حمد و ثنایی که جمیع مخلوقین و ملایکه سموات و ارضین به امداد مداد بحار و اقلام اشجار از عهدهآ نگارش برخی از ان عاجز ایند، مالکالملکی را سزا و مالک الرقابی را رواست که جمیع سلاطین باابهت و خواقین باعظمت و تاج داران باشوکت و خسروان باعدت، جبین بندگی کزین مفاخرت، بر استان کبریای وحدتش میسایند و ازبان اعتراف به کلمه کریمهآ اللهم مالکالملک تؤتی الملک من تشاء می گشایند. وصلوات نامحدود بر کاروان سالار عرصهآ وجود و برگزیده حضرت معبود که به وسیله بیان آیات نبوتش ارتقا معارج کلام به مرتبه اعجاز رسیده و به یمن آن درة التاج شرف و افتخار، خلاع فاخرهآ کرامت و خلافت، زیب قامت قابلیت سایر انبیا عظام علیهم الصلوة والسلام

چون به مساعدت توفیقات رتانی و معاضدت تاییدات یزدانی دیدهآ بصیرت خاک قدم شیعیان ائمه اطهار علیهم صلوات الله الملک الغفار المفتاق الی عفو رته الغنی المغنی عبدالکریم بن محمد یحی القزوینی مطالعه وتتبع کتاب مستطاب غرر و درر که منتخب حکم مختصره و مواعظ موجزهآ حضرت امیرالمؤمنین علیه وعلی اولاده صلوات الله ابدا لابدین، که هر کلمهآ آن مفتاح قوانین حکمت علمیه و عملیه ایمان و اسلام است منور گردید و از آن مفاتیح فتوحات ابدیه و کنوز ms001 سعادات سرمدیه به قدر دریافت نظر قاصر و گنجایش مخزن خاطر فاتر، نقود تمام عیار فیوضات جاودان به این تهی دست سرمایهآ علم و عرفان رسید و آن کنزرایگان و گنج شایگان را که شمه از کنوز علوم غیبی و شرذمهآ از معادن اسرار لاریبی است، از نظر اکثر ابنای زمان خصوصا سکان و متوطنین عرصهآ وسیع فضای ایران جنت نشان را که تکلم به لغت فارسی واقع میشود و هر یک از ایشان را تعلم به لغت عرب مقدور نیست نهان، و به این جهت بسیاری از شیعیان اخیار از انتفاع این جواهر آبدار و گلهای محمدی این گلزار که آن معدن علوم و

و چون دراثنای ms003 ترجمه به بابی رسید که در آن امارت ثبات و بقای دول و حقیقت معنی عدالت و موجبات باقی و پاینده ماندن عمردولت2 و ذکر جمیل پادشاهان عادل و تحقیق معنی ظلم و وخامت عاقبت آن و تعلیم سلوک مقربان و نزدیکان ملوک مذکور بود و همت والا نهمت پادشاه جمجاه گردون بارگاه ملایک سپاه ظل اله اعنی سلطان زمان وشهنشاه دوران غلام با اخلاص صاحب الزمان مؤسس قوانین نصفت و معدلت، محیی مراسم دین و ملت، مروج مذهب حق اهل بیت عصمت و طهارت، خلف الصدق دودمان خلافت، درة التاج خاندان ولایت، شهریار گیتی ستان عادل جهان گیر و جهان بخش وجوان بخت وباذل، السلطان الاعظم والخاقان الافخم مالک رقاب الامم خسرو سلاطین العرب والعجم، کهف الملوک والسلاطین، زبدة اعاظم الخواقین امان اهل

بدانکه کبریا و عظمت و برتری و فرمانفرمایی و حکومت و سروری مخصوص ذات پاک مالک الملکی جل شانه و عظم برهانه ولا اله غیره تواند بود که خداوند عالم و عالمیان و پادشاهی بخش شاهان و پادشاه پادشاهان و سربلندی ده، افسر صاحب کلاهان و دولت افزای زمرهآ معدلت گستران و فریادرس مظلومان و دادخواهان و درهم شکنندهآ شوکت ظالمان و جباران و کنندهآ بنیان دولت نمرودنخوتان و فرغون صفتانست که به حکمت کامله و مصلحت شامله برای نظام عالم و صلاح جمهور بنی آدم، بعضی را بر بعضی فرمانروایی و تسلط به قدر خاصی داده و بر سبیل مجاز یکی را شاه و یکی را سپاه و یکی را امیر و یکی را وزیر نام نهاده و یکی را حاکم و دیگری را محکوم و یکی را خادم و دیگری را مخدوم نموده و برخی را خواجگی و جمعی را غلامی و برای گروهی

و چون ظاهر شد که کل اجزای عالم و جمیع افراد بنی آدم به حکمت بالغهآ رتانی در وجود و تعیش محتاج به یکدیگر و خورد و بزرگ عرصهآ امکان در انتظام امور دنیا و عقبی بهم مفتقر و مستظهرند، پس وقتی نعمت مجهول القدر امن وامان بر ساکنان میهمانسرای امکان تمام میگردد و تمتع از لطیفهآ عمر و زندگانی در زمانی استکمال می پذیرد که هر یک از صغیر و کبیر و شاه و فقیر و شریف و وضیع و بی قدر و منیع به حد و مرتبهآ خود ساخته و هر کدام به شغل و عمل خود پرداخته، در کاری که حق سبحانه و تعالی هر یک رالایق آن دانته مجد وساعی وحق بالادستان و زیرد ستان راکما ینبغی

که هر دولت دعا یک پایه باشد تخت دولت را

ثبات آلدولة بإقامة سنن العدل.

پایداری و ثبات دولت به اعانت برداشتن سنتها و طریقههای عدالت است.

هرکه او استا گریزد در جهاناو زدولت میگریزد این بدان

و دستور عدالت بر نهجی است که از آن حضرت صلواتالله علیه مأثور و در باب عدالت همین کتاب مذکور است و بیماری را که دوای آن طبیب دارالشفای قلوب سودمند نباشد و همت بر جمع دینار و درهم گمارد و بر ضعفا و زیردستان ستم روا دارد ظلم، بیخ ms007 و بنیاد او به رودی بر اندازد و دود از نهاد او برآرد چنانچه خواهد آمد که من عیل بالعذل حصن الله ملکه ومن عمل بالجور عجل الله هلکه.

إخذر الشریر عند اقبال الدولة لئلا یزیلها عنک، و عند اذبارها لثلاا یعین علیک.

به پرهیز از شریر در وقت رو آوردن دولت، تا آنکه زایل نکند از تو دولت را، و در وقت برگشتن دولت برای آنکه یاری دشمن نکند بر غلبه نمودن او بر تو.

شرور لغت به معنی بدی و فساد و ظلم است و شریر کسی است که فرد کامل این صفات در او باشد و می آید در باب خیر و شر که شریر کسی است که گمان نکند به هیچ کس خیری، زیرا که او همه کس را به طبع خود میبیند و اینکه استدلال کرده میشود به شر هر مردی به بسیاری حرص و شدت طمع او؛ و در باب مذکور مبالغات و وصایای

تولی الآزذال والآحذاث الدول دلیل انحلالها واذبارها.

مباشر شدن نا کسان فرومایه و کم سنان نوبه دولت رسیده، دولتها را، دلیل بر طرف شدن دولتها و برگشتن آنهاست.

حاصل این که باید مباشرین دولتها جمعی باشند که از خانوادههای دولت و بلند مرتبه بلکه عاقل و کارآزموده باشند نه فرومایه و نو به دولت رسیده که هر دولتی که مباشرین آن مردمان پست فطرت ناکس تازه به دولت رسیده باشند علامت آنست که بزودی آن دولت بر هم خورد و زوال پذیرد و این را از مجربات شمردهاند.

الدولة کما ms008 تقبل تدبر. الدنیا دول فاجمل فی طلبها واصیز حتی یأتیک دولتک. تجاوز مع القدذرة و آخسن مع الدولة تکمل لک السیادة.

دولت دنیا چنانچه رو می آورد، همچنان برمی گردد. دنیا به نوبه است، پس طریقه اعتدال را مرعی دار در طلب دنیا و صبر کن تا بیاید نزد تو، دولت تو، یعنی نوبه تو. عفو کن با وجود قدرت بر انتقام و نیکوئی کن در وقت دولت تا کامل شود برای تو بزرگی.

زیرا که عفو نمودن و از تقصیرات درگذشتن وقتی سبب بزرگی میتواند بود که شخص قدرت بر انتقام داشته باشد چه اگر قدرت نداشته باشد در درگذشتن آن، بیاختیار خواهد بود؛ و همچنین نیکویی از صاحبان دولت خوشنما و به موقع است که اگر نکنند فی الحقیقه بر خود و دولت خود ستم کردهاند و بی دولت، اگر احسانی نکند با خلق، مذمت او نمی کنند و از او توقع نمی دارند و نقص او نمی شمارند.

احتمال وبردباری و فرو خوردن خشم از صاحبان حککم و والیان امر و نهی و سلاطین با أبهت و امراء باشکوت، علامت وقار و زینت اقتدار و وفور عقل و خلوص ایمان وحسن تیت و معدلت و موجب مهابت ایشان در نظرها و محبت در دلهاست.

نقل است که روزی بعضی از متظلمین پیش یکی از صالحین ولات خشونت و درشتی در اظهار مطلب خود نمود و در کلام، رعایت مقام و لوازم احترام ننمود؛ صاحب حکم به قوت ایمان و حسن اخلاص آن تلخی را تحمل و غوررسی حکایت او فرمود. چون آن مرد رفت بعضی از مخرمان گفتند این شخص جرأت از اندازه برد و ادب در خطاب رعایت نکرد؛ آن والی فرمود: شکر مرخدای را که سیرت معدلت مرا پیش رعیت واضح گردانیده تا متظلمین و ضعفا شکایت خود بدون هراس و دهشت بر من عرض می کنند و به احتمال ms009 و بردباری من وثوق و اعتماد مینمایند خدا توفیق دهد مرا که از عهده شکر این منزلت برایم. بعضی از نو به دولت رسیدگان، از ضعف عقل یا خبث طینت و دناءت گمان مینمایند که بردباری و نظر به افتادگان نمودن باعث سقوط شوکت و زوال حشمت ایشانست و غافل ازینکه گفتهاند: نظر کردن بدرویشان بزرگی را بیفزاید سلیمان باهمه حشمت نظرها بود بامورش

خیرألأقرآء من کان علی نفسه آمیرا. تکبرک فی الولایة ذل فی العزل.

بهترین امیران کسی است که بر نفس خود حاکم باشد. تکبر تو در سلطنت خواریست در

دولة الکریم تظهر مناقبه.

دولت صاحب کرم و جامع انواع خیر، ظاهر میکند مناقب اورا.

چه هر که سخی و صاحب کرم و گرامی و رفیع المنزلت باشد هرگاه به دولت رسد و قدرت بر کارهای نیک بهم رساند به مقتضای طبع خود عمل و نیکویها و مناقب او، که قبل از دولت از خلق پنهانست، به ظهور میرسد به خلاف لئیم پست فطرت دنی که چون به مرتبه دولت رسد و قدرت بر ظلم و طمع و اضرار خلق و بدی با عباد و تخریب بلاد و بالجمله جمیع شرور و فسادی که در نفس شوم او مستور بوده، به مقتضای طبع به عمل میآورد و پنهانیهای او که قبل از دولت به اعتبار عدم قدرت و استطاعت مخفی بود آشکار می گردد.

دولة ms010 اللئیم تکشف مشاویه و مغایبه. دولة الجاهل کالغریب المتحرک إلی النقلة دولة الغاقل کالنسیب یحن إلی الوصلة.

دولت ناکس پرده میدارد از بدیهای او و عیبهای او. دولت نادان، غریی است که حرکت میکند به سوی رفتن و کوچ نمودن. و دولت عاقل مانند خویشی است که رغبت می نماید به سوی وصلت؛ - یعنی دائم و ثابت ماندن. -

باید دانست که عقل را در بقا و ثبات دولتها مدخلی عظیمست وقتی که الله تعالی

دولة الغادل من الواجبات. دولة الجائر هن الممکنات. دولة الآکارم من آفضل المغانم دول اللثام مذلة الکزام.

دولت عادل از واجبات است - یعنی ثابت و لازم و پایدار و پرواست. - دولت ظالم از ممکناتست - یعنی بی ثبات و در عرضه فنا و زوالست. - دولت صاحبان کرم از جمله بلند مرتبه ترین غنیمتهاست. دولتهای ناکسان محل خواری کریمان است.

چرا که هرگاه مردمان ناکس پست مرتبه، دولت یابند تربیت امثال خود نمایند و به احوال مردمان بلند مرتبه که از ابنای جنس ایشان نیستند نپردازند بلکه در صدد اضرار

دول الآشزار محن الآخیار. دول القجار مذلة الآبزار. المخاسن فی الاقبال هی المساوی فی الأدبار. الافیخارمن صغرالآقدار.

دولتهای اشرار و بدان، محل محنتهای اخیار ونیکان است. دولتهای فاسقان و بدکاران، محل خواری پرهیزکاران و نیکوکاران است. آنچه در رو آوردن بخت و دولت، نیکوئی هاست؛ در برگشتن تخت و دولت، همان نیکوئیها، بدیهاست. مفاخرت نمودن به اعتبارات دنیویه، ناشی از کمی قدر و مرتبه است.

و صدق این مقال بر مستبعین ظاهر و روشن است که سفلگان کم همت و فرومایگان و لئیمان پس فطرت به اندک مایه اعتبار، چون باد نخوت در دماغ و سر عجب و افتخار به فلک دوار میرسانند و از کمال جهالت و حماقت، خیال مینمایند که این سبب حفظ اعتبار و زیادتی شوکت و اقتدار و به این صفت ذمیمه قبیحه عزت و منعتشان پایدار است و غافل از این که هیچ برهانی بر دناءت ذات، محکم تر از این صفات شآمت سمات و هیچ مخربی کاخ عزت و اعتبار را مانند این ذمایم ادبار علامات نیست. ولنعم ما قال الصایب طاب ثراه: ترک کبر و عجب کن تا قبلهآ عالم شوی سیرت ابلیس را بگذار تا آدم شوی

دول اللثام من توائب الآیام.

دولتهای ناکسان از جمله مصیبتهای روزگاراست.

زیرا که مردمان ناکس پس مرتبه ms012 که به دولت رسند، چون حوصله آن ندارند که ضبط نفس خود از لهو و لعب و هوا و هوس نمایند، از غایت کم حوصلگی و شدت حرص و طمع ارتکاب ظلم و ستم و انواع شرور و فساد نمایند و به این سبب مزاج زمانه از منهج اعتدال منحرف گردد و اهل آن زمان، خصوصا کریمان چنانچه گذشت به

دولت احمقان و بی عقلان بنا نهاده شده است بر ظلم و فساد. سر ترتیب و تأدیب رعیت و سپاهی و مملکت داری، بکار بردن همواری است. زینت سرکردگی و بزرگی، انعام و نیکی نمودن با خلق خداست. از جمله علامتهای دولتها، انشاء تدیرات نیک است. هرآینه کم است چیزی که برگردد و پس از برگشتن، رو آورد.

به جهت آنکه اسباب ضعف هر چیز که آماده شد و آن چیز را ضعیف و ناچیز کرد بار دیگر آنرا بر گردانیدن و به سرحد قوت رسانیدن مشکلتر و صعبتر است از مخافظت آن مرتبه موجود و حاصل است مثل این است؛ که حفظ صحت بر طبیب آسان تر است از ازالهآ مرض والم؛ والله تعالی یعلم.

زوال الدول باصطناع السقل،

برطرف شدن دولتها به ترتیب و نیکوئی کردن فرومایگان و پس فطرتان و ناکسان است.

یعنی ایشان را صاحب حل وعقد امور و مهمات نمودن و ایشان را پروردن و

و ممکن است که ظلم به صیغه مجهول خوانده شود، پس در آن صورت حاصل این فقره شریفه چنین خواهد بود که بدترین امیران کسی است که ظلم کرده شود رعیت او، اعم ازینکه خود ظلم کند یا دیگران ظلم کنند و او منع و رفع نکند یا نتواند.

شر القضاة من جارت اقضیته.

بدترین قاضیان کسی است که میل کند از طریقه حق و صواب حکم های او.

یعنی حکمهای خلاف حق کند اعم از ms013 اینکه از روی جهل به مسائل شرعیه باشد یا مقاصد دنیویه.

شر ؤززائک من کان للاشزار قبلک وزیرا.

بدترین وزراء تو، آن است که پیش از تو وزیر اشرار بوده باشد.

این فقره از جمله عهدنامهایست که آن حضرت صلواتالله علیه به مالکاشتر رضوان الله علیه نوشته و تتمه نیز در نهجالبلاغه مذکور است که ذکر آن مناسب این مقام و حاصل مضمون آن این است که باید چنان کسی ترا از نزدیکان و خاصان و محرمان نباشد به درستی که ایشان مددکاران گناه کاراند و برادران و یاران ظالمان و جفا کاران و حال آنکه تو میتوانی یافت عوض ایشان بهتری را که جای ایشان گیرد از کسانی که ایشان را نیز حاصل باشد مثل رأیهای آن قوم در امور مملکت و کاردانیها و پیش بردن امور، و نباشد بر ایشان آنچه بر آن قوم بار گشته از گناهان که در وزارت اشرار اندوختهاند از جمله کسانی که اعانت ظالم نکرده باشند بر ظلم او و نه اعانت گناه کاری بر گناه او انتهی.1

پوشیده نماند که وزیر نیک نفس عاقل خیراندیش عظیمترین وسیله ایست برای

گویند عدل نوشیروان به یمن مساعی جمیلهآ بوزرجمهر پاکروان بود که در عهد کودکی همت بر ترتیب ذات قابل آن پادشاه عادل گماشته بود. در باب آن ملک و وزیر حکایات دلپذیر و روایات بی نظیر [در] السنه و افواه سایر و دایر است.

از آن جمله حکایتی که در آگاهی دخل آن تمام و برازنده گوش هوش کافهآ آن است در این مقام ذخیرة لیوم القیام ذکر می نماید که نوشیروان عادل، در عنفوان جوانی و مبذأ اتام کامرانی قوانین عدل و انصاف بکار نبردی و مبالات تمام به امر رعیت و رعایت مملکت ننمودی؛ آن وزیر صایب تدبیر در اندیشه شد تا از چه طریق او را از آن آگاه گرداند و حال ملک و خرابی آن را بر او خاطرنشان سازد پس صندوقی بر وضعی غریب ترتیب و در آن جواهر قیمتی و اجناس نفیس نهاد و در پای درختی در باغی مدفون ساخت، روزی مرغی بر آن درخت نشست و صفیری چند زد؛ وزیر در خدمت ملک بود و جز او از مقربان آن جا حاضر نبود؛ وزیر به هیأت مستمعین گوش بر صفیر آن مرغ بداشت و سر تعجب بجنبانید. انوشیروان به آن متفطن شد گفت: این چه حالتست و از صفیر این مرغ چه حکمت؟ وزیر گفت ای ملک! این مرغ سخنی بس

بدستور چه دم میزنند چیست صفیری که به هم میزنند

گفت وزیر ای ملک روزگار گویم اگر شه بود آموزگار

این دو نوا برسر رامشگریست خطبهآ از بهر زناشوهریست

دختری این مرغ به آن مرغ داد شیربها خواهد ازو بامداد

کین ده ویران بگذاری بما نیز چنین جند سپاری به ما

آن دگرش گوید ازین درگذر جور ملک بین و برو غم مخور

گر ملک اینست به بس روزگار ز

زین ده ویران دهمت صدهزار

در ملک این لفظ چنان درگرفت گاه برآورد و فغان درگرفت

دست به سر زد و لختی گریست حاصل بیداد بجرگریه چیست

زین ستم انگشت به دندان گرفت گفت ستم پین که به مرغان گرفت

الحاصل که به این تدبیر لطیف وزیر خبیر آن ملک پندپذیر لوای عدالت افراشت و پرچم نیک نامی بر طاق بلند کسروی گذاشت و به زنجیر عدل پای ظلم و ستم را محکم بست و دست دادخواهی گشاده و به این زنجیر سررشتهآ داد به دست عدالت گستران داد.

نقل است که والی خوزستان وزیری داشت نیکوسیرت عالم به دقایق معدلت و ساعی در عمارت رعیت و مملکت؛ والی به سببی از او رنجیده او را معزول نمود وزیر بعد از روزی چند که غضب امیر ساکن شد عرضه داشت نمود که ms016 این فقیر مدتی خدمت این دولت کردهام اگر امروز عنایتی دریارهآ این دعا گو شود از مآثر ذات ستوده صفات امیر بعید نباشد؛ ملتمس آن که یکپاره ده خراب در تصرف بنده گذارد تا آن را به حلیه آبادی و عمارت درآورده از آن وجه معیشتی حاصل گردانم. امیر فرمود تا التماس او را مبذول دارند و از او استفسار نمایند که کدام محل را در نظر دارد به او تفویض نمایند. وزیر عرض نمود که میخواهم نواب دیوان عالی آنچه صلاح دانند تعیین نمایند. نواب، تفتیش دهی خراب کردند در تمام مملکت که چهارصد فرسنگ میشد یک ده خراب یافت نشد. عرض کردند که در تمام مملکت یک ده خراب نیست وزیر عرض نمود که مرا غرض نه ده و مزرعه خراب بود بلکه مقصد من آن بود که بر امیر ظاهر شود که من چندین سعی در آبادی مملکت کردهام و به تدبیر صواب و عدل و داد تمام این ملک به حلیه آبادی و عمارت درآوردهام؛ هر کس که شغل وزارت به او مفوض گردد باید به این نسق و سیرت عمل نماید و چون از او منتقل گردد مملکت را چنین معمور به ملک

حکایت خواجه نظام الملک وزیر و اعتراض امیر و جواب به اصواب آن وزیر باتدیر به الها ملک قدیر متضمن مواعظ دلپذیر:

آوردهاند که خواجهآ مزبور که رقم عدالت شیم او در صفحهآ روزگار و اطباق لیل و نهار مسطور و مذکور است، وزیر سلطان ابوالفتح ملکشاه سلجوقی بود و همواره تفقد احوال زهاد و عباد عصر خود مینمود و بر فقرا و مساکین ریزش بسیار می فرمود چنانچه گفتهاند که هر سال ششصد هزار دینار که بعضی از محاسبان قریب به هشتاد هزار تومان تخمین نمودهاند به این طبقه میداد. این خبر به سلطان رسیده ms017 با او عتاب کرد که شنیدهام هر سال مبلغی خطیر به جمعی میدهی که به کار ما نمی آیند. خواجه از آن سخن آب در دیده گردانید و این مضمون به عرض رسانید که شما خود از نظام مهام مملکت و تدبیر امور دین و دولت دست برداشته و روز و شب، به لهو و لعب اشتغال دارید و از آشنایی در گاه الهی به کام روایی نفس و ارتکاب ملاهی پرداخته پیوسته منهج زندگانی را به قدم نافرمانی می سپارید و و لشکری که برای روز بد مهیا کردهاید و به پشت گرمی ایشان، روی خواهش به طلب لذات نفس آوردهاید جمعیاند که طول سیوف ایشان پیش از دو ذرع نیست و میدان تیر ایشان به سیصد ذراع نمی رسد و معهذا ایشان نیز بنا بر مضمون الناس علی دین ملوکهم روز و شب غریق گرداب جام باده و گاه و بیگاه مست و بیخود افتادهاند و من از برای شما لشکری گرفته و سپاهی آماده ساختهام که ایشان را لشکر شب می گویند که چون شبها دشمن کینه جوی شراب تیغ فتنه آخته بر لشکر شما تازد و حمله جنود خواب لوای آگاهی آن قوم لاهی را نگونسار سازد، ایشان برپای خیزند و با سوز وزاری در بندگی حضرت باری برای تو و برای سپاه تو دستها به دعا برداشته قطرات عبرات از دیده فرو ریزند. تیر دعایی که از شصت اخلاصشان جهد، از هفت سپر آسمان

صواب ms018 الرأی بالدول ویدذهب بذهابها.

رأی و اندیشه و تدبیر درست با دولت هاست و می رود به رفتن دولتها.

چندانکه اقبال دولت باقی است هر رای و اندیشه که صاحب آن میاندیشد صوابست و تیر تدبیرش بر هدف مراد خطا نمی گردد و چون زوال پذیرفت عکس مراد نتیجه دهد؛ و هر تدبیر که اندیشد فاسد گردد هر چند را عقل زمان واکیس1 دوران و ذوفتون جهان باشد که صاحب کل اختیار و مالک الملک جبار که ازمه امور عالم و حل و عقد بنی آدم به قضا و قدر و مصلحت و تدبیر اوست تدبیرات او را خطا گرداند، چنانچه حضرت صلوات الله علیه دربارهآ بنی امیه فرمود فقره که حاصل مضمون آن اینست که ایشان را می دانست که میتازند تا به نهایت آن برسند و چون به نهایت رسیدند در میان ایشان اختلاف به هم رسد؛ وقت زوال آنست. یعنی در آن وقت دیگر تدبیرات ایشان سود نخواهد بخشید.

چنانچه در کتب اهل سیر مسطور است که ابومسلم که هرگز در عداد و شمار آدم نبود برایشان فایق آمد. و نقل نمودهاند که مروان حمار2 که دولت بنی امیه که به او مشهی شد شجاع ترین آن ملاعین بود و وزیر او2 نیز در آن عهد افصح و اکیس از همه بود و

الدولة تود خطا صاحبها صوابا و صواب ضده خطأ صیرالدین حصن دولتک و الشکر حزز. نعغمتک، فکل دولة یخوطها الدین لآتغلب وکل نغمة یخرزها الشکر لا تسلب. قذرئک علی نفسک افضل القدرة و افرتک علیها خیرالافرة. قوة سلطان الحجة اغظم من قوة سلطان القذرة.

دولت بدل میکند خطای صاحبش را به صواب - یعنی اقبال دولت سبب اصابت رای میشود - و صواب بی دولت را برمی گرداند به خطا. بگردان دین را حصار دولت خود؛ و شکر را پناه دولت خود، پس هر دولتی که احاطه کند آنرا دین - یعنی حصار آن باشد و عمل در آن به مقتضای دین که عبارت از عدالت درباره ودایع رب العالمین که نص صریح کلام مبین است کرده شود - البته کسی بر او غالب نتواند شد. و هر نعمتی را که محافظت آن نماید بجا آوردن شکر الهی؛

حجت به معنی دلیل و برهانست. حاصل مطالب این است که هر تسلطی که شخص به هم رساند از راه دلیل و برهان عظیم تراست از آن تسلطی که به سبب قوت و توانایی خود یا به مشارکت اعوان و انصار باشد چه ممکن است که قوت او به سببی از اسباب زایل شود و آنچه به دلیل و برهان باشد هرگز زایل نگردد.

کل ms020 ذی رثبة سنیة مخسود. لکل إقبال اذبار.

هر صاحب مرتبه بلندی محسود است. برای هر اقبال ادباری است.

یعنی البته زوال و انتقالی است که از آن تخلف نمینماید و آن یا عزل است یا مرگ. اگر فی المثل از عزل تواند گریخت از مرگ نتواند گریخت. پس سزاوار این است که تحصیل نام نیک نماید تا زندگانی جاوید یابد که هرکه او را نام نیک و ذکر جمیل مانده فی الحقیقه نمرده است. نه بینی که صد هزار ملک و وزیر و سلطان و امیر رفتند و از ایشان اثری باقی نیست مگر معدودی نیک نهاد صاحبان عدل و داد که اسم ایشان باقی وبر السنه وافواه جاری و ساری است.

لکل فصاب إصطبار. لکل مقبل اذبار، وما ادبرکآن لم یکن.

برای هر مصیبت رسید، شکیباییست، برای هر نعمت و اقبال دنیا که به کس رو آورد، پش گردانیدنی است و چیزی که پشت گردانید و رفت گویا هرگز نبوده است.

اوضاع دنیا اقبال وادبار و تبدل و زوال و سختی و خوشی و فقر و توانگری و اندوه و سرور و بالجمله تغیر احوالست، وهیچ وقت و هیچ کس از این امور خالی نیست، و چون وقت خوشی و ناخوشی منقضی شود گویا هیچ نبوده است. این کلام اعجاز مقام موعظه بلیغهایست برای ارباب دولت و نعمت وتسلیهایست مر صاحبان محنت و مصیبت را که جزم نمایند که احوال دنیای بی بقا هرگز بر یک منوال نبود و نخواهد بود،

لربما اقبل المذبر و اذبر المقبل . لکل آفر عاقبة حلوآوهر.

هر آینه بسا باشد که روآورد آنچه رو برگردانیده و رو برگرداند آنچه روآورده. برای هرکار پایانی است یا شیرینی و خوشی، یا تلخی و سختی.

و در بعض نسخ بجای آمر «امری» است و بنابراین ترجمه این است که برای هر شخصی عاقبتی است یا شیرین یا تلخ.

لکل دولة ms021 بزهة. لکل ناکث شنهة.

برای هر دولتی مدتی است متناهی و زایل. برای هر شکنتدهآ عهد و پیمانی تلبیس و مشتبه شدن حقی است به باطل.

ممکن است - والله یعلم - که مراد به فقرهآ شریفه اولی این باشد که هر دولتی را مدت و اجل و نهایتی است به تقدیر عزیز علیم که بدون انقضای آن زایل نمی گردد مانند دولت بنی امیه -علیهم اللعنة - واین فقره تسلی شیعیان آن حضرت علیه السلام باشد که ظهور دولت حق را دیر میشمردند و از تسلط اهل باطل دلتنگ میبودند. و نیز ممکن است که مراد این باشد که هر دولت را مدتی است که البته منقضی میشود و به نهایت می رسد و اشاره بر بی بقایی دنیا و دولتهای این عاریت سرا، و این که به اندک مدتی این اعتبارات چند روز به باد فنا می رود و به بنای دول این جهانی خللها میرسد.

اما فقره ثانیه؛ پس آن تنبیهی است بر این که هر که راه حق و طریق واضح را ترک نموده به راه ضلالت میرود و دست از عهد الست برمی دارد و نکث بیعت خدا و رسول وائمهآ هدی سلام الله علیهم مینماید بنای آن بر شبههایست که شیطان در دل او میاندازد و خواهشهای نفسانی و علاقههای جسمانی آن شبهه را در نظر او مستحکم

این دغل دوستان که میبینی مگساند گرد شیرینی

تا طعامی که هست مینوشند همچو زنبور بر تو میچوشند

تا به روزی که ده خراب شود کیسه چون کاسهآ رباب شود

ترک صحبت کنند و دلداری معرفت خود نبود پنداری

بار دیگر که بخت باز آید شادمانی ز در فراز آید

دوغ و نانی که آید از چپ و راست در وی افتند چون مگس در ماست

راست گویم سگان بازارند کاستخوان از تو دوستتر دارند

لن یحصن الدول بمثل العدل فیها. من وتق باحشانک آشفق علی سلطانک. من خارت ولایته زالت دولته. من قلت مخافته کثرت افته. من تکبر فی ولاتته کثر عند عزله ذله. الذل بعد العزل یوازی عز الولایة.

محافظت کرده نمیشود و در حصار درآورده نمی شود دولتها به چیزی مانند عدالت نمودن در آن دولتها. کسی که اعتماد کند به احسان تو، می ترسد از زوال پادشاهی و دولت تو. کسی که ظلم کند در پادشاهی و حکومت، زایل میشود دولت او. کسی که کم باشد ترسیدن او، بسیار می شود آفت او کسی که تکبر کند در حکومت خود، بسیار می باشد در وقت عزل خواری او. خواری بعد از ms023 عزل برابری میکند با عزت حکومت.

و در مقام دیگر می فرماید که یک ساعت خواری برابری نمی کند با عزت تمام دهر.

من اختال فی ولایته آبان عن حماقیه. من لم ینصف المظلوم ون آلظالم سلبه الله قدرته.

کسی که حیله و مکر و یا مخیله1 و تکبر کند در پادشاهی و حکومت خود، ظاهر می سازد و پرده می دارد از بی عقلی و حماقت خود. کسی که با وجود قدرت، نگیرد حق مظلوم را از ظالم و دادخواهی او نکند، زایل می سازد خدا قدرت و اقتدار او را.

و در روایات مأثور است که از دایرهآ اسلام بیرون میرود.2

من خان وزپره فسد تذبیره.

کسی که خیانت کند وزیر او، فاسد میشود تدبیر او.

یعنی آنچه خیر اوست هر چند بر او تلخ و ناگوار باشد نگوید بلکه برای طمع و انتفاعات یا حفظ مرتبه و اعتبارات و غیر ذلک از اغراض، از حق و واقع اغماض نماید که این صورت تیر تدابیر به جملگی خطا و چهره گشایی امور و احوال بر خلاف مدعا رخ نماید ولهذا آن حضرت صلواتالله علیه در عهدنامهآ مالکاشتر رضوان الله علیه می فرماید که باید باشد اختیار نمودن تو از ایشان یعنی از وزرا و مقربان آن را که صریحتر و بیشتر گوید با تو تلخ حق را برای نصرت حق، هر چند او را آن حق گویی ضرر رساند1 و بر ملوک واجب است که بدانند که کسی که سخن حق تلخ را به ایشان عرض نماید بغایت الغایت کم و نادر است و وجود چنین کسی به غایت عزیز و ضرور و در همه احوال در کار است زیرا که ملوک را به اعتبار علو مرتبه و اطاعت مردمان، صبر بر تلخی استماع سخن حق کمتر از سایر ناس میباشد و طالبان قرب ایشان را جرأت بر قول حق کمتر از کمتر. پس در جمیع ms024 احوال با ایشان باید چنان سلوک کند که فهمیدهآ ایشان شود که ملک را از سخن حق هر چند به غایت تلخ باشد بد نمی آید تا بر گفتار حق دلیر گردند و حقایق امور مملکت به این تدبیر صواب بر ایشان مخفی و در پردهآ احتجاب نماید و بعضی از ملوک که سخنان خلاف حق این قسم مردمان را قبول مینمودهاند در عواقب امور که حقیقت آن را معلوم نمودهاند تنبیه بلیغ می فرمودهاند. از جمله روایت کردهاند که حجاج با آن همه شقاوت؛ در مرض موت جزع و بی قراری بیحد مینمود و از خوف معاد و محشر و مکافات خداوند دادگر مانند مرغ نیم بسمل2 می طبید و بر خود می لرزید، وزیر او مانند هامان همواره آن فرعون را بر ظلم و طغیان

من کثر اعتباره قل عثاره. من ساء اختیاره قبحت آثاره. من جعل ملکه خادما لدینه انقادله کل سلطان.

کسی که بسیار باشد عبرت گرفتن او، کم می شود لغزش و به سردر آمدن او. و کسی که بد باشد اختیار کردن او در امور - یعنی ارتکاب امور بدکند و نیک را ترک کند - قبیح و زشت میشود اثرها و علامتهای او. و کسی که بگرداند پادشاهی خود را خدمتکار دین خود، تابع و مطیع او می شود هر پادشاهی.

یعنی منظور و پیش نهاد همت او از پادشاهی اجرای احکام دین مبین الهی و خدمت شریعت غرای رسالت پناهی باشد نه مشغولی به لهو و لعب و انواع مناهی و

کسی که بگرداند دین خود را خدمتکار پادشاهی و سلطنت خود، یعنی دین را تابع حکومت خود کند، طمع میکند در پادشاهی او هر انسانی.

بسیاری از دولتها که ارباب آنها به گمان فاسدانی که تشیید مبانی آن بدون ارتکاب خلاف شرع ممکن نیست، مرتکب ظلم و امور ناشایسته مثل قتل مؤمنی و غیر آن شدهاند و به اندک زمانی دولت از سلسلهآ ایشان منتقل شده و اثر تشام آن عاجلا به آن خاندان رسیده موجب عبرت دیگران گشتهاند و حضرت صلواتالله علیه در نهج البلاغه فرموده: لا ینرک الناس شیأ من آمردبنهم لاسیضلاح دنیاهم الا فتع الله علیهم ما هو اضر منه.1 یعنی: ترک نمیکنند مردمان چیزی از امر دین خود را برای اصلاح کردن دنیای خود، مگر آنکه میگشاید خدای جبار برایشان چیزی که ضرر آن بیشتر باشد از آن؛ و هرکس احوال ملوک و سلاطین سابق را از کتب سیر و تواریخ تتبع نماید صدق این مقال معلوم تواند نمود.

از ms026 آن جمله نقل نمودهاند که ارغون خان بر سلطان احمد که متقلد قلاده اسلام گشته بود، خروج کرد. سلطان به قصد او لشگر به جانب خراسان کشید، لشگریان در راه بی حساب، و ستم بسیار میکردند. رعایا به سلطان شکوه نمودند. سلطان به وزیر خود خواجه شمس الدین مخمد2 گفت ستم لشکر را از رعیت باز دار وزیر چون دیدهآ بصیرتش بسته شده و زمان هلاکش نزدیک رسیده بود عرض نمود که در این وقت منع لشکری از تعرض رعیت، خلاف مصلحت است که بدین سبب خاطرهای ایشان برنجد و ما را مهمی عظیم و سفری خطیر در پیش است؛ پس الله تعالی به سبب این جور و بدگمانی به

آه کسان خورد نباید شمردآتش سوزان چه بزرگ و چه خورد

بر ضعیفان چو گشاد از کمان بگذرد از نه سپر آسمان

و بالجمله آن امری بود بس عجیب و حالتی بس غریب و به آن غرابت قضیه کم واقع شده و در هیچ خاطری نمی گذشت که چنان سلطانی عزیز به آن آسانی، اسیر چنان خصمی ذلیل حقیر گردد. خلق از آن حالت عبرتها گرفتند و انگشت تحیر به دندان گزیدند. بدانکه عقلا درخت دیر سال را از پای نیفکنند که موجب انهدام بنای اعمار دولتها دانند پس چون باشد حال، که نهال آدمی را که در بوستان خالق زمین و آسمان نشو و نما یافته به غیر حق از پای درآورند؛ والی و حاکم که ظلم و بیداد روا دارند همتهای خلق بر زوال و فنای او راغلب گردد و نفوس رعیت، او را کاره و ساخط شود و هر امری ms027 که خلایق به آن همت گمارند البته به حصول پیوندد.

من تهاون بالدین هان و من غالب الحق لان. قن ظن بک خیرا فصدق ظنه. من رجاک قلا تخیب امله. من لم یخسن فی دولته خذل فی نکتته. من زاده الله کزامة فحقیق به ان یزید الناس اکزاها من توالت علیه نکبات الزهان اکسبته فضیلة الصبر.

کسی که استحفاف نماید به دین و شریعت سیدالمرسلین خوار می شود - اگرچه بوده باشد پادشاه روی زمین - و کسی که خواهد غلبه کند بر حق - یعنی تجاوز از آن - نرم و مغلوب شود. و کسی که گمان کند به تو خوبی را، پس راست کن گمان او را کسی که امید داشته باشد به تو در امور مشروعه، پس نامید مکن او را. کسی که نیکوئی نکند با خلق، در ایام دولت؛ یاری او نکند خلق در

حاکم جاهل عطا میکند به کسی که سخنان هرزه و نالایق و فحش میگوید. دلهای رعیت خزینههای پادشاهانست، پس هر خیری که در آنها به امانت گذارد -، از عدل و ظلم -خواهد یافت پاداش آنرا - در دنیا و آخرت -. از جمله حق پادشاه این است که تربیت کند نفس خود را پیش از تربیت کردن لشگر خود. از جمله حق عاقل این است که غالب شود مر خواهش نفس خود را پیش از آنکه غالب شود بر دشمن خود.

این دو فقره شریفه اشاره است به اینکه نفس او آغدی عدو اوست و در میان دو پهلوی او جا و حکم دشمن خانگی دارد؛ هرگاه از عهده و جهاد او نتواند بر آمد و مطیع و عاجز و فرمانبردار او شود البته از دشمن بیرونی عاجزتر خواهد بود و از ضرر او نخواهد فرسود.

من حق الراعی آن یختار لرعتته فا یختاره لنفسه.

از جمله حق پادشاه و حاکم این است که اختیار کند یعنی به پسندد برای رعیت خود آنچه را ms028 که اختیار می کند و می پسندد از برای نفس خود.

یعنی آنچه بر خود روا ندارد بر رعیت خود نیز رواندارد.

هن آفازات الدولة التیفظ لحزاسة الأهمور. ون کمال السعادة السغی فی صلاح الجمهور. سکر الغفلة والغرور ابعد افاقة من سکر من الخمور.

از جمله علامات دولت آگاهی و بیدار دلی است برای محافظت کارها که ناشایستی و خلاف مصلحتی واقع نشود. از جمله کمال سعادت است سعی نمودن در آنچه صلاح عامه خلایق در آن باشد. مستی غفلت و غرور دورتر است از هوشیاری نسبت به مستی شرابها.

غفلت در لغت به معنی فراموش کردن و غافل شدن از چیزی و دل را به غیر آن مشغول ساختن است. و در این مقام، مراد غفلت از امور آخرت واز دل و جان واله شدن به اعتبارات بی اعتبار و شهوات و لذات ناپایدار فانیه این دنیای غدار است؛ و غرور به

بر سرمستان باده هوش زادی غرور و پندار و زینت پرستان جلوگاه خودستایی و افتخار مخفی و محجوب نماناد که آنچه در عاریت سرای دنیای فانی و درین دو روزه مهلت زندگانی سبب عجب و خودپسندی و موجب غررو و سربلندی می گردد از چند چیز بیرون نیست:

اول که بر غم اهل عالم درة التاج عزت و ارجمندی و نگین خاتم سعادت و فیروزمندیست، جلوس بر مسند سلطنت و فرمانروایی و رکوب سمند جهانگیری و کشور گشایست و ظاهر است که دولتی که غایت دوام و بقای آن پنج روز حیات و در ظرف این مدت کم در عرضه1آ بسیار از آفات باشد شایسته آن نیست که منشاء اغترار یا سرمایهآ افتخار گردد و نیز مکرر به تجربه رسیده و بر متبتعان علوم سیر و تواریخ مبین و مبرهن گردیده که هرکس از این طبقه جلیله لباس نخوت و غرور پوشیده و از جام بیباکی باده ms029 غفلت و بی خبری نوشیده، غیرت جناب اقدس الهی که ردای کبریا مخصوص حضرت او و منع وعطای ملک و سلطنت به دست قدرت اوست، آن مغرور سرکش را در اندک فرصتی از تخت عزت به خاک مذلت انداخته و سر پرغرور او را در تنگنای گور برای عبرت دیگران معبر مار و مور ساخته؛ چنانکه حکایات ایشان درکتب سیر مسطور و بین الانام معروف و مشهور است و با این مراتب باید تصور این معنی نمود که هرگاه کسی قادر بر دفع اندک مکروهی از خویشتن نبوده و در کمترین حاجتی از حاجات خود به ابنای نوع بلکه به حیوانات و جمادات استعانت می نموده باشد یقین که سزاوار مباهات و خود پسندی نیست و کبر و عجب از او بسیار ناپسند و بی معنی است و برخی از حکایات مناسب این مقام دراین اوراق به تقریبات سمت تحریر یافته و در اینجا به ذکر حکایت

دویم شجاعت و قوت و توانایی و معلومست که بنای آن بر تندرستی و جوانی و استقامت مزاج اعضا و قوای جسمانی و این هر دو در معرض زوال و ms030 ارتحالند و به سبب حدوث اندک عارضهآ نابود و پایمال؛ چه قوت به دو روزه تب زایل، و جوانی به پنج روزه عمر باطل می گردد و اگراز تب، جانی به سلامت بری و به پیری رسی وناتوانی آن را به قوت عینک به رأیالعین بینی و استمداد از عصا و به ناطلبی2 معلوم نمایی که توانایی و قدرت عجب و غرور را نشاید و هر صفت عاریه چند روزی بیش نیاید.

سیوم بسیاری مال و ثروت و کثرت اثات و نعمت؛ و آن را الله سبحانه در کتاب عزیز قلیل و حقیر شمرده و فرموده که: قل متاع الدنیا قلیل3 و ساقی کوثر علوم آنرا به حدیث دنیا کم هذه آفون فی عینی من عزاق خنزیر فی ید مجدوم وصف نموده یعنی این دنیای شما در نظر من خوارتر و بی اعتبار تراست از استخوان خوکی که در دست صاحب

زنهار به ملک و مال دلشاد مکن از حرف جهان به جز فنا یاد مکن

مانند حباب بهر یک لخطه حیاتازکبر و غرور کله بر پاد مک

چهارم محض شرافت و زادگی و نسب بدون فضیلت حسب و و این خود ظاهر و هویداست که بنی نوع انسان را پدر آدم و مادر حواست و در این معنی همه با هم برابر بلکه اکثری به وسیله ایمان با یکدیگر برادرند و قرب جناب حضرت باری به تقوی و پرهیز کاریست نه به نجابت و بزرگ زادگی چنانچه در کلام مجید فرموده:

إن اکرمکم عند الله انفاکم1 ودر سورهآ مؤمنون فرموده: فاذا نفخ فی الصور فلا آنساب تینهم یومئذ ولا یتشاءلون2 بنابر قول مفسرین: یعنی، پس چون دمیده شود در صور، پس نباشد نسبها در میان ایشان آن روز. به این معنی که از نسبهایی که به آن مفاخرت مینمایند در آن روز کسی را سود نخواهد بود ms031 و نسب و زادگی رعایت جانب احدی نخواهد نمود و پرسند یکدیگر را از حال هم به جهت مشغولی هر یک به خود و معلوم است که نسبی شریف تر و نژادی بالاتر از پیغمبر زادگی و سیادت نیست و این معنی پسر حضرت نوح را - علی نبینا و علیه السلام - از ورطه ملاک دنیوی و اخروی نرهانید و به حال جعفر کذاب که فرزند بی واسطه حضرت امام علی نقی علیه السلام بود فایده نرسانید.

نقل است که شخصی از حضرت عیسی - علی نبینا و علیه السلام - پرسید که از مردمان کدام افضلاند؟ دو قبضه خاک برداشته فرمود: که هیچ یک از این بر یکدیگر راجح نیستند بلکه هر دو مساویند. مردمان نیز چون همگی از خاک مخلوق شدهاند پس در اصل خلقت هیچ کدام بر هم رجحان ندارند پس گرامی تر ایشان آن کسی است که

ز خاک آفریدت خداوند پاکپس ای بنده افتادگی کن چو خاک

حریص وجهانسوزو سرکش مباش ز خاک آفریدت چو آتش مباش ولنعم ما قال الصایب1 رحمة الله علیه: این ناکسان که فخر به اجداد میکنند

چون سگ به استخوان دل خود شاد می کنند

الحاصل به حکم آیات و اخبار به شرافت آبا و اجداد پشت گرم نباید بود و به نسب و نژاد هر چند پیغمبرزادگی باشد مغرور نشاید بود و به چشم حقارت بر خلق خدا نظر نباید نمود.

پنجم حسن و جمال و غنج2 و دلال3 و پرظاهر است که آن خیری است عارضی و مستعار و زود گسل و بی اعتبار و مخصوص فصل بهار جوانی و عنفوان زندگانی و سریع الزوال تر از آب ورنگ گل، وبی بقاتر از طراوت و نضارت ریحان و سنبل و چون خزان پیری در رسد و برگ گل عارض پژمرده گردد معلوم می شود که آن طراوت و رنگینی، نقش بر آب یا موج سرابی بیش نبوده ms032 و آنچه فی الحقیقه باقی و به کار آمدنی است حسن معنی است نه حسن صورت و نیکویی اوصاف و اخلاق است نه تناسب اعضاء و خلقت.

ششم علم و کمال و فیالحقیقه علم حق و نافع جوهریست که منشأ امتیاز بنی نوع انسان از یکدیگر و سبب علو قدر و منزلت افراد بشر میتواند شد؛ چه تکمیل علم به عمل و تکمیل عمل به تقوی و خشیت است که قرب درگاه حضرت احدیت موقوف بر آن و تعقل و تفهم آیات و احکام رتانی منوط به آن است. وحضرت امیرالمؤمنین

بدانکه در طریق اول ملاقات ایشان با یکدیگر، اخبار مختلف است و این مختصر گنجایش ذکر آنها ندارد؛ مجمل حاصل اخبار اینکه موسی سلام کرد. چون سلام در زمینی که عالم بود متعارف نبود عالم از آن تعجب نبوده گفت: تو کیستی؟ گفت موسی پسر عمران. گفت آن موسی پسر عمران که خدای تعالی با تو مکالمه نمود؟ گفت بلی؛ عالم گفت: حاجت تو چیست؟ موسی گفت: حاجت من این است که از تو علمی فرا گیرم که باعث رشد و هدایت باشد؛ آیا پیروی کنم تو را مشروط به اینکه بیاموزی مرا آنچه آموخته شدهآ تو به آن1؟ عالم گفت: من موکلم به اموری که تو را طاقت حمل آن

حاصل مطلب اینکه هرگاه کلیم اله با آن مرتبه و جاه، به اندک تفاخری به علم خود در معرض هلاکت باشد، دیگری را مفاخرت روا نباشد. مجملا هیچ یک از این امهات غرور؛ قابل عجب و افتخار صاحبان عقل و شعور نیستند. پس معلوم شد که مستی غرور مخصوص احمقانست و حمق مرضی است که عاجر کنندهآ اطبا و به غایت عشرالعلاج و مع ذلک غرور سبب زوال دولت است، چنانچه گذشته و میآید؛ و لهذا حضرت صلوات الله علیه فرمودند که زمان به هوش آمدن از مستی غرور آطؤل از زمان مستی خمور است.

من آغود الغنائم دولة الآکارم. من آخسن المکارم تجتب المخارم. من دلائل إقبال الدولة قلة الغفلة. من علافات ألاقبال سذاد الاقوال والرفق فی الآفغال.

از جمله نافع ترین غنیمتها، دولت کریمان است. از جمله بهترین افعال نیک، دوری جستن از حرامهاست. از جمله دلیلهای رو آوردن دولت است، ms037 کمی غفلت و بیهوشی. از جمله علامات اقبال است، راست و صحیح بودن اقوال و همواری نمودن در افعال.

رفق و همواری و مدارا و مساهله و سازگاری نمودن در امور دنیا سبب و دلیل اقبال و نیکویی احوال و تسهیل امور صعاب در هر حالست و برعکس این است سختگیری نمودن با زمانه و اهل زمانه، و در وصیت حضرت امام حسن علیه السلام فرموده شاهل الدفر فا ذل لک قعوده1 یعنی آسان گیر و همواری کن و سخت مکوش با زمانه چندانکه رام و مطیع است برای تو مرکب او، به این معنی که تؤسن املق2 ایام، تا با تو قدری رامست غنیمت شمار و توقع زیادتی آن مدار و با او سخت مکوش و تنگ مگیر و او را از جای مینگیر، مبادا ورق بگرداند و شموسی3 نماید و مخاطره پدید آرد؛ چندانکه با تو بسازد تو با او بساز و چندانکه با تو بسر برد با او بسر بر؛ گفتهاند زمانه با تو نسازد تو با زمانه بساز؛ پس هرگاه بسازد به طریق اولی باید ساخت. مصراع:

سخت می گیرد جهان بر مردمان سخت گیر.

الحاصل مدارا و مساهله وترک لجاج و مخاطره، طریقه عاقلان خوردهدان، و خورده گیری و سخت کوشیدن و لجاج عادت ذمیمه جاهلان و سفیهان و احمقان و ناخردمندانست. بسا جاهلان مشاهده شد که با زمانه سرسختها نمودند و در دام زمانه،

من اخسن الکفایة إستحق الولایة. ما اجتلب سخط الله بمثل البخل.

کسی که نیکو کند کار گزاری رعیت را - یعنی محافظت ایشان از شراشرار نماید و داد مظلوم از ظالم بستاند - مستحق میباشد پادشاهی و سلطنت را. کسب کرده نمیشود خشم خدا به چیزی مانند بخل.

بخل ضد کرم و اسم ذم است و بخیل در عرف ms038 کسی است که منع سایل و محتاج کند و بالجمله اعطاء مال بر او متعسر باشد و در عرف شرع، بخیل آنست که اداء حقوق واجبه ننماید و الله تعالی بخیل را دوست ندارد و در قرآن مجید مذمت و وعدهآ عذاب مهین فرموده: بقول اوجل و علا که: إن الله لا یحب من کان مختال فخورا الذین یبخلون و یأمرون الناس بالبخل1 ودر روضة الواعظین از حضرت امام جعفر صادق صلوات الله علیه روایتی شده که حاصل مضمون آن این است که عجب است از کسی که بخل کند به دنیا و دنیا رو آورده باشد بر او، و یا بخل کند به دنیا و دنیا رو گردانیده باشد از او؛ و پس نه انفاق [با] رو آوردن دنیا ضرر میرساند او را و نه امساک با روگردانیدن دنیا نفع می رساند او را2 انتهی؛ حاصل اینکه اگردنیا به فضل و کرم خدا رو آورد بخل تو از خزانه او بی فایده است و ممکن است که سبب زوال آن گردد و اگر به مصلحت خود روی دنیا را از تو بگرداند، هرچند تو بخل نمایی چون اراده الیه به صرف آن از تو تعلق گرفته، امساک تو معارضه با اراده الهی نخواهد نمود، پس، از بخل به هر حال چه سودا

یشتدل علی اذبار الدول بأزیع: تضبیع الأصول والتمسک بالفروع و تقدیم

استدلال کرده می شود بر برگشتن دولتها به چهار چیز؛ ضایع گذاشتن اصول و دست زدن به فروع و مقدم داشتن مردمان بی قدر نا قابل، - یعنی ادنی -. و مؤخر داشتن مردمان دانشور عالی.

مراد این است - والله تعالی یعلم - که هرگاه ارباب دولتها، از آن چیزی که در قوام دولت و دوام مملکت اصل است مثل عدالت گستری و رعیت پروری، دست بردارند و به آنچه فرع است مثل اخذ خراج و استیفای لذات و بسیاری خزانه، همت گمارند و مردمان بی قدر ms039 واراذل را در حکومتها و امارتها مقدم دارند و صاحبان فضل و دانش و نجابت را معطل گذارند. پس این صفتها دلیل زوال دولت ایشان است.

افة الملوک سوء السیرة.

آفت پادشاهان بدی سیرت ایشان است.

یعنی بدی طریقه و سنت و دستور ایشانست مثل راضی شدن و بی مضایقه بودن در بدعتها و ظلمها و امثال آنها - والله تعالی یعلم-

آفة الوززاء خبث السریرة آفة الرعیة مخالفة الطاعة.

آفت وزراء، زشتی باطن ایشان است. آفت لشگر مخالفت نمودن با سرداران است. آفت رعیت، مخالفت اطاعت پادشاهان است.

بدانکه چنانچه بر زمرهآ علیه ملوک و سلاطین، معدلت گستری و رعیت پروری واجبست، بر کافه رعایا و عامه برایا نیز لازم است که از جادهآ اطاعت و انقیاد ایشان انحراف جایز نداشته همواره طریق یکرنگی و اخلاص مسلوک دارند و نام نامی آن طبقه گرامی را در خلوتها و مجمغها بدون تعظیم و تکریم بر زبان نیاورند و دعای ایشان را بر خود واجب شمارند. چنانکه در امالی شیخ صدوق رحمة الله علیه از حضرت امام همام موسی بن جعفر علیهما السلام منقولست که یا مفر االشیعة لایتآذلوا رقابکم بتزک طاعة

حاصل، خلق عالم و زمرهآ بنی آدم را، از پادشاه مطاعی و نافذالفرمان به استقلال لازم الاتباعی ناچار است والآگرگان و سبعان درنده، دندان طمع به ملک و مال و عرض و خون مردمان تیزکرده دود از نهاد خلق عالم بر می آرند و اقویا بر ضعفا انواع ظلم وستم می نمایند و طریق معاش مسدود و روش زندگانی نامحمود میگردد؛ پس وجود این طبقهآ عالی مقدار که سرمایهآ امنیت روزگارند از اعظم نعمای الهی و قدر ایشان ندانستن و از دل و جان کمر به اطاعت و شکرگذاری آن نبستن فی الحقیقه کفران نعمت نامتناهی است. پس با زمره پادشاهان عدالت گستر نیک نهاد، از دل و جان اخلاص باید داشت و تخم محبت ایشان در مزرع ضمیر دوستی تخمی باید کاشت و بقای عمر و توفیقات ایشان را که سبب آسایش خلایق است در گاه و بیگاه از درگاه اله، به ناله و آه باید خواست؛ این است طریق رشاد و سبیل سداد والله کافل کل العباد.

آفت عملها وکارها، غجز کارکنان و عمال است.

که از عهدهآ آنچه متقلد آن شدهاند برنیایند، یا از غلبه طمع و مجاهده نفس و هوا و هوس عاجز آیند و قلع و قمع آن ننمایند و آن حضرت صلوات الله علیه در باب عمال به این نحو وصیت فرموده که نظر کن یعنی تأمل نما در امور عاملان خود، پس ایشان را عمل به فرما از روی آزمایش.1 بعض شراح گفته: یعنی باید عامل از اهل تجربه باشد عملها کرده و آزموده باشد؛ و مگمار بر عملها بر وجه عطا دادن و بی موجبی و استحقاقی حکومت بخشیدن و گفتهاند که این جنایت است با امت. حکایت: راغب ms041 در محاضرات2 نقل نموده که جمعی از فارس به خدمت مهدی خلیفهآ عباسی آمده از عامل خود شکایت مینمودند؛ در حضور خلیفه با وزیر خطاب کردند که تو مردی گماشته که اگر اورا شناخته پس هیچ رعیتی خدای عزوجل خلق نکرده است خوار تراز ما نزد تو؛ و اگر نمی شناخته جزای نعمت خلیفه بر تو و مکافات نیکوییهای او نزد تو نه این است که کسی را نشناخته و ندانسته بر مملکت و رعیت او بگماری تا ملک را خراب کند و خلیفه ترا اختیار داده است و بر مملکت خو ساخته؛ خلیفه در جواب گفت: این مردیست که او را پیش ما حقوق بود و خدمتها کرده بود، خواستیم مکافات حقوق او کنیم او را عمل فارس کرامت کردیماگفتند: ای امیر بر در دولت سرای کسری نوشتهاند که عمل بلاد به کافیان خیر اندیش سپارید و قضاء حقوق از بیتالمال گذارید. خلیفه چون این سخن شنود، امر به عزل او فرمود.

آفة الملک ضعف الحمایة.

آفت پادشاهی و مملکت داری، سستی نمودن در محافظت آن است.

به این معنی که رخنههای کوچک در اول وهله، سهل شمارند و به سد آن همت نگمارند و حمایت و محافظت رعیت که ودایع حضرت عزت و قوام مملکتند ننمایند و در آخر کار از عهده آن برنیایند.

آفة العهود قلة الرغایة.

آفت عهدها و پیمانها، کمی رعایت نمودن آن است.

عهد در لغت به معانی بسیار آمده و از جمله آنها امان [و] وصیت2 است و در حدیث وارد شده که حشن العهد من الإیمان یعنی محافظت ورعایت حرمت عهد نمودن، از ایمانست؛ والله ms042 تعالی وفا کنندگان به عهد را در قرآن مجید ستوده به قول اوجل وعلاکه: والموفون بعهدهم اذا غاهدوا3 معطوفست بر سابق آیه که من آمن است؛ یعنی ولیکن نیکویی، نیکویی آن کسی است که وفاکند به عهد خود هرگاه عهد کند و این عهد اعم از نذر و یمین است.

الحاصل مراد در این فقره شریفه از رعایت عهدها یعنی امانتها و وصیتها و نذرها، محافظت حرمت آنها به معنی وفا نمودن و نقض عهد ننمودنست و مشهوراست

آفة العمزان جور السلطان. آفة القذرة منع الإحشان. آفقة الإقتذار البغی و العتو. آفة العدل الظالم القادر.

آفت مملکت در آبادی، ظلم پادشاه است. آفت قدرت و اقتدار به نیکی و عطا نکردن ودایع پروردگار است . آفت تمکن و قدرت، ظلم کردن و از حد درگذشتن و تکبر نمودن است. آفت عدالت، ظالمی است که قدرت داشته باشد.

چه اگر کسی مثلا بالطبع ظالم باشد و قدرت بر ظلم داشته باشد، به این معنی که مانعی و بیمی از ابنای زمان نداشته باشد، به اندک فرصتی اسم عدالت را از صفحه روزگار محو می سازد و آفتی برای عدالت اعظم از این نمیباشد.

آفة الطاعة العصیان. آلة النعم ألکفزان.

آفت اطاعت نافرمانی است. آفت نعمتها و سبب زوال آنها کفران نعمت هاست.

چه هرگاه بنده اطاعت مولی در بسیاری از اوامر نماید، گاه باشد که به علت نافرمانی که از او سر زند از مرتبه خود سقوط بلکه العیاذ بالله احباط جمیع طاعات او شده از درجه مطیعین بالکلیه هبوط نمایند [مانند] طلحه و زبیر. و امثالها نعوذ بالله من شرور انفسنا و من سیئات اعمالنا.

القدرة تظهر محمود الغصال ومذمومها.

قدرت و توانائی شخص، ظاهر میکند صفات حمیده و صفات ذمیمه را.

چه اگر در حین اقتدار تواضع و فروتنی و رفق و همواری نماید ظاهر میگردد ms043 نجابت ذات و محامد صفات او، و اگر بر خلاف این تکبر و سرکشی و به مقدار قوت و قدرت خود ظلم و جور و بد اندیشی پیشه کرد، واضح میشود لامت و دنائت و ناکسی او. حاصل آنکه توانایی و قدرت سنگ محک آدمی است و ارباب شعور از نزدیک و

زل الرأی تأتی علی الملک وتوذن بالهلک. اذا آردت آن ثطاع فاسئل فا یشتطاع. ثلات تمتحن بها عقول الرجال هن: المال و الولایة والمصیة.

لغزش رای و تدبیر، آفت می رساند به پادشاهی و سلطنت، و خبر می دهد به هلاکت. هرگاه خواهی که اطاعت کرده شوی در آنچه میگوثی، پس امرکن به چیزی که در حد سع و طاقت مأمورین باشد. سه چیزاست که امتحان کرده می شود به آنها عقلهای مردان و آن سه چیز: مال است و پادشاهی و سلطنت و مصیبت.

در مالداری به بخل و سخاوت، و در پادشاهی به ظلم و عدالت، و در مصیبت به جزع وصبر بر محنت.

لآتغن قویا علی ضعنف.

اعانت نکن قوی را بر ضرر رسانیدن به ضعیف.

که موافق اخبار و آثار صحیحه صریحه، البته از آن قوی ضررهای عظیمه، بر آن اعانت و یاری کننده بر آن ظلم میرسد.

لا تؤثر دنیا علی شریف.

ترجیح مده و تقدیم مفرما، ناکس دنی را برکسی که علو معنی و شرف حسب یا نسب داشته باشد.

خواه در مشاورت و خواه در معاشرت و غیر آن؛ و در عهدنامهآ مالکاشتر رضوان الله علیه نیز تأکیدات در باب ترجیح هم صحبتی و هم نشینی مردمان نیک اعتقاد، خواه از اهل علم و خواه از اهل خاندانهای شایسته و اهل عقل و تجربه فرموده، به قول او صلوات الله علیه که. و آکیز مذارتة العلناء و مناققة الحکفاء فی تثبیت فا صلح علنه آمر

آفضل الملوک آعفها نفسا. آشرف المؤهنین اکترهم کیسا.

بلند مکان ترین پادشاها، بازدارنده تر خود است از آنچه الله تعالی حرام کرده است آن را. شریف ترین مؤمنان کسی است که زیرک ترین ایشان باشد.

کیس در لغت، عقل و فطنت و نیکویی طبیعت است.

الجنود بإذن الله حصون الرعیة.

لشکریان، به اذن خدای رحمان، حصارهای رعیتاند.

و در نهجالبلاغه این فقره را تتمهایست که حاصل مضمون آن این است که لشکریان آرایش حا کمانند و سبب عزت و ارجمندی دینند و راههای امنیتاند چه بدون ایشان، به مقصد امن که بهترین مقاصد و بزرگترین مطالب بنی آدم است، فایزنتوان شد و نیست اینکه برپا ماند صلاح رعیت مگر به ایشان؛ و نیز قوام و نظام نباشد لشکریان را مگر به آنچه بیرون آورد خدای عزیز از برای ایشان از خراج رعیت که به آن قوت مییابند در جهاد دشمنان، و اعتماد می کنند بر آن در آنچه اصلاح میکند ایشان را؛ و می باشد خراج مهیا برای حاجت ایشان؛ پس قوام نباشد امر این دو صنف را مگر به صنف سیوم که حکام شرع و عاملان خراج و زکوات که رتق و فتق امور رعیت با ایشان باشد و نویسندگان، که ms046 سر رشته حساب نگاه میدارند؛ چه ایشان محکم میسازند بست وبند امور ملت و رعیت را و جمع می کنند منافع را و امین ساخته می شوند بر کارها از

الشریعة صلاح البریة أقوی الناس افظمهم سلطانا علی نفسه. اعجز الناس من عجز عن اصلاح نفیه.

قرارداد الهی، وسیله خیر و صلاح تمام خلق است. قوی ترین مردمان عظیم ترین ایشان است از روی تسلط بر اصلاح نفس خود. عاجزترین مردمان کسی است که عاجز باشد از اصلاح نفس خود.

و گذشت اینکه هرگاه شخص قدرت بر اصلاح نفس خود نداشته باشد قدرت بر اصلاح غیر خود به طریق اولی نخواهد داشت.

آفضل الملوک سجیة من عم الناس بعدله. ملوک الدنیا و الآخرة الفقرأ الزاضون. ملوک الجنة الا نقیأ والمخلصون.

بلند مرتبه ترین پادشاهان از روی خصلت، کسی است که فرا رسد به جمیع مردمان اثرعدل او. ملوک دنیا و آخرت، بی چیزان چندند که راضی باشند به قضای الهی و آبروی خود را برای طلب و توقع و زیادتی نریزند. پادشاهان بهشت، پرهیزکاران و مخلصانند.

و فی الحقیقه این قسم مردمان اگر یافت شوند شایستگی آن دارند که ملوک و سلاطین استمداد همت از ایشان نمایند زیرا که ایشان را نزد خدای کریم منزلتی جسیم و مرتبتی عظیم است و نعوذ بالله اگر این قسم فقرا مظلوم و مضطر باشند که در آن وقت مخاطره بس عظیم خواهد بود و شکر و شکایت این طبقه را نزد دادخواه روز جزا موقعی دیگر از قبولست که دیگران رانیست و اغاثآه و اعانت ایشان؛ کلید ابواب جنت است چنانچه خذلان ایشان کلید درهای دوزخ است.

زکوة السلطان اغاتآة الملهوف.

زکات پادشاهی پادشاه، به فریاد رسیدن مظلومی است که مضطر باشد و طلب فریادرسی نماید.

زکوة به معنی نمو وافزونی است و فی الحقیقه به فریاد مظلومان رسیدن به دلالت اخبار و آثار، باعث افزونی عمر و دولت و ms048 مکنت و سلطنت و پادشاهی و دعا و

زکات نعمتهای الهی - یعنی سبب بسیاری و نمو آنها - نیکی و احسان نمودن است با خلق خدا.

خواه آن نعمت حکومت و فرمان روایی باشد و خواه مکنت و ثروت و مال داری.

من سأتدیپره تعجل تدهیره. هن النبل آن تیظ لإیجاب حق الرعمة الیک و تتغابی عن الجنایة علیک. الدهر یوفان یوم لک ویوم علیک فاذاکان لک فلا تبطر وإذاکان علیک فاصطیز.

کسی که بدباشد، تدبیر او تعجیل میکند به سوی او هلاک شدن او. از جمله نجابت و بزرگی است اینکه آگاهی وزری برای واجب دانستن حق رعیت - یعنی بجا آوری حقوق ایشان را که بر تو دارند و تغافل کنی ازگناه و تقصیرات ایشان در خدمت تو - زمانه دو روزاست یکی روز خوشی و راحت و نعمت تو؛ و یکی روز ناخوشی و محنت و تنگدستی تو. پس هرگاه بوده باشد روز فراخی و نعمت، پس تکبر و طغیان مکن. و هرگاه بوده باشد روز سخت و تنگی، پس صبرکن تا وقت نعمت در رسد.

بطر در لغت به معنی تکبر و تجبر و طغیان در وقت نعمت است؛ حاصل اینکه در حین نعمت خواه آن نعمت حکومت و جاه باشد و خواه مکنت و ثروت دنیا که باید صاحب آن از تکبر و تجبر محترز باشد و ضعفا و فقرا را حقیر و خوار نشمارد که این معنی به موجب اخبار کثیره، مورث زوال نعمت است زیرا که اگر والی و حاکم بیاعتنایی به ایشان ضعفا و فقرانمایند، نزدیکان و مقربان او نیزایشان را بارندهند و از عرض مطالب به حضرت والی مانع آیند؛ پس ایشان مظلوم و مغموم بمانند ولابد

بسی دیده باشی که شهری بسوخت

چراغی که بیوه زنی بر فروخت

و در نهج البلاغه از جمله عهدنامه مالک به این معنی وصیت میفرماید که تفقد کن امور آن کسی که نمیتواند رسید به تو از فقرا و ضعفا، از جمله آن قوم که خوار می شمارند ایشان را چشمها و تحقیر میکنند ایشان را مردمان و در ایام محنت به صبر امر فرموده که مفتاح فرج است.1

ؤلات الجور شزار الأمة و آضداد الآیمة. وزرأ السوء اغوان الظلمة و إخوان الآتآمة.

پادشاهان جورپیشه، بدان امت و دشمنان ائمه عدل و رحمت است. وزیران بد، مددکار ظالمان و برادران گناه کارانند.

مخفی نماند که اعانت نمودن و راضی بودن به ظلم در حکم شریک بودن در آن ظلم است، چنانچه در کتاب ارشاد القلوب از حضرت رسول صلی الله علیه وآله منقولست حدیثی که حاصل مضمون آن این است که فرمودند: چون روز قیامت شود منادی ندا کند که کجایند ظالمان و یاری کنندگان ظالمان و کسانی که شبیه و مانند باشند به ظالمان، حتی آن کسی که برای ایشان قلم تراشیده یا دواتی لیقه2 کرده باشد پس همگی را در تابوتی از آهن جمع سازند و بعد از آن در آتش جهنم اندازند. میتواند بود که مراد از اشباه ظلمه جمعی باشند که به ظلم ایشان راضی باشند و بنابراین منطبق میگردد این

سفک الدفاء بغیر حقها یدغو الی حلول النقمة وزوال النعمة. ستة تختبربها فقول الرجال: المصاحبة والمعاملة والولایة والعزل والغنی و الفقر. غریزة العقل تحدوعلی اشتغمال العدل. غریزة العقل تأنی ذهیم الفعل.

ریختن خونها به ناحق، داعی است به نزول عقویت ms050 و غضب الهی و زوال نعمت او. شش چیزاست که امتحان کرده می شود به آن عقل های مردان: مصاحبت و مرافقت کردن، و داد و ستد نمودن و حکومت و معزولی و مالداری و بی چیزی. طبیعت عقل داعی است بر عمل نمودن به عدالت. طبیعت عقل ابا دارد از فعل بد و مذموم.

این دو فقره شریفه اشاره است به اینکه علامت عقل، عادل بودن و اجتناب ازافعال قبیحه و ذمیمه نمودن است زیرا که هیچ عاقلی ظلم روا ندارد وهیچ احمقی عدالت نمینماید.

کم ین عقل اسپر عند هوی امیر.

بسا عقلی که اسیر است نزد خواهش نفس اماره.

یعنی به اعتبار ضعف عقل از عهدهآ مجاهدهآ با نفس خود برنیاید.

استعن علی العدل بحسن النیة فی الرعیة وقلة الطمع وکثرة الورع.

طلب یاری کن بر عدالت به خومی و نیکوئی نیت تو درباره رعیت و کمی طمع و بسیاری

این فقره شریفه تعلیمی است عام نافع برای جمیع انام سیما امرا و حکام که اعانت جویند بر طریقه عدالت به این سه خصلت:

اول حسن نیت دریاره رعیت؛ زیرا که تیت سلطان و حکام را در اوضاع زمان مدخلی عظیم است از عدل و ظلم و نیکو کاری و بدکاری و وسعت و تنگی و خوشی و ناخوشی و غیر ذلک. مجملا احوال زمان تابع نیت و اخلاق سلطانست چنانچه در باب آینده مذکور می گردد انشاء الله تعالی.

دویم کم طمعی؛ بدانکه صفت خبیثه طمع به منزله ریشه درخت رذایل صفات و ذمایم افعال و اخلاقست و جمیع قبایح مانند شاخها و ثماراین شجرند و چنانچه درباب طمع می آید که طمع بندگی و خفت و خواری و شر و محنت و شقاوت و بی اعتباری و هلاکت و دناءت و ضد عفت و پرهیزکاری و غیر ذلک است. و میفرماید لا تشتر قنک الطمع و قد جعلک الله حرأ یعنی باید بنده ms051 نکند تورا طمع وحال آنکه خدای عزوجل تورا آزاد خلق کرده است. و نیز فرموده که یسپر الطمع یفسید کثپر الورع1 یعنی کمی از طمع فاسد می سازد بسیاری از ورع را. وایضا آنتر مصارعالعقول تخت بروق الاطناع2 حاصل معنی آنکه جاهایی که عقلها در آن از پا در می آیند و برخاک هلاک میافتند بیشتر زیر تیغهای درخشان و شمشیرهای جانستان طمعهاست. مراد این است که از هیچ چیز عقل آدمی آن قدر تباه، و از هیچ غباری آینه وجدان آن چنان تیره و سیاه نمی گردد که از طمع.

الحاصل مفاسد وعیوب بسیار صفت ذمیمه طمع را لازم، وصاحبان حکومت و جاه را دوری از آن فرض و متحتم است.

سیوم بسیار داشتن ورع؛ ورع باز داشتن نفس است از آنچه الله تعالی حرام فرموده، حاصل اینکه باید بسیار دوری کند از آنچه الله تعالی حرام کرده و نهی از آن

االغدر بکل احد قبیخ و هو یذی القدرة و السلطان افبح. من الواجب علی ذی الخاه آن یبذله لطالبه.

نقض عهد و شکستن پیمان با هر احدی که باشد قبیح است و آن با صاحب قدرت و سلطنت و پادشاهی، قبیح تراست. از جمله واجب بر صاحب مرتبه و بزرگی، این است که بیخشد آن مرتبه خود را به طلب کتندگان آن.

ظاهر این است که مراد تواضع و عیادت نمودن و به جهت قضاء حوایج زیر دستان، متحمل بعضی مراتب که در آنها توهم حط مرتبه ایشان رود و امثال آنها باشد، والله یعلم.

ودر نهج البلاغه در وصیت مالک رضوان الله علیه در مقام سفارش فقرا و ضعفا و ارباب حاجات عموما و تواضع با ms052 ایشان نمودن میفرماید کلمات چندی که مجمل حاصل آن این است که خود را فارغ سازد در بعض اوقات برای ایشان و کارسازیهای ایشان و بنشین در مجلس عامی که همه کس نزد تو بار توانند یافت، پس تواضع کن در آن مجلس برای خدایی که تو را خلق کرده است و دست لشکری و اعوان و یاری دهندگان و سرهنگان خود را از ایشان بازدار تا سخن گوید، سخن گویندهآ ایشان به نحوی که از دهشت و خوف سخن در گلوی او نه پیچد؛1 این دلیل آن نحو تواضعی است که شخص از برای رضای خداکند و فی الحقیقه تواضع آنست که شخص تذلل و افتادگی نماید در نفس خود و غرور و تجبر را به قصد صحیح از خود دور کند بدانکه جمیع حکام

آوردهاند که ابوسفیان قبل از اسلام خود برای عقد صلحی به خدمت خیرالبشر صلی الله علیه وآله آمد و چون بازگشت قسم خورد ms053 که من ملوک بسیار دیدهام واز هیچ یک این رعب و هیبت در دل خود نیافتم.1 پس باید ملوک و سلاطین بداند که هیبت و عظمت واقعی ووقیع بودن در دلها و نظرها از جانب اوست تعالی شأنه، و به این قسم تواضعات که منظور از آن رضای الهی باشد، شأن و مرتبه کم نمی شود والحق تواضع و فروتنی از همه کس پسندیده و محبوبست سیما ارباب دولت و اصحاب حشمت که از ایشان نیکوتر و به موقع تراست، چنانچه کبر و عجب از همه کس ناخوش و مذموست و از ضعفا و مساکین مذموم تر، که بزرگی در صفت تواضع در جه کمال داشت خواص و

الحاصل این بذل و عطایی که ناقص خردان به اعتقاد خود سبب کمی جاه و اعتبار میدانند، فیالحقیقه باعث زیادتی آن است نه کمی. و از کعبالاحبارا که از کبار علمای یهود است و به شرف اسلام فایزگشته روایت کردهاند که گفت در چهار کتاب تأمل نمودم و حق تفتیش بجا آوردم تا معلوم کردم که غرض رب الارباب از ارسال رسل وکتب چهار چیز است زیان و دل و تن و خویخوش؛ و از هر یکی دو چیز میخواهد از زیان ذکر حق و نیکویی گفتار با خلق، و از دل معرفت حق و شفقت با خلق، و از تن، خدمت وعیادت حق و نصرت و اعانت خلق، و از خویخوش، تحمل با قضای حق و رنج و جفای خلق. و گفتهاند که این کلمات را بعضی از سلاطین بصیرت آیین چون شنیدند فرمودند که در کتابخانه او به آب زر بنویسند.

الولایات قضاهیر الرجال. ms054 ألآعمال تشتقیم بالعمال.

حکومتها، میدان آزمایش مردانست. کارها راست و درست میشود به وسیله کارکنان.

وبه این ناظر است فقرهآ آفة الآعنال عجزالقمال که گذشت مشروحا

فا قال الناس لشی طوتی له إلا و قد جنی له الدفریوم سوه.

نگفتند مردمان چیزی را که خوشا او را، - یعنی خوشا حال صاحب آن را - مگر آنکه به تحقیق پنهان کرد زمانه برای او روز بدی.

طوبی کلمهای است که استعمال کرده میشود در مقام مدح و استحسان و تعجب

إذاتم آمر بدا نقصه توقع زوالأ اذا قیل تم

پس در این صورت کلمه طوبی که از قبیل شاهد بر کمال و تمام آن چیز و علامت راجع و ناقص شدن آن خواهد بود و بنا برین می تواند بود که تأثیر چشم بد نیز از این قبیل باشد و ادعیه مأثوره موجب دوام نعمت و استمرار آن و منع ms055 زوال و نقصان آن باشد.

کل فالک غیر الله سبخانه مملوک کل قادر غیر الله سبخانه مقدور.

هر مالکی غیر الله سبحانه، بنده و مملوک است. هر صاحب قدرتی غیرالله سبحانه مقدور است.

یعنی الله سبحانه قادر است بر سلب قدرت او به هر عنوان که خواهد و اراده نماید که ان الله علی کل شی قدیة

کل غالب غیر الله سبحانه مغلوب. کل طالب غیر الله شبخانه مطلوب.

هر غالبی غیر الله سبحانه مغلوبست - یعنی الله تعالی براو غالبست - هر طالبی غیرالله سبحانه

ممکن است که مراد این باشد که هر طلب کنتده آرزویی یا غیر آن، مطلوب موت است چنانچه می آید در باب حیوةالابد: که کل امری طالب أمنته و مطلوب منتته1 یعنی هر کسی طالب امل خود و مطلوب اجل خود است - والله عالم بحقایق الامور ودقایق الاسرار-

حشن ألاختیار و اصطناع ألآخزار وقضل الإشظهار من دلایل الإقبال.

نیکوئی انتخاب نمودن - یعنی برگزیدن ایام و شیوه یا طور و طریقه و خصلت یا مصاحب و رفیق - و نیکوئی کردن با مردان، و زیادتی طلب معاونت و احتیاط از جمله دلیل های اقبال است.

و در بعض نسخ ببای یک نقطه در پایین است لاختبار] به معنی نیکویی آزمایش یعنی آزمایش نیکو کردن مردمان را و خوب و بد ایشان را حسب الواقع شناختن و با نیکان مشورت نمودن و امثال آنها. و مراد به احرار جمعیند که در بند علایق دنیویه نباشند و سعی ایشان برای تحصیل رضای الهی و قرب جناب کردگاری باشد. و مراد از زیادتی طلب اعانت و استظهار، آن است که در متابعت شرع اقدس و مراتب دینداری غایت احتیاط را مرعی دارند و در همه ابواب، توکل تام به خالق انام نموده به آن قوی شست باشند که این مراتب از جمله دلیلهای اقبالست والعلم عندالله تعالی.

طلب السلطان من خذاع الشیطان.

طلب پادشاهی و سلطنت از جمله فریبهای شیطان ms056 است.

ممکن است مراد این باشد که مفاسد طلب جاه و ریاست و حکومت و سیاست، بسیار، و خطرهای آن بیشمار، و مدت بقای آن در نظر عبرت پذیر آن بی مقدار، و به لوازم آن حسب الواقع قیام واقدام نمودن، به غایت دشوار و مورث صدگونه غصه و ملال

طاعة الغضب ندم و طغیان. حسن الستیرة عنوان حشن السریرة.

اطاعت غضب نمودن سبب پشیمانی و گناهست یا تجاوز نمودن از خداست - علی اختلاف النسخ -. نیکوئی سیرت عنوان نیکوئی باطنی است.

یعنی نیکویی افعال ظاهری از سلوک طریقه عدالت و صداقت و مروت و سخاوت و غیر آن در هر کس سیما ملوک و والیان که یافت شود و علامت نیکویی باطن اوست از صدق تیت و یقین وخلوص عقیدت و دین و ایمان به خدا و رسول گزین.

حشن الستیرة جمال القدرة وحسن الإفرة.2

نیکوئی سیرت و طریقه، زینت قدرت و حسن پادشاهی و امارتست.

عدل از جمله اسماء حسنی الهی است و عدل و معدلت مصدرند و صدق عدل بر جناب اقدس الهی، به اعتبار این است که مصدر به معنی اسم فاعل باشد یعنی صاحب عدلست که به هیچ وجه در حکومت، ظلم و جور نمیکند. و عدالت در اصل لغت به معنی مساوات در میان دو چیز است و مراد از آن، به موقع کردن کارهاست عموما به نحوی که حیف و میلی ms057 در آن واقع نشود، یا راست و درست داشتن میزان حق میان خلق؛ هر چند یکی از ایشان این کس، خود باشد یعنی در باب معامله مردمان با خود نیز مراعات شیوهآ عدل باید منظور باشد و بنابراین عدالت مخصوص پادشاهان و حکام منصوبین از قبل ایشان نیست بلکه بر هر فردی از افراد خلق تحقیق معنی عدل وعمل به

پس معلوم شد که عدالت اعظم عباداتست و بعد از ایمان به خدا اهم واجباتست و بر هر صاحب بصیرتی تا واضح و روشن است که هر صنفی از اصناف خلایق را در شغل و عملی که دارند ناچار است از استاد و معلمی که به تعلیم آن معلم راه و روش آن عمل بر ایشان معلوم و صواب و خطای آن ایشان را مفهوم گردد؛ مثلا شبانی نمودن چند رأس گوسفند که سهلترین امور است، اگر شخصی بدون ms058 تعلیم مرتکب شود البته گوسفندان را از سرما یا گرما یا تشنگی یا گرسنگی یا به گرگ دادن هلاک میسازد؛ و همچنین است بنایی و نجاری و خیاطی و امثال آن از اشغال و مهمات جزئیة؛ و چندانکه آن عمل عظیم تر باشد احتیاج به معلم و مرشد بیشتر خواهد بود و پرظاهر است که هیچ کاری عظیم تر و دشوارتراز پادشاهی و جهانداری و سیاست ملک و ملت نیست زیرا که بنا بر آنچه مرقوم گردید هر یک از آحاد ناس از فقرا و غیر ذلک، به قدر مرتبه خود در منزل و متعلقان، ناموس یک نفر یا دو نفر یا صدنفر یا بیشتر را متحمل شدهاند و

شنیدم شهی از شهان زمن نمی خواست از کشور خویش زن

که اینان امان پروران منندهمه خواهران

همه خواهران، دختران منند

پس اگر زمرهآ ملوک و سلاطین به مقتضای شغل خود عمل نمایند هیچ شغلی عظیمتر و هیچ عملی خطیرتر از آن نمیباشد زیرا که آسودگی عالمی به عدل ایشان مربوط است و صلاح و فساد کشوری به دادخواهی ایشان منوط؛ اگر در مملکت ایشان ظالمی از مظلومی دیناری به ناحق گیرد ایشان را باید غرامت کشید و اگر از دشمنی یا متغلبی ستمی بر احدی واقع شود و روز ms059 جزا که پادشاه و گدا مساویند چه مرارتها که باید چشید، بنابراین مقدمات، معلوم شد که خلق عالم در مشاغل حقیره محتاجند به معلمی؛ و در صناعات جزئیة بایذ که رجوع کنند به قومی. پس کاری با این همه خطر و شغلی چنین مهم عظیم الاثر، بیارشاد مرشد و تعلیم معلم چگونه تمشیت پذیرد و بی رعایت قانونی که حضرت ربالارباب و مالک الرقاب برای عباد در انتظام امور معاش و معاد قرارداده چسان انتظام پذیرد؛ و قرآن مجید اگر چه نوریست که از مطلع فیوضات نامتناهی الهی

و هر که از این تعلیم وافی و نصیحت شافی مشفع و بهره یاب نگرد لامحاله سخن وکلام دیگران دربارهآ او سودمند نخواهد بود لمولفه:

کسی را کو ندارد این سخن سود نباشد در جینش نور بهبود

إن الله سبخانه آمر بالعدل والإخشان ونهی عن الفخشاء والظلم.

بدرستی که الله تعالی امر فرموده خلایق را به عدالت و انصاب ورزیدن با یکدیگر و نیکوئی کردن با عباد، و نهی کرده از اعمال بد و قبیح و ظلم و ستم نمودن بر بندگان او.

عدل چنانچه مذکور شد به موقع کردن کارهاست عموما یا راست داشتن میزان حق در میان خلق، مثلا چون در میان دو کس یا در میان این کس و دیگری معامله یا منازعه رود، پا از جاده شرع و نفسالامر ms061 بیرون نگذارد و جانبداری خود یا احدی از خاصان و متعلقان و دوستان و آشنایان را منظور ندارد چه هر که در دیوان، روی خلق منظور دارد او بی خبر پشت به خالق کرده و برای دوستی با او، خداوند عالم را با خود دشمن ساخته و برای خشنودی و استرضای خاطر صاحب گناه، ناله و آه بی گناه را به درگاه اله به شکوهآ خود فرستاده؛ مجملا آنچه بر خود نمی پسندد باید بر دیگران روا ندارد. و گفتهاند که حاکم باید حساب خود را با خلق خدا پاک داشته حق کسی را در کیسهآ خود و داغ خود را در دل کسی نگذارد و احوال خسروان دادگر را از کتب سیر و

در کتب سیر مسطور است که از لشکریان سلطان محمود غزنوی، بیباک ستمکاره، شبی به خانه درویش بیچاره رفته به تعدی او را از خانه بیرون کرد و اهل خانهاش را به تحت تصرف در آورد؛ آن عاجز ناتوان را چون غیر از دامان سلطان دست به جایی نمی رسید به درگاه وی شتافته آنچه بسر او گذشته بود به پایه سریر دولت سلطان عرض نمود. سلطان را از استماع آن بیداد آتش در نهاد افتاد چون آن شخص معلوم نبود که کیست تا در همان گرمی دل آن درویش را از او خنک و دوش خاطرش را از بار آن غصه سبک سازد فرمود چون بار دیگر آن نابکار آید او را در خانه گذاشته به زودی خود را به من رسان تا داد تو بستانم و او را به جزا رسانم. القصه بعد از سه شب دیگر باز آن ناپاک بدکردار بر سرخانه آن درویش دلزار رفته آن بیچارهآ دلریش به سرعت تمام سلطان را ms062 از آن حادثه اعلام نمود. سلطان بی توقف از جا جسته و کمر مردی به قتل آن نامرد بسته با چند نفر از ملازمان، خود را به سرای درویش رسانید چنانکه آن خون گرفته هنوز از آنجا بیرون نرفته بود. اولا فرمود تا چراغ را فرو نشاندند، پس تیغ انتقام از نیام برآورد و به درون رفته، نخل حیات آن بدبخت را از پای درآورد و بعد از آنکه از کار او پرداخت و شعله غضب را به خون آن بیادب منطفی1 ساخت به افروختن چراغ فرمان داده روی آن سیاهرو را ملاحظه کرد و مقارن آن حال روی نیاز بر خاک سوده سجده شکر الهی به جای آورد، درویش مسکین، زیان به دعای آن خسرو معدلت آیین گشوده و به سرانگشت زیان سؤال نقاب خفا از وجه آن چند امر غریب کشیدن آغاز کرد. سلطان

آلعذل مألوف.

عدل مانوس خلایق است.

یعنی عدالت باعث الفت و محبت مردمان عادل، و جور و ظلم باعث نفرت ایشانست از ظالمان یا اینکه عدالت باعث الفت و حمیت خاطرها و ظلم باعث تفرقه آنهاست؛ والله تعالی یعلم.

الجور عسوف. المنصف کریم االظالم لیم. الظلم قلوم. الحریص محروم العدل إنصاف.

میل نماینده از حق به باطل، به غایت ظلم کنده است بر خود به مقتضای عدالت عمل

یکی از افراد انصاف آن است که بر دیگری نپسندد آنچه را که برای خود نمی پسندد و این معنی عین عدالتست.

القناعة عفاف.

قناعت پاکدامنی است.

مراد این است که قناعت نمودن به آنچه الله تعالی کرامت کرده باعث عفت و پرهیزگاریست از نالایق و بدون قناعت عفت یافت نمیشود.

الظلم عقاب. ألمال حساب. ألبغی یصرع العدل هلاک. الجور هلالة. ألعدل حیوة. ألجور ممخات.

ظلم موجب عذاب است. مال دنیا را حساب است. ظلم و سرکشی و فساد به خاک می افکند ظالم و مفسد را. عدالت نمودن سبب مالک شدن خصلتهای نیکوست. میل کردن از حق به باطل هلاکت است - یعنی موجب آنست.- عدل سبب حیات است. ظلم محو می کند نام نیک و عمر ودولت واثررا.

چنانچه از فقرات آتیه همین کتاب مستطاب مستفاد و ظاهر میگردد و حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در دیوان فرموده:

قدنات قوم و ماماتت مکارمهم و عاش قوم و هم فینا کاموات

یعنی به تحقیق که مردند جمعی و نمرد و برطرف نشد مکارم ms064 ایشان - یعنی نیکها و صفات حمیدهآ ایشان - و زندگانی کردند جمعی و ایشان در میان ما مانند مردگانند. شعر:

کسی کوشد بنام نیک مشهور پس از مرگش برزگان زنده خوانند

ولی آن راکه بدفعل است و بدنا کر چه زنده باد مرده دانند

صد هزاران هزار امیر و وزیر و سلاطین عالم گیر آمدند و رفتند؛ از ایشان هیچ کس یاد نکند مگر جمعی که تخم نیکنامی در مزرعهآ دنیا افشانده و نام نیک و ذکر باقی به یادگار گذاشتند، چون بمردند زندگانی جاوید یافتند در نعیم جنان. والله المستعان و علیه التکلان.

الإنصضاف عنوان النبل. ألجور هضاد العدل. الزعیة لا یصلحها إلا العدل. ولاک السیاسة العذل. البغی یسلب النعمة. الظلم یجلب النقمة. القسط روح الشهادة.

انصاف دادن، - یعنی عدالت نمودن - عنوان بزرگی و نجابت است. ظلم ضد عدل - یعنی دشمن است و با هم جمع نتوانند بود - رعیت را اصلاح نمی کند چیزی مگر عدالت نمودن دریاره ایشان. نظام امر رعیت پروری و قیام به مصالح رعیت و لشکری، عدالت نمودن است. ظلم و سرکشی زایل و برطرف می کند نعمت الهی را. ظلم می کشاند به سوی ظالم غضب الهی را. عدالت جان شهادتست.

ممکن است که مراد این باشد که عدالت نمودن در حکم، باعث حیات شهادت شهود است یا اینکه عادل بودن شاهد، باعث حیات شهادت اوست؛ والله یعلم.

ألقسط خیر الشهادة.

عدالت بهتر شهادتی است.

مراد این است - والله یعلم - که عدالت حاکم بهتر از عدالت شهود است چه شهادت ایشان وقتی نفع میکند که حاکم عادل باشد وآلا وجود و عدم ایشان علی السویه خواهد بود و او به جور حکم خواهد نمود.

الظلم وخیم الغاقتة الإنصاف شیمة الآشراف. الظالم یستظر العقوبة.

ظلم نمودن بد عاقبتی است. به طریقه عدالت عمل نمودن، خصلت بزرگان عالی ms065 مرتبه و عالی منقبشان به حسب ونسب ورتبه است. ظالم انتظار می کشد عذاب الهی را. مظلوم انتظار میکشد ثواب الهی را. عدالت، رستگاری و کرامت است. عدالت سبب انتظام امور رعیت است. عدل اصلاح می کند تمام خلایق را. عدالت بهتر حکومتی است.

بنا بر اینکه ترجمه شده و حکم به ضم حا و سکون کاف است و احتمال مفتوح بودن هر دو نیز میرود [حکم] یعنی، عدالت خیر حاکمست به این معنی که خیر دنیا و آخرت حاکم، این است که به عدالت عمل نماید و اثر عدالت او به متحاکمین رسد تا دلها به او مایل وهمتها بقای او را سائل باشد و کسر حا و فتح کاف [حکم] نیز احتمال می رود یعنی عدالت بهترین حکمتهاست والله عالم بمقاصد اولیا.

الظلم یطرد النعم البغی یخلب النقم. الانصاف افضل الثیم. العدل نظام الإفرة. الظلم یوجب النار. البعیی یوجب الدمار. الظلم أم الذائل. الانضاف آفضل الفضائل.إفام غادل خیرهن مطر وابل.

ظلم دور و بر طرف مینماید نعمتها را. ظلم و سرکشی می کشاند به سوی صاحبانش عذابهای الهی را. به طریقه عدالت عمل نمودن بهترین خصلتهاست. عدالت سبب انتظام امور حکومت است. ظلم نمودن واجب و لازم می سازد آتش جهنم را بر ظالم. ظلم و سرکشی نمودن واجب و لازم می سازد هلاکت را. ظلم مادر هر بدی است - هر بدی از او زایده میشود - به طریقه عدالت عمل نمودن فاضل ترین فضیلت هاست. امام عادل بهتراست از باران درشت قطره.

یعنی چنانچه باران سبب حیات جمیع مخلوقاتست که اگر نباشد همه در معرض هلاکند همچنین امام عادل: اگر نباشد رعیت هالک خواهند بود

ولنعم ما قال الرضی المرضی القزوینی طاب ثراه. طبع دونان ستم پرور بود مانند باد خویشتن را بهر مشتی کاه، بر خرمن زنند گر چراغی خانه افروزد به خونش تشنهاند آتشی در خرمن ار افتد بر او دامن زنن ms066

العدل آقوی آشاس. الشره سجیة الازجاس.

عدالت محکم تربنائی است برای پایداری عمر و دولت. حرص زیاد خصلت پلیدانست.

و فی الحقیقه آن صفت خبیثه، سبب ظلم ظالمان است چه موجبی ظلم مانند حرص زیاد بر جمع زخارف دنیویه یا اعتبارات منقطعهآ وهمیه ندارد.

العدل فضیلة الشلطان. القدرة یزیلها العدوان. الإشاءة یمخاها الإخشان. الظلم تبغات موبقات. بالعدل تتضاعف البرکات. البغی شائق إلی الحین. الإنصطاف زین الإفرة. العفو رکمن القذرة إذا قدزت قلی عدول فأجعل العفوعنه شکرا لقذرة علیه.

عدالت نمودن فضیلت وکمال بلندی مرتبه پادشاهانست. توانائی و زیردستی را برطرف میکند ظلم به زیردستان نمودن. بدی را محو می کند نیکی. ظلم گناهی چند است هلاک کننده ظالم. به سبب عدالت نمودن مظاعف میشود برکتها. ظلم و سرکشی، کشاننده است به هلاکت. به عدالت عمل نمودن با خلق و داد مظلوم از ظالم گرفتن زینت حکومت و سرکردگی است. عفو از گناهان نمودن، رکن قدرت است - یعنی چیزی است که قوت مییابد بدان اقتدار. - هرگاه دست بیای بردشمن و قادر گردی بر انتقام او، پس بگردان از اورا، شکر این معنی که قدرت داده خدای قادر تو را بر او.

چه اگر می خواست عکس این هم ممکن بود. پس باید دانست که اول چیزی که واجب است در شکر نعمت قدرت، عفو است از دشمن که ان الله عفو غفور؛ و گفتهاند مصراع: در عفو، لذتی است که در انتقام نیست.

العدل أفضل سجیة الإنصاف یشتد یم المحبة. الظلم یدم الدیار. آلساغات تص الآغمار الظلم یزدی صاحبه. الإنصاف یتالف القلوب. الحزص موقع فی کیر الذنوب. السلطان الجایر یخیف البری الامیر الشوء یصطنع البذی. البغی اعجل شی عقوب البرآعجل شی متوبة الظلم جور لا ینسی. النمیمة ذنب لا ینسی.

عدالت نمودن فاضل تر خصلتی است - یعنی در هر حال انصاف را مرعی داشتن - به مقتضای عدالت معامله نمودن با خلق خدا، پایدار و دائم میکند دوستی خلق را. ms067 ظلم خراب میکند ولایات را. ساعتها کم میکند عمرها را. ظلم هلاک میکند ظالم را. به مقتضای عدالت عمل نمودن با خلق خدا، الفت میدهد دلهای خلایق را به هم. حرص میاندازد حریص را درگناهان بزرگ. پادشاه ظالم می ترساند ییگناه را. والی و سرکرده بد، نیکی میکند با فحاش یا اختیار میکند مصاحب خود، فحاش را. ظلم و سرکشی شتابان تر چیزی است از روی عقاب - یعنی عقوبت آن زود می رسد به ظالم و سرکش - نیکی شتابان تر چیزی است از روی ثواب - یعنی ثواب آن زود می رسد به نیکوکار - ظلم ستمی است که فراموش کرده نمی شود هرگز، سخن چینی گناهی است که فراموش کرده نمی شود.

یعنی در دنیا و عقبی به جزای آن گرفتار خواهد شد التبه چنانچه در باب نمیمه خواهد آمد انشاالله تعالی.

البعی یصرع الرجال و یدنی الآجال. الظالم الطاغی ینتظر إخدی النقمتین.

ظلم و سرکشی به خاک میاندازد مردان را و نزدیک میکند مرگها را. ظالم متکبر و . متمرد و مفسد و از حد تجاوز نماینده، انتظار می کشد یکی از دو غضب و عذاب الهی را.

مراد عذاب دنیا و آخرتست، چنانچه در همین باب خواهد آمد حدییی که مجمل حاصل آن این است که کسی که ظلم کند بر بندگان خدا، میباشد خدا دشمن او و کسی که خدا دشمن او باشد زایل و باطل میکند ایمان و حجت او را در دنیای او و آخرت او؛ والله یعلم.

ألغادل زاع ینتظر آحد الجزالین. العذل افضل السیاستین. الجور آحد المدمرین. الإنصاف یزفع الخلاف و یوجب الإیتلاف.

عادل در رعیت خود، محافظت کنتده و خبر گیرنده از احوال ایشان است؛ انتظار میکشد یکی از دو ثواب را - یعنی ثواب دنیا و ثواب آخرت را. - عدالت نمودن بلند رتبه تر دو پادشاهی است. میل کردن از حق به باطل یکی از دو هلاک کنندگان است. به مقتضای عدالت ms068 عمل نمودن با خلق، برطرف می کند مخالفت را و واجب و لازم می سازد مؤالفت را.

مخفی نماند که صفت حسنه انصاف بر عامه برایا واجب و متحتم است چه هر کسی را در مدت بقای دنیا از معاونی و ناصری در امور معاش ناچار است و این بودن ایتلاف و رافع خلاف میسر نمیگردد پس قطع نظر از عذاب اخروی که به صفت بی انصافی مترتب میشود و این خصلت قبیحه باعث بی رونقی امر معاش و غیر آن نیز می گردد، خصوصا بر سلاطین و امرا و حکام که احتیاج ایشان به کارگزاران و معاونان بیشتر از همه کس است؛ پس اگر انصاف نداشته باشند، عنقریب از تخت سلطنت و فرمانروایی به خاک مذلت و بینوایی افتند زیرا که ظلم و بیداد باعث شورش کافه عباد می گردد و جمعیت رعایا و شورش برایا در اغلب اوقات باعث زوال اقتدار و اختیار است و در همین باب خواهد آمد که العذل جنة الدول یعنی عدالت سپر دولتهاست. و در نهج البلاغه مسطور است که آن حضرت در بیان غوغا یعنی جمعیت عوام و اوباش فرموده که: هم الذین اذا اجتمعوا قلبوا، واذ انفرقوالم یغرفوا. ایشان آن چنان کسانی اند

اشاره است به این که فتنه ایشان فتنه بدی است و شر ایشان عظیمست از آن جهت که مردمان معروف از اجتماعهای باطل اندیشه مینمایند که مبادا به آتش آن به سوزند و والی از ایشان انتقام کشد بر خلاف اوباش و اجامره که از این اندیشه فارغاند که چون متفرق شوند هیچ کس نشان ایشان نمیدهد.

وقیل بل قال علیه السلام: هم الذین اذا اجتمعوا ضروا و اذا تفرقوا نقعوا؛ فقیل: قذ علمنا هضرة اجتماعهم فما منفعة افیزاقهم؟ قال: تزجع آصخاب المهن إلی مقنهم فیتفع الناس بهم کرجوع البناء إلی بنائه و ms069 النساج إلی قنسجه والخبان إلی مخبزه.

این جماعت جمعیاند که چون اجتماع نمایند ضرر رسانند و چون متفرق گردند نفع رسانند. گفتند: به تحقیق که دانستیم مضرت اجتماع ایشان را، پس آیا چیست منفعت افتراق ایشان؟ فرمود که باز گردند اصحاب حرفتها به حرفتهای خود، پس منتفع گردند مردمان به ایشان مانند رجوع بنا به کار خود و جولاه1 به کارگاه خود و نان پز به سر تنور خود.

و نقل کردهاند که روزی آوردند شخصی را به خدمت آن حضرت که جنایتی کرده بود و با او هجوم عام بود. فرمود: لامزحبا بوجوهلا تری الاا عند کل شوء یعنی خوشی و کرامت مباد رویهایی را که دیده نمیشود مگر پیش هر ناخوشی و رسوایی؛ چنانچه شاهد است که آن قوم به غیر اوقات فتنه جمع نگردند و بدون قصد فسادی بیکدیگر نه پیوندند.

العدل راس الإیمان وجماع الإخشان.

عدالت سرایمان و محل اجتماع نیکوئی است.

گرفتنه گیرد سمک تا سمایچوایزدنگه دارد ازبد چه بای السلطان الجائر والغالم الفاجر آشد الناس نکایة. پادشاه ظالم و عالم فاسق سخت ms070 ترین مردماند به اعتبار رسانیدن ضرر و هلاکت دین و دنیا به مردمان و به خودشان. یا سخت ترین مردمانند از راه نکایت و غضب الهی؛ یعنی بدترین گناهانیاند که باعث غضب الهی می گردد. إستکانة الرجل فی العزل بقدر آشره فی الولایة. فروتنی مرد در عزل به قدر تکبر و طغیان اوست در حکومت و سلطنت. زیرا که طغیان و سرکشی در ایام ولایت و فرمانروایی از ضعف نفس و پستی فطرتست و چنین کسی در ایام عزل فروتنی مینماید چه به اعتقاد خود صفت کمال خود

الجایر منقوت مذموم روان لم یصل من جوره إلی ذامه شی؛ والغادل ضد ذلک.

ظالم میل کننده از حق به باطل دشمن داشته شده است [و]، مذمت کرده شده است و اگر چه نرسیده باشد از ظلم او به مذمت کننده او چیزی؛ و عادل ضد این است.

به این معنی که مدح او میکنند و دوست میشوند با او هر چند اثر عدالت و نفع آن به آن مادح نرسیده باشد و فی الحقیقه جمیع بنی نوع انسان در این نوع محبت یکسانند چنانچه با وجود کفر، اسم حاتم و نوشیروان به نیکویی بر زبان آرند و مسلمان را به اسم و صفت ایشان میستایند و اگر بشنوند که در زمین مغرب، والی است عادل باذل، بی اختیار همگی او را دوست دارند هر چند توقع احسان و عدالت از او ندارند و به همین منوال است بغض ظالم بد فعال چنانچه آن برگزیدهآ ذوالاجلال به زمان صدق مقال برای ms071 تأکید به طریق هدایت به تغییر عبارت میفرماید که:

المنصف کثیر الاولیاء والآوداء. االمتعدی کثیر الآضداد والآغداء.

انصاف دهنده و عدالت کنتده بسیار است اصدقا و دوستان او؛ ظلم و عدوان کننده بسیار است مخالفان و دشمنان او.

ألأنصاف من النفیل کالعدل فی ألإفرة. االعدل قوام الرعیة وجمال الولات. العذل آنآک إذا ظلمت انصفت والفضل ائک إذا قدزت عفوت التسلط علی الضعیف والمعلؤل من لؤم القذرة العدل جنة وفاقیة. و جنة باقیة الئبب الذی

انصاف دادن شخش درماده خود، عدالت است در سلطنت و حکومت. عدالت سبب انتظام امور رعیت و زینت والیان است. عدالت آن است که هرگاه ظلم کرده شوی در مقابل آن، ستم نکنی و عدالت کنی. و فضیلت آن است که هرگاه قدرت به هم رسانی بر انتقام، عفو نمایی. قهر و غلبه کردن بر ضعیف و زرخریده، از جمله زشتی قدرت است. عدالت سپری است محافظت کنتده از تار و عار و بهشتی است باقی و پایدار. سبب آن چنانی که رسیده است عاجز به آن سبب به مطلب خود، همان است که عاجز کرده است صاحب قدرت را از رسیدن به مطلب خود.

ممکن است والله یعلم که مراد این باشد که سبب هر دو یک چیزاست و آن این است که فوز به مطالب به وسیله قضا و قدر است نه به وسیله قوت و قدرت و غالبا صاحبان قدرت بر قوت و قدرت خود اعتماد مینمایند و به این سبب از بعضی مطالب محروم میشوند و عاجزان که توکل بر جناب اقدس الهی را شعار خود ساختهاند به مطالب خود می رسند.

إغدل تحکم. أفضل تقدم. اغدل تعلک. إغدل فیما ؤلیت. أشکزلله فنما أولیت. إغدل تدم لک القدره. أذکزعند الظلم عذل اللهفنک و عند القذرة قدرةالله علیک . إجعل نفسک میزانا یینک وتین غیرک فاحبب لغیرک فا تحب لنفسک وآکره له فا تکره لها ولا تظلم کما لا تحب آن تظلم وآخسن کما تحب آن یخسن الیک واستفبع ین نفسک فما تشتقبح من غیرک وازض هن الناس ms073 فا تزضاه لهم ون تفسک. اضرب خادهک اذا عصی الله واغف عنه اذا عصاک.

عدالت کن تا تو را حاکم نمایند در امور. انعام کن تا پیشوا شوی. عدالت کن تا مالک

حاصل اینکه چنانچه سیاست و تأدیب در مقامی که شرعا وعقلا نیکو و بجاواز جمله قواعد ضروریه مملکتداری است، عفو جرایم نیز در محل و مقام خود از لوازم مقررهآ شهریاریست. شعر:

مدک از قهر و لطف ناچار است رمز وفا رمز هر دو کار است

آنصف الله وانصف الناس من نفسک ومن خاصة أفلک ومن لک فیه هوی من رعتتک و اعدل فی العدو والصدیق فانک إن لاتفعل تظلم و من ظلم عباد الله کان الله خصمه دون عباده و من یکن الله خصمه دحض حجته ویعذبه فی دنیاه و معاده.

منصفانه سلوک کن با الله تعالی - یعنی آنچه حق اطاعت است - و انصاف بده مردمان را از نفس خود، و از خاصان اهل خود و از هر که تو را در ms074 او خواهشی باشد از رعیت تو - یعنی حق خدای و حق مردمان را از خود و از خاصان عشیره و مخصوصان و رعیت خود بستان و چنین کن و فروگذاشت مکن - و عدالت کن در حق دشمن و دوست واقعی؛ که اگرچنین نکنی ظلم کرده باشی؛ و هر که ظلم کند بر بندگان، خدا می باشد، الله تعالی، خصم او غیر از بندگان او. وکسی که بوده باشد

و در نهج البلاغه به جای یعذب تا آخر این است که وکان لله حربا حتی ینزع و یتوب1 یعنی و باشد آن مرد ظلم کننده بر بندگان خدا، امر خدای را دشمن و محارب، تا آن وقت که توبه کند و باز ایستد. فقره شریفه از جمله عهد و دستورالعملی است که به مالک اشتر رضوان الله علیه نوشتهاند و او از اکابر اصحاب حضرت امیرالمؤمنین صلوات الله علیه وعمدهآ مخلصان وناصحان او بوده و در شجاعت و خدمت آن حضرت ممتاز بوده و در حروب اعتماد تمام بر او مینموده حتی اینکه چنانچه مرویست به او گفته: یا مالک کنت لی کفا کنت لرسول الله صلی الله علیه واله یعنی ای مالکا تو برای من چنان بودی که من برای رسول الله صلی الله علیه و آله بودم و این منزلت نه منزلتی است که به غیر خاصان عقلا واهل ایمان و علماء از کیاء و اهل ایقان فهم و دریافت آن توانند نمود. و اشترکسی را می گویند که پلک چشمش برگشته باشد و لقب او به این اعتبار اشتر شده که روزی در جنگ مردی ضربتی بر سر او زده جراحت عظمی از آن یافت، مالک برگشت و چیزی بر جراحت خود بست و عود نمود و آن مرد را ms075 به مالک جهنم سپرد و از آن خون و چرک که به چشم مبارکش چکیده بود چشم او اشتر گردید.

مشهوراست که وقتی که طرماح به ایلجی گری از جانب حضرت امیر صلوات الله علیه بر معاویه علیه اللعنة والهاویه داخل شد آن ملعون به او گفت که به ابن ابی طالب بگو که من لشکری گردآوردهام به عدد دانه گاورس3 کوفه و اینک قاصد توام؛ طرماح گفت: حضرت امیر را خروسی است اشتر نام که برمی چیند جمیع آن را، یعنی لشکر تو، تنها

اشتعن علی العدل بحسن النیة فی الرعیة و قله الطمع و کثرة الورع. آقم الناس علی ستهم و دینهم ولیأهنک بریهم ولیخفک مریهم وتغاهد ثغورهم و اطزاف بلادهم. اخذر الحیف والجور فان الحیف یذعوا إلی السیف والجوریعؤد بالجلاء و یعجل العقوبة والإنیقام أنصف من تفسک قبل آن یتصف هنک فان ذلک أجل لقدرک و آجدر برضا ریک. أبعدوا عن الظلم فإنه أعظم الجزائم و اکبر المأیم. ایاک و الظلم فإنه یزول عمن تظلمه و یقی علیک. ایاک و الظلم فمن ظلم کرهث آیامه إثاک و الظلم فنه اکبر المغاصی وإن الظالم لمعاقب یوم القلمة بظلمه ایاک والجور فان الله لا یریح الجایر زایحة الجنة ایاک والبعی فان الباغی یعجل الله له النفمة ویحل به المثلات. إثاکم و صرغات البغی وفضحات الغذر واثارة کافر الشرالمذهم.

اعانت و یاری به طلب بر عدالت نمودن به خوی و حسن نیت در رعیت و کمی طمع و بسیاری پرهیزکاری. برپادار مردمان را بر ms076 طریقه ثابته ایشان و باید که ایمن باشند از تو بی گناه ایشان و باید که بترسد از تو [گناه کار ایشان] و تفقد و محافظت کن رخنهها و جاهای خوفناک ایشان را و اطراف شهرهای ایشان را. به پرهیز و حذرکن از ستم کردن و ظلم نمودن، پس به درستی که ستم نمودن می خواند و می کشاند به سوی شمشیر، و ظلم بر می گردد و منجر می شود عاقبت آن به

حاصل این که پرهیزید از بغی یعنی از ظلم و سرکشی و دروغ گفتن و از حق درگذشتن که بغی به این معانی آمده و جمیع آنها مناسب این مقام است تا سلامت باشید از وقوع در مهالک دنیویه و اخروته و نیز از رسواییهای که به سبب بی وفایی به عهدها، به شما عاید گردد و همچنین از برانگیختن شر پنهان مذموم. مراد از شر مذموم مطلق شر است چرا که هر شری البته مذمومست و برانگیختن آن از قوه به فعل آوردن آن است و گفته اند که الفت نائمة لعن الله من ایقظهایعنی فتنه خوابیده است، لعنت خدای برکسی که بیدار کند آن را.

الا و اذ الظلم تل: فطلم لا یغقر و ظلم لا ینرک و ظلم مغفورلا یطلب؛ فأما

آگاه باشید و به درستی که ظلم سه نوع است: پس ظلمی هست که آمرزیده نتی شود گناه آن؛ و ظلمی هست که ترک کرده نمی شود عقاب آن؛ و ظلمی هست اینکه آمرزیده شده است و مؤاخذه کرده نمی شود. پس اما ظلم آنچنانی که آمرزیده نمی شود، پس آن شریک قرار دادنست، برای خدا، چرا که الله تعالی فرموده: به درستی که الله تعالی نمی آمرزد اینکه شرک آرند به او. وکسی راکه شریک دادن در عبادت او. و می آمرزد آن گناهی را که غیر شرک باشد برای هر کس که خواهد. و اما ظلم آن چنانی که آمرزیده می شود، پس آن ظلمی است که می کند مرد بر نفس خود در ارتکاب بعض امور قبیحه سهله؛ و اما ظلم آن چنانی ms078 که ترک کرده نمی شود عقاب آن، پس ظلم بندگانست بعضی، بعضی را. عذاب در آن هنگام - یعنی در روز قیامت - سخت است نه آسان. نیست آن جراحت به کاردها و شمشیرها و امثال آنها، و نه زدن به تازیانهها و لیکن عذای است که کوچک شمرده میشود جراحت و زخم شمشیر و تازیانه در جنب آن.

حاصل این فقره شریفه اعجاز طریقه، آن است که ظلم سه قسم است یکی آنکه آمرزیده نمیشود البته، و مخلد در جهنم خواهد بود و آن شریک قرار دادن است برای خدای عزوجل به شهادت آیه کریمه که آن حضرت صلوات الله علیه استشهاد به آن کرده؛ و ظاهر این است که مطلق کفار در عموم این آیه داخل باشند و هرگز مشیت الهی به آمرزش ایشان تعلق نگیرد زیرا که شرک در لغت به معنی کفر نیز آمده. دویم آنکه گاهی آمرزیده می شود برای کسی که خدا خواهد و آن ظلم به بندگانست بر نفس خود

افضل الملوک الغادل. اشعد الناس الغاقل. آشنی المواهب العدل.

فاضل ترین و بلند قدرترین پادشاهان، پادشاه عادل است. نیکبخت ترین مردمان، مرد عاقل است. بلند مرتبه تراین] مواهب الهی عدل است.

یعنی بلند مرتبه ترین آنچه الله تعالی به بنده خود عطا فرموده باشد عدالت است به این معنی که او را توفیق دهد که به مقتضای عدالت عمل نموده خود ارتکاب ظلم ننماید و داد مظلوم از ظالم بستاند و نیز محتمل است که مراد از عدالت در این مقام گناه کبیره نکردن و اصرار بر صغیره نداشتن؛ و هر دو معنی صواب است.

اقبح السیر الظلم. اعجل شی صزعة االبعی.

زشتترین طریقتها ظلم است. شتابان تراین] چیزی که به خاک هلاک میاندازد اقویا

گفتهاند صرصر غضب الهی در اطفاء نایرهآ ظلم ظالم مانند بادیست که بر چراغی وزد و این معنی را به نظم در آورده اوحدی؛ شعر:

پایداری به عدل و داد بودظلم و شاهی چراغ و باد بود

و فی الحقیقه چون فرمانفرما راغب به ظلم باشد همم خلق متوجه فنا وزوال او می گردد و نفوس رعیت سروری او را کاره میباشد و هر امری که خلایق بر آن همت گمارند البته به حصول پیوندد؛ و بسا باشد که یک شخص واحد همت بر کاری عظیم بندد و آن واقع شود چه جای آنکه هزاران جگرگرم ستمدیده همت و عزیمت بر امری گمارند و از منتقم حقیقی به دعا و زاری نصرت و یاری مسئلت نمایند. و در حدیث وارد شده که هر جگرگرمی را پیش خدا اجریست پس هرگاه ms080 مسلمانی با جگرگرمی در گاه و بیگاه به درگاه دادرس حقیقی رفته شکوه و شکایت آغاز نماید البته اثر عظیم دارد زیرا که رحمتی که خدای مهربان در دل همهآ عالمیان انداخته، قطرهایست از بحار بیکران رحمت او و ذره ایست از آفتاب عالمتاب مکرمت او، و معلوم است که مظلومی هرگاه نزد مخلوقی ازروی عجز و زاری و تظلم و سوگواری نماید دل او البته نرم گشته به رحم میآید و به قدر توانایی اعانت او مینماید و اگر عداوت دیرینه داشته باشد، فراموش میسازد؛ پس باید تأمل کند تأمل کننده که چون خواهد بود حال، در مقامی که جمعی نزد خدایی که ارحم الراحمین است در دل شب تار، به زاری زار شکوه و شکایت اظهار نمایند.

نقل است که بعضی از ملوک به یکی از زهاد زمان خود گفت: مرا دعاکن ازاهد1 گفت جمعی کثیر تو را لفرین میکنند و دعای یک کس با نفرین هزار کس چون مقاومت می نماید علی الخصوص که مظلوم هم باشند. و یقین حاصل است که اگر عادل

آشوء شنی غاقبة الغی. الام البعی عند القدرة. آحسن العدل نصرة المظلوم. أنقد السهام دفوة المظلؤم.

بدترأین» چیزی به اعتبار عاقبت گمراهی است. زشت تر ظلمی آن است که دروقت قدرت داشتن بر ظلم باشد. بهترین عدالتی، نصرت دادن مظلومست - یعنی رفع ظلم ظالم از او گذراتر تیری به میان نشاند، تیر دعای مظلوم است بر ظالم. شعر:

تا دل مرد خدا ناید بدرد هیح قومی را خدا رسوا نکرد

بدانکه، اعظم ارکان عدالت، دادخواهی مظلومانست از ظالمان و تیر دعای ایشان البته رد نمی شود گفتهاند؛ شعر:

گر ضعیفی در زمین خواهد امان فلغل افتد در سپاه آسمان

و در همین باب می آید که مظلوم حق خود می طلبد والله تعالی عادل تراز آن است که صاحب حقی را از حق او منع نماید. بعضی از محققین مساوی دانستهاند در استجابت دعای مظلوم و مضطر، مؤمن و کافر را؛ و گفتهاند که دعای دو صنف از مردمان البته مستجاب میشود خواه مؤمن باشد و خواه کافر؛ یکی دعای مظلوم و دیگری دعای مضطر زیرا که الله تعالی فرموده که آمن یجیب المضطر اذا دفاه1 و از رسول الله صلی الله علیه و آله منقول شده که ms083 دفوة المظلوم مستجابة بعضی از علما شبهه کردهاند که در کتاب کریم واقع شده که و ما دفاء الکافرین الا فی ضلال2 پس بنابر این دعای کافر مستجاب نباشد و جواب گفتهاند که آیهآ مذکوره وارد است در دعای کفار، روز جزا بعد از دخول نار و در آن روزنه بر گریستن رحمت باشد و نه دعا و زاری را اجابت؛ پس معلوم شد که ملوک و حکام را نصرت مظلوم از لوازم است و این معنی در وقتی صورت میتواند یافت که خود ومنسوبان ایشان ظلم ننمایند و مظلوم ظالمان دیگر بدون حاجت و دربان عرض حال خود به ایشان تواند نمود و به این جهت حضرت صلواتالله علیه در عهدنامهآ مالکاشتر رضوان الله علیه می فرماید که ولا یکن لک إلی الناس سفیرالا لسانآک ولا خاجب الا وجهک ولا تعجبن ذا خاجة عن لفائک بها فائها ان ذپدت عن أبوابک فی آول ورؤدفا لم تخمد فیما بغد علی قضائفها3 یعنی میباید که نباشد میان تو و میان مردمان پیام برنده مگرزیان تو، و دریانی مگر روی تو و مانع مشو صاحب حاجتی را از آنکه حاجت خود را رو به روی تو عرض کند که اگر منع کرده شود آن صاحب حاجت از در خانه تو در اول بار، ستایش کرده نشوی تو بر قضاء آن حاجت در آخر کار؛ یعنی مدح و ثنا بگزاردن آن حاجت بعد

درکتب سیر مسطور است که چون سلطان مسعود غزنوی به غزو هند رفت سلاجقه بر خراسان مستولی شدند؛ طغربیک برادر خود ابراهیم را در نیشابور حکومت داد و ms084 او ظلم و جور بنیاد نهاد و مردم نیشابور به جان رسیده به او رقعه نوشتند به این مضمون که ای امیر ظلم بگذار و راه عدل بسپار که پس از این جهان، جهان دیگر است و حاکم آن جهان، ایزد دادگر است؛ اگر سلطان ما دور است خدای ما نزدیکست زندهایست که هرگز نمیرد؛ بیداریست که هرگز نخسبد؛ آگاهیست که هرگز غافل نگردد. ابراهیم چون این رقعه بخواند هیبتی عظیم در دل او افتاد پس از صفت ذمیمهآ جور تبری نموده بنای عدل نهاد و خود و رعیت را از عذاب الیم نجات داد.

آخسن آفغال المقتدر العفو. افضل الملوک اعهم تفسا. آفبح شنی جور آلولاة.

نیکوترین کارهای صاحب قدرت، عفو نمودن و درگذشتن از تقصیر است. فاضلتراین] و بلندتر[ین] قدر پادشاهان، بازدارنده ترایشان است، نفس خود را از ظلم و نافرمانی خدا. قبیحتر و زشتتر چیزی، ظالم پادشاهان و حاکمان است.

زیرا که نصب ایشان برای رفع ظلم ظالمان و دادخواهی مظلومان از ایشانست هرگاه ایشان خود مرتکب ظلم شوند با وجود آنکه محتاج نمی باشند به ظلم نمودن؛ البته این معنی قبیح ترین چیزها است نزد خالق و خلایق والله یعلم.

شنیع تر و شدیدتر چیزی، ظلم قاضیان است.

زیرا که نصب ایشان برای اجرای احکام دین مبین است؛ هرگاه ایشان بر خلاف شرع حکم نمایند و بر ضعفا ظلم روا دارند مشخص است که این رسواتر و شنیع تراست از ظلمی که احداث مثلا نماید بر احدی و در بعضی نسخ اقطع به قاف و طای منقطه است به معنی برندهتر؛ و بنابرین معنی چنین میشود که ستم قاضیان قطع کننده تر و برنده تر است رشتهآ عمر ایشان را یادلهای مردمان را به اعتبار زیادتی اثر نظر به ظلم غیر انسان. والله تعالی یعلم.

آغدل الخلق اقضاهم بالحق. افضل الملوک من عم الناس بعدله. اعدل الناین من آنتصف من ظلمه. أجور الناس من ms085 ظلم من آنصفه . اجل الملوک من هلک نفسه و بسط هنه العدذل. افضل الملوک من حسن فعله ونیته و عدل فی ججنده و رعیته. اغقل الملوک من ساس نفسه للرعیة بما یسقط قنه محجتها و شاس الرعیة بما ینت به حجته علیها.

عادل ترین خلق، حکم کنتده ترین ایشان است به حق. فاضلترین و بلند قدرترین پادشاهان کسی است که اثر عدالت او به تمام مردمان برسد. عادل ترین مردمان کسی است که انصاف دهد یعنی به مقتضای عدالت عمل نماید در حق کسی که ظلم کرده شده باشد. ظالمترین مردمان کسی است که مالک شده باشد، نفس خود را و منتشر سازد از خود عدالت را - یعنی اثر عدالت او به همه کس رسیده باشد - فاضلترین و بلندترین پادشاهان کسی است که نیکو باشد فعل او و نیت او؛ و عدالت نماید در حق سپاهی خود و رعیت خود. و عاقل ترین پادشاهان کسی است که ادب کند نفس خود را از برای رعیت به آن چیزی که ساقط شود ازو حجت ایشان. وادب کند و تربیت نماید رعیت خود را به آنچه ثابت شود به آن حجت او بر ایشان.

یعنی بنحوی که برای ایشان حجتی و راه سختی برای او باقی نماند. حاصل این است که به عدالت عمل نماید در میان ایشان، و ظلم روا ندارد و داد مظلوم از ظالم بستاند و در احسان و انعام که از لوازم سلطنت است کوتاهی ننماید؛ علی الخصوص بر فقرا و مساکین واهل علم وقطع وظیفه و احسان جمعی که عادت به آن کرده باشند و از اهل استحقاق باشند بدون جهتی که بر همه خلق ظاهر باشد ننماید. مجملا راه سخنی بر رعیت خود ندهد که گویند چرا با ما چنین کردی و حجت ایشان برو ثابت گردد و این تعلیم را باید سهل نشمارد که اسرار در آن مندرجست چنانچه در همین باب مذکور ms086 است. والله یعلم.

آعدل الناس من انصف عن قوة وآغظمهم حلما من حلم عن قدرة.

عادل ترین مردمان کسی است که انصاف دهد با وجود قدرت بر ظلم وی انصافی. و عظیم ترین ایشان از روی حلم کسی است که حلم ورزد با وجود قدرت و توانائی.1

حلم صفتی است که نزد خالق و خلایق ممدوحست و حضرت عزت حبیب خود را به این صفت محمود در کتاب کریم ستوده به قول او عز و علاکه فیمنا رخمة من الله لنت لهم3 واتصاف به آن، ارباب دولت و شوکت و اختیار را بیش از سایر ناس ضرور در کار است زیرا که اهل حاجات و شکایات در اکثر اوقات به سبب هجوم و غموم، تنگ دل و عاجز از تقریر مدعای خود میباشند؛ هرگاه والی و حاکم خوشخو و صبور نباشند یکباره لکنت در زبان ایشان بهم میرسد و امورشان ضایع میگردد و از این جهت آن حضرت صلوات الله علیه در عهدنامه مالک رضوان الله علیه می فرماید که تحمل کن از ایشان درشتی و ناهمواری و ندانستن طریق سخن گفتن را و دور کن از خود تنگ خلقی وننگ

گفتهاند جمشید روزی از وزیر خود پرسید که کدام صفت پادشاهان را ضرور و شایسته تر است؟ در جواب گفت: رفق و نرم خویی زیرا که به این شیوه، رعیت دعای پادشاه گویند و لشکریان رضای او جویند و امر سلطنت با بند و صفت انتظام یابد که دعا گویی ضعفا و رضا جوئی اقویا باشد.

آخسن الملوک خالا من حسن عیش الناس فی عیشه و عم رعیته بعذله. اتصف الناس من آننصف من نفسه هن غیر خاکم علیه. اجور الناس من عد جوره عدلا منه ابلغ فا تستجلب به ms087 النعمة البغی وکفر النعمة اعدل السیرة آن تغامل الناس بما تحب آن یغا هلؤک به آجور السیرة آن تتتصف من الناس ولا تغاملهم به.

نیکو حال ترین پادشاهان کسی است که نیکو باشد زندگانی مردمان در ایام زندگانی او، و برساند به جمیع رعیت خود اثر عدالت خود را. انصاف دهنده ترین مردمان کسی است که انصاف دهد از نفس خود بدون اینکه حاکمی بر او حکم کند. ظالم ترین مردمان کسی است که ظلم کند و ظلم خود را عدالت بشمارد و از جانب خود رساتر چیزی که گشاینده میشود به سبب آن عذاب الهی، ظلم نمودن و از راه برگشتن و کفران نعمت نمودن است. میانه روترین طریقه آنست که معامله کنی با مردمان به آنچه می خواهی که معامله کنند ایشان به آن نحو با تو. دورترین طریقه از عدالت آنست که طلب عدالت کنی از مردمان و خود به آن نحو معامله نکنی با ایشان.

بدانکه این علامت دیگر است سوای آنچه سابق بر این گذشت برای شناختن ظالمترین مردمان از رعایا و پادشاهان؛ بیان این آنکه چنانچه سابق بر این سمت گزارش یافت عدالت امریست که جمیع ناس باید به آن متصف باشند مثلا بر رعیت لازم است

اظلم الناس من سن سنن الجور و مخا سنن العدل. إن اعجل العقوبة عقوبة البعی إن آشوء المعاصی معبة الغی.

ظالم ترین مردمان کسی است که اخذ کند - یعنی بدعت کند - طریقهای ظلم را و محوکند طریقهای عدالت را. به درستی که شتابان تر عذابها، عذاب ظلم نمودن و از طریقه حق بدر رفتن است. بدرستی که بدترین گناهان به حسب عاقبت گمراهی است.

یعنی طریقه حق را گذاشتن و به راههای باطل گمراهان شتافتن.

إن آشرع الشرعقا بأ الظلم. إن اعظم المثؤبات مثوبة الإنصاف . ان هن العدل آن تصف فی الحکم و تختب الطلم ان القبع فی الظلم یقدر الحن فی العدل،

به درستی که شتابانتر بدی از روی عذاب، ظلم است. به درستی که عظیم تر ثوابها، ثواب عدالتست. به درستی که از جمله عدل این است که انصاف دادی و عدالت ورزی در حکمی که میان دوکس میکنی؛ و دوری کنی از ظلم و ستم. به درستی که ms089 زشتی و قباحت در ظلم نمودن به قدر نیکوئی است در عدالت کردن. به درستی که دوری جستن و یی رغبتی مردمان در پادشاهی ظالم، به قدر رغبت و خواهش ایشان است در پادشاهی عادل. به درستی که از فضیلت و کمال مرد این است که انصاف دهد در حق کسی که انصاف ندهد در حق او، و نیکوئی کند با کسی که بدی کند با او. به درستی که دعای مظلوم مستجابست البته نزد الله تعالی به واسطه آنکه او طلب حق خود می کند و خدای عزوجل عادل تراست از آنکه منع کند صاحب حقی را از حق خود.

تیر دعای مظلومان رد نشود و البته به هدف اجابت آید و همیشه ملوک و فرمانفرمایان عظیم الشان در هر زمان از شکوه و شکایت مظلومان و پیر زالان گریزان و هراسان بودهاند چه عرب و چه عجم چه اهل هدایت و چه اهل ضلالت، و میدانستهاند که آنچه هنگام دعا سرانگشت نرم زن پرکند درگاه دعا، هزاران هزار نیزه و شمشیر نکند. شعر:

خرابی کند مرد شمشیر زننچندانکه درد دل پیر زن

حکایت؛ [نافعه مؤثره] معتصم عباسی پادشاهی بود به غایت غیور و قهار نقل کردهاند که او را هشت هزار غلام بود و ضبط ایشان بسیار مشکل مینمود. مردم بغداد از ایشان تعب و عنا و زحمت و جفا می کشیدند و بی حفاظیها میدیدند. روزی پیر زنی سر راه بر معتصم گرفت و بی محابا و مبالات فریاد برداشت! معتصم عنان بکشیدا پیرزن

ای بسا تاج و تخت مرحومان لخت لخت از دعای مظلومان

ای بسا نیزهای گنجوران شاخ شاخ از دعای رنجوران

ای بسا تیرهای جباران تار تار از دعای غمخوران

ای بسا بادگیر و طارم1 و تیم2 زیر بالا زاشک چشم یتیم

ای بسا رایت عدوشکنانسرنگون از دعای پیر زنان

از سلطان محمود غزنوی در کتب سیر مسطور است که می گفته که من از نیز شیرمردان آن قدر نمی ترسم که از دوک پیر زنان شعر:

آنچه یک پیرزن کند به سحر نکند صد هزار تیر و تبر

آوردهاند که احمد بن طولون3 در اول پادشاهی خود ظالم بود و مردم از ظلم او به

إن السلطان لامین الله فی الخلق و مقیم العدذل فی البلاد و العناد و وزعته فی الآزض. السلطان وزعة الله فی آزضه.

بدرستی که پادشاه هر آینه امین خداست در خلق و بربا دارنده عدل است در بلاد و عبادو حاکمانی که از جانب او منصوبند در زمین. سلطان و صاحب فرمان، بازدارندگان خدایند در زمین او.

که با رعیت از ضرر تغلب و تسلط یکدیگر محفوظ میمانند و از قتل و غارت یکدیگر ممنوع می گردند «وزعه» جمع و ازع است به معنی والیان مانعان از محارم الله - کذا فی القامو س1 - برهر صاحب بصیرتی واضحست که اگر وجود پادشاهان با اقتدار نباشد - نعوذ بالله منه - مردمان به حکم آلدنیا جیفة و طالثها کلاب یکدیگر را می خورند چه جای مال بردن و زن و فرزند کشیدن، علی الخصوص در زمانی که حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله رحلت فرموده وامام زمان ms092 صلواتالله و سلامه علیه به سبب مصالح و موانع، ظهور ننمود باشد و گفتهاند که آنچه الله تبارک و تعالی به محض لطف و شفقت خود و مصالح نظام عباد و بلاد به سبب وجود پادشاهان صاحب عدل و داد دفع مینماید از شرور اشرار بیشتر است از آنچه به قرآن دفع میکند از اضرار، ولیکن این صفت پادشاهان عادل و سلاطین منصف است و بعضی ملوک جائر که دست ظلمه از مظلومین کوتاه نگردانند و داد ضعیف از قوی نگیرند و اجرای احکام سیدالمرسلین ننمایند بلکه خود به ظلم و تعدی و خلاف شرع گرایند و دیگران نیز بنا بر مضمون آلناش علی دین ملؤکهم متابعت ایشان نموده به خلاف اوامر الهی عمل نمایند که بر ایشان «وزعةالله» صادق نیاید بلکه اگر اعوان الشیطان گوئی شاید و زمان اقتدارشان البته نیاید و به زودی برآید.

ان أفضل قرة قین الولاة اشیقامة العدل فی البلاد و ظهور مودة الرعتة وانه لا یظهر مودتهم إلا بسلامة صدورهم.

به درستی که نیکوترین چیزی که موجب خوشحالی و سرور والیان و حاکمان میگردد اقامت عدالت است در بلاد؛ و ظاهر شدن دوستی رعیت. و به درستی که ظاهر نمی گردد آثار دوستی از ایشان مگر به سلامت سینههای ایشان.

یعنی به خالی بودن دلهای ایشان از کینه و بغض والی و حاکم پس باید والی به نحوی رعایت مصالح عامه خلایق نماید که با او، سینه اخیار، بی اختیار صاف و بی غبار باشد و این معنی بدون آگاهی والی در تعین عمال خجسته اعمال و نزدیکان صادق الاقوال صورت نپذیرد.

منقول است که نوشیروان عادل میگفته که من به سه کس محتاجم؛ اول: عاملی که خراج رعیت به من رساند چنانچه بر ایشان ستمی ننماید. دویم: شحنه که داد مظلوم از ظالم بستاند و حکم از روی طمع نکند. آن گاه آهی سرد از دل پردرد کشیده گفت: دریغ از ms093 سیوم: گفتند آن کیست؟ گفت: آنکه حاجت مردمان بر من عرض کند چنانچه باید، بی طمع و توقع و چنین کسی پیدا نیست!

إن ألعدل میزان الله الذی وضعه للخق ونصبه لإقامة الحق فلا تخالفه فی میزانه ولا تغارضه فی سلطانه.

به درستی که عدل میزان الله تعالی است آن چنان میزانی که وضع کرده است آن را برای خلق، و نصب کرده است آنرا برای برپا داشتن حق. پس مخالفت مکن با خدا در میزانی که او قرار داده و معارضه مکن با او در پادشاهی او.

این کلام بلاغت نظام ولی ملک علام علیه صلواتالله ما کر اللیالی والایام در تهدید و وعید اهل ظلم به غایت الغایت تمام، برازنده گوش هوش زمرهآ انامست که از تهدید جانگداز هوش پردازان برخود بلرزند و از جور و ستم بگریزند. و به طریقه حق عدالت گستری بگروند و به راهی که نپستدیدهآ حضرت حق و مالک الملک مطلق است

آفة العذل الظالم القادر. آقة العمزان جور السلطان. آفة الآعمال عجز العمال. آفة الاقتدار البغیی و العتو إذا ولیت فاعدل إذا تغیرت نیة السلطان فسد الزمان.

آفت عدالت ظالمی است که صاحب قدرت باشد بر ظلم. آفت آبادیها ظلم پادشاه است. آفت کارها عجز کارگذاران است. آفت اقتدار، ظلم و تکبر و تجاوز از حد است. هرگاه متولی و مباشر امور سلطنت شدی، پس عدالت کن.

اشاره است به اینکه احوال زمان تابع اخلاق سلطنانست از ظلم و عدل و نیکوکاری و بدکاری و سایر عادات و اطوار بلکه خوشی و سختی و فراخی و تنگی

ونیز بر طبق این حدیث شریف وحی ترجمان، حکایتی در ابواب الجنان2 از ابن عباس منقولست که یکی از ملوک، از دارالملک خود به وضعی مخفف بیرون رفته در اطراف مملکت خود میگشت و بر هر مرز و بومی از آن کشور سیرکنان میگذشت تا روزی به منزل مردی نزول نموده میهمان او گشت. آن مرد را گاوی بود جهت ضیافت میهمان، آن گاو را دوشید؛ آنقدر شیری که از سی گاو دوشند، از آن یک گاو حاصل شد. پادشاه بعد از دانستن این معنی از آن متعجب گشته قصد گرفتن آن گاو، بر گرد خاطرش گردید تا روز دیگر چون آن گاو را باز دوشیدند نصف آن شیر بهم رسید. پادشاه گفت که شیر این گاو چرا امروز نقصان پذیرفته مگر دیروز در غیر چراگاه معهود خود چریده و کمی آب و علف باعث نقصان شیر آن گردیده؟ صاحبش گفت: نه ولیکن گمان آن دارم

و از این قبیل است حکایتی نیز از بهرام گور در بعضی از کتب سیر مسطور است و مجمل آن این است که بهرام روزی ms096 در حدت هوا و شدت گرما، به در باغی رسیده از باغبان آب انار طلبید؛ باغبان رفته فی الفور قدحی آب انار آورد بهرام نوشیده پرسید که حاصل این باغ، سال چند میشود؟ گفت به سیصد دینار می رسدا پرسید که خراج دیوان چند میدهی؟ گفت: پادشاه ما از باغ خراج نمی گیرد؛ و باغبان نمی دانست که او پادشاه است. بهرام با خود اندیشه کرد که در مملکت ما باغ بسیار است و از خراج آن مبلغی خطیر به خزانه عاید میتواند شد و به رعیت نیز زیانی چندان نمیرسد؛ بعد از این بفرمایم که از باغات نیز خراج بستانند. بعد از تصمیم این عزم، دیگر باره باغبان را به آوردن قدحی دیگر از آب انار فرمان داد؛ باغبان رفته این مرتبه آب انار را دیر و کم آورد؛ بهرام پرسید که سبب چه بود که بار اول زود آوردی و این مرتبه انتظار بسیار دادی و آب انار نیز کمتر آوردی؟ گفت: ای جوان مرا تقصیری نیست؛ ظاهرا پادشاه قصد ستمی کرده و از شآمت آن، برکت از میوه رفته است که آنچه دفعه اول آوردم از یک انار فشرده بودم و این مرتبه ده انار فشردم و آن قدر آب حاصل نشدا بهرام از آن سخن متأثر گشته آن نیت را از خاطر بیرون کرد و قدحی دیگر آب انار طلبید، باغبان رفته به دستور

إذا آشتشاط الشلطان تسلط الشیطان.

هرگاه افروختهآ شود غضب پادشاه، مسلط میشود بر او شیطان.

بدانکه کمال عقل آدمی در آنست که غضب او را از جا نبرد و وقت غضب خودداری تواند نمود تا در معصیت نیفتد، علی الخصوص سلاطین و ms097 ارباب دول که حکم ایشان بر نفوس وابدان روان و نافذالفرمان زمان باشند، چه اگر غضوب باشند عالمی در محنت و بلا و جفا و عناء گرفتار گردند و از کتب سیر و تواریخ معلوم میشود که طریق ملوک عدالت آین در هر زمان آن بوده که هر حکم که در وقت غضب از ایشان صادر میشده اجرای آن به فرمان ایشان چندان موقوف بوده که آن غضب ساکن شود و بار دیگر بر ایشان عرض نمایند تا به نظر صواب و تأمل عقل، در آن تفکر و تدبر نمایند. اگر انفاذ آن را صواب دانند اجرا وآلا نسخ نمایند؛ و به آنچه صلاح دین و دولت در آن باد عمل نمایند. الحاصل که این صفت به غایت مذموم و ناپسندیده است از همه کس علی الخصوص پادشاهان نافذالحکم که ایشان را در این فعل قبیح هیچ گونه عذری نمیتواند بود؛ به سبب آنکه ایشان بدون آنکه استعمال آلت غضبی نمایند جمیع اوامر ایشان نافذ است و احکام ایشان مطاع؛ محتاج نیستند که گرم شوند و غضب و تندی و سفاهت ظاهر بسازند. گفتهاند طش1 و تندی بر مثال تیر باشد که چون از شصت کماندار جهد، بر گردانیدن محال باشد و حلم و سنجیدگی مانند شمشیر که در دست شجاع باشد هر وقت که خواهد به کار برد و قبضهآ اختیار در کف اقتدار او باشد و لنعم ماقیل شعر:

و در اخبار وارد شده که از حضرت عیسی - علی نبینا و علیه السلام - پرسیدند که سخت ترین همه چیزها چیست؟ فرمود: خشم خدای تعالی! گفتند به چه چیزاز خشم او امان توان یافت؟ گفت: به فرو خوردن خشم خویش. و تمام این مطلب در باب حلم و غضب و منافع ومضار آن می آید: انشاء الله تعالی.

إذا ملک الآزاذل هلک الآفاضل. اذا کان البقاء لا یؤجد فالنعیم ذائل. اذا اشتولی اللثام اضطهد ألکزام إذا فسد ms098 الزمان شاد اللثام . اذا رایت مظلومأ فاعنه علی الظالم.

هرگاه پادشاه شوند ادانی و ناکسان، هلاک میشوند فضلای آن زمان - هرگاه بوده باشد اینکه باقی بودن در دنیا یافت نمیشود، پس نعمت دنیا زایل و برطرف شدنی است البته. هرگاه مستولی شوند ناکسان و لئیمان در زمانه، مقهور و مظلوم میشوند مردمان عزیز و گرامی. هرگاه فاسد شود مزاج زمانه، بزرگ و سرکرده می شوند لئیمان و ناکسان، هرگاه به یینی مظلومی را، پس اعانت کن او را بر ظالم.

یعنی به مقدار قدرت و توانایی خود رفع ظلم از او بکن و ترک یاری و مددکاری مظلوم مکن تا به این مداهنه از دین برنگردی. حکما گفتهاند: بزرگترین لذتهای اصحاب همم عالیه و نفوس متعالیه آنست که به فریاد مظلومان رسند یا کرم و احسانی به موقع یا حکمی به حق یا قضاء حاجتی از حاجات بندگان خدا نمایند و این علامت نجات است و هر که از این معانی لذت و سرور نیابد معنی انسانیت و نشان شرافت نفس در او نخواهد بود و اشاره به وجوب آن و بعض ثمرات آن شد در این باب.

اذا رغبت فی الکلام فاجتتب المخارم.

مرگاه رغبت کردی در سغن گفتن، پس اجتاب کن حرامهای آن را.

یعنی آنچه در شرع نهی از آن واقع شده مثل کذب و افترا و فحش و استهزا و غیر آنها.

العذل یزیح الغاهل به هن تقلد المظالم. إذا نقذ حکمک فی نفسک تذاعت آنفس الناس إلی عدلک. إذا حدثک القدرة علی ظلم الناس فاذ کز قدرة الله سبخانه علی عقوتیک وذهاب فا اتآیت إلیهم عنهم وبقاؤه علیک.

عدالت نمودن به راحت میاندازد عمل کنتدهآ به آن را از گردن گرفتن مظلمها. هرگاه نافذ شد و اثرکرد حکم تو در نفس تو - یعنی منع کردی نقس خود را از ارتکاب ظلم و قبایح و ممنوع شد به منع تو و مؤدب شد به ms099 ادب تو - اجتماع و اتفاق می کند نفس های مردمان به عدالت تو - یعنی به عادل دانستن تو -. چون قدرت بر ظلم و ستم، تو را بر آن دارد که بر مردمان ستم نمایی، پس یاد کن قدرت الله تعالی را بر عقوبت تو و انتقام کشیدن از تو و نیز یادکن و اندیشه نمای که آنچه تو با ایشان کنی، از ایشان خواهند رفت و بر ایشان خواهد گذشت و وبال و عقوبت آن تا قیامت بر تو خواهد آمد.

چه خوش گفته سعدی: حکایت کند از یکی نیک مرد که اکرام حجاج یوسف نکرد به سرهنگ دیوان نگه کرد تیز که نطعش بینداز و خونش بریز بخندید و بگریست مرد خدای عجب داشت سنگین دل تیره رای چو دیدش که خندید و دیگر گریست بپرسید کین گریه و خنده چیست بگفتا همی گریم از روزگار که طفلان بیچاره دارم چهار همی خندم از لطف یزدان پاک که مظلوم رفتم نه ظالم به خاک شفاعتگری گفت ای شهریار چه خواهی ازین پیر ازو دست دار که جمعی براو تکیه دارند و پشت نه خلقی توانی به یکبار کشت

بزرگی و عفو و کرم پیشه کن زخوردان اطفالش اندیشه کن

شنیدم که نشنید و خونش بریخت ز فرمان داور، که تاند گریخت؟

بزرگی در آن فکرت آنشب بخفت بخواب اندرش دید دروش و گفت

دمی پیش بر من سیاست نراند عقوبت براو تاقیامت بماند

اذا بنی الملک علی قواعد العدل و دعم بدغائم العفل نصرالله موالبه وخذل مغادیه.

هرگاه بنا گذارد پادشاه افعال خود را بر قاعدههای عدالت و استوار کند آنها را به ستونهای عقل، نصرت میدهد الله تعالی دوستان او را، و ترک یاری و نصرت دشمنان او میکند.

به این معنی که ایشان را بخود وا می گذارد و هر که را او به خود واگذارد البته هلاک میشود.

إذا زاد عجبک بها آنت فیه ms100 هن شلطانک فحدثت للک أبقة آو مخیلة فانظزإلی عظم ملک الله فوقک و قذرته هما لا تقدر علیه من نفسک فان ذلک یلین من جماحک و یکف من غزبک و یفئ الیک بما غرب عنک من عفلک.

هرگاه زیاد شود عجب و خود پسندی تو به آنچه در تحت تصرف تو هست از پادشاهی و سلطنت تو، پس بهم رسد برای تو نخوت و تکبر و عظمت یا گمان آنها؛ پس نظر کن به سوی بزرگی و عظمت پادشاهی الله تعالی که بالای تست و قدرت او را از جمله آنچه قادر نیستی بر آن از نفس خودت - به این معنی که از نفس خودت نتوانی اذیت سهلی دفع نمود - پس به درستی که این نرم می کند بعضی از سرکشی و نافرمانی ترا و باز می دارد تو را از تندی و دوری تو را از راه حق و باز می گرداند به سوی تو آنچه را کله رفته است از تو از جمله عقل تو.

این کلام اعجاز نظام آن برگزیده حضرت خالق و طبیب قلوب خلایق، اشاره به معالجهآ مرض مهلک عجب و خود پسندیست که از جمله ملکه عمدهآ امراض باطنی

چنانچه مشهور است که زاهدی هفتاد سال به عبادت معبود به حق مشغول بود،

بألعدل تصلح الرعیة. بالفکر تصلح الرویة.

به سبب عدالت نمودن اصلاح کرده میشود رعیت. به سبب فکر نمودن اصلاح کرده می شود و نظر و تأمل و تدبر در امور.

اشاره است به اینکه در احکام بلکه مطلق کلام، تفکر و تدبر و تأمل لازمست چه اگر شخص قبل از تأمل حکمی کند یا سخنی گوید غالب این است که از صلاح و صواب دور و به فساد و خطا نزدیک میباشد و بعد از تأمل از این غائله عاریست؛ چنانچه

ان ظنت الرعیة بک حیفا فاصحرلهم بعذرک و اعدل عنک ظنونهم بأصحارک فإن فی ذلک إفذ اراتبلغ فیه خاجتآک من تفویمهم علی الحق.

اگرگمان برند رعیت به تو ستمی و انحرافی از عدالت، پس اظهارکن برایشان عذر خود را. و بگردان از خود گمانهای ایشان را به اظهار تو عذر آن. پس به درستی که میرسی در آن به مطلب خود از تقویم ایشان بر حق.

غرض اینکه چون رعیت، والی و حاکم را متهم به جوری دانند، باید والی عذر خود برایشان ظاهر گرداند و آن گمان غلط را از ایشان رفع کند نه ms103 اینکه از عالم غرور در امثال این مقام اعذار و اعلام به حقیقت حال را از خود، نقص و عارداند و از اظهار آن استنکاف نماید و به روی خود نیاورد و راه حرف در آن باب ندهد؛ پس او را عامه خلایق جفاکار و راغب پرحیف و میل داند و دل از دوستی او بگردانند و بغض او در دل گیرند و فرمان او از روی رغبت نبرند چرا که مجبول است طباع مردم عالم به محبت عادل و بغض ظالم بدون اختیار؛ و چون واضح گردد نزد رعیت صواب والی و نیکو گردد به او گمانهای ایشان، آسان باشد بر والی تقویم ایشان یعنی راست کردن ایشان و امور ایشان بر جادهآ حق و طریق مستقیم عدالت.

بالستیرة الغادلة یقهر المناوی.

به سیرت نیکو و روش خوب و طریق صواب مقهور می شود دشمن و بدخواه.

به اعتبار آنکه سیرت پسندیده و عادات حمیده، موجب میل دلهای خلق و یاری نمودن ونصرت دادن ایشان، و این معنی موجب غلبه نمودن بر دشمنانست. و ممکن است که مراد این باشد که ارباب همم عالیه باید به سیرت پسندیده بر دشمن غلبه نمایند؛ چنانچه گفتهاند: اگر خواهی بر دشمن غالب گردی و از او انتقام کشی در علم و کمال و مجد و افضال خود بیفزا و به مکارم اخلاق و شرایف اوصاف نصفت و عدالت متصف باش تا دشمن از آن غصه به درد بی درمان و رنج بی پایان گرفتار گردد. و ممکن است مراد این باشد که شخص باید در طریق غالب شدن و قهر نمودن بر دشمن و انتقام کشیدن از او، طریق صواب و روش عدل منظور دارد و به هیچ وجه از طریقه عدالت تجاوز ننماید والله اعلم بمقاصد اولیائه.

باکختشاب القضائل یکبت المغادی. بنس السیاسة الجور بنس الدخر فغل الشر، بنس الظلم ظلم المشتشلم. بنس الزاد إلی المغاد العدوان قلی العباد. ms104 ثاج الملک عدله.

به کسب نمودن فضیلتها - مثل علم و عدل و جور و غیر اینها از صفات حمیده -خوار و ذلیل و شکسته و غمناک و به خاک افتاده میشود دشمن. بد تأدیب و تربیت و رعیت پروری است ظلم نمودن. بد ذخیرهای است برای دنیا و آخرت ارتکاب فعل بد نمودن. بد ظلمی است که ظلم کردن برکسی که همواره مطیع و منقاد باشد. بد توشهای است برای روز جزا ظلم و ستم نمودن بر بندگان خدا. تاج پادشاهان که به آن سر افراز و از عالمیان ممتاز است عدالت اوست.

ممکن است که مراد از تاج در این مقام، عظمت و بزرگی پادشاه باشد نه آن لباس خاص؛ والله تعالی یعلم.

حاصل این دو فقره شریفه هدایت، طریقه آگاهانیدن طبقه علیه ملوک و سلاطین معدلت گزین است که بدانند که، وجود اتصاف به عدالت محتاج به تزیین خود به البسه فاخرهآ دیگر نیستند، چه هیچ زینتی بر اندام پادشاهی و فرمانفرمایی پر بهاتر و هیچ لباسی زیباتر از عدالت نیست. چه جامه در بر خواهند کرد که فاخرتر از جامه نیکنامی، و کدام تاج پربها بر فرق عزت و علا خواهند گذاشت که به زیبائی لمعان نور معدلت و دادگستری خواهی باشد.

ولنعم ما قال الواعظ طاب ثراه: زینت شاهان نه اسب وزین و تخت و افسراست

زینت شاهان نباشد جز رعیت پروری

جقل الله شبحانه العدل قوام الآنام و تنزیبهأ من المظالم والأثام و تسنیة للإشلام.

گردانیده است الله تعالی عدالت را سبب قوام امور زندگانی و معاش خلایق و باعث متنزه ماندن از تقصیر در حقوق عباد و نافرمانی رب عباد و وسیله اعلاء کلمه اسلام.

حاصل این کلام اعجاز نظام آنکه: عدالت ملوک و حکام بر پای میدارد امور معاش خلایق را یعنی سبب انتظام امورایشان و رفاهیت سلطنت و خوشدلی و پاکیزه گی ایشان از حقوق یکدیگر میشود و باعث رغبت ms105 کفار و مخالفین می گردد در دین اسلام، و به سهولت فتح و نصرت میسر میشود به عنایت بیغایت ملک علام.

جمال السیاسة العدل فی الافرة والعفومع القذرة. حشن العدل نظام البریة. حشن الشیاسة قوام الرعیة. حشن السیاسة تشتدیم الرناسة. حسن التذیر و تجنب التبذ یرهن حشن السیاسة . حق علی الملک آن یسوس نفسه قبل ججنده.

خوی تربیت نمؤدن سپاهی و رعیت و محافظت نمودن مملکت، عدالت کردن است در

حاصل اینکه بر زمره ملوک و سلاطین معدلت و دثار، و فرمانروایان قری و امصار، واجب و متحتم است که به هر نحو و طریقه و دستوری که خواهند که عموم لشکر ایشان بر آن مستقیم و مؤدب باشند از نیکویی نیت و سیرت و دستور ستوده عدالت و آگاهی از حال رعیت و رفع ظلم و فساد و ترک بدع و عناد و غور نمودن مطالب ضعفای عباد و عفو نمودن از جرایم ایشان و بسط بساط بذل واحسان بالجمله نیکویی نمودن با جمیع مردمان و دوری از غفلت و لهو ولعب و امثال آن، اولأخود را بر آن طریقه بدارند تا دیگران به حکم آلناس علی دین ملؤ کهم به آن طریقه گرایند و به این تدبیر لطیف به راه آیند و ترک ms106 جمیع افعال ذمیمه نمایند این است طریقه و راه واضح حقی که ولی خدا نموده و کافه ملوک را به آن امر فرموده رحمالله افرأء سمع حکما فوعی ودعی إلی رشاد قدنی والسلام علی من اتبع الهدی.

خیر السیاشات العدل. خیرالمواهب العقل. خیرالملوک من آفات الجور و آخیا العدل. خذ علی عدوک بالقضل فإنآه أخلی الظفرین.

بهترین اقسام تأدیبها و تربیتها، تأدیب و تربیت نمودن به قانون عدل است. بهترین

که یکی عبارت از ظفر یافتن به قهر و غلبه و جفا کاری باشد و دیگری ظفر به لطف و مرحمت و نیکوکاری، چه نیکویی نمودن با دشمن با وجود قدرت سبب انفعال و ندامت او می گردد. به کدام آتش او را خواهی سوخت که گرمتر از عرق انفعال او باشد و البته این قسم ظفر در مذاق کزام و آبزار جرعهایست به غایت خوشگوار و سازگار؛ به خلاف لئیمان و اشرار که در نزد ایشان تشفی جز به سبب قتل و جفا و انتقام حاصل نمیشود.

خذ بالعدل واعط بآلقضل تجر المنقبتین، خور السلطان آشد علی الرعیة من جؤر الشلطان.

فرا گیر صفت عدل را و عطاکن به فضل -یعنی به مالی که زیاده از قدر حاجت تو باشد- تا جمع کنی دو منقبت را - یعنی دو صفت را که هر دو سبب افتخار است. ضعف بی استقلالی شاه، سخت تر است بر رعیت از ظلم کردن او بر ایشان - و صدق این مقال معلوم است بر جمیع افراد انسان -

زیرا که ستم و ظلم پادشاه هر قدر باشد از یک کس است و چندان نخواهد بود والی] بی استقلالی و ضعف پادشاه باعث این میگردد که هرکس را که قدرتی باشد بر ms107 ضعفا ظلم کند و مال و عرض و ناموس مردمان را به باد فنا دهد. نعوذ بالله العلیم.

دوام الظلم یشلب النعم و یخلب النقم داووا الجور بالعدل و داووا القفر بالصدقة و البذل.

دوام ظلم سلب میکند نعمتها را و کسب میکند عقوبتها را. دواکنید مرض خود را به عدالت نمودن، و دواکنید بیماری و مرض تنگدستی را به تصدق دادن و بخشش نمودن.

در این فقره شریفه آن حضرت صلوات الله علیه امر فرموده به دوا نمودن مرض مهلک ظلم به عدل؛ و ظاهر است که هر طبیبی که تشخیص مرض ننماید از معالجه آن عاجر آید. پس باید دانست که ظلم زمره ملوک بر چند نوع میباشد:

نوع اول؛ آنکه پادشاهان خود مباشر ظلم گردند یا صریحا یا ضمنا، و کنایةآ امربه آن نمایند؛ پس ایشان را در این نوع ظلم روز دیوان اکبر نزد عادل دادگر هیچ گونه عذری و حجتی نخواهد بود البته. نوع دوم؛ ظلم خواص و اعوان و امرا و لشگریان و ملازمان رکاب ایشان و هر کسی که با مذکورین اختصاصی داشته باشد و به استظهار ایشان در اطراف مملکت بر بیچارگان انواع ظلم و ستم نماید و مظلومین از بیم ایشان به به دادخواهی نیایند.

نوع سیم؛ حکام و عمالی که در اطراف بلاد بعیده و قریبه تعیین مینمایند و ایشان بر بیچارگان جور و ستم نموده وکلاء ایشان در درگاه سلطانی به انحاء حیل هموار کاری نمایند و متظلمین را تاب مقاومت ایشان نباشد. نوع چهارم؛ ظلمی که از اقویاء اشرار از قبیل قطاع الطریق وامثال ایشان نسبت به اخیار و بیچارگان میرسد و ملک و مال مردمان را به قهر و غلبه میگیرند و مرتکب قتل و غارت میگردند و پرده عرض و ناموس خلایق را میدرند و در شبها خانهها میبرند و غیر ذلک که این مختصر گنجایش تفصیل جمیع آنها ندارد و فی الحقیقه جمیع ms108 مذکورات نیز به پادشاه راجع میگردد چه اگر پادشاه حکیم باشد مرض ظلم را به سهولت به شربت عدالت دوا می نماید و به حکم الناش علی دین ملوکهم امرا و سلاطین و حکام و مستحفظین ثغور مسلمین تبعیت اخلاق او مینمایند و معذلک والجب است که در تعیین حکام و عمال، نهایت اهتمام ورزیده خدمات را درخور قابلیت و مناسبت، به مردمان کار دیدهآ کار آزموده شایسته داده و به همین قدر اکتفا نفرموده بر هر یک جواسیس متعدده معتمده گماشته جزئیات احوالی که

ذذ عن شرایع الدین حط ثغور المشلمین و اخرز دینک وآفانتک بانصافک من نفسک والعمل بالعذل فی رعتتک.

دفع کن شبهات مخالفان را از وارد شدن بر شرایع دین، و محافظت کن سرحدهای مسلمانان را و حراست کن دین ms109 خود و امانت خود را به انصاف دادن تواز نفس خود و عمل نمودن به قانون عدالت در رعیت خود.

شرایع جمع شریعت است و شریعت در لغت هر جائی است که از آن آب برمیدارند و به این تشبیه در اصطلاح علما، مراد از آن، قواعد و احکام دین ملت است یعنی قرار داد الهی برای عباد. حاصل اینکه دفع کن از شرایع دین یعنی محکم نگاه دار و

رحم الله افرء اخیا حقا و آفات باطلا و دحضن الجور و اقام العدل. راس الجهل الجور. زاکب الظلم یدذرکه البوار. زاکب المغصتة مثواه النار زاکب الظلم یکبو مزکبه. زاکب العنف یتعذر علیه مطلبه.

رحمت کناد خدای تعالی مردی را که زنده کند حقی را - یعنی اعانت آن نماید تا بر مرکز خود قرار گیرد. و بمیراند باطلی را - یعنی ازاله کند از صفحه روزگار و دفاتر لیل و نهار -. صورت محو پذیرد و زایل و باطل کند جور را؛ و بر پای دارد عدالت را. سر انواع جهل، ستم کردنست. سوار ظلم - یعنی مرتکب آن - در می یابد او را هلاکت. سوارگناه و نافرمانی اله را، قرارگاه، آتش جهنم است. سوار ظلم را مرکبش به سردر می آید. سوار ناهمواری و درشتی، مشکل و صعب می شود بر او به مطلب رسیدن.

یعنی کسی که درشتی و بد خویی کند با مردمان کارها بر او دشوار میشود به سبب رمیدن خلق از او و ترک یاری نمودن با او، به خلاف کسی که ms110 همواری و نرمی کند که مطالب او به آسانی برآید به اعتبار امداد و اعانت و همت بستنی خلایق به انحاج مطالب او و همم خلایق را در حصول مطالب دخلی عظیم است.

زکوة القذرة الأنصاف. زکوة الجمال العفاف. زهان الغادل خیر الآزمنة.

زکات توانائی و قدرت انصاف دادن -یعنی به مقتضای عدالت عمل نمودن است -زکات حخن خلقت، دور داشتن خود است از آنجه الله تعالی حرام کرده. زمانه و ایام عادل، بهترین زمانهاست.

چنانچه از شرح1 فقره سابقه شریفه مستفاد میگردد.

زمان الجائر شرالأزمنة. سیاسة العذل تلث: لین فی حزم و اشقصاء فی عدل وافضال فی قصد.

زمانه و ایام پادشاه ظالم، بدترین زمانههاست. تربیت نمودن قواعد و قوانین معدلت، حاصل میشود به مراعات نمودن سه خصلت: نرمی که با احتیاط باشد و احتیاط نمودنی که با عدالت باشد و احسان کردنی که با میانه روی باشد.

بدانکه رغبت قلوب و همت نفوس و محبت عامه ناس را در امور سلطنت و جهانداری، چنانچه گذشت و میآید، مدخلی عظیمست و این معنی بدون ملایمت و نرمی و حلم و بردباری صورت پذیر نیست و شواهد آن در این کتاب مستطاب بسیار است و بر عکس این است غلظت و درشت خویی، چه آن، باعث تنفر و تفرق عامه خلایق می گردد چنانچه الله تعالی در مقام مخاطبه پیغمبر صلی الله علیه و آله فرموده: ولو کنت فظا غلیظ القلب لانقضوا من حولک2 حاصل معنی بنابر قول مفسرین آنکه: واگر میبودی توای محمد صلی الله علیه و آله سخت دل جفا کننده، هر آینه پرا کنده شدندی اصحاب تو از اطراف تو. و چون نرمی و ملایمت زیاد موجب جرأت و جسارت جمعی از مفسدین و اشرار می گردد لهذا باید لینت و نرمی حاکم، مقرون به حزم و احتیاط باشد و از حد مناسب و مقتضای مقام تجاوز ننماید تا منجر به فساد نشود. و همچنین ms111 در مقام حکم استقصای تام ضرور است تا حقیت و بطلان هر مدعی معلوم و حقیقت هر حکمی که منوط به حکم حاکم عادلست بر او مفهوم گردد و این استقصا باید که در حد وسط و موافق قواعد دین و ملت باشد تا موجب وزر و وبال و مفضی به عصیان حضرت

شوء العقؤبة من لؤم الظفر شر الناس من یظلم الناس . شرآ الملوک من خالف العدل. شرالولاة من یخافة البرئ.

عقویت بد نمودن از جمله زشت ترین ظفر یافتن است. بدترین مردمان کسی است که ظلم کتد بر مردمان، بدترین پادشاه کسی است که بر خلاف عدالت [عمل] نماید با اهل مملکت خود؛ بدترین پادشاهان و فرماندهان کسی است که بترسد از او بیگناه.

بدانکه ترسیدن بی گناهان از ولات و حکام یا به سبب این است که طبع آن حاکم به جور و ظلم مجبول و به حسب طینت و فطرت به ایذاء واضرار خلق مشعوف و مشغولست مانند سباع که به حسب طبع و جبلت، مایل به اضرار و اذیت مردمان میباشند؛ یا به سبب شدت حرص است و در جلب منافع و استیفای خواهشهای نفسانی و وصول به آمال وامانی؛ پس بیگناهان را بی سبب و جهت به محض افترا و تهمت یا نمیمه و سعایت، در مقام عتاب و اهانت درمی آرد بلکه تمام همت، بر اخذ مال ایشان می گمارد و از هلاک او هم پروا ندارد. الحاصل برای استجلاب منافع و استیفای شهوات خود انواع ظلم بر آن بیچارگان روا می دارد و یا به سبب عدم قوت ممیزه و قلت ادراک و فراست و کمی معرفت و کیاست به قواعد دادخواهی و عدالت و قوانین نصفت و سیاست؛ و ms113 بالجمله از نقصان فطرت نمی تواند که حق را از باطل و صواب را از خطا و صدق را از کذب و افتراء امتیاز دهد، پس بنابراین، بیگناهان را به جای گناهکاران عقوبات مینماید و جرایم میستاند و به این سبب از او همیشه، وهم و هراس در دل اهل برارت از زمرهآ ناس میباشد. و ظاهر است که غرض اصلی از وجود زمره پادشاهان عالی شأن، حصول امن وامان و منع مفسدان از عدوان وطغیانست؛ پس بر وجود هر یک از ایشان که منافع و اغراض مذکوره مترتب نشود بلکه رفع ظلم دیگران ننموده

شر الناس من یعین علی المظلوم. شر الناس من ادرع اللؤم و نصرالمظلوم. شر آخلاق النفس الجور.

بدترین مردمان کسی است که اعانت کند ظالم را بر ظلم کردن او بر مظلوم. - وگذشت در این باب آنچه کافی است مستبصر را - بدترین مردمان کسی است که لباس خود سازد دنائت و ناکسی را و یاری و اعانت نماید کسی را که او به غایت ظلم کنتده باشد بر خلق. - بدترین خصلتهای نفس اماره ظلم است.

یعنی ظلم نمودن بر نفس خود به اعتبار ارتکاب حرام یا نالایق، یا بر غیر خود که آن نیز فی الحقیقه به اول راجع میگردد.

شیثان لا تسلم غاقبهما: الظلم والشر شثیان لا یوزن ثوابهما: العفو والعدل.

دو چیز است که عاقبت آن دو چیز سلامت نمیماند البته، آن ظلم است و شر. دو چیزاست که ثواب هیچ چیز برابری آن دو نمی ماند: یکی عفو نمودن از جرایم خلق است و دیگری عدالت کردنست با ودایع خالق.

بدانکه هر چند در عدالت و سایر ملکات حسنه میباید که منظور ثواب اخروی و رفع درجات باقیه باشد اما اگر کسی را از این فعل جمیل منظور و مقصود انتظام مهام دنیوی باشد، نیز از ms114 آن بهره مند خواهد گردید و به مکافات آن خواهد رسید به حکم وعده که الله تعالی فرموده که: من کان یرید الحیوة الدنیا و زننتها توف الیهم اغنالهم وهم فپها لا یبخشون1 حاصل معنی به قول مفسرین آنکه: هر که باشد اینکه خواهد زندگانی کند دنیا و زینت آنرا، به تمام رسانیم به سوی ایشان جزای کارهای نیکوی ایشان را در دنیا از صحت و وسعت و اموال و ریاست؛ و ایشان در دنیا نقصان کرده نمیشوند یعنی جزای

حکایت: در جامع الحکایات1 مسطور است که مأمون خلیفه چون به مداین رفت در آن ایوان که از اثر معدلت نوشیروان تا این زمان باقیست به نظر اعتبار بنگریست. عالمی حاضر بود روایت کرد که حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله فرموده است که اجساد پادشاهان عادل در قبر نپوسد و از هم نریزد، مأمون را وسوسهآ خاطر بر آن داشت که امتحان این معنی نماید فرمود تا قبر نوشیروان را گشودند و او را دیدند تازه و باطراوت بر روی خاک خفته بر مثال شخصی که در خواب باشدا مأمون متعجب بماند و بوسه بر روی او داد و در انگشت او انگشتری چند بود، در هر نگینی بندی نوشته بود؛ بر یکی نوشته بود که با دوست و دشمن مدارا کن! و بر دیگری نوشته بود که در کارها مشورت نمای تا مقصود حاصل گرددا و بر دیگری نوشته بود که قناعت کنید تا عیش خرم و روزگار خوش بیابید. فرمود آن خاک را به عطرها بیالودند و سر آن را پوشیدند و چه گویم که چه جامهای عبرت نوشیدند. پس هرگاه ثواب کافری که عدالت نماید در دار دنیا این باشد که او را حق سبحانه و تعالی در همه امور ممتاز فرماید، پس چون وزن کرده می تواند شد ثواب آخرت مؤمنان؛ والله المستعان.

صلاح الرعیة العدل.

صلاح ms115 رعیت در عدالت نمودن است.

به این معنی که رعیت را مانند عدل به اصلاح نمی آورد.

صلاح البریة العقل. ضادوا الجور بالعذل. ضادوا الهوی بالعقل. طاعة الجور توجب الهلک و تأتی علی الملک.

صلاح خلایق در متابعت عقل است. مخالفت کنید ظلم را به عدل. مخالفت کنید خواهش نفس را به متابعت نمودن عقل. اطاعت ظلم نمودن، هلاک شدن ظالم و مورث از دست رفتن پادشاهی است.

اطاعت ظلم کنایه از طاعت نفس کافر کیش اماره به بدی و ظلم است و ظلم هیچ منشائی به غیر این اطاعت ندارد و شرور و فساد عالم به همین راجع میگردد. فلیتأمل متأمل!

ظلم الضعیف افحش الظلم، ظلم المستنلم آآغظم الجزم

ظلم نمودن بر ضعیف و عاجز، فاحش ترو قبیحتر ظلمی است. ستم برزیردست و مطیع و فرمان بردار از جمله ودایع پروردگار، بزرگترین گناهی است نزد پادشاه پادشاهان صاحب اقتدار.

حاصل معنی آنکه ستم هر چند همه افراد آن بد است اما ستم کردن بر کسی که مطیع و فرمانبردار باشد مانند ظلم حاکم به رعیت خود که فرمانبردار باشند قبیح تر و گناه آن بیشتر است.

ظلم الإخشان قبح الإمتنان. ظلم نفسه من عصی الله وآطاع الشیطان. ظلم العباد یفسد المغاد. ظاهر الله سبخانه بالعناد من ظلم العباد.1

ظلمی که شخص بر احسان و نیکی خود کند، آن است که مرتکب زشتی «منت گذاشتن» گردد. ظلم کرده است بر نفس خود، کسی که نافرمانی خدا و اطاعت شیطان کند. ظلم نمودن بر بندگان خدا، فاسد می کند آخرت را. با خدای به طریق عناد کسی که ظلم کرد برعباد.

قسم به خدایی که فریادرس مظلومان و دادخواه ستمدیدگانست که اگر نمی بود برای دوری جستن از ظلم مگر همین فقره شریفه اعجاز طریقه، کافی بود مر اریاب

ظلم المزء فی الدثیا عنوان شقائه فی الآخرة. ظلم المعروف من وضعه فی غیر آفله. ظلم السخاء من منع العطاء.

ظلم نمودن مرد در دنیا، علامت بدبختی و شقاوت اوست در آخرت. ظلم کرد بر معروف و احسان خود، کسی که گذاشت آن را در نزد کسی که اهلیت و استحقاق آن ندارد. ظلم کرد بر سخاوت خود کسی که منع کرد عطا و بخشش خود را از اهل آن.

یکی از جمله نیکیهای ملوک، تربیت نمودنست خاصان و نزدیکان خود را و به مناصب جلیله بین الاقران سرافراز و ممتاز فرمودن ایشان؛ پس اگر در این باب احتیاط نفرموده جمعی که شایستگی آن احسان نداشته باشند اختیار نموده به عنایات بیغایات و هرگونه خدمات سرافرازی بخشند؛ فیالحقیقه دو نوع ظلم کرده خواهند بود. یکی: ظلم بر احسان و مرحمت بلکه بر رعیت و مملکت خود از این حیثیت که ظالمان بیباک و مخربان رعیت و بلاد را بی سابقه اهلیت و استحقاقی مسلط بر رعیت ساختهاند. و دیگری: آنکه سخا و احسان خود را از اهل و شایسته آن دریغ داشتهاند زیرا که منع کننده عطا و بخشش نیز داخل ظالمان و ستمکاران است و ممکن است که مراد آن باشد که هر که منع عطا و بخشش خود با وجود قدرت بر آن نماید، فی الحقیقه ظلم کرده است بر اصل خصلت فاضله سخاوت که آنرا دربارهآ خود فاسد و باطل کرده است.

ظلم نفسه من رضی بدار الفناء عوضا من ذار البقاء. ظالم الناس یوم القیمة مکبوب بظلیه مخروب معذب. ظلم المزء یویقه و یصرعه ظلامة المظلو مین ینهلها الله ولا ئفملها.

یعنی البته بازخواست از آن در ms117 روز دیوان خواهد فرمود و در عوض عذاب الیم خواهد نمود.

ظلم الیتامی والآیامی ینزل النقم و یسلب النعم آفلها. ظلم الحق من نصر الباطل.

ظلم نمودن بر یتیمان و زنان بی شوهر، نازل می سازد غضب و خشم الهی را و بر طرف می کند نعمتها را از صاحبان نعمتها. ظلم کرد به حق، کسی که یاری نمود باطل را.

این فقرات صدق آیات اعجاز سمات، برازنده گوش و هوش صاحب سعادت است که به محض فضل و کرم حق تعالی به یمن عقل و ایمان و کیاست و ایقان و فطرت علیا، دیدهآ دل او روشن و باضیاء به آن نور الهی، حق و صدق نزد او مبرهن و هویدا گردیده قدر شناس این جواهر آبدار و لآلی شاهوار باشد نه آنکه لؤلؤ از صدف و جوهر از خرف1 فرق نکرده قدر این کلمات که هر یک دری است از دریای حکمت بی قیاس و درجی است از مخزن علم لدنی اساس که آن سرور اولیا و مقربین و قائد عز محجلین برای هدایت اهل ایمان و متقین بفرموده حضرت رب العالمین به جمیع امت تلقین نموده و طریق حق را از باطل و صواب را از خطا تمییز فرموده، ظالم را به این مضامین صدق آیین نکوهش، و عادل را به آن عبارات حقانیت سمات ستوده، نشناسد. زهی کور

بدانکه صفت خبیثه ظلم از توابع حب دنیای فانی و لوازم غلبه شهوات نفسانیت و عمدهآ آنها طمع شوم و حرص مذمومست. و در همین کتاب در باب حرص خواهد آمد از تشأم و تذمم این دو صفت قبیحه آنچه برای اجتناب نمودن عقلا و از کیا کافی و وافی باشد. مجملا آنچه حاصل ms118 مضمون آن این است که بنده طمعها، بندهایست که هرگز نمییابد آزادی از آن، و همیشه قرین خواری است و بنده حرص دایما گرفتار شقاوتست و حرص میکشد سوار خود را و مقرونست به تعب و رنج و حرص زیاد؛ داخل جهنم میکند حریص را و سر هر دنائتیست و پایهآ هر رذیلتیست و سر هر شریست و عیب دین است و بئس القرین است و حرص و طمع فقر حاضرند و غیرذلک که این مختصر گنجایش ذکر آن ندارد. و یکی از جمله قبایح آثار و ثمار حرص، ظلمست.

و چه نافع حکایتی است مناسب این مقام که غزالی در احیاءالعلوم نقل نموده که ابوجعفر منصور که خلیفهآ دوم عباسیان است که به سبب بخل و جمع مال و کم نمودن یک دانک نقره از زر مسکوک و غش نمودن در آن؛ او را دوانیقی گفتهاند. و او عزم مکه نمود و در دارالندوه فرود آمد؛ آخر شب به طواف بیرون میآمد و نماز می گذارد چنانچه کسی او را نمی شناخت و چون صبح طلوع مینمود به منزل خود باز میگشت و مؤذنان آمده بر او سلام می کردند و با ایشان به مسجد رفته به امامت مردمان مشغول میشد. شبی به عادت خود در سحر طواف می کرد شنید شخصی کعبه را دربر گرفته میگوید: آللهم انی آشکوا الیک ظهؤر البغی والفناد فی الآزض و ما یحول تین الحق و آفله من الظلم والطمع. منصور سوی او شتافت و گوش برگفته او داشت؛ پس بازگشت و در ناحیه از مسجد قرار گرفت و کس فرستاده او را طلب نمود و به او گفت که چه بود آنچه میگفتی که بغی و

علیک بالعدل فی الصدیق وألعدو؛ والقصد فی الفقر والغناه. عجنت لمن یظلم نفسه کیف ینصف غیره. عدل الساعة حیوة الرعیة و صلاح البریة.

بر تو باد به عدالت عمل نمودن ms125 درباره دوست واقعی و دشمن؛ و به میانه روی در حالی

و در بعض نسخ «عدل السلطانست» یعنی: عدالت پادشاه سبب این میشود که رعیت به رفاهیت زندگانی کنند و احوال ایشان منتظم گردد. مجملا شیمه کریمه دادگری و شیوه خجسته رعیت پروری و معدلت گستری سبب خوشی احوال روزگار و مثمر برکات و معموری هر کشور و دیار و صلاح جمیع صغار و کبار و امان از ذل عار و عذاب نار است وهوالله الموفق والمعین.

غایل شائر الاس بالانصاف وغاهد المؤمنین بالا پثار.

عمل کن با اصناف مردمان به مقتضای عدالت و عمل کن با اهل ایمان به عطا نمودن با ایشان آنچه را که در کارداری و به آن احتیاج داری.

حاصل معنی اینکه معامله کن با جمیع مردمان از هر ملتی که باشند به عدالت نمودن و ظلم وستم به هیچ فرقه، روا مدار و با خصوص مؤمنان ایثار نیز بکن یعنی ایشان را به چیزی که خود احتیاج به آن داشته باشی ترجیح بده برخود؛ و حاجت گذاری ایشان بکن به بذل وعطاء؛ والله واهب العطایا.

غایة الإنصاف آن ینصف من نفسه.

نهایت مرتبه انصاف ورزیدن و عدالت نمودن آنست که انصاف بدهد مرد از نفس خود - و این معنی به غایت نایابست -

حاصل اینکه نهایت انصاف و عدالت آنست که شخص رعایت جانب خود زیاده بردیگران نکند و واضح است که هر که چنین کند ظلم و ستم برای دیگری نخواهد کرد؛ پس در هر باب و با همه کس به انصاف عمل خواهد نمود.

در عدالت وسعت بسیار است و کسی که تنگ باشد بر او عمل نمودن به موجب عدالت و حقانیت، پس عمل به ظلم و خلاف حق بر او تنگ تراست.

این کلام را در مقامی فرمودهاند که جمعی را چشم داشت آن بوده که آن حضرت علیه السلام اغماض نماید از بعض مظالم عثمان؛ به گمان اینکه عمل به محض عدل و صریح حق پیش نمیرود و کار تنگ میگردد و اول این فقره در نهج البلاغه چنین است که والله لو وجدته قد تزوج به النشاء ms127 و ملک به الاماء لرددته فان فی العدل سعة...؛1 یعنی به خدا قسم که اگر بیابم آن عطایی را که عثمان به غیر حق داده است که به آن زنها را تزویج کردهاند و کنیزان را مالک شدهاند می ستانم و بر مستحقین رد میکنم برای آنکه در عدالت وسعت بسیار هست که مقام انکار نیست و هر که بر او عدل تنگ باشد و از عمل نمودن به عدل عاجز آید یا اندیشه نماید که ضرری بر آن مترتب میشود، از راه رعیت و مملکت، پس ظلم بر او به طریق اولی تنگ تر خواهد بود و این اندیشه فاسد در او بیشتر و این معنی بر هوشمندان صاحب بصیرت و عقلای دیده روشن2 است که الله تعالی آنچه به رحمت کامله و لطف شامله خود شریعت قرار داده خیر همگی خلایق در آنست و نهایت وسعت دارد. و فرموده یریدالله بکم الیشر ولا یرید بکم العسر3 یعنی اراده کرده است الله تعالی برای شما آسانی را و اراده نکرده است برای شما دشواری را و کسی که اعتقاد او بر خلاف این باشد از دایره اسلام بیرون بلکه به کفر مقرونست زیرا که منکر

دلهای رعیت خزینههای پادشاه و فرمانفرمان ایشان است، پس آنچه به امانت گذارد پادشاه در آنها، از جمله عدل و ظلم، خواهد یافت جزای آن را.

نفع و ضرر آن را در دنیا و آخرت چنانچه نظایر این گذشت و تجربه نیز بر این شاهد است.

کم من نعمة سلبها ظلم؛ کم من دم سفکه فم

بسا نعمتی که بر طرف سازد آن نعمت را ظلم نمودن بربندگان، بساخون انسانی که بریزد آن را دهانی.

یعنی سخن گفتن بدون تأمل و تدبری یا حکم کردن سلطانی؛ و در نهج البلافه تخدیر و مبالغات زیاد از حد فرموده و ریختن خون به ناحق و به غیر وجه حلال را باعث خشم وغضب الهی ms128 و زوال نعمت و بریده شدن مدت و دولت شمرده؛1 والله تعالی در قرآن مجید فرموده که: و من قتل مؤمنا متعمدا فجزاؤه جهنم خالدا منها2 اعاذنا الله تعاو شائر المومنین منه بفضله و گرمه - و قتل نفس واحده را قایم مقام قتل جمیع مردمان گردانیده چنانچه فرموده: من قتل نفسا بغیر نفس فکانما قتل الناس جمپعا؛ وهم چنین اخیاء نفس واحده را قایم مقام احیاء جمیع نفوس فرموده به قول او عز و علا که: ومن آخیافا فکانما آحیا الناس جمیعا.3

الحاصل ms129 اطاعت جمعی که به حسب شرع و عرف فرمانبرداری ایشان واجبست مینمایند و بر جمعی ضعیف که رعایت و حمایت ایشان لازمست تعدی و غلبه میکند و ظالمان و فاسقان را که انکار و براءت و احتراز از ایشان لازمست یار و مددکار می گردد. و فیالحقیقه این سه صفت به منزله امهات رذایلند و بسی صفات ذمیمه دیگر که براینها مترتب می گردد؛ اعاذنا الله و سایر المسلمین من الابتلا بقرب امثال هذه اللثام بمحمد واله علیهم السلام.

لیکن آحب الأمؤر الیک آوسطها فی الحق و آغمها فی العدل1 و آجمعها لرضی الرعتة.

باید که بوده باشد دوست ترین کارها به سوی تو، نزدیک ترین آنها به وسط در حق و عام ترین آنها در عدل - یعن اثر نفع آن عام باشد و جامعترین آنها به خشنودی و رضای رعیت -

یعنی آن کار اختیار کن در هر امر که صلاح عامهآ خلق در آن باشد هر چند خاصان به آن رضا نباشد و بر دل ایشان گران نماید و تتمه این فقره در نهج البلاغه چنین است که:

فإن سخط الغامة یجحف برضی الخاصة وان سخط الخاصة یغتقرمع رضی الغامة.

پس بدرستی که خشم و نارضای عامه ضرر می رساند و ناقص می گرداند رضای خاصان را. - یعنی ترا سود نمی دهد خشنودی چند نفر از خواص یا خشم کافه ناس - و خشم خواص پوشیده می شود - یعنی اثر و ضرر نمی رساند -با خشنودی عامه مردمان.

و «اوسطها فی الحق» در این فقرهآ شریفه اشاره است به آنکه حق مطلق درهرامر

حاصل اینکه این موعظهای است به غایت عام النفع برای ملوک و سلاطین و حکام و ms130 امراء حافظان ثغور مسلمین که در هر امری از امور مملکتداری و رعیت پروری منظور صلاح و رضای عامه باشد نه صلاح و خشنودی خاصه و برای اهتمام به این موعظه بالغه. بعد از این کلام نیز در نهج البلاغه می فرماید که و لیس آحد من الرعیة انقل علی الوالی مؤنة فی الرخاء و اقل معونة فی البلاء و اکره للانضاف و آسشأل بالألخاف واقل شکرا عند الإغطاء وأبطاء عدرأ عند المنع واصعف صبرا عند ملمات الدفر من آفل الخاصة1 یعنی: و نیست هیچ یک از رعیت گرانتر بر والی از روی زحمت و جزح در وقت آسانی و بسیاری نعمت، و کمتر از روی یاری و نصرت او را در وقت بلاء ومحنت وکارهتر مر انصاف را، و سؤال کننده تراز روی مبالغه و الحاح، وکم شکرتر در وقت عطا دادن و پذیرنده تر عذر را در وقت عطا ندادن و ضعیف تر ازروی صبر در سختیهای زمانه از خواص.

مجملأ بر هر عاقل هوشمندی ظاهر است که والی هرگاه بر رضای مطلق خواص یا خاصان خود همت گمارد و به رضا و عدم رضای عامه برایا و کافه رعایا و مصلحت امور ایشان را منظور ندارد و اصلا مبالات به آن ننماید، در اندک زمانی نظام امور مملکت گسسته و مزاج زمانه از سوء تدبیر بیمار و خسته میگردد و به جهت تأکید همین مطلب آشنی و شدت اهتمام به این مقصد عظمی می فرماید که: واننا عمؤد الدین وجناع الثشلمین و العدة للاغذاء الغامة ین الأمة فلیکن صفوک لهم و میلک معهم حاصل معنی

بدانکه از جمله آنچه ms131 ملوک و امرا و حکام بلکه کافه انام را احتراز از آن واجبست اینست که ساعی و واشی یعنی سخن چین به خود راه ندهد و تجسس پنهانیهای رعیت خود تنمایند که این معنی مورث مفاسد عظیمه و اختلال احوال رعیت و مملکت می گردد و تجسس عورات خلق منهی عنه و شرعا و عقلا مذمومست و لهذا آن حضرت صلوات الله علیه، بعد از اتمام آن مطلب می فرماید که ولیکن آبعد رعتتک و آشنأهم عندک اظلیهم لمغایب الناس فان فی الناس عیؤبا، الوالی احق من سترفا، فلا تکشفن عما غاب عنک منها فانمنا علیک تطهیر ما ظهر الک] و الله یخکم قلی ما غاب عنک فاشتر العورة ما انتطغت یشتر الله منک ما تحب سره من رعتتک؛ اطلق عن الناس عقدة کل حقد و اقطع عنهم سبب کل وثرو تغاب عن کل ما لا یصح لیضح الک ولا تغجلن الی تصدیق شاع فإن الساعی فاش وان تشبه بالناصحین.1 حاصل معنی آنکه: و باید که باشد دورترین رعیت تو از تو و دشمن داشته ترین ایشان نزد تو، آنکه طلب کننده ترین ایشانست عیبهای مردمان را زیرا که البته در مردمان عیبهاست و والی اولی است از همه کس به پوشیدن آن عیبها و رسوا نساختن ایشان؛ پس طلب کشف مکن از آنچه غایب است از تو از عیبهای مردمان تو که روا نیست تجسس در آن؛ پس نیست بر تو مگر پاک ساختن آنچه ظاهر باشد از عیوب خلق. وخدای تعالی حکم می کند بر آنچه غایب مانده از تو، پس بپوشان عورت و خلل بندگان خدا را چندانکه میتوانی تا بپوشد خدای از تو آنچه دوست میداری پوشیده ماندن آن را از عیوب تو از رعیت تو. معلومست که هر که معایب مردمان را

بدانکه ساعی کسی را می گویند که تتبع عیوب و خللهای مردمان و تجسس آن کند و آن خبر را پیش ملوک و ولات و حکام و غیر ایشان برد به قصد افساد یا اضرار، نه اصلاح ونه امر به معروف و نه نهی از منکر.

و در انیس العارفین1 روایت شده که شخصی نزد حضرت امیرالمؤمنین صلوات الله علیه آمده سعایت کسی کرد؛ آن حضرت فرمودند که من این سخن را از مردمان می پرسم اگر راست گفته باشی ترا به سبب این سخن چینی دشمن دارم و اگر دروغ گفته باشی ترا عقوبت کنم و اگر توبه کنی ترا یبخشم!گفت: توبه کردم.

حضرت موسی علی نبینا و علیه السلام به نماز استسقاء و طلب باران بیرون رفت و چهار شبانه روز دعا کرد و اثر استجابت ظاهر نشد، الله تعالی به او گفت: میان شما غمازیست که به شومی او دعا مقبول نگرددا حضرت موسی گفت: خداوندا، مرا خبرده که او چه کس است تا من او را توبه دهم؛ حق عزوجل فرمود من غماز را دشمن میدارم چگونه غمازی کنم ولیکن تو مجموع قوم خود را توبه فرمای و بگو که استغفار کنند.

گویند شخصی پیش امیری، مردی را سعایت کرده بود امیر آن مرد را احضار کرد و به آن خبر مؤاخذه فرمود و آن مرد از آن، انکار و تبری نمود. امیر فرمود که انکار این کار هرگز از تو قبول نکنم چرا که کسی این خبر به من رسانیده که از دوستان و یاران تست و کمال احتیاط و تثبت و تجسس این خبر و تفحص این حال نموده و او نزد من یکی از امینان و راست گویان و خیرخواهان است. آن شخص گفت ای امیرا چونست که قول من که متضمن صلاح و سداد است باور نداری و قول صاحب غرض که متضمن خلافست و فساد، باور داری! کذب من و صدق واشی از کجا ترا محقق شد؛ و عجب آنکه گفتی او مرا از دوستانست، چگونه دوست من باشد آنکه سعی در ضرر من میکند و بد من میگوید؟ و عجبتر آنکه امیر می فرماید که او عادل و صادق القولست! شبحان الله، عادل این قسم خبرها را به امیر از کجا نقل نماید و خود را در میان خلق افسانه سازد و تجسس خللهای مردمان کند و وشایت و سعایت که خبیث ترین صفتی و موجب سخط

مراد از ذکر این روایات آگاهانیدن جمعی است که از غایت نادانی تصدیق سخن چینان و خانهآ دین و ایمان خود را ویران مینماید. حکایتی از انوشیروان پاکروان متضمن پند خسروان جهان؛

درکتب سیر آوردهاند که در عهداکاسره یک نحو سکباجی2 اختراع نموده بودند و آن را قورق3 خویش ساخته و هر که بی رخصت از آن سکباج خوردی آن را جریمهآ عظیم شمرده مؤاخذه و تنبیه و تادیب نمودندی؛ در عهد انوشیروان شخصی از معارف بلد، سکباجی ساخته و بعضی از آشنایان خود و منسوبان پادشاه به آن ضیافت نمود، نمک به حرامی از آن قوم از غایت خباثت ذات، آش میزبان را خورده آن خبر را بر وجه سعایت

در تواریخ از بعض عظمای ملوک مغول نقل کردهاند که واشی او را خبر داد که فلان مسلمان برهنه شده در نهر تن خود را شست و در یاساای] چنگیزی این جنایتی عظیم بود و موجب سیاستی بلیغ میبود. ملک بر دست یکی از محرمان بالشی از طلا یا نقره - و آن زری بوده که در آن عهد میزدهاند - به وزن خاصی که درکتب سیر هشتاد دینار تخمین نمودهاند نزد او فرستاد و او را تعلیم داد که آن بالش را در آن مکان از نهر که غسل کرده دفن نمایند و چون در دیوان از او سؤال نمایند، گوید بالش زری از من در آب افتاده بود برای جستن آن داخل آب شدم؛ و این شخص مرا بدید از خوف او آن نقد نجستم و نشان صحت قول من همان بالش ms137 است که آنجا افتاده بطلبند اگر پیدا نشود من مجرم باشم. آن شخص بالش گرفت و همانجا دفن کرد و چون او را به دیوان حاضر ساختند چنانچه تلقین نموده بودند حجت خود بگفت، و از آن موضع آن زر ظاهر شد و

در اخلاق محسنی1 آورده که شخصی از عام بدنفسی در لباس کفایتاندیشی عرضه نوشت به معتصم که فلان کس از معارف فوت شده و از او مال خطیری مانده و یک پسر طفل دارد اگر فرمان شود که به قدر کفاف طفل او بگذارند و مابقی به رسم قرض به خزانه عامره بسپارند که چون یتیم بزرگ شود تسلیم نمایند و حال خزانه را توفیری و رونقی بهم رسد، می تواند بود. معتصم در پشت آن نوشت که متوفی را خدای عزوجل بیامرزد و بر مال و میراث او برکت کند و یتیم را به خیر پرورش دهد و غماز به لعنت خدا گرفتار گردد والسلام.

بدانکه ساعیان و واشیان و غمازان از جمله شیاطین انساند و ایشان را مانند ابلیس تلبیسات خفیه و تدبیرات لطیفه بسیار است که اکثر اهل ایمان پی به مفاسد آن نمی برند و به دمدئه ایشان از راه بدر میروند و آنچه در این مختصر، این بی بضاعت از کتب قوم به جهت انتباه ملوک و سلاطین و امرا و حکام و بالجمله طوایف انام ایراد نموده قلیلی است از کثیر و قناعتی است برای تنبیه و خبیر. العاقل یکفیه الاشاره.

لیکن مزکبک العذل فمن رکبه قلک.

باید که بوده باشد مرکب تو عدالت؛ پس کسی که سوار شود مرکب عدالت راه مالک رقاب می شود.

یعنی در پادشاهی و سلطنت خود متمکن و مستقل میگردد و خلایق به رغبت

متمکن و برقرار نمی شود عدالت تا زایل و برطرف نشود ظلم. نیست از جمله ms138 عدالت حکم کردن بر شخص ثقه و معتمد به جرم گمان.

یعنی روا نیست به گمان قطع کردن و ضرر رسانیدن بر شخص ثقه و معتمد. و نیز ممکن است مراد این باشد که از عدل نیست حکم کردن میان مردمان بر وجه وثوق و اعتماد بر گمان خود؛ بنابراین ثقه به معنی مصدری خواهد بود یعنی وثوق. این فقره دلیل است بر اینکه عمل به ظن نمودن در احکام شرع جایز نیست و ظلم صریح است والله تعالی یعلم.

لیس شی آذعی إلی زوال نغمة و تعجیل نقمة ون اقامة علی ظلم. فإن الله سمیع دعوة المظلومین وهو للظالم بالمرصاد.

نیست هیچ چیز قوی تر در باعث شدن تغیر نعمت خدا و زوال آن و تعجیل عذاب و خشم و غضب الهی از پای داشتن ظلم - یعنی اصرار نمودن برآن و در نگذشتن از آن، پس به درستی که الله تعالی شنونده است دعای مظلومان را؛ و او از برای ظالمان به کمین گاهست.

یعنی بر گذرگاه ایشان منتظر است و از چنگ انتقام او رهایی نخواهند یافت. ظاهر است که جفای ظالم و ضرر او بر مظلوم در دار دنیا تا چه مقدار خواهد بود؛ انتقام ملک قدیر و دانای خبیر و پادشاه دیرگیر1 سختگیر روز جزا و دیوان عدالت شاه وگدا، سخت تر است از آنچه وصف آن توان نمود یا به وسیله و سببی از آن ایمن توان بود. مجملا روز مظلوم سخت تر است بر ظالم از روز ظالم بر مظلوم چنانچه در همین باب خواهد آمد.

نقل کردهاند: که یکی از عباد روزی گذشت بر مردی که حجاج اورا به ظلم صلب

خبر داری از خسروان عجم که کردند بر زیر دستان ستم

نه آن شوکت و پادشاهی بماند نه آن ظلم بر روستایی

لیس ثواب عند الله سبخانه اغظم من ثواب الشلطان الغادل والرجل المخسنین.

نیست هیچ ثوای نزد الله تعالی عظیم تر از ثواب پادشاهی که به صفت عدالت موصوف و مردی که شیوه او به نیکوکاری معروف باشد.

و در اخبار وارد شده که پرسیده شد حضرت اباعبدالله علیه السلام از تفسیر آیهآ انا نراک من المخسنین1 یعنی بدرستی که ما می بینیم ترا از جمله نیکوکاران. خطاب به برادران حضرت یوسف است علی نبینا و علیه السلام به او؛ آن حضرت در جواب فرمودند که بود آنکه وسعت می داد در مجلس و قرض میداد به محتاج و اعانت می کرد ضعیف را یعنی از جمله نیکوکاران که مراد برادران او در این کلام بود اینها بوده.2

بدانکه از جمله بشاراتی که قاید منهج هدایت و والی کشور ولایت سلاطین عدالت آیین را به آن مستبشر ساخته و گردن امید ایشان را به آرزوی ادراک آن سعادت برافراخته، این حدیث شریفست. ای خوشا حال پادشاه هوشمند با فطرتی که به غوراین معنی رسیده، بهره یاب این جواهر کم یاب، و شایسته اینگونه ثواب گردد.

کسی که ظلم کند ظلم کرده میشود.

زیرا که دنیا سرای مکافات و منزل مجازاتست هر کس آنچه کشته است بدرود و عوض آنچه آورده است ببرد که من قتل قتل. ولنعم ماقیل: به داس دهر همان بدروی که میکاری. وکتب سیر و تواریخ از حکایات مکافات مالامال و مستغنی از بیان و امثال است.

من حقرنفسه عظم. من بغی أکسر

کسی که حقیر کند نفس خود را، عظیم القدر و بزرگ میشود؛ و کسی که ظلم کند شکسته میشود.

یعنی قدرتی که بر ظلم ms140 نمودن دارد بشکستن الله تبارک و تعالی او را زایل می شود، چنانچه از مضامین اخبار ظاهر گردید.

من اغتبر حذر. قن أنصف أنصف. من عدل تمکن. من دان تحصن. من ظلم آفسد آفره. قن ظلم یتیما عق آولاده من جارقصم عمره من لجار افلکه جوره. من ظلم دمر علیه ظلمه. من ظلم عظمت صرعته. من بغی هجلت هلکته.

کسی که عبرت گرفت، احتراز نمود از آنچه خلاف رضای الهی باشد. کسی که انصاف دهد از نفس خود، انصاف داده میشود از غیر خود. کسی که عدالت نماید مستقل میشود در امارت. کسی که فروتنی نماید - یعنی ترک ظلم و کبر نمود - متحصن شد به حصار عافیت دنیا و آخرت. کسی که ظلم کرد، فاسد کرد کار خود را. کسی که ظلم کرد یتیمی را، عقوق ورزید با اولاد حق - یعنی ایشان را در معرفی ظلم دیگران در آورد. - کسی که ظلم کرد، برید رشته عمر خود را . کسی که ظلم کرد، می کشد او را ظلم او. کسی که ظلم کرد عظیم می شود به خاک هلاک افتادن او کسی که ظلم و سرکشی کرد زود می رسد به او هلاکت او.

در این چند فقره و بعض فقرات قبل و بعد، بیان کوتاه شدن عمر به سبب ظلم می فرماید تا ظلمه علم بهم رسانند که الله تبارک و تعالی مکافات ظلم را منحصر به عذاب آجل اخروی نساخته بلکه عقاب عاجل دنیوی نیز برای ایشان مقرر داشته و تجربه وشاهد حال و کتب سیر و تواریخ از این مالامالست.

نقل است: که بعضی از ملوک بر شکار حریص بود. روزی در شکارگاه از دست امیر شکار خود بازی گرفت و از روی تعجتب در آن نظاره مینمود. ناگاه باز بیفتاد و بمرد. ملک حیران و غمگین بماند از او پرسید: باز چند سال عمر مینماید؟ گفت: بیش از بیست سال نماند. گفت: کرکس تا چند ms141 سال بزید؟ گفتند هفتصد سال! متأمل و متفکر گشت. عالمی در آن عهد بود او را بخواند و سبب تفاوت عمر میان آن دو نوع از او پرسید. او گفت سبب آنست که باز ظالم است و زندگانی مرغان بردست او تباه گردد، از آن روی کم عمر و کوته زندگانی باشد و کرکس قانع وبی آزار باشد، به این سبب عمر دراز یابد. ملک او را ثنا گفت و اکرام و احسان نمود و همت برکم آزاری و ترک جفا کاری تصمیم داد و راه احسان و معدلت با خلق بگشاد.

باید دانست که دنیا دار مکافات و سر منزل مجازاتست؛ هر کس آنچه کشته است بردارد و عوض آنچه آورده است بیابد. بداس دهر همان بدروی که میکاری. و این فقرات اعجاز سمات دلالت تمام دارد بر تحقق مکافات؛ ای خوشا حال کسی که تأمل نماید در آنها و عبرت گیرد از آنها و اگر خواهد از تتبع کتب سیر و تواریخ تحصیل این علم شریف عزیز می تواند نمود.

حکایت: از انوشیروان نقل کردهاند که گفت روزی به راهی می رفتم دیدم پیاده سنگی بینداخت و پای سگی بشکست و چون قدمی چند رفتم اسبی لگدی زد و پای او بشکست و چون زمانی بگذشت پای اسب به سوراخی فرو شد و بشکست از آن حال

اه که زد بر جان موری مرغکی راه

به چشم خویش دیدم در گذرگاه

هنوز از صید منقارش نپرداخت که مرغی دیگر آمد کاراو ساخت

من ظلم رعیته نصر اضداده.

کسی که ظلم کرد بر رعیت خود، نصرت داد دشمنان خود را بر خود.

بدانکه عمدهآ وصایای آن حضرت صلواتالله علیه به عمال خود و چه در این باب و این کتاب و چه در نهجالبلاغه، تعلیم سلوک با رعیت است زیرا که ایشان ودایع پروردگار و امانت ms142 آفریدگار و باعث تعمیر بلاد و دیار و افزون خراج و رنگینی سپاهند. و امور سلطنت مستقیم نگردد مگر به این سه چیز زیرا که عمدهآ بنای دولت پادشاهی بر استعداد سپاهست و آن موقوفست بر وفور خزائن و آن منوط بر آبادی مملکت و آن مشروط به رفاه حال رعیت. پس هرگاه تندباد بیداد خرمن جمعیت رعیت را از هم پاشید و تیشه ستم برگ و بار نخل توانایی سکنه هر دیار را درهم تراشد، ممالک به که معمور، و خزاین به چه موفور و لشگر به چه سان مهیا، و دشمن چگونه فنا میگردد؟ پس بنابراین، صدق این کلام اعجاز نظام بر هر عاقلی ظاهر و هویدا شد که ظلم بر رعیت یاری و مددکاری دشمن کردن است و لهذا در عهدنامهآ مالکاشتر رضوان الله علیه که از کبار صحابه آن حضرت صلواتالله علیه است بعد از وصیت به تقوی و نصرت دین خدا تعلیم سلوک با رعیت را مقدم داشته فرموده است که و آشعز قلبک الرحمة فی الرعیة والمحبة لهم واللطف بهم ولا تکونن علیهم سبعا ضاربا تغتیم اکلهم فاینآهم صنفان: إما آخ لک فی الدین و اما نظیر لک فی الخلق یفرط منهم الزل و تغرض لهم العلل و یؤتن علی آید پهم فی العند والخطاء فاغطهم من عفوک و صفیک مثل الذی تحب آن یغطیک الله من عفوه و صفحه فلنک فوقهم و والی الآآفر فوقک واللهفوق من ولأل و قد استکخفال آمرهم وابتلاک بهم.

کسی نیک بیند بهر دو سرای که نیکی نماید به مرد خدای

می فرماید پس عطاکن ایشان را از عفو و صفح خود مانند آنچه دوست میداری که عطاکند خدا آن را از عفو و صفح و تجاوز خود؛ به درستی که تو بالای ایشانی یعنی حکم تو بر ایشان جاریست و والی امرکه ترا برایشان والی کرده حکم او بر تو جاریست و خدای متعال بالای آن کسی است که ترا والی کرده است و به تحقیق که خواسته است الله تعالی از تو اینکه کفایت کنی امر ایشان را؛ یعنی در میان ایشان به عدالت و دادخواهی عمل نمایی و امتحان کرد ترا به ایشان یعنی حکومت و اختیاری که چند روزه

ز رعیت شهی که مایه ربودبن دیوارکند و بام اندود

تنسربی تن سزای طنبور است

شه بود چون سر، و رعیت تن

گویند سلطان محمود غزنوی که پادشاهی باذل و دادگستری عادل بود، وقتی فرمود که تتبع اصناف خلایق نموده، کسی که احمق ترین همه باشد پیداکنند. جمعی به این خدمت قیام و دریافتن احمقی چنین اهتمام مینمودند. روزی شخصی دیدند که بر سر شاخ درختی رفته تبر بربن آن شاخ میزد که قطع نماید و ظاهر بود که بریدن آن را اثری جز هلاکت خود نبود، همگی متفق گشتند که از او احمق تری نیست. او را به خدمت سلطان آوردند و آنچه دیده بودند عرض نمودند. سلطان فرمود که از او نیز احمق تری هست و آن حاکم جابری است که به تیشه تعدی و ستم، رعیت خود را که بیخ درخت دولت اویند قطع کند و خود را از ذروه برتری و سروری بر خاک هلاک فکند. ولنعم ماقال:

رعیت چو بیخ است و دولت درخت درخت ای پسر باشد از بیخ سخت

تبر بر بن آن درختی مزن که بالای شاخش گرفتی وطن

که چون سست گردید بیخ درخت ز پا اندر افتاد به یکبار سخت

کسی کو جفا و ستم میکند یقین دان که او بیخ خود میکند در کتب سیر آوردهاند که:

در زمان پادشاهی قباد ملک ایران روی به خرابی نهاد و چون انوشیروان بر

و حضرت امیرالمؤمنین صلواتالله و سلامه علیه به عمال خود در باب ترفیه حال رعایا در معامله خراج، وصایا، و در آن باب سفارشات و مبالغات بسیار نموده حتی اینکه یکی از ایشان گفت که از این قرار که میفرمایید من چنانچه رفتهام به خدمت بازگردم! آن حضرت فرمودند و اگر چه چنانچه رفته باز گردی! یعنی مضایقه ندارم از این هم. و در عهدنامه مالک اشتر رضوان الله علیه از جمله وصایای به او این بود که اگر رعیت شکایت کنند از سنگینی مالی که بر ایشان مقرر است تخفیف بده بر ایشان به آنچه امیدواری که به اصلاح آید به آن، کار ایشان. و البته باید که بر تو گران نباشد آنچه مؤنت و مشقت ایشان را سبک سازی، چه بدرستی که آنچه از ایشان تخفیف داده ذخیره ایست که باز می گردانند بر تو آن را در آبادی بلاد تو و زینت دادن ولایت تو.1

گویند: یکی از ولات سوار شد به تماشای شهری از مملکت خود، شهری به غایت معمور دید، اهل آن شهر ترسیدند که مبادا خراج ایشان را بیفزاید؛ چون او

گویند: که انوشیروان به عامل ms146 خود حکمی نوشت که اگر در ولایت تویک قطعه زمین نامزروع یابیم تو را به این جهت سیاست کنیم.

من سل سیف البعی أغمد فی رأسه. من سل سیف العذوان قیل به.

کسی که بکشد شمشیر را از غلاف ظلم و سرکشی، فروکرده میشود آن شمشیر در سراو. کسی که بر آورد از غلاف، شمشیر ظلم و طغیان راکشته میشود به آن.

از مصدقات این مقال کتب سیر و تواریخ مالامال است از جمله: به نقلی از آن که غایت غرابت دارد اکتفا مینماید که: متوکل خلیفه عباسی که به ظلم و بیداد و فساد و عناد با اهل بیت عصمت سلام الله علیهم بلکه با جمیع عباد اشتهار داشت و از جمله قبایح افعال او آن بود که قلاده شیر را کشیده در مجلس رها میکرد و مار در آستین بیچارگان میافکند و به اعتقاد فاسد خود، ترحمی که مینمود تریاق فاروقی میداد و سبوی پرعقرب را در مجلس می شکست و امثال ذلک و به این ذمایم افعال اکتفا ننموده مردمان را از تشرف به زیارت عتبات عالیات منع مینمود و آب در اراضی مقدسه کربلای معلی میانداخت و آب به حکم رب الارباب برگرد حریم مرقد منور و مشهد مقدس سید الثقلین ابی عبد الله الحسین صلوات الله علیه در وادی جیرت ایستاده بر جرأت آن شقی حیران ماند و از آنچه آب از آنجا تجاوز ننموده بالفعل موسوم به حایر است. القصه بعد از این حرکات بی ادبانه ناصواب، شبی در خواب دید که حضرت امیرالمؤمنین صلوات الله وسلامه علیه وعلی اولادهالطاهرین، او را مخاطب ساخته فرمود: ای بدبخت

من عدل نفذ ححکمه. من ظلم آوبقه ظلمه. من قدل قظم قذره. من جارت قضیه زالت قدرته. من طال عدوانه زال سلطانه . من احسن الملکة امن الهلکة. من جار ملکه عظم هلکه. من زرع العدوان حصد الخسزان. قن تعزز بالله لم یذله سلطان. من اغتصم بالله لم یضره شیطان. هن خاف سوطک تمنی موتک. من آشفق علی نفسه لم یظلم غیره. من حمد علی الظلم مکربه من شکرعلی الإشاءة سخر به. من صدقک فی نفسک فقد آزشدک. من بصرک قیبک فقد نصحک. من مدحک بما لیس فیک فهو ذم لک إن عقلت: آکبرالشر فی الإستخفاف بمؤلم، عفة المشفق

کسی که عدالت کرد ناقذ و جاری میشود حکم و فرمان او. کسی که ظلم میکند هلاک می کند او را ظلم او. کسی که عدالت کرده، بزرگ میشود قدر و مرتبه او. کسی که ظلم و جور باشد حکم او، زایل و برطرف میشود قدرت و توانائی او. کسی که بسیار شود ایام تعدی نمودن و ظلم کردن او برطرف می ms148 شود سلطنت و پادشاهی او. کسی که نیکو کند پادشاهی را، ایمن میشود از هلاک. کسی که ظلم کند در پادشاهی و حکومت او، عظیم شود هلاک او. کسی که بکارد تخم ظلم و عدوان را، می درود حاصل، خسران و زیان را. کسی که عزت یافت به خدا، خوار نمی کند او را هیچ پادشاهی. کسی که دست زند به خدا، ضرر نمی رساند او را شیطان. کسی که بترسد عذاب شدید تو را، آرزو می کند هلاک تو را. کسی که بترسد بر نفس خود، ظلم نمیکند بر غیر خود. کسی که شکر کرده شود بر ظلم کردن - یعنی مدح او کنتد که خوب و به موقع کردی این ظلم را و اگر نمی کرد منافی عظمت و دولت بود - فریب داده میشود به آن مدح. کسی که شکر کرده شد بر بد کردن، استهزاء کرده شد به آن. کسی که راست گوید به تو، آنچه را درست است - یعنی عیوب تو - پس به تحقیق که راه نموده است ترا به حق. کسی که بینا کند ترا به عیب تو، پس به تحقیق نصیحت کرده است تراء کسی که مدح و ثناکند ترا به چیزی که در تو نیست، پس آن مذمت است برای تو اگر بفهمی. بزرگتربدی و فساد در سبک و سهل شمردن، موعظه تلخ و دردناک دوست نصیحت کنندهآ اوست و مغرور شدن به شیرینی مدح کنده که به زبان مدح میکند و در باطن دشمن است.

این فقرات اعجاز سمات، نصایح و مواعظ دلپذیری بی نظیرست مر زمره ملوک و سلاطین را و صاحبان تاج و تخت و نگین و منسوبان از قبل ایشان که حکام و امرا و مستحفظان ثغور مسلمانان و عموم سایر مؤمنان را که به مدح مدح کنندگان کذاب، مغرور و شاد نشوند و از تلخی و درشتی ناصحان و واعظان نیک نهاد مکدر نگردند و بدانند که سخن حق ms149 در خدمت ایشان عزیزتر از کبریت احمر است زیرا که نفوس ایشان

و آنچه در باب گوارا نمودن سخنان تلخ و درشت حق، مدخلی عظیم دارد تتبع کتب سیر و تواریخست و مطالعه و مذاکره احوال پادشاهان سلف و سلوک مقربان و نیکخواهان و کلمات درشت ایشان که به محض خیر خواهی دین و دولت بوده اگرچه به حسب ظاهر تلخ نموده اما بالاخره مثمر سعادات دارین بوده نمایند.

مخفی نماند که اعظم اسباب اختلال دین و دولت و جهات فساد ملک و ملت، میل ولات است به سخنان خوش آمدگویان منافق پیشه و هراج گویان فاسد اندیشه و راه دادن ایشان نزد خود، زیرا که آن قوم به جز سود خود نخواهند و ضرر بی غایت، خلقی روا دارند. بالجمله جمیع سخنان ایشان به نفع خود مربوط و به خوش آمد والی منوط است هر چند از آن سخن خونها ریخته و رشته دولت والی بالاخره گسیخته شود. پس مذاق والی به سخنان شیرین مدح آمیز آن طایفه معتاد و از تحمل ms150 تلخی کلمات حقانیت بنیاد اهل رشاد منزجر و به آن کم اعتماد گردد و به این سبب خیر خواهان دولت اندیش، از بیم ضرر خویش جز حرف شیرین باطل بر زبان نیاورند و بر حفظ مرتبه خود همت

در کتب سیر نقل کردهاند که ایلچی سلطان محمد خوارزمشاه از نزد چنگیزخان مراجعت نموده نامه آورد. چنگیزخان در آن نامه سلطان را از روی تکریم فرزند خوانده بود، سلطان را این خطاب ناخوش آمده به رسول گفت: خان ما را فرزند خطاب کرده قانون نامهها که به سلاطین ذویالاقتدار و پادشاهان کامکار نویسند آن است که تواضع و ادب مرعی دارند اگر بر زیان قلم خان تواضعی نسبت به نواب میرفت بیرون از صواب نبود. رسول گوید من از این سخن فهم کردم که او را غروری عظیم هست و واقع را بر خود ملتبس می سازد نتوانستم که آنچه در خاطر داشتم عرض کنم که این خطاب از آن خان عالیشان خدمت سلطان را کمال تواضع و تبجیل است. جوابی بر طبق مقتضای وقت گفتم. پس سلطان گفت: شنیدهام خان مملکت خطا1 را از ms151 خوانین آنجا مستقل

من آساء إلی رعتته سر حساده.

کسی که بد کند به رعیت خود، خوشحالی کرده است حسودان خود را.

این مؤید حدیثی است که قبل از این گذشت که کسی که ظلم کند بر رعیت خود، نصرت داده است دشمن خود را.

من خذل جنده نصر اضداده. من خاف ربه کف عن ظلمه. من جارت ولایته زالت دولته. من کثر ظلمه کثرت نذامته. من منع الإنصاف سلبه الله الإمکان. من کثر عذله حمدت آیامه. قن غاهل بالبغی کوفی به. من اشتطال علی الباس بقد رته سلب القذرة . من ظلم نقسه کان لقیره اظلم من اشتغل بغیرالعهم ضیع الأقم عن ظلم العباد کان ms152 الله خصته و من یکن اله خصتة، دحض عجتة ق

کسی که ترک کند اعانت و نصرت لشکر خود را، نصرت داده و یاری کرده است دشمنان خود را. کسی که بترسد از پروردگار خود، باز میایستد از ظلم خود. کسی که ظلم کند در ایام حکومت و سلطنت خود، زایل و برطرف میشود دولت او. کسی که بسیار شد ظلم او، بسیار میشود پشیمانی او. کسی که منع کند عدالت خود را، بر طرف میکند الله تعالی قدرت و توانائی او را. کسی که بسیار شد عدالت او، ستایش کرده می شود زمان دولت او. کسی که معامله کند با خلق به ظلم و سرکشی و طغیان، جزا داده میشود به فعل خود. کسی که برتری و ترفع و زیادتی و تکبر کند بر مردمان به سبب قوت و قدرت و شوکت خود، سلب و زایل کرده میشود از او قدرت. کسی که ظلم کند برنفس خود، می باشد برای غیر خود ظالم تر. کسی که مشغول شود به کاری که اهتمامی در اونیست، ضایع و فوت میشود از او آنچه اهتمام در او بیشتر است. کسی که ظلم کند بندگان خدا را، می باشد الله تعالی دشمن او؛ وکسی که بوده باشد الله تعالی دشمن او، باطل میکند حجت او را در قیامت و میباشد در مقام جنگ با او.

در این حدیث شریف تهدیدیست عجیب و وعیدیست به غایت غریب مر صاحبان صفت خبیثه ظلم و بیداد را. ای بدا حال کسی که پادشاه پادشاهان و فریاد رس دادخواهان با او مخاصمه نماید و به فرماید که خذوه یعنی بگیرید او را. پس فرشتگان غلاظ و شداد بر او چسنبد و خواهی نخواهی به قعر جهنم کشند. پس وای بر آن مأخوذی که خلاص نکند او را از آن ورطه، قوم و قبیله او، و سودندهد او را عشیره او. و در کافی از جناب ms153 اقدس نبوی صلی الله علیه و آله مرویست که اتقوا الظلم فانه ظلمات یوم القیامة1 یعنی پرهیز کنید و خود را نگاهدارید از ارتکاب ظلم، بدرستی که ظلم ظلماتست در روز قیامت؛ یعنی روز روشن بر او تیره و تاریک خواهد بود از شآمت ظلم. و نیز در

آنچه مذکور شد اشاره بود به عذاب اخروی، اما مفاسد دنیویه و سوء عاقبت این صفت ردیه آنکه قوت و شوکتی که حضرت عزت به اهل دولت داده، به شآمت آن باز می گردد و شاهد این مدعا کلام اعجاز نظام هدایت انتمائیست که بعد از این فقره شریفه مسطور است.

ها من سلطان آثاه الله قوة و نعمة فاستعان یها علی ظلم عباده الأکان حقا علی الله آن ینزعها هنه، الم تر الی قوله تعالی «إن الله تعالی لأ یعیر فما بقوم حتی یغیروا فا بانفسهم.»2

هیچ صاحب سلطنتی نیست که خدای تعالی او را قوت و نعمتی داده باشد و او به دستیاری آن قوت و نعمت بر بندگان خدا ظلم کند مگراینکه بر الله تعالی لازم است که آن قوت و نعمت را از او انتزاع نماید و بازستاند. آیا نمی بینی که الله تعالی می فرماید که: بدرستی که الله تعالی تغییر نمی دهد آنچه با قومی هست از نعمت و عافیت تا وقتی که تغیر دهند آن قوم آنچه در نفسهای ایشان است از احوال جمیله که آن را مبدل سازند به احوال قبیحه و اخلاق رذیله.

و قطع نظر از این دو نوع عذاب دنیوی و اخروی، محرومی از فضل و ثواب معدلت گستری که شمه از آن در طی ترجمه و شرح این ms154 فقرات اعجاز بیان به عرض مؤمنان رسانید؛ غبنی است بسیار عظیم و مصیبتی است به غایت جسیم که در روزدیوان اکبر ملوک و سلاطین عدالت گستر به خلعت زیبای مغفرت ارجمند و به تاج وهاج

من عدل فی البلاد نشر الله علیه الرخمة. من آسس آشاس الشر آسسه علی فسیه. من عدل فی سلطانه اشتغنی عن آعوانه. من اشفق علی سلطانه قصر عن عذوانه. من ظلم قصم عنره؛ و دمر علیه ظلمه. من عمل بالعدل حصن الله ملکه.

کسی که عدالت کند در مملکتها و شهرها، می گستراند الله تعالی بر او رحمت خود را. کسی که مستحکم کند بنای شر و بدی را، مستحکم میکند آن بنا را برای ضرر خودش. کسی که عدالت کند در پادشاهی خود، بی نیاز میشود از یاری کنتدگان خود - یعنی مددکار اوست به سبب عدالت، خدا در دنیا و آخرت. - کسی که بترسد بر پادشاهی خود - یعنی از زوال آن - کم میکند از ظلم کردن خود کسی که ظلم کند، بریده می شود رشتهآ عمر او، و هلاک می کند او را ظلم او. کسی که عمل کند به عدالت، در حصار امنیت درمی آورد الله تعالی پادشاهی او را.

یعنی باقی و ممتد میدارد آن را. ولنعم ما قیل فی هذاالمعنی:

جزای خسن عمل بین که روزگار هنوز خراب مینکند بارگاه کسری را

من عمل بالجور عجل الله هلکه.

کسی که عمل نماید به ظلم، شتابان میکند الله تعالی هلاک او را.

حاصل اینکه ms155 عدل سبب آبادی، و ظلم باعث خرابیست. و در این باب کلامی به غایت حکیمانه از اردشیر بابک فرزانه که از اکاسره، به صفت عدل و انصاف اتصاف داشته منقولست که فرموده لاشلطان إلا بالوجال ولا رجال الا بالفال ولا مال الا بالعمارة ولا

تمثیلی دیگر: رفیع الدین - رفع الله مقامه فی العلیین - گفته که: مملکت چون بدن و پادشاه چون روح و عدالت مانند صحت است که حصول صحت منشأ ارتباط جسم و جان و مایهآ آسایش این و آن است و چون خلط سودای جباری طغیان، یا صفرای حدت و مردم آزاری، هیجان کند، یا بلغم مالح، حرص و شهوت زاید یا خون صالح، رگ مردی و فتوت فاسد گردد یا خار مزاج ملک از صحت اعتدال بیرون رفته؛ صحت عدل به مرض ظلم مبدل گردد و زندگانی جسم و جان هر دو بنا خوشی می گذرد و ایضا تمثیلی دیگر اینکه خزانه پادشاهان به منزله آبگیریست که از چشمه سار حیثمههای کار اصناف رعایا و فرق کاسبان همیشه برکشته مزرع آمال و گلشن اجلال خسروان به استقلال به آن آب سیراب میگردد؛ و صفت عدالت میزابی است که پیوسته به حسن اهتمام به تنقیه چشمه سار مذکور میپردازد و از خس و خاشاک مکاره عالم و از سنگ و چوب اهل ms156 ستم پاک می سازد و تا این چشمهسار پا کست از آب جاری آن آبگیر پر، و آن گلشن معمور است و چون میزاب عدل دست از تنفیه عیون مذکوره برداشت و سیلاب ستم تمامی را به گل و لای خانه خرابی رعیت انباشت بالضرورة آن آب منفطع گشته آن آب گیر بی آب و آن گلشن خراب می گردد.

قن أخسن الی رعتته نشر الله علیه جناح رخمته وآدخله فی قففرته. من رکب

کسی که نیکوئی کند به سوی رعیت خود، می گستراند الله تعالی بر او بال رحمت خود را و داخل میکند او را در آمرزش خود. کسی که ارتکاب کند طریقه ظلم را، ناخوش میشود روزگار او. کسی که داد مظلوم نگیرد از ظالم با وجود قدرت، عظیم میشود گناهان او. کسی که داد مظلوم از ظالم نگیرد - یعنی با وجود قدرت بر آن - زایل می سازد الله تعالی به حکمت کامله خود، قدرت و توانائی او.

داد مظلوم از ظالم گرفتن در شرع واجبست و بعض فقها گفتهاند که هر که در آن تهاون نماید از ایمان بیرون می رود بلکه از دایره اسلام هم؛ علی الخصوص در وقتی که آن مظلوم یاری و مددکاری غیر الله تبارک و تعالی نداشته باشد. و در کافی از حضرت امام محمد باقر صلوات الله علیه منقولست حدیثی که حاصل مضمون آن اینست که وقتیکه حضرت علی بنالحسین علیهماالسلام را وفات رسید، مرا به سینه خود منضم ساخته فرمود یا بنی وصیت میکنم ترا به آنچه وصیت کرد مرا به آن پدرم در وقت وفات و گفت که پدرش یعنی حضرت امیرالمؤمنین صلوات الله علیهم اجمعین او را به آن وصیت کرده که یا بتی اثاک و ظلم من لا یجد علیک ناصرا ال اللها ms157 یعنی بر تو باد که پرهیز کنی و حذر نمایی از ظلم بر کسی که نیابد برای دفع ظلم تو یاری کننده و فریادرسی غیرالله تبارک و تعالی؛ یعنی چون مظلوم حامی و دادرسی جز فریادرس بیچارگان نیابد، ناچار برای دادخواهی به درگاه او شتابد و او خود نه دادرسی است که مظلومی او را به یاری خود خواند و او در اعانت آن مظلوم اهمال نموده داد او نستاند. اعاذنا الله و سایرالمؤمنین موجبات نقمته و هدانا لاستیجاب رحمته.

من غاهل رعیته بالظلم آزال الله هلکه و عجل بواره وهلکه. من جار ملکه تمنی الناس هلکه.

کسی که معامله کند با رعیت خود به ظلم، زایل می سازد الله تعالی قدرت پادشاهی او را و زود می کند برطرف شدن او و هلاک او را. کسی که ظلم کند پادشاهی او - یعنی در پادشاهی خود طریقه ظلم و جور با خلق خدا مسلوک دارد - آرزو می کنند مردمان هلاک او را.

یعنی همت میبندند بر هلاک و زوال او و همت خلق را اثرهای عظیمست.

من رکب العجل آذرک الزلل.

کسی که سوار شد اسب شتاب و عجله را، دریافت لغزش را.

تعجیل در غیر امور اخرویه به غایت مذموم و تکاهل و تساهل و سستی در حین فرصت شوم و اقتصاد و میانهروی در هر امری از امور مبارک و ممدوح است و در عهدنامه به جهت تأکید این معانی فرموده صلوات الله علیه که: ایثال والعجلة بالامور قبل آوانها والتشاقط فیها عند افکانها آواللجاجة فیها إذاتنکرت آوالوفن عنها إذا استو ضحت فضع کل آفر موضعه و آوقع کل آفر موقعه1 حاصل معنی آنکه: حذر باد ترا از تعجیل کردن درکارها پیش از وقت آن، و ترک دادن و قیام ننمودن به آن در حین امکان و تیسر آن یا لجاجت نمودن در آن، آن وقت که میسر نگردد و راه تدبیر آن پوشیده و مشکل ms158 باشد؛ یا سستی نمودن از انتهاز فرصت آن وقت که روشن و معلوم گردد راه آن. پس بگذار هر امری را در موضع آن و واقع گردان و به عمل آرهر عملی را در موقعش؛ حاصل، امر به اقتصاد و میانه روی است که عبارت از وضع اشیاء در موضعش باشد که معنی عدالت است و نهی از طرفی افراط و تفریط که معنی ظلم است پس باید آدمی در هر امری از امور کلیة و جزئیة از روی کمال عقل و تأمل و تدبر و حزم و صبوری و

من سل سیف العدوان سلب عن السلطان. هن جار فی شلطانه عد من عوادی زفانه. من جار فی سلطانه واکتر عدوانه قدم الله سبخانه بنیانه وهد آزکانه من عدل فی شلطانه و بذل اخشانه اعلی الله شأنه و اعزاغوانه. من لم یخف احدالم یخف آبدا من لم یرحم الناس قنعه الله رحمته . هن کفازات الذنوب العظام افائة الملهوف والتنفیس عن المکروب.

کسی که بکشد از غلاف شمشیر ظلم و بیدادرا، برطرف کرده میشود عزت و پادشاهی از او. کسی که ظلم کند در پادشاهی خود، ms159 شمرده میشود از جمله بیدادگران. کسی که ظلم کند در پادشاهی خود، بسیار شود طغیان و از حد بدر رفتن او، خراب می سازد الله تعالی بنیان او را می شکند و سست میکند طرفهای قوی او را. کسی که عدالت کند در پادشاهی خود و بیخشد نیکی وانعام، او را بلند می کند الله تعالی قدر و مرتبه او را و عزیز وقوی میکند انصار و اعوان او را. کسی که نترساند احدی را، منع میکند او را الله تعالی از رحمت خود. از جمله کفارتهای گناهان بزرگ دادرسی مظلوم عمگین و برداشتن اندوه از دل شخص اندوه گین است.

چون آدمی به ارتکاب معصیت خاطرانبیا و اولیا وائمة هدی بلکه فرشتگان ملاء

هن آفحش الظلم ظلم اللثام. ون الشقاء إخیقاب الحراه. من لوازم العدل التناهی عن الفلم. ون أخسن العقل التحلی بالعلم. من علامات الثل العمل بسنة العدل. من کمال الشرف الأخد بجوایع الفضل. من افضل الأختیار واخسن الأستظهار آن تعدل فی القضاء و تجریه فی الخأصة والغامة علی الشواه. من شواء الاختیار مغالبة الأکفاء و مکاسشفة الآغذاء ومناواة من یقدر علی الضراء. ین علافات العفل العمل بسنة العدل فا أقرب النقمة من الظلوم. فا أقرب النصرة هن المظلؤم. فا آغظم عقاب الباغی. فا آشرع صزعة الطاغی . فا عمرت البلدان بیثل العدل.

از جمله زشت ترین و قبیح ترین ظلمها، ظلم لئیمان و نا کسانست. از جمله بدبختی، اندوختن و ذخیره نمودن حرام است. از جمله لوازم عدالت است باز ایستادن از ظلم. از جمله نیکوترین اوصاف عقل، حلم را زینت خود ساختن است. از جمله علامتهای بزرگی و زیرکی عمل نمودن به طریقه انیقه عدالتست. از جمله کمال شرف و ms160 بلندی رتبه است عمل نمودن به جمیع انواع فضل. از جمله فاضل ترین اختیار نمودن و ترجیح دادن و نیکوترین طلب، اعانت و یاری کردن این است که عدالت کنی در حکم و جاری سازی آن حکم عدل را در ماده خاصان و عموم خلق برابر - یعنی بدون اختلاف و طرف منظور داشتن - از جمله بدی اختیار نمودن و ترجیح دادن زیادتی و غلبه نمودنست بر امثال و اقران و اظهار عداوت نمودن با دشمنان و دشمنی کردن باکسی که قادر باشد بر ضرر رساندن. از جمله علامات عقل عمل نمودن به طریقه عدالت است با خلق، چه نزدیک است خشم و غضب الهی به ظالم، به غایت ظلم کنتده. چه نزدیک است یاری نمودن و

لله در من قال:

از عدل است آباد ملک جهان بود جای عادل بصدر جنان

فا حصنت الأعزاض بعثل البدل. فا آغظم وزرمن ظلم و اغتدی و تجبر و طغی. فا اقبح الخضوع عند الخاجة والجفا عندالغنی.

در پناه حصار امنیت در آورده نشده است عرضها به مثل چیزی مانند بخشش و عطا. چه بزرگست گناه کسی که ظلم کند و تجاوزاز حد نماید، و تکبر کند و اسراف و طغیان کند در نافرمانی خدا. چه قبیح [است] خضوع و فروتنی نزد حاجت و جفا و سرکشی وقت غنی و ثروت و قدرت و برتری.

چنانچه عادت لئیمان و ناکسان و ناقصان است که چون محتاج گردند عجز و فروتنی نمایند و چون قوت گیرند و اندک مایه اعتباری در خود گمان کنند یا دو سه دیناری بهم رسانند در مراتب درشت خویی و سرکشی ms161 طغیان کنند؛ والله تعالی در قرآن مجید در مقام مذمت می فرماید که: خلق الانسان هلؤعا اذا مسه الشر جزوعا واذا مسه الخیر منوعاا حاصل معنی اینکه آدمی حریص آفریده شده اگر او را بدی رسد جزع و بی صبری کند و اگر خیری رسد منع کند و سر باز زند و از عدم احتیاج طغیان کند؛ و گفتهاند الله تعالی هر جا در قرآن آدمی را به لفظ انسان ذکر نموده، ذم و قدح فرموده و جهات عیب و شر او شمرده و در این مقام نیز مطلق انسان را به آن سرزنش فرموده و عادت اکارم و اخیار و نجبا و ابرار بر عکس این باشد که در وقت سختی و خواری، صولت و مناعت و

فا ظلم من خاف المصرع. فا غدر من ایقن بالمزجع. فا آنعم الله علی عند نغمة فظلم فیها الأکان حقیقا آن یزیلها عنه.

ظلم نمی کند کسی که بترسد از افتادن به خاک هلاکت. نقض عهد ویی وفایی نمیکند کسی که یقین داشته باشد به بازگشتن او به خدا. نعمت نداد و انعام نکرد الله تعالی بربنده، نعمتی، پس آن بنده ظلم کرده باشد در آن نعمت، مگراینکه میباشد سزاوار آنکه زایل کند الله تعالی آن نعمت را از او.

ظلم کردن در نعمت، کنایه از این است که آن نعمت را در غیر آنچه خدا به آن راضی باشد صرف نماید؛ خواه آن نعمت مال دنیا باشد و خواه جاه و قوت و شوکت. ظلم در نعمت مال آنست که در اسرافات لا طایل یا در آنچه الله تعالی حرام نموده صرف نماید و ظلم در نعمت قوت ms162 و شوکت آنست که داد مظلومی از ظالمی نگیرد یا خود به سبب آن قوت مرتکب ظلم شود و این دو نوع در احاد ناس میباشد چه هرکس به قدر قوت خود بر زیر دست خود میتواند ستم نمود هر چند بنده زرخریده یا عیال او باشد؛ والله تعالی یعلم.

فا أقرب النقمة من آهل البغی والعدوان. فا اکترالعبر و اقل الأفتبار.

چه نزدیک است خشم و غضب الهی به اهل ظلم و فاسد. چه بسیار است عبرتها وکم است عبرت گرفتن.

چه کلمه ایست بی نظیر و چه موعظهایست دلپذیر ولیکن چه کم است چشم عبرت گیر و گوش عبرت پذیر. ولنعم ما قالالوضی المرضی حشر مع البنی والوصی:

هلاک السیاسة العذل. هلاک الأمر فی الدین العقل. ونل لمن ساءت سیرته و جارت ملکته و تجر واعتدی. ونل للباغین من احکم الحاکمین و غالم ضمائر المضمرین و لئن افهل الله الظالم فلن یفوته آخذه و هو له بالمزصاد علی مجاز طریقه و بموضع الشجا من مجاز ریقه. هیفهات آن ینجوا الظالم ون آلیم عذاب الله و عظیم سطواته. ینام الرجل علی الثکل ولا ینام علی الحرب.

اصل وقوام مملکت داری و تربیت و تأدیب رعیت و سپاهی، عدالت است. اصل و قوام کار در دینداری، عقل است. وای مرکسی را که بد باشد طریقه او و ظلم کند شوکت پادشاهی او و تکبر کند و از حد درگذرد. وای مر ظالمان را از روز بازخواست احکم الحاکمین و دانای ضمیرهای مضمرین - یعنی قصدهای قصد کنندگان - و اگر چنانچه مهلت دهد الله تعالی جبار ظالم ستمکار را، پس البته هرگز بیرون نرود از جنگ مؤاخذه و عقوبت او؛ پس فوت نمی شود از او هلاک نمودن او یا عذاب نمودن او؛ و به سبب نافرمانی؛ والله تعالی او را در کمینگاه و ms163 بر مهر طریقست و گویا سرراه بر او گرفته است که هرگاه برسد او را غافل بگیرد و مکافات او به او برساند و منتظر است به موضع غصه از گلوی او که عنقریب گلوی او را سخت بگیرد تا آب دهن از گلویش از غصه بماند. چه بسیار دور است اینکه نجات یابد ظالم از عذاب دردناک خدا و قهر و غضب عظیم او. می خوابد2 مرد بر مرگ فرزند و نمی خوابد3 بر سلب مال.

به این معنی که بیفرزند بر او میگذرد به صبر؛ و بیوجه معیشت، زندگانی میسر نیست. و گفتهاند که فوت فرزند تلف یک نفس است و سلب اموال تلف سایر اهل و عیال؛ ونیز چون تدبیر مرگ میسر نیست فیالجمله دل نهاد هرکس میگردد، اما غارت

لا یکونن المخسن والمسی عندک بمنزلة سواء فان فی ذلک تزهیدا أفل الأخشان فی ألأخشان و تذریبا لآفل الأساءة علی الأساءة.

باید که نباشد نیکوکار و بدکار نزد تو یکسان و برابر-یعنی این دو در نزد یک پایه نباشد که این معنی بیرغبت می گرداند نیکوکاران را در نیکی، و عادت میدهد و باعث می گردد بدکاران را بربدی.

حاصل اینکه نیکان را به نیکی امتیاز بده و قدر ایشان را بیفزا، و بدان را به بدی جزاده و یا به ایشان لطف منما تا نیکوکاره در کار خود ثبات ورزد، و بدکار از طریقه بد خود برگردد. و این از جمله جلایل حکمتهای عملی ارباب دولست. و گفتهاند که امر سلطنت بدون مراعات این حکمت مستقیم نگردد و اگر خلاف این نمایند متزلزل بلکه متقلب گردد و نظیر و مؤید اینست فقره شریفه زجرالمسی بثواب المخسن یعنی زجر کن بدکار را به ثواب، و عطا دادن نیکوکار؛ و این معنی حکمتی است به غایت عظیم و جامع منافع عمیم و موافق ملت ms164 بیضا و مصلحت و تادیب، و سیاستی به نهایت نافع در نظام امور مملکت؛ هیچ تادیبی برای بدکار به از این نتواند بود و تشبیهی نیکوتر و سالمتر از این نتوان نمود که شخص نیکوکار را اعطا نماید و بر قرب و منزلت او افزاید و بدکار را از نظر لطف و مرحمت خود اندازد چنانچه به هرکس که مهمی رجوع نماید جواسیس صادق بی غرض بر او گمارد. اگردستور عدل و داد مرعی دارد او را به عطا ولطف و کرم و قرب و منزلت سرافراز نماید و اگر به طمع و ظلم و بیداد و خلاف رشد و سداد عمل نماید او را از نظر مرحمت خود بیندازد. جمیع بدکاران به این تدبیر آسان به تدریج به راستی گرایند ونیکو کاران در نیکویی خود بیفزایند.

لا ثعن قویا علی ضعیفه لا تویر دیا علی شریف لا ئویس الضعلاء من

اعانت مکن قوی را بر ظلم نمودن بر ضعیف. ترجیح مده و اختیار مکن دنی و پس فطرت را بر بزرگ عزیز. نامید مکن ضعیقان را از عدالت خود. به طمع مینداز مردمان عظیم القدر را در حیف1 خود.

یعنی در طرف گیری برای ایشان و ظلم کردن بر ضعیفان برای رضا جویی ایشان. در در محاضرات روایت شده که ملک عادل نوشیروان دو کس از جانب راست و چپ خود واداشته بود در وقت دیوان که اگر از او حیفی و میلی مشاهده می کردند او را به چویی که در دست داشتند حرکت میدادند و او را تنبیه می کردند و میگفتند چنانچه رعیت می شنیدند: که ای ملک بیدار شو تو مخلوقی خالق نیستی و بنده نه مولایی. نیست میان تو وحق تعالی خویشی و پیوندی؛ انصاف ده مردمان را و نظر و تأمل کن و طریق صواب بیندیش و رحمن نما بر جان و دولت خویش.

لا تصر علی فا یعقب الأثم. لا ms165 تفعل فا یشیز العزض والأشم. لاترخصوا لآقفسکم فدهب بکم فی مداهب الظلمة. لا ثذاهنؤا فیتحم بکم الإذهان علی المعصیة.

اصرار منما بر چیزی که عاقبت آن گناه باشد. مکن کاری که باعث عیب عرض و نام و ننگ تو باشد. رخصت مدهید نفسهای اماره شما را تا ببرد شما را در راههای تاریک یا طریقههای ظلم کنندگان. سهل انگاری مکنید پس داخل سازد شما را آن سهل انگاری، بر نافرمانی حضرت باری.

بدانکه سهل انگاری در ارتکاب نافرمانی حضرت باری تعالی شانه، هر چند

لا تظلمن من لا تجد ناصرا الاا الله.

ظلم مکن البته کسی ms167 را که نیابد معین و نصرت دهند غیر از خدا.

وبه این ناظر است فقره ظلم الضعیف آفحش الظلم یعنی ظلم نمودن بر ضعیف عاجز بیچاره، قبیح تر ظلمی است. بر هوشمندان صاحب خرد پوشیده نیست که هرگاه ستمکار بیدادگری دل مظلوم بیچاره را بیازارد و آن مسکین را از دست ظلم او پای گریز نباشد و شفیعی که گریبان او را از بیداد او رهاند و حامی که خود را به خطیره حمایتش رساند نیابد، و ابواب چاره جویی خود را از هر جانب مسدود داند ناچار شکوه و دادخواهی را به درگاه پادشاهی خواهد برد که ساحت رحمت عامش گریزگاه بی پناهانست و غمخواری رحمتش فریادرس دادخواهان. و اونچنان دادرسی است که مظلومی در دل شب تار به آه و ناله زار او را به نصرت و یاری خود طلبد و او اهمال نموده داد او نستاند.

بر شخصی در زمان خلفا ستمی از حاکمی رسیده آن مظلوم خود را به خلیفه رسانیده تقریر مطلب خود چنین نمود که طفل در ابتداء هر بلیه و آسیبی، به دامن مادر خود پناه میبرد و بعد از آنکه اندک شعورش زیاده شد و پدر را منیع تر دید، از هرکس گزندی به او رسید برای دفع آن پناه به پدر میبرد؛ و بعد از آنکه تمیزش زیاده شد به حاکم و بعد از آن به والی و بعد از آنکه عقلش کامل شد اگر کاردش به استخوان رسید و والیی به فریاد او نرسید، لابد التجا به درگاه پادشاه پادشاهان و فریادرس مظلومان و بیچارگان میبرد؛ حال کارد من به استخوان رسیده و کار به آن انجامیده. تو با خود نظری کن و در عاقبت کار خود تأملی فرما. خلیفه از سخن متأثر گشته گریست و گفت بار دیگر این کلمات را تکرار کن، تکرار نمود؛ و فرمان داد که حاکم معزول و آنچه از او گرفته مسترد ms168 و خود به حضور آید و بازخواست این جنایت از او شده او را عبرت دیگران سازیم.

لا یکبرن علیک ظلم من ظلمک فإنه یشعی فی مضرته وتفعک وفاجزاء من یشرک آن تسؤعه.

بر تو عظیم و بزرگ نباشد ظلم کسی که بر تو ظلم کرده است، پس به درستی که او سعی می کند در ضرر رسانیدن به خود و نفع تو؛ و نیست جزای کسی که خوشحال کند ترا اینکه تو دلگیر کنی او را.

این صفت خاصان إله و مقربان بارگاه است. و گفتهاند که یکی از علمای صالحین رضوان الله علیه شنید که شخصی او را غیبت کرده؛ برای او هدیه فرستاد و نوشت به او که: به من رسید که تو بعضی از حسنات خود را به من دادی در مکافات آن احسان، این هدیه برای تو فرستادم تا بی عوض نباشد. الحق عجب مرتبه و مزلتی است و

لا سوعة کالظلم. لا سمیر کا لعلم لا جورآفظع ین جور خاکم.

نیست هیچ خصلت قبیحی ماند ظلم. نیست هم سخنی درست مثل علم. نیست هیچ ظلمی شدیدتراز ظلم حاکم.

زیرا که اگراز غیر حاکم ستمی برکسی واقع شود، توقع این میدارد که حاکم رفع آن نماید. هرگاه از او ظلمی برسد، خلاف متوقعی به عمل آمده خواهد بود و آن بر هر کس شاق و علامت اضطرار است. پس در این وقت شکوه خود به درگاه اله خواهد برد و ظالم را به او خواهد سپرد. والله تعالی در کتاب کریم فرمود که آمن یجیب المضطراذا دغاه و یکشف الشوء1

لا زلة أشد من زلة غالم لا خیر فی شهادة خائن. لا خیر فی محکم جائر. لا شیآ آحسن من عفو قادر. لا ینتصر المظلوم بلا ناصر. لا ینتصف البر هن الفاجر لا یکؤن ms169 العمزان حیث یجور السلطان. لا ید خل الجنة خداع ولا عنان. لا عدل افضل مین رد المظالم. لا یؤمن بآلمعاد من لم یتحرج عن ظلم العباد لا یؤمن الله عدابه من لا یا من الناس جوره . یوم العدل علی الظالم آشد من یوم الجور علی المظلوم.

نیست هیچ لغزشی و خطایی شدیدتر از لغزش و خطای عالم. نیست خیری در شهادت خیانت کننده. نیست خیری در حاکم ظلم کننده. نیست چیزی نیکوتر از عفو صاحب قدرت. انتقام نمی کشد مظلوم از ظالم خود بدون نصرت دهنده و اوست فریادرس مظومان؛ و خوشا حال بنده که او را وسیله رفع آن ظلم نماید. استیفا نمی کند حق خود را تمام، مرد نیکوکار از مرد فاسق بدکار. نمی باشد آبادی در ولایتی و مقامی که ظلم کند پادشاه آن. داخل بهشت نمی گردد بسیار فریبنده و

تأمل کن دراین معنی که باطن آن عجبی است و غور آن بعید است و جمیع کلام آن حضرت چنین است.

الساعی کناذب لمن سعی إلنه، ظالم لمن سعی علیه.

سخن چین نزد حاکم جایر و غیر آن دروغ گوست نسبت به کسی که سخن چینی نموده به سوی او؛ و ظالم است نسبت به کسی که سخن چینی او نزد حاکم نموده.

پس این صفت ذمیمه منشأ دو وصف مذموم و قباحت و تشأم آن، بر هر صاحب بصیرتی معلوم است والله تبارک و تغالی یغلم.

این خاتمه ایست مشتمله بر خلاصه و حاصل بعض ms170 آنچه محتویست بر آن این باب و باب سابق ولاحق به اضافه و مجملی از سخنان او به او عقلا و علما و عرفا که مطابق آیات و احادیث ائمه هدی است.

اول: اینکه رغبت قلوب و همت نفوس و محبت عامه خلایق را در امور سلطنت و جهانداری و فرمانفرمایی و مملکت داری چنانچه در همین باب به تفصیل گذشت مدخلی عظیم است واین معنی بدون ملایمت و نرمی و حلم و بردباری صورت پذیر نیست و شواهد آن در این کتاب مستطاب بسیار است؛ و برعکس این است غلظت و

ودیگر آنکه در مقام حکم، استقصای تام یعنی نهایت تحقیق ضرور است تا حقیت و بطلان هر مدعایی معلوم و موافقت داشتن آن با شریعت غرا بر او مفهوم گردد و این استقصاباید که در حد وسط و موافق قوانین و قواعد دین و ملت باشد تا موجب و زر و وبال و مفضی به عصیان حضرت ذوالجلال نشود مانند اینکه در تفتیش و تحقیق مدعا چندان اهمال و تکامل ms171 نمایند که حقوق عباد باطل و امینت بلاد زایل گردد، و لهذا حضرت امیرالمؤمنین صلوات الله و سلامه علیه در عهدنامه مالکاشتر رضوان الله علیه فرموده و استقصاء فی عدل یعنی تفتیشی واسطه میانه افراط و تفریط چنانچه مذکور شد.

و دیگر آنکه ملوک و سلاطین را جلب قلوب و همم عامه خلایق به غایت ضرور در کار و از تحصیل آن ناچار است تا همگی در خلوات به دعای بقای دولت ایشان همت گمارند و از روی اخلاص، درگاه و بیگاه از درگاه اله، ثبات آن را خواهند و در راه دین و دولت جانفشانی نمایند. و سخاوت و کرم از جمله چیزهاییست که موجب محبت

بدانکه کرم جامع جمیع نیکیها و اسم مدح است، چنانچه بخل، جامع جمیع بدیها و اسم ذم است؛ و گفتهاند کرم آنست که بر نفس سهل نماید انفاق مال بسیار در اموری که نفع آن عام باشد بر وجهی که مصلحت اقتضا نماید؛ پس اگر بخشش به حد

و دیگر آنکه خود را از خلایق مخفی و مستور ندارد که موجب مفاسد عظیمه می گردد؛ چنانچه حضرت امیرالمؤمنین صلواتالله و سلامه علیه در نهج البلاغه فرموده که ms173 فان اختجاب الؤلاة من الرعیة شعبة من الضیق2 یعنی پس به درستی که بیرون نیامدن و خود را از نظرها پنهان نمودن والیان، شعبهایست از تنگی به این معنی که کار بر رعیت سخت و دلهای ایشان تنگ می گردد یا به این معنی که شعبه ایست از تنگدل شدن والی و به تنگ آمدن از امور رعیت و مملکتداری چه البته و ناچار ملال والی سبب اختلال امور رعیت و مملکتست؛ و گذشت که آلت سروری و ریاست، فراخی به سینه است، یعنی بسیاری علم و صبر که زود از جا، برنیاید و دلتنگ نشود. و مفسده دیگر اینکه اگر والی مخفی دارد خود را از نظر، ملتبس و مشتبه میشود بر او جمیع امور، پس کارهای خورد نزد او عظیم و عظیم خورد، و قبیح حسن و حسن قبیح، وحق باطل و باطل حق می نماید چرا که والی بشریست نمیداند آنچه پوشیده شد بر او از احوال مردمان؛ یعنی از

و دیگری نیت خیر داشتن ملوک و سلاطین است که تیت ایشان را در معموری بلاد و خوشی وناخوشی وسعت و تنگی عباد و زیادتی ریع و نقصان آن در مرزوعات مداخلی عظیم است چنانچه مفصلا مذکور شد.

و دیگری که در احادیث و اخبار امر به آن شده قبول صلح است از دشمن؛ هرگاه فروتنی کند و در مقام صلح درآید و استدعای آن نماید زیرا که گفتهاند که هرگاه از دو پادشاه یا دو خصم کاینا من کان یکی فروتنی کند و در مقام صلح درآید و آن دیگری استکبار ms176 کند و بر عناد و خصومت اصرار و از صلح امتناع نماید، غیرت الهی البته او را مغلوب و منکوب گرداند. و آنکه طالب صلح و فروتنی است او را عزیز و غالب سازد و این معنی به تجربه در احوال سلاطین و غیرهم معلوم گشته و در سیرالسلاطین نیز مذکور است و همچنین است حال بعد از صلح در نقض عهد و ارتکاب غدر که از هر دوخصم هر کدام که نقض عهد کند و غدر نماید غالب اوقات منکوب و مغلوب می گردد و این معنی را از مجربات شمردهاند و صدق این مقال از کتب سیر، کالشمس فی وسطالنهار روشن و هویداست و آن حضرت صلوات الله علیه در عهدنامه مالک رضوان الله علیه فرموده فقره که حاصل آن این است که دفع نکنی البته صلحی را که بخواند ترا دشمن تو به آن صلح که خدا را به آن رضا باشد زیرا که در صلح راحت و آسایش است، لشگریانترا و ترا از اندیشه و غمها، و سبب امنیت مملکت توست؛ انتهی.1 پس هر صلحی که خدا به آن راضی باشد ضرور است. بعضی از شراح نهج البلاغه رضوان الله علیهم گفتهاند که اصل و قاعدهآ کلی در این مقام آنست که به سبب آن صلح، سنتی که محکوم به باشد از سنن دین مبین و حکم ثابتی به اصل شرع از احکام ملت قویم مبدل نشود و جوری عاید به عباد و بلاد نگردد و حوزه دین مصون و بیضهآ اسلام محروس ماند

و در همان مقام آن ولی ملک علام علیه الصلوة والسلام بعد از تأکید تمام به امر مصالحه می فرماید که ولکن الحذرکل الحذر من عدوک بغد صلحه فان العدو ربنا قارب السغقل فخد بالحزم واتهم فی ذلک حشن الظنا حاصل معنی آنکه ولیکن، حذرکن حذر تمام البته از دشمن خود بعد از صلح نمودن او، از آنکه دشمن بسیار باشد که با تو نزدیکی کند به صلح یعنی در صلح زند برای آنکه ترا غافل نماید و از روی مکر و حیله بر تو کمین گشاید. پس فراگیر طریق احتیاط را؛ و متهم و بدگمان سازد این باب حسن ظن خود را؛ غرض اینکه مبادا از حسن ظن که علامت ایمان و صفت کریمانست اعتماد بر دشمن و عهد و صلح او نمایی و غافل مانی؛ پس دشمن غدار از تو غفلتی استشمام نماید و فرصت غنیمت شمارد و کار خود بسازد. و آنچه در کتب سیر از امثال این امور که بر سلاطین عظیم الشأن به سبب غفلت ضررهای عظیم رسیده ذکر نمودهاند، مصدق این مقال است و باید خود وفای به عهد را از لوازم دانسته به غدر رضا ندهد که موافق فرموده آن حضرت صلوات الله علیه نقض عهد و عمل به غدر، شوم و وبال و نکال آن بر جمیع اهل مذاهب وادیان واضح ومعلوم است.

بدانکه آیات و اخبار در مذمت صفت خبیثه ظلم و ترک اعانت مظلوم و مدح عدالت گستری و حلم بسیار وارد شده ولیکن چون قلم چابک قدم بر جناح سفر مطلب

پر ظاهر است که پادشاهان را به نفس نفیس خود پیوسته به دقایق امور عظیمه ms178 پرداختن و کلیات و جزئیات آن را به تنهایی تمشیت دادن از ممتنعات است و وزرا و وکلا وامرا وارکان دولت همگی اسباب شغل خطیر جهانداری و به منزله اطناب سرادق شهریاریند؛ باید پیوسته به نظر دقیق ثاقب و تأمل و تفکر صایب دفاتر اوضاع ازمنه و دهور و نسخه جات جمع و خرج روزنامچه امور سنین و شهور احوال سلاطین عدالت آیین سلف را منظور و از آن تجربهها و عبرتها مستفاد و معلوم و در اجرای قوانین امور و تدبیر محافظت ثغور به کار بسته، دقیقه غافل نگردند و در توفیر مداخل خزاین و تقدیر مخارج آن به نحوی که بنای آسایش عباد و معموری بلاد از تعدی و بیداد منهدم

ضاحب آلشلطان کزاکب الأسد یغبط بموقعه وهو اغلم بموضعه.

مصاحب پادشاه مانند کسی است که سوار شیری شده باشد، دیگران رشک میبرند بر او و آرزوی منزلت او میکنند و او داناترست به منزلت خود از خوف و خطر.

این کلام اعجاز نظام به غایت عالی مقام، بر السنه و افواه خواص و عوام دایر و سایر است و مراد از آن - والله یعلم - تحذیر و تخویف و تعلیم نزدیکان و مقربان ملوکست که در همه حال مراقب احوال خود بوده در جمیع امور از دقایق احتیاط غافل نگردند و به التفات ایشان مطمئن خاطر نباشند و به ناخن طمع، رخسار اعتبار خود نخراشند و در ارتکاب امور غیر مرضیه ایشان، جسارت ننمایند و هلاکت و خسارت خود روا ندارند. و گفتهاند:

ز خندیدن شیر نگردی دلیر نه خنده است دندان نمودن زشیر

بدانکه ms179 بهترین مراتب احتیاط مر فرقه مقربان بساط را، آن است که یک لمحه از ذکر و یاد خدا غافل نگردند و دادخواهی مظلومان و اعانت ملهوفان و قضاء حوایج مؤمنان را در پاسداری مرتبه و دولت خود عمده شناسند و به قدر مقدور و میسور، ملوک را به عدالت که سبب بقای عمر و دولت ایشانست ترغیب و تحریص، و از ظلم و عدوان و ستم و طغیان توهیم و تخویف نمایند و به غایت الغایت حذرکنند از کلمه که در آن فی الجمله اشعاری باشد بر راضی بودن بر ظلم که آن محض خیانت و نمک به حرامست وبزودی خدای بزرگی که مقلب القظلوب است دل آن پادشاه را از اوبگرداند و

مجملا در هر حالی از احوال و هر امری از امور صلاح دین و دولت پادشاه را منظور داشته، قلم و قدم از مسطر راستی و منهج نفس الامر بیرون نگذارند و خوشنودی پادشاه پادشاهان و خالق زمین و آسمان را که مقرون به عدل و احسان و تحصیل دعای خیر مؤمنان و خسته دلان و ضعیفان و عجزه و بینوایانست از اعظم توفیرات دیوانی شمارند و در غیبت و حضور، در مراتب اخلاص و دولتخواهی یکسان، و در شدت و رخا و سرا و ضرا و محنت به یک عنوان طریقه وفاداری سپارند و مذاکره حکایت خواجه نظام الملک که در باب اقبال دولت در تلو حکایت و زرا مذکورگشت در این مقام نیز مناسب است.

إصحب السشلطان بالحذر والصدیق بالتواضع و بالبشر، والعدو بما ms180 تقوم به علیه حجتک. المکانة من الملوک مفتاح المخنة و بدر الفنتة. أخرش منزلتک عند شلطانک و اخذز آن یحطک عنها التهاون عن حفظ فا یرقاک الیه.

ملازمت کن پادشاه را با آگاهی و احتیاط، و دوست را به تواضع و شکفته روی، و دشمن را به چیزی که قایم میشود به آن چیزدلیل حقیقت تو بر او. تقرب پادشاهان کلید محنت است و تخم فتنه است. حفظ و حراست کن قرب و منزلت خود را نزد پادشاه خود و بترس از اینکه بیندازد تورا از آن مرتبه که داری، سستی و سهل انگاری در محافظت آنچه سبب بالا بردن تو به آن مرتبه شده.

بدانکه خدمت ملوک و سلاطین ذیشأن امریست به غایت صعبناک و به اندک مساله و غفلت سبب میشود برای هوان و هلاک. چنانچه از تتبع اخبار و حکایات

چنانکه مروی است که امرای سلطان محمود غزنوی از اختصاص لطف حضرت سلطان به ایاز اظهار شکایت می کردند و گاهی به کنایه و تلمیح به معرض اظهار می آوردند. سلطان برای بیان تفضیل او بر ایشان، ms181 روزی با کوکبه تمام و عموم امرای کثیرالاحترام به دامن کوهی رفت که بر قله آن قطعه برفی مانده و بر سایر اطراف و جوانب آن حرارت آفتاب تابستانی آتش افشانده. سلطان حاضر نمود بر حالی که همه امرا از مشقت سفر بستوه آمده و پشت به کوه داده شکایت تعب و رنج به یکدیگر می کردند و تمنای قرب وصول به منزل را به زبان میآوردند. شاه به ایاز گفت که از چه دانستی که ما را به برف رغبت است1 با آنکه غیبت تو از خدمت ما بدون رخصت خلاف عادت است؟ جواب گفت: چون دیدم نواب همایون بر این کوه نگریست رغبت طبع همایون [به] برف در خاطرم خلید؛ لهذا بدون امر سلطانی به احضار آن شتافتم و عذر خستگی و ماندگی را در شریعت اخلاص مقبول نیافتم. سلطان روی به امرا کرده

لا تصدعوا علی سلطانکم فذهوا غب آفرکم. قل فا تدوم مودة الملوک والخوان.

مخالفت مکنید یا متفرق مشوید بر پادشاه خود پس مذموم کنید عاقبت کار خود را. کم است اینکه همیشه باشد محبت پادشاهان و بغایت خیانت کنندگان.

این فقره شریفه در نهج البلاغه نیز مذکور است.1 بعض از شراح آن رضوان الله علیهم در آن دو احتمال ذکر کردهاند یکی آنکه مراد از سلطان، آن حضرت باشد صلوات الله علیه. پس ممکن است معنی چنان باشد که ترجمه شده. و احتمال دیگر آنکه مراد حکام جور بنی ms182 امیه باشند که بعد از آن حضرت مسلط شدند و بنابراین میتواند بود معنی این باشد که اطاعت کنید و مدارا نمایید و خود را پراکنده منمایید و پایمال حوادث مسازید از راه مخالفت ایشان؛ پس مذمت کنید یکدیگر را؛ و بعد از آن پشیمانی کشید. غرض منع مردمانست از مخالفت و خروج بر ایشان که نفعی جز مذمت نبخشد و انتظار فرج از جانب خدا و صبر آلیق است؛ والله یعلم.

اذا زادک السلطان تقریبا فزده اجلالا.

هرگاه زیاد کند ترا پادشاه از روی نزدیک ساختن به خود پس زیاد کن بجا آوردن تعظیم و تبجیل اورا.

این تعلیمی است مقربان درگاه ملوک را که هر چند مقربتر گردند باید که تعظیم واجلال ایشان را بیشتر مراعات نمایند تا از عهده شکر شفقت و مرحمت ایشان برآیند. و ایضا به سبب اینکه توقع پادشاهان رعایت تعظیم و ادب ایشان را از مقربان درگاه خود به طور و طرز ایشان واقف شدهاند، بیشتر است از جمعی که راهی در آن درگاه نداشته باشد و از رسوم و آداب ایشان بیخبر باشند. پس هر چند کس مقرب پادشاه گردد، گمان این نکند که با او مانند دوستان و مصاحبان دیگر که برای ایشان رعایت تعظیم و اجلال یکدیگر چندان لازم نیست سلوک میتوان نمود.

إذا زادک اللئیم إجلالا فزده اذلالا.

هرگاه زیاد کند ناکس تعظیم ترا، پس زیاد کن تو خارنمودن او را.

وجهی که از برای این معنی توان گفت اینست که دنی پست مرتبه هر تذلل و افتادگی که کند غالبا برای مطلبی از مراتب دنیویه که در ذهن او عظیم و خطیر است می کند بلکه تا او را مقدور باشد حیلهها می انگیزد برای انجاح مطلب خود و می تواند بود که این تذلل نیز از مقدمات این حیلهها باشد و نیز ممکن است که از قبیل امر به معروف و نهی از منکر باشد ms183 که مراد از خارکردن او فهمانیدن او باشد که لئامت شیوهآ نامتوجه است و ترک آن اولی است؛ والله یعلم.

ثلاتة ففلکة الجزأة علی السلطان وایمان الخوان وشزب السم للتجربة.

سه چیز است که هلاک کننده است: جرأت نمودن بر پادشاه؛ و امین نمودن و اعتماد کردن به کسی که به غایت خاین باشد و آشامیدن زهر برای تجریه.

جرأت به معنی سرعت و داخل شدن غفلت به غیر اذن است پس بنابراین می تواند بود که از جمله جرأت نمودن بر سلطان که مهلک است این باشد که در سخن گفتن پیش دستی نماید و بی تأمل و تدبر سخن گوید و غافل و بدون رخصت داخل شود

من تشاغل بالسلطان لم یفرغ للاخوان. من اشتفاده هواه استخوذ علیه ألشیطان. من خان سلطانه بطل اهانه.

کسی که مشغول شد به مصاحبت پادشاه، فارغ نمی شود برای اهتمام به امور برادران دینی و دنیوی خود. کسی که زمام اختیار او را بکشد نفس اماره به آنچه خواهش اوست، غالب و مستولی میشود بر او شیطان. کسی که خیانت کند با پادشاه خود، باطل میشود امان او.

یعنی امنیت از غضب پادشاه نخواهد داشت بلکه خود را در معرض هلاکت خواهد انداخت.

من کثر إخشانه کتر خدمه واعوانه. احق من تطیعه من لا تجد منه بدا ولا تستطیع لأفره ردا. اقل فا یجب للمنعم آن لا تعصی ینغمته.

کسی که بسیار باشد نیکوئی و انعام کردن او با خلق، بسیار میباشد خدمت گذاران او یاری کنتدگان او در امور. سزاوارترکسی که اطاعت او کنی کسی است که چاره نباشد ترا از اطاعت او و قدرت نداشته باشی به نافرمانی او. اقل آنچه واجب است بر عطا کننده و نعمت دهنده این است که معصیت او نکنی به سبب نعمت او.

یعنی نعمتهای او را آلت نافرمانی او نکنی، مثل اینکه الله تعالی به شخصی پادشاهی و ms184 بزرگی داده که او در میان بندگان که ودایع اویند، عدالت و دادخواهی کند و به محافظت عرض و جان و اموال ایشان از اشرار و مفسدین قیام نماید نه اینکه آن قدرت و پادشاهی را آلت ظلم و ستم نماید و عجزه را پایمال حوادث سازد و مثل این است جمعی را که پادشاه از روی شفقت، حکومت و سلطنت انعام دهد و بر جمعی مسلط سازد که محافظت عرض و مال رعیت او نماید. آن حاکم آن تسلط و انعام او را وسیله ظلم و ستم و تعدی بر رعیت او از زیردستان و عجزه نموده در اخذ اموال

منقولست که انوشیروان عادل به پسر خود وصیت میکرد که نظر کن در عمال خود که هر که از ایشان ضیتعی دارد و آن را معمور گردانیده است او را بر خراج بگمار، و هرکه غلامان و ملازمان را خوب تربیت کرده است او را بر لشکری سرکردگی ده، و هر که اهل بیت دارد و ایشان را نیکو رعایت مینماید او را بر نفقات و امور اهل بیت اختیار ده وحکم او برایشان روان گردان و همچنین بر جمیع خادمان امر مناسب رجوع نما، تا کارهای تو پراکنده و پریشان نشود و مملکت و رعیت تو فاسد نگردد.

منازعة الملؤک تسلب النعم. مجاهرة الله بالمعاصی تعجل النقم. الجرأة علی السلطان آعجل هلک. لا تطمعن فی مودة الملوک فإنهم یوحشؤنک انش ms185 فاتکون بهم و یقطعونک اقرب فا تکون إلنهم. لا تکثرن الدخول علی الملوک فانآهم ان صحنتهم قلوک و ان نصحتهم غسوک لا تزغب فی خلطة الملوک فانهم یستکثرون ن الکلام ردا لسلام و یشتقلون من العقاب ضرب الرقاب. من اخترة علی السلطان فقد تعرض للحرهان. من ستل فا لا یستحق قوبل بالحرفان. قلیل یدوم خیر من کثیر ینقطع. ون الحموق الدالة علی السلطان. هن حسنت کفایته احبه شلطانآه.1 لا تلتبس بالسلطان فی وقت اضطزاب الأمور علیه فان البخرلا یکاد یسلم زاکبهآ مع سکونه فکیف مع اختلاف ریاحه واضطزاب آفواجه. شرالوززاء من

نزاع با پادشاهان برطرف میکند نعمتها را. آشکارا و بی پروا مرتکب معاصی شدن، سبب زود نازل شدن خشمها و غضبهای الهی است. جرأت نمودن بر پادشاه نزدیک تر هلاکتی است. طمع مکن در دولتی پادشاهان، پس به درستی که ایشان غمناک و خایف میگرداند، ترا در وقتی که تو در آن وقت از همه اوقات خاطر جمع ترباشی از ایشان؛ و قطع می کنتد از تو دوستی خود را در وقتی که قرب تو در آن وقت نزد ایشان از همه اوقات بیشتر باشد. بسیار مکن رفتن نزد پادشاهان را، پس به درستی که ایشان چنیناند که اگر هم صحبت شوی با ایشان ملول میشوند از تو؛ و اگر نصیحت کنی ایشان را بد شوند با تو، و به مدلول ولکن لا تحبون الناصحین کینه ترا در دل گیرند. رغبت مکن در آمیزش پادشاهان جور؛ پس به درستی که ایشان بسیار می شمارند از سخن گفتن رد سلام را و کم میشمارند از بازخواست نمودن گردن زدن را. کسی که جرأت نماید بر پادشاه [و] بطلبد چیزی را که مستحق آن نیست، جزا داده میشود به محروم شدن از آن. اندکی که دایمی و پایدار باشد بهتر است از بسیاری که منقطع گردد. از جمله حماقت و بی عقلی است جرأت نمودن و نازکردن بر پادشاه. ms186 کسی که نیکو باشد خیراندیشی و محافظت نمودن او مال و ملک و دولت را دوست می دارد او را پادشاه او. خلطه و نزدیکی مکن با پادشاه در وقت اضطراب کارها بر او؛ پس به درستی دریا نزدیک نیست که سالم ماند؛ سوار آن با وجود آرامیدگی؛ پس چون خواهد بود سالم مانده با اختلاف بادهای آن و اضطراب موجهای آن1 بدترین وزیران کسی است که بوده باشد وزیر اشرار و بدکاران. - یعنی پادشاهان جور - بدترین امیران و حاکمان کسی است که خواهش نفس بر او امیر و حاکم باشد.

به این معنی که سراز اطاعت او نتواند پیچید؛ مثل آنکه در طمع که منشأ و جامع انواع بدیها بلکه سر آنها و خوار و ذلیل کننده مرد است مطیع و فرمانبردار خواهش نفس باشد. الحاصل امیری که از عهده نفس خود بر نیاید امارت و حکومت را نشاید.

العزء یتغیر فی تلاث: القزب من الملوک، و الولایات، و الغنی بغد القفر قمن لم یتعیز فی هذه فهو ذو عقل قویم و خلق مشتقیم. من کترت نعم الله علیه کثرت حوائج الناس النه فمن قام لله فیها بمنا یجب عرضها للدوام والبقاء ومن لم یقم لله فیهابما یجب، عرضها للزوال والفناء.

مرد متغیر میشود در سه حالت: تقرب یافتن نزد پادشاهان، و رسیدن به حکومتها و مال دار شدن بعد از یی چیزی. پس کسی که متغیر نشود در این سه حالت، پس او صاحب عقل قویم و خلق مستقیم است. هر که بسیار شود نعمتهای حق تعالی بر او، بسیار میشود حاجتهای مردمان به او؛ پس هر که قیام نماید برای رضای خدا در آن نعمتها به آنچه واجبست بر او از حقوق الهی، آن نعمتها را در معرض دوام و بقا در آورده است - یعنی شایسته آن گشته است که آن نعمت بر او پایدار بماند در دنیا و آخرت - و هر که قیام ننماید ms187 برای خدا در آن نعمتها به آنچه واجب است آن نعمتها را، در معرض فنا و زوال در آورده شد.

پس مستحق آن باشد که آن نعمتها از او زایل گردد و ممکن است [بجای یجب] یچب باشد یعنی آنچه خدای تعالی دوست میدارد و نزد حق مرضیست؛ والله یعلم.

غضب الملوک رسول الموت.

غضب پادشاهان، رسول موت است - یعنی خبراز مرگ میدهد.-

این نیز تعلیمی است مقربان درگاه ملوک را که ارتکاب عملی که موجب هیجان غضب پادشاهان باشد ننمایند که غضب ایشان به منزله پیغام آورد مرگ است. پس باید هرکسی به فراست، غضب پادشاه را درباره خود در یابد [و] در اطفاء نایرهآ آن کوشش نماید و به توبه و انابه به درگاه اله تضرع و استغاثه نماید و تهیه سفر آخرت که جمیع بندگان را در همه حالت ضرور و در کار مشغول گشته منتظر عفو یا اخذ باشد که چنانچه سبق ذکر یافت دل پادشاهان در میان دو انگشت خدای رحمانست، بر هر طرف که

من طلب خدمة السلطان بغیر آدب خرج هن السلامة إلی العطب.

کسی که طلب کند خدمت پادشاه را بدون اینکه تحصیل ادب کرده باشد، بیرون رفته است از سلامت به هلاکت.

رعایت آداب در همه حال بر همه کس و در خصوص خدمت ملوک و امرا بیش از بیش لازم و متحتم است. و از جمله آن ms188 است که در مخاطبات و مکالمات از لفظی که موهم معنی مکروه یا تطیر که در میان مردم متعارفست یا کلمه که متقضی حزن و اندوه باشد اجتناب نمایند.

چنانچه مشهور است که هارون الرشید از پسر خود امین پرسید که جمع مسواک چیست؟ امین که از حلیهآ ادب عاری بود گفت: مساویک! و چون این لفظ به حسب وضع دیگر به معنی زبونیهای مخاطب است هارون را ناخوش آمده از مأمون همین سؤال نمود او گفت ضد محاسنک یا امیرالمؤمنین؛ و از این پاس ادب و طریق ادای مطلب هارون را بسیار خوش آمده باعث ازدیاد محبت او نسبت به مأمون گردید.

در اخبار شعرا مضبوط است که یکی از خلفای ذیشأن را در شب عید نوروز

ولکن بشرنانقزة الذاعی و یوم المفرجان

لا تقل بشری ولکن بشرنان

و امیر را از خطاب لاتقل بشری که دلالت دارد بر نفی بشارت در مفتتح کلام، ناخوش آمده عتاب فرمود و او را به ضرب تازیانه تأدیب نمود.

افة العلماء حب الریاسة. افة الزعماء ضعف السیاسة. الة الریاسة سعة الصدر.

آفت علما، دوستی سرکردگی است. آفت سرکردگان ضعف تربیت و تأدیب تبعه و گردنگشان و رعیت است. آلت سرکردگی وسعت صدر است.

وسعت صدر کنایه از حلم و صبر بسیار است به این معنی که بزرگ قوم باید که خورده گیر نباشد و زود از جا بر نیاید و بدون صبر و تأمل در مقام تدارک و غضب در نیاید و به یک تقصیر سهل، مواخذه عظیم ننماید و صبر کلید فرج است و مفتاح ظفر، و موافق اخبار صحیحه امور دنیا و آخرت، بدون صبر که نصف ایمانست منتظم نگردد، و محتاج ترین مردمان به صبر و تحمل، ملوک و فرمانروایانند، و گفتهاند: بزرگ نمی شود ms189 آنکه صبر و تحمل نداشته باشد و زود ملول و دلتنگ میگردد.

الریاسة عطب. الشهوة حرب. افة الزیاسة الفخر. افة الجود الفقر. من بذل معروفه استحق الریاسة. من شاس نفسه اذرک السیاسة.

سرکردگی محل هلاکت است. متابعت نمودن خواهش نفس موجب تهی دستی از سرمایه دین و دنیاست. آفت سرکردگی فخر نمودنست. آفت عطا، بی چیزی است. کسی که عطاکند مال خود را، شایسته میشود بزرگی و سرکردگی را. کسی که ادب کند نفس خود را مییابد رتبه تأدیب دیگران را.

اشاره است به اینکه سرکرده و حاکم هرگاه خود مرتکب ظلم و بی حساب باشد و خود را ادب نتواند کرد تبعه و سپاه و رعیت خود را به طریق اولی ادب نمی تواند نمود و قابلیت سرکردگی ندارد؛ والله یعلم.

من حسنت سریرته حسنت علاتیته. من حسنت سیاستآه وجبت طاعته. من سما للریاسة صبر علی مضض السیاسة. من قصر عن السیاسة صغر عن الریاسة. افض علی الأذی وإلا لم تزض آبدا. لا یرؤس من خلا عن الأدب و صبا الی اللعب. لا ریاسة کالعدل فی السیاسة. فضیلة الریاسة حسن السیاسة. فقدان الروساء آهون من ریاسة السفل.

کسی که نیکو باشد تربیت و تأدیب او، واجب میشود اطاعت او. کسی که نیکو باشد باطن او - یعنی نیت او - نیکو میشود ظاهر او. کسی که بالا برد خود را برای سرکردگی و بزرگی، صبر می کند بر الم و اندوه تأدیب و تربیت لشکری و رعیت پروری. کسی که کوتاهی کند از ادب و تربیت کردن نفس خود و اصلاح حال مفسدان رعیت، خود کم قدر و کوچک میشود از مرتبه بزرگی و سرکردگی. چشم بیوش برخار جفا و اگر نه هرگز راضی نخواهی بود - یعنی خاطر خود را به شکایت زمانه خواهی فرسود. - سرکرده نمی شود کسی که ادب نداشته باشد و میل کند به سوی لهو و لعب. نیست هیچ سرکردگی مانند عدالت نمودن در تأدیب ms190 و تنبیه و رعیت پروری. زیاد شدن مرتبه سرکردگی حاصل میشود به نیکو کردن تأدیب و تربیت رعیت و لشکری. نبودن سرکردها، بهتر و آسانتر است بر خلایق از سرکردگی فرومایگان1 و لئیمان پست مرتبه.

حاصل آنکه نبودن سرکردگان با وجود شدت احتیاج به ایشان و وقوع هرج و مرج و مفاسد عظیمه که بر آن مرتب میشود سهل تر و آسان تر و مفسده آن کمتر است از سرکردگی مردم دنی پست مرتبه؛ و تجربه نیز شاهد این حال است.

إذمان تحمل المغارم یوجب الجالة. من ائر رضا رب قادر قلیتکلم یکلمة عدل عند شلطان جائر.

مداومت نمودن بر غرامتها موجب حصول بزرگی قدر و مرتبه است. کسی که ترجیح دهد رضای پروردگار قادر بر همه امور را بر رضای خلق، او پس باید که بگوید سخن حق و عدلی نزد پادشاه ظالمی.

پس علامت ترجیح دادن رضای خالق بر رضای مخلوق، گفتن سخن حق است نزد حکام جور و سزاوار است که با وجود حصول آن معنی، خایف نباشد از شرایشان که الله تعالی حافظ وکافل امور اوست و دل پادشاهان در میان دو انگشت او.

تقت بعون الله وحسن توفیقه فی شهر رجب المرجب من شهور.

رساله «آئینه شاهی» ترجمهای است همراه با تلخیص از رساله دیگر فیض با نام («ضیاء القلب» که به زبان عربی نگاشته بوده است.

اهمیت این رساله اشتمال آن بر مباحثی است دربارهآ شناخت انسان و ارتباط وی با شرع و عرف (سلطنت) . او با یک تحلیل عقلانی - روانی کوشیده تا قوای مختلفی را که بر انسان حکم میرانند شناسانده، تضادهای آنان را مطرح کرده و تقدم و تأخر هر یک از این قوا را بیان کند، این قوا عبارتند از:

عقل، شرع، طبع، عادت وعرف. این عرف در وقت استیلاء همان سلطنت است. فیض در دوازده فصل، مباحث خود را در شناساندن این قوا و ms191 ارتباط آنها با یکدیگر مطرح کرده است. از اینرو این متن باید یکی از رسالههایی باشد که در کار شناخت اندیشه سیاسی شیعه بکار میآید.

تا آنجا که ما اطلاع داریم رساله ««ضیاء القلب» یکبار در یکی از مجموعه رسائل فیض سال 1311 قمری به چاپ رسیده، «آئینه شاهی» نیز به نوشته مشکوة یکبار در

در چاپ فعلی دو نسخهآ مورد استفاده ما بوده است یکی از آنها در کتابخانه آیةالله نجفی است که در مجموعه شماره 82 آمده و دیگری نسخهای است که در مدرسه حجازیها در قم تحت بشماره 1491 ملاحظه کردیم، نسخه اول اصل قرار گرفته و آنچه در کروشه آمده از نسخهآ دوم میباشد نسخهآ دیگری نیز در مجموعه 1430 در کتابخانه آیة لله نجفی موجود است.1

سپاس شایسته و ستایش بایسته سزاوار نثار پروردگاری که رسوم شرع را مطابق [مقتضای] عقل کامل گردانید، و طبع و عادت صاحب عقل کامل را تابع عقل او ساخت. و درود نامعدود بر روان خاتم انبیاء و سرور اصفیاء که به کاملتر عقلی و تمامتر شرعی، به تکمیل خلایق پرداخت و بر اهل بیت عصمت و طهارت [و] که فرقهآ ناجیه [ائمه اثنی عشری] شیعه را به محبت و طاعت ایشان نواخت.

اما بعد: چون خاطر اشرف نواب اقدس اعلی، اعنی آفتاب فلک سروری، و مهر سپهر دین پروری، سلاله دودمان مصطفوی و سلیل خاندان مرتضوی، مؤید بتأیید ربانی شاه عباس ثانی - وصل الله دولته بدولة القائم سلام الله علیه - متوجه شنیدن سخنی چند بود از لطایف معرفت و طرایف حکمت که روشنی دل و قوت جان را شاید، و داعی کمترین محمد بن مرتضی المدعو به محسن قبل از این در شناختن نفس ناطقه انسانی و تربیت او به «خکام» که وسیله شناخت پروردگار است، و ربوبیت او در انام، رساله به زبان ms192 تازی (عربی) نوشته بود موسوم به ضیاء القلب رسانیدن مضمون آن را به عرض آن یگانه دهر

***

آدمی تا در قید حیات است فانیست، ناچاراست او را از فرمان بری پنج حاکم که پروردگار عالم ایشان را مقرر ساخته برای تربیت او، و موکل داشته بر تقویت او، و او را اختیار داده در پیروی هر کدام که خواهد، لیکن از حکم مجموع بیرون نتواند رفت. اطاعت بعضی موجب صعود اوست به درجات عالیه، و پیروی بعضی مقتضی سقوط اوست در درکات هاویه.

دو در باطن اوست یکی «عقل» دوم «طبع» و دو از برون، یکی «شرع» دوم «عرف»، و پنجم از برون آید و در درون قرار گیرد و آن «عادت» است که به تکرار و موانست حاصل شود، گاه یکی ازیشان حکمی کند بر خلاف حکم آن دیگر، و در این هنگام، گاه باشد که معلوم نباشد که مصلحت در فرمانبری کدام است، و فرمان بر را حیرتی رو دهد.

وگاه حکمی صادر شود که معلوم نباشد که صاحب آن حکم کدام است، وگاه فرمانبری بعضی، ضرر رساند لیکن فرمانبر از حکم او بیرون شدن، نتواند، پس مضطر

بنابر این مقدمات، هر کس را ناچار است از شناختن یکان یکان از این حکام پنج گانه، و از شناخت نفس خود که فرمانبر ایشان است و از شناختن مراتب حکام در شرف و فضیلت، و از دانستن حکمت در سلطنت ایشان بر آدمی و از راه بردن بسوی مصلحت خود با اختلاف ایشان و از جدا کردن حکم ms193 بعضی از بعضی با اشتباه و از شناختن بعضی از نعمتهای احکم الحاکمین که ممد است او را در این امر و معین، و از شناختن چگونگی پناه جستن به او جل جلاله.

پس این رساله در بیان این امور نوشته شد و بر دوازده باب مرتب گردید به ترتیبی که مذکور شد. باب اول: در شناخت عقل

عقل بر دوگونه است: یکی طبیعی که آدمی با خود آورده از اصل آفریتش، و آن قوتیست در او که به آن باز در تواند یافت چیزهائی را که به آن نتوان رسید مگر به اندیشهها و تدبیرها که به کار برد در آموختن پیشهها. و به این قوت، آدمی از سایر حیوانات ممتاز است.

دوم مکتبست که به کسب حاصل شود و آن قوتیست در آدمی که به آن تمییز تواند کرد میان کارهایی که در آخرت به او نفع رساند یا ضرر داشته باشد، پس کارهای سودمند اخروی را بجای آورد، و اگر چه به دنیای او ضرر کند، و کارهای زیان رساننده در آخرت را ترک کند، و اگر چه به دنیای او نفع رساند. واین قوت نزدیک به زمان بلوغ به هم می رسد و روز بروز محکم میشود به مدد دانشهای راست و کردارهای درست که به دستیاری عقل طبیعی الندوخته و می الندوزده و فرشتگان اورا در باطن راه نمایی وامداد

شرع دستوریست الهی که به جهت بندگان فرستادهاند تا هر که قبول کند و فرمان ببرد به سعادت ابدی فایز گردد و به لذات جاودانی برسد، بعضی از احکام آن را واجب و لازم شمردهاند، هر که قبول آن را نکند و فرمان نبرد، سزاوار عقوبت ms194 الهی گردد، و محرومی از لذات جاودانی. و بعضی را نافله گردانیدهاند، هر که فرمان ببرد ثواب یابد و به درجات عالیه برسد و هر که فرمان نبرد، عقوبتی بر او لازم نیاید. و از جمله آنچه واجب شمردهاند، بعضی را به منزله رکن دین و ستون شرع قرار دادهاند، هر که فرمان نبرد از دین بیرون رود. باز بعضی از احکام را بیان روشن کردهاند، چنانکه کسی را در ترک آن عذری نمیماند. و بعضی را مبهم و مشتبه گذاشتهاند تا بندگان را در آن بیازمایند و امتحان نمایند هر که رعایت احتیاط در آن کند، درجات عالیه در آخرت به پاداش آن به او دهند، و هر که رعایت نکند از آن درجات محروم ماند، بلکه گاه باشد که به شومی رعایت نکردن آن، از توفیق یافتن فرمانبری واجبات نیز محروم شود.

باز مردمان در فرمانبری به تفاوتند، از جهت تفاوت مراتب محکمی اعتقاد، و زیادتی یقین، و صفای اخلاص، و مراتب تن دادن به همه کردنیها و ناکردنیها، یا بعضی دون بعضی به آسانی و نشاط، یا به دشواری و دل تنگی.

باز بعضی به دل و زبان و تن و روان می گروند و اطاعت میکتند، چون مؤمنان صادق الایمان، وبعضی به دل منکرند وبه زیان اقرار می نمایند، چون منافقان، وبعضی

که آن را هوی نیزگویند، طبع قوتیست ms195 در آدمی که به آن قوت، بعضی چیزها را موافق و ملایم خود میشمرد، و بعضی را منافی و ناملایم میداند. خواه آن چیز، ملایم یا نا ملایم باشد در واقع یا نه، و خواه سودمند باشد او را یا نه، یا زیان رساند او را یا نه. پس آنچه را ملایم شمرد، سعی کند در نزدیک کردن آن به خود، و خواستن آن را شهوت گویند، و آنچه را منافی داند سعی کند در دور کردن آن از خود، و خواستن آن را شهوت گویند، و آنچه را منافی داند سعی کند در دور کردن آن از خود، و نخواستن آن را غضب خوانند.

پس اگرارتکاب آن امر خلاف، مقتضای عقل و شرع اشرع و عقل] باشد از راه وسوسه شیطان به وهم و خیال مدد جوید، یا به مکر و حیله و تکبر و عدوان متوسل شود تا بر عقل و شرع غالب شود، و صاحبش را از فرمان ایشان بیرون آورد. شیطان اگر چه بر انسان بالاستقلال حکم نمی تواند کرد تا او را یکی از حکام باید شمرد، لیکن به اغواء، ملایم را در نظر هوی ناملایم و ناملایم را ملایم مینماید و هوی حکم میکند.

عادت قوتیست که بر میانگیزاند آدمی را بر کردن امری که ملایم عقل یا هوای او شده باشد، به تکرار و موانست، بعد از آنکه ملایم نبوده باشد یا ملایمت او زیاده شده باشد، بعد از آنکه کمتر بوده باشد، خواه آن امر موافق مقتضای عقل یا شرع باشد یا نه، مقبول خردمندان باشد یا نه، سودمند باشد یا نه، پیروی او آن را قوت میدهد و زیاده می گرداند، و ترک او آن را ضعیف و کم میکند تا به حدی که برطرف شود و زایل گردد.

عرف دستوریست که عامه مردمان در میان خود وضع کرده باشند، و بر خود لازم و واجب ساخته که به ms196 آن عمل نمایند، و مخالفت آن را قبیح شمرند، هر چند عمل به آن، ناملایم طبع و دشوار باشد. هر یک در مخالفت آن از سرزنش دیگری اندیشد، واین دستور مختلف میباشد به اختلاف ازمنه و بلاد و طوایف، گاه موافق عقل و شرع و طبع می باشد و گاه نه؛ گاه مقبول مردم فهمیده میباشد و گاه نه.

آنچه موافق آن سه و مقبول این فرقه نباشد، التزام آن حماقت است مگر آنکه از باب تقیه و خوف ضرر باشد، و عرف اگر مشتمل بر غلبه واستیلای باشد، آن را سلطنت خوانند و هر اجتماعی را ناچار است از سلطنتی تا جمعیت ایشان نظام گیرد، و اسباب تعیش ایشان انتظام پذیرد.

و فرق میان شرع و سلطنت آنست که سلطنت اصلاح جمعیت نفوس جزئیه و نظام اسباب معیشت ایشان می کند تا در دنیا باشند و بس و آن از نفوس جزئیه صادر میشود که خطا بریشان رواست.

و شرع اصلاح جمعیت کل و نظام مجموع دنیا و آخرت باهم بابقای صلاح هر

مثلا سلطنت امر به تجمل میکند برای نظر ناظران که از ذات متجمل بیرونند، و شرع امر به نماز و روزه، میفرماید که نفعش به نماز کتنده و روزه دارنده میرسد. و بالجمله نسبت سلطنت به شرع به منزله بدن است روح را، و به منزله بنده است خواجه را. گاه سخن او شنود و فرمان برد و گاه نه، گاه سلطنت شرع را فرمان برد و احکام شرع را انقیاد نماید. ظاهر عالم که ملکست منقاد باطن عالم شود که ملکوتست، محسوسات در سایه [میانه] معقولات در آیند، و اجزاء به جانب کل حرکت نمایند، و رغبت در باقیات صالحات پدید شود، و زهد در فانیات هالکات به حصول پیوندد، و راحت از مؤذیات حاصل گردد، و خیرات به عادات مکتسب گردد، و هر روز که بر آدمی گذرد، بهتراز روز پیش باشد او را، پس حقتعالی روز بروز بندگان را هدایت کند و نصرت دهد و توفیق بخشد، خصوصا پادشاهی را که رعیت را بر انقیاد شرع داشته و خود نیز انقیاد نموده و گاه باشد که بدین سبب بردل آن پادشاه از انوار ملکوت، آن مقدار نازل شود که دلش به

(در بیان شناختن خود) که فرمانبر این حکام پنجگانه است، و آن نفس ناطقه انسانیست که در حقیقت، انسان عبارت از آن است، و چون بر یک حال نمیباشد بلکه متقلب است میان عقل و طبع، به حیثیتی که هر یک از اینها برو غالب گردد، هماتا عین آن شود، آن را قلب گویند. پس اگر عقل بر او غالب گردد، به مددکاری فرشتگان فرشته شود به صفت، چه عقل و فرشته هر یک از یک حقیقتاند، و اگر طبع بر او غلبه کند، اگراین غلبه از جهت شهوت باشد، بهیمه گردد به صفت، و در سلک چرندگان انخراط یابد، چه شهوت مایه بهیمیت است. و اگر از غضب باشد، سبعی گردد به صفت، و در شمار ددان در آید، چه غضب معنی سبعیت است، واگر از جهت مکر و حیله و دروغ و فریبندگی باشد، شیطانی گردد از شیاطین انس، چه حقیقت شیطان با این معنی ها متحد

و نفس را از جهت مغلوبیت در تحت فرمان حکام پنجگانه، چهار مرتبه است: اگر خویش را به کردار زشت و گفتار ناشایسته امر کند آن را نفس اماره گویند، و اگر از این یک گام فراتر نهاده، خود را بر ارتکاب منهیات و اقدام بر معاصی، ملامت کند، آن رانفس لوامه گویند، و اگراز این قدمی بیشتر گذاشته به سود و زیان خویش بینا شده باشد تا به حدی که خود را بر خیرات داده و همواره بر لوح ضمیر، نقشهای پسندیده نگارد، آن را نفس ملهمه خوانند و اگر از این مرتبه هم ترقی کرده از حیرت و انقلاب برآمده، با عقل آرام گرفته باشد، و به سر منزل اطمینان ms199 رسیده، آن را نفس مطمئنه گویند.

و بیاید دانست [که پیوسته]، در درون آدمی از حکام را با یکدیگر کارزار است و هر یک را از دیگری کارزار، و همواره در برابر صفوف فرشتگان، صفوف شیاطین ایستاده، میان لشکر خیر و سداد، و جنود شر و فساد، جنگ و جهاد میباشد، تا حلول اجل وانتهای امل.

سعید آن است که در آخر حال، جنود فرشتگان درو بر لشکر شیاطین غالب و قاهر باشند و شقی آنکه در خاتمه کار عقلش مغلوب طبع و مقهور هوی بود.

و قلب چون به حسب اصل فطرت صافی ولطیف آفریده شده، نسبتش به قبول آثار ملکیه و شیطنت مساویست، اگر در برابر لشکر شیاطین، ایستادگی کند و دست ظنون کاذبه و اوهام باطله را از خود کوتاه سازد، و تشبه به ملکات پاکان و تخلق به اخلاق خردمندان را شیوهآ خود سازد، مشند ملایکه و مهبط فرشتگان شود و اگر پیروی شهوت و غضب که لازمهآ و هواست کند، و آمد و شد ابلیس را به خود راه دهد، بجایی می رسد که آشیانه شیاطین و بازیگاه اولاد ابلیس گردد.

شک نیست که عقل و شرع شریفتر و فاضل ترند از سایر حکام، باز ازین دو، عقل افضل واعظم واشرفست، هرگاه کامل باشد، چه به عقل توان شناخت، حقیقت هر یک از ایشان را به او تمییز توان کرد، بعضی را از بعض. اگر عقل نبودی شرع نیز شناخته نشدی و در حقیقت عقل، شرعیست در درون آدمی، همچنانکه شرع، عقلیست از برون او. و گرامی تر نعمتی که حق - سبحانه و تعالی - کرامت فرموده بندگان را، عقل است، چرا که اوست مایهآ زندگی و پایه بندگی، و ازوست فهم و دانش و به اوست حفظ و بینش، راه توحید را به روشنائی او توان دید و به درجات عالیه به هدایت او توان رسید.

و بالجمله مبدأ همه خیرات و منشأ ms200 جمیع کمالات، عقل است و بعد از عقل و شرع در شرافت و فضیلت طبع و عادتست، چه طبع و عادت تربیت بدن میکند و عقل و شرع تربیت روح، و مخفی نیست که بدن از برای خدمت روح آفریده شده، پس هر آینه عقل وشرع افضل خواهد بود از طبع وعادت.

و نسبت طبع به عادت، مثل نسبت شرع است به عقل، همانا عادت طبعیست از بیرون، همچنانکه عقل و شرع مدد یکدیگر میکنند، و از یکدیگر قوت میگیرند، تا هر یک به دیگری کامل و تمام میشود، همچنین طبع و عادت نیز مدد یکدیگر می کنند و از یکدیگر قوت می گیرند تا به حدی که گوئی یک چیز میشوند.

و عرف از اینها همه پست تر است وبا این پستی، حکم برهمه میکند و بر همه غالب و مستولی است در اکثر مردمان، هر یک از عقل و شرع، امر به متابعت او میکنند مادامی که مخالفت نکند با قوانین ایشان، و چون مخالفت نماید از او اجتناب باید کرد، مگر آنکه از روی تقیه و بیم ضرر، همراهی باید کرد.

بدانکه غایت اصلی از آفرینش انسان، آنست که نفس ناطقه او آهسته آهسته ترقی کند و به کمالی برسد که لایق اوست، و بدن به جهت آن آفریده شده که آلتی باشد نفس را در تحصیل آن کمال؛ و منتهای آن کمال، آنست که بداند و بشناسد هستی را، همچنانکه هست، و فراهم آورد جمیع موجودات را در نفس خود، و جمع کند همه کاینات را در عالم خویش، جمعیتی از شایبه تفرقه مبرا، و احدیتی از زنگ کثرت معرا، و ازاین جهت است که ایزد متعال در نهاد او از اصول عوالم سه گانه، اعنی عقل و خیال و حس، مثالی گذاشته و از هر یک از اینها به جهت او نصیبی ارزانی داشته، تا اینکه روز بروز هر یک از اعضا و ms201 قوالی] را بجای خود بکار فرماید و رفته رفته اخس را مسخر اشرف نماید، و آخر الامر چنان شود که از گریبان همه کاینات سر برزند، و از او هر چه از هر کدام سرزند، سرزند، و در حقیقت جان آسمان و زمین و روح جمیع موجود است، بالا و پایین گردد، و این نه جای تعجب است چه حقیقت انسان با وجود وحدت و بساطت، کمال جامعیت دارد به حیثیتی که مشتمل براصول موجودات عالم کون و فساد، اعنی حیوان ونباتات و جماد هست، و کار هر یک از اینها از او صادر میشود، پس چرا نتواند بود که در سلوک راه خدای عز و جل، هرگاه بر صراط مستقیم سایر باشد، بجائی رسد که جامعیتش ازین بیشتر و شمولش از این زیادترشود، و پوشیده نیست که به پیروی عقل وشرع به این مقام عالی توان رسید و به دستیاری علم و عمل، این خلعت زیبا توان پوشید، و حکمت تسلط طبع بر آدمی، آنست که در این، خدمت بدن کند و بنیه را محافظت نماید تا روح در آن به آسایش تصرف تواند کرد، پس هر چه منافی و مخالف بود، دور اندازد، و هر چه ملایم و موافق باشد، به خود نزدیک سازد، و این به مددکاری عادت از پیش تواند رفت و به دستیاری اخلاق پسندیده که از او به حصول پیوندد، آسان

و فایده تسلط عرف بر آدمی، آن است که معاونت و تصرف او کند در پیروی سایر حکام، چه اگر لجام عرف نبودی، مرکب بدن خود سرکشی و اتباع شهوات، آسان بودی و استغراق در لذات فانی که منافی مقصد اصلی است، روز بروز زیاده شدی، مثلا اگر چه مردمان از غیبت غیبت کنندگان و تجسس عیب جویان، ایمن بودندی و از سرزنش اکفاء و اقران باک نداشتندی، خود را از اعمال قبیحه و ملکات مهلکه چندان محافظت نکردندی، و مواظب ms202 بر طاعات و عبادات همچنانکه باید نشدندی، و از این معلوم تواند کرد که اشقیاء در تکمیل سعداء، مدخلی عظیم دارند، و مردمان را از دشمنان، نفعها می رسد که از دوستان نتواند رسید. باب نهم: دربیان آنکه با اختلاف حکام، مصلحت در پیروی کدام است.

عقل هرگاه کامل باشد مقدم است بر سایر حکام؛ تا او باشد، دیگری را حکم نمیرسد، پس اگر دیگری به خلاف او حکم کند نباید شنید، چراکه او اشرف و افضل است از همه، و با شرع موافق است، و همیشه سایر حکام تابع ویاند و همچنین عقل احتیاج به ترجیح تمییز ندارد، چرا که تعارض و اشتباه نزد او نمیباشد، لیکن این عقل مختص به انبیاء و اولیاست و کسی را که این عقل نباشد، باید که شرع را بر همه مقدم دارد، چرا که شرع قائم مقام عقل کامل است برای کسی که عقل کامل ندارد، پس صاحب عقل ناقص را باید تابع شرع شود، یعنی کسی که شرع را مخالف عقل خود یابد، باید که عقل خود را به خطا منسوب دارد، و طعن در شرع نکند.

و بعد از عقل و شرع، طبع و عادتست و چون این هر دو را در بدن آدمی برای آن گذاشتهاند که آن را مدتی به پای دارد تا روح در آن کسب کمال کند، و به منتهای کمالی

و بالجمله چون غرض از وضع حکام در انسان آنست که عالم ملک، خدمت عالم ملکوت کند، و شهوات مسخر عقول گردد، و انسان را کمالات اخرویه در دنیا مکتسب گردد تا در آخرت مرفه و بر خوردار باشد و از عقوبت رستگار، پس هرگاه که تربیت این امر کند و سود به این رساند، باید کرد و هر چه مخل باشد و زیان رساند نباید کرد و هر چه نه سود دارد نه زیان، یکسان باید شمرد.

هر یک از حکام، تا باقیاند بر فطرت اصلی و صرافت ذات، محفوظاند از آمیختن به غیر، و سایر آفات واقعاند بر حد محدود تا اجل ممدود، وهمچنانکه کاملان راست، مشتبه نمی شود به غیر خود، مگر بر کسی که حقیقت آن را درست نشناخته باشد، چه در بعضی مردمان معنی هست شبیه به عقل که او را بر طلب فضول معاش میدارد و آن را عامه عقل و رشد مینامند و همچنین در احکام شرع، حکمی هست که به وهم بعضی در می آید که آن شرع است به اجتهاد خطا، یا به فرا گرفتن از غیراهل، و آن هر دو راجع به هوی و طبع میشود.

پس باید که آدمی اولا عقل را خوب بشناسد و شرع را از اهلش درست فرا گیرد تا در این شبهه نیفتد و هرگاه یکی از ایشان از فطرت و صرافت بیرون رفت و با دیگری آمیخت، و آن آمیختگی سبب اشتباه شد، شقوق محتمله ده است که حاصل میشود از ضرب هر یک در چهار دیگر و خذف مکرر.

پس اگر مراسم شرع را از پیغمبر و اوصیای او - سلام الله علیهم - گه از خطا و زلل معصومند، ms204 و به جهت ارشاد و هدایت خلایق موضوعاند فراگیرد، و اگر چه به واسطه باشد و هیچ یک از حکام را نگذارد که در آن تصرفی کنتد، یعنی طبع و عادت و عرف را با آن نیامیزد و به عقل ناقص خود، در آن اجتهاد نکند و به تاویل متشابه استنباط رای روا ندارد، ازاشتباه شرع به هر یک از بواقی خلاص میشود، و اگر با این کار استعمال احکام شرع نیز بر وجهی سزاوار (و) شایسته کند با اخلاص نیت، و در آن مستقیم شود و بریک حال باشد و آداب و سنن را بجای آورد، از جمیع اشتباهات بیرون آید، و اگر نتواند کرد، نظر کند در امر آن حاکم که بر او حکم میکند و به پیند، اگر نظر او در این حکم مقصود است بر حق صرف و مراعات حال آخرت او میکند، و اگر چه در صورت کاردنیا باشد، بداند که آن حاکم، عقل صرفست، البته متابعت او کند و شکر حق بجای آورد. و اگرنظر او مقصور است بر دنیا، بداند که آن حاکم، طبع صرفست یا طبع آمیخته به شیطنت یا هوی یا عقل مشوب به یکی از اینها یا شرع مخلوط به هوی یا عرف غیر مقبول عقلا یا عادت ردیئه سفها؛ و بر هر تقدیر، البته امر را ترک کند و پیروی نکند و اگر نداند که منظور نظر او چیست و او را حیرتی رو دهد، در تمییز باید که رجوع به عقل کامل کند، یعنی با صاحب عقل کامل یاکسی که نزدیک به او باشد، در عقل مشورت کند اگر میسر شود، والا تضرع وزاری به درگاه باری برد واز جناب الهی هدایت و رشد خود یا هدایت بسوی هادی سؤال نماید، و زینهار که بی تامل در آن امر اقدام نماید، اننماید] پیش از

هر بنده را ناچار است از آنکه بداند که او را پروردگاریست دانا و آفرینندهایست توانا که او را خلعت هستی بخشیده و خلقت سوی1 کرامت فرموده و چشم بینا و گوش شنوا عنایت نموده و زبان گویا و جوارح توانا ارزانی داشته و دل بیدار و عقل خبردار برو گماشته که خیر را از شرجداکند و نفع را از ضرر تمییز دهد و بداند که محتاج است به او در حیات و بقاء وبه معاونت او در مراتب سلوک و ارتقا، و مفتقر است بتیسیر و عنایت او در امتثال اوامر کما هی، و به عصمت و وقایت او در باز ایستاندن ازنواهی، و بداند که پوشیده نیست بروهیچ امری از امور، چه خرد و چه کلان و چه آشکار و چه پنهان. پس هرگاه این مراتب را به علم الیقین دانست یا به عین الیقین مشاهده نمود، کارش بجائی که هرگز از پروردگار خود غافل نشود و درهیچ حال او را فراموش نکند، بلکه در اکثر اوقات و معظم حالات به فکر و ذکر اواشتغال داشته باشد، و در عامه احوال اورا خواند، و در کافه آمال به او توسل جوید، و در فنون متصرفات با او مخاطبه و مکالمه نماید، و در صنوف خلوات با او مناجات کند و آهسته آهسته در مشاهده و مراقبه بجائی رسد که

در حدیث ائمه معصومین - علیهم السلام - وارد شده که بهترین وسیله بنده را به جناب الهی در استجابت دعا و ظفر یافتن براعدا، خواه در جهاد اصغر که جنگ با دشمن بیرونیست و خواه در جهاد اکبر که جنگ با دشمن درونیست، توسل جستن به خاتم انبیاء واوصیاء وسایر ائمه هدی - سلام الله علیهم - [است] یعنی ایشان را به نام یادکردن در مناجات با حق تعالی و به جاه و عزت ایشان طلبیدن حاجت و مدعا، چه در ازمنه سابقه و امم سالفه، مدار توسل بریشان2 بوده، هرگاه کسی را مصیبتی عظیم رو میداده یا دشمنی رو مینهاده یا کاری دشوار میشده یا گناهی سر میزده یا غمی و اندوهی میرسیده یا در ایام سختی دراز میکشیده، به جناب عزت ایشان متوسل میشده و به نامهای نامی ایشان تبرک میجسته، همیشه مزهم دلهای خسته ایشان میبودهاند و همواره قفل از درهای بسته ایشان می گشودهاند، پیوسته انبیای سابق از انوار ایشان اقتباس مینمودهاند و خیل رسل به قبله ارواح ایشان توجه می فرمودهاند، توبه آدم به برکت اسماء با برکت ایشان پذیرفته شد و کشتی نوح به دستیاری ایشان از غرق خلاص

پس شیعیان امت مرحومه که ms207 امت ایشانند، و فرقه ناجیه که منسوب به ایشانند، بدین سزاوارترند که بجاه ایشان توسل جویند، به جناب اله، و ایشان را شفیع خود سازند در آن درگاه. پس چون بر یکی از ایشان کار تنگ شود، باید که تضرع و زاری به درگاه باری برد ویگوید: بار خدایا اگر چه بنده گنه کارم و از شرم و خجالت گناه روی سؤال ندارم، اما به عزت و جاه بزرگان درگاهت و به رفعت و قرب مقربان بارگاهت، آنانی که به فضل رحمت خود، محبت ایشان در دل من نهاده و روح مرا بریشان شناسائی داهد اعنی محمد وعلی و فاطمه وحسن وحسین وعلی بن الحسین ومحمد بن علی وجعفر بن محمد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد و حسن بن علی والحجة القائم -علیهم السلام - که مرا از عصیان و خطا نگاه دار و نفس مرا از شیطان وهوی در پناه دار و گناهان مرا بیامرز، و دشمنان مرا منکوب و مخذول گردان، و فلان مهم مرا بساز و به لطف و مرحمت خود این نیازمند را بنواز، چه قدر ایشان نزد تو از آن برتر است که دعای کسی که متوسل بریشان شده باشد رد کنی، و با او هر چند بد کرده باشد بد کنی. هر جرم و خطا که از من سر زد و زند بخشا بقوم پاک زهر جرم و هر خطا از فضل خویش جای دهم در جوارشان چون در دلم محبت ایشان گرفته جا

تمت الرساله والحمدلله اولا واخرا آئینه جان بر گیر از مکمن غیب دل کائینه شاهی را تاریخ شود حاصل1

بقاء الزوال

بقاء الزوال

نبذة عن الكتاب

الفهرس