فضلای فصیح زبان وفصعای بلیغ بیان، افضل کلمات وافصح لغات حبد وثنای متکلمی را دانند که رتبهآ فصاحت و درجهآ بلاغت عرب را به مرتبهآ اعلای علیین رسانیده و ذائقهآ ذوق عجم را از لطایف وحلاوت نظم و نثرفارسی ملتذ و محظوظ گردانید، ورایات معجز آیات نبوی را صلی الله علیه وآله وعترته، را ازانتهای سدرة المنتهی گذرانید.

اما بعد بر زبان آوران سخن ساز و دقیقه شناسان نکته پرداز پوشیده و مخفی نیست که بنای مؤلفات سلف بر لغات قدیمی فرس است که به سبب مرور ایام و تغییر السنهآ خواص و عوام مستورو محجوب مانده، و لهذا ابنای روزگار و سخنوران فضیلت شعار از مطالعهآ آن چندان حظ و نصیبی ندارند، لاجرم نظر التفات بر صفحات آن تألیفات نمی گمارند و آنها را از جملهآ منسوخات و متروکات می شمارند بنابراین بندهآ رهی، حافظ اوبهی درباب تصحیح و توضیح1 آن، رسالهآ مختصری ترتیب داده وعقد[ه]های آن را به بنان بیان گشاده، امید که فراید فواید2 آن به شرف انظار سعادت آثار عالیحضرت آصف حکمت سلیمان حشمت سکندر مرتبت دارا شوکت3، نظم: زهی رفیع جنابی که مهر دولت او ز آسمان سعادت همیشه تابانست در خزانهآ حکمت محیط گوهر فضل سپهر لطف4 وکرم بحرجود5 واحسانست وزیر ملک خراسان امیر مسند جم که تخت مملکت بخت را سلیمانست اگرنه درکف او خاتم سلیمانست چرازجان ودلش انس وجن به فرمانست؟ به صورتیست نمایان جمال معنی او که درنظارهآ آن6 چشم عقل حیرانست

منظور وملحوظ گردد. اللهم خلد بلطفک العمیم وفضلک العظیم مآثر رفعته ومعالم معدلته.

مقدمه پوشیده نماند که حروف عرب بیست وهشت است، وهشت حرف، از آن جمله در لغت فرس تیامده3، الا نادر وآن را چنین نظم کردهاند. نظم4: هشت حرفست آن که اندرفارسی نایدهمی تانیاموزی تباشی5 اندرین معنی معاف بشنوازمن تا کدام است آن حروف و یاد گیر ثاوحاوطا وظاء وصادوضاد وعین وقاف

و در لغت فرس چهار حرف است که در کلام عرب نیامده7 وآن (پی و چیم وژا و کاف) است، که هریک را به جهت امتیاز از مشاکل آن، سه نقطه می نهند. پس بنای لغت فرس بربیست و چهار حرف باشد و چون بیست و هشت8 مشترک است میان هردو لغت این رساله را مشتمل بر بیست و هشت9 باب گردانید و هریک از آن چهارحرف را که مخصوص است به لغت فرس، درباب حرفی که مشابه وی است مرقوم ساخت. مثلا پ را که از مخصوصات19لغت فرس است درباب با که مشترک است بین اللغتین ایراد نمود وعلی هذا القیاس.

آسا1: بدو معنی آمده است، یکی دهان دره باشد یعنی خمیازه و آن از ملالت و غلبهآ خواب و کاهلی و غفلت باشد، بهرامی گوید: چنان نمود به ما دوش ماه نودیدار چوماه نو که کند گاه خواب و گاه آسا

و دیگر مانند و شکل باشد چنانکه گویند: شیر آسا و آنچه بدین ماند. شهیدی گوید: عدوی او شود روباه بد دل چو شیر آسا خرامد او(1) ms002 بمیدان

افدستا2: مرکبست ازافد وستا که آن شگفت باشد بزبان پهلوی ابستا و آستا هر دو تفسیرزند است و زند و پازند دو کتابست ازصحف ابراهیم علیه السلام.

که هرگز سیر نبود وی زمغزو ازدل اعدا ایرا7 : بدو معنی است، یکی بمعنی زیرا باشد و دیگر بمعنی از بهر آن آید. عنصری گوید:

همای ایرا مبارک شد که قوتش استخوان باشد مع حرف التاء الچخت - الجخت 8: بمعنی طمع باشد. الفخت1(1) : چیزی اندوختن باشد بمعنی مال و ذخیره جمع آوردن. آخت وآهخت 10 : تیغ بر کشیدن باشد. آبخست 11(2) : [بفتح خاء] خربزه را گویند که در میان او آب ترش شده باشد. عنصری گوید: تنی چند ازموج (3) دریا برست رسیدند نزدیکی آبخوست انفست 4/12) : پردهآ عنکبوت را گویند. انگشت 13 : زگال است و زگال زبان دریست و به تازی فحم گویند و به آذربایجان زوال (5) وحالا به انگشت مشهورست. فردوسی گوید: هر آنگه که بر زد یکی باد سرد چوزنگی بر انگیخت زانگشت گرد

33 خداوند ما کاین جهان آفرید بلند آسمان از برش بر کشید فراز آورید آخشیجان چهار کجا اندروبست چندین نگار آگنج 21: امعای سطبر و بزرگ گوسفند بود که به گوشت و پیاز و هر چه رسم باشد پر کنند و آنرا عصیب خوانند. الفنج 22 : اندوختن باشد. شاعر [ابوشکور] می گوید: میلفنج دشمن که دشمن یکی فراوان و دوست ارهزار اندکی آهنج 23: بمعنی کشیدن باشد. آرنج 24: بند گاه دست باشد میان ساعد و بازو. ایزغنج - [غنج[25: [بکسر همزه وسکون یاء حطی وزاء تازی وضم غین] جوال باشد. ایچ 26: بمعنی هیچ باشد. مع حرف الخاء (1) انجوخ 27: پوست روی وتن که چین گرفته باشد یعنی فراهم آمده، و پژمرده شدن میوه را نیز گویند.

آژنگ28: چین روی باشد که از خشم درابرو افتد و آنرا گره پیشانی و گره ابرونیز گویند، چنانکه گفتهاند: چین درابرو بسرم آمد، ای بدخوچیست؟ گرسر جنگ نداری گره ابروچیست؟

آرنگ 71: حاکم ملکی را گویند و مرزبان را نیز گویند و بمعنی گونه و همانا نیز باشد.

استرنگ8 (1): درخت یبروج الصنم (2) باشد که از زمین روید بر شبه مردم در ملک چین وثمر آن نیز برصورت آدمی باشد و هر کس که آن درخت را برکند در حال بمیرد و آنرا یبروج الصنم گویند و مردم گیاه نیز خوانند. عسجدی گوید: هند چون دریای ms007 خون شد چین چودریا باراو

زین قبل روید به چین بر شبه مردم استرنگ (3)

آذرنگ 81(4) : بمعنی دماروهلاکت وغمی و محنتی سخت باشد. شاعر [ابوشکورا گوید: ز فرزند برجان وتنت آذرنگ تواز مهر او روز و شب چون نهنگ

اژدهاک 82 : ضحاک را گویند.

ببارید پیران زمژگان اشک تن پیلسم در گذشت از سرشک اورنگ87: تخت و عز و شکوه باشد. فردوسی گوید: بدو گفت بی تونخواهم جهان نه اورنگ ونه تاج و گرزگران4(3) اوژنگ مه : بمعنی افرنگ بود که آن تخت و زیبایی است. شاعر [شهید] گوید: ای از رخ تویافته زیبایی و افرنگ افروخته ازطلعت تومسند واوژنگ

به نقل ازلغت نامه 90 - «قطونا» تخم نباتی است وبه عراق او را «بزر قطونا» گویند و اهل بحرین او را «احب الذرقه» گویند وبه پارسی او را «خرغول» گویند. و آنچ متعارف است در پارسی «اسپغول» است.. وچنان است گویی به سبب مشابهت نبات او به گوش «اسب» اورا به گوش «اسب» [مانند کردهاند] و اسپغول هندی و جرجانی را منفعت زیادت بوه (صیدنه ج1، ص 557، ایضا اغراص القبیة ، ص 614) .

ارم 102: بوستان.

زآهو همان کش سپید است موی نگوید بجز مردم عیبجوی آبخو139: جزیره بود. آخلکندو140: چیزی باشد از مس یا از چوب ساخته سرگرد و دسته کوچک داشته باشد و سنگ ریزه بسیار در اندرون او تعبیه کنندو چون او را بجنبانند آوازی دهد و بدست طفلان دهند تا بدان مشغول شوند(4).

49 آبشتنگاه و آبشتگاه142 : هر دو متوضا را گویند یعنی خلا جای (1). [قریع الدهر گوید: مجمع الفرس] نه همی باز شناسند عبیر ازسرگین نه گلستان بشناسند ز آبشتنگاه آهیخته 143(2) : بر کشیده باشد، چنانکه گویند: چه گوش آهخته دارد دیده گوید مگر تیر دو پیکان می نماید آفراخته 2)1: بمعنی افراشته است یعنی برداشته. شاعر گوید: [مصراع] افراخته است رایت ملک مبارزی. الفخته 145: اندوخته باشد. اندوخته 146(3) : ساخته بود. آغشته 147: سرشته باشد. آگشته 148: محکم بسته باشد.

(مجمع الفرس) 1،6 - اندوخعن: به معنی جیع کردن و فراهم آوردن وبه معنی قرض واپس دادن هم آمده ms010 و اندوخته به معنی جمع کرده و آماده ساخته آمده. (آنندراج) 148 - ابوالعباس گفت: ه

ایستاده میان گرمابه همچو آسغده در میان تنور آلفقده 157: بمعنی اندوخته باشد. ابوشکور(3) گوید:

(مجمع الفرس) 161 - افرنجه بروزن سرپنجه، نام شهری است که نوشیروان آباد کرده بود و در کنار دریای مصر و مادر عذرا از آن شهر است. و افرنج و افرنگ همانا به معنی فرنگ است و افرنجه معرب می نماید. (آنندراج) و پادشاه یونان زمین را و افرنجه را وجزیرها را بطلمیوس گفتهاند. (مجمل التواریخ والقصص ،ص،42) ایضا رک: (معجم البلدان ج1، ص 228) . 163 - آرغده به وزن نابرده: فردوسی گوید: ه

بیخشت116: چوب و چیزی را گویند که بیکبار از بیخ بدر کنده باشند.

پلشت 117: همچوپلید بود. کسایی گوید:

بادو کژدم نکرد زشتی هیچ با دل من چرا شد ایدون زشت

زشت (1) خوی پلید کرد مرا هر کراخوپلید هست پلشت

پست 198: کوتاه و هامون و ساده و هموار همه یکی باشد، یعنی چیزی را گویند که با زمین راست باشد. عنصری گوید: چون آب زبالا بگراید سوی پستی وز پست (2) چو آتش بگراید سوی بالا مع حرف الجیم [العجمی والعربی]

بلوچ 199: قومی اند بغایت بی عقل از مردمان بیابانی (3) که قافلها زنند و بیشتر تیرانداز باشند و ایشان را کوچ بلوچ نیز گویند.

بازپیح 200: ریسمانی باشد که در روز نوروزیا در ایام عیدی(4) کود کان از بام یا از درخت در آو یزند و در میان آن نشینند و در هوا روند و آیند و در بعضی دیار آن را کاز خوانند و به تازی ارجوحه(5) گویند و به پارسی جنکالوس نامند و در کرمان کواجو گویند و در اصفهان حنجیل (6) خوانند و در هندوستان بلیک (7) نامند. ابوالمثل گوید: زتاک خوشه فروهشته و زباد توان چوزنگیانی بربازپیچ بازیگر

52 بسیچ201: آمادگی بود یعنی سازکارها. فردوسی گوید: بدو گفت رو زو میندیش هیچ اگر هوشیاری و دادن بسیچ باج 202: رصد (1) وخراج و جزیت که به حکام دهند. بچ 203 : اندرون دهان باشد. بچ بج204: دومعنی دارد. یکی سخنی که در پوشیدگی (2) گویند و دیگر لفظی باشد که شبانان بر را بدان خوانند و نوازند. پخچ205: چیزی را گویند که بر زمین پهن باشد، چون میوهآ پخته که پا بر آن نهی و هرچه بدان ماند. عنصری گوید: اگر بر سر مرد زد در نبرد سر وقامتش با زمین پخچ کرد برخفج 206: [بوزن برجست] گرانی و ثقلی ms013 (3) بود که در خواب بر مردم افتد که هم بیم هلاکت بود و آنرا به تازی کابوس خوانند و به پارسی عبدالجنه (4). بنانج 207(5): دوزن را گویند که یک شوهر (6) داشته باشند. باغچ 208: انگور نیم رسیده (7) را گویند و باغنچ نیز همین معنی دارد.

چو گشت آن پریروی بیمار غنج ببرید دل زین سرای سپنج

نه هم قیمت در باشد(2) بلور نه همرنگ گلنارباشد پژند پهند 219: دام آهوبود. بلکفد 220(3) : رشوت باشد. پژاوند 221: چوبی باشد قوی که پس در اندازند و در را بدان ببندند(،)، و آنرا تنبه در گویند. پروند 222: امرود (5) باشد. بشاورد 223: زمینی بود پشته پشته. فرود 222: زیر وبالا (6) باشد؟

(صحاح الفرس) 228- بازخمیدن: چون کسی صدارت کسی کند به عنوان طعنه گویند بازخمید یعنی به طعنه سخن او را گفت و صدارت او کرد. (آتندراج) 230 - «(علی قریب) با من (بونصر مشکان) خالی کرد و گفت: پدرودباد، ای دوست نیک که به روزگار دراز به یک جا بودهایم و ازیکدیگر آزار نداریم.» (تارخ بیهقی ، ص 53 به نقل از حواشی برهان). 231 - «قافیه یا پساوند: کلمات آخر اشعار است که حرف اصلی آخرآنهایکی باشد وآن حرف را ms014 دراصطلاح روی می گویند». (صناعات ادبی ، ص13)

بشد باربد شاه رامشگران یکی نامداری شد از مهتران

(نقل از لغت نامه) ایضا رک: المعجم فی .. ص 200، خسروشیرین نظامی ص 33. 2،5 - پادیر: بروزن جاگیر، چوبی باشد که به جهت استحکام برپشت دیوار شکسته بزنند تا نیفتد و با ذال نقطه دار هم گفتهاند و این آصح است بنابر قاعدهآ کلیه که هرگاه ما قبل دال حرف علت باشد و آن حرف علت ساکن باشد ذال است و بازای نقطه دار نیز به این معنی آمده است. (برهان) 246- دقیقی گوید:

عدورا از توبهره غل و پابند ولی را ازتوبهره تاج و پرگر

(صحاح الفرس) 249 - پذیر - بروزن وزیر، قبول کننده را گویند و امرباین معنی هم هست یعنی قبول کن پذیرفتن (برهان). 250 - بشار بروزن بهار به معنی سیم کوفت، لمس، کوفته و وامانده و گرفتار، نثار آوردهاند، شمس فخری مؤید این معنی گفت: ه

13 بادسار251: سبک سرباشد. بتیار 252: رنج و ms015 مشقت بود. بگمار253: مستولی کن. پرندوار و پرنداور292: شمشیر گوهردار را گویند. پسندر255: پسر پدر باشد یعنی برادر پدری. بهاره2: بتخانه باشد و وقتی را نیز گویند که جهان و درختان از سرجوان شوند و خانهآ منقش و نگار(1) را نیز بهار گویند.

تو پور گو پیلتن رستمی ز دستان سامی واز نیرمی بشتر260: نام میکائیل علیه السلام است. بیور261: ده هزار بود بزبان پهلوی. فردوسی گوید:

سپه بود بیور سوی کارزار که بیور بود در عدد ده هزار بادغر262: خانهآ تابستانی باشد که آنرا باد گیر گویند که پیوسته در آنجا باد خنک جهد. باختر263: مشرق باشد وپیش اکثر شعرا چون خاور گویند غرض ایشان مشرق باشد و چون باختر گویند غرض مغرب داشته باشد. پدندر264(2): شوهر مادررا گویند. بور265: اسبی بود که به سرخی گراید. بالار256: فرسب (3) یعنی چوبی که بام خانه بدو پوشند و بعضی آنرا فلوره (4) گویند.

باختیار ز مقصود خود (6) نماند باز کسی که دست چپ ازدست راست داند باز باخت 4 - بمعنی دیگر نیز گویند چنانکه شاعرگوید: [مصراع] باز آوردی حکایت پنجاء 5 - نام مرغی است که آنرا ملوک می دارند. بدواز 273: جای آرامگاه و نشیمن (7) وقرار باشد. براز274: به معنی نیکو کن و این لفظ چنان بود که گویند مرد برازنده و پسنده (8) و نیکوست ms016 و چوبی را نیز گویند که نجاران در میان چوب نهند دروقت شکافتن چوب و کفشگران در میان کالبد (9) نهند.

(آنندراج) از پیشوند نفی، سلب * بیوسان (صفت فاعلی از مصدر بیوسیدن) در تاریخ بیهقی می خوانیم که: «ورای زدند و گفتند که نا اندیشیده و نا بیوسان چنین حالی رفت» ص 89»، ایضا ص 525. در کشف الاسرار ج1 : «افتطمعون» می پیوسید وطمع می دارید. ص 231. 298 - در مجمع الفرس، باذغس مخفف باذغیس آمده است. باین ترتیب باذغیس یا بادغیس از اعمال سرزمین هرات است. یاقوت ms018 در معجم البلدان می نویسد: باذغیس: ناحیة تشتمل علی قری من اعمال هراة و مروالرودس وقیل اصلها بالفارسیة باذخیز، معناه قیام الریح او هبوب الریح، لکثرة الریاح بهاج1 ص 318. ایضا رک: تقویم البلدان ذیل بادخیز. 299 - مهار (مجمع الفرس) ایضا رک: السامی-

(صحاح الفرس) 317- پش: موی گردن و کاکل اسب را گویند. (لغت نامه) 320 - بتکیش بروزن درویش، ترکش و تیردانی را گویند که پر از تیر باشد و معنی ترکیبی آن بت مانند است چه بت لیف جولاهگان و کیش مانند را گویند. (برهان) 321 - پژوهیدن به معنی تفخص و تجسس کردن و باز جست و جستجونمودن است. (برهان) پژوهیدن، پژوهنده، پژوهش، پژوهندگی، پژوهید. برای دریافت شواهد آنها رک: (جهانگیری، آنندراج). 323 - پناغ: بروزن چراغ، دبیر و نویسنده و منشی را گویند، و تار ابریشم را نیز گفتهاند و ماشوره را نیز گویند و (فرهنگ نفیسی).

کنون آن برافراخته بال من همان زخم کوبنده کوپال من بشل 364: یعنی در آویز. بشول 365: گزاردن کار بود. بسل 360: گاورس. بزیل 367(2): کوه عظیم. برطایل 268: نام جزیره ای است درهند (3) که آنجا ازدرخت بانگ(،) سخت آید. بل 369: بمعنی بگذار وبهل. بال 370(5): یعنی ببال بود. عنصری گوید: شاهان هزار سال بملک اندرون بدی و آنگه هزار سال بمال اندرون ببال بسمل 371: نیم کشته را گویند.

شمع وچراغی که بود شب فروز گشته شود گر بآرن آید به روز

(مجمع الفرس) 408 - نام آن ماده گاوی که فریدون را شیرمی داد. درواژه نامه بندهشن ص 102: برمایون، براهرفریدون است. (مجموعة الفرس) ms024 09، - بون: در فرهنگهای موجود به معنی «نمدزین» نیافتم. رک: لغتنامه، آنند راج، برهان و... 10) - بادخون - بادخن و [بادخان] خانهای بود که باد گیر داشته باشد. کسائی نظم نموده:

عمر چگونه جهد از دست خلق باد چگونه جهد از باد خان

(فرهنگ جهانگیری) 411 - بادبرین، باد صبا را گویند وآن از مابین مشرق و شمال وزد و بعضی باد دبوررا با دبرین گویند. (برهان) 411 - 412 - رودکی گوید:

گیتیت چنین آید گردنده بدینان هم هم بادبرین آید وهم باه فرودین (احواله واشعار رودکی)

85 پشخودن 24) : فشردن. برزین 25) : یکی از ائمه دین ابراهیم علیه السلام است و آتشگاهی که او ساخت آنرا آذر برزین خوانند. پژوهیدن 26) : پرسیدن به جد. برون 27) : لفظی است غریب گویند برون تواین کار کردم یعنی که برای تو کردم. رودکی گوید(1): یاد کن زیرت اندرون تخته تو برآن خوار خوابنیده ستان جعد مویانت جعد کنده همی ببریده برون تو پستان بادبیزن 28] : مروحه بود به تازی.

بان 421: بانگ بود. بومهن 30) : زلزله باشد. برهمند5 31): دانشمند هندوان وبرهمن نیز آمده (2). (1) مج: این ابیات را ندارد. ه باید «برهمن» را می آورد و خارج از ترتیب القبائی است. (2) آس، مج: عبارت اخیر را ندارد. این دو از شاهکارهای فردوسی در کتاب شاهنامه است ونیز رک: مقایسهآ منظومههای بزمی و رزمی درادب فارسیماز مصحح کتاب در ««خسرو ms025 وشیرین». 425 - رک: آذربرزین واژهآ شمارهآ (110) همین فرهنگ. 26) - پژوهیدن: تفحص و تجتس کردن و بازجست و جستجونمودن. رک: پژوهش، پژوهنده، پژوهندگی. (برهان) 427 - در این مورد، رک: واژهآ شمارهآ (415) همین فرهنگ. بیت یاد کن زیرت ... در دیوان او مصرع اول چنین است: یاد کن زیرت اندرون تن شوی.

(احوال واشعار رودکی ، ص 509) 429 - بان به سکون نون به معنی بام است و محافظت کنتده و نگاهدارنده را نیز گویند وقتی که با کلمهای ترکیب شود همچوباغبان و نام درختی است که بر آن خوشبوی شود و آن را حب البان گویند و در دواها به کار برند. (برهان- فرهنگ جهانگیری) و نیز رک: صیدنه ج1 ص 117، لغت نامه ذیل کلمهآ بان. 430 - بومهن، بومهین زمین لرزه و زلزله باشد. (مجمع الفرس) 431 - برهمند، برهمن حکیم ودانشمند واصیل و نجیب هنود باشد. مؤلف مل ونحل می نویسد: براهعه:

به مشکین زلف شهر آشوب ماهی به جا دو غمزه جان آهنج خاری

(ص 260) آهنجیدن، برآهنجیدن، آهنج: (برهان) 34 - بهر من بروزن اهرمن بتخانه را گویند و به معنی یاقوت سرخ نیز آمده است. (آنتدراج) 436 - بازخشین، نوعی از بازباشد که پشت آن سیاه و تیره رنگ و چشمهایش سرخ بود و این ms026 قسم بازرا ترکان قزل قوش خوانند. (برهان) 437 - بهمن: از مهین فرشتگان آثین مزدیسنی و نمودار اندیشهآ نیک و خرد و توانائی و نگاهبان آفریدگان اورمزد در این جهان است (ارداو یرافنامه ، ص 127) . برای اطلاع از معانی متعدد بهمن، بهمنجنه رک: (برهان) و واژهآ بهمنجنه در همین کتاب. 39) - پایان: پاثین. چنانکه به جای برویم پائین در بخارا گفته می شود: رویم پایان. (لهجهآ بخارائی ، ص 341) در کتاب اسرارالتوحید، ص 79: ««مردی از پایان بازارمی دو ید تا بخانه رود که بیگاه گشته بود». نقل از لهجهآ بخارائی. برای دریافت معانی متعدد (پایان) رک: لغت نامه، منتهی الارب. اما در فرهنگهای موجود به معنی «گرداب» به نظر نرسید. بیت سخن نیزنشنید- از روی لغت نامه اصلاح شد.

کار زرگر به زرشود به براه زربه زرگر سپار و کار بخواه بادافراه472 : عقوبت و پاداش مکافات بود (4). انوری فرماید:

93 برده 487 : اسیر بود. برانه 488(1) : نام شهریست. بازه 281 : چوبی بود میانه، نه دراز و نه کوتاه آنرا دو دستی گویند. شاعر گوید: نشسته بصد خشم در کازهیی گرفته بچنگ اندرون بازه یی (2) بسوته 410 : [بوزن کبوده] زلف باشد. بخوراهه 491(3): نام شهریست در هندوستان. برؤفه 492(4) : دستار ومیان بند بود. بساره 413: [بوزن کناره] بام صفه بود. بخله وبخیله 14) : هر دو پر پهن وفرفخ بود. بسته 215: معروف است به استرآباد کنند و گرگان و اصلش حریر است لیکن تختههای مشبک در بندند و رنگ در نقشها زنند چنانکه رنگ بردارند. بیواره 214 : غریب وتنها وبیچاره باشد.

(فرهنگ سروری) بیواره به معنی بی قدر و مرتبه و چو بیکه بدان گلوله خمیرنان را تنک سازند. (برهان) 501 - بیجاده: سنگ پاره است، مانند لعل خوش رنگ اما قیمتی ندارد و به تازی آن را «ایش ذنبی» گویند یعنی چیست گناهم؟ (مجموعة الفرس). بیجاده کاه ربا باشد و بعضی گویند بیجاده نوعی ازیاقوت است. خاقانی گوید:

درین فیروزه طشت ازخون چشمم همه آفاق شد بیجاده معدن

(متن وحاشیهٔ‌ برهان) 502 - بالاده = پالاده به معنی اسب جنیبت است. ولی «پالاده» بروزن آماده به معنی بدگوی و مفسد و اهل غیبت هم باشد. (برهان) 504 - پژوهیدن: به معنی تفحص و تجسس کردن و بازجست و جستجونمودن و خواستن باشد، پژوهنده، پژوهندگی، پژوهید، پژوهیده، پژوه - پژوهیدن. در سراج اللغات به کسر اول آمده. 505 - در دیوان دقیقی می خوانیم:

کرا بویهآ وصلت ملک حیزد یکی جنبشی بایدش آسمانی

(ص 109) وهمین واژه درتاریخ بیهقی ص 386 آمده است و استاد فقید دکتر فیاض توضیحی در ذیل آن پیرامون (بویه، یوبه) دادهاند.

پالکانه 58: در مشبک بود یعنی دریچه باشد در ms030 دیوارخانه که از پس آن بیرون نگرند چون شبکه مشبک اگر آهنین بود و اگر چوبین بود آنرا نیز پنجره گویند و مردم را ببینند ومردم ایشان را نبینند. رودکی گوید: بهشت آئین سرایی را بپرداخت ز هر گونه در آن (1) تمثالها ساخت زعود و عنبر (2) آنرا آستانه درش سیمین و زرین بالکانه پالوانه 511(3): مرغکی سیاه و سفید است چند گنجشک و کوتاه پای که پیوسته در هوا پرد چون بر زمین نشیند بدشواری برخیزد بلکه برنتواند خاست و گویند غذای او باد است، وبه فرشتوک ماند. عنصری گوید:

آب وآتش بهم نیامیزد پالوانه زخاک بگریزد پروانه 520: چراغواره باشد و او پرنده [ای] بود که خود را به چراغ یا شمع زند و بسوزد و او را مگس چراغ خوانند. ابوشکور گوید (4):

بیاموزتا بد نباشدت روز چو پروانه مرخویشتن را مسوز

وفرمان رسانیدن (5) را نیز گویند.

باشگونه 521: مقلوب بود و آن باز گردانیدن باشد. کسایی گوید:

97 تیز بودیم و کند گونه شدیم راست بودیم و باشگونه شدیم بهنانه 522: کلیجه ونان سفید باشد و بوزنه را نیز گویند. پیرایه 523: آرایش زنان بود. پهنه 524: چون کفچه باشد که بدو گوی بازی کنند بگوی خود (1) و غازیان بیشتر دارند و آنرا به تازی طبطاب گویند. بیغوله وبیغله 525: هر دو بمعنی گنج و گوشه بود در جایی یا درخانه. پژوه 526(2): باز جستن چیزی بود. شاعر گوید: سپهبد بر آمد بر آن (3) تیغ کوه بشد نزد (4) آن پیردانش پژوه پریشیده 527: بمعنی پریشان شده باشد و بر باد داده بود. پناهیده 528: پناه کرده بود. فردوسی گوید: بدید آن بدو نیک بازار اوی به یزدان پناهید درکاراوی (5) پاتیله 529: طنجره بود.

یکی گاو پژمایه خواهد بدن جهانجوی را دایه خواهد بدن (5) پیغاله 525: [بروزن بنگاله] قدح شراب. پرعونه 526: زشت و فرخج بود. پرزه 527: [بروزن هرزه] شیاف را گویند. پسته 528: فستق باشد. شهید گوید:

جهان برمن چنین بسته بدان پسته دهان دارد (1) پاره 531: رشوه بود. عنصری گوید: هر آنجا که پاره شد از در درون شود استواری ز روزن برون پنجره 540: دریچه اای] باشد مشبک. پیوسته 541: آنست که از بسیاری گریستن سخن نتواند گفتن و اگر گوید گره بر سخنش افتد. پزه 542: پیدا کردن باشد. پشیزه 543: در مغه (2) ماهی بود. پالواسه 544: تا سه بود. پرداخته 545: سپری کرده بود (3). رنگ مغز پستهای. تصور می رود اختلاطی از صورت فارسی و عربی پسته با یای نسبت این کلمه را به وجود آورده باشند چه منسوب به پسته را فستق درادب فارسی آوردهاند. از جمله خاقانی گوید (ص 27، و513 چاپ عبدالرسولی)

گرتهآ فستقی فلک چاک زند چوفندقش هرسرده قواره رازهره کند به ساحری

شاه انجم ازقبای فستقی همچو فستق زاستخوان آمد برون

(ص 347) علامهآ دهخدا، درحاشیهآ لغت نامه ذیل کلمه پسته، نوشتهاند: این بیت در لغت نامهآ اسدی چاپ پاول هورن (هرن) به ابوشکور منسوب است. 543 - علامهآ دهخدا ذیل همین واژه می نویسند: این لغت «درمغه» درجای دیگر دیده نشد. در برهان آمده است که: پشیزه بروزن ستیزه به معنی پشیز است که پول نازک بسیار تنک رایج باشد و فلوس ماهی را نیز گفتهاند و... 544 - پالواسه به وزن شاهکاسه، تا سه باشد یعنی غم واندوه. (مجمع الفرس) . در متون فارسی تاسه، واسه، قاسیة، تاسیدن به کاررفته است وبه معنی اضطراب و بیقراری می باشد. برای مثال ری: تاریخ سهقی ص485.

101 برآهنجی 554: برکشیدن بود. بهی 555: آبی بود که آنرا بتازی سفرجل خوانند. پی 556: پیه بود، و به تازی شحم گویند. شاعر [خجسته] گوید (1): مرا غرمج آبی بپختی به پی به پی ازچه پختی توای روسپی پیازکی 557: [منسوب به قریه پیازک] نام لعل سرخ قیمتی باشد. ترا558: دیواری بود یگانه سخت عظیم و بلند (2) که پیش کسی یا چیزی کشند. مع حرف الباء (3) تباب 551: تراو یدن آب و پالایش آن. تاب 60ه: چهار معنی دارد. 1- فروغ و تابش آفتاب بود. 2- گرمی و تبش و رنج بود. 3-پیچ که در زلف و رسن افتد. 4-طاقت و توانایی. واین چهارمعنی را عنصری در این دوبیت آورده: گفتم متاب زلف ومرا ای پسر متاب گفتا زبهر تاب تو دارم چنین بتاب گفتم نهی براین دلم آن تابدار زلف گفتا که مشک تاب نداردفرازتاب (4)

تیب 561: سرگشته و مدهوش را گویند.

تبکوب 562: ریچالی است که از مغز گوز و شیر باشد. شاعر [شمس فخری] گوید (1): بردشمن در او شد روزتیره وزغم لوزینه بر مذاقش تبکوب می نماید

تراب 563: آبی یا روغنی باشد که به پالایش از کوزه یا از خم اندک اندک می چکد و بعضی گویند شمشیر باشد، چون گویی این شمشیر تراب است یعنی آب دارد و روشن است. مع حرف التاء (2)

ترت وقرت 964(3): پراکنده و بزیان آمده باشد، یعنی تباه.

تبست ms033 565: یعنی چیزی زشت و سست و ملتی بزیان آمده و تباه شده باشد و از کار شده. شاعر گوید: دریغ که مرا مرگ و زندگانی تلخ که دل تبست وتباه است ودین تباه وتبست مع حرف الجیم (4)

تاراج 566: غارت باشد. دقیقی گوید:

(1) مج: نقط این وازه را آورده آنهم قبل ازوایه «تیب» (2) آس،1: مع التاء.

103 دانی که دل من که فکندست به تاراج؟ آن دوخط مشکین که پدید آمدش ازعاج (1) تلاج 567: بانگ و مشغله باشد. ترنج 568: تنجی بود. عنصری گوید: بتنجید عذرا چومردان جنگ ترنجید بر بارگی تنگ تنگ (2) ترفنج 561: راه باریک و دشوار باشد. تنج 570: بمعنی پیچیدن و فراهم فشردن باشد و گویند بتنج یعنی فراهم فشار (3). رودکی گوید: مهر میفکن برین سرای سپنج کاین جهان پاک(4) بازی ونیرنج

نیک او را فسانه واری شو بد او را کمرت نیک بتنج مع حرف الخاء (5)

تاس 514: تا سه باشد یعنی تالوسه وتالواسه نیزگویند. هر دو بمعنی بی طاقتی باشد. عنصری گوید: تا سه گیرد (2) ترا چوحق شنوی من بگویم رواست شوتوبتاس

تگس 15: دانهآ انگور یعنی استخوان انگور. بهرامی گوید: آن خوشه بین چنانکه یکی خیک پرنبید سر بسته ونبرده بدودست هیچکس (3) برگونه سیاهی چشم است غژب او هم برمثال مردمک چشم از وتکس (4) مع حرف الشین (5)

تش 516: تیشهآ بزرگ بود که بدان درخت برند و شکافند.

ترکش 597: تیردان بود.

تبش 518: گرمی بود.

چو تیغ فروزنده ازتیغ کوه برآمد شد از بیم او شب ستوه

113 ثوبان 631: شلواری است از پوست که کشتی گیران پوشند. ترکان 632(1): گدایان باشند. توان 633: جنبش بود (2). ترکون632: [بوزن مجنون] دوال فتراک بود. ثوسن 625: نآرام، یعنی اسبی باشد وحشی که مشکل توان زین کردن و بر آن سوار شدن. تهمتن 636: نام رستم است. نهنبن 5637: سردیگ بود. توفان 628: دوست وامق بود که با او بگریخت. عنصری گوید (3) :

یکی دوستش بود توفان (4) بنام بسی آزموده بناکام و کام ترابیدن 631: چکیدن آب از کوزه بود. تپیدن 640: لرزیدن باشد (5). تندیدن 641: در برگ آمدن درختان گویند درخت می تندد یعنی برگ بیرون می آرد.

117 تروهیده 668(1) وترومیده : هر دو بمعنی آمیخته واندوخته باشد. ثوده 669: تل و پشته و خرمن وقبه غله را نیز گویند. فردوسی گوید (2): چوتوده همی کرد زرو گهر بها بر گرفت آن خرچاره گر تاده 670: تار جامه بود. تفته 671: گرم باشد. ترفنده 672: بیهوده باشد. تنسته 673: بافته عنکبوت است. تله 674: دام باشد از هر نوعی . عنصری گوید (3): زکیدش چنان ایمنی کاندرو همی دانه بینی نبینی تله تاوانه 675: خانهآ تابستانی را گویند. تیراژه 676: قوس قزح را گویند.

(به نقل از فرهنگ رشیدی) 680 - تشی : سیخول را گویند و آن خارپشتی باشد که خارخود را به هر که زند هلاک کند و او را کاشه و ریکاشه و روباه ترکی و سنکه نیز گویند. (مجمع الفرس) 682 - نظامی گوید:

بدان مشکو که فرمودی رسیدم در او مشتی ملامت دیده دیدم

به هم کرده کنیزی چند جماش غلام وقت خود کای خواجه خوش باش

چوزهره بر گشاده دست و بازو بهای خویش دیده در ترازو

چو من بودم عروس پارسایی از آن مشتی جلب جستم جدائی

(خسرو وشیرین، ص 106) 283 - ابوطاهر طیب بن محمد خسروانی که شاعر بزرگ قرن چهارم است در بیتی ازسه شاعر، که معاصر او بودهاند یعنی (شاکر بخاری، جلاب بخاری و بوالمثل) این گونه یاد می کند:

همی حسد کنم وسالوماه رشک برم به مرگ بوالمثل ومرگ شاکر وجلاب و چون همزمان با خسروانی بوده لذا باید گفت که او در اواسط قرن چهارم یا اوایل نیمهآ دوم آن می زیسته است. (رک: تاریخ ادبیات ایران ، ج 1 ص 389-400) ms039 جلاب به ضم جیم وتشدید لام هموزن «زنان» معرب «کلاب» فارسی است. ««جلاب کزنار ماء الورد معرب: قاموس ».

ججناب 684: آن باشد که دو کس با یکدیگر جناب (1) دربندند که چیزی به گرو از یکدیگر بستانند. مع حرف التاء (2) جغبوت 685: حشومیان آکنده بود. شاعر [طیان] گوید (3): چون یکی جغبوت پستان بند اوی (4) شیر دوشی زد بروزی (5) یک سبوی

جمست 686: گوهری باشد از گوهرهای فرومایه که رنگ کبود داشته باشد و به سرخی زند و بمعنی ساختن نیز آمده. عنصری گوید: زگرگ اگر تونه ... زگرگ مباش اگر تو مؤمنی و کاردین توبه جمست

جیغوت 687: توبره بود که از لیف کنند.

چست 688: زیبا و نازک و محکم و چالاک را گویند.

چرخشت 681: جایی باشد جهت فشردن انگوریعنی جایی که انگور را در آنجا به پای بکوبند و شیره گیرند.

چخماخ 681: کیسه گرد باشد از پوست یا کیمخت که برمیان دارند. وادیم و کیمخت دو طبقه بود سپاهیان چیزی در آنجا نهند و ترکان او را «قولق») خوانند. ابو- شکور گوید (1): برد چخماخ من ازجامهآ من جامه نبرد (2) جامه از مشرعه بردند هم از اول تیر

وتبرزین را نیز گویند.

چخ 612: بمعنی چخیدن و پوییدن یعنی کوشیدن بجلدی بود با کسی. فردوسی گوید: سپاه است یکسر همه کوه مخ (3) توبا پیل وبا پیلبانان مچخ

چرخ 613: سه معنی دارد:1- فلک 2- کمان سخت. 3- گریبان جامه.

چلاش712: خرمن کوفته را گویند.

جخش 713(2): آماس گلوی یعنی علتی است چون بادنجان بزرگ که از گردن مردم گیلان و فرغانه بر آید و بشکل دبه باشد و دیر به شود اما درد نکند و لیکن چون آنرا ببرند هلاک شود و به تازی وی را سلعه (3) خوانند. مع حرف الفاء

جاف جاف 716: زن قحبه مواجر بود که بریک مرد آرام نگیرد و زود زود ازین مرد بآن مرد همی شود یعنی هر روز شوهری می کند(6). بوشکور گوید:

(1) آس، ا: مع الشین.

125 زدانا شنیدم که پیمان شکن زن جاف جافست آسان فگن ms041 (1) مع حرف الکاف (2) جنگ 717: خصومت و پیکار است. جاخشوک 718: داس (3) باشد. جرک 711 : بیابان است. چنگ 720: چنگ معروف است و سردست را نیز گویند. چاک 721: شکاف بود. چاک چاک 222: بدو معنی است. یکی شکاف و دریده باشد. فردوسی گوید: تن از خوی پرآب ودهان پر زخاک زبان گشته از تشنگی چاک چاک دیگر بمعنی طراق طراق بود. هم او گوید: که پیش من آمد پر از خون رخان همه چاک چاک آمدش استخوان چغوک و چکوک و چکاوک723: هر سه بیک معنی است و آن مرغکی است مثل گنجشک که در صحرا میان در منه آشیان نهد و او را به تازی قبره خوانند و ««ابوالملیح» نیز گویند. و افسر دارد چون هدهد و به صبح فروتر از همه مرغان (4) بانگ کند و صفیرش بغایت نیکوست و اصفهانیان او راهوژه گویند و در بعضی دیار ««جل» و (بکله» نیز خوانندش. چگک 724: گنجشک را گویند و بعضی چغوک گویندش. (1)1، مج، آس: آسان لکن. (22) آس، 1: مع الکاف

چلونک 231: درخت و بوتهآ خربزه را گویند (1).

چنگلوی 735: کسی را گویند که دست و پای او کژباشد (2) و از رنجوری دست بر سر زانو در افکند، و گرد فراهم ms042 آورده باشد هم چنگلوک گویندش. لبیبی گوید: ای غوک چنگلوک چو پژمرده برگ کوک خواهی که چون چکوک بپری سوی هوا چالاک 236: مرد بلند چست و چابک و جلد باشد مکار و دزد و دغل را نیز گویند و بمعنی قدر و پایه نیز آمده. عنصری گوید: ای میر نوازنده و بخشنده و چالاک وی نام توبنهاده قدم بر سر افلاک مع حرف اللام (3)

چنگال 137: پنجه و نشانهآ تیر باشد که آنرا به تازی هدف گویند.

چنگل 238: چنگ بود از بازو شاهین و غیره یعنی پنجهآ ایشان. رودکی گوید(4): پرکنده چنگ و چنگل ریخته خاک گشته، بادخاکش بیخته (5)

چال 731: مرغی باشد بقدر زاغ و گوشتش به طعم گوشت بط باشد.

نرمک او را سلام کردم دی کرد سویم نگه بچشم آغل چنال 741: چنار(1) بود. چول 742: خمیده بود. مع حرف المیم (2)

جم243: سه معنی دارد 1- جمشید را گویند و شید را به کثرت استعمال انداختهاند. 2 - سلطان بزرگ باشد. 3- چشم را گویند بزبان مردمان.

چو دید اندر و شهریار زمن برافتاد از بیم برروی جشن جشن 750: ایام عید است و مجلس شراب را گویند. جهن و جهان 751: هر دو بیک معنی اند. چندن 752: صندل باشد.

خارا797: بدو معنی است یکی (5) سنگ صلب است که هیچ چیزبدان کارنکند (6) یعنی سنگ (7) محکم سخت که در محکمی و سختی مثل زنند و گویند که پنداری که سنگ خاراست! شاعر گوید: دل خاراز بیم تیغ اوخون گشت پنداری که آتش رنگ خون دارد که بیرون آیدازخارا

و دیگر جنس جامهای است که آنرا نیز خارا گویند.

خوج 718: افسر خروس بود. یعنی آن گوشت پارهآ سرخ که بر سرخروس رسته است، و بر سرترکهابندند، حریر سرخ و از مقنعه و ms045 از شعر و بر سر نیزهها بندند. فردوسی فرماید: سپاهی درآمد (2) بکردار کوج سگالیده جنگ و برآورده خوج

خنج 788: نفع و نعمت (3) و ناز و طرب باشد. عنصری گوید: مرا هر چه ملک و سپاهست و گنج همه زان تست وترا زوست خنج مع حرف الدال (4)

خرند800: گیاهی است مانند اشنان و بعضی جا در خراسان آنرا شخارخوانند و بعضی خراخار گویند که شخاراز و کنند. ابوشکور گوید: تذر وتاهمی اندرخرند خایه نهد گوزن تا همی از شیر پرکند پستان

خنید801: [بروزن شنید] آواز و بانگی بود که میان دو کوه باشد، یا آوازی که از

137 طاس برآید. فردوسی گوید (1): یکی شادمانی بد اندر جهان خنیده میان کهان ومهان خرد802: خره بود که به تازی وحل خوانندش. خشین پند803: غلبه را گویند. خنگ بید804: خاربود. رودکی گوید: تن خنگ بید ارچه باشد سپید به تری و نرمی نباشد چوبید خاده80: زغن باشد. شاعر [خجسته] گفت (2): درآمد یکی خاد چنگال تیز ربوداز کفش گوشت و بر(3) دوگریز خشود806: شاخی باشد که پیرایند. خلید807: چیزی در جای گرفتن باشد یا ریش کندن. خوید808: [بروزن دید] جو سبز باشد.

گاه اقبال آبگینه خنور بستاند زتو عدو به بلور خنجیر812: [بر وزن دلگیر] بوی و دود چربی که بگدازند (9). شاعر [ظهیر]

139 گوید (1): زباد گرزش گردون همه پراز آشوب زتف تیغش هامون همه پر از خنجیر خاور813: یعنی جای آفتاب بر آمدن (2). خور814: آفتاب بود (3). خنگ زیور815(4) : اسب ابلق بود. خیر خیر816: بی سبب را گویند. خوالیگر817: خوانسالار و طباخ را گویند. ms046 فردوسی گوید: یکی خانه او را بیاراستند بدیبا وخوالیگران خواستند خنیاگر818: رودزن یعنی مطرب. خرا81: گل سخت تر و تیره بود که از آن نتوان گذشت و گروهی خره گویند. ختنبر82: کسی را گویند که گوید چیزی بسیار دارم و نداشته باشد. خرآنبار821: جمع شدن در چیزی یا در کاری. خسر822: پدرزن را گویند.

خشنشار و خشنسار823: هر دو مرغی است آبی و تیره گون ومیان سرش سفید و بزرگ و بعضی میانه باشد و برخشک نیزنشیند و «خشن» بمعنی سفید بود. دقیقی گوید(1):

از آن کردار کو مردم رباید عقاب تیز برباید خشنسار

خنگ بور824: اسب کبود رنگ بود. مع حرف الزاء (2)

خربیواز825: [بروزن معنی ساز] مرغ شب پره بود که به روزنتواند پرید و آنرا شیازه گویند و به آذربایجان مشکین پر(3) گویند. شاعر گوید: خروس و خرشه و خشخاش وخشت و خشتر و خم

خروخروس و خراسان و خرس و خر بیواز مع حرف السین (4)

خس826: ناکس و خاشاک ریزهای خرد خشک بود. شاعر [ابوشکور بلخی] گوید(5) :

هرکه بر(7) درگه ملوک بود از چنین کارها خدوک (8) بود (1) مج: ممه سچت، ا: همه سوخته شد. (2) آس، 1: ع الکاف. (3) مج: درحاشیه: کهکثان. (4) مج: بدینها: آس: برین.(د) مج: این بیت را ندارد. (6) آس: خاشاک. (7) آس، 1، مج: با درگه. (1) آس: کار در خدوک، ا، مج: کاربا خدوک.

به رستم چنین گفت خسرو دگر خنک زال زرکش تو باشی پسر(7) (1)1، آس: معنی دوم را ندارد(2) 1: حفیره (2) آس: معنی. (4)1، آس، مج: ms048 زتیرش. (5)1، آس، مج: گشت.

و دیگر بمعنی خفته بود. عنصری گوید: هر چند همی مالد خمش نشود راست هرچند همی شوید بویش نشود کم (2)

خام 866: به سه معنی است. یکی ضد پخته و دیگر چرم دباغی ناکرده و دیگر کمند را نیز گویند. عنصری گوید: گاه درهم شود چوبافته (3) دام گاه گیرد گره چوتافته (4) خام

خلم 867: آبی سطبر (5) بود که از بینی رود. مع حرف النون (6)

خشین 868: [بروزن دفین] چیزی باشد تیره رنگ، و باز خشین، بازی را گویند که رنگ او به کبودی گراید. چه باز کبود ms049 رنگ عظیم گوهری و صیاد است. و دیگر ولایتی است در ماوراء النهر .

خفتان 861: قبای جنگ بود.

(4) آس: مع الهاء. ه می توان بیت کنون رسم . را به عنوان استشهاد همین تعریف اخیر ذکر نمود. بیت بسان خوکه ... از مجمع الفرس تصحیح شد. 884 - خبزدو بروزن غرضگو، ms050 جانوری است شبیه به جعل و بعضی گویند جعل آن است که سرگین گردانک باشد. (آنندراج - برهان) - خبزدو = خبزدوک. (برهان) جعل: سرگین گردان، خبزدوک نرج جعلان. خنفساء: مادهآ او، خبزدوک ماده، ج خنافس خیبو: مصحف خشو (مجموعة الفرس). (مقدمة الادب - نقل از مجموعة الفرس) 887- خرو مخفف خروس است و به کسراول مخفف خیرو است و آن گلی باشد که آن را خبازی گویند. (برهان) 889- منوچهری می گوید: به لفظ پارسی وچینی وخما خسرو به لحن مویهآ زال وقصیدهآ لغزی

(دیوان، ص 138) 890 - خود بروزن زود به معنی تاج و مغفر باشد. خروه بروزن گروه به معنی خروس است (برهان- لغت فرس) خود خروه: تاج خروس. (یرهان)

برای سازگار دولت تو کواکب را بود دائم خبیره خجسته 103: مبارک باشد.

153 خستوانه 104: پشمینه [ای] بود که بلاد ریان (1) بسی موی از و در آو یخته باشند. خبه 105: خفه باشد یعنی فشردن گلو. خاده 106: شاخ چوب راست رسته باشد. خرزه 107: [بروزن هرزه] ذکربود. خماننده 108: خم دادن را گویند. خروشیده 909(2) : معروف است. خرده 110: ذلت (3) . عنصری گوید(4): ای دستگیر خلق بپایت فتادهام تا سردر آن بزرگ ببینند خرده ام خفته 111: خمیده باشد. خرپشته 912: ایوان وطاق را گویند.

باب الدال مع حرف الالف (3) دروا128: گردی که بر هوا بر شود یا چیزی مانند گرد. فرخی گوید(،): چوگردان گشته سیلابی میان آب آسوده چوگردان گردبادی تند گردی تیره اندروا

دزواخ 137: درستی باشد به خلاف گمان و گویند گمانم به فلان درواخ است و کسی را گویند که از بیماری خلاص یافته برخیزد. رودکی گوید:

چونکه مالنده بدو گستاخ شد تندرستی آمد و درواخ شد

دیولاخ 128: سردسیر و چراگاه و مرغزاری باشد که از آبادانی دور بود. ولاخ بمعنی موضع یعنی جای (2)، و سنگ لاخ و دیولاخ هر دو در قافیه نشاید، چنانکه در فن قوافی استادان گفته اند.

دوخ و کخ 31(3) : هردو گیاهی باشد که از آن حصیر بافند و بر آن نشینند و در مساجد نیز اندازند. شاکر بخاری گوید: روی مرا هجر کرد زردتراز زر(4) گردن من عشق کرد نرم تر ازدخ

ایستاده بخشم بر دراو این بنفرین سیاه دوخ چکاد مع حرف الراء

دوم دانش از آسمان بلند که بر پای چونست بی دار ms053 و بند دهار15: غار و دره و شکاف بود. اسدی گوید: یکایک پراکنده بردشت و غار زبان (2) چون درخت ودهان چون دهار دشتوار151: یکی پاره بود و دیگر چوبی بود که پیران دردست گیرند از بزرگی. دشتور152: وزیر باشد. دانشگر153: دانشمند بود. دختندر154: دختر زن بود از شوهر دیگر. دو پیکره15: جوزا را گویند.

مردم داس و دلوس از در روی (3) آماس است یعنی لفظ دوم ms054 را تابع لفظ اول گردانند در معنی. دس و دیس 965: بمعنی همتا و مانند بود و فش را نیز گویند. دزندیس 166: یعنی همانا. دمخنیوس 167: بازرگانی بود که عذرا را بدزدید از منقلوس و بیاورد تا بدان رسته گشت. عنصری گوید: دل دمخنیوس بشد ناشکیب که در کار عذرا چه سازد فریب دستاس 168: آسیا بود.

163 ز بس گونه گونه سنان و درفش سپرهای زرین و زرینه کفش مع حرف الکاف (1) دژآهنگ 171: بد اندیش و بدآهنگ و بد خوی بود. درفنجک 980: کابوس بود که شب در خواب بر مردم نشیند. دانک 981: دانه باشد. دنگ 182: احمق باشد. دفنوک 183: غاشیه بود (2). درک 184: دستارچه باشد. درتگ 185: معروف است و آن کسی باشد که به شغلی مشغول باشد و دیرگه بآن کار بماند آنرا درنگ خوانند. عنصری گوید:

165 به دژخیم فرمود کاین را بکوی بدار اندر آو یز و برتاب روی داخم 113 : رزق (1) بود. دژم 112: پژمان و آشفته و اندوهگین باشد. مع حرف النون (2) دوستگان 195: معشوقه باشد و شرابی که با معشوقه خورند دوستگانی گویند. دون 196 : مردم کوتاه همت و خسیس طبع بود. دمان 117: شکاف باشد. دستارخوان 198: نواله و زله باشد. فردوسی گوید:

بمن داد زینگونه دستارخوان که از من جهان آفرین را بخوان درخشیدن و درفشیدن111: هر دو بمعنی تافتن بود. دن 1000: کسی باشد که به نشاط برود. دن 1001: تیزبود به طعم. درخشان 1002: تابان بود. فردوسی گوید: دوستکانی جمله بریادش خورند روز عشرت دوستان با دوستان

(مجمع الفرس) 997- دمان: صفت بیان حالت از مصدر دمیدن، به معنی جوشنده و دمنده کنایه از مست وخشمناک، غرنده مهیب، هولناک (لغت نامه - ناظم الاطباء) تیز رفتن (انجمن آرا) «هان ای آزاد مردان حمله برید، و درآمد چون شیری دمان به هر جانب» . (تارخ بیهقی، ص 191) 999- درفشیدن = درخشیدن به معنی تابان و منور باشد و به معنی لرزیدن هم آمده است. (برهان) همچنین «درفشان» به ضم اول و کسر فاء، سخن سنجیده و خوش کلام و به ضم اول و فتح راء به «فا» زده به معنی روشن وتابان. (لطائف اللغات خطی- نقل از مجموعة الفرس) ونیز درفشان: لرزان (مجمع الفرس) 1000- دن: به فتح و سکون ثانی . امر به نشاط رفتن هم هست. (برهان) 1001 - به ضم اول وفتح ثانی و سکون نون . (برهان)

برانداختم دخمه عاد را گشادم در قصر شداد را(1) دره 1022: شکم و شکنبه باشد. مع حرف الیاء (2) درای 1023: دو معنی دارد. یکی زنگی باشد که بر گردن شتربندند و دیگر پتک آهنگران بود. فردوسی گوید:

ازآن چرم (3) کاهنگران پشت پای بپوشند هنگام زخم درای دژوای 1024: آویخته بود. داوری1025: جنگ ms057 بود. ذازبوی 1026: عود بود. دیوپای 1027: غنده بود و او را تننده و عنکبوت نیز گویند.

باب الرآء مع حرف الالف (5) روهینا1030: زدوده بود (6). بمعنی آهن جوهردار نیز آمده و بمعنی شمشیر جوهردار هم آمده است. شاعر [شمس فخری] گوید: زعکس رنگ رخ دشمنان او درجنگ چوکهربا بدرخشد گهرزروهینا رخشا61031: رخشنده باشد. شاعر گوید: چوگشت کام من از اهتمام بخت روا چوگشت اخترم از اوج خرمی رخشا راؤرا1032: خار پشت باشد که آنرا ژوژه (7) خوانند. شاعر [عمادالدین یوسف]

رشت 1033: چون رسته باشد یعنی صف زده.

رخت 1032: رحل و بنه باشد و آنچه بدین ماند. دقیقی گوید: چو گشتاسب را داد لهراسب تخت فرود آمد ازتخت و بربست رخت

رت 1035: کسی که تهیدست از در کسی بازگردد و بعضی گویند تهیدست باشد از چیزی و پوشش. مع حرف الخاء (3)

رخ1036: به چهارمعنی است.1 - بمعنی رخساره 2- شطرنج (4) 3- عنان را گویند. عنصری گوید:

(شرفنامه، ص 133)

و چند هلاک کردیم ... که با رخت تربودند و با سازتر. کشف الاسرار، ج6 ص66.

1035 - رت: به فتح یا به ضم اول برهنه و عریان را گویند و به معنی تهیدست و بینوا هم آمده (برهان) به ضم راء برهنه را گویند (مجمع الفرس).

راز102: بدو معنی ms058 است. یکی طرازیده بود و آن سردل است که نهفته باشد. و دیگر گلیگر(3) را گویند که به تازی طیان گویندش. سری گوید: بیکی تیر همی فاش کند سر حصار وربرو کرده بودقیر بجای گل راز(4) ریژ102: هوا و کام و مراد بود. رودکی گوید: دیدی توریژ وکام بدو اندرون بسی باریدکان (5) مطرب بودی بفروزیب

راژ102 : قبه غله باشد.

رش 1026: زمین نشیب و فراز باشد نه سخت و هموار.

رخش 1047: به چهار معنی است. 1 - عکس بود 2 - قوس قزح 3- دورنگ باشد، یعنی سرخ و سفید. فردوسی گوید: ببخشای بر من توای دادبخش که از خون دل گشت رخساره رخش

4 - نام اسب رستم است.

بکوه رهو برگرفتند راه چه کوهی بلندیش بر چرخ وماه

که گویند آدم که فرمان بهشت براین کوه (4) براوفتاداز بهشت

رهی 1085: بنده یود.

زه 1088: آب جایی باشد که اندک اندک از زمین زاید. بوشکور گوید:

سوی رود با کاروانی گشن (3) زه آبی بدواندرون سهمگن

زکاب 1081: حبر باشد(4). بهرامی گوید: جزتلخ (5) وتیره آب ندیدم درآن (6) زمین حقا که هیچ بازندانستم از زکاب مع حرف التاء (7)

زفت 1010 : به دو معنی است. یکی معروف است و یکی دیگر بخیل و لئیم را گویند. عنصری گوید:

تیره چون گور و تنگ چون دل (3) زفت (4) زردشت 1011 : امام وپیشوای مغان. زشت 1012: بمعنی دیدن باشد.

همی نوبهار آید و ماه تیر جهان گاه برناشود گاه پیر(5)4 زواغار1103: نام مرغی است غیر معلوم. زنبر 1104: گلیمی باشد یا مشکی از دو طرف چوب در بسته که خشت زنان بدو گل وخاک کشند و بدان چوبها آنرا بر گیرند.

جگر خستگانند و بیچارگان وبی توشگانند و بی زاورا

وین عجبب نیست که یازند(3) سوی ژاژ خران (1) اس : مع الزاء، 1: «مع حرف» ندارد . (2) 1، مج، آس: خران. (3) مج، 1: تازند، آس: زتد. (4) مج: مع حرف السین. (5) مج: مع حرف الشین. (6) مج * بمعتی عطارد نیز آمده.

یکی باغبان اندرآن باغ بود دل سختش ودیدهآ زاغ بود و گوشهآ کمان را نیز گویند. زئغ1120 : بساطی یا فرشی باشد از دوخ (3) بافته، یعنی از علف حصیر.

ژرف 1123: بمعنی مغاکی است یعنی آبی که بغایت عمیق باشد و آنرا سه معنی گفتهاند. اول جایی دور، دوم رودخانه یا جویی که از زمین تا سربلندی بسیار داشته باشد گویند: ژرف چاهی است یا ژرف رودی است. سوم کسی که پیش بین باشد، گویند: ژرف بین است یعنی دور بین. بوشکور گوید: چه بیند بدین اندرون ژرف بین چگویی توای فیلسوف اندرین مع حرف الکاف (3)

زرنگ 1122: درختی است بغایت سخت که در کوه باشد و هیچ ثمرندارد وهیزم را شاید وچون آتش اورادرخاک پوشند، ms062 مدت ده پانزده روز بماند. شاعر [منجیک] گوید: چنان بگریم اگردوست بارمن ندهد که خاره خون شوداندر شخ و زرنگ زگال

و دیگریخی را گویند که در زمستان از ناودان آویخته بود.

زراغنگ 1125: زمین ریگناک باشد. عسجدی فرماید: زمین زراغنگ (4) وراه درازش همه سنگلاخ و همه شوره یکسر

و «زراغش) نیز همین معنی را دارد.

زیرک 1126: دانا باشد و غلام را نیز نامند.

زیدک 1127: غلام امرد بود. فردوسی گوید: چه (5) ازدل گسل زید کان سرای ز دیبا (6) بناگوش و دیبا قبای

زرشک 1128: انبر باریس بود به تازی، و دیگر گلی بود در هندوستان خوشبوی.

اسدی گوید: هم از حیری و گاو چشم و زرشک بشسته رخ هریک ابر(1) از سرشک

زغنگ 1121: جستن گلو و زغگک باشد و حالا آنرا حکچه گویند و به تازی فواق گویند و آروغ نیز خوانندش.

زنگ 1130: به چند معنی آمده است. یکی زنگاریست که برروی آئینه وشمشیرو غیره نشیند و دیگر شعاع آفتاب. شاعر [عماره] گوید: خوشه چون عقد در و برگ چوزر باده همچون عقیق و آب چوزنگ

و دیگر ولایتی است که زنگبار جمع اوست. و دیگر کعب زدن بود. بوشکور گوید: دادست مراشاه ستوری که دودلنگک (2) اسبی دخس و پیرکجا زنگ زند زنگ

و دیگر درایی است مدور همچو گوی که بعضی از قلندران بر خود بندند روز پارسه.

ژک 1131: کسی را گویند که در خود می تندد و می گرید نرم نرم بتندی و خشم آلودگی همی ژکد و سودایی مزاج بود که با خود گوید و گرید. کسایی گوید: ای طبع سازوار چه کردم تراچه بود بامن همی نسازی و دایم همی ژکی

و دیگر گرد بر گیرد دهن را گویند.

189 ژیان 1127: خشمگین و تند باشد. زمگان 1178 : موی زهار باشد. ژکان 1)11: [بروزن مکان] کسی باشد که از درد و رنج با خود سخن می گوید و می تندد (1). زرهان 115: پیر بود. مع حرف الواو(2) زو1151: دریا بود. زغارو 1152: قحبه خانه باشد. ززساؤ 1153: دانهآ خرد بود (3) چون گاورس. مع حرف الهاء (4) زنده 1152: منکر و عظیم چون زنده پیل و زنده رود. شاعر [شهید بلخی] گوید: یکی زنده پیلی چو کوهی روان بزیر اندرآورده بد پهلوان زافه 1155 : خارپشت باشد.

زهنجه 1162: ریاضت وسختی باشد.

زنگله 1162: زنگ باشد که به پای کود کان و برپای باشه و مانند آن بسته دارند نیکویی را. زدوده 1164: پاک کرده باشد.

ژاله 1165: قطره ای بود که بامدادان از خنکی و نم بر چیزهانشیندوشبنمش نیز گویند و سنگچه و باران تند رانیز گویند و بعضی تگرگ خوانندش. کسایی گوید(2):

شب بیدار و ین دو دیدهآ من همچوسیماب بر کف مفلوج

(لغت فرس به نقل حاشیهٔ‌ برهان) 1178 - سپست : بد بوی وبویهای بد وپلید آمده (آنندراج). سپست را به ترکی یونجه خوانند (برهان):

خم آورد نوک سنان ستیخ سراپرده بر کند هفتاد میخ سیالخ 1188: خسک بود که از آهن کنند. [فردوسی] گوید(5): چو با جیش هومان در آو یختند سیالخ بمیدان درون ریختند سرشاخ 1181: آن چوبی بود که خانه بدو پوشند. شاعر [کسایی] گوید: افراز خانه ام زپی بام وپوشش هرچم پخانه اندرسرشاخ و تیربود سوخ 1190: پیاز بود. سخ 1191: شوخ و چرک بود که بر جامه وتن نشیند. ستاخ 1112: شاخی بود که از شاخ دیگرجهد.

ستن آوند 1204: صفه [ای] بود که بیک ستون برداشته باشند. سپهبد 1205: سپهسالار لشکر باشد. [فردوسی] گوید(3): سپهبد چنین (4) کرد ما را امید که برما شب آرد بروز سپید مع حرف الرآء (5)

سپار1206: بزبان ماوراءالنهر چرخشت بود و بتازی معصره گویند که انگور در آنجا افشارند. و دیگر آن باشد که بدان زمین را شکافند، یعنی بکاو و شیار کنند و آلت خانه را نیز گویند. سنار1207 : آبی باشد تنک بگل نزدیک که بیم بود که کشتی را بگیرد و کشتی باز ایستد.

سنگسار1208 : زخم کردن به سنگ بود و به تازی رجم گویند.

سوسمار1209: جانوری است مثل راسو، لیکن سطبرتر از راسوبود و پیه او را زنان خورند تا فربه شوند و به تازی وی را ضب خوانند و سفن نیز گویند. رودکی گوید:

برآرندهآ گرد گردان سپهر همو پرورانندهآ ماه ومهر

سغرو سفر 1217: [س غ یاس غ] هر دو جانوری است چون سگ بچه میانه خارها بر تن او رسته چون دوکها و آنرا بیندازد چون تیر بر هر که قصد گرفتن او کند. و او را سیخول وتشی نیز گویند. شاعر [ابوشکور] گفت: چون رسن گرز(2) پس آمدهمه رفتارمرا به سغرمانم کوباز پس اندازدتیر

سار1218: : مرغی است سخنگو وسیاه.

سنگخوار1219: مرغی است که به تازی او را(3) قطا گویند.

سنمار1220: [بروزن گلکار] نام ملکی است که سوی نعمان منذر شبدیز [تاخت (4)] ونعمان منذر او را ازپشت آن شبدیز بزیر انداخت، تا مانند آن جای دگر نکند.

سینجر1221: آتش پارها بود. فردوسی گوید: سینجر چوباران زرین چکان روان ابر بارنده (5) از آسمان

199 سمندور1222: نام شهری است در هند که عود را از آنجا آرند و بعضی گویند نام شهری است که ساج از او خیزد. سریر 1223 : [بر وزن حریر قوس قزح باشد. مع حرف الزاء (1) ساز1224 : معروف است. ستخیز1225: [بروزن لبریزا] بمعنی رستخیز بود، یعنی روزقیامت (2). مع حرف السین (3) سرگس 1326: نام مرغی است خوش آواز. سد کیس و سرگیس 1227: هر دو قوس قزح را گویند. ساس 1228 : بمعنی لطیف ولطف باشد. سپاس 1221: شکر باشد که از کسی گویند. عنصری گوید(،): بر در کس چرا سپاس نهی چون زبر خویشتن نهی توسپاس سرپاس 1230: گرزو لخت باشد که آلت جنگ است. و آن سلاحی باشد که

بفرمان یزدان خجسته سروش مرا روی بنمود در خواب دوش سیاوش 1232: پسر کیکاوس بود. ستایش 1233: مدح وثنا و آفرین باشد. سحش 1234: [بروزن رخش] چیزهای کهنه باشد، مثل جامه و پوستین کهنه. مع حرف الغین (3) (2) مج: این بیت را ندارد(3)1، ms068 آس: مع الغین. نشکیلات شهربانی (نظمیه) اطلاق می شده. (متن وحاشیهآ برهان) 1231 - سروش : مطلق فرشته رانیز گفتهاند و به عربی ملک خوانند. در ادبیات متأخرزردشتی، سروش از فرشتگانی است که در روز رستاخیز به کارحساب و میزان گماشته خواهد شد و نیزپیک ایزدی و حامل وحی خوانده شده است. محافظت روز هفدهم هرماه به سروش ایزد سپرده شد. (نقل باختصار از متن و حاشیهآ برهان) ابوریحان در کتاب (آثارالباقیه) می نویسد: «در روز هفدهم سروش روز است و سروش نخستین کسی است که مردم را به زمزمه امر کرد.» ص 332. ایضا رک: فرهنگ پهلوی، ص406. 1235- یتاغ: کرهآ زین ناکرده، کره اسب شیرخوار و اسب مطلق و شتر بسیار شیر. (مجمع الفرس) برای شناخت مراحل نامگذاری اسب در سنین مختلف رک: السامی فی الاسامی ، ص 267، ایضا کناب البلغه، ص 173.

(3)1: «بهلو» تدارد (4) مج: این بیت را ms069 تداره.

203 سندلک 1228: کفش را گویند. سترنگ 1221(1) : مردم گیا(2) بود یعنی درخت واق واق و به استعاره زنان نازاینده را گویند که به عربی عقیم بدان نسبت کنند و یبروج نیز گویندش. ستاک 1250: تاک رزباشد و شاخ درخت را نیز گویند و گویند شاخی بود که از درخت نو بیرون آید از بیخش یا از بنهاش و آن شاخ تازه نازک باشد. شاعر [کسائی] گو ید(3): آسمان خیمه زد از بیرم (4) ودیبای کبود سیخ آن خیمه ستاک وسمن و نسرینا سبک 1251: چابک بود. منطقی گوید(5): سبک باش تا کار فرمایمت سبک وار هر جای بستایمت سئرگ 1252: لجوج وتند باشد. بوشکور گوید: ستوده بود نزد خرد و بزرگ گه راد مردی نبودن سترگ3 سرجنگ 1253: سرهنگ بود. سرشک 1294: بمعنی ابر و اشک و آب چشم را گویند.

تو مغز میوهآ خوش شیرین همی خوری ویشان سفال بی مزه و برگ می چرند

(فرهنگ سروری) 1258- سرهال : چیزی را گویند که در گشتن باشد مانند فلک و گردون چوبی و آدمی سرگردان و آن را سرآل نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری) 1259 - سل : به ضم سین شش را گویند (مجمع الفرس) وعربان ریه می گویند (برهان). 1260 - سکال، سگال -* سکالیدن، سگالیدن (برهان) سکال : اندیشه و فکرحسگالش (انجمن آرا). «می پنهان کنند از مردمان و نه پنهان کنند ازخدای و اوست با ایشان که همی سگالند آنچه نه پسندد از گفتار.. (ترجمهآ تفسیر طبری ج 2 ص 325) . 1261 - سیخول - سغر در همین فرهنگ. 1262 - سوقال : بروزن و معنی سوقار است که ظروف واوانی گلی و سواخ دهان تیرباشد. (یرهان)

205 سندل 1263: نیز کفش را گویند، چنانکه سندلک را گفت. عنصری گوید (1): گرفتم که جایی رسیدی به مال که زرین کنی سندل و سندلک مع حرف المیم (2) سرانجام 1264: پایان کاربود. سوتام 1265: چیزی اندک و قلیل و کم را گویند. فرخی گوید(3): آنچه کردست و آنچه خواهد کرد سخت (4) اندک نناید وسوتام ستام 1266: لگام و سر افسار و آلتی باشد که بهرزیب و زینت از زرونقره ساخته، براسب واستر واشترنهند. سیام 1267(5): کوهی است به جانب ماوراءالنهر که مقنع نام کسی بوده که 1265 - بیت آنچه کردست.. از صحاح الفرس تصحیح شد. 1267 - سیام بروزن نظام، نام کوهی است ما بین سمرقند و تاشکند و به سمرقند نزدیک است. گویند مقنع خراسانی که او را حکیم بن عطا می گفتند به زور سحر و شعیده مدت دوماه از چاهی که در عقب کوه سیام کنده بود ماهی بر می آورد و آن ماه از پس آن کوه طلوع می کرد. (برهان) «.. ونام او هاشم بن الحکم بود و جادوی عظیم داشت، مقنعی برروی بسته داشتی و دعوی خدائی کردی استغفرالله! واز ms071 این سبب اورا مقنع خواندندی..» (مجمل التواریخ والقصص ، ص 335) ورک: آثارالباقیه ، ص 315 به بعد، ««پیدایش ابن مقنع وسرانجام کاراو». «ابوالعلاء» گوید:

افق انما البدر المقنع رأسه ضلال وغی مثل بدرالمقتع یعنی بهوش باش ای که آن زن که قناع برسر دارد ماننه بدر مقنع سبب گمراهی است.

بر آمد خرامان تذ روی زگلشن چو طاووس شرقی برین سبزبرقع

گمانم چنان بود کزچاه نخشب بر آمد شب تیره ماه مقنع

(نقل ازحاشیهٔ‌ آثارالباقیه ، ص 315) 1268 - ستیم : به زیادهآ همزه یعنی «استیم») نیز گویند. (مجمع الفرس) (و «غسلین» آن باشد که از شکمهای دوزخیان فرورود با ریم و ستیم و خونابه، همه به یک جای بیامیزد.) تفسیر کمبریج ، ج 2 ص471. 1269 - سم : [به ضم سین] به معنی خانه باشد که در زیر زمین کنند در بیابانها... (فرهنگ سروری). 1271 - سپرم: مخفف اسپرغم = اسپرهم = اسپرم. (برهان) وبه پارسی «ریحان»، «سپرم» را گویند ودر اصل «اسفران» بوده است. (صیدنثه ، ج1 ص 323) 1272 - سوهان به ضم اول مخفف آن سوهن، آلتی فولادی و آجیده که در ساییدن وصبقل کردن فلزات و چوب به کاررود. (حاشیة برهان)

207 سیرمان 1224: [بروزن قیرمان] یاقوت سرخ باشد و حریر تنک را نیز گویند که نقش داشته باشد. ستیهیدن 1275: ستیزه کردن. سیحان 1276: رود سیحون است. ستودان 1277: [بروزن ms072 کبودان] گورستان گبران بود. سپوختن 1278 : در فشردن باشد. ساویدن 1279 : سودن باشد(1). سمیدن 1280: [بروزن دمیدن] بوییدن باشد. سبد چین 1281: بقایای انگور و هرمیوه که بر درخت مانده باشد. سان 1282: سنگی بود که با آن کارد تیز کنند و به تازی آنرا مسین (2) گویند. دقیقی گوید(3):

هم از زرساو وهم از بسته نیز هم ازدر و یاقوت و هر گونه چیز شو1292 : روشنایی باشد. سمو1213: ترهآ دشت بود. مع حرف الهاء (3) ستانه 1294: آستانه بود (4). سفچه 1215: خربزهآ نارسیده. سرخاره 1216: [بروزن انگاره] سوزن زرین باشد که زتان برمقنعه زند تا از سرباز نشود(5).

211 شکاله 1307: سرگین ms073 سگ را گویند. سنگله 1308: نان گاو رسی بود (1). شتوه و سته 1301: هر دو بیک معنی است و آن بمعنی نفور و سیر آمدن بود. ستاوه1310 : مکر بود. سریخه 1311: مرغ سقا باشد. ستیه 1312(2): بمعنی رنجور وضعیف باشد. ستنبه 1313 : بغیض وقوی بود، یعنی زشت و دشمن داشته. سنگه [بر وزن تنگه] 1314(3): خارپشت باشد، و تشی و مرنگوو بیهن و کومه نیز گویندش. اسدی گوید: تواین رو سوی پارسی چون کشی یکی سنگه خوانند و دیگرتشی همه مرزهای خراسان تمام مرنگوش خوانند و بیهن بنام سوسنه 1315 : سوسن باشد. سیمیاده1314: سنگی است که صیقل را شاید(4). ستایشگاه 1317: مخلص شعر بود (5).

فلک در گردن آو یزد شغا و نیم لنگ تو شکیبا 1332: صبور و آرامیده باشد. شاعر [اور مزدی] گوید(7): یارب مرا به عشق شکیبا کن یا عاشقی بمرد شکیبا ده سکوبا 81333): بتازی اسقف باشد. شهلا 1334: چشم سیاه ms074 فام را گویند.

توگفتی همه دشت سرخاب(2) بود بسان یکی سرو(3) شاداب بود

شب تاب 1337: کرمی است کوچک سبزگون که در شب تاریک چون اخگر آتش نماید از نزدیک و از دور چون چراغ و به آذربایجان «چراغله» گویند و در بعضی جای چراغک خوانندش. رودکی گوید(4): شب زمستان بود و کپی سرد (5) یافت کرمکی شب تاب ناگاهی بتافت (6)

شیب 1328: بدو معنی است. یکی سرگشته و مدهوش و شیفته را گویند. حقیقی گوید4:

نبوده مرا ایچ با توعتیب مرا بیگنه کردهای شیب و تیب

و دیگر تازیانه بود که بافته باشند. خسروی گوید: بگاه شانه برو(7) بر تذرو خایه نهد بگاه شیب بدرد کمند رستم زال

شکوخ 1325: کسی بود که پایش به چیزی در آید و بسر درافتد، گویند بشکوخید.

شخ 1226: زمین سخت باشد در دامن کوه و سر کوه را نیز شخ گویند. بوشکور گوید(1):

راست گویی که همه سخره (6) وشاکار کنی شنار1362: شنا کردن باشد در آب. بوشکور گوید(7) :

بدو گفت (8) مردی سوی رودبار به روداندرون شد همی بی شنار شیار1363: آن زمینی بود که به گاو آهن شکافند بهر تخم و در بعضی جا آنرا شوم خوانند. شاعر [فرالاوی] ms076 گوید:

چوآب اندر شمر بسیارماند ز هومت گیرد از آرام بسیار شاؤغر1271: ولایتی است بر کنار ماوراء النهر و از آن طرف ولایت همه ریگ باشد و ازپس بیابان ریگ ولایت. و در شاوغر همه کرباس بافند. شکار1373: پیکار. شامار 1373(2): نام جایگاه گروه گبران است. شار1374 : نام پادشاه حبشه باشد. شخنشار1275: [بروزن سمن زار] نام مرغی است آبی تیره گون، میانه سرش سپیدی بزرگ بود و بعضی میانه باشد. شهریور1376 : ماه مهربود. شیپور 1372: نای روئین باشد. اسدی گوید (3): ز کوس و نفیر و خروش درای ز شیپور و از نالهآ کرنای (4) شاد خوار 1378: شادمان باشد.

شگرف گشت صبور و صبور گشت شگرف شنگرف 1312: بتازی زنجرف باشد. مع حرف القاف (2) شبق139 3: نای رویین. مع حرف الکاف (3) شنگ 1314: به سه معنی است. یکی شاهدی را گویند که مطبوع حرکات بود و شوخ چشم، و دیگر خیاری بود که در پالیز از بهر تخم بگذارند، و دیگر نابکار و دزد و راهزن خلق را گویند. شترنگ 215(4) : شطرنج و آنرا مردم گیاه نیز گویند. شهیدی گوید: بفر مدحتت شاید که روید زبان طوطی از اندام شترنگ شرفنگ 1396: بانگ پی (5) مردم وغیره باشد. شرنگ 1217: خرزهره گیاهی بود سبز چون زهر تلخ. فردوسی گوید: نیارد بیک کار کردن درنگ (6) گهی نوش بار آورد گه شرنگ (1) آس، ا: دراین. (2)1، آس : مع القاف. (3) ا، آس: مع الکاف. (،) مج: این لغت را ندارد. (5) آس

(5) آس، مج: نی.

کز فلک پروین پدید آید (2) چو سیمین شفترنگ شفک 1200(3): شفر بود یعنی نابکار و خلق شده. شاعر [رودکی] گوید: پنداشت همی حاسد کوبازنیاید(4) باز آمد تا هر شفکی ژاژ نخاید شوک 1401(5) : بتازی خاراست. شوشک و شاشک 1202 : هر دو ربابی بود که چهارگه نوازند. شاعر [فرخی سیستانی] ms078 گوید: گهی رباب زنی گاه بربط وگه چنگ (6) گهی چغانه و طنبور و شوشک و عنقا شارک 1203: مرغی است کوچک و خوش آواز و هزاردستان گویند شاعر [لبیبی] گوید: الا تا درآیند طوطی و شارک (1) مج: شتیر. (2)1، مج، آس: برون آید. (3) مج : این واژه را ندارد. (1) آس،1: صد شکر که فیروز زلشکر (آس - شه) خوبان. (5) مج: این لغت را نداره. (6) مصراع اول این بیت نه تنها در نسغ عکسی با یکدیگر تفاوت دارد، بلکه در مآخذ چاهی هم اختلافی در نام شاعر و هم همین مصرع دیده می شود. رک: لغت نامه و برهان.

شتاک 1101: [بروزن هلاک] شاخ نوبود که ازبن درخت و از بن ریاحین بیرون جهد و برو ید و تازه و نازک و خرد بود.

شلک 1105: گلی باشد سیاه رنگ و لزج یعنی سخت پایگیر، چون پای درآن نهند بدشواری بیرون آید. رود کی گوید: چو پیش آرند کردارت (1) بمحشر فرومانی چوخر در جای شلکا(2)

شرفاک 1206: بانگ آهسته بود، و آوازپای را نیز گویند. مع حرف المیم (4)

شیم 1710: [بروزن سیم] ماهی کوچک که بر پشت نقطهای سفید دارد، و بعضی (5) گفتهاند که، شیم نام رودخانه ای است که آن ماهی را بدان نام باز خوانند.

229 شاد گونه 1238: زنان مطر به باشند شنه و شیهه 1431(1): ms080 آواز اسب بود و نعره شیر که از نشاط کند. شنگینه 1220: چوبی بود که خرو گاو را بدان رانند (2) و گواز نیز خوانندش. شئله وشیوله 1241: سرگین دان و جای خاک و پلیدیها بود در محله و کویها که جمع همی کنند بیکجا. شله، شرم زنان بود بمعنی فرج ایشان [بر وزن قله]، شله تخت جامه. شبغاره 1422: شبگاه بود که چهار پایان در آن بندند. شخوده 1423: بمعنی خراشیده باشد یعنی کاو یده به ناخن و غیره. شاعر [فردوسی] گوید (3): بپرسید(،) بسیار و بشخود خاک بناخن سر چاه را کرد چاک شمیده 1222: به چند معنی است. یکی رمیده، و دیگر آنست که نفس پیاپی از راه بینی میزند و زمام از تشنگی یا از گریستن غریو و غرنگ و غرن [از دست داده] و پیوسته غمان نیز گویندش. عنصری گوید(5): شمید و دلش موج بر زد زجوش زدل هوش و ازجان رمیده خروش شگره 1245: مرغان شکار کننده باشد.

شب بوی 53)1: از ریاحین است و آن گلی باشد زرد و به تازی «منثور» خوانندش. شیانی 1454: درم ده هفت باشد.

خمش کردم سخن کوتاه خوشتر که این ساعت نمی گنجد علالا

(ج 1 ب 1191) علالا، محرف «علی الله» (رشیدی به نقل ازحاشیةآ برهان). 1872 - عجما: کسی را گویند که به هیچ خیری و شری وا نرسیده باشد و در عربی حیوان غیرذی عقل و زنی که قادر بر سخن کردن نباشد (آنندراج). 1،75 - عطن [غ] در دباغ نهادن پوست را جهت دباغت. (لغت نامه) عطن الجلد عطنا . (ناظم الاطباء).

غت 1481: مردم ابله را گویند.

غوشت 1282: برهنهآ مادرزاد بود(2). رودکی گوید: شدبه گرمابه درون استاد غوشت بود فربی و کلان بسیار گوشت

غلت 1283: غلتیدن بود به پهنا گردیدن. عنصری گوید: به پیشش بغلتید وامق به خاک زخون رخش (3) خاک همرنگ لاک مع حرف الجیم (4)

غلیواج 1484: مرغ گوشت ربای بود و خاد وزغن (5) نیز گویند. شاعر [ابوالعباس عباسی] گوید(6): روزی که ملک خلعت اقبال بپوشید بر کنگره گوشت بدم همچو غلیواج*

غلغلیج و غلملیج 1485: هردو وعده باشد ms082 و به تازی دغدغه گویند، و آن آنست که کسی را کف پای بخارند و او به خنده درافتد، و در خراسان کلغوچه گویند، و در بعضی جای یخلیچه گویند. لبیبی گوید: چنان بمالم (7) من جای غلغلیج گهش که او بمالش اول شود زخود بیهوش

گیتی بآرام اندرون مجلس ببانگ و ولوله غفج 1288: شمشیر آبدار و آبگیر را نیز گویند. غلفج 1210: زیلوی سرخ بود. غرمچ 1211(4): ارزن پخته بچربش یا بگوشت. غنج 1212: کرشمه و نازباشد و بمعنی نیکو و خوش نیز بود. بمعنی سرین مردم و حیوانات هم باشد و جوال را نیز گویند.

خویشتن پاک دار و بی پرخاش هیچ کس را مباش عاشق غاش غوش 1500: چوبی است سخت که از آن خنیاگران زخمه رباب و عود سازند، و سلاحداران تبر و از آن سخت تر چوب نیست. غاؤش 156: [بروزن چاوش] آن خیار ms083 باشد که از بهر تخم بنهند.

غشاک 1515: گنده و ناخوش. مع حرف اللام (2)

غنجال 1516: میوهآ ترش باشد.

غول 1517: شبانگاه یا شبگاه (3) گوسفندان و چهار پایان و گذریان بود، و گنده و بزرگ و فراخی در کوه و دشت. و دیگر نوعی است از دیوان زشت که مردم را در صحرا هلاک کنند. بوشکور گوید(،): گاهی چوگوسفندان درغول جای من گاهی چوغول گیردبیابان دوان دوان

غال 1518: گردیدن بود به پهلو و دیگر سوراخ گوسفندان را گویند در کوه. مع حرف المیم (5)

غژم 1519: دانهآ انگور بود که تکس و شیره در میان وی بود گویند صره انگور بود که سبزه در میان وی باشد یعنی خوشه. بهرامی گوید (6): برگونهآ سیاهی چشمت غژم او هم بر مثال مردمک چشم ازوتگس

و بمعنی خشم و کینه نیز آمده است. غرم 1520: میش کوهی. یعنی نخجیر بود. فردوسی گوید: زچنگال یوزان (1) همه دشت غرم دریده برو دل پرازداغ و گرم(2) مع حرف النون (3) غلتیدن 1921: مراغه را گویند یعنی از پهلو به پهلو گشتن. غریدن 1522: بمعنی خروشیدن بود، و آن آوازی است به هیبت، چون آواز شیر و پلنگ وغیر اینها. غیودن 1523: خواب رفتن وچشم از خواب گرم کردن. غرن 1524: بانگ و دمدمه گریستن باشد. غن 1525: تنگ تیر عصاران باشد، یعنی سنگ گران که در چوب آو یزند تا روغن بیرون آید. ms084 غلبکن وغلبکین 1526: هر دو بیک معنی است، و آن دری باشد که از چوب بافته مشبک که چون از پس آن درنگاه کنند، هرچه در سرای آن در باشد همه را توان دید و در باغها(4) ومزرعها به خراسان و ماوراء النهر اینچنین بسیار است. بوشکور گوید(5):

2،5 غوته 1522: غوطه بود و غوصة نیز گو یندش، یعنی سر فرو بردن بآب به تمامی تن. غرشنه 1523: گیاهی بود که آنرا خورند و دست نیز شویند. غتفره 1524: [بوزن مغبچه] جاهل وابله باشد (1). شاعر گوید: ندیدم چو تو من بکوه و دره یکی بینوا، خام بس غتفره غرچه 1545: نادانی زبون بود. غوزه 1526: جوزی بود که در آن پنبه باشد(2). غوره 1547: حصرم بود به تازی، ms085 یعنی انگورنارسیده که هنوزترش بود شاعر [علی قرط] گوید (3): برفتم برزتا بیارم کنشتو(،) چه سیب وچه غوره چه امرود وآلو غلازه 1528: گلگونه باشد که زنان بر روی مالند، یعنی سرخی. و دیگر چوبی را گویند که در میان چوبی کوبند تا بشکافد. غمزه 1541: چشم بر هم زدن و رعنایی باشد به کرشمه.

غفچی 1551: آبگیر بود، یعنی مغاکی که آب در او ایستد(2).

غامی 1552: [بوزن جامی] ناتوان بود.

در بفلجم کرده بودم استوار وز کلیدانه فرو هشته مدنگ فرهنج 1564: ادب وعقل بود. فنج 1560: بند شلوار باشد و دبه خایه را نیز گویند. منچیک گوید (1): عجب آید مرا (2) زتو که همی چون کشی آن گران (3) دوخایهآ فنج فرنج 1566: گردا گرد دهان را گویند از بیرون سو، یعنی بیرون لبها بود. رود کی گوید(4):

سرفروکردم (5) میان آبخور از فرنج منش خشم آمد مگر مع حرف الخاء (6) فلخ 1567: ابتدای کارها باشد. فخ 1568: تله باشد هم قیاس دام. فرخ 1561: مبارک و نیکوباشد. فنخ1570: جای شلوار بند.

فوز160: پیرامن دهان بود از آن آدمی و چهار پایان ودد و دام، و بمعنی آروغ نیز آمده. فرفوز1601(2): تیهوبود. فکز1602: بینی دیگدان بود. قراز1602: بلندی را گویند و بمعنی گشادن نیز آمده و در بعضی نسخ بمعنی خرزه نیز آمده. فزز160: سبزه بود. ms087

فلرزه160: خوردنی باشد که در کرباس پاره بندند، و هرچه در چیزی بندند، بدین (1)1، آس : مع الزاء. (2) مج: این لغت را ندارد. 1596 - فنصور: «از جزایر دریای هند، جزیره جاوه است .. در جنوب این جزیره شهر فنصور قراردارد». رک: تقویم البلدان، ص 419 . ایضا رک: حدود العالم، ص64 -65. 1599 - فغیاز: شاگردانه، یعنی پول اندکی که علاوه براجزت استاد به شاگرد دهند. (ناظم الاطباء) فغیازح بغیازح فغیار (مجمع الفرس). 1600 - فوزه پتفوز: 1601 - فرفوز- فرفور 1602 - فکز: به فتح اول و سکون کاف، دود کش دیگدان و آتشدان حمام و بخاری را گویند. (برهان) 1604 - فرز به کسر اول وسکون ثانی (برهان).

فازء160: بمعنی آسا بود، یعنی دهان دره.

فژژ1607(5): گیاهی بود سخت تلخ و درد شکم را سود دارد و آنرا گیاه تری گوینذ و اگرنیز گویند و به تازی وی را «وج» خوانند. منجیک گوید (6): و یحک ای برقعی (7) ای تلخ ترازآب فرژ تاکی (8) این طبع بد تو که گرفتی سر پژ مع حرف السین (9)

فراس 1608: [بروزن الماس] غافل ونادان و کم مایه بود بطبع و گویند در خواب شدن اندکی. ابوشکور گوید:

این جهان سربسر همه فرناس نز(10) جهان من یگانه فرناسم (11)

فغ 1615: دوست بود که به معشوقه گیرند و بزبان خراسانیان در ماوراء النهر، بت باشد. عنصری گوید: گفتم فغان کنم زتو ای بت هزاربار گفتا که ازفغان بود اندرجهان فغان

فرغ 1615 : جوجه باشد.

قروغ1616 : زیب و تابش و شعاع بود. اسدی (1) گوید:

بموبد چنین گفت، هرگز دروغ نگیرد بر مرد دانا فروغ مع حرف الکاف (2)

فدرنگ 1617: چوبی باشد قوی که از برای محکمی در پس در اندازند و چوب گازران را نیز گویند، که جامه بدان تاب می دهند تا آب جامه تمام (3) بچکد. فراشتوک 1618: پرستوک باشد و او را به تازی خطاف گویند. مرغ(4) سیاه و سفید بود که به خانها جهت خانه کردن بانگ کند و آشیان سازد و بچه کند. خسروی گوید: ای قحبه با دنیاری (5) زدن بدوک لیکن سرود گو شده چون فراستوک

فیلک 1611: تیرباشد بدخشانی که پیکان او دو شاخ داشته باشد، و پارسیان بیشتر

کاش آن گوید که باشد بیش نه بریکی برچند (2) بفزاید فره فاژة 1657: بمعنی آسا باشد، یعنی دهان دره که آنرا خمیازه خوانند (3). فسیله 1658: گله رمه اسب باشد و رمه گوسفند را نیز گویند. رود کی گوید: تازیان ودوان همی آید همچواندر فسیله اسب نهاز(4) فله 1659: شیر نخست که از پستان بیرون آید. فروخته 1660: فروزان ودرخشان. فرومایه 1661: نادان و بداصل و بی خرد باشد. فروشه 1662: گندم نیم خرد کرده که آنرا بلغور (5) پزند. فله 51663: شیر نخستین بود یعنی ماستی باشد که بیک لحظه کنند، چنانکه بدوشند (6) بیکدم ماست شود و آن شیر سطبری بود وقت حمل زآبستن جدا شود. منوچهری گوید: نوآیین مطربان داریم و بربطهای گوینده (7)

مساعد ساقیان داریم وساعدهای چون فله

261 و پنیر تازه تنک را نیز گویند. فکانه 1664: بچه باشد که از شکم مادر برود. فرزانه 1665: حکیم بود، یعنی خجسته و بزرگ. فژه 1666 : پلشت وپلید باشد. فانه 1667: آن چوب بود که درود گران در میانهآ چوبی که شکافند، نهند، تا آسان توان شکافت و حالا آنرا آغازمی گویند، و چوبی که در پس در نهند تا محکم بسته شود و آنرا نیز فانه گویند. فرخشته 1668(1): بر زمین کشیده بود. فزایسته 1669: زیادت بود. فلخوده و فخمیده 1620: هر دو بیک معنی است، یعنی پنبه از دانه کشیده یا جدا کرده. شاعر گوید: جوان بودم وپنبه فخمیده من چو فخمیده شد دانه برچیدهآ من فرغانه ms091 1671: نام ولایتی است میان سمرقند وچین.

گت 1718: تختی باشد که پادشاهان ملک هند بر آنجا نشینند و حکم کنند. کبت 1719: منج (7) و زنبور عسل را گویند، یعنی مگس انگبین. رودکی گوید: همچنان کبتی که دارد انگبین چون بماند داستان من بدین (8)

(2) آس: دوزخ. (1) مج: این بیت را ندارد. (2) آس: دوزخ.

همه با دزدان دزد و همه باشنگان شنگ گولایج 1728: حلوایی باشد که آنرا لابرلا خوانند. گلخچ 1721: چرکی باشد که بردست و پای و جامه نشیند. عتاره گوید: گنده و بی قیمت و دون و پلید ریش پرسرگین وتن پر از کلخچ کرنج 1710: برنج ms093 باشد. کلع 1721: پیچ و شکن و چین زلف بود. شاعر گوید: بموی جعد (2) و آن زلف چوزنجیر فتاده صد هزاران کلچ بر کلچ گفچ 1722: کف دهان بود که آنرا خوی دهان گویند. شاعر [فردوسی] گوید: فروهشته لفچ وبرآورده کفچ بکردار قیر وشبه کفچ ولفچ کنج 1743: بسه معنی است. یکی نقبی باشد که در زمین کنده باشند چون خانه، و دیگر گوژپشت و دیگر گوشه [ای] که وی را بیغوله و بیغله نیز گویندش. شاعر [فردوسی] گوید (3): اگر تندبادی برآید زکنج بخاک افکند نارسیده ترنج گنج 174: بسه معنی است. 1- دفینه ای که پادشاهان نهند. 2- بمعنی جدا جدا و پاره پاره و بهره بهره و بتفاریق اندک. اندک را نیز گویند. 3- خردم بریده.

بادورخ ازباده لعل وبا دو چشم ازسجرشوخ آستین بگرفتمش گفتم به مهمان من آی

مرمرا گفتا بتازی مورد و انجیر و کلوخ(4) کخ 1750: صورت زشت باشد که طفلان را بدان ترسانند.

مرا بکارنیاید (نباید - دهخدا) سریشم کبدا گفبدهه17: کار دارده بود یعنی خزینه داری باشد که اززرو سیم و جواهر بدو سیارند و انبارده را نیز گویند، و بتازی جهبد نیز گویندش. فردوسی گوید: (1) آس،ا: مع ms094 الدال. (2) مج: این لغت را ندارد.

کندها گردد رکیب (5) و اژدها گردد عنان کلند1766: بیلی باشد سر اندر چفته (6)، و برزگران ماوراء النهر دارند بوقت یاری کردن (7). گیردباد1767 : آن باد بود که بر مثال آسیایی گردد، بادی گرد. فرخی گوید (8): همی فکند به تیرو همی فکند بتیغ چو گرد باد همی گشت بریمین و یسار گزبود1768: کدخدا بود.

بباید داد، داد او بکام دل بهرچت (3) کر گذر1790: مرد احمق بود. گدیور1711: بزرگ باشد و روزگار را نیز گویند، و هر کس که او را خانه [ای] باشد کدیور گویند. از آنکه خانه را کده گویند. عنصری گوید: شه رااگر(4) چه هست فراوان کده، رسد از بندگانش هر کدهای را کدیوری گنگر1792: خصومت و تعصب بود.

کوس 1823: دو چیز را گویند. یکی آنکه سخت بر هم زنند چنانکه دو کس در راه دوش بر دوش یا پهلو به پهلوزنند. فردوسی گوید: زنا گه بروی (1) اندر افتاد طوس تو گفتی زپیل ژیان یافت کوس (2)

و دیگر جنسی مسین یا رویین، که پوست گاو بر آن بستهاند و آن طبلی بود عظیم بزرگ که در لشکرها در وقت جنگ فرو کوبند آواز سهمگین دارد (3). شاعر گوید:

به شبگیر برخاست آواز کوس شد از گرد لشکر سپهر آبنوس

گرونیس 1824: جزیره [ای] بود که وامق در آنجا بود. عنصری گوید: جزیره یکی بد به یونان زمین کرونیس بد نام و شهری (4) گزین (5) گیوس 1825 : جزیره [ای] است که عذرا را در آنجا فروختند و منقلوس خرید، و دیگر چوب کژرا گویند. کاس 1826: خوک بود.

کالوس 1827: احمق وابله باشد. مع حرف الشین (6)

گربش 1828: جانوری است چون ماری کوتاه، و لیکن دست و پای دارد و تیزدود و بیشتر در و یرانها باشد و آنرا کر باسه نیز گویند و در کرمان ms098 کربوا خوانند و به تازی سام

کوه و بیشه جای کرده چون کلاغ کاغ کاغ

کاخها شد جای کوف و باغها شد جای خاد(4) گزف 2)18: قیر باشد، و بعضی گویند سیم سیاه باشد و این درست تر است. کشف 1843: سنگ پشت را گویند. گتف 1844: سردوش بود و جایگاه شانه.

وز بهر خیر و شر دو زبانست وتن یکی (2) گنگ1826: به سه معنی است. اول بتخانه ایست به ترکستان و دیگر نام شهری است در آن ولایت و جزیره را گویند. عنصری گوید: همانگه سپاه اندر آمد بجنگ سپه همچودریا و دریا چوکنگ و دیگر رودخانهای است در هندوستان، خسروانی گوید: تا چون بهار گنگ شد از روی (3) اوجهان

دو چشم خسروانی چون رود گنگ شد و دیگر خمی را گویند که در پشت پیدا شود و آنرا حدب و گوژپشت گویند. شاعر گوید: همی مناظره وجنگ خواهی ازتن خویش کنون که گنگ شدی و برآوریدی کنگ گنگ 1847: لال باشد. کیک 1828: [بر وزن نیک] مردمک دیده بود.

محکم سطبر ساقی زین گرد (2) ساعدی (3) کاواک 1852: چیزی باشد میان تهی. گاورنگ 1853: گرز فریدون را گویند. کابوی 1854: جای مرغ خانگی بود و دام را نیز گویند. و زنبیلی که از میان خانه در آو یزند تا فاخته و کبوتر در آنجا بیضه نهند و بچه برآرند و به استعارت آشیان جمله مرغان را کابوک توان گفت. کرای ه185: [بروزن هلاک] مرغی است سیاه و سفید چند خطافی (4) بود ودم دراز بود و بر لب آب نشیند و دم می لرزاند. شاعر [دقیقی] گوید: چنان اندیشد او از دشمن خویش چو باز تیز چنگال از کراکا(5) کلفهشنگ 1856: آب فسرده بود که از ناودان فرود آید. کلیک وگیی 1857 : هر دو احول را گویند. شاعر [مظفری] گوید:

289 کالم 1882 : زنی باشد که شوهر کرده باشد و بی شوهر مانده. کوم 5م18: گیاهی باشد خشک که در میان شذکاریابند. گاودم عم18: بوق کوچکی یا نای رو یین باشد که برصورت دم گاو ساخته باشند و در وقت جنگ زنند و به نفیر مشهور است. فردوسی گوید: سپیده بزد نای رو یینه خم خروش آمد از نالهآ گاودم وغند رود را نیز گاو دم خوانند (1). کزم 1887: سبزه [ای] باشد که برکنار جوی و حوض روید. گرم 8م18: تبش و تاسه و رنج وغم و اندوه دل گرفته (2) باشد. فردوسی گوید: ز چنگال یوزان همه دشت، غرم دریده براو دل، پرازداغ گرم (3) مع حرف النون (4) کیان 1881: پادشاهان را گویند و کی پادشاهست. گلجان 1890 : بمعنی مزبله باشد (5). کیان 1891: بچند معنی است. یکی خیمهآ عرب و کرد باشد که از موی ساخته بود. ابوشکور گوید:

همه باز بسته بدین آسمان که بر پرده بینی بسان کیان ودیگر ستاره بود و نقطهآ پرگار را نیز گویند. کیهان 1892 : جهان باشد.

کرزن [گرزن]1903: نیم تاجی مرصع بود به زرو جواهر که پادشاهان فرس چون بر تخت نشستندی به زنجیر زر آنرا بر بالای سرایشان بیاو یختندی و احیانا بر سرنهادندی. دقیقی گوید: او میر نیکوان جهانست و نیکویی تاج است سال وماه مراور اچوکرزن است کودن 1104: اسب پیر و پالانی باشد. کیاخن 1105: سخن چرب و شیرین بود که کسی را بدان مطیع گردانند. کابین 1106 : مهرزنان بود. کیاگین 1907 : مخالف و ناهموار باشد. کاویدن 1908: زمین کندن از بهر چیزی جستن. کلان 1909: یعنی بزرگ. گرازیدن 1910 : خرامیدن. گنچ فریدون 1911: نام نوایی است که مطربان زنند.

کندهها گردد رکاب و بندها گردد عنان (3) گروه 1168: جانوریست سیه فام و پرخشم تر از مار. کشفته 1141: [بر وزن شنفته] پریشان شده باشد. گفته 1150: ترکیده باشد. گنبوره 1951: گفت و گوی باشد. کده 1152: ملازه بود یعنی کام دهان که بتازی «لهات» گویند. شاعر [معروفی]

297 گوید (1): درجهان دیده ای ازاین جلبی؟(2) کدهآ بر مثال خرطومی و دیگر آن چوبی را گویند که به کلیدان فروافتد و در بسته شود، یعنی دندانها [ی] کلیدان. کده 1953: خانه باشد. کلبه 1154: حجره باشد. گفیده و گفته 1155 : هر دو نار ترکیده را گویند. گذواده 1156: بنیاد خانه باشد. گواره 1957: سبدی باشد که انگشت بدان کشند. کیوپاره 1158: رمه (3) و گله گاو وخرباشد. کاتوره 1159: سرگشته باشد. کیوه 1960: زمینی بود که سیلاب آنرا کنده باشد و گو(») شده و گل در اومانده. عنصری گوید (5): دلش نگیرد زین کوه و دشت و بیشه و رود

سرش نپیچد زین آب گند و کوره وجر گلندره 1961: مردی قوی و بشکوه باشد.

عنبر سرشت گشته (3)، صحرا چوروی حورا

کلیچه 1184: آفتاب باشد (5).

لت ولحت 2007 : هر دو بیک معنی است و آن عمودی است که سرهنگان را روز حرب بکار آید. لبیبی گوید: رویت(5) زدر خنده وسبلت زدرتیز گردن زدر سیلی و پهلوز درلت

و دیگر بمعنی پاره باشد و لخت لخت. شاعر گوید: آن جغد که با باز و کلنگان پرد اشکسته شودبالش وگردد لت لت (2)

وبمعنی سیلی زدن (7) نیز آمده.

لوت 2008: امرد باشد.

ترگشت زمین زآب چشمم چون پای همی نهم بلغزم لوز2026: موش بود و امرد را نیز گویند.

لال 2021: گنگ بود و رنگ لعل را نیز گویند. عنصری (2) گوید (3): دو لب چونار کفیده دو برگ (4) سوسن سرخ

دو رخ چو نار شکفته دو برگ (4) لالهآ لال

گر لگن را طلبد شاه زمن می سوزم لپان 2028: فروغ آثینه تابش دهنده، یعنی روشن که رخشنده بود. فرخی گوید: گردون ز برق تیغ چوآتش لپان لپان

کوه از غریو کوس چو کشتی نوان نوان الجن 2021: آغشته به گل بود. لکهن 2050: چیزی بود که بت پرستان دارند برای احترام بت. لتره 2051: پاره پاره و ژنده و دریده باشد (33). لنبه 2052: شخصی فربه و بزرگ تن بود. لکانه 2053: عصیب بود. لانه 2054: کاهل و بیکار بود و جای مرغ و باز و موش را نیز گویند(4). لابه 2055: فریب بود. لاله 2056: شقایق بود بتازی و شنبلید گویندش.

311 مرج 2074: مرزباشد. مرنج 2075 : قلعه ای است در حد مسلمانی درحد هندوستان. منج ms109 2076: زنبور عسل را گویند. شاعر [منجیک ترمذی] گوید: هرچند حقیرم سخنم عالی وشیرین آری عسل شیرین ناید مگر از منج مع حرف الخآء (1) ماخ 2077: زر و سیم ناسره، و مردم دون را نیز گویند. شاعر [حکیم عسجدی] گوید (2): چون شدحکیم ماو(3) جوانمردودل فراخ یک پیرزن خرید بیک مشت سیم ماخ مخ 2078: لگامی باشد سنگین (4) که اسب و اشتر سرکش را بدان رام کنند. میخ 2079: ناسره بود. مع حرف الدال (5) میزد 2080: جای مجلس مهمانی وعیش و طرب بود. مانید 2081: یعنی چون کاری و سخنی کردنی و گفتنی نکند و نگوید، گویند مانید.

رودکی گوید: دریغ مدحت چون زر وآبدار غزل که چابکیش نیاید همی بلفظ پدید اساس طبع ببایست نک (1) قوی ترازآن زآلت سخن آید همی همه مانید

مستمند 2082: اندوهگین. مستیمند و مهود 2083: نام جایگاهی است در هند، که نمک سفید از آنجا خیزد. مازید 2084(2) : بگذارید (3). موبد 2085: عالم وحکیم بودوآنکس را گویند که ازاو حکایتها روایت کنند، چون فقیهان ومانند آن از گبران. مینوباد 2086: نام بادیه ای (4) است بروزگار ضحاک. مع حرف الرآء (5) مندور2087: بخیل وزفت باشد و متحیر و درمانده و محزون و اندوهگین نیزگویند. مناور2088: شهری است نزدیک ختن و غلامان خوبروی از آنجا آرند. شاعر [خسروی] گوید: ای حوروش بتی که چوبینند روی تو گویند خوبرویان (6) ماه مناوری مهر2089: دو معنی دارد. یکی دوستی و یکی نام آفتاب. مازندر2090: ولایت مازندران است.

بسنده کند زین جهان مرزخویش بداند مگر مایه ms110 و ارزخویش موز2096: ترکش بود. و دیگر میوه [ای] باشد در مصر معروف و موز مکی چون باتنگان (3) بود. ماز2017: شکنج بود که بر شکنج افتد، یعنی چین ها که برهم نشیند و شکاف چوب (4) و دیوار و آنچه بدین ماند. شاعر [فردوسی] گوید:*

(2) آس، 1: مع الغین.

منگ و منگک 2113: هر دو بمعنی لاف وقمار باشد. شاعر [قریع الدهرا گوید: نشکیبد زلوس ونشکیبد زفحش نشکیبد زلاف و نشکیبد زمنگ

مجاچنگ 2114: کیری باشد از ادیم یا از چرم که سعتریان ساخته باشندو استعمال کنند.

مغاک 2115: گوی در زمین یا در کوه چون چاه کوچک و در هر چه افتد، و گروهی وی را «لان» نیز گویند. رود کی گوید: ابله و فرزانه را فرجام خاک جایگاه هر دو باشد در مغاک

هلک 2116: دانهای است از نخود کهتر بپزند و بخورند و بتازی آنرا «(جلبان (2)» گویند. و به آذربایجان کلول سفیدفام و سیه فام و سرخ نیز گویندش.

منبک 2117: شعبده [ای] که مشعبدان کنند چنانکه چند پاره آهن در نیم کاسه [ای] نهند و آب درآن کنند و به شعبده آن آهن پار[ه] ها را از آن جا بر جهانند. همچنانک قلم از دوات و سنگ از طاس و مانند این حیلتها.

217 مک 2118: مکیدن و مزیدن باشد. شاعر [عسجدی] گوید: * هم ساده گلی هم شکری هم نمکی بربرگ گل سرخ چکیده نمکی پیغمبر مصرئی بخوبی نه مکی من بوسه زنم لب بمکم تونمکی مفلاک 2119: تهیدست وحقیر و درو یش حال بود. ماک 2120: دارو یی می باشد در هندوستان، و دیگر بمعنی اتباع است چنانکه گویی خاک و ماک. میروک 2121 : مورچه بود. موک 2122: نیش بود. ملک 2123: سپیدی بود که بر بن ناخن پدید آید، و بعضی گفتهاند در ناخن بود نقطهای سپید. مجرگ 2124: [بروزن تگرگ] بیگار بود و سخره، چه بقهر و چه به خوشی. ابوشکور گوید: چنین گفت هارون (1) مراروز مرگ مفرمای هیچ آدمی را مجرگ مدنگ 2125: دندانهآ کلید باشد. یعنی چون خواهند که در را ببندند، آن دندانها از بالای درافتد و محکم شود. قریع (2) الدهر گوید(3): همه آویخته از دامن بهتان و دروغ چون کنه (4) ازکس گاو(5) وچوکلیدان زمدنگ

(1) مج، ا: هامون.

(به نقل فرهنگ رشیدی) «ابوریحان گوید: چنین شنیدم که «مازریون» در هندوستان بسیار باشد. ابن ماسویه گوید: بگزین از «مازریون» آن را که برگ او درشت باشد.») صیدنه ج 2، ص 637-638.

(1) آس : پالیدن. ه در فرهنگهایی که در دسترس بود باین معنی دیده نشد. (1) آسر

321 مابون 2152 : حیز را گویند. ماه بر کوهان 2153: نام نوایی است که خنیا گران زنند و گویند. هیهن 2154: جای آرام وخان و مان زاد بود. عنصری گوید: بدل گفت اگر جنگجویی کنم به پیکار او سرخ رویی کنم بگرید (1) مرا دوده میهنم که بی سرببینند خسته تنم قرزغن ومرغزن 2155: هر دو گورستان را گویند. حکیم [رود کی] گوید: هر که را راهبر زغن باشد گذر او به مرزغن باشد مینو2156: بهشت بود. فردوسی گوید: گرایدون که آید زمینو سروش نباشد بدان فر و اورند و هوش متو2157آ: یعنی مجنب. شاعر [ابوشکورا گوید: تواز من کنون داستانی شتو بدین داستان بیشترزین منو مشکو2158: بتخانه و موضعی که خلوت سرای خسرو و شیرین بود و آنرا مشکوی نیز گویند.

که رخسارم پراز چین گشت چون رخسار مهنانه مع حرف الیاء (1) مای 2187: موضع جادوان باشد چون بابل وغیره. مردری 52188: میراث باشد که مرده ریگ نیز گویند. مانی 2181: نقاش معروف است. مدی 2110: بمعنی مده (2) باشدا. یوی 2191: گنگ کاریزها بود که از سفال کرده باشند. متواری 2112: پنهان گشته.

باب النون مع حرف الالف (3) نیا 2113: پدر پدریا پدر مادر بود که آنرا جد گویند. فردوسی گوید:

گفتا ببوی و رنگ عبیرست و مشک ناب و دندان بزرگ مارو فیل را گویند و دندان پیشین گراز را نیز گویند. نشیب 2197: پست بود. نهیب2198: ترس وبیم بود. مع حرف الجیم (6)

327 [عنصری] گوید: دل مرد دانا ببد ناامید خرامش نیاید پدید از نوید نود 2208: پیک و اسب تیز فهم بادپای بزین بود و تکاور و باره و بارگی (1) همه بیک معنی است. نرد 2201: بدو معنی است یکی تنه (2) درخت باشد یعنی اصل وی، و دیگربازی معروف است. کسائی گوید: مردم اندر خور زمانه شدست نرد چون شاخ گشت و شاخ چونرد نماد 2210: نمود بود. نژاد 2211: اصل واهل ونسب (3) باشد. فردوسی گوید: بپرسید از او پهلوان از نژاد بر اویک بیک سر و بن کردیاد نژند 2212: اندوهگین بود. نهاد 2213: رسم و آیین را گویند، یا بنایی که سازند، یا قاعده[ای] که نبوده باشد نهند. رودکی (4) گوید: خدای عرش جهان راچنین نهادنهاد که گاه مردم از وشادمان و گه ناشاد ناورد 22121: رزم و رزمگاه، یعنی جنگ و مبارزت باشد.

اگر سیم خواهی زمن یا درم فراز آورم من بنوک قلم و سرمژهآ چشم وسنان و آهنی که ms118 بر بینی موزه زنند جهت محکمی، آنرا نیزنوک گویند. ناک 2265: به دو معنی است. یکی آلت لفظی است و آن نون و الف و کاف است که در آخر کلمهآ اسماء معنی لغت دهد چنانکه خنده ناک، غمناک، سهمناک، تابناک. و دیگر مشکی باشد مغشوش به جگرسوخته یعنی سرشته و عنبر و کافور و هر طیبی که بود. نسک 2266: بدومعنی است. یکی عدس بود و دیگر جزوی است از اخبار کتاب گبران و همچون قرآن سوره سوره است و آنرا جزو جزو خوانند در هر وقتی. نشک ونشنک 2267 : درخت ناز و نوژ باشد. نمتک 2268: زعرور(1) بود بتازی یعنی آلوچه گویند، سرخ بود و زرد نیز باشد در کوه روید از درخت. ارنگ 2261: هم دام وهم تله باشد. نهنگ 2270: آنست که بتازی تمساح گویند و در دریای نیل می باشد، و مردم را بیکبار فرو برد.

بخیزد یکی تند گرد ازمیان که روی اندرآن گرد گردد نفام تهم 2281*: بزرگی ms119 و بی همتا و قامت بلند و سخت ضخیم بود. نزم 2282: میغ باشد، یعنی بخارزمین که بتازی ضباب گویندش. مع حرف النون (2) نوان 2283: بدو معنی است. یکی شخصی را گویند که چیزی می خواند و می جنبد ویا در فکر و اندوه جنبشی می کند. و دیگر اسبی را گویند که رنگ او میان زرد و بور بود. نهمار42284: بمعنی یکبارگی و همیشه بود. نانیوشان ه228: ناگاه باشد. نازنین 2286 : معشوقه با کرشمه بود. نیوشیدن 2287: شنیدن باشد. نرگان 2288(3): گدایان بود. نیاکان 2289: جدان از طرف مادر.

337 نگون 2210: معروف است. نان کشکین 2291: آن نان بود که از جوو باقلا ونخود و گندم وهر لونی بیکجا بهم جمع کرده بود. نون 2212: بمعنی اکنون. نفرین 2213: ضد آفرین است و آن لعنت باشد. نسترون و نسترن2216 : هر دو گل نسرین باشد و آن گلی است سفید رنگ، مشکین خوشبوی. نوان 2295: بانگی باشد بسهم. نسرین 2216: گل بید مشک باشد. نشیمن 3217: آشیان، یعنی جا و مقام شاهین و بازبود و از دیگرمرغان رانیز گویند. نیسان 2218(1): مخالف بود. نوآئین 2211: شگفت و طرفه و نوپدید آمده باشد. نهنبن 2300: سر دیگ و تنور باشد. نارون 2301: چوبی است سخت، وبیشترراست بالا رود و از او پیشهوران دست افزار سازند و او بر شکل چنار بود.

339 نبیره 2314: پسر پسر و پسر دختر بود. نوده 2315(1): فرزند عزیز را گویند. نایژه 2316: به سه معنی است. یکی آب چکیدن بود. شاعر [عنصری] گوید: نه ازخواب واز خورد بودش مزه نه بگسست از چشم او نایژه و دیگرنی باریک مجوف که ماشوره سازند و چوب مجوف انباچه و محقن گویند. نفایه 2317: بی قیمت و باز گردانیده و باژگونه. نیوشه 2318: گوش فرا داشتن بجایی و نیوشیدن چیزی بود از کسی و گوش فراد سخن نهانی را نیز گویند و بمعنی گریستن نرم نرم در گلو نیز آمده (2). نوشه 2319: قوس قزح بود، یعنی کمان رستم. خسروانی گوید: از باد کشت بینی چون آب موج موج وزنوشه ابر بینی چون جزع (3) رنگ ناله 2320: آواز باریک بود. نوجبه 2321 : خیز آب بود. نیسته 2322: بجای نیست شاید گفت. کسائی گوید: آس شدم زیر آسیای زمانه نیسته گشتم زبس جفای زمانا

زایران تهمتن بود کینه خواه دلیر و نبرده بهر جایگاه

نویده 2324: تیز فهم بود. نهاله 2325: [بروزن پیاله] جایی بود که در کوه کنند نهانی صیادان از برای صید گرفتن تانخجیر، ایشان را نبیند و آنرا کمینگاه صیادان خوانند.

نوباوه2326: بر «نو» یعنی میوهآ نووهرچه رسته شود و نورسیده بود و بتازی «باکوره» گویند. نهنانه 2227. کلیچه ونان سفید بود. نونه 2328: مرکب بود. مع حرف الیاء (1) نهالی 2321: آنست که به تازی «مطرح» خوانند و بر صدر صفها افکنند و دست نیز خوانندش. نهاری 2230: طعام ناشتا بود یعنی کم مایه طعامی که پیش از طعام تمام مایه خورند و گویند نهاری کنیم تا دیگر طعام برسد، و نهاری از آن سبب گویند که ناهار بوده باشند که این طعام کم مایه را خورند. نیازی 2331: دوست بود.

مثال بنده وآن توجانا(4) چوقرص آفتاب وبرگ ورتاج واذیج 2320: جایی باشد که انگور از آنجا رسته باشد. ورتیج 2341: سمانه خانه باشد. ویلانچ 2342: حلوا بود. ورنج 3)23: گنجشک باشد. و یفنیج 272): مارزری بود که درباغ باشد و چون بگزد، زهر و زخم او کار نکند.

اگر پهلوانی نداری زبان ورز رود را ماورالنهردان وید 23618: [بروزن قید] بمعنی و یدا بود یعنی گم شده.

ای دریغا که مورد زار مرا(5) ناگهان باز خورد برف وغیش وخش2356: نام شهری است در ترکستان، وبمعنی ابتدا کردن کارها نیز آمده است.

245 همه مرغزارش پر از سبز خوید همه ورغ اولاله وشنبلید وغوغ 2358: آواز وبانگ وزغ وچغز. مع حرف القاف (1) وقواق ms122 2351: نام درختی است که در هندوستان میباشد بس عجایب. بامداد بهارش باشد و شبانگاه خزان می کند و برگهایش بر صورت مردم باشد. چون روزپیش آید برگهاش در آشوب افتد و چون شب آید فروریزد. مع حرف الکاف (2) وهنگ 2360: [بروزن درنگ] به سه معنی است. 1-حلقهآ چوبین که برباربند بود. شاعر [شهید بلخی] گوید (3): چون برون کرد زو هماره و هنگ در زمان در کشید محکم تنگ 2 - تخمی است که زنان در داروی فربهی کنند [خورند] وعظیم نرم بود و لعاب بازدهد چون بذر(،) قطونا. 3 - دم آب بود که بازخورند. وتنگ 2361: رز بود یعنی تاک. وزکاک 2362: مرغ مردمخوار باشد. وشنگ 2363: میل حلاجان باشد. شاعر گوید:

گر بری دست سوینان دانت در فراخی و گاه نعمت تنگ

درشتی دل شاه ونرمی دلش ندانی هویدا کنی (5) حاصلش حالا این لفظ را بضم ««ها» وفتح «واو» خوانند یعنی : هویدا. همانا 2387: پنداراست. فرخی گوید(6): همانا دست گوهر بار او جانست و رادی تن

بلی رادی بدوزندهست وتن زنده (7) بجان باشد همارا 2388: همواره وهمیشه باشد.

گشاده بر ایشان شود راز من بهر نیک و بد هند هنباز من هوشمند 2400: باخرد. هیربد 2401: قاضی گبران وجهودان. فردوسی گوید: چو برداشت پرده زدر هیر بد سیاوش همی بود لرزان زبد مع حرف الرآء (1) کنجار2402: راهی باشد که جاده نباشد. عنصری گوید: همی شدند به بیچارگی هزیمتیان شکسته پشت و گرفته گریغ راهنجار (2) هار2403: رشتهآ مروارید. کور2404 : آفتاب بود. فردوسی گوید: چو از باختر سرزند تیغ هور زکان شبه سر برآرد بلور ms124 هژیر2409: خوب ونیکوبود. دقیقی گوید: ای فخر آل اردشیر، ای مملکت را ناگزیر

ای همچنان چون جان وتن، آثار و افعالت هژیر کسره240: یخ باشد که در شربت و آب اندازند تا آب را سرد کند. شاعر (1)1: مع الراء.

بدوگفت هرمس چرائی دژم نه همچون منی دلت مانده به غم

که این آلت من که شدساخته نگردد همی هیچ پرداخته مع الشین (1) کراش 2415: قی کردن بود. هوش 2216: بسه معنی است.1 - بزبان پهلوی هلاک باشد. فردوسی گوید (2): وراهوش در زابلستان (3) بود بدست تهم پور دستان بود 2 - بمعنی جان. 3 - بمعنی خرد. هلش 2،17: تام مرغی است مردار خوار. هیش 2418: چوبی باشد که گاو آهن بر سر او کرده باشند. هفتونگ 2411: بتازی بنات النعش باشد و پارسیان او را فلک خوانند و پیوسته پیدا بود. فرخی گوید(5): تابدین هفت فلک سیرکند هفت اختر همچنین هفت بدیدار بود هفتورنگ وهفت برادران نیز گویندش. هفترنگ 2420: گلی باشد در هندوستان، که رنگ دارد. اسدی گوید(6): هزاران صف گل دمیده زسنگ زصد برگ و دو روی و از هفترنگ

253

هبک 2421: کف دست بود.

هباک 2422: [بروزن مغاک] میان سرباشد، یعنی تارک سر. فردوسی گوید: یکی گرز زد ترک را برهباک کز اسب اندر آمد هماندم (1) بخاک هزاک 2423: [بروزن مغاک] کسی باشد سبکسار، که بزبان فریفته شود و ابله و نادان را نیز گویند.

هنگ 2424: شش معنی دارد. اول نگه داشتن وتیمار بردنست، ودیگر بمعنی هوش باشد، و دیگر بمعنی دانایی باشد و دیگر بمعنی سنگ آمده و دیگر آبی که خورند و دیگر زور باشد.

مؤکک 25)2: نقطه بود، یعنی آبله و هلاکت را نیز گویند، و مویز را نیز هولک گویند. ms125 مع حرف اللام (2)

هال 2226: آرام وقرار بود.

کمال وهامال 2427: هر دو بمعنی انباز بود، یعنی مثل ومانند و همتا. و کسی که با کسی دوستی کند او را نیز همال گویند. آغاجی (3) گوید: میان مادوتن آمیخته دو گونه سرشک (4) چولؤلؤبی که کنی باعقیق سرخ همال

یوزء245: بمعنی جستن بود، و بمعنی سخن دیگرگونه، چنانکه ره یوزو جنگ یوزو رزم یوز ms126 گویند. و جمیع ولایت پارسی گویان، سگ خرد را که کبک را گیرد و از سوراخ بیرون آورد، آن سگ را «یوز» خوانند. و آن از سبب جستن بود. فردوسی گوید:

زبهر طلایه یکی کینه توز فرستاد با لشکر رزم یوز

یاز2257: درازی و کوتاهی را گویند. یعنی درختی که ببالد گویند، بیازید. یعنی

در ایوان شاهی شب دیریاز بخواب اندرون بود با آرنواز پخس 52758: پژمردگی بود مردم را از غمی و المی (1). یأس 2451: ترس وبیم بود. یائس 2260: بستوه آمده، یعنی پابسته را گویند که از متعلقان بجان رسیده باشد در مقام خود، و سفر نتواند کردن و بیچاره و درمانده گشته. مع حرف الغین (2) یالغ 2461: قدحی بود از سروی گاو که بدان شراب خورند.

یوغ212: آن چوبی است که برزیگران برگاو بندند، به وقت زمین شکافتن. بوشکور گوید: همی گفت با او گزاف و دروغ (3) مگر کاندر آرد سرش را به یوغ

359 بدان سوراخ در دیوارها کنند. یشک 2264: دندان بزرگترین درنیش از مار و شیر و گرگ و مانند اینها را گویند از جانوران [وبتازی] «اناب» خوانندش. عنصری گوید(1): بسپاریم دل بجستن جنگ دردم اژدها و یشک نهنگ (2) مع حرف اللام (3) یسال 2265: تاجی باشد که در روز عشرت بر سرنهند. یل 2266: بهادر و پهلوان و مبارزدر جنگ بود و رها کرده و مطلق العنان را نیز گویند. شاعر گوید(4): یلان غرق آهن زسر تا بپای چوصورت که گیرد در آیینه جای یال 2467: گردن بود. مع حرق النون یازان 2268: آهنگ [کنان و قصد کنان] باشد. یکران 2461: [بروزن مکران] اسبی که رنگش میان زردی و سبزی بود. یون 2470: سه معنی دارد. اول، نمد زین بود، دوم، غاشیه را گویند، سیم، باش آمده

بجنگی مکن جاودان یک بسی بدین آرزو که منم خود(1) رسئ یاربدی 2482: مطرب خسرو پرویز بوده است. یازی 2483: قلاج باشد. 2481 - بیت بجنگی مکن ... از فرهنگ سروری اصلاح شد. 2483 - مرحوم علامهآ دهخدا می نویند: «وبهی» کلمهآ یازی را به معنی قلاج آورده و در بعض لغت نامههای خطی ذیل «یازی» صوتهای فلاح، فلاج نیزآمده». لفت نامه ودرفرهنگ معین «لاج» به معنی کثش کمان به زور و قوت آمده است.

223 سراسیمه 10 : سرگردان بود. قلیه خوار11 : یعنی قواده (1). دستبرد12 : مالش. تنبیه کردن 13 : دفع کردن. گران جان 14: کاهل باشد. تکاپوی 15 : دوادو بود. قرآن خوان 16 : معزول. شیرگیر17 : نیم مست. پاره کار18: شوخ. سپر بر آب افکندن 11: ترک ننگ و عار گفتن. برآب بگوی 20: یعنی حالی بگوی. دست از کارشستن 21: از کار ناامید شدن. پسرنوی دید22: یعنی انزال کرد. سرورو کردن 23(2) : عتاب کردن. درخط شدن22 : متغیر شدن. گرد پای حوض گشتن 25(3): یعنی پیرامن جای متهم می گردد و میخواهد که آن کار را بکند.

بهر خدام جنابت (2) نسخه [ای] کرد انتخاب تحفة الاحباب نامش کرد چون طغرا نوشت

منشی طبعم به اسم آصف عالیجناب چون بنای این کتاب انتخاب اتمام یافت

شد رقم تاریخ اتمامش به اتمام الکتاب در محروسه دار الارشاد اردبیل، حمیت عن القهر والوبیل، بتاریخ یوم الاربعاء بیست وهشتم شهر ذی الحجة ms128 الحرام سنه 989 الهجریه، سمت تحریر یافت. حرره العبد الاقل، سیدی احمد بن میر احمد الخلخالی، غفر ذنو بهما. ستبقی خطوطی الدفاتر برهة وانملتی تحت التراب مدفون

تحفة الأحباب

تحفة الأحباب

نبذة عن الكتاب

الفهرس