و نعمتی عمیم از خدای کریم.

فایده: از شیخ تقیالدین سبکی پرسیدهاند که علقهآ سودا که از دل پیغمبر علیه السلام در 1 وقت شرح صدر او جبرییل بیرون آورده چه چیز بوده؟ شیخ فرموده آن علقهآ سودااست که حق تعالی در دل بنی آدم[4972] آفریده تا بدان قابلیت القای شیطانی داشته باشند، و از این جهت آن را از دل پیغمبر علیه السلام بیرون آورده تا در دل او قابلیت القای شیطانی نباشد و شیطان از او حظی نیابد. و دیگر به شیخ گفتهاند چرا حضرت حق سبحانه و تعالی این علقهآ سودا را در دل شریف آن عنصر لطیف آفرید؟ شیخ فرموده زیرا که این علقه از جملهآ اجزای 15 انسانی است، پس از جهت ms734 کمال او در خلقت انسانیت این علقهآ سودادر دل مبارک او آفریده، و از جهت آنکه شیطان را از او حظی نباشد و دل او را قابلیت القاآت شیطانی نباشد، به جبرییل امر فرموده که سینهآ مبارک او بگشاید، و دل پاک او را بشکافد و این علقه را از او بیرون آورد. (ربنا الذی اعطی کل شیء خلقه ثم هدی)4.

احکام: خوردن علقه حرام است و فروختن او حلال است، زیرا که بیع او منافع دارد و 20 خوردن او مضار. و از حرمت بیع حشرات بیع علقهآ قرمز مستثنا است.

الامثال: در مثل میگویند: اعلق من العلق، یعنی چسبنده تراز علق.

الخواص: اگر علق را در خانهای بخور کنند، پشهها از آن خانه فرار کنند و در آنجا قرار نگیرند؛ و اگر علقه را در قارورهای بگذارند تا بمیرد بعد از آن او را بسایند و مو را از عضوی بکنند، و علقهای ساییده را بر آن عضو طلاکنند، دیگر مواز او نروید؛ و اگر دردکانی که آبگینه بسیار باشد علق را در او بخور کنند، همهآ آبگینههای او بشکند و هیچ یک از آنها درست نماند. 4970]

به فتح عین و میم و تشدید لام، گرگی است خبیث و سگی است خبیث، و اما آنکه به مثل میگویند: أبر من العملس، یعنی نیکوکارتر از عملس، پس مراد به عملس در این مثل مردی 10 است که به مادر خود نیکوکار بوده و هر سال مادر خود را بر پشت می گرفته و پیاده به حج می رفته، و از این جهت در نیکوکاری به او مثل میزنند تا فرزندان دیگر متابعت او نمایند و نیکوی به مادران بفرمایند.

شیر است؛ و عبدالله بن خلید شاعر را که در شعر بلیغ بود عمیثل میگفته، زیرا که چون 15 شیر او را جرأت و قدرت بر کلام فصیح و بلیغ بوده، و در فصاحت و بلاغت شیر زمانه ms735 بوده؛ و کاتب عبدالله بن طاهر بوده، و عارف علم لغت وادب و مدح عبدالله بن طاهر به این گفته:

یا من یخاول آن تکون صفاته کصفات عبدالله انصت و اشتع

فلانصحنک فی المشورة والذی حج الحجیج النه فاشمع أو دع

أضدق و عف و بر و اضیز و اختمل واضفخ و کاف و دار و اخلم و اشجع

و الطف و لن و تأن و ازفق و اتئد و أخزم و جد و خام و اخمل و ادفع

فلقد نصحتک ان قبلت نصیحتی و هدیت للنهج الأسد المهیع

و عبدالله خلیل کتابی تصنیف کرده که الفاظ او متفق است و معانی او مختلف، و در سال اربعین و مأتین وفات کرده، و عمیثل بطی که بطوء او به و اسطهآ عظمت او باشد، یا کسی بود که [498a]جامهآ خود را به زمین فروهشته باشد، و به این عمل تخم غنج و دلال در دل مردم کشته و خود را به محبوبی بسته. بچهآ مادهآ بزبود، و جمع او اعنق و عنق و عنوق. و اگر محرمی خرگوشی را بکشد به عناقی فدیه بدهد، و عناق اضحیه را نمیشاید زیرا که براء بن عازب گفته که پیغمبر علیه السلام روز 15 عید قربان بر منبر خطبه میفرموده و وصف اضحیه به مردم مینمود و میگفت: آن کس که نماز بگزارد و نسک ما به جا بیاورد، آن کس راه صواب دارد و در جنت ثواب بی حساب؛ و آن کس که نسک او پیش از نماز باشد او را ثواب نبوده و آن نسک او حساب نباشد. ابوبرده [بن نیار] که خال براء [بن عازب] بود گفت: یا رسول الله! پیش از نماز گوسفندی که داشتم جهت نسک قربان ساختم زیرا که میدانستم که امروز روز خوردن و آشامیدن است، و دوست 15 میداشتم که اول گوسفندی که قربان شود گوسفند من باشد، و از این جهت سبقت ms736 نمودم.

پیغمبر علیه السلام فرمود: گوسفند تو قربان نیست بلکه گوشتی است خوردنی، و در اضحیه حساب نکردنی. ابوبرده گفت: پیش من عناقی است که آن را از دو گوسفند دوستر میدارم. آیا جایز باشد که آن را قربان سازم. پیغمبر گفت: از توامروز جایزاست و بعد از تواز غیر تو جایز نیست. و در اصل روضه مذکوراست که عناق بچهآ مادهآ بزاست. از زمان ولادت 20 او تا زمانی که به صحرا رود، و جفره بچهآ مادهآ بز است در زمانی که او را از شیر مادر فطام نموده باشند و به چرا رها کرده؛ و این حال بعد از چهارماه[4981] میباشد. و جفر نراو بود و در لغات تنبیه و دقایق منهاج مذکور است که عناق بچهآ مادهآ بزاست پیش از آنکه یک ساله شود، و مثل این از ازهری منقول است، ولیکن کلام ازهری مخالف این است.

و حاکم به اسناد صحیح روایت کرده از قیس بن نعمان که چون پیغمبر علیه السلام و ابوبکر رضی الله عنه پنهان از مشرکان از مکهآ مبارکه بیرون آمدند، بر شبانی گذشتند که گوسفندی چند را میچرانید. ایشان از شبان شیر طلبیدند تا بنوشند و از گسنگی و تشنگی خلاص گردند. شبان گفت: پیش من گوسفند شیردار نیست ولیکن پیش من عناقی هست که در اول زمستان آبستن شده و هنوزاثر شیر در او پیدانیست. پیغمبر علیه السلام گفت آن عناق 5 را پیش من بیار. چون شبان عناق را پیش رسول علیه السلام آورد، دست مبارک بر پستان عناق مالید. بعد از آن از پستان او شیر بدوشید و از شیر او بنوشید. و بعد از پیغمبرعلیه السلام ابوبکر نیز بنوشید؛ و بعد از آن شبان نیز از پستان او شیر بدوشید و سیر بنوشید.

و شبان به پیغمبر علیه السلام گفت: بالله راست بگو که تو چه کسی که مثل تو کسی ندیدهام. پیغمبر فرمود اگر ms737 خبر مرا پوشیده میداری و به افشای آن مرا نمی آزاری به تو خبر 10 خود بگویم. شبان گفت: بلی، سر تو میپوشم و جام محبت تو مینوشم. پیغمبر علیه السلام گفت: منم رسول خدا عزو علا. شبان گفت: تویی که قریش گمان میبرند که ضالی گشته و دین اجداد را هشته. پیغمبر علیه السلام گفت: ایشان چنین میگویند. شبان گفت: من از [499a]) دل و جان در این زمان گواهی میدهم که تو رسول خدایی و به مردم راه راست مینمایی، و تو بر حقی و کلام قریش در حق تو باطل؛ و من امروز متابعت تو میکنم و همراه 15 تو میشوم. پیغمبر علیه السلام فرمود تو امروز استطاعت و قدرت این کارنداری. توبه این حال در اینجا میباش و تخم ایمان در دل خود میپاش، چون خبر ظهور من به تو برسد تو خود را به ما برسان و از خدمت کافران خود را برهان.

و ابوداود و ترمذی و نسایی روایت کردهاند که مردی بود مرثآد نام و کار او این بود که مسلمانان که در دست کافران در مکهآ مبارکه اسیر میگشتند به شب میرفت و ایشان رااز بند 20 خلاص میکرد و به مدینه بازمیگشت. شبی با اسیری در وعده کرده بود که او را خلاص گرداند، و زنی زانیهای بود که آن زن را عناق می گفتند. مرثد گوید در شبی ماهتاب روشن تراز آفتاب به مکه رفتم. آن زن زانیه رادر سایهآ دیوار مردی. مرادید و به من گفت: مرئد مرحباای مرثد امشب به خانة من بیا گفتم: خدای تعالی زناحرام کرده زن به فریاد آمد وگفت: یاهل

المثل: در مثل میگویند: لاتنفط فی هذا الامر عناق، یعنی از این امر عطسه نمیزند عناقی، و نفیط در عناق مثل عطاس بود در آدمی. و این مثل مثل آن است که میگویند: لا تنتطح فیها عنزان، وبیان این مثل خواهد آمد، ان شاء الله تعالی. 2دابهای بود از یوز کوچکتر لیکن پشت او دراز بود، و هر حیوانی را صید کند تا به مرتبهای که مرغان را نیز صید کند، و تفه نام او است و در باب تای مثناة[500a] گذشت. و در نهایة الغریب ms739 مذکور است عناق الارض از جملهآ مرغان جوارح صید کننده بود، و از گربه بزرگ تر باشد و از سگ کو چکتر، و عنوق جمع اوست.

المثل: می گویند: لقی عناق الأرض، یعنی به عناق الارض رسید، وآذنی عناق الأزض، یعنی نزدیک شد به عناق الارض. مقصود از این دو مثل آن است که کسی به بلایی رسید و گرفتار بلا گردید، زیرا که این حیوانی است صید کننده.

شیر است، و از این جهت مرد عبوس ترش روی را شیر میخوانند، و شیر را به واسطهآ ه عبوسی عنبس میخوانند؛ و عنابس از قریشاند و از فرزندان امیة بن [عبد] شمس اکبرند، و ایشان شش نفر بودهاند: حرب وابوحرب و سفیان و ابوسفیان و عمرو و ابوعمرو، و دیگران را اعیاص میخوانند.

ماهی دریایی بود که از پوست آن سپر سازند، و از این جهت سپر را عنبر میگویند، و ذکر 1 عنبر در بقر در حرف بای موحده گذشت.

و بخاری از جابر رضی الله عنه روایت کرده که او گفت: پیغمبر علیه السلام ما را از جهت قافلهآ قریش فرستاد تا آن قافلهآ ایشان بگیریم و مال قافله را بیاوریم؛ و ما سیصد نفربودیم، و ابوعبیده را همراه ما ساخت، و یک انبان خرما جهت زاد راه به ما داد، و هیچ چیز غیر از آن خرما با ما نبود. و ابوعبیده که امیر ما بود هر روز یک خرما از آن انبان به ما میداد، و ما چون 15 کودکان که پستان مادر بمکد، آن خرما را می مکیدیم و آب بر سرآن مینوشیدیم و به آن تمام روز تا شب به سر میبردیم، [500b] و از درخت خبط به ضرب عصابرگها فرو می ریختیم و به آب ترمی کردیم و میخوردیم. چون به کنار دریارسیدیم، تلی بزرگ دیدیم. چون نیکودر او دیدیم دانستیم که آن دابهای است که عنبر نام او است. ابوعبیده ms740 گفت: این دابه مرده است و خوردن گوشت مرده حرام است. بعد از آن گفت: نی بر ما که رسولان رسول خداییم و20 مضطریم حلال است. پس امر فرمود که بخورند. ما سیصد نفر از گوشت آن عنبر مدت یک ماه می خوردیم تابه مرتبه ای فربه گشتیم یعنی

چون به مدینه آمدیم، حال خود بر پیغمبر علیه السلام عرض کردیم. پیغمبر علیه السلام فرمود که این رزقی بود که خدا شما را به آن راه نمود. اگر با شما چیزی از آن مانده ما را از آن بنوشانید و از ما مپوشانید. پس ما به رسول علیه السلام از آن گوشت چیزی فرستادیم و 1 پیغمبر علیهالسلام از آن بنوشید،[501a] و ابوعبیده از این شاد و خرم شد. و از جملهآ سیصد نفر یکی عمر بن خطاب بود رضی الله عنه؛ و آن سریه را سریة الخبط میخواندهاند. و در غیلانیات روایت به ما رسیده که پیغمبر علیه السلام سیصد نفر از مهاجرین و انصار به جایی فرستاد، و در میان ایشان عمر بن خطاب و قیس بن سعد و ابوعبیده بود، و پیغمبر علیه السلام ابوعبیده را سرلشکر نمود. چون آن لشکر به ساحل رسیدند، در آنجا حی جهینه را دیدند ms741 و 15 در آنجا قحط بر ایشان استیلا یافت. قیس به حی جهینه شتافت و به ایشان گفت: کیست که پارهای خرما از [ما] به شتری بخرد به شرط آنکه شتر اینجا به من دهد و خرما در مدینه از من بستاند؟

عمر بن خطاب چون این سخن شنید، این سخن را ناصواب دید. از من برنجید و گفت: عجب است که این پسر مالی ندارد، و به امید مال دیگری قرض میستاند، و اسب لاف و 20 گزاف در میدان دروغ میجهاند. پس سعد به یکی از جهینه گفت: یک شتر به یک وسق خرمایی میستانم که در مدینه به تو برسانم. جهینی به سعد گفت: والله که من تو را نمی شناسم. به من بگو که تو چه کسی؟ قیس گفت: منم قیس بن [سعد بن] عباده بن دلیم. جهینی گفت: چه خوب تعریف نسب خود کردی، و سخنی دیگر هم به او گفت، و پنج شتربه او داد که در مدینه پنج وسق خرما از او بستاند و خود را از دین جهینی برهاند و جهینی یاد

و قیس از این برنجید، و میان قیس وعمر سخن بسیار شد؛ ولیکن قیس پنج شتربه پنج 5 وسق خرماستد؛ و هر روز یک شتر میکشت و بر لشکر قسمت میکرد. روز چهارم ابوعبیده [امیرش] او را نهی فرمود و گفت: میخواهی که قرض بر گردن خود بار کنی و خود را شرمسار کنی، زیرا که خود مالی نداری. قیس گفت: پدر من سعد قرض دیگران ادا میکند، قرض من که در راه خدا ms742 جهت مجاهدان باشد چرا ادا نکند! عمر نیز به او گفت که من به تو سوگند میدهم که من بعد شتر نکشی و بار قرض بی وجه بیش از این نکشی، ولیکن ابوعبیده 10 نرم شده بود، و عمر همچنان بر صلابت خود بود. از این جهت قیس ترک کشتن باقی شتران نمود.

چون قیس به مدینه رسیده، پدرش [سعد] او را دید، از او پرسید که در قحط چه کردی؟ گفت شتری جهت یاران کشتم. سعد گفت: نکو کردی! دیگر گفت چه کردی؟ قیس گفت دیگر شتر کشتم. سعد گفت نکو کردی، دیگر چه کردی؟ قیس گفت: دیگر شتر نکشتم زیرا 15 که منهی گشتم. سعد گفت که تو رانهی که کرد؟ گفت: امیر ما ابوعبیده. گفت چرانهی کرد؟ گفت زیرا گمان داشت که من مال ندارم و مال دار پدری دارم. من گفتم پدرم چگونه قرض مرا در راه خدا ادا نکند و مرا شرمندهآ اعدا بکند. پدرم گفت: ای فرزند دلبند! برو این چهارخانهآ خرما که در هر خانهای اقلا پنجاه [502a] وسق خرما هست تو بردار و قرض خود را از آن ادا کن، و باقی به هرکه خواهی عطاکن.

چون بدوی به مدینه رسید، بعد ازادای قرض انواع چیزها به بدوی بخشید، و چون این خبر به پیغمبر علیه السلام رسید، پیغمبر فرمود که قیس از دل کریمی بخشنده حاصل شده. و عنبری که بو می کنند چیزی است که از ته دریا بیرون میآید و موج آن را به کنار می رساند و به حقیقت روس و سرگین حیوانی دریایی بود. و بعضی تجار میگویند که عنبر در

و شیخ بوعلی گفته که عنبر همچو مومی است که از عسل حاصل میشود، و آن عسل در کوهی چند میباشد که در دریاست، و آفتاب عسل را و موم از یکدیگر جدا میکند و موم را قطعه قطعه به کنار میاندازد، و این موم به کنار آمده عنبر است. و عنبر فواید بسیار دارد. خواص: از جملهآ خواص او آن است که مقوی دل و دماغ و مقوی جمیع حواس بود و از جهت فالج ولقوه وبلغم غلیظ نافع است. الحکم: رویانی و ماوردی گفتهاند که زکوة عنبر و مسک واجب نیست؛ و ابویوسف گفته 15 که در ایشان خمس واجب است. و حسن و عمر بن عبدالعزیز و عبدالله عنبر[ی] و اسحق نیز موافق ابویوسف گفتهاند، و شافعی رد [5028] سخن ایشان کرده به آنکه عنبر چیزی است که دریا آن را به کنار انداخته و از جملهآ معادن نیست تا در او خمس واجب باشد. و از شافعی به تصریح مروی است که زکوة در او نیست؛ و جابر از پیغمبر روایت کرد که عنبر غنیمت نیست، و این سخن نیز دلالت میکند بر آنکه خمس در او نیست؛ و اکثر فقها گفتهاند که عنبر 15 طاهراست. و شافعی گفته: شنیدهام از کسی که گفت عنبر در دریا رسته بود و بر هم پیچیده مثل گردن گوسفند.

و عنبر اشهب و ازرق و اسود و اصفر میباشد؛ و شافعی گفته جایز است بیع عنبر و مردم دانا به حال عنبر گفتهاند که عنبر از جنس نباتات است، و شافعی گفته که شخص صادق القول به من گفت که در کنار دریا درختی دیدم که میوهآ آن عنبر بود و چون باد قوی بر او بوزید آن 20 عنبر از درخت به دریا افتاد.

مگس ازرق بود، و بعضی گفتهاند مگس باشد؛ و در صحیح بخاری و صحیح مسلم مذکور است حدیث طویلی ms744 که مشتمل است بر کرامات ظاهره ابوبکر صدیق رضی الله عنه، و از

هزار [به فتح ها] است و عنادل جمع او است زیرا که او را بر رباعی میبرند و رباعی را جمع میکنند؛ و بلبل چون آواز کند عندلیب بود. و ابوسعید مؤید بن محمد [اندلسی] در وصف تنبور نیکو گفته:

و طنبور ملیح الشکل یحکی بنفغمته الفصیحة عندلیبا و ابوسعید در سنهآ سبع و خمسین و خمس مائة وفات یافته.

[الحکم]: وگوشت عندلیب حلال است زیرا که از طیبات است.

بزماده بود و اعنز و عنوز جمع او است، و بخاری و ابوداوداز عبدالله بن عمروبن عاص روایت کند که پیغمبر علیه السلام فرمود که چهل خصلت بود که بزرگ ترین و بهترین آنها منیحهآ عنز است و منیحهآ عنز آن است که بز شیردار را به کسی ببخشند یا آن کس شیر او 20 بدوشد و سیر بنوشد و باز بزرا به صاحبش بدهد. و هرکس که به یکی از این خصلت عمل

و ابوالقاسم بن سلیمان طبرانی در کتاب دعوات به اسناد خود از سوید [بن غفله] روایت کرده که علی بن ابی طالب را فاقهای عظیم پیش آمد و به فاطمه گفت اگر پیش رسول علیه السلام بروی شاید که چیزی بدهد و ما را از این فاقه خلاص گرداند. فاطمه علیها السلام به در خانه پیغمبر علیه السلام آمد و در خانه را کوفت، و ام ایمن پیش پیغمبر علیه السلام بود، فرمود این کوفتن در فاطمه است، و در این وقت عادت او نبود که پیش ما بیاید. ای ایمن 5 برخیز و در او بگشا. چون ام ایمن در او گشاد، فاطمه آمد و سلام بر پیغمبر علیهما السلام داد. پیغمبر جواب سلام او داد و از او پرسید که عادت تو نبود که در مثل این وقت پیش ما بیایی؟ فاطمه گفت: یا رسول الله! طعام ملایکه تسبیح و تحمید است. پس بگو طعام ما چه چیز است؟

پیغمبر علیه السلام فرمود به حق آن خدایی که مرا به حق به خلق فرستاده که مدت سی 10 روز است که در[504b] خانهآ آل محمد آتشی نیفروختهاند و طعامی نه پخته؛ و این زمان اعنز، بزی چند جهت ما آوردهاند. اگر میخواهی ms747 پنج بزاز آن بزها برای تو امر کنم تا تو بستانی و گوشت آنها طعام خود [سازی]؛ و اگر خواهی پنج کلمهای که حال جبرییل علیه السلام به من تعلیم داده به تو تعلیم [دهم]. فاطمه گفت: آن پنج کلمه را به من تعلیم ده، و به تعلیم آنها منت بر جان من نه، و آن پنج بز مده. پس پیغمبر گفت بگو: یا اول الاولین یا آخر الآخرین ویاذا القوة 15 المتین و یا راحم المساکین و یا ازحم الراحمین. پس فاطمه علیها السلام این کلمات بگفت و بازگشت، و به علی بن ابی طالب علیه السلام گفت: از پیش تو رفتم که دنیا بیاورم، باز پیش تو آمدم و آخرت به جهت تو آوردم، واین کلمات را یاد کرد. پس علی علیه السلام گفت: خیر آیامک خیر ایامک، یعنی امروز بهترین روزهای توست.

و در کتاب صفوة القصوف حافظ ابوالفضل محمد بن طاهر مقدسی مذکور است که جابربن 20 عبدالله پیش رسول علیه السلام آمد. رسول گفت: ای جابربن زیاده!عنزه پیش تو در دنیابهتر است یا این کلمات که جبرییل علیه السلام به من تعلیم داده و خیر دنیا و خیر آخرت در آنها نهاده! جابر گوید گفتم یا رسول الله، والله که من محتاجم ولیکن آن کلمات دوستر میدارم. بیغمیر علیه السلام فرموه بگو: اللهم انک خلاق علیم الهم نک غفور رحیم الهم لنک تواب

و در تفسیر قشیری مسطور است: ابراهیم علیه السلام چون با فرزند ارجمند خود اسمعیل علیهما السلام و مادر او هاجر به مکهآ مبارکه هجرت نمود، بر قومی از عمالقه گذر فرمود. آن قوم به او ده عنز بخشیدند. ابراهیم آن بخشش قبول نمود و این عنزها که در این زمان در مکه هستند از نسل آن ده عنزند هم چنان که این کبوتران از نسل آن کبوتراناند که بر 10 روی غار ثور بیضه نهادهاند، و هم از نسل ایشاناند آنها که در روز فتح مکه بر سر پیغمبر سایه کردهاند.

و زنی بوده عصما نام دختر مروان از بنی امیه، و این زن بسیار حریص بوده بر ایذای مسلمانان، و کافران را تحریص بر ایذای ایشان مینموده و هجو اصحاب پیغمبر علیه السلام نیز می گفته. و عمیر بن عدی نذر کرده بوده که اگر پیغمبر علیه السلام به سلامت از غزای بدر 15 معاودت نماید آن زن را بکشد. چون پیغمبر علیهالسلام به سلامت معاودت نموده، عمیر در میان شب رفته و عصما را کشته و نماز صبح به جماعت پیغمبر علیه السلام گزارده. بعد از نماز پیغمبر علیه السلام به عمیر گفته یا عمیر![5050] عصما را کشتهای؟ عمیر گفت: بلی، کشتهام، و گفت: یا رسول الله! بر من گناهی در کشتن عصما باشد یا نه؟ پیغمبر علیه السلام فرموده: لا ینتطح فیها عنزان، یعنی در شأن او دو عنز مناطحه با یکدیگر نمیکنند، یعنی نه در 20 آخرت ونه در دنیا با تو نزاع در کشتن او ندارد.

واین کلمات از کلمهآ جامعهآ پیغمبر است علیه السلام؛ و سبب تخصیص به عنز آن است که دو عنز با یکدیگر مناطحه میکنند، زود از یکدیگر مفارقت مینمایند؛ و در این اشارت نیز مناطحهآ کبشان نیست، زیرا که کبشان بزودی از یکدیگر مفارقت نمینمایند، و دراین اشارت نیز انواع معانی ms749 و فواید است. واز جملهآ کلمات موجزه کثیرالمعانی بیغمبر علیه السلام اینها 25 است که مذکور می شود قال رسول الله صلی الله علیه و سلم:

حمی الوطیس، و مات حتف آنفه، و لا یلدغ المؤمن من جخر مرتین، و یاخیل الله ازکبی، و الولد للفراش و للعاهر الحجر، و کل الصید فی جوف الفرا، والحزب خدعة، و ایاکم و خضراء الدمن، وإن مما ینبت الربیع ما یقتل حبطا أو یلم والأنصار کزشی و عیبتی، ولایخنی علی المرء إلا یده، والشدید من غلب علی نفسه عند الغضب، ولیس الخبر کالمعاینة، والمجالس بالآمانة والید العلیا خیر من الید السفلی، والبلاء موکل بالمنطق، والناس کأسنان ه المشط، و ترک الشر صدقة، وای ذاء اذوا من البخل، والآعمال بالنیات، والحیاء خیر کله، والیمین الفاجرة تدع الدیارله506] بلاقع، و سید القوم خادمهم، و فضل العلم خیر من فضل العبادة، والخیل [معقود] فی نواصیها الخیر، و اعجل الآشیاء عقوبة البعی، و إن من الشغر لحکمة، والصحة والفراغ نعمتان مغبون فیهما کثیر من الناس، ونیة المؤمن خیر من عمله، والولد للوطء واستعینوا علی قضاء الخاجات بالکتمان فان کل ذی نعمة مخسود والمکر 1 والخدیعة فی النار، و من غشنا لیس منا، والمستشار مؤتمن، والندم توبة، والدال علی الخیر کفاعله، و حبک الشیء یغمی و یصم، والعاریة موداة، والایمال قید ألفتک.

و روایت کنند چون امیرالمؤمنین عثمان کشته شد عدی بن حاتم گفت: لاینتطح فییها عنزان، و چون روز جنگ جمل کاسهآ چشم او را بیرون آوردند به او گفتند: لاینتطح فیها عنزان. پس او گفت: بلی، ولیکن بسیار کاسههای چشم که امروزبیرون آوردهاند. و ابوهریره گفته که 15 صادق مصدوق یعنی رسول صلی الله علیه و سلم فرموده اول خصمی که روز قیامت براو حکم کرده شود دو عنز باشند که در دنیا مناطحه کرده باشند؛ یکی شاخدار و یکی بیشاخ و این حدیث را طبرانی روایت کرده، و از جملهآ راویان او جابر ms750 جعفی است، و او ضعیف است.

الحکم: گوشت عنز حلال است، و اگر محرم غزالی را بکشد عنز فدیهآ او شود، و تحقیق این در باب غزال خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

المثل: از جمله امثالی که در شأن عنزاست آن است که گذشت: لأینتطح فیفا عنزان، ودر این [S05] مثل اشارت است به آنکه در این کاردو قوی را بایکدیگر نزاعی نیست، ودراین کار شری و فسادی نیست، و هم چنین میگویند: فلان آظرط من عنز یعنی ظراط فلان بیشتر است از عنز زیرا که عنز کثیر لضراط است؛ و می گویند: فلان عتزیها کل ناء یعنی فلان بزی

اذا ما العنز من ملق تدلت ضحیا و هی طاویة تحوم

الحکم [طبی]: از جملهآ خواص عنز آن است که اگر زهرهآ او را به آب کراث خلط کنند و بر عضوی که موی او کنده باشند بمالند، دیگر موازاو نروید، و اگر هر دوساق عنزبشویند و آب آن صاحب سلس البول بخورد شفا یابد، و اگر انفحه او را به قدر دانقی به کودکی دهند چون بخورد خوش اخلاق گردد.

ناقهآ محکم راگویند، و جوهری گفته ناقهای بود که موی دم او وافر باشد، و او را عنس 10 نامند از این جهت یقال اعنونس ذنبها أی وفر.

[به فتح ظا]، ملخ نربود، و عنظاب و عنظوب نیز هم او است، و ملخ ماده عنظوبة بود؛ و عناظب جمع [مذکر] بود چنان که شاعر گفته: از جملة الفاظ است که دلالت بر معنی ندارد؛ و بعضی گفته اند که این [5078] مرغی است

و قزوینی گفته این مرغی است که به بزرگی او مرغی نیست، و این مرغ فیل را چنان میرباید که موش را گربه. و در قدیم الایام در میان مردمان میبود و بچههای مردم را میربود، 5 و مردم از او متأذی میشدند؛ و روزی عروسی را با زیورها ربود. پس حنظلة بن صفوان که نبی آن زمان بود به حق تعالی تضرع نمود و دعا فرمود، حق تعالی او را به بعضی از جزایر دریای محیط در زیر خط استواانداخت و مردمان را از شراو خلاص ساخت؛ و در آن جزیره آدم نیست ولیکن فیل بسیار است و کرگدن بیشمار، و جاموس چاپلوس و ببر و شیر دلیر و جمیع سباع شجاع و جمیع مرغان صیدکننده هستند، و در آن جزیره از اینها صید 10 میکند و میخورد، و در وقت پریدن او آوازی مثل آواز سیل شنیده میشود و دو هزار سال میزید، و در پانصد سالگی با جنس خود جفت میشود، و در وقتی که بیضه مینهد بسیار زحمت و درد می کشد.

[و امام علامه] ابوالبقاء العکبری گفته که در زمین اهل رس کوهی بود که از بلندی با آسمان مقابله مینمود، و نام آن کوه مخ بود و مرغان بسیار[5070] در آن آشیان داشتند و خود 15 را اسیر عنقای مغرب میپنداشتند، و عنقا در آن کوه باشکوه دریک سال یک باراز ایشان صید می کرد، و از این کار دل ایشان را از ترس خود قید میکرد. آخرالامر ایشان از ترس او از آن کوه فرار کردند، و فرار از وطن مألوف بناچار اختیار کردند. پس در آن سال درد تشنگی بر عنقا استیلا یافت. به ضرورت به صید بچهای از مردمان اصحاب ms752 رس میل نمود و بزودی آن بچه را از میان مردم ربود، ایشان به حنظله بن صفوان [علیه السلام ]که نبی زمان بود شکایت 20 نمودند، و حنظله بر عنقانفرین فرمود. صاعقه در زمان از آسمان نازل گشت بر عنقای مغرب و او را بسوخت، و دل اصحاب رس را به نور شادی مرگ او برافروخت؛ و حنظله در زمان فترت در زمان عیسی و محمد علیهم السلام نبی بوده.

وهم ابوالبقاء کفته که هر عضوی ازاعضای عنقای مترب به عضوی مثل آن از اعضای

چون موسی علیه السلام وفات یافت نسل ایشان به حجاز و نجد رفتند، و چیزی از ایشان در حوالی بیت المقدس نماند، و در حوالی نجد و حجاز وحوش و صبیان صید میکردند. چون خالد بن سنان عبسی ms753 نبی گشت، اهل نجد و حجاز پیش او از ایشان شکایت کردند و او دعاکرد. خدای تعالی به دعای او نسل ایشان منقطع ساخت و عالم را از شر ایشان بپرداخت. 55المثل: در مثل میگویند: حلقت به عنقاء مغرب؛ و مقصود از این مثل نومیدی است. و شاعر گفته:

الجود و الغول و العنقاء ثالقة آشماء آشیاء فلم توجد و لم تکن یعنی کرم و غول و عنقا سه نام است که صاحب آنهانیست، و به غیر نام از این چیزی نیست.

بر وزن فعللوت، دابهای معروف است که در هواخانهها میبافد؛ و عناکب جمع او است، [508b]و عنکب نراو بود. و کنیت او ابوخیثمه و ابوقشعم، و کنیت مادهام قشعم، و عنکبوت هشت پای کوتاه و شش چشم فراخ دارد، و چون خواهد که صید مگس کند به زمین بچسبد و

و افلاطون گفته: حریص ترین حیوانات مگس است و قانع ترین آنها عنکبوت؛ و حضرت عزت حریص تر را رزق قانع تر گردانیده تا تنبیه مردم شود شاید که قناعت به رزق خویش کنند. و جاحظ گفته: بچهآ عنکبوت عجب ترین از بچهآ مرغ خانگی است زیراکه بچهآ عنکبوت ه چون بچهآ او وقتی که از مادر متولد شود، بی تعلیمی خانهآ خود و صید کردن و بچه نهادن و بیضه کردن نیز میداند؛ و در اول حال کرمی میباشد، و بعد از سه روز عنکبوث کامل الخلقه می باشد و زمان سفاد عنکبوت دراز است، و چون نر میل سفاد ماده کند، ریسمانی از میانهآ خانه به جانب خود کشد و ماده نیز همین کار بکند تا به هم برسند، چنان که شکم هر دو برابر هم دیگر باشد. بعد از این با یکدیگر به سفاد مشغول شوند.

و این نوع عنکبوت حکیم ms754 باشد، و از حکمت او خانه ساختن و طریق بافتن اواست، و در میان خانه جای صید مگس گذاشتن، و چون مگس در خانهآ او گرفتار شود، ریسمانهایی که در گردن او است به هم کشد تا مگس بر خلاصی قادر نگردد، و چون مگس در خانهآ او از بند ضعیف گردد، عنکبوت او را بر دارد و به موضع ذخیره برد، و چون ریسمانی در خانهآ او پاره شود در زمان به جبران مشغول[509a] شود؛ و مادهآ آن ریسمان از دهان او نیست بلکه از 15 بیرون پوست او است، و دهان عنکبوت در درازی پاره است و هیأت خانهآ این عنکبوت مثلث بود، و فراخی خانهآ او چندان است که چشم او در او گم شود.

و علی بن ابی طالب کرم الله وجهه گفته خانههای خود را از عنکبوت پاک کنید که خانهآ عنکبوت در خانه موجب فقر و احتیاج صاحب خانه است و سراین سخن آن است که شکل کعبه است؛ و پیغمبر صلی الله علیه و سلم فرموده که عنکبوت شیطان است، او را بکشید و 20 زحمت او مکشید. و به روایت دیگر آن است که او شیطانی است که خدای تعالی او را مسخ کرده، او را بکشید؛ و تضعیف این حدیث کردهاند و راوی این حدیث یزید بن مروان است. او را می گفته اگر من عصیان خدا بکنم و خدا مرا در حمام به زندان کند و عذابی دیگر نکندباید که همین موجب آن شود که چشم من در همه عمر گریان باشد ودل بریان وتن عریان، واورا

و ابونعیم در حلیه گفته که مجاهد در تفسیر آیت ([أینما تکونوا یدرککم الموت ولو کنتم فی بروج مشیدة])1، ذکر فرموده که در زمان پیشینه مردی اجیر ms755 زنی بود. روزی آن زن دختری زایید و در وقت ولادت به اجیر خود گفت: برخیز و آتشی بیاور. مرد چون به طلب آتش بیرون رفت در [509b] بیرون خانه مردی خوش ایستاده دید، و آن مرد از او پرسید که این زن چه زاییده؟ این مرد گفت: دختری. آن مرد گفت: والله که این دختر نمیرد تا صد مرد به دوستی نگیرد، و بعد از آن اجیر مادرش را به شوهری بپذیرد، و بعد از آن عنکبوتی او را بگزد و باد مرگ از او بر او بوزد. پس مرد اجیر در دل خود گفت این دختر را میباید کشت تا بعد از صد 10 زنا زن من نگردد.

مرد چون آتش بیاورد بعد از زمانی به شفرهای شکم دختر شکافت، و تخیل کرد که کاراو ساخت؛ و بعد از این بر کشتی سوارگشت و به کسب دنیا و تجارت رفت؛ و آن دختر از آن جراحت شفا یافت، و چون بزرگ شد به ساحلی از ساحلهای دریا شتافت و در آنجا به زنا پرداخت. از قضا روزی اجیر مادرش به آن ساحل آمد و در دل او میل جمعیت به زنی حکایت 15 کرد. آن زن گفت: در این ساحل زنی زانیه هست. مرد گفت: زن را پیش من آور و مرا به او بگذار. آن زن چون زن زانیه را پیش مرد آورد، زانیه از زنا توبه کار گشته بود. ناچار آن مرد او را به نکاح خود در آورد، و به نکاح آن مرد بی سفاح مدتی با او به سر برد.

روزی حکایت کرد که من اجیر زنی بودم و آن زن دختری آورد، و به من مردی گفت: این دختر تا به صد کس زنا نکند نمیرد، و اجیر او را نکاح کند. زن گفت: اجیر توی و دختر منم، 20 وازاین است اثر[510a] آن شق شکم در زیر پیراهنام. چون پیرهن برداشت، مرد ms756 همان نشان جراحت خود دید. از این بسی متعجب گردید. پس گفت: آن مرد به من گفت این زن را عنکبوت بکشد. بنابراین در دل او درآمد که در صحرا برجی بلند بسازد و زن را در آن برج ساکن سازد تا عنکبوت او رانکشد. چون برج بلند بساخت و زن را در آن برج ساکن گردانید،

و شرف عنکبوت همین بس است که بر غار سید کاینات و خلاصهآ موجودات نسج کرده وقتی که مشرکان او را می طلبیدهاند، و پیغمبر چون عبدالله بن انیس را فرستاده که خالد بن نبیح هذلی را در عرنه بکشد. عبدالله به عرنه رفته و خالد راکشته و سراو برداشت و بازگشته، در بازگشتن قوم خالد از عقب او می آمدند، او به غاری گریخته و عنکبوت بر در غار نسج 10 کرده. ایشان چون بر در غار نسج عنکبوت دیدهاند باز[5100] گشتهاند، و عبدالله سر خالد را پیش پیغمبر علیه السلام آورده، و پیغمبر از این شاد گشته و به عبدالله گفته: قد افلح الوجه عبدالله گفته: وجهک یا رسول الله؛ و عصایی که در دست پیغمبر علیه السلام بوده به عبدالله بخشیده و فرموده: به این خود را نگاه دار در جنت. چون عبداله وفات یافته وصیت کرده تا عصا را با او در قبر نهادند؛ ms757 و مدت غیبت عبدالله جهت کشتن خالد هجده شبانه روز بوده. 1

و در حلیه [از حافظ ابی نعیم] مذکوراست که عنکبوت دوبار بر داود علیه السلام نسج کرد، وقتی که داود علیه السلام از طالوت گریخته بود و طالوت طلب او مینمود، و در تارخ ابی القسم بن عساکر مذکوراست که زید بن علی بن الحسین را چون صلب کردند، برهنه بود، و عنکبوت بر تن برهنهآ او پیرهنی نسج نمود و عورت او از چشم مردم مستور فرمود آن قوم نابکار که او را بردار آویخته بودند، روی زید را از قبله گردانیده بودند، آن دار چندان بگردید 20 که روی مبارک زید علیه السلام بسوی قبله بازگردید. آن قوم غدار با وجود آنکه این کرامات مشاهده نمودند تنبیهی نیافتند و آتش بر دار افروختند و زید را با دار بسوختند.

و روایت کنند که با زید مردم بسیار متابعت کرده بودند، طایفهای از اهل کوفه آمدند و

شعر القنی فی لظی فان اخرقتنی فتیقن آن لسشت بالیاقوت

جمع النسج کل من خاک لکن لیس ذاود فیه کالعنکبوت

الحکم: خوردن عنکبوت حرام است زیرا که از خبیثات است و ضرر نیز دارد.

الامثال: و در مثل میگویند: اغزل من عنکبوت، یعنی ریسمان بافنده تر از عنکبوت است، و قال الله تعالی: (آینما تکونوا یدرککم الموت ولو کنتم فی بروج مشیدة)1 بدرستی که 5 سست ترین خانه خانهآ عنکبوت است. این مثل برای کسی زدهاند که در دل خانهآ عبادت غیر از خدای تعالی ساختهاند، زیرا که آن خانهآ ایشان زودتر از خانهآ عنکبوت ویران میشود؛ و نیز در این اشارت است به آنکه این خانه فایدهای به ایشان نمیدهد، چراکه همچوخانهآ عنکبوت ایشان را از ضرر گرما و سرمایی دنیا[511] و آخرت نگاه نمیدارد، و مثل این مثلها خدای تعالی برای عالمان میزند زیرا که ایشان مقصود از این مثل مثلها میفهمند و جاهلان 20 نمی فهمند بلکه اعتراض میکنند و میگویند چرا خدا عز و علا مثل به مثل عنکبوت و مگس و بعوضه میزند.

الخواص: اگر بافتهآ عنکبوت بر جراحت تازهآ ظاهر بدن بنهند خون از او قطع کند و منع تورم او بکند، و از این جهت اگر در بینی صاحب رعاف بنهند رعاف را قطع کند، و اگر نقرهآ چرگن را به بافته آن بسایند خلاص یابد، و بافتهآ عنکبوت در تابستان میباشد، اگر بر صاحب

شتر مسن بود، و آن شتری بود که سال او از سال باذل و خلف متجاوزباشد، و عوده جمع ه اواست، عوده ناقه بود.

الامثال: در مثل میگویند: زاحم بعود آودع، یعنی یا مزاحمت ms759 به عود کن یا ترک بکن مقصود؛ مقصود از این آن است که در کارهای صعب استعانت و یاری از مردم پیردانا بطلب یا ترک کار خود بکن چنانکه گفته.

در لفظ عایذ گذشت، جوهری گفته وقتی که شترماده پانزده شکم بزاید نام او این است و بعد از این مطفل بود و مطافل و مطافیل جمع او است.

به ضم دابه ای کوچک بود که در آب آشناکند، و رنگ او سیاه است، و عوم جمع اواست به قول جوهری.

خطاف کوهی بود و غراب سیاه، و شتر سیاه بزرگ را نیز عوهق گویند، و معنی عوهق طویل است، واطلاق او بر نر و ماده برابر است.

خرگور باشد، و خر اهلی را نیز عیر گویند؛ و اعیار و معیوراء و عیور جمع او است. و در حدیث ابن ماجه مذکور است که پیغمبر فرموده هرگاه که یکی از شما بر زن خود درآید باید که هر دو برهنه نشوید همچو دو عیر، بلکه باید که به جامه بپوشند خود را از غیر. و در حدیث دیگر آمده که باید که یکی از شمابر زن خود نیفتد همچنان که خر نر بر ماده میافتد، 15 بلکه میباید میان شما رسولی باشد. [گفتند]: رسول پیش در وقاع چیست؟ پیغمبر علیه السلام فرمود: رسول بوسهآ گرم است و سخن گفتن نرم.

و در حدیث مذکوراست که اگر خدای تعالی بدی به بندهآ خود بخواهد او را برگناه او نگاه دارد و دایم او را در گناه کردن بگذارد تا روز قیامت به خدا همچو عیر برسد. و در این حدیث گناهکار را به خر تشبیه کردهاند، و گناه او را به بار خر، و بعضی گفتهاند مراد از عیر در این 25 حدیث کوهی است در مدینه که آن را عیر نام است، و پیغمبر علیه السلام آن کوه را دوست

و روایت کنند که خالد بن سنان عبسی نبی بوده، چون علامات مرگ او روی نمود به قوم خود گفت: چون بمیرم و در قبر مدفون گردم، گلهآ خر بر سر قبرمن خواهند آمد، و یک خر پیش تر از ایشان خواهد بود، و آن خرپیشین سم خود بر قبر من خواهد زد. چون این علامات 5 را شما ببینید، قبر مرا بشکافید تا من از قبر بیرون آیم و علوم اولین و آخرین به شما تعلیم فرمایم. چون خالد بمرد و از دفن او آن علامت ظاهر شد، و قوم او خواستند که او را از قبر بیرون آورند، [بعض] فرزندان او نگذاشتند و گفتند میترسیم که ما در میان مردمان بدنام گردیم، زیرا که خواهند گفت: این فرزندان نباشان قبر اویاند. و دختر خالد به پیغمبر علیه السلام رسید. از پیغمبر علیه السلام: (قل هوالله احد) بشنید. گفت: پدرم نیز این میخواند و 10 این چنین لفظ بر زبان میراند. پیغمبر علیه السلام گفت او نبی بوده، و قومش او را ضایع کردهاند، زیرا که قبر او نشکافتهاند و معجزهآ او درنیافته.

الامثال: در مثل میگویند: قد حیل بین العپر و النزوان، یعنی حایلی واقع شده میان خرو سفاد آن. این مثل از برای نومیدی میزنند و در مثآل میگویند: اذل من العیر، ولیکن گفتهاند مراد از عیر در این مثل و تداست، و وتد میخ است، و میخ مثل است درذلیلی، زیراکه هرزمان 15 تخماق بر سر آن میزنند. و خالد بن ولید در وقت مرگ میگفت: به جنگها و غزاهای بسیار حاضر شدهام [513a] و یک وجب در تن من عضوی نیست که چند زخم تیر و شمشیر بر او نباشد، و به این زخمها در جنگها کشته نگشتم، و ms761 حالی در خانهآ خود همچو خر در آخر می میرم. یارب که چشم مردم ترسناک به خواب نرود. به کسر عین، شترهای بارکش قافله بود، و عیرات جمع او است. و در حدیث است که صحابه منتظر عیرات قریش می بودند. قال الله تعالی (واشنل القزیة التی کنافیها والعر التی

واول کسی که گفته: لا فی العیر و لا فی النفیر ابوسفیان بن حرب بوده، واین مثل به جهت مردی میزنند که قدر اوکم شود و مهم او پریشان و درهم.

به کسر عین، شتر سفید است که مخلوط به شقرت باشد. و اعیس واحد او است و مادهآ او عیساء بود؛ و میگویند بهترین شتر این است، و در حدیث سواد بن قارب آمده: و [شدت] 15 العیس بأخلاسها، و در شعر قدیم وارداست:

شعر[5130]

و من العجائب و العجائب جمة قرب الحبیب و ما الیه وصول

کالعیس فی البنذاء یقتلها الظما والمآء فوق ظهورها محمول

و حکایت کنند که راسویی از پی موشی میدوید و موش از او میگریخت تا به بالای درختی. راسو نیز از پی او برفت. [514a] چون موش را مجال گریز نماند برگ درختی را به دندان گرفت و خود را به آن برگ از درخت آویخت؛ و چون راسو خود را به آن موش نتوانست رسانیدن فریادی کرد تا راسوی ماده در پای درخت حاضر گشت. بعد از آن بیخ 10 برگ درخت را به دندان برید تا موش به پای درخت افتاد و صید راسوی ماده گردید. و عبداللطیف بغدادی گفته گمان میبرم که ابن عرس همان حیوان بود که نام او دلق باشد، و موی آن حیوان به حسب اختلاف بلاد مختلف است، و این حیوان زر و نقره را همچو موش می دزدد. و دشمن موش بود و موش از او می ترسد ولیکن از گربه بیشتر می ترسد.

و ابن عرس در مصر بسیاراست؛ و میگویند یکی ابن عرسی را صید کرد و در قفص او را 15 قید کرد. مادر او دیناری در پای قفص انداخت به امید آن که صاحب قفص دینار بردارد، بچهآ او ms763 را رها کند. صاحب او را رها نکرد. باز رفت و دینار دیگر آورد و در پیش قفص نهاد، تا پنج دینار جمع شد. بعد از این خرقهای آورد و خرقه را بگشاد و به این عمل خبر داد از آنکه دینارها تمام شد. صاحب قفص از ترس آنکه آن پنج دینار را باز به خانهآ خود نبرد، در قفص گشاد و بچه را از بند رهایی داد. 2و ارسطاطالیس [در نعوت الحیوان] گفته: ابن عرس نر و ماده از راه دهان با یکدیگر سفاد می کنند و از راه دم بچه میزایند؛ و بعضی گفتهاند ابن عرس نمس بود، و این غلط است.

الحکم: خوردن او حرام است زیرا که همچو موش است. و مشهور آن است که حلال است [5146] و در شرح مهذب آن است که بلاخلاف حلال است. و رافعی گفته ابن عرس به انواع است.

الخواص: اگر دماغ او را در چشم کشند تاریکی چشم را ببرد، و گوشت او جهت درد مفاصل نیکواست اگر ضماد کنند و پیه او اگر بردندان نهند در زمان دندان را بکند؛ و خون او اگر بر خنازیر بمالند آن را به تحلیل دهد، و اگر خون او با روغن موش خلط کنند و در زمین خانه افشانند خصومت و عداوت در میان اهل خانه پیدا شود. هم چنین اگر او را با موشی در خانه دفن کنند همین عمل کند. و سرگین او اگر بر جراحت ریزند خون از او بازدارد. و در 5 اختیارات بدیعی مذکور است که اگر اندرون او را پاک کنند و به گشنیز بیاگنند و خشک سازند نافع بود جهت گزندگی جانوران زهردار؛ و اگرنمکسود او بخورند دفع ضرر زهرها بکند، و اگر دماغ او باگوشت او به سرکه بخورند صرع را سود دارد؛ و اگرگوشت او خشک سازند وبا شراب بخورند تریاق زهرها بود. و اگرکعب او در زندگی او بیرون ms764 آورند و بر زنی بیاویزند آبستن نگردد. رازی گوید اگرابن عرس طعامی زهردار ببیند موهای او بربدن او راست گردد. 10

جوهری گفته، مرغی بود، و ابن اثیر گفته مرغی باشد سیاه که او را قوبع نامند؛ و بعضی گفتهاند مرغی است سیاه سفیددم، و بسیار دم خود را حرکت میدهد، و فتاح نام او است. [515a]

حیوانی کو چک بدن سربزری و دم دراز و سبزرنی بود، چهار بال دارده و گاه باشد بردم بیستد و بالهای خود را بگشاید، ولیکن قادربر پریدن نباشد، و ناشره نام او است و کودکان با او بازی می کخند و صاحب مرض کفته کمان من این است که ام عویف ام خمین بود که 20 مذکور شد.

غراب غیط بود و غدفان [به کسر غین معجمه] جمع او است؛ و نسری که پربسیاردارداو 5 [را] نیز غداف خوانند، و موی سیاه دراز نیز غداف. و ابن فارس گفته: غراب بزرگ غداف است، و بعضی گفتهاند غراب کوچک خاکستری رنگ بود، و نسر بزرگ نیز غداف خوانند.

الحکم: [شعبی] مباح گردانیده خوردن غراب سیاهی را که زراعت میخورد. پس این غراب به حجل ماند؛ و پیش ابوحنیفه غراب مطلقا حلال است. و عایشه رضی الله عنها گفته من در عجبم از کسی که غراب میخورد و حال آنکه میداند که پیغمبر علیه السلام رخصت 15 کشتن او در حل و حرم فرموده و نام او فاسق نموده، والله که غراب از طیبات نیست؛ و اما مذهب شافعی آن است[515b] که غداف حرام است؛ و رافعی گفته او حلال است و معتمد این قول بود.

الخواص: قزوینی گفته اگر پیه غداف را بگیری و با ms765 روغن گل به روی خود بمالی و پیش سلطان روی و حاجتی عرض کنی، سلطان در زمان حاجت تو را برآورد.

سخله بود، و غذاء جمع او، مثل فصیل و فصال. و از این است که عمر رضی الله به عامل خود فرمود بر ایشان غذاء حساب کن ولیکن غذا را از حساب زکوة مستان؛ و اصمعی گفته:

معروف است، به واسطهآ سیاهی رنگ او را غراب نام کردهاند، و از این است قوله سبحانه: (و غرابیب سود)1، زیرا که این دو لفظاند به یک معنی، و پیغمبر علیه السلام فرموده خدای تعالی پیر غربیب را دشمن میدارد، و غربیب آن کس بود که ریش را سیاه کند، و غربان و 10 اغربه و غرابین جمع او است؛ و شیخ جمالالدین همه را در یک بیت جمع کرده:

بالغرب اجمع غرابا ثم اغربة و اغرب و غرابین و غربان

و کنیت غراب ابوحاتم و ابوحجادف و ابوجراح و ابوحذر و ابوزیدان و ابوزاجر و ابوالشؤم و ابوغیاث [و ابوالقعقاع وابوالمر] و ابوالمرقال بود. و میگویند غراب اول نیکو به راه می رفته، آخر خواسته که در رفتار تقلید قطا کند که خوش رفتار است، رفتار قطا را اصلا 15 نیاموخته و رفتار خود را فراموش کرده چنانکه شاعر گفته:

إن الغرزاب وکان یمشی مشیة[516] فیما مضی من سالف الأجیال

و غراب را ابن الابرص وابن بریح و ابن دایه [گویند]؛ واز اصناف غراب: غداف و [زاغ] و اکحل و غراب الزرع و اورق بود. و این صنف هرچه بشنود بازمیگوید و عزیزالوجود است، و لهذا در مثل می گویند: اعز من غزاب الآآعصم. و پیغمبر علیه السلام فرموده مثل زن 20 صالحه در میان زنان مثل یک غراب اعصم است که در میان صد غراب است؛ و صحابه گفتهاند غراب اعصم کدام است؟ پیغمبر فرموده غراب اعصم آن است که یک پای او سفید باشد.

و حاکم و ms766 احمد از عمر و بن عاص روایت کرده که او گفته: مابا پیغمبر علیه السلام بودیم

و لقمان به فرزند خود وصیت کرده که از زنان بد پرهیز کن زیرا که ایشان پیش از زمان پیری تو را پیر میسازند، و بدن تو را به آتش خلق بد خود میگدازند؛ و از ایشان تو را هرگز به کار نیکو نمی طلبند؛ و هم چنین وصیت به فرزند کرده که از زنان نیکو نیز پرهیز کن. و حسن گفته: هر مردی که مطیع زن باشد و هرچه [5160] زن فرماید چنان کند، البته آن مرد را خدای تعالی به رو در آتش دو زخ اندازد، و از نعیم جنتش محروم سازد. و عمر رضی الله عنه 10 گفته: مخالفت زنان بکنید که در مخالفت ایشان برکت است؛ و بعضی گفتهاند با زنان مشاورت بکنید و مخالفت ایشان بکنید؛ و در سیره مذکور است که چون عبدالمطلب ازهاتف گوینده شنید که بکن طیبه را. عبدالمطلب گفت: طیبه چیست؟ هاتف گفت: زمزم. عبدالمطلب گفت: [بین فرث و دم که ]در نزدیکی او نقرهآ غراب اعصم است.

سهیلی گفته در این حدیث اشارت است به آنکه خراب کنندهآ مکهآ مبارکه اهل حبشه 15 خواهند بود زیرا که ایشان چون غراب سیاهاند. و فقیر میگویم که در فرث و دم اشارت است به قربانها که در مکه میشود، و ms767 فرث و دم و خون آنها در آنجا ریخته میشود. و در صحیح مسلم مذکور است که پیغمبر علیه السلام فرمود که علامت آن چیست؟ گفت: علامتش آن که میان فرث و دم است. کعبه را مردی از حبشه خراب کند که دو ساق باریک داشته باشد و روی سیاه چون شب تاریک. و در حدیث حذیفه مذکور است که پیغمبر علیه السلام فرمود گویی 20 که من آن حبشی را میبینم و میان دو ساق او فراخ است، و دو چشم او کبود و بینی او پهن و شکم او بزری، و مردم او خانه کعبه را میکند و یکدیگر سنگهای او رابه دست یکدیگر میدهند تا به دریا میاندازند.

وابوالفرج لین جوزی ماگفته این خرابی کعبه در زمان عیسی علیه السلام خواهد بود ودر

و در سن ابوداود مذکور است که پیغمبر علیه السلام اسم اصرم و عاص و عزیز و عتله 10 و شیطان و حباب و شهاب را تعبیر ms768 کرده زیرا که این نامها بر معنی دلالت میکند، چه در معنی اصرم دلالت بر قطع و در عاصی دلالت بر عصیان و در شیطان دلالت بر [شیطنت]، و بعد در عزیز دلالت بر عزت که خاص خداست، و در عتله دلالت بر شدت و غلظت، و در حکم دلالت بر حکم کردن هست، و این چنین معانی لایق مؤمن نیست؛ و هم چنین پیغمبر علیه السلام نام زمینی را از عفرت به خضرت تعبیر فرموده زیرا که عفرة 15 زمینی بود که گیاه در او نروید و خضرة زمینی سبز بود که در او گیاه بروید؛ و شک نیست که نام دوم بهتراست و تفأل نیکوتر.

و در طبرانی مذکور است که سلمه بن قیصر گفته که پیغمبر علیه السلام فرمود که هرکس یک روز از برای[5170] رضای خدا روزه دارد، خدای تعالی او را از جهنم دور دارد همچو دوری غرابی که در کودکی از جایی بپرد تا زمانی که پیر گردد و بمیرد. و در این اشارت به 20 بسیاری بعد است، زیرا که غراب هزار سال میزید و تیز میپرد، و در حدیث گذشت که پیغمبر علیه السلام یک موزهآ خود را پوشید و یکی دیگر را غرابی بربود و بر هوابرد، و چون پیغمبر علیه السلام موزه را سرنگون کرد، ماری از او بیرون افتاد. پیغمبر علیه السلام فرمود هرکه ایمان به خدا و رسول دارد باید که موزهآ خود را نپوشد تا موزه را سرنگون نسازد و نیفشاند تاشر خود را از آنچه در او باشد نرهاند.

و حجاب در وقت سفاد طبیعت غراب است، و هرگز کسی ندیده که نراو با ماده جمع گردیده، و مادهآ او پنج بیضه یا چهار به یک بار مینهد، و چون بچههای او از بیضه بیرون می آیند بسیار بدشکل و بدهیأت میباشند، زیرا که تن ایشان کوچک میباشد و سر ایشان بزرگ، و هر ms769 عضو از عضو دیگر دور و تن برهنه و غیر مستور؛ و از غایت بدشکلی ایشان مادر و پدر از ایشان متنفر میگردند و گرد ایشان نمیگردند و طعمهآ ایشان نمیدهند، لیکن 5 لطف نامتناهی الهی ایشان را در مهد رحمت میپروراند و رزق ایشان هر ساعت از مگسان می رساند تا زمانی پر میآورند و در هیأت شبیه به مادر و پدر میگردند؛ و در این وقت پدر اطعمهآ ایشان میدهدنه مادر؛ و بیضه را مادر حضانت میکند نه پدر. و در طبیعت غراب صید کردن نیست بلکه اگر جیفهای میماند میخورد، و اگر[518a] نمی یابد قمامهآ کناسههارا چون مرغان ضعیف میخورد.

و غراب مرغی پرحذر و پرنفرت است و خصلت نیک او در غایت قلت است؛ و از عجایب خصایل او آن است که چون آدمی خواهد که بچهآ او را از آشیانه بردارد، پدر و مادراو هریک سنگی بردارند و بر هوابرند و گرد سر آن کس گردند و خواهند که آن سنگ را بر سراو زنند. و عربان غراب را میشوم میدانند و از این جهت اسم او را از غربت اشتقاق کردهاند. و غراب البین که به شومی مشهور است غراب ابقع است، و این غرابی است که در او سیاهی و 15 سفیدی باشد. و گفتهاند او را از آن جهت غراب البین خوانند که از نوح علیه السلام مباینت نموده وقتی که نوح علیه السلام به او امر فرموده که برود و در آب زمین [بنگردا، و خبر آن بزودی بیاورد، و غراب به جهت استخبار رفته و یک بار دیگر به نوح علیه السلام بازنگشته، و از این جهت میشوم و نامبارک گشته.

و ابن قتیبه گفته غراب را به جهت همین فاسق میخوانند که از طاعت امر نوح فاسق و20 خارج شده، و چون به استخبار رفته به خوردن جیفه گرفتار گشته، و عنتره گفته:

و می کویند اکر غراب دویار ms770 آواز کند فال شر بود واگر سه بار آواز کند آن فال خیر بود

بعد از آن ابوبکر گفت: ای غراب! عبادت رب الارباب بکن و کار ناصواب مکن، و یاد روز حساب بکن بعد از این کلمات غراب را گذاشت تا به راه خود رفت و از دست جست. و نظیر این در قسوره از کلام عمر رضی الله عنه خواهد آمد. و در حدیث است که قابیل صاحب 15 زراعت بود و هابیل صاحب گوسفند. چون خدای تعالی قربان فرمود، هابیل بهترین گوسفندان خود را قربان کرد، و قابیل بدترین زراعت خود را قربان ساخت، و عادت آن وقت آن بود که آتشی از آسمان می آمد ms771 و در آن در میگرفت و آن را از میان برمی گرفت. چون قربان هابیل مقبول بود، آتش آمد و قربان هابیل را ربود. [519a] قابیل را از این ناخوش آمد. از حسد چیزی بر جسد هابیل زد و او را بکشت و هابیل کشته را بر پشت خود گرفت و متحیر 20 می گشت و چارهای نمیدانست و حیلهای نمی توانست.

خدای تعالی غرابی فرستاد که به منقار خود زمین بشکافت و از آن قابیل طریق دفن جسد مرده دریافت. و بعضی گفتهاند: دو غراب را فرستاد تا یکی دیگری را بکشت و غراب مرده را در زمین دفن کرد، و قابیل نیز به تقلید غراب هابیل را دفن کرد و به خاک عوزه پوشانید. و گفتهاند فرستادن غراب در آن حال آن بود که آن حال غریب بود، و نام غراب مناسبت تمام [با]

و روزی که هابیل کشته گشته روز سه شنبه بوده و حوانیز در آن روز حایض گشته، و پیش از آن روز سباع و وحوش و طیور به آدم علیه السلام مأنوس بودهاند و بعد از آن روز فرار نمودهاند، و از آن روز میوهآ درختها بعضی [آبها] ترش گشته و بعضی درختها خاردار شده و بعضی از آنها تلخ و بعضی شور گشته، و روی[5190] زمین تیره گون شده، و آدم علیه السلام صد سال خنده نکرده، و بعد از آن ms772 ملکی آمده و او را تسلی کرده. و اول کسی که در دوزخ 10 می رود قابیل است. و گفتهاند: (و ربنا آرنا الذین اضلانا من الجن و الإنس»1، قابیل است و شیطان. و گویند سعد بن ابی وقاص گفت: اگر در ایام فتنه مردی در خانهآ من درآید و دست بر من دراز کند من با او چه کنم؟ پیغمبر علیه السلام گفت تو همچو بهترین فرزند آدم باش، و این آیت را بخواند. و آمده [عجیبة] . قزوینی [یه نقل از ابی حامد اندلسی] گفته: در حوالی اندلس بر کنار دریا [ی سیاه] کنیسهای از سنگ در کوه ساختهاند و در آن کنیسه قبهای بزرگ 15 است، و بر بالای صخرهآ قبه غرابی است که از آنجا حرکت نمیکند، و در برابر قبهآ مسجدی است و مردم به زیارت آن مسجد میآیند و میگویند که در آن مسجد دعا مستجاب است، و بر قسیسان آن مکان شرط است که ضیافت آن مسلمانان بکنند، و پیش از آنکه مهمان برسد، غراب به عدد آواز خود از عدد ایشان خبر میدهد زیرا که به عدد ایشان آواز میکند؛ و این غراب دایم بر آن قبه بسته است و مأکول و مشروب او معلوم نیست که از کجااست، و نام آن 20 کنیسة الغراب است. وابوالفرج [معافی بن زکریا اگفته که ما در خانهآ قاضی ابوالحسن نشسته بودیم و اعرابیای آمد و پیش مانشست، و بعد از او غرابی آمد و بربالای در خت نخلی که در آنجا بود نشست و فریاد کرد اعرابی چون فریاد او شنید گفت: غراب میگوید: صاحب این [520a].خانه بعد از هفت روز میمیرد

شعر

منازل آل حماد بن زید علی اهلیک والنعم السلام و این که شنیدم متغیر و تنگ دل گردیدم. بعد از این ما دعا کردیم. و از پیش او برخاستیم. چون روز هفتم شد، او را در قبر گذاشتیم. و یعقوب بن سکیت گفته که روزی امیه [بن] ابی الصلت شرابی میخورد و غرابی آمد و فریادی کرد. امیه گفت: خاک در دهنت باد، باز غراب فریاد کرد. امیه بازگفت: خاک بر دهنت باد. بعد از آن رو به یاران خود کرد و گفت: 10 میدانید که این غراب چه میگوید؟ گفتند چه میگوید؟ گفت: گمان این غراب این است که در این وقت که من این قدح شراب مینوشم، در جان کندن میکوشم و میمیرم و راه صحرای عدم میگیرم.

و میگویند علامت راستی این خبر آن است که من که غرابام بر سر این تل میروم و استخوانی که در آنجا است بر دهن میگیرم و میخواهم که فرو برم و استخوان در گلوی من 15 فرو نمی رود و جان من از تن بیرون میآید.

چون غراب به تل رفت و استخوان بر دهان گرفت، استخوان در گلوی او بماند و جان در بدن او نماند؛ و همان زمان امیه چون جام شراب بنوشید، در جان کندن کوشید و جان بداد.

و امیه کسی [520b] بوده در زمان جاهلیت، و اشعار او متضمن حکمت و توحید بوده، و پیغمبر اشعار او شنیده، و امیه زمان اسلام دریافته ولیکن قبول دولت آن نیافته. و ترمذی و 20 نسایی و ابن ماجه روایت کردهاند که شرید بن سوید رضی الله عنهما گفته: روزی ردیف پیغمبر علیه السلام به من گفت که شعر امیه یاد داری بخوان به من. من یک بیت از شعر او خواندم. تحسین کرد و گفت: شعری دیگر بخوان. من بیتی دیگر خواندم. دیگر تحسین فرمود، و شعری دیگر طلبید تا صد بیت بخواندم. بعد ms774 از آن می گفت: نزدیک بوده که مسلمان باشد و از عذاب جهنم در امان شود و از جملهآ اشعار او که پیغمبر شنیده این است:

لک الحمد والنعماء والفضل زبنا فلا شیء اعلی منک حندا و امجدا

و در مسند دارمی از حدیث عکرمه از ابن عباس مذکور است که پیغمبر علیه السلام فرمود که امیة [ابن ابی صلت] در چند بیت خود راست گفته، از جملهآ آنها این بیت است:

[زحل و ثور تحت رجل یمینه] والنسر للأخری و لیث مزصد

پس پیغمبر علیه السلام گفت: امیه راست گفت:

شعر

تأبی فما تبدو لنا فی رشلها الا معذبة والا تجلد

پس پیغمبر علیه السلام گفته امیه راست گفته، و سهیلی گفته امیه [بن] ابیالصلت در توریة و انجیل خوانده بوده که پیغمبری در آخرالزمان خواهد بود و گمان داشته که آن پیغمبر آخرالزمان او باشد. چون پیغمبر علیه السلام ظاهر شده و رسالهآ او مقرر و محقق گشته امیه حسد برده [521a] و ایمان به پیغمبر علیه السلام نیاورده. و سهیلی گفته: آیت کریمهآ (واثل علیهم نبا الذی أتیناه آی تنا فانسلخ منها)1، در شأن امیه نازل شده؛ و ابن عباس گفته در شأن 15 بلعام بن باعورا نازل گشته.

و امیه در قافلهای رفیق قریش بود، و یکی از قریش ماری را کشت، و بعد از کشتن او ماری دیگر آمد و گفت: شما فلان جنی راکشتهاید، من قصاص او میطلبم و شمارادر عوض او میکشم. از این جهت چوبی بر زمین زد. همه شتران قریش گریختند، و ایشان زحمت و مشقت بسیار کشیدند تا شتران را جمع ساختند. باز مار آمد و چوبی دیگر بر زمین فروبرد. 20 باز شتران جمع کشته پریشان گشتند. باز قریش جهت جمعیت ایشان در زحمت و مشقت افتادند به مرتبه ای که نزدیک بود که هلاک شوند. چون بر هلاک مشرف گشتند به امیه تضرع مودند و کفتند ms775 اگر پیش تو حیلهای جهت خلاصی ما هست بفرما. امیه گفت: شاید که باشد، و جهت خلاصی بر سر تلی رفت.

از دور روشنی آتشی دید. چون به نزدیک آتش آمد، خیمهای دید و در آن خیمه پیری نشسته دید. به آن پیر احوال خود و پریشانی یاران خود گفت، و آن پیر جنی بود گفت: آن مار جن است که به شما عذاب میکند. چون بار دیگر به شما برسد شماهفت بار بگویید: باشمک اللهم. چون امیه به یاران خود رسید همه را مشرف بر هلاک دید. چون مار یک بار دیگر بسوی ایشان آمد، هفت بار گفتند: باسمک اللهم. آن مارگفت: بریده باد دست شما که به شما این تعلیم داد.[5218] پس بناچار برفت و ایشان شتران خود را جمع کردند و رفتند ولیکن در میان ایشان حرب بن امیه بود، و جنیان او را به قصاص آن جنی کشته کشتند، و در شأن او این شعر گفتند:

شعر و قبر حزب بمکان قفر ولیس قرب [قثر]حزب قبر

الحکم: غراب ابقع فاسق حرام است؛ و غراب سیاه کوهی نیز بر مذهب اصح حرام است؛ و غراب الزرع حلال است، و در صحیح بخاری مذکور است که پنج حیوان باشد که بر کشندهآ ایشان حرجی نیست: موش و سگ و غراب و غلیواج و مار شوم. و از ابن عمر پرسیدهاند که گوشت غراب را میتوان خورد، گفته که غراب را که میخورد؟ بعد از آنکه پیغمبر علیه 15 السلام گفت که غراب یکی از فواسق خمس است. و رافعی گفته این پنج حیوان فاسقاناند و اختصاص به کسی ندارند و ملک کسی نمیشوند و اگرکسی غرابی از دیگری غصب کند رد بر او واجب نشود.

الامثال: ودر مثل میگویند: و من یکن الغراب له دلیلا یمر به علی جیف الکلاب

یعنی:

گر کسی را دلیل راه غراب باشد او را برد بنزد کلاب

و به مثل ms776 میگویند: لا افعل [کذا] حتی یشیب الغراب. یعنی این کار نمی کنم تا غراب پیر بگردد یعنی هر گز نمی کنم زیرا که غراب پیر نمی گردد. و گویند مردی در کشتی بود کشتی او

بعد از این مرد نگاه کرد دید کشتی رو به جزیره میآید، و به اهل کشتی اشارتی کرد. اهل کشتی آمدند و به او مال بسیاری دادند. و ابن عربی گفته: عربان غراب را اعور میخوانند به واسطهآ آنکه دایم یک چشم را بر هم نهد و یک چشم را میگشاید زیرا که چشم او بغایت بینا 10 است و احتیاج به چشمی دیگر ندارد. و بعضی گفتهاند از غایت بینایی او را اعور میخوانند چنانکه مشهور است.

برعکس نهند نام زنگی کافور

وابوالهیثم گفته: غراب از زیر زمین به مقدار منقار خود میبیند، و در مثل میگویند: أخیل من غزاب، وازهی و ابکر [من غزاب] زیرا که غراب زودتراز همه مرغی به طلب رزق میرودو 15 میگویند: بطا من غزاب، به واسطهآ آنکه نوح علیه السلام او را به استخبار فرستاد و او رفت و به جیفهای مشغول گشت و خبر دیر به نوح علیه السلام رسانید؛ از این جهت نوح علیه السلام به او نفرین کرد، و از اثر نفرین او است آنکه هر دو پای غراب آویخته باشد، و بیشتراز مردم ترسد. و میگویند: هما کالغزاب والذئب، یعنی آن دو کس باهم همچو غراب و گرگاند و باهم مرافقت دارند و مخالفت ندارند زیرا که گرگ چون قصد صید گوسفند کند غراب از عقب او 20 برود تا نیم خوردهآ او بخورد. و می گویند: الغراب اعرف بالتنر، ms777 یعنی غراب حال خرما نیکوتر از مردم میداند. و می گویند: اشأم من غزاب البین، یعنی میشوم تراز غراب البین، و غراب رابه جهت آن غراب البین می خوانند که اگر[5220] بینونت و مفارقت ایشان از اهل و خانه نزدیک باشد غراب در نزد یکی خانهآ ایشان زمان [زمان] فریاد کند، و ایشان آواز او را فال بد دانند و

و مسعودی گفته: یکی از حکمای فرس گفته از هر چیزی خصلتی نیکو گرفتم تا به مرتبهای که از سگ و خوک و گربه و غراب نیز خصایل نیکو گرفتم. گفتند از ایشان چه گرفتی؟ گفت: [از سگ] الفت و مهربانی به صاحبش و عداوت به اعدای او گرفتم؛ و از غراب کثرت حذر از اهل شر، و از خوک آنکه صباح زود به طلب مقصد خود میرود؛ و از گربه تملق و تواضع در وقت مسألت؛ و در مثل میگویند: اغرب من غراب و اشبه بالغراب من الغراب؛ مثل دوم از برای کثرت مشابهت زنند، و مثل اول به جهت غرابت و ندرت.

و در تارخ بخاری مذکور است که روزی امیرالمؤمنین عمر نشسته بود، و مردی با فرزند 10 خود پیش عمر حاضر شد. عمر به او گفت: غرابی ندیدم که به غرابی دیگر ماند همچنان که پسر تو به تو میماند. آن مرد گفت: ای امیرالمؤمنین! این چنین پسر را زنی مرده زاییده. چون عمر سخن او بشنید راست بنشست و گفت: به من حدیث ولادت او بگو. آن مرد گفت: من به سفری می رفتم و زنی آبستن در خانه. زن گفت: مرا می گذاری چنین بازدار. من گفتم: آنچه در شکم تست به خدا میسپارم و رو به راه سفر میآرم. این گفتم و مدتی به سفر رفتم. چون 15 بازگشتم .[523a]در خانهآ خود بسته یافتم. ms778 از مردم پرسیدم که زن من کجااست؟ ایشان گفتند: زن وفات یافت. گفتم: (انا لله و انا الیه راجعون)1. پس به سر قبر او رفتم و فاتحه خواندم و بازگشتم. چون بنشستم دیدم که آتشی از میان قبرها بیرون میآید. به پسر عم خود گفتم این چه آتش است؟ گفت: در سر قبر زن تست زیرا که هر شب این آتش از قبر او میبینم. من بار دیگر با پسر عم خود و جماعت یاران بر سر قبر او رفتیم. سر قبر شکافته دیدیم و مادر را 20 نشسته، و این پسر در گرد او میگشت و هاتفی میگفت: ای آن کسی که امانت خود را به خدا سپردی، امانت خود را بستان، و اگر مادر او را نیز به خدا میسپردی او را نیز به سلامت مییافتی. پس من این پسر را از قبر بیرون آوردم و قبر باز به حال خود پوشیده گشت، و این حال بر اصحاب من پوشیده نگشت.

و نزدیک به این حکایت است آنکه واقد لیثی گفته: روزی به حج می رفتم. در راه بر مردی

الخواص: از جملهآ خواص غراب آن است که چون منقار او را بر آدمی بیاویزند از چشم بدسالم بماند؛ و اگر سپرز او بر کسی بیاویزند، عشق آن کس زیاده گردد، و خوردن غراب 1 طوق دار درد قولنج را ساکن گرداند، و غراب سیاه را اگر در سرکه فرو برند و به او مورنگ کنند، مو را سیاه گرداند؛ و سرگین غراب ابلق که یهودی نام او است اگر بر خنازیر طلاکنند نافع باشد؛ و اگر سرگین او در خرقهای بندند و در [کودکی ]بیاویزند که بالغ نشده باشد، سرفهآ کهنهآ او را سود دارد.

به ضم غین، نوعی از مرغ آبی بود و رنگ او سیاه باشد و غره مادهآ او است، واطلاق غربر نر و ماده علی السویه باشد.

به ضم غین و فتح نون، به قول جوهری و زمخشری مرغی بوداز مرغهای درازگردن و سفیذرنگ، و بعضی گفتهاند کلنگ بود در نهایة الغزیب مذکور است که غرنوق مرغ نرآبی بود؛ 26 و غرنیق نیز نام او است، و وجه تسمیهآ او سفیدی او است؛ و اگر مرد را به او وصف کنند بگویند رجل غزنیق، وغرنوق به کسر غین و فتح نون در هر دو، و بعضی گفتهاند غرافقه و

و قزوینی گفته غرنوق از قواطع مرغان است، و چون احساس تغییر هوای بلدی کند، از آن بلد سفری شود و در سفر او را قاید و حارسی باشد، و در بلندی هوا بپرد تا دشمنی به او 10 نرسد و از او ضرر نبیند؛ و چون ابری بیند یا شب نزدیک گردد، یا دل او طعمهای خواهد بر زمین نشیند، و از ترس دشمن هیچ فریاد نکند تا دشمن به حال او مطلع نگردد. و چون خواهد که خواب کند، سر خود در زیر پر خود برد، زیرا که میداند که چشم عزیز است و دماغ از آن عزیزتر، و سر در زیر پر از حادثه سالم تر. و در وقت خواب بر یک پا ایستاده باشد، یا خواب او گران نباشد، و قاید و حارس او در گرد او نگردد و خواب گرد چشمش و راحت گرد 15 چشمش نگردد تا صباح گردد، و چون صباح شود حارس فریادی بلند بکند تا همه بیدار گردند و راه خویش پیش گیرند.

[524b] و یعقوب بن اسحق سراج گفته مردی را از اهل رومیه دیدم و از او شنیدم که میگفت: من در کشتی سوار بودم و در بعضی از بلاد زنج به جزیرهای رسیدم که مردم آن جزیره تن برهنه بودند و یک گز بالا داشتند؛ و چون مرادیدند، مرا از جملهآ عجایبها پنداشتند. 20 مرا برداشتند و پیش ملک خویش بردند. ملک مرا در بند کرد. روزی دیدم که ایشان خود را جهت جنگ مهیا میسازند و به جمع آلت جنگ میپردازند. من منتظر بودم. ناگاه دیدم که فوجی از مرغان غرنوق آمدند، و پهلوان در میان ایشان کسی بود که مرغان را بگریزاند و از جای ایشان دور گرداند. چون این معنی دریافتم، چوبی برداشتم و به ms781 جانب مرغان شتافتم.

و قاضی عیاض گفته که پیغمبر علیه السلام سورة والنجم میخواند. چون به آیهآ «وآفرایتم اللات والعزی)1 (و مناة الثالثة الأخری)2 رسید گفت: تلک الغزانیق العلی و إن شفاعتهن لترتجی. چون کافران این بیت از او شنیدند گفتند مدح بتان ما کرد. خوش حال گشتند. چون ه پیغمبر سورت آخر کرد و سجده فرمود، مسلمانان و کافران نیز با او سجده نمودند. بعد از آن پیغمبر علیه السلام از این حال غمگین گشت. جبرییل از جهت تسلی او آمد و این آیت کریمه آورد (و ما ازسلنا من قبلک من رسول و لا نبئ الا اذاله325] تمنی القی الشیطان فی أمنیته)3.

و گفتهاند که این حدیث صحیح نیست زیرا که در بعضی روایات آن است که مسلمانان و کافران و جنیان نیز سجده کردند، و این روایت دلالت بر ضعف او دارد زیرا که راوی چون 10 دانسته که جنیان نیز سجده کردند، و نیز حجت و برهان ناطق است به آنکه شیطان بر پیغمبران استیلا ندارد، پس ممکن نیست که قدرت شیطان بر ایشان به مرتبهای استیلا یابد که ایشان مدح بتان کافران بکنند، و حال آنکه ایشان به نزهت مبعوث گشتهاند. و بعضی گفتهاند بر تقدیری که این حدیث صحیح باشد میتواند بود که شیطان این بیت را خوانده باشد چنان که کافران توهم کرده باشند که آن بیت را پیغمبر علیه السلام خوانده بنابر آن خوش حال شده 15 باشند و سجده کرده.

و فقیر میگوید که این نیز بسی بعید است زیراکه در مجلس پیغمبر علیه السلام شیطان را این قدر استیلا نمی باشد (انه لیس له سلطان علی الذین آمنوا و علی ریهم یتوکلون»4 و مقوی این سخن است آن که میگویند آن بیت را مسلمانان نشنیدند. و بعضی گفتهاند مجاهد ms782 غرانیق را به ملایکه تفسیر کرده زیرا که کافران ملایکه را بنات الله میخوانند وایشان را 25 می ترسانیدهاند؛ و شفاعت ملایکه در روز قیامت مرجواست اگرجهت کافران مرجونیست؛ و بر این تقدیر تواند بود که پیغمبراین بیت را خوانده باشند زیرا که مدح ملایکه جایز است و شفاعت ایشان جهت مؤمنان مرجواست.

و محمد بن[5250] ربیع [جیزی] از عقبة بن عامر روایت کرده که عقبه گفته من خدمتکار رسول علیه السلام بودم. روزی جمعی یهودی آمدند و با خود کتابی چند داشتند و با من گفتند دستور دخول در خانهآ پیغمبر علیه السلام جهت ما از او بطلب. چون دستور از او طلبیدم، پیغمبر گفت: مرا با ایشان چه کاراست. ایشان از من چیزی میپرسند که من نمیدانم. من یک بندهام که هرچه خدای من به من تعلیم میدهد آن را میدانم و چیزی غیر از آن نمیدانم. بعد از این سخن آب وضو طلبید و وضو ساخت و دو رکعت نماز گزارد، و بعد از نماز اثر سرور در بشرهآ مبارکش پیدا بود. به من گفت: در جهت ایشان بگشا و بگو که درآیند. و از اصحاب من هرکه در در باشد بگو که همراه ایشان درآیند. چون درآمدند پیغمبر به آن قوم یهود گفت: اگر میخواهید به شما خبر دهم که مقصود شما از این آمدن چیست؟ ایشان 10 گفتند: بلی. خبر بده. پیغمبر علیه السلام پیش از آنکه سخن گویند گفت: شما آمدهاید که از من احوال ذوالقرنین بپرسید. گفتند: بلی. پیغمبر علیه السلام گفت:

اول امر ذوالقرنین آن بود که غلامی رومی بود. خدای تعالی به او ملکی عطا فرمود، و ذوالقرنین در ملک خود سیر مینمود تا به ساحل نیل مصر آمد و در آنجا شهری ساخت و اسکندریه نام آن شهر نهاد. چون بنای آن شهر تمام شد، ملکی از حق تعالی به سوی ذوالقرنین 15 آمد و او را به ms783 جانب آسمان برد. چون پارهای راه در هوا به بالا رفت، به او گفت: در زیر پای خود نظر کن،[526a] ببین که در زیر پای تو چیست؟ اسکندر چون نظر کرد گفت: شهر خود میبینم و شهرهای دیگر با او میبینم. باز ملک او را به بالا برد و گفت: نظر به زیر کن و خبر بده که زیر پای تو چیست؟ اسکندر نظر کرد و گفت: شهر خود با شهرهای دیگر مختلط میبینم، و شهر خود را از آنها نمیشناسم. دیگر ملک او را به بالا برد و از او پرسید که زیرپای تو 20 چیست؟ اسکندر گفت: در زیر پای من غیر شهر من شهری دیگر نیست. ملک گفت: سبحان الله! آنچه تو میبینی و شهر خود میپنداری تمام زمین است و آنچه محیط او است دریا است. و مقصود از این آن است که خدای تعالی به تو تمام زمین نمود و تو رابر تمام آن مسلط فرمود. بعد از آن ذوالقرنین در زمین سیر کرد تا به مغرب رسید و از مغرب به مشرق رسید.

و فقیر را نکتهای در تقدیم سیر او از مغرب به خاطر میرسد، و آن نکته آن است که سیر

و بعد از سیر مشرق به دو سد رسید، و آن دو سد دو کوه نرم باشند که هیچ چیز درایشان از غایت نرمی ایشان توقف نمیکند بلکه از سطح مستوی ایشان سرلق میگردد؛ و درآنجاسدی 1 بنا کرد و از آنجا تجاوز به یأجوج و مأجوج کرد، و بعداز ایشان قومی دید که روی ایشان چون روی سگان بود، و ایشان با یأجوج و مأجوج مقابله و مقاتله میکردند، و چون از ایشان گذشت به قومی کوتاه قامت رسید که ایشان جنگ میکردند با آن قوم که با یأجوج و مأجوج جنگ میکردند، و چون از این قوم نیز گذشت به جماعتی از غرانیق رسید که با آن قوم کوتاه قامت جنگ می کردند. چون نیز بگذشت به لشکری از ماران رسید که هریک از ایشان 15 سنگ بزرگ فرو می بردند، و بعد از ایشان به دریای محیط رسید. قوم یهود چون این حکایت از پیغمبر تمام شنیدند گفتند حق این است که تو ذکر فرمودی، و قول تو موافق آن است کهدر کتاب ما است.

الخواص: و از جمله خواص غرانیق آن است که زبل او اگر به آب بسایند و فتیلهای را به آن ترسازند و آن فتیله را در بینی نهند هر جراحتی کهنه که در او باشد به گردد.

به کسر، مرغی بزی بود و آن مرغ را مفقون ودجاجة الحبشه نیز گویند وغرغره مفرداو

الحکم: گوشت غرغر حلال است زیرا که عرب آن را از طیبات میدانند، اگرچه به واسطهآ بوی بد او از جملهآ خبیثات است.

آهو بره باشد تا زمانی که قوت او قوی گردد و شاخ او برآید، و جمع او غزله و غزلان بود مثل غلمه و غلمان. و مادهآ او غزاله بود. و در سن ابی داود مذکور است که چون پیغمبر علیه السلام به مکهآ مبارکه میآمد، قوم قریش به یکدیگر میگفتند که فردا به شما قومی خواهند رسید که تب ایشان را ضعیف و نحیف گردانیده باشد؛ و چون فردا رسید، قوم قریش در 15 درون حجره نشستند تاضعف و سستی ایشان را ملاحظه کنند. پیغمبر علیه السلام اصحاب را فرمود که در سه شوطهٔ‌ اول در طواف کعبه تند و تیز بدوند و در میانهآ رکن یمانی و حجرالاسود آهسته تربه راه روند.

چون قریش تندی ایشان را در شوطهآ اول دیدند گفتند اینها آن کساناند که شما گمان می بردید که از تب ضعیف گشتهاند. اینها مثل آهو در صحرا میدوند و هیچ ضعف ندارند. و [527b]20 روایتی دیگر از ابن عباس آن است که در سه شوطهآ اول تمام تند و تیز رفتند، و میان

این دو حدیث اختلاف است، و وجه توفیق آن است که ابن عباس از عمرة القضا روایت کرده، و آن در سنهآ سبع بوده پیش از فتح مکه، و اهل مکه آن زمان مشرکان بودهاند و ابن عمر از حجةالوداع روایت میکند، و این روایت متأخر است و صحیح مذهب عمل بر این است.

الحکم: و حکم غزال در [لفظ] ظبی گذشت، و اگر محرمی در حرم او را یا در غیر حرم ms786 او را بکشد، فدیهآ او عنزی باشد، و این سخن در منهاج و محرز است، و دلیل این حکم صحابه 5 است، و در زواید روضه مذکور است که غزال نام آهوبرهآ کوچک است خواه نرباشد و خواه ماده تا زمانی که شاخ او برآید. بعد از غزال ظبی و ظبیه بود. پس فدیهآ غزال نر جدی بود، و فدیهآ غزال ماده عناق.

الامثال: و در مثل میگویند: آنوم من غزال، یعنی خواب کننده تراز غزال است؛ و می گویند: ترکت الشیء ترک الغزال لظله، یعنی رفتن کردی همچنان که غزال ترک سایهآ خود 10 کرد، و سایهآ او کناسهآ او است. و گذشت که غزال اگراز کثرت گرما ترک کناسهآ خود کند دیگر هرگز به آن کناسه باز نگردد.

الخواص: دماغ غزال را اگر به روغن مار حل کنند و بجوشانند و جوشانیدهآ او را با زیره خلط کنند و مقدار جرعهای از او بنوشند، سرفه راسود دارد؛ و زهرهآ او را با قطران و نمک اگر صاحب سل بنوشد شفا یابد.

افعی بود؛ و بعضی گفتهاند: عظرف به عین مهمله و طای معجمه افعی[528a] بود نه به غین معجمه وطای مهمله.

بچهآ باز است و بچهآ مگس را غطریف گویند و غطارفه جمع الجمع او است.

جوهری گفته به فتح غین، نوعی از قطا بود که پشت و شکم او خاکستری رنگ بود و اندرون بال او سیاه باشد، و گردن و پای او دراز، و این نوع به جمعیت بسیار سیر نمیکند، بلکه جمعیت او از دویا سه بیشترنیست، و غطاطة واحد او است؛ و ابن سیده گفته غطاط قطابود؛ و بعضی گفتهاند قطا دو قسم است یکی کوتاهپای زردگردن قدم سیاه؛ و قسمی دیگر درازپای 15 خاکستری پشت سفیدشکم چشم فراخ، غطاط این است؛ و بعضی گفتهاند غطاط نوعی مرغی بود غیر قطا.

به تشدید [میم]، مرغی بود که بسیار در آب ms787 فرو رود، و سایر مرغان آبی را نیز غماس گویند.

نوعی بود از سباع، و مثل سگ کوچک بود و شکل او به یوز نیز ماند، و در غایت خوبی صید میکند، و بسیار باشد که بر آدمی بجهد و او را مجروح سازد، و غیر از گوشت چیزی نمیخورد، و بسیار باشد که مثل کلنگ از مرغان صید کند.

حکم شرعی: گوشت او حرام است چرا که از سباع است.

گربهآ صحرایی است ولیکن در شکل گربهآ [بری][1021] است و در حجم روباه، و براین تقدیر در حل و حرمت او دو قول است: قول اصح آن است که حرام است، زیرا که موش میخورد.

شاة باشد، و شاة شامل گوسفند و بزباشد، و غنم واحدی از لفظ خودندارد، واغنام و غنوم و [اغانم] جمع او است. و جوهری گفته غنم اسم مؤنث است و موضوع از برای جنس است، و اطلاق او بر نر و ماده برابر است؛ و غنیمه تصغیر او است، زیرا که اسم جمع که واحدی از لفظ خودندارد، تأنیث در تصغیر او لازم است، و لفظ ابل مثل غنم است.

واز ابی سعید خدری روایت کنند که اهل [ابل] و اهل غنم در حضور پیغمبر علیه السلام با یکدیگر تفاخر میکردند، پیغمبر علیه السلام گفت که سکینه و وقار در اهل غنم بسیار، و فخر و خیلا[528b] در اهل ابل، و در اهل ابل تفاخر با اقران به واسطهآ کثرت مال و رفعت جاه باشد، یعنی صاحب گوسفند به بود از صاحب شتر؛ و میگویند که مراد پیغمبر از اهل غنم اهل یمن بود، و مراد او از اهل ابل قوم [ربیعه و] مضر زیرا که ایشان اصحاب ابلاند؛ و مسلم روایت کند از انس که از پیغمبر علیه السلام کسی عطایی خواست. پیغمبر علیه السلام به پری میان دو کوه گوسفند به آن کس داد. چون به دل شاد پیش قوم ms788 خود رسید، به قوم خود گفت: مسلمان شوید که محمد صلی الله علیه و سلم بخششی میکند همچو بخشش مردی که از فقر واحتیاج نترسد. 0و غنم دو قسم است: قسمی ضأن یعنی گوسفند، و قسمی معز یعنی بز؛ و اتفاق مردم براین است که ضأن افضل بود به دلیل اضحیه، زیرا که اضحیهآ ابراهیم علیه السلام کبشی بود. و از این جهت اضحیهآ مردم نیز اگر ضأن باشد بهتر باشد به دلیل قوله سبحانه (تسع و تسعون نعجة)1، زیرا که اگر معز افضل بودی به جای نعجه معز میگفتی. و ابوهریره گفته که پیغمبر علیه السلام اغنیا را امر فرموده که گوسفند نگاه دارند؛ و فقرا را گفته مرغ خانگی نگاه دارند. و 15 پیغمبر فرموده وقتی که اغنیا مرغ خانگی رانگاه دارند قیامت قائم خواهد شد؛ و در فضیلت گوسفند ذکر کردهاند که گوسفند در سالی یک بار میزاید و بیشتراز یک نمیزاید؛ و معز که بز است سالی دو بار میزاید، و بیشتر آن است که یک بار دو یا سه بچه میزاید؛ و گوسفند را مردم به جهت قربان و مأکول بیشتر میکشند؛ و دلیلی دیگر بر فضیلت گوسفند آن است که اگر زراعتی را[529a] بخورد، باز آن زراعت می روید؛ و اگر بز زراعتی را بخورد نمیروید. 2و صوف پشم گوسفند است و پشم بز و پشم شتر را شعر گویند، و شعر مو بود؛ و دلیلی دیگر بر فضیلت گوسفند این است که گوشت و کلهآ گوسفند بهتر از گوشت و کلهآ بزاست؛ و گوشت بز فراموشی آورد و خون را فاسد گرداند. و در بلاد یمن جمعی مسافر بودند و در

و ام هانی گفت: پیغمبر مرا امر فرمود که غنم نگاه دارم زیرا که در او برکت است، و زنی ه پیش پیغمبر علیه السلام شکایت کرد که مال یعنی گوسفند او زیاده نمیشود. پیغمبر فرمود که رنگ گوسفندان تو چیست؟ گفت: سیاه است. پیغمبر علیه السلام فرمود گوسفند سفید را نگاه دار که در او برکت بسیار است، و پیغمبر علیه السلام فرموده که در مرابض گوسفندان نماز بگزارید و رغام یعنی آب بینی گوسفندان را پاک کنید. و ابوسعید خدری گفته: پیغمبر علیه السلام فرموده نزدیک است که بهترین مال مسلمانان گوسفندانی بود که آن گوسفندان را 10 بر بالای کوهی با شکوه برد، و با ایشان از فتنهآ آخرالزمان [529b] بگریزد. و تخصیص به گوسفند اشارت است با آنکه صاحب سکینه و مسکنه و وقاراست نه صاحب عظمت و ریا و فجار همچو مردم فجار دنیادار.

و نافع [از ابن] عمر گفته: روزی ابن عمر به بعضی از نواحی مدینه رفت و سفرهای پیش او انداختند، و در آن وقت غلامی که شبان غنمی چند بود رسید. ابن عمر گفت به او که خوش 15 باشد، بیا و با ما طعامی بنوش. شبان گفت: روزهام. ابن عمر گفت: در این روزگرم پرسموم چگونه روزه میداری، و از گرمی روزه خود را می آزاری؟ گفت: روزهای گذشته را به این روز تلافی میکنم. شبان عمر گفت چه باشد اگر گوسفندی به ما بفروشی و گوشت آن چون [؟] باما بنوشی. شبان گفت: گوسفندان از من نیستند. ابن عمرگفت: چه باشد به صاحبان گوسفند بگو گرگی آمد و گوسفندی رابرد و خورد شبان روازابن عمربگردانید و گفت: اگر 20 صاحب گوسفند حاضر نباشد پس خدا کجا است! و به انگشت خود به آسمان اشارت کردو گفت: فاین الله پس ابن عمر شبانی و حالت او را پسندید و بسی ms790 خوش حال گردید، و چون به مدینه رسید شبان را و گوسفندان را بخرید و شبان را آزاد کرد و گوسفندان رابه او بخشید.

و احمد به اسناد صحیح روایت کرده که ابی الیسر [عمرو بن کعب] گفته: والله یا رسول الله! در جنگ خیبر بودم. نزدیک شامی، شبانی غنمی چند از یهودی آورد و میخواست که ایشان را به درون [530a] حصار برد. پیغمبر علیه السلام گفت: کیست که ما را طعامی از گوشت این گوسفندان بدهد؟ ابوالیسر گوید گفتم: من یا رسول الله. و چون این بگفتم، برخاستم و مثل شترمرغ میدویدم تا به گوسفندان رسیدم، و دو گوسفند را ربودم و هریک را در یک بغل خود گرفتم و چنان آوردم که پنداشتم که هیچ در زیر بغل ندارم. و چون ایشان را پیش رسول انداختم، پیغمبر علیه السلام فرمود تا ایشان را کشتند و گوشت ایشان پختند و اصحاب نوشیدند. و ابوالیسر بعد از جمیع اصحاب بدر وفات یافته، و هرگاه که این حدیث را روایت کرده می گریسته. و در استیعاب مذکور است که سیاهی حبشی شبان عامر یهودی بود از یهودان خیبر. و در وقتی که پیغمبر علیه السلام با اصحاب حصار خیبر کرده بود، حبشی آمد و به رسول علیه السلام گفت: یا رسول الله! اسلام را به من عرض کن. پیغمبر علیه السلام به او عرض کرد و او مسلمان گشت و گفت: یا رسول [الله]! مرا عامر به اجاره گرفته بود تا شبانی گوسفندان او میکردم، و این گوسفندان او پیش من امانت بودند. با اینها چه کنم؟ پیغمبر علیه السلام گفت: 15 [یک مشت ریگ]بر روی ایشان بزن که ایشان راه به صاحب میبرند و به او میرسند. حبشی حصاتی چند بر روی ایشان زد و گفت: به صاحب خود بازگردید که والله من هرگز دیگر شبانی نمیکنم. گوسفندان همه به صاحب رسیدند، چنان که گویی شبانی ایشان ms791 را[5300] میراند و در راه میداند تا به صاحب رساند. بعد از آن حبشی به انواع شادی و خوشی با مسلمانان به جنگ اهل خیبر رفت، و اهل خیبر به او سنگی زدند و سر او را شکستند، و او از 20 ضرب سنگ بی درنگ جان داد و در جنان بر جان خود گشاد، و هرگزیک وقت نماز نگزارده بود.

چون او [وفات] فرمود و در شملهای که داشت پیچیده پیش رسول الله آوردند، پیغمبر علیه السلام نظر التفات و مرحمت در او دید و بعد از آن دیده از او برگردانید. صحابه گفتند یا رسول اللها چرا چشم و رو از او گردانیدی و از او اعراض نمودی؟ گفت: زیرا که با او دو

و در [صحیح] بخاری مذکور است که ابوهریره رضی الله گفت: پیغمبر علیه السلام فرمود خداوند تعالی هر پیغمبری را که به خلق فرستاده، اول او را راعی غنم ساخته. صحابه گفتند: یا رسول الله! تو نیز راعی غنم بوده[ای]؟ گفت: بلی! من راعی غنم بودهام و اهل مکه بودم، و اجرة به قراریط میستدم، یعنی از هر گوسفندی قیراطی میگرفتم. و در عرب[5312] حدیث مذکور است که موسی علیه السلام به رسالت مبعوث شد، و او شبان گوسفندان شعیب [بود]، 10 و داود علیه السلام مبعوث شد و او شبان گوسفندان بود، و من مبعوث شدم ms792 و شبان گوسفندان مردم خود بودم در اجیاد مکهآ مبارکه.

و در حدیث مذکور است که موسی علیه السلام خود را به اجاره داد به شعیب به عفت نفس خود تا از زنا رها گردد به سیری شکم خود تا از گشنگی خلاصی یابد، و عفت نفس اوبه دختر شعیب بود که با او نکاح نمود. و شعیب که ختن او بود به او گفت: تو رااز غنم من آن غنم 15 باشد که به رنگ ابلق باشد و در آن سال همه غنمی ابلق زایید و همه غنمی در آن سال [آن] موسی گردید. و ابن عمر گفت که رسول الله فرمود که در خواب دیدم که در غنمی چند سیاه غنمی چند سفید بسیار درآیند. صحابه گفتند: یار سول الله! این سخن را به چه تأویل کردهای، بسیار درآمد؟ پیغمبر علیه السلام فرمود تأویل این خواب آن است که عجم در دین شریک شما گردند و در نسب شما داخل گردند. صحابه گفتند: یا رسول الله! العجم! یعنی چگونه 20 ایشان در ایمان و در نسب به ما یکی شوند، و ایشان حالی کافرند. پیغمبر علیه السلام فرمود که اگر ایمان در آسمان بر ثریا آویخته، البته به آن برسند مردانی از عجم، و آیت کریمه (وان تولو یختبدل قوما غیر کم ثم لا یکونوا أنفالکم)1. در شأن عجم نازل شده.

و روایتی دیگر آن است که گفت در خواب دیدم غنمی سیاهی را که غنم سفید تابع او شد. ای ابوبکر! این خواب را[5310] به چه تأویل کردهای؟ ابوبکر! غنم سیاه عرباند که تابع تو گشتهاند، و غنم عفر عجماند که تابع ایشان خواهند گشت! پیغمبر علیه السلام فرمود ملک نیز تأویل این خواب همچنین نمود. حاکم ذکر کرده که پیغمبر علیه السلام در خواب دید از چاهی آبی میکشد و در گرد او غنمی چند سیاه و غنمی چند خاکستری رنگ؛ و بعد از ms793 پیغمبر علیه السلام ابوبکر رضی الله از آنجا اندک آبی کشید، و خدا او را آمرزید؛ و بعد از او عمر رسید و آبی بسیار از آن چاه کشید به مرتبهای که دلو پر از آب گردید، و پیغمبر علیه السلام فرمود که به خوبی آن هرگز جویی ندیدهام. و صحابه که این جواب شنیدند به خلافت ابیبکر و عمر تعبیر کردند، و غالبا 15 خلافت از لفظ غنم فهمیدهاند زیراکه غنم سیاه عرب است، و غنم عفر [عجم] و اگر لفظ غنم در حدیث نبودی تعبیر این خواب به خلافت بعید بودی، و اکثر محدثین لفظ غنم را ذکر نکردهاند.

و گویند ابومسلم خولانی پیش معاویه آمد و گفت: السلام علیک ایها الاجیر! مردم معاویه گفتند بگو: السلام علیک ایها الامیر، ابومسلم سه بار همچنان گفت که اول گفت، و ایشان نیز 15 سه بار به او گفتند بگو: ایها الامیر. او سخن ایشان بشنید. معاویه گفت: از او مرنجید و او را به حال خود بگذارید که او تأویل کلام خود به میداند و صبر کنید که بعد از این چه می فرماید. ابومسلم گفت: تو شبانی که صاحب گوسفند گردار را تیمار کنی و بیمار را دوا کنی؛ و گوسفندان پیشینه را چندان نگاه داری که[532a] گوسفندان پسین به ایشان برسند تا از هم جدا نگردند و در یک مرعی بچرند؛ و اگر تو گزدار و بیمار را تیمار و دوا نمیکنی؛ و 20 گوسفندهای اولین را تا رسیدن گوسفندان پسین نگاه نمیداری، صاحب گوسفندان از تو حساب ایشان خواهد پرسید و از تو بخواهد رنجید، و تو را عذاب و عقاب خواهد کرد. و در رسالهآ قثیری مذکور است که موسی علیه السلام بر مردی گذر کرد و آن مرد به تضرع تمام دعا می کرد. موسی علیه السلام به خدا عز و علادر مناجات فرمود: اگر حاجت این مرد در دست [من ] بودی، من حاجت ms794 او برمی آوردم و او را به عدم حاجت نمی آزردم، و از این

و مشهور است که در زمان خلافت عمر بن عبدالعزیز گرگ و گوسفند و شیر با هم در ه صحرا میبودهاند، و سبعی آزاری به دیگری نمینمود. روزی گرگی به گوسفندی بجست و دل شبان به صید او بخست. شبان گفت: «نا لله وانا النه زاجعون»1، گویا که مرد صالح یعنی عمر بن عبدالعزیز وفات یافت. چون تحقیق کردند، همان ساعت وفات کرده بود.

و عبدالله بن زید گفته سه شب از رب العزة طلبیدم که زنی که [5320] در جنت رفیق من باشد به من بنماید. پس هاتفی به من گفت: رفیق تو در جنت میمونهآ سودااست. گفتم: میمونهآ 10 سودا کجا است؟ گفت: در کوفه در فلان قبیله. چون به کوفه رسیدم و در آن قبیله میمونه پرسیدم. از کسی شنیدم که گفت آن است که شبانی غنم میکند. چون به نزدیک میمونه آمدم دیدم که گرگ شبانی غنم او میکند، و او در نمازاست و نیاز او به درگاه بینیازاست. چون از نماز خارج گشت گفت: ای ابن زید! موعد آن جا است. به او گفتم: چون دانستی که من ابن زیدم؟ گفت: ندانستهای که ان الازواح جنود مجندة ما تغارف منها ائتلف وما تناکر منها اختلف، 15 یعنی ارواح لشکری باشند جمع گشته در موطنی، و بعضی از آن ارواح که یکدیگر را میشناسند در دنیا با یکدیگر الفت دارند و آن ms795 ارواح که یکدیگر را نمی شناسند در دنیا با هم اختلاف دارند و اثتلاف ندارند. گفتم و عظی بگو و مرا پندی بده. گفت: عجب از واعظی که وعظ طلبد و نصیحت خواهد. گفتم: چیست مراکه غنمهای تو را با گرگان میبینم؟ گفت: من میان خدا و میان من اصلاح کردهام، خدا نیز اصلاح کرده میان گرگان و میان گوسفندان من. 20

و در عجایب السخلوقات مذکور است که موسی علیه السلام بر چشمهآ آبی در میان کوهی گذر کرد. از آن چشمه وضو ساخت و بر بالای کوه رفت تانماز بگزارد، دید که سواری رسید و از آن چشمه آبی نوشید، و کیسهآ زردر آنجا فراموش کرد بعد از اوشبان غنمی چندرسید و

حضرت حق جل و علا به موسی وحی فرمود که این پیر پدر آن سوار را کشته بود، و پدر شبان مثل آن زر که در کیسه بود در ذمت پدر سوار داشت، و به عدل من قصاص واقع شد؛ و چون به مستحق رسید؛ و منم عادل حکیم مجید.

حکم شرعی: گوشت غنم حلال است و بیع او نیز به موجب نص و اجماع؛ و در غنم 10 سایمه زکوة واجب است، و در صد و بیست و یک دوشاة زکوت است، و در هر چهل شاة جذعهآ ضأن و یا ثنیهآ ms796 معزی واجب است. و در دویست و یک شاة سه شاة زکوت است، و در چهارصد شاة چهار؛ و بعد از این در هر صد شاة یک شاة زکوة بود. و رعایت غنم در شب واجب است. پس اگر حفظ نکند خلاف واجب کرده باشد، و به این مستحق عقاب تضمین گردد. و بر غیر مالک حفظ غنم او نیست. پس اگر در مراح بگشایند بر او ضمان لازم نیاید؛ و 15 امثال: در باب غنم در جیم، در جدی گذشت؛ و بعضی در شین در شاة، و بعضی دیگر در معز خواهد [آمد]، ان شاء الله تعالی.

مرغی است که در مصر آن را غطاس خوانند زیرا که بسیار در آب غوص میکند و در او عطسه مینماید؛ و غوص و غطس در آب فرو[5330] رفتن بود؛ و این مرغی بود که در آب 20 فرو رود، و در درون آب ماهی را بگیرد و طعمهآ خود سازد. و بعضی گفتهاند که دیدیم غواصی که در آب غوص کرد و ماهی را صید کرد، و چون بیرون آمد غرابی از او ماهی را ربود و طعمهآ خود نمود؛ و بار دیگر غوص کرد و یکی ماهی دیگر صید کرد، و همان غراب بار دیگر از او به زور ماهی را ربود تا سه بار؛ بار چهارم غواص به پای غراب چسبید و او را به زور کشید و به آب فرو برد و چندان نگاه داشت که غراب بمرد. بعد از آن از آب بیرون آمد.

الحکم: قزوینی گفته خوردن او حلال است، و مفهوم کلام رافعی همین است.

الخواص: از جملهآ خواص او آن است که خون او را اگر خشک سازند و با موی آدمی بسایند طحال را سود دارد؛ و استخوان او نیز طحال را زایل میگرداند.

نوعی از شیاطین بود، و در حقیقت ساحران جنیان را غول خوانند، و جمع او غیلان، و ms797 اغوال نیز نام ایشان است. و هر چیزی که آدمی را متغیر سازد و او را هلاک گرداند غول باشد. و معنی غول و تغول تلون بود، و از این جهت میگویند: تغولتالمرأة یعنی زن متلون گشت؛ و میگویند: غالته غول، یعنی در مهلکه افتاده در حدیث طبرانی و بزاز مذکور است به روایت 10 ثقات در باب دعوات که هرگاه غولی بر شما ظاهر گردد، قصد هلاک شماکند باید که شمااذان بگویید، زیرا که شیاطین هرگاه که [534a] آواز اذان میشنود پشت میدهد و میگریزد. و در اذ کار [نووی] مذکور است که این حدیث صحیح است و در او ارشاد به دفع ضرر غول است.

و از جابر مروی است که پیغمبر علیه السلام فرمود که بر شماباد که در سفر شبگیر کنید زیرا که زمین در شب جهت مسافر طی میگردد و درهم پیچیده میشود و راه دور نزدیک 15 میشود، و اگر در شب غول قصد هلاک شماکند باید که مبادرت و چستی به اذان کنید، واذان بانگ نماز است؛ و نووی گفته از این جهت سزاوار است که آدمی بانگ نماز بگوید وقتی که شیطان بر او ظاهر شود و تشویش او دهد. و مسلم روایت کرده از سهیل بن ابی صالح که او گفت پدر من مرا به سوی بنی حارثه فرستاد و با من پسری بود، و از حایطی کسی او را آواز کرد و نام او برد. آن کس بر حایط مشرف شد و چندان که طلبید کسی راندید. مرابه خاطر 24 رسید که بانگ نماز بگویم، زیرا که ابو هریره روایت می کرد که شیطان می گریزد از کسی که بانگ نماز میگوید.

و مسلم از جابر بن عبدالله روایت کرده که پیغمبر علیه السلام فرمود که عدوی و طیره و غول نیست. و عدوی آن است که مرضی از شخصی به شخصی دیگر سرایت کند؛ و طیره فال ms798 بد گرفتن از آواز مرغی و غیر آن؛ و معنی نفی غول در این حدیث آن است که عربان گمان میبردهاند که در بیابانها غول به شکل آدمی متشکل میشود و آدمی را از راه به در میبرد و او را گمراه میسازد، و در آخر او را هلاک میگرداند. و پیغمبر نفی غول به این صفات کرده نه آنکه نفی وجود غول کرده، چرا که[5348] مفهوم احادیث گذشته دلالت دارد بر وجود غول؛ و بعضی گفتهاند معنی حدیث آن است که غول متشکل به اشکال مختلفه گردد، و آدمی را گمراه گرداند نیست زیرا که غول استطاعت گمراه ساختن آدمی ندارد، و این سخن نزدیک به سخن اول است و معنی غیر از آن ندارد. و مؤید این معنی است آن حدیث دیگر که پیغمبر فرموده که غول نیست ولیکن سعالی هست؛ و سعالی به فتح سین مهمله و عین مهمله ساحران جنیان باشند. و ترمذی و حاکم روایت کردهاند که ابوایوب انصاری گفت که ما را خزانهای خرما بود و غولی به شکل گربهای میآمد و خرما از آن خزانه می ربود. پیش پیغمبر صلی الله علیه و سلم شکایت کردم. پیغمبر علیه السلام فرمود که چون غول را ببینی بگو: بسم الله اجیبی رسول الله. یعنی به نام خدا که 15 طاعت رسول خدابکن که او تو را می طلبد. ابوایوب گوید چون غول رادیدم این بگفتم و او را گرفتم به سولگند]. سوگند خورد که دیگر باز نیاید و خرما نرباید. او را رها کردم و پیش رسول علیه السلام آمدم. رسول پرسید که اسیر تو چه کرد. گفتم سوگند خورد که دیگر باز نیاید. پیغمبر علیه السلام فرمود دروغ گفته، دیگربار می آید.

ابوایوب گوید بار دیگر او را گرفتم. باز چون سوگند مؤکد خورد، او را گذاشتم. چون باز 20 پیش پیغمبر علیه السلام [آمدم] از من پرسید و من گفتم سوگند مؤکد خورده ms799 که دیگر نیاید. پیغمبر علیه السلام فرمود که او دروغگواست، و بر سوگند او اعتماد نیست، بار دیگر می آید. چون بار دیگر آمد او را محکم گرفتم و گفتم تو را نمی گذارم تا پیش رسول علیه السلام [535a] نمیبرم. گفت من تو را چیزی تعلیم دهم که از برکت آن هرگز هیچ شیطان و غیر شیطان گرد خانهآ تو نگردد و تو را از ایشان هرگز زیان نرسد. گفتم تعلیم بده. به من گفت اگر

واز [ابوا] هریره نیز بعینه مثل این حکایت مروی است در قصهآ زکوة رمضان که شیطان آن 5 را میدزدید. و ابوهریره او را دید و اسیرش گردانید و بازش خلاص نمود، و بار دیگرش اسیر فرمود تا آخر شیطان به او گفت: وقتی که در جامهآ خواب روی آیة الکرسی بخوانی هیچ شیطانی نزدیک تو نیاید، و ملکی از جانب خدا بیاید و تو را از اعدا حمایت نماید تا صباح شود.

و معاذ بن جبل به ابوالاسود دؤلی گفته که من صدقهآ خرمابنی به بیت المال نگاه میداشتم، 10 و چون در خانهآ خود بستم و در درون خانه نشستم، دیدم که ظلمتی عظیم به در خانهآ من رسید. بعد از آن به صورتی دیگر درآمد و از درز در به درون خانه درآمد و به خرما خوردن افتاد. من برجستم و او را محکم گرفتم. چون به من متوجه گردید هر دو دست من در گرد خود محکم دید. گفتم: ای دشمن خدا! چرا خرمای ما را میخوری. گفت: مرا بگذار که ms800 من مردی عیال بارم و اطفال بسیاردارم و بسیار فقیرم و در قید[535b]) فقر وفاقه اسیرم، واز مردم 15 جن نصیبینام و پیش از این این قریه از ما بود، چون خدای تعالی صاحب شما را مبعوث فرمود ما از اینجا رفتیم. مرا بگذار که عهد کنم تابار دیگر نیایم. چون عهد او راست پنداشتم او را گذاشتم.

و جبرییل علیه السلام در شب به رسول علیه السلام از حال من [به] وحی خبرداد پیغمبر علیه السلام بعد از نماز صبح به منادی امر فرمود که منادی کردو مراپیش پیغمبر علیه السلام 20 حاضر گردانید، و پیغمبر علیه السلام از حال من بپرسید. حال خود به او گفتم. پیغمبر علیه السلام گفت: آگاه باش که او بازخواهد آمد. من در کمین او در غرفه نشستم و در خانه بستم. باز دیدم که از در در آمد. در زمان براو جستم و او را محکم بستم. باز تضرع کردوگفت. چنان که اول گفت. کفتم: ای دشمن خدا تو عهدی نکردی که دیگر بازنگردی؟ گفت: دیگر

و در مسند دارمی مذکور است که مردی از آدمیان به مردی از جنیان رسید. مرد جنی به او گفت: اگر با من کشتی بگیری و مرا بیندازی، من تو را آیتی تعلیم دهم که هر وقت که تو آن آیت بخوانی هیچ شیاطین به خانهآ تو درنیاید، و ملکی خانهآ تو را از شرشیاطین حمایت نماید. انسی با جنی کشتی گرفت و جنی را بر زمین زد و به او گفت: ای جنی! من تو را ضئیل میبینم، و موی تو را همچو موی سگ میبینم. همه جنیان هم ms801 چنین ضعیفاند یا تو در میان ایشان چنینی؟ جنی گفت: ایشان [536a] میدانند که من در میان ایشان ضلیع و پهلو دارم و بسیار 10 قوت دارم، ولیکن بار دیگر با من کشتی بگیر که اگر [بر] من غالب گردی آن آیت به تو تعلیم نمایم و به محبت تو بگرایم. باز انسی غالب گردید. جنی چارهای ندید و به او گفت: آیة الکرسی در شبی در هیچ خانه نخوانند مگر آنکه شیطان از آن خانه بیرون آید، و او را ضراطی باشد همچو ضراط خر، و شیطان به آن خانه تا صباح نرود. و این مردانسی عمر رضی الله عنه بوده چنان که عبدالله عمر فرموده. و محققان برآناند که غول چیزی است که مردم ضعیف را به آن میترسانند، و هیچ وجودی ندارد، چنانکه شاعر گفته:

الغول و الخل والعنقاء ثالثة أشماء اشیاء لم توجذ و لم تکن

و غول را از این جهت خیتعورا می خوانند زیراکه خیتعورا چیزی است که دایم نماند و در 20 حال مضمحل گردد. و مثل چیزی است که از هوا در وقت گرما فرو میآید مثل بافتهآ عنکبوت، چنانکه شاعر گفته:

کل أنتی و ان بذا لک منها آیة الحب حبها خیتعور

و بعضی گفتهاند غول ساحران جنیاناند، و عربان گمان میبرند که غول جنی بود که چون در صحرامردی را تنها یابد، در پیش او برودتا او را گمراه گرداند و از راه او رابه در برد، و آخر

و شکل غول همچو شکل آدمی بود، [536b] لیکن پای او چون پای خرباشد. و قزوینی گفته: جماعتی از صحابه غول را دیدهاند، و یکی ms802 از ایشان عمراست. و عمر پیش از اسلام در 5 سفر شام غول را دیده و او را به شمشیر زده. و ثابت بن جابر گفته که من غول را دیدم و [در] ابیات نونیه او را ذکر کرده.

الامثال: ودر مثل می گویند: فلان اقبح من الغول و من زوال النعمة ومن قول بلا فعل؛ یعنی فلان زشت تر از غول و بدتر از زوال نعمت و قبیح تراز قول بلا عمل است.

به فتح غین، بچهآ سوسمار است و بزرگ تر از حسل است، و حسل نیز بجهآ او است، و خلف احمر گفته: غیادیق مار است نه سوسمار.

مرغی است معلوم، فواخت جمع او است؛ و فاخته از جملهآ کبوتران طوق دار است، و میگویند مار از آواز فاخته فرار میکند و در خانهای که فاخته باشد قرار نمیگیرد.

و حکایت میکنند که در ملکی مار بسیار بود و مردم آن ملک به ملک شکایت کردند. ملک 5 حکیم بود. فرمود که فاخته را به آن ملک ببرند. چون فاخته را به آن ملک بردند، ماران کم گشتند. و فاخته مرغی عراقی است و در حجاز نیست؛ و آواز او خوش و دلکش بود و با آدمیان الفت میگیرد و دل او محبت ایشان میپذیرد، و قوم عرب فاخته را دروغ گو میدانند زیرا که میپندارند که در غیر وقت رطب میگوید: هذا[537a] اوان الرطب، چنان که شاعر

الطلع لم یبد لها هذا اوان الرطب و دمیری گفته: احتمال دارد که سبب گمان در عربان به دروغ در شأن فاخته آن باشد که روزی فاختهآ نری با فاختهای ماده مراودهای میکرده، و ماده از مراودهآ او ابا میکرده، و نربهاو 15 میگفته: چون سخن من قبول نمیکنی، و من آن کسم که اگر خواهم ملک سلیمان را بر هم زنم. سلیمان چون سخن او شنیده، از او پرسیده که چه سبب بود که چنین ms803 بیادب سخنی

الحکم: گوشت فاخته حلال است و فروختن نیز به اتفاق امت جایز است. الامثال: و در مثل میگویند: اکذب من فاختة. یعنی دروغگوتر از فاخته است. این مثل گذشت.

الخواص: اگرخون فاخته با خون [کبوتر] سیاه بر برص بمالند، رنگ برص متغیر شود، و اگر قطرهای از خون او در چشم کشند آثار ضربه و قرحه و طرفهآ او زایل شود. هبه همزه، جمع فأرة بود، و فأرة موش بود، و کنیت موش ام خراب و ام راشد بود؛ و موش چند صنف است. صنفی جرذ و صنفی فأر معروفان، و این دو صنف همچو جاموس و گاو و شتر بختی و غراب باشند؛ و صنفی یربوع بود، و یربوع فأرة البیش بود، و زباب موش کر بود، و خلد موش [5370] کور، و فأرة الابل موش شتراست؛ و فأرة المسک موش مشک، واما فأرة البیت موش خانه بود، و از این است که یکی از فواسق خمس است که پیغمبر علیه 15 السلام فرموده که او را در زمین حل و حرم بکشند، و معنی خروج از طاعت است. چون این پنج حیوان به واسطهآ ضرری که دارند طاعت الهی ندارند، پس نام ایشان فاسق کردند.

و بعضی گفتهاند چون موش طاعت نوح علیه السلام نکرد و کشتی او را سوراخ کرد. او را فاسق گفتند؛ و بعضی گفتهاند که یزید بن ابی نعیم از بوسعید خدری پرسید چرا پیغمبر علیه السلام موش را فاسق نامید و کشتن او را در همه حال حلال دانید. گفت: زیرا که شبی پیغمبر 20 علیه السلام در خواب بود و ms804 موشی فتیلهآ چراغی را آتشی در او افروخته برداشت و پیش پیغمبر علیه السلام انداخت و میخواست که خانهآ پیغمبر علیه السلام بسوزد. و روایتی آن است که به آن فتیله پارهای از سجادهآ پیغمبر علیه السلام بسوخت. چون پیغمبر علیه السلام بیدار شد و این کار بد از آن نابکار مشاهده کرد، نام او فاسق نمود و کشتن او در حل و حرم مباح فرمود.

و ابن عباس گفته پیغمبر علیه السلام نشسته بود. موشی آمد و فتیلهآ چراغ را برداشت و کنیزک خواست که فتیله را از موش بستاند و او را به جزا برساند، پیغمبر علیه السلام نگذاشت و گفت: بگذار تاببینم که چه کار میکند. موش فتیله را آورد و پیش سجادة پیغمبر علیه السلام انداخت، و مقدار درهمی از آن سجاده در زمان بسوخت. پس پیغمبر علیه السلام گفت: وقتی که شما به خواب[538a] روید باید که چراغ را بنشانید، زیرا که شیطان کاری چنین بیند به ه بدکاری چنین دلالت میکند و از این خانهآ شما میسوزد و دل شیطان بر شمانمیسوزد؛ و از این جهت به حسب شریعت ممنوع است که بعد از خواب در خانهآ کسی چراغی یا آتشی افروخته باشد؛ و قندیل اگر سبب سوختن خانه تواند بودباید که در خانه نباشد، و اگرنتواند بود جایز بود که باشد.

و هیچ حیوانی مفسدتر و پرشررتر از موش نیست؛ و اگر روغن در شیشه باشد و سر آن 10 شیشه در غایت تنگی باشد، موش دم خود را در شیشه برد و دم را به روغن تر سازد و آن روغن از دم خود بمکد، و آن قدر که تواند این کار بکند. و موش هرچه باشد در خانه بخوردیا ضایع گرداند؛ و قصهآ عداوت موش و گربه معلوم است، و ذکر زباب و خلد گذشت، و یربوع در یا خواهد آمد، ان شاء الله. و گذشت که هیچ حیوانی ms805 قوت خود را ذخیره نمیکند مگر آدمی و موش ومور [و عقعق]

و اما موش بیش به حقیقت موش نیست ولیکن او را موش مینامند و در باغها و بیشهها میباشد، و زهرها میخورد و ضرر نمییابد، و بیش را نیز میخورد.

و اما فأرة المسک به غیر همزه بود زیرا که آن مشتق از فأر یفور بود چنان که جوهری گفته. و بعضی گفتهاند آن نیز مهموز است و ترک همزهآ او جایزاست، و مسک طیبی مرکب است از مسک و غیر مسک. و جاحظ گفته فأرة المسک حیوانی بود که در بلاد تبت او را صید کنند واو 20 را در قید [538b] سرنگون بیاویزند تا خون او در دهن او جمع گردد، بعد از آن گلوی او بگیرند تا بمیرد. چون بمیرد خون بستهآ او کم گردد و باز او رادر جودفن کنند تا خونی که در درون او مانده بوی مسک بگیرد. بعد از آن خون بستهآ او را بستاند و مسک ایشان همین باشد. و فأرة الابل چنان که جوهری گفته است که شترچون بر علفهای خوشبو بچرد بعد از آن

الحکم: بخاری روایت کرده از میمونه بنت الحارث که موشی در روغنی افتاد. و در آن 10 روغن جان داد، و حکم آن از پیغمبر پرسیدند. پیغمبر علیه السلام فرمود موش را و روغنی را که در گرد او است بیرون اندازند و به خوردن باقی بپردازند و طعامی را به آن چرب سازند. و روایتی دیگر آن است[539a] که اگر روغنی که موش در او مرده بسته باشد چنان کنند گفته شد، و اگر بسته نبوده بلکه گداخته بوده باید که آن روغن را تمام بریزید و هیچ از او مخورید. و هر مایعی که موش در او بمیرد نجس نجس گردد مثل سرکه و زیت و غیره؛ و اگر چیزی 15 نجس گردد به موش یا غیر موش، بیع آن صحیح نباشد به قولی، و به قولی دیگر صحیح باشد زیرا که زیت نجس را اگر نتوان خوردن ولیکن چراغ و قنادیل را به آن میتوان افروخت اگر چه بر سبیل کراهت باشد.

و بعضی گفتهاند جایز نیست زیرا که خدا فرموده: (والرجز فاهجر»2. این حکم در غیر مسجدها بود و اما در مسجد بلاخلاف جایز نیست که روغن چراغ نجس باشد. و حلال است 20 که روغن نجس به کشتی بمالند و همچنین حلال است که صابون از او بسازند و به آن صابون جامه بشویند ولیکن نفروشند. و ابوحنیفه واللیث گفته: جایز است که روغن نجس بفروشند. و اهل ظاهر گفتهاند فروختن روغن معلوم النجاست جایز نیست اگر به مثل موش نجس شده باشد. و اما فروختن مثل سرکه و زیت و عسل و سایر مایعات که به موش نجس

و ابن وهب از لیث روایت کرده که ms807 ابن شهاب مکروه میداشته خوردن سیب ترش و نیم خوردهآ موش، و میگفته که سبب کراهت است که فراموشی آرد. و شیر به عسل مینوشیده و میگفته که قوت ذهن می[5390] افزاید.

الامثال: و در مثل میگویند: آلص من فارة، واکسب من فأرة یعنی فلان دزدتر از موش و پیدا کننده تر از او است.

الخواص: از جملهآ خواص موش آن است که اگر سر او در وصلهآ کتان ببندند و بر سر صاحب صداع در وقت خواب بنهند درد سر او تسکین یابد. و اگر چشم او در کلاهی بنهند صاحب آن کلاه قدرت بسیار بر راه رفتن پیداکند و سست نگردد، و اگر در خانه سرگین گرگ 10 یا سرگین سگ بخور کنند موش از آن خانه بگریزد. و اگر سرگین کبوتر در خمیر کنند هر حیوانی که آن بخورد بمیرد خواه موش باشدیانه. و اگرموشی رادم ببرند و در میان خانهدفن کنند موشان در آن خانه نیایند. و اگر زیره و نطرون را در نزدیک سوراخ موشان بخور کنند همه در ساعت بمیرند؛ و سم خر سیاه را اگر در خانه بخور کند موشان از آن خانه بگریزند. و اگر چشم موش بر صاحب تب ربع ببندند تبش زایل گردد، و تراب هالک هلاککننده موش 15 است و از این جهت نام او مرگ موش است؛ و آن خاکی بود که از خراسان از معدن نقره آورند، و آن دو نوع است: یکی سفید و یکی زرد قدری از هریک اگر در خمیر کنند و در خانه بیندازند موشی که آن بخورد بمیرد، و هر موش که بوی آن موش مرده بشنود بمیرد.

ماشیه بود و فواشی جمع او است. و ماشیه حیوانی[540a] بود مثل شتر و گاو و گوسفندی که در صحرا چراکنند. و چون اینها در زمین فاشند و دایم بر روی زمین به راه میروند ایشان را فاشیه و ماشیه نیز میخوانند، ms808 و افشی الرجل، یعنی مال فاشیهآ او بسیار شد. و مسلم و ابوداود روایت کردهاند که پیغمبر علیه السلام فرموده کودکان شما و مواشی شما رادر وقت غروب شمس تا وقتی که تاریکی شب قوی گردد از خانه بیرون مگذارید زیرا که چون آفتاب غروب کند تا وقتی که شب تمام تاریک گردد شیاطین در آن وقت تمام در زمین منتشر گردند. بر وزن جاموس، مار بود [و بزکوهی] و در کلام عرب فاعول که لام الفعل او سین باشد نیامده مگر فاعوس مار و وعل و بابوس به معنی کودک شیرخواره و راموس به معنی قبر و قاموس یعنی میان دریا و قابوس یعنی نیکوصورت و عاطوس به معنی حیوانی که میشوم است پیش عرب، و فانوس به معنی تمام و جاروش یعنی بسیارخوار و کابوس یعنی مرضی که مقدمهٔ‌ صرع باشد، و ابن درید گفته معنی ناموس صاحب بسیار خیر است، و 15 ناموس جبرییل است چنان که در صحیح بخاری مذکور است از قول ورقة بن نوفل.

قزوینی گفته ماهی بزرگی است که قصد شکستن کشتی میکند و ملاحان او را میشناسند، و خرقهآ حیض از ترس او بر کشتی میآویزند زیرا که میدانند که آن از خرقهآ حیض میگریزد، و حوت الحیض غالبا همین ماهی بود.

به جیم شتر بزرگ[5400] دو کوهان باشد، و دهالج همین باشد چنان که گذشت؛ و در حدیث مذکور است که فالجی در چاهی افتاد.

بنات وردان بود و در واو خواهد آمد، ان شاء الله تعالی؛ و بعضی گفتهاندنوعی از خنفسا بود که بر پشت او نقطهها باشد؛ و با عقرب در خانهآ سوسمار بود.

الامثال: و در مثل میگویند: آیا تکم فالیة الآفاعی، این مثل در وقت شری که بعد از شری دیگر آید میگویند، زیرا که فالیة چون از خانه بیرون می آید میدانند که سوسمار نیز بیرون ه می آید، و چون به خانه میرود ms809 میداند که آنجا عقرب و حیات میباشند.

حیوان نربود؛ و افحل و فحول و فحاله جمع او است. و در بخاری مذکور است که مردم پیشینه اسب نر دو ستر میداشتند زیرا که جرأت و جسارت بیشتر داشته. و حافظ ابونعیم ذکر کرده که غیلان بن سلمه ثقفی گفته در بعضی سفرها با پیغمبر علیه السلام بودیم و عجبی عجیب از او مشاهده نمودیم زیرا که روزی مردی آمد و گفت: یا رسول! مرا حایطی است، و 15 در آن حایط عیش من و عیش عیال من است، و مرادر آن حایط دو ناضح فحل است، و ایشان چنان مست و دیوانه گشتهاند که مرا در آن حایط نمیگذارند و هیچ کس را نزدیک خود نمی گذارند.

چون سخن مرد تمام گشت، بیغمبر علیه التلام برخاست و به در حایط آمد و مردرا [541] گفت: در حایط بگشا مرد گفت: امرایشان عظیم است. پیغمبر فرمود: بگشاکه خدا 20 کریم است. چون مردد ر حایط را حرکت داد ایشان به نزدیک در آمدند، چون در گشادله] شد

و عروه بارقی گفته مرا اسبی چند بود و در میان ایشان فحلی بود که آن را به بیست ms810 هزار درهم خریده بودم، و دهقانی چشم او را کور کرد. من پیش عمر بن خطاب آمدم و حال خود 10 عرضه کردم. عمر به سعد [ابی آوقاص نوشت که دهقان را اختیار بده اگر خواهد بیست هزار درهم بدهد و فحل را بستاند، و اگر نخواهد ربع بها بدهد و فحل رانستاند. و دهقان گفت: من فحل را کجا برم، ربع بها تسلیم فرمود و مرا راه خلاص نمود.

در حدیث صحیح است که یکی از شما برادر خود را به دندان میگیرد هم چنان که فحل به دندان میگیرد، و یکی از شما زن خود را میزند هم چنان که فحل میزند54187]، و شافعی 15 روایت کرده که عبدالله زبیر گفته: شیر فحل حرام کننده نیست. یعنی حرمت شیر سرایت به خویشان مرد نمیکند بلکه سرایت در زن شیرده و خویشان زن شیرده میکند. پس خویشان مرد بر آن که شیر خورده حرام نمیشوند بلکه خویشان زن بر او حرام میشوند، ولیکن فقهای سبعه بر آناند که مرد حکم پدر شیرخواردارد و زن حکم مادر او. پس خویشان مرد نیز همچو خویشان زن بر شیرخوار حرام باشند به دلیل آن که پیغمبر فرموده که حرام است به 20 سبب رضاع آنچه حرام است به سبب نسبت.

و دمیری گفته: این سخن حدیث شیر مرا به خاطر آورد، و حدیث او آن است که پیغمبر فرموده بر امت خود از شر شیر نمی ترسم زیرا که شیطان میان کف شیر و پستان است؛ و هم چنین فرموده که زود باشند که اهل شیر از امت من هلاک گردند. صحابه گفتند: یا رسول اللها اهل شیر در امت تو چه کساناند؟ گفت: ایشاناند که به دوستی شیر از جماعات بیرون

و در صحیح بخاری مذکور است که پیغمبر علیهالسلام نهی از عسب فحل نموده؛ و مشهور این است که عسب فحل ضرب اواست، و در بعضی نسخ مذکوراست که نهی از بهای 5 عسب فحل نموده و میگویند: عسب اجرت ضرب او است،[542a] و بهای آب و اجرت ضرب او نیز حرام است.

الامثال: واز مثلهای نیکوی عرب آن است که می گویند: ذلک الفخل لا یقدع النفه: اولا یقرع آنفهآ یعنی آن نری است که بینی او نمی ترسد، یا بینی او کوفته نمیگردد. و ورقة بن نوفل در شأن پیغمبر علیه السلام این مثل زده زمانی که پیغمبر علیه السلام خدیجه را به زنی 10 میخواسته، و میگویند که ابوسفیان نیز جهت پیغمبر علیه السلام این مثل زده وقتی که پیغمبر علیه السلام دختر او را به نکاح درآورده و در شأن ام الفضل بن عباس بن عبدالمطلب این شعر گفته:

شعر

ما آنجبت نجیبة من فحخل بجبل نغلمه او سهل

کستة من بطن أم الفضل زوجة عم المضطفی ذی الفضل

خاتم الأنبیا و خیر الرسل آکرم بها من کهلة و کهل

و در مثل می گویند: الفخل یخمی شوله مغقولا، یعنی شتر نرمادهآ خود را حمایت میکنددر حالتی که معقول باشد؛ و مقصود از این مثل آن است که مرد بلای بزرگ را قبول میکندتازن حلال خود رانگاه دارد، و بالجمله مقصود آن است که مرد جهت حفظ [اهل و حریم] عرض 20 کند احتمال محنت و مشقت بسیار میکند.

واین مثل هاشم بن عتبة بن ابی وقاص زده و او پسر برادر سعد لین ابی]ا وقاص بوده و چشم او در جنی یرموی کور شده، و او فتح جلولا از مملکت فارس نموده و آن فتح را فتح الفتوح می کفته اند زییرا که غنیمت آن هزده هزار لهزارا دینار بوده وباعلی بن ابی طالب

و در این روز پای او به شمشیر بریده بودهاند و او میگفته: الفحل یحمی شولة معقولا و أبوطفیل عامر بن وائله در شأن او گفته: الحکم: اگر کسی فحلی غصب کند و بر ماده بیندازد، بچه که حاصل کند از آن صاحب ماده بود و صاحب فحل را در او دخلی نبود، ولیکن اگر فحل نقصانی یافته باشد، ارش نقصان بر صاحب ماده لازم شود.

خرگور است و فراء جمع او است، مثل جبل و جبال؛ و در مثل میگویند: کل الصید فی جوف الفرا. و پیغمبر علیه السلام این مثل جهت ابی سفیان بن حرث زده؛ و بعضی گفتهاند: صحیح آن است که جهت ابی سفیان بن حرب زده جهت تألیف قلب او به اسلام. وقتی که ابی سفیان به در خانهآ پیغمبر علیه السلام آمده، و زمانی محجوب گشته، پیغمبر علیه السلام به 20 او این گفته: یعنی چون تو محجوب شدی همه کس محجوب شدند. و اصل این مثل آن است که جماعتی به صید رفتهاند، و یکی از ایشان خرگوشی گرفته، و دیگری آهویی، و دیگر خرگوری. پس صاحب خرگوش و صاحب آهو شاد و خندان بودهاند و بر آن دیگر تفاخر

حیوانی بود مثل بعوضه، و فراشه واحدهآ او است، و این مرغی بود که در شب گرد چراغ 5 گردد و خود را به محبت آن به آتش بسوزد، و به پارسی آن را پروانه گویند. و میگویند به واسطه ضعف بینایی ms813 نور چراغ را دوست میدارد؛ و بعضی گفتهاند که او میپندارد که در خانهای تاریک است و نور چراغ روزنهای باریک، و میخواهد که از آن روزنه بیرون آید. چون به نزدیک او میآید و از او میگذرد و تخیل میکند که به او نرسیده، از این جهت بار دیگر باز میگردد تا میسوزد.

و امام غزالی گفته گویا که تو تخیل میکنی که این کار از بسیاری جهلی است که در او است، و مثل آن جهل در تو نیست. تو به تحقیق بدان که جهل تو و آدمیانی که مثل تو باشند از جهل پروانه بیشتر است زیرا که تو همچو پروانه هر زمانی خود را به آتش شهوات میسوزانی، بلکه گاه باشد که فراش خود را به آتش بزند و هنوز نسوخته باشد که خلاص شود، و تو و امثال تو به آتش شهوات افتادند، بازگشتن و خلاصی از آن آتش دوزخ 15 ندارند. و از این جهت پیغمبر علیه السلام فرموده که شماگرد آتش دوزخ میگردید و من شما را منع می کنم و از آتش دوزخ دور می کنم. و خدای تبارک و تعالی فرموده: (یوم یکون الناس کالفراش المبتوث»1، یعنی روز قیامت مردمان همچو پروانهها پریشان و خوار و زار وذلیل و ناتوان باشند.

و مسلم روایت کرده که جابر گوید که از پیغمبر علیه السلام شنید که مثل من و مثل شما 20 مثل کسی است که آتشی افروخته باشد [543b] و پروانهها خواهند در او نیفتند، و او پروانهها را نگذارد که در آتش افتد؛ و من نیز شما را نمی گذارم که در آتش ذوزخ بیفتید، ولیکن یک

و بیهقی از نواس بن سمعان روایت کرده که پیغمبر علیه السلام فرمود شما پیاپی [در] دروغ میافتید مثل پروانه که در آتش میافتند؛ و هر دروغ در صحیفهآ اعمال شما نوشته میشود مگر دروغی که جهت جنگ گویند یا اصلاح میان مردمان، یا دروغی که به زنی گویند و به آن رضای خاطر او جویند تا او را مطیع گردانند. الحکم: خوردن فراش حرام است.

الامثال: ودر مثل میگویند: اطیش من فراشة وآذل و اجهل واخطا، یعنی فلان سبک عقلتر و جاهل تر و ذلیل تر و خطا کننده تراز پروانه است.

در اصل لغت معنی او بچهآ مرغ است ولیکن هرچیز کوچک را فرخ میگویند به مرتبهای 15 که گیاه کوچک تازه رسته را فراخ میگویند، و افرخ و افراخ جمع قلهآ او است، و فراخ جمع کثرت او. و ابوداود به اسناد صحیح به شرط شیخین از عبدالله [بن] جعفر[544a] روایت کرده که پیغمبر علیه السلام سه روز آل جعفر طیار را مهلت داد تا بر او گریه کردند، و بعد از روز سیوم پیش ایشان آمد و گفت: بعد از امروز بر برادر من گریه مکنید؛ و بعد از آن گفت: پسران برادر مرا پیش من آرید. پس ما را همچو فراخ پیش او بردند. فرمود که سرتراشی بطلبید. 20 چون سرتراش آمد فرمود که سرهای فرزندان جعفر را بتراشید.

و بزار از عمر بن خطاب رضی الله عنه روایت کرده که پیغمبر علیه السلام در بعضی غزاها بود، و در وقت سیر یکی از اصحاب فرخ بچهآ مرغی گرفت، و مادر و پدر آن فرخ آمدند ms815 و تضرع میکردند به مرتبهای که بر دست کسی که فرخ را گرفته بود افتادند، پس پیغمبر علیه

و مسلم از ابوهریره روایت کرده که پیغمبر علیه السلام فرموده خدای تعالی را صد 15 رحمت است. یکی از آن صد را در دار دنیا قسمت کرده و ms816 رحمت مادر و پدر بر فرزند از آن است و روز قیامت این یکی را با باقی جمع می کنند تا عدد رحمت او صد میشود و بر بندگان هر زمان به صد رحمت در آن روز رحمت میکند. و [بو] ایوب سجستانی گفته یک رحمت از صد رحمت او که در دنیا قسمت کرده به من رحمت اسلام رسیده، و از آن نودونه رحمت که باقی مانده در آخرت بیش از این توقع دارم و به آن بیشتر امیدوارم و مسلم و ترمذی از 220 انس روایت کردهاند که پیغمبر علیه السلام به پرسش بیماری رفت و آن بیمار از بسیار ضعف و لاغری مثل بچهآ مرغی بود پیغمبر علیه السلام فرمود گویا که تواز خدا عز و علادر دعا چیزی طلبیدهای گفت: بلی،از او طلبیدم که عقویتی که مرادر آخرت خواهد کرددر دنیاکند تا از عذاب آخرت خلاص گردم.

پس پیغمبر گفت: سبحان الله! تو در دنیا طاقت [545a] عذاب عقبی نداری. کاشکی میگفتی خدایا مرا رحمت کن و حسنهآ دنیا و آخرت بده و از عذاب آتش خلاصی ده. پس آن مرداین دعا کرد و شفایافت. و ازاین حدیث معلوم میشود که منهی بود طلب عذاب آخرت در دنیا، و نیکو بود دعا کردن و گفتن: (ربنا آتنا فی الدنیا حسنة و فی الآخرة حسنة و قنا عذاب 5 النار)1. و هم چنین معلوم میشود که به قول سبحان الله تعجب میتوان کردن؛ و هم چنین معلوم میشود که کسی را در دنیا طاقت عذاب آخرت نیست زیرا که خلقت و نشأت دنیا ضعیف است و عذاب آخرت قوی، و ضعیف طاقت قوی ندارد، و اما خلقت و نشأت آخرت قوی است و طاقت عذاب قوی دارد چنان که فرموده: ( کلما نضجث جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا العذاب)2. و مفسرین در تفسیر این آیت اختلاف کردهاند و مدار اختلاف ایشان بر قلت تأمل است در ms817 معنی حسنه. چه بعضی گفتهاند حسنهآ دنیا علم است و عبادت، و حسنهآ آخرت جنت و مغفرت. و بعضی گفتهاند حسنهآ دنیا عافیت است، و بعضی گفتهاند مال است، و بعضی گفتهاند زن خوش خلق و حسنهآ آخرت حورالعین است. و قول صحیح آن است که حسنهآ دنیا عام است و جمیع حسنات او را شامل است، و حسنهآ عقبی نیز عام است و شامل جمیع 15 حسنات او است. و از این جهت نووی ترجیح قول کسی کرده که گفته حسنهآ دنیا نعیم دنیا است، و حسنهآ عقبی نعیم عقبی.

و گویند [حنه] زن عمران عاقر بود. روزی در سایهآ درختی نشسته بود. دید که مرغی به بچهآ [5450] خود طعمه میدهد. آرزو کرد که او را نیز بچهای باشد تا همچو مرغ او را طعمه دهد. از این جهت نذر کرد و گفت: اگر خدا به من فرزندی بدهد خدمتکار بیتالمقدس 20 باشد. بعد از این آبستنی او هویدا و مریم دختر عمران از او پیداشد، و چون از ولادت فارغ گشت گفت: (رب انی وضغته أنثی والله اعلم بما وضعت ولیس الذکر کالأنثآی وانی سمنتها مریم وانی أعیذها بک و ذریتها من الشیطان الرجیم. فتقبلها ربها بقبول حسن وانبتها نباتا»3 یعنی خدایا! من دختری زاییدم نه پسری و تو با بچهآ زاییدهام داناتری؛ و پسر همچو دختر نیست،

زمخشری گفته: مریم احصان فرج ms818 خود از حرام و حلال بر وجه کمال نموده چنانکه فرموده: (ولم یمسسنی بشر ولم اک بغیا2. و سهیلی گفته: مراد به فرج، فرج پیرهن بودنه فرج بدن؛ و فرج پیرهن چهار است. دو آستین، و یکی گریبان و یکی دامان. پس گمان فرج بدن بردن از جهل است، و حقیقت این سخن داند کسی که اهل است و صاحب عقل است.

به ضم، شیر است و به فتح نام مردی است؛ و بعضی گفتهاند هر فرافصه در کلام عرب به ضم است مگر فرافصه ابانایله، صهر عثمان بن عفان که او به فتح است. و این فرافصه این است که مالک [در موطا] در باب صلاة گفته: فرافصه بن عمیره گفته: من سورت یوسف را از خواندن عثمان بن عفان در نماز صبح یاد کردم زیراکه در آیات این سورت تردد می نمود، و به تأنی قراءت آنها میفرمود.

اسب است، و اطلاق او بر ماده و نربرابر است، و اصل در او تانیث بود، و ابن جنی فرسه حکایت کرده، و افراس جمع اواست، و فریس تصغیراو، و ماده را فریسه گویند. و لفظ فرس مشتق از افتراس بود و چون فرس افتراس زمین میکند و زمین حکم صید او دارد و اورا فرس نام کردماند، و فارس سوار او است. و ابن سکیت گفته: سوار استر و خر رانیز فارس 20 گویند. و عماره بن عقیل گفته سوار استر و خر را بغال و حمار میگویم و او را فارس نمی گویم و فوارس جمع فارس است به غیر قیاس.

و ابوداود و حاکم روایت کردهاند از ابی هریره که پیغمبر علیه السلام اسب ماده را فرس میگفته؛ و کنیت فرس ابوشجاع و ابوطالب و ابومدرک و ابومضی و ابوالمضمار و ابوالمنجی بود. و اسب مشابه ترین حیوان است به انسان زیرا که در کرم و شرف و علو همت بیشتر است. و به گمان ms819 عربان اسب در زمان قدیم وحشی بوده، [546b] و اسماعیل بن ابراهیم علیهما 5 السلام او را رام گردانیده و به او سوار شده. و بعضی اسب باشد که چندان که کسی بر او سوار باشد سرگین و آب بیندازد، و بعضی از او باشد که غیر صاحب خود را نگذارد که بر او سوار گردد. و سلیمان را علیه السلام اسبانی بال دار و پرنده بوده.

و اسب دو جنس بود: جنسی هجین و جنسی عتیق؛ و هجین برذون است و استخوان برذون بزرگتر است ولیکن سستتر است، و استخوان عتیق محکمتر است ولیکن 10 کوچک تراست. و عتیق اسبی بود که پدر و مادر او هر دو عربی باشند و او را به واسطهآ آزادی او از عیب و نقصان عتیق نام کردهاند به واسطهآ بیعیبی و بی نقصانی او. و بعضی گفتهاند از جهت آنکه هرگز جباری مالک [او] نگشته و عیب تسلط جباریت بر او نهشته، او را عتیق گفتهاند، و ابوبکر صدیق را به واسطهآ جمال و کمال عتیق میگفتهاند. و بعضی گفتهاند به واسطه آنکه پیغمبر علیه السلام او را گفته: آنت عتیق الله من النار، یعنی تو آزاد کردهآ خدایی از 15 آتش دوزخ.

و زمخشری گفته که شیطان به سوار اسب عتیق نزدیک نمیشود و او را گمراه نمیکند. و حافظ شمسالدین [شرفالدین] دمیاطی ذکر کرده که پیغمبر علیه السلام فرموده شیطان در خانهای نمیرود که در او فرس عتیق باشد. و طبرانی در معجم همین حدیث ذکر کرده؛ و در تفسیر این آیت کریمه و آخرین (من دونهم[547a] لا تعلمونهم)1. گفته، ایشان جنیان باشند، و 20 ایشان در خانهای نمی روند که فرس عتیق در او باشد. و عبدالبرگفت فرس عتیق پیش ما فاره بود، و فاره اسبی بود نیکوشکل و نیکورفتار و بعضی [گفته]اند فاره اسبی دونده بود، و در حدیث ابی دردا گذشت که هر اسب عربی را هر ms820 روز دو دعا مستجاب بود: یکی آنکه: خدایا مرا پیش صاحب از جمیع اموال او دوستردار، و یکی آنکه مرا پیش او از اهل و عیال او دوستردار.

و اصل این حدیث آن است که چون صحابه فتح مصر کردند هریکی را علفزاری بود. روزی معاویه [بن خدیج] بر علفزاری گذشت. ابوذر غفاری را دید که اسب خود را به دست خود گرفته میچرانید. معاویه بر او سلام کرد و گفت: یا ابوذر! این اسب چیست؟ گفت: اسب است که من او را مستجاب الدعوه میبینم. معاویه گفت: اسب نیز دعا میکند؟ گفت: بلی، شبی نگذرد مگر آنکه آن اسب به خدادعاکند و نگوید: ای پروردگار نیکوکار من!تو مرا 5 مسخر این آدم کردهای، و رزق من در دست او نهاده. پس بار خدایا! مرا پیش او دوسترگردان از مال و اهل او و فرزند او، و این دعا از بعضی اسبان مستجاب میشود و از بعضی دیگر نمیشود، و من اسب مرا از جملهآ آن اسبان مستجاب الدعوه میبینم.

و حاکم از عقبه بن عامر روایت کرده که پیغمبر علیه السلام فرموده اگر خواهی که به غزا روی پس اسبی را [5475] بخر ادهم محجل طلق الیمین زیرا که تو اگر بر او سوار گردی از 10 آفت در جنگ سلامت باشی و غنیمت یابی. و گفته هجین اسبی بود که پدرش عربی بود و مادرش عجمی، و مقرف [، به ضم میم و سکون قاف و رای مهمله]، عکس او و در بنی آدم نیز چنین بود. و در سن بیهقی مذکور است که عبدالرحمن بن عوف از عثمان بن عفان اسبی خرید به چهل هزار درهم، و آن اسبی بود که پیغمبر علیه السلام از اعرابیلای] خریده بود و اعرابی را همراه خود برده بود تا بهای اسب به او بدهد؛ و پیغمبر علیه السلام در راهاز 15 پیش رفته بود و اعرابی در پس مانده، و ms821 مردمی که نمی دانستند پیغمبراست او راخریده آن را به بها میخواستند که از او بخرند. اعرابی فریادی زد و گفت: اگر این اسب رامیخری بهابده و اگرنه آن را می فروشم پیغمبر علیه السلام به اعرابی گفت: تواین رابه من نفروختی. اعرابی گفت لا والله. متصل میگفت گواهی به تصدیق قول بیار.

خزیمة [ین ثابت] کفت من کواهی میدهم پیغمبر علیه السلام روبه خزیمه کردوگفت: 20 توبه چه کواهی میدهی؟ گفت: به آن که همه سخن تو را باور میکنم گفت: چون؟ گفت: زیرا که چیزهای آسمانی و چیزهای فردا را از تو باور می کنم، پس چیز خریدن اسبی از تو چون باور تکنم پس بیغمر به خزیمه گفت: تو صاحب دو شهادتی و در ردایتی دیگرآن است کحه کفت: خزیمه از برای هرکه گواهی بدهد یابر هرکه کواهی بد لدهدم کفایت باشده

و در صحیح مذکوراست که پیغمبر علیه السلام براسب مقرف ابی طلحه سوار شد و گفت: این اسب را در دریا یافتیم و حماد بن سلمه گفته پیغمبر علیه السلام چون این سخن در شأن 15 آن اسب گفت، در زمان چست رفتار گردید. بعد از آنکه پیش از این سست رفتار بود. و در صحیح ابن حنان مذکور است که عمرو بن سعد پیش ابی عامر هوزنی آمد و گفت: اسب ایغر مرا بر اسب مادیان خود[5486] انداز که من از پیغمبر علیه السلام شنیدم که هر کس اسب ایغر خود را بر اسب مادیان دیگران بیندازد اگر نسلی از او حاصل بشود او را [در] آخر کسی بود که هفتاد و یک اسب در راه خدا عز و علا بسته باشد، و اگر نسلی از او حاصل بشود او را آخر 20 کسی بود که یک اسب در راه خدای تعالی بسته باشد.

و در طبیعت اسب خیلا و شادمانی و خودپسندی و دوستی صاحب هست، و از علامات کرم و شرف نفس او آن است با الم گسنگی به سر میبرد و علف نیم خوردهآ دیگری نمیخورد. و از علو همت او آن است که مهتر اسب اشقر مروان بی اجازت آن پیش او نمی رفت، و اگر بی اجازهآ او میرفت، اسب او را به دندان می گرفت و لگدکوب میکرد. و

و اسب همچو آدمی خواب میبیند، و آب صافی راتا مکدر نمی سازد نمی خورد؛ واسب 5 بسیار تیزبین است و از این است که در شب تاریک شبح باریک را از دور میبیند، و اگردست و پا بر نشانهآ دست و پای گرگ نهد دست و پای اوسست گردد و بی حس و حرکت گردد و دود از پوست او برآید. و میگویند اسب را سپرز نیست؛ و این مثل است در تیزی رفتار او. هم چنان که میگویند شتر زهره ندارد، و همچنین [549a] میگویند ماهیان دریا زبان ندارند، و [ظلیم] مغز کله ندارند و ماهی شش ندارد و از این جهت نفس نمیزند زیرا که هرحیوان که 10 شش دارد نفس میزند.

و ابن جوزی گفته هر که مواظبت نماید بر آن که اول پای راست بپوشد و اول نعل پای چپ را بکند از درد سپرز ایمن گردد و طحال او به مرض طحال مبتلا نگردد. و گفتهاند سورت ممتحنه اگر بنویسند و بشویند و آب او مطحولی بنوشد شفا یابد.

و ابن ماجه از حدیث زهری نقل کرده که پیغمبر علیه السلام فرموده اگر خیردر چیزی 15 باشد در سه چیز خیراست: یکی اسب و یکی خانه و یکی زن. و در روایتی دیگر آن است که شومی در سه چیز است: اسب و زن و خانهآ بی بهانه. و در روایتی دیگر آنکه شومی در چهار چیز میباشد: اسب و زن و خانه و غلامان؛ و علما را در این حدیث اختلاف است. بعضی گفتهاند این سخن پیغمبر علیه السلام خبری است که از اعتقاد مردمان داده، یعنی گمان مردمان این است که شومی در چهار چیزاست، و عایشه صدیقه گفته که ابوهریره از پیغمبر 20 روایت کرده که شوم در سه چیز است: زن و خانه و اسب؛ و حال آن که سخن را ابوهریره چنان ms824 که گفته [ازا پیغمبر علیه السلام نشنیده، زیرا که پیغمبر علیه السلام چنین گفته: قاتل الیهود یقولون الشوم فی ثلثآة: الدار والمرأة والفرس. یعنی بکشد خدا یهودان [را، زیرا که حدیث شنیده. می گویند شومی در سه چیز است: خانه وزن و اسب. پس ابوهریره اول حدیث نشنیده و آخر

و بطلیوسی گفته که بعید نیست که چنین باشد که عایشه صدیقه فرموده، چه بسیار بوده که پیغمبر علیه [5490] السلام بعضی اخبار و آثار میگفته و مقصود او از آن امری یانهیای نبوده زیرا که افعال بر این دلالت داشته، و نظیر این آن آست که در صحیحین مذکور است که ان المیت لیعذب ببکاء، یعنی مرده میشود به گریهآ زنده. و عایشه صدیقه گفته: اصل این حدیث آن است که روزی پیغمبر علیه السلام بر زنی مردهآ یهودیه گذشته و مردمش را دیده که بر او گریه میکنند و فرموده: انهم یبکون و انها لتعذب ببکاء آهلها [علیها]، یعنی ایشان میگریند و حال آنکه آن مرده معذب است با گریهآ اهل آن زن؛ و از این حدیث لازم نمی آید هر که مرده را بگرید مردم از او در عذاب باشد.

و فقیر دیدهام که زنی را پسری در غایت جمال و کمال بود و آن پسر در سفر بود، و آن زن 10 در صحرایی به نزدیک تلی نشسته بود. ناگاه کسی خبر مرگ آن فرزند به او رسانید. آن زن چنان که عادت زنان است گریه میکرد و روی خود به ناخن میخراشید. در این حال آن زن دید که آن تل شق گردید و روی فرزند خود چون روی خود خراشیده دید و از او پرسید که چرا روی تو خراشیده است؟ پسر گفت زیرا که روی تو خراشیده است؛ بعد از آن در همان ساعت آن زن ترک گریه و زاری نیز کرد. مالک و طایفهآ علماگفتهاند که سخن پیغمبر علیه السلام به ms825 ظاهر محمول است و معنی او معقول است زیرا که گاه میباشد که خدای تعالی خانهآ کسی را سبب ضرر و هلاک او میگرداند، و همچنین زن وخادم و اسب نیز سبب ضرر و هلاک صاحب میگرداند؛ و چون از [550a] مالک از معنی این حدیث پرسیدهاند گفته که بسیار خانه باشد که کسی در سالی در او ساکن گردد، و در آن سال آن کس هلاک گردد، و در همان سال کسی دیگر در او ساکن گردد و 20 او نیز هلاک گردد زیرا که آن خانه به حسب تقدیر الهی سبب هلاک صاحب خانه باشد.

خطابی و بسیاری علما در معنی این حدیث گفتهاند که از حدیث طیره مستثنی بود؛ زن و خانه و اسب نیز یعنی طیره نیست مگر که در خانهای که سکون در آن مکروه باشد؛ و مگر در زنی که صحبت او مکروه باشد، و مگر در بندهای که خدمت او مکروه باشد، و مگر در اسبی که سواری او مکروه باشد.

و بعضی گفتهاند شومی خانه تنگیش باشد و بدی همسایهآ او؛ و شومی زن آن است که نزاید و به ایذای شوهر گراید و بدخلق و بدخلق باشد، و قناعت به نفقهآ شوهر نداشته باشد، و میل به کسی دیگر داشته باشد؛ و شومی اسب آن است که صاحب آن براو غزایی نکرده باشد؛ و فقیر میگویم شومی او آن است که راهوار نباشد و بدرفتار باشد و صاحب او رادر جنگ بر پشت او بگیرند؛ و شومی خادم [بد] خدمتی آن است و بدخلقی او و کم قناعتی و ناراستی او، و 5 بعضی گفتهاند معنی شوم در حدیث آن است که موافق طبع نباشد، و بعضی ملاحده گفتهاند میان حدیث و حدیث آن که طیره نیست تنافی است، و جواب این اعتراض به استثنا معلوم گشت. و حافظ دمیاطی گفته که از غرایب آن است که مرا در ms826 تأویل این حدیث واقع شده؛ و تأؤیل او آن است که زهری از سالم روایت میکند[550] و سالم از پدر خود که پیغمبر علیه السلام فرمود برکت در سه چیزاست: در اسب و خانه و زن.

و ابن عمر از پیغمبر علیه السلام از معنی این حدیث پرسیده پیغمبر علیه السلام فرموده اگر اسب ضروب باشد میشوم است، و اگر زن شوهری دیگر دیده باشد و لذت جماع او چشیده و آن لذت را پسندیده، و میل شوهر اول داشته باشد میشوماست؛ و اگرخانه از مسجد دور باشد چنان که آواز اذان در آن نتوان شنید میشوم است؛ واگراین سه چیز تغیر این اوصاف باشند مبارک باشند و شومی نداشته باشند. و در سن ابی داود مذکوراست که فروة بن مسید 15 [مسیک] گفت به پیغمبر علیه السلام گفتم: ما را زمینی است که آن را ابین میگویند و وبای آن زمین بسیار است.

پیغمبر علیه السلام گفت آن زمین را بگذار و در آن زمین مباش که بعضی قرف موجب تلف است، یعنی نزدیکی به بعضی بیماران موجب هلاک است و از ظاهر این حدیث متوهم میشود که بعضی بیماریها ساری باشد به مرتبهای که سبب هلاک شود مثل طاعون، بلکه 20 رخصت گریختن از شهرهایی طاعونی نیز از او معلوم میشود. و بعضی گفتهاند مقصود از این حدیث آن است که اصلاح هوابه انتقال از هوای وبایی به هوای غیر وبایی جایز است زیرا که مدار حفظ صحت آدمی بر هوا است، و از این لازم نمی آید که بعضی ساری باشد از بیماریها.

و سهیلی گفته در اسب بیست عضو است که نام هر یک نام مرغی است، و از بعضی نامهای ایشان نسر است و نعامه و هامه[551a] و سمامه و سعدانه یعنی حمامه و القطاة و ذباب و عصفور و غراب و صرد و خرب و ناهض یعنی بچهآ عقاب و خطاف. و ms827 [امام] احمد به اسناد صحیح روایت کرده که ابوالطفیل گفت: مرا پسری در زمان پیغمبر حاصل شد. او را پیش پیغمبر علیه السلام آوردم. پیغمبر علیه السلام پوست پیشانی او گرفت و دعا به برکت بر او کرد، و از آن یک مو مثل موی اسب برست؛ و چون کودک به جوانی رسید و به دل دوست خوارج گردید، موی پیشانی افتاد. ما ترسیدیم که پسر پیش خوارج رود و یکی از ایشان گردد.

بنیاد پند کردیم و پند او میدادیم و میگفتیم: شرم نداری که خوارج را دوست میداری، و مگر یاد نداری که پیغمبر علیه السلام در شأن تو دعای برکت فرموده، و نمیبینی که از شوق 15 دوستی خوارج موی برکت از پیشانی تو افتاده. پسر به تدریج از اثر، بند و سد محبت ایشان ترک فرمود و بنیاد عداوت ایشان نمود. در این زمان باز آن مو در همان جا برست که بود، و پسر از ظلمت کفر برست.

طبرانی از عائذ بن عمرو روایت کرده که در روز خیبر تبری به روی من زدند. چون خون بر رو و ریش من روان گردید، پیغمبر علیه السلام چون روانی آنخون بدید و از بدن من پاک 15 می فرمود، و جهت عافیت من دعا مینمود، و در سینهآ من جایی که دست مبارک پیغمبر علیه السلام رسیده بود غرهای پیدا شد مثل غرهآ اسب.

الحکم: شافعی گفته آنچه نام خیل بر او اطلاق میکنند حلال است. و قول شریح و حسن و ابن زبیر[5510] و عطا و سعید بن جبیر و حماد بن زید و لیث بن سعد و ابن سیرین و اسود بن زید و [سفیان] ثوری و ابویوسف و محمد بن حسن و ابوالمبارک و احمد و اسحق و 20 ابیثور، و جماعتی از علمای سلف نیز موافق قول شافعی است. و سعید بن جبیر گفته هرگز گوشت خوشتر و بهتر از گوشت برذون ms828 نخوردهام؛ و دلیل ایشان آن است که پیغمبر علیه السلام در روز جنگ خیبر نهی از خوردن گوشت خر نمود و رخصت خوردن گوشت اسب فرمود.

و ابوحنیفه و مالک و اوزاعی گفتهاند گوشت او مکروه است لیکن کراهت آن بر مذهب

و اما حدیثی که در نهی از خوردن گوشت ایشان مذکور شد ضعیف است و اسناد آن نیکو نیست، و در اسناد آن حدیث دو کس هستند که معروف نیستند و احادیث صحیح را جهت آن حدیث ضعیف ترک نمی توان کرد. و در حدیث صحیح مذکور است که جابربن عبدالله گفته با پیغمبر علیه السلام سفر کردیم و گوشت اسب میخوردیم و شیر آن مینوشیدیم. و روایتی دیگر آنکه در مدینه نیز گوشت و شیر اسب مینوشیدیم. و در صحیحن مذکور است که اسما 15 دختر ابی بکر صدیق گفته در زمان پیغمبر علیه السلام اسبی ms829 راکشتیم و گوشت آن خوردیم، و ما در مدینه بودیم؛ و ابن عباس گفته چون دو صف جنگ که بی درنگ بر هم بتازند و نیزه و شمشیر بر هم بزنند، اسبان بگویند: [یا] سبوح قدوس رب الملایکة والروح، از این جهت اسب را دو سهم از غنیمت بود، و میان فرس عربی و غیر عربی، در سهم فرقی نیست زیراکه خدای تعالی در میان ایشان فرقی نکرده در آیت کریمه (واعدوالهما استطفن من قووو من 20 ریاط الخیل»2، زیرا که خیل مطلق گفته و تخصیص به عربی نکرده؛ و هم چنین در حدیث الخیل معقود فی نواصیها، فرقی میان ایشان نیست.

واحمد گفته: عربی را دو سهم بود و غیر عربی رایک سهم به دلیل اثری که از عمررضی

فرع: اگر خری با اسبی جمع گردد و اسب آبستن شود، شیر اسب پاک باشد و نوشیدن شیر 25 آن حلال، ولیکن گوشت بچهآ او که استر است حلال نیست، زیرا که شیر از علف حاصل میشود و پدر را دخلی در آن نیست، و بچه از منی پدر است، و منی پدر جزو بچه است، پس بدن بچه نجس باشد و گوشت او حرام بود، و الله اعلم.

[فایده]: و پیغمبر علیه السلام را چند اسب بوده یکی: سکب نام داشته، و آن اسبی بوده که به ده وقیه خریده، و رنگ او ادهم بوده، و آن اول اسبی است که پیغمبر علیه السلام به آن غزا

و این هفت اسب به اتفاق علما پیغمبر را علیه السلام بوده، و بعضی گفتهاند غیر از اینها چند[5530] اسب دیگر او را بوده: ابلق و ذوالعقال و ذواللمة و مرتجل و سرحان و عیسوب و بحر؛ و رنگ بحرادهم بوده، و ملاوح و طرف به کسرطای مهمله، و سحا و مراوح و مقدام و 10 مندوب وضریر.

الامثال: پیغمبر علیه السلام گفته: بعثت انا والساعة کفرسی رهان کادت تشبق اخدنهما الأخری باذنها، یعنی مبعوث شدم با ساعت قیامت همچودو اسب که با هم بدوند و نزدیک باشد که یکی بر آن دیگر به گوش خود پیشی بگیرد؛ و میگویند: هما کفرسی رهان، یعنی ایشان در همه صفی برابرند همچو دو اسب دونده که با هم برابرند و بر یکدیگر پیشی 15 نمی گیرند؛ و در مثل میگویند: ابصر من فرس و اطوع و اشد، یعنی فلان بیناتر و مطیع تر و محکم تر از اسب است؛ و می گویند: فلان کالأشقر إن تقدم نخر و ان تأخر عقر، یعنی فلان همچو اسب اشقر است، اگر پیش رفت و سبقت گرفت او را میکشند، و اگر در پس ماند پایش میبرند؛ و اصل این مثل آن است که عربان اسب اشقر را میشوم میدانند. و یکی از غازیان می گفته بر اسبی که داشتم سوار گشتم و از بی صید خرگوری تاختم. چون نزدیک 20 رسیدم اسب من تقصیر کرد و خود را به او نرسانید. باری دیگر حمله کردم. ms832 چون نزدیک شدم اسب من از چیزی برمید و خرگور از شمشیر من خلاص گردید بسیار محزون و غمناک گشتم، زیرا که از اسب خود این عادت نداشتم و خلاصی خرگوراز من نمی پنداشتم. در این غم والم سربر ستون فسطاط نهادم له هاکا وبه خواب رفتم در خواب دیدم که اسب من به

چون روز دیگر بر عدو مظفر شدیم، آن مرد را باز دیدم که گفتم: تو آن مردنیستی که اسب من به دعای تو شفا یافت؟ گفت: بلی: گفتم: به حق خدا راست بگو که تو ms833 چه کسی؟ او[5540] 15 از جای خود بر جست و راست بیستاد. در زمان زمین در زیر پای او سبزگشت، و مرا معلوم شد که او خضر بود. عبدالله بن المبارک گفته که بعد از او این دعا بر هر بیمار که خواندم شفا یافت.

الخواص: اگر دندان اسب بر کودکی بیاویزند، دندان او بزودی بی دردی برآید؛ و اگر دندان او در زیر کسی نهند که در خواب غطیط داشته باشد، غطیط او زایل شود. و گوشت

اسب دریایی بود، و این حیوانی است که در رود نیل میباشد، و پیشانی او مثل پیشانی اسب است، و سم او شکافته است مثل سم گاو؛ و بینی او افطس بود و دم او کوتاه است چون دم خوک، و روی او پهن تر از روی اسب است، و پوست او غلیظتر و گنده تراست، و موبر اندام ندارد؛ واز آب نیل بیرون میآید و زراعت را میخورد؛ و بسیار باشد که آدمی را بکشد. 5

الحکم: و گوشت او حلال است زیرا که حکم اسب و حشی دارد.

الخواص: اگر پوست[555a] او را بسوزانند و به آرد کرسنه بیامیزند و بر سرطان بمالند، و در سه روز سرطان را زایل کند، ودندان او از برای درد شکم خوب است؛ و پوست او را اگر در میانهآ شهری یا دهی دفن کنند، در آن شهر و ده آفتی واقع نشود.

فرش

شتر و گوسفند و گاو کوچک بود به شرطی که قابلیت ذبح نداشته باشد. قال الله تعالی (و من الآنعام حمولة و فزشا)1، و تقدیم حموله بر فرش جهت آن است که نفع حموله به واسطهآ قابلیت ذبح بیشتر است، زیرا که حموله خوردن را شاید؛ و فرا گفته جمع فرش را نشنیدهام، و احتمال دارد که فرش مصدر بوده باشد، و مصدر را نام کرده باشند، و میگویند: فرش الله فرشا، یعنی ثابت گردانید خدای تعالی او ms834 را ثابت گردانیدنی خوب.

فرانق

[پروانه] بود، و در حرف با گذشت.

فرفر

همچو عصفور، مرغی است به قول جوهری، و گویا همان فرفر است.

بر وزن قنفد، بچهآ کفتار است، و فراعل جمع او است، و بیهقی از عبدالله بن زید روایت کرده از ابوهریره، از حال بچهآ کفتار پرسیدم. گفت: کفارت کشتن او بر محرم نعجهای غنم واجب است؛ و مقصود از این آن است که بچهآ کفتار چون نعجهآ غنم حلال است.

الامثال: و در مثل میگویند: اغزل من فرعل، یعنی مراودت کننده تر از فرعل؛ و میدانی 10 گفته: اغزل از غزل بود، و میگویند: غزل[555b] الکلب اذا تبع الغزال، یعنی وقتی که سگ از عقب غزال بدود و نزدیک شود که بگیرد، فریادی کند در روی سگ، بعد از آن نعره کند و مدهوش گردد، و گویا که این کار میکند در وقت صید. و ابن هشام گفته که عکرمة بن ابی جهل نیزهآ خود را در روز جنگ به خندق انداخت و گریخت، و حسان در شأن او گفت:

وفر و القی [لنا] رمحه لعلک عکرم لم تفعل و ولیت تعدو کعدو الظلی م ما إن یجور عن المعدل

و لم تلق ظهرک مشتأنسا کآن قفاک قفا فزعل

بر وزن جلمود، بچهآ سبع بود، و بعضی گفتهاند بچهآ وعل است، و غلام غلیظ فربه رانیز فرهود گویند، و اشتقاق فعل از او می کنند و میگویند: تفرهد یعنی فربه شد.

بچهآ گوسفند و بز و گاو بود، و میگویند بچهآ کوچک بزاست، و بعضی گفتهاند فریر مفرد است و فرار جمع او.

بچهآ شتراست وقتی که از شیر خوردن باز[ه»55] آید، و از این جهت او رافصیل گویند یعنی مفصول و جدااز شیر مادر، زیراکه فصیل فعل است بروزن فعول مثل جریح و قتیل، و 15 فصلان به ضم فا و فصال به کسر فا جمع اواست، و فصال به ms835 معنی مصدر نیز آمده، مثل قوله: (وحمله وفصاله ثلاثون شهرا)1.

لامثال: می گویند:اتغم من فصیل یعنی تخمه دارتراز فصیل زیراکه فصیل چنذان شیر مادر می نوشد گه به تخمه مبتلا میگردد، و همچنین می کوینک انقثآت الفضال حتی

و معنی تربیت و تعظیم صدقه تا به مرتبهای که مثل کوه گردد آن است که خدای تعالی ذات آن صدقه را تعظیم میکند و برکت در او میدهد، و جزای آن بیشمار و بسیار میدهد، و در 10 میزان وزن آن راگران میکند. و این حدیث مثل قوله سبحانه و تعالی است که فرموده: (یمحق الله الربا و یزبی الصدقات»1. و در سن ابی داود مذکوراست که زبیر بن عوام را فرسی غمرنام [بود] و مهره که از او حاصل شده بود، زبیر به کسی بخشیده بود. روزی که دید مهره را در بازار می فروشند و مردم او را میخواهند که جهت او بخرند، زبیر منع فرمود زیرا ms837 که رجوع به صدقهآ خود از قبیل رجوع است به قی خود.

بروزن عسل، حیوانی بود که از پوست آن پوستین سازند. و ابن بیطار گفته پوستین فنک بهترین و خوش بوترین پوستینها است، و آن را از بلاد صقالبه می آورند، و گوشت این حیوان شیرین است، و سمور از آن گرمتر است، و سنجاب از آن سردتر؛ و پوشیدن آنها بدنهای معتدل را مناسب است.

الحکم: گوشت فنک حلال است، و عبدالبر از ابو یوسف نقل کرده که سنجاب و فنک و سمور همه از سباعاند مثل روباه و ابن عرس.

شتر نر کریم است که عربان بر آن سوار نمیشوند و اهانتی او را نمیکنند، زیرا که پیش ایشان عزیز و محترم است و فنق و افناق جمع او است، و در سخن حجاج ملعون [557] وارد است، کالجمل الفنیق.

یوز است؛ و فهود جمع او؛ و میگویند: فهد الرجل، یعنی مثل یوز شد در اخلاق، و در حدیث ام ذرع گذشت. زؤجی ان دخل فهد وإن خرج أسد. و گمان ارسطو آن است که یوز از سفاد شیر با پلنگ حاصل شده، و مزاج او همچو مزاج پلنگ است و طبیعت او مشابهت به طبیعت سگ دارد. بعضی مرضهای سگ مثل مرضهای او است و دوای مرضهای ایشان نیز 10 یکی است. و یوز ماده چون آبستن شود و صید نتواند کرد، هر یوز نر که آن را بیند بر او رحمت کند و از صید خود حصهای به او دهد. و یوز ماده را چون زمان ولادت نزدیک گردد به جایی که جهت ولادت مهیاکرده بگریزد؛ و در بسیاری خواب مثل به یوز میزنند. و وزن بدن یوز گران است، و از این جهت پشت حیوانی که بر او سوار میشود میکوبد و میشکند.

و یوز حیوانی غضبناک و خشمناک است. از پی صید بدود و نفس نزند تا گرمی او بیشتر 15 باشد، ms838 و شش او از هوای گرم ممتلی شود تا قدرت او بر صید محکم ترباشد، و اگر خطایی در صید او واقع شود و صید از او خلاص گردد، خشمناک شود، و از بسیاری خشم صید یوز به آن را هلاک گرداند با وجود آنکه دایم به او در صدد احسان است. و یوز بزرگ بهتر و زودتر قبول ادب میکند، و یوز کوچک دیرتر. و اول کسی که به یوز صید کرده کلیب وائل بوده، و اول کسی که یوز را بر پشت اسب سوار کرده یزید بن معاویه بن ابوسفیان بوده زاده الله 558a] 20] عواه و بلاء و عناء و لم یجعل له غنا و سنا و ثناء؛ و مشهورتر کسی به صید یوز ابومسلم خراسانی رحمة الله علیه بوده.

الحکم: گوشت یوز خوردن حرام است زیرا که او ناب دارد مثل سایر سباع ولیکن بیع او جایز است و اجاره دادن او بی خلاف جایز است.

الامثال: و در مثل می گویند: اقل رأسا من الفهد وآنوم واوتب من نفد والسب من قهد، یعنی سرگران تر از یوزاست و خواب کننده تر و جهنده ترو کسب کننده تراز او است، زیرا که یوز سرگران و خشمناک میباشد، وخواب بسیار میکند و در صید نیکو میجهد. و چون یوزان به سبب پیری از صید باز میمانند پیش یوزان جوان میروند تا یوزان جوان جهت ایشان صید میکنند و ایشان را به صید سیر میکنند.

الخواص: گوشت یوز خوردن قوت ذهن میدهد و قوت بدن نیز زیاده میکند؛ و ابلهی که خون یوز بخورد بلاهت از او میرود، و برثن یوز در موضعی بنهند موش از آن موضع فرار کند، و برثن همچو قنفد کف یا انگشتان بود، و مخلب سباع را نیز برثن میگویند.

به ضم فا، آهو بود، و لفظ فور جمعی است که واحدی ندارد.

الامثال: و در مثل میگویند: لا أفعل کذا ما ms839 لألأت الفور باذنابها، یعنی نمی کنم این کار چندان که فور گوش خود را حرکت میدهد. و لألات العفر روایتی دیگر است در این مثل، و عفرنیز آهو است.

مرغی بود که دو پای او سرخ باشد، و سراو گویا سفیدی است که رنگ کردماند؛ وابن 15 سیده گفته بعضی از این [ی58ک] مرغ می باشد که سراو سیاه می باشد، و سایربدن خاکستری.

حیوان و القلب منه نبات لم یکن عند جوعه یرغاه

قیل تصحیفه ولکن اذا ما عکسوه یصیر لی ثلثاه

و فیل دو قسم بود، یکی را فیل میگویند[559a] و یکی را زندهفیل، و زنده فیل بزرگتر و بهتر است همچو براذین ms840 و خیل عربی، و همچو گاو و گامیش، و همچو نمل و ذر، و همچو 20 جرذ و فأر؛ و بعضی گفتهاند: فیل نراست و زندهفیل ماده، و این نوع آبستن نمیشود مگردر بلاد خود که در آنجا پیدا شده و تربیت در آنجا یافته و رگهای او در آنجا رسته، و فیل نیکو تربیت مییابد و اشارت و سخن آدمی میفهمد، و چون شتر مست میگردد و چون مست شد

و عبداللطیف بغدادی گفته مدت هفت سال، و در مدت آبستنی فیل نر بر او جمع نمی گردد. و فیل نر بسیار غیرتدار است و نری دیگر را نمی گذارد که گرد مادهآ او بگردد؛ و ه فیل ماده در وقت ولادت، در اندرون آب روان میرود تا بزودی بآسانی بزاید. و فیل ایستاده میزاید، و قوایم او مفاصل ندارد و یک وصله است، و استخوان او مصمت بود نه مجوف. و در وقت زاییدن ماده فیل، نراو را میپاید و از حشرات الارض مثل مار و کژدم او را محافظت مینماید. و فیل همچو شتر حقوداست و بسیار باشد که فیل بان را بکشد به واسطهآ حقدی که از او در دل دارد. و گمان هندیان آن است که زبان فیل معکوس[559] است، و اگر زبان او 1 معکوس و مقلوب نبودی البته سخن میگفتی و به زبانادای مطلوب خود کردی. و استخوان ناب او بسیار بزرگ و گران میشود به مرتبهای که یکی از آن دو، صد من میباشد.

و خرطوم او حکم بینی و دست او دارد، زیرا ms841 که به آن بو میشنود و با آن طعام و شراب را پیش خود میکشد، و با آن جنگ میکند و با آن آواز میکند. و آواز او درخورجثهآ او نیست، چه آواز او به آواز کودکان ضعیف میماند. و آن قدر قوت در خرطوم دارد که با آن درختی 15 بزرگ از بیخ میکند. و فیل فهم نیکو دارد و هرچه فیلبان میگوید به آن عمل مینماید، واگر می فرماید پیش پادشاهان سجود مینماید، و جنگ به هر طریق که میگوید میکند. و فیل مغلوب تواضع پیش فیل غالب میکند؛ و نوعی فیل باشد که اگر یکی از آن باشد، هزار فیلان دیگر از او می گریزند؛ و غیر جنس او با او جنگ نمی کند، و آن را فیل منکلوسی گویند و اهل هند تعظیم فیل میکنند و او را دوست میدارند زیرا که فیل حیوانی عظیم صورت 25 کریم سیرت است، و در خلقت او عجایب بسیاراست، و با این بزرگی خلقت چنان آهسته به راه می رود که آدمی رفتن او در نمییابد.

و عمر او دراز می باشد و می گویند که ارسطو گفته که فیلی دیدم که چهارصد سال عمر او بود و عمر او از علامات پادشاهان که بر پوست او بود دانستم. و میان فیل و نسر عداوت

و در کتاب حلیة الاولیاء مذکوراست که ابی عبدالله قلانسی در کشتی بود. باد موافق نبود و اهل کشتی بر هلاک مشرف بودند. هر یک نذری میکردند که اگر به سلامت از کشتی نجات 10 یابند به آن نذر وفاکنند. بر زبان ابی عبدالله جاری شد که اگر نجات یابم گوشت فیل نخورم. چون اهل کشتی نجات یافتند به ساحلی رسیدند و در آن ساحل بیشهای بود، و در آنجا طعام خوردنی نبود. سه روز گسنگی کشیدند، روز چهارم فیل بچهای پیداشد. همه در او چسبیدند و او را کشتند و پختند و خوردند، و ابی عبدالله جهت وفا به نذر خود نخورد. و اهل کشتی بعد از خوردن به خواب رفتند، و ناگاه مادر آن فیل بچه آمد، و چون فرزند خود را کشته دید 15 برنجید، و گرد اهل کشتی [560b] می گردید و هر یک را بو میکرد. از هر که بوی فیل بچه میشنید، او را در زیر پای خود میکشید و میکشت، و چون به ابوعبدالله رسید و از او بوی فیل بچه نشنید. او رانکشت، و گرداو میگشت تا او بیدار گشت. بعد از آن به او اشارت کرد که بر پشت من سوار گرد.

چون ابوعبدالله بر پشت فیل سوار گردید، فیل او را در یک شب به جایی رسانید که در 25 آنجا عمارت بود و مردم نیز بودند، و مردم از او احوال پرسیدند: احوال بر آن منوال که بود به عرض ایشان رسانید. ایشان متحیر گشتند و گفتند در این یک شب فیل تو راهشت روزه راه آورده و عبدالله در میان ایشان بود تا همراه یافت و به شهر خود باز گردید. و در اخبار صحیحه وارد است که چون اول محرم سنهآ اثنتین [و ثمانین] ثمان ms843 مائة از تاریخ اسکندر ذوالقرنین گذشته بود و مادر پیغمبر علیه السلام به پیغمبر علیه السلام حامله بود، وابرهه

و در حدیث بخاری و سن ابی داود و نسایی مذکور است که پیغمبر علیه السلام در زمان 5 حدیبیه چون به ثنیه رسید و راحلهآ او بخسبید، و آن راحله را نام قصوابود، و هر چند که زجر قصوا نمود اصلا از آنجا نجنبید. پس[5612] اصحاب گفتند: خلأت القصوا، یعنی مانده شد قصوا. پیغمبر علیه السلام فرمود این عادت او نبود، ولیکن آنچه فیل را از راه مکه باز داشت، قصوا را نیز همان باز داشت، و سرماندن قصوا آن بود که در علم و تقدیر خدا عز و علا بود که بعضی از کفار قریش مسلمان شوند و از نسل ایشان مسلمانی چند حاصل گردند. واگرقصوا 10 در آنجا نمی ماند، اصحاب پیغمبر با قریش جنگ میکردند و [در] آن بعضی از قریش کشته میگشتند و نسل ایشان منقطع میگشت، و از نسل ایشان کسی مسلمان نمیماند. و میگویند که ابرهه جد نجاشی بوده که در زمان پیغمبر علیه السلام بوده و به او ایمان آورده.

و عایشهآ صدیقه گفته قاید فیل و سایس او رادیدم که در مکه کورگشته و از مال و منال و اهل و عیال دور گشته، و از مردم گدایی طعام مینمودند، و مردم به ایشان طعام میدادند، و 15 پیغمبر علیه السلام بعد از هلاک اصحاب فیل پنجاه روز متولد گشت. و عبدالملک بن مروان به قباث بن آشیم ms844 گفت: یا قباث انت اکبر ام رسول الله. قباث گفته: رسول الله اکبر منی وانا اسن منه. یعنی رسول الله علیه السلام از من اکبر و بزرگتر است و من از او اسنم و به سال از او بیشترم، زیرا که او در سال فیل متولد گشت و مادر من مرادر آن سال به تماشای فیل برده بود، و من بر سرگین سبز فیل نظر میکردم، و این حال را از آن سال یاددارم.

و سهیلی در قصهآ اصحاب فیل نظر کرده و گفته در قصه مذکور است که فیل به زانودرآمد همچنان که شتربه زانو در می آید، و حال آنکه استخوان پای[5610] فیل مفصل زانوندارد و فیل چون شتر به زانو در نمی آید و جواب این نظر به دو طریق گفتهاند: یکی آنکه مسلم نکت که فیلی حون شعر به زانوه ر نمی آید وابن جواب غلطاست، ویکی دیکر آنکه مقصود

لا هم ان المزء یم نع رحله فامنع حلالک

و انصر علی آل الصلی ب و عابدیه الیوم آلک

لایغلبن صلیبهم و محالهم آبدا مخالک بعد از تمامی شعر او طیر ابابیل آمدند و اصحاب فیل را هلاک کرده واصل لاهم اللهم بوده، والف را به جهت تخفیف حذف کردهاند، و معنی حلال متاع خانه است، و مراد از متاع 10 خانه کعبه و ساکنان حرم محترم باشند، و معنی محال حول و قوت است، و ابرهه قصد خرابی مکهآ مبارکه جهت عمارت کنیسهآ خود میکرده، و به جهت آنکه یک مرد مکی کنیسهآ او را همچو بیت الخلا ساخته و نجاست خود در او انداخته؛ و ms845 میگویند که عمارت کنیسهآ او از سنگ جزع یمانی بوده، و از سنگهایی به نقره و طلا منقش بوده، و آن سنگهای قصر بلقیس علیها السلام بوده و به انواع ظلم و تعدی بر اهل یمن ابرهه عمارت آن کنیسه کرده، و مقرر 15 بوده که آفتاب بر عمله نتابد و هر عاملی که بعد از طلوع به عمل میآمده، دست او میبریده.

روزی بعد از طلوع آفتاب زنی پسر خود را آورده و شفاعت پسر خود میکرده و میگفته فرزندی[562a] غیر از او ندارم، و از ملک درخواست دارم که دست او نبرد و پردهآ ناموس من ندرد، ملک نمیشنیده و شفاعت او قبول نمیکرده. آخرالامر زن گفته: امروز تو به تیر میزن که فردا غیر از تو کسی تیر میزند، و کسی پایدار در دنیا نمیزید. ملک او راعفو کرده. و چون 20 کنیسه خراب گشته، ماران و سباع گردان میگشتهاند و کسی چیزی از آن سنگها از ترس ایشان برنمیداشته، و سنگها همه در آنجا انباشته بوده تا زمان ابوالعباس سفاح. ابوالعباس کسی به آنجا فرستاده و از آنجا مال بسیار برداشته. و بعد از آن اثر کنیسه نمانده و قصهآ اصحاب فیل به تفصیل گذشت.

الحکم: گوشت فیل بر مشهور حرام است. و در وسیط دلیل حرمت او آن است که این

و قول طاووس و عطاء بن ابی رباح و عمر بن عبدالعزیز و مالک و احمد این است، و ابن 10 سیرین و ابن جریح رخصت بیع عاج دادهاند. و در شامل مذکوراست که دباغت در پوست فیل اثر نمی کند زیرا که کثافت بسیار دارد و لطافت و قابلیت تأثیر دواندارد. و در سال سنهآ تسعین و خمس مائة نیارس که بزرگترین پادشاهان هندستان بود و قصد بلاد اسلام نمود، و شهابالدین غوری صاحب غزنه قصد مقابله و مقاتلهآ او فرمود. چون در نهر ما جون این دو لشکر به هم رسیدند و مقاتله نمودند، نصرت و ظفر شهابالدین را بود با آنکه هفتصد فیل 15 در لشکر نیارس بود. و هزار هزار نفس از سوار و پیاده با او بودند، و گویند در آن جنگ جوی خون از لشکر هندیان روان شد و نیارس نیز کشته گشت، و نیارس را در میان کشتگان به این نشان یافتند که دندانهای او را به طلا محکم ساخته بودند. و شهاب الدین نود فیل از فیلان او گرفت، و هزار و چهار صد خروار زر از خزانهآ نیارس به غزنه آورد. و از جملهآ فیلانی که گرفته بودند یکی فیلی سفید رشید سدید الفعال بود.

و مسابقت به فیل جایزاست به اصح قولین شافعی به دلیل آن که در حدیث صحیح مذکور است که سبق جایز نیست مگردر صاحب سم مثل اسب یا صاحب خف مثل فیل و شتریادر صاحب پیکان یعنی تیر و سبق به فتح با، چیزی است که جهت کسی که در مسابقه سابق باشد تعیین می کند؛ ms847 واسباق جمع اواست و سبق [ه563] به سکون با مصدراست به معنی سبقت

الامثال: و در مثل میگویند: آکل من فیل و اشد منه و اعجب من خلقة الفیل، یعنی خورنده تر است از فیل و محکم تر است از او و عجب خلق تر است از او. و گویند جمعی در مجلس امام مالک درس میخواندند. فیل را به در مدرسه آوردند. شاگردان همه به تفرج فیل بیرون رفتند مگر یحیی بن یحیی اللیثی [الاندلسی] که نرفت. مالک به او گفت: تو نیز به تفرج 10 فیل برو که آن حیوان عجیب است و در بلاد تو نیست. گفت: من از مغرب که بلاد من است جهت تو آمدهام که تو را بینم و از تو علم فراگیرم، و من از برای تفرج فیل نیامدهام. مالک را سخن او بغایت خوش افتاد، و او را عاقل اهل اندلس نام نهاد.

و نظیر این است آن که [ابی] عاصم نبیل رادست داده، و نام او ضحاک بوده، و قصهآ او چنان بوده که او در بصره در مجلس [ابن] جریح بوده، و حاضران مجلس به تفرج فیل رفتهاند، و 15 [ابن] جریح به او گفته: چرا تو به تفرج فیل نرفتهای؟[5630] ضحاک به [ابن] جریح گفته: اگر به تفرج فیل میشتابم، در آنجا ms848 عوض تو نمی یابم! [ابن] جریح به او گفت: توی نبیل، و هرگاه که میآمده، [ابن] جریح می گفته: نبیل آمد. و بخاری گفته: از آن زمان که دانستم که غیبت حرام است، غیبت کسی نکردهام. و در مثل میگویند: آثقل من فیل، یعنی گران تراز فیل، چنان که در این شعر است:

الخواص: اگرکسی چرک گوش فیل بنوشد، هفت روز در خواب باشد که هیچ بیدار نگردد؛ و اگر چرگ گوش او بر برص طلاکنند و سه روز بگذارند زایل گردد. و اگر استخوان

مرغی بود شبیه عقاب، و این مرغ در وقت سرما به یمن رود، و فینات ساعات بود زیرا که می گویند: لفیته الفینة بعد الفینة أی الحین بعد الحین؛ و فینه به حذف الف لام نیز میگویند. و چون این مرغ در حین از احیان به یمن می رود او را فینه نام کردهاند.

کنیت شیر بود، و میگویند: فرس الاسد فریسته یفرسها فرسا و افترسها، ای دق عنقها؛ یعنی شیر گردن صید خود را گرفت و بشکست، و اصل این فرس این معنی است.

شعر

نع رحله فامنع حلالک

لا هم ان المزء یم

و انصر علی آل الصلی ب و غابدیه الیوم آلک

لایغلبن صلیبهم و محالهم ابدا مخالک

بعد از تمامی شعر او طیر ابابیل آمدند و اصحاب فیل را هلاک کرده و اصل لاهم اللهم بوده، والف را به جهت تخفیف حذف کردهاند، و معنی حلال متاع خانه است، و مراد از متاع 10 خانه کعبه و ساکنان حرم محترم باشند، و معنی محال حول و قوت است، و ابرهه قصد خرابی مکهآ مبارکه جهت عمارت کنیسهآ خود میکرده، و به جهت آنکه یک مرد مکی کنیسهآ او را همچو بیت الخلا ساخته و نجاست خود در او انداخته؛ و میگویند که عمارت کنیسهآ او از سنگ جزع یمانی بوده، و از سنگهایی به نقره و طلا منقش بوده، و آن سنگهای قصر بلقیس علیها السلام بوده و به انواع ظلم و تعدی بر اهل یمن ابرهه عمارت آن کنیسه کرده، و مقرر 15 بوده که آفتاب بر عمله نتابد و هر عاملی که بعد از طلوع به عمل میآمده، دست او میبریده. روزی بعد از طلوع آفتاب زنی پسر خود را آورده و شفاعت پسر خود میکرده و میگفته فرزندی[562a] غیر از او ندارم، و از ملک درخواست دارم که دست او نبرد و پردهآ ناموس من ندرد، ملک نمیشنیده و شفاعت او قبول نمیکرده. آخرالامر زن گفته: امروز تو به تیر میزن که فردا غیر از تو کسی تیر میزند، و کسی پایدار در دنیا نمیزید. ملک او راعفو کرده. و چون 20 کنیسه خراب گشته، ماران و سباع گردان میگشتهاند و کسی چیزی از آن سنگها از ترس ایشان برنمیداشته، و سنگها همه در آنجا انباشته بوده تا زمان ابوالعباس سفاح. ابوالعباس کسی به آنجا فرستاده و از آنجا مال بسیار ms851 برداشته. و بعد از آن اثر کنیسه نمانده و قصهآ اصحاب فیل به تفصیل گذشت.

الحکم: گوشت فیل بر مشهور حرام است. و در وسیط دلیل حرمت او آن است که این

و قول طاووس و عطاء بن ابی رباح و عمر بن عبدالعزیز و مالک و احمد این است، و ابن 10 سیرین و ابن جریح رخصت بیع عاج دادهاند. و در شامل مذکوراست که دباغت در پوست فیل اثر نمی کند زیرا که کثافت بسیار دارد و لطافت و قابلیت تأثیر دواندارد. و در سال سنهآ تسعین و خمس مائة نیارس که بزرگ ترین پادشاهان هندستان بود و قصد بلاد اسلام نمود، و شهابالدین غوری صاحب غزنه قصد مقابله و مقاتلهآ او فرمود. چون در نهر ما جون این دو لشکر به هم رسیدند و مقاتله نمودند، نصرت و ظفر شهابالدین را بود با آنکه هفتصد فیل 15 در لشکر نیارس بود. و هزار هزار نفس از سوار و پیاده با او بودند، و ms852 گویند در آن جنگ جوی خون از لشکر هندیان روان شد و نیارس نیز کشته گشت، و نیارس را در میان کشتگان به این نشان یافتند که دندانهای او را به طلا محکم ساخته بودند. و شهاب الدین نود فیل از فیلان او گرفت، و هزار و چهار صد خروار زر از خزانهآ نیارس به غزنه آورد. و از جملهآ فیلانی که گرفته بودند یکی فیلی سفید رشید سدید الفعال بود.

و مسابقت به فیل جایز است به اصح قولین شافعی به دلیل آن که در حدیث صحیح مذکور است که سبق جایز نیست مگر در صاحب سم مثل اسب یا صاحب خف مثل فیل و شتریادر صاحب پیکان یعنی تیر و سبق به فتح با، چیزی است که جهت کسی که در مسابقه سابق باشد تعیین میکنند؛ و اسباق جمع او است و سبق [5632] به سکون با مصدر است به معنی سبقت

حياتا انسان

حياتا انسان

نبذة عن الكتاب

الفهرس