تعالی الله خالق کل شی و جل الله رازق کل حی

قادر خدائی ولطیف رهنمائی که کله ازرق و رواق معلق را وراء نواظر بینندگان حجاب عالم غیب گردانید تا بلعجبان (1) تقدیر از یس پردهآ تصویر عجائب ملکوت نمایند و بساط اغبر وفرش مکدر را عرصهآ عالم(2) شهادت تا مقامران شب و روز بکعبتین ساعات بروی اظهار لعبهاء غریب و بازیهاء (2) عجیب کنند و فضاء این کله و بساط را میدان قضا تاوشاقان(4) سرای قدر در وی تازند(5) و بچوگان ارادت گوی حوادث بازند ، (6) هم حواس را از مشاهدهآ‌ کیفیت حضرت ربوبیت راه بسته ، هم عقول را از ادراک اسرار ملکوت خاطر خسته ، هم اوهام را درطلب حقایق کنه عزت اوشراک نعل کسسته ، فیض فضلش هرلحظه فوجیرا از دروازهآ بغداد وجود در آورده که یفتل الله مایتاء، عین عدلش هرساعت جوقی(7) ببادیهآ فنا فرو برده که یحکم مایررید ، نظر لطفش گاه بندهآ را از حضیض ذلت بر ذروهآ عزت کشیده که تعز من تساء، اثر قهرش کاه بندهآ را از اوج حشمت بخاک محنت افکنده که وثذل من تشاء ، کاه مقالید ممالک اقالیم در قبضهآ (8) مکنت بنده نهاده و دست تصرف او در حل و عقد عالمی مطلق گردانیده که ثؤتی الملکت من تماء، گاه بندهآ را از سریر سلطنت و مسند عزت و کبریا بر گرفته و در مهامه سر کشته و حیران کرده که و تنزع الملک ممن تساء ، آیهآ سیزدهم و چهاردهم از سورهآ یونس ازسر این صنع ورمز این مشیت خبر میدهد که (9) ولقد آفلکنا القرون من قبلکم لما ظلموا و جاءئهم رسلهم بالبیتات و ما کانوا لیؤمنوا کذلک نجزی آلقوم المجر مین . ثم

و ماهی الا جیفة مستحیلة علیها کلاب همهن أجتذابها

فإن تجتنبها کنت سلما لأهلها وان تحجتدنها ناز عک کلابها (2)

و درود بی نهایت بر اصحاب و انصار و اهل بیت او که آیات حق را مفسرند و ولایات صدق را مد بر و سلم تسلیما کثیرا.

اما بعد(3) ، [چنین گوید مطرز این اوراق و مبرز این اعلاق(4) امام عالم تاج الزمان سلطان الافاضل علامة الز مان افضل الملة والدین احمد بن حامد سقی الله تراه و جعل آلجنة مأواه (5)] هر کس که تنک بلاغت برر خش براعت کشیده است و در میدان دعوی تاخته و در مجلس اطناب وایجاز ساز اعجاب و اعجاز ساخته و بقلم مشکین مد کاغذ کافور خدآ را نکاشته و بر رباوهآ (6) استعراف علم استهداف افراشته که من صنف فقد استهدف لا شک در تحریر و تقریر که بقلم وکلم میکند تصور فایدهآ کرده است و خیال منفعتی بسته که لا یخلوا سواد عن منفعة و من در جمع این فصول ونظم این اصول چند فواید اندیشه کرده ام، یکی آنکه در ضمن این حکایات وطی این روایات تحریض است بر تخلق باخلاق حمیده از عدل و حلم و سخاوت و شجاعت،

وقد وجدت مکان ألقول ذ اسعة فإن وجدت لسانتا قائلا فقل (3)

امتی که اند سال است تا درهموم محن و سموم فتن سوخته اند این ساعت بیمن معدلت و نظر مکرمت آن پادشاه رخاء (4) رخا ونسیم نعیم برایشان میوزد . شعر،

ما صضیع الله فی بدو ولا حصر رعیة آنت با لأحسان راعیها

و امة کان قبح الجور یسخطها دفرا فأصبح حسن العدل یر عیها (5)

پنجم آنکه چون خواستم بخدمت ملک دینار مستسعد شوم و بتقبیل بساط اشرف مشرف چنانکه قاعدهآ بند گان باشد که بخدمت درگاه ملوک شوند تحف لایق و طرف موافق نداشتم که کربت غربت و مفارقت و طن با کثرت عیال و تقلب احوال با من هیچ نکذاشته بود یس بر سنت متنبی رفتم . شعر،

لاخیل عندک تقدیها و لامال فلیسعد التطق ان لم تسعد الحال (6)

با خود گفتم که تحفهآ اهل علم دعاست و هد یهآ ارباب نظم ثنا هیچ خدمتی

واذا الفتی غدرت به آیامه (2) کفل الثناء له بعمر ثان (3)

جان درتن تودم شماری بیش است وین نیک و بد تو یادگاری بیش است

گیرم که همه ملک جهان ملک توشدای هیچندیده

شدای هیچ ندیده کار وباری بیش است

وهیچ تحفه بدان(4) حضرت معظم بهتر از دعاء خیر ms03 نه و آنگه بتضرع وابتهال ازلطف ملک متعال خواهند تاسرادق اجلال وفازهآ(5) اقبال این ملک رابأ طناب بقا ممدود داردو باوتاد دوام مشدود انه القادر علی ذلک . ومن بناء این مجموع بر مواجب ثنا ولوازم دعا وذکر ورود رایات عالیه او قرن الله بها النصر (6) ازخراسان بولایت کرمان و شرح فتوح او و انواع مواهب و نعم که حق تعالی بروی تازه کردانید نهادم و تشبیب این فصول را مطلع سخن از اواخر دولت آل سلجوق و روزگار فتور وسبب ضعف مملکت کرمان کردم . اما در حالت این جمع عامل دل ازولایت نشاط مصروف است وهملاج[7) طبع ازریاضت صروف روزگار قطوف(8) وملال خاطر وکلال ضمایر ویریشانی دل غالب ، لاشهآ نفس سوختهآ بیابان اندیشه است و کبوترجان در مخالب شاهین نوایب ، دانهآ دل در آسیاء حادثه آس شده است لاجرم غبار آسیا بر موی نشسته است و کافور تجارب بر مشک ذوایب پاشیده اند لاجرم (9) نسل سخن از صلب مهجت قطع شده است. شعر،

قنقت علی کره و طأطأتث ناظرری البی رنق مطروق (10) من آلعیش حشرج

لاشک با این قصور حالت و فتور آلت آنچه من خواهم خاطر مساحت نکند و آنچه او دهد من ارتضاء نکنم . امید بفضل حق تعالی و فر دولت ملک چنان است که بعد از بذل مجهود در اقامت بندکی خجل نشود ان شاء الله تعالی . و این مجموع برینج قسم قرار داده(1) شد .

قسماول(2) ، در ذکر آخر دولت آل سلجوق و ایام فترت کرمان.

قسم دوه در ورود رایات منصورهآ‌ ملکی بکرمان و کرفتن ملک ویافتن ظفر وشرح فضایل ذات بزرگوار .

قسم سوه، در تحریض برعدل و شرح اخلاق ملوک و ذکر ممالک کرمان و خصایص بلاد او و یاد کردن بعضی از تاریخ آن .

قسم چهاره ، در ثناء صاحب قوام الدین و ذکر محاسن ذات وشرح بزرگی خاندان و مآثر اسلاف وی .

قسم پنجم در شرح احوال محرر این سطور و تقلب ms04 او دراوحال(3) احوال. نام این مجموع عقد العلی للسموقف الاعلی نهاده شد . توقع است که اهل معرفت و ارباب درایت درین سواد بعین رضا تأمل فرمایند و دامن تجاوز بر عثرات قلم و هفوات خاطر او پوشانند ومن ستر علی آخیه ستره الله تعالی فی الدتیا وفی ألاحرة. و از حق تعالی در اتمام این غرض توفیق خواسته می آید انه ألتیثان وألنتطول به.

قران هفتم از قرانهای مثلثه خاکی که در برج جدی افتاد در آن عهد پادشاه کرمان ملک طغرلشاه بود. پادشاهی عادل ، منصف، لطیف (2) ، رعیت دوست ، و اورا ولایتی سا کن اطراف ومملکتی مستقیم اکناف و خزینهآ وافر ورعیتی مطیع و شا کر و ملکی با نظام و عدتی ولشکری تمام . کرمان بعهد او در امن و راحت ثانی حرم بود ودر خصب و نعمت مقابل ارم، رعیت او مرارت کاس ستم نچشیده و حرارت تب تکلیف نکشیده ، حضرت او قبلهآ افاضل جهان و سدهآ او کعبه اماثل عالم . شعر،

شخص الانام الی کتالک (3) فاستعد من شر آغینهم بعیب واحد (4)

دفع چشم زخم را یک عیب داشت آنکه بعشرت و ملاهی و صحبت فتیات(25 مولع بود و موجب آن عادت هم فراغ خاطر وسکون اطراف ممالک وعدم منازع، مخادب (6) روی ملکت عم وی بود ملک سلجوق. دراول عهد او مهم وی کفایت شد(7) و رعیت از طرب دائم آن پادشاه مست بطر شدند و شکر نعمت امن ندانستند گزارد(8). صرب الله متلا قریة کانث آمنة مطتئنة یأتیها رزقها رغد امن کل مکان فکفرت بأنعم ألله فأذ اقها الله لباس الجوع وألخوف بتا کانوا یصنعون . و ما در کتاب دیده بودیم که یضعف ملک خراسان بتوت التلک الاصلح و یضعف ملک العراق بتوت التلک الأصید و یضعآف ملک کرمان بتوت آلتلک آلتشغوف بآلتلاهی یعنی ملک خراسان بمرک پادشاه گرضعیف شود و سلطان سنجر کربود و ملک عراق بمرک پادشاه کژ گردن ضعیف شود و سلطان (9) ارسلان ms05 کژ گردن بودو ملک کرمان بمرگ پادشاه عشرت دوست ضعیف شود و ملک طغرلشاه براین صفت بود و ندانم که این معنی (10) از طریق

جبلوا علی رفض آلوفاء لربهم وتتسکوا بألغدر صربة لاز ب از ملک بهر امشاه مال میستدند و بجانب بم میکریختند و در این حالت شحنه و شهر نشین

66 بردسیر(1) اتابک محد بشر (2) بود و از جیرفت بوی می نوشتند و در ضبط ولایت وحفظ شهر وصایا می فرمود(3) وهرروز اضطراب جانب زیادت میشد ولشکری غدایر غدرتاب میدادند و بر گوش کفران می نهاد(3) و حقوق احسان ملک بهرامشاه را بعقوق عصیان(4) مقابل می کردند و ملک بهر امشاه و اتابک مؤیدالدین ازین معنی شکسته دل می شدند . و از عجایب اتفاقات آن بود که روز آدینه در جامع جیرفت جماعتی از مشاهیر خواجگان جمع بودند یکی ازیشان ابوطالب بافتی بود که او را هلاک کردند و از جهت اضطراب وقت رنج دل می گفتند و از جانب خصم (5) بم ترسان می بودند . مصحفی نهاده بود، رئیس ابوطالب گفت فالی برنیت خصم ملک بر گیریم چون مصحف بگشادند این آیت برآمد وحشر لسلیتان جنوده من آلجن والأنس. رئیس ابوطالب گفت ای والله حقست و صدق و علامات آن ظاهر . یس چون ضعف در لشکر جیرفت شایع شد عزیمت بردسیر کردند براه بافت و چون ملک بهرامشاه ببردسیر رسید تشویش و قحط و انواع اضطراب یکی هزار شد و باقی لشکر برقاعده به بم می گریختند. چون چند غلام وحشم از خیلخانهآ اتابک قطب الدین محمد برفتند و حال مشاهده کرد که غلبه در آن جانبست شی با جملهآ غلامان خود و پدر برنشست وراه بم گرفت . ملک ارسلان بمکان او مستظهر شد وعزیمت دار الملک بر دسیر فرمود و ازجانب فارس اتابک زنکی در اعزاز مقدم ملک تورانشاه مبالغت نمود و مراسم امداد تقدیم کرد ، لشکری تمام در خدمت او بکرمان

مصوا متسا بقی ألأغماء منه لأرجلهم بأ رو سهم عتار (9) جماعتی را هلاک کردند و بعضی را درقبض آوردند وملک تورانشاه باامراء فارس مراجعت حضرت(10) فارس فرمود و ملک ارسلان را ملکت از شوایب مشارکت اغیار مسلم شد مدت نه ماه تاملک بهرامشاه از خراسان آمد ولشکر آورد شرح

فصل ، اکنون بعضی از اخلاق فرزندان ملک طغرلشاه یاد کنیم که مطالعت. آن از فواید خالی نماند .

ملک ارسلان پادشاهی بود خوب روی، و رحیم، و عدل دوست، و کم آزار و(5) اما بعشرت و ملاهی مشغوف(6) بود چون در کار آب میشد(7) آب از کار می برد(8) نه پای عقلش در رکاب تماسک میماند ونه دست طبعش باعنان تمالک . چون بدان کار مشغول میشد ازهمهآ جهان فراغتی داشت،

إذا غدا ملک باللهو مشتغلا فاخکم علی ملکه بآلویل والحرب (9)

آماتری آلشآس فی المیز ان قابطة لمآغدا برج نجم اللهو والطرب (10)

شه چوبنشست بر دریچهآ هزل ملک بیرون پرد(11) بروزن عزل

ل با شاه اکر مقیم شودخاطرش در هنر عقیم شود

شاه را خواب خوش نباید جفت (12) فتنه بیدار شد چوشاه بخفت (13)

بری که زتو بخواست(2) لشکر شکنی دادی بمخنثی نه مردی نه زنی رأی تو چنین سست شد ای شاه جهان پیش تو چه دف زنی چه شمشیر زنی

و ملک بهرامشاه پادشاهی بود عاقل و عادل و جد بروی غالب اما درابتداء ملک چون ms09 حفاء لشکر وغلو رعیت درهواء برادر میدید قتل بسیار فرمود و خلقی بیقیاس را سیاست کرد واین معنی موجب زیادت نفرت می شد و از آن غافل بود که آتش باتش نتوان نشاند وألقلوب بألتال تستتال، وجزاء سییة سیئة مثلها (3) منسوخ است باین کلمه فتن عفی و اصلح فأجره علی الله ،

بر تن از راه رفق بر تن خصم بشکن ازراه(4) لطف گردن خصم

ناصبوران چو خاک و چون بادند ظفر و صبر هر دو همزادند (5)

شوارد قلوب را بحبایل فواضل و دام انعام صید توان کرد،

یا من یقتل من آراد بسیفه اصبحت من قثلاکبالإخسان(6) نوبت دوم چون دور ملک بوی رسید رعیت از غلوات غلو کم یاد(7) کرده بودند و از نشوات هواء برادرش بر آمده و لشکر انبوه مجتمع و متظاهر و جمله ولایت کرمان بزیر فرمان ، چند گاهی نسیم آسایش میوزید . چون مدت بلاهنوز منقضی نبود اورا فرمان حق رسید وملک تورانشاه در مدت حیات پدر پادشاهی بود عاقل و زیرک و لطیف و فریاد رس اما صحبت اغیار در تنقل اسفار مغیر طباع

نچنان آمدی که بنمودی بروی می بایست خواند ، خلل در ملک شایع بود واز کرمان رمقی مانده وظن چنان که کیاست او بسد خلل و ازالت علل مستقل خواهد بود نه چنان افتاد بلکه هر روز تواهی (2) معاقد ملکت و تباهی امور دولت مضاعف می شد و اتسع الخرق علی ألراقع محقق می کشت وسفک دماء واهلاک اعوان وانصارخویش ازامراء وغلامان برحال خود تابدر جتی که بعضی غلامان محبوس بودند در مطمورهآ و در حال سیاست بیرون نمی آمدند آتش دریشان زدند و برین نسق پا و بال خویش بدست خود می کند تا ماه مهر سنهآ ثمان وستین (3) که حشم قراغز از بیابات خراسان برآمد ودر باغین لشکر او را بشکست، کلی هیبت ملک و رونق دولت و آب کار بشد تا ضعف ملک بحدی رسید که کمتر خدمتگاری ms10 اورا هلاک کرد. (4)

فصل ، درقواعدبدو آئین مذموم وقوانین نامحمود که درین دور حادث شد بکر مان. قال الله تعالی ولا تقتلوا النفس ألتی حرم الله إلا بألحق وجای دیکر فلا تسرف فی ألقئل ، ومصطفی صلی الله علیه گفت من سعی فی دم مسلم ولو بشطر کلتة جاء یوم ألقیتة مکثوبا نین عینیه آپس من رحتة الله یعنی (5) هرک که به نیم کلمه درخون مسامانی سعی کند روز قیامت آید و میان دو ابر و نبشته باشد این بنده نومیدست از رحمت خدا . درین مدت بکرمان رسم تأدیب بچوب و حب قلاع در باقی (6) نهادند و زلت قدم را باراقت دم مقابل داشتند و بکمتر جرمی مسلمانی را هلاک می کردند ،

لله در آنو سروان من رجل ماکان آعرفه بألدون والسفل (3)

نهاهم آن یسوا عنده قلما و آن یدل بنی الأخرار بألعمل و درین مدت ارباب عقل و اهل تمیز را رأی مصیب و خاطر مفید نماند(4) . و در خبر است چون حق تعالی خواهد که بلائی فرستد اول رای صواب از آن قوم باز گیرد و درین مدت ملوک مشاورت عاما و استنصاح اهل صلاح مهمل گذاشتند و در تعظیم شریعت و اهل علم مبالغت از میان بر کرفتند و آلدین وألمل تو آمان ms11 فراموش کردند . آلدین اس والملک حارس (5) دین اساس است و ملک پاسبان و هریادشاه که در مصالح خویش از مناصحت اهل دین مدد نجوید کار او از فلاح و حاجت او از نجا ح دور افتد و ترتیب اسباب جهانداری درین دور از دست ملوک بیرون شد و با دست(6) اتابکان و ترکان افتاد وهر ترکی قبائی نو می یافت تمنی اتابکی وخیال دادبکی(7) می کرد و هرترکی بقال بچه(8) وقصاب بچه را و کیل

گفت یک روز کوفئی بهشام کای ز ما همچو شیر خون آشام

تا بمانیم خون ما تو خوری چون بمیریم مال ما تو بری

سیم درویش و بیوه آوردی حلقهآ فرج استران کردی

ای بباطل ز دیو برده سبق سایهآ‌ باطلی نه سایهآ حق

روستا پر ز بینوائی تست هر کجا مسجدی گدائی تست

با چنین ظلم در ولایت تو مه(7) توو مهآ سپاه ms12 ورایت تو

از رعیت شهی که مال ربود گل زپی بر گرفت و بام اندود

گرتوئی یس زمامکش رک و پی ورخدایست شرم دار از وی

زاب چشم من گدای بترس ورنه از آتش خدای بترس (8)

اهل بصیرت و ارباب تجارب چون بچشم هدایت ضعف ملک و شیوع خلل و تلون اشکال و تراجع احوال می دیدند دانستند که نبض این ملک ساقطست و نجم این دولت هابط و لکل اجل کتاب هر کاری را غایتی است و هر دولتی را نهایتی،

وآلدهر ذ ودول تنقل فی الوری آیامهن تنقل الأفیاء (1) تلک آلایام نداو لها نین آلناس ملک خدایست که قدیمست و هستی اوست که تغیر نیذیرد و ملک دنیا و سعادت این سرا اگر چه مدت آن متمادی و مهلت آن متراخی شود عاقبت آن فنا و خاتمت آن زوال خواهد بود و هر که را سعادت قرین و توفیق رفیقست چون بر مرکب مرادی سوار شد زود بمیدان احسان تازد و این یک ساعت غنیمت شمرد چه اگر توقف نماید مرکب عاریتی بازطلبند هیچ گام نرانده و هیچ کمام نیافته ع ، آنروز گذشت و آن جماعت رفتند، و هریک عمل نیکوبد خویش با خود بردند و ازیشان ذکر خوب و زشت ماند والسلام . قسم اول برین قدر اقتصار افتاد تا موجب ملال نشود وألله تعالی یونشا لنا یرصاه .

در ورود رایات ملک دینار بکرمان و وصف فضایل و شرح اخلاق حمیده و خصال یسندیده که در ذات بزرگوار آن یادشاه مرکبست و تحریض برعدل و فضیلت آن و ذکر چند معانی که تعلق بسیاست دارد.

فصل، جملهآ اصحاب نجوم اتفاق نمودند که چون قران هفتم بگذرد در قران هشتم سیارات هفتکانه در برج میزان جمع میشوند و بحساب قران در برج سنبله می باید و حکم کردند که این اجتماع سیارات در برج میزان موجب خرابی عالمست و اکثر عمارات بباد و زازله برخیزد ms13 و درین باب مبالغت کردند وحال کرمان از دیکر(1) مواضع بتر(2) مینمودند بحکم آنکه طالع کرمان میزانست . من ازین معنی کشف می کردم و بفضلاء جهان که سابقهآ معرفتی افتاده بود مینوشتم واز حقیقت آن می پرسیدم و بزرگی از کرمان در خراساست او را جمال الدوله ابوالفتح کویند و درین علم انگشت نمایست و بامن دوست سی ساله . چند نوبت درین باب به وی نوشتم و آنچه فضلاء خراسان درین قران حکم کرده اند باز جستم . وقتی فصلی که فریدنسوی(3) نوشته بود وابطال احکام(4) انوری کرده بفرستاد من بآن فصل خرم شدم ونسخت آن بدوستان اطراف فرستادم پس جمال الدوله از علم خویش بمن نوشت حکم باد که (5) کرده اند رمزیست و حکما بدان تقلب احوال عالم و انقلاب ممالک خواسته اند و دلیل بروی آنکه بعد از قران هفتم در کرمان قومی دیگر باشند . سخن آن فاضل فال ناطق و الهام صادق آمد و آنچه دیکر منجمان

فصل، چون سال احدی و ثمانین هلالی در آمد قریب هفت سال بود که حشم قرأغز بکرمان رسیده بود و جملهآ جروم(3) کرمان را در دست گرفته و عمارت کرده و صرود معطل و خراب مانده و ملکت کرمان باز(4) شهر برد سیر آمده و در آنجا پادشاه وقت با چند غلام و دیلم معدود و قحط و تنگی و انسداد طرق و رنج رعیت بحد کمال ، اهل تمیز انتظار اشتدی آزمة (5) تنفر جی (6) می کردند و عند التناهی یکون الفرج (7) در خواب میدیدند ومی دانستند که خلل ولایت از ms14 ضعف ملوک است و حکما گفتهاند پادشاه که لشکر و رعیت خورد به از پادشاه که لشکر و رعیت اورا خورند و نیز گفته اند پادشاه باید تا کر گسی باشد ییرا من او مردار

ملک را شاه ظالم یر دل به ز سلطان عاجز عادل

داد کس شاه عاجز با داد نتواند ستد نداند داد

دل شه چون زعجز خونابه است اونه شاه است نقش کرمابه است(1)

دستها برداشته بودند و از حق تعالی سرعت فرج ی خواستند و دید هاء (2) انتظار گشاده تا خود از عالم غیب چه آید . امیر عالم مجاهد الدین کوبنانی تغتده الله بفرانه از جملهآ اهل کرمان عاقل تر بود که بدیدهآ بصیرت و نظر فراست دیده بود که استعداد و استقلال ملک کرمان که دارد و بارها با من گفته که این کار آن پادشاه را نهادهاند که مقدمه لشکر او هشت سالست که مقام گرفته است و اسباب ساخته، و عقیب (3) هذا الرش سیل دافع ووراء هذا الئبت (4) روض یافع (5) چو خواهد بود روز برف وباران یدید آید نشان از بامدادان

بحکم این استبصار سه نوبت قاصد خویش بحدود گرگان فرستاد رحمه الله که عجب رائی صایب و فکری دوربین داشت . در ماه رمضان سنهآ احدی و ثمانین خبر بکوبنان (6) رسید که عزایم منصورهآ عماد الدین بر صوب کرمان مقصورست و رایات او بدین حدود متوجه . من با خود گفتم ،

الله اکبر لاح الصبح للسا ری و اغطی القوس باری آئما با ری

بر تو شب اندیشه سر آمد آخر خورشید تمنات بر آمد آخر

امیر مجاهدالدین رحمه الله (7) درآیینهآ غیب بشش سال ازییش نقش وصورت این روز دیده بود، پس روز بیست و دوم (8) ماه (9) رمضان سنهآ احدی وثمانین روز سه شنبه ملک بدیه آریز (10) از حدود کوبنان(11) تزول فرمود(12) و ازآنجا براور وخبیص تاشق بم وترماشیر برفت .

فصل، اول شمهآ ازذکر بزرگی منصب ورفعت محل و ms15 شرف عنصر این پادشاه در بیت ملک و قدم خاندان کفته آید و شرح خلال جلال او داده یس بدیگر معانی اشتغال افتد.

نسب شریف و حسب منیف او در پادشاهی و لشکر کشی از آفتاب زاهر(1) ترست و فرط قدرت و کمال بسطت او در سروری و جهانداری از آسمان باهر تر کا برا عن کا بر و خلفا عن سلف پادشاه و پادشاه زاده،

شرف تتابع کا برآ عن کا بر کألرمح انبوبا علی انبوب (2) آباء و اجداد و اعمام او در میان قبایل خویش ملوک مطاع بوده و در حدود مشرق وولایت ماوراء النهر و خراسان فرمان داده،

آساد ملحمة فإن سکن الوغی کانوا بدور آسرة ومنا بر (3) و آن پادشاه از عهد صبی تا این غایت که شاخ شباب تازه و سیرابست بر بیست هزار مرد ملک بوده و احکام سلطنت رانده و جملهآ حشم پیش تختش دست خدمت بر کمر طاعت نهاده و حلقهآ اذعان در گوش استطاعت کشیده . شعر،

قاد ألجیاد بخمس عشرة حجة ولداته إذ ذاک فی آلأشغال

قعدتث بهم هماتهم وسمت به هتم الملوک وسورة الأبطال() بوده میان خیل(5) و حشم سروروامیر در کام او هنوز زیستان دایه شیر در مجلسش ززحمت خدامهای وهوی بر در گهش ز نعرهآ ابطال دار وگیر

یس (6) حق تعالی ذات بزرکوار او(7) مجمع محاسن ومفاخر ومنبع مناقب(8) و ماثر ساختست و از خلال سلاطین و خصال ملوک هرخلقی که لطیف ترست

محمد خلق و یوسف روی و موسی دست و عیسی دم

سکندر ملک و خضر الهام و آصف رای و جم فرمان دوم فهمی تیزبین و ذهنی دوراندیش که بنور فراست و ضیاء ضمیر سطور(8) اوهام از الواح صدور واوراق قلوب مطالعه کند. اگر یک ذره از نور هدایت او بر چاشنی شب کبود کسوت(9) نهند گلیم سیاه را با(10) خلقان خانه عدم فرستد

التعی یری با ول رای آخر الأمر من وراء التغیب (1)

در دل آسمان بدیدهآ وهم دیده رایش مسیر سر(2) قدر

در شب شک شده براه یقین پیک اندیشه اش بشمع نظر

سوم حامی شامل و وقاری کامل داشت (3) و رزانت رائی که چون ثهلان(4) از عواصف عوارض نفسانی از جای نجنبد و صفاء طبعی که چون قلزم از خبایث حوادث روزگار کدورت نپذیرد،

حدث یوقره آلحجی فکأته اخذألو قار من ألتشیب ألکامل(ه) و چون بذکر عفو و حلم رسیدم آنچه از کمال عفو و شمول حلم آن پادشاه مشاهده (6) افتاده است تحریر افتد و آنچه درین معنی گفته اند و برین خلق شریف تحریض (7 کرده اثبات آید(8).

ما آنچه از عجایب عفو و غرایب لطف او دیدهام و شاید که ذکر آن تاقیامت تازه دارند و در صدور کتب و متون دفاتر مثبت گردانند آنست که چون آن یادشاه لشکر بناحیت راور کشید از جهت استخلاص حصاری که در دست حشم حضرت یزد بود ms17 چنانکه عادت این پادشاهست درغایت اقدام(9) وسرعت اقتحام بدر حصار شد ودر آن حصار جمعی کثیف از ترک(10) و سرهنگ و سوار وپیاده و مردان روزگار و دلیران کار زار بنفس خویش با تنی چند معدود مصاف با اهل حصار در پیوست و در آن سکر مجاهدت و عطش مغالبت چندان نزدیک شد بدیوار(11) حصار که از قلعه تیری برروی مبارکش آمد و درآن د هش(12) بدست خویش تیررا

اقل نوالیه لزواره آلندی وافتل سیقیه لأعدا ئه الرعب رعب بر دل ایشان غالب شد هم در آن حالت حصار تسلیم کردند و جملهآ سوار و پیاده بیرون آمدند . من درین حالت دو بیتی گفتم و از کوبنان براور فرستادم و درین معنی بهتر از این چست(1) نتوان گفت ، تیری که بدو داد عدو پاسخ شاه(2) آمد بنظارهآ رخ فرخ شاه و آورد کلید قلعه و پیش کشید شک رانه بوسهآ که زد بر رخ شاه

وآلفتح من رب الستاء منالآه آلنصر لا بتکاثر الأجناد ظن مردم چنان افتاد که بأهلاک اهل حصار مثال دهد و یک شخص را زنده نکذارد لاوالله که(3) همه را بنواخت و رخصت نداد که یک چوبهآ تیر از سواری و پیادهآ ضایع شود و همه را در کنف سلامت مصحوب بدرقهآ خویش بحضرت یزد فرستاد،

قتل العدی بالصفح عن هفواتهم وألصفح فی عنق العدو صفیح

عفوکان هست اصل دین داری از برای چه روز می داری

تو ظفر خواستی خدایت داد او ز تو عفو خواست ناری یاد(4) من چنان شنیدم که(5) در آز حالت معلوم شد که ms18 آن تیر کدام سرهنگ انداخته است اورا حاضر کرد واحوال کمان وسختی او بیرسید. پس فرمود برو تاحشم (6) تو را آسیبی نرسانند . زهی حلم و طاقت و خهی(7) کرم و قوت دل و ازین یک حکایت استدلال بر دیگر احوال میتوان کرد، ای چشمهآ احسان کرمت یاران را وی درکهآ تو قبله جهانداران را

فصل(1)، اکنون یاد کنیم چندکلمات در فضیلت عفو وحلم از آیات واخبار و حکایات تا باعث باشد بر استدامت این عادت و استثمار این خلق .

فضیلت عفو وشرف(2) حلم زیادت از آنست که درین فصول شرح توان داد، قال الله تعالی خذ العفو وامر بألعرف و أغررض عن آلجاهلبن وقال الله تعالی و آن تعفوا اقرب للتقوی ، ومصطفی صلی الله علیه(3) می گوید روز قیامت که جملهآ خلق دریک صحرا جمع شوند ندا آید که (4) هر(5) که را بنزد حق تعالی دستی است بر خیزد هیچکس نتواند بر خاست مگر کسی که از مجرمی عفو کرده باشد یس حق تعالی کوید دست از وی بدارید که من او را عفو کرده ام و گفتهاند العفو عندالقدرة اثر عفو آنجا ظاهر شود که قدرت عقوبت و مکافات ثابت بود و از آن تجاوز رود و قال الله تعالی و آلکاظمین ألغیظ و ألتافین عن الناس ومصطفی (2) صلی الله علیه برقومی بگذشت و ایشان سنگی نهاده بودند و بنوبت بر می کرفتند پرسید که این چیست ، کفتند یا رسول الله هذا حجر الأیداء سنگی است که اهل قوت خویشتنرا بحمل آن بیازمایند. فرمود صلی الله علیه(2) که من شمارا بکویم که کدام مرد قوت زیاد دارد. گفتند بلی یا رسول الله . گفت آنکس که در حال غضب خشم خود فروخورد(7) ودست مکافات در آستین محابات کشد ونیز مصطفی صلی الله علیه می کوید عفو الملوک بقاء الملک عفو یادشاهان سبب بقاء (8) ملک ایشانست ms19 و امیر المؤمنین (9) علی می کوید اذا قدرت علی عدوک فاجعل العفو شکرا للقدرة علیه یعنی(10) چون بردشمن ظفر یافتی شکر آن نعمت عفو باشد از وی . و مأمون خلیفه می گوید اگر مردم لذت من در عفو بدانستندی بتقرب بمن همه گناه کردندی . ومعاویه امیر المؤمنین عجب حلیم بوده است و خلافت را بکمال حلم یافت و از حلم او حکایت کنند که کسی پیش

فصل ، (2) از خلقهاء شریف آن پادشاه که سرمایهآ ملوک وپیرایهآ سلاطین است کمال عدل و شمول انصافست و آثار معدلت این پادشاه ظاهر تر از آنست که یوشیده ماند و هر کس که پارسال ولایت کرمان دیده باشد و امسال بیند داند که جز تمهید قاعده عدل و بسط مهاد انصاف آن را از آن حالت بدین حالت نتواند آورد که عتارة البلدان من عدل ألسلطان و از امارات عدل و علامات انصاف این قدر کفایت کند که ولایتی که پیش ازین سک آدمی میخورد و آدمی سک ودر مسالک طرق آن باد بی بدرقه نمی گذشت و غول بی سلاح(3) نمی رفت امروز معدن خصب و نعمتست و مسکن امن و راحت ،

ساس ألبلاد فتا تعیت (4) بارصه سرحانها متلطما(ه) بطلی ألطلا(6)

بیت شه چو بر تخت سلطنت بنشست دست او پای ظلم را بشکست فتنه در خواب شد ز صولت او عدل بیدار شد ز دولت او شد ز انصاف شاه شاه تبار گرک بامیش دوستکانی(2) خوار ارم از امن اوست هفت جحیم حرم از عدل اوست هفت اقلیم(8) تا منبر و تخت بجمال فر فرخنده و لقب و نام همایون آراسته شد آنکس که بده روز یک من نان نمی دید در شبی ms20 ده من بسک می دهد،

فتی لم یصیع وجه حزم ولم یبت یلاحظ اعجاز الأمور تعقبا

اذا هم لم یقعد به العجز مقعدا و إن کف لم یدهب به الخرق مذهبا (1) سنان سینه شرکست و حق ممهد کرد بحسن تقویت او قواعد اسلام عقاب اوج سیاست که کرد انصافش سواد دیدهآ‌ باز آشیان فرخ حمام ز فر ملمکت او خیره خاطر برجیس ز هول هیبت او زردآ چهرهآ بهرام زهی بحفظ جهان بأس تو شده ضامن زهی بدفع بلا تیغ تو نموده قیام بزیر چتر تو تصرت طلیعهآ‌ لشکر بخاک خطهآ تو گرک راعی اغنام مزاج کار اعادی ز تیغ تو بخلل مدار ملکت کرمان ز عدل توبنظام قرین رایت اقبال تو قرینهآ‌ فتح غلام حاجب درگاه تو نبیرهآ سام جمال(2) ملکت توزینت زمان وزمین (3) ریاض نعمت تو مرتع خواص وعوام بسعی عدل تو تاملک شد جدا ز ستم بدست بأس تو تا تیغ شد بری ز نیام چوآب وروغن ازهم جداست (4) خصم وحیات چو شیر و می بهم آمیختست () ملک و دوام

نوشروان را گفتند تو عادل ترین ملوکی گفت من عادل نیستم اما ظلم تنها کنم حشم ولشکر بر رعیت من ستم نتوانند کرد (5) . از جملهآ حزم وبیداری و استقلال این پادشاه آنست که سمع اشرف را از سخن مفسدان صیانت کند و ساعی و عوان را تمکین نفرماید و بکمال عقل (6) و وفور علم دانستست که عوان و

عن ألترء لاتسأل و ابصر قرینه (4) و کل قررین بالبقا رن یفتدی(ه)

و مصطفی می گوید قرین نیک همچون عطارست اگر عطر خویش بتو ندهد بوی آن در تو آویزدو قرین بد آهنگرست اگر(6) آتش او ترانسوزد دوداو در تو گیرد. و سکندر چون مشورت او باعلما بود و صحبت او باحکمابیمن نصیحت و حسن اشارت ایشان بهر چه روی مینهاد مقصو داو در حجاب تعذر نمی ماند. و چنین کویند که هر گز لشکر گاه او از چهارصد مرد حکیم وعالم خالی نبود و وزیر واستاد او ارسطاطالیس

کانچه یک ییر زن کند بسحر نکند صد هزار تیر و تبر

ای بسا رایت عدو شکنان سر نگون از دعاء پیر زنان

آنکه دارد ms23 بداد و دین عالم بخدای ار بود ز مهدی کم

تو بری شو ز جور وبد عهدی کافرم گر نخوانمت مهدی (1) و ازنتایج عدل این یادشاه کمال جد و جهد اوست در عمارت و احیاء موات و تثمیر غلات . ومنصور خلیفه می کوید لا ملک لا بألر جال ولا رجال الا بالتال ولا مال الا بألعتارة ولا عتارة الا بالعدل(2) یعنی ملک را بمرد توان داشت و مرد بمال و مال بعمارت بدست آید وعمارت بعدل میسرشود و ازین (3) گفتهاند سلطان العادل خیر من مطر- وابل و گفته اند فصیلة آلسلطان فی عتارة آلبلدان ،

شاه عادل چو کشتی نوحست که ازو امن و راحت روحست

شاه ظالم چو موج طوفانست که خرابی خانه و جانست(4) و من چنان شنیدم که این پادشاه در وقت ورود میمون چون بناحیت راور رسید آب بسیار(5) وزمین همواردید. بادهاقین ناحیت گفت چرا عمارت نمی کنید، گفتند ای پادشاه خوف غالبست و چهار پا بصحرا آوردن متعذر . فرمود که آن دور گذشت و آن کزاف درباقی شد. بفرمود تا چهار پای بیرون آوردند و بعمارت مشغول

و کل یری طرق السجاعة والنآدی ولکن طبع النفس للنفس قائد (2) و سکندر بهر ولایت که رسیدی از عمارت نواحی و ثروت بازیار (3) و دهقان بر عدل پادشاه آن ولایت دلیل گرفتی اگر ولایت آبادان و بازیار توانگر می دید از آن پادشاه بخراج قانع می شد و قصد ازعاج او از ملک نمی کرد و اکر بعکس آن می دید تا آن پادشاه برنداشتی و ملکت بعادلی نسپردی باز نکشتی و درین مدت که سایه چتر همایون برشهر برد سیر افتاد اکثر نواحی قابل عمارت شد و امید بفضل حق تعالی و یمن همت وحسن عقیدت بادشاه چنانست که تا سال دیکر بقدر یک آشیان ms24 مرغ از بلا دکرمان نا معمور نماند ان شاء الله تعالی . واز خلایق(4) بزرگوار و شمایل نامدار آن پادشاه دام ملکه لطف طبعست و شمول رأفت و کمال رحمت(25 و فضل رقت و عموم احسان و عادت جان بخشی، هر گز برقتر بی گناهی اقدام تنموده است و بتعذیب مسلمانی مثال نداده ، جان بخشی عادت خاص اوست وبنده پروری شیمهآ بزر گوار او ، کمال مردانگی رخصت ندهد بأهلاک مردان وغایت مسلمانی او فتوی نکند بخون ریختن مسامانان،

شاه غمخوار نایب خردست شاه خونخوار شاه نیست ددست

شاه با رأفت آشنا باشد متهور چه پادشا باشد

هرکه او بیگناه ترساند دان که در حال ترس درماند

رنجه(6) دارنده کم زید چو مکس هست بی رنج از آن زید کر گس (7)

رحمت از صفات حق سبحانه و تعالی است و سلطان که در زمین نایب و خلیفهآ حقست باید که بصفت رحمت موصوف باشد و بسمت رأفت و عاطفت موسوم مصطفی (8) صلی الله علیه وسلم می کوید آلر احمون یرحمهم الرختن ورارحموا افل ألأرض

وصعیفة فاذا اصابث فرصة قتلت کذلک قدرة العنعقاء من بنده ازحسن اعتقاد ورقت طبع او آن مشاهده کردم که چون بخدمت بارگاه اعلی پیوستم براور مقری جمال الدین ابوبکر که وارث مزامیر آل داوداست ولهجتی متین ونغمتی حزین دارد بامن بود و بخدمت بار گاه اعلی مشرف شده [تلاوت3) آغاز کرد و آواز بر کشید و آیتی بخواند. (4) اثر و جد(5) برحال آن پادشاه ظاهرشد و از مدامع میمونه قطرات عبرات برروی مبارکش متقاطر و چند بار برلفظ گهر باررفت که ای خدای فرج ده . استدلال کردم برآن که آن پادشاه رحمتی غالب دارد و رنجی که از جهت نزول عساکر منصوره برعیت میرسد موافق طبع اشرف نمی افتد. واز دلایل لطف طبیعت و مخایل حسن شیمت آن پادشاه عذوبت عذبه ms25 و فصاحت لهجه وطیب کلام وسخن بانظام است . لطایف الفاظ جان فزایش با اجزاء روح بیا میزد و شواهد ابیات و مصاریع که در اثناء حکایات درج کند هوش مستمع از راه گوش ببرد،

شرک العقول و نزهة (6) مامثلها للمطتئن و عقلة المستوفز (7)

إن طال لم یعلل و إن هی اوجزت ود آلمحدت آنها لم توجز (8)

طوطی لبش چو در شکر آویزد وزبحردلش موج سخن برخیزد

چون ابر که بر روی چمن دربیزد از درج لبش لؤلؤ معنی ریزد وامیر المؤمنین علی(8) می فرماید : من لانت کلتثه وجبت محبته ومن طاب لسانآه کثر اخوانآه . و من بنده به یک دو مجلس دربار گاه اعظمش زید علاه از آن حلاوت بیان وطلاقت زبان چندان آسایش و فایده دیدم که از آن تعجب کردم ، یکی آن بود که از بنده می پرسید در آن حالت که عارضهآ زخم مبارک رسیده بود(10) شاید که کوشت خورم

و رجعت مسرورآ و جأسشی ساکن وهجعتموقورا وقلبی و ادع (2) و با خود گفتم که لله الحمد که غرس توقع مثمرست ولیل تمنی مقمر(4) ، همه عمر غم خورده ام و پادشاهی سخن شناس وممدوحی ثنادوست می باید تاسوق فضل را رواجی و متاع هنر را رونقی باز آوردی اینک صبح امید مسفر(5) ست و شاخ تمنی مزهر . روز دیگر قصیدهآ گفتم و بخدمت بار گاه بردم چند بیت از ms26 آن نبشته2) آمد چه بغایت غراست و ظن من در آن باب صادق افتاد و بتشریف انعام مخصوص شدم،

یردهآ نیلی حجاب چشمهآ خور کردهاند

سرمهآ مشکین شب در چشم اختر کردهاند

وه که نقاشان شب بر سقف طاق لاژورد

از بدایع خرد کاریهای بیمر() کردهاند

بر جبین زهره سمط در(8) ز پروین بستهاند

وز مه نو حلقه در گوش دو پیکر کردهاند

این بریدان کواکب بوده رهزن بر خلیل

در ره(9) صورتکری تعلیم آزر کردهاند

عرصهآ پیروزه را (2) یر مهرهآ زر کردهاند بر ملک انجیل می خواند مکر هر شب مسیح

وین چراغ بی شمار از بهر آن پر(3) کردهاند خرکهآ شب را بشمع اختران آراسته

برمثال(4) حضرت سلطان اکبر کردهاند بوالمظفر خسرو عادل عمادالدین (5) حق

آن که ملکش حارس دین(6) پیمبر کردهاند پادشاه خضر دانش کز فتوحش اهل عصر

وضع تاریخی چو تاریخ سکندر کردهاند سایهآ یزدان که اهل دین بمعیار خرد

طاعتش با طاعت یزدان برابر کردهاند عدل او فرشیست کان در شش جهت گتردهاند

جود او وقفیست کان بر هفت کشور کردهاند زیرکان در شش جهت تاسیر(7) حکمش دیدهاند

چار تکبیر (8) فنا بر ملک سنجر کردهاند تا ترا در صدر ملکت چاربالش (9) دادهاند

حاسدان از غصه خود را وقف بستر کردهاند که غلامان سرایت خون خاقان خوردهاند

که و شاقان سلاحت قصد قیصر کردهاند

زیر پالان هزیمت خصم (2) را خر کردهاند موزه ز آهن کردهاند اندر تقاضای ظفر

تا بمعنی بر عدو جوشن چو چادر کردهاند آن پریرویان مردم دانش دیو انتقام

در دیار عاد اعدا فعل صرصر کردهاند در کمال مملکت هستی سلیمان دوم

زین سبب (2) دیو و پری رایت (4) مسخر کرده اند قصیده درازست این جا این قدر کفایت باشد . و از خصایص ذات و لوازم صفات این یادشاه که در آن نسیج وحده ms27 و فرید عصره تواند بود کمال شجاعت و فرط نجدت وقوت دل وزهره است ، لشکری دریک زین(5) وعالمی در یک قبا، بطل یخوض الخیل وفی سواهم (6)خلف الأسنة و هو غیر مدجج (1) اهل شرق و غرب متفق ویک کلمه اند که امروز در بسیط غبراء چون این یادشاه سواری پای در رکاب نیاورده است و شیرمردی سلاح برنگرفته ، مواقف مشهود و مقامات مشهور او طراز تاریخ سلفست و عنوان داستان اوائل ، منامس حرب ما تزال جیاده مطلحة (8) منهاحییر (9) وظالع (10) جدیر بان ینسق عن صوء وجهه صبابة نقع تحته ألتوت ناقع (11) و آن یهز م العتف الکثیف بطعنة لها عامل فی اثرها متتابع (13) سر رباید زدشممنان در رزم تاج بخشد بدوستان در بزم اخترانی که حال کردانند تیغ اورا اجل کیا(12) خوانند

از تف بیلک شه کشور شاه (1) مرغان بیفکند شهیر

ور سر گرز او زمین سپرد جوشن ماهی زمین بدرد

نیزه را شاه اکر بجنباند مرک آسوده را برنجاند (2)

برکرد(3) کربخواهداوبسنان آسمان را طبق طبق آسان

کر بخواهد بتیغ موسی وار خشکرودی کند زدریا بار

عاقلان زمانه مست ویند قلعهای بلند یست ویند (4) مصطفی می کوید إن الله تعالی یحب آلشجاعة واو علی قثل حیة . و دو خلقست که حق تعالی هر دو را دوست دارد، سخاوت و شجاعت و منشأ هر دو خلق از یک اصلست، سخاوت بذل مالست ، شجاعت بذل جان ع ، والجود بآلنفس اقصی غایة آلجود (5) و مصطفی صلی الله علیه چنانکه ازهمه کس سخی تر بود از همه کس دلیرتر بود . ابن مسعود (6) می گوید گنا اذا اشتد البأس اتقینا برسول الله صحابه چون جنگ سخت شدی در پناه پیغمبر شدندی و او را سیر خویش ساختندی . و عادت کریم آن پادشاه اینست که پیوسته مقدمهآ لشکر (7) و سابقهآ‌ (8) حشم خویش باشد و هر کجا که پادشاهان نظاره کنند و لشکر شمشیرزند آن پادشاه شمشیرزند و لشکر نظاره کند . شعر ،

بالجیش تمتیع ألسادات کلهم ms28 وألجیش بآبن آبی ألهیجاء (9) یستیع

لا یقتقی بلد مشراه عن بلد کألتوت لیس له ری ولا شبع (10) روز مصاف برچشم او شب زفاف نماید ولشکر جرار (11) درنظر او صور دیوار.

آصاف الی التد بیر فصل سشجاعة ولا فصل إلا للسشجاع آلمدبر (1) و از حد طفولیت تا این غایت در مهد وقایع پرورده و در کنار دایهآ تجارب برآمده، بالش او حقیبهآ‌ زره ، بستر او یشت رخش،

و کأنا نتجت قیاما تحتهم و کأنهم ولد واعلی صهواتها(2) جان فدا کند و سر بر کف نهد تابسر تیغ جهان بستاند پس بسرتازیانه ببخشد . بیت،

بسر تیغ ملک بکرفته بسر تازیانه بخشیده (3)

کل یرید رجاله لحیاته یامن یرید حیاته لرجاله (4) اگر اخبار حسن تدبیر او در ضبط مملکت و امضاء احکام ایالت وتقدیم ابواب سیاست اثبات کنند سلاطین جهان را دستوری مبین(5) وقانونی روشن حاصل آید واکر فنون تجارب و صنوف معرفت اوبقوانین مقارعت رجال و افانین مصادمت(2) ابطال مدون گردانند داستان رستم و اسفندیار منسوخ کردد . ای بسا معر که که در وی مشاهیر فرسان و جماهیر ابناء ضراب و طعان سپر مقاومت فکنده اند7) و پشت هزیمت داده و او چون کوه رابط الجاش دایم الانتعاش ایستاده است،

وقفب و مافی التوت شکث لواقف کائک فی جفن ألردی وهونائم

تمربک الأبطال کلتی هزیتة و وجهک و مناح وتعرکک باسه (8)

ای زتیغ تو درسر افرازی ملک ترکی و ملت تازی

روز گاری بحل وعقد سزد بچنین روزکار اگر نازی

خصم سوزی چو در وغارانی کان فشانی چو باکرم سازی

بسر تیغ ملک بستان بسر تازیانه در بازی

تو که از رعد کوس وبرقسنان در دل دیو راز بگدازی

در چنان موقفی زحرص سخا خصم را در سئوال بنوازی ms29

ورزتو جان رفته خواهدباز بسر نیزه در وی اندازی (1) و از شعب این خلق شریف وفروع این خیم(2) منیف حیاء غالبست وکرم فائض . حیا نتیجهآ شجاعتست بقول شاعر،

ولیس الحیا من شیمة الذئب ضاریا ولکنه من سشیتة الأسد آلورد (3) شیر بحیا مذکورست (4) و گرک بوقاحت مشهور (5) و حیا در طبیعت آن پادشاه قرینهآ عفو ست و کرم نتیجهآ رجولیت. اگر پادشاهی مال بخشد او جان بخشد و اگر سلطانی باسبی بربنده منت نهد او را برامتی مسامان و عالمی اهل ایمان منت جانست . مختاری(6) شاعر کو تا بنکرد که من بهتر گفته ام یا او در مدح سلطان بهرامشاه. بیت، تابیاموزند شاهانی که زر بخشند و سیم رسم جان بخشیدن از سلطان دین بهرامشاه

من گفتم مجانس، زدتیغ ملک بر دل (7) دشمن دی نار با دولت گفت رونقی بادین (8) آر

گر می بخشند پادشاهان دینارجان می بخشد خسرو عادل دینار

و اثرکرم عمیم واحسان جسیم آن پادشاه آنست که خاصهآ خدم او بلکه عامهآ رعایا که پیش ازین در گلیم فاقت و وطاء (9) حاجت بودند این ساعت بروسادهآ سیادت متکی است وبر عرش استغناء مستوی . بیت،

چندان ولایت و ناحیت ودیه(2) و سهم و باغ و بستان در کرمان بمردم داد که آز گرسنه را تخمه گرفت و نیاز تهی معده ممتلی شد، انعام عامش داغ حرمان برجبین امل هیچ سایل ننهاده است و بمقراض (لا) کسوت هیچ زایر پاره نکرده . شعر،

ان قال «لا، فهی آلاء مصاعفة و ان یقل هنعم، آفصثالی نعم در عمارت خزاین می کوشد تا بدان (3) آزادان جهان را بندهآ خویش کند که بآلیر یستعبد الحر و کنوز می خواهد تا آن را دروجه بهاء معالی نهد،

و الفتی من جعل الأم................. وال آثمان المعالی وپادشاه را از جمع خزاین وحفظ ذخایر چاره نیست که استمالت دل لشکر ms30 و ضبط ممالک بواسطهآ مشایعت(4) ایشان میسر میشود و تسکین فورت تغلب و کسر سورت تسلط خصم زبردست بدان صورت میبندد و هر پادشاه که سیر نباشد رعیت او گرسنه خسبد و قناعت و اقتصار بدان که در دستست از عادت ملوک نیست . علوی برقعی(5) که طالب خلافت بود می گوید،

رات عزماتی و فرط انکتاسی و طول الثتلمل فوق آلفر اش

فقالت اراک اخا همة ستبلفها فتری ذا أنتقاش

فهلا اقئت و لم تغترب فقلت ألقناعیة طبع ألتواشی

فصل، اکنون ذکر وصول رایات عالیه نصرها الله تعالی بحدود نرما شیر کنم و شرح فتوح که آن پادشاه را در دیار کرمان بر آمده بدهم .

چون شعاع رای و سایهآ رایت و پرتو نظر مبارک بر ممالک کرمان افتاد مجرد مقدم رکاب اعلی آغلاه الله سبب عمارت بلاد و موجب فراغت عباد شد و امور جمهور که از دایرهآ نظام بیرون شده بود و از قالب التیام بدر افتاده قابل صلاح و فلاح شد و ملک کرمان که بیماری بود بر فراش ارتعاش ازخفت و انتعاش نومید شده(1) و در بحران حرمان مانده و در دست یک مشت نیم طبیب جاهل و ره نشین غافل افتاده اصل طب علاج الضد بالضدست حرارت را ببرودت وبرودت را بحرارت . کرمان که از حرارت سقم ستم سوخته بود و در یرقان (2) انقلاب و خفقان اضطراب از وی رمقی مانده طبیبان جاهل که صاحب اغراض (2) بودند نه حافظ اعراض او را بمکاشحهآ‌(4) صفرا آمیز و مکاوحهآ (5) سودا انگیز مداوات می کردند لاجرم هرروز علت قوی تر می شد وعلیل ازصحت دورتر می افتاد ، خبر دادند که مسیح علت شناس که مهدی آخر الزمانست رسید و از آنجا که رفته است هر مرده را که دید زنده کرد و هراکمه را که یافت دیده داد ms31 . چون نداء این بشارت وصداء این اشارت از راه صماخ بدماغ کرمان بیمار رسید فرح این مژده سبب معاودت قوت شد، یک نیمه ازپیش در حرکت آمد یعنی شق جروم نرما شیر خود مسلم بود و در دست حشم منصور . امیر سپهسالار (6) شایق الدین (7) علی سهل ادام الله دولته که شهر و قلعهآ بم داشت قدم مطاوعت پیش رفت و در موقف مشایعت بایستاد ، جلاب اخلا ص درقدح اختصاص بر دست وفاق بمذاق آن پادشاه رسانید، ساز مجاملت در کنار معاملت گرفت و این صوت آغاز کرد . شعر،

علی خیر اوقات آلزمان تتاتی علی آلطائر التیمون و أابرکات

قدمت فقرت بالقدوم عیوننا وقد کن ایام آلنوی قر حات

گر زآمدن یار خبر داشتمی بررهگذرش گل و سمن کاشتمی در حال سکه و خطبه بنام اعلی اعلاه الله تعالی مزین و موشح گردانید . خطه جیرفت دردست حشم منصور بود و چند سال در آن تصرف کرده و (1) اگرچه از مساکن شهر عمارت برخاسته بود درعمارت رستاق مبالغت کرده بودند و زراعت فرموده آنهم مستخلص بود ومنازعی نه . شعر،

قد ناب عنه شدید ألخوف و اصطنعت له التهابه مالا تصتع البهم(2) چون سورت سرما شکسته شد و هواء سرد شخن (2) روی باعتدال نهاد واز حدود جروم فراغتی بود رایات منصوره نصرها الله تعالی بمبارکی روی ببرد سیر (4) نهاد برعزیمت محاصرت شهر بردسیر که پادشاهی و اتابکی و فوجی از غلامان و دیالمه و سرهنگان در شهر بودند وایشان را نه روز مغالبت قدی و نه درشب مخالبت(5) دمی بربدیهه راه معاندت پی امید اعانتی از جانبی واغایتی از طرفی می رفتند و مقاسات انواع بلا و عذاب از قحط و نیاز و ناایمنی طرق و قطع قوافل می کردند و چنانکه (6) عادت کریم آن پادشاهست هر وقتی که ایشان را بنداء مصالحت از وادی مداجات و مماذ قت(7) بشارع مصافات و موافقت(8) می خواند بر سنت فلم یزدهم دعایی والا ms32 فرارآ مهماز تصلف بر مرکوب تعسف می زدند لبقصی الله آمرا کان مفعولا و هر نوبتی جوابی عنیف در مقابلهآ سؤالی لطیف می فرمودند و رسل را بر خلاف معهود موقوف می کردند و در سجن خوف و حصن جوع محبوس . شعر،

اذا آلتزء لم یزض ما آمکتة و لم یات من آمرو ازیته

فدعه فقد ساء تدبیره سیصحکث یوما و ینکی سنه (1) یس در ماه جمادیی الاولی سنهآ اثنتین و ثمانین(2) که مظنه قران بود مخیم دولت بظاهر بردسیر فرمود ولشکر حصار چون از گریبان صلح سربرنیاوردند لابد دست دردامن جنگ زدند، هرروز دو[3) وقت سوار و پیاده از شهر وقلاع بیرون می آمد و بضرب صفاح وطعن رماح مصافهاء سخت میرفت و جنکهاء سهمناک میپیوستند چنانکه از گرد سواران و کثرت تیرباران بیاض روز جلباب سواد شب می یوشید ودید(؟) ها در شب داج آن عجاج بشمع سنان و مشعلهآ شمشیر هنجار کار زار می جستند،

ودجا ألتهار من العجاج وآشرقت فیه ألصوارم فهو لیل مقمر واز جانبین هرروز چند مطروح و مجروح و مجدل(5) ومرمل(6) برمی داشتند و یادشاه جهانگیر هرروز بنفس خویش،

حوالیه بحر للتجافیف (7) ماریج یسیر به طود من الخیل ایهم

یئد یدیه فی التفاصسة صیغم و عینیه من تحت الأریکة آرقم

و کل قتی للحرب فوق جبینه من الصرب سطر باالأسنة معجم (8) اقدام می نمود و اقتحام می فرمود تاکار بر هر دو طرف سخت شد و از کثرت لشکر وحشم و انبوه بنه وعوام کرمان وقلت عمارت نواحی بردسیر علف چهاریای متعذر شد و قصد مرغزار مشیز(9) متعین و از سرحد خراسان کوبنان(10) دردست

آبسشر بتا تفوی فجدک غالب و ألدفر منقاد لأمرک طائع در دولت تو فتح ممالک تمام شد کام جهان بران که جهانت بکام شد هر کردنی که از خط حکم تو سرکشید در هر چه دست زد زقضا پایدام(8) شد خصمی که در کمین خلافت کمان کشید حلقش چو تیر جفت زه انتقام ش برخودهر آنکه کسوت کینت حلال داشت(9) خونش حلال گشت و حلالش حرام شد چون نان ملکز آتش بأس (10) توپختهشد در آب عجز کار حسود تو خام شد در آخر ماء جمادی الاخری سنهآ اثنتین و ثمانین (11) لشکر منصور بپای حصار رفت و چنانکه یاد کرده آمد حصار گشاده شد و سوار و پیاده بیرون آمدند و پادشاه بر مقتضی(12) عفو شامل خویش ایشان را امان داد وباز خضرت یزد فرستاد و

فصل ، یس در ماه شعبان اثنتین و ثمانین یادشاهی که در بر دسیر بود(5) چندانکه در احوال ملکت خویش نظر میکرد همه نامرادی مشاهده می افتاد و غیرت (6) شباب و طراوت سن عنان عزم او از موارد مصالح می گردانید و اصحاب اطراف کرمان اورا تحریض(7) براستمداد حضرت عراق میکردند و امراء و غلامان جماعتی مغرور واز مصلحت اندیشی دور اورا تصویر کردند که توپادشاهی جوان و از خانه بیرون نیامدهآ وازهر حضرتی که استمداد کنی واز هرسلطانی که استنجاد فرمائی اسعاف مقارن التماس خواهد بود واسعاد موصول اقتراح . بدین نصایح حمیده و مواعظ گزیده آن مرجوم را ازگاه (8) جاه برگرفتندو در چاه راه

بذا قصت الأیام مابین اهلها مصائب قویم عند قوم فوائد (2) در شهر بردسیر اتابک محمد ماند با جماعتی ترک و دیلم وسرهنکگ و هیچکس برسر سینهآ اتابک مطلع نه که درین حالت برچه عزمست رای مکابره و محاصره خواهد زد ویادر موافقت ومصالحت، قضاء آسمانی وتقدیر ربانی اذا اراد الله آمرا هیأ آسبابه غالب آمد و در هشتم ماه رمضان سنهآ اثنتین و ثمانین (3) اتابکرا اجل محتوم وقضاء محکوم رسید واز ذروهآ مسند ms35 بحضیض لحد انتقال کرد و ازشرف قدرت بهبوط عجز تحویل،

حکم آامنیة فی آلبریة جار ما هذه الدیا بدار قرار

تیثنا یری الأئسان فیها مخبرا حتی یری خبرا من الأخبار

والنفس ان رصیت بذلک او آبت منقادة بأزمة ألأقدا ر (4) احوال شهر بر دسیر ازین حادثه کلی مضطرب و منقلب شد ملک رفته واتابک خفته بل اتابک مرده و ملک آب کار برده ، حصار بر دسیر مانده وجوقی سپاهی و جماعتی رعیت بیچاره و شیطان غرور اهل سلاح را باد تسویل و نفخهآ تضلیل در دمید و تصویر کرد که ما این حصار را ضبط توانیم کرد تامدد رسد. صاحب طرفان ملاصق از جهت غرض خویش هرروز بترک مقدم حصار مینوشتند که از حضرت عراق مددی معین فرمودهاند و چند علم مقرر(5) کرده بیچارهآ سلیم جانب ازین سخن در جوال عشوه میشد(6) ودم آن وعده میخورد واز عقل زایل و رأی مایل و طبع غافل کوشش باطل را آماده می بود و اسباب مقاومت می ساخت و اذا آراد الله اتقاذ قصائه و قدره سلب من ذوی العقول غقولهم و اذاجاء آلقصاء عمی البصر وعجب آنکه ازآن جماعت سیاهی یکی را دیدهآ بینا و دل دانا نماند تا سر قضا از لوح تقدیر بخواندو

بکن آنچه خواهی بفردا بکاه در آید ms36 ر کاب شهنشه ز راه

و کل النائبات اذا تناهت فتوصول بها (4) فرج قریب .

فصل، چون هواء زمهریر افسان(5) و فصل درویش ترسان بکذشت و موسم اعتدال دلگشا وبهار جهان آرای در آمد و بر بساط غبرا سندس خضرا گستردند و خاک امرد عذار سبز کرد انهاء بارگاه اعلی اغلاه الله کردند که قلعه ایست میان بم و برد سیر آن قلعه را دز آشول(2) کویند در آن حصار مشتی دزد(7) و اوباش و خونی و قلاش ، راندگان هر در گاه و مطرودان هر بار کاه جمع شده اند و بقطع طریق و ایذاء سابله مشغول ، پیش از موسم معاودت در برد سیر فرمود تا سپید مهره زدند(8) وحسام عزم از نیام حزم بر کشید خالصا لوجه ألله نیت برتعریک وتأدیب این جماعت اوباش مقصور کرده چون بدان ناحیت نزول فرمود روزی دو سه آن مفسدان از جهت حصانت حصار و خوف پادشاه وقاحت نمودند پس چون دیدند که ناوک بأس آن پادشاه عقاب کاسر را از اوج هوا بخاک می افکند و شست هیبت او نهنک قاهر را از قعر دریا بر می کشد(9) درشب قلعه را بجای گذاشتند و تحویل باز[10) حصار برد سیر کردند چون قلعه مسلم شد و از شوایب مداخلت اغیار و مزاحمت اشرار صافی ،

و اسیافنافی گل سرق و مغررب بها من قراع ألدار عبن قلول (6) بر شمشیر نگاشته اما از آیهآ و فوق کل ذی علم علیم غافل شده وندانسته که،

گربه باشد بکار زار دلیر تا نه بیند کشیده پنجهآ‌ شیر

سیل اکر سنک را بکرداند چون بدریا رسد(7) فروماند

هر که مشت کسان نخورده بود تکیه برمشت خویش کرده بود پس بر قاعدهآ دیگر سالها معاطات کاس منازعت و مجاذبت لباس مقارعت از سرگرفتند وسوار وپیادهآ شهر بناء کوششی نهادند و ترتیب جنگی دادند که مثل آن نه از رستم زال مأثور است نه از حیدر کرار مذکور . (8)

چوبیدولتی تخم کوشش مکار چودولت بودنیست کوشش بکار و پادشاه اسلام بر مقتضی رجولیت و موجب حمیت که در جبلت مبارک او مرگب بود هر روز بنفس خویش مباشرت احوال ومعانقت جدال می فرمود و در مضایق حروب می شد و در مخاوف دروب توغل می نمود،

عبالة (1) عنق الیت من اجل آنه إذا ما دهاه الأمر قام بنفسه (2) و از جوانب ضربات موجع و طعنات مولم برجسم عزیز و شخص کریم میرسید و بادرع عنایت الهی (2) وخود رعایت ربانی حمدألله هیچ اثری نمی نمود ،

اذا الله لم یحر زک مما تخافه فلا الدرع مناع ولا السیف قاصب دوستی از جملهآ دیالم شهر که در میان آن کار بود حکایت کرد که این پادشاه ملک باستحقاق گرفت و پادشاهی کرمان اورا از شیر مادر حلال ترست که ما اهل شهر روزی شمرده بودیم هژده تیر در قزآ گند (4) و برکستوان وی بود،

یقر له بألفضل من لا یوده و یقصی له بالسعد من لا ینجم

بای بیفشرد تا بدست سعادت کام خود از چشم روزگار بر آورد

قوت بازوش کرم گرم بر آمد(5) تا جکرخصم زار زار بر آورد(6)

خصم گریز اختیار کرد ms38 وحسامش سد ظفر پیش اختیار بر آورد

کوکبهآ عزتش ز چناه هزیمت ریش مخالف گرفت و خوار بر آورد

آتش بأس پیادهآ ز صف او دود هزیمت زصد سوار برآورد چون کار براهل شهر تنک شد و چند مرد اختیار هلاک شدند و اکثر مجروح حق تعالی آیت فتح فرو فرستاد ونسیم ظفر بوزانید . سخن مصالحت(7) در افکندند وزفان(8) شفاعت بکشادند و دست تضرع برداشتند تاکمند خناق پارهآ سست فرو گذارد و لگام ازهاق (9) اندکی باز کیرد تا جماعتی که از سوابق جرایم و سوالف

زهی تیغ تیز تو صفرا گرفته(5) ترابخت تاج از عدو وا کرفته

زهی از خراسان چوخورشیدرفته جهانی و ملکی بهتنها گرفته

زهی دست اقبال در موکب تو رکاب تو سلطان والا کرفته

زهی موج شادی ازین(2) فتح میمون جهان از ثری تا ثرآیا گرفته

زهی شاه میمون قدم کزقدومت شفا یافت سرهای سودا گرفته

زهی شاه فریادرس کز حسامت بیاسود ایام غوغا گرفته

ازین خطه از هیبت باز چترت عقاب عنا عزل عنقا گرفته

فلک خطبه نصر من الله کرده درم سکه ا نا فتحنا گرفته

فتح ألفتوح تعالی (7) آن یحیط به نظم ms39 من السعر آو ثثر من الخطب

فتح یفتح آبواب ألسماء له و تبر ز الأرض فی آثوایها القشب (8) تاریخ جمع این فصول که ماه صفر سنهآ اربع و ثمانین و خمسمائه است مدت هشت ماه بود(9) که جملهآ منابر بلا دکرمان بلقب ونام اشرف آراستهاست و سیصد فرسنک

مثنوی

ملک با پادشاه فرخ رای می کشد دامن شرف در یای

قدح ملک شاه بر کف او لشکر فتح ونصر درصف او

بخت اوروی از آن بکرمان کرد تا عدو را غذاء کرمان کرد

از پی ملک وشرع بسته کمر پیش علم علی و عدل عمر

یای آنکس که ماند بردر او تاج منت نهاد بر سر او

بر جهانی شده بیک دم شه خه خهای شه علیک عین الله

ملک میراثیان نماننده (2) است ملک شمشیر ملک پاینده است

از شهان مر تراست در عالم ملکمیراث وملکتیغ بهم(3) حق تعالی تاقیامت قامت آن دولت کشیده داراد و تاابد مدت آن ملکت پاینده،ظل عدلش که ملجأ سوختکان آفتاب ستمست چون ساحت زمین بسیط باد، (4) منهل کرمش که مشرب عذب تشنگان فاقه است چون لجه قلزم محیط باد، سبوی عمر اعادی بر لب چشمهآ سنانش شکسته، هر احظه به تیغ ظفر گوهرش شهری گشاده و خصمی بسته باد . ای شاه برتو ملکت کرمان خجسته باد خصم تو از نکایت احداث خسته باد هراحظه حد خنجر عالم گشای تو شهری زنو گشاده و خصمی ببسته باد طوفان فتنهآ که زباران ظلم خاست از ما بسعی کشتی عدلت نشسته باد

در(2) فضلیت پادشاهی و ذکر عدل و(3) حکایات (4) عادلان و صفت ممالک کرمان و شرح خصایص بلدان او وذکر بعض از تواریخ ملوک او (5).

فصل، در فضیلت پادشاهی و فضل یادشاه.

اما فضیلت پادشاهی آنست که حق تعالی نام خویش ملک کرده است و نام بنده که او را بر گزیده است و زمام حل و عقد و عنان قبض وبسط جهان در دست تصرف او نهاده ملک، آنجا(6) که گفت ثؤتی الملک من تشاء وجای(7) دیکر کفت وآتیه االله الملک و الحکتة و جای دیکر گفت وجلکم ملوکا و جای(8) دیکر گفت ان الله قد بعت لگم طالآوت ملکا یس برمجرد نام اقتصار نکرد وطاعت او باطاعت خویش برابر گردانید حیث قال : آطیعوا الله وآطیعوا الرسول وا ولی الأمر منکم و پادشاه در زمین خلیفهآ خدای عز وجلست قال آلنبیآ صلی الله علیه : السلطان ظل الله فی آزصه یعنی پادشاه سایهآ حقست وگفت صأی الله علیه : آطیعوا آلأمام و لوکان عبدا حبشیا کفت فرمان برید پادشاه را و اکرخود بندهآ حبشی باشد و گفت صلی الله علیه هیچکس به نزد خدای فاضلتر از سلطانی نیست که اگر گوید راست گوید و اکر حکم کند عدل کند و اکر از وی رحمت خواهند رحمت کند و گفت صلی الله علیه دعاء یادشاه عادلرا(9) خداوند(10) رد نکند (11) و کفت صلی الله علیه خدای را در آسمان وزمین نگاهدارانند، نگاهداران آسمان ملائکه اند و نکاهداران زمین پادشاهان ، و کسی پیش مصطفی صلی الله علیه گفت بد چیزیست امیری ، مصطفی گفت نیک

هر که او خصم شهریار بود مور گردد اکر چه مار بود

شاه اگر راندت ستیز مجوی ور بخواند ره کریز مپوی

مال بهر زمانه دار نگاه خرداز بهر پاس (1] خدمت شاه

با خرد را زشه صبوری به بی خرد را زشاه دوری به

باسلاطین چوگفت خواهی راز وقت آنرا بدان چووقت نماز

شه چوبر داردت فکنده ش باش چون تراخواجه خواند بنده ش بات

دستت ار داد پابکاه بنه (2) ورتراسرکند(3) کلاهبنه(4)

فصل ، در ذکر عدل و ثواب منصفان و حکایت عادلان. قال الله تعالی نان الله یأمر بالعدل و الأخسان وجای دیگر کفت أن الله یحب آلمقسطین و جای دیگر گفت واذا حکنتم بین الناس ان تحکتوا بآلعدل وقتاده(5) میگویددر تفسیر آلا تطفوا فی المیزان یعنی العدل و گفتهاند عدلترازوی خدایست درزمین. و مصطفی صلی الله علیه و سلم میکوید یک روز از روز گار سلطان عادل ms42 بهترست از شصت ساله طاعت ، وعدل یکساعت بهترست از عبادت شصت ساله و کفت صلی الله علیه پادشاه عادل روز قیامت در سایهآ رحمت خدای باشد تا میان خلق حکم کند و گفت صلی الله علیه روز قیامت عادلان را منبرها از مروارید بنهند . (6) و در صحیح مسلم (7) است عادلان روزقیامت بر منبرهاء نورباشند و گفت صلی الله علیه دوست ترین کسی بحق تعالی و نزدیک ترین بوی پادشاه(8) عادل باشد روزقیامت و دورترین کسی

و آورده اند که انو شروان در ابتداء ملک ظالم بود و ولایت او خراب میشد و نمی دانست که سبب خرابی ولایت او چیست و او زبان مرغان دانستی و بر فحاوی الحان ایشان وقوف داشتی . روزی می گذشت دو جغد بر دیوار خرابهآ بودند یکی خطبهآ دختر دیگری می کرد از جهت پسر خویش . جواب داد که عقد این و صلت آنگاه منتظم شود که بنحلت (1) صد خرابه بذل کنی . خاطب (7) جواب داد که تکلیف صعب ننمودی وطلب متاعی ناموجودنکردی . توالتماس صدخرابه می کنی واگر این بادشاهست و ظلم او تایک سال دیکر هزار خرابه توانم داد . نو شروان از آن سخن بدانست که سبب خرابی ولایت او ظلمست از آن سیرت بگردید و عدل پیش گرفت (8) . ونزدیک

و گویند در عهد نو شروان کسی سرائی خرید و در آن سرای (6) گنجی یافت. بایع را خبر شد . دعوی کرد گفت کنج بدر من نهاده است و من سرای فروختم گنج نفروختم . مشتری گفت من سرای با جملهآ(7) مرافق خریده ام حکومت پیش نوشروان بردند، گفت شما را فرزند هست بایع گفت من پسری دارم ، مشتری گفت من دختری دارم، نوشروان گفت بروید و صلت کنید و میان پسر و دختر نکاح بندید و گنج بایشان دهید.

عدل شه پاسبان ملکت اوست بذل او قهرمان دولت اوست

عدل چون برجهان امیرشود آهو از شیر شیر سیر شود

عدل را مشکریست جان افزای عدل مشاطه ایست ملک آرای

عدل مر مرک را بریزد آب عدل مرفتنهرا ببندد خواب

عدل کن زا نکه درولایت دل در پیغمبری زند عادل(8)

فصل، این فصلیست درجوامع اخلاق یادشاه و آنچه لایق بحال او باشدو آنچه واجب باشد از آن پرهیز کردن بر قضیت(1) آنچه یاد کرده آمد در باب عدل و تحریض بر آن .

یادشاهباید که عدل پرور باشد واگر دراصل طبیعت او آن خلق ننهاده باشند بتکلف وریاضت خود را بر آن دارد و رغبت در ثواب آن کند و از عقاب ظالمان بترسد . مصطفی صلی الله علیه وسلم کفت الظلم ظلمات یومألقیتة و گفت صلی الله علیه ایا کمب و الظلم فانآه یخرب بیوتگم و گویند در توریة است که هر کس که ظلم کند خانهآ او خراب شود . و درقرآن مجیدست که فتلک بیوتهم خاویة بتا ظلموا . و مصطفی صلی الله علیه کفت ms45 دعوة التظلوم مستجابة و ان کان فاجرا ففجوره علی نفسه . وگفت صلی الله علیه از حق تعالی خشم من که خدایم سخت شود بر آنکه ظلم کند برکسی که جز من یاری ندارد. و گفته اند الملگ یبقی مع الگفر ولا یبقی مع ألظلم . عبدالله عامر(2) کفت ابوذر (2) را کفتم مرا وصیتی کن . کفت ائاک و دغوة التظلوم قائها یصعد الی ألستاء لیس لها منتهی دؤن ألعزش

و حق الله ان آلظلم لؤم و مازال ألمسئ هوألظلوم

فلا تعجل علی احد بظلم فأن الظلم مرتعه و خیم

شه چو انصاف ازوجدا باشد دد بود دد نه پادشا باشد

چو ازو عدل و بیغمی نبود خود چه سلطان که آدمی نبود

شاه باید غلام تن نبود تا خطیبش دروغ زن نبود

ظالم ارمال و جان خلق ببرد نه هم آخرش می بباید مرد

طالب شاه عادلست جهان تونیت خوب کن جهان بستان(1) و از اخلاق پادشاه حسن سیاستست و معنی سیاست آن باشد که پادشاه طبقات مردم را از ابناء ملک و شرف وارباب انساب و اصحاب احساب و علماء و اهل فضل و عباد واهل صلاح(2) ودهاقین وارباب ضیاع وتجار و محترفه هریکی را در مرتبت خویش و منزلت لایق بوی بدارد چه اگر از محل و حرمت اهل شرف و بیوتات و اهل علم بار کم کند خاطر ایشان از آن متغیر و متاذی شود و حقد در بواطن متمکن و این معنی را ظلمی صریح شناسند . وحق تعالی باین معنی اشارت میکند بمصطفی صلی الله علیه و آخفض جناحک لقن أتبعک من المؤمنین . ومصطفی صلی الله علیه رداء خویش بکسترد تا قیس (3) عاصم منقری برو نشست و گفت اذ ا آتاکم کریم قوم فأݣرموه ودر روزفتح مکه گفت من دخل دار آبی سفیان فهو آمن وارسطاطالیس باسکندر نوشت دافع عن افل ألمروءات و من کان له قدیم قدیم فی الخیر و إن تصعصعت اخو الهم ولاتکسف ms46 آسر ار آ قل الأفدا رکفت اهل مروءت(4) راحمایت کن واکرچه احوال ایشان درپای افتدو پرده براهل خاند انها مدر ان و قدم من کان مشهورا بالورع(5) وآنکس را پیش (6) دار که یارساتر باشد . و انوشر و ان بعا ملی از عمال خویش نبشت که مردم زادگان را واهل خرد را بمحبت و احسان سیاست کن و سفلکان رابترس و هیبت و طبقه عوام ومیانهآ خلق رار غبت بارهبت در آمیز. و معاویه می گوید انی(7) لا اصع سیفی حیث یکفینی سوطی ولا اصع سوطی حیث یکفبنی لسانی ولو آن یثنی و تین ألناس شعرة ما أنقطعت کفت من آنجا که تازیانه کفایت بود شمشیر نزنم و آنجا که زبان کفایت کند تازیانه نزنم و اگر میانهآ من و مردم موئی باشد گسته نشود . واز امهات سیاست تولیت قضات و ولاتست وواجب باشد که اهل ورع و دیانت این اشغال را اختیار

أحب الفتی ینفی الفواحش سمعه کأن به عن کل فاحسة و قرا

سلیم نواحی(7) الصدر لاباسطا آذی ولا مانعا خیرا و لا قائلا هجرا (8) و او را مال و عرض دنیا در چشم نیاید و از جهت حیازت انواع شرف و بزرکی و کسب جلایل فضایل ترک لذات نفسانی کند که حق تعالی می گوید آن تنالوا آلبرحتی تنفقوا منا تحبون وقال النبی صلی الله علیه خفت الجنة بالتکاره . وکویند مأمون خلیفه

فإذ ا نزلت به نزلت بتاجد رحب الندی مؤدب الخدام و چنان باید که نفس خویش را زیردست خود دارد و اورا بخویهاء (2) پسندیده بیاراید و از عادات نا محمود بیرهیزد و گفته اند هرکس که از سیاست نفس خویش عاجز آید چون سیاست ولایتی و ریاست امتی کند . بیت،

خرد باید انجا وجود و شجاعت فلک مملکت کی دهد رایکانی(4) و حکیمان گفتهاند پادشاه باید که از پنج خصلت بپرهیزد، یکی دروغ، چه اگر آن عادت ازوی بشناسند بوعدهآ عطاء او خرسند نشوند واز وعید و عقاب اونترسند. دوم(5) بخل، چه اگر بدین خلق مشهور شود ms48 مردم طمع از خیر او ببرند و کسی او را نصیحت نکند و ملک بی نصیحت نتوان داشت . سوم تیزی و سرعت خشم، چه اگر بدین سیرت مذکور کردد رعیت احوال خویش و مصالح ولایت با وی نگویند و از بوادر غضب او احتراز نمایند و فساد ولایت و هلاک رعیت در آن باشد . چهارم حسد و آنچه نخواهد که زیر دستان او را نیک باشد ، چه اگر این خلق سنت گیرد عنان عطا ازیشان کشیده دارد و این معنی موجب دل ماندگی و استزادت زیردستان شود و در آن اختلال احوال مملکت باشد . ینجم جبن وضعف

اذا آنت اکرمت الکریت ملکته و ان آنت ا کرمت اللئیم تعردا

وو صع الندی فی موصع آلسیف بالعلی مصر کوصع السیفث فی موصع ألندی(2) و صنایع(2) او باید که بر اهل حسب ودین مقصور باشد. مصطفی صلی الله علیه کفت لایگون آلصنیعة صنیعة الاعند ذی حسب آو دین. شعر ،

فتن یجعل التغروف فی غیر اهله یکن حمده ذما علیه ویندم (4)

واز آداب و عادات ملوک آنست که بار دادن را وبرنشستن را(5) وقتی معین گردانند و بی اعلام لشکر و رعیت برننشینند و سپید مهره این کار را نهادهاند در شهرهاء(6) بزرگ ولشکر کاههاء(7) فراخ . وباید که جمال خویش بسیار براشکرو رعیت جلوه(8) نکند چه این معنی سبب قلت هیبت او شود و گفته اند آجرء آلناس علی الأسد کترهم رؤیة له دلیرتر کسی برشیر آنکس باشد که او را زیادت بیند. و امیرمنصور نوح سامانی بسیار بیرون آمدی و برنشستی . روزی وزیر او ابوجعفر عتبی(9) اورا گفت، ای ملک نقاب حشمترا بسیار از آفتاب جمال برمدار ، چه ms49 اکر حق تعالی دیده ها را ظاهر بودی هر گز او را چنین که می پرستند نیرستیدندی . بعد از آن هر روز یک نوبت بار دادی . واز سیر ملوک آنست که از اخبار ولایت و رعیت باخبر باشند(10) و صاحب خبران معتمد مسکون(11)(؟) گمارد تا احوال اطراف

کویند میان عضد الدوله که در فارس بود و شمس المعالی قابوس وشمگیر که ملککرگان بود منافستی و مناقشتی بود وقتی عضد (2) بقابوس نوشت که(4) شنیدم که فلان روز باغلا می در کرمابه شدی و آن غلام ترا تمکین نکرد و ترا سقطهآ افتاد و ازپای در آمدی . قابوس جواب نبشت (5) که (6) من (7) شنیدم که درفلان تاریخ تو با فلان زن مطربه در فلان حجره صبوح فرمودی وبد مستی کردی وساز او بشکستی. و آورده اند که صاحب عباد که از وزراء آل بویه بود و بکرم وفضل موصوف و مجالست ومؤانست او همه بااهل فضل وشعرا و علماء بودی در اصفهان روزی از حجره بیرون نیامد . جماعت ندما گفتند مکر اورا عارضی نفسانی هست . روزدیگرهم نقاب احتجاب بر چهره فکند ، ندما(8) بدر حجره شدند و گفتند،

تیس الحجاب من آلة (4) الأشراف أن الحجاب مجانب الأ نصاف

و یقل من یأتی فیحجب مرة فیعود تانیة بقلب صاف

فرد

در پرده نشستهآ وعشق رخ تو بیمست که پردهآ جهانی بدرد صاحب عذری نهاد و ندما را باز گردانید، روز سوم بیرون آمد خوش و خندان . ندیمان خدمت کردند و کفتند، ش

شعر

تغیب مغیب ألبد ر عنا ومن یبت بلا قتر یذمم سواد الغیا هب زهر ها(10) آب و دلها کباب شد موجب حجاب چیست1 گفت دل مشغولی عظیم(11) بود و حاجت بخلوت و اندیشه، حق تعالی آن را ms50 بهمت بزر کان سهل کردانید .

فصل، در احوال ممالک کرمان وشر ح طول وعرض او وخصایص بلاد و بعض از تاریخ آن.

کرمان از جملهآ‌ اقلیم سومست واز ا.هات ممالک اهل اسلام و چنان گویند که اورا عبدالله بن عامر کریز(8) که تربت او دربم است گشاده است و آنچه گفته اند که عمر عبدالعزیز کشاده است درست نمیشود اگرچه منبر جامع شهر عمرعبد العزیز نهاده است و ذکر او بر محراب نبشته چه در تواریخ خوانده ام که پیش از عمر عبدالعزیز بروزگار عبدالملک مروان حجاج بن یوسف غضبان بن القبتری را بکرمان فرستاده بود تا خبر عبد الرحمن بن الاشعث(9) بیاورد و چون باز پیش حجاج شد احوال کرمان پرسید . کفت ماؤ ها وسل و تمرها دقل ولصها بطل، ان قل الجیش بهاصاعوا و ان کثر وا جاعوا(10) واین فصل دروصف جیرفت لایق می افتد . و نیز ممکنست که

بناکت آبن الیاسی و حلک غیره کذا الدهر یمصی تارة ویعود

بناکت آلذی لو قیل آنت مخلد آبی وأدعی بعد آلخلود خلود اکر چه اقوالست چنین روایت دارم و ابوعلی بن الیاس مردی بود از سرهنگان آل سامان و من چنان خوانده ام که دوازده بار لشکر از خراسان به کرمان آورد یس او را مسلم شد و مردی عیار بود راهزن، در بیابان که میان فارس و خراسانست راء زدی(4) ومال آوردی و درحصار وقلاع که ساخته بود جمع می کرد . و او را دو پسر بود یکی یسع که سرای ملک شهر برد سیر او بنا فرموده است و یکی سلیمان که والی سیرجان بود . و گویند یسع جمالی فایق داشت و لشکر بخدمت او راغب وابوعلی را صاف عمر بدرد رسیده بود و اطلس حیات برد شده (5) ویسع را در قلعهآ کوه محبوس داشته روز عیدی بو علی با جملهآ‌ لشکر بمصلی صحرا شده بود، جمعی از زنان و کنیزکان بوعلی در قلعهآ کوه برحال یسع مطلع شدند وجمال رایق و شباب رایع او(2) دیدند ایشان را رحمت آمد ع ، و شرخ الشباب عندهن عجیب، معاجر و مقانع در هم بستند ms54 و اورا از قلعه فرو گذاشتند . چون لشکر بر خلاص یسع واقف شد از متابعت بو علی اعراض نمودند و روی طاعت به قبلهآ اقبال یسع آوردند . بوعلی از ضرورت چهار تکبیر بر کرمان بایست کرد ومملکت را سه طلاق داده با تنی چند معدود روی بخراسان نهاد بر عزیمت استمداد (7) ضعف پیری شامل بود، شعر

چون پیر شدی کار جوان نتوان کرد پیریست نه کافری نهان نتوان کرد هیچکس بسخن او التفات ننمود . ونیز شنیدم که از علو سن وصعوبت حادثه اورا عقل زایل شد و یشم و دوک در دست می کرفت و تاب می داد و می گفت که من شهری بنا کردم و چندین قلاع بساختم و کودکان باوی سخریه می کردند . یس یسع را ملک مستقیم شد و قصد سیرجان نمودو برادر خویش را ازان خطه اجلاء(1) کرد و درسیرجان مقام ساخت . غرور جوانی و غلواء شباب وسکر ظفر برپدر و برا در اورا برقصد(2) عضدالدوله داشت فصار کالعیر طلب قرنین فجدع اذتیه (3) عزم فارس کرد . عضد استقبالنمود، لشکریسع غدر کرد واکثر بخدمت عضد ییوست . یسع را آلفرار بقراب اگیس (4) بربایست خواند . روی بجانب خراسان نهاد . بوعلی سیمجور والی نشابور بود او را بنواخت و حال باز در گاه بخارا نمود . روزی چند درا مداد و معاونت تو قفی رفت . شبی یسع در مستی گفت اگر من همت آل سامان در اغاثت احرار و رعایت حقوق زوار تا این غایت دانستمی حضرت دیکر طلب کردمی . بوعلی سیمجور آن فصل انهاء در کاه کرد، در ازعاج او از خراسان مثال دادند . یسع عزم خوارزم کرد، اورا در خوارزم رمدی صعب رسید، از درد سخت چشم خویش ازسر برآورد و در آن هلاک شد و بعد از آن دیار (5) ازآل بوعلی الیاس در دیار کرمان نماند و ولایت کرمان از جمله ممالک عضد شد و چند گاهی بکرمان آمد و آثار او در کرمان بسیارست ms55 ، سرای سیرجان و سرای راین و بستان سیرجانی که میان دو قلعه است در بردسیر و دروازهآ که نزدیک میدانست . و چون ملک قاورد بکرمان آمد کرمان دردست ملک با کالیجار(6) بود سبط عضد

شعر،

فألقت عصاها واسثقرث بهالثوی کما قر عینا بالأیاب ألمسافر (3) و با کالیجار از فارس عزم کرمان کرد در خناب(4) او را زهر دادند(5) و هلاک شد و ملک کرمان ملک قاورد را مسلم و صافی شد.

فصل، اما ولایت کرمان ملکتی طویل و عریضست و بلاد بسیار و نواحی بی شمار و قلاع حصین و صرود و جروم و هوائی چون نکهت معشوقان خوش و لطیف و آبی چون اشک نشاط عاشقان سرد و صافی و یک شهر از شهر هاء آن جیرفت است(6) که آن را جنة ازبعة آشهر- کویند یعنی بهشت چهارماه ، وطیب هوا و لذت ماء وطرب انگیزی خاک او در جهان مثلست و از جملهآ عجایب البلدان معدودست آنکه در کرمان شهریست که بر صحرای او نرکس روید . و گویند وقتی ملک ارسلانشاه معروفی را برسالت بحضرت سلطان سنجر فرستاده بود و سلطان احوال کرمان استعلام میفرمود، دراثناء سخن گفت شنیدم که در کرمان شهریست که برصحراء اونرکس روید. رسول عاقل بود گفت ای سلطان جهان نرکس و تیر خاشاک هر دو بهم می رویند . سلطان را آن نگته از رسول عجب آمد . واز خواص جیرفت

آرج ms56 النواحی فی غر ائب نبته آلوان ورد فی الفصون مفتآق

شجر علی خصر ترف (2) غصونه من مزهر او مثمر او مورق (3) نسیم اسحار او در بدرقه روایح ازهار روح را بنوازد و هزار دستان در سایهآ گل نغمهآ خویش باساز مستان بسازد . وازخواص ولایت جیرفت ناحیت رودبارست و مرغزار بی نهایت که چهاریای مرده از آن مراعی زنده بیرون آید . و از خواص جیرفت مسجد عمر(4) ست بقعهآ که گوئی مهب ریاح رحمت و مصب اقداح مغفرتست، از هواء او شمامهاء انس و راحت بمشام رد، قبور صلحا و مراقد علماست . و بر در دروازه تربت فقیه بکریست که خاک آن تریاک مجربست ، من آزموده ام و از آنجا مرا حاجات برآمده . و از خصایص کرمان ثغرتیزست که از آنجا مالهاء وافر از عشور تجار و اجرت سفاین بخزاین پادشاه رسد و اهل هند وسند و حبشه و زنج و مصر و دیار عرب از عمان و بحرین را فرضه آنجاست و هرمشک و عنبر ونیل و بقم وعقاقیر هندی و بردهآ هند و جبشی وزنگی و مخملهاء (5) لطیف و وسادهاء (6) پراگین و فوطهای دنبلی (7) و امثال این طرایف که در جهانست

متخالف الا کناف صاعف حستها برلها مفضی و بحر مثرع (3) و ارتفاع او زر خراجی و اسب تازی ومروارید باشد و امروز فرضهآ آن ساحلست وقوافل عراق روی بوی دارد ومرکز ثوری(4) (؟) دریا بار(5) ومقصد تجاراقطار آنجاست . واز بلا دکرمان شهر بم است ولایتی معمور، بسیار ارتفاع وبمثل گویند که هیچ چشم زمین بم بی ارتفاع ندیده است و از آنجا ابریشم خیزد و جامهاء مرتفع (6) و آنجا شهریست حصین وسوری متین و در میان شهر کوهی منیع و بروی قلعهآ‌ رفیع . شعر

رفعث ms57 لیخترق (1) آلریاح سموکه وزهت عجانآب حننه النتخائل

ذعر الحمام و قد ترنم فوقه من منظر خطر التزلة هائل (2)

از بسکه سوده جرم فلک سطح منظرش

بی موی گشته است برو فرق پاسبان

لابل که شکل انجم و راز ملائکه

دید و شنید بر شرفش مرد دیده بان و بر شرقی شهر بم نرماشیرست (3) ولایتی نزه و بقعهآ فسیح رقعه ، در وی فواکه بر دسیر و گرمسیر وابریشم بسیار و دخلهاء متواتر ومن وقتی در خدمت مجدالدین بن ناصح الدین از بم می آمدم و در ناحیت دارزین بربام سرای ملک نشسته بودیم و در آن دیهاء (4) متصل و مزارع متسق وانهار مطرد نکاه می کردیم پنداشتیم بر زمین آن ناحیت بساطی زمردین کسترده اند و بدر و مرجان مرصع کرده و آن انهار سلسبیل ذوق تسنیم مزاج بطون حیاتست و(5) درصفا آب حیات . زین الدین خلف بن المتوج رحته الله با ما بود گفت اتفاقست که فارس ولایتی بزرکست و معمور و آنرا نصف العالم می خوانند و من جمله آن و لایت دیدهام بفلان سو گند که درهمهآ فارس ناحیتی چون این ناحیت ندیدم بانزاهت ریاض و صفاء(6) حیاض ولطافت هوا و کثرت منال. و از خصایص بم باد شمال دایمست بر مثال شهرهری و در تابستان آنجا توان بود و حاجت به رخلة الستاء و ألصیف7) نیاید . و ازبلاد کرمان شهر بردسیرست که واسطهآ عقد و نقطهآ‌ دایره و بیت القصیده ولایتست، دارالملک اعظم و مصر جامع ممالک ، عرصهآ فراخ وشهری باطول وعرض، ربض و شهرستان و بساتین متصل و دیهاء (9) محیط بربض، هوائی معتدل و آبی درست وخاکی پاک مبارک.

نهو اؤ ها آرج آلئسیم و ثربها مسکث تهاداه القدائر آذفره

فکآنها جلبت علیها جنة و حیاصها قد فاض فیها الکوتر

آزض تجربها الأ مارة ذیلها وبعا الجباه من آلملوک تعفر

یقوی آلضعیف بها و یأمن خائف قلقت و سادته ویثری آلمقتر قبلهآ‌ دولتست از ms58 آن آرند سوی او سجده دودهآ آدم عرصهآ محشرست از آن آیند بر درش جمع جملهآ عالم خاک صحنش شمامهآ کافور آب جویش چمانهآ زمزم شهرستانی چون صرح ممرد (1) و سوری و دو فصیل (2) چون سد سکندر . فیخر للأذقان منه خورنق و یظل یسدر منه سقف سدیر

ظهرت علی الأنلاک رفعة قد رها و اعارها الفردوس حسن قصور ییرامن او خندقی، بیت، مانند بحر ژرف کزو بد گذر کند عنةا بزخم شهیر و زورق ببادبان در کفر و اسلام شهری وحصاری و دوقلعهآ متصل شهر و خندقی چون قلزم محیط برین نهاد و قاعده نشان نمی دهند و سیاحان عالم و طوافان اقالیم معترفند که با حصانت اطراف و متانت جهات و ترتیب بروج و وضع دروب مثل آن شهر ندیدهاند و در ربض(2) سرایهاء(4) معظم وباغهاء(5) خرم و مواضع خوش و بقاع دلکش، هیچ سرائی ازآب روان و باغ خالی نه و در ربض سرای ملک ازبناهاء ملک تورانشاه که نظیر آن در جهان نیرداختهاند و مثل آن نساخته(6)، دیده در آن صحون مرقش و سقوف منقش و بناهاء7) رفیع و جنابهاء (8) منیع ومبانی مشید وقصور مشتد خیره شود و با هرسرائی باغی که شعر، و کاأتما نسشرث علی بستانه سیراء(4) وشی ألیمنة (10) المتواصل و تنفست فیه آلصبا فتعطفت اشجاره من حیل (11) وحوامل (12)

صرح مرد از صفت منظر او ز مشرفی

سد سکندر از شرف باروی او زعکمی

چون غرفات هشت خلد شش درش از مرتی(1)

چون در جات نه فلک شش سویش از مهندمی(2)

بام و در مبارکش مرکز و سطح کبریا

آب وهواء فرخش نقطه و خط خرمی و خطه بردسیر مهبط و حی ایمانست و مسقط ظل احسان ومنبت غرس توحید و مسند درس تقدیس، شریعت آنجا پنج نوبت(3) زند و طریقت دوبار سفره نهد، بارگاه مملکتش دایرهآ دولتست و نقطهآ جلالت و مرکز کبریا و ذروهآ‌ عز و علا، تخت او متکاء بختست ms59 و سریر او سرهآ‌ سرور(4) . جلوس بر تخت قاوردی بفال داشتهاند و ملوک سلف نخست قدم شرف بر آن نهاده . و از خواص دار الملک بردسیر آنست که امراء جوانب و مقدمان اطراف دور دست طاعت آن پادشاه دارند که دست قدرت اوبرین دار الملک محتویست وذات او برعرش آن مملکت مستوی . و از شهر هاء نواحی بر دسیر خبیص است که ولایتی اند کست وازوی خرما باقصی بلاد(5) عالم برند . و از نواحی بر دسیر کو بنانست که از آنجا تو تیا خیزد و بهمهآ جهان از آنجا نقل کنند . واز شهرهاء کرمان سیر جانست که دار الملک قدیم بردسیر بوده است (6)، ولایتی معظم، بسیار ارتفاع و در عهد آل سلجوق اکثر اقطاع و ادرار لشکر از آنجا بوده است و پیوسته امیری بزرگ ولشکری انبوه در آن شق مقیم ازجهت آن که ولایت فارس وکرمان متصلست وسیرجان ثغر ع ، والثغر مأوی محاقات و آفات . واز خواص سیرجان و مآثر مأثورهآ‌ او مقابر مزوره است واهل سیاحت و ارباب تصوف

ذوقلة ایست وفودااریح من جر الذیول بصحنه آلتسگون

یلقی بروقیه (1) النجوم مناطحا و یحک بألأظلاف ظهر النون و در عهد ملک ارسلانشاه چند نوبت آن را(2) عمارت فرمودهاند و باز (3) خراب کرده و این ساعت معمورست و بمناعت جانب مذکور و اگر آحاد بلاد و نواحی کرمان چون پرک(4) و تارم(5) و دشت بر وبافت و بلاد سرحد که هر یک ناحیتی بسیار و شهری نامدارست شرح داده آید سخن(6) از حد اعتدال متجاوزشود. و از خصایص کرمان که بدان معنی ممتازست و درین خاصیت بی انباز دین داری و پاک اعتقادی و اسلام پروری و توحید گستری اهل اوست ، بحمد الله تعالی آن خاک مقدس از قاذورات تشبیه وتعطیل و زندقه و رفض و اعتزال و ms60 جبر وقدر مطهرست و دامن اعتقاد هیچ کرمانی بغبار این خیالات نیالوده ، کعبهآ تربت او از زعزعهآ فیل شرک مصون بوده وحریم حرمت او ازوعوعهآ سگ الحاد منزه ، همه دست درشاخ وأعتصموا بحبل الله زده ، تکیه برعصای علیگم بدین العجائز (7) کرده خدای را بیکانگی و پاکی شناسند و محمد را صلی الله علیه(8) رسول بحق دانند(9) و چهار یاررا بد نکویند و دشمنی نکنند و اول ایشان و مقدم ابویکر صدیق(1) شناسند پس عمر یس عثمان پس علی(11) ومذهب ایشان مذهب امام اعظم ابوحنیفه وامام مطلق شافعی مطلبی زیادت نه و چنانکه ساحت اعتقاد اهل کرمان از خبایث خیالات بریست و بمزاین

محاسن ولایت کرمان و خصایص بلاد و مناقب اهل اودرین فصول گفته نشود اما این ساعت قاعدهآ عظمت او منهدمست واحوال نامنتظم و رونق وطراوت منعدم، دیار وبلاد و خاک وآب و هوا بر حال خویشست اما

کأن لم یکن بین الحجون الی الصقا آنیس و آبم یسمر بتکة سامر (5) کم تر کوا من جنات و عیون ms61 و زروع و مقام کرریم و نعتة کانوا فیها فا کهین کذلک و آو رثناها قوما آخرین فتا بکث علیهم الستاء وألأرض و ما کانوا منظرین .

134

آفل الخورنق و ألسدیر وبارق (1) والقصر ذی الشر فات م

آرض تحیر ها لطیب مقیلها کنب بن مامة وأبن أم دؤ اد (3)

جربت ألر یاح علی مکان دیارهم فکا نما کانوا علی میعاد

و لقید غنوا فیها با نعم عیسشة فی ظل ملک تابت الأوتاد

نزلوا بأ نقرة یسیل علیهم ماء آلفرات یجی من اطواد

فأ ذا ألنعیم و کل ما یلهی به یوما یصیر الی بلی و نفاد(4) این دیار مهمل و این بلاد مختل را پادشاهی قاهر و سلطانی قادر می بایست و خسروی مدبر وملکی معمر و غمخواری مستقل وکاردانی مشتغل را میشایست تا بفضل قوت تدارک خلل آن کند و بکمال معرفت علاج علل آن . سنت حق تعالی در امضاء حکم ان آلأرض لله یورثها من یساء من عباده سایق تقدیر و قاید قضا را بفرستاد تا عنان عزیمت پادشاه عادل عماد الحق والدین اغلی الله شانه را گیرد و گوید برخیز و محمد وار از مکه خراسان که منشأ و مسقط الرأسست هجرتی کن و بمدینه خراب کرمان شو که ما دعوت ملکت تو آنجا ساخته ایم ، اگر اکابر خراسان که صنادید قریشند ترا قبول نمیکنند و طاعت نمی دارند ابوایوب(8 انصاری ضعفای کرمان دیریست تا کلبهآ‌ احزان را رفته است و آب زده ،

اذ اکنت فی ارض و لم ترض اهلها و لم تک مکبولا بها فتغرب

فان رسول الله لم یستقم له بتکة آمر و أستقام ییثرب ای پادشاه دین پرور و ای سلطان عدل گستر آن ولایت و مملکت که حق تعالی بخداوند ارزانی داشته است امروز در کفر و اسلام هیچ سلطان و پادشاه ندارد، ولایتی با طول وعرض و بی خصم و منازع ، امتی مرده و رفته و املاک واسباب

ای چو خورشیداز خراسان آمده وزتو نوری باز(2) کرمان آمده

باد در دست شیاطین بلا تا توئی همچون سلیمان آمده گویند خلیفه بعمر وبن لیث فرمود که از نیشابور(3) برون شود و آنرا بازدست اولاد طاهر دهد، عمر و درین باب توقفی می کرد، با وی گفتند که فرمان برداری امام وقت(4) عین فرضست، گفت ولایتی را چون از دست دهم که سنک او(5) فیروزه است وگیاه او ریواج(6) وخاک او گل خوردنی(7) . وحجاج یوسف اصفهان را بعاملی داد، گفت من ترا شهری دادم که سنک آن سرمه و گیاه آن زعفران و مکس(8) آن زنبور انکبین(9) . حق تعالی ولایتی بخداوند اسلام داده است که کمینه شهرهای آن این ساعت آسوده تر از نیشابور و اصفهانست که امروز ساحت عالم را آتش فتنه کرفته است ، هم خراسان منشأ یاجوج بلاست هم عراق مخرج دجال عنا، معدن اکسیر امن ومظنهآ کیمیای راحت ولایت خداوندست . کدام دولت و راء آن که پادشاه اسلام در جمع خزاین و ترتیب عساکر محتاج ظلم درویشی و تکلیف بیچارهآ نیست، از یک ناحیت که عمارت فرماید چندان حاصل آید که از ظلم هزار درویش نیاید . این کرمان بیمار که بر بستر نزعست و اورا بهیچ معجون که از ده داروی(10) مفرد سازند حاجت نیست او را یک داروی بسیط تمامست اما آن دار و در خزانهآ پادشاهست و زود دست بآن نمی رسد الا که پادشاه خود خواهد . اگر یک جو سنگ عدل

شعر رانی اذا جئتگم اسعی علی بصری ماران وفیث و أی الحق آدی خواهم که بدیده و سر آیم بر تو بر خاک نهم دو دیده پیش در تو بنده این معنی از جائی دیگر(4) می گوید و نه اهل کرمان مستعد این رحلتند و مشتاق این هجرت بلکه در بلاد خراسان و عراق جماعت تجارند که مکسب و متجر ایشان کرمان بوده . و معروفی از یزد با بنده گفت که در و دیوار خانهاء ما از کرمان سپید شده این ساعت همه از جهت خرابی کرمان و بستکی مسالک او درویش شده ایم و دیرست تا متاع کرمان بر هم می نهیم تا کدام روزی بشارت اذخلوها بنلام آمنین رسد . حق سبحانه وتعالی(5) عقود مصالح اهل اسلام را بواسطهآ عدل پادشاه اسلام آراسته داراد و اسامی اعادی دولت از صفحات جراید وجود کاسته بتنه و طوله. قطعه شاها برین رعیت مسکین نظر فکن اصحاب ظلم را نمکی بر جگر فکن ازگرم و سرد حادثه کرمان خراب شد هین سایهآ زعدل برین خشک وتر فکن از آب تیغ آتش فتنه فرو نشان وز بسط عدل قاعدهآ‌ ظلم بر فکن دردی(6) در دکرد جهانرا زجان ملول جامی زصاف خلق خوش خویش درفکن

در شرح محاسن ذات و طیب اعراق و شرف عنصر و بزرگی خاندان خداوند صاحب عادل قوام الدولة والدین مسعود بن نظام الدین کیخسرو رحمهما الله.

فصل، نظام دولت پادشاه در کمال عقلست(2) ودوام ملکت (3) او در شمول عدل و هر پادشاه (4) که او را ذخیره تجارب روزگار و افرتر ملک او باستقامت نزدیکتر ، وبحمدالله پادشاه اسلام بناء مملکت خویش برقاعدهآ عقل و اساس عدل نهاده ms64 است و هریک از بند گان خویش را برمحک امتحان زده(5) وقدر و عیار(6) او(7) دانسته و اورا بر منصبی که مستحق آنست داشته . و پادشاه در تمشیت امور دولت و ترتیب اسباب ملکت بناصحان مشفق و وزراء مصلح و نایبان امین و گماشتگان گزین محتاجست و دلیل زیادت سعادت او آنست که انگشت اختیار او بر حرف اهل کفایت وارباب بیوتات قدیم وابناء شرف واهل علم وورع آمد(8) که اختیار الترء عنوان عقله چه هر پادشاهی که اعمال خویش دردست عمال نا اهل بی کفایت کند و مقالید اشغال مملکت به بد اصل وبی هنر تسلیم سنک خذلان برقندیل ملکت (9) خویش می زند . و باد فنا در چراغ دولت خویش می دمد. وبزرجمهر(10) را گفتند ملک بنی ساسان چرا بهم برآمد و در میان ایشان چو11) تو وزیری و مشیری بود کفت لأنآهم أستعانوا بأصاغر ألعمال علی اکابر آلأغمال قآل آنرهم الی ما آل یعنی که ایشان کارهای بزرگ بعاملان خردمی فرمودند تا کار ایشان آنجا رسید که رسید(12) . و حکما گفته اند که هر پادشاه که وزارت خویش به بی کفایت داد ملک خود را در خطر افکند و هرکس که مشورت با احمقان کرد برهلاک خویش یاری داد و هر کس که سرخویش با خائنان کفت سرخویش ضایع کرد(13) وهر کس که عاقلان را مهمل گذاشت و ضابع بضعف عقل خویش معترف شد. هرون الرشید مردی را حاضرکرد و(14) اورا تکلیف قضاء (19) بغداد فرمود(16) .

مثنوی

همچو دریاست شاه خس پرور گوهرش زیر پای و خس بر سر

شه که دون را بلند و والا کردمر بلا را بلند بالا کرد

کس بتدبیر سفله ملک نراند نامه در نور برق نتوان خواند

چون(6) به بیاصل زرو زور دهی چو (7) چراغی بدست کور دهی

شاه تا زفت(8) و بی خرد نبود جفت او خود(9) وزیر بد نبود

بد گهر یار و رای کی دارد دوزخ آب خدای کی دارد

سخت زشتست در ولایت شاه کرگ برتخت و یوسف اندرچاه (10) مصطفی صلی الله علیه می کوید : إذا آراد الله بالأمیر خیرا جعل له وز برصدق إن نسی یذکره و إن ذ کر یعنه و اذا آراد به غیر ذلک جعل له وزیرسوء ان نسی لم یدذ کره و ان ذ کر لم یعنه پادشاه را از وزیرناصح و مشیر مشفق ناگزیرست چه انبیاء را از وزراء صدق استغنا نبوده است . موسی علیه السلام گفت : واجللی وزیرا من آفلی هرون آخی اشدد به ازری . مصطفی صلی الله علیه گفت مرا در آسمان دو

عاقل بچنین روز کناری گیرد وز دامن عافیت حصاری گیرد

جام می و زلف غمگساری گیرد تا عالم شوریده قراری گیرد روزی چند عنان عزیمت بر صوب سیستان پیچانیدند و روی سرایردهآ دولت بدآن جانب کردند . چون موکب حشمت ایشان بدآن حضرت رسید پادشاه آن طرف

لو علمنا مجیئکم لنترنا مهج القلب آوسواد العیون

وفر سنا علی الطریق خدودا لیکون التسیر فوق الجفون چون روزی چند در کنف رعایت و ظل احترام آن پادشاه آسودند روزی کس فرستاد بخدمت آن صدور و پیام داد که هرکجا عندلیب برساز ترنم زخمهآ نغمهآ‌(4) جغد کند ع، فرض بود بر کلاغ حد زبان آوری،

اذا جاء موسی و آلقی آلعصا فقد بطل الیخر والساحر بزرگی خاندان شما و استحقاق منصب وزارت خاصیت کرمان نیست بلکه علو مرتبت وشرف منزلت وجلالت اصل وطهارت عرق شما هر کجا که باشید باشماست و تا یمن ms67 قدم و برکت دم و کفایت دست و قلم شما اینجاست تقدم و ریاست(5) و ایالت و سیاست بر دیکران حرام باشد (6) و سمت عطلت آن صدور رقم وصمت غفلت بر چهرهآ حال من می کشد . بدین طریق خداوند صاحب قوام الدولة و الدین را در کار افکند ووزارت خویش بوی تفویض فرمود،

فأ خصبت الوزارة بعد جدب و انشطت التکا رم من عقال و خود سر آن حرکت و رمز آن نهضت آیت وماتآدیری نفس بای آرض تموث بود وذا آراد ألله قبض عند با رض جعل له فیها حاجة . تقدیر چنان افتاد که در کیسهآ روزگار نقد عمر صدر سعید نظام الدولة والدین تغمده الله بنفرانه نرسیده بود در سیستان او را اجل محتوم رسید و نوادب عقل وعلم(7) و نوایح شرف و کرم برخاستند، شعر

و ما کان قیس هلکه هلک واحد ول

و لکنه بنیان قوم تهد ما (1)

بیت روی اجل سیاه که از قصر کاینات سقف کرم شکست وستون سخا فکند دستش بریده باد که شاخ شرف برید بیخش بکنده باد که بیخ هنر بکند اما تستی واصطبار اهل روزگار بدانست که اگرگل بر خاست گلاب برجاست و اکر شجرهآ کمال ازعاصفهآ فنا یستست ثمرهآ‌ اقبال بدستست،

شعر

و ان یک عتاب مصی لسبیله فتا مات من یبقی له مثل خالد (2) فانآک ماء الورد ان ذهب الورد (2). فصل ، یس چون کار کرمان بفر دولت پادشاه اسلام وسایهآ انصاف او روی بصلاح آورد روزی مشیر تقدیر باخداوند صاحب عادل ملک الوزراء قوام الدولة والدین آدام الله ظله خلوتی کرد و کفت هی(4)، شعر

و انی و ترکی ندی آلأ کرمین و قد حی بکفی زندا شحاحا

کتارکة تیضها بألعراء و ملبسة تیض اخری جناحا (5) میدان عمل کرمان از مبارزان کفایت خالیست و صدر وزارت از مبرزان سیادت عاطل ، عقد ممالک کرمان را (6) از سر نظمی میدهند، واسطهآ آن قلاده شرف اصالت تست، شعر

نحجن ms68 فی مجلس انس بک تحقیق مجازه

قد نسخنا ألعیش یوما فتفصل بطرازه شب هست وشراب هست و عاشق (7) تنهاست

بر خیز و بیا که این چنین شب شب ماست

وزیری چست وفحل وشهم ومقبل که باشد در همه کارش مهارت

بسازد کار ملکت از کفایت ببخشد مال دنیا از حقارت

سعادت کردش از دنبالهآ چشم بمولانا قوام الدین اشارت

کمال معرفت پادشاه اسلام دام ملگه دانست که جهاز ممالک از تدبیر نااهلان خرابست و دریای دواوین از قلم دونان سراب بعد از اقتداح زناد استخارت واجالت قداح استشارت از اهل استحقاق درجهآ شرکت و منصب وزارت بر می رسید هرورقی که از جریدهآ روزگار باز کردند نقش مناقب آل کسری دیدند و هر حسابی که بر گرفتند (5) اول صیت آن خاندان بزر گوار در انگشت می آمد.

هر که که کنم شمار مه رویان پیش از همه در شمار می آئی(2) کلام باری عز أسمه حاکم شد أن الله یامر کم آن تؤد وا آلأمانات إلی آهلها، حدیث مصطفی صلی الله علیه کواهی داد من اخی ارضا میتة فهی له وشاعر باستشهاد آورد، شعر

قذ رجم الحقآ الی نصابه وآنت من ککل الوری آولی به

فقرت قلوب کان جما و جیبها و نامت عیون کان نزرا هجوعها (2) دری که زیر دامن دولت نهان نمود ترحیب جان جانش باهل جهان نمود(3) ملکت چودید عرصهآ عالم تهی زمرد وزبهر تجربت همه را امتحان نمود از گوشهآ‌ زمانه بانگشت اختیار او راجناب صاحب صاحبقران نمود ملک ازپی شریک چوزد قرعه فال نیک اورا جمال خواجهآ سلطان نشان نمود باطل شود مکاید دجال حادثات چون حق لواء مهدی آخرزمان نمود

بعدلک آدرکی التظلوم ثاره و فصلک سشاد بانی آلمجد داره

و قبلکت هنی الوزراء حتی نهصت لها فهتئت الوزارة

فصل، در شرح بزرگی خاندان و شرف اسلاف صاجب عادل قوام الدولة والدین دام ظله واستحقاق او این منصب را.

من چو در ثناء آن خاندان بزرگوار شرح کنم گفته باشم که آفتاب ستارهآ روشنست و آسمان سقفی بلند و دریا جوئی بزرک چه اعلام احتشام ایشان از آن افراشته ترست که آنرابانکشت اشارت نمایند وآیام دولت ایشان در کمال کرم و مروءت (4) ونشر احسان ومبرت وکسب فضایل و بث فواضل ازآن مشهورتر که در حجاب خفا بماند.

بیض الوجوه کریتة آخسابهم شثم ألا نوف من آلطر از ألآ ول

یغشون حتی ماتهر کلابهم لا یسالون عن- السواد ألمقبل(5)

دواوین شعراء مفلق(1) چون عباسی و عزتی و مخیری و قوامی و شهابی (2) و امثال ایشان بغزارت بحور مکارم و علو شواهق معالی و بعد مناط همم و سبوغ ملابس نعم این خاندان شواهد صد قند ، (3) شعر

ویکاد من کرم الطباع ولیدهم یهب الثتائم لیلة آلییلاد

و إذا آمتطی مهدا فلیس ینیمه الا ms70 نشید مدا نح الأجداد نسب شریف و حسب منیف و رقدم خاندان ایشان در بظون دفاتر مذکورست وبرصدور جراید مسطور وعرق زاکی(9) آن قبیله تا کسری انوشروان میشود،

شعر

سرف کما أتسقت کعوب للقتا وعلی کمتا أنتظتت عقود کواعب

وآلمرء لم یشر ف بعجد ساهد مالم یقم برهان مجد غائب

و اذ االعمومة لم تزن بخؤولة عاد النسیب بذکر دعوی کاذب جد صاحب قوام الدین مولانا مجدالدین وزارت ملک ارسلانشاه کرد (5) و در وزارت او ملک فارس بگرفت اما برمجدالدین(6) رقت و خدای ترسی و کم آزاری غالب بود . حب عبادت او را بظلم عباد نمی گذاشت و رغبت آخرت او را از اشتغال بدنیا بازمیداشت(7) ، کار وزارت با این اخلاق مباینتی داشت استعفا خواست و چون عادت او معلوم بود مضایقت نرفت ، باقی عمر بانزوا و عبادت بسر برد و حکایت زهد ورقت او بسیارست اما این یکی مشهورست که ملک اورا بثغر تیز فرستاد بعمل نظر ، چون آنجا شد آثار کفایت ظاهر گردانید و جانب حق مهمل نگذاشت ، حقوق سلطانی واموال دیوانی را تعرف کرد وحاصل کرد وپیش ملک فرستاد . اتفاق چنان افتاد که سال دیگر علی انصاری را فرستادند بهمان عمل، آن بزرک تقصیر بکرد و بعد از تحصیل حقوق سلطانی و مرافق (8) دیوانی چند آنچه توانست از

له نار تسب بکل ناد اذ اآلنیران البست القناعا (1) اکثر معایش علما واشراف واهل صلاح کرمان آن ms71 محتشم منعم فرموده است و این ساعت هنوز در کرمان توقیعات او موجودست، شعر

فتی عیش فی معروفه بعد موته کما کان بعد السیل مجراه مرتعا(2) و عمرهاست که آن صدر روی در حجاب خاک آورده است و آثار و اخبار او بر صفحات ایام ولیالی متلالیست(3) وصیت مجد وذکر کرم اورا زنده میدارد، شعر

و اتتا آلترء حدیت حسن (4) فگن(ه) حدیتا حسنا لمن وعی() از کرم آن محتشم بسیار عجایب محکی(7) و بسیار غرایب مرویست و اگر چه خوف تطویل مانعست از اشارتی چاره نیست . چنان شنیدم که ملک سلطانشاه برادر خویش را ملک تورانشاه تیمار نداشتی و قصد کشتن و تکحیل نیز بکردی و گفتی ازین برادر من هیچ نیاید و اورا ببم فرستاده بود و آنجا مقام فرموده . گویند روزی ناصرالدین کسری بردر سرای ایستاده بود باجماعت خدم وملک تورانشاه باجماعتی معاشران نه از جنس ندماء ملوک بگذشت مکروجه ترتیب عشرت روز موجود نداشتند یکی از جملهآ این جماعت گفت اگر ملک زاده کس پیش ناصرالدین فرستد وقدری شراب خواهد امروز میل تعطیل در دیده روز نکشیده باشیم . ملک ک

مهمان منند نیم لشکر معذورم اگر شراب خواهم ناصرالدین انگشت نعم بر چشم کرم نهاد چون رسول بازگردید بفرمود تا مبالغ گندم و کوسفند و نقل و شراب بسرای ملک تورانشاه نقل کردند ، ایشان را یک ماهه اسباب عیش میسرشد . پس اتفاق افتاد که در هفته ملک سلطانشاه(1) فرمان یافت (2) چون یسری نداشت ملک تورانشاه ملک را متعین بود، تخت و تاج بوی سپردند (3) هم در هفته ناصر الدین را ببرد سیر خواند و عمل استیفاء ممالک بوی داد چه دران عهد وزیر صاحب مکرم (4) بود. و گویند یکی از بزرگان و مدرسان کرمان را درعهد وزیر ناصرالدین دانشمندی فاضل بزرک برسید بر سبیل انتجاع، با مدرس گفت که من صیت کرم این وزیر شنیدهام و استمطار انواء (5) عاطفت اورا اینجا آمده ام اگر تجشم ms72 فرمائی وذکر من بسمع اشرف [رسانی ترا(6))،

و اذا آمر و آهدی الیک صنیعة من جاهه فکأئها من ماله (7) حاصل آید . نام آن مدرس از خاطر فروشده است . بخدمت وزیر آمد و شرح فضل آن عالم منتجع(8) بداد و از تو قع او اشارتی کرد . وزیرفرمود جزاکت الله خیرا همین چشم دارم که چون اهل فضل رسند شرط اعلام بجای آوری تا بقدر مکنت جهدی میکنم و آلدال علی ألخیر کفاعله (9) در حال اورا صلتی نیک(1) فرمود . چون دانشمند

هو الوسمی (3) جاد فکن ولیا فتا آلوسمی الا بالولی یک حاجت در نفس یعقوب مانده است وداع وزیر منعم فرض عینست اگر تجشم فرمائی حج وعمره کرده باشی . مدرس بادانشمند بخدمت و زیر آمد و گفت این مرد عالم از حضرت بأثقال منت وأعباء نعمت گرانبار شد و عزیمت معاودت وطن کرده است، طراز مواهب خداوند آنست که او را شرف تقبیل دست بزرگوار ارزانی دارد. وزیر فرمود چرا میرود، چنین فاضلی از دست نتوان داد اما او را از وطن وعیال نیز ms73 منع نمیتوان کرد. در(2) حال مثال داد تا اورا جبه و دستاری دادند و و داع کرد . چون دانشمند بیرون شد مدرس گفت زحمت از حد اعتدال گذشت و شر مسارشدم. وزیر فرمود که شرمساری بجانب من لایق ترست که دانشمندی فاضل و یایمردی چون تو، وبسه نوبت که قدم رنجه کردی مااورا مدت عمر مستغنی و مکفی المؤنة نتوانستیم کرد، شعر

یفطی عطاء ألمخسن الخمیل ألندی عفوا ویعتذر آعتذار المدنب صدورو اکابر این خاندان مجد برین سیرت و عادت بوده اند و اگر مناقب هریکی

لیفنهم آن ااو زارة فیهم کموب تنا کنب تتاسقه کغب

هم ورثوها کا برآبغد کابر و ندبا من آلأغلام یتبعه ندب

وقد خلفت دار الوزارة انها إذا ماحو اها غیر آئد یهم غصب وصدر جهان صاحب عالم عادل قوام الدولة والدین آدام آلله ظله ازین اکابر و اماثل لب نابست و مخ خالص و در طینت مبارک او کمال علم وحلم وکرم و مروءت وحیا و عقل و خویشتن داری و کم آزاری و بسط عدل و نشر احسان و تحاشی از ستم و عدوان گواهی دهند که آن بزرک بزرک زاده، شعر

ورت الوزارة کابرآ عن کابر موصولة الأسناد بالأستناد (1)

خواجکی از پدرخویش آموختست لاجرم در آن علم استادست و در فرائض ونوافل احتشام اقتداء باسلاف خویش کرده است لاجرم از سهو وخطا دورست. و من بنده و قتیکه شاخ شباب رطیب بود و کسوت جوانی قشیب(2) سلمان خدمت و حسان مدحت آن صدرجهان بوده ام و جناب رفیع او محط رحل علما وجلساء او کتب ع ، و خیر جلیسی فی الزمان کتاب (3) . استاد من بدیع الزمان محمد بن ابی المعالی رحمة الله علیه ملازم حضرت حشمت ومجاور حرم حرمت اووهروقتی من بشعری کو دکانه ثنائی گفتمی احسان فایض آن صدر جهان دام ظله بر مقتضی طبیعت کریم خویش افواه عزالی مکارم گشادی و مرا غریق ms74 مواهب و منایح خویش گردانیدی، شعر

و کثم لک من ید نیضاء عندی لها فصل کقمنلک فی ألأیادی

و من نعماه یحسدنی علیها آدانی ا سرتی وذ و وا ودادی ای صدر جهان بسر برم پیمان من دارم شکرت برابر ایمان من چون پروردم بنعمت تو جان من حاشا نکنم نعمت تو کفران من

ای صدر جهان صاحب عادل القوان لا تعلم الخمرة و فرخ البط سابح (1) رای بیدار و طبع هشیار (2) از تنبیه و تذکیر مستغنیست اما اگر دفاتر مآثر اسلاف خویش را مطالعت فرماید سبب بقاء نام و موجب خلود ذکر ایشان معلوم شود(2)

فاثنوا علینا لا ابا لأبیکم بأفعالنا ان آلتناء هو الخلد (4) عاقل چو از روزگار خویش مساعدت مشاهدت کرد و اگر خود یک لمحه بود در آن لحظه کسب صیتی واجب داند که الفرص تمر مر السحاب (5)

و سینقی الحدیت بعدک فأنظر آی اخدوتة تحب فکنها امروز بحمدالله مقالید اقالیم اقلام اوست و مواسم سعادات ایام او ، برمنبر معالی خطبهآ معانی بذکر علو همت او موشحست و در شهر شرف سکهآ لطف بنام شمول انعام او منقش ، قامش عزیز مصر سیادتست وبأسش نهنک نیل سیاست ، مجر وحان سنان عدوان را امید بمرهم کرم اوست و تشنگان فلوات بلیات را طمع بفیض غمام انعام او لکل قدیم حرمة و ان قیل لکل جدید لدة،

فان آولی البرا یا آن ثواسیه عندألسر و ر لتن و اساک فی ألحزن

ران ألکرام اذا ما اسهلوا ذکر وا من کان یألفهم فی ألتنزل الخسین (6) بنده بیست سالست تادرتیه حرمان خدمت سر گشته و متحیرست و این ساعت انواع شکر واجبست(7) و فنون حمد لازم ، کدام نعمت هنی تر از آن که خداوند از مضایق وقایع کرمان بسلامت بیرون آمده است و در مسند وزارت نشسته ، بیت این که می بینم به بیداریست یارب یا بخواب

خویشتن را در چنین نعمت یس از چندین عداب این منم یارب ms75 در آن مجلس بکف جز و مدیح

و آن توئی یارب در آن مسند بکف جام شراب(8)

در احوال محرر این مجموع و خروج او از بردسیر وشرح کربت غربت(1) و حوادث(2) که پیش آمد.

چون دور دولت ملک طغرلشاه آنار آلله برهانه و عهد عدل او در گذشت و هواجم فتن ونواجم محن سر برآورد علم وعلماء را بازار کاسد شد ومتاع هنرفاسد وکار تحصیل و تعلم در پای افتاد و ازجهت غلبه ترکان و کثرت امراء نو خاسته اهل علم رغبت بتقلد اعمال و ملابست اشغال نمودند و من بنده را با جملهآ ملوک و امراء و وزراء واشراف اسباب مودت مؤکد بود و سوابق معرفت حاصل و بحکم آنکه مرا معایش بسیار فرموده بودند و شروع در مدارس و مارستانات کرده مرا تکلیف اعمال نمودند چند سال در عمل انشاء امراء و وزراء گذاشتم و چون غلامان کرمان این اقدام بیهنگام نمودند و بزرگان و معارف کرمان را هلاک کردند راستی را حادثهآ هایل بود و بلیتی از غضب حق تعالی نازل ، من بنده از آن بترسیدم ویک دوسر چهارپای که داشتم ارزان بفروختم واکرچه تقل عیال وقلت مجال احتمال اعتزال نمی کرد باخود کفتم ان آلذی سق الأشداق قستم الأرزاق ،

وألرزق تطلع من رفاهة قاعد کطلوعه من سعی آحر طالب ضامن روزی ملیست(2) وخزانهآ کرم او ممتلی ، یک سال انزوا اختیار کردم . درسنهآ سبعین و خمسمائه خراجی علاوه دیگر حوادث در کرمان قحطی افتاه چنانکه ذکر آن پوشیده نماندست(4) ، اعاذ نا الله منه . مردم کرمان که ms78 نیم مست شراب انواع عذاب بودند چون ساقی جدب کؤوس فسوس(5) در داد مست بی خبرشدند و مست وار از مجلس اقامت برخاستند و سر در جهان نهادند . من بنده عزیمت خراسان داشتم چه از لطف طبع ملک طغانشاه(6) رحته ألله و تربیت او در حق اهل هزر استماع افتاده بود و در حضرت آنیادشاه مگر ذکر من بنده نیز رفته بود و نخست رحلتی تا کوبنان کردم تا اسباب آن سفر(7) دراز (8) آنجا بسازم و احوال جوانب استطلاع

وکل مصیبة نزلت بقوم سیأتی بعد شدتها رخاء (2)

ه آن بماند مقیم کدام نعمت دیدی که آن نیافت (3) زوال کدام محنت دیدی که آن بماند مقیم اکر روزی چند غبار وعثاء(4) سفر از اعطاف (5) نفض کنی و با ما درین بادیه بسازی تامردم از تو استفادت نمایند و از علوم تو اقتباس و اگر آرزوی و طن تاختن آرد راه نزدیک بود همانا از مصلحت دور نباشد بحکم آنکه حسن سیرت و بقاء سریرت وفرط وفا و کمال سخا و جوامع اخلاق حمیدهآ آن سعید رحمه الله معلوم بود دل را با قول و نصیحت او سکون افتاد و اطمینان حاصل آمد و با خود گفتم،

شعر

بقیت قتجم الفصضل لولا ک افل و لیس لدین الله غیرک کافل سده علیاء او مقیل و مقبل اهل فضلست وحضرت کبراء او مرتع مریع ارباب علم بلکه اکابر روزگار در علم و حیا و کرم و سخا عیال اویند، شعر

ترکب امالنا الی مللینأخد من ماله ومن آد به در شطرنج جدل و مناظره از همه ms79 حاذق ترست و در میدان بلاغت و فصاحت از همه سابقتر ، روز مناضله و مساجله(6) بخدنک حجت(7) موی شکافد و شب اکرام واضافت بجام مدام لطف واکرام روح نوازد، فکرت او کتبخانهآ فضل، طبیعت او شرابجانهآ لطف ، فواید حقایق در سفینهآ ذهنش مجموع، مواید مکارم در ایوان

قلمش پر(2) کنوز اسکندر سخنش پر(2) رموز افلاطون

فکرتش علمخانهآ شبلی منطقش وعظنامهآ(3) ذو النون

یرده دوز محلت علمش(4) بادریس (5) خلافت مأمون

کرده فیض انامل کرمش خاک برفرق دجله وجیحون

آتش جود او بر آورده دود مرگ از دفاین قارون

سخطش سم افعی ضحاک کنفش ظل عدل افریدون جهدوجد آن بزرگ دام ظله همه در اعزاز شریعت و ا کرام اهل دینست لاجرم حق تعالی وملوک که سایهآ حقند اورا عزیز می دارند. نیکخواه خلق خدایست لاجرم خدایش بهمه نیکی ارزانی میدارد. باز سر فصل سابق روم که شرح معانی آن بزرک جهان درین فصول مستوفی و مستوعب نگردد، شعر

و آیسر من احصا ئها آلقطر والر مل

فاقرب من تحدید ها رد فایت و ایس من بنده ینج سال در کوبنان مقیم زاویهآ‌ انزوا بودم و از دریچهآ اعتبار نظاره روزگار رسن بازو زمانهآ گره ساز(2) می کردم و در تشوق موطن و تشوف(7) مسکن چون عرب بأطلال و دمن از چاه سینه بدلو دیده خون می کشیدم و بر اخوان کشته ویاران مرده ورفته(8) صدرهآ تصبر می دریدم و زلف تجلد(9) می بریدم.

عشق تو ز سینه رفتنی نیست وین دیده زهجر خفتنی نیست

رازی که مراست با غم تو دانستنیست و گفتنی نیست

شعر

وللسر متی موضم لا یناله ندیم ولا یقصی الیه شراب اول نوبت معنی بیت ابوبکر ارجانی(1)، شعر

املتهم تم تأملتهم فلآح لی ms80 ان لیس فیهم فلاح محقق شده بود . دوم نوبت قضیت ابونواس (2) غالب آمذ، شعر

اتی و تجر بتی لأختد بعد ما جربث فی خلواته (2) اخلاقه

کمعید سکت فی خرا قد شمه واراد (4) معرفة الیقین قذاقه (ه) چون بنده را انجا بردند گفتند ای فلان جراب(6) وعصای رحلت بینداز وبساط اقامت بکستر و اگر پیش ازین عاریت بودی این ساعت رجوع تو بکرمان تصور ندارد، عیال را نقن کن . من بنده بحکم این وعید و آنچه کوبنان مضطرب می دیدم ونظر عاطفت پادشاه دام ملکه از آن خطه منقطع جماعتی عجایز عاجز را بیزد خواند چه شرح توان داد که در صمیم دی آن عورات چه رنج کشیدند و چه بلا دیدند در هامون چون مار بشکم رفته ، در کوه چون مور بناخن برآمده آنجا رسیدند نه مرده نه زنده .

فؤاد حشوه آلکعد و عین طمها آلرعد

وعیش ریحه عصفت و لکن ماؤه تمد

و صیف جوه لهب ولا خیش ولا جمد

وقوم کلما أضطرمت لحطب فتنة خمدوا

راذا ما سال ذوکرم لعاف آمه جمدوا

و ms81 اما سل دو ترة لتار سیفه غمدوا

آتواسهوا اذا عدلوا و ان جار وافقد عمدوا

لقد ذمت خلانآقهم و ظنوا انهم حمدوا

آمالی منهم فرج آهمی مالهامد

عرانی منهم و صب آجر نی منه یا سعد

شعر زرناک شوقا ولو آن آلنوی بسطت آزض ألفلا بیننا جمرا لزرناک در کوی تو گر بقتل رایم بزنند آیم برت ار هزار جایم بزنند با خود گفتم تقدیم این حمولات و تخفیف این اثقال اولیتر . من تنها همه وقت توانم جست . از عراء بلا بر خاستم و کری بگرفتم . ملوک را خبر شد کس فرستادند که این چه عزمست و این چه حرکت . کی ممکن شود که ترا رخصت مفارقت این حضرت دهند، اگر در اسباب خللی هست ترتیب آن بسازند. علاء الدوله که ms82 پادشاه یزد بوده است پیوسته فضلاء خراسان و عراق را بمال استمالت کردی و بانواع مواعید و تمنیت مستظهر گردانیدی وبیزد آوردی ما هنوز یک فاضل

فصل(2)، تامن بندهرا بیزد بردند درافواه بود که انشاء حضرت بمن می دهند و تقلید آن عمل می فرمایند ، امتفاق را روز عید که جماعت عجایز را بیرون فرستادم این سخن شایع شد و خواجه اتابک مجد الدین پیش من آمد و این معنی باز میان نهاد و گفت اشارت پادشاه چنینست که این عمل را تقلد نمائی و چون قربت انشاء واختصاص طبیبی(3) جمع شوند همگی این حضرت تو باشی و مرافق آن را نهایت نباشد، من جواب دادم ، چنان نیکو نیامد رنگم از دست که پایم نیز باید اندرو بست و این حکایت بکفتم که مردی چندسر در ms83 از گوش خرید تابر آن کاری کند وقوتی بدست آورد بیآمد آن کار نداشت و دراز گوشان سقط می شدند ، او را گفتند ترا طالع درازگوش داشتن نیست دراز گوش بباید فروخت وشتر خرید ، گفت آری از آنچه در پیش داشتم بسیار راحت دیدم تا از آنچه از پس پشت خواهد

الیک فانی لست ممن اذ ا اتقی عصطاض الأنا عی نام فوق العقار ب (2)

از وزر بترسم و وزیری نکنم

میرم زگرسنگی و میری نکنم

با آنکه دو جاهست و دوحضرت در یزد

در قعر دو بئر من دبیری نکنم پس کار از مراسلت بامشافهت افتاد . اتابک هرشب من بنده را میخواند و این معنی می گفت و خطاب از حکیم یا منشی می کرد و تازیانهآ تامیل می زد و عطاء عنان باز می کرفت ومن هرلحظه عذری می نهادم و دفعی می کردم و باخود می گفتم

أأطرح التجد عن کتفی و اطلبه و اثرک الغیت فی غمدی و آنتجع (3) پادشاهی چنان عادل، لطیف که من درراور(4) بخدمت بار کاه او رسیدم و شرف دستبوس یافتم و مخصوص تشریف و انعام او شدم در خانه من علم عدل افراشته باشد و مصاحف ممالک را باعشار و اخماس عواطف نکاشته خدمت او فرو گذارم واز غروب(5) غربت دموع کربت ریزم، شعر

لا و آلذی حجت قریش یثته مستقبلین الرکن من بطحانآها مطالب مهارب(6) را تعرف کردم همه بسته و مسدود بود و گذر بی عرض جواز متعذر ، دست در حبال حیل زدم و گرد شفعا بر آمدم، شعر

لیس ألستفیع الذی یأتیک مؤتز را مثل السفیع الذی یأتیک عریانا(7) یاد داشتم بر آن کار کردم ، خاتونی(8) از کرمان آنجاست که ملک در ms84 تحت حکم اوست و از روی همت و حوصله بر هزار مرد مقدمست در حق من بنده عنایتی

سید کرنو (11) من بت حبل وفائه فصار غدیر العذر مورده بعدی

وذ البن فی ألصیف صیع (2) جفله و آخبت آنواع الحهالة مایردی

اسلطان آفل البیت سمعک آرعنی(2) فلیس لعصدور من النفت (4) من بد

و آنت رجانی فی الحوادت کلها بلی کل مولی بابه ملجاء العبد

قیا فحر ms85 دین الله وابن رسوله قفوت بجد صاعد آتر آلجد

بساحتک آلعلیاء القیت کلکلی وتیک مناخ آلعز منتجع آلوفد ینجم ماه محرم(5) سنه اربع و ثمانین بکوبنان رسیدم،

وما معی خرد لة مطبوعة من ذهب.

فخیلتی منسدة و حیرتی تلعب بی ورایات منصورهآ خدا یکان جهان صاعف الله سلطانه بمبار کی بدار الملک جیرفت خرامید ومرا اسباب سفر نامهیا، پیر خرد چون ارادت من در خدمت بار گاه اعلی آغلاه الله صادق دید گفت ای افضل سفر محققان از راه دل باشد ، چون بتن این ساعت مراسم خدمت ولوازم تهنیت اقامت نمی توانی کرد دل را بر موقف اخلاص برقدم ثنا و دعا بدار، کاری دگر نداری بنشین و خدمتی ترتیب کن هم امشب و فردابکه ببر کوبنان خالیست و خروج از منزل متضمن فایدهآ نه ، بنشین و حضرت اعلی را خدمتی علمی بساز بحمدالله تعالی یادشاه اسلام دام ملکه عالمست وخاطر اشرف و رای انور بر حقایق رموز ودقایق علوم واقف . در راور چون بخدمت بارگاه اعلی آغلاه الله مشرف شدی و درباران از لفظ اشرف مشاهده کردی جوامع سؤالات او که بامذکران کرمان فرمود شنیدی ، تعظیم و تبجیل او اهل دانش را معلوم کردی تا این غایت از فضلاء کرمان در تاریخ ملکت او هیچ تصنیف نکرده باشند آلفصل للمتقدم ضایع نماند. یادشاه حق شناسست ، بدیدهآ انصاف ونظر رحمت رتجی که کشیده باشی دریابد و حق اومهمل نگذارد ع، کرعشق تونیستی من اینجا کیمی،

و عشت حمیدا وامتلات مسرة و قابلک الأقبال من کل جانب من بنده باشارهآ پیر خرد زاویهآ وحدت گرفتم ، سربکریبان فکرت فرو بردم، در دریای اندیشه غوطه خوردم ، لآلی معانی(1) براوردم، رباعی(2) رفتم بطریق بر یی تازهآ عدل تا چست درامدم بدروازهآ عدل و اکنون سر بار فضل می بکشایم در مطر ms86 ح ملک تو باوازهآ عدل درر ولآلی سخنم دراری لیالی معالی آمد(3) ، آن را در سمط کتابت نظم دادم ، از آن مجموع عقد العلی للموقف الاعلی ساختم ، ببازار قبول و اقبال پادشاه دام ملکه آوردم، بر سر مرتعهآ (4)، شعر

ولکن الفتی العربی فیها غریب آلوجه وألید وأللسان ایستادم، دران بازار سه دلال روی شناس می بینم که هیچ جوهر فروش در آن بازار بی تقویم ایشان جواهر خویش خرج نتواند کرد، یکی صدر جهان صاحب عادل ملک الوزراء قوام الدوله والدین ادام آلله دولته که شریک ملک(5) و دستور دولتست . دوم حاتم عهد ملک النواب جمال الدوله والدین آدام الله تعالی ملکه (6) که نایب و وکیل در(7) یادشاهست و روز و شب بعلم امکان کسوت ملک را می طرازد و بقلم احسان بند گان ملکرا مینوازد . آل برمک از شرم کرمش در خاک آب شدند، آل فرات (8) از لعب مرواتش شاه مات گشتند ، صیت مردیش داستان رستم

فتی یشتری جسن آلثناء بتابه شع: و یغتم آن الدائرات تدور

فتأجازه جود ولاحل دونه ولکن یسیر الجود حیث یسیر (1) دستت بسخا چون ید بیضا بننود از جود تو در جهان جهانی بفزود مثل تونه هست وبود و نه خواهدبود کو قافیه دال شو زهی عالم جود(3)

دلال سوم ناقد بصیر وصیرفی خبیر صدر کبیر ملک العلماء نورالدولة والدین اد ام الله افباله . اکر عنایت این سه دلآل یارکمال معرفت رای اعلی آغلاه اللهآ آید صفقهآ من مربحست وخدمت من منجح و اکر بنده در خدمت پادشاه دام ملکه چند شبی سرمه از دود چراغ ساخت و روزی چند پیک نفس را در بادیهآ اندیشه تاخت بفر دولت قاهره تبتها الله مجموعی پرداخت که ملوک را از بهر تقویم اخلاق و تهذیب عادات قانونی شافیست و دستوری کافی واهل تاریخ را از بهر مطالعت اخبار وتصفح حکایات روضهآ ms87 پر از هارست و حدیقهآ پر اثمار(2) و اهل کتابت و طلاب بلاغت را درجی یرغررست وبرجی پردرر، شعر

هذی آلمعانی قد زففت صباحها تقدی الیک کا تهن عرا یس

ولک السلامة وألسلام فاننی غاد وهن علی علاک حبائس (4) پیش ازمن بنده صاحب کلیله و دمنه و صاحب سندباد آن رموز و حکایات را کسوت عبارت پوشیدهاند و در حله براعت عرض دادهاند، ناقدان که عقل ممیز و فاضلان که طبع مبرز دارند اگر انصاف دهند سمین سخن از غث و جدید فضل از رث جدا کنند، بیت

آن را برین حدیث راهی باشد کورا هم ازین نمد کلاهی باشد بر دقایق این سخن آنکس واقف باشد که ذوق سخن دارد، شعر

علی نحت القوافی من مقاطعها وما علی إذ ا لم تفهم آلبقر(ه) 1 - این دو بیت از قصیده ایست از ابونواس در مدح خصیب امیر مصر (شرح تاریخ عتبی ج 1 ص 49).2 - از انوری است ( براهین العجم باب نهم در تعریف ذال معجمه). 3 - م ،ن : شار . 4 - از بحتری است (دیوان بحتری ص 281).5 - مصرع دوم این بیت در دیوان بحتری ص 673 بداینطریق ضبط است : و ما علی لهم ان تفهم البقر .

تم کتاب عقد العلی للموقف الاعلی یوم الرابع عشر من جمادی الاولی سنة 1075 من هجرة النبویه .

العقد الأولى

العقد الأولى

نبذة عن الكتاب

الفهرس