الحمد لله الذی غرقت فی بحار زخار هویة حقانق ألوهیته أفکار العارفین، و تحیرت فی مشاهدات سبحات سرادقات جبروتیته أسرار العاشقین، و تلاشت فی فضاء بیداء انوار عرفان دقائق ملکوتیته أرواح المشتاقین، وکلت عن بیان کنه صفات کمال وحدانیته عقول العاقلین، ثم أفضل الصلوات الزاکیات وأکمل التحیات النامیات علی أشرف المخلوقین وقائدالغرالمحجلین وشفیع المذنبین ورسول رب العالمین، محمدالمبعوث المؤید، المرسل إلی کافة الخلایق أجمعین، وآله المخصوصین بالدرجات العلیه فی علیین و عترته المعصومین بالکرامات الجلیة، حماة الدین وسلم تسلیما کثیرا دائما متواترا متوالیا. أما بعد، چون حضرت حق - سبحانه و تعالی - خواست که عالم ذات به صفات ظهور کند، که عالم شهادت است، تا ذریت مظهر «کنت کنزا مخفیا» جلوه کند آدم و آدمیان را موجود گردانید و نام خلیفتی بر نام حضرت آدم - علیه لئلام - نهاد که: (انی جاعل فی الأرض خلیفه)2 واز آن میان انبیاء را برگزید و خلاصه گردانید.

محمد کافرینش را غرض اوست مراداز آدم و جسم و عرض اوست

تبه رحمت اختر برج فتوت

به عصمت گوهر درج نبوت

و از بعد او ذریت طاهرین را برگزید بر تمام آفرینش تا قیام آن ساعت؛ که آل محمد خیرالبریت است و چون حضرت با نصرت رسالت پناه، محمد مصطفی -صلی الله علیه رآله وسلم-، از این سرای فانی عزیمت دار البقا نمود در مقام وصیت فرمود که: «إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی»، یعنی اگر من از میان میروم، دو چیز بزرگ در میان شما به جای ms001 خود میگذارم، قرآن و ذریت خود را. پس هر که چنگ در قرآن زند به درستی که دست در عروة الوثقی زده باشد، یعنی دستش محکم باشد که هرگز گسسته نشود،1 و هر که دست در دامن آل، زند به درستی که بر راه راست رود تا به مقصد خود رسد، پس زبده و خلاصهآ آل، آن کس است که او را چند صفت باشد، حکومت بی ریاست که میراث ایشان است، سخاوت و کرم که این هم از ایشان است، محبت اهل علم و تربیت...2 پس به حمدالله تبارک و تعالی- که این جمله صفات حمیده و اخلاق پسندیده موجود است در ذات اظهر ملک سیرت، فلک رتبت، مشتری طلعت، خورشید رخسار، کوه وقار، أفضل النقباء و أکمل النجباء، ملجاء الضعفاء و المساکین، معزالملوک والسلاطین لازال کآسمه علیا أبدالله تعالی ظلال جلاله وأدام له سوابغ إنعامه وإفضاله، بحرمة جده و آله! ی آفتاب رای تو خورشید ملک و دینبرخاک آستان تو خورشید را جبین تو مالک ممالک ملکت اگرنهای ملک معالی است تورا از چه درنگین ای بی قرین قرن براقران به مرتبت گردون به هیچ قرن ندیده تو را قرین ای مشتری سعادت فرخ لقاکه هست بهرام از برای عدوی تو در کمین

مقدمه کردم سؤال دوش زپیر خرد که کیست راعی خلق؛ گفت جواب من این چنین بحر سخاوکان کمال ومکان فضل سر دفتر... عبا................. شد با نظام کار خراسان زدولتش زیراکه بود زینتش از نسل طاهرین در بذل و در سخا و کرم بی نظیر خلق در حلم و بردبار نباشد ورا قرین

باعث بر تحریر این مجموعهآ مملو از فواید، که این فقیر حقیر دعاگوی اکثر اوقات به دعاگویی خیر و جان درازی حضرت مخدومی مواظبت نمود، و تا عمر خواهد بود چنین خواهد بود، و آن حضرت چندان انعامات و اکرامات نسبت به این فقیر حقیر، علی بن مولاناحسین بن موسی الرصدی المشتهر بالواعظ، در محلها نموده و فرمودهاند، که شمهای از شمایم آن در حیز کتاب نمیگنجد، خیال چنان شد که در مقابلهآ إنعامات وآلطاف آن حضرت - مدظله العالی - چون ایشان را به سخنان اکابرو قصص و اخبار متقدمین1 میل ظاهری هست، این مختصر که مشحون است از مواعظ و نصایح و آیات و اخبار و قصص و حکایات غریبه و اقاویل عجیه و غیر آن از هر فن که بعد از تأمل بسیار از کتب صحیحه نوشته شد آنرانسالعارفین نام نهاده شد مشتمل بر سی و دو باب، به امید آنکه آنحضرت آنرا قبول فرموده به نظر عاطفت بیارایند و به آن وسیله گاه گاهی این دعاگوی را در سلک دعاگویان منخرط فرمایند که سبب دولت دو جهانی باشد.

ای نموداری زکویت گلشن2 باغ جنان

و آستانت از علو قدر، صدر فاضلان

حمد کافرینش را غرض اوست مراداز آدم و جسم و عرض اوست

به عصمت گوهر درج نبوتبه رحمت اختر برج فتوت

و از بعد او ذریت طاهرین را برگزید بر تمام آفرینش تا قیام آن ساعت؛ که آل محمد خیرالبریت است و چون حضرت با نصرت رسالت پناه، محمد مصطفی -صلی الله علیه وآله وسلم، از این سرای فانی عزیمت دار البقا نمود در مقام وصیت فرمود که: إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی»، یعنی اگر من از میان میروم، دو چیز بزرگ در میان شما به جای خود میگذارم، قرآن و ذریت خود را. پس هر که چنگ در قرآن زند به درستی که دست در عروة الوثقی زده باشد، یعنی دستش ms003 محکم باشد که هرگز گسسته نشود،1 و هرکه دست در دامن آل، زند به درستی که بر راه راست رود تا به مقصد خود رسد، پس زبده و خلاصهآ آل، آن کس است که او را چند صفت باشد، حکومت بی ریاست که میراث ایشان است، سخاوت و کرم که این هم از ایشان است، محبت اهل علم و تربیت..2 پس به حمدالله تبارک و تعالی که این جمله صفات حمیده و اخلاق پسندیده موجود است در ذات اظهر ملک سیرت، فلک رتبت، مشتری طلعت، خورشید رخسار، کوه وقار، أفضل النقباء وأکمل النجباء، ملجاء الضعفاء و المساکین، معزالملوک والسلاطین لازال کأسمه علیا أبدالله تعالی ظلال جلاله وأدام له سوابغ انعامه وإفضاله، بحرمة جده و آله ای آفتاب رای تو خورشید ملک و دین برخاک آستان تو خورشید را جبین تومالک ممالک ملکت اگرنهای ملک معالی است تورا از چه درنگین ای بی قرین قرن براقران به مرتبت گردون به هیچ قرن ندیده تو را قرین ای مشتری سعادت فرخ لقاکه هست بهرام از برای عدوی تو در کمین

مقدمه کردم سؤال دوش زپیر خرد که کیست راعی خلق؟ گفت جواب من این چنین بحر سخاوکان کمال و مکان فضل سر دفتر... عبا................. شد با نظام کار خراسان زدولتش زیراکه بود زینتش از نسل طاهرین در بذل و در سخا وکرم بی نظیر خلق در حلم وبردبار نباشد ورا قرین

آن عالی مقداری که فراغت و رفاهیت ساکنان این ولایات و سکون متوطنان این مقامات، و آسایش ضعفا و آرایش رعایا از عدل و احسان او است، که خود همیشه آداب و عادات ملازمان او است بر خواص و عوام عاما ابقاه الله تعالی ماکر اللیالی و الأیام بحرمة جده، علیه الصلوة والسلام. باعث بر تحریر این مجموعهآ مملواز فواید، که این فقیر حقیر دعاگوی اکثر اوقات به دعاگویی خیر و جان درازی حضرت مخدومی مواظبت نمود، و تا ms004 عمر خواهد بود چنین خواهد بود، و آن حضرت چندان انعامات و اکرامات نسبت به این فقیر حقیر، علی بن مولاناحسین بن موسی الرصدی المشتهر بالواعظ، در محلها نموده و فرمودهاند، که شمهای از شمایم آن در حیز کتاب نمیگنجد، خیال چنان شد که در مقابلهآ انعامات و آلطاف آن حضرت - مدظله العالی - چون ایشان را به سخنان اکابرو قصص و اخبار متقدمین1 میل ظاهری هست، این مختصر که مشحون است از مواعظ و نصایح و آیات و اخبار و قصص و حکایات غریبه و اقاویل عجیه و غیر آن از هر فن که بعد از تأمل بسیار از کتب صحیحه نوشته شد آنراانس العارفین نام نهاده شد مشتمل بر سی و دو باب، به امید آنکه آنحضرت آنرا قبول فرموده به نظر عاطفت بیارایند و به آن وسیله گاه گاهی این دعاگوی را در سلک دعاگویان منخرط فرمایند که سبب دولت دو جهانی باشد.

ای نموداری زکویت گلشن2 باغ جنان

و آستانت از علو قدر، صدر فاضلان

لاجرم هر قطره زودارد حیات جاودان مطلع خورشید، برج فضل و درج مکرمت

مسند والی حکم و مأمن امن و امان ای فلک قدر و ملک خصلت توئی بر تخت حکم

مالک فرمان و در اقلیم دانش قهرمان همت عالی و رای صایب وفکر صواب

دانش تدبیر و پیر دولت و بخت جوان بی وجوداین همه، جودی به هنگام سخا

از دل و دست تو میباید خجالت بحر وکان

*** یا مجیب الدعوات تا مشاطةآ نو بهار رخسار3 عروس گلزار را به زلف بنفشه و سنبل می آراید، و نسیم سحری روی گلبرگ طری را میگشاید، طروات و نضارتی که باغ مروت و بوستان فتوت رابه آب لطف آن گلبن چمن معانی، و بلبل انجمن غوانی، سلطان نقباء الأیام، مبین الحلال والحرام، مالک أزمة الأحکام، نادرةالأیام - مدالله ظلال جلاله الی یومالذین - حاصل بوده، ms005 در تزاید و ترقی باد، بحرمة جده محمد -صلی الله علیه و آله وسلمحا

قال الله تبارک وتعالی: (ولله الأسماء الحسنی فاذعوه بها الی آخره)1؛ یعنی حضرت حق - تباری و تعالی - میفرماید که: حضرت ما را نامهای نیکو است، پس خدای را بدان نامها بخوانید و یاد کنید. چنین آوردهاند غواصان بحار معانی کلام بی عیب لاریب، که مر حضرت عزت را چهار هزار نامست، هزار از آن آفریدگار عالم - جل جلاله - داند و کسی دیگر نداند، و هزار از آن در لوح محفوظ است که اسرافیل داند و کسی دیگر نداند، و هزار دیگر از آن فرشتگان دانند و کسی دیگر نداند، و هزار دیگر2 در میان خلق است؛ سیصد در تورات است و سیصد در انجیل است و سیصد در زبور است و صد در قرآنست، که نود و نه ظاهر است و یکی پنهانست. پس از عهدهآ «فادعوه» چون برون آئیم؟ آن عالمان مشفقان امت و هادیان طریق دین و ملت گفتهاند: که هر که بگوید (بسم الله الرحمن الرحیم)3 هم چنان باشد که حق - سبحانه وتعالی - را به تمام اسماء حسنی یاد کرده باشد. و حدیثی که در باب بسم الله الرحمن الرحیم است این

و ms007 حدیثی دیگر: «لایدخل أحد منکم4 الجنة إلآ بجواز بسم الله الرحمن الرحیم». ترجمهآ حدیث اول: حضرت محمد مصطفی معلای مجتبای مزکا5 - صلی الله علیه و آله و سلم - میفرماید، که چون پادشاه مشرقین و مغربین و ملک کونین خواست کاء بنده را عطائی دهد و خلعتی پوشاند که اقبال آن بر تقاطع و مبادی ابتداء و انتهای احوال او ظاهر گردد و یمن و برکت آن تواریخ روزگار او شود، بیلب و بیدندان و بی واسطه و بی ترجمان به قدرت بیآلت و بی جارحه گفت (بسم الله الرحمن الرحیم)6، وچون بای بسم الله به میم الرحیم پیوست،7 از آنجا که مبداء این هفت قبهآ فیروزه رنگ است تا آنجا که مقطع این هفت بساط ممهد است، و از آنجا که ممر صبا است تا آنجا که مهب جنوبست، هر چه در عالم نام هستی دارد، حامد و جامد، راکد و ساکن و متحرک، مقدسان و مقربان، آدمی و شیطان، جن وانس، وحوش و سباع بیایان چون حلاوت نام ملک - تعالی -9 به مسامع ایشان رسید و خمار شراب مهر در سر ایشان آویخت و خوف و رجا در دل ایشان برآمیخت، جمله اسیر گشتند و از کنار تا کنار مدهوش شدند از حلاوت نام جبار، یکدیگر را گفتند گوش دار و به هوش باش تا چه می فرماید ملک جبار. پادشاه مملکت ندا کرد که: به عزت و جلال من و بر بزرگی و کمال من وبه کرم و افضال من و به انواع نوال من که هر آن بنده9 که به افتتاح شغلهای

در خبر است از مهتر10 پیغمبران، یعنی رسول ثقلین و نور عینین محمد مصطفی

در خبراست که حضرت رسول -صلی الله علیه وآله و سلم- فرمود که: در شب معراج چهار جوی دیدم روان، یکی آبست و دیگری شیر و دیگری عسل6 و دیگری شراب بی خمار، پرسیدم از جبرائیل - علیه السلام- پرسیدم که7این جویها از کجا روان است8 و سرچشمهآ اینها 9 کدامست؟10گفت: از حضرت عزت سؤال کنم پس مراگفت:11 فرمان خدا12 چنین شد که ترابه سر چشمهآ اینها13 برسانم. ای محمد قدم - صلی الله علیه و آله و سلم - درنه! برفتم همراه جبرئیل - علیه السلام- تا مرا برد به نزدیک قبهای که در او بسته بود به قفل حکمت. پس گفت: ای محمد - صلی الله علیه وآله و سلم - اشارت کن تا این قفلها گشاده گردد. پس اشارت کردم قفل گشادهشد و درون قبه رفتم، ستونی دیدم که بر آن نوشته بود که «بسم الله الرحمن الرحیم»14، احتیاط کردم دیدم که از حلقهآ میم «بسم الله»15 جوی آب روان بود [و] از حلقهآ «الله» جوی شیر روان بود، و از حلقهآ میم «الرحمن»16 جوی عسل روان بود، واز حلقهآ میم «الرحیم»17 جوی خمر (لذة للشاربین) روان بود، و نوشته بود درپای بسم الله18 که بر کرم من واجب است که هر که در دنیا این را ورد خود ساخته باشد، او را در این قبه در آورم و از این چهار جوی بچشانم، و وعدهای که من کنم خلاف نکنم.

و از امیرالمؤمنین وامام المتقین علی ابی طالب - علیه السلام - منقول است که چون خدای - تعالی - به قلم امر فرمود که بنویس نام مرا، بر لوح محفوظ بنوشت که «بسم الله»1، و الله اسم هیبت است، قلم از آن شق گشت به دو نصف و سر بر لوح نهاد و هزار سال همچنان شق بود تا ندا آمد که بنویس «الرحمن الرحیم»2! پس قلم به استماع نوشتن این ms010 دو اسم رحمت بهم باز آمد. پس چون بندگان طاقت استماع کلمه «الله» نداشتند3، که اسم قهر آمیز است، دلهای ایشان را به مرهم «الزحمن الرحیم»4 شفا بخشید تا از هیبت کلمهآ الله معدوم نگردند؛ که اگر این دو کلمهآ رحمن و رحیم نبودی، از ایشان نام و نشان نماندی. و این کلمهآ الله کلمهایست که چون بنده به کلمهآ اخلاص بگوید، حق - تعالی - ویرا از همهآ بلاها ایمن گرداند و از محنتهای این سرا و آن سرا نگاه دارد.

موافق این رمز5 حکایتی است که ابومسلمهآ خولانی را کنیزکی بود جوان و با جمال و طراوت، روزی باوی گفت: ای خواجه! تو چه مردی و چه پایگاه داری که من چندین بار تو را زهر دادم و تو را هیچ زیان نداشت؟ گفت: ای کنیزک! من در حق تو چه بد کردهام که تو به من قصد میکنی؟ گفت: من کنیزک جوانم و تو همه شب خواب نمیکنی و به طاعت مشغولی، و مرا از تو فایده و راحتی نیست و نیز مرا نمیفروشی. گفت که مرا هیچ کرامتی نیست، لیکن این ببرکت نام خداست. دیگر گفت: ای کنیزک ترا آزاد کردم تا به مقصود خود برسی، اما وصیت میکنم ترا که با هیچ مسلمان این نکنی و هر کاری که کنی یا طعامی که خوری (بسم الله الرحمن الرحیم)6 بگوی تابر تو مبارک باشد. که حدیث سید ابرار - صلی الله علیه و آله و سلم - است که: «کل أمر» ذی بال لم یبدء فیه بسم الله فهو أبتر»، یعنی هر کار خیری که ابتدا [ء آن] بسم الله نباشد آن کار ناقص و ناتمام باشد. روایت کردهاند از حضرت محمد مصطفی -صلی الله علیه وآله وسلم-

چنین روایت کردهاند که آن برگزیدهآ جبار، منصور عمار -رحمةالله علیه- گفت: در عهد من جوانی بود که همواره در میدان معصیت اسب تاختی و در خرابات هوا با ابلیس پرتلبیس دمسازی کردی، و غلو وی در فسق بجائی رسیده بود که هر کس نام وی شنیدی جز تحفهآ لعنت بر وی هیچ نثار نکردی. هر چند آن بزرگوار او را نصیحت میکردی به جائی نرسیدی و هر چند او را به رحمت خدای امیداور میکردی ms012 هیچ فایده نمیداد و دست از معصیت باز نمیداشت، تا آنگاه که خار اجل بر

روایت است از رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- که خدای - تعالی - عمودی آفریده است در زیر عرش از نور، بر سر آن عمود قبهای آفریده است ms013 از یاقوت سرخ و بر سر آن قبه مرغیست بر صورت خروسی، و سر او از زمرد است و چشم او از یاقوت است و آن مرغ را هزار و چهارصد بالست، و بر هر بالی هفتصد هزار پر است از عنبر تر، و هفتصد هزار از کافور تر، و بر هر پری نوشته است به قلم قدرت، خط اول (بسم الله

انی العارفین الزحمن الرحیم»1 وخط دویم هلا اله الا الله » 2، «محمد رسول الله3 و «علی ولی الله». خط سیم «کل شیء هالک إلا وجهه»4. و سرآن مرغ، در زیر عرش است، و پایهای وی در زیر هفتم طبقهآ زمین و هم چنانکه باران بارد، بر سر آن مرغ در و مرجان و کافور بارد. و هرگاهی که مؤمن گوید «بسم الله الرحمن الرحیم»5 آن مرغ از شادی بالها بجنباند و آن جواهرها بر سر آن حوران بهشت فرو بارد که بنام آن بنده باشد، و هر روزی که مؤذن بانگ نماز گوید، آن مرغ بالها باز کند و برهم زند و بانگی کند و بگوید «سبحان الله والحمدلله و بحمده». و چون بالها باز کند از هر پری چندین بانگ برآید و درختان بهشت در جنبش آیند و شاخها بر یکدیگر زنند و حوران سر از دریچهها بیرون کنند و یکدیگر را مژده دهند که وقت نماز مؤمنان آمد که جفتان ما خواهند بود اندر بهشت، آنگه دعاکنند و گویند که خداوندا بندگان تو بطاعت تو مشغول گشتند؛ کریما نظر رحمت در کار ایشان کن و ایشانرا زود به ما رسان که تحمل فراق ایشان نداریم. حق - تعالی - فرماید که: «نظرت إلیهم بالرحمة»، یعنی ایشان هر آئینه سزاوار6 نظر من میشوند و هرگاه که من نظر به بنده کنم، آن بنده از دوزخ آزاد میگردد و به رحمت من7 پیوسته میشود.

در خبراست از سید کائنات و شفیع عرصات، مصطفای مجتبی -صلی الله علیه و آله ms014 و سلم که فرمود که: هر آن بنده که توفیق رفیق او گردد، از سر نور معرفت و صدق مودت یکبار بگوید که: (بسم الله الرحمن الرحیم)1، از پادشاه عالم -جل جلاله- خطاب در رسد به رضوان بهشت که: ای رضوان! آستین در نورد و دامن درکش و هزار شهرستان چون یاقوت درخشان به رنگ لعل و مرجان بدخشان در بهشت9 بنام گویندهآ (بسم الله الرحمن الرحیم)10 بناکن و در هر شهرستان هزار کوشک و در هر

و امیر المؤمنین علی - علیه السلام- می فرماید که: هر که یکبار بگوید (بسم الله الرحمن الرحیم)9، خدای - تعالی - چهار هزار گناه کبیرهآ وی را بیامرزد. و حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده است که: چون به قضاء حاجت روید پیش از آنکه قدم در مبرز گذارید «بسم الله»10 بگوئید؛ تا حجابی باشد میان شما و پریان.

و گفتهاند که: بر هر مؤمنی دیوی موکل است ms015 و بر هر کافری دیوی نیز موکل است، وقتی دیو کافر به دیو مؤمن رسید دید که دیو مؤمن زرد و لاغر است و دیو کافر فربه و با قوت است. دیو کافر پرسید از دیو مؤمن که چرا چنین ضعیف و زردی؟ گفت: به جهت آنکه با کسی مصاحبم که از او در خوردن و خفتن و صحبت داشتن هیچ بهره ندارم. گفت: چرا؟ گفت: به جهت آنکه که هر کاری که میکند یا چیزی که میخورد (بسم الله الرحمن الرحیم)11 میگوید، و چون او این میگوید من به دور میافتم واز او هیچ نصیبی و فایدهای به من نمیرسد. دیو کافر گفت: من بر یکی موکلم که در خفتن

اتیس العارفین الرحمن الرحیم)1 وخط دویم «لا اله الا الله»2، «محمد رسول الله»3 و «علی ولی الله». خط سیم «کل شیء هالک إلا وجهه»4. و سرآن مرغ، در زیر عرش است، و پایهای وی در زیر هفتم طبقهآ زمین و هم چنانکه باران بارد، بر سر آن مرغ در و مرجان و کافور بارد. و هرگاهی که مؤمن گوید «بسم الله الرحمن الرحیم»5 آن مرغ از شادی بالها بجنباند و آن جواهرها بر سر آن حوران بهشت فرو بارد که بنام آن بنده باشد، و هر روزی که مؤذن بانگ نماز گوید، آن مرغ بالها باز کند و برهم زند و بانگی کند و بگوید «سبحان الله و الحمدلله و بحمده». و چون بالها باز کند از هر پری چندین بانگ برآید و درختان بهشت در جنبش آیند و شاخها بر یکدیگر زنند و حوران سر از دریچهها بیرون کنند و یکدیگر را مژده دهند که وقت نماز مؤمنان آمد که جفتان ما خواهند بود اندر بهشت، آنگه دعاکنند و گویند که خداوندا بندگان تو بطاعت تو مشغول گشتند؛ کریما نظر رحمت در کار ایشان کن و ایشانرا زود به ما رسان که تحمل فراق ایشان نداریم. ms016 حق - تعالی - فرماید که: «نظرت إلیهم بالرحمة»، یعنی ایشان هر آئینه سزاوار6 نظر من میشوند و هرگاه که من نظر به بنده کنم، آن بنده از دوزخ آزاد میگردد و به رحمت من7 پیوسته میشود.

در خبراست از سید کائنات و شفیع عرصات، مصطفای مجتبی -صلی الله علیه و آله و سلم - که فرمود که: هر آن بنده که توفیق رفیق او گردد، از سر نور معرفت و صدق مودت یکبار بگوید که: (بسم الله الرحمن الرحیم)9، از پادشاه عالم -جل جلاله - خطاب در رسد به رضوان بهشت که: ای رضوان! آستین در نورد و دامن درکش و هزار شهرستان چون یاقوت درخشان به رنگ لعل و مرجان بدخشان در بهشت9 بنام گوینده (بسم الله الرحمن الرحیم)10 بناکن و در هر شهرستان هزار کوشک و در هر

و امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - می فرماید که: هر که یکبار بگوید (بسم الله الرحمن الرحیم»9، خدای - تعالی - چهار هزار ms017 گناه کبیرهآ وی را بیامرزد. و حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده است که: چون به قضاء حاجت روید پیش از آنکه قدم در مبرز گذارید «بسم الله»10 بگوئید؛ تا حجابی باشد میان شما و پریان.

و گفتهاند که: بر هر مؤمنی دیوی موکل است و بر هر کافری دیوی نیز موکل است، وقتی دیو کافر به دیو مؤمن رسید دید که دیو مؤمن زرد و لاغر است و دیو کافر فربه و با قوت است. دیو کافر پرسید از دیو مؤمن که چرا چنین ضعیف و زردی؟ گفت: به جهت آنکه با کسی مصاحبم که از او در خوردن و خفتن و صحبت داشتن هیچ بهره ندارم. گفت: چرا؟ گفت: به جهت آنکه که هر کاری که میکند یا چیزی که میخورد (بسم الله الرحمن الرحیم)11 میگوید، و چون او این میگوید من به دور میافتم و از او هیچ نصیی و فایدهای به من نمی رسد. دیو کافر گفت: من بر یکی موکلم که در خفتن

در معنی «الرحمن الرحیم»1 مفسران و مؤولان را اقاویل بسیار است چنانکه از حضرت ختمی پناه -صلی الله علیه وآله وسلم - پرسیدند که معنی (بسم الله الرحمن الرحیم)2 چیست؟ فرمود که: «معنی الله القدرة علی الاختراع والإبداع»، معنی الله آن است که الهیت او راست، و الهیت قدرت بر آفریدن است و پدید آوردن؛ و این صفت خاصه حق- تعالی - است که قادر بر ایجاد و اختراع و ابداع [است و]، قدرتش را فتوری3 نه. اگر خواهد در لحظهای هزار هزار عالم بیافریند و هزار چون خلیل و حبیب برگزیند. و این اسمی است جامع اوصاف. و قال: الباء برکته و بلائه، و السین سناؤه وسجوده والمیم مجده و ملکه ومنته. وقال: «معنی الرحمن باهل دنیا والرحیم بأهل الآخرة والعقبی»، یعنی رحمان بخشاینده و مهربانست و روزی دهنده مر ms018 اهل دنیا را، و رحیم بخشاینده و آمرزنده مر عاصیانرا. از عبدالله مبارک [مروی است] که گفت که: «الرحمن إذا سئل أعطی، والرحیم إذا لم یسأل یغضب»، یعنی رحمان آنست که از او بخواهی بدهد و معنی رحیم آن است که نخواهی قهر کند. و قال - علیه السلام-: «من لم یسأل الله یغضب علیه»، یعنی آنکس که از خدای - تعالی - چیزی نمی طلبد خدای - تعالی - بر او غضب میکند. و قال: الرحمن الرحیم4 از روی معنی چنانکه ندیم وندمان5. و بعضی گفتهاند که «الله» اخبار است از قدرت حق بر ابداع و اختراع، و«رحمان ورحیم» اخبار است از نصرت او به امتناع.

آوردهاند که در زمان سلیمان نبی - علیه الثآلام کسی زهره نداشتی که در بیابانها تنها رود که دیو او را هلاک کردی. از این معنی بنالیدند و نزد حضرت سلیمان- علیهالسلام- رفتند، بفرمود که: چون در بیابانها نشینید بگوئید که: «باسم سلیمان» چون این نام بگفتندی از شر دیو خلاص شدندی. بشارت بشنو که هرگاهی به نام سلیمان دیو

و چون این نام بر آدم منزل شد بر زبان راند و گفت «الله»، ابلیس نعرهای بزد و خاک بر سر کرد، مطیعان او حاضر شدند و از آن حال پرسیدند. ms019 ابلیس گفت: ای یاران من! اکنون امیدی بود مرا که در حق آدم کاری کنم که او را مردود نظر حق - تعالی - گردانم، اکنون نامی از نامهای خدای - تعالی - بر آدم نازل گشت که کار مرا بشست و بر بزرگی این از مکر من ایمن گشت و نجات یافت.

دیگر نوح نجی، از غرقاب طوفان کشتی، او به حمایت و عنایت این نام خلاص یافت. اما چو کشتی نوح در سر آب افتاد نمیرفت و جاری نمیشد. به الهام ربانی نوح نجی گفت: که (بسم الله مجریها و مرسیها إن ربی لغفور رحیم)5 در حال کشتی بر سر آب آمد. و خلاص ابراهیم خلیل از آتش نمرود به تعظیم و برکت این نام بود، که چون خلیل به میان آتش رسید گفت: (بسم الله الرحمن الرحیم)6 آتش بر وی باغ وگلستان شد. ای عزیزا در برکت بسم الله7 چهار چیز خواهی یافت: اول، خلعت ربانی که (واذا رأیت ثم رأیت نعیما و ملکا کبیرا»8. دوم، تخت کرامت خواهی یافت که احوال

از نام اله کمترنکندجرم مگرناله وآه

درمان دلی که باشد از جرم سیاه درده قدح شفابگو بسم الله

خدای - تعالی - می فرماید که: من که خداوندم مرا دو صفت است، یکی رحمان و یکی رحیم، رحمانم به روزی دادن و رحیم به آمرزیدن، رحمانم [که] کافر را و مؤمن را روزی دهم، رحیمم که مؤمن را بیامرزم. رحمانم که در ازل ایمان قضا کردم، رحیمم که به ایمان بیرون آوردم. و رحمانم که توفیق طاعت دهم، رحیمم که طاعت با تقصیر را قبول کنم. رحمانم که جفا میکنی پرده میپوشم، رحیمم که چون عذر میخواهی میآمرزم. رحمانم که به ایمانش4 بخواندم، رحیمم که با عین جفایت نراندم. رحمانم بدان معنی که توفیق ms020 دادم، رحیمم بدان معنی که به یک عذرت بیامرزم. به رحمانی بنگر که به اول با تو چه کردم. با دانست خطا ایمان عطا کردم، ترا از بهترین امت کردم، و ازامت مهم ترعالم، حضرت محمد مصطفی -صلی الله علیه و آله و سلم - کردم، قرآن را منشور تو کردم، کعبه را قبلهآ تو کردم، مؤمنان را برادر تو کردم، جمعه آدینه5 را عید تو کردم، رمضان را ماه تو کردم. اگر نمیدانی که فردای قیامت با تو چه کنم، بنگر که به اول با رحمانی با توچه کردم و به رحیمی همان معامله کنم. الله خدای جهان است و رحمان بر خلق مهربان است، و رحیم آمرزگار مؤمنان است، الله فریادرس بیچارگان است، رحمن روزی دهندهآ روزی خواران است، رحیم آمرزندهآ گناهکاران است. اگر تو دردمندی، منم فریاد رسنده. و اگر تو روزی خوارهای، منم رحمن روزی دهنده. و اگر تو گناهکاری، پس ایمان داری، منم رحیم آمرزنده. در زهرة لزمان آورده که فقیه، داودبن سلیمان رحمهالله گفت که: چنین به من رسیده

«أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» یعنی پناه میخواهم ونگاهداشت می خواهم و یاری میخواهم از خدای، که معبود بحق است و واله کنندهآ اهل شوق است و قدیم و ازلی است و عظیم و اعلاست و عقل ها حیران است در عظمت او، و دلها آرام است در مشاهدت کبریای او، و دیدهها محبوس است در دنیا از رؤیت او «من الشیطان الرجیم»، از دیو زدهآ راندهآ در حرقت و هلاکت مانده، بی فرمان و بی درمان، با عدوان با طغیان. (بسم الله الرحمن الرحیم)1 آغاز میکنم بنام خداوند بخشنده وبخشاینده، آمرزندهآ رهاننده، و رساننده و خواهنده و خواننده. (الحمدلله)2 بگو سپاس و ستایش مر خدای را که به همهآ ثناها سزا است. و شکر ورا که همهآ نعمتهای او بی حد و منتها است و رضا به قضای وی که حکم و پادشاهی وراست و ستایش همه وراست؛ که صفات وی سزای حمد و ثنا است. «ربالعالمین»3 پروردگار و آفریدگار همهآ جهانیان است، و همه چیزی بر الوهیت و ربوبیت و وحدانیت و قدرت او نشان است. (الرحمن الرحیم)4 روزی دهندهآ بندگان است، و بخشاینده بر عاصیان است. (مالک

(ولقد آتیناک سبعا من المثانی والقرآن العظیم»7 یعنی بدادیم تو را، ای محمد! آیت دوباره و قرآن بزرگ دوباره. مفسران گفتهاند که: قرآن دوبار فرود آمد، یک بار در مکه و یک بار در مدینه، و معنی دوباره این است. و امیرالمؤمنین حسین8 - علیه السلام - می فرماید که: حق - تعالی - حلال کرد بر جد ما از زنان هر که را بخواهد و غنایم نیز، و نصرت بر دشمنان، و عطا داد از معجزات آنچه به همهآ پیغمبران داده. او را بستود به فصاحت و بلاغت و از اینها هیچ بر او منت ننهاد و به فرستادن فاتحة الکتاب بر او منت نهاد، و گفت که (لقد آتیناک سبعا من المثانی)6؛ بدرستی که بدادیم تو را سبعالمثانی، که این سبع مثانی بهتر است تو را وامت تو رااز هفت آسمان و هفت زمین و آنچه در او است؛ که در صحف شیث به شیث ندادیم، و در صحف ابراهیم به ms023 ابراهیم ندادیم، و در تورات به موسی ندادیم، و در زبور به داود ندادیم و در انجیل به

در خبر است [که] حضرت باری تعالی - جل جلاله - سورهآ «فاتحة الکتاب» و «آیة الکرسی» را و(قل اللهم مالک الملک)1 را به دنیا فرستاد و به عرش در آویختند و بنالیدند که بار خدایا، ما را به سوی گناه کاران میفرستی که در تو عاصی شوند و ما آنجا پاکیم. فرمان آید از حضرت عزت که به عزت و جلال من و به بزرگی و کمال من که هیچ بنده نخواند شما را از پس هر نمازی، الآکه من آن بنده را به حظیرةالقدس فرود آورم با آن نعمتهائی که آنجاست و با آن کسانی که آنجااند، و هر ms024 روزی هفتاد بار نظر رحمت بروی اندازم و او را هفتاد حاجت روا گردانم که فروترین حاجتها گناه او باشد.

در خبر است که رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده است که: حق - تعالی - را

در خبراست از حضرت رسول - ضلی الله علیه و آله و سلم- که فرمود که: هر که سورهآ فاتحةالکتاب را بخواند، از روی ثواب آنچنان باشد که تمام قرآن را ختم کرده باشد؛ پس هر چه در قرآن بیان حمد و ثنا است و مدح و شکر در تحت کلمهآ «الحمد لله3» است. و هر چه در تمام قرآن بیان اسماء خدا است و وحدانیت وی و ربوبیت ms025 وی در تحت «رب العالمین4» است. و هر چه به همهآ قرآنست [و] بیان رحمت کردنست و روزی دادن همه در تحت کلمهآ «الزحمن»5 است. و هر چه در همهآ قرآن ذکر رحمت و مغفرت و تخفیف غذابست در تحت کلمهآ «الرحیم6» است. و هر چه در همه قرآن ذکر بیان اسماء قیامت و اوصاف و اهوال و افزاع و حساب و خواندن نامه و ذکر بیان

اما مفسران آوردهاند که چون حضرت حق - سبحانه و تعالی - فرمان داد قلم را که این سوره را بر لوح محفوظ نویس؛ چون قلم بنوشت که ms026 (الحمدلله رب العالمین)7 نوری پیدا شد که خداوند بزرگی و صفت او را داند. پس آن نور را خدای - تعالی - به دو قسمت کرد، از یک قسم کوشکها و غرفهها و درجها و زینتهای بهشت را بیافرید، و از قسم دوم هزار فرشته را بیافرید و فرمان داد که از امروز تا فردای قیامت ثواب مینویسند. فرشتگان گفتند: بار خدایا! این ثواب برای کیست؟ ندا آمد از برای آن کس که فاتحة الکتاب برخواند. دیگر باز ندا آمد که یا قلم! بنویس (الرحمن الرحیم)8، چون بنوشت، نوری پیدا آمد بمثل اول. پس آن نور بدو قسمت شد از یک قسمت

ای عزیز بدانکه مفسران و معبران این حروف این سوره را قسمت کردهاند تا معلوم گردد قاری در مواظبت و مداومت قرائت این سوره را که چه فایده است. و خواندن این سوره نقصان عملهای بد میکند، چنانکه گفتهاند که الحمد پنج حرف است و در شبان روزی پنج وقت نماز خدای فرض کرده است، هر که این پنج حرف الحمد را به اخلاص بخواند و پنج نماز به وقت ادا کند، خلاص یابد از عذاب و نکال.

سید اولاد آدم و مهترو بهتر عالم، شفیع عاصیان، محمد مصطفی - صلی الله علیه وآله و سلم- در فضیلت آیةالکرسی فرموده است که: سید عالم منم، و سید عرب پسر عم من است، امیرالمؤمنین علی ابن ابی طالب -علیه السلام -، و سید حبشه بلالست، و سید جبال طور سینا است، و سید درختان سدرة المنتهی، و سید ماهها ماه رمضان، و سید سخن قرآنست، و سید قرآن البقره است، و سید البقره است آیة الکرسی. و به روایتی آن پنجاه کلمه است و در هر کلمه پنجاه برکت است. و به روایتی صد و بیست و چهار حرفست. هر که این آیه را بخواند حق - تعالی - صد و بیست و چهار هزار فرشته را بیافریند و فرمان دهد که تا به قیامت این بنده را آمرزش خواهند. و بعضی گفتهاند که: قیامت پنجاه موقف است، هر که این آیه را بخواند، آن پنجاه موقف بر وی آسان گردد. و در خبر است از حضرت امام جعفر صادق - علیهالسلام - که فرمودند که: هر که یکبار آیة الکرسی بخواند، حق - تعالی - از وی هزار مکروه بگرداند از مکروههای دنیا، و هزار مکروه از مکروههای آخرت، که خردترین مکروه دنیا آن بود که از درویشی و تنگدستی و محتاجی نگاه دارد، و خردترین مکروههای آخرت آنکه عذاب گور از

روایت است از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم- که فرمود که: هر که بعد از نماز بامداد آیة الکرسی بخواند و دو آیهآ اول حم تنزیل، نگاه داشته آید تا شبانگاه. و اگر شب بخوابد تا بامداد از جمیع بلاها و آفتها و مرضها در امان باشد.

[در خبر است] که موسی - علیه السلام- فرمود که: از جبریل پرسیدم که میشنوم که در کلام الله، که به حضرت محمد - صلی الله علیه وآله وسلم- خواهد آمد، آیة الکرسی هست؛ که ثواب آن کس که بعد از هر نمازی بخواند بسیار است. گفت که من ندانم از ملک عالم بپرسم. برفت و باز آمد و گفت: حضرت عز و جل میفرماید که: هر که بعد از نماز فریضه آیةالکرسی را بخواند و بگوید «اللهم انی اقدم إلیک بین یدی کل نفس و خطرة ولمحة ولحظة وطرفة یطرف بها أهل السموات وأهل الأرض وکل شیء هو فی علمک کائن، أوقد کان أقدم إلیک بین یدی ذلک کله»؛ و آیة الکرسی بعد از آن بخواند، و هر شبانه روزی بیست و چهار ساعت است، به هر ساعتی هفت هزار نیکی در دیوان اعمال او بنویسند و تا نفخهآ صور که بدمند فرشتگان بدان مشغول باشند، الحمدلله.

(الله لا اله الآهو)1 [او]است خدائی، که نیست هیچ سزای پرستش مگرذات پاک او؛ و آنچه مشرکان و بدبختان او را به غیر خدا پرستیدند همه را فردای قیامت - آمنا و صدقنا - حاضر کنند و با ایشان در دوزخ اندازند، هم چنانکه حق - تعالی - فرموده

(لا تأخذه سنة ولانوم سنه)8 آن سستی را گویند که از حالت خواب پدیدار شود، و نوم خواب را گویند که این کس را از حس و حرکت باز ماند؛ یعنی خدای را گرانی پیش از خواب، و خواب هرگز نمیگیرد، و او از اینها منزه است و پاکست. و اگرذات مقدس منزه او را خواب و بیهوشی بودی آسمانها و زمینها را که نگاه داشتی؟

چنانکه در حکایت آمده است که حضرت موسی -علیه السلام-، از حق - تعالی - پرسید که: بار خدایا میخواهم که بدانم که ذات بی چون تو را خواب آسایش هست؟ ندا آمد که ای موسی اگر نور نبوت حایل نشدی، نور الوهیت زبانت بسوختی. گفت: بار خدایا تو مرا بر بساط انبساط گستاخ کردهای. ندا آمد به جبرئیل - علیه السلام- که یا جبرئیل دو شیشه از بهشت ms034 به موسی ده و بگوی که این را در دو دست خود نگاه دار و

و بعضی علما گفتهاند که: کرسی عبارت از عالم حق است به طریق مجاز، چنانکه گویند کرسی عالم و کرسی فلک. و بعضی گویند جسمی است نزدیک عرش و به اعتبار نسبت عرش آن را کرسی گویند و این جسم محیط هفت آسمان شده است چنانکه وارد است در حدیث که: «ما فی السموات السبع والأرضون إلا حلقة فی فلاة العرش وفضل العرش علی الکرسی کفضل تلک الفلاة علی الحلقة»، یعنی هفت ms035 آسمان و زمین در جنب کرسی بمثابه حلقهای است در بیابان و زیادتی عرش بر کرسی مثل زیادتی بیابانست بر حلقهای، و گرد بر گرد کرسی نوشته است و میخوانند و ثواب

و آیةالکرسی یک آیتست اما مشتمل است بر ده وقف، و در کفایت مهمات خیر تأثیر بسیار دارد و مشتمل است بر صفات ذات الهی وجود حق و وحدت، و قیومیت به تدبیر احوال مخلوقات، و اتصاف بعلم کامل و غیر آن. و در حدیث صحیح آمده است که «إن أعظم آیة من القرآن آیة الکرسی من قرأها یبعث الله ملکا یکتب حسناته و یمحو من سیئاته إلی بعد من تلک الساعة»، یعنی بزرگترین آیتی از قرآن آیةالکرسی است که هر که آن را بخواند حضرت خداوند - عز اسمه - فرشتهای بیافریند تا از آن ساعت برای خواننده حسنات مینویسد و سیئات محو کند تا روز دیگر. انه قال-صلی الله علیه وآله وسلم - : «من قرأ آیة الکرسی دبر کل صلوة مفروضة لم یمنعه من دخول الجنه إلآالموت»، یعنی هر که آیة الکرسی را بخواند پس هر نماز فرضی، هیچ مانعی میان او و میان بهشت نماند. و إنه - صلی الله علیه و آله و سلم- فرمود که: هر که سر [بر] بالین نهد در وقت خواب، و دست راست خود را در زیر رخسارهآ راست خود نهد و سه بار بگوید: «لا اله إلا الله احدا صمدا لا حول ولا قوة إلا بالله العلی العظیم»، و «آیة الکرسی»؛ و «شهدالله» بخواند؛ پس بگوید (وانا علی ذلک من الشاهدین)3 حق - تعالی - در آنشب هفتاد4 فرشته موکل او کند تا روز ms036 قیامت آمرزش او خواهند و اگردر آن شب بمیرد عذاب قبرش نبود.5

و در حدیث دیگر آمده است که حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- فرمود که: هر که آیه شهدالله 6 را در محل خواب بخواند و بگوید که «و أنا أشهد بما شهد الله

علمای تفسیر واهل سیر - قدس الله ارواحهم- بر این متفقند که چون خواجهآ عالم و سید ولد آدم، محمد مصطفی -صلی الله علیه وآله وسلم-، به مقام قرب الهی رسید و سلام شنید واز مرتبهآ علم الیقین به درجهآ عین الیقین ترقی نمود وایمان غیبی، شهودی گشت، حق - تعالی - از آن خبر داد و گواهی داد و فرمود که: ( آمن الرسول بما أنزل الیه من ربه»4. چون به ایمان رسول خود و آنچه به وی فرستاده خبر داد، آن حضرت نیز امت را در ایمان خود شریک کرده و گفت: (والمؤمنون)5، حضرت الله تعالی سؤال فرمود که ( آمن الرسول) 6 ای آمن، یعنی ایمان آورد؟ رسول گفتم بعد از آن، پرسید که: (و من) یعنی، که ایمان آورد؟ گفتم: (والمؤمنون کل آمن بالله) 7 تا آنجا که (و إلیک المصیر)8. خطاب آمد که: «قد غفرت لک و لأمتک»، یعنی تورا وامت تو را بیامرزیدم. و بعضی دیگر میگویند که: این هر دو قول خداوند است چنانکه گواهی داد بر قول پیغمبر خود، همچنان گواهی داد بر ایمان امتان وی؛ همین دلیل پسندیده است. چنانکه ایمان رسول را زوال نیست، ms037 ایمان امت راهم زوال نیست. الحمدلله.

و اشارت دیگر آن است که چون خداوند - تبارک و تعالی - بر کسی ثناگفت، نسزد که ستودهآ خود را نکوهش کند، و از کسی چون شکر کرد نسزد که دیگر گله کند. باز گفت که: ( کل آمن بالله) 9 بدین سخن ایشان را از شرک بیزار کرد و باز گفت که: (و ملائکته10 بدین کلمه مؤمنان را از کافران مکه که ملایکه را بنات الله میگفتند ممتاز گردانید، و بعد از آن گفت (و کتبه و رسله) 11 تا ایشان را از جهودی و ترسائی مبرا

الله تعالی فرمود که: ای بندهآ من! از تو همین پسندیدم که تو خود را محتاج من دانی و آن نگوئی که جهودان گفتند که: (إن الله فقیر و نحن أغنیاء)1؛ ایشان خود را توانگر گفتند تا فقیر کردیم ایشان را. تو فقیری به خود اسناد کردی و به درگاه ماگدا پیش آمدی و گدایی پیش آوردی که (غفرانک ربنا) ما تو را پادشاه جنت گردانیدیم؛ (وإذا رأیت ثم رأیت نعیما و ملکا کبیرا )2. و بعد از آن فرمود که: (وإلیک المصیر)3 یعنی بازگشت ما به توست. ما را پاک و آسوده نزد خود بر، نه ناپاک و آلوده، بعد آن فرمود که: (لا یکلف الله نفسا الا وسعها)4 أی طاقتها. این دعاست مر جواب رسول را

حق خود را بی نیاز داشت از فعل بندگان اگر طاعت کنند3 و اگر معصیت. نفع و ضرربه ایشان راجع میگرددنه به من. بعد از آن فرمود که: ای محمد! امشب شب عطا است بطلب تا بدهم. میفرماید که این مراد میخواهم که: (ربنا لا تؤاخذنا إن نسینا أو أخطانا)4 خطاب آمد که خطا و نسیان از امت تو برداشتم، و بدین زیاده نیز کردم که آنچه از ایشان به اکراه نیز صادر شود آن را نیز در گذرانم؛ تا حضرت رسالت از آن خبر داد که: «إن الله تعالی تجاوز عن أمتی الخطاء والنسیان وما تکره علیه».

بعد از آن گفتم: (ربنا ولاتحمل علینا إصرأ کما حملته علی الذین من قبلنا)، یعنی آن بارگران که برامتان پیشین نهادی بر ما آن بار منه، و شریعت ما را چون شریعت ایشان ms039 دشوار مگردان. جواب آمد که (ویضع عنهم اصرهم). و در بعضی روایات وارد شده که بار گرانی که در شرایع ما تقدم وارد گشته بود یک یک بتفصیل ذکر آن میفرمود. یکی از آن جمله آن بود که امتان پیشین که گناهی کردندی، بامداد که برخاستندی بر پیشانی بعضی و بر در خانهآ بعضی نوشته بودی که دوش چنین کردی، کفاره5آ آن کشتن یا سوختن بودی. دیگری6 آنکه چون جامهآ ایشان نجس شدی، بریدن آن واجب بودی و به شستن پاک نشدی. دیگر آنکه هر که گواهی به دروغ دادی، کشتن حد او بودی، دیگر آنکه ایشان را نماز جایز نبودی مگر در مسجد. دیگر تیمم اصلا در دین ایشان نبودی. دیگر آنکه زکوة ایشان ربع نصاب بودی مثلا از دویست درهم پنجاه درهم. دیگر آنکه در ایام صوم بعد از خفتن تا نماز شام، دیگر مباشرت با اهل خودشان جائز نبود. دیگر آنکه اگرکسی به فراموشی در ایام صوم چیزی7 تناول کردی صوم او باطل شدی این بارهای گران را از این امت برداشت.

ای محمد!- صلی الله علیه و آله و سلم- عنایت ما از شفقت تو بیشتر است؛ که شفقت تو وقتی است و عنایت ما ازلی؛ وقتی تو این تقاضا کرد، ببین که ازلی ما چه تقاضاکند. ای محمدا-صلی الله و آله و سلم- آنگاه که تو در میان نبودی من ایشان را بودم، اکنون که تودر میانی چرا ایشان را نباشم. تو مرایشان را از آنی که من تو را به ایشان دادم، و من ایشان رانه از آنم که تو مرا به ایشان دادی. تو را ایشان به ما یافتند نه ما را بتو، کسی را که از ما یافتند او را چندین شفقت است، ما را هم که به ما یافتهاند ببین که چگونه باشد.

باز گفت: (أنت مولانا)9 ای ولینا و حافظنا. جواب آمد که (ذلک بأن الله مولی

نقل است که در این سؤالات از برای امت خود پنج چیز طلب نمود: عفو و مغفرت و رحمت و ولایت ونصرت؛ عفو عبودیت، و مغفرت ذنوب، و رحمت بر معاصی وخطا، و ولایت و نصرت در اسلام و سایر عطایا، و نصرت بر اعدا. و هر یکی جوابی برطبق مراد آن حضرت آمد چنانکه مبین شد. بعد از آن، حضرت رسول - صلی الله علیه وآله و سلم - سر مبارک در پیش انداخت. خطاب حق در رسید که: ای محمد! «ارفع رأسک»، سر بردار، چرا سر در پیش افکندهای؟ گفت: خداوندا در این امر متفکرم که من به چه عمل مستحق این همه لطف و کرامت گشتم؛ که این همه لطف و کرم به اندازهآ اعمال من نیست. حق - تعالی - فرمود که: آنچه با تو پیش بردم از محض فضل من بود، نه به مکافات عمل تو. چنانکه امشب این نوع با تو معامله نمودم، فردا با امت تو در عرصات قیامت همین عمل نمایم.

(شعر»

کریمی که در سرای وجود دست جودت در کرم بگشود

ماگدایان، تو پادشاه همه جرم بخشا و عذر خواه همه

ما جفاکار و تو وفاداری همه معیوب و تو خریداری

با جفا پیشگان جرم اندیش جز وفا و کرم نبردی پیش

رحم فرما که از توکین نسزد تو خدایی و غیر این نسزد

بر ضعیفان، قوی ستم نکند تو خدایی و غیر این نسزد

تو که ما را سجود فرمائی ms042 نه که بر حال ما ببخشائی عاشقی میگوید: - که هزار رحمت بر جان او - که: حق - تعالی - میفرماید که: ای بندهآ بلاکش من! تو چندین بلا از من کشیدی و از من روی نگردانیدی، من که خداوندم و بینیازم، از تو چون برگردم؟ و این خود صفت کریمان نبود و مرا از تو هیچ بدی نرسد. کودک خرد، که از مادر و پدر معهود شده است که شنیده است (ألست بربکم)1؟ لاجرم چون کافر به حال نزع افتد ندا آید که: ای ملک الموت جان ایشان را با ما آشنائی نیست، و چون مؤمن به حال نزع افتد ندا آید کهای ملک الموت جان ایشان را با ما آشنایی است و گوش ایشان بر صدای (ألست بربکم)2 است. زحمت خود و ایشان مده که اگر صدسالشان بخوانی اجابت نکنند. پس حق - تعالی - می فرماید که: (یا أیتها النفس المطمئنه إرجعی إلی ربک راضیة مرضیة)33 یعنی ای روح رمیده در این بدن! بیا و بسوی ما باز گردا چون این ندا بشنوند، گویند که: این ندا همان ندای اول است که در انتظار شنودن آن میبودیم. اگر هزار جان داریم که فدای این نداست، ما ترک جان کنیم چنانکه عارف گوید:

روزی که قرار وصل را ساز آید وین مرغ ازین قفس به پرواز آید

ازشه چو صفیر ارجعی گوش کند چون شه بازی بدست شه، باز آید

***

بازی بودم پریده از عالم راز تا بوکه برم زشیب صیدی به فراز

سرمست ز بادهآ الست آمدهاند عشاق تو در ازل چو مست آمدهاند می مینوشند و پند میننیوشند کایشان زالست می پرست آمدهاند با شمع رخت دمی که دمساز شوم پروانهآ مستمند جانباز شوم آن روز که این قفس بباید پرداخت چون شه بازی بدست شه، باز شوم

آوردهاند که چون خواجهآ عالم -صلی الله علیه وآله وسلم- به مقام قرب رسید، خطاب مستطاب حضرت رب الارباب در رسید که: ms043 ای محمد! چند منزل طی کردی، راه آورد برای ما چه آوردی؟ خواجه عالم -صلی الله علیه و آله و سلم- گفت: بار خدایا در این حدوث متاعی که در خور خزانهآ قدم باشد نیافتم، صغایر و کبایر ذرات2 ضعیف نحیف آوردهام، هیچ ممکن بود که این مشت عاصی جافی را به من بخشی؟ خطاب آمد که: ای محمدا غم مخور که فردا قافله سالار کاروان انبیاء توباشی و صد و بیست و چهار هزار نقطهآ نبوت در زیر علم تو در آیند، با تو به مغفرت این مشت عاصی مضایقه نخواهد بود. به عزت و جلال من که چندان رقم کرم بر جراید جرایم امت کشم و چندان آلودهآ گناه را در دریای شفاعت تو شست و شوی دهم، که از حضرت من خشنود کردی (ولسوف یعطیک ربک فترضی)3. و دیگر آنکه امشب شب خلوت است و کسی مطلع این احوال نیست، اگر عاصیان را به تو بخشم از رحمت من دانند نه از شفاعت تو. فردای قیامت که خلق اولین و آخرین حاضر باشند، تو شفاعت کنی و من بخشم؛ تا این از شفاعت تو دانند نه از

روایت است از معاذ جبل که گفت: نماز روز جمعه به جماعت گزاردم. رسول- صلی الله علیه وآله و سلم - فرمود که: چرابه جماعت حاضر نشدی؟ گفتم: یا رسول اللهابه جهت دینی که فلان جهود5 را بر من است. فرمود که: میخواهی که خدای - تعالی -

قوله تعالی: (تؤتی الملک من تشآء و تنزع الملکک ممن تشاء)3، یعنی میدهی ملک و پادشاهی را به هر کسی که میخواهی و بیرون میآوری ملک و پادشاهی را از تصرف هر که میخواهی. بدانکه در این آیه سه ملک مذکور است، بعضی گفتهاند: ملک نبوتست، بعضی گفتهاند: ملک و پادشاهی زمین است. و بعضی گفتهاند که: ملک عافیت ms045 است که رسول - صلی الله علیه و آله وسلم- فرمود: «من أصبح آمنا فی سر به و عافیا فی بدنه و عنده قوت یومه، فکأنما جمعت له الدنیا نجدا فیها»، و معنی گفتهاند که: رسول الله - صلی الله علیه وآله و سلم- فرموده است که: هر که صباح از خواب برخیزد و در مقام خود به صحت تن باشد که او را به طبیبی نباید رفت و هم در مقام خود رزق آن روز او را حاصل شود، گویا که تمام دنیا و هر چه در او است همه از آن او است. بعضی گفتهاند: که مراد پادشاهی نفس او است و هوای نفس او با وجود قدرت؛ چنانکه سلیمان -علیه التلام - را بود. که، هر روز از مطبخ او بیرون میآوردند و او از کسب دست رنج خود میخورد. و چون نان جو حاصل کردی و از کسب خود خرقه پوشیدی و هنگام شب فقیری را طلب کردی و با او در گوشهآ مسجدی یا رباطی از آن افطار کردی و مناجات کردی؛ و گفتی: الهی! مسکینی با مسکینان نشسته است، بر این دو مسکین رحمت کن. و اهل عرفان گفتهاند که: مراد از این ملک، ملک قدرتست و مسلط گشتن بر نفس و حرص هوا. و هر که را این فرصت دست دهد و این دولت میسر شود، پادشاه وقت بحقیقت او است، و اگر چنان که مثلأ کسی را همهآ روی زمین مسخر است، و خود

قوله تعالی: (و تعز من تشاء و تذل من تشآء»1 عزیز میگردانی هر که را میخواهی به اعطای ملک و پادشاهی و نزع آن. و بعضی گفتهاند: عزیز میگردانی با ایمان و معرفت، و خوار میگردانی با کفران و معصیت. و بعضی گفتهاند: ms046 به رضا و قناعت عزیز میگردانی، و خوار میگردانی به حرص و شهوت هر که را میخواهی. و بعضی گفتهاند که: عزیز میگردانی هر که را میخواهی به قهر نفس و مخالفت هوا، و خوار میگردانی هر که را میخواهی به عجب و پیروی هوا. و بعضی گفتهاند که: هر که را میخواهی عزیز میکنی به رؤیت و رضوان، و خوار میکنی به حجب و عذاب نیران.

قوله تعالی: (بیدک الخیر)2 یعنی به ید قدرت تو است خیر و نیکی.3 قوله تعالی: (إنک علی کل شیء قدیر)4، یعنی به درستی که تو بر همه چیز توانائی و قادر، و غیر تو هیچکس بر چیزی قادر نیست، مگر آنکه تو او را قدرت داده باشی. نقل است که در بعضی از کتب سماوی آمده است که حق - تعالی - فرموده5 که: منم آن خدائی که پادشاه پادشاهانم و دلهای ایشان در قبضهآ قدرت من است و موی پیشانی ایشان به ید قدرت من است6. اگر بندگان اطاعت و فرمان برداری من کنند، ملوک را رحمت خود گردانم بر بندگان؛ پس شما ملوک را بد مگوئید و توبه کنید از گناه و به درگاه ما باز گردید؛ تا مهربان گردانم ایشان را بر شما. و حضرت رسول -صلی الله علیه و آله وسلم - فرموده است که: «کما تکونوا یولی علیکم»، یعنی همچنانکه شما باشید حق - تعالی - همچنان حاکم و ملوک به شما فرستد؛ اگر شما مطیع باشید، حاکم شما عادل و رحیم دل باشد. و اگر عصیان و نافرمانی کنید، حاکم شما ظالم و سخت دل باشد.

قوله تعالی: (تولج اللیل فی النهار وتوج النهار فی اللیل)1، یعنی به در میآوری شب را از روز و در2 میآوری روز را از شب؛ یعنی گاهی از شب کم میکنی و در روز میافزائی تا روز پانزده ساعت میشود و شب نه ساعت، و گاهی از روز کم میگردانی و در شب می ms047 افزائی تاشب پانزده ساعت میشود و روزنه ساعت.

قوله تعالی: (ویخرج الحی من المیت ویخرج المیت من الحی)، یعنی بیرون می آوری زنده را از مرده، و بیرون میآوری مرده را از زنده؛ یعنی آدمی زنده را از نطفهای پیدا میکنی و نطفهای مرده را از آدمی زنده پیدا میکنی، و مرغ را از بیضه و بیضه را از مرغ ازنده پیدا میکنی. و بعضی گفتهاند که: مؤمن را از کافر متولد میگردانی و کافر را از مؤمن متولد میگردانی؛ که مؤمن زنده است3 و کافر مرده.

قوله تعالی: (لییذر من کان حیا و یحق القول علی الکافرین)4، و بعضی گفتهاند: خوشهآ زنده5 را از دانهآ مرده6 و دانهآ مرده را از خوشهآ زنده، و نخل از نوا و نوا از نخل.7 و بعضی گفتهاند که: طیب از خبیث و خبیث از طیب.

قوله تعالی: (و ترزق من تشآء بغیر حساب)، یعنی روزی میدهی آن کس را که خواهی بی حساب یعنی بسیار، یا آنکه بی حساب روز قیامت، یا آنکه بی استحقاقی8 که او9 را بوده باشد؛ یعنی عطای محض بیوسیله و منت غیری؛ چنانکه در حدیث قدسی وارداست10 که «أنا والإنس والجن فی خطر عظیم أنا أخلقهم و یعبدون غیری وأنا أززقهم و یطبعون غیری، اذخلهم النار ولأبالی)، یعنی حضرت خالق بیچون

روایت است6که اول چیزی که بر بندهآ عاقل فریضه میشود ایمان و معرفت ذات

اول: گرویدن به خدای - عز و جل - آنست که بیقین بدانی که خدای - عز و جل - یکی است و همتا و شریک و شبیه و نظیر ندارد، و وزیر و مثل و مانند و زن4 و فرزند و مونس و بیوند ندارد؛ که (لیس کمثله شیء فی الأرض ولافی السماء وهو السمیع البصیر)5؛ صفت ذات بیچون وی است. و آفریدگار هفت آسمان و زمین ms049 و آنچه در هفت آسمان و زمین است همه آفریدهآ اوست. و او از همه بینیاز است و او را به هیچکس و هیچ چیز حاجت نیست6. و همه حاجتمند و نیازمند ویاند. و او از کس نزاد و کسی از او نزاید. و باز گشت همهآ خلق بسوی او است. و او است7 پیش از همهآ چیزها و هیچ چیز نبود که او بود. و هیچ چیز نماند و او بماند. هست کننده و نیست کنندهآ همهآ چیزها است. پادشاهی است که همهآ ملک و ملکوت مراو را است. و هر چه در هجده هزار عالم است همه به علم او است. و هیچ کس از سر غیب او آگاه نیست. توانائی است بر کمال که اگر خواهد به یک طرفة العین هفت آسمان و هفت زمین را و آنچه در میان او است، همه را ناچیز و نیست کند و در مملکت او هیچ نقصان پیدا

بلن أززل الله من السماء من مآء فأحیابه الأرض بغد موتها وبث فیها من کل زوج دابة وتصریف الریاح والسحاب المسخر بین السماء والأرض لآیات لقوم یعقلون)1؛2 یعنی حق - تعالی - در کلام مجید خود می فرماید که: آسمان را برداشته بدین بلندی ( مالها من فروج}3 که آن رانه درزی4 و شکافی است و نه روزنی و نه عمادی، و پیوسته بریک حال میباشد که به هیچ گونه دیگرگون نشود. و5 آنگاه در آسمان آفتاب و ماه و ستارگان آفریده است از برای منافع خلق، و جایگاه فرشتگان کرده است. و زمین را بیافرید بدین عرض و پهنا و کوههای بلند بر وی بیافرید، یکجای صحرا و جای دیگر گل و جای دیگر6 سنگ. و ms051 در هر چیزی دلیل قدرت خود پیدا کرد تا هر کس به دیدهآ عقل و عبرت نگاه کند و بداند که این را خالقی است که به تقدیر او چنین آفریده شده است نه آنکه از خود. تا هرگز بنائی نبود دیوار بر نیاید و آن نام نوشته نگردد. و آسمان بدین بلندی و بزرگی بیافرید و بر پای کرد بی عمود و بی ستون؛ چنانکه در خبر است که ایزد - تعالی - آسمان دنیا را از یکدانهآ زمرد آفریده است و استبرق، و پهنای او پانصد ساله راه است. و آن کبودی آسمان از پانصد ساله راهست و از کوه قافست که ایزد - تعالی - آفریده است گرد بر گرد دنیا از پارهای زمرد سبز، آنگاه این زمین بدین بزرگی را با خلایق بر روی آب نگاه میدارد.

قوله تعالی: (واختلاف اللیل والنهار) 7 و آنگاه درزیادت شدن روز و نقصان او و زیادت و نقصان شب بسیار دلیل است بر هستی ذات خداوند بیچون. شبانه روزی بیست و چهار ساعت است. گاه شب در روز میافزاید تا شب دراز شودو روز کوتاه گردد برعکس این. و در هجده هزار عالم که داند که چون میافزاید و چون نقصان میشود؟ جز خدای - عز و جل- که میداند.

قوله تعالی (والفلک التی تجری فی البحر)1، ونگه کن اندرین کشتی که خدای - تعالی - در دریا به قدرت خود نگاه میدارد و میراند؛ چنانکه تقدیر کرده است که اگر یک دانگ سنگ یا آهن در دریا اندازی تا بقعر دریا فرو شود، و آن یک پاره چوب را چنان الهام کرده است که اگر صد هزار من سنگ و آهن و غیر آن از بارهای گران در آن کشتی نهی و در دریا اندازی بر روی آب بایستد، و به قدرت خدای - تعالی - به آب فرو نشود، پس آن کشتی به آن گرانی بر روی آب ایستاده، و باد بدان نرمی - چنانکه خبر ms052 ندارد - میبرد. و گاه باشد که کشتی شبانه روزی دویست فرسنگ راه برد. و آنکه از میان دریا موجهای بدان عظمت بر آید و آن کشتی بدان ضعیفی با چندان خلایق، موجهاگاه به قعر دریا فرو برد و گاه بر روی آب آورد2 تا به سلامت به خشکی رساند. و این را که تواند نگاه داشت جز خالق بی چون؟ آمنا و صدقنا!

قوله تعالی (بما ینفع الناس)33، حکمت در آن کشتی آن است که الله تعالی قدرت مینماید بندگان را در کشتی که از شهری به شهری و از جایی به جائی میروند برای بازرگانی و سود و منفعت.

قوله تعالی (ما انزل الله من السماء من ماء»4 یعنی نگاه کن در آن باران که خدای از آسمان فرو میفرستد و بدین زمین میآید و زمین مردهآ کشتهآ بینبات و گیاه شده را بار دیگر زنده کند و چندین هزار گونه گیاه و نبات و ریاحین از زمین بر آید که این بدان نماند و آن بدین. و هر یک را رنگ و بویی دیگر و طعمی دیگر، و زمین و آب همان. و طعمهای مختلف و رنگهای گوناگون دلیلاند، آن را مدبری هست و صانعی که به تدبیر و تقدیر او چنان میشود؛ که اگر تأثیر زمین بودی، بایستی که یک رنگ و طعم و بوی داشتی.

قوله تعالی (فیها من کل دابه )5، یعنی نگاه کن در آنچه الله تعالی بیافرید چندین

قوله تعالی (والسحاب المسخربین السماء والارض)2، یعنی نگاه کن3 ابری بدین گرانی را4 مسخرباد گردانیده و فرمان بردار او کرده، تا به دریا شود و آن چندان آب به یکبار برگیرد و در هواشود. و پس فرمان آید که به فلان شهر رو و به فلان جایگاه ببار، چندان قطره که الله - تعالی - عدد آن را بداند. پس بیاید بدان جایگاه که حکم شده و آن جایگاه را دانسته و شناخته که غلط نکند. به فرمان خدای - تعالی -هم چنان رفته باشد برود و آن آب را بریزد که یک قطره بیش و کم نکند؛ [از] آنکه بر هر قطرهای فرشتهای موکل است و فرمان داده که این قطره به فلان جای برسان. آن فرشته بیاید و فرمان خدای - تعالی - به جای آورد و باز گردد و تا قیامت دیگر نوبت به او نرسد.

قوله تعالی (لآیأت لقوم یعقلون)5، یعنی این آیتها دلیل وحجت است و برهان مر آنان را که عقل و هوش دارند و اندیشه کنند. دلیل دیگر بر هستی حضرت یکتا، پادشاه

دلیل دیگر بر یگانگی حضرت خداوند آن است که صریحا دعوی کرد که آفریدگار همهآ مخلوقات منم، و همه را روزی من دهم و من یکیام و هیچ کس را نرسد که این دعوی کند به جز حی قدیم لایموت. و در قرآن از این آیات و حجج و دلایل3 بسیار است بر هستی و یگانگی حضرت خداوند قدیم کریم؛ که اگر همه رایاد کنیم کتاب دراز گردد. و به این مقدار بسنده کردیم مؤمن و موحد را؛ [که] هر چند کافر و منافق را بیش دلیل نمائی دلش سخت تر گردد و بدبخت تر.

و اما گرویدن به فرشتگان، بدانکه خدای - تعالی - خلقان آفریده روحانی، و روحانی آن بود که گاهی جان دارد و گاهی نه، و ایشان فرشتگانند و ایشان را خدای - تعالی -از نوعی آفریده که نیمهای از برفند و نیمهای از آتش، به قدرت خود چنان نگاه میدارد که برف، آتش را بنشاند و آتش برف را. تسبیح ایشان این است که: «سبحان من ألف بین الثلج والنارا اللهم فکما ألفتبینالثآلج والنار ألف بین4 قلوب المؤمنین»؛ معنی این اینست که پاک است و منزه آن خدایی که الفت و مهربانی افکنده میان برف و آتش، والفت و عاطفت فکند میان5 مؤمنان، و دعای ایشان مستجاب است.

در خبر است که حضرت رسول - صلی الله علیه وآله و سلم - فرمود که: شب معراج مرا به آسمانها بردند، فرشتهای دیدم بر صورت خروسی، سر او ms055 زیر عرش و پایهای او در زیر زمین، و او را دو پر دیدم که اگر او پرها باز کند از مشرق تا مغرب در زیر بال در آورد. و چون سفیده دم شود، ندا کند و آن پرها را بر هم زند و آواز پرهای او را خروسان دنیا بشنوند؛ ایشان نیز پر برهم زنند و بانگ کنند؛ و تسبیح او این است که «سبحان القدوس».

و بعضی را از آتش آفریده است و بعضی را از آب و بعضی کهتر و بعضی مهتر. و جبرئیل را ایزد - تعالی - ششصد پر داده است، و بعضی میگویند که: شش هزار چنانکه اگر پر خود باز کند از مشرق تا به مغرب بگیرد و هفت آسمان و هفت زمین و آنچه در میان آنها است به یکبار در میان دو پر گیرد، چنانکه یک رشته از میان پر او بیرون نباشد بقدرت حق - تعالی -.

در خبر است از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- که فرمود که: وقتی که جبرثآیل میخواست که بزرگی میکاثیل را بداند، از خداوند دستوری خواست تا آن شش هزار پر باز کند، خدای - تعالی - دستوری داد و آن پرهای خود را باز کرد، و به گوش میکائیل در رفت و از سوراخ گوش دیگر بیرون آمد، که میکائیل ندانست که چه رفت و چه آمد. میکاثیل خواست که بزرگی اسرافیل را بداند، از خدای تعالی دستوری خواست، خداوند او را دستوری داد، میکائیل پرهای خود را باز کرد و در سوراخ بینی اسرافیل رفت و از سوراخ دیگر بیرون آمد، که اسرافیل را خبر نبود که کسی بر سر او آمد یا نیامد.

و اصل ایمان آنست که اقرار دهی که فرشتگان همه بندگان خداوندند و همه مطیع و فرمان بردارند و ایشان را به طعام و شراب حاجت نیست. و حق - تعالی - آدمیان را چنان آفریده است که آدمی و پری طاقت دیدن ms056 دیوان ندارند، و باز فرشته را چنان آفریده که آدمی و پری و دیو طاقت دیدار فرشته ندارند. و اگر آنها بدان صفت که

گرویدن به کتابهای خدای - تعالی - آن بود که بدانی که خدای - تعالی -صد و چهار ده کتاب به خلق فرستاده است. از آن، پنجاه صحیفه به آدم -علیه السلام - فرستاده، و سی صحیفه به ادریس -علیه السلام- ، وده به ابراهیم - علیه السلام-، و ده به موسی - علیه السلام -و پس از آن تورات به موسی فرستاد و زبور به داود -علیه السلام - فرستاد و، انجیل به عیسی - علیه السلام - فرستاد. و بدان اعتقاد کن که این کتابها جمله سخن خدا است و از وحی او است و صفت خداوند است. و آنچه میخوانیم و مینویسیم و یاد میکنیم قرآن است و سخن خداوند است. و بدانکه خواننده و نویسنده و یاد گیرنده، نوشتن و خواندن و یاد داشتن، این همه مخلوق است و قرآن که سخن خداست نامخلوق است. و هر که بگوید که: قرآن و صد و سیزده کتاب دیگر مخلوق است، کافر گردد. و بدانکه که قرآن ایمان نیست؛ زیرا ms057 که سخن خداست و صفت او است و ایمان فعل مؤمنان است. نبینی که ایمان آوردن ثواب باشد و ناآوردن عقوبت.

گرویدن به پیغمبران آنست1 که اقرار کنی که خداوند - تعالی - صد و بیست و چهار

گرویدن به قیامت، بدانکه چون خلق از گور برخیزند، خدای - تعالی - فرمان دهد که بروید بدان ساهره، چنانکه فرمود که: (فاذاهم بالساهرة)2؛ ساهره زمینی است از نقرهآ خام که آنجا خلایق [را] داد کنند، که هر که در دنیا بر کسی ظلمی و ستمی کرده باشد یا از کسی چیزی برده باشد یا غیبت کسی کرده یا بهتان گفته باشد، خدای - تعالی - سزای او بدهد و حکم کند جدابجدا، و داد هر کسی جدا از آن کس بستاند. و در خبر است که اگر گوسفندی شاخ دار گوسفند بی شاخ را در دنیا شاخی زده باشد آن شاخ بر سر آن بی شاخ پیدا شود تا او را به همان عدد شاخ بزند. پس آنگه نامهآ بندگان پران شود، نیک بختان را نامه ms058 به دست راست دهند. و بدبختان چون دست راست پیش برند نامه بستانند، فرشتهای بر دست راست ایشان زند، و دست چپ ایشان از پس پشت بیرون کنند. و آنگاه روی ایشان باژگونه کنند و نامه به دست چپ ایشان دهند از جانب پشت. و چون چنین بدیشان دهند گویند: بدبختانا بر خوانید که به کردارهای بد خود چه کردهاید.

و بدانکه که ایزد - تعالی - ترازوئی آفریده است که بدان، کردارهای بندگان را می سنجند، نیکی را در یک پله نهند و بدی را در یک؛ پله هر پله چندان بود که از مشرق تا مغرب.1 اگر نیکی زیادت آید فرشته آواز دهد چنانکه همه خلایق بشنوند که، نیک بخت شد فلان ابن فلان، نیک بختی که هرگز بدبخت نگردد. و اگر- نعوذ بالله - کسی را بدی بر نیکی زیاده آید، آن فرشته بر سر خلایق ندا کند که: بدبخت شد فلان که هرگز نیک بخت نگردد.

و نیز بدان که که خدای - تعالی - پلی آفریده است بر سر دوزخ، که نام آن پل صراط است، و درازی آن پل سه هزار ساله راه است؛ هزار سال بر فراز باید رفت و هزار سال بر نشیب و هزار سال برابر، و آن پل تیزتر است از شمشیر، و گرمتر است از آتش، و باریکتراست از موی. و گروهی مؤمنان بر آنجا چنان بروند که برق و گروهی چون باد و گروهی چون سواری که بتازد و گروهی افتان و خیزان، و آخر بسلامت بگذرند به دولت آنکه از امت محمد - صلی الله علیه و آله و سلم - باشند. اما کافران و بدبختان چون قدم بر صراط نهند نگونسار در دوزخ افتند، و بدانکه بنده هر چه در دنیا کرده است، در قیامت از آن سؤال کنند.

در خبر است که رسول عالمین و تاج سر فرقدین و نور عینین، محمد رسول الله -صلی الله علیه و آله و سلم ms059 -، فرموده است که: در قیامت بنده را از سه چیز پرسند؛ از عمر وی که تو را عمر دادیم. مدت آن عمر و آنچه صرف کردی، در طاعت و عبادت یا در معصیت؟ دیگر از مالش پرسند که مال از کجا حاصل کردی و به چه نفقه خرج کردی، در حلال یا در حرام یا در شبهه؟ سیم از جوانی او پرسند که این قوت و جوانی را در چه چیز بگذاردی، در موافقت رضای ما یا در مخالفت ما؟ چنانکه در خبر است که . بنده را روز قیامت حاضر کنند و گویند که: این بنده بود که مال از حرام جمع کرده2 به حرام خرج کرده، فرمان آید که وی را به دوزخ برید. بندهای دیگر را بیاورند و گویند

روایت است بدانکه حوضی است در قیامت1 که آن را حوض کوثرنام است، و اصل آن از بهشت است. هر آن بندهای که به خدای - تعالی - گرویده باشد و اهل بیت رسول را دوست داشته باشد، چون خلق به لب کوثر برسند یک شربت آب از دست ساقی کوثر بدو دهند، از تشنگی قیامت برهد و هرگز دیگر تشنه نگردد و احتیاج به آب نباشد.

و بدانکه در قیامت چند گروه را مقام شفاعت باشد: اول پیغمبران را، دیگر عالمان را، دیگر شهیدان را، دیگر حاجیان را، دیگر نمازگزاران را. اما شفاعت را شرطها است: یکی آنکه شفیع باید که آمرزیده بود؛ زیرا که تا از خود فارغ نشود دیگری را شفاعت نتواند کرد. دیگر باید که مؤمن را شفاعت کنند که مر کافران را شفاعت سود ندارد. و دیگر اینکه شفاعت بی دستوری خدای - تعالی - نکند، چنانکه خدای - تعالی - فرموده ms060 است که: (من ذالذی یشفع عنده الا بأذنه)2؛ معنی این است که کیست در هجده هزار عالم که در قیامت شفاعت کند کسی را بی دستوری خدای - تعالی -2 و گرویدن به تقدیر نیکی که آن خداست. و بنده هیچ کار نتواند کرد بی علم و فضل خدای. و بدان هر طاعتی بنده بکند به تقدیر حق - تعالی - میکند، و فضل خدا است که او را توفیق دهد تا آن طاعت بکند. و هر معصیتی که بنده میکند از نفس بنده است، و به رضای خدای نیست و آن جور و ستمی است که بر نفس خود مینهد. و تو به و عذر خواستن بر وی فریضه است. پس بدانکه کار بنده همه آفریدهآ اوست، چون ایزد - تعالی - بندگان را بیافرید، کردار ایشان را نیز بیافرید. و قضا و تقدیر فعل خداوند

دیگر بدانکه ایزد - تعالی - دو سرای آفریده است: یکی بهشت و یکی دوزخ. این دو سرا را از برای دو گروه آفریده است، یکی از برای دوستان و آن بهشت است، و یکی از برای دشمنان و آن دوزخ است. و هرگزاین دو سرا نیست و فانی نگردد. و هر که در این دو سرای شد همیشه جاودانه بماند؛ که او را بیرون آمدن نیست3 و هرگز در آنجا نمیرد و بیرون نیاید، مگر مؤمنی که گناه کرده باشد و بی توبه از دنیا رفته باشد. او را به قدر گناهآ عذاب باشد در دوزخ. و چون از گناهان پاک شود او را بیرون آرند و به

و در توحید، عارفان سخنان بسیار گفتهاند، چنانکه موحدی گفته است که: «التوحید آثار البشریة و تجرد الهویة)؛ می فرماید که: توحید آن بود که انوار آفتاب بر صحرای هویت تابد، و قطرات باران حدوث در بحر وحدت چنان گم شود که خود را باز نیابد؛ چنانکه گفتهاند:

بیت تو دروگم شو که توحید این بود گم:

گم شدن کم کن که تجرید این بود گر تو خواهی تا بدین منزل رسی تاکه موئی مآنده مشکل رسی هر که در دریای وحدت گم نشد گرهمه آدم بود مردم نشد تانگردی بی خبر از جسم و جان کی خبر یابی ز جانان یکزمان هیچ سالک راه را پایان ندید هیچکس این درد را درمان ندید جملهآ مردان، نهان اینجا ms062 شدند لیک آخر، هم عیان اینجا شدند2 عاشقان دانند در میدان درد تافنای عشق با ایشان چه کرد یعنی توحید است که منتهای آمال3 طالبان است. توحید عنقای قلهآ قاف ذروهآ بقا است. توحید آفتاب عالم لقا است. توحید شکوفهآ بوستان تقوا است. توحید قطب دایرهآ سرکون و مکان است. توحید مدار زمین و آسمان است. توحید امان جهان و جهانیان است. توحید شاهباز فضای4 لامکان است. توحید مونس جان مشتاقان است. توحید مشعل انوار اشواق طالبان است. توحید آرام دل محبان است. توحید مرهم ریش عاشقان است، توحید محک نقد صادقان است. توحید مهدی راه سالکان است. توحید نور جبین عارفان است.

بیت

تو را تا جان بود جانان نباشد که با جانان حدیث جان نباشد

گرت یک ذره مهر آمد2 پدیدار مه رویش ز تو پنهان نباشد

اگر درمانت باید، درد را باش چو بیدردی، تو را درمان نباشد

بسر میرو چو پرگار اندرین راه که راه دوست را پایان نباشد

و بدانکه سرمایهآ اعمال بنده ایمان است؛ که بنده تا با ایمان بود همه کارش آسان بود3 و اگر آسانی کار می طلبی، این کلمهآ توحید نگاه دار. آسان بدست آوردهای، آسان از دست مده؛ که رستگاری فردا بدین کلمه است که «لا اله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله»؛ چنانکه در خبر آمده است که: «یا أیها الناس قولوا لا اله اله الا الله تفلحوا» یعنی ای مؤمنان اگر خلاصی می جوئید «لا اله الا الله و محمد رسول الله و علی ولی الله» را بخوانید تا ms063 از آنچه می ترسید امان یابید4 و به آنچه امید میدارید برسید. در خبر است که پدر ما، آدم - علیه السلام-، چون به فرمان حق - تعالی - حج بگزارد و از آن شرایط و ارکان فارغ گشت، گفت: الهی!5 دستوری هست که حاجتی بخواهم؟ فرمان6 آمد که بخواه تا روا کنیم.7 گفت:8 خداوندا حاجت این است که زلت من بیامرزی و گناهان مرا و فرزندان مرا در گذاری91 فرمان آمد10 که ای آدم زلت تو را

اما دایم پاسپان ایمان میباید بود که شیطان2 طرار همیشه در کمین است، و حاضر میباید بود که کس3 را غافل میگیرد.

در خبراست که چون بندهآ مؤمن ایمان دار از دنیا بیرون میرود، ابلیس - علیه اللعنة - بانگی کند چنانکه جمله اتباع او حاضر گردند و گویند: ای مهتر ما!، تو را چه افتاده است و چه میباید کرد تا بکنیم؟ آن لعین گوید که: یکی از مؤمنان از دنیا میرود که ایمان دارد و من نمیخواهم که ایمان دار رود؛ مرایاری دهید تا کار او به زیان آید.

روایت است که چون مرگ فراز آید، بنده را چهار غم پیش آید: اول غم ایمان، دوم غم جان، سیم غم خانه و بوستان، چهارم غم فرزندان؛ و4 گوید: کاشکی دانستمی که خواندهام یا راندهام، بنوازندم یا بگذارندم؟ ایمان را از من باز ستانند یا بگذارند؟ پس چون بندهآ ایمان دار باشد، فرشتهای درآید و گوید که: حق - تعالی - میفرماید که ms064 ای بنده! غمگین و اندوهگین مباش که ایمان تو بجا است. و اگر از جان کندن میترسی فرمایم تا جان تو را که به رفق و نرمی برگیرند. و اگر غم فرزندان میخوری ایشان بندگان منند، پرورش ایشان بر من است، دل از احوال ایشان فارغ دار. و اگر غم باغ و بوستان میخوری برنگر وباغ و بوستان باقی را ببین!بنده چون چشم باز کند، بوستان بهشت را بیند، از شوق آن، جان کندن بروی آسان شود. و اگر غم زن و فراق او داری

باب چمارم - در بیان ایمان. و معرفت حق - تعالی - درنگر به حوری که جهت1 خدمت تو آفریدهام. ببین! چشم باز کند و آن حور را ببیند، غم زن از خاطر او محو شود و جان به آسانی دهد2. در خبر است که چون بندهآ مؤمن کلمه گوی موحد به در مرگ رسد و از مرگ کراهیت داشته باشد و بر جان خود ترسان باشد، حق - تعالی - فرشتهای به وی فرستد که: ای بنده مؤمن! آرزومند دیدار توام، تو را چون آرزوی دیدار من نیست؟ بنده را از شادی آن خطاب، از سکرات مرگش خبر نشود و جان به آسانی دهد؛3 و اینها همه نتیجهآ ایمان4 و معرفت و شناخت ذات بیچون خداوند قدیم حلیم علیم رحیم است. و کلمهآ (لا اله الا الله» 5 را به درخت خرما تشبیه کردهاند، از برای آنکه هم چنانکه درخت خرما بلند است و بیخش در زمین است و شاخش در آسمان، این کلمهآ توحید را اصل در زمین است و سرش در زیر عرش. و هر درختی که آبش نباشد خشک گردد، و همچنین این درخت که در دل توست چون آب نیابد خشک شود. و آن درخت را از کجا آب دهند؟ از توبه، آنگه آب6 ندامت، آنگه آب حسرت، آنگه آب شوق. پس ابر ندامت را فرماید تا آب باران رحمت را ببارد بر ms065 دل تو. و [تا] آب خدمتش در زیر بود و آب رحمتش بر؛ همیشه آن درختتر و تازه بماند.

شیخ شبلی - رحمه الله- گوید که: وقت عارف مؤمن موحد مانند روزگار بهار است؛ زیراکه به وقت بهار رعد میغرد و برق میدرخشد و آتش میجهد و ابر همی گرید7 و باغ میخندد؛ پس حال مؤمن عارف با کلمهآ توحید، همچنین است که به چشم همی گرید و به لب همی خندد و به دل همی سوزد و به جان همی نازد و به سر همی سازد، و به زبان کلمهآ توحید و نام دوست گوید.8 دیگر گفتهاند9 که (کشجرة طیبة)10 این

دیگر کلمهآ توحید را به درخت خرما تشبیه کردهاند؛ زیراکه خرما به هر ms066 زمینی نروید و معرفت و آشنائی نیز در هر دلی نباشد. دلها بسیار است، اما هر دلی شایستهآ نظاره نیست. وقال النبی -صلی الله علیه وآله وسلم-: من قال: لا اله الا الله خرج من فمه طائر أخضر علیه جناحان أبیضان مکللان بالدر والیاقوت. فعرج إلی السماء و یسمع له دوی کدوی النحل. فیقال له: آسکن. فیقول: لا أسکن حتی تغفر لصاحبی. فیغفر لقائلها. معنی حدیث حضرت نبوی - ضلی الله علیه وآله و سلم- آنست که می فرماید که: هر که بگوید «لا إله إلا الله» بیرون آید این کلمه بر صورت مرغی سبز که بر او دو بال باشد سفید، مکلل به زر و جواهر و یاقوت. پس بالا رود به سوی آسمان و به بام عرش رود.

و نیز ms067 انس مالک گفته است که: روایت است از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- که فرمود5 که: «من أسعد الناس»؟ یعنی نیک بختترین آدمیان کیست؟ گفت: گویندهآ «لا اله الا الله»6. و از حسن بصری روایت است که گفتی: در معنی قول خداکه: (هل جزاء الإحسان الا الإحسان)7؛ یعنی جزای لا إله إلآ الله8 بهشت با نعمت است؛ و از حضرت رسول- صلی الله علیه و آله و سلم - پرسیدند که سزاوار شفاعت شما کیست؟ گفت: گویندهآ «لا إله الا الله9» است. روایت است از رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- که فرمود که: تلقین کنید مردههای خود را به «لا إله إلآ الله9»؛ که بدرستی که ناچیز میگرداند گناهان آن میت را، و از آن شما را.

روایت است که اعرابیی به نزدیک حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - آمد و گفت: یا رسول الله مرا چیزی بیاموز که آن را بکنم، خدای - تعالی - از من خوشنود

و در خبر است از حضرت محمد - صلی الله علیه و آله و سلم- که گفت: در شب معراج که به آسمانها میگذشتم به آسمان چهارم رسیدم، فرشتهای را دیدم لوحی در پیش او نهاده. از وی درگذشتم او تعظیم من نکرد و دو جیحون اشک از دو چشم او روان بود. جبرئیل پر بروی زد. آن فرشته از جای برخاست و پیش آمد وران و رکاب من ببوسید، ms069 و گفت: یا رسول الله مرا معذور دار که در لوح نظر میکردم، چندان نور از آن بالا میرفت که من تو را ندیدم. گفتم: چیست بر آن لوح نوشته؟ گفت: «لا إله الآ الله محمد رسول الله علی ولی الله» و آن نور از نام مبارک تو متصاعد میشد. یا رسول الله مرا معذور دار. اما یا محمد عرضه میدارم: یا رسول الله بر شما که من دو رکعت نماز دارم که بیست هزار سال گزاردهام به امر حق - تعالی -؛ که پنجهزار سال در قیام بودهام و پنجهزار سال در رکوع، پنجهزار در سجود و پنجهزار در تشهد؛ این بیست هزار سال طاعت خود را به تو دادم این تقصیر از من در گذران. خواجهآ عالم فرمود که: مرا به طاعت تو هیچ احتیاجی نیست. طاعت آن است که خود کنم. گفت: یا رسول الله آن را به امتان تو بخشیدم. خواجهآ بلند همت فرمود که: ای ملک! تو راگمان هست که ایشان به طاعت تو حاجتمندند؟ به عزت خدا که هر یک از گناه کاران امت من که یکبار این کلمهآ توحید که بر این لوح نوشته است بگوید و بمیرد، یا یکبار بر من صلوات فرستند، ثواب ایشان از این بیست هزار سال طاعت و نماز تو زیاده باشد.

و قال رسول الله - صلی الله علیه وآله وسلم-: «أقیموا علی صبیانکم أول کلمة «لا اله الا الله1» ولقنوا عندالموت «لا إله الا الله2» فإن من کان أول کلامه لا اله الا الله3 و آخر کلامه «لا اله الا الله4» ثم عاش ألف سنة لا یسئل عن ذنبا واحد». معنی حدیث، حضرت رسالت پناه میفرماید که: اول کلمهای که با کودکان خود خواهید گفت «لا اله

روایت است که روزی مردی به مجلس حضرت با نصرت رسالت پناه -صلی الله علیه وآله و سلم- آمد و گفت که: ای رسول خدا! دلالت کن مرابر کاری که بسبب آن به بهشت درآیم. گفت: بر تو باد به صدقه دادن که آن سبب دخول بهشت است. گفت: این نمیتوانم یا رسول الله؛ که من بخیلم و در مدینه از من بخیلتری نیست. گفت: روزه بدار و بدان خوی کن که آن سبب دخول بهشت است. گفت: این هم نمیتوانم که بسیار حریصم بر طعام خوردن. پس گفت: به نماز شب خوی کن که آن سبب دخول بهشت است. گفت: این هم نمیتوانم که چون شب در خواب شوم از گرمی آفتاب روز بیدار شوم. گفت: پس در راه خدای با مخالفان جهاد کن و کارزار نما. گفت: این هم نمیتوانم که جنگ بسیار است از کشتن میترسم. راوی گوید که: حضرت رسول- صلی الله علیه و آله و سلم- بخندید و گفت: چه میگوئی که دلالت کنم ترا بر گفتن دو کلمهآ سبک بر زبان و گران در میزان؟ اعرابی گفت: پدر و مادرم فدای تو باد، آن میخواهم! فرمود که: همهآ اوقات میگوی که الاإله إلا الله محمد رسول الله علی ولی الله». نقل است که در هندوستان بر سر روضهآ آدم صفی - علیهالسلام- درختی است که هر سال دو بار گل بار آورد، و بر هر گلی هفت برگ باشد و بر هر برگ نوشته که: «لا إله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله»، ملک آنجا موکلان دارد، تا آن گلها را مضبوط ساخته به خزینه میسپارند و مداوای مرضها به آن مینمایند، تا چنین گویند که اگر برگی از آن بکوبند و در دیدهآ نابینا کشند بینا گردد، و به فرمان الهی و به برکت نام شریف نبی -صلی الله علیه وآله ms071 وسلم -و ولی- علیه السلام که نابینا، بینا گردد؛ و عجب نباشد

برکی که مرقوم به رقم نام دوستان باشد آتش دنیا آن را نمی سوزد، دل مؤمن موحد که مرقوم رقم ایمان و نور عرفان بود، به عشق ابدی2 آراسته و به مهر محمدی و اهل بیت پیراسته، به آتش دوزخ کی بسوزد؟ و گفتهاند که: چون مؤمن موحد فردای قیامت برکنار دوزخ رسد، دوزخ گریه و فریاد برآورد که: «جریا مؤمن فان نورک أطفا لهبی»، یعنی ای مؤمن زود بگذر که نور ایمان تو آتش مرا پست کرد و سوزش از وی ببرد.3

در باغ دل و زمین جانها جز مهر محمدی نکشتیم

اسرار محبت محمد بر صفحهآ جان و دل نوشتیم

با نور محمدی شکی نیست کزاهل سعادت و بهشتیم

روایت4 است که حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده که: چون فردای قیامت بنده را بیاورند و نود و نه نامهآ او در معصیت با او بیاورند، هر نامه چندانکه

روایت است که چون از مؤمن معصیتی در وجود آید، حق - تعالی - فرماید که: ای ملاثکهآ غلاظ و شداد بر بنده من قهر مکنید، که با بندهآ عاصی از سه حالت یکی کنم، یا توفیقش دهم که توبه کند و گناهش را بیامرزم، یا فرزندی دهمش شایسته تا به دعای وی پدرش را بیامرزم، و اگر هیچ از این نباشد دوزخ را در پیش او بدارم و او را مهلت دهم تا بگذارد.1

روایت است که چون مؤمنی به در مرگ رسد و بر جان خود بترسد، حق - تعالی - فرشتهای بر صورت هر چه خوبتر به نزد او فرستد که ای فرشته برو و آن بندهآ مرا بگوی که: حضرت خداوند آرزومند دیدار تواست، تو را آرزوی دیدار او نیست؟ بنده را در آن حالت از شادی آن بیغام از جان کندنش خبر نباشد و2 به آسانی جان به جانان سپارد.

ابو عبدالله دامغانی گوید: تن مؤمن چون شهرستانی است و اندامهاش چون روستای3 آن شهر، و دلش مانند کوشکی در شهر، و معرفت حق - تعالی - ملکی است بر آن تخت. و او را تختی است که تصدیق است و باور داشتن حق - تعالی - و آیات وی، و ملک را تاجی است و آن تاج محبت است. و او را وزیری است و آن وزیر عقل است. و او را حاجبی است و آن حاجب علم است. و او را شمشیری است و آن شمشیز4 حق است، و منادی دارد و آن اقرار است. و مفتی دارد و آن شوق است. و ندیمی دارد و آن انس است. و چراغی دارد و آن حکمت است. و زندانی دارد و آن بیم

و گفتهاند اکابر که: معاصی بندهآ مؤمن برمثال چشمهای است در چاه وجود بنی آدم، هرچند بنده معصیت کند ظاهرش آلوده شود و باطنش را از آن آلودگی پاک دارد؛ و این عجیب نیست که چون میشاید که چشمهآ چاه، باطن چاه را از آلودگی نگاه دارد، چرا نشاید که ایمان بندهآ مؤمن موحد، اندرون بندهآ پاک را از آلودگی نگاه دارد. ای5 خواجه! اصل کار بنده ایمان است. بنده تا با ایمان بود همهآ کارهاش ms074 آسان بود. و اگر آسانی کار میطلبی، سه کلمهآ آسان را که آسان به دست آوردهای نگاه دار، تا رستگاری

در خبراست که وقتی جبرئیل در پیش رسول- صلی الله علیه وآله و سلم- نشسته بود، و صفت بهشت2 می کرد. رسول گفت: ای جبرئیل! هیچ چیز باشد در دنیا که از بهشت نورانی تر باشد؟ جبرئیل برفت، فی الحال باز آمد و گفت: حضرت رب العزة می فرماید که: نور معرفت که در دل مؤمن نهادهام هزار بار روشنتر است از بهشت. ای مؤمن عارف! تو از آن نزد من عزیز3 تری که فردا تو را گویم که به بهشت رو، شاید که دیر برسی و رنجی و مشقتی بتو رسد؛ بلکه چون سر از خاک برزنی، بهشت را گویم که به تو نزدیک گردد که (أز لفت الجنة»4 ای قربت الجنة؛ یعنی بهشت نزدیک شود به قبر مؤمن تاچون مؤمن سراز خاک برآورد قدم در بهشت نهد و این از فضل ما غریب و عجیب نیست. آخر چون قدرت ما ظاهر شود اگر به یک قدم تو را به بهشت رسانم هیچ عجب نباشد. خداوندانقد ایمان ما را از نقصان غارت شیطان نگاه دار و به سلامت به دار القرار برسان. و جمیع موحدان را از سیاست آن روزبا هیبت و صلابت نگاه دار با مقربان و مؤمنان، یا آله العالمین ویا خیر الناصرین، بحرمة محمد و آله اجمعین، برحمتک یا أرحم الراحمین.

خاتم انبیا رسول خداخواجهآ جبرئیل امین خدا

خواجهآ بارگاه کونین اوست صاحب سر8 قاب قوسین اوست مدرس صفهآ ملکوت، مهندس حجرهآ جبروت، قطب فلم سیادت،... سعادت،، گوهرکان عصمت و طهارت، جمال حل و حرم، صاحب منا و زمزم، خلاصه اولاد بنی آدم، صدر صفهآ صفا، بدقبه9آ وفا، برگزیده حضرت خدا، مهتر و بهتر خلق خدا، محمد مصطفی -صلی الله علیه وآله وسلم زهی زنور تو مهر سپهریک پرتو نشان مهر تو، مهرنگین کیخسرو قدر کتابت قدر تو می نوشت که بست درون قصر تونه طاق آسمانرا خو حدیث مهر توگر بشنود فلک روزی چه چرخها که زند بر کمانچهآ مه نو هرآنکه تخم جفای تو کارداندر دل به کشتزار جهنم رود به وقت درو برو ملاحظه10آ سورههای قرآز کن زمن نمیشنوی مدحش، از خدا بشنو بدان ای عزیز که اول چیزی که آفریده شد نور حبیب11 اله بود و آل او، چنانکه در حدیث وارد است که «اول ما خلق الله نوری و نورأهل بیتی» یعنی اول چیزی که خدای - تعالی - بیافرید از همهآ مخلوقات و ms076 موجودات، که نه عالم بود و نه آدم، و هیچ

پس بنابراین مقدمات حضرت حق - تعالی - چون نور حبیب خود به ید قدرت خود بیافرید، آن را بر صورت مرغی سبز در قندیلی از نور جمال در آورد، و دوازده هزار سال با روح حبیب خود عشق بازی کرد، چنانکه ارادهآ او بود، و در ms077 هر دوازده هزار سال آنحضرت را به زینت دیگر میآراست، چنانکه اشارت اهل معرفت به آن دورانها به این پنج حرف است که رقم نمودهاند ق، م، خ، ر، ح که گفتهاند مقام اول قاف است که عبارت از آن «قرب» است و «قرب» نزدیکی بود، اینجا قرب و بعد پیدا نمیتوان کرد؛ و قرب قدس است و دوازده هزار سال در این مقامش بداشت و او داند

خاتم انبیا رسول خداخواجهآ جبرئیل امین خدا

23*

به کشتزار جهنم رود به وقت درو برو ملاحظه10آ سورههای قرآن کن ز من نمیشنوی مدحش، از خدا بشنو بدان ای عزیز که اول چیزی که آفریده شد نور حبیب11 اله بود و آل او، چنانکه در حدیث وارد است که «اول ما خلق الله نوری و نور أهل بیتی» یعنی اول چیزی که خدای - تعالی - بیافرید از همهآ مخلوقات و موجودات، که نه عالم بود و نه آدم، و هیچ

پس بنابراین مقدمات حضرت حق - تعالی - چون نور حبیب خود به ید قدرت خود بیافرید، آن را بر صورت مرغی سبز در قندیلی از نور جمال در آورد، و دوازده هزار سال با روح حبیب خود عشق بازی کرد، چنانکه ارادهآ او بود، و در هر دوازده هزار سال آنحضرت را به زینت دیگر میآراست، چنانکه اشارت اهل معرفت به آن دورانها به این پنج حرف است که رقم ms079 نمودهاند ق، م، خ، ر، ح که گفتهاند مقام اول قاف است که عبارت از آن «قرب» است و «قرب» نزدیکی بود، اینجا قرب و بعد پیدا نمیتوان کرد؛ و قرب قدس است و دوازده هزار سال در این مقامش بداشت و او داند

و اگر کسی گوید که: ارواح کافران و منافقان چون از اینجا باشد؛ جواب گوئیم که در عقل فرود آید، که بزرگان گفتهاند که: کارخانهآ خلقت1 را به کار خانهآ قنادی نسبت کردهاند که اول جوش او نبات مصری است. باز جوش دویم نبات کرمانی، بار دیگر قند محمودی، بار دیگر قند بلدی، باز گوارش که آخر2 او است. پس جوش اول کارخانهآ خلقت، انبیاء بودند علییهم السلام، دیگر جوش اولیا بودند - قدس الله أرواحهم -، جوش دیگر خواص مؤمنان بودند - رحمهم الله- بازگوارشان دیگر: کافران و منافقان و جمیع مردمان. باز حضرت حق - تعالی - خواست که آسمان و زمین و آنچه در میان آسمان و زمین است بیافریند، همه از برای بنی آدم؛ گوهری تابناک بیافرید و در او نظر سیاست کرد. آن گوهر از تاب نظر قادر بر کمال بگداخت و آب شد، کفی بر بالای آن ms081 بربست و بخاری از آنجا متصاعد گشت و از آن کف زمین آفریده شد. و از آن بخار آسمان آفریده شد و هر یکی طبقهای بودند. ندا آمد که ای زمین هفت طبقه باش! و ای فلک نه فلک باش! چنانکه3 میفرماید که: (أولم یرالذین کفروا ان السموات والارض کانتا رتقا ففتقنهما}4 ای فتقناهما. یعنی نظر نمیکنند ای محمد! آنها که کافر شدند و آثار قدرت ما را مینگرند، که آسمان و زمین هر کدام یکی بیش نبود، پس گفتیم بر شکافید و هر کدام چند طبقه شوید؛ پس چنان شدند. بعد از آن حضرت خالق علی الاطلاق، در شش شبانه روز این همه اشیای مختلفه را از آثار قدرت خود بیافرید

در تفسیر (عسی أن یبعثک ربک مقاما محمودا 2 میآورند مفسران، که مقام محمود که حق - تعالی - به3 حبیب خود وعده کرده بر پنج وجه است:

یکی آنست که تمام خلایق در روز محشر متحیر مانده باشند بیش از شما زو هیچ پیغمبری را یارای شفاعت نباشد، تا آنگاه حضرت محمد رسول الله - صلی الله علیه و آله و سلم- شفاعت کند، تا جمیع خلایق از انبیاء و غیر ایشان از آن فزع اکبر خلاص شوند.

دیگر آنکه بعضی از امت خود را شفاعت خواهد کرد، پیش از آنکه به دوزخ شوند، ایشان را به شفاعت او بخشند.

دیگر مقام4 محمود آن باشد که بعضی از امتان خود را که در دوزخ باشند شفاعت کند و ms082 بیرون آرد.

دیگر مقام محمود آن باشد که حضرت خداوند - عزوجل-اندر بهشت مر حضرت محمد را بفرماید که بر تختی برآید و مردم5 را الهام دهد که تا بر پای بایستند. و ذات بی چون خداوند را حمد و ثناهاگوید که هیچکس از اولین و آخرین حمد و ثنائی چنان نشنیده باشد. آنگاه همهآ بهشت او را بستایند و بدو آرزو برند. و مقام پنجم مقام محمود آن باشد که خدای- تبارک و تعالی -همهآ بهشت را دعوت به مهمانی کند از بهر سوری مریم بنت عمران را و آسیه بنت مزاحم -زن فرعون - که هر دو را به زنی به حضرت محمد -ضلی الله علیه وآله وسلم- دهند. وحق - تعالی - ویرا به پنج چیز خاص

دیگر مرتبهآ آنحضرت را از آنجا فهم کن که در3 درگاه خدای - تعالی - به چه مرتبه است که هر یک را از پیغمبران که امتان ایشان نکوهشی کردند یا عیبی یا نقصی پیدا4 کردندی و گفتندی، آن پیغمبر خود جواب ایشان گفتنی و رد آن کردی. باز چون به نسبت حضرت محمد نقصی یا نکوهشی کردندی5 حضرت حق - تعالی - جواب ایشان خود گفتی و رد سخن ایشان کردی و دامن عصمت آنحضرت را از آن پاک کردی.

نقل است6که قوم نوح - علیه السلام-، نوح - علیه السلام - را گفتند که (انا لنراک فی ضلال [مبین»)7، یعنی تو را ای نوح8 در گمراهی میبینیم. نوح گفت: (قال یا قوم لیس بی ضلالة)9، یعنی ای قوم10 به من نیست گمراهی، که من رسول رب العالمینام. و گفتند عاد و ثمود را که (إنا لنراک فی سفاهة)11، یعنی میبینیم تو را در نادانی. گفت: نیستم12 نادان و به پیغمبری آمدهام به شما. فرعون گفت موسی را که: (انی لأظنک یا موسی مسحورا»13، یعنی گمان ms083 میبرم تو را، یا موسی که سحر کردهاند. موسی در جواب گفت که: من پندارم که تو هلاک گشتهای؛ علی هذا القیاس همه جواب دشمنان خود میگفتند، و اما چون منافقان و کافران و مشرکان آن حضرت را ناسزا میگفتندی، حق - تعالی - جواب ایشان بگفتی و بر ایشان رد کردی؛ اگر گفتند مجنونست و گمراه، حق - تعالی - فرمود که (ما ضل صاحبکم و ماغوی» 14، و اگر او را شاعر خواندندی،

در خبر است که روزی آدم - علیه صلوات الرحمن- حضرت مصطفی را میستود. شیث گفت که: ای پدر تو بهتری یا محمد- صلی الله علیه و آله و سلم-؟ آدم - علیه السلام- جواب داد و بانگ برو زد که خاموش باش! دیگر باره پرسیدش، رد کرد. بار سیم گفت: ای پدر من نمیدانم، مرا بیاموز. گفت: ای پسر! در فضیلت محمد مصطفی -صلی الله علیه وآله و سلم- چه گویم که اگر تمام عمر خود در وصف او بگذرانم، از هزار شمه یکی نتوانم گفت؛ که او بزرگواری است که دنیا و عقبی و هر چه نقش هستی دارد از برکت وجود او دارد، و به واسطهآ او موجود شده و به دولت او روزی میخورند. اگر3 مقصود وجود شریف او نبودی، هیچ چیز را خدای - تعالی - نمیآفرید، و با وجود من4 که خلیفة الله وصفی اللهام، و مسجود ملاثکهام، وچندین هزار فرشتهآ مقرب تخت مرا به بهشت درآوردند، و مونسی چون حوا مرا5 نصیب کردند، بامتان محمد - صلی الله علیه و آله و سلم- خدای - تعالی -شش ms084 کار کرده است که با من نکرده. شیث گفت: ای پدر آن کدامست؟ گفت: یکی آنکه به یک معصیت که کردم از بهشتم بیرون کردند، و امت او را با معصیت بسیار به بهشت درآورند. دوم آنکه به یک زلت که از من به وجود آمد، ندا کردند در ملک و ملکوت که (و عصی آدم ربه فغوی)6، تا به قیامت همهآ خلق میخوانند. و امتان او معصیت بسیار کنند، و حق - تعالی - پرده ایشان ندرد و جرم ایشان بپوشاند و باکس نگوید. سیم آنکه7 به یک زلت که من کردم، حوا را مدت

دیگر ای پسر تو در فضل محمد- صلی الله علیه و آله و سلم- آن نشنیدهای که من شنیدهام، که خدای - تعالی - فرموده که: «لولا محمد ما خلقت الدنیا والآخرة و لاالسموات ولا الأرض ولا العرش و لاالکرسی ولااللوح ولاالقلم ولا الجنة ولالنار ولاأنت یا آدم»؛ یعنی اگرنه مقصود از آفرینش، محمد- صلی الله علیه وآله و سلم- بودی، نمیآفریدم من که خالق الأشیاام نه دنیا را و نه آخرت، و نه آسمانها را و نه زمینها، و نه عرش را ونه کرسی را، و نه لوح ms085 را و نه قلم را، و نه بهشت را و نه دوزخ را، و نه تو را یا آدم.

گروهی از بزرگان گفتهاند که: برکت و سعادت در ازل به اقبال مصطفی -صلی الله علیه و آله و سلم - بود، و شومی شقاوت به اعراض وی، و آن آن بود که چون2 خدای - تعالی - جان در کالبد آدم - علیه السلام - درآورد و چشم مبارک باز کرد، درهای آسمان بگشادند در3 نگریست، بر ساق عرش نوشته دید که «لا إله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله». پس مناجات کرد که بارخدایا این کیست که نام وی با نام خود ضم4 کردهای؟ ندا آمد که او5 پیغمبری است از پیغمبران من و فرزندی است از فرزندان تو. و آن دیگری

و معنی (و رفعنا لک ذکرک)، نزد بعضی اینست. پس چون آدم - علیه السلام- این درجات و کمالات دید و شنید، به رسالت محمد مصطفی - صلی الله علیه و آله- اقرار کرد. پس ندا آمد که ای آدم! اکنون به رسالت محمد اقرار کردی، تو را گرامی کردم و کنیت تو با نام او کردم و کنیت آدم - علیهالسلام- ابومحمد است. پس با پسر خود شیث می گوید: که ای پسر چون به بهشت درآمدم بر هیچ پر ملکی3 و برگ درختی از درختان بهشت ندیدم، مگرکه نوشته بود «لا اله الا الله محمد رسول الله علی ولی

در خبر است که چون آدم - علیه السلام - از بهشت به دنیا آمد بیمارشد، فرزندان را گفت که: مرا میوهآ بهشت آرزوست، بنگرید تا هم چنان میوهای بیابید. بعضی از فرزندان به طلب میوه رفتند و شیث بر سر بالین آدم - علیه السلام- نشسته بود. آدم او را گفت: ای شیث! بر سراین کوه رو و دعاکن و از خدا میوه طلب. شیث بر سر کوه رفت و دعاکرد، جبرئیل - علیه السلام- در رسید از نزد رب العالمین با حوری، و آن حور طبقی بر دست نهاده چند گونه میوه بر آنجا، و نقابی بر رخ گذاشته. جبرئیل - علیه السلام آدم را گفت: ترا خداسلام رسانیده و این حور را از برای شیث فرستاده از بهر آنکه هریک از فرزندان تو جفت جفت آمدهاند و شیث تنها آمده. این حور را جهت نکاح وی آوردهام، او را به نکاح او در آور و آن حور تازی زبان بود. پس آن حور فرزندان آورد و ایشان همه تازی زبان بودند؛ و اصل حضرت مصطفی - صلی الله علیه وآله وسلم- آن

حور بود. و هر فرزندی که از آن حور آمدی همه گیسو داشتندی تا سنت بماند تا علویان همه بدان نسبتاند آیند. پس آدم - علیه السلام - از آن میوه بخورد، صحت یافت و بعضی به فرزندان داد. و هر کدام از فرزندان وی که از ms088 آن میوه بخوردند عالم و دانا شدند. آدم -علیه السلام- شیث را بر فرزندان خلیفه کرد و از دنیا بیرون رفت، و فرزندان را تعلیم کرد تا او را غسل دادند و کفن کردند و بر وی نماز گزاردند و دفن کردند و دو سال از سر قبر وی برنخاستند، بعد از دو سال پراکنده شدند.

و شیث - علیه السلام- عالم ترین همه بود، خدای - تعالی - او را پیغمبری و کتاب داد تا برادران و خویشان را سر شریعت آموخت و ده یک مال بوقف1 وی جمع کردندی و بوی دادندی تا بر خود و عیال خود نفقه کردی و به درویشان دادی. و او را2 پسری آمد نام وی «مهمائیل»، و او را جمال چنان بود که به نقاب راه رفتی که هیچکس روی او نتوانستی دید. از پرتو حسن و جمال که داشت و طراوتی که او را بود، از اطراف عالم به دیدار او آمدندی و اورا هدیهها آوردندی و عزیز داشتندی. و او نیز بر دین مسلمانی از دنیا برفت.

بدان که هر پیغمبری را خدای - تعالی - معجزی داده بود که آن پیغمبر بدان مخصوص بود؛ چنانکه معجز نوح -علیه السلام - طوفان بود، و معجز موسی - علیه السلام- ید بیضا بود، و معجز عیسی -علیه السلام- نفس گیرا2 و معجز صالح -علیه السلام- ناقه بود، و معجز جرجیس - علیه السلام- آن بود که چند بارش بکشتند و او زنده میشد و به مثل این هر پیغمبری را معجزی بود، اگر شرح نویسند این مختصر به مطول گردد. و برگزید بلکه زیاده از آن، بلکه به هر عضوی از اعضای مبارک معجزی داشت.

معجز سر مباری حضرت رسول- صلی الله علیه و آله و سلم- آن بود که با هر که بایستادی، یکسر و گردن از وی بلندتر بودی. و نیز هرگز آفتاب بر سر مبارک او نمیتافت. و همیشه پارهآ ابری بمقدار سپری بر بالای سر او بود که او را سایه ms089 میکردی.

معجز چشم مبارکش آن بود که هم چنانکه از پیش روی دیدی، از پس سر نیز بدیدی، چنانکه انس بن مالک روایت میکند از پیغمبر -صلی الله علیه و آله و سلم- که یاران راگفت که: در نماز صفها راست درآئی از پیش و از پس پشت من، که هم چنانکه از پیش روی میبینم، از پس پشت سر هم بینم چنانکه در خبر است که زن1 صاحب جمالی بود در عهد رسول -صلی الله علیه و آله و سلم-، و آنحضرت را داعیه شد که آن زن را به عقد خود درآورد. یکی از خاتونان را به نزدیک او فرستاد تا او را ببیند جمیله هست چنانکه میگویند یا نه. آن خاتون بیامد و او را بدید بسیار جمیله2 بود، خاتون را غیرت آمد که اگر وصف او کند آن حضرت او را بخواهد. چون باز آمد حضرت فرمود که چون دیدی؟ گفت: چندانی زیبا نیست. حضرت فرمود که: چرا غلط میگویی؟ که آن دم که مقنعه از سر او بیفتاد، آن خال که بر رخسارهآ چپ او بود بنمود، تو بدیدی موی اعضای تو برخاست از نیکوئی و شیرینی آن زن. او گفت یا رسول الله -صلی الله علیه و آله وسلم - بغایت نیکو است، واز تو هیچ چیز پنهان نتوان کرد و من به جهت غیرت برو آن گفتم.

معجز گوش3 مبارکش آن بود که هم چنانکه در بیداری بشنودی در خواب نیز بشنودی، چنانکه روزی جهودی به نزدیک وی آمد و گفت: یا ابوالقاسم از تو سؤالی دارم اگر جواب دهی به تو بگروم و ایمان قبول کنم، و اگر جواب ندهی به تو نگروم. حضرت رسول -صلی الله علیه و آله و سلم- گفت: خدای را براین شرط گواه گرفتی؟ گفت: گرفتم. گفت: بپرس. جهود گفت: علامت پیغمبری چیست؟ گفت: آنکه اگر چشم او

و معجز زبان مبارکش آن بود که روزی حصین را که مردی بود پهلوان دید که بتی را سجده میکرد گفت: یا حصین بت را بگذار و به من ایمان آر و خدای را سجده کن. گفت: نیارم. رسول گفت: اگربت به سخن آید و به پیغمبری من اقرارکند، تو اقرار کنی و به بیغمبری من ایمان آوری؟ گفت یا محمد پنجاه سال است تا من او را دارم و سجده میکنم هرگز با من سخن نگفته است. رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - گفت: اگر سخن گوید بگروی؟ گفت: آری! رسول گفت: ای بت من کیستم؟ بت گفت: تو رسول خدائی. گفت: تو کیستی؟ گفت من پارهای چوب بیجان و بیروان که نه از من خیر آید و نه شر، و گواهی میدهم که خدا یکی است بحق، و سزاوار تهنیت است. پس حصین آن بت را بینداخت و گفت: خدا یکی است و تو رسول خدائی بحق، و مسلمان شد.

معجز عرق مبارکش آن بود که روزی عرق کرده بود وام سلمه آن را از روی آن حضرت و موی مبارک او پاک میکرد و در شیشه میکرد؛ تا وقتی دختری را عروس میکردند، نزدیک او آوردند، ام سلمه قدری از آن عرق در پیشانی او مالید، آن دختر خوشبوی شد ms091 و که تا زنده بود او را به بوی خوش حاجت نبود و آن بوی از او نرفت. و آن دختر را دخترکی همچنان مادر خوشبوی بودی و آن خوش بوئی در خاندان وی بماند و هر دختری که از آن مادر زادی آن بوی از وی آمدی. و هر جا که رفتی محله تا معله بوی او را شنیدندی تا عرب ایشان را اهل بیت عطاران گویند.

معجز پای مبارکش آن بود که جابربن عبدالله - رضی الله عنه - گفت: وقتی پدرم

معجز دیگر آنکه آن حضرت - صلی الله علیه و آله و سلم - ختنه کرده و ناف بریده آمده بود. معجزی دیگر آنکه هر جاکه آن حضرت- صلی الله علیه و آله و سلم- به قضاء2 حاجت بنشستی، زمین آن را محو کردی که هیچکس آن را ندیدی.

معجز دست مبارکش آن بود که: راوی میگوید که: وقتی با حضرت رسول-صلی الله علیه وآله و سلم - در سفر بودیم، وقت نماز دیگر آمد، هیچ جای آب نبود که مردمان وضو سازند، چندان ms092 آب یافتند که آن حضرت طهارت کرد. و بعضی گویند همان قدر بود که آن حضرت دست مبارک در وی کرد و بجنباند و فرمود که: بیائید آبدست کنید. و همه میآمدند آبدست میکردند و آن آب همچنان بر جای بود. راوی میگوید که: من می دیدم که آب از میان انگشتان مبارکش میدوید همچنانکه از ناودان. وقتی آن حضرت دست مبارک بر سر ابویزید خطیب نهاد و دعاء عمر درازش کرد و صد و بیست سال بزیست، و به وقت مرگ اندک موی بر سرش سفید گشته بود. معجز سخن گفتن جانوران با حضرت رسول -صلی الله علیه و آله و سلم-

آوردهاند3 که شش جانوربا وی سخن گفتهاند: اول شتر، دوم سوسمار، سیم گرگ،

اما سخن گفتن شترآن بود که وقتی حضرت رسول -صلی الله علیه و آله و سلم - در مجلس1 میگفت مردمان را که: صدقه دهید که ناگاه اعرابیی بیامد و شتری بیاورد و گفت: یا رسول الله من2 این شتر را صدقه کردم از بهر خدای تعالی! رسول - صلی الله علیه وآله و سلم - او را دعای نیک کرد، پس یکی را فرمود که شتر را قیمت کرد رسول - صلی الله علیه وآله وسلم - بها بداد، و چون آن حضرت3 به غزا رفتی بر آن شتر سوار شدی. وقتی از غزا باز آمده بود و شتر را بسته، رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- در شب از خانه بیرون آمد و شتررا آواز داد و شتر4 گفت: «السلام علیک یا زین القیامة!» رسول -صلی الله علیه و آله و سلم - باز نگریست و جواب داد. شتر گفت: یا رسول الله من شتر مرد کافری بودم، شبی از خانه بگریختم و در بیابان چرا میکردم، درندگان گرد من درآمدند و خواستند که مرا هلاک کنند، زمانی بود.5 پس یکدیگر را گفتند که او را میازارید که او ms093 مرکب زین القیامة خواهد بود؛ یعنی6 بهترین خلائق، محمد مصطفی -صلی الله علیه و آله و سلم -. پس شتر7 گفت که: یا رسول الله مرا با تو دو حاجت است یکی آنکه در قیامت مرکب تو باشم چنانکه در دنیا، دیگر آنکه اگر بعد از وفات تو زنده باشم کسی8 بر من سواری نکند. رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - در حق وی دعا کرد و فاطمه - صلوات الله علیها- آمین گفت؛ چون رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - از دنیا رحلت نمود،9 آن شتر آب و علف نمیخورد، و حضرت فاطمه زهرا - علیهما السلام - تعهد حال10 او میکرد.11 روزی آمد تا او را ببیند، میگوید: چون مرا بدید آواز داد12 که: «السلام علیک یا بنت زینالقیامة» ای فرزند رسول مرا آب و علف نمیباید که تا آن

سخن گفتن سوسمار آن است که روزی رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- بشادمانی و دولت و صحت نشسته بود و یاران اکثر حاضر که اعرابیی درآمد و گفت: به لات و عزی قسک ای محمد که امروز در روی زمین هیچ کس را از تو دشمنتر نمیدارم و به تو نمی گروم تا این سوسمار به تو نگرود و سوسمار را از آستین بیرون آورد. پس حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم گفت: ای سوسمار! گفت: لبیک یا رسول الله و ای آرایش قیامت. گفت:1 تو که را پرستی؟ گفت: من خدای آسمان و زمین را و عرش و کرسی را. پس رسول -صلی الله علیه وآله و سلم - فرمود که: من کیستم؟ گفت که: تو رسول خدائی و هر کس که به تو ایمان ندارد و تو را راست گوی نداند کافر است و دوزخی، و هر که به تو ایمان دارد2 و تو را راست گوی داند مؤمن است و بهشتی. اعرابی روی بگردانید و بخندید و گفت: بخدای که در آن ساعت که درآمدم هیچکس را از تو دشمنتر نمیداشتم در همه روی زمین، اکنون هیچ کس را از تو دوستتر نمیدارم،3 و گواهی میدهم که خدای یکی است و تو رسول ویی و خاتم پیغمبران4. معجز سخن گفتن چوب آن بود که چون رسول -ضلی الله علیه و آله و سلم - به مدینه

بن عباس گوید که روزی حضرت رسول- صلی الله علیه و آله و سلم- را پرسیدم که یا رسول الله - صلی الله علیه وآله و سلم-، مرا خبر کن که فضل امت شما بر باقی امتان چند است؛ گفت: فضل امت1 من بر امتان2 دیگر چندانست که فضل پیغمبران بر امتان، و گفت: همچنان که خدای - تعالی - مرا بستوده در کلام، امتان مرا نیز بستوده که قال الله تبارک و تعالی: (کنتم خیر أمة أخرجت للناس)3، یعنی شما ای امتان محمد بهترین امتانید که بیرون آمدهاید از میان مردمان. باز رسول - صلی الله علیه و آله وسلم - فرمود: «أمتی مرحومة لم یعذ بهم فیالدنیا»، یعنی امتان من امتان آمرزیده ms097 شدهاند، نه در دنیا و آخرت عذاب نمیکند ایشان را خدای و عذاب دنیای ایشان محنت و بلا و فقر و فاقهآ دنیا است و گفتهاند: «هو أفضل الأنبیاء وامته خیر الأمم» یعنی حضرت پیغمبر- صلی الله علیه وآله وسلم - فاضلترین انبیا است و امتان او فاضل ترین امماند. و در چند محل موسی کلیم گفته که: «یا لیتنی کنت واحدا من أمة محمد -صلی الله علیه وآله وسلم»، یعنی ای کاشکی من یکی از امتان محمد بودمی.

در خبراست که شب معراج، جبرئیل - علیه السلام- آمد به حجرهآ ام هانی که ای رسول خدا برخیز که تو را بمعراج میبرم. و به روایتی ارواح پیغمبران حاضر آمده بودند؛ آن حضرت-صلی الله علیه وآله و سلم - برخواست و به در حجره رسید، براقی دید ایستاده که وصفش در اینجا نمیگنجد و آن مشهور است که1 خواجهآ عالم - صلی الله علیه وآله وسلم- خواست که سوار شود جبرئیل - علیه السلام - گفت: یا رسول الله فرمان خدا چنین است که زود سوار شوی و تورات و انجیل و زبور از عرب نیست و قرآن هنوز تمام نازل نشده است. جبرئیل2 - علیه السلام - غایب شد و کم از لحظهای حاضر شد و گفت: یا رسول الله شادباش که امشب هر چه میطلبی به تو خواهند داد. حق - تعالی - فرمود که: سورهآ اخلاص بخوان سه بارو سوار شو و در این محل حضرت رسول الله - صلی الله علیه و آله و سلم- دعا کرد که بار خدایا، امتان مرا ازین عطیه محروم مگردان! جبرئیل - علیه السلام - اشارت کرد که آن قبول افتاد پس رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- بفرمود که هرکه سه بار سورهآ (قل هو الله أحد)3 بخواند هم چنان باشد که تمام قرآن را ختم کرده باشد و ثواب آن را دریافته بود. پس چون روح موسی واقف گشت گفت: این سوره به من بیاموزید تا من بخوانم. جبرئیل - علیهالشلام- فرمود که این ms098 هدیهای است خاصهآ گناه کاران امتان محمد - صلی الله علیه و آله و سلم-. موسی گفت کاشکی من4 کاری تو تقصیری5 واقع شده باشد! مادر موسی گفت: هیچ تقصیری واقع نشده6که بحلیت من در آنست که از حضرت رب العزت در خواهی، که ثواب این صد و بیست بار خواندن تورات من چند است؟ موسی قبول کرد و برفت. چون به میعادگاه رسید و استماع کلام بیچون کرد چندان فیض و نور و سرور و حضور بیافت که خود راگم کرد7. بعد از آن چون یاد آورد گفت: بار خدایا میدانی که مراد آن ضعیفه چیست،

امیر المؤمنین - علیه السلام 8 پرسید که یا رسول الله روز قیامت امتان شما چند گروه باشند؟ گفت: چهار گروه، یک گروه را چندان شفاعت باشد که پیغمبران را و ایشان علما و شهیدانند. و یک گروه بی حساب و عذاب به بهشت برند و ایشان درویشان صابرند. و یک گروه دیگر را من شفاعت کنم و به شفاعت من در بهشت روند و ایشان گناه کاران باشند. و یک گروه را با حساب آسان به بهشت برند و ایشان زاهدان و پارسایان باشند.9

از حضرت امیر المؤمنین علی - علیهالسلام - روایت است که روزی حضرت رسول -صلی الله علیه و آله و سلم- نشسته بود که جماعتی از یهود درآمدند و گفتند: یا محمد ما امروز از تو سؤالها میکنیم که حق- تعالی - موسی را داده در تورات و هیچ پیغمبری دیگری را نداده. حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- گفت بپرسید.

سؤال گفتند که ما را خبر کن که حق سبحانه و تعالی این پنج نماز را چرا بر امت تو فرض کرده است و سبب این چه بوده است؟1 حضرت رسول- صلی الله علیه و آله و سلم- گفت که نماز پیشین را از آن سبب فرض کرده است که در آن ساعت هیچ چیز نیست2 که خدای - تعالی - آفریده مگر خدای خود را یاد میکنند به پاکی و بزرگواری، پس امت مرا فرموده که در آن وقت که آن نماز را بکنند تا هم ثواب ایشان باشند، و نماز دیگر را آدم صفی - علیه السلام گزارده است به آن وقت که در بهشت گندم خورده بود و بدان از بهشت بدنیا آمده با حوا، آدم را فرمودند تا آن نماز را بکند تا بجای خویش باز رسد؛ امت مرا نیز فرمودند تا آن نماز را ms100 بکنند تا ثواب آدم را بیابند و بدان سبب به بهشت رسند. نماز شام آن ساعتی است که ایزد - تعالی - توبه آدم را قبول فرمود نماز شام را گزارد، مر امتان مرا نیز فرموده تا این نماز را بگزارند تا توبهآ ایشان قبول کند. نماز خفتن آن ساعتی است که هیچ پیغمبری نبوده3 الا که در آن ساعت طاعتی و عبادتی کردهاند، امت مرا فرمودند تا آن نماز بکنند و هم ثواب همهآ پیغمبران شوند. و نماز بامداد آن ساعتی است که هیچ کافر نیست که در آن ساعت آفتاب را سجده نکند، امتان مرا فرمودند که شما مرا سجده کنید تا بار گناهان شما بر گردن ایشان نهم و به دوزخشان فرستم. سؤال گفتند: ما را بگوی که ثواب آن کس که این پنج نماز را بکند چه باشد؟4 رسول -ضلی الله علیه و آله وسلم- فرمودند که هر که نماز پیشین بکند حق - تعالی.- آتش

در خبر است که موسی- علیه السلام گفت: خداوندا در تورات صفت امتی میبینم که ایشان را در قیامت مقام شفاعت باشد، ایشان را از امت من گردان! ندا آمد که ای موسی ایشان از امت محمداند. باز گفت: الهی صفت امتی میبینم که همه روز گناه کنند و ms102 در شبانه روزی پنج وقت نماز کنند و هر گناهی که در میان دو نماز کنند عفو گردد، ایشان را از امت من گردان!ندا آمد که: ای موسی ایشان از امت محمداند. موسی گفت: الهی در تورات صفت امتی میبینم که وقتی که جنابتی5 داشته باشند یا طهارتشان باید کرد اگر آب نیابند بخاک تیمم کنند و نماز کنند، ایشان را از امت من گردان! ندا آمد که ایشان از امت محمداند. موسی گفت: بار خدایا در تورات صفت امتی میبینم که قربان کنند و از آن قربان بخورند ایشان را با آتش دوزخ راه نیست، ایشان را از امت من گردان! ندا آمد که ایشان امت محمداند. باز گفت خداوندا در تورات صفت امتی میبینم که یک نیکی کنند و ده مکافات زیاده بدیشان دهی، ایشان را از امت من گردان!ندا آمد که ایشان امت محمداند. موسی گفت: بار خدایا در تورات صفت امتی می بینم که بیشتر از همهآ خلق سراز گور برآورند و بیشتر از همه در بهشت روند، ایشان را از امت من گردان! ندا آمد که ایشان از امت محمداند، موسی گفت بار خدایا در تورات صفت امتی میبینم که هفتاد هزار از ایشان بی حساب و شمار در بهشت روند، ایشان را از امت من گردان! ندا آمد که: ایشان از امت محمداند. موسی

آوردهاند که در بهشت چون امتان محمد -صلی الله علیه و آله و سلم به لقا و بقای ابدی و نعیم سرمدی مشرف شوند و همهآ وعدهها راست گردد، بلکه یکی صد زیاده، از گناه خود شرمسار کردند و سر در پیش اندازند و روی در زمین بهشت نهند از انفعال، و گویند ای کاشکی ما در دنیا هرگز نافرمانی نمیکردیم و یک مراد نفس خود5

بدانکه صلوات فرستادن بر پیغمبر امری است از حضرت حق - تعالی - و در کلام مجید آمده که (إن الله وملائکته یصلون علی النبی یا أیها الذین آمنوا صلوا علیه وسلموا تسلیما )2؛ یعنی به درستی و راستی که خدای - تعالی - صلوات میفرستد بر پیغمبر خود و ملایکهآ او نیز صلوات میفرستند، ای آنها که ایمان آوردهاید شما صلوات فرستید بر رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - و در باب صلوات از آیات و اخبار صریحا و کنایة بسیار واقع است الحدیث، قال رسول الله - صلی الله علیه وآله وسلم-: «من صلی علی صلاة واحدة صلی الله علیه عشرا وحطت عنه عشر خطیئات و رفعت له عشر درجات»، یعنی میفرماید خواجهآ عالم، سر دفتر اولاد بنی آدم، پیشوای عرب و عجم، گوهر بحر کرم، رازدان حرم، بر همه انبیا مقدم، یعنی حضرت رسالت پناه، صاحب ولایت وجاه، محرم سراله، محمد رسول الله -صلی الله علیه وآله وسلم - فرموده که: هر که یکبار بر من صلوات فرستد و بر آل من، حق - تعالی - بر وی ده رحمت فرستد، و ده بدی از دیوان وی بیندازد، و ده درجه در بهشت به نام او بلند گرداند.

یبه آفدلنیه اهل ms107 آسمان هفتم هفت هزار صلوات فرستند، و بعد از آن حق تعالی فرماید که ثواب درود بنده بر من است و آن آنست که او را بیامرزم و همهآ گناهان او را، به برکت درودی که بر حبیب من فرستاد.

از امیرالمؤمنین علی - علیهالسلام-روایت است که گفت که: حضرت رسول - صلی الله علیه وآله و سلم - فرمود که: هیچ دعا نیست فاضلتر ازاین درود و میان وی و آسمان حجابی است، کسی را که درود فرستد بر من و آل من، چون درود فرستد آن حجاب منصرف1 گشت و آن دعاها از آسمان در گذشت و به محل اجابت رسید، و اگر درود نفرستاد به وی بازگشت و به محل اجابت نمیرسد. و وارد است در ریاض المذکرین که حضرت -صلی الله علیه و آله و سلم - فرمودهاند که هر که بر من ده صلوات فرستد به دو رکعت نماز، پذیرفته [و] قبولست. راوی گوید که حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - گفت که از جبرئیل - علیه السلام شنیدم که گفت: در پس کوه قاف دریائی است، و در آن دریا ماهیانند که ایشان صلوات میفرستند، و عبادت ایشان2 این است اگر احیانا کسی ماهیی از ایشان3 بگیرد دستش خشک شود و آن ماهی در دست او سنگ شود.4 بنگر که ماهی که بر حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - صلوات5 میفرستد از کید نجات مییابد، بندهآ مؤمن که در شبانه روزی چندین نوبت صلوات فرستد اگر از چنگ زبانیهآ دوزخ نجات یابد غریب و عجیب نیست.

روایت است از واحد بن زید که گفت: وقتی عزیمت مکة الله کردم مردی در راه6 مصاحب من گشت و در همه وقتی و در همه منزلی صلوات و درود بر خواجهآ عالم میفرستاد، در نشستن و برخواستن و خوردن و آشامیدن و خفتن و جمیع حالات؛ با وی گفتم که در این منازل و مراحل اورادها7 ms108 به غیر صلوات هست که تو

شعر آن خواجهای که تخت شریعت مقام اوست

تاروز حشرسکهآ دولت به نام اوست، هر جاکه خسروی است در اطراف کاینات

از روی اعتقاد غلام اوست.

روایت است از صدر و بدر کاینات، سید و سرور1 اولاد آدم، نبی2 عربی مکی مدنی3 ابطحی هاشمی محمد مصطفی - صلی الله علیه و آله وسلم - که گفت: در شب معراج مرا فرشتهای پیش آمد که4 بالهای او سوخته بود و بر جای مانده، بنالید که یا رسول الله تو رحمت عالمیانی و من یکی از عالمیانم، مرا فریاد رس! دل من بر آن فرشته بسوخت، آنگه از جبرثیل پرسیدم که حال او چیست؟ گفت: یا رسولالله حق - تعالی - او را امر کرد به خراب کردن فلان قوم در فلان شهر، چون او آنجا رفت دید که طفلی بر سینهآ مادر شیر میخورد و رحم کرد بر اهل آن شهر تا آن کودک سیر شیر بخورد. به همین قدر اهمال ملک - ذوالجلال - بالهای او را به آتش قهر بسوخت، همچنانکه میبینی، و او از طیران بازماند. گفتم: آیا دعا و شفاعت من در حق وی قبول افتد؟ جبرئیل - علیه التلام - گفت: یا رسول خدا امشب هر چه از خدای طلبی بتو خواهد داد پس در حق وی شفاعت کردم، فرمان آمد که شفاعت تو را قبول کردیم، بگوی که5 ده بار بر جمال تو که محمدی صلوات بفرستد و برآل تو. رسول- صلی الله علیه و آله و سلم -

آن3 را که اطاعت محمد باشد گنجش ز قناعت محمد باشد

گر هست امید رحمتی عاصی را آنهم بشفاعت محمد باشد

نظم حکمت ایجاد دو عالم چه بود تا به محمدکند اظهار جود گر نه که نورش زقدم4 تافتی ز آدم و عالم که نشان یافتی؟ قرص تباشیر صباح وجود نور طلوع از افق او نمود کون ومکان هر دو خیال ویند جان و جهان بهر5 جمال ویند هر دو جهان فسحت میدان اوست گوی فلک در خم چوگان اوست صحن زمین فرش سرای وی است چرخ برین قبله نمای ویست بحرفلک پردر ومرجان اوست نه طبقش یک طبق خوان اوست عرش که بر فرش جهان تاج او است پایهآ نه منبر معراج او است6 کرسی گردون7 چو بدید آن شبش بوسه همی داد سم مرکبش نعل بر آتش مگر آنجا گسیخت میخچهای چند ز نعلش بریخت برغرف شرفهآ هشتم حصار آنچه از او ماندمگر یادگار رایت سیاره نثار ویاند بر سر ره مشعله دار ویاند

قافله سالارسبک محملان ای گل گلزار همه بلبلان راه نمای همه سرگشتگان قفل گشای همه برگشتگان آینه داررخ شاهی توئی مطلع انوار الهی توئی مایهآ هر مفلس مسکین تو بس مونس جان من غمگین تو بس دست به فتراک تو خواهم زدن با توبه خلوتگه وحدت شدن درد مرا مایهآ درمان توباش بدرقهآ خدمت سلطان تو باش زنگ تن از آینهآ جان زدای بر دلم اسرار حقیقت گشای مصقله بردار مرا جلوه ده در دل من نور خدا جلوه ده برفکن آن پرده ز رخسار دوست هان که دلم عاشق دیدار اوست جملهآ ذرات وجودمرا آینهای ساز حقیقت نما یک شکن از نافهآ ms111 چین1 بازکن صدگره از کار یقین باز کن رحمت عامی به خلاصم بکوش برهنهام خلعت خاصم بپوش

ههرچه مراد است خدا را بده دست شفاعت به سر مابنه روایت است که زنی پیش خواجه حسن بصری آمد و بگریست و گفت: ای استاد طریقت دخترکی داشتم که مونس غمان و راحت دل و جان من بود، و مدتی است که از عالم رفته است میخواهم که در خوابش بینم و نمیبینم. پس حسن بصری گفت: امشب چهار رکعت نماز بگزار و در هر رکعتی فاتحة الکتاب یکبار و آیة الکرسی و الهکم إله واحد یکبار بخوان بعد از نماز خفتن، پس از آن بخواب2 و بر پیغمبر صلوات فرست تا در خواب شوی؛ پس آن عورت چنان کرد که او فرموده بود. پس دختر را در خواب دید بر صورت هر چه خرابتر در عذاب و در عقوبت، و جامهآ آتشین در او پوشیده و غلها بر دست و پای او نهاده. چون زن بیدار شد پیش خواجه آمد و قصه باز گفت. فرمود که: برو و صلوات میفرست و به روح او صدقه بده! شاید

نقل است که بازرگانی بود در بلخ و مال بسیار داشت و دو پسر داشت، بازرگان بمرد و پسران آن مال را به دو بخش کردند و سه تار موی آن حضرت -صلی الله علیه و آله- در میان مال ایشان بود. پسر بزرگتر گفت: آن را نیز قسمت بکنیم هر یکی یک تار موی مبارک آن حضرت - صلی الله علیه و آله - برگرفتند، یک موی دیگر که بماند پسر بزرگتر گفت: او را دو نیم کنیم یک نصف از آن تو و یک نصف از آن من. پسر خرد گفت: ادب نباشد که آن را بشکافیم پس مهتر مضایقه کرد. کهتر گفت که: من حصهآ مال خود را3 به تو میدهم و این مویها را میبرم؛ مهتر راضی شد. کهتر مویها را تصرف کرد و از حصهآ مال میراث خود درگذشت و آن را به حرمت هر چه تمام تر نگاه میداشت و هر بار که در آن مینگریست به حضرت مصطفی -صلی الله علیه و آله و سلم - صلوات میفرستاد. و بعد از مدتی مال آن کبیر آخر گشت و مال صغیر بسیار شد. پس چون آن صغیر از دنیا رفت یکی از صالحان او را به خواب دید که در حضور آن حضرت است - صلی الله علیه و آله -، و آن حضرت به آن شخص گفت که: بگوی مر آدمیان را که هر که را حاجت هست در دنیا به سر قبر فلان رود و حاجت خود بخواهد تا مراد یابد؛ تا به مرتبهای رسید که هیچ کس را قدرت نبود که سواره به سر قبر او رود، که4 البته پیاده بایستی رفت، و بی مراد باز نگشتی؛ از برکت صلوات مصطفی - ضلی الله علیه و آله و سلم-.

نقل است ms114 که در زمان بنی اسرائیل فاجری بود به غایت پریشان حال و شوریده روزگار، و مدت دویست سال1 کم یا زیاده در فسق و فجور عمر به سر برده بود و انواع ظلم و فساد از او در وجود آمده و قصدهای بدنسبت به عبادالله از وی صادر گشته. در اثنای این حال ملک الموت به قبض روح او آمد و او را آلوده به انواع معاصی، فرسوده از عالم بیرون برد و مردمان2 به فوت او بسیار شادیها نمودند و به شکرگزاری در تصدق خدمتکاری نمودند. بعد از آن پای او را بگرفتند و او را در مزبلهای از مزابل بنی اسرائیل انداختند. پس جبرئیل - علیه السلام به موسی کلیم -علیه السلام - آمد و پیغام رسانید که ای موسی! حقت سلام میرساند و میگوید که از بنی اسرائیل بی ادبیی واقع شده، که اگر نه رحمت ما را سبقت بودی بر غضب ما، همه را به آتش قهر میسوزاندم. موسی گفت: یا جبرئیل چه بوده است که من خبرندارم؟ گفت که: خدای - تعالی - میفرماید که دوستی از دوستان ما از دنیا رفته و دشمنان او را به کناسهای از کنایس بنی اسرائیل افکندهاند؛ برو و او را از آنجا بیرون آور و تکفین و تجهیز او کن، و بنی اسرائیل را بفرما تا بر وی نماز کنند تا به برکت او همه را قبول کنم. موسی به فرمان الهی به آن مزبله آمد، چون نظرش به آن بیچاره افتاد دانست که او است، متحیر گشت، اما چون مأمور امر بود به فرمان قیام نمود. بعد از آن استفسار حال او نمود، حق - سبحانه و تعالی - به وی وحی فرمود که آنچه از3 معاصی و تباهی و دلیری و بیادبی دیده بودند، دانسته صد چندان بود، اما یکروز کتاب تورات بگشاد و در آنجانام حبیب من محمد -صلی الله علیه و آله و سلم- بدید، مهر محمد -صلی الله علیه و ms115 آله و سلم - در دل وی درآمد و آن ورق را که نام محمد - صلی الله علیه و آله و سلم- در آنجا نوشته بود در روی خود مالید به برکت آن حرمت، تمام گناهان وی را بیامرزیدم و او را از جملهآ مقربان خود گردانیدم.

عر وجود غوص کردیم بسی تو آن صدفی که در مقصود توراست

نقل است که حضرت رسول الله- صلی الله علیه وآله وسلم- را1 به چراغ روشن نسبت کردهاند و به آفتاب نسبت نکردهاند. به چراغ نسبت کردهاند از برای آنکه گر آفتاب روشن است روشن کننده نیست و ماه و کواکب به مثل آن. اگر چراغ به آفتاب و ماه داری هرگز در نگیرد، و2 اما چون به چراغ داری فیالحال درگیرد و روشن گردد، مثلا اگراز یک چراغ صد چراغ روشن کنی روشن شود و از نور او هیچ کم نشود، و از یک چراغ جهانی خس و خاشاک را بتوان سوخت. و همچنین چراغ نور محمدی - صلی الله علیه و آله و سلم-از نور عرفان امتان و ایمان برافروختهاند، و صد هزار هزار چراغ نبوت را از نور آن حضرت -صلی الله علیه وآله وسلم - بر افروختهاند، و امروز صد هزاران چراغ نور ایمان و عرفان و نبوت و طاعت و عبادت از نور رسالت محمد -صلی الله علیه و آله و سلم- برافروختهاند، که از هر کدام عالمی روشن گشته و آن نور همچنان باقیست، که هیچ کمی و تاریکی به او راه نیافته و فردا صد هزاران هزار خرمن خس و خاشاک عصیان امتان را بسوزد، که هیچ نقصان بدان نور نرسد. ای برده جبرئیل امین از برای تو در شاهراه غیر سپاه تو را یزک هر صبح خاکپای بلال تو داده بوس سلطان تیزران سرا پردهآ فلک بی چشمهآ حیات تو آب زمانه شور بر خوان دهر نان فلک ms116 بیتوبی نمک در خانقاه چرخ،2 مریدان تونجوم در بارگاره عرش وشاقان تو ملک هر کس که هست تابع امر تو قذنجن4 وانکس که نیست پیرو شرع توقد هلک

آوردهاند که مرد پارسائی را خدای - تعالی - دختری داد، پارهای عسل میبایست که به دهان او کنند نداشت؛ زیرا که به غایت درویش بود. بگریست و صد نوبت ضلوات فرستاد تا در خواب شد. جمال با کمال حضرت - صلی الله علیه و آله و سلم - را در خواب دید که با او گفت: غم مخور، صباح برو به نزد علی ابن عیسی و بگوی که مرا حضرت مصطفی - صلی الله علیه و آله و سلم - فرستاده است به نزدیک تو و گفته است که: بدان نشانه که به زیارت من آمدی و بر سر تربت من هزار صلوات فرستادی و این سخن را به کسی نگفتهای میان من و تست، کسی بر آن مجر1 نیست؛ حضرت فرمود که به این نشان میان من و تو صد دینار به من ده.2 مرد پارسا از خواب بیدار شد و به نزدیک وزیر آمد که من پیغام دارم از حضرت مصطفی - صلی الله علیه و آله و سلم - برتو. وزیر گفت: چه پیغام داری؟ پارسا قصه و احوال خود و خواب شب را باز گفت. وزیر گریان شد و گفت که: راست است، هیچکس واقف از این نیست. غلام را گفت: همیان را بیاور، غلام همیان بیاورد، صد دینار به من داد و گفت: این صد دینار که حضرت رسول- صلی الله علیه و آله و سلم- فرمودهاند و صد دینار دیگر به من داد که این مژدگانی که مرا از اهل بشارت خود گردانیده، و این صد دینار دیگر از من هدیه به تو. آن پارسا از نزد وزیر شادمان بیرون آمد و سیصد دینار زر به خانهآ خود آورد و خرج عیال خود کرد؛ تا بدانی که هیچکس در دنیا و در آن ms117 دنیا از صلوات حضرت مصطفی -صلی الله علیه وآله وسلم - و اهل بیتش3 نقصان نکرد.

نقل است که لوای حمد را هزار سال2 راه بلندی است و ستون آن نقره سفید است و سنان از یاقوت سرخ است و روحه او از زمرد اخضر، و مراوراسه زبانه باشد از نور، یکی در3 مشرق و یکی4 در مغرب و یکی در مکه؛ و سه سطر بروی نوشته، اول (بسم الله الرحمن الرحیم)5، دوم (الحمدلله رب العالمین)7، سیم «لا اله الآ الله محمد رسول الله علی ولی الله». چون این لوا را به عرصات6 حاضر گردانند، منادی ندا کند که: «أین النبی العربی الأمی المکی المدنی، محمد بن عبدالله، خاتم النبیین وسید المرسلین7». حضرت رسالت پناه- صلی الله علیه وآله و سلم- پیش آید و آن لوای مبارک را به دست همایون گیرد، و بعد از آن تمام انبیا از آدم تا به عیسی - صلوات الله علیهم اجمعین- با سایر صدیقان و شهیدان و کافهآ اهل عرصات در حوالی آن لوا جمع آیند، آنگاه از برای هر یک از این دو فرقه یراق8 و حله و تاجی9 حاضر گردانند و از برای حضرت مقدس نبوی - صلی الله علیه وآله و سلم - تاجی از نور بیاورند، و بر فرق نازنین او نهند، و لباسی10 از حریر خضرا در بر11 مبارکش پوشانند، و هفتاد هزار لوا پیش12 آن حضرت می برند؛ و لوارا به دست امیر متقیان وخلاصهآ هردوجهان، قدرت خدای زمین و آسمان، صاحب ولایت، شمع هدایت، ابر کرامت امت، مفتی چهار دفترایزدی، داماد و پسر عم رسول مدنی، در محیط کرم، صاحب لوح و قلم، سید و سرور اولاد آدم، یعنی ms118

در بعضی روایات از کتب اهل الذکر چنین وارد است که چون آدم - علیه السلام- در وقت درآمدن روح به بدن مبارکش به عطسهای مبادرت نمود در جواب به الحمد «یرحمک ربک! سبقت رحمتی غضبی» شنید، گویند که: در آن حین نور محمدی در جبین آدم - علیه السلام -متحرک بود و آرام نمیگرفت و در حین عطسه آوازی آمد چنانکه مروارید بر مروارید بسایند. آدم گفت: الهی این چیست و این آواز کیست؟ آواز آمد که این آواز فرزند تواست محمد پیغمبر آخر الزمان. آدم را تمنای مشاهدهآ نور محمدی شد، آن نور1 از پیشانی مبارکش منتقل به سر انگشت مسبحهاش شد و به نظرش جلوه دادند. آدم - علیه السلام چون در آینهآ اظفار نور سید ابرار بدید، فی الحال انگشت مسبحه بر آورد و به شهادتین مبادرت نمود و این سنت در میان امتان او تا به قیامت بماند؛ و نقوش مهر و محبتش بر صحیفهآ دل و جان، مرقوم صدق و ایقان بنگاشت. و از برکت نور پاک یمین آدم، یمن و برکت و خیر و سعادت قرین یمین آمد، و اولادی که از جانب یمین او بودند سعاد تمند گشته به ألقاب اصحاب الیمین ارجمند گشتند، و آنچه در شمال آدم بودند از این سعادت2 محروم گشتند.

القصه، چون آدم جمال محمدی - صلی الله علیه و آله و سلم - را بدید در آینه مسجه خطاب آمد که ای آدم، هرکه را فرزندی از غیب به ظهور میآید هدیهای به او ارزانی میدارند، اکنون هدیهآ ms119 تو به این فرزند ارجمند چیست؟ گفت: خداوندا از لطایف و

نقل است که براین لوا جلاجلها باشد آویخته، و در هر یکی از آن جلاجل قبهای از نور، در هر قبهای حوری نشسته با جمال و کمال که اگرلب به خنده بگشاید، در عالم دیگر شب تاریک نباشد، و اگر قطرهای از لعاب دهنش بر زمین چکد، آبهای تلخ دنیا شیرین گردد، و دیگر1 گیاه تلخ در زمین نروید؟ و بر دست هر یک از آن حوران براتی باشد تعیین2 ازواج ایشان در آنجا ثبت کرده، و در عرصات3 آن بنات منتظر ازواج و طالب4 جفتان خود باشند، تا هر کدام از حوریان که قرین خود را در میان خلایق عرصات ببیند، دست دراز کرده نامزد خود را بر5 تخت ناز با خود قرین اعزاز و اکرام می گرداند، بعد از آن ملایکه را فرمان شود تا که آن علم را بردارند؛ ملایکه از برداشتن آن عاجز آیند. حق - تعالی - بفرماید که: «أین أسدی؟» شیر حضرت ماکو؟ یعنی علی، - علیه السلام-پس گوید که علی را حاضر گردانید.6 امیرالمؤمنین و امام المتقین و یعسوب الدین وقاتل الجاحدین7 والمرتدین، غالب کل غالب ومطلوب کل طالب، آن مطهری که سورهآ هل أتی صفت8 او است و آن دلاوری که صفت او لافتی است: علی ولی الله - علیه الصلوة والسلام- است.

نظم

در ره شرغ مختلف ننهاد بندهآ آن شهم که هرگزگام درره آنکه بازوش هیچ تیغ نزد که عدو را چو لام الف ننهاد

به موجب فرمان الهی و قوت بازوی ولایت نمای، آن لوا را چون گل دستهای بر سر دست خود از پل صراط سه هزار ساله راه بگذراند، با آن همه حاضران و ساکنان در آنجا.

و روایتی آن است که حق - تعالی -بادی از نسایم جنت بفرستد تا علی عالی قدر را- صلواةالله علیه- برداشته با لوا1 به فضای جنت برساند و فرود آورد. و چنین گویند که آن علم آن روز بر سرشاه مردان چون تاجی باشد و اولیاء همه در آن تاج چون2 جواهر و زواهر.

روایت است که روزی خواجهآ عالم - صلی الله علیه و آله و سلم- میفرمود که: حضرت سلیمان - علیه السلام از برای دختر خود جهاز بسیار ترتیب کرده بود و از برای داماد خود تاجی ساخته که هفتصد گوهر ثمین در وی نشانده بود. امیرالمؤمنین علی این سخن چنانکه شنیده بود نزد فاطمهآ - سلامالله علیه - باز گفت. فاطمه را - علیه السلام- در خاطر آمد که علی - علیه السلام - را در خاطر گذشته باشد که یک پیغمبر سلیمان بود و دیگری حضرت رسالت پناه، دختر آن پیغمبر را این همه جهاز و پیرایه و دختر این پیغمبر چنین بیساز و بی پیرایه. آن داماد را تاجی چنان و این داماد را فقر و فاقه همچنین،3 این اندیشه را در دل پوشیده میداشت تا آن وقت که قضای اجل در رسید و رخت حیات به دار البقاکشید. شبی امیر مردان و شیر یزدان علی - علیه السلام خاتون قیامت را در خواب دید که در صدر بهشت بر تخت ناز با کمال اعزاز نشسته و

گرکمند جور گیسوی تو بر سر داشتی

صلی الله علیه و آله و عترته الطیبین الطاهرین.

رباعیات در نعت حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم-:

از دل و جان، پاک و مجرد نشویوزهستی خود تمام بیخود نشوی تا شاه ممالک مؤید نشوی واقف زمراتب محمد نشوی

*** هر دل که ز سر معرفت آگاهست تا بدرقهآ عنایتش همراهست نوری که ms122 ز لا اله الا الله است تابان زمحمد رسول الله است

*** بیجام ازل1 مست مخلد نشوی بینفی اجل روح مجرد نشوی تا در ره عشق مست و بیخود نشوی در خورد شفاعت محمد نشوی

*** لطف تو اگر بنده نوازی نکند یا خودکرم تو کارسازی نکند شک نیست درین که جملهآ دریاها یک جامهآ معصیت نمازی نکند

*** تاهست شفیع چون تو صاحب کرمی کس را نبود در همه آفاق غمی گررنجه کنی بهر شفاعت قدمی کار همه عاصیان بسازی به دمی الحمدلله رب العالمین2 والشکر لله که چنین شفیع مهربانی3 وشاه ملک جاودانی داریم.

چون به سر پنجه ذوالفقار گرفت کار شرع نبی قرار گرفت

تاب تیغش چو آفتاب بدید لعه، چارمین حصار گرفت

ذاتی که خدای - تعالی - در کلام کریم وصف او گوید، مخلوقی وصف او چون گوید.

مفسران و مؤؤلان و سیاحان بحار معانی کلام الله المجید - رحمهم الله - چنین آوردهاند که از تمام آیات قرآن که شش هزار و ششصد و ششصت و شش آیت است چهار هزار در مدح مصطفی - صلی الله ms123 علیه و آله و سلم - و مرتضی و اهل بیت طیبین و طاهرین است2 بی خلاف، پس در این مختصر آنچه گنجایش داشته باشد نوشته خواهد شد -إن شاءالله تعالی -، و بعد از آن احادیثی که در شأن آن حضرت ایراد خواهد یافت و بعد از آن مناقب اهل البیت از آیات واحادیث نظما و نثرا در قلم خواهد آمد. اول: (الذین ینفقون أموالهم باللیل والنهار، سرا وعلانیة، فلهم أجرهم عند ربهم لاخوف علیهم و لا هم یخزنون)3 دیگر (إنما ولیکم الله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة ویؤتون الزکوة وهم زاکعون)4. دیگر (ونزعناما فی صدورهم من غل إخوانا علی سرر متقابلین)5 دیگر (أجعلتم سقایة الحاج وعمارة المشجد الحرام» الی آخره6. دیگر

روایت است2 آن وقت که خاتون قیامت را دست از کشیدن دستاس آبله گشته بود، و سر بر زانوی اندوه نهاده و در خواب بود، من [می]آمدم و دستاس میگردانیدم تا وقتی که وی از خواب درآید. حضرت فرمود که: ای جبرئیل تو هم از مائی. جبرئیل به نشاط بال و فراغ حال با حضرت مصطفی و آل در زیر عبا درآمد3 و از اینجا است که عارف گفته است: جبریل را سر شرف از عرش درگذاشت تا جای دادیش تو به زیر عبای خویش

آوردهاند که چون جبرئیل - علیه السلام- به مقام خویش بازگشت، به مقیمان عالم بالا خطاب رسید که جبرئیل را تهنیت گوئید که تشریف قبول حضرت ما یافته است و با مصطفی -صلی الله علیه وآله وسلم-4 واهل بیت مصطفی - علیهم السلام - در زیر عبا در آمده است. و به روایتی دیگر بعد از آنکه نصاری5 به مباهله راضی شدند و مقرر ms125 کردند زمان و مکان، و حضرت پیغمبر در روز میعاد از مسجد بیرون آمد، و بر در مسجد بایستاد و زنان و مردان منتظر بودند تا از ایشان کدام رانام برد، حضرت روی مبارک به امیر المؤمنین - علیه السلام - کرد و گفت که: ای علی برو و فاطمه را بگوی که چادر پشمینهآ عصمت خود را درپوشد و بر در دروازهآ مدینه بایستد. و تو هم حسن و حسین را بردار و بر دروازه توقف کنید تا من بیایم. امیر - علیه السلام - به اشارت

قال الله تبارک و تعالی: (إن الذین یبا یعونک إنما یبایعون الله ) 7 الی آخره. و سبب نزول این آیت آن بود که در غدیر خم حضرت رسولالله- صلی الله علیه و آله و سلم - از حجة الوداع چون باز گشته نزول فرموده بودند، که ms127 جبرئیل - علیه السلام - بیامد و منبری بساختند و حضرت بر آن منبر برآمد و خلق را بیعت فرمود، به حکم این آیت که نازل شده بود؛ و امیر المؤمنین علی - علیه السلام - را بر بالای منبر برآورد و با او بیعت کرد8 در نظر همهآ مردمان؛ و گفت:9 توبا من بیعت کردی خلایق با تو بیعت کنند و هر کس با تو بیعت نکند و روی از بیعت تو بگرداند چنان باشد که روی از بیعت من گردانیده باشد، و هر که روی از بیعت من بگرداند چنان باشد که روی از بیعت پروردگار گردانیده باشد. پس فرمود که: ای:1 مسلمانان وای11 دین دارانم زینهار، زینهار که از بیعت حق - تعالی - رو نگردانید و عهدی که با خدا کردهاید بر آن استوار باشید و سخن

و حضرت رسالت پناه - صلی الله علیه و آله و سلم - در حجرهآ خود تکیه داشت که جبرئیل - علیه السلام - آمد و گفت: یا رسول الله، برخیز و به خانه پسر عم خود رو. رسول- صلی الله علیه و آله وسلم - برخاست و به خانه علی - علیه السلام- آمد. جبرئیل را دید که بر در خانه ایستاده بود و چیزی به دست داشت، در پیش رسولالله بنهاد، رسول صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود که: چه چیزاست؟ گفت: کمر مرصعی است که حضرت - سحانه و تعالی - از برای آدم صفی الله فرستاده بود و تاج خلافت بر سر او نهاده، چنانکه گفت: (وإذ قال ربک للملائکة إنی جاعل ms128 فی الأرض خلیفة)5 واین کمر محبت را بر میان او بستند، و6 مادامی که آن7 کمر بر میان او بود شیطان را براو دستی نبود تا آن زمان که گندم بخورد و از بهشت بیرون افتاد، آن خلعت از وی باز گرفتند. و آن کمر موقوف بود تا امشب که از برای تو فرستادند تا بر میان جان8 بندی. حضرت رسول الله -صلی الله علیه و آله و سلم - برخاست و دو رکعت نماز بگزارد و مناجات کرد و دعاگفت. بعد از آن جبرئیل - علیهالسلام- برخاست و کمر بر میان حضرت رسول -صلی الله علیه وآله وسلم- بست بر یک گره و گفت: بر بستم میان تو را بر یک گره به رضای خدای! و گفت9: تو نیز میان علی - علیه السلام-10 بر بند به دو گره: اول به رضای خدا، دویم به محبت و رسالت خود که رسول اللهام و سید قوم و علی - علیه السلام -میان امام حسن، وامام حسن میان امام حسین - علیه السلام-، و أمام حسین میان امام زین العابدین،

و حضرت رسولالله - صلی الله علیه وآله وسلم در روز غدیر در نظر خلایق آن منبر را بر پای کرد و بر بالای منبر آن امیر کبیر را در درون پیراهن کشید و گفت: «یا علی ms129 من أحبک فقد أحبنی ومن أحبنی فقد أحب الله ومن أحب الله فقد غفر له یا علی لکل نبی اولاد من صلبه و أولادی من صلبک و أنت أخی و وزیری و خلیفتی و وصیی و أبوأولادی و قاضی دینی و حافظ دینی و شریعتی والقائم مقامی علی امتی»؛ یعنی2 هر که تو را دوست دارد به درستی که مرا دوست داشته باشد، و هر که مرا دوست داشته باشد به درستی که خدای را دوست داشته باشد، و هر که خدای را دوست دارد به درستی که خدای او را بیامرزد. ای علی - علیه السلام- هر پیغمبری را فرزندان او از پشت او بودند و فرزندان من از صلب تواند و تو برادر منی و خلیفه و پسر عم منی، وادا کنندهآ دین منی و نگاهبان شریعت و دین منی و قایم مقام من بر امتان منی، و الله اعلم.

قال الله تعالی: (هذا یوم لا ینطقون ولا یؤدن لمن فیفقیذون)3، وقال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم -، إنه قال علی المنبر فی خطبته: رحم الله امرء أنفق فضل ماله و أمسک فضل لسانه لنجاة آخرته»، یعنی حضرت رسول - صلی الله علیه وآله وسلم- بسیار در منبر در خطبهها میگفت که: خدای - تعالی - رحمت کناد بر آن کس که فضلهآ 4 مال خود را نفقه کند، و زبان خود را نگاه دارد از گفتن بیهوده به جهت خلاصی آخرت خود، و اهل احتیاط از بیم ms131 نامه خواندن خود در قیامت سخن مباح نگفتهاند.5 روایت است6 که یکی از خلفا در ایام خلافت خود هر صباح سر زبان خود بگرفتنی و گفتی: «یالسانی قل خیرا تغنم وإلا فاسکت تسلم»، یعنی ای زبان اگر بگویی چیزی بگوی تا غنیمت سلامت یابی، و الا خاموش باش تا سلامت مانی. و بزرگان گفتهاند که عبادت ده جزو است، نه جزو او خاموشی است. و زبان نگاه دارنده در تحت دعای رسول-

ابو ابراهیم سمرقندی به بازار نشسته بود، مردی بگذشت و چهار پائی همراه داشت،8 شخصی دیگر9 گفت: چهار وا را به چند خریدهای؟ گفت: به صد و بیست درهم. آن شخص گفت ms132 که: گران خریدهثی؛10 ابراهیم - رحمه الله - گفت: چهار گناه کردی، یکی آنکه فروشنده را غیبت کردی، دوم آنکه خرنده را دل مشغول کردی، سیوم قضای11 خدای را رد کردی، چهارم در سخنی که گذشت خوض کردی. و حکما گفتهاند که هشت هزار عیب است در آدمی، چون خاموش بود همهآ آن12 عیبها پوشیده بود. و بعضی از حکما گفتهاند که در خاموشی هفت هزار خوبی است که آن را

حکایت یکی از طلبهآ علم را قلم بشکست، یار خود را گفت: قلم تراشیده داری؟ گفت قلم زیادتی ندارم. گفت: دور شو زیادتی گفتی، من از تو قلم زیادتی طلبیدم، سخن زیادتی نطلبیدم. اگر به سر اشارت میکردی بس بودی. روایت است که روزی دزدی فرصتی طلبید و شبی به جهت حصول مقصود از خانه بیرون آمد و چون صیادی استاد از هر طرفی ms133 میتاخت، در اثنای آن، گذر او بر کارگاه دیبا بافی افتاد که جامهای لطیف زیبا میبافت و انواع تکلف بدان بکار میبرد، و اصناف نقشهای غریب و صورتهای بدیع دلفریب در آن میپرداخت و نزدیک بود که آن جامه را تمام کند. دزد با خود گفت که: موجود را از دست نمیباید دادا صواب آنست که ساعتی اینجا توقف نمایم، چندانکه مرد دیبا باف جامه را از کار فرو گیرد و بخسبد، فرصت غنیمت دارم و جامه را ببرم. پس در گوشهای مخفی بنشست، مرد

شعر

به پیری رسیدم در اقصای یونان بدوگفتم ای پیر با عقل و هوش ms135

چه باشد مرا بهتر ای پیر4 گفتا: خمو

خموشی خموشی خموشی خموش در حکایت آمده است که چون ایاز مهلب از عراق به شام رفت، و هنوز کودک بود اما در غایت فصاحت و کیاست، روزی او را خصومت افتاد با شخصی؛ به مجلس حاکم حاضر گشت و خصم او پیری بود و او را جوابهای نیکو میداد. قاضی گفت: شرم دار که تو کودکی و او بزرگ است! ایاز5 گفت که: حق از او بزرگتر است. قاضی در خشم شد و گفت: خاموش باش! ایاز گفت: اگر من خاموش باشم جواب او 6که گوید؟

آوردهاند که جماعتی را از خیل عبدالرحمن اشعث نزد حجاج آوردند، و در میان ایشان مردی بود عاقل و فصیح؛ و وزیر حجاج زید اسلم بود، آن مرد را شفاعت کرد حجاج شفاعت او قبول نکرد. چون نوبت سیاست بدو رسید خواستند تا او را به سیاستگاه برند باز پس نگریست و بخندید. حجاج گفت: او را باز گردانید، او را باز آوردند گفت: خندهآ تو دراین محل به سبب چه بود؟ مرد گفت: از نادانی وزیر تو که از تو چیزی میخواهد که در دست تو نیست و تو را بدان قدرت نیست و تو مضایقت میکنی. گفت که: آن کدام است؟ گفت: آن مرگ من و حیات من [است]؛ که در قبضهآ قدرت حق - تعالی- است؛ و دیگر از بخل تو دراین. حجاج گفت: تو را بخشیدم بدین سخن خوب تو و اعتقاد[وا]دین درست تو.

روایت است که هادی مهدی شبی در خواب دید که تمام دندانهای او از دهن او بیفتاد، چون ms136 از خواب درآمد مشوش خاطر گشت، چون صباح شد معبران را طلبید و خواب را باز گفت.1 یکی گفت: تعبیر این خواب آن است که خویشان تو همه پیش از تو بمیرند! او را از این سخن خوش نیامد، دیگری گفت که: تعبیر این خواب آن است که عمر شما از همهآ خویشان زیاده باشد. فرمود که: این را صد دینار بدهید که این به ادب نزدیکتر از آن که او گفت؛ و او را صد چوب بزنید که گفتهاند:

شعر گهی که مرکب تقریر تازیانه کنی زبان کشیده همی دار تا زیان نکنی زبان سرخ سر سبز میدهد بر باد به هوش باش که سر در سر زبان نکنی

در1 حکایت آمده است که در ایام پیشین در بغداد جوانی بود که او را مال بسیار از پدر میراث رسیده بود، جملهآ آن را صرف کرد و به غایت نادار گردید2 و به حالت فقر و اضطرار افتاد و در کار خود متحیر گشت و به مرگ خود راضی شد.

شعر عمر دراز اگر چه ز هر نعمتی به است بد نهمتاکه عمر دراز است با نیاز اندر نیاز عمر دراز ای برادران عمر دراز نیست که جان کندن دراز از غایت ضجرت دل به مرگ نهاده به کنار دریا آمد که خود را در دریا اندازد و غرق گردد و خلاص شود، زورقی در گذر بود در آن زورق نشست چون به میان آب رسید ملآح از وی پرسید که به کجا میروی؟ گفت: نمیدانم که به کجا میروم و از کجا میآیم ملآح گفت: مگر این مرد مفلس است یا عاشق3 گفت: ای جوان البته عاشقی یا دیوانه! باری حال خود باز گوی. جوان حال خود را با وی بیان کرد. ملآح گفت: غم مخور حال دوران چنین میباشد، من تو را بدان طرف رسانم، واثق باش که خدای - تعالی - درهای فتوح بر تو بگشاید! ms137 چون جوان را بدان طرف برد، مسجدی بود در آنجا4 جماعتی از معارف بودند، جوان خود را در میان ایشان انداخت و ایشان به حرم امیرآن روزگار میرفتند. چون ایشان در رفتند جوان هم در رفت و حال آنکه یکی را از حریمان حرم عقد میبستند. چون آن عقد منعقد شد خادمان بیامدند و پیش هریک از آن جماعت طبقی از زر و نافهآ مشک اذفر آوردند و بنهادند و او را هیچ کس ذکر نکرد. پس خادمی از آن خادمان در خدمت امیر عرض کرد که: جوانی هست در میان قوم که او را از این هدایا نصیبی ندادند. امیر فرمود که: اسامی ایشان را ثبت کرده بودند؟ خادم گفت: بلی لیکن او غریب است و ناخوانده آمده5. امیر او را بخواند و گفت که: تو را بدینجا که خوانده است؟ جوان گفت: اینها را خدم تو خوانده است و

امیر را این لطیفه بغایت پسندیده آمد1 و بفرمود تا او را تشریف خاص بدادند و انعام عام در حق او ارزانی داشت؛ به سبب این نکتهآ لطیف که بر زبان راند از محنت و مذلت خلاصی یافت و در خدمت آن امیر شرف اختصاص یافت.

از ابراهیم ادهم - رحمه الله- نقل کردهاند که: در وقتی از اوقات در کوههای شام میگشتم، جماعتی را دیدم از خلق منقطع گشته و آنجا مقام کرده، به خدمت ایشان رفتم و از ایشان سؤالها میکردم و جوابها میدادند. پرسیدم که: قوت شما از کجاست؟ گفتند که: آن کس که اشیا2 کرده است دخل3 کرده، پس یکی از ایشان گفت: چه نیکو مردی بودی اگر پرگوی نبودی! گفتم از این سخن چه میخواهی؟ گفت: اینکه هر که سخن گوید عمل نتواند کرد، خنک کسی4 که خشیت حق ایشان را خموش کرده است و ایشان نصیحانند و مردم ایشان را احمق ms138 میگویند و ایشان عاقلانند و مردم ایشان را نادان میخوانند. چون این سخن بشنودم دانستم که خاموشی5 در طریق مجاهدت قوی تر سبب است به حصول مقصود و قبول مراد، پس از آن هرگز دیگر سخن بی مقصود نگفتم و کلمهای بی حاجت بر زبان نراندم.

و هیچ معصیت چون معصیت زبان نیست، و هیچ اندام در پرده بودن بهتر نیست مگر چشم و زبان؛ زیرا که اصل همهآ معاصی چشم است؛ که تا چشم نبیند آدمی به معصیت نیافتد. و از چشم گذشتی زبان است که در پرده بهتر است و زبان را دو پرده است6: یکی از استخوان و یکی از گوشت چنانکه عارف گوید:

لقمان حکیم پسر خود را گفت که چهارصد پیغمبر را خدمت کردم و هفتصد سال حکم و حکمت آموختم، از آن همه چهار چیز اختیار کردم: اول آنکه در محفل2 زبان نگاه دار. دویم آنکه در حرم مردمان چشم نگاهدار. سیم آنکه از سفرهآ مردمان شکم را نگاهدار. چهارم آنکه در نماز دل را نگاه دار.

آوردهاند که پادشاهی بود و خدای - تعالی -3 او را پسری داد زیرک و با فصاحت و کیاست. شاه او را به ادیب دانائی4 سپرد، روزی آن کودک ادیب را گفت ای استاد مر علوم را نهایتی نیست، مرا علمی آموز کوتاه و مفید که صلاح هر دو جهان من در آن باشد! گفت: اگر میخواهی که در هر دو جهان رستگار باشی خاموشی و سکوت اختیار کن.5 پس آن کودک لب6 بر لب نهاد و یک کلمه سخن نمیگفت. پدرش از آن بسیار برنجید و گمان برد که مگر او را رنجی حادث شده باشد؛ طبیبان و حکیمان هر چند معالجت کردند مفید نیفتاد. ندیمان گفتند که: او را ms139 به شکار برید که در تکاپوی شکار سخنی بگوید؛ او را با خود به شکار بردند و او ایستاده بود و هیچ نمیگفت. ناگاه7 دراجی بانگ کرد سواران از پی او بتاختند، پسر پادشاه گفت: «من صمت نجی»، یعنی هر که خاموش شد نجات یافت، اگر این دراج بانگ نکردی گرفتار نگشتی. یکی. از ملازمان8 این سخن از او بشنید خبرش به پادشاه برد، پادشاه خوشحال شد هر چند دیگر خواست که او سخن بگوید نگفت، پادشاه در خشم شد و بفرمود تا غلام را9

گفتهاند: قال الله تبارک و تعالی: (ولا یغتب بعضکم بعضا أیحب أحدکم أن یأکل لم أخپه میتا فکر هتموه فاتقوا الله)2؛ یعنی خدای - تعالی - میفرماید که: باید غیبت نکند بعضی از شما بعضی را، و چون غیبت کنید کسی را چنان بود که بخورید گوشت برادر مردهآ خود را، پس کراهت دارید از غیبت. و غیبت آن است که عیبی در ذات کسی بود که در پس پشت او بگوئی که3 اگر در روی4 او بگوئی خاطرش برنجد؛ فکیف که چیزی که شما دانید که در وی موجود نیست در حق او بگوئید آن از غیبت بدتر است و آن را بهتان گویند. عذاب بهتان در قیامت سختتر از عذاب غیبت باشد. و در حدیث رسول - صلی الله علیه وآله وسلم - آمده است که: «الغیبة أشد من الزنا»، یعنی عذاب و عقوبت غیبت سختتر از عقوبت زنا است. ابن عباس می فرماید که: دو مرد با حضرت رسالت پناه - صلی الله علیه و آله و سلم- نماز گزاردند پس حضرت فرمود که: باز گزارید نماز خود را و وضو راهم تازه کنید. گفتند: یا رسول الله با شما نماز گزاردیم چرا درست نباشد نماز ما؟ ms140 خواجه عالم - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود که: شما فلانی را غیبت کردید.5 هم ابن عباس گوید که از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - شنیدم6 که فرمود که: سخن چینی و غیبت کردن7 نماز و روزه را باطل گرداند. یکی از کبار صحابه می فرماید که: اگر روزهآ ماه رمضان رابه قصد بخورم تا قضا و کفارت آن بر من لازم گردد، دوستر دارم از آنکه مسلمانی را غیبت کنم. و مرا عجب میآید که

وهب منبه گوید: حذر کنید از غیبت که در اندر وی ده آفت است؛ نان خورش سگان است، مونس منافقان است، چراگاه رنان است، پوشان جاهلان است، مرغزار سفلگان است، میوهآ قراتیان است، پیشهآ زنان است، برندهآ نیکی کنندگان است، جای نهیب دوزخ سوزان است.

آوردهاند که مردی ابن سیرین را گفت که: شنیدم که مرا غیبت کردهای: گفت: تن من نزدیک من از آن عزیرتر است و بدین خواری نیست که از بهر تو به دوزخ درآرمش؛ که اگربه گناه خویش به دوزخ پیش من عارست پس4 به گناه دشمن چگونه بود؟

روایت ms141 است5 که 6 خدای - تعالی - به موسی وحی کرد که هر که توبه کند از غیبت توبهآ او7 قبول افتد و آخر کسی باشد که به بهشت درآید. و هر که بمیرد و توبه نکند از غیبت اول کسی باشد که به دوزخ درآید.

آوردهاند که ابراهیم ادهم را به مهمانی بردند به جائی و ساعتی بنشست که چیزی ساخته بودند و دیر1 میآوردند؛ مگر که انتظار کسی میکشیدند. از میان ایشان یکی گفت که: این چه گران جان مردی است چه دیر میآید؟ ابراهیم در حال برخاست و برفت و گفت که: در میان قومی که غیبت کنند نباید نشست و سه شبانه روز چیزی نخورد. آوردهاند که کسی که غیبت میکند مثل کسی است که منجنیقی دارد و صفات خود را در آنجا دارد از مشرق تا به مغرب میاندازد از2 بهر آنکه او ساعتی غیبت مشرقی میکند و ساعتی غیبت مغربی3 و ساعتی غیبت حجازی؛ پس صفات او پراکنده میشود و چون برخیزد هیچ نمانده باشد، والله اعلم بحقائق الأمور.

قال الله تبارک و تعالی: (إنا الصدقات للفقزاء و المشاکین والعاملین علیها والمولفة قلوبهم والغارمین وفی سبیل الله و ابن السبیل)1، وقال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم : «الصدقة ترد البلاء وتزید فی العمر»، یعنی صدقه بلا را رد میکند از صاحب خود و زیاده میشود برکت عمر وی. و أیضا عنه - صلواتالله علیه - «اتقوا النار و لوبشق تمرة»؛ یعنی بپرهیزانید خود را از آتش دوزخ، به صدقه دادن، اگر چه نیمهآ خرمائی باشد. گفتند: یا رسول الله، نیمه خرمائی چه وزن دارد نزد خدای - تعالی -؟ فرمود که: نمیبیند که یکی از شما گوسفند لاغری یا شتر لاغری یا اسب لاغری را در پروار میبندد و او را تربیت میکند و فربه و سطبر و بزرگ میشود، آن نیمهآ خرما را که در راه خدا بدهند، حق - تعالی - فرماید که آن را ms142 در خزانهآ رحمت ما پرورش دهند تا به مقدار کوه احد گردد، و فردا در ترازوی نیکی او بسنجند.

اما باید که بر صدقه منت نکند که عمل خود را بدان ضایع میکند. میباید که آنچه در راه خدای - تعالی - به مستحق دهند2 بیمنت دهند؛ که ایذای خاطر او نگردد؛

در خبر است که در عهد سلیمان پیغمبر - علیه السلام - در میان سرائی یکی درختی بود، و بر آن فاختهای آشیان مینهاد. هر گاه که بچگان وی بزرگ شدندی صاحب آن سراایشان را برگرفتی و طعمه میساختی. روزی مادر بچگان پیش سلیمان- علیهالسلام آمد و از دست آن شخص شکایت کرد، حضرت سلیمان - علیه السلام - او را طلبید و قصه باوی بگفت و فرمود که: دیگر قصد ایشان نکنی! حضرت سلیمان- علیه السلام- آن مرغ را مژآده داد. بار دیگر آن مرغ بیضه بنهاد، به فراغ خاطر و 1 بچه برآورد. چون2 بزرگ شدند به دستور سابق و عادت معهود آن شخص بالای درخت رفت و بچگان3 را برگرفت. آن مرغ باز به حضرت سلیمان- علیه السلام - آمد و از آن حالت آن حضرت را اخبار نمود. حضرت سلیمان - علیه السلام - دیوی را فرمود که برو در پای آن درخت میباش، همین که آن شخص قصد مرغان کند او را بگیر و در دریا غرق کن. آن مرغک چون این بشنید باز بیضه نهاد و بچه برآورد و چون به همان محل رسید باز4 آن شخص به دستور اول5 بیامد و بچگان آن مرغ را برگرفت، باز آن مرغ بیامد و قصه با6سلیمان - علیه السلام - گفت. سلیمان - علیه ms144 السلام - دیو را طلبید غضب کرد و گفت: تورا نگفته بودم که آن شخص را هلاک کنی چرا7 فرمان نبردی؟ دیو گفت: یا سلیمان چون او قصد بالا رفتن کرد من خواستم که او را دریابم که ناگاه فرشتهای حاضر شد و مرا بگرفت و در بیابان انداخت و من اکنون از بیابان میآیم.

سلیمان - علیه السلام - در این اندیشه بود که ندائی آمد که ای سلیمان دیو راست میگوید، اما آن شخص چون قصد بالا رفتن کرد درویشی بیامد به در خانهآ او و سؤال

وخدای - تعالی - فرموده که (من لجاء بالحسنة فله عشر أمثالها» 2، یعنی هر که در راه رضای ما هر یک نیکی کند ما را واجب میشود که او راده حسنه و ثواب3 دهیم. و صدقه دادن به انواعست؛ چنانکه4 روایتست که چون بندهآ مؤمن را در گور نهند، ملایکهآ عذاب از جانب پای او درآیند، نماز اوپیش ایشان رود و گوید که: «فلا سبیل علیکم فقد أطال بالقیمة لله تعالی تنحوا عنه»، یعنی دور شوید از وی که شما را بر او راهی نیست؛ که او بسیار در سال به قدم در قیام نماز5 ایستاده است. پس از طرف سر او در6آیند، روزه نگذارد و گوید7 که: او برای رضای خدای- تعالی - بسیار تشنگی و گرسنگی کشیده است، از سوی دست راست او درآیند، صدقه حمایت کندو نگذارد که بر او در آیند، و همچنین اعمال صالحه حمایت کنند او را. پس ms146 ملایکه گویند: خوشا حال توا! در زندگانی و پس از مردن تو پس در گور او دری از بهشت بگشایند و منازل او بدو نمایند و ملایکهآ رحمت فرود آیند و او را بشارت دهند که مترس و اندوه مخور که به کرامت پیوستی و از همهآ خطرها برستی چنانکه گفتهاند: بیا و یادکن ازگور، بودنت در وی در آن مقام که آنجانه مادر و پدر است بترس زآتش سوزان دوزخ تابان چراکه هیمهآ آن آتش آدم و حجر است

***

ای عزیز! اکنون که اختیار در دست داری به دست خود صدقهای بده و برگ گور خویش1 را بفرست که بعد از توکس نخواهد فرستاد.

در خبراست که در عهد رسول-صلی الله علیه و آله و سلم2 جوانی بود انصاری و مال حلال جمع کرده بود و میخواست که در این چند وقت3 کدخدا شود، ناگاه بیمار شد، بعد از چند روز درخواست کرد که حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - به عیادت او رود4، آن حضرت - صلی الله علیه و آله و سلم- بهخانهآ او رفت.5 راوی گوید که: من و جمعی همراه حضرت به بالین او رفتیم. گفت: یا رسول الله گواه باش بر ایمان من، و کلمهآ شهادت بگفت، بعد از آن گفت که: یا رسول الله6 وصیت میکنم که چون از این عالم بروم، مال بسیار جمع کردهام، همه حلال و بیشبهه، که شما آن را به دست خود بر فقراء مهاجر و انصار قسمت نمائید! حضرت قبول کرد و بیرون آمدیم و او در این مرض فوت شد. حضرت رسول - صلی الله علیه وآله و سلم- فرمود تا مال او را ضبط کردند و خانهها را مهر و قفل کردند، چون سه ms147 روز بگذشت حضرت به خانهآ او رفت و من همراه آن حضرت7 بودم، متروکهآ او را جمع کردند، از نقد و جنس، مال بی حساب داشت8 که بر فقرا و مساکین قسمت9 کردند و آنچه زیاده آمد به بیت المال فرستادند، بر خاطر من گذشت که خوشا حال توانگران که هم دین دارند و هم دنیا، و خوشا حال این جوان که این همه مال جمع کرد و حضرت از برای او صدقه و نفقه میکند! ما

حضرت به نور معجزه دریافت و به من نگریست و یک خرما در دست گرفت و دست بالا کرد و گفت که: در من نگرید! این چیست که در دست من است؟ گفتیم1: یا رسول الله2 آن خرما است. گفت: به حق آن خدائی که مرا به راستی به شما فرستاده. که اگر3 آن جوان به دست خود در حال اختیار خود این یک خرما صدقه دادی او را بهتر از این بود که من این همه4 را به جهت او صدقه میدهم؛ پس مفهوم ارباب عقول5 گردد که خود از برای خود صدقه دادن مقبول6 اولوالألباب گردد، که هیچکس برای این کس کاری نخواهد کرد. و چون نیک تأمل کنی و بنگری آن جماعت که با تو مهربانی کنند و شفقت مینمایند همه از برای خودند نه از برای تو. در خبر است که عارف7 آگاهی از دنیا میرفت. جای او و مقام رفیقان بهشتی او را به او نمودند و به ایشان مشغول بود و عیشی داشت. مادر و پدر و زن و فرزندان همه بر گرد بستر او بودند و میگریستند، ناگاه چشم باز کرد و ایشان را گریان و سوزان دید، پدر و مادر را گفت که: چرا میگریید؟8 گفتند: چون نگرییم که نور چشم ما بودی و میوهآ دل، اکنون آیت فراق بر ما میخوانی و وداع مفارقت مینمائی. زن خود را گفت: تو چرا میگریی؟ ms148 گفت: مرا گریه کردن سزاوارتر است که یار و مونس و غمخوار و دلدار من بودی، چون میروی من تنها میمانم و کسی دیگر ندارم! فرزندان را گفت: شما چرا می گریید؟ ایشان فغان کردند که گریه ما را میرسد؛ که بی پدر میشویم و گرد یتیمی بر روی ما مینشیند و چون پدر را بخوانیم که ما را جواب دهد؟ و چون حوادثی ما را پیش آید روی به که کنیم و در پناه که گریزیم؟ آن عزیز بنشست و آهی کرد و گفت: ای دریغا عمر من در میان شما بیوفایان که همه غم خود میخورید و برای خود میگریید؛ اگر پدر و مادر است از بیفرزندی میگریند، و اگرزن است از غم

پس از این اعتبار برگیر و حاضر وقت خودباش که آن جماعت که امروز با تو وفا و مهربانی مینمایند از برای خود است. پس چون باشد حال آن جماعت که تو را سخت گویند و بی حرمتی کنند؟ عاقل آن کسی باشد که فکر عاقبت خود کند که چون رفتی آن زمان حرمان2 سود نخواهد داشت و آن درد را درمان نخواهد بود.

وقال رسول الله -صلی الله علیه وآله وسلم : «الصدقة علی خمسة ms149 أوجه: واحدة بعشرة و واحدة بسبعین وواحدة بسبعمائة وواحدة بألف وواحدة بسبعمائة إلف. واما التی واحده بعشرة إلی فقیر صحیح البدن، وأما التی بسبعین إلی فقیر ذی علة، وأما التی واحدة بسبعمائه إلی فقیر ذی قرابة، وأما التی واحدة بمائة ألف إلی الأبوین، وأما التی واحدة بسبعمائة ألف إلی فقیر عالم». صدق رسول الله -صلی الله علیه وآله وسلم-! معنی حدیث نبوی آن است که میفرماید که: صدقه بر پنج وجه است، اول آنکه یکی به ده حسابست، آن صدقهای است که به مسکین دهند که تندرست باشد و او را علتی و مرضی نباشد. دویم3 صدقهای که یکی به هفتاد حساب است، صدقهای است که به درویشی دهند که بیمار باشد و بر جای مانده باشد. سیم4 صدقهای که یکی5 به هفتصد حسابست، صدقهای است که به قرابت خود دهند و همسایگان درویش.6

روایت است که چون عمر بندهآ مؤمن به آخر رسد ملک الموت به قبض روح وی آید، و آن دو فرشتهآ کرام الکاتبین به نزدیک وی آیند و قابض ارواح را گویند که به این بندهآ خدا رفق و نرمی کن، و سختی و درشتی مکن که او عمر در طاعت و عبادت و فرمانبرداری خدا به سر برده. ملک الموت گوید که: مرا از سلام شما عجب نمیآید زیرا از مقام خود که حرکت کردهام هفتاد بار به من خطاب آمد که با بندهآ من حلم و امداد نمای و در گرفتن جان وی ملایمت ورز! چون فرمان رسد و جان از او جدا شود ندا آید که «إلی إلی»، یعنی ای روح پاک به سوی ما بیا! و چون ms151 وی را در خاک نهند اول چیزی که از وی نقصان پذیرد چشم و زبان وی باشد. حق - تعالی - فرشتهای را بفرستد که ای ملک الموت رحمت بر حال بنده من ببین! فرشته بیاید و ببیند که چشم او ریخته و زبانش گسیخته، فرمان در رسد که ای ملک الموت مقرب! گواه باش که هر گناه که از چشم و زبان وی در وجود آمده بود همه را ببخشیدم! آنگاه حق - تعالی - می فرماید که: ای ملکالموت، اگر در این حالت مادر و پدر وی را ببیند با او چه کنند؟ ملکالموت گوید: بار خدایا «عالم ما فی الضمیری» بر2 او رحم کن! حق - تعالی - فرماید که: من بر او از مادر و پدر او مهربان ترم «الله أرحم بعبده المؤمن من والدیه و شقیقه». او را به جوار رحمت خود درآورم و به بهشتش برم چنانکه از کرم من سزد، آمین یا رب العالمین!

یکی خضر را- علیه السلام- دید گفت: خنک مادری را که تو را زاد! خضر - علیه السلام- جواب داد که خنک آنکس که از5 ماه رجب یک روز روزه گرفته باشد. و گفتهاند6 که: در بهشت جویی است که آن را رجب گویند که حضرت - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود که آب آن از7 عسل شیرین تراست و از شیر سفیدتر، و از آن جوی کسی آب خورد که یک روز از ماه رجب روزه داشته باشد.

حضرت امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - روایت میکند از حضرت رسول - علیه السلام - که فرمود هر که روز اول ماه رجب روزه دارد، خدای - تعالی -میان وی و دوزخ خندقی بیافریند که پهنای آن از مشرق تا به مغرب باشد. و ms153 به روایتی هر که یک روز از ماه رجب روزه دارد8 از صراط چون برق بگذرد. و هرکه دو روز از ماه رجب روزه دارد خدای - تعالی - هر روز او را به عبادت یکساله برابر نویسد. و هر که سه روز روزه دارد از گناهان چنان پاک شود که از مادر متولد شده، و هر که چهار روز روزه

در خبر است از صدر و بدر عالم، محمد مصطفی - صلی الله علیه وآله و سلم که فرمود: هر که روز پنجشنبه اول رجب روزه دارد و میان شام و خفتن شب جمعه دوازده رکعت نماز بگزارد به شش سلام، در هر رکعتی الحمد2 یک بار و إنا انزلناه سه بار و قل هو الله أحد3 دوازده بار؛ چون از نماز فارغ شود هفتاد بار بر پیغمبر -صلی الله علیه و آله وسلم- صلوات فرستد و سجده، و هفتاد بار در سجده بگوید که: «سبوح قدوش ربنا ورب الملائکة والروح»، و در میان سجده بنشیند2 و3 بگوید که: «اللهم آغفر و آرحم و تجاوز عما تعلم نک أنت العلی الأعظم»، پس سجدهآ دیگر کند و هفتاد بار دیگر بگوید4 که: «سبوح قدوس الخ». و هم اندر سجده حاجت خواهد که اجابت آید و گناهان او آمرزیده گردد اگر چه بسیار بود و روز قیامت شفاعت وی در حق هفتاد کس از خویشان او روا باشد. و به روایتی هفتصد کس که همه مستوجب دوزخ باشند و ms154 چون شب اول قبر او باشد، این نماز بر صورتی هر چه تمامتر5 بصورت زیباتر به قبر وی درآید با روئی تازه و زبانی فصیح، و او را مژده دهد که ای بندهآ خدا، بشارت باد تو راکه از همه سختی برستی. پس6 بنده گوید که: تو چه کسی که تو را نمی شناسم. گوید

در خبراست از حضرت خواجهآ کاینات و فخر موجودات، محمود بارگاه عزت و گوهر بحر نبوت، جناب با رفعت، حضرت ابوالقاسم محمد- صلی الله علیه و آله و سلم- که فرمود که: هر که در هر روز از ماه رجب چهار رکعت نماز بگزارد و هر رکعتی الحمد یکبار وقل هو الله أحد ده بار، و در هر شب چهار رکعت نماز کند در هر رکعت الحمد یکبار و سوره والعصر ده بار، خدای - تعالی -او را مژده دهد چنانکه هزار بنده آزاد کرده باشد از فرزندان اسماعیل پیغمبر - صلی الله علیه و آله و سلم- و همچنان بود که هزار ختم قرآن کرده باشد و همچنان که اصلاح هفتاد پل کرده باشد، و همچنان باشد که یک سال در راه خدای- تعالی -به مال خود غزا کرده باشد و در روز قیامت شفاعت هفتاد کس کند، از اهل توحید، که مستوجب عقوبت و عذاب دوزخ شده باشند و2 خدای - تعالی - قبول کند.

روایت است از حضرت امام المتقین یعنی امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - که گفت: روز شنبه بیست و هفتم ماه رجب حضرت رسالت را به پیغمبری فرستادند؛ ms155 پس هر که در آن روز روزه دارد، از جملهآ صدیقان و شهیدان باشد و هزار حاجت در دنیا اگر بخواهد روا گردد و به حسابی آسان در بهشت رود. و وردی که درین ماه باید گفت آن است که به حدیث قدسی وارد شده، قال الله تبارک و تعالی: من قال فی شهری -و هو رجب - استغفرالله ذاالجلال والإکرام من جمیع الذنوب والآثام ألف مرة إن عذبته فلست بربه». یعنی3 هر که در ماه4 من هزار بار بگوید استغفرالله چنانکه مذکور شد اگر عذاب کنیم او را پس پروردگار او نباشم.

159

باب یازدهم - در بیان ادعیه و اورادهای نمازهای زواید یومته

کعبالاحبار گوید که: در تورات دیدم که هر که در ماه شعبان هزار بار بگوید: «لا إلهإلا الله و لانعبد إلا إیاه مخلصین له الدین ولو کره المشرکون»؛ خدای - تعالی - او را ثواب صدیقان دهد. و رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده که: ماه شعبان ماه من است و فضیلت او بر باقی ماهها همچون فضیلت من است بر خلق، و هر که دراین ماه روزه دارد جبرئیل - علیه السلام - از زیر عرش ندا کند که ای بندهآ خدا از سر گیر عمل خود را که آمرزیده گشتی! و هر که1 یک روز از ماه شعبان روزه دارد همچنان باشد که دو سال پیوسته روزه داشته باشد، و هر که دو روز روزه دارد چنان باشد که بندگان آزاد کرده باشد، و هر که سه روز روزه دارد خدای - تعالی - او را از دوزخ دور کند هفتاد ساله راه2، و هر که چهار روز روزه دارد روز قیامت در زیر عرش خدا باشد و او را از بهشت خانهای آراسته بفرستند تا از آن میخورده باشد تا خلق3 از حساب فارغ شوند، و هر که پنج روز روزه دارد روز قیامت در زمرهآ اول چون برق خاطف از صراط4 بگذرد و نامه ms156 به دست راست او دهند و ترازوی وی به حسنات گران باشد، و هرکه شش روز روزه بدارد از اول زمره باشد که بعد از انبیاء5 پیش از همه کس به بهشت رود و روی وی چون ماه شب چهارده باشد نورانی6 و هر که هفت روز روزه دارد درهای دوزخ به روی او در بندند، و هیچ چیز نخواهد از خدای - تعالی - الآکه به وی دهد.7 و هر که هشت روز روزه دارد هشت در بهشت به روی او بگشایند تا از هر کدام در که خواهد در بهشت8 رود، و هر که نه روز روزه دارد از جملهآ گناهان بیرون آید9 و به عدد هر چیزی که خدای - تعالی - آفریده باشد وی را نیکی بنویسند و بدی

و چون ماه شعبان به نیمه رسد هیچ فرق نیست تا ماه ms157 رمضان هر روزی و هر1 شبی از شعبان را. حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده که: هر که روزی از ماه شعبان دو رکعت نمازکند و در هر رکعتی الحمد یکبار و انا أعطینا پنج بار، و در هر شبی دو رکعت نماز بکند و در هر رکعتی الحمد یکبار و (قل هو الله أحد)10 پنج بار خدای - تعالی - هفتاد هزار11 گناه وی را بیامرزد از آنچه میان وی و میان حق - تعالی - است و عذاب گور از وی بردارد و از منکر و نکیر وی را نترساند، و چون از گور بیرون آید12 روی او چون ماه شب چهارده باشد، و از13 صراط چون برق بگذرد و بی حساب به بهشت رود و ورودی که در این ماه است صلوات محمد است -صلی الله علیه و آله و سلم - که حضرت چنین فرمود که: هر که دراین ماه شعبان - که ماه من است -

و حضرت رسول- صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده است که: هر کس خواهد که سلامت گردد از قضای بد که در این شب1 بنام او بنویسند باید که سی رکعت نماز بگزارد و در هر رکعتی فاتحه یکبار و (إنا أنزلناه) یکبار بخواند و (قل هو الله) سه بار، و چون فارغ شود بگوید که: «لا إله إلا الله وحده لاشریک له، له الملک وله الحمد و هو علی کل شیء قدیر»؛ و صلوات فرستد بر پیغمبر و صد بار بگوید: «سبحان الله و الحمدلله ولا اله إلآ الله والله أکبر ولا حول ولا قوة إلا بالله العلی العظیم» و بعد از آن این دعا بخواند که2: «یاذالمن و لایمن علیک یا ذاالجلال والإکرام یا ظهر المحبین ویا جار المستجیرین ویا أمان الخائفین ویا دلیل المتحیرین یا حی یا قیوم إن کنت کتبتنی فی أم الکتاب عندک محروما مقترا علی رزقی فآمح حرمانی و تیسر رزقی واکتبنی عندک غنیا سعیدا موسعا علی رزقی ms159 و قلت فی أم الکتاب یحموالله ما یشاء ویثبت فی أم الکتاب». و حضرت رسول -صلی الله علیه وآله و سلم- فرموده است که هر که در شب برات دوازده رکعت نماز بگزارد و در هر رکعتی فاتحه یکبار و (قل هو الله أحد»3 سی بار بخواند، بیرون نرود از دنیا تا جای خود در بهشت نبیند و شفاعت دهد او را ده یک اهل بیت او که مستوجب عقوبت گشته باشند. و آن صد رکعت نماز به پنجاه سلام به هزار سورهآ اخلاص مشهور و معروف است و آن را صلواة الأخیر گویند. خداوندا توفیق رفیق حال ما گردان، بالنبی و آله الا مجاد.

بیت

این نماز و روزه و حج و جهاد این گواهی دادنست ms160 از اعتقاد

دل تهی کن کین بود الصوم لی ای تهی کرده شکماگر عاقلی

وقال الله تعالی: «الصوم لی و أنا أجزی به»، یعنی حق - تعالی - میفرماید که: روزهآ خاص از آن من است، ورای دیگر طاعتها، و من روزه دار را مزد خواهم داد چنانکه از کرم من سزد. چنان که مشهور است که فردای قیامت که مظلمه خواهان حقوق خود را بطلبند هر عملی را به چیزی بربایند و ببرند. چون کار به روزهآ بنده رسد خواهند که بگیرند حق - تعالی - فرماید که شما حقی که دارید بر بندهآ من دارید، بر من ندارید آنچه از آن او است بگیرید که این روزه از آن من است از آن او نیست. این غایت لطف حق - تعالی- است تا بنده فعلش تمام3 نگردد و به سبب ثواب روزه نجات یابد. پس از «الصوم لی» مقصود این است، الا همه طاعتها و بندگیها از آن حق - تعالی - است و اواز

در خبر است که چون شب اول رمضان بود حق - تعالی -خازنان بهشت را فرماید که :درهای بهشت را بگشایند بر روی روزهداران، و ای مالکان دوزخ! درهای دوزخ را دربندید و ای ملائکه! دیوان و شیاطین را دربند کنید و غل برگردن نهید تا به میان روزهداران درنیایند و روزهآ ایشان را نقصان نکنند. ایشان را در بیابانها و قعر1 دریاها اندازند. و ای رضوانان! بهشت را بیارائید و خود را از زینت دهید از برای روزه داران امت محمد- صلی الله علیه و آله و سلم-. بادی است که آن را ریح «ابوالمشیره» گویند، آن باد از زیر عرش از مهب رحمت وزان شود و بر درختان بهشت وزد،2 و آن نسیم به مشام روزه داران رسد، به قوت آن روزه توانند گرفت و تمام ماه رمضان3 ms161 آن بادوزان باشد.

و در حدیث صحیح است که در وقت هر روزه گشادن ششصد هزار عاصی جانی4 که همه مستوجب عقوبت باشند حق- تعالی - همه5 را آزاد میفرماید از آتش دوزخ از جمعهآ اول تا جمعهآ سوم، و در جمعهآ دوم چندان آزاد میکند که در جمعهها و هفتهها تا لیلة القدر، و در لیلةالقدر چندان آزاد میشوند6 که در تمام بیست و نه روز7 تا شب عید که آن را «لیلة الجائزة» گویند، در آنشب چندان از عاصیان آزاد میشوند که در تمام ماه روز عید که به مصلای عید روند و نماز عید را ادا کنند. بعد از آن8 حضرت حق - تعالی - ندا کند به ملائکه که ای مقربان! مزد مزدوری که او را کار میفرمایند و او آن کار را میکند چه باشد؟ گویند: مزد او به او دهند حق - تعالی - فرماید که ای ملائکه گواه باشید که من همه را بیامرزیدم و از ایشان راضی شدم، و اگر از ایشان سهوی یا خطائی

اگر کسی به شب نیت نکند و در روز تا زوال نگشته نیت کند درست باشد. و اولی آن است که در وقت افطار نیت روزهآ فردا کند و این دعا را در وقت افطار بخواند: باللهم لک صمت و بک آمنت و علیک توکلت و برزقک أفطرت و بصوم غد نویت یا غفار یا غفار یا غفار». معنی این دعا این است که: ای بارخدایا من امروز از برای تو روزه داشتم و به تو ایمان آوردم و اعتماد و توکل خود بر تو دارم، و به روزی تو روزه ms162 میگشایم و به روزهآ فردا نیت کردم.2 حق - تعالی - فرماید به ملائکه که: نظر کنید به بندهآ من که با وجود گرسنگی و تشنگی که امروز کشیده هنوز روزه باز ناکرده عزیمت روزهآ فردا میکند؛ گواه باشید که من گناه ناکرده3آ ایشان را بیامرزیدم.

دیگر بدانکه اگر کسی در شب پنداشت که هنوز شب است و چیزی بخورد و صبح باشد4، ویا افطار کند در روز به مظنهآ آنکه شب است، ناگاه آفتاب برآید، در این دو صورت بعد از ماه رمضان روزه بدارد که این جا قضا است و کفارت نیست. و اگر به فراموشی در روز ماه مبارک رمضان چیزی بخورد و بیادش آید، دست باز دارد و دیگر نخورد و5 آن روز را امساک کند و دیگر هیچ نخورد و6 روزی را روزه بدارد. دیگر7 گفتهاند که: اگر کسی بیند که کسی در روز رمضان چیزی میخورد به فراموشی، اورا اگاه کنند یانه؟ گفتهاند: اگر جوان است او را آگاه کنند و اگر پیر است نه، تا سیر

اکابر دین - رحمهم الله - در هر شبی و هر روزی در این ماه به موجب حدیث نبوی -صلی الله علیه و آله و سلم - دعایی و نمازی ترتیب فرمودند، فأما آن را همه کس به جا نمیتواند آورد. نمازی که در شب گذاردهاند دو رکعت است، در هر رکعتی «الحمد» یکبار و (قل هو الله احد)3 سه بار ms163 وبعد از نماز سی بار بگویند: «لا إله إلا الله صادقا». شارحان این حدیث گفتهاند که هر که توفیق یابد که در هر4 شب این نماز بکند روزهآ سی روز او قبول افتد، و اگر سهوی یا لغوی در روزهآ او واقع شده باشد از او عفو شود و گناهان او آمرزیده گردد و به حساب آسان به بهشت رود و که هر که روزه داری را روزه بگشاید5 هم ثواب آن روزه دار شود و از ثواب او هیچ کم نشود. چون فقرای صحابه این سخن بشنیدند گفتند: یا رسول الله ما را چندان چیزی6 نیست که روزه داری7 را روزه بگشاییم. حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- گفت: این ثواب بیابد هر آنکس که روزهآ کسی را بگشاید به خرمائی یا به شربت آبی یا به قطرهای شیرینی. و گفتهاند8 که: هر که درین ماه نافله بجای آورد ثواب فرضی بیابد، و هر که فرضی بجای آورد ثواب هفتاد فریضه بیابد.

قال الله تبارک و تعالی: (لیلة القدر خیر من ألف شهر)1؛ یعنی هر که شب قدر را دریابد ثواب او بهتر است از هزار ماه، که شصت و سه سال و چهار ماه باشد که در آن مدت همه روز به طاعت و عبادت گذرانیده باشد. و در تعیین این شب اقاویل بسیار است. بعضی گفتهاند: شب نوزدهم است و بعضی گفتهاند: شب بیست و هفتم است. ابن عباس - رضی الله عنه - میگوید که پرسیدم از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم که: لیلة القدر را در کدام شب جوییم؟ فرمود که: «التمسوها فی العشر الأواخر فی الأوتار وأحب الأؤتارإلی الله تعالی السبع». یعنی لیلة القدر را بطلبید در عشر آخر ماه رمضان در شبهای طاق، و دوست ترین عدد طاق هفت است. پس معلوم شد که بیست و هفتم است و مفسران و مؤولان بر صحت این دلایل بسیار ms164 آوردهاند: اولا آنکه درین سوره سه بار لیلة القدر مذکور میشود و لیلة القدر نه حرف است وسهنه، بیست و هفت باشد. دوم آنکه از اول سوره تا «هی حتی» که اشارت به آن است بیست و هفت کلمه است، دیگر آنکه آسمانها هفت است و طبقات زمین هفت است و دریاها هفت2، پس اتفاق جمهور براین است که لیلة القدر شب بیست و هفتم باشد. و در خبر است که چون شب قدر شود از آفریدگار عالم ندا آید به جبرئیل که به زمین روابا لشکری از ملایکه به زمین آید و با او علم سبزی باشد به بام خانهآ کعبه فرو زند.3 و گفتهاند که جبرئیل را ششصد بال است و دو بال از آن قیل است که هرگز باز نکند الا در شب قدر، پس آن بال را بگستراند و4 از مشرق و مغرب بگذرد. پس جبرئیل لشکر ملایکه را در میان مردم پراکنده کند، هر جا که کسی را بینند که در نماز است یا قرآن میخواند برایشان سلام کنند و دست اندر دست ایشان نهند و بر دعای ایشان کنند آمین تا آنگاه که صبح بدمد، جبرئیل بانگ کند که «یا معشر الملاتآکة الرحیل» بیائید تا به مقام خود باز رویم. فرشتگان پرسند که: ای جبرئیل «ما صنع الله

در خبر است از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- که گفت: هر که چهار رکعت نماز بگزارد در این شب، در هر رکعتی فاتحه یکبار و (قل هو الله أحد) 2 و (وإنا أنزلناه)3 هر کدام پنج بار، و4 بعد از نماز صد بار استغفار کند و صد بار صلوات فرستد همچنان باشد که هزار شب قدر را دریافته باشد و هزار نوبت ختم قرآن کرده باشد5 و هزار دینار به درویشان داده باشد به صدقه، و هزار بنده آزاد کرده باشد6. و هزار گرسنه را طعام داده سیراب کرده باشد. و خدای تعالی فرماید که: ای ملایکه گواه باشید که بر این بنده رحم کردم و او را بیامرزیدم. حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- فرمود که هر که در شب عید فطر دوازده رکعت نماز بگزارد در هر رکعتی «فاتحة

حضرت رسالت صلی الله علیه و آله و سلم- فرمود که: هر که ماه رمضان را روزه بدارد وشب قدر را دریابد و شش روز شوال را روزه بدارد چنان باشد، که تمام ماه را روزه داشته باشد و بفرماید حق- تعالی -خازنان بهشت را تا از برای وی در بهشت4 چندین شهرستان بنا کنند و آنچه به خاطر هیچ کس نگذشته باشد و ندیده بود5 در آن شهرستان موجود باشد. و حوران باشند در آن شهرستان6 که اگر یک دندان ایشان به خنده سفید گردد، هرگز در دنیا یک شب تاریک نماند، و اگر یک قطره از لعاب دهن ایشان در دنیا ریزد دریاهای تلخ دنیا همه شیرین گردد و یک گیاه تلخ نروید.

و روزهآ این دهه را فضیلت بسیار است چنانکه در حدیث است که هر که هشتم این دهه را که «یوم الترویه» است روزه دارد، بنویسد خدای - تعالی - به عدد ستارگان آسمان ثواب در دیوان اعمال او و او را در بهشت حورانی به زنی دهند که وصف ایشان نتوان کرد. و3 هر که روزنهم این دهه که عرفه گویند روزه دارد، کفارت گناه دو سالهآ او شود: یکی سال گذشته و یکی سال آینده. حضرت رسول الله- صلی الله علیه و آله و سلم- فرموده است که: هر که روز عرفه به خاموشی بسر برد البته خدای - تعالی - او را بیامرزد، چنانکه در تمام سال چندان آمرزیده نشوند که در روز عرفه شوند، و هر حاجتی که از خدای - تعالی - در آن روز بخواهد رواگردد و اگر استغفار گناهان طلبد رواگردد. و در این روز حق - تعالی - نظر کند به جمیع بندگان صالح مگر بسوی مختال و متکبر.

و به روایتی دیگر این دعا بخواند: «اللهم رب هذه سنة جدیدة و أنت ملک قدیم نسالک العصمة من الشیطان الرجیم والعون علی هذه النفس الأمارة والاشتغال مما یفوزنی إلیک یا ذالجلال والإکرام.»

حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده که: هر که در شب اول محرم شش رکعت نماز بگزارد به سه سلام، در هر رکعتی بعد از فاتحه یازده بار (قل هو الله أحد)1 بخواند و در ابتدا و انتهای ms169 این نماز در هر رکعتی سه بار «سبحان الملک القدوس» بخواند، حق - تعالی - حاجت او را روا گرداند. نقل است که هر که بخواند در روز عاشورا بر حوضی که در او آب باشد یا ظرفی و بدان غسل کند، از جمیع بیماریهای آن سال ایمن گردد؛ دعا این است: «سبحان الله ملأ المیزان، سبحان الله منتهی العلم، سبحان الله مبلغ الرضا، سبحانه زنة العرش»؛ وهرکه در روز عاشورا هفتاد بار بگوید: «حسبی الله و نعم الوکیل» خدای - عز و جل - او را بیامرزد.

سنت روز عاشوراده چیز است: غسل کردن، و نماز گذاردن، و مصافحه کردن، و زیارت کردن، و بیمار پرسیدن، و سرمه در چشم کشیدن؛ و بعضی گفتهاند: سه میل در چشم راست و دو میل در چشم چپ. اما در هر چشم سه میل واجب است، فراخی در طعام عیال، و دست برسر یتیمان فرود آوردن، آشتی کردن، و جامه پاک شسته پوشیدن؛ که هر که این ده سنت رعایت کند تا سال دیگر از همه مرض2 در امان باشد.

در فضیلت صدقهآ روز عاشورا چنین آوردهاند که قاضیی بود در شهری، معروف و مشهور به توانگری، و روز عاشورا بر در سرای خود بایستادی و چون نیازمندی برسیدی چیزی به او دادی. و در این روز درویشی به نزدیک او آمد و گفت: «ای قاضی شرم میدارم که از کسی چیزی طلبم و مستحقم، به نزدیک شما آمدهام»؛ و ضرورت خود را عرضه کرد و گفت: بحق خداوند خویش و بحق این فضل که با تو کرده که حاجت من رواکن! گفت: چه حاجت داری؟ گفت: روز عاشورا است مراده من آرد و دو من گوشت و دو درم زر بده تا این ضرورت من دفع شود. قاضی گفت: نیک باشد نماز دیگر بیا تا بدهم. درویش برفت و نماز دیگر باز آمد. قاضی بانگ بر وی زد و او را هیچ نداد. ms170 آن درویش خسته دل و مجروخ خاطر و گریان بازگشت و می رفت تا ترسائی به او رسید و گفت: تو را چه افتاده است که میگریی؟ درویش قصهآ خود با او بگفت و او را به صلیب اعظم که معبود او بود سوگند داد که حاجت من روا گردان! گفت: مرا سوگند بزرگ دادی من کجا از عهدهآ این بیرون توانم آمد اما به قدر وسع خود بجای آرم، به جای ده من آرد ده انبان آرد به وی داد و به جای دو من گوشت ده من گوشت، و به جای دو درم1 ده درم. درویش حمال بگرفت و آنها را به خانه آورد. قاضی آن شب به خواب دید که گویندهای میگوید که: ای قاضی برنگرا بر نگریست دو کوشک دید: یکی از سیم خام، دیگری از زر سرخ در بهشت. قاضی گفت: این کوشکها از آن کیست؟ جواب آمد که این کوشکها از آن تو بود تا این وقت، اکنون چون آن سایل را محروم کردی و وعده خلاف کردی، اکنون بنام فلان ترساشد. قاضی از خواب درآمد و گفت: (إنالله وإنا إلیه راجعون)2؛ چون روز شد به نزدیک آن ترسا آمد و گفت: ای ترسا روز عاشورا چیزی خیر کردهای؟ چنانکه گذشته بود با اوبگفت. قاضی گفت: من ده انبان آرد را به صد انبان خریدم. ترسا گفت: اگر یکی رابه

(سلام علیکم کتب ربکم علی نفسه الرحمة آن سلام علیکم لم یدخلوها وهم یطعمون4، سلام علیکم سأستفغرلک ربی5 سلام علیکم لا نبتغی الجاهلین6، سلام علیکم طبتم فادخلوها خالدین7 و الحمدلله رب العالمین}8 دعائی که اول سال باید خواند:9

«اللهم أنت الملک الأبد القدیم الرحمن الرحیم العزیز الحکیم العلی العظیم الجلیل الکریم القادر الحق القوی القاهر المقتدر، أنت10 إلهی وإله آبائی وإله کل مخلوق و رازقهم و ممیتهم و محییهم، ایاک نعبد و ایاک نستعین تبارک اسمک و تعالی جدک ولا إله غیرک، و هذه سنة جدیدة ظهرت بقدرتک. أسألک فیها العصمة من الشیطان الرجیم والعون علی هذه النفس الأمارة بالسوء والإشتغال مما یقربنی إلیک و إلی طاعتک و رضاک، أنت غنی وأنا فقیر وأنت قوی وأنا ضعیف فقونی علی طاعتک و أرحم ضعفی و أغننی بحلالک عن حرامک و بطاعتک عن معصیتک و بفضلک عمن سواک».

واین دعا1 در آخر سال باید خواند:

«اللهم ما عملت من عمل فی هذه السنة مما نهیتنی عنه ولمن ترضیة ونسیته عنی بعد قدرتک علی عقوبتی و دعوتنی إلی التوبة من بعد جرأتی علیک، فإنی أستغفرک منه یا غفور فاغفرلی، وما عملت من عمل ترضیه و وعدت علیه التوبة فتقبل منی ولا تقطع رجائی یا أرحم الراحمین».

نقل است از اکابر2 که هر که دعای اول بخواند سال بر او میمون و مبارک باشد، و هرکه این3 دعای آخر سال4 بخواند جبر نقصان سال گذشتهآ او5 کند. والله اعلم.

نماز روز یکشنبه انس ابن مالک روایت می کند از حضرت رسول حصلی الله علیه وآله و سلم -که فرمودند: هر که روز یکشنبه دو رکعت نماز کند در هر رکعتی یکبار «الحمد» و یکبار «آمن الرسول» و «قل هوالله» سه بار، و چون فارغ شود سه بار «آیة الکرسی» را بخواند، به عدد ms172 هر ترسائی که در جهان است از مرد و زن2 عبادت یکساله در دیوان اعمال او نویسند و گناهش آمرزیده شود.

نماز روز دوشنبه روایت است که حضرت رسول- صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود که: هرکه روز دوشنبه دو رکعت نماز بکند بنزدیک برآمدن آفتاب، در هر رکعتی «الحمد» یکبار و(قل هو الله أحد)3 یکبار و معوذتین هر کدام یکبار، چون فارغ شود ده بار بگوید: «استغفرالله العظیم» و یازده بار صلوات فرستد، ایزد - تعالی - گناهان صغیره4آ او را بیامرزد و خصمان او را از او خشنود گرداند و در فردوس او را کوشکی دهد از زمرد سبز5.

نماز روز پنجشنبه ابن عباس - رضی الله عنه - روایت کند از حضرت رسول - صلی الله علیه وآله و سلم- که فرمودند که: هرکه روز پنجشنبه دو رکعت نماز کند، در میان دو نماز و در هر رکعتی بعد از فاتحه سی بار «آیةالکرسی» و سی بار «قل هو الله أحد» بخواند، چون فارغ شود صد بار «استغفرالله» بگوید و ms173 صد بار صلوات فرستد و آنچه تواند «سبحان الله والحمدلله» بخواند تا وقت آفتاب فروشدن از جای برنخیزد تا آمرزیده شود.

نماز روز جمعه حضرت شاه مردان و شیر یزدان6 امیرمؤمنان علی - علیه السلام- روایت کند از حضرت رسول-صلی الله علیه و آله و سلم- که فرمودند که: هر که روز آدینه چهار رکعت نماز کند7 پیش از زوال، در هر رکعتی «الحمد» ده بار و «آیت الکرسی» ده بار و چهار قل هر یکی ده بار و چون از نماز فارغ شود هفتاد بار «سبحان الله و الحمدلله» تا آخر بخواند، حق - تعالی - شراهل آسمان و زمین و دیو و پری از او باز

نماز روز شنبه روایت است از رسول ثقلین که فرمودند که: هر که روز شنبه چهار رکعت نماز بکند و در هر رکعتی «الحمد» یکبار، و (قل یا أیها الکافرون)2 سه بار، حق - تعالی - فرشتگان را فرماید که ثواب آن بنده مینوشته باشند تا زمان حیات او و به عدد هر جهودی از مردان و زنان عبادت یکساله در دیوان اعمال او بنویسند و به جز این، جزای دیگر دهند.

نماز توبه به غایت نمازی پسندیده است و اکابر دین آن را3 گزاردهاند و بعد از رفتن از دنیا در واقعه خبر دادهاند از فیض این نماز و دعای آن. و سبب قبول توبهآ ایشان شده و وصیت کردهاند در گزاردن این نماز را4 در اوقات آن؛ پس خنک آن کسی که بدین قیام نماید! و جهد کن تا بی توبه از دنیا نروی که دوای درد گناه توبه است. با وجود حضرت رسالت پناه- صلی الله علیه و آله و سلم- که معصوم بود از کبیره و صغیره و مژدهآ ms174 «یغفرلک الله» در شأن وی آمده بود، چنین فرمودند که: «توبوا إلی الله فإنی أتوب إلیه فی کل یوم سبعین مرة»؛ یعنی توبه کنید و به خدای خود باز گردید که به درستی که من هر روز هفتاد بار توبه میکنم.

امیرالمؤمنین - صلوات الله علیه - فرموده است که چنین شنیدم از حضرت پیغمبر که- صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود که: هر که این نماز توبه را بگزارد در5 روز یکشنبه و غسل6 کند و شب دوشنبه نماز خفتن اداکند و دوازده رکعت نماز کند به سه سلام، در هر رکعتی «الحمد» یکبار و(قل یا أیها الکافرون) 7ده بار و (قل هو الله )8 ده بار ودر

تا نمازها قبول افتد ملائکه ایستادهاند و این دعاها را آمین میکنند، دعای صباح «اللهم اجعل صباحنا صباح الصالحین، وألسنتنا لسان الذ اکرین، و أبداننا أبدان الخاشعین، و قلوبنا قلوب العارفین و اغفرلنا ولآباءنا ms175 ولأمهاتنا و لمشایخنا و لمعلمینا، لأستاذنا و لجمیع المؤمنین والمؤمنات والمسلمین والمسلمات، برحمتک یا أرحم الراحمین.

دعاء نماز پیشین2 «اللهم إنا نسألک الطیبات، و ترک المنکرات، و فعل الخیرات، و حب المساکین؛ أن تغفر لنا و تتوب علینا، وإذا أردت فی فتنة فتوفنا غیر مفتونین، و اغفرلنا ولجمیع المؤمنین والمؤمنات.»

دعای نماز دیگر3 «اللهم انا نسألک موجبات رحمتک، و عزائم مغفرتک، و السلامة

باب دوازدهم - در بیان نمازهای هفته و دعاهای بعد از نماز من کل اثم، لا تدع لنا هماإلا فرجته، ولا دینا الا غفرته، ولا دینا إلآ قضیته، ولا حاجة هی لک رضا إلآ قضیتها، برحمتک یا أرحم الراحمین».

دعای نماز شام1: «اللهم اجعلنا من السعداء المقبولین، ولا تجعلنا من الأشقیاء المردودین، و اغفر لنا ذنوبنا یا غافرالمذنبین؛ برحمتک یا أرحم الراحمین».

دعای نماز خفتن: «یا دائم الفضل علی البریة، یا باسط الیدین بالعطیة، یا صاحب المواهب السنیة، صل علی محمد وآل محمد خیر الوری سجیة، واغفرلنا یا ذالعلا فی هذه العشیة، و ارزقنا عیشة راضیة مرضیة، فادفع عنا جمیع البلاء والبلیة، وصلی الله علی خیرخلقه محمد و آله و عترته الطیبین الطاهرین، الحمدلله رب العالمین3». اخبار روزنامهآ امام ناطق3 جعفر صادق - علیه السلام-

روز اول ماه از هر ماه که باشد نیک است و مبارک است همهآ کارها، بتخصیض حاجت خواستن از سلطان و تزویج کردن و سفر کردن، و اگر از وی چیزی غایب شوداز امروز تاشش روز دیگر باز آید، و اگر بیمار شود هم در آن روز به شود، و اگر دراین روز فرزندی متولد شود4 اگر پسر باشد از اصحاب سلطان روزیمند باشد و اگر دختر باشد بخیل بود هم بیم مرگش بود.

روز دوم از ماه نیک است و مبارک است؛ حاجت و مراد و بیع و شری و زن خواستن و بنا نهادن و از خانه به جائی رفتن و کشت و زراعت کردن و جوی کندن؛ این همه مبارکست. ms176 اما هر فرزندی که دراین روز متولد شود کم زید و اگر زید پیوسته بیمار بود، و اگر بنده بگریزد زود باز آید. و اگر در این روز کسی بیمار شود زود به شود.

روز سیم از ماه نحس است، و کران خود را نگاه باید داشت از غضب سلطان و زیر

روز چهارم از ماهآ گران است. هابیل پسر آدم - علیه السلام - در این روز متولد شد، هر که در این روز متولد شود نیک مرد شود و لیکن بیچاره بود و او را سفر نسازد و آخر شهید گردد. و هر که در این روز سفر کند، درویش گردد و بیم هلاکت بود. اما زناشوهری و زراعت و صید کردن و خصومت1 و کودک به دبستان فرستادن میانه بود.

روز پنجم ماه گرانست و نحس،2 و مولود قابیل در این روز بود که هابیل را بکشت. و از خانه به جای دیگر رفتن نباید و در این روز حذر باید کرد، و غلام نباید خرید که گریز2 پای بود. و هر چه در این روزگم شود باز نیاید، و هر فرزندی که در این روز متولد شود نزید و اگر بزید توانگر گردد، ولیکن او را به نزدیک مردمان آبروی نبود و نیک نام نباشد. و اگر در این روز کسی بیمار شود همه عمر در رنج بود.

ششم از ماه نیک است سفر کردن ms177 و خریدن و فروخت و طلب حاجت و کشت4 و جامه5آ نو بریدن و پوشیدن، و از جائی به جائی رفتن همه نیکست؛ و لیکن در کشتی نباید نشست. و اگر در این روز فرزندی متولد شود مبارک بود و دلیر و خلف بود. و اگر کسی غلامی یا کنیزکی بخرد بگریزد. و اگر بیمار شود، زود به شود. روز هفتم ماه نیک است و مبارک، و طلب حاجت و کودک را به علم فرستادن و کشت و زراعت کردن و بنا نهادن و از جائی به جائی رفتن همه نیک است. و اگر

183

باب دوازدمم -در بیان نمازمای مفته و دعامای بعد از نماز فرزندی در این روز متولد شود مبرک بود. روز هشتم ماه گرانست، خویش را نگاه باید داشت و سفر نباید کرد و جنگ و خصومت نباید کرد؛ ولیکن در کشتر نشستن و درخت نشاندن نیک است. و اگر در این روز فرزندی متولد شود وی را در آن زمین قرار نباشد. روز نهم ماه نیک است طلب حاجت از امیران و بزرگان، و به نزدیک امرا در آمدن، و زن خواستن. و اگر در این روز فرزیدی متولد شود بزید و مبارک پی بود؛ و لیکن خرید و فروخت نباید کرد که خوب نبرد. روز دهم ماه نیک است و لیکن خری و فروخت نباید کرد. و اگر چیزی گم شود بازیابد و اگر بیمار شود زود به شود. روز یازدهم ماه نیک است در کشتی ننستن1 و سفر دریا کردن. و اگر در این روز فرزندی متولد شود دراز عمر بود و اگر بیمار شود زود به شود. روز دوازدهم ماه نیک است و مبارک سفر کردن و بازرگانی و بنانهادن. و اگر در این روز فرزندی متولد شود بزید و برنا شود و عاشق پیشه و به چشم مردمان عزیز بود و در آخر عمر مالش بسیار شود. روز سیزدهم ms178 ماه گران است و نحس، خویش را نگه باید داشت و پرهیز باید کرداز سلطان که عقوبت بیند. و اگر در این روز فرزندی متولد شود درویش شود و از بیماری زود به شود. روز چهاردهم ماه نیک است2 حاجت خواستن از امیران و بزرگان، و خرید و فروخت نیکو بود، و اگر فرزندی متولد شود طالب علم و مالش بسیار بود.

روز پانزدهم ماه گران است و نحس، خویشتن را نگاه باید داشت، و اگر فرزندی دراین روز متولد شود گنگ باشد.

روز شانزدهم ماه گرانست، سفر نباید کرد و در کشتی نباید نشست که بیم هلاکت

روز هجدهم ماه نیکست و مبارک، و1 خدای - تعالی - آفتاب را درین روز مصور گردانیده است، خریدن و فروختن و در دریا نشستن و شغل دنیا کردن همه نیک است. و اگر فرزندی2 متولد شود مبارک قدم باشد.

روز نوزدهم ماه نیک است خرید و فروخت و سفر کردن و بنا نهادن و طلب حاجت کردن؛ اما تزویج نشاید کرد و اگر فرزندی در این روز متولد شود مبارک پی بود.

روز بیستم ماه نیکو بود تجارت کردن و امانت نهادن و علم آموختن و کتابت کردن و قصه نوشتن به بزرگان.

روز بیست و یکم ماه نحس بود، هر که در این روز تجارت کند زیان کند4، پرهیز کردن در این روز بهتر باشد و فرزندی که5 متولد شود کوتاه عمر باشد. روز بیست و دوم ماه6 سفر کردن و نکاح کردن7 نشاید و لیکن به ms179 گرمابه رفتن و خون گرفتن و ناخن چیدن و حاجت خواستن خوب و است و وفا شود. روز بیست و سیم ماه نیکو بود خاصه نکاح کردن و عمارت و حاجت خواستن8. و اگر در این روز کسی بیمار شود زود به شود.

روز بیست و چهارم9 ماه گران است و نحس، و هر که در این روز کاری کند نیک

بیست و ششم روز از ماه نیک است و مبارک. در این روز قوم فرعونیان در دریا هلاک شدند و موسی را حق- تعالی - نجات داد، و اگر کسی در این روز بیمار شود زود به شود. روز بیست و هفتم ماه روز برگزیده است، و نیک است بازرگانی کردن، و1 هر فرزندی که در این روز متولد شود طالب علم بود و در چشم مردم عزیز شود2.

بیست و هشتم ماه نیک است و مبارک، و هر فرزندی که در این روز متولد شود مفسد بود و مردمان را از وی رنج رسد، و اگر بردهای بگریزد باز نیاید. بیست و نهم از ماه روز نیک است و برگزیده، و موسی پیغمبر - علیه السلام - در این روز به طور سینا رفته است و مناجات کرده به حضرت عزت دعای او را مستجاب کرده؛ و اگر بردهای بگریزد زود باز آید و بیمار زود به شود. سیام روز از ماه نیک است و مبارک همهآ کارها از بیع و شرا و سفر و تجارت. و هر فرزندی که در این روز متولد شود نیک بخت بود و دولتمند باشد. در بیان دانستن بیماریها در روزهای هفته3

اگر روز شنبه بیمار شود قوت زحل است. علامت بیماری وی از غم بود و مدت ms180 صحت تا پانزده روز بود. و چون از آن بگذرد مخاطره بود تا نوزده روز، و اگر به نشود تاسی روز مخاطره بود، بعد از آن به عافیت نزدیک بود. و اگر به وقت برآمدن آفتاب دراین روز بیمار شود، نعوذ بالله، اگر روی بیمار سرخ بود یا زرد، حال او بد بود، و

گفتهاند که هر که روز شنبه جامه ببرد بیمار شود، و هر که روز یکشنبه ms181 جامه ببرد غمی یا دردی به وی رسد، و هر که روزدوشنبه جامه ببرد مبارک بود، و هر که روز سه شنبه جامه ببرد دزد ببرد یا به آتش بسوزد، و هر که روز چهارشنبه جامه ببرد مال یابد، و هر که روز پنجشنبه جامه ببرد اگر عالم بود عالم تر گردد و اگر پادشاه بود پارسا گردد، و هر که روز جمعه جامه ببرد توانگر گردد والله أعلم.

آوردهاند که سبب عدل نوشیران آن بود که روزی در تکاپوی شکار ایستاده بود، که شخصی چوبی بینداخت و بر پای سگی1 آمد و بشکست، خاطر نوشیروان مجروح گشت، به اندک مهلتی اسب لگدی بزد بر پای آنشخص، زود پایش شکست. چون نوشیروان آن حال بدید با خعود اندیشه کرد و به اندک فرصتی آن اسب در تاخت و پایش به سوراخی فرو رفت و2 بشکست. انوشیروان انصاف بداد که هر کس هر چه میکند از نیکی و بدی جزا خواهد یافت؛ و3 گفت: هیچ به از آن نیست که با خلق نیکی کنم تا جزا یابم نه سزا، از این جا بنیاد و عدل و انصاف4 بنهاد.

وأئمهآ تفسیر آوردهاند که حضرت محمد مصطفی - صلی الله علیه و آله و سلم- فرمودهاند که: در شب معراج نظرم بر دوزخ افتاد دو تخت دیدم در میان آتش و دو شخص بر آن تختها نشسته بودند و به دست هر یکی بادزنهای بود، و چون آتش دوزخ بدیشان میل کردی بادزنهها را بجنباندندی و آتش را از خود دور کردندی. رسول گفت: مرا-صلی الله علیه و آله و سلم- از این حال تعجب آمد، از جبرئیل سؤال کردم که: «من هما» یعنی چه کساند اینها؟ جبرئیل گفت که: یکی نوشیروان عادل است و دیگری حاتم طائی که چچون هر دو مشرک از دنیا رفته بودند و جای مشرک دوزخ است، اکنون آنجااند5 و آن صفت خاص ایشان به مثابهآ دوبادزنه گشته و مانع میشوند تا آتش بدیشان ضرر نرساند.6 بدانکه معنی عدل راستی و برابری بود، و تنگی بار را «عدل» گویند؛ بدان7 معنی که تا برابر نباشد عدل نگویند و همچون وی بار دیگر نبود بر پشت ستور نایستد. و

و وحی کرد خدای - تعالی - به موسی - علیه السلام- که ای موسی چهار چیز برای چهار چیز نابودهدان و ناکردهدان؛ اول هرکه عملی کند و اخلاص با آن نبودنکردهدان، دویم جمع هر چند انبوه بوده الفت و شفقت با ایشان نبود، متفرق شدهدان. سیم سلطان اگر لشکر و سپاه بسیار دارد، در پیش و پس چون دعای رعیت بر اثر آن نبود شکستهدان. چهارم بنده اگر چه بسیار گناه دارد چون با وی شرک نبود آمرزیدهدان. و ارسال رسل و انزال کتب از بهر عدل است چنان که در حق حبیب خدا، محمد مصطفی - صلی الله علیه وآله وسلم آمد که (أمزت لأغدل بینکم)2، یعنی فرمودهام حبیب خود را که عدل و راستی کند میان شما که قوم و امتان اوئید، لاجرم - صلی الله علیه و آله و سلم - رسول فرمود که اگر صفیه که عمهآ منست و فاطمه که دختر منست، اگر دزدی کنند دستشان ببرم؛ چه جای آنکه عمه و دختر من نباشند. و خدای - تعالی - میفرماید که عدل آنچه حق منست همچو نماز و روزه و حج و زکات و آنچه حق خداست مشکنید تا من که خداوندم دل پادشاه را بر شما رحیم و مهربان گردانم، تا با شما داد و عدل کند؛ کما قال النبی - صلی الله علیه وآله وسلم -: «أعمالکم عمالکم»، یعنی عملهای شما ms185 پادشاهان شمااند. قوله تعالی: (إن الله یأمر بالعدل والاحسان)2 این دو اسم است جامع مر همه خیرات دینی و دنیائی را. و خدای - تعالی - امر کرده است در این آیت به

انیس العارفین دارد، و ms186 در تقدیم1 احکام شرغ غایت امکان سعی نماید و جهت حفظ حدود و قواعد اسلام میان خاص و عام تسویه نگاه دارد، و به زواجر سیاستی و موانع حکمی دست تعدی اقویا2 از ضعفای مظلوم کوتاه دارد، تا نظام عالم برقرار بماند و خلل ظلم و بدعت به حماء3 حدود شرع راه نیابد.

اول کسی که سلطنت قبول کرد آدم صفی - علیه السلام - بود، و در این باب احادیث بسیاراست و سخنان موافق که از خلفا و حکام واقع شده نوشته میشود. در خبر است که دیوان به جهت سلیمان- علیه السلام- دیگها از سنگ تراشیده بودند، که در هر یکی دو شتر رفتی، چنانکه در قرآن خبر داده (و جفان کالجواب و قدور راسیات}4؛ هر روز از آن هزار دیگ در مطبخ سلیمان - علیه السلام مان بر بارشدی و طعام را به خلق دادی و خود روزه داشتی. و همه روز بر تخت نشسته زنبیل بافتی و چون شب درآمدی زنبیل را بفروختی و از بهای آن دو قرص جو گرفتی و گلیمی در سر کشیدی و در گورستان گشتی تا کسی یافتی و آن دو قرص را با او بخوردی و افطار به همان کردی. و صفت تخت سلیمان- علیه السلام- و کرسیهای او در این مختصر نمی گنجد و حق - سبحانه - آن را در کلام مجید یاد کرده است.

نقل است که روزی سلیمان- علیه السلام- به شخصی برسید که میگفت: حق - تعالی - سلیمان را چه ملک عظیم داده است که هیچ آفریده را نبوده است و نخواهد بود! سلیمان - علیه السلام- گفت: ای نادان بخدای سوگند که یک5 تسبیح که تو از سر صدق و اخلاص6 بگوئی در دیوان قیامت ازین ملک که خدای - تعالی - به سلیمان داده است بهتر است؛ زیرا که این ملک فانی است و ثواب تسبیح تو باقی.

در خبر است که حضرت رسول7- ضلی الله علیه و آله و سلم - دو لشگر به طرف نجد

در خبر است که انس بن مالک - رضی الله عنه- گفت: که گاه بودی که یک ماه یا چهل روز در حجرهها و خانههای رسول- صلی الله علیه و آله و سلم- دود نکردندی، و دیگ بر سر آتش ننهادندی و از طعام در خانهها هیچ نبود مگر از خانههای انصاریان کسی طعام طعام فرستادی، بر آن گذرانیدندی و کسی را از آن خبر نبودی.

قال ابن عباس - رضی الله عنه: «مات رسول الله -صلی الله علیه وآله وسلم - فی قمیص من صوف علیه اثنتی عشره رقعة، بعضها من ادیم و علیه سبعین ألف ممن یستقرض و ینفق علی الفقراء أقضاها علی -علیه السلام-» از ابن عباس - رضی الله عنه - روایت است که روزی که رسول خدا-صلی الله علیه و آله و سلم - از دنیا رحلت مینمود بر تن مبارک او پیراهنی بود که دوازده پیوند بر آن دوخته بود، بعضی از آن پیوندها از پوست گوسفند بود، و هفتاد هزار درم قرض گذاشته بود که به صدقه به درویش داده بود که آن را حضرت امیر المؤمنین علی - علیه السلام -ادا نمود.

از ابن عباس - رضی الله عنه - روایت است که چون امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - به خلافت بنشست امام حسن - علیه السلام - را از ms189 صحبتخود جدا کرد؛ بدان سبب که او مانندترین خلقان بود به رسول خدا در صورت و سیرت. امیر او را بدان سبب حرمت داشتی و سخن او رد نکردی، و خلق به صحبت او بسیار رغبت کردندی و ملوک و

روایت است که ابو أمامه باهلی را بحکومت به بصره فرستاده بودند. بعد از مدتی از شخصی از اهل بصره از حال او پرسید2، گفت: او را در ضیافتی دیدم. مکتوبی بدو نوشت که: «ای [ابن] حنیف! چنین شنیدم که در ضیافتهای اهل بصره حاضر میشوی، و الوان طعام پیش تو میآورند. کسانی که تو را طعام میخورانند توانگران را بتکلف بخوانند و محتاجان را به جفا میرانند و حق را از باطل ms191 تمیز نمیکنند». او را از حکومت بصره عزل کرد.

روایت است که روزی عید ضعفا و مساکین در خانهآ امیرالمؤمنین - علیه السلام - جمع گشتند و امیر بیرون آمد و ابوموسی اشعری را فرمود تا در خانهآ بیتالمال را بگشود و سیصد هزار دینار زر بدرویشان داد به صدقه. پس به عیدگاه رفت و نماز عید بگزارد، و چون به خانهآ خود باز گشت من با او به خانه رفتم در خانه وی، زهالهای پخته بودند از آرد جوبی روغن. من گفتم: یا علی اگر فرموده بودی تا از این مال یکدرم به روغن

و نقل است که عمر عبدالعزیز از پدر خود مال بسیار به میراث یافته بود و در ایام امارت خود در تنعم افراط کردی، چون خلافت یافت بفرمود تا ایتام و مساکین بغداد1 نزد او جمع شدند و تمام مال خود را بر ایشان قسمت کرد. پس از اعمال شهر پرسید که مزدوری را هر روز چه مقدار اجرت می دهند؟ گفتند2: چهار درم. گفت: مرا هر روز چهار درم اجرت مزدوری بدهند از بیت المال مسلمانان تا عیال من زندگانی کنند و من به مصلحت کار مسلمانان مشغول باشم. و او را نوزده پسر بود، در آن روز که وفات یافت به غیر از مصحفی و شمشیری در خانهآ او هیچ نبود. شخصی از اقرباء او برخاست و گفت: ای امیر کاری کردی که هیچکس نکند. گفت: چه کردم؟ گفت: تمام اموال خود را تلف کردی و فرزندان را محتاج کردی. گفت که: روزی فرزندان نتوانم داد و حال فرزندان از دو بیرون نیست، اگر صالح باشند حق - تعالی - بندگان صالح را فرو نگذارد، و اگر ms192 فاسق باشند دشمن حق - تعالی - باشند و من غم دشمن خدای نخورم. پس ای عزیز این جمله معلوم کردی که انبیا - صلوات الله علیه اجمعین- در سلطنت و پادشاهی چگونه زندگانی کردهاند و با وجود قدرت پادشاهی و خزاین چگونه بر نفس خود تنگ گرفتهاند و بر محنت دنیا صبر میکردهاند و در تشریف و آثار معدلت و شفقت و احسان بر خلق میگشودهاند، و با این همه از خطر ولایت و حکومت ایمن نبودهاند. تا3 بدانی که مباشرت ولایت مسلمان کاری عظیم است، و حاکم و پادشاه چون برنهج عدل و احسان بود و در اقامت حدود شرع و نفاذ احکام دین کوشد، وی در زمین نایب و برگزیدهآ حق و سایهآ الهی بود، و خلیفهآ رحمن. و چون طریق معدلت و احسان بگذارد و بر بندگان حق شفقت و مرحمت نکند و

چون این مقدمهآ خطر حکومت و ولایت را بدانستی بدانکه پادشاهی را شرایطی است که بی آن شرایط امور سلطنت در دین و دنیا راست نمی آید و به نظام نمی گردد و

شرط هفتم آن که به زیارت و محبت علما و صلحا رود، و راغب باشد بر صحبت ایشان، اگر چه این جماعت در این روزگار کم باشند، و اگر به مساعدت توفیق اتفاق افتد بدیدن ایشان حریص باشد و صحبت این قوم را سعادت روزگار خود داند. و از صحبت جاهلان دجال سیرت و فاسقان صالح صورت، که در این زمان خود را به صورت علما و مشایخ به خلق مینمایند، ms196 و هر خسیس ظالم را به طمع حکام دنیا دعا و ثنا میگویند احتراز کنید؛ که این طایفه ویران کنندهآ دیناند، اگر چه صورت علما و مشایخ دارند.1 نقل است که هارونالرشید شقیق بلخی را طلب فرمود که مرا پندی ده! شقیق گفت ای امیر خدای را سرائی است که آن را دوزخ میگویند. تو را دربان آن سرا کرده است و تو را سه چیز داده تا بدان سه چیز خلق را از دوزخ باز داری: مال و شمشیر و تازیانه؛ تا به مال سد فاقهآ محتاجان کنی و سبب اضطرار اقتحام2 به شبهات نکند، و ظالمان را به شمشیر سیاست کنی و فاسقان را به تازیانه ادب کنی؛ اگر چنین کردی نجات یافتی و هم خلق را نجات دادی، و اگر به خلاف این باشد تو پیش از همه به دوزخ خواهی رفت و دیگران درپی تو.

شرط هشتم آن است که به سبب تجبر و تکبر خلق را از خود مستوحش3 نگردانی، بلکه به عدل و احسان بر ضعیفان و مسکینان و زیر دستان، خود را محبوب رعایا گردانی؛ که رسول - صلی الله علیه وآله وسلم - فرموده: «خیروالیکم الذین یحبونکم و تحبونهم و شر والیکم الذین یبغضونکم و تبغضونهم». یعنی بهترین پادشاهان شما آن کسانند که شما را دوست دارند و بدترین پادشاهان شما آن کسانند که شما را دشمن میدارند و شما ایشان را دشمن میدارید.

حق، حکومت و پادشاهی به استنباط حقایق،8 که آن نتیجهآ فهم و نور فراست است، مشروط گردانیده است و فرموده که: ( ولوردوه إلی الرسول وإلی أولی الأمر یعلمه الذین یستنبطونه منهم)9؛ و چون معاشرت و مخالطت خلق حاکم و پادشاه را امری ضروری است، پس تزکیهآ نفس احوال خلق را از لوازم حال ایشان باشد. و چون

حق سیم آن که چون به جهت زلتی یا تقصیری که واقع افتد بر مسلمانان غضب نکند و وجه امکان عفو نماید، از سه روز زیادت تأخیر عفو نکند مگر غضب به جهت امری کرده باشد که در آن نقصان دین بود؛ چه در این معنی اگر همهآ عمر او را مجهور گرداند روابود. اما در امور دنیوی عفو اولیتر. و حضرت رسول-صلی الله علیه و آله و سلم- فرموده که: «من أقال لمسلم عثرة أقاله الله تعالی عثرته یوم القیامة»، یعنی هر که عفو کند از مسلمانی، عفو کند گناه او خدای - تعالی - روز قیامت.

در خبر است که «أوحی الله تعالی إلی یوسف - علیه السلام- : یا یوسف بعفوک عن إخوتک رفعت ذکرک»، یعنی حق - تعالی - وحی کرد به یوسف که ای یوسف! بدان عفوی که به2 برادران خود کردی مانام تو را بلند کردیم.

حق چهارم آن است3 که فیض عدل و احسان بر جمیع رعایا عام گرداند، و در نشر آثار احسان اهل و نااهل تمیز نکند؛ زیرا که پادشاه سایهآ خداست، هم چنانکه رحمت خدابر کافر و مؤمن شامل است، همچنین عدل و احسان پادشاه و حاکم باید بر نیک و بد شامل باشد. شیخ حسن بصری روایت کند از رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- که فرمود: «رأس العقل بعد الدین مودة إلی الناس واصطناع المعروف إلی کل بر و فاجر» یعنی فاضلترین عقل بعد از ایمان دوستی کردن است با نیکان و بدان.

حق پنجم آن است که به جهت تجبر و حکومت و پادشاهی به استیلا نظر در حرم مسلمانان نکند و بیاستیذان در منازل و مخازن رعایا نرود. و رسول -صلی الله علیه و آله و

حق ششم آن که مخاطبه و معامله با اصناف خلق بر قدر مراتب و درجات هر کس بود و تکلیف هر کس به قدر حال او کند و هر قوم را در مرتبهآ خود معذور دارد و از مواجهت هیچ کس استنکاف نکند. در خبر است که داوود پیغمبر -علیه السلام- مناجات کرد که: الهی چگونه کنم و چه کار کنم که خلق تو مرا دوست دارند و از جوار قرب تو محروم نمانم؟ حق - تعالی -به وی وحی فرستاد که: «خالق بالناس بأخلاقهم وأحسن فیما بینی و بینک»؛ یعنی زندگانی با خلق به اندازهآ عقل ایشان کن و آنچه میان من و تو است نیکودار و رعایت کن.

حق هفتم آن است که در مجالس و محاضر، پیران را حرمت دارند، خاصه پیران متقدمین را، و طفلان را به چشم شفقت نگرند که رسول -صلی الله علیه و آله و سلم- فرموده که: «لیس منا من لم یوقر کبیرنا و لم یرحم صغیرنا»، یعنی از ما نیست آنکه پیران امت مرا را حرمت ندارد، به جهت پیری او، و بر طفلان امت ما رحمت نکند در خبراست که «ماأکرم شاب شیخا من أجل سنه الآ قیض الله عند سنه من یکرمه»؛ یعنی هیچ جوان پیری را حرمت ندارد به جهت پیری الا که در پیری او حق - تعالی - کسی1 را برگمارد تا او را حرمت دارد. در این حدیث اشارت است هر که پیران را حرمت دارد غالبا به سن پیری برسد.

حق هشتم آن که هر مسلمان را که به چیزی وعده کند آن وعده را وفاکند، و خلاف آن البته دردل ندارد و روا ندارد2؛ که رسول- صلی الله علیه و آله و سلم- فرموده است که «العدة دین» یعنی وعدهآ مؤمن دینی لازم است، که نشان منافق سه چیزاست در دل که: چون سخن گوید دروغ گوید، و چون و عده دهد خلاف کند، و چون امین گردانندش خیانت ms201 کند.

در خبر است که: بإن ذالقرنین أعطی مأعطی بثلاث خصال: إنه کان إذا تکلم صدق وإذا وعدوفا ولم یخزن شیئا لغد»؛ یعنی به درستی که ذالقرنین به سبب سه خصلت که پادشاهی یافت؛ اول آنکه چون سخن گفتی راست گفتی، و چون کسی را وعده کردی خلاف نکردی، و هر مال که پیش آوردندی در حال صرف کردی و چیزی در خزینه ننهادی.

حق نهم آن است که در حکم سخن به عنف نگوید، و با وضیع و شریف روی گشاده دارد و با ضعیفان رفق گوید؛ که رسول- صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده است که: إن فی الجنة لغرفا ثری بطونها من ظهورها قیل لمن یا رسول الله? قال لمن طیب الکلام وأطعم الطعام وصلی باللیل والناس ینام». یعنی در بهشت کوشکها است از جواهر که از صفای آن اندورن آن از بیرون مینماید. گفتند: ای رسول خدا آن کوشک از آن کیست؟ گفت: از آن کسی که سخن با بندگان خدا خوش گوید و گرسنگان را طعام دهد و شب نمازگزارد آن وقت که همهآ مردم خفته باشند.

حق دهم آنکه در منصب حکومت رعایت انصاف کند و انصاف از نفس خود بدهد و با مسلمانان چنان معاملت کند که اگربا او کنند بپسندد. و رسول - صلی الله علیه و آله وسلم - فرموده است1 که: «من سره أن یخلص2 من النار و یدخل الجنة فلیأت إلی الناس ما یحب أن یؤتی إلیه»؛ یعنی هرکه خواهد از آتش دوزخ خلاصی یابد وبه کرامت بهشت رسد با خلق همان کند که دوست دارد که با او همان کنند.

حق یازدهم آنکه مبادرت اصلاح ذات البین برخود واجب کند، و تأخیر در فصل حکومت نکند با مسلمانان، و در حکم مخاصمات جلیه توقف نکند؛ که آن مادهآ حسد و عداوت گردد و به فساد انجامد، که رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- فرموده است که: ms202 «ألا أخبرکم بأفضل من درجة الصیام والقیام والصدقة؟ قالوا: بلی یا رسول الله. قال: إصلاح ذات البین». یعنی حضرت رسول -صلی الله علیه وآله وسلم - فرمود که: آیا خبر

حق دوازدهم آنکه در ارتکاب شهوات، خلق را بر معاصی دلیر نکند، اما اقرار کند و اگر احیانا به شهوت و معصیت مبتلا گردد آن را مستور و پوشیده دارد؛ چه عامه در صلاح و فساد تابع حاکم و پادشاهند. اگر حاکم را بر نهج صلاح بینند همه در صلاح رغبت نمایند، و ثواب آن به روزگار همه برسد. و اگر از او فساد و فجور بینند در فساد و فجور و شر کوشند، و اثم آن به دیوان او باز گردد؛ که رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- فرمود: «من سن سنة سیئة فله وزرها ووزر من عمل بها». یعنی هر که رسم نیک نهد ثواب آن او را بود و ثواب هر که بدان کار کند، و هر که رسم بدی نهدو بال آن بدی بر او باشد، و هر که بدان کار کند بروی نویسند.

حق سیزدهم چون قضای حاجات مسلمانی، یکی آن است که بسیار کارهای عظیم و مهمات خطیر به یک سخن ایشان کفایت کند. در سعادت این را غنیمت شمرد که رسول - صلی الله علیه و آله وسلم - فرمود که: «ما من صدقة أفضل من صدقة اللسان. قیل: و کیف ذلک؟ قال: الشفاعة، یتحفظ بها الدماء و تحرک المنفعة»، یعنی هیچ صدقهای فاضلتر از صدقهآ زبان نیست. گفتند: چگونه؟ گفت: آن شفاعت است که خونها بدان محفوظ باشد و منفعت به دیگری رساند و بدی از دیگری باز دارد.

حق چهاردهم آنکه خاصیت حکومت آن است، به کلمهای شفاعت، حاکم موقوف بود؛ به شفاعت آن ms203 مهم کفایت کند و اهمال رواندارد.

حق پانزدهم آنکه جانب مساکین و ضعفا را بر جانب اهل دنیا از اقویا و اغنیا راجح داند، و بیشتر مجالست با فقرا و اهل الله دارد، و هر روز یک بار آینهآ دل خود را به مواعظ و نصایح جلا دهد؛ چه مباشرت حکومت و اختلاط خلق آینهآ دل را تاریک میکند؛ پس این دو تاریکی بر دل اگر مستمر گردد، خطر وخوف دین بود و حرمان.

نظم

مردگانند اغنیاء روزگار ای پسر با مردگان صحبت مدار

و در خبر است که چون سلیمان- علیه السلام - از تخت خود برخاستی به مسجد درآمدی و نظر کردی، مسکینی نشسته بود؛ پیش او رفتی و بنشستی و گفتی: مسکین با مسکین همینشیند. حق شانزدهم آن که از احوال اهل فاقه غافل نباشد و در سد فاقهآ مسکینان و ضعیفان و فروماندگان تقصیر نکند، و تفقد احوال ارامل و ایتام بر خود واجب داند، و از باز خواست قیامت بیندیشد؛ که روزی که ملک و مال به هیچ وجه به فریاد نرسند این همه مستحقان که از حاکم طلب حقوق خواهند کرد، امروز که توانند در خلاص خود کوشند.

و در خبر است از حضرت رسول صلی الله علیه و ms204 آله و سلم- که فرموده است: «یؤتی بالناس یوم القیامة فیقول الله استطعمتک فی الدنیا فلم تطعمنی و استکسیتک فلم تکسنی. فیقول کیف ذلک یارب؟ فیقول فلان فی جوارک جائع وفلان عار فلم تعد

حق هفدهم آن که راههای مسلمانان از خوف راهزنان و دزدان به سطوت قهر و سیاست ایمن دارد. و هر که در راهی به ایذاء و تعرض مسلمانان بایستد به نکال و عقوبت او را عبرت دیگران گرداند، و در ولایت او هر جاکه محل خوفی بود اگر امکان عمارت بود آن را عمارت کند، و اگر محل عمارت نباشد نگهبانی باز دارد که در خبر است که: «أیما وال اهمه أمن طرقات المسلمین بدفع الردی و رفع الأذی نام و سیفه یستغفر له و من لم یفعل لعنه سیفه». یعنی هر حاکم که همت بر آن دارد که راههای مسلمانان را ایمن گرداند از قطاع الطریق بدن او در خواب باشد و شمشیر او آمرزش میخواهد از برای او. و هر که از این مصلحت غافل گردد و در این باب تقصیر کند شمشیر او بر او لعنت کند.

حق هجدهم آن که در ولایت هر کجا به رباطی و پلی احتیاج افتد. باید که در عمارت آن خیرات به قدر امکان بکوشد و اهمال روا ندارد؛ که در خبر است از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله وسلم- که فرموده: «من ms205 بنی قنطرة لیسهل عبور المسلمین سهل الله جوازه علی الصراط». یعنی هر که پلی بنا کند برای راه مسلمانان، که بدان گذرند، خدای - تعالی - آسان کند بر او گذشتن پل صراط1 را.

حق نوزدهم آن که در هر بقعه از بقعههای مسلمانان مسجدی بناکند و امام و مؤذن آن را تعیین کند، و اسباب معیشت ایشان را مهیا دارد تا به فراغت اوقات نماز توانند

حق بیستم آن که امر معروف و نهی منکر را ترک نکند، و نصیحت دین از خاص و عام باز ندارد و از مناهی به سیاست منع کند؛ که رسول -صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده است که: «من رأی منکم منکرا فلیغیره بیده فإن لم یستطع فبلسانه، وإن لم یستطع فبقلبه، لیس وراء ذلک الإسلام». یعنی از شما هر که منکری بیند که مخالف شرع باشد باید که آن را به دست منع کند، یعنی به سیاست و شمشیر؛ و این مرتبه بر حکام و ملوک واجب است. پس اگر به دست منع نتواند کرد به زبان منع کند، به دلایل واضحه و براهین قاطعه و به نصایح و مواعظ و انذار از عقوبات الهی؛ واین مرتبه بر علما واجب است. پس اگر به زبان منع نتواند کرد به دل آن را دشمن دارد، و این مرتبه بر ضعیفان عامه واجب است؛ پس فرمود که: «لیس وراء ذلک الإسلام» یعنی هر که از منع کردن به دست و زبان عاجز باشد و به دل دشمن ندارد، آن کس از مسلمانی هیچ نصیبی ندارد.

و در خبراست که حضرت رسول -صلی الله علیه ms206 و آله و سلم- فرمود که: «الدین النصیحة ثلاث مرات، قیل لمن یا رسول الله! قال: لله ولکتابه ولأئمة المسلمین و عامهم ثم انحی»، یعنی رسول الله - صلی الله علیه و آله وسلم - سه بار فرمود: «الدین النصیحة» یعنی1 دین نصیحت است. گفتند که نصیحت بر کیست؟ گفت اول باید که به جهت طاعت حق باشد و به جهت فرمانبرداری کتاب خدای - تعالی -. اول بر حاکمان و پادشاهان واجب است، پس بر عامهآ مسلمانان.

و در خبر است که حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده است که: «ما من عبد یسترعیه الله تعالی رعیة فلم یحفظها بنصیحة الالم یجد رائحة الجنة». یعنی نیست بندهای که خدای - تعالی - او را بر رعیتی حاکم گرداند و او ایشان را به طاعت حق نخواند و در مصالح ایشان نفرماید و نکوشد، الا که بوی بهشت نشنود»؛ و این جمله حقوق رعیتی است که از اهل اسلام باشد؛ اما رعیت کفار و اهل ذمه را حکم دیگر است. من کتاب ذخیرة الملوک من تصانیف السید المعظم المرشد الکامل للقلوب المنسب،1 امیر سید علی همدانی - قدس الله دوحه العزیز-: چند حکایت در باب عدالت سلاطین ماضیه و حکام سلف رضوان الله علیهم أجمعین2 بر عقلای عالم پوشیده نماند که بقای جهان به عقل منوط است و صلاح به عدل متعلق! که اگر حمایت3 والی عدل نباشد دل ضعیفان چون گل از خار ظلم پاره شدی4 چنانکه گفتهاند:

وحضرت رسالت پناه - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده است که: «عدل ساعة خیر من عبادة ستین سنة». و خدای - تعالی - می فرماید که: (إن الله یأمر بالعدل و الإحسان)؛ وار باب حقیقت چنین گفتهاند که جملگی شرایع و اخلاق در ضمن این آیت است؛ زیراکه اگر عدل از همه بهتر نبودی بر همه مقدم نفرمودی، و دلیل عقل هم این اقتضا میکند که اگر حمایت عدل و انصاف نبودی، خداوندان ms207 قوت و شوکت، ضعیفان را هلاک کردندی. حکایت آوردهاند که6 یکی از پادشاهان نیکو سیرت از عالمی سؤال کرد که معنی

حکایت آوردهاند که بهرام گور را وزیری بود که او را «راست روشن» خواندندی و او مرد بخیل و دنیادوست بود، و بهرام اوقات و ایام را در عیش و عشرت گذرانیدی. و وزیر کار را ضبط کرده بود و در ملک استیلا یافته و به سبب غفلت پادشاه بر ولایت و رعیت مسلط شده، چنانکه به سبب تعدی او ولایت شکسته بود و دخلها قاصر شده و رعایا و لشگری1 متفرق گشته. پس بهرام گور را خبر آمد که خان ترکستان قصد ولایت ایران کرده و2 عزم آن دارد که ناگاه تاختن آورد. بهرام خواست که از برای دفع خصمان لشگری جمع کند و حشم را برنشاند. نگاه کرد شهر خالی بود و لشگر متفرق، پرسید که سبب این پریشانی چیست؟ خواص گفتند که: چون پادشاه به نشاط مشغول بود، وزیر دست درازی کرد و رعایا طاقت ظلم نداشتند، جلای وطن شدند، و چون حشم مواجب نیافتند متنفر گشتند. بهرام تنگدل شد و در عاقبت کار خویش متألم گشت. پس روزی برنشست و به شکارگاه رفت و تنها از لشگر دورتر براند، و اندیشه بر کار وزیر مصروف داشت و23 خاطر به حال او نگران میکرد؛ ناگاه شبانی در میان صحرا دید که گوسفندی چند در پیش کرده و سگی را از درخت آویخته. ms208 بهرام متعجب گشت و گفت: این چرا کردهای؟ گفت: شاها این را از برای آن کردهام که هر که بر ولی نعمت خود خیانت کند سزای او روا باشد. بهرام گفت: او چه کرده است؟ گفت: مدتی او را پرورده بودم و بروی اعتماد کرده بودم، ناگاه با ماده گرگی در ساخت

حکایت روزی قباد به شکار رفته بود، در میان شکارگاه از عقب آهوئی بتاخت و از لشگر جدا افتاد و آفتاب بغایت10 گرم بود. تشنه شده از دور سوادی دید، روی بدو آورد و چون به نزدیک رسید کیقباد آنجا راند دو سه خیمهآ کهنه دید در میان صحرا زده پیش آمد گفت: مهمان خواهید؟ زالی بیرون آمد و عنان اسب او را ms209 بگرفت و او را فرود آورد و قدری شیر و ماحضری پیش او آورد. قباد تناول کرد و ساعتی برآسود و خواب بر وی غلبه کرد، در خواب شد و تا آخر روز بیدار نشد. چون از خواب درآمد شب نزدیک شده بود همچنان مقام کرد، چون نماز شام شد ماده گاوی چند از صحرا رسیدند. آن زال دختری داشت دوازده سال که در غایت کیاست و نهایت ملاحت. آن دختر را گفت: برخیز و قدری شیر بدوش تا پیش آن مهمان عزیز برم. آن دختر برفت

حکایت چنین آوردهاند که یکی از ملوک طایف به مداین خرامیده بود و به نظر اعتبار در ایوان و عمارت انوشیروان نگاه میکرد، یکی از علما در خدمت او حدیثی روایت میکرد از رسول- صلی الله علیه و آله و سلم که اجساد پادشاهان عادل در گور نپوسد و خاک اندام ایشان را خلل نرساند. آن پادشاه فرمود که: اگر چه در صدق

حکایت گویند: روزی مهدی هادی در دیوان نشسته بود، مردی بیامد و دعاگفت و بعد از آن گفت: یا امیرالمؤمنین! اگر کسی را بر کسی خصومت بود، قصه و حکایت بر که عرضه دارد؟ گفت: برحاکم. گفت: بنده را بر شما دعوی ایست چه گوئی، امروز بر شما دعوی کنم یا فردا در محکمهآ مالک یوم الدین2، که هیچ میل و مداهنت در آن نبود؟ هادی فرمود: اگر چه سروران را سر بر حکم ما است، لیکن شرع را گردن نهیم و از شریعت در نگذریم. پس از صدر خلافت برخاست و به مجلس حکم در پهلوی خصم بنشست، و آن خصم ضیعتی بر وی دعوی کرد و او جواب گفت. قاضی از خصم بینه خواست، اقامت بینه نتوانست کرد. امیر از قاضی سجلی خواست چون سجل بر دست گرفت بر ظهر فرمان داد تا آن ضیعت3 مدعی را اقرار نامهای نویسند و آن اسباب متقوم به وی بخشید، و آن عدل و فضل از وی یادگار بماند.

حکایت گویند که در عهد نوبت ملکشاه در ممالک کرمان پادشاهی بود عادل و نیکو سیرت، اما سه انگشت دست راست نداشت و هیچ آفریده کشف آن معنی نیارست کرد. وقتی شخصی قصهای رفع کرد که پسر تو در جوار من فرود آمده است و مرا از وی مضرت است؛ به سبب آنکه عورات من محجوب شدهاند و در پس5 خانه بمانده و به هیچ مهم به صحن سرای نمیتوانند آمد. چون این قصه بدانست پسر را بخواند و بفرمود که: از آن خانه برخیز. پسر گفت: این خانه ملک منست و بخریدهام و این حکم بر من ستم است. گفت: ای پسر خاندان مرا این حکایت نسازد و نیاید که

حکایت آوردهاند که یکی را از قیصران روم در عهد یکی از خلفای بنی عباس در مصاف بگرفتند و او را به مقام سیاست آوردند، چون او را برهنه کردند تا سیاست کنند بر سرازاربند او گرهها دیدند، آن را بگشادند پارههای زر و اشکالها و نصاب دینار بود. آن مرد که متقلد6 سیاست بود نزدیک امیر آمد و گفت که: قیصر را دناءت همت و شره7 مال بدان غایت است که بدین محقر8 چندان نگرانی داشته است که آن را بر سر ازاربند9 خود بسته است. خلیفه را عجب آمد و گفت: قیصر چنان پادشاهی است که بدان نگران باشد یا طبیعت او بدین قدر ملتفت گردد؟ او را سؤال کنند تا معلوم گردد. پرسیدند10که این زرها چیست؟ گفت که: عیار همهآ ما بندگان خدااست، از بیم آنکه11

حکایت آوردهاند که البتگین که خواجهآ سبکتگین بود از سامانیان مستزید1 شد و روی به طرف غرنین نهاد، و ms214 به سبب دور شدن او کار ملک سامانیان بی سامان شد و خلل بسیار بدان مملکت راه یافت. چون به در غرنین رسید، حصار غرنین را محکم کردند و شهر را به وی تسلیم نکردند. او بر در شهر بنشست و ولایت و سواد را ضبط کرد و آثار عدل در آن دیار ظاهر گردانید و اهل سواد از آثار عدل او آسوده گشتند. روزی در راهی میرفت جماعتی از غلامان خود را دید که از دهی میآیند و مرغان می آورند، البتگین پرسید که این مرغان را از کجا آوردهاید؟ بهانه کردند که در این ده خریدهایم. ایشان را نگه داشت و سواری را بفرستاد تا به ده رفت و رئیس آن ده را بیاورد و از وی پرسید که این مرغان را خریدهاند یا گرفتهاند؟ راست بگوی و اگر نه تو را ادب کنم. روستائی گفت که: ترک چون به دهی رسد و مرغ نخرد هر آینه که بگیرد. چون صدق این مقال2 بر او روشن شد آن سواران را سیاست فرمود.3 جماعتی از خواص شفاعت کردند تا جان غلامان بدیشان بخشید. و بعضی دیگر گفتهاند: گوشهای ایشان را سوراخ کردند و پای مرغان4 را به رشتهای ببستند و از گوش ایشان در آویختند و آن مرغان بر سر و روی ایشان میزدند و خون از روی ایشان می چکید؛ و بدین علامت ایشان را خوار کرده به لشکرگاه آوردند و گرداگرد لشکر5 بگردانیدند. و چون آوازهآ معدلت او به سمع اهل شهر رسید جمع شدند و گفتند که: ما را والی و فرمانده ازین عادل ترکجا است.6 و هم در شب به خدمت7 آمدند و با وی8 عهد کردند

حکایت از خواجه بزرگ محمدبن عبدالحمید روایت کردهاند که در ms215 عهد سلطان ماضی1 سلطان محمود غازی - رحمة الله علیه - حاجب سرای معروف از جانب رکن آباد میآمد، چون به خسرو آباد رسید به درازگوشی حاجتمند شد. دراز گوش درویشی را بیاجازت او بگرفت2 و بار کرد و تا رباط دیگر بیاورد، و از این حال سلطان را خبر3 شد؛ و آن حاجب بعد از چند روز حاضر شد، باسلاح تمام آمد و به جای خود بایستاد. و سلطان مهتر قرنفل را پیش خواند و فرمود که: آن گدا را از لفظ ما بگوی که خسرو آباد را از مردی ما فتح کردی مبارک باد! پس بگویش که تا تخت و ملک من برقرار بود تو را چه زهرهآ آن باشد که بارکش رعیت مرا سخره گیری؟ و بعد از آن سرهنگان را بگوی که او را گردن بسته به خسرو آباد برند و ندا کنند که به سبب چه بوده و بعد از آن او را به همان تیغ بدو نیم کنند تا امثال او را عبرت باشد و کافهآ رعایا از سخره گرفتن مسلم باشند. خواجهآ بزرگ خواجه محمدبن عبدالحمید گفت که: آن حاجب را در میان خسرو آباد کشته افتاده دیدم. خدای - تعالی - بر آن پادشاه رحمت کناد که اندک خلل را در فراغ مسلمانان بزرگ داشت و تدارک آن به جایگاه فرو نگذاشت؛ لاجرم نام او تا قیام قیامت به رحمت و رضوان بر میآید.

حکایت آوردهاند4 که در وقت سلطان تمغاج سمرقندی جمعی قصابان شهر قصه5 مرافعت کردند به خدمت او، که گوسفند میخریم و میکشیم و گوشت می فروشیم و ما را سودی زیادت نمیآید، اگر پادشاه اجازت فرماید نرخ گوشت زیادت کنیم و هزار دینار به خزانه رسانیم. پادشاه چنان گفت: زر را به خزانه باید رسانید و به هر نرخ که خواهید بفروشید. چون زر را به خزانه رسانیدند چیزی بر نرخ

حکایت آوردهاند که سلطان شهید سلطان سنجر ماضی - أنار الله برهانه - در آن وقت که رکاب دولت او به طرف طالقان حرکت فرموده بود، کودکی از طالقان به نظاره آمده بود و بر سر تلی ایستاده، آن کودک بر سر آن تل چون مرغی مینمود. سلطان پنداشت که مگر زاغی است، کمان از صلاح دار بستد و تیر در کمان نهاد و بیانداخت، چهار پر تیر از سواد دل آن کودک دانه یافت.

بیت

چوبگذشت پیکان برانگشت اوگذرکرد از مهرهآ پشت او

آن کودک از سر آن تل جامهآ حیات چای زده به زیر آمد. پادشاه فرمود که: تا چه مرغ است؟ برفتند و کودک را بر سپری نهاده پیش پادشاه آوردند! چون آن کودک را بدید سلک مروارید از الماس مژه از هم بگسیخت و بفرمود تا همانجا سراپرده بزدند و بفرمود تا اولیای او را طلبیدند! پدری داشت در طالقان مقل الحال، تن در جفای روزگار داده و در محنت فقر و فاقه مانده. پادشاه دین پناه فرمود تا او را در بارگاه در آوردند، پس طشتی پراز زر کرد و شمشیری بر سر آن نهاد و پیش پدر او آوردند، پادشاه فرمود: که اینک تیغ و سر، و اینک طشت و زر!

پس شاه بفرمود تا زر را تسلیم او کردند و ریاست2 طالقان3 به وی داد1 و آن درویش را از جملهآ ارباب دولت و اصحاب مکنت کرد؛ روح الله روحه! حکایت آوردهاند که شبی سلطان محمود - أنار الله برهانه - در مهد استراحت آسوده بود و بر فراش خواب غنوده که ناگاه از خواب درآمد و هر چند کوشید دیگر در خواب نمیرفت. در دلش آمد که مگر مظلومی در خاک بستر کرده است. پس وثاقی را فرمود که بنگر که بر در بارگاه کیست؟ وثاق بر در بارگاه تفحص کرد کسی را ندید. محمود2 سر بر بالین نهاد و خواست ساعتی بیاساید میسر نشد و همان اضطراب برقرار بود. بار دیگر فرمود که: بنگریدند و بسیار تجسس کردند کسی را نیافتند. آمدند و گفتند: کسی را نمییابیم. محمود دانست که در طلب تقصیر میکنند خود برخاست و شمشیر در دست گرفت و بیرون آمد و به هر طرف میرفت، بر در حرمسرای مسجدی بود چون آنجا رسید آواز نالهای به گوشش آمد. در رفت بیچارهای را دید روی بر خاک نهاده و سرشک از دیدگان گشاده، آهسته آهسته

انیس العارفین میگریست و میگفت: (که یا من لاتأخذه سنةآ ms218 و لانوم»1. ای پادشاهی که دست نقصان خواب به جلباب کمالت نرسد و غنود آرام به عین لاینام تو آسیب نرساند! محمود در بر مظلومان بسته، در بستر استراحت نشسته. اگر او در خواب است تو بیداری. و اگر او مست است تو هشیاری؛ لیکن2

بیت تو که از غم ندیدهای خاری از غم من کجا خبر داری خفتهای همچو بخت من همه شب تو چه دانی ز رنج بیداری

اگر در سلطان بسته است در سبحان تو بسته نیست. و اگر محمود زاولی خفته است محمود ازلی نخفته است. خواجه عبدالله انصاری - رحمة الله علیه - فرموده است در این باب:

بیت مگربه آه، فقیری شبی برون تازد فغان و نعره به عرش ملایک اندازد زتیر تخش یتیمان مگر نمیترسی زآه سینه پیری که ناوک اندازد به تن توجوشن پولاد اگر بپوشانی زآه گرم یتیمی چو موم بگدازد هزار دشنه کشیده چوتیغ زهرآلود برای گردن آن کس که گردن افرازد مکن که گردش این دهر آشنای تو نیست تو شیشه داری و او سنگ صد من اندازد چنان به شیشه زند سنگ، آه مظلومی که شیشهآ قفصت همچو توتیا سازد روا بود که خجالت بری ز درویشی تو سر فرو بری از شرم و او سر افرازد تو پنج روزه به دوران خویش مینازی گدای غمزده دانی که بر که مینازد به وقت نیم شبی گر بگوید ای الله هزار همچو تو از خان و مان براندازد وگر به پاش در افتی و عذر3 از او خواهی بود به حال خرابت نظر بیاندازد

بر گر به زخم شمشیر نیلوفری، جهان انصاف را از خون آن ظالم لاله ستان کرد.1 پس روی به مظلوم آورد ms220 که: از محمود خشنود شدی و انصاف خود را تمام یافتی؟ گفت: آری یافتم. و آنگاه محمود سر به سجده نهاد و مسبحهآ تسبیح حضرت کبریا بگردانید و شکر آلاء و نعما به ادا رسانید. چون از آن ورد فارغ شد آن مرد را گفت که: در خانه ما حضری داری بیار. آن بیچاره گفت: از پای موری، سلیمانی را چگونه مهمانی کنم؟ پس آن درویش به گرد خانه برآمد، نان ریزهای چند خشک یافت با قدری آب پیش سلطان آورد. سلطان به رغبت تمام آن را تناول کرد. پس گفت: شیخنا، معذور دار که از آن شب که غم دل خود با من گفتهای عهد کرده بودم که تا شر آن مفسد را از سر حرم تو دفع نکنم، انگشت بر نمک نزنم و تا انتقام تو نکشم طعام و شراب نچشم. و سجدهآ شکر که کردم جهت آن بود که در ضمیر من چنین میگشت که شاید آن ظالم عاصی2 بدین جرأت3 یکی از فرزندان من بوده باشد؛ زیرا که این دلبری و جرأت به جز از ابناء ملوک که مست شراب رعونت و مخمور جمال باشند نیاید. من تیغ کشیده به پاره کردن جگر گوشهآ خود آمده بودم، و چون بیگانه دیدم خدای را سجده کردم. اضعاف غفران به ریاض ایشان حضرت سبحان برساناد.

حکایت آوردهاند که در بغداد بازرگانی بوده و از اسفهسالاری مالی عظیم طلب میداشت، و آن اسفهسالار در ادای آن مخالفت مینمود. و هرگاه بازرگان به مقتضای آن به درسرای او رفتی با وی استخفاف کردی و بازرگان را به انواع برنجانیدی. و هر چند حیلت میکرد هیچ مؤثر نمیافتاد. دوستی داشت، با وی مشورت کرد، آن دوست گفت: من علاج این درد بکنم. پس وی را به بازار برد و خیاطی بود بر دکان خود نشسته قرآن میخواند. قصهآ حال با خیاط بگفت، خیاط از دکان برخاست و با ایشان روان شد، ms221 چون به در سرای اسفهسالار رسیدند او در سرای نبود. صبر کردند تا

اس نرم کردند. پس مراگفت: هر کجا منکری بینی باید که او را از آن منع کنی. و اگر امتناع نماید، نشان من و تو بانگ نماز است، من بازگشتم و دعای بقای او بگفتم و این قصه در میان خواص پادشاه منتشر گشت. از آن وقت هرگز به بانگ نماز بیوقت محتاج نگشتم. و فایدهآ این حکایت آن است که هرکاری که برای آفریدگار کنند، حق - تعالی - توفیق رفیق او گرداند.

حکایت1 چون عبدالله طاهر به امارت بنشست به ارکان ملک از سیر ملوک گذشته سخن در پیوست. یکی از آن جماعت گفت که: عادت ملوک گذشته چنان بوده که نوروز مهرماه بار عام دادندی و وضیع و شریف را نشاندندی، هیچ کس را حجاب نبودی. بیشتر از یک هفته ندا میکردندی که فلان روز بار عام خواهد بود، و درویشان و مظلومان تقریر خواهند نمود، تا هر که حاجتی داشته باشد ساخته کردی به آن وقت. و بیشتر آن بودی که ظالمان خصمان را خشنود کردندی به ترس سیاست آن روز، و حق رابه مستحقان دادندی. و آن روزکه بار عام بودی، اول حاجب ندا کردی که هر که را بر پادشاه دعوی است بیاید و بکند که اول از خود گرفته است، و اگر کسی را بروی دعوی بودی از تخت فرود آمدی و در پهلوی خصم بنشستی و جواب او بگفتی تا دیگران ms223 را معلوم شدی که حیل و محابا نخواهد بود. پس عبدالله طاهر آن را بپسندید و بنای ملک خود را بر آن نهاد؛ لاجرم همهآ رعیتان از او شاکر بودند.

بیت به نیک نامی یک چند روزگار گذاشت برفت و از پس خود نام یادگار گذاشت

حکایت آوردهاند که در نوبت آل سلجوق مجد الملک وزیر نیشابور بود، و از

بیت

رم کنندستمکاره را از جهان کم کنند

ستم دیده را زود خرم کنند

حکایت1 آورده که امیر عادل باهر،2 عبدالله طاهر - رحمة الله علیه - روزی بار عام داده بود، زنی آمد و دادخواست. امیر فرمود که: از که تظلم میکنی؟ گفت: از برادرزادهآ تو که والی شهر هرات است. امیر پرسید که چه ظلم کرده است؟ خانهای داشتم که از آبا و اجداد آن را میراث یافتم، برادرزادهآ تو بر در سرای خود میدانی ساخته و آن خانه را از من به بها خواست ندادم. بی اجازت من بگرفت و به ms224 میدان داخل کرد. اکنون آمدهام تا داد من بدهی! امیر گفت: ای زن! دل تنگ مکن که داد تو بدهم. پس در ساعت سوار شد و روی به راه نهاد و به تعجیل تمام برفت. و به یکی از حاجبان اشارت کرد که آن عورت را به آسایش تمام به شهر هرات رسانند. برادرزاده پیش آمد، بدو هیچ التفاتی نکردچون آن مظلومه برسید فرمود: که برادرزاده را حاضر کردند گفت: تو را بر سر خلایق از آن گماشتهاند که ظلم کنی؟ وخانهآ مسلمانان خراب کنی؟ گفت: من ظلم نکردهام به بها ستاندهام و آن بها را به دست امینی سپردهام. گفت: «عذرک أشد من

حکایت گویند که: در عهد کسری هر که دزدی کردی نگاه کردندی که چه دارد، هر چه داشت از مال و متاع و ضیاع و عقار به آن کس دادندی، پس دست و پای دزد را بر خلاف قطع کردندی. و اگرکسی را با زن نامحرم بگرفتندی تمامت مال او بستندی و به شوهر او بدادندی و زبان او را دوشاخ کردندی و بر روی او داغ نهادندی. و گفتهاند که: زانی خصی کردندی و زانیه را بر فرج و رخسار داغی معهود بنهادندی؛ لاجرم به حکم این سیاست در نوبت چهل و هشت سال که نوبت پادشاهی او بود، هیچ حرمی بدنام نگشت و هیچ درمی ضایع نشد.

حکایت آوردهاند ms225 که در وقتی که رایت سلطان یمینالدوله، محمود سبکتگین، به وقت گرمگاه نشسته بود، مردی بیامد و تظلم کرد که پیلبان تو پیل آورده و بر درخت خرمای من بسته، و او بر درخت خرمای من میرود و خرما باز میکند؛ و من مردی درویشم و وجه قوت عیال و اطفال من آن است. سلطان بر در سرای بنگریست از خدم و حشم هیچ کس را ندید که همه رفته بودند و گرمای روز بود. بر اسب نوبتی بنشست و با یک رکابدار بدان مقام رفت و آن حال مشاهده کرد، فرمود که: پالهنگی در گردن او کرد و او را هم از آن درخت آویخت تا هلاک شد.

حکایت آوردهاند که روزی متوکل به مجلس مظالم نشسته بود، نابینائی درآمد و گفت: ای2 امیر در زمان تو رسم چنین است که چون بر کودکی ستم کنند بر مادر و پدر

متوکل روی به فتح خادم کرد و گفت که: توقیع کن که هرکه ضیعه5آ او دارد به او باز دهد و او را به معاودت محتاج نگرداند؛ که سوگند به خدای یکتا که اگر این مرد بینا بودی وزارت خود به او دادمی. و این همه6 اثر فصاحت او ms226 بود، که در این تظلم فصاحتی پرداخت که جهانی7 فضل و کمال در او درج بودا روح الله أرواح الملوک و السلاطین العارفین، و أدخلهم الله فی جنات النعیم علی سرر متقابلین و رزقنا الله8 فی جنات النعیم وشفاعتهم فی یوم الدین،9 برحمتک یا ارحم الراحمین.

جابر بن عبدالله انصاری روایت میکند حدیثی از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله وسلم که إنه قال: «سمعت رب العزة یقول: ما من مخلوق یعتصم بمخلوق دونی إلا قطعت له أبواب السموات والأرض دونه إن سالنی لم أعطه وإن دعانی لم أجبه وإن استغفرنی لم أغفر له. وما من مخلوق یعتصم بی دون خلقی إلا ضمنت السموات و الأرض رزقه وإن سألنی أعطیته و إن دعانی أجبه وإن استغفرنی غفرت له». معنی حدیث که جابر ابن عبدالله انصاری روایت میکند از حضرت رسول - صلی الله علیه وآله رسلم - آن است که فرمود که: من شنیدم از حضرت پروردگار که با من چنین گفت که: هیچ مخلوقی نبود که پناه به مخلوقی برد در وقت درماندگی خویش، الآ من که خداوندم امید او از آسمان و زمین بریده گردانم، نه از آسمان او را مرادی برآید و نه از

و استادان طریقت و راه روان حقیقت را در بیان توکل اشارتها است و سخنهاست که بعضی از آن نوشته میشود. آوردهاند که نشانهآ توکل سه چیز است: اول آنکه از کسی چیزی نخواهد، دوم آنکه چون ازو چیزی بخواهند منع نکند. سیم آنکه اگر

از بایزید پرسیدند که توکل چیست؟ ms228 گفت: توکل آن باشد که اگر از راست تو درندگان باشند، و از چپ ماران باشند. باید که در ذات تو تغییر پیدا نشود، و دل تو از خوف ایشان در حرکت نیاید. و اگر اهل بهشت را بینی که در بهشت مینازند و اهل دوزخ را بینی که در آتش میگدازند، و بگوئی که این خوشتر از آن و آن سختتر از این، نه از جملهآ متوکلانی؛ که متوکل کسی است که به هر چه حکم خدای - تعالی - باشد تسلیم کند.

سهل ابن عبدالله گفته است که اول مقام آن باشد که به قضا راضی باشد، و تصرف خود از میان بردارد، و همچون مردهای باشد در دست مردهشوی که وی را چنانکه میخواهد می گرداند و او را تدبیری نیست.

و حمدون گفته است که: توکل اعتماد به عنایت حق کردن است که هر که توکل به خدا میکند یاری او در همه جا میکند. و گفتهاند که: شروط توکل آن است که برون خود را در عبودیت حق اندازد، و دل خود را به خدا متعلق سازد و به کفایت آرمیده گردد. و اگر باشد شکر کند، و اگر نباشد صبر کند. ذوالنون2 مصری گفته است که: حق توکل آن است که ترک تدبیر کند3، و از قوت خود فارغ شود. و استاد ابوالقاسم گفته است که: آن ساعت بنده قوی باشد بر توکل خدای که خدای را ناظر و حاضر خود داند.

آوردهاند که شخصی عشق بازی کسی میکرد، و از جمله شطاران بود. روزی وی رابه جرمی بگرفتند و وی را میزدند. یکی از جملهآ مشایخ از وی پرسید که چه وقت زخم چوب بر تو آسانتر است؟ گفت: آن وقت که دوست حاضر است و در وی مینگرم، ضرب و درد چوب بر من آسان میشود.

بیت دوست خواهد که شود آتش گلستان بر خلیل

تورقیبی پابرون نه از میان ما و دوست و سبب آن بود که ابراهیم جز به حق نظر نمیکرد و واسطهآ هیچ مخلوقی در میان نمیدید. از حمدون پرسیدند که توگل چیست؟ گفت: توکل آن است که اگر ترا دانگی قرض باشد و ده هزار درم باشد، ایمن نشوی که بمیری و آن قرض در گردن تو بماند. و اگر تو را ده هزار دینار قرض باشد و دانگی نباشد، ناامید نشوی از خدا که آن را باز گذارد.

و گفتهاند حسین منصور گفته است که: متوکل کسی باشد که چون کسی را از خود مستحقتر بیند ترک خود و ایثاروی کند.

از ابراهیم خواص پرسیدند که از عجابیهای سفر چیزی بازگوی. گفت: خضر-علیه السلام- را دیدم، از من درخواست همصحبتی کرد، من ترسیدم که توکل من بزیان آید، از بهر سکون ترک صحبت وی کردم. نشانهآ توکل آن است که مال اندک و بسیار پیش او یکسان باشد.

ابن مسروق گفته است: توکل گردن نهادنست به امر خدای.

آوردهاند که شخصی نزد شبلی آمد و شکایت کرد از بسیاری عیال. شبلی ویرا گفت که: به خانه رو و ببین که هر کدام که رزق تورا1 میخورند از خانه بیرون کن.

ابراهیم خواص گفته است که: در راه مکه شخصی وحشی دیدم گفتم که: تو از جنیانی یا از آدمیان؟ گفت که: از جنیایم. گفتم که: به کجا میروی؟ گفت: به مکه. گفتم: بی توشه؟ گفت: بلی، در میان ما نیز جماعتی باشند که بیتوشه راه روند. گفتم: توکل چیست؟ گفت: از حق دیدن و از حق شنیدن و از حق فرا گرفتن. و ابراهیم خواص دایم سوزنی و رشتهای و ms230 مقراضی و رکوهای با خود داشتی و از خود جدا نکردی. از وی پرسیدند که: از همهآ دنیا اعراض کردهای، چرا ترک این چیزها نمیکنی؟ گفت: مانند این چیزها توکل باطل نمی کند؛ زیرا که حق - تعالی - فریضهای چند بر ما دارد که به اینها البته محتاج باشد به چیزهای چنین، اگر جامه دریده شود و سوزن و رشته نباشد عورت وی پیدا شود و نماز وی درست نباشد، و اگر رکوه نباشد محتاج وضو شود و وضو نتواند ساخت. پس هر آن چیزی که لابد باشد، جایز باشد نگاه داشتن آن.

ابوجعفر حداد گفته که: چندین سال راه توکل میسپردم، و روز به بازار میشدم و کارمیکردم، و خرج درویشان میکردم، و یک شربت آب از آن نمیخوردم. آوردهاند که یکی از مشایخ راه توکل میسپرد و چهارده حج پای برهنه کرده بود، روزی خاری ذرپای وی نشست، قصد کرد که بیرون کند. با خود گفت که: من راه توکل سپرم بعد از آن خار از پای رها کرد و برفت. ابوخمزه گفته است که: من از خدای شرم دارم که توکل سپرم و قدم سیر در بادیه نهم. از حمدون پرسیدند که توکل چیست؟ گفت: آن درجهای است که من بدان نرسیدهام، چگونه در آن سخن گویم. و گفتهاند که: متوکل میباید که همچو طفل شیرخواره باشد که راه جزبه پستان مادر نداند، و متوکل باید که جزبه درگاه حق راه نداند.

آوردهاند که شخصی از مشایخ در بادیه میرفت، در پیش قافله شخصی را دید که میرفت به شتاب. وی نیز برفت تا به وی رسید، زنی دید که آهسته میرفت، عصایی در دست گرفته بود. مرد پنداشت که وی خسته است دست در جیب خود کرد و بیست درم بیرون آورد و بدو داد و گفت: ساعتی صبر کن تا قافله به تو رسد، و چهار

گفتهاند: توکل آن است که واثق و استوار شوند به آنچه در خزینهآ خداوند است، و ناامید شوند از آنچه در خزینهآ مخلوقست. گفتهاند: توکل آن است که دل از طلب روزی فارغ کنند.

آوردهاند که شخصی در بادیه تشنه و گرسنه شد، هاتفی آواز داد که نان میخواهی؟ فوری گفت: نی، قوت هفده روز دیگر دارم. و بادیه پیمودن گرفت و گرسنه نشد.

حکایت یکی از مشایخ طریقت بر سبیل تجرید و توکل قدم در بادیه نهاد بی زاد و راحله در صحبت قافله. احرام حج بیت الله بست و روی باعتماد دوست به خانه آورد. چون این در ضمیر او بگذشت و این اندیشه در ساحت سینهآ او گذر کرد مردی بود در پهلوی او نشسته و چهاربندی در پیش خود نهاده، آن مرد را گفت که: عزیمت کجا داری؟ گفت: عزم مکةالله. گفت: زاد و راحلهآ تو کجاست؟ گفت که: توکل به حق کردهام و بر اعتماد وی قدم در راه نهادهام. گفت: ای بیچاره تو گمان میبری که از جملهآ متوکلانی؟ غلط کردهای ms232 هرگاه که بی زاد و راحله روی به بادیه نهی و همراه قافله باشی، هر صاحب ثروت که تو را بیند طعام و آب دهد و توشه زاد دهد؛ پس این توکل

آوردهاند که وقتی امیر عادل محمود سبکتگین در نیشابور بود از یکی از ائمهآ دین حدیثی شنید، و معنی آن حدیث این بود که رسول - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده است که: مرااز حضرت عزت فرمان بر آن جمله است که در دنیا آرام مگیر، که تو را از برای آن نیافریدهام؛ و دل از بهشت برمدار، که تو را از بهر آن آفریدهام؛ و بر نماز شب مواظبت نمای که نصرت مؤمنان در آن است، و از مخلوق طمع مدار که به دست ایشان هیچ نیست، و بر من توکل کن که بازگشت تو به من خواهد بود. چون امیر عادل این سخنان ازو شنید قبول کرد و بنای کارهای خود بر آن نهاد، و فیروزی از آن دانست: تا آنگاه که سلطان محمود در رسید، او را به نزدیک آن عالم فرستاد، و سلطان محمود نیز این حدیث از وی قبول کرد و مقتدای خود ساخت تا روزی که با2 خان ترکستان مصاف خواست نهاد، در بلخ نیمه شب برخاست و آب گرم طلبید، نیافت به آب سرد غسل کرد و ms233 سر به سجده نهاد و تا به روز به نماز مشغول شد. او را گفتند که: فردا کارزار میباید کرد امشب خود را آسوده دار. گفت: امشب مرا کار میباید کرد که فرداکار از خداست، و به دست من هیچ نیست، و بر سر سجاده بود تا روزشد و فرض نماز بامداد بگزارد و روی سوی آسمان کرد و گفت: الهی، از ما دو فریق هر کس که بندگان تو را بهتر خواهد بود نصرت ده! چون ازین مناجات فارغ شد بر مرکب اقبال سوار شد و در کوکبهآ نصرت رفت. فتحی عظیم و نصرتی شگرف حاصل آمد تا

حکایت آوردهاند که جماعتی از تجار در کشتی نشسته بودند و آن کشتی به معاونت باد به روی آب میرفت، ناگاه آواز هاتفی آمد که کیست که مرا ده هزار درهم دهد تا او را چیزی آموزم که در وقت نزول بلا و تعرض هلاکت، دستگیری او کند، و در مهالک و مخاوف بدرقهآ او شود. یکی از اهل کشتی ده هزار دینار نقد داشت، و بیرون از آن هیچ چیزی دیگر نداشت. گفت: من بدهم. آواز آمد که صره1 زر را در دریا انداز، آن مرد بدرهآ زر را در دریا انداخت. آنگاه هاتف گفت: هرگاه در ورطهآ محنتی یا آفتی یا در غمرات بلیتی غرقه گردی این آیت را بخوان که: (و من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لایحتسب ومن یتوکل علی الله فهو حسبه إن الله بالغ أمرة قد جعل الله لکل شیء قدرا»2. جملهآ اهل کشتی آن مرد را بدان معاملت ملامت کردند و گفتند: مال خود را ضایع کردی. آن مرد از سر نفس کامل و یقین مستحکم گفت که: از فایدهآ این تجارت و ربح این بازرگانی نومید نیستم، و یقین من وقوع تمام دارد که ثمرهآ آن به من خواهد رسید. چون روزی چند برفتند ناگاه باد سخت ms234 برآمد و روی دریا را در اضطراب آورد، و کشتی بشکست و اهل کشتی غرق شدند، و آن جوانمرد بر تخته پارهای بماند، گاه از نورد موج دریا بر زمین میرسید و گاه از حرکات باد، آتش بر فرق کیوان میافشاند تا آخر هادی فضل کردگار آن بیچاره را بر آن تخته پاره به جزیرهای رسانید. از دریا برآمد و گرد آن جزیره طواف میکرد، که ناگاه در میان جزیره قصری دید رفیع و منظر عالی، و دختری بر آن منظر نشسته که آب دریا طراوت از رخسار زیبای او می گرفت و نوش لب لعل شیرین او شور در دل بحر3اخضر میانداخت.

پس از منظر فرود آمد و پای مرا بوسه داد و خدای را شکر کرد، پس زر و جواهری که درآن قصر بود از آنچه نفیس تر بود برداشت و همه روز بر ساحل منتظر میبودیم. تا روزی به کشتی نشستیم و به سلامت از دریا بیرون آمدیم و آفریدگار - عزو علا -ما را به بصره رسانید و من از آن زن نشان موضع او خواستم، و او مرانشان داد و نام اقارب خود به من گفت، و ایشان از معارف شهر بصره بودند. به نزدیک ایشان رفتم و ایشان را از حال دختر اعلام کردم، بسیار شاد و خرم گشتند که مدتی بود که خبر او منقطع شده بود. پس اقارب و عشایر او بیامدند و دختر را بدیدند و به سلامتی نفس او

حکایت یکی از مشایخ طریقت میگوید که: وقتی ms236 با جماعتی متصوفه به سفر می رفتم، در بیابان عریض طویل افتادیم و در اثنای حال حدیث توکل و قوت یقین درافتاد. درویشی در آن میان خواست که صحت یقین و کمال توکل خود بدیشان نماید، سوگند خورد که هیچ طعام نچشد و از هیچکس سؤال نکند تا حق - تعالی - او را پالودهآ گرم روزی کند. چون دور به آخر رسید طعامی که داشتند در پیش آوردند، درویش کناره نمود بر گرسنگی صبر کرد، روز دیگر به همان حالت به سر برد، سست و بیطاقت شد و ضعف درو اثر کرد. مشایخ گفتند: این مرد جهل بغایت دارد که در میان بیابان پالودهآ گرم میخواهد و این عالم اسباب است و در جهان بی سببی نتوان، او را بگذاشتند و برفتند. راوی گوید که: چون مرا در حق او ارادتی بود در خدمت او بایستادم و جهد کردم و او را به دهی رسانیدم. مسجدی بود، در آن مسجد رفتیم و دمی بیاسودم. شیخ را سستی غلبه کرد و ضعف به کمال رسید، نیم شب در مسجد را بکوفتند، در بگشادم، کنیزکی را دیدیم که خوانی سر پوشیده بیاورد و گفت: شمایید غریبان؟ گفتیم بلی! خوان در پیش ما نهاد و سر پوش از وی برگرفت، طبقی پالودهآ گرم بود. به شیخ گفت که: تناول کن. شیخ امتناع نمود، کنیزک طپانچه به قوت بر روی خود زد و گفت: اگر نخوری تو را برنجانم. شیخ پیش آمد و من و او پالوده تناول کردیم. پس کنیزک را پرسیدیم که [چه] حال است این؟ با ما بگوی که در این نیمشب پالودهآ گرم بر سرغریبان آوردی گفت: خواجهآ من رئیس است دراین ده، و مردی سبکسار وتند

نظم اگرت سینه جراحت شود از زخم سپهر لطف حق باشد درمان دل خستهآ تو ورتو درمان طلبی از درشه خواه از آنک بگشاید کرمش کار فرو بستهآ تو

روایت است که در بنی اسرائیل مردی بود عفیف و پاکدامن، و در زاویهآ توکل و تسلیم مقیم گشته، و هوا و هوس نفس لئیم را به یک طرف نهاده، و شب و روز را به طاعت و عبادت گذرانیدی، و نقش دنیا از صحیفهآ دل بتراشیده. و او را زنی بود که دایم باو خصومت کردی، که چرا از خدای توانگری نخواهی تا به فراغ دل به طاعت مشغول، و ما را اسباب معیشت ساخته و مهیا باشد. آن مرد به سخن آن زن التفات نکرده از سر سجادهآ خود دور نمیشد، تا شبی آن مرد خفته بود، در خواب دید که در زیر فلان درخت آفتابه زریست، و حق - تعالی - آن را روزی تو کرده است. برو آنها را بردار و تصرف کن که بر تو حلالست،1 التفات نکرد. شب دوم و سیم همان خواب دید.2 با زن حکایت کرد، زن گفت: بباید رفت و آن را برگرفت که الهام ایزدی است، مرد گفت آن برسد. زن خواب شوهر خود را با همسایه بگفت، و گفت با من بیا تا به صحرا رویم و آن را برداریم و قسمت کنیم، نصفی از آن ms238 تو باشد و نصفی از آن من.

نظم قسمی که تو را هست کسی را ندهند و آن قسم و دگرهم بتو عمدا ندهند رزقت چواز خزانه2آ مقدر است دوند

دون همتی بود ز در خلق خواستن

روایت است که حضرت مصطفی - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده که: بندهای که از سر اخلاص و یقین و توکل درست خدای را بخواند و از او حاجتی بخواهد، خدای - تعالی - خطاب کند به جبرئیل که حاجت او را در تأخیردار، که من آواز و زاری او دوست میدارم، تا دیگر مرا بخواند. و چون بنده دعا کند و حق - تعالی - او را دشمن دارد و ندا کند به جرئیل که یا جبرئیل حاجت او را برآور زود، که من او را دشمن میدارم. و در صحت این مقوله انس بن مالک روایت ms239 کند که در روزگار حضرت محمد مصطفی -صلی الله علیه و آله و سلم - مردی بود تجار، و همیشه تنها بازرگانی کردی، از شام به مدینه و از مدینه به شام، بی قافله آمد و شد کردی و توکل بر خدای کرده بود؛ روزی از شام به مدینه میآمد، دزدی به وی رسید بر اسبی سوار و آواز داد بازرگان را

و حضرت فرموده است که: هر کس در غمی یا در بلائی باشد یا در غصه یا در سختی یا در حادثهای گرفتار باشد و این دعا بخواند، حق - تعالی - او را از آن واقعه برهاند، و از آن غم فرج دهد. بازرگان به مدینه آمد و به خدمت خواجهآ عالم، سید اولاد بنی آدم، حضرت محمد مصطفی - صلی الله علیه و آله و سلم- آمد و این حکایت را با خواجهآ هر دو سرا تقریر کرد. و خواجهآ عالم فرمود که: آن دعا اسماء الحسنی که حق -

حکایت ابوحمزه خراسانی گفت که: سالی به حج میرفتم در چاهی افتادم، خواستم که آواز دهم که مرا بیرون آورند یا به خدای رها کنم در بن چاه، دو شخص به سر چاه آمدند و گفتند: مصلحت آن است که این سر چاه را بگیریم که کسی در آنجا نیفتد. چوب و بوریا آوردند و سر آن چاه را بگرفتند. خواستم که آواز دهم، گفتم: آواز به کسی ده که از ایشان به تو نزدیکتر است. در چاه بماندم و ایشان سر چاه را محکم کردند و برفتند. دیدم که چیزی بیامد و سر چاه را باز کرد و پای خود فرو گذاشت و گفت: دست در پای من زن و بیرون آی، چنان کردم و بیرون آمدم. دیدم که ms241 او رفته بود. پس هاتفی آواز داد که ای حمزه نه این به بود؟ شکر کردم خدای را و یقین و توکل من زیاده شد.

حکایت آوردهاند که شخصی به سفر میرفت و قرص نانی داشت، گفت که: اگر بخورم مرا هیچ نماند و گرسنه بمانم، حق - تعالی - فرشتهای بر وی موکل کرد که مصاحب او باش اگر آن قرص نان که دارد بخورد، وی را روزی ده، و اگر نخورد وی را روزی مده. آن قرص را نخورد و از گرسنگی بمرد و آن قرص نان از وی باز ماند، و بیچاره ندانست که الرزق مقسوم، و رزاق1 حضرت خداوند است، و روزی در ازل مقدر و مقرر کرده است؛ اما موقوف وقت است، پیش از وقت نخواهد رسید. تو کل و یقین2 درست مییابد داشت تا مقصود حاصل شود، و الله اعلم بالصواب.

قال الله تبارک و تعالی: (و اشکروالی ولا تکفرون)1، وقال عز و علا: «(لین شکرتم لآز بدنکم ولین کفریثم ن عذابی لشدید)2. یعنی اگر شکر من بگزارید نعمت بر شما زیاده کنم و اگر کفران نعمت کنید، یعنی شکر گزاری نکنید، نعمت بر شما زوال آید و در دنیا و در آخرت به عذاب گرفتار باشید. و حضرت رسول- صلی الله علیه و آله و سلم- فرموده است که: قیامت چون مردمان حاضر شوند منادی نداکند، به صوتی که جمیع خلایق بشنوند که: برخیزید ای کسانی که پهلوهای خود را از بستر نرم دور میداشتید، و در شبهای تاریک شمع روشن طاعت و عبادت را میافروختید، بیائید و مزد آن بستانید که امروز روز جزا است! جماعتی اندک برخیزند و از عرصات جدا شوند، پس همان منادی ندا کند که کجااند آنانی که در سرا و ضرا [به] رضای خدای را شکر میگفتند؟ پس قومی اندک برخیزند و از عرصات جدا شوند، آنگاه حساب اعمال خلایق کنند، از اینجا معلوم میشود که شاکران نعمت عزتی ms242 دارند.

اکابردین چنین گفتهاند که اگر خدای - تعالی - تمام نعمت دنیا به بنده دهد، بروی

حمدون قصار گفته است: شکر آن باشد که هر چه باشد از خالق داند و نفس خود را طفیل داند در میان. ذوالنون مصری گفته است که: شکر آن باشد که تو اقرار کنی که من عاجزم از ادای شکر کردن؛ دلیل آنکه به داود - علیه السلام- حق - تعالی - امر کرد که شکر من گوی و خدمت پدر و مادرکن، که (أن اشکرلی و لوالدیک)1 داود گفت: بار خدایا من شکر ms243 نعمت تو نمیتوانم کرد زیراکه تو مرا توفیق ندهی، شکر نعمت چون ادا کنم؟ و چون توفیق دهی آن توفیق تو یک نعمت دیگر است، پس شکری که گفته شود شکر نعمت توفیق باشد، شکر آن نعمت باقی ماند. بار خدایا! من عاجزم از ادای شکر تو! خطاب آمد که: ای داود، این زمان که عاجز آمدی شکر نعمتهای من گزاردی. پس میباید که بنده خود را مقصر داند ازادای شکر چنانکه گفته است:

آوردهاند که دو شیخ با هم دوستی میکردند، یکی را از ایشان به تهمتی در زندان کردند. وی کس به دوست خود فرستاد که حال من چنین است. جواب فرستاد که شکر کن، که بدتر از این میتواند بود. در غضب شد و گفت: بدتر ازین چه میتواند بود. قضا را گبری را به زندان آوردند، مصاحب شیخ شد، باز پیش آن شیخ فرستاد، همان جواب گفت و ms244 ناسپاسی چند بکرد. حکم شد که زنجیری که بر پای گبرست یکسر آن را بر پای شیخ نهند، و حال آنکه آن گبر علت شکم داشت، و هر شب چند نوبت به قضای حاجت میبایست رفت؛ و شیخ همراه رفتی، بایستادی تا او فارغ شدی، کسی به دوست خود فرستاد که حال چنین است. شیخ گفت: شکر خداکن که اینها جهت ناشکری تو است، شکر کن که بدتر از این پیشت نیاید. گفت: تاکی صبر کنم و بلای بدتر از این چه باشد که پیش من آمده است؟ آن شیخ برخاست و به زندان آمد، و او را گفت: راست میگویی اما ناسپاسی مکن و شکر به جای آر که از بدتر این

انیس العارفین پیشت نیاید. در غضب شد و گفت: بدتر از این چه خواهد بود؟ دوست وی گفت: بدتر از این آنکه به عوض این بند که برپای تست، حکم شود که آن زنار که بر میان وی است، بر میان تو بندند چه کنی؟ او ساکن شد. و گفت: شکر نعمت ایمان بگزار که همچون وی زنار بر میان نداری، تسکین یافت و شکر کرد؛ روز دیگر خلاصی یافت.

آوردهاند که شخصی به خدمت شیخ سهل عبدالله تستری1 آمد و گفت: ای شیخ دزدی به خانهآ من آمد و جمله قماش خانهآ من ببرد. شیخ جواب داد که: شکر کن که نه دزد شیطان بود که در خانهآ دل تو آید، و قماش ایمان تو ببرد و نقد توحید تو بدزدد.2

آوردهاند که بر هر عضوی از اعضاء، بنی آدم را شکری واجب است، چنانکه شکر روشنایی چشم آنست که هر عیبی که بیند بپوشد و نادیده کند، و شکر شنوایی گوش آن است که هر غیبتی که بشنود باز پوشاند.

آوردهاند که چهار چیز است که البته فایده ندهد بی چهار چیز: مشورت با گواه کردن، و نعمت به کسی دادن که شکر ms245 آن نکند، و تخم در شوره افکندن، و چراغ در پیش آفتاب نهادن؛ این چهار چیز بی محال3 فایده ندهد.

آوردهاند که امیرالمؤمنین حسن - علیه السلام- پیش حجرالاسود بایستاد و گفت: خداوندا مرا نعمت و حشمت دادی و شکر آن نگزاردم، او را از من نستدی. و محنت و درد دادی و صبر نکردم، زیاده نکردی؛ خدایا اقرار من بر کرم تو است، و از کریمان جز کرم نیاید.

آوردهاند که یکی از مشایخ به جایی میرفت، پیری دید سخت پیر، از حال وی پرسید. گفت: حال من آن بود که در حال جوانی زنی را دوست میداشتم، و از قضا مر او را به من دادند. آن شب که به یکدیگر رسیدیم. گفتم: برخیز که تا شکر خدا را کنیم

حکایت آوردهاند که در آن وقت که هارون الرشید، آل برمک را برانداخت و سراهای ایشان ویران کرد [هر کس] ذکر خیر ایشان بر زبان راند، از خلعت حیات محروم ماند. راوی گوید که روزی به سمع هارون رسانیدند که پیری هست که هر شب کرسی میبرد و در میان اطلال سراهای ایشان مینهد، و بر آنجا مینشیند و مآثر و مفاخر ایشان میگوید. طایفهای برفتند و پنهان شدند، خادمی بیامد و بر آن کرسی نشست و ساعتی بگریست، بعد از آن، اوصاف و محامد برمک بر زبان راند و مر ایشان رادعای بسیار کرد. چون2 خواست که باز گردد، آن جماعت که در کمین بودند بیرون آمدند و گفتند: امر بر آن است که تو را به درگاه بریم. گفت: رضینا بقضاء الله تعالی! دانم که هر آینه هارون ظالم مرا سیاست کند. اگر شما لطف کنید مرا چندان

حکایت آوردهاند که یکی از پیغمبران به سنگ خارا بگذشت، آب بسیار دید که از وی میریخت. عجب داشت که از این سنگ کوچک این همه آب روان چیست؟ حق - تعالی - آن سنگ را با وی به سخن درآورد و گفت: ای پیغمبر خدای، این همه آب که از من جدا میشود گریهای است که میکنم، از آنگاه که شنیدهام که خدای - تعالی - فرموده که دوزخ را بر آدمیان و سنگها گرم خواهم کرد، من از ترس میگریم. آن پیغمبر دعا ms250 کرد تا خدای - تعالی - آن سنگ را امان دهد، وحی آمد به آن پیغمبر که آن

واهل معانی گفتهاند که: شکر بر دو نوعست، شکر نعمت است و شکر منعم، شکر نعمت نیز بردو نوعست، نعمت ظاهر است مثل حیات و سلامتی حواس و صحت بدن و یافتن مال و جاه و زن و فرزند و غیر آن؛ و شکرگزاری این نعمتها آن است که به زبان استعانت جویند بر طاعت حق - تعالی - نه در معصیت او؛ و نعم باطنه است چون نفس و عقل و روح و قوت و غیر آن، و شکر این نعمتها مشغول گردانیدن هر یک از آن است به آنچه آن را از برای او آفریدهاند، در التزام طاعت و ترک معصیت و مخالفت نفس و دوام صدق و اخلاص و مراقبت و مانند آن. و شکر این نعمت نیز بر دو نوعست، شکر نعمت و توفیق عبودیت، که از اصناف کرم اوست و از الطاف ربوبیت او، و شکر وجود منعم است که آن از همه ابلغ است. و لهذا فرمود که: (واشکرولی و لاتکفرون}1، وادای شکر به فنای هستی است. و به بذل جملگی وجود در شهود واجبالوجود است. و گفتهاند که: ادای شکر نعم حق - تعالی -به رواتب عجز است از گزاردن او، کما قال الله (وإن تعدوا نعمة الله لا تحصوها)2، پس بر این تقریز شکر او کجا توان گزارد.

بیت نفس مینیارم زد از شکر دوست که شکری ندانم که در خورد اوست

و شکر عافیت دین سه است؛ بر گرفتن رنج و ایذا از خلق، و شفقت بر خلق، و ایثار کردن آنچه توانی بر خلق. و شکر عافیت دنیا سه چیز است، اول ms251 آنکه طلب دنیا از برای دنیا نکنی، از برای آنکه طالب دنیا3 روی گردان است از حق؛ بلکه راضی باشد به کفاف و عفاف، و اگر دنیا طلبید به جهت مدارا از امور آخرت، معاف است. دوم آنکه

شیخ ابوسعید میگوید که: در شهر مصر مردی بود که درویشان را پای مردی کردی، و از جهت ایشان از مردمان صدقه گرفتی. یکی را از درویشان فرزندی متولد

آن شب آن مرد متوفی را بخواب دیدمی، گفت: امروز به زیارت ما آمدی و هر چه گفتی شنودم، لیکن جواب نتوانستم گفت که محبوس زندان خاکم؛ اکنون به خانهآ من رو و فرزندان مرا بگوی که آتش دانی است، آنرا بکاوید که در آنجا پانصد دینار است، بردارید و بدان درویش رسانید که او را فرزندی آمده است.

روز دیگر شیخ برفت و خواب با فرزندان متوفی بگفت. آن محل را بکاویدند. زر بیافتند و بیش درویش بردند. شیخ گفت که: خواب مرا حکمی نیست، این زر از آن شمااست برگیرید. ایشان گفتند که پدرما که مرده است سخاوت میکند، ما که زندهایم بخیلی کنیم؟ این روا نباشد. شیخ آن زر را بگرفت و به نزدیک درویش برد و حال بازگفت. درویش نیم دینار زر بستاند و به وی داد و گفت این وام تو است، تو دانی برگیر و به درویشان ده که مرا حاجت نیست. ابوسعید میگوید که من متعجب شدم که از این سه قوم کدام سخی ترند که با جملهآ حاجات از سر آن برخاستند و در آن طمع نکردند.

حکایت رییع سلیمان حکایت کرد که یکی از اکابر دین به مکة الله آمد، و ده هزار دینار با وی بود. خیمه بیرون مکه بزد و نطعی بگسترد و زرها را بر آنجا ریخت و هر که به سلام وی آمدی او را مشتی زر ms254 میداد؛ تا آنگاه که نماز پیشین شد [و] زر هیچ نمانده بود پس برخاست تا سوار شود درویشی بیامد و رکاب او را بگرفت تا

حکایت آوردهاند که پسر حاتم از کریمان جهان بود. آب از کوزهآ سفالین خوردی و بر فرش کهنه نشستی ولیکن پیوسته خوان نیکو نهادی و شاعران را هر سال هزار درم نثار کردی، و احسان و انعام به جای خلایق آنقدر کردی که زبان به وصف آن نرسیدی. دبیر وی گفت: چه شود که آب از جام شفاف بخوری، و فرش و اوان خود ازین بهتر سازی. گفت: من حساب کردهام هر سال پنجاه هزار دینار زر سرخ خرج این تجمل میشود، و من این دوستر دارم که زندگانی چنین کنم، و آن پنجاه هزار دینار زر به محتاجان دهم، تا ایام حیات من ثنا2 گویند و بعد از وفات من دعا کنند؛ از زر همین بکار آید.

حکایت درویشی بود در زمان پیشین، قدری ریسمان داشت آن را به بازار برد و به یک درم بفروخت، و خواست که به جهت اطفال چیزی بخرد. دو مسلمان را دید که با یکدیگر خصومت میکردند، پرسید که سبب خصومت چیست؟ یکی گفت: این مرد را به آن یک درهم باید داد و خصم او را مهلت نمیدهد و میخواهد که او را حبس کند. آن درویش آن یک درهم به او داد تا غریم خود را خشنود کند. بازگشت و به خانه آمد و اهل خود را گفت: از بهای ریسمان تو یک درم حاصل آمد در راه خدا صرف کردم و قصه باز گفت. پس به گرد خانه بر آمد و کهنه گلیمی داشت، برگرفت و به بازار برد، چندانکه آنرا بگردانید هیچ کس نخرید؛ خواست که مأیوس باز گردد که صیادی ماهی ms255 گرفته بود و آن را هیچکس نمی خرید. صیاد گفت: ای درویش بیا تا عوض کنیم گلیم و ماهی را پس مبادله کردند. مرد به خانه آمد و ماهی را شکم بشکافت دری شب افروز بیرون آمد درویش دانست که آن عطای خداست، آن را به بازار برد از قیمت آن عاجز آمدند، آخرالامر به صد هزار دینار آن بخریدند. چون بهای آن را به خانه آورد

حکایت خحطه2 برمکی میگوید که: وقتی فقر و فاقهآ من به غایت رسیده و تنگدستی به نهایت انجامیده، نقود و عروض فروخته شد؛ دلم به آتش نیاز سوخته گشت و در خانه مفرش و بوریایی داشتیم که بر آنجا نشستمی و بر مطبخ دیگ سودا نپختمی، پیش از این نوای هیچ برگ دیگر نمییافتم و از دوستان جز تهی دستی هیچ نمیدیدم. روزی با خود اندیشدم که مخیره ابوعماد3 کاتب مرد عالی همت و کریم طبع و ms256 در لطافت و ظرافت بدو مثل زدندی و میان من و میان وی سوابق حقوقات مستحکم است، گفتم:4 طریقی سازم که مگربه عنایت او ازین ورطه خلاصی یابم و به خدمت او رقعهای نوشتم و بیتی چند که چون بخواند وی را خوش آید. در نقل و شراب و مزه و مطرب خوش ای کان کرم چه گفته ای رایت هست

چون این را بخواند ساخته گشت و به خانهآ من آمد و بر در سرای نشسته بودم، پیش خدمت او باز آمدم و گفتم: تو درین چه صواب میبینی، مراد من خانهآ تو بود نه

حکایت آوردهاند که وقتی مجرمی را پیش یکی از یاران آوردند و در مقام سیاست بداشتند. ملک میخواست تا او را سیاست کند، یکی از خواص پیش او ایستاده بود. ملک گفت: با این جافی چه باید کرد؟ خاصگی ms257 با آن مجرم بد بود گفت: اگر من پادشاه باشم بفرمایم تا او را به سخت ترین عقوبتی هلاک کنند. گفت من چون تو نیستم و آن مجرم را عفو کرد و بنواخت و تشریف داد؛ و ملوک عجم این لطف از وی پسندیدند و بنوشتند و بخانهآ خود نهادند. و فایده این حکایت آن است که ملوک در اقامت سیاست باید که اشارت خاص ندما گوش ندارند؛ زیرا که دلهای ایشان محل نظر رحمت الهی است و آنچه کنند به مدد الهام الهی کنند و صلاح خلایق در آن باشد.

حکایت آوردهاند که در جوار یکی از ائمهآ دین مردی بود که هر شب شراب خوردی و بر بط زدی و سماع کردی. و آن بزرگ دین همه شب در نماز و طاعت بود و خاطر وی ازو آزرده.1 شبی آواز او نشنود گفت: مگر او غایب است و به جائی رفته؟ از حال وی پرسید گفتند: دیروز در بازار میگذشت عسسان او را گرفتهاند و محبوس

حکایت آوردهاند که مردی دزدی کردی و مال ازین نوع بدست آوردی. شبی ندامتی در دل او درآمد. چون روزشد نزدیک شیخ زمانه آمد و بر دست وی توبه کرد و روزگاری به صلاح و عفاف میگذرانید؛ چون کسبی نمیدانست فرزندان او بی برگ ماندند. سه روز او را ملامت میکردند، که ما بینوائیم؛ مرد عزم توبه شکستن کرد و به نزد شیخ آمد و گفت: ای شیخ من به تنگ آمدهام و اهل و عیال من برگ معاش ندارند، من به سر کار خود باز خواهم رفت. شیخ گفت اگر عزم توبه شکستن داری، یک وصیت نگاه دار. گفت: فرمان بردارم، گفت: وصیت من آن است که هر کاری که کنی رحمت و شفقت بجای آوری، و از بیرحمی پرهیز کنی. آن مرد از حسن بصری این وصیت را قبول کرد، و به خانه آمد و گفت که: فردا به سرکار خود خواهم رفت. زن او

آوردهاند که مردی بود که او را رئیس جایر میگفتند در روزگار سلطان محمود، و ظالم و بدکردار بود و خلق آزار؛ و مدتی در بدکرداری و بطالت به سر برده بود و آخرالامر از آن توبه کرد، و از سر همهآ بدیها برخاست، ms262 و خصمان را به قدر امکان خوشنود کرد، و خیرات و صدقات بسیار پیش گرفت، و عزم سفر کعبه کرد. روزی در بیابان سگی گرگین دید، از دور، افتاده و لاغر و موی او تمام ریخته، و از رنج بیچاره گشته. رثیس گفت: اینهم جانوری است، و آفریدهآ خداست. پس به خدمتکاری که با وی بود گفت: برو آبی و نانی بیار. خدمتکارنان و آب بیاورد، و بدست خویش آب و نان بدو داد تا سیرشد، و آنگاه رثیس در گردن سگ رسن کرد. خدمتکاری را فرمود که

هر شهی راکه هر دو باشد جم در شب حادثات باشد شمع

حکایت آوردهاند که چون معتصم بر عم خود فلان قادر شد، و او را بدست آورد، و مقید و محبوس گردانید، مشاورت کرد در کشتن او با یکی از وزرای داناتر. گفت که:

بدانکه اکرام1 از عادت اشرافست، و حدیث حضرت رسول -صلی الله علیه و آله وسلم ساست2 که فرمود: «إن الضیف اذا نزل نزل برزقه و إذا ارتحل ارتحل بذنوب أهل بیته». یعنی میهمان چون بخانهآ کسی درآید3 به روزی خود درآید، و چون بیرون رود گناهان اهل4 آن خانه را ms265 بیرون برد. و نقل صحیح است که در ایام نبوت حضرت بانصرت، سید کونین، شاهباز آشیانهآ قاب قوسین، جد امام5 حسن و امام 6 حسین، مقتدای عالمین7، محمد مصطفی -صلی الله علیه وآله و سلم-؛ یکی از صحابه مردی کریم الاخلاق و مهمان دوست بود، اما زنش بخیل و ممسک بود، و بدین واسطه آن مرد دایم ملولالحال بود. این درد را به طبیب حاذق که حضرت محمد -صلی الله علیه و سلم-است بگفت. آن حضرت فرمود که: آنچه تو را بگویم چنان کن!گفت: سمعا و طاعة! گفت: برو و فکر طعامی8 کن و مرا به خانهآ خود بر، و زن را بگوی تا در ما نگرد، چون در

یوسف - علیه السلام - را از آن محسن میخوانند که هرگزنان تنها نخوردی. و ابراهیم -علیه الشلام - را فرزندان او پرسیدند که: ای پدر بزرگوار، خدای - تعالی - تو را نبوت داد و با نبوت خلعت خلت، این به چه عمل بود؟ ابراهیم گفت: به سه چیز که داشتم، اول آنکه هرگز غم روزی فردا نخوردم، دوم آنکه هرگزنان تنها نخوردم1، سیم

در خبراست از حضرت مصطفی - صلی الله علیه و آله و سلم- که هیچ مؤمنی نیست که مهمان به وی آید، الا که خدای - تعالی - اندام او را بر آتش دوزخ حرام گرداند. و به خبری دیگر از حضرت رسالت - صلی الله علیه و آله و سلم-وارد است، که: چون مهمان به خانهآ ms267 کسی آید، پیش از رسیدن وی به چهل روز حق - تعالی - بدان خانه فرشتهای فرستد، برصورت مرغی سفید، تا بر در آن خانه بایستد و مردم آن خانه را ندا کند، چنانکه اهل آسمان بشنوند مگر آدمیان؛ چون کسی واقف نشود جبرئیل از سدرةالمنتهی جواب دهد که چه میخواهی از اهل این خانه؟ گوید که: حق - تعالی - مرابه بشارت فرستاده، که مهمان بعد از چهل روز دیگر به خانهآ ایشان خواهد آمد؛ اینک روزی آن مهمان را آوردهام، و برکات آن در خانه ایشان بماند تا چهل سال دیگر. گوید جبرئیل که: تو آن را به من سپار و باز گرد و به عبادت خود مشغول باش. آن را به جبرئیل سپارد. پس بگوید آن خط چیست که در منقار داری؟ گوید: این برات آزادی اهل خانه است از آتش دوزخ، گوید این هم به من بده. گوید که مرا فرستادهاند که نگذارم کرام الکاتبین را که بر اهل این خانه گناهی نویسند، مادام که آن مهمان در خانهآ ایشان باشد.

عاصم ابن حمزه گوید که: به نزدیک حضرت امیر المؤمنین علی - علیه السلام- درآمدم، دیدم که میگریست، گفتم که: یا امیر چراگریانی؟ گفت: چون نگریم که هفت روزاست که مهمان به خانهآ من نیامده است، مگر خدای - تعالی - از ما ناخشنود شده

حکایت آوردهاند که علی بن هشام مردی با مروت و مهمان دوست بوده است، و از معارف روزگار.1 روزی معتصم پادشاه را بر این داشت که امروز بعد از آنکه علی ابن هشام چاشت خورده باشد ما به مهمانی ms268 او رویم و امتحان کنیم تا جد او در مروت پدید2 آید. همچنان کردند، مأمون با معتصم و عبدالوهاب و جمعی چاشتگاه به مهمانی او آمدند. علی بن هشام چون دید که امیر به وثاق3 او آمد، در پیش دوید و خدمت کرد و گفت: ما نهاری کردهایم و چیزی باقی نمانده که ما حضری را شاید و لایق بندگان4 باشد؛ امیر گفت تکلف شرط نیست، آنچه ما حضراست بباید آورد. علی بن هشام را رسمی بود که از همهآ حلواها در مطبخ او میپختند، پیوسته دیگ در بار بودی و حلواها ساخته، که هرگاه حاجت بودی بی توقف بیاوردندی. و دیگر عادت مطبخیان او بود که پیوسته دیگها در بار داشتندی، بعضی پخته و بعضی نیم پخته، که چون مهمان در رسیدی فیالحال پخته کردندی، و در هیچ وقت و ساعت مطبخ او خالی از طعام نبودی. پس بفرمود تا هر چه پخته میشدی میآوردند، عبدالوهاب از مطبخیان امتحان را مغز استخوان طلبید، بیاوردند. دیگر بار بخواست، بیاوردند. معتصم دیگران را بر این داشت که مغز استخوان میطلبیدند و میآوردند. و مطبخی مزاج علی بن هشام را میدانست، که اگر بگوید که مغز نیست وی را برنجاند. هر چه از شترو گاو و گوسفند مییافت، میکشت و مغز میفرستاد؛ تا آخر یک جمازه مانده بود

باب نوددهم - در بیان ففیکت فیافت و حکایت مای آن که به ده هزار دینار خریده بودند، مطبخی هیچ چاره ندید، او را بکشت و استخوانهای او را بجوشاند و پیش آورد. چون ایشان بازگشتند، علی بن هشام بر مطبخی آفرین کرد و گفت: چندین مغز از کجا آوردی؟ گفت: تا گوسفند مییافتم میکشتم و مغز میفرستادم. و چون گوسفند نماند جمازهای که به ده هزار دینار خریده بودی بکشتم علی بن هشام گفت:1 سخت نیکو کردی، و اگر جز از این کرده بودی تراادب کردمی. اکنون با تو احسان کنم2 و ms269 تو را ده هزار فرمودم که بدهند؛ و بدین یک مروت نام او در زمرهآ اسخیا برآمد3 و بر صفحهآ روزگار یادگار بماند.

حکایت آوردهاند که یک روز مهدی به شکار رفته بود. در عقب شکاری بتاخت، ناگاه به خیمهآ اعرابیی رسید و گرسنه شده بود، و روز بغایت4 گرم گشته. گفت: ای اعرابی مهمان خواهی؟ گفت: خواهم، اگر به آنچه هست قانع باشی، و عیب نگوئی. گفت: برو آنچه هست بیار. پارهای ماست داشت بیاورد و بخوردند. گفت: سخت نیکو بود. دیگر چیست؟ کوزهای شراب داشت، پیش آورد و قدحی پر کرد و بخورد، و قدحی دیگر به امیر داد امیر در کشید. آنگاه اعرابی را گفت: مرا میشناسی؟ اعرابی گفت نه. گفت: از خواص امیرالمؤمیننام. اعرابی گفت: شاید و روا باشد. چون قدح دیگر بخورد گفت: میشناسی مرا؟ گفت نه. گفت من از جملهآ سپهسالاران امیرالمؤمنین ام. اعرابی کوزه شراب از پیش او برگرفت و به یکسو نهاد، امیرالمؤمین گفت: چه میکنی؟ گفت والله که ندهم! اول بخوردی گفتی از خواص امیرالمؤمنینام، قدحی دیگر بخوردی، گفتی که از سپهسالاران امیرالمؤمنینام، اگر قدح سیم بخوری دعوی خلافت بکنی، و اگر قدح چهارم بخوری دعوی نبوت کنی و بگوئی که من محمد رسول اللهام، و فرشتگان درآیند و مرا رحمت رسانند. امیر5 از این سخن بسیار بخندید، و بعد از ساعتی حشم و لشکر امیرالمؤمنین برسیدند و اعرابی را تشریف

حکایت یکی از دزدان عرب حکایت کند2 که وقتی در بادیهای میرفتم، به قبیلهای نزول کردم، مردی بود در غایت شجاعت و نهایت سخاوت. چون به خانهآ وی نزول کردم در حال به جهت من شتری بکشت. گفتم: بدین حاجت نبود، گفت که: قاعده و سنت من3 آن است که مهمان را گوشت ماندهآ کهنه ندهم، و به جز گوشت تازه پیش او نیاورم. همچنان چند روزی که آنجا بودم هر روز شتری ms270 میکشت، من فرصت طلبیدم و گلهآ شتر او را بدزدیدم و براندم. چون وی را خبرشد در عقب من بتاخت و سر راه بر من گرفت؛4 و تیر در کمان نهاد و گفت: سوسماری آنجا خفته است این تیر بر دم آن سوسمار خواهم زد، بزد. پس دیگری در پیوست و گفت که: هشدار که این تیر بر سینهآ تو است، گفتم: الله الله من5 شتران را به تو باز گذاشتم، دست از من بدار. گفت: ندارم تا شتران را به جائی بری که آوردهای. پس شتران را براندم و به جایگاه خود باز بردم، مرا گفت: تو را چه بر آن6 داشت که این دلیری کردی؟ گفتم: دیدم که اسراف میکنی و هر روز به جهت من اشتری میکشی. گفتم مرا از مروت تو کاری برنیاید شتران را براندم تا غرض من حاصل شود؛ گفت: چنین است، نان من خوردهای و حق نان و نمک در میانست؛ بیست شتر اختیارکن و بران، من بیست شتر اختیار کردم و براندم و او را مدحی گفتم:

بیت

اگر جسم است مردی، جان اویی واگر جان است احسان، جسم اویی7

حکایت چنین آوردهاند که ابراهیم خلیل - علیه السلام - در مهمان داری آیتی بوده است، و عادت او آن بوده است تا مهمان نرسیدی، طعام نخوردی. وقتی یک شبانه

حکایت حجاج بن یوسف اگر چه مردی سایس و ظالم بوده است، اما در مهمان دادن و خوان کشیدن کسی با وی مقاومت نکرده است؛ آوردهاند که در هر موضعی که لشکرگاه بودی از رئیس و رعیت، بایستی که به خوان او حاضر گشتی، و هر که حاضر نگشتی او را عتاب کردی. روزی بر منظر نشسته بود و در سراپردهای دودی کردند، بفرمود تا خداوند سراپرده را حاضر کردند، او را گفت: چرا در وثاق خود دود کردهای وطعام پخته، چون در مطبخ ما به جهت شما طعام میپزند؟ گفت: یا امیر در خانه بیماری داشتم از جهت او مزوائی میساختم. حجاج اطباء را بخواند و گفت: بینید مر مزوائی که بیماران را به کار آید نسخه کنید، و به مطبخیان دهید تا در مطبخ بسازند، و به مردم دهند، و این از کمال مروت بود.

حکایت آوردهاند که وقتی سلطان محمود به شکار رفته بود. به دهی رسید از دهات نیشابور، از لشکر جدا مانده بود [و] گرسنه شده، مردی را دید که کشت را آب میداد، ار راگفت: ای روستایی هیچ نان داری که به من دهی؟ گفت: ای امیر نان دارم نه از برای تو از برای سلطان. سلطان گفت: یاوه مگوی و از آن دو سه تا بده. گفت: یاوه تو میگونی، که مرا میگویی یاوه و بی هیچ حقی نان بده. سلطان دانست که با وی

حکایت آوردهاند که حضرت خضر- علیه السلام- وقتی به زیارت یکی از بزرگان آمده بود، و با یکدیگر اسراری میگفتند؛ در این میان درویشی بیامد و در پهلوی ایشان بنشست، آن بزرگ مرآن درویش را گفت که: تو چه کسی و چة عادت داری که در میان ما درآمدی، که ما را از تو توش رسید؟ گفت: من در خدمت مشایخ بسیار بودهام، و کمترین خدمت آن بوده است که هفت صد کاسهآ نیم خوردهآ ms273 ایشان خوردهام و پاک کردهام گفت: اگر یک کسی یک کاسه تو خوردی، به از آن بودی که تو کاسهآ

حکایت ابوالحسن میگوید که جمعی با امیر المؤمنین حسن بن علی -علیه السلام- به حج میرفتیم، در راه گرسنه و تشنه شدیم؛ ناگاه خیمهای کهنه پدید آمد و پیرزنی در آنجانشسته، بر وی سلام کردیم، زن در پیش دوید و سلام کرد و اکرام به جای آورد، و آنچه توانست بکرد و گوسفند را بدوشید و شیر را پیش آورد و گفت: این شیر را بخورید و گوسفند را بسمل کنید، و از وی طعام سازید؛ چنان کردند. چون عزیمت رفتن کردند گفتند: ما قریش ایم، چون باز گردیم به نزدیک ما آی البته، تا در حق تو احسان بجای آوریم؛ این بگفتند و برفتند. چون شب درآمد و شوهرش از صحرا باز آمد گوسفند را ندید، پیرزن احوال را باز گفت. مرد در خشم شد و گفت: در همه جهان گزسفندی داشتی آن را به قومی دادی که ایشان را نشناختی؟ زن گفت: اگر ایشان را نشناختم، بازرگان بودند نه مهمان، میزبان آن کس بود که طعام به کسی دهد که او را نشناسد. پس روزگاری بر نیامد که زن و مرد به مدینه رفتند از محنت فقر و فاقه و مرد در آنجا هیمه کشی کردی، و از آنجا قوتی حاصل کردی. آن پیرزن روزی در کوچه میرفت، شاهزاده حسن - علیه السلام - بر در دولتسرای خود نشسته بود، آن زن را بشناخت، او را بخواند و فرمود که: مرا نمیشناسی؟ گفت: نه2 فرمود که: من آن کسم که آنروز در آن صحرا مرا میزبانی کردی و مهمان داری نمودی. او را هزار گوسفند با چهار هزار درم بخشید و او را به نزدیک امیر المؤمنین3 - علیه السلام - فرستاد و امیر4 پرسید که: فرزندم5 تو را چه ms274 داد؟ گفت: هزار گوسفند و هزار درم، امیر مثل آن فرمود. پر او را به نزدیک عبدالله جعفر فرستاد، گفت ایشان6 تو را چه دادند؟ گفت که: هر یک هزار گوسفند و هزار درم، او فرمود تا دو هزار گوسفند و دو هزار درم بدو دادند، وگفت: اول اگر تو به نزدیک من میآمدی تو را از زحمت ایشان مستغنی میکردم. آن

باب نورههم - دربیان فضیلت ضیافت و حکایت مای آن حکایت هم اصمعی گوید که: وقتی در بادیه میرفتم به اعرابیی نزول من واقع شد، چون در پیش قبیله رسیدم جماعتی از زنان و دختران نزد1 من رسیدند و مرا مرحبا گفتند، و شتر مرا بگرفتند و مرا فرود آوردند؛ تا در آن قبیله بودم هر روز مرا شرط خدمت میکردند، چون عزم رحلت کردم اشتر خویش را بخواستم، بیاوردند. چون اشتررا بخوابانیدم و خواستم که بار کنم، هیچکس مرا یاری نداد و مدد نکرد. من تنها بماندم، عاجز شدم و درمانده، آواز دادم که آن همه دلداری که در وقت نزول2 در حق من کردید، اکنون مرا فرو گذاشته که مدد بار کردن هم نمیکنید. دخترکی از گوشهای آواز داد که مهمان آن وقت که به ما فرود آید خدمت او3 کنیم، و به مصالح او قیام نمانیم4 از برما برود حمل بار کردن او را مدد نکنیم. از کرم آن جماعت و ذکاء دختر حیران بماندم، و به هزار حیله شتر را بار کردم.

حکایت آوردهاند که در آن وقت که عبدالله عباس از مدینه به شام میرفت، و نابینا شده بود، با غلامی که قاید او بود، در میان راه ایشان را باران بگرفت. عبدالله غلام را گفت: ms276 بنگرتا درین راه هیچ خانه پوشی هست، خانهای دید به آنجا رفتند، پیری دیدند نشسته و بزکی در گوشهآ آن خانه بسته. چون عبدالله درآمد سلام کرد، آن پیر جواب داد؛ ایشان را در آنجا فرود آورد و شرایط تعظیم به جای آورد و کارد طلبید. آن زن گفت که: کارد را چه خواهی کرد؟ گفت این بز را بخواهم کشت و بریان کرد و پیش مهمان کشید، گفت زن که: معشیت و زندگانی ما این گوسفند است که غذای ما از شیر اراست، آن پیرگفت که: هیچ چیز بهتر از جوانمردی نیست، پس کارد بستد و بزک را بکشت و بریان کرد و پیش عبدالله آورد. چون بامداد شد خواست که روانه شود، غلام راگفت که آن زرها را که داری بیاور و بدان پیر ده. غلام گفت دو سه بهای گرسفند بدیشان دهی او را تمامست، گفت: زرها را همه به وی ده که ما را به جزاین زر

حکایت آوردهاند که در کرمان ملکی بود به غایت صاحب کرم، و عادت او آن بود که هر که از غربا به شهر آمدی سه روز مهمان او بودی و نان او بخوردی. روزی لشکر عضدالدوله1 به جنگ وی آمد، و او طاقت مقامت نداشت؛ در حصار رفت و هر روز جنگی بود از صبح تا شام در غایت سختی، چنانکه مردم بسیار کشته شدندی. چون شب درآمدی سفرههای طعام به نزدیک دشمن فرستادی چنانکه همه را کفایت بودی. عضدالدوله را بسیار این حال غریب آمد، رسولی به نزدیک وی فرستاد که این چیست که تو میکنی و به شب طعامشان میدهی؟ جواب فرستاد که: جنگ کردن اظهار مردی است و نان دادن اظهار جوانمردی است؛ اگر چه ایشان خصم منند، اما

حکایت آوردهاند که به نزدیک یکی از ملوک، جماعتی1 اسیران آوردند، که همه را بکشند، کودکی دانا در میان ایشان بود گفت: ای ملک به خدای سوگند بر تو که ما را نکشی و بفرمای تا ما را آب دهند. چون همه آب خوردند کودک برخاست و گفت: ای امیر ما همه مهمان تو شدیم و اکرام ضیف بر سادات واجبست، دانیم ms278 که تو مهمان خویش را نکشی، سلطان را آن فصاحت کودک خوش آمد و همه را آزاد کرد.

حکایت آوردهاند که کسی را دوستی بود که در موافقت و مصادقت و یک جهتی، دقیقهای نامرعی نبود. اتفاقا به مهمانی دوست خود رفت، بیچاره میزبان در ضیافت انواع تکلفات بجای آورد، آنچه امکان وقت بود. مهمان بعد از سه روز عزم رفتن کرد، چون میرفت گفت: دریغا که مهمانی نتوانستی کردن، اگر وقتی به مهمانی من آیی، مهمانی تو را بیاموزم، میزبان خجل گشت و میاندیشید که در ضیافت چه تقصیر از من واقع شد و کدام دقیقه من فرو گذاشتم؟ تا یکبار بدان شهر دوست خود رسید و در خانهآ او نزول کرد. آن دوست مقدم او را عزیز داشت و تبجیل واجب دید، حالی ماحضرنان و سرکه پیش آورد، و بعد از چند ساعت سفره و کاسهای چند خوردنی پیش آورد. مهمان گفت: شاید که تکلف فردا بود. روز دیگر طعام سرد پیش آورد، مرد متحیر گشت و گفت: چندان تکلف که من کردم در مهمان داری دوستان چنان کنند. دوست گفت که: تکلف با بیگانگان کنند چون من نزدیک تو آمدم خیالم این بود که یکماه در مصاحبت تو باشم، چون طریقت تکلف پیش آوردی دانستم که از وجود من به تنگ آمدهای پس از خدمت تو دور شدم. و چون تو آمدی من از معهود خویش زیاده نکردهام که منت برتو نهم، و اگر سالی مهمان من باشی مرا هیچ گرانی نباشد. مرد

راستان رستهاند روز شمار جهد کن تا تو ز آن شمار شوی

حکایت آوردهاند که سلیمان عبدالملک در ایام سلطنت خود روزی در عواقب امور خود نگاه کرد و از آخرت براندیشید. کسی را به نزدیک ابوحازم فرستاد که او عابد و زاهد روزگار بود، و گفت: از آنچه روزه میگشایی مرا چیزی فرست. ابوحازم پارهای سبوس در جامی کرد و به نزدیک او فرستاد و گفت: هر شب ازین سبوس قدری به آب میآمیزم1 و افطار میکنم. سلیمان2 چون آن بدید بگریست، و در دل وی اثری عظیم پیدا شد و سه روز روزه داشت و هر شب بدان افطار میکرد؛ و گویند در شب سیم با اهل خود جمع شد، عمر عبدالعزیز3 پسروی از آن نطفه در وجود آمد و یگانهآ جهان گشت.

حکایت آوردهاند که چون عمر عبدالعزیز به امارت بنشست، سالم سدی که زاهد روزگار بود و میان ایشان دوستی سابق بود، به نزدیک او درآمد. عمر عبدالعزیز گفت که: از ms281 امارت ما تو را شادی آمد یا غم؟ گفت: به جهت مردمان شادی و به جهت تو غم. گفت: مرا پندی ده، گفت: دراز یا کوتاه؟ گفت: کوتاه. گفت: بدانکه آدم که ابوالبشر است به یک خطا از جنت بدر آمد، گفت: وعظ تمام گشت، کوتاه گفتی و خوب گفتی. بعد از آن خود را از جمله خطاها نگاه داشت.

حکایت آوردهاند که روزی لقمان حکیم پسر خود را پندها داد، از آن جمله یکی این بود که زنهار، راز خود با زن نگوئی و با عوانان دوستی نکنی و از نوکیسه وام نستانی! چون لقمان از عالم رفت پسرش خواست که پندها را بیازماید. گوسفند مسلوخی در جوال نهاد و شبی آنرابه خانه آورد و در زیر تخت گوری بکند و آن را در آنجا پنهان کرد و زن راگفت: مرا دشمنی بود و در حق من بسیار دشمنی میکرد،

و عزیزی دیگر گفته است:

کافر چو عوان سگ ستمگر نبود نزدیک عوان، خویش2 و برادر نبود

کافر باشد که او عوانی نکند امانبود عوان که کافر نبود

کریم زاده چو نادار گشت دستش گیر که شاخ میوه1 دگر بار بارور گردد لئیم زاده چو دارنده گشت از و بگریز که مستراح چو پرگشت گنده تر گردد

حاصل کلام، چون او را نزد پادشاه بردند، گفت: روا باشد که تو پسر لقمان حکیم باشی، و از تو خونریزی بناحق در وجود آید؟ گفت: حاش لله که از من هرگز خون ناحق در وجود آید! عوان گفت: دروغ میگوید. پسر لقمان پادشاه را گفت: بفرمایید که کشته را حاضر آورند و آن موضع که زن نشان داده، ms283 بکافتند، جوالی دیدند حاضران متحیر گشتند. همچنان جوال را سربسته پیش پادشاه آوردند. چون سر آن را بگشادند گوسفندی مسلوخ دیدند، پادشاه از کیفیت احوال پرسید. پسر لقمان گفت: پدر مرا وصیت کرده بود که راز خود بازن مگوی و از نوکیسه وام مخواه و با عوان دوستی منمای. خواستم که پندهای پدر را بیازمایم، چون زر وعظ او بر محک امتحان زدم، عیار صدق ظاهرگشت، و معلوم شد که آنچه او فرموده بود محض صدق بوده؛ و هر کس بدین نصیحت وثوق یابد، واجب کند که بدین عمل نماید، تا سعادت دنیا قرین حال اوگردد.

حکایت آوردهاند که پادشاهی بود از پادشاهان عجم، چون بر تخت نشست و تاج شاهی بر سر نهاد هر کس از معارف و علما و حکما که به خدمت وی میآمدند، او را وعظ و نصیحتی میکردند. در اثنای حال حکیمی پیش او آمد، پادشاه او را گفت: مرا نصیحتی کن، حکیم برزبان راند که هر سری که او را خرد نیست چون چشمهای است که او را آب نیست، و هر جوان که او را ادب نیست چون اسبی است که او را لجام

حکایت آوردهاند ms284 که در روزگار انوشیروان عادل، دو مرد بیامدند و بر در درگاه او بایستادند. یکی به آواز بلند گفت که: بد مکن و بد میندیش تا بدت پیش نیاید. دیگری گفت: نیکی کن و نیک اندیش تا نیک آیدت در پیش. نوشیروان فرمود که: پیشین را هزار دینار بدهید و دومین را دو هزار دینار. خواص و ندیمان سؤال کردند که هر دو کلمه را یک معنی بود، تفاوت در صله و انعام از کجا پیداشد؟ گفت: این یک همه نیک گفت، آن یک همه بد. و هیچ نیکی بهتر از نیکی دوستان نیست و هیچ بد بدتراز دوستی بدان.

حکایت آوردهاند که چون نامهآ عمر نوشیروان را دست اجل در مینوشت، پرویز را بخواند و او را وصیت کرد و گفت: چون جان از تن من درآید و مرغ روخ قفس کالبد را بگذارد، بر سر تابوت من بنویس که هر نیکی که از پیش فرستادی، بدان امیدوار باش، که نزدیک کسی است که نیکی را پاداش خواهد داد. و هر بدی را که پیش فرستادی بدان ترسان باش، که پیش کسی است که از عقوبت بد کرداران نترسد. وای بر تو اگر راست نرفتی، و خوش حال تو اگر راست رفتی! و این انگشتری از دست من بیرون مکن که بر وی نوشته است که: این دست هرگز نمیرد؛ و بر سر تابوت من نداکن که ای فرزند آدم، این جهان هیچ نیست، در نگرید بدین تن که خواسته و

حکایت آوردهاند که روزی معتصم در منظری نشسته بود و ms285 در سرای خلافت نظر میکرد و اصناف محتاجان را در نظر میآورد، ناگاه چشم او بر پیری افتاد، سبوئی در پشت گرفته و کوزهای در دست داشت، و پیش هر کس میداشت. امیر را رقت آمد، بفرمود تا او را پیش آوردند، از وی پرسید که سال تو چند است؟ گفت: صد پنجاه و پنج. گفت: چگونه است که شما را عمر دراز میباشد و ارباب مکنت و خداوندان دولت را عمر کوتاه؟ گفت: یا امیر! حق - تعالی - هر کس را در ازل روزی مقرر کرده است و درویشان را بتقدیر اندک، لاجرم در محنت میزیند؛ و توانگران را روزی به یکبار میرساند، لاجرم در عمر ایشان نقصان میکند. خلیفه را بر وی رحم آمد بفرمودتا پیر را دویست درهم بدادند. پیر سقا شادمان شد و از پیش خلیفه بیرون آمد. بعد از یک هفته خلیفه برهمان منظر نشسته بود کودک سادهای دید که همان سبو به دست داشت و گرد سرا میگشت. خلیفه را از آن پیر یاد آمد از حال او پرسید، گفتند: او در این هفته وفات یافت و این فرزند او است. امیر گفت: این است عاقل مردی، و خوب جوابی که او گفت؛ چون روزی او از خزانه به یکبار به او رسید، رایت عمر او نگون شد و عاقبت حرکت او سکون گشت، که ( کل نفس ذائقة الموت) 3.

آوردهاند که یکی از ملوک پیشین در بغداد از بالای منظر خود چرغ1 باصرهآ خودرا بر اطراف و اکناف بغداد پرواز میداد، ناگاه چشم او بر جمال صاحب جمالی افتاد، که آیات2 حسن در شأن او بوده و خورشید آسمان به نظارهآ چهرهآ او میتافت. پرسید که این کیست؟ گفتند: کنیزک وزیر3 است، امیر کس به وزیر فرستاد که این کنیزک را به ما فروش. وزیر گفت: ما و کنیزک همه از آن توایم، اما در وقت خریدن او سوگند خوردهام که او را ms286 نفروشم و نبخشم، اگر به طریق شرع رخصتی هست ما آن را مطاوعت کنیم. امیر علمای بغداد را حاضر کرد و با ایشان مشورت کرد، گفتند که: طریق تملیک دو چیز است یا بیع یا هبه و هر دو متعذر است، و این را هیچ حجتی نمیدانیم. اما عالمی هست به فلان نشانی، از او بپرسید، و او همه از کلام فتوی مینویسد، شاید که او این مسأله را حل کند. چون ازوی پرسیدند گفت: سهلست، این را طریق هست که کنیزک ملک امیر شود، که وزیر خایب نشود. گفتند: آن چیست؟ گفت: آن که نیمه بفروشد و نیمه ببخشد و هم نفروخته باشد و هم نه بخشیده؛ و این

حکایت آوردهاند که وقتی عبدالله طاهر که والی خراسان بود، با اسحاق ابن ابراهیم که نایب او بود، از دارالخلافه بنوشت که از ابو مسلمه، که مفتی آن شهر بود، سه مسئله بپرس2، اگر جواب گوید او را سه هزار دینار بده، و اخراجات بدو رسان تا نزدیک ما آید. چون نامه به اسحاق رسید، ابومسلمه را طلب کرد و حال با او بگفت، گفت: زر حاضر کن و سؤال کن. گفت: مسئلهآ اول آن است که چه گویی در حدیثی که حضرت رسول -صلی الله علیه و آله وسلم - میفرماید که: «عفوا تعفف نسآئکم»، یعنی شما پاک دامن باشید تا زنان شما پاک دامن باشند، مسئله دوم که گفته: «حلبت قاعدا و شربت باردا»، یعنی نشسته بدوشید و سرد بخورید، مسئله ms287 سیم آن که در کدام آیت است که راست بگویید و بدوزخ روید. ابومسلمه گفت: اول آن است که شما به جهت خدا پارسا باشید تا زنان شما را خدای عزوجل- ازوصمت زنا نگاه دارد؛ چه مثل معروف است که گفتهاند که: هر کس که دری به انگشت بکوبد، دیگری در او را به مشت بکوید، چنانکه عارف گفته است:

باب بیست و یکم - در لطایف حکایات قضاة و علما و اشارت در حکومات آنکه ایستاده باشی و گرم گرم بخوری؛ و این معنی اشارت به آن دارد که کاری کنی که رنج آن به تو گران نگردد، و منفعت آن بیابی، بدانکه در آن رنج بسیار باشد و نفع اندک. سیم جماعتی که راست گویند و بدان سبب به دوزخ روند که آفریدگار عالم در کلام مجید می فرماید که: (ما سلککم فی سقر؟ قالوالم نک من المصلین ولم نک نطعم المسکین و کنانخوض مع الخائضین)1؛ یعنی سؤال کنند خازنان دوزخ که چه فعل شما را به دوزخ آورد؟ گویند که: ما در دنیا نماز نمیگزاردیم، و درویشان را طعام نمیدادیم، و جماعت مسلمانان را غیبت میگفتیم، و روز قیامت را دروغ میدانستیم؛ جمله راست گویند و بدین اقوال و افعال به دوزخ روند.

حکایت آوردهاند که در زمان خلافت و امامت حضرت امام زین العابدین -علیه الئلام-، دو زن را دو پسر بود، و فرزندان را به در خانه خود بگذاشتند و به مهمی رفتند، یکی را از آن فرزندان گرگ بخورد و یکی بماند. هر دو زن به دعوی آمدند و هر یکی میگفتند که: این فرزند از آن من است و این معنی بدارالقضا افتاد. قاضی در این دعوی عاجز گشت و ندانست که حکم چون کند. این مسئله را پیش امام -علیه السلام بردند، هر دو زن را پیش خود خواند و فرمود که: درین دعوی گواه دارید؟ گفتند: نی. به قاضی فرمود که ms288 بفرمای تا شمشیری بیاورند و این کودک را بدو نیم کنند و هر یکی نیمهای برگیرد. چون شمشیر حاضر کردند آنرا که مادر فرزند بود، شفقت مادری بجنبید و گفت که: او را زنده بگذارید که من از سر دعوی برخاستم، امام - علیه السلام- فرمود که این فرزند از آن این2 زن است و آن زن دیگر را درین فرزند حقی نیست؛ چراکه این شفقت که این را بود آن را نبود؛ فرزند را به مادر دادند، حق به مستحق رسید. حکایت آوردهاند که یکی از امامان را شاگردی بود رشید نام، و آثار رشد بر صفحات احوال او لایح. روزی بر در خانهآ امام معتزلیان می گذشت، ناگاه کنیزکی او را

حکایت آوردهاند که سبب تقلید قضای2 بغداد بنام ابویوسف القاضی به دانستن یک مسأله بود، و مشهور است که در اول حال تنگ دست بود، و روزگار در فاقه میگذرانید. چنان اتفاق افتاد که هادی مهدی کنیزکی خرید و بدان کنیزک بسیار مشغوف3 میبود، و صبر نمیتوانست کرد؛ حیلتی میطلبید که استبرا ساقط کند، و هیچکس از علما او را رخصت نمیداد و آن حیله نمیدانست. هادی پرسید که هیچکس باشد که در اسقاط استبرا حیلتی بداند؟ گفتند که: عالمی هست که او را ابو یوسف نامست، شاید که بداند. پس وی را حاضر کردند و از وی پرسیدند که اسقاط استبراء را هیچ حیلتی هست؟ گفت: حیلت آن است که خصم این کنیزک را به

حکایت آوردهاند که سلطان محمود در ایام خود به شهر غزنین باغی ساخت بغایت خرم، چنانکه جهانیان آن را نمودار جنات عدن میدانستند. چون آن بنا تمام شد پدر خود سبکتگین را در آن باغ به مهمانی خواند، و امیر آن را تکلیف و ترتیب عظیم کرد جنانکه پش امیر سبکتگین آن علو همت و ضیافت به تلقین دولت کرده -

بیت باکاخاکه محمودش بناکرد که از رفعت همی مایه2 چراکرد نبینی زان همه یک خشت برپای بنای عنصری3 مانده است بر جای

حکایت آوردهاند که پادشاهی بازی داشت، که در گاه شکار4 ز هرهآ نسرطایر از بیم او بر آسمانآ آب شدی، و در مقام پرواز، وهم گرد خیالش نشکافتی. روزی پادشاه در شکارگاه باز را سر گشاد کرد ms291 و بسیار بپرید، ناگاه در خانهآ پیرزنی افتاد و پیرزن او را بگرفت و هرگز باز ندیده بود، پنداشت که مگر آن حرکت از بسیاری پرهای اوست، چندی از پر او برکند و قدری پنبه دانه در پیش او ریخت. باز دانه نمیچید، پنداشت مگر به سبب آن است که منقار او کج شده است مقراض برگرفت و منقار او را بچید، و گفت که این بیچاره را ناخن دراز شده است ناخنهای او را قطع کرد. چون باز را نمییافتند، منادی از در بارگاه پادشاه برآمد، که هر که باز پادشاه را به حضرت آورد چندین انعام و احسان در حق او به اتمام رسد؛ پیر زن چون این ندا بشنید باز را برداشت و به خدمت پادشاه آورد، پرکنده و منقار تراشیده و ناخن چیده. پادشاه گفت که: دست ما را ایشان نپنمندد، در محنتکدهآ زال این میبیند، و سزای او این باشد. و ارباب تجربه گفتهاند که: پادشاه بر مثال بازیست، که از هوای اقبال خیزد و همای

حکایت آوردهاند که روزی یکی از خلفا قرآن میخواند، بدین آیت رسید که: (ألیس لی ملک مصر و هذه الأنهار تجری من تحتی»1؛ در این آیت حضرت الله خبر میدهداز فرعون، که فخر کرد و بنازید به ملک مصر. چون ملک در این آیت تأمل کرد حاجب را بخواند و فرمان داد که باید که در همهآ بغداد بگردی و تجسس بلیغ نمایی، تا خسیس ترین و حقیرترین اهل بغداد را حاضر کنی. برفت و در طلب، استفسار تمام به جای آورد تا مردی یافت، بر در ms292 کوشکی ویران بر خاک خفته بود، و سگی چند بر گرد او آسوده، و او در میان سگان خفته. حاجب گفت: همانا در تمام جهان خسیستر از این نیست، که به صحبت سگان راضی شده، او را به خدمت امیر برد. امیر از وی پرسید که چه نام داری؟ گفت: ملومون! گفت: چه کار میکنی؟ گفت: سگ بانی. امیر گفت: تو را به امارت به جایی فرستم، حق آن توانی گزارد؟ گفت: اگر امیر مرا شایسته دارداز عهدهآ آن تفصی جویم. امیر فرمود که در روز اسباب او بسازند، و ولایت مصر به نام او نویسند. پس در حال او را اسباب و غلامان فرمودند و مردم از آن متعجب ماندند. یکی از خواص ندما پرسید که چون است این انعام در حق این گدا شکل بی سر و پا کردی. گفت: به جهت آنکه فرعون لعین فخر به ملک مصر کرد و مباهات نمود، به رغم آن ملعون من آن را به خسیس ترین کسی دادم، که تا عالمیان بدانند که جمله جهانیان نزد خدای - تعالی - قیمتی ندارد. و «ملومون» بیامد و مدتی پادشاهی مصر کرد؛ و در آن مدت امارت، آثار پسندیده به ظهور رسانید، و به تلقین دولت کارهای بزرگ کرد. او را پسری رسید احمد نام و عظیم کریم و سخی و هر روز دست

حکایت آوردهاند که صیت کرم و آوازهآ سخاوت حاتم طایی در جهان فاش شد، ms293 قیصر روم خواست تا او را امتحان کند. کس فرستاد و از وی صد شتر خواست، همه سرخ موی و سیاه چشم. پس حاتم در قبیلهآ خود منادی کرد که هر یکی مرا شتری بدهید تا حق شمارا بگزارم، و هم دراین مدت فرستاد. قیصر از آن حال متعجب شد و گفت: ما این مرد اعرابی را میآزمودیم. او خود را در دام نهاد. پس بفرمود تا آن صد شتر را از جامههای نرم که در روم میباشد بار کردند و به نزدیک حاتم فرستاد. چون شتران به نزدیک حاتم رسیدند ندا کرد که هر که شتری به من داده باشد بیاید و شتر خود را باز بستاند. پس شتران را با متاع به خداوندان داد و هیچ به جهت خود نگاه داشت. چون این حکایت به ملک روم بگفتند گفت: این همه مردی حد آدمی زاده نیست، و این همه تحسین برای طبیعت انسان. و انصاف داد که مثل حاتم طائی در جوانمردی از مادر نزاییده است.

حکایت آوردهاند که عمار حمزه روزی در مجلس منصور نشسته بود و در مرتبت خویش سخنی میگفت. مردی برخاست و از عمار تظلم کرد که ضیاع مرا در فلان موضع به غصب گرفته. امیر عمار راگفت که در پهلوی خصم بنشین و جواب او بگوی و حجت خود تقریرکن. گفت: من خصم نیم اگر آن ضیاع از آن اوست اوراست و اگر از آن من است او را بخشیدم. من برنخیزم از آن جایی که خلیفه مرا نشانده است و گرامی کرده، من جای خود را به ضیعتی نتوانم داد. همه را از آن علو همت او خوش آمد و امیر پپسندید.

واین عماره حمزه در بزرگی مشهور است و معروف، گویند که امیر منصور با اهل حرم خود حکایت علو همت عمار میکرد و ایشان این معنی را انکار میکردند. منصور گفت که: اگر خواهید او را حاضر کنم ms294 و امتحان کنم. پس او را بخواندند و حرم امیر منصور در پس پرده نشستند و امیر با عمار بنشست و خادمی بیرون آمد و حمایل زرین مرصعی بیرون آورد که قیمت اورا هیچ مقوم نتواند کرد. منصور میگوید که: من گفتم که این را به سی هزار دینار خریدهام، عمار گفت که1 میارزد. گفتم این خاتم و این عقد را به تو بخشیدم و اسباب خود بدان مهیا کن. عمار بدان التفات نکرد و در وقت بازگشتن آنها را هم آنجا بگذاشت و برفت. امیر منصور گفت: دیدید همت عالی او راکه تا چه حد است که چنین عقدی را بگذاشت و چنین حمایلی را با خود نبرد. حرم او گفت: شاید فراموش کرده باشد. آنها را به خدمت او باز آوردند. چون خادم آن رابه نزدیک وی برد، عمار گفت: سلام من برسان و بگوی که مرا بدین حاجت نیست؛ اگر ایشان به من بخشیدهاند من به تو بخشیدم. منصور گفت: این زمان دانستید که همت او از آن رفیع تر است که به جملگی عروض و نقود دنیا سر فرود نیاورد. پس قدری مال به خادم داد و آن را باز خرید. و علو همت عمار حمزه در جهان مشهور شد رهمت او با باد صباهم عنانی کرد و معروف و مشهور گشت، والله اعلم بالضواب.

آوردهاند ms295 که هر که را سه خصلت باشد او را بیادب نگویند؛ اول از اهل ریب یعنی از بییقینان دور شدن و از صحبت ایشان عزلت گرفتن، دوم ترک ایذای مسلمانان کردن، سیم حسن ادب نگاه داشتن.

ابوحفص طوسی گفته است که: مردمان درادب سه گروهند؛ طبقهای اهل دنیااند و طبقهای اهل دین و طبقهای خاصانند؛ طبقهآ اهل دنیا بیشتر ادب ایشان در فصاحت و

آوردهاند که حق - تعالی - فرموده است هر آن کس که او را ملازم اسما و صفات خود گردانم، ادب را نیز ملازم او گردانم. و هر آن کس را که بر حقیقت ذات خود مطلع گردانم، غصه و بلا ملازم او گردانم. و حق - تعالی - از ادب ایوب صبور خبر میدهد ککه گفت: (إنی مسنی الضرو أنت أرحم الراحمین)2؛ یعنی چون کرمها در ایوب افتادند گفت: خدایا رحمت کنندهای بربندگان، نگفت: خدایا رحمت بر من کن. و حق - تعالی - از ادب عیسی ابن مریم - علیه السلام- خبر میدهد که (إن تعذمهم فإنهم عبادک)3 وقال (إن کنت قلته فقد علمته)4؛ چون روز قیامت شود، حق - تعالی - خطاب کند به عیسی، که یا عیسی تو گفتی به خلقان جهان، که مرا و مادر مرا به خدایی برگیرید؟ عیسی- علیه السلام جواب دهد و گوید که: اگر من این سخن گفتهام تو میدانی، نگوید که من نگفتهام؛ ادب کار فرماید به نیکوترین جواب.

شیخ جنید بغدادی - رحمةالله علیه - گفت که: روزی به نماز جمعه رفتیم، چون نماز بگزاردیم مرد صالحی نزد من آمد و گفت: یا شیخ شخصی صالح با من فرست تا به خانهآ من آید، و ms296 با من طعام بخورد، و دل من خوش شود. من در میان جماعت نگاه کردم، درویشی را دیدم که گرسنگی و سختی بروی ظاهر بود، او را بخواندم و گفتم: بروبا این شخص به خانهآ او و با او لقمهای بخور و دل او را شاد کن. آن درویش با آن شخص به خانهآ او رفت و در حال باز گردید و گفت: یا شیخ آن درویش بیش از یک لقمه نخورد، برخاست و بیرون آمد. شیخ جنید فرمود که: مگر تو چیزی گفته باشی که

حکایت آوردهاند که روزی یکی از ملوک بر منظری نشسته بود و دو پسر او در مکتب بودند و در ایشان مینگریست. شخصی کسائی1 نام که مؤدب و معلم ایشان بود برخاست تا به مهمی بیرون رود، پسران ملک پیش وی باز شدند و نعلین در پیش پای او نهادند. سلطان آن را از ایشان بدید و عجب داشت. پس زمانی بگذشت خادم را پرسید که کیست که خدمتکاران او در جهان از او بزرگتر باشند؟ خادم گفت: خدمتکاران سلطان از همه کس بزرگتر باشند. گفت: نه غلط کردی، این کسائی را بین که پسران من به جهت علم و فضل خدمت او میکنند. چون کسائی که استاد ایشان بود این سخن بشنید، گفت: ای امیر، اگر تو و پسران تو مرا خدمت کنید هنوز اندکی بود؛ ms298 از بهر آنکه حیات علم و فضل جاودانیست، و اقبال و دولت دنیا گذرنده است، و اعتبار به فضل ودانش است. پس سلطان این سخن را از کسائی2 قبول کرد و انصاف داد وعطا فرمود.

حکایت آوردهاند که حکیمی بود از حکمای عرب، که او را شن1 خواندندی؛ و او درکمال و دانش و وفور حکمت بر سر آمده2 بود، ولیکن او عهد کرده بود که زنی را

حکایت آوردهاند که روزی یکی ms301 از براهمه در پیش رایی از رایان هندوستان کلمهآ حکمتی می پرداخت، در اثنای کلمات میگفت که مرد عاقل را سه کار میباید کرد تا زندگانی او در ضمان1 سلامت گذرد؛ اول با زیردستان به خدمت و تواضع پیش آید.

بیت ای دل بسر زلف پریشانت چه کار کاری که نه حدتست با آنت چه کار درکهنه الاچوق غم خود بنشین برگرد سراپردهآ سلطانت چه کار

و گفت: در کنگرهآ قصر ما نگر تا خون زیرکان بینی که هنوز خشک نشده. جوان گفت: خوب گفتی، و لیکن آن روز که ما پای در راه طلب تو نهادهایم از سر سر برخاستهایم.

عاشق نبود آنکه زخنجر ترسد

دیوانه نباشد آنکه از سر ترسدعاشق نبودآ

تا چند زسر بریدنم ترسانی کی آنکه سر تو دارد از سر ترسد جوان گفت: سخن دراز نکن و روی به تقریر مسایل آر. دختر سؤال آغاز کرد و مؤلف کتاب سؤالها را لباس نظم پوشانیده است:

سؤال دختر آن چه چیز است که زاید شود و نقصان نه

حاضران تحسین کردند. دختر دیگر باره سؤال کرد.

آن یکی را زده افزون دهد2 از فضل خدای آن زمین است که یک دانه بدو گر بدهی آن وآن دگر آتش باشد که بسی هیزم را نیست گرداند و او نیز نماند بر جای آن چیست که صنع اثر خود بنمایدوان چیست که گردید مر او را بنمودار از حاصل آن چیز خبر ده تو مرا زودتا بخت در راحت خود بر تو گشاید

چیز که بی صنع نماید اثر خویش آن هست یقین خواب که بینند و نیابند

راحتش باشدیک هفته به ذات تو رسان وان ms306 چه چیز است که رنجور شوی گر به مهی

برگ یکساله تو را راست شود بینقصان وان چه شغل است که یکساله در او رنج بری

به همه عمر بیابی تو از آن راحت جان

جواب فعل یکروزه که یک هفته به راحت باشی

هست گرمابه و داند همه کس لذت آن شغل یکماهه که یکسال ازو بربخوری

آن زراعت بود، از خاک به دست آید نان رنج یکساله کزان راحت عمری یابی

هست وصل رخ زیبای توای1 جان جهان دختربانگ بر وی زد و گفت: سخن جمال و وصال ما مگوی که آن آسان به هرکس نرسد، و در کنگرهآ قصر ما نگر و سخن به اندازه گوی. جوان گفت: سؤال کن تا جواب شنوی، و سخن2 خارج مبحث3 مگوی که پسندیده نیست.

سؤال آن صوفی تنک4 دل ازرق لباس چیست کزگریه روی او چوره کهکشان بود اندر سماع خویش سر اندازد و به رقص هر که که گشته5 ساکن اندر میان بود

زین سبب شد در زمانه سرخ روی و نامدار

جواب ای جمالت گشته خورشید ملاحت را مدار

پیش روز روی تو هم ماه و خورشیداست تار ای شده ختم همه خوبان عالم! این لغز

نیست الآخاتم شاهان عالی اقتدار آنگاه دختر قیصر روی به جوان آورد و گفت که: این سؤالها را نیکو جواب آوردی ولیکن این آسان بود، و هرکس را خاطر به جواب اینها مسامحت آرد. اکنون سه سؤال دیگر مانده که از تو خواهم پرسید. اگر جواب گوئی تاجدار شوی و اگر عاجز آیی خاکسار شوی. جوان گفت: زود بباید گفت. سؤال دختر: کوهیست که او را دو چشمه است، و دیگری هست که او ms307 را چهار چشمه است، و دیگری هست که او را هشت چشمه است؛ و حاصل این چشمهها با هم یکسان است و همهآ چشمهها یک نام دارد؛ بیان فرمای که چه چیز است؟ جواب پسر: آن کوه که او را دو چشمه است، زن باشد و آن دو چشمه دو پستان اوست. و آنکه چهار چشمه دارد ماده گاو است و وی را چهار پستانست. و آنکه او را

دختر سؤال کرد: شهری است که بنای آن بر دو ستون است، و این شهر را هفت در است از پیش، و دو دراست از پس، و در اندرون شهر کوشکی است و در بیرون آن قصری و در بیرون قصر دو جاسوس است؛ و حاجبی در دهلیز قصر نشسته و دو خلیفه در اندرون قصر امیرست، و وزیری دارد، و برجها دارد و صاحب خبرانند که خبر معلوم میکنند و به پادشاه میرسانند. و وزیر پادشاه مردیست کافی و داهی، گاهی پادشاه را دلیر میکند و گاهی بر بددلی و جفای او باعث باشد. مرا بگوی که آن شهر کدامست؟

جواب پسر: آن شهر که پرسیدی تن آدمی است، و آن دو ستون هر دو پای او. و آن درها که از پیش است دو چشم و دو گوش و دهن و بینی است. و دو در که از پس است سبلین1؛ اما کوشک درون و بیرون، ظاهر و باطن است. و جاسوسان دو چشمند و خلیفتان دو دست ویاند. و حاجب زبان است، و وزیر دل است. و امیز روح و اصحاب اخبار دو گوش و بینی که آنچه بشنوند به دل رسانند. و بینی آنچه به وی رسد از مشمومات همه به روح رساند. جوان چون این جواب بگفت، دختر متحیر بماند، و حاضران تحسین کردند. ms308

سؤال: دختر گفت: یک سؤال دیگر باقی مانده است. جوان گفت: بپرس که جواب یابی. گفت: «مردی را سه دوست بود، که همه با یکدیگر مدتها به صفا و وفا بودند. این مرد به نزدیک ایشان آمد و گفت: مرا با شما حاجتی است، امیداورم که وفا کنید! ایشان گفتند که حاجت تو را چگونه وفا نکنیم، که ما آن چه داریم از بهر تو داریم؛ تو اشارت کن تا ما وفا کنیم! تو دردگوی تا مادوا کنیم! آن مرد گفت که: سلطان مرا به درگاه خود میخواند، و میترسم که تنها بروم. میخواهم که شما با من موافقت کنید، تا مرا به شما .

جواب پسر: یکی از آن سه دوست مال است، که مرد آنرا دوست دارد و بدان مصالح خود را کفایت میکند. اما چونا زعالم فنا به عالم بقا رود، مال با وی موافقت نکند و از سرای او بیرون نیاید. اما دوست دیگر اهل خانه و فرزندان اویند که تا لب گور همراهی کنند، آنگاه بازگردند و تو را در آن لحد تنگ و تاریک بگذارند. اما آن دوست سیم عمل صالح تواست، که در دنیا با تو بوده و در گور با تو بود و در قیامت با تو بود.

چون آن جوان ده سؤال را جواب گفت، پرده از پیش ms309 دختر برداشت. چون چشم جوان بر آن دختر افتاد نعرهای بزد و بیهوش شد. چون بخود آمد دختر گفت: تو از من سه سؤال کن اگر گفتم رستم، و اگر عاجز آمدم به دستم. سؤال پسر: جوان گفت: «چه گویی در حق مردی که مادر او اسب باشد و پدر او جوشن، او بر اسب نشیند و جوشن در پوشد و روی به جانبی آورد که محل هلاک او باشد، و به واسطهآ کاغذی که در آبتر شود از ورطهآ هلاک نجات یابد؟ در حل این مشکل اشارت کن». دختر فرو ماند و گفت: جواب این مسئله را فردا بدهم؛ آن روز آن جوان به نشاط تمام به خانه آمد، دختر پادشاه کنیزکان خود را جمع کرد و گفت: به چه تدبیر و به چه نوع از عهدهآ سؤال او بیرون آیم؟ کنیزکان گفتند: حیلتی کنیم که جواب این سؤال راهم از وی پرسیم. پس بدان قراردادند که دو کنیزک را - که در حسن و جمال همتانداشتند -جامهآ خاصهآ خود در پوشانید، و خودلباس خلق در پوشید، و مقنعهای

دختر چون این فصول بشنید دانست که او را از او مخلصی نیست، گفت: اگر اعتراف کنم که از وی آموختهام بدنام شوم، و اگر به عجز اقرار کنم مغلوب شوم. پس گفت: یکروز دیگر مرا امان ده تا جواب مسئله بگویم. جوان یکروز دیگر او را امان داد و برفت. دختر هر حیلتی که اندیشید او را دفع نتوانست کرد، آخرالامر این سر، با مادر خود بگفت. مادر او گفت: صواب آن است که به وی راضی شوی که از وی عاقل ترکسی ms312 نیابی. دختر چون از مادر این شنید، دل بر آن نهاد که زن آن جوان شود. و

خلعت زهد و ورع اگر چه بر همه کس1 زیبا آمد، اما بر ملوک زمان و فرمان گذاران زیباتر است؛ که ایشان به صدد ms313 امور دنیایی و کارهای ملکاند، و به کمال قدرت و وفور حشمت و بسطت ید مخصوص، خال عفت و چهرهآ قدرت، جمال زهد و لباس پرهیزگاری بر قد ایشان چست آید؛ چه آنکه دارد و نخورد، و آنکه تواند و نکند او را زیادت محمدت نتوان کرد. پس در این باب حکایتی چند گفته خواهد شد. حضرت سید کاینات - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمودند که: «إذا رایت الرجل قد أوتی زهدا فی الدنیا و منطقا فاقتربوامنه فإنه یلقی الحکمة»؛ یعنی هرگاه مردی بینید که حق - تعالی - وی را در دنیا زهدی داده است، یعنی او را رغبت دنیا نباشد و میل دل او با دنیا نیست، و علم و زبان راست دارد، بروید نزد او و همت خواهید و از او فایده گیرید؛ که حق- تعالی - وی را حکمت روزی کرده است.

و گفتهاند که: زاهد آن باشد که ترک حلال کند؛ و الآ ترک حرام خود واجب است بر همهآ مسلمانان. دیگر به اندک قناعت کردن و از دنیا به آنچه خدای قسمت کرده است

در خبر است که روزی رسول الله- صلی الله علیه و آله و سلم- بر مرداری بگذشت که گنده شده بود، و بوی بد میداد؛ و گفت: به حق آن خدائی که جان من در قبضهآ قدرت او است که دنیا نزد خدا ناچیزتر است ازاین مردار.

آوردهاند که روزی جنید بغدادی پیش سری سقطی رفت، و میگریست نزد او. سری جنید را پرسید که چرا میگریی؟ گفت: گرمای گرم ms314 بود، دخترک من بیامد و گفت: ای پدر گویا که امشب گرم تراست، کوزهآ آب را در باد مینهم تا سرد شود و شما بخورید. گفتم: شاید. بعد از آنکه در خواب رفتم، کنیزکی دیدم سخت با جمال و زیبا! گفتم: تو از آن کیستی؟ گفت: من از آن کسم که آب سرد نخورد. و کوزه برگرفت و بر زمین زد و بشکست.

آوردهاند که بشر حافی را چندین سال آرزوی باقلا میکشید و نخورد. بعد از آنکه به خدای رسید وی را بخواب دیدند. گفتند: خدای با تو چه کرد؟ گفت: بر من رحمت کرد و گفت: بخور و بیاشام، ای آنکه نخوردی و نیاشامیدی، و زهد ورزیدی در دنیا و ریاضت کشیدی.

حکایت آوردهاند که در ایام ماضی مردی بود، با عفت و زهد قرار گرفته و در زاویهای مسکن ساخته، و از خوردن شبهات محترز. وقتی کار بر وی تنگ شد و ابواب روزی بر وی بسته شد؛ و سه شبانه روز هیچ نیافت. روزی بر لب جوئی نشسته بود، دید که سیبی آب میآورد. گرسنگی وی را بر آن داشت که آن سیب را تناول کند.

آن مرد گفت: ما سه برادریم و از هر چه در این باغ حاصل شود، ثلث آن حصهآ من است. من از حصهآ خود تو را حلال کردم. پس آن شب او را مهمان داشت. چون دیگر روز شد از مقام برادرانش سؤال کرد. ms315 گفت: از اینجا تا به مقام یک برادرم پنج فرسخ است. پس زاهد قدم در راه نهاد تا بدان ده رسید که برادرانش آنجا بودند. چون او رابدیدند تعظیم و تبجیل او بجای آوردند. زاهد حال باز گفت. آن برادر میانین بر وی آفرین کرد و از حصهآ خود وی را حلال کرد. و آن شب او را مهمان داری کرد. و آن برادر دیگر را گفت که: مرا بحل کن. گفت تا به منزل من نیائی تو را به بحل نکنم؛ و از آنجا تا به منزل او پنج فرسخ راه بود. زاهد قدم در راه نهاد تا بدان ده رسید. آن مرد گفت: تو را یک هفته مهمان من باید بود تا بعد از آن بگویم که چه باید کرد.

زاهد گفت: مرا بدین سبب حلال کن و آنگاه هر حکم که کنی بر جان منت است. گفت: ای زاهد، حلال کردن آن به اختیار من است. اگر خواهم حلال بکنم و اگر نخواهم نکنم. زاهد اضطراب کردن گرفت و آب از دیده روان کرد و گفت: آن سیب را به من بفروش. گفت: نفروشم؛ ولیکن تو را یک درمان هست؛ اگر آن کار بکنی تورا بحل کنم، گفت: آن کدام است؟ گفت: دختری دارم نابینا و بیزبان و بی دست و پا. او را در نکاح آر تا تو را بحل کنم. گفت: ای خواجه چنین که میگوئی گوشت پارهای است و من مردی درویشم، به خدمت و تعهد او درمانم، و از طاعت و عبادت حق - تعالی - محروم مانم. آن مرد گفت: چارهای نیست تو را از این مناکحت. زاهد بدان رضاداد و هم در آن روز دختر را به وی نکاح کردند. چون پرده از روی عروس

حکایت آوردهاند که چون سلطان محمود به خراسان رفت، خواست که به زیارت شیخ ابوالحسن خرقانی رود، و از فواید انفاس او اقتباس فیض کند. در خاطر او آمد که من به خراسان آمدهام جهت ترتیب کار خراسان، دوستان خدا را زیارت شرط نباشد، و آن سال از خراسان بازگشت و به هندوستان رفت. و چون از هند به غزنین رسید، از جهت زیارت شیخ ابوالحسن از غزنین احرام بست و روان شد. چون به نزدیک شیخ رسید گفت: اگر چه مهمات خراسان بسیار بود، فاما غرض از خراسان آمدن خدمت تو بود. شیخ گفت: ای محمود! تو از غزنین احرام گرفتی و به نزد درویشان آمدی، کرم نمودی. خدای تو را نصرت دو جهانی دهاد و مردمان از خانهآ خدای احرام گیرند و به خانه تو آیند. و ms317 اعتقاد آن پادشاهان در حق بندگان بدین غایت بود، امداد و نصرت قرین افعال و اقوال او بود.

س نخسبد و پیوسته اعضای خود پوشیده دارد. و اگر امیر او را فروشد، شاید که او خود را محافظت نتواند کرد، و این بیچاره به وبال افتد و گرفتار گردد، و ازین معانی بسیار بگفت. عبدالله دل با وی خوش کرد و او را مراقبت میکرد. ودو کنیزک خرید و با تحفههای دیگر او را پیش فلان امیر فرستاد و بدین طریق او را از پیش خود روان کرد؛ و این از کمال زهد و ورع او بود.

حکایت چنین گویند که سوار، قاضی بصره بود، از مشاهیر أئمه و فحول علمای وقت بود، روزی به نزدیک امیر منصور آمد. او را تعظیم و تبجیل نمود، و فرمود که میخواهم که سجلات و قبالات اهل بصره و املاک آن [را] مطالعه کنم، و در انافل1 تأمل واجب دارم. قاضی گفت: به صواب، آن نزدیکتر است که امیر، سخن در اهل بصره نگوید، و از تعرض ایشان اعراض واجب دارد. امیر منصور در خشم شد و گفت: مرا از اهل بصره میترسانی؟ اگر ایشان بر خلاف من نفسی بزنند، بفرمایم تا ایشان را علف شمشیر کنند.

قاضی گفت: آنچه من گفتم سبب آن بود2 که ایشان از فرمان امیر عدول نمیجویند تا بر ms319 حکم تو اعتراض نمایند، و تا واجب3 دانند؛ الا آنکه در میان ایشان زنان نه4 ماهه و پرهیزگار و طفلان بیگناه و پیران با وقار بسیارند، که اگر یکی از اینها تیر دعا در کمان اخلاص نهد و در وقت سحرگاه که محل اجابت حاجات است بیندازند، پادشاه را از تیر سحرگاه ایشان حذر باید کرد که گفتهاند:

اندیشه به کار دار کاندر سحری یک آه هزار ملک در هم شک

امیر گفت: ای قاضی! تو مگرگمان بردهای که سجلات و قبالجات رابرای آن

حکایت آوردهاند که علی بن الحسین شعری، که از معارف خدم طاهریان بود، حکایت کرد که: چون عبدالله طاهر درگذشت و ولایت خراسان به پسر او محمدبن عبدالله افتاد، او هم سیرت آبا واجداد خود داشت. روزی من در خانه نشسته بودم ایوب شادان، که طبیب او بود، از در درآمد و گفت: السلام علیک. جواب دادم. پس دلتنگ بود و غمناک، و از کودکی خدمت امیر محمد کرده بود، و با وی بزرگ1 شده بود. پس مرا گفت: حال اختصاص من با امیر دانستهای یا نه؟ امروز پنج روز است که مرابه خدمت خود بار نداده است، و پیش خود نگذاشته و امروز قلم بر مشاهره2آ من میکشد، و فرموده تا جاگیر3 و اجرای من بازگیرند؛ و من ms320 خود را گناهی نمیبینم که مستوجب این تأدیب باشم. از آن به خدمت تو آمدهام تا سبب تأدیب4 و تعریک مرا معلوم کنی، و این کار را تدارک نمایی. من او را دلخوشی دادم و روز دیگر به خدمت امیر رفتم. چون مجلس خالی گردید حال ایوب از او پرسیدم، و گفتم: اگر گناهی از وی به وجود آمده، اجرای او باز گرفتن از قاعدهآ مروت نیست. امیر گفت: دانی که چرا قلم بر اجرای او کشیدم، که او را پس از این به خدمت من راه نیست. برود کار و بار خود بسازد و غم خود خورد و

علی ابن الحسین میگوید که چون این سخن از وی بشنیدم، او را بسیار دعا کردم و گفتم که حق به جانب شماست و او مستحق تعریک است. چون بازگشتم ایوب را دیدم و وی را ملامت کردم، ایوب سوگندها خورد که مراد من آن بود که جماع با کنیزان خود کند و اشارت به غلامان هم سال کردم، یعنی کنیزان ms321 که هم سن این غلامان باشند. آنگاه کتابها بیاورد و من نزد امیر محمد بردم و عذر ایوب را تقریر کردم. او خوشدل گشت و به سر رضا آمد. ایوب را به خدمت او بردم، امیر محمد، ایوب را گفت که: این خطا تو را افتاد، که در معنی کنیزک اشارت به غلامان میکنی؛ و اگر شرم میداشتی که لفظ کنیزکان بر زبان رانی، میبایست که میرفتی و مینوشتی و میفرستادی، تا حق خدمت تو فرو گذاشته نشود. حکایت آوردهاند که چون تمرد و عصیان عمرولیث در ولایت خراسان شایع گشت، امیر معتصم به نزدیک اسماعیل سامانی کس فرستاد، که تا با لشکری از آب جیحون گذر کند و با عمرولیث جنگ آغاز کند. پس از بهر مصاف عمرولیث امیر اسماعیل لشکر برنشاند و از آب گذر کرد. و گویند که اسماعیل خزانه زیادت نداشت و لشکررا استعدادوی تمام نبود، تا غایتی که لشکریان بیشتر رکابهای چوبین داشتند:

و ارباب تحقیق را در لفظ «وفا» تنبیهی است که سه حرف است، و کنگرهآ قصر وفا دو طرف دارد؛ اول او «واو»، و آخر او «الف»، ms323 و هر دو حرف علهاند که در او صحت نباشد. و آفریدگار - عزاسمه - عاکفان کعبهآ وفا و ساکنان صفهآ صفا را در قرآن مجید بر سبیل تمدح2 یاد میکند که: ( والموفون بعهدهم إذا غاهدوا»3، و بزرگان گفتهاند: «لا تکونوا أخس من الکلب»، یعنی شیرمردان در بیشهآ مردی باید که در وفاداری کم از سگ نباشند؛ اگر سگ روزی استخوانی از دست کسی یابد که بخورد، در چشم او آن حق چنان نماید که از بهر او با شیر هم پخت شد[ه] و شب و روز راعی رمهآ او باشد.

منگر تو بدانکه ذوفنون آید مرد در عهد و وفا ببین که چون آید مرد

از عهدهآ عهد اگر برون آید مرد از هر چه گمان بری، فزون آید مرد

حکایت آوردهاند که در ایام ماضی و اعوام سالف، به خطهآ بلخ امیری بود عادل و والی و فاضل، با ملک عریض وجای مستفیض و نعمت وافر و دولت ظاهر. وقتی آن امیر عزیمت حجاز کرد و حج اسلام بگزارد؛ و در وقت معاودت روی در بادیه نهاد، هودجی دید پرده به روی فرو گذاشته. ناگاه باد صبا برآمد و پرده از آن هودج برگرفت، امیر صاحب جمالی دید که از میان هودج چون آفتاب از زیر پردهآ سحاب روی نمود. چون نظر امیر بر آن صاحب جمال افتاد، دلش در غرقاب عشق او گرفتار شد، و مهرآن فلک ملاحت مهر محبت بر در خانهآ دلش زد. و او زن بیاعی بود از بیاعان بغداد، امیر را عشق او مستحکم شد و در طعام و مقام او خللی شگرف پدید آمد. و چون قافلهآ بغداد برسید، امیر هر چند از دلدار صبر طلبید نیافت. بیچاره بیدل و حیران در بغداد بماند و چون قافلهآ خراسان روی به راه آورد، او در همانجا مقیم گشت، و دلش بار نداد که دلدار را در بغداد بگذارد و بسوی خانه رود. و ms324 هم آنجا مقام کرد و بیشتر اوقات در دکان بیاعی بسر بردی که شوهر معشوقهآ وی بود؛ اما هر دو از سر کار بیخبر بودند، و امیر گاه گاهی از امارت خود و ملک و دولت خود با بیاع نقل کردی، و از اصناف بر و احسان وی را نصیبی فرمودی؛ تا مودت میان ایشان مستحکم شد. روزی بیاع او را گفت که: سبب آنکه امیر در بغداد ساکن گشته چیست؟ چون در خراسان ملک و دولت او منتظم است؟ امیر گفت: قصهآ من دور و درازاست، بیاع الحاح نمود. امیر ماجرا تقریر کرد. بیاع بدانست که آن زن او بوده است، گفت که: خدای- تعالی - این اندیشه از دل تو دور کناد، من اکنون دانستم که زن کیست و خانهآ او کجاست و چه نام دارد. پس به خانه آمد و زن را طلاق داد. هر چند زن اضطراب کرد سود نداشت. حال با زن حکایت کرد و تضرع بسیار نمود تا زن راضی شد. و چون

ناگاه آن سنگ حرکتی کرد و پارهای از غار گشاده شد و اندک روشنائی پیدا شد. آن دیگری گفت: خدایا تو میدانی که من گوسفندان داشتم و شیر ایشان خرج عیال و اطفال و مادر خود میکردم. شبی بی گاه تر بیامدم و شیر بیاوردم و نخست پیش مادر

دیگر آنکه حرمت پدر و مادر نگاه دار تا رستگاری دو جهان یابی، و زن و فرزندان را بر پدر و مادر مسلط نکنی. دیگر حفظ و حرمت نگاه داری تا به هر دو جهان از بلا برهی؛ دیگر در امانت مسلمانان خیانت نکنی، و مزد مزدوران باز نگیری و حق مردمان بدهی؛ که اگر آن سه جوانمرد این سه خصلت نداشتندی هرگز از آن غار بیرون نیامدندی، و نام و نشان ایشان در جهان گم شدی. و این سه خصلت نیکو از ایشان یادگار بماند تا روز قیامت. اگر ما نیز بر همان طریق بوده باشیم، ms333 نجات یابیم.

حکایت آوردهاند1 که در بنیاسرائیل جوانی بود که دوک تراشی کردی، با جمال و صورت زیبا، و آن را به بازار بردی و بفروختی و قوت و نفقهآ عیالان خود از آن محل حاصل کردی. روزی از خانه بیرون آمد و دوکدان در دست، گذرش بر در کوشک ملک آن شهر افتاد، حرم ملک او را بدید دلش بدو مایل شد، کنیزکی را بفرستاد که برو از آن جوان بپرس که دوکدان میفروشی؟ جوان گفت: میفروشم. کنیز او را پیش ملکه

جوان پارسا بود، گفت: ای خاتون این حرام نشاید کردن، و تو شوهر داری و من خود چه لایق توام؟ دست از من بدار که این کار از من نیاید. زن گفت: به هیچ وجه دست از تو ندارم، و تو را رها نکنم که از اینجا بیرون شوی، تا فرمان من نبری و مقصود من ندهی. چون جوان دانست که خلاصی ندارد؛ گفت: ای خاتون، من مردی درویشم و از من و جامههای من بوی ناخوش میآید، مرا بگذار تا بر این بام روم و پارهای آب عنایت کن تا سر و تن را بشویم و آنگه به نزد تو آیم، و آنچه فرمایی چنان کنم. خاتون خوشدل گشت و گفت: برو، پس او را بر بالای بام فرستاد و آبش داد. چون غسل کرد با خود گفت که: اگر خود را از این بام بیفکنم بمیرم، و اگر نیندازم در زنا افتم و طاقت عذاب دوزخ ندارم. چگونه کنم؟ بنالید و گفت: خدایا مرا از این ورطه به سلامت بگذران، آخر اندیشه کرد و گفت که: خود را فرو افکنم بهتر باشد که بمیرم، باری در عذاب دوزخ ms334 نه افتم؛ و به سر دیوار رفت و خواست که خود را بیندازد، حق- سبحانه و تعالی - فرشتهای را فرمان داد که در یاب بندهآ شایسته مراا آن فرشته بیامد و او را بر پر خود نشاند و به سلامت به زمین آورد که هیچ رنجی والمی به وی نرسید. جوانمرد شکر خدا بگزارد و به خانه رفت. زنش گفت: دوکها چه کردی و بها کو؟ گفت: دوکدان فروختهام که فردا بها بدهند. زن گفت: امروز چه خوریم؟ مرد گفت: امروز هیچ نخوریم و صبر کنیم، ایزد - تعالی - به برکت صبر مارا خرسندی دهد. وزن را گفت: برخیز و پارهای هیمه در تنور انداز تا دود کند، و همسایهها از جهت ما دل مشغول نگردند. زن برخاست و آتش در تنور افکند و خود بیامد و بنشست. ساعتی بود که زن همسایه بیامد تا آتش ببرد، او را گفت به سر تنور رو و آتش بردار، همسایه به سر تنور رفت و آتش برگرفت، دید که تنور پر نانست. پیش زن آمد و گفت که: تنور پرنان بگذاشته و اینجا نشستهای ، نمی ترسی که نانها بسوزد؟ زن برخاست و به سر

سثتی تنور رفت، تنور پرنان دید پخته شده. نانها باز کرد و به نزدیک شوهر آورد و گفت: چه حالست، راست بگوی. مرد واقعهآ خویش باز گفت، زن گفت: دانم که تو را نزد خدای - تعالی - آبرویی است، و اگر نه این کرامت نکردی، و یقین دانم که دعای تو مستجابست؛ باید که دعائی کنی تا خدای - تعالی - ما را از دنیا چندان بدهد که از درویشی خلاصی یابیم و تا آخر عمر تو را محنت نباید کشید.

مرد گفت: ای زن صبوری کن در این درویشی، زن مبالغه کرد و چون شب در آمد جوان طهارت کرد و رکعتی چند نماز کرد؛ و گفت: خدایا تو میدانی که این عیال من چیزی میخواهد، چیزیش بده چندانکه قوتی ms335 باشد! ناگاه سقف خانه شکافته شد و دستی پدید آمد از هوای خانه و گوهری در آن دست، چنانکه همهآ خانه بدان روشن شد، مانند شمعی افروخته. زن در خواب بود، مرد بیدارش کرد و گفت: بستان آنچه می طلبیدی. گفت: نمیخواهم، دعاکن تا باز به جای خود رود. مرد گفت: چرا پشیمان شدی؟ زن گفت: این ساعت به خواب دیدم که اندر بهشت1 بودم، و کوشکی دیدم که هرگز چنان ندیده بودم، و کسی دیگر هم ندیده، و تختی دیدم از زر سرخ نهاده و گوهرها در آن تخت نشانده و به یک گوشهآ آن تخت گوهر ندیدم و جای او خالی بود. پرسیدم که این تخت و این کوشک از آن کیست؟ گفتند: از آن شوهر تو، پرسیدم که چون است که آنجا یک گوهر نیست؟ گفتند: آن را در دنیا خواست بدو دادیم. چون مرا بیدار کردی و گوهر را دیدم، دانستم که این آن گوهر است. اکنون آن تخت بی این گوهر زیبا نیست، دعاکن تا باز گردانند. مرد دعا کرد آن دست و گوهر ناپیدا گشت. این حکایت به سبب آن گفتم و نوشتم، که هیچ بهتر از آن نیست که از حرام بپرهیزی و خود را به خدای سپاری، تا کافی المهمات و نعم الوکیل، همهآ مهمات تو را به دلخواه تو بسازد. دیگر آنکه همه امید به خدای خود داری و عبادت زیاده کنی، تا پایگاه

حکایت انس بن مالک روایت کرد که حضرت رسول -صلی الله علیه و آله و سلم- روزی نشسته بود، فرمود که: در این ساعت ms336 جبرئیل مرا خبر داد که جریرابن عطار جریح فرمان یافت، و جان او را به آسمان بردند، و بهشت و دوزخ را به او نمودند، و عجایب بسیار دید و بازش زنده کردند. و گفت جبرئیل که: این حال از او بپرس تاشما را خبر دهد. پس حضرت رسول - صلی الله علیه و آله و سلم -کس فرستاد و او را حاضر گردانیدند. رسول- صلی الله علیه و آله و سلم- فرمود که: تو بودی که فرمان یافتی و باز زنده شدی؟ گفت: بلی یا رسول الله! پس حضرت رسول -صلی الله علیه و آله و سلم- فرمود: بیا و بگو که چه دیدی از عجایبها؟ گفت: یا رسول الله، روزی در دکان خود نشسته بودم، و تنم قدری ناخوش بود، و اندامهای من درد گرفت. به خانه باز آمدم، زبانم نیز از کار بشد و بیفتادم، و بر بستر میغلطیدم، ناگاه چشم باز کردم قومی رادیدم بر مثال گرگان، بیامدند و بردر خانه بایستادند. پس زمانی دیگر برآمد، قومی دیگر بیامدند بر مثال پلنگان به نزدیک من و بسوی راستم بایستادند. زمانی دیگر برآمد قومی دیگر بیامدند بر صورت شیران1، و زمانی دیگر برآمد قومی دیگر بیامدند بر صورت سگان و هر دو قوم بر جانب چپ من بایستادند، و من بدیشان مینگریستم؛ اما زبانم بسته شده بود و سخن نمی توانستم گفت. زمانی دیگر خلقی را دیدم که درآمدند که صفت ایشان نمی توانم کرد، به گرد من درآمدند و مرا ببوسیدند، پس گفتند که: لا اله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله. پس روی سوی آن قوم کردند که رویهای ایشان چون روی سگ بود، گفتند: بنشینند. پس [به] آن قوم که رویهای ایشان چون روی شیر و گرگ بود گفت: شما باز گردید که رنجه شدهاید، به غلط آمدهاید که این از جملهآ شما نیست،

پس به ایشان که در پهلوی من بودند گفتند: بسم الله جانش بردارید. ایشان جان مرا برگرفتند و مدتی دیگر درنگ کردند، و جانم را برگرفتند که باقی عمر از جان گرفتن و سکرات مرگ و دیدار ملک الموت از صد، یکی نتوانم گفت. پس پارهای حریر بیاوردند و جان مرا در آن پیچیدند، و من میدیدم که مرا به آن قوم دادند که به صورت گرگان بودند، و جانم را به آسمان بردند. و آن قوم که بر صورت پلنگان بودند، از پس من میآمدند تا مرا از هفت آسمان بگذرانیدند. پس زبانیان1 دوزخ را دیدم که هر یکی چون2 کوهی بودند، و تازیانهای آتش در دست گرفته. پیش من آمدند و قصد کردند که مرا بزنند و بانگ بر من زدند. آنها که مرا میبردند گفتند: باز گردید که این از جملهآ شما نیست. از اهل توحید است و مرا ببردند به نزدیک مالک3 دوزخ، و او را خلقتی دیدم که ایزد - تعالی - آفریده است، که بزرگی او جز خدای - تعالی - نداند. کرسیی دیدم از آتش نهاده، و او بر آنجا نشسته، و روی او بر مثال روی اسب دیدم؛ و در پیش او پیراهنهای آتشین دیدم، و یک مرد را دیدم پیراهنهای آتشین در پوشیده. مرا آنجا بداشتند، تا چهل روز پیراهن آتشین در او پوشانیدند و من از بیم آن میلرزیدم. پس غلها بیاوردند و بر گردنش نهادند. پس از آن خازنان دوزخ یکی را بخواندند تا او را بگرفت و به روی میکشید تا در میان آتش انداخت، من بغایت بترسیدم، و از آن قوم که مرا میبردند پرسیدم که: این کیست بدین هولناکی که بر کرسی آتشین نشسته؟ گفتند که: این مالک است، خزینه دار دوزخ. پس مرا پیش او بردند. پرسید از من که چه نام داری؟ پس لرزه بر هفت اندام من افتاد از هیبت ms338 او، ناگاه حمله بر من زد که زودتر بگوی، گفتم: جریر نام دارم. گفت: پسر کیستی؟ گفتم پسر عطار جریح. گفت: از کجایی؟ گفتم: از اهل مدینه. پس نامهای بیرون آورد و در آنجا

پس مرا گفتند که: باز میگردی یا میباشی تا عجایبها را ببینی؟ من گستاخ شدم گفتم میباشم. آن فرشتگان که مرا میبردند باز گشتند و مرا بدرود کردند. من از ایشان پرسیدم که بر ملک الموت غلط شود که جان کسی به غلط برگیرد؟ گفتند: معاذالله چنین مگوی، که هرگز بروی غلط نرفته و نرود، ولیکن در هیچ امتی این عجایت نبوده است که کسی بمیرد و باز زنده شود و حکایت آن جهان1 کند؛ ولیکن این شرف از امت محمد است که کسی را چنین حال دست دهد. پس مرا گفت: جریر برخیز و یکی از ایشان را با خود ببر تا کردارها ببینی. مرا به جای دیگر ببردند که نامهای در دست من نهادند، چون در آن نامه نگاه کردم سیصد و شصت نیکی دیدم و سیصد و شصت و بدی. باهم بدل کردند و من مفلس بماندم و بترسیدم و گفتم: مبادا که من اکنون مستوجب دوزخ گشته ms339 باشم. در ساعت نامهای دیگر به دست من دادند، در آن نامه نگاه کردم نیکی بسیار دیدم، گفتم که من اینها را نکردهام. مرا گفتند اینها زیادتی نیکی است. گفتم: زیادتی چه باشد؟ گفتند: هر نیکی را خدای - تغالی -ده میگرداند، قوله تعالی: (من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها»2، یک نیکی به یک بدی بدل کرده شده، این ده بار زیادتی که بماند به تو رسید. من ایمن شدم. مرا گفتند: مترس تا دوزخیان را بینی، مالک یکی را بخواند و گفت این را به دوزخ ببر چنانکه آسیبی بدو

چون مرا به دوزخ بردند کسی را دیدم -یا رسول الله - از غیبت کنندگان، که سنگهای آتشین هر یکی چون کوهی عظیم در دهانهای ایشان مینهادند و ایشان فرو میبردند و از راه دیگر بیرون میآمد. و به هر بار که لقمهای فرو میبردند بانگی کردندی که اگر اهل دنیا بشنودندی همه از هول آن هلاک گشتندی. پس بر آن فرشتگان عذاب سلام کردم مرا جواب دادند. گفتم: این مسکینان چه کردهاند؟ گفتند: مسلمانان را غیبت کردهاند. از آنجا فراتر شدم قومی را دیدم که زبانهای ایشان از دهانها بیرون آمده بود و زبانهاشان را از دوزخ آویخته بودند، و هر زمان یکی از زبانیان دوزخ عمودی آتشین بر وی زدی چنانکه زبانش از کام بگسستی و بازش بیاویختندی. مرا از آن عذاب سخت هول پدید آمد، این عذاب از اول سختتر بود. گفتم: این مسکینان چه کردهاند؟ گفتند: اینان سخن چینی کردهاند. از آنجا فراتر شدم، قومی را دیدم که خون و ms340 ریم از فرجهاشان بیرون میآمد، چون دوجوی گندهتر از مردار1، چنانکه همهآ دوزخیان از گند ایشان به فریاد آمده بودند. پرسیدم که اینها چه کردهاند؟ گفتند: ایشان زنا کارانند!

فراتر شدم، قومی را دیدم که بر دارهای آتشین کرده بودند و هر یکی را چیزی در گردن آویخته، بعضی را سبویی و بعضی را خمی و بعضی را قدحی و بعضی را چنگی یا طنبوری یا بربطی یا نائی؛ ازین چیزها در گردن ایشان، و هر یکی را دو زبانیه موکل شده، به دست هر یکی قدحی و دیگر عمودی که بزرگی آن کس نداند، مگر خدای - تعالی - و هر ساعت آن زبانیه که قدح داشتی به دست او دادی پر از ریم و خونابهآ دوزخیان. که چون آن قدح در دست گرفتی و در وی نگریستی همهآ پوست و گوشت

پس چون امیر فرمان یافت، بزرگان شهر همه برخاستند و به نزدیک او آمدند و قصه با وی3 بگفتند. گفت که: من به عبادت خدای4 - تعالی - مشغولم، به کار مسلمانان نپردازم. مردم بسی الحاح5 کردند، گفت: اگر بسیار به جدید6 نخست مرا دختری به زنی بدهید، تا من بیایم و آن شغل را کفایت کنم. مردم همه شاد شدند و هرکس به دامادی او رغبت نمودند. چون شب در آمد هر کس دختر خود را با عیال پیش او فرستادند تا کدام را اختیار کند،7 چون زنان بدانجا آمدند. «ازوی»8 خود را برهنه کرد و موی و سینه9آ خود را بدیشان نمود و گفت: بدانید که من زنیام و نشاید که زن بر مسلمانان خطبه کند، دیگر آنکه زن امیری را نشاید. پس آن زنان نومید باز گشتند و

روایت است ms355 که صبر کلید در «نجاح»5 است، و وسیلت حصول مراداست، و سبب

حکایت روایت است که یکی از بزرگان را به تهمتی متهم گردانیدند، و بدان سبب گرفتار شد. بی طاقتی و بی صبری میکرد. و دوستی داشت نزدیک او رقعه نوشت که دست در عروة الوثقی صبر و شیکبایی2 زن، و دیده را به در آبدار دموع مرصع گردان، و بیقین بدانکه آن محنت از حضرت عزت -عم نواله - نامزد تو شده و از غیر مدان.

و صبر را فواید بسیار است: اول نهاد را از غبار معاصی پاک گرداند، دوم مرد را مستحق ثواب صابران گرداند، سیم از خواب غفلتش بیدار کند، چهارم شناسای3 نعمتش گرداند تا قدر روز نعمت شناسد، پنجم به سعادت توبهاش مستسعد4 گرداند، ششم بر اقامت خیرات و طاعتش ثابت5 گرداند؛ و اگر صبر را هیچ فضیلتی دیگر نیست ورای آنکه انتظار فرج به صبر عبادت است، چنانکه حضرت رسالت پناه رسول - صلی الله علیه وآله و سلم - فرمود که: «انتظار الفرج بالصبر عبادة». آن بزرگ میگوید که: چون آن رقعه را بخواندم آن بلا بر دل من سهل شد، و آن رنج بر من آسان گشت و حضرت جبار مرا به سبب آن صبر از آن بلیت6 نجات داد. ذوالنون مصری گفته است که: صبر آن است که ترک همهآ مخالفتها کنی و بر جمله7آ بلاها سکون کنی، و با آنکه درویش باشی بغایت، اظهار توانگری کنی. و گفتهاند که: صبر آن باشد که شخصی در بلافانی شود، و هرگز اظهار شکایت نکند. و بزرگی گفته است که: بهترین ثوابی که ms356 بر عبادت بدهند ثواب صبر کردن باشد و هیچ ثواب

یحیی معاذ گفته که: صبر عاشقان سختترباشد از صبر زاهدان، و عاشق مشکل که صبر تواند کرد. و حضرت امیر المؤمنین علی -علیه السلام گفته است که: صبر مرکبی است که هرگز به سر درنیاید.

و آوردهاند که حق- تعالی - وحی کرد به داود نبی- علیه السلام- که: یا داودا خوی من گیر، و از جمله خویهای من یکی صبر است، و هر که در صبر کردن بمیرد، شهید مرده باشد. حکایت آوردهاند که1 شبلی را در بیمارستان کردند، میپنداشتند که او دیوانه است. جماعتی به نزدیک او آمدند، شبلی از ایشان پرسید که شما چه کسانید؟ گفتند که: ما دوستان توایم، آمدهایم که تو را ببینیم2 و بپرسیم. میخواست شبلی که بداند که ایشان راست میگویند یا نه3. سنگی برداشت و برایشان انداخت همه بگریختند. شبلی گفت: اگر شما راست میگفتید که دوستان منید در بلای من صبر میکردید؛ زیرا که دوست آن باشد که در بلاها بسازد و نگریزد.

حکایت آوردهاند که درویشی طواف کعبه میکرد، در میانهآ طواف دست2 در جیب میکرد و کاغذ پارهای بیرون میآورد، و مینگریست در آن. روزی نظر در کاغذ کرد، فراپیش رفت، بیفتاد و جان تسلیم به حق کرد. آن کاغذ5از جیب او بیرون آوردند، در آن نوشته بود: (فاضبر ککم ربک فانک بأغینا)6.

حکایت آوردهاند که روزی جوانی پیری را گرفته و کفش بر روی او7 میزد. جوان را گفتند که: شرم نمیداری که مرد پیری را میزنی؟ جوان گفت: شما نمیدانید که او چه جرم کرده است؛ او گناهی بزرگ دارد. او را گفتند بگوی. گفت: سه شبانه روز است که

حکایت آوردهاند که در شهری ms357 از شهرهای هندوستان شخصی بود که او را1 صبور میگفتند، و یک چشم کور داشت. از وی2 پرسیدند که: حال چشم تو چه بود؟ گفت: در اول جوانی دوستی3 داشتم. او به نزد من آمد که مرا وداع کند، که به سفری میرفت. یک چشم من در فراق او بگریست و یکی نگریست. من نیت کردم که آن که در فراقش نگریست براندازم، و شصت سال است تا آن را برانداختهام.

حکایت آوردهاند که در ایام ماضی مردی بود که صبر و مدارا صفت حال او بود، و زهد و تقوای او ظاهر، و کنیت او ابوصابر. و هر بلاکه به او رسیدی صبر کردی و البته شکایت و نالهآ او به کسی نرسیده بود. وقتی در نواحی ده او دو شیر شرزه پدید آمده بود، و آدمی و ستوران را میکشتند و نزدیک بود که از شر آن شیرده را بپردازند و خراب شود. روزی مردم آن ده به نزدیک او آمدند، و گفتند که: بزرگ و مقدم ما تویی و از شر آن شیران به جان آمدهایم، و میخواهیم که حشری4 کنیم و او را5 دفع کنیم، تو چه صواب میبینی6؟ او گفت: مصلحت صبر است، شما صبر کنید که به برکت صبر خدای - تعالی - شما را از این بلا فرج دهد، و همهآ عاقلان دانند که شکار شیر و استعمال شمشیر از آن روستائیان7 نباشد. ایشان بر8 آن بلا صبر کردند و در آن هفته پادشاه ولایت در آن طرف به شکار آمده بود، او را اعلام دادند که در آن موضع جفتی شیراند، و ولایت ما را از ستوران پرداخته، پادشاه در طلب شیران مبالغه نمود و هر دو را بکشت. ابوصابر مر اهل ده را گفت: دیدید که ثمرهآ صبر به شما رسید. و اگر آنکه شما به نفس خود بر این امر قیام مینمودید، بسا از شما که کشته و خسته گشتی و

بباید دانست که احکام نجوم در حقیقت و شریعت نه اعتقاد راشاید و نه اعتمادرا. اما آنچه تعلق به علم حساب دارد، هر که آن را انکار2 کند، نص صریح قرآن را انکار3 کرده باشد؛ که قوله تعالی: (والشمس و القمر بحشبان)4 و در جای دیگر فرموده ms362 که: (ولتعلموا عدد السنین والحساب)5، اماء کسانی که در این علم مهارتی تمام حاصل کردهاند، چون استخراج تقویم و قرانات کواکب بیرون آوردهاند از آن جمله دلایل7 استباط کنند ولیکن وقوع این قاطع نباشد، بلکه گویند که این اتصال دلیل کند9 که چنین اثری ظاهر گردد، و اما شاید9 که آن اثر به تقدیر مقدر حکیم و مدبر علیم پیدا آید، و شاید10 که در توقف بماند. و از راه حقیقت هر که رادیدهآ دل بینا بود، داند که گرد سرادقات غیبی حضرت عزت، صنع مخلوق را راه نیست؛ قوله تعالی: (و عنده مفاح

حکایت آوردهاند که از حضرت امیر المؤمنین علی - علیه السلام- پرسیدند که: در علم نجوم چه فرمائی؟ گفت: تعلم آن علم3 از فایده خالی است4؛ که آنچه حضرت آفریدگار5 تقدیر کرده است هر آینه واقع شود، و دست هیچ زبردست6 بر دفع آن حرکت نتواند کرد، و به حلیت بشر دفع قضا و قدر ممکن نیست؛ پس اگر کسی را به فرایض آن وقوف افتد آنچه تقدیر شده باشد، آن را دفع نتواند کرد و در آن سعی کردن بی فایده باشد، بلکه رنج زیاده از انتظار بلا و توقع مکروه بر سر وی بود.

حکایت آوردهاند که پرویز را منجمی بود، که در علم نجوم مهارت تمام داشت، و در آن زمانه نظیر نداشت؛ و پرویز را بر قول وی اعتماد تمام بود و بر احکام وی وثوقی به کمال داشت. وقتی به خدمت پرویز آمد و گفت: در طالع خود نگریستم7، در هفتهآ دیگر مرا8 خطری در راه است و کسی قصد من دارد، و میخواهد که مرا هلاک کند، اگر پادشاه9 فرماید مرا این چند روز نزد خود جای دهد، باشد که در آنجا کسی جرأت هجومی10 نکند. پرویز بفرمود تا در درون قصر، آنجا ms363 که خوابگاه او بود،11 خالی کردند. و منجم یک هفته آنجا میبود تا شبی چنان اتفاق افتاد که جماعتی خصمان پرویز قصد او کرده بودند، و خوابگاه او را معلوم کرده بودند، نقبی بنیاد کردند و قضارا آن شب آن سوراخ بدان حجره رسید، که12 منجم آنجا بود. دیدند که بر جایگاه13 پرویز خفته است، گمان بردند که مگرشاه است؛14 در حال سر او را بریدند. بامداد چون پرویز را از آن حال اطلاع افتاد، از خواب حکیم15 تأسف خورد، و این از

حکایت آوردهاند که پادشاهی بود که به نجوم اعتقاد نداشت، و پسری داشت و منجمان در خدمت او بودند. ایشان را گفت تا: طالع آن پسر را بنگریستند. یکی از آن میان گفت که: این را در سن پانزده سالگی ماری بزند و هلاک شود، دوم حکم کرد که در همان تاریخ از بلندی بیفتد، سیم حکم کرد که مرگ او در آب باشد. پادشاه چون آن بشنید گفت: اگر یکی راست باشد دیگری دروغ خواهد بود. پس بفرمود تا منجمان را محافظت نمایند که اگر حکم ایشان1 خلاف شود رنجانند ایشان را. گماشت تا او را محافظت کنند و نگذارند که در این سه محل آسیبی بدو رسد. ایشان کودک را محافظت میکردند، چون به همان وقت رسید که حکم کرده بودند، رقیبان2 غافل شدند، کودک از خانه بیرون آمد و در بوستان رفت، درختی بود و بر آن درخت مرغی آشیان کرده بود، و بچه بیرون آورده. کودک بر بالای درخت رفت و دست در آشیانه کرد تا بچه مرغ را بیرون آورد، ماری در آشیانه خفته بود او را زخمی زد از بالای ms364 آن درخت در حوض افتاد و غرق گشت و جان سپرد. رقیبان3 بیامدند دیدند که شاهزاده در آب افتاده و غرق گشته. به نزد پادشاه آمدند و این حال باز گفتند.4 دانست که این علم وثوقی دارد، از بهر کشته شدن شاهزاده ملول گشت و بغایت غمگین گردید؛ و اما منجمان را تشریف داد و الطاف نمود و دیگر آزار ایشان در خاطر نیاورد،5 و به تربیت ایشان اقدام نمود.

قال الله تبارک و تعالی: (والکاظمین الغیظ والغافین عن الناس و الله یحب المحسنین)1، خدای- تعالی - صفت متقیان میکند در آیهآ ماقبل، که بهشت خاصه از آن متقیان است. و متقیان کیانند؟ آنها که نفقه میکنند آنچه دارند، در سرا و ضرا، یعنی در توانگری و درویشی و محتاجی؛ و آنها که فرو خورند غضب را، و آنها که در گذرانند2 گناه مجرمان را، (والله یحب المحسنین)، وخدای - تعالی - دوست میدارد نیکوکاران را.3 قال النبی رسول -صلی الله علیه وآله وسلم -: «من کظم غیظه و هویقدر علی الفساد یملا الله قلبه أمنا و إیمانا»)؛ یعنی هر که فرو خورد خشم را، و او قادر باشد برراندن آن خشم،4 پر گرداند خدای - تعالی - قلب او را ایمنی در دنیا از کل مخاوف، و از ایمان بی زوال. و ایضا قال النبی رسول -صلی الله علیه وآله وسلم-: «من عفی عن أخیه وکظم غیظه أعطاء الله تعالی أخرألف شهید»، یعنی هر که درگذراند از برادر مؤمن، انتقامی که براو داشته باشد، و فرو خورد خشمی که از او داشته باشد، بدهد حق - تعالی - او را ثواب

و حضرت امیر - علیه السلام - میفرماید که: هر کس را که کینهای4 در دل باشد از سه حال بیرون نبود، جهد کند تا به به وی نیکویی کند و این درجهآ نقبا5 است. و اگر بدی نکند، نیکی هم نکند، این درجهآ پارسایان است. و اگر به جای بدی6 بدی کند این درجهآ جاهلان است و ظالمان و فاسقان، چنانکه گفتهاند:

بدی را بدی سهل باشد جزا اگر مردی أحسن إلی من أسا و مشایخ طریقت گفتهاند که: خشم فرو خوردن آن است که عقوبت و انتقام نکند، و عفو آنکه7 اثر کراهیت از دل تمام محو کند، و احسان آنکه به مراحل8 محبت و مودت باز رود چنانکه گفتهاند:

هر که سیمت نداد، زر بخشش وانکه پایت برید، سر بخشش

مرکه زهرت دهد بدو ده قندوانکه از تو برد بدو پیوند

حکایت آوردهاند که شخصی، بزرگی9 را طپانچهای زد محکم. آن بزرگ فرمود که:

شعر

بینی گر نبخشیش از خطاباشد

به مکافات اگر کمر بندیفرق در همسری کجاباشد

حکایت2 آوردهاند از خلف ابن ایوب که نماز میگزارد، و به ms366 شب در سرای وی دزدی درآمد و آنچه توانست برگرفت؛ و بر بالای بام برآمد و پائین نمی توانست رفت. خلف سلام نماز3 بداد و گفت: ای آزاد مرد از آن طرف خانه بیرون رو، تا تو را رنجی نرسد. دزد چون این سخن بشنید خجل شد و پیش او آمد و روی بر خاک نهاد و توبه کرد و یکی از صلحاگشت.

حکایت نقل است که زیاد یکی از خوارج را بگرفت4 که بکشد، آن شخص از وی بگریخت. برادرش را بگرفتند به عوض وی. زیاد گفت: برادرت را بنمای وگرنه تو را به عوض وی بکشم. آن مرد گفت: ای امیر بیاورم مرارها کن، گفت رها کنم؟ گفت: نامهای از سلطان سلاطین آوردهام که آفریدگار و روزی ده جمیع5 مخلوقات است، و دو گواه عدلاند چون ابراهیم و موسی بر آن، و گفت: أعوذ بالله من الشیطان الرجیم (ام لم ینباء بء فی صحف موسی وإبزاهیم الذی وفی ألاتزر وازرة وزر أخری)، زیاد چون این سخن بشنید بخندید و گفت: ای مرد این تلقین و الهام از خدای بود، قبول کردم و از تو عفو کردم. و بدانکه معنی عفو ترک معاقبت گناهکاران است بر سبیل

شعر

اگر بد کنی چشم نیکی مدار که هرگز نیاردگزانگور بار

کرم کن که فرداکه دیوان نهند5 منازل به مقدار احسان دهند

همینت پسند است اگر بشنوی که گر خار کاری، سمن ندروی

کسان برخورند از جوانی و بخت که برزیر دستان نگیرند سخت

حکایت6 آوردهاند که مسلمانی را شخصی دشنامهای عظیم میداد. جواب او داد که: ای عزیز! اگر در موقف قیامت ترازوی بدی من گران آید از نیکی، بدتر از آنم که تو7 میگوئی، و اگر ترازوی نیکی من گران آمد، اینکه تو میگوئی مرا چه زیان دارد؟8 اما تو نامهآ اعمال خود سیه مکن9 که هر چه کاری بدروی؛10 که حضرت سید الابرار و سند الاخیار -صلی الله علییه و آله وسلم - فرموده است که: «کماتدین تدان و کما تزرغ تحصد»، یعنی هر چه بکاری بدروی، چنانکه گفتهاند:

در این راه اگریک قدم کج روی عجب باشد اگر کشت خود بدروی

حکایت آوردهاند که جمعی از سادات بنی هاشم به مهمانی امیرالمؤمنین حسن- علیه السلام - آمدند، خوانی بیاوردند و مطبخی کاسه بر خوانی نهاده میآورد، که ناگاه کاسه بیفتاد و بر سر امیر المؤمنین - علیه السلام- ریخت، چنان که تغیر در بشره1آ مبارکش پدید آمد. غلام مطبخی چون آن حال بدید از غایت جبروت بیهوش بیافتاد. بعد از آن در مقام معذرت درآمد و گفت که: یا امیرالمؤمنین! خدای - تعالی - میفرماید که: (والکاظمین الغیظ )2، شاهزاده حسن - علیه السلام گفت که: فرو خوردم خشم را، گفت: (والغافین عن الناس)3 گفت: از تو عفو کردم، گفت: (والله یحب السنین)4 گفت: آزادت کردم؛ و این از خاندان نبوت عجیب و غریب نیست.

حکایت آوردهاند که حسن3 خلق امیرالمؤمنین حسن،4 تا غایتی است که گوسفند شیردار در خانه بسته بود، به جهت کنیزک بچهای که مادرش بیمار بود. ms368 روزی در نظر آن شاهزاده آمد غلامی به عنف چوبی بر دست آن گوسفند زد، و دست او را بشکست و او ناله کرد و خاطر مبارک او مشوش شد، و به قهر مرآن غلام راگفت که: این چه حرکت بود که کردی؟ گفت: میخواستم که شما را در غضب ببینیم که قهر کنید یانه؟ امیرالمؤمنین حسن - علیه السلام - فرمود: آن کس را در قهر کنم و غضب نمایم که تورا این عمل فرموده، یعنی شیطان را، ای غلام برو که آزادت کردم5.

و هم از ایشان نقل است که در راهی میرفتند با جمعی6 که ناگاه منافقی پدید شد و در برابر آن بزرگوار بایستاد، و زبان به ناسزا دراز کرد و ناسزای بسیار در روی ایشان بگفت، و آن حضرت را هیچ تغیری پیدانشد. و یاران بر عزیمت آنکه اگرامام اشارتی

بر تو خوانم زدفتر اخلاق آیتی در وفا و در بخشش

هر که بخراشدت جگر به جفا همچو کان کریم زر بخشش

کم مباش از درخت سایه فکن هر که سنگت زند ثمر بخشش

از صدف یاد گیرنکتهآ حلم هر که سر بردت گهر بخششر

حکایت آوردهاند که روزی ابومسلم از خانه به مسجد میرفت، یکی از یاران او پیش آمد به حاجتی، و شمشیری در دست داشت و سر شمشیر بر پشت پای او نهاده بود و تکیه کرده، تا سخن تمام بگفت پشت پای ابومسلم پر خون شده بود. او را

حکایت آوردهاند که یکی از خواص اسکندر در خدمت او تقریر کرد که فلان کس دختر تو را دوست میدارد. اسکندر گفت که: باری چه باید کرد؟ گفتند: او را بباید کشت! اسکندر گفت: اگر هر که ما را دوست دارد او را بکشیم و هر که ما را دشمن دارد او را بکشیم، در جهان یک کس زنده نماند؛ و از این سخن حلم او معلوم شد.

حکایت آوردهاند که2 فضولی صالحی را ناسزای بسیار3 میگفت، و او هیچ جواب نمیگفت. چون از حد گذرانید، گفت: ای مسلمانان هر چند که من بد باشم، از فرعون بدتر نیستم، و هر چند تو نیک باشی از موسی بهتر نخواهی4 بود؛ ببین که خدای - تعالی - در حق ms371 ایشان چه فرموده است که (فقولا له قولا لینا»5 یعنی ای موسی و هارون! با فرعون سخن درشت مگوئید، و سخن نرم با او بگوئید، و با او به ادب باشید6. آن بطال چون این بشنید از آن گفتهها پشیمان شد و توبه کرد. و بعضی گفتهاند: صامت شد، که دیگر در همه عمر خود سخن نگفت.

حکایت آوردهاند که عیسی - علیه السلام- روزی به جماعتی برگذشت، و ایشان جهودان بودند و در حق عیسی - علیه السلام - سخنهای7 شنیع میگفتند. عیسی - علیه السلام - ایشان را جز حمد و ثنا نفرمود8. یکی از حواریان9 سؤال کرد و گفت: ای پیغمبر خدا این الفاظ شنیع را به ثنا و حمد چرا مقابله میکنی؟ گفت: هر کس آنچه دارد خرج میکند، چون سرمایهآ ایشان همه بدی بود بدی کردند،10 و چون در ضمیر من همه نیکی بود11 از من جز نیکوئی در وجود نیاید.

وکنت3 جلیس قعقاع بن ثور ولایسعی بقعقاع جلیس با این شرف و بزرگی روزی یکی را از اهل قبیلهآخود سخنی میگفت، آخر به خصومت انجامید. آن سفیه گفت: اگر مرایک سخن درشت بگوئی، یکی راده جواب بگویم. او گفت: اگر تو مرا دشنام دهی4 هیچ جواب نگویم5 مردمان از کمال حلم او عجب داشتند و آن سفیه خجل شد.

بیت

دشنام دهد تو را خسیسیچاره چه بود به جزشنیدن

گرسگ بگزد تو را چه گوئی کی باز توانیش گزیدن

حکایت ms372 آوردهاند که هارونالرشید از اصمعی پرسید که حلیم تر کیست و معنی حلیم چیست؟ گفت: حلیم آن، که مکروهی به وی رسد و او البته اضطراب ننماید، و از خشم6 و خصومت و حمیت البته بر خود حرکت نکند، و بی قراری وسبکساری7 از وی مشاهده نیفتد. هارونالرشید گفت: از کجا میگوئی؟ گفت: روزی در بادیه می رفتم، آوازی شنیدم که اعرابیی میگفت که: «سنانآ ابن جارحة أحلم من فرخ العقاب» یعنی سنان پسر جارحه حلیمتر است از بچهآ عقاب. پیشتر رفتم و از آن اعرابی پرسیدم که بچهآ عقاب چیست؟ گفت: عادت عقاب آن است که بچه را بر سر

آورده اند که روزی حضرت رسول رسول ضلی الله علیه وآله وسلم در حجرآ مبارکه نشسته بود، و جبرئیل امین نزد آن حضرت بود، که ناگاه رضوان که خازن جنان است3 درآمد و صندوقچهای از زبرجد سبز در پیش آن حضرت بنهاد، و گفت: یا رسول الله این صندوقچهای است که خزاین روی زمین در اینجاست. اینک برای تو آوردهام، چندان که خواهی تصرف کن و برگیر که بر تو هیچ حسابی نیست. و از آنچه در آخرت به نام تو است هیچ کم نخواهد شد. چون مهتر عالم رسول -صلی الله علیه و آله و سلم -این بشنید در جبرئیل نگریست، چنانکه کسی از دوستی جواب طلبد. جبرئیل امین اشارت کرد و آن اشارت راسه تفسیر کردهاند: اول آنکه افکندگی و تواضع گزین، دوم آنکه عاقبت تو را به زیر زمین باید ms373 شد و همهآ پیوندها از یکدیگر بریزد، سیم آنکه آنچه ازین نوع به تو رسد خاک خواهد شد؛ «و کل الذی فوق التراب تراب». و رسول رسول -صلی الله علیه وآله وسلم- اشارت و نصیحت وی قبول کرد و گفت: چون من

شعر5 آنکس که جهان به پشت پائی میزد دوش آمده بد در به گدائی میزد از وقت نماز شام تاگاه6 سحر صد نعره ز بهر آشنائی میزد

حکایت آوردهاند که روزی وقت نماز دیگر، حضرت رسول رسول -صلی الله علیه و آله و سلم - از حجرهآ طاهره7 قصد مسجد کرد تا نماز دیگر ادا کند. کودکان مهاجر و انصار در دامن عصمت رسول آویختند و هر یک میگفتند، «کن جملی»، یعنی شتر من باش، و گمان میبردند که هر چه8 شاهزاده حسن و حسین را میسر شود، ایشان را نیز میسر خواهد شد.9 و مهتر عالم تن به ایشان در داده بود، و زمام الزام در دست تصرف ایشان نهاده و ms374 اصحاب در مسجد به جهت اقامت نماز دیگر، منتظر قدوم10

بالی س دسن -سم یاله واث رنعع ملد دنول آه مبارک رسول- صلی الله علیه و آله وسلم- بودند، و طفلان در دامن ماه1 مغرب یثرب آویخته،2 و آفتاب در دامن کوهآ زعفران بیخته. بلال به استقبال قافله سالار3 رحمت از بارگاه خدمت قدم بیرون نهاده، دید که مهتر عالم صلی الله علیه و آله و سلم به دست اطفال مهاجر و انصار گرفتار است. بلال قصد گوشمالی ایشان کرد، مهتر عالم وی را منع کرد و فرمود که: چون وقت نماز تنگ شود، دوستر دارم که دل اطفال تنگ شود. ای بلالا برو گرد حجره ما بگرد تا هیچ خواهی یافت، که خود را از این کودکان باز خرم. بلال برفت و گرد هرنه3 حجرهآ طاهره بگردید، هشت گردکان یافت، آنها را به خدمت آن حضرت آورد و خواجه عالم -صلی الله علیه وآله و سلم آن گردکان را به 5 دست گرفت و کودکان راء گفت: «تبیعون جملکم بهذه الجویزات؟» اشتر خود را بدین گردکان7 میفروشید؟ چون پستهآ لب شکر آب را به لعاب اشارت شیرین بگشاد، کودکان راضی شدند. چون آن معاملت میان مهتر عالم8 و کودکان برفت9 خواجه عالم -صلی الله علیه وآله وسلمفرمود که: «رحم الله أخی یوسف»، یعنی رحمت خدای بر برادرم یوسف - علیه السلام- باد که او را به ثمن بخس دراهم معدودة بفروختند، و «باعونی بثمان جویزات» و مرا به هشت جوز بفروختند. بلال چون آن تواضع بدید، درپای10 خواجهآ عالم افتاد و گفت: (والله أعلم حیث یجعل رسالته)11.

حکایت آوردهاند که یکی از پادشاهان با قاضی نجمالدین17 به نظارهآ باغی می رفت، در رفتن ملک در سایه بود و قاضی در آفتاب13، به وقت بازگشتن قاضی را

حکایت آوردهاند که روزی امیرالمؤمنین حسین - علیه السلام- در راهی میرفت،5 بر جماعتی کودکان بگذشت که چیزی میخوردند، کودکان او را گفتند که بیا و با ما موافقت کن و انگشتی بر نمک مازن. آن حضرت - علیه السلام- از اسب به زیر آمد و با ایشان بنشست و طعام خورد، و ایشان را گفت که: من با شما طعام خوردم، اکنون شما با من موافقت کنید6 و به وثاق7 من آیید، تا طعامی که باشد با یکدیگر تناول کنیم. ایشان را به خانه برد و طعامی که داشت پیش ایشان بنهاد تا بخوردند چون از طعام خوردن بپرداختند، فرمود که: کرم ایشان از کرم من زیادت بود؛ که ایشان گرم بازی کردن بودند، و سابق دیگر آنچه داشتند پیش آوردند و ما آنچه داشتیم پیش نیاوردیم؛ و آن از کمال انصاف وادای کرم او بود.

حکایت آوردهاند که معتصم روزی به شکار رفته بود، ناگاه از چشم خلق دور افتاد، به موضعی رسید. پیری را دید که لاشه خری را بار کرده بود و بارش افتاده، و پیر منتظر مانده که مگر کسی برسد و او را یاری دهد. ساعتی بود که امیر معتصم برسید، چون حیرت پیر بدید از اسب فرود آمد و او را یاری داد و بار او را برداشت و خر او را بار کرد. آنگاه او را پنج هزار دینار داد و خود بگذشت. پیر بر در شهر آمد و خر بفروخت و اسبی بخرید و خانه بفروخت و کوشکی بخرید. پیر را گفتند: اسب ms376 از کجا

حکایت1، آوردهاند که حضرت رسول- صلی الله علیه وآله و سلم شش درم به حضرت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب -علیه السلام- داد به جهت پیراهنی، امیرالمؤمنین به بازار رفت و پیراهنی نرم بخرید و آن سیم نیاورد. چون مهتر عالم او را بدید فرمود که: نفس من با چنین چیزها خوی ندارد، از علی شرم داشت که آن را ایطا2 کردی؛ خود برخاست و به دکان فروشنده آمد، و او مردی جهودی بود. رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- گفت: ای جهود تو توانی که این بیع را اقاله کنی؟ جهود اجابت کرد و سیم را باز داد. سید - صلی الله علیه و آله و سلم - به سه درهم پیراهنی درشت بخرید و بازگشت، و در راه کنیزکی دید که میگریست. حضرت رسول -صلی الله علیه و آله و سلم- پرسید که: چرا میگریی؟ گفت: کدبانو مرا به طلب آب فرستاده، در راه قدمم بلغزید و سبو بشکست و بی آب به خانه نمیتوانم شد. مهتر و بهتر عالم یک درم به او داد و سبوئی خرید و پر آب کرد، و بر سر کنیزک نهاد. کنیزک گفت: میترسم که به جهت دیر آمدن مراادب کند و برنجاند. رسول - صلی الله علیه و آله و سلم- به شفاعت به در سرای آن کدبانو آمد و عذر به او نمود و فرمود که: جرم او را به من ببخش. کدبانو گفت: بخشیدم، و از آن تواضع متحیر شد، و ندانست که شکر آن را چون بگزارند،3 ایمان آوردند و کنیزک را آزاد کردند به برکت تواضع حضرت بارفعت سید کاینات و خلاصهآ موجودات، مهتر و بهتر بنی آدم، ms377 محمد مصطفی - صلی الله علیه وآله وسلم-

شعر

ز عدلت جهان گرفته قرار ویز1 بذلت چو خاک ره، دینار

کرهآتند2 چرخ کج رفتار زیر رانت چو مرکب رهوار

اد در چشم بدسگالانتتیرزهر آب داده تاسوفار الهی، ایثار3 عدالت و مرحمت و شفقت، اولادو4 او راکه بر سر خرد و بزرگ و بر عالم و عالمیان تابنده است5، و وضیع و شریف به پشتی حمایت و عدالت او، حوادث زمانه را پشت باز دادهاند، و پشت به دیوار عافیت باز گذاشتهاند، و روی به کفایت مهمات و ضبط مصالح آورده، و ضعفا به دل قوی در ریاض امن و امان خرامان، و از دل و جان دوام مملکت و نظام حکومت او را خواهان، و در اوقات خلوات و اجابت دعوات به رغبت صادق میگویند6:

ار و بخت یاور باد قدرش از حل و عقد برتر باد کایزدش یار و بخت یاور باد حکم اوبا قضا موافق شد عمر او با ابد برابر باد کرهآ توسن فلک دایم رای عالیش را مسخر باد تاببخشد1 به کام دل یک دم همه آفاق زر و گوهر باد2 ملک دنیا ازو قرار گرفت ملک عقباش هم مقرر باد

آمین یا رب العالمین بحرمة محمد وآله الطاهرین

أنيس العارفين

أنيس العارفين

نبذة عن الكتاب

الفهرس