فروشگاه. فلکةآ دوم تهرانپارس. خ جشنواره شمارهآ 229،. تلفن 72290446 - 27702768

دنتر مرکزی، انقلاب، 12 نروردین، کوچهآ نوروز، شمارهآ 1، تلفن 66959244 -66978453

رموزآموز عقل نکته پیوند شناسایی ده جان خردمند

جواهزبخش حکمتهای باریک به روزآرندهٔ‌ شبهای تاریک 1

در کلام قدیم کریم و کتاب لازم التقدیم والتکریم با حضرت رسالتپناه سلطان تختگاه لی مع الله نکته دان و علمک ما لم تکن تغلم، روشن بیان انا افصح العرب والعجم. شعر

محمد کازل تا ابد هرچه هست به آرایش نام او نقش بست

چراغی که انوار بیش بدوست فروغ همه آفرینش از اوست 15

صلوات الله و سلامه علیه و آله المقربین لدیه و علی من تابعه وانتمی الیه، جهت هدایت طالبان مقاصد ارادت و حمایت قاصدان مطالب استفادت بدین نوع خطاب فرموده، و آن دانش آموز علمه شدید القوی را طریق تعلیم مستمعان مکتب ادب و سبیل تلقین و تفهیم مستفیدان مدرسهآ جهد و طلب بدین منوال نموده که أذع إلی سبیل ریک بالحکمة والمتوعظة الحسنة، منطوق این کلام2

هر آن رایض که او توسن کند رام کند آهستگی با کرهآ خام

ی توسن از سر تند گردد وگر کندی نمایی گند گردد

چنانچه رام ساختن توسنان نوعنان بی ملاحظهآ دقایق ملایمت متعسر است، 5 منقادگردانیدن نفوس جمعی نیز که قوای بهیمی و سبعی بر طباع ایشان غالب گشته، در مرعی ذرهم یأکلوا و یتمتعوا، بیمانع و دافعی چریدهاند و لگام نهی منکر و تازیانهآ امر معروف ندیدهاند بی استعمال مقدمات حکمت هم متعذر خواهد بود؛ شعر به حکمت حل هر مشکل توان کرد به حکمت کام دل حاصل توان کرد و من یؤت الحکمة فقد أوتی خیرا کثیرا. شعر

و بزرگی آموز تا به نگرند روزت از روز

حکمت طلب و بزرگی آموز

موعظهآ حسنهای که در دعوت مأمور به است، سخنی را گویند که بر مستمع مخفی نماند که آن محض نصحیت و عین شفقت و مرحمت است؛ و گفتهاند موعظهآ حسنه کلامی است جامع که هرکس از ارباب استماع فراخور قابلیت و 20 استعداد خود از آن فایده تواند گرفت، چون مواعظ قرآنی و نصایح فرقانی که جامع اطوار صوری و معنوی و حاوی اسرار دینی و دنیوی است؛ و هر یک از قاری و مستمع در مرتبهآ خود از الفاظ و معانی او بهرهمند و إلیه اشارآلقائل. شعر

بهار عالم خسنش دل و جان تازه میدارد

به رنگ اصحاب صورت را به بو ارباب معنی را و این نوع ms002 کلام بر هیچ یک از انبیای عظام علی نبینا و علیهم الصلوة والسلام، فایض و منزل نبوده، بلکه خاصهآ حضرت ختمیت است، کما آشار الیه صلواة الله و سلامه علیه أوتیت جوامع آلکلم و به واسطهآ آنکه صدق متابعت مورث کمال

هیچ جوینده از این در نرود بی مقصود

و از فحوای این مقدمه مفهوم شد که چهرهآ هر سخن که به خط و خال حکمت و عذار هر موعظت که به گلگونهآ جامعیت آراستهتر، دل عاشقان صادق را به 1 تماشای جلوههای او میل بیشتر باشد. شعر

هر که زیباتر است از خوبان سوی او میل بیشتر باشد

و از مجموع رسایل که مبانی تصنیفش و از جملهآ کتب که قواعد تألیفش مبنی باشد بر مسایل حکمت و مشتمل بود بر میامن نصحیت از آن جمله کتاب کلیله ودمنه است که حکمای هند آن را بر طرزی خاص ساختهاند، و براهمهآ 15 حکمت شعار اوضاع جامعیت آن را بر نمطی مخصوص پرداخته، پند و حکمت و لهو و هزل را به هم امتزاج دادهاند، و صورته سخن را جهت میل اکثر طباع بدان بر افسانه نهادهاند از زبان وحوش و بهایم و طیور، اصناف حکایات و روایات تقریر نموده، و درضمن آن انواع فواید حکمت و میامن موعظت اندراج نموده، تا دانا برای استفاده مطالعه ms003 فرماید و نادان برای تنزه و افسانه بخواند، و 2 درس آن بر معلم و حفظ آن بر متعلم آسان باشد، و فینفس الامر آن کتاب حکمت انتسباب حدیقهای است که اشجار اسرارش به ازهار و لکم فیها ما تشتهیه الآنفس و تلد الاعین منور، و اطراف گلزارش به نفحات ما لا عین رأت و لا أذن سمعت مطیب و معطر. شعر

هر نکته ازو شکفته باغی افروخته تر ز شبچراغی

لفظش چو طراوت جوانی معنیش چو آب زندگانی

و افاضهآ آن منبیع حقایق و معانی به مرتبه ای است که از مبدأ ظهور تا این زمان

صورتر او جامهآ مجد و سعادت را طراز

معنی او خاتم اقبال دولت را نگین

عارض رنگین اشعارش همه غنج و فریب

طرهآ مشکین الفاظش سراسر تاب وچین

از کلام کاملش انوار دانش شعلهآزن

راست چون اسرار علم از سینهآ اهل یقین

و آن کتاب را حکیم روشن رای بیدپای برهمن بر نام رای جهان آرای دابشلیم هندی که ملک بعضی از ممالک هندوستان بوده به زبان هندی تصنیف فرموده، و یمکن که در مبادی شروع] شمهای از آن رقم زد کلک بیان گردد، و حکیم مذکور 2 بنای سخن را براساس مواعظی نهاده که پادشاهان را در سیاست رعیت و بسط بساط عدل و رأفت و تربیت و تقویت اولیای دولت و دفع رفع اعدای مملکت به کار آید. و دابشلیم این کتاب را قبلهآ مقاصد و عمدهآ مطالب ساخته به مفتاح مطالب آن پیوسته، افتتاح ابواب حل مشکلات و کشف معضلات مینمود، و آین جواهر قیمتی در زمان او از دیدهآ هرکس چون گوهر شاهوار در خلوتخانهآ صدف نهان بودی و چون لعل بدخشان از صمیم کان جز به هزار ms004 خون جگر چهره ننمودی؛ و بعد از آن هریک از اولاد و احفاد که به جای وی بر سریر سلطنت نشستندی 25 همان طریقهآ مسلوک داشته در اخفای آن کوشیدندی، و با این همه مبالغه نسیم فضایل آن کتاب اطراف جهان را چون حواشی گلستان معنبر ساخته بود، و نافهآ مشکنافشان مناقبش مشاماتر مستنشقان روایح اخبار و آثار را معطر گردانیده. شعر

هنر چو مشک بود مشک اگر نهان دارند ز فیض رایحهآ او مشام را خبر است

نمیشود به گل اندود چشمهآ خورشید

زمان زمان اثر نور او زیادهتر است

تا در زمان کسری نوشیروان این خبر انتشاری تمام یافته بود که در خحزاینه ملوک هندوستان کتابی است که از زبان بهایم و سباع و طیورو حشرات و وحوش جمع کردهاند، و هرچه سلاطین را در باب سیاست و حزم شاید و جهانداران را در رعایت قواعد پادشاهی به کار آید در مطاوی اوراق آن ایراد نموده، و آن را سرمایهآ هر موعظت و وسیلهآ هر منفعت میشناسند. نوشیروان را که اشجار 5 جویبار معدلت از باران احسان او سرسبز بود و طراوت گلزار چمن انصاف از قطرات امطار عاطفت او میافزود. شعر

جهان گشته از عدلش آراسته وزان رسم بیداد برخاسته

رغبتی تمام و میلی مالا کلام به مطالعهآ آن کتاب پدید آمد، و برزویهآ طبیب که مقدم اطبای فارس بود [و به کمال فضل و آداب آراستگی داشت] به التماس 10 نوشیروان به هندوستان توجه نمود، و مدتی متمادی آنجا بود و به انواع حیل و تدبیرات تمسک نموده آن کتاب را به دست آورد، و الفاظ هندی را به لغت پهلوی که در آن زمان زبان سلاطین ایران بدان متکلم بودی ترجمه کرده به خدمت *نوشیروان رسانید، و موقع قبول/ شرف استحسان یافته، رتبهآ او در حضرت شاه به اقصی مدارج کمال رسید، و بنای کار نوشیروان در آثار اظهار عدل و احسان و ms005 15 تسخیر بلاد و تسکین قلوب عباد بر مطالعهآ آن کتاب بوده، و بعد از نوشیروان ملوک عجم نیز در تعظیم و اخفای آن مبالغه نمودندی؛ تا زمانی که خلیفهآ ثانی از عباسیان ابوجعفر منصور بن محمد بن علی بن عبدالله بن عباس رضی الله تعالی عنهم خبر آن کتاب شنیده، بر تحصیل آن شعف تمام به ظهور رسانید و به لطایفالحیل نسخهآ پهلوی به دست آورده، امام ابوالحسن عبدلله [بن] مقفع را که 20 سرآمد فضلای عصر بود فرمود تا آن را تمام از پهلوی به تازی ترجمه کرده و دایم در مطالعه داشته، اساس احکام خلافت و بنای شرایط عدل و رأفت بر آن نصایح و وصایا وضع میفرمود. و دیگرباره ابوالحسن نصربن احمد سامانی یکی از فضلای زمان را امر نموده که آن نسخه را از زبان عربی به لغت فارسی نقل نمود؛ و رودکی شاعر به موجب فرمودهآ سلطان آن را در رشتهآ نظم انتظام داد، و بار 25 دیگر ابوالمظفر بهرام شاه بن سلطان مسعود از اولاد سلطان محمود غازی غزنوی که ممدوح حکیم سنایی است مثال داد تا افصح البلغا و ابلغ الفصحا

حروفش چو زلف بتان چگلهمه جای جانست و مأوای دل

معانیش زیر حروف سیاه درخشنده چون در شب تیره ماه

سوادش را که کحل الجواهر معانی عبارت از آن است بر بیاض صفحهآ دیده جای توان داد، و بیاضش را که غره صباح شادمانی اشاره بدان است بر سواد 10 ms006 چشم جهانبین توان نهاد. شعر

سزد که کاتب دیوان سرای خلد کشد

سواد نسخهآ او بر بیاض دیدهآ حور

و با آنکه مسنذنشینان بارگاه انشا در تعریف جزالت کلمات و تحسین بلاغت تراکیب آن متفقالکلمهاند، مصراع و ان القول ما قالت حذام

فاما به واسطهآ ایراد غرایب لغات و اطراء کلام] به محاسن عربیات و مبالغه 3 در استعارات تشبیهاتد متفرقه و اطناب و اطالت در الفاظ و عباراتر مغلقه خاطر مستمع از التذاذ به غرض کتاب و ادراک خلاصهآ مافی الباب بازمیماند، و طبع قاری نیز از عهدهآ ریط مبادی قصه به مقاطع و ضبط اوایل سخن به خواتم آن 28 بیرون نمی آید؛ و این معنی هراینه موجب ملالت خواننده و شنونده خواهد بود، خصوصا در این زمان لطافت نشان که طباع ابنای آن به مرتبهای لطیف شده که داعیهآ ادراک معانی بی آنکه بر منصهآ الفاظ جلوه گر باشد میدارند، فکیف که در بعضی از الفاظ به تصفح کتاب لغت و تفحص کشف معانی آن محتاج باشند، و از این جهت نزدیک شده که کتابی بدان نفاست متروک و مهجور گردد، و اهل عالم 25 از فواید آن بی بهره و محروم مانند. بنابرآن در این وقت جناب امارت مآب که ذات صافی صفاتش جوامع کمالات را جامع است و صفات سامی سماتش از مطلع فضایل و معانی طالع، صاحب همتی که با وجود تقرب حضرت سلطان

شاه ابوالغازی معز الملک و دین سلطان حسین خلدالله ملکه و سلطانه و منظور نظرات عاطفت کیمیا خاصیت آن حضرت بودن دامن علو همت از غبار زخارف و ماالحیوة الدنیا الا متاع آلغرور می فشاند و صحیفهآ دل بی غل را، شعر

به نیرنگ این پنج روزه خیال که ms007 نادان نهد نام او ملک و مال مرقوم نمی سازد و مضمون این کلام سعادت فرجام که شعر

خوبتر بر چهرهآ قدرت نماید خال زهد

خلعت عفت به قد کامگاری خوشتر است نصبالعین احوال خود ساخته، اسعاف مطالب مظلومان و انجاح مآرب محرومان را وسیلهآ اقتناء ذخیرهآ آخرت میشناسد، و از فحوای تذکرهآ باهره که شعر

دهروزه مهر گردون افسانه است و افسون

نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا خود را به تغافل موسوم نمی دارد و هو الامیر الآغظم مستجمع الفضائل و المعالیی بعلو الهمم المختظی من مواهب الملک الأحد نظام الدولة والدین امیر شیخ احمد المشتهر بالسهیلی رزقه الله الإختصاص بالسلم السلمانی والکمال الکمیلی که بی تکلف سهیلی است از/ یمن یمین تابان و خورشیدی از مطلع مهر و وفا 2 درخشان، شعر تو سهیلی تا کجا تابی وکی طالع شوی نور تو بر هر که میتابد نشان دولتست

نظر بر تعمیم فواید انام و تکثیر منافع خاص و عام اشارته عالی ارزانی فرموده که این کمینهآ بی استطاعت و حقیر اندک بضاعت حسین بن علی الواعظ یعرف بالکاشفی آیده الله تعالی باللطف الخفی جرأت نموده، کتاب مذکور را لباس 25 نوپوشاند، و زیبارویان معانی آن را که به تتق الفاظ مغلقه و حجب کلمات مشکله محجوب و مستوراند، بر مناظر عباراتد روشن و غرفات استعاراته لطیف جلوه

سخندان به منکه ای باغبان ریاض سخن چنین گفت مرد سخندان به من 5درین روضهآ پاک مینؤنشان درخت سعادت به نوعی نشان که هرکو خورد میوهای زان درخت نشاننده را گوید ای نیکبخت در این باغ خوش میوههای ترستبه زیبای از ms008 یکدگر بهترست

وچون از امتثال آن مثال عدیم المثال چاره نبود و نکتهآ الحکمة یمانیة از مطلع نور سهیلی روی مینمود، شعر چو حکمت است یمانی به قول شاه عرب

اگر به نور سهیلی عیان شود چه عجب

بعد از استجازه و استخاره بدین معنی اشتغال رفت، و آنچه از عالم غیب بر زیان قلم و قلم زیان جاری شد رقم ثبت یافت.

بباید دانست که اساس کتاب کلیله و دمنه بر حکمت عملی است، و حکمت 5 عملی عبارت است از دانستن مصالح حرکات ارادی و افعال طبیعی نوع انسانی بر وجهی که مؤدی باشد به نظام احوال معاش و معاد ایشان و مقتضای رسیدن به کمالی که متوجه آنند؛ و این قسم از حکمت در تقسیم اولی به دو قسم منقسم شده: یکی آنکه راجع باشد به هر نفسی علی الانفراد، دوم آنکه راجع بود با گروهی بر سبیل مشارکت. اول را که رجوع او با هر نفسی به انفراد بود و شرکت 25 دگری با او در آن باب متصور نباشد، تهذیب اخلاق گویند، و ثانی که راجع است با جماعتی به مشارکت باز به دو قسم انقسام میپذیرد: یکی آنکه مشارکت در منزل و خانه باشد، و آن را تدبیر منازل خوانند، و دیگر آنکه مشارکت در شهر و ولایت بلکه/ در اقلیم و مملکت بود، و آن را سیاست مدن گویند، و کتاب مذکور ه مشتمل است از اقسام ثلثهآ مذکوره بر بعضی فواید از نوعین آخرین، و آنچه تعلق 25 به تهذیب اخلاق دارد دروی مذکور نیست مگر بر سبیل استطراد. پس هرچند ایراد برخی از مکارم اخلاق را مجال بود، ما نخواستیم که تغییر کلی به اوضاع کتاب راه یابد. لاجرم متعرض زیادتی ابواب ناشده بر همان منوال

من که این در معانی سفتهام آنچه گفتندم بگو آن گفتهام

دیگر آنکه در اثنای حکایات از اجناس کلمات عربیه به ایراد بعضی آیات و 1 احادیث ضروری الذکر و آثارو امثال مشهوره اقتصارنموده، متعرض اثبات ابیات عربی نمیگردد، و جریدهآ سخن را به جواهر اشعار فارسی که چون ترکیب زرو گوهرصفت ترصیع دارد زیور میبندد. شعر

سخنها را به دستور خردمند ز نظم و نثر باید داد پیوند

که گاهی طبع از آن آرام یابد زمانی زان دگر هم کام یابد

و در محل اثبات ابواب هرجا که ایراد حکایتی و انشاء مثلی مناسب خواهد بود، بنا بر آن ملاحظه که، مصراع

بر دستهآ گل نیز ببندند گیا را به آقدام جسارت بر سبیل تصرف اقدام خواهد رفت؛ و این فقیر اگرچه در ارتکاب این تألیف خود را هدف سهام ملامت میبیند، اما زیان نیاز نکتهآ المأمور 2 معذور در دیوان اعتذار به موقف عرض بلغای فصاحث شعار و فصحای بلاغت *دثار می رساند، و در مقابلهآ مقالهآ لازم التهدید من صنف فقد/ اشتهدف مقولهآ واضح التمهید من صنف فقد استطرف فرو می خواند. شعر

دیدهٔ‌ انصاف چو بینا بود در شمرد گرچه که مینا بود

من خجلم از عمل خام خویش تو به ملامت مکنم سینه ریش

در روش زمرهآ آزادگان نیست ms010 روا طعنه بر افتادگان

چشم هنزبین بود از عیب پاک بیهنر ار عیب کند زان چه باک

فریدون حشمتی جمشیذجاهی سکندزشوکتی دارأپناهی

ز عدلش چون رخ خوبان مهوش به یکجا جمع گشته آب و آتش

بر حاشیهآ بساط دولت روزافزونش پیوسته امرای عالم گیر و وزرای صایب تدبیر کمر خدمتگاری [به میان جان بسته] و در پای تخت آسمان پایهاش 15 همواره فضلای بزرگوار و حکمای نصیحتشعار بر کرسی هواداری نشسته، خزانه به انواع جواهر و اصناف نقود مشحون، و لشکر جرار نامدار از حد حساب و شمار بیرون. شجاعتی با سخاوت قرین، و سلطنتی با سیاست همنشین. شعر

داغ نه ناصیهٔ‌ سزکشان تیغزن تارک لشکزکشان

معدلتش قاهر خونخوارکان مرحمتش چارهآ بیچارگان

شهنشاه را خوی از داد اوست پناه خدا ایمن آباد اوست

شه از داد خود گر پشیمان شود ولایت ز بیداد ویران شود

و این پادشاه را وزیری بود رعیت پرور و مرحمت گستر که رای عالم آرایش شمع شبستان مملکت بودی، و فکر صواباندیش او به یک تأمل هزار عقدهآ مشکل برگشودی. کشتی دریای فتنه را حلم گران سنگ او در گرداب اضطراب ساکن ساختی، و شاخههای دامنگیر خارستان بیداد را تنذباد سیاست او از بیخ برکندی و بنیاد برانداختی. شعر

چو رای خردهآدان در کار بستی به یک تدبیر صد لشکر شکستی چو کار مملکت را نظم دادی به ms012 یک مکتوب اقلیمی گشادی

و به جهت آنکه از رای خجستهآ او کار آن ولایت رونقی تمام داشت، او را خجسته رای خواندندی؛ و همایون فال در هیچ مهم بیمشاورت خجستهآ رای خوض ننمودی و بیتدبیر او در جزوی و کلی/ امور شروع نفرمودی. نه /6 بیاجازت او در میدان رزم کمر محاریت میبست، و نه بیاشارت او در دیوان 25 بزم بر مسند عیش و عشرت مینشست؛ و هراینه پادشاهان نامدار و سرفرازان کامگار را باید که به حکم و شاوزهم فی الأمر بیمدد مشاورتر بزرگان خردةدان در مصالح ملک مدخل ننمایند، و تمام نظام اعمال و احکام خود به تدابیر وزیران کامل و مشیران عاقل بازبندند تا به فحوای: ما تشاور قوم الا هدیهم الله الی رشد أمورهم، هرچه از ایشان صادر گردد به صلاح مقترن باشد و امنیت عالم و 25 جمعیت حال بنی آدم را متضمن. شعر

در همه کار مشورت باید کار بیمشورت نکو ناید

اتفاقا روزی همایون فال عزیمت شکار فرمود، و خجستهآرای چون دولت

برون جستند بازان سبکخیز به خون صید کرده چنگ را تیز

درآمد چنگل شاهین به تاراج نه طوطی ماند بر بالا نه دراج

کمین بگشادن یوزان ز هر سو فرو بسته ره جستن بر آهو

ز سیر تازیان تیزآهنگ ms013 فضای دشت بر نخچیر شد تنگ و چون شاه از نشاط شکار پرداخت و صحرا از چرنده و هوا از پرنده خالی ساخت، لشکریان اجازت انصراف یافتند، و شاه و وزیر متوجه دارالسلطنه شدند. اما در آن محل از تاب آفتاب خفتان پولاد چون موم نرم میگشت، و از 15 گرمی برگستوان که با شعلهآ آتش لاف برابری زدی، مرکب باذرفتار بر جای خشک میشد. شعر

آتشکده گشته کوه و کان هم تفسیده زمین و آسمان هم

مرغان چمن خزیده در شاخ در رفته چرندگان به سوراخ

همایونفال با خجستهآ رای گفت که در چنین هوای گرم حرکتکردن از 2 هحکمت نیست و نیز به سایهآ خزگاه/ پناه بردن دافع حرارت نه. از شدت گرماکرهآ خاک چون کورهآ آهنگران تافته، و مرکز زمین چون محیط اثیر معدن آتش شده. چه نوع تدبیری میسازی که زمانی در سایهای برآساییم و چون عنقای خورشید میل به آشیانهآ مغرب نماید، ما نیز به مستقر عزت نزول نماییم. خجستهآ رای زبان ثنا برگشاده که شعر

کای آفتاب کشور و ای سایهآ خدای

از تاب آفتاب حوادث چه غم خوریم

چون سایبان لطف تو باشد پناه ما ولیکن ذات عالی صفات السلطان ظل لله را که خلق در سایهآ دولت او آسودهاند از حرارت هوا که انواع رنج و صداع بر آن مترتب است احتراز فرمودن عین صواب مینماید، مصراع

سلامت همه آفاق در سلامت تست

و من در این نزدیکی کوهی میبینم چون همت جوانمردان عالی و چون پایهآ رتبت صاحبدلان بلند. به اندک فرصتی پیش از این آنجا رسیدم، از سرتا پا حلهآ سبز پوشیده بود و هزار چشمهآ نوش از دل صافی او جوش زده. ریاحین و ازهارش چون نجم فلک تابان، و جداول چشمهآ سارش چون جویبار روضهآ رضوان درخشان. ms014 صلاح در آن است که عنان عزیمت بدان طرف منعطف گردد تا ساعتی چون سبزه به سایهآ بیدخوش برآساییم، و زمانی چون یاسمن برلب آب و 5 کنارهآ چمن تازه و خرم شویم. شعر

بر لب جوی نشین و گذر عمر ببین

کاین اشارت ز جهان گذران ما را بس

همایونفال به قول خجستهآرای روی بدان صوب نهاد و اندک زمانی را قطع مسافت کردو به غبار سم سمند رخش شکوه دامن کوه را چون آستین اهل اقبال 25 بوسهآ جای سعادتمندان ساخت. کوهی دید فرق همت از اوج سپهر گذرانیده و سر تیغ سبزفام به سپر زرنگار آفتاب رسانیده، یا چون شیخی که به صفت والجبال اوثادا پای ثبات در دآمن تمکین کشیده، و از چشمهای گریان سیل سرشک روانش به دامن رسیده.

شاه به بالای کوه برآمد و چون ابر دامن بر کمر زده به هرجانب طواف 5 مینمود، ناگاه فضایی پدید آمد چون میدان امل در غایت وسعت، و عرصهای پیدا شد چون ساحت امید در نهایت فسحت، از سبزه نمودار گلشن آسمان و به آب و هوا مثابهآ مرغزار جنان، و در صحن) آن بنفشه از حوالی گل چون زلف 2

لطیف و دلگشا آب و هوای مبارک منزلی فرخندةآ جایی

ریاحین بر کنار جوی زسته به آب ژاله دست و روی شسته

درختان چون بتان قد برکشیده ز یکدیگر به خوی سرکشیده

فراز شاخ مرغان خوش آواز به الحان ارغنونها کرده برساز

نهال سرو کز جنت سبق داشت خط طوبی لهم بر هر ورق داشت 1 ms015 و در میان این مرغزار غدیری بود آب او چون چشمهآ حیات روح افزا و مانند سلسبیل فرح فزا در عین لطافت و صفا. شعر

روان اندرو ماهی سیم سیما چو ماه نو اندر سپهر معلا

وزیر فرمود تا کنار غدیر را به سریر شاهی بیاراستند، و همایون فال بر مسند راحت قرار گرفت. ملازمان رکاب دولت انتساب هریک بر لب جویی و سایهآ 15 درختی آرام یافتند، و آن منزل بهشت آیین را بعد از آن هوای هاویهآ مثال غنیمت شگرف دانسته هریک به زبان حال این بیت انشا مینمودند و میگفتند: شعر

یارب منم از بادیهآ رنج و الم وارسته نشسته در گلستان ارم

شاه و وزیر بر یک گوشهآ بساط از مرکب سودای اسپ و فیل پیاده شده، و بیبازی از فرزین بند خیالات برد و مات عرصهآ تعلقات رخ همت برتافته، در 22 عجایب مصنوعات الهی و غرایب مبدعات نامتناهی تامل می فرمودند، و خطبهآ ثنای ملک متعال که نقاش تقدیرش بر روی لوح سنگین کوه به قلم قدرت چندین نقش زیبا نگارد و بیرنگ قدرتش از دل سنگ آین همه نباتهای رنگارنگ برآرد ادا مینمودند. گاه از اوراق گلستان این بیت تکرار کردندی. شعر

نه بلبل بر گلش تسبیخ خوانیست

که هر خاری به تسبیحش زبانیست

وگاه بر صفحاتد نگارستان این نقش مشاهده نمودندی. شعر

گه نهد برپای باد از آب صافی سلسله/

از خط مسلسل که خامهآ قدرت بر روی صفحهآ آب میکشید حرف و فجرنا فیها من العیون میخواندند، و از لوح زمردین سبزه که به رقوم قلم فطرت منقش می شد آیهآ و جعلنا فیها جنات مطالعه مینمودند. در اثنای این حال نظر همایون فال بر درختی افتاد از برگریزی چون شاخ خزاندیده بینوا، و از غایت کهنگی چون پیران برجا مانده بینشو و نما. دهرهآ دهقان دهر به قطع و فصل اعضای او یکروی شده، و ارهآ نجار روزگار ms016 به پاره کردن پود و تار او دندان طمع تیز کرده. شعر

شاهد باغ است درخت جوان پیر شود بشکندش باغبان میان آن درخت چون دل درویشان فارغبال تهی گشته، و خیل زنبوران عسل جهت ذخیرهآ معاش خود پناه بدان قلعه آورده. شاه چون غوغای زنبوران دید از وزیر جهاندیده پرسید که اجتماع این مگسان سبک پرواز [را] بر حوالی این درخت سبب چیست، و آمدشد این کمزبستگان بر فراز و نشیب این مرغزار به فرمان کیست؟ شعر از این آمدشدن مقصودشان چیست

در این محرابگه معبودشان کیست

خجستهرای زیان برگشاد کهای شهریار کامگارا اینها گروهیاند بسیاز منفعت واندک مضرت. به حکم لطافت و نظافت که لازمهآ ذات ایشان است شرف الهام الهی که نکتهآ و أوحی ربک الی النحل بیان آن میکند دریافتهاند، و به فیض عنایت 20 پادشاهی فرمان آن اتخذی من الجبال بیوتا را کمر امتثال بر میان جان بسته. ایشان 25 را پادشاهی است که او را یعسوب خوانند، به جته از اینها بزرگتر است و مجموع ایشان به شکوه و مهابت او سر بر خط متابعت او نهادهاند، و او بر تخت مربع که از موم ترتیب یافته قرار گرفته است، و وزیر و حاجب و دریان و پاسبان و جاسوس و نایب بر کار کرده، کیاست ملازمان او [تا] به حدی است که هریک 25 برای خود از موم خانههای مسدس بسازند بر وجهی که اضلاع آن را هیچ تفاوت نباشد، و مهندسان کامل را بیپرگار و مسطر و دیگزادوات مثل آن میسر نشود؛

و چون خانه به اتمام رسد، به حکم سلطان از آن منزل بیرون آیند، و امیر نحل

دست وفا در کمر عهد کن تا نشوی عهدشکن جهد کن تجاوز نموده باشند و از ایشان رایحهای که موجب نفرت و کراهیت باشد دریابند فی الحال ایشان را دونیم کنند، و اگر دریانان تغافل ورزیده ایشان را راه دهند، و پادشاه رایحهآ کریهه استشمام نماید، به ذاتر خود متفحص این حال شده، آن زنبوران بختبرگشته را به سیاستگاه حاضر گردانند، و اول به قتل دریانان فرمان دهد، و بعد از آن زنبوران بیادب را بکشند تا دیگری از جنس ایشان این حرکت 15 نکند؛ و اگر فرضا بیگانهای از زنبوز [خانهآ] دیگر خواهد که به منزل ایشان درآید، دریانان او را منع کنند و اگر ممتنع نشود به قتل رسانند. و در اخبار آمده است که جمشید جهاندار آیین دریانان و پاسبانان و تعیین حجاب و بواب و ترتیب تخت و مسند از ایشان آموخت، و به مرور زمان به مرتبهآ کمال رسید.

همایون فال چون این سخن بشنید، طبع لطیفش را میلی به مشاهدهآ اساس 20 ایشان پدید آمد، برخاست و به پای درخت آمده زمانی تفرج درگاه و بارگاه و دستور آمد و شد و قانون ملازمت و خدمت ایشان کرد. جمعی را دید که فرمان الهی را کمر بسته و سلیمانوار بر مرکب هوا نشسته، غذای پاک و جای پاکیزه اختیار نموده، هیچیک را با سود و زیان دیگری کارنه، و هیچ کدام به نسبت ms018 ابنای جنس خود در مقام ایذا و آزار نه. شعر

خوشا سزفرازان کوتاةدست بزرگان خرد و بلندان پست گفت: ای خجستفرای1 عجب است که با وجود نشأ سبعیت که در نهاد ایشان

دور نگر کز سر نامردمی برحذر است آدمی از آدمی

وزیر گفت: این جانوران که شما میبینید بر یک طبیعت آفریده شدهاند و آدمیان بر طباع مختلفه مخلوق گشتهاند، و به سبب آنکه در ترکیب ایشان روح و جسم و کثیف و لطیف و نورو ظلمت به هم برآمیختهاند، و نقد ملک و ملکوت و حاصل علوی و سفلی در قالب ایشان ریخته، لاجرم هریکی را مشرب جداگانه و مذهب علی حده پیدا شده، قد علم کل اناس مشربهم هم از عقول ملایکه ایشان را بهره دادهاند و هم از نفوس شیاطین قسمتی بدیشان فرستاده، تا هرکدام دست موافقت در دامن عقل زنند به قدم شرف به درجات و لقد کرمنا بنی آدم ترقی نمایند، و هرکدام که سر متابعت برخط فرمان نفس نهند، از غایت رذالت به درکات اولئک کالاثغام بل هم آضل محبوس مانند، و چه زیبا گفته که: شعر بهرهای از ملکت هست و نصیبی از دیو

ترک دیوی کن و بگذر به فضیلت ز ملک

و اکثر مردمان به واسطهآ پیروی نفس جفاجوی مظهر اخلاق ذمیمه چون حرص و حسد و حقد و ظلم و ریا و عجب و رعونت و غیبت و تهمت و خیانت و مانند آن واقع شدهاند، شعر بیخردی چند ز خود بی خبر عیب پسندند به رغم هنر

دود شوند ms019 ار به دماغی رسند باد شوند ار به چراغی رسند

شاه فرمود بدین نوع که تو بیان کردی و حقیقت حال نفش پرستان بازنمودی، صلاح کلی آدمیان در آن است که هریک از ایشان پای عزلت در دامن فراغت کشند و در صحبت دیگران بر خود دربسته، پیوسته به تزکیهآ نفس خویش 5 مشغول گردند، باشد که از ورطهآ خونخوار ضلالت که منشأ آن اخلاق ناپسندیده است خلاصی روی نماید. مصراع

زین میان گر بتوان به که کناری گیرند

خاکدان دهر را بیزد نیابد گرد من خجستهآ رای فرمود که آنچه به زبان الهام نشان حضرت پادشاه جهان پناه گذشت، عین صدق و محض صواب است، چه صحبت سبب پراکندگی خاطر، و عزلت موجب جمعیت باطن و ظاهر است، چنانکه فرمودهاند: شعر

دانی که شب و روز که مجموع بود

آن گوشة نشینی که به مجمع نرود

در غنچه دل نازک گل باشد جمع

چون رفت در انجمن پراگنده شود فاما بعضی از بزرگان دین و ارباب یقین به شرط صلاح حال مصاحب و قرین، صحبت را بر خلوت تفضیل دادهاند و گفتهاند: که صحبت با همنشین نیکو به 2 از وحدت است، و وقتی که رفیق شفیق یافت ms020 نشود، وحدت به از صحبت است. شعر

خلوت از اغیار باید نه زیار پوس

پوستین بهر دی آمد نه بهار در سلک اعالی و افاضل. شعر و فی نفس الامر صحبت سبب اکتساب فضایل و فواضل است، و رابطهآ اجتماع

دست طلب از دامن صحبت مگسل

تنها منشین که بیم دیوانگی است

و از فحوای حدیث لا رفبانیة فی الإشلام چنین مفهوم می شود که فواید صحبت از منافع عزلت بیشتر باشد، و آدمی را خود طرح خلوتانداختن و به مصاحبت ابنای جنس نپرداختن چگونه میسر شود که قهرمان قدرت قاهرهآ الهی، جماعت آدمیان را عرصهآ احتیاج ساخته، و هریک از ایشان را محتاج دیگری گردانیده، به واسطهآ آنکه ایشان مدنی الطبع واقع شدهاند یعنی طالب اجتماعیاند که مسمی به تمدن است و مراد از تمدن، یاری دادن است و معاونتنمودن این نوع باشد مر یکدیگررا.

چه بقای شخص و انواع این طایفه جز به معاونت صورت نمیبندد که اگر مثلا یکی به خود ترتیب غذا و لباس و مسکن بایستی نمود، اولا ادوات نجاری و حدادی که جز بدان تهیهآ اسباب زرع و حصاد و آنچه بر آن متفرع است میسر نگردد به دست بایستی آورد، و بقای او بی غذا بدین مدت وفا نکردی، و بعد از تهیهآ این اسباب اگر همهآ اوقات به یک شغل صرف نمودی، بر ساختن و پرداختن بعضی از آن قادر نبودی،/ فکیف که به مجموع آن اشتغال میباید کرد. پس 5 ضرورت شد که بعضی معاون دیگری بوده، هریک به مهمی زیاده از قدر کفاف 5 خود باشد قیام نمایند، و آنچه زیادت باشد به دیگری که محتاج آن است بدهند، و بدل آن مقدار عمل خود اجرت بگیرند تا مهمات مجموع به سبب [آن] جمعیت انتظام پذیرد؛ و از این مقدمات معلوم شد که آدمیان محتاج به معاونت یکدیگرند، و معاونت بی اجتماع محال است. پس تنها نشستن مجموع ms021 از قبیل محالات است، وگوییا سرالجماعة رحمة اشارت بدین حال است. شعر بگیر دامن جمعیتی و کار بساز که هیچ کار میسر نشد به تنهایی

پادشاه فرمود که آنچه وزیر بیان کرد خلاصهآ حکمت و نقاوهآ دانش است، لیکن به خاطر [چنان] میرسد که بعد ما که ایشان محتاجاند به اجتماع، هراینه اختلاف مشارب ایشان مقتضی نزاع خواهد بود، بر آنکه بعضی از بعضی قویتر باشند به حسب جثه و زور ایشان زیاده بود، و برخی دیگر به مال و جاه از دیگران 25 فایق باشند، و بر طایفهآ دیگر حرص و شره غالب باشد. آنها که به زور و زر از دیگران در پیش باشند، داعیهآ تغلب و ستم از نهاد ایشان سزبرزند، و هراینه [آن] متغلب چنان خواهد بود که اغلب مردمان را در قید خدمت خود کشد، و حریص

نزاع آنچنان آتشی برفروزد که از تاب آن هرچه باشد بسوزد

وزیر گفت: ای شهنشاه حکمتپناها جهت دفع این نزاع تدبیری مقرر شده است که هریک را به حق خود قانع ساخته، دست تعدی او را از تصرف در 5 حقوق دیگران کوتاه میگرداند، و آن تدبیر را سیاست خوانند، و مدار آن بر قانون عدالت است که عبارت از ملاحظهآ وسط باشد، یعنی مرکز دایرهآ فضیلت که به حکم: خیر الأمور اوسطها اشتمال بر رذایل ظاهر است، چنانچه گفتهاند: شعر میانهآ طرفین از صفات چندانی تفاوت است که از آفتاب تا به سها پس اختیار وسط راست در جمیع امور بدان دلیل که خیرالامور اوسطها 1 پادشاه فرمود که آن او ساط را که به سبب شناخت آن در اشیا به اعتدال 5صورت بندد از کجا معلوم توان کرد؛ وزیر گفت: / معین آن، شخص کامل مکمل است مؤید من ms022 عندالله که فرستادهآ حضرتد عزت است به خلق که حکما آن را ناموس اکبر خوانند، و علمای دین او را رسول و نبی گویند، و هراینه اوامر و نواهی او متعلق به مصالح معاد و معاش آدمیان خواهد بود. و چون آن پیغمبر که 15 واضع قوانین شرعیه است عزیمت دارالملک آخرت فرماید، جهت انتظام قواعد دین متین وی از سیاستی ضابط چاره نخواهد بودن، و چون بیشتر خلایق از مصالح خود غافلاند و متابعت طبع و نفس برایشان غالب است، پس بالضروره در میأن ایشان وجود حاکم قاهر لازم باشد که قواعد امر و نهی پیغمبر را که عبارت از شریعت اوست محافظت نموده، قانون سیاست مرعی میدارد، تا هم 25 فرق ملت به افسر دولت سرافراز گردد، و هم لباس ملک به طراز اعزاز دین مطرز باشد که: الملک والدین توأمان. شعر

نزد خرد شاهی و پیغمبری چون دو نگیناند و یک انگشتری

و در همین معنی گفتهاند: شعر

هم شرع ز ملک ارجمندی دارد هم ملک ز شرع سربلندی دارد 25

همایون فال فرمود که حال این حاکم قاهر که بعد از پیغمبر وجود او در میان مردم ضرورت است به چه نوع میباید، و صفت او در ضبط امور مملکت و ملت

مملکت از عدل شود پایدار کار تو از عدل تو گیرد قرار و دیگر باید که در تربیت ارکان دولت شناسد و داند که کدام طایفه را تربیت باید کرد و با ایشان مجالست ورزید، و کدام گروه را مغلوب باید ساخت و از مخالطت ایشان اجتناب نمود. چه از ملازمان عتبهآ سلطنت اندک جمعی باشند که [خاصه] کمر نیکخواهی سلطان بر میان اخلاص بندند، و در نیکونامی دنیی و نجات ms023 عقبی پادشاه سعی نمایند، بلکه اغلب از ایشان برای جر منافع خود یا دفع 1مکاره از خود طریق ملازمت مرعی دارند. شعر

لافزنان کز تو عزیزی شوند جهدکنان کز تو به چیزی شوند

و چون مدار مهم ایشان بر طمع است، یمکن که کینهآ شخصی که از عهدهآ آن بیرون نیایند در دل گیرند، و جمعی دیگر که فواید ایشان از ملازمت سلطان زیاده از وظایف این جمع باشد حسد برند، و چون حقد و حسد/ در ایشان پدید آید، 5 5 انواع حیله برانگیخته، صورتهای غیرواقع به عرض رسانند؛ و اگر پادشاه از حلیهآ احتیاط عاری باشد و سخن ارباب غرض به سمع قبول اصغا نماید و به تحقیق و تفحص حالات التفات نفرماید، انواع ضرر و خلل از آن تولد کند، و اصناف فساد و افساد بر آن مترتب گردد. شعر مکن گوش بر قول صاحب غرض که از کینه در سینه دارد مرض 25 20 بههم برزند در دمی عالمی پریشان کند عالمی در دمی

اما چون پادشاه بیدازدل هوشمند به غور مهمات رسد، و به خود تفتیش کلیات و جزییات نموده فروغ راستی را از تیرگی دروغ امتیاز کند، هم در دنیی اساس سلطنت او از خلل ایمن باشد، و هم در آخرت به دولت نجات و رفعت درجات رسد. شعر هرکه در این خانه شبی داد کرد خانهآ فردای خود آباد کرد

دادگری شرط جهانداری است دولت باقی ز کم آزاری است

و هر پادشاه آگاه که مدار کار خود بر حکمت نهاده موعظهآ حکما را

عمریست که سودای سر زلف تو داریم

چندانچه رسم تفحص به جای آوردیم و کیفیت احوال ایشان از هرکس استفسار نمودیم، حصهای از این قصه بهدست نیامد، و حرفی از دفتر اخبار ایشان معلوم نشد. شعر

با هیچکس نشانی زان دلستان ندیدم

یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد /11a و من پیوسته گوش هوش گشاده بودم تا نام ایشان از زبان که استماع/ افتد، و همواره دیدهآ ترصدگشاده برشارع انتظار داشتم تا جمال این حال از کجا روی نماید. شعر گوش بر آواز دارم مژدهای زان لب کجاست

دیده بر راهست یارب پرتو دیدار کو

و چون دانستم که وزیر از حالت ایشان باخبراست، رواتب شکر الهی به جای میآورم و میگویم: شعر

آخر دلم به آرزوی خویشتن رسید

وآنچ از خدای خواسته بودم به من رسید

میدوارم که هرچه زودتر مرا از سخنان رای و برهمن بهرهمند گردانی که تو را

در گنج ms025 بگشای و نقدی بیار که او را عیار نصیحت بود

نصیحت بر آن وجه گو با ملوک که در وی صلاح رعیت بود

ای مبارک پی شهنشاهی که حاصل میکنند

اختران در آسمان از طلعتت نیک اختری

من از طوطیان شکرستان سخنوری و بلبلان خوش الحان بوستان هنزپروری شنیدهام که در یکی از معظمات بلاد هند که خال چهرهآ ممالک است، پادشاهی 10 بود بیدازبخت فیروزروز [و رای] جهان آرای رعیت نواز ظالم سوز که تخت شاهی به زیور عدل نامتناهی او جمال یافته، و سریر شاهنشاهی به زینت اوامرو نواهی او آرایش گرفته زنگ ظلم و بیداد از صفحهآ جهان زدوده، و چهرهآ عدالت در آیینهآ احسان به کافهآ جهانیان نموده. شعر

به نور عدل اطراف جهان را کرده نورانی

بلی از عدل روشن گردد آیین جهانبانی

و این پادشاه را رای دابشلیم گفتندی، و به لغت ایشان معنی این کلمه پادشاه بزرگ باشد. از غایت بزرگی حلقه و کمند همت جز در کنگرهآ قصر سپهر نیفگندی، و از روی استغنا نظر جز بر معالی امور و عظایم مهمات نگردی. ده هزار قلادهآ فیل در لشکر او بودی، و عدد مردان اکاری و دلیران] کارزارای] در 20

آنچه شاهان همه دارند تو تنها داری و با این همه عظمت به غور کار رعیت رسیدی، (و آنچه از قضایای داذخواهان /110 بودی به جای آوردی. شعر دست رعایت ز رعیت مدار کار رعیت به رعایت سپار چون اطراف ممالک خود را به سیاست مضبوط ساخته بود و ساحت ولایت از مدعیان ملک بپرداخته، پیوسته به فراغ خاطر بزم عیش آراستی، و کام دل از روزگار نامساعد برداشتی، و در مجلس او همواره ندمای حکمت شعار و حکمای ms026 فضیلت دثار حاضر بودندی، و محفل را به لطایف کلمات و تعریف 0 مکارم صفات بیاراستندی. روزی بر مسند عشرت نشسته بود و جشنی پادشاهانه برآراسته. شعر

به آیین بزمگاهی ساز کرده در شاهی و راحت باز کرده

بعد از التذاذ به نغمات مطربان دستان سرای خوش نوا میل استماع داستان حکمت [هوش افزا] نمود، و پس از تماشای رخسارهآ ماهآرویان زهرةآ جبین رغبت 5 مشاهدهآ جلوات کلام نصیحت انجام فرمود، و از حکما و ندما تفاصیل محاسن اوصاف واحاسن اخلاق استفسار کرده، گوش هوش را به جواهر سخنان ایشان که نمودار در شاهوار بود زینت بخشید. مصراع

سخن دراست و تعلق به گوش شه دارد

پس هریک از ایشان صفتی از صفات حمیده و خصلتی از خصال پسندیده را 0تعریف میکردند تا جواد کلام در میدان جود و کرم به جولان درآمد، همهآ حکما بر آن متفق شدند که جود، اشرف صفات واکمل اخلاق است، و لهذا از معلم اول نقل کردهاند که فاضل ترین صفتی از صفات باری تعالی جود است که او را جواد گویند، چه جود او در جملهآ موجودات سریان کرده و کرم او کله مخلوقات را فرارسیده، و صاحب نبوتد صلواةالله و سلامه علیه و آله فرموده که جود، نهالی 25 است در چمن جنت رسته و بر کنار جویبار کوثر نشوونما یافته که السخاء شجرة فی الجنة شعر

مایهٔ‌ توفیق کرم کردنست کنج یقین رو به وی آوردنست

گنج روان را که تو پرسی نشان نیست بجز آنکه ببخشی روان

رای را بعد از وقوف بر این مسثآله عرق کرم طبیعی در حرکت آمد و بفرمود تا در گنج گرانمایه برگشادند و صلای کرم بر خواص و عوام دردادند. غریب و شهری را به نصیب تمام خرسند گردانیدند، و خرد و بزرگ را به عطایای عمیم از ابنای جنس مستغنی ساختند. شعر

ز ابر کفش شد روان قطرهآ باران جود

شست ms027 خط احتیاج از ورق روزگار

همهروز چون آفتاب تابان به ززبخشی و چون دولت [بیپایان] / به کامرانی مشغول بود تا وقتی که سیمرغ زرین جناح آفتاب عزم آشیانهآ مغرب کرد و غراب شب سیاهآ چهره بال ظلمت بر آطراف عالم بگسترد. شعر روز چو در پرده بپوشید رازراز برون داد شب پردهساز صوفی خورشید به خلوت نشستکرد فلک سبحهآ پروین بهدست

پادشاه سر فراغت بر بالین آسایش نهاد و خیل خواب بر پیشگاه عرصهآ دماغ مستولی شد. نقشبند خیال چنان به وی نمود که پیری نورانی [که] سیمای صلاح در جبین او پیدا و علامت کرامت در ناصیهآ او هویدا بیامدی و بر رای سلام کردی 15 و گفتی: امروز آنچه در راه خدا نفقه کردی و مبلغی کرامند از برای رضای حضرتر خداوند صدقه دادی، علی الصباح پای عزیمت در رکاب دولت کن و به جانب شرقی دارالسلطنه توجه نمای که گنجی شایگان و خزانهای رایگان حوالهآ تست، و به یافتن چنان گنجینه پای مباهات بر [فرق] فرقدان خواهی نهاد و سر مفاخرت از ذروهآ سپهر برین خواهی گذرانید.

رای چون این بشارت بشنید، از خواب درآمد و به خیال گنج و مژدهآ پیر سخن سنج منبسط شده، شرط طهارت بهجای آورد [و] قاعدهآ عبادتی که داشت به تمهید آن قیام نمود تا زمانی که گنجور قدرت در خزانهآ افق بگشود، و دست زرافشان آفتاب جواهر کواکب را از مخزن فلک به زیر دامن شعاع کشید. شعر

بامدادان که صبح سیم اندوداز در گنج قفل زر بگشود

شاه بفرمود که تا مرگب رهوار باذرفتار را به زین زرنگار و لگام مرصع کردار

دولت و اقبال را با وی رکاب اندر رکاب

نصرت و تأیید را با وی عنان اندر عنان و چون از حدود آبادانی به عرصهآ صحرا بیرون ms028 آمد، از هر طرف نظر[ی] میکرد و از [دل] مقصود خبری میجست. در اثنای این حال نظرش به کوهی افتاد چون همت کریمان صاحب دل سربلند و چون دولت پادشاهان عادل پای برجای. در دامن آن کوه غاری تاریک نمودار شد. مردی روشندل بر در آن غار نشسته و مانند یار غار از زحمت اغیار وارسته. شعر 10 باخبر و بی خبر از هرچه هست سوخته و ساخته با هرکه هست

چون نظر پادشاه بر آن عارف [آگاه] افتاد، دلش به صحبت او مایل و خاطرش به مجالست او متعلق شد. پیر از صفحهآ/ ضمیر منیر [سر] نقش مراد شاه / برخوانده، زیان نیاز برگشود. شعر

کای تو را سلطنت عالم جان داده خدای منزل تست دل و دیده فرود آی و درآی

شاها اگرچه کلبهآ درویشان به ازای قصر ززاندود محقر نماید و کنج زاویهآ محنتزدگان در برابر ایوان گوهزنگار [شاهان و شهریاران به هیچ] برنیاید فاما. مصراع

رسمی است قدیم و عادتی معهودست 2که پادشاهان نظر رحمت شامل حال فقیران داشته[اند و] گوشهآنشینان را به دم و قدم نواخته و آن را از تتمهآ کمال اخلاق و اوصاف بزرگان شناخته. شعر

نظرکردن به درویشان منافی بزرگان نیست

سلیمان با همه حشمت نظرها بود با مورش

دابشلیم سخن درویش را به محله قبول رسانیده از مرکب پیاده شد و به 25 انفاس مبارکش استیناس حاصل کرده، استمداد همتی طلبید. شعر

همت درویش چو همره شود خواجه ز اسرار دل آگه شود

هرکه ز معنی خبری یافتهست از دل صاحب نظری یافتهست

و بعد از آنکه سلطان عزیمت رفتن نمود، درویش زبان عذر بگشود. شعر

کز دست من گدا نیاید مهمانی چون تو پادشاهی

اما به رسم ماحضر تحفهای دارم که از پدر [به من] میراث رسیده بذل راه شاه می سازم و آن گنج نامهای است مضمونش آنکه در گوشهآ این غار گنجی بیکران است و در او ms029 نقود و جواهر فراوان، و من چون برگنج خرسندی که القناعة لا یفنی 5 دست یافته بودم به طلب آن نپرداختم و جهت سود روزگار خود هم از گنج قناعت که در بازار توکل نقدی از آن رایجتر نیست سرمایه ساختم. شعر کسی که روی توکل ندید هیچ ندید کسی که عز قناعت نیافت هیچ نیافت

اگر خسرو کشوزگشای پرتو التفات بر آن افگنده، بفرماید تا ملازمان به جستوجوی آن مشغول شوند و حاصل آن را به خزانهآ عامره رسانیده، به 10 مصرفی که باید و شاید صرف کنند دورنیست.

دابشلیم بعد از استماع این سخن واقعهآ شبانه با درویش در میان نهاد و از سر این کاریار غار را آگاهی داد. درویش فرمود که اگرچه این مختصر نزد همت عالی سلطان وقعی ندارد، اما چون از غیب حواله شده شرف قبول ارزانی باید داشت. مصراع

کانچه آمد ز غیب بیعیب است

رای امر کرد تا جمعی به کاؤ کاو اطراف [و جوانب] غار مشغول شدند، و در *اندک فرصتی راه گنج باز یافته، تمامی مخزونات به نظر همایون درآوردند. شعر/

بسی زیور از گوهر شاهوار بسی خاتم و یاره و گوشوار

بسی درج و صندوق با قفل زر پر از لعل و یاقوت و ذر و گهر

ز زرینهآ آلات و سیمینهآ ظرف زهرگونهای تحفههای شگرف

شاه بفرمود که تا قفل از در صندوق و درج برداشتند و نفایس جواهر و غرایب تحفهها را ملاحظه نمود. در میان همه صندوقی مرصع دید اطراف و جوانب آن به بندهای محکم بربسته و قفلی رومی کردار از فولاد زرنگار بر آن زده. استحکام آن قفل به مرتبهای که دندان هیچ کلید گره او نگشودی، و ذهن 25 هیچ حلال مشکلی به حل عقدهآ او راه نبردی. چندانچه تفحص نمودند از کلید او خبری و از گشادن او اثری به ظهور نرسید.

باشد که از این خط شنوم حرف مرادی حکیم آن نوشته/ بستد و کلمات آن را حرفا حرفا به نظر استقصا درآورد و5 بعد از تأمل بسیار فرمود که این مکتوب مشتمل است بر انواع فایده و گنج نامه به حقیقت همین تواند بود. ماحصل [سخن] آن ms031 است که من که هوشنگ پادشاهم این گنج را ودیعت نهاذهام برای رای اعظم، دابشلیم، و بهواسطهآ الهام الهی دانستهام که این خزانه نصیب وی خواهد بود، و وصیتنامهای در میان زرو جوهر تعبیه 25 کردهام تا چون گنج را بردارد و این وصایا مطالعه نماید، با خود اندیشه کند که به گوهر فریفته شدن نه کار عاقلان است. چه آن متاعی است عاریتی که هرروز فرسودهآ دست دیگری خواهد شد، و با هیچ کس راووفا به سر نخواهد برد. شعر

صحبت دنیا که تمنا کند با که وفا کرد که با ما کند

مغز وفا نیست در این استخوان بوی امان نیست درین خاکدان

اما این وصیتنامه دستورالعملی است که پادشاهان را از این گزیر نیست. پس [آن] پادشاه عاقل دولت مند باید که در این دستورالعمل کار کند و یقین بداند که هر سلطانی که باشد تا این چهارده قاعده را که بیان میکنم منظور نظر اعتبار 5 نسازد، بنای دولت او متزلزل خواهد بود و اساس سلطنت او استحکام نخواهد یافت.

وصیت اول: آن است که هرکس را از ملازمان که به قرب خود سرافرازی دهد سخن دیگری در باب شکست او به عز قبول نباید رسانید که هرکه نزد پادشاهی مقرب شد هراینه جمعی بروی حسد برند، و چون اساس عنایت سلطانی دریارهآ 1 او مستحکم بینند، به لطایفالحیل در نقص و هدم او کوشند واز روی دولتخواهی و نصیحت درآمده سخنان رنگین و فریبنده میگویند تا وقتی که مزاج پادشاه بر او متغیر گردد و درضمن آن صورتر مقصود ایشان به حصول پیوندد. شعر

مشنو سخن هرکس و بشنو سخن من

کارباب غرض راست به هر نوع سخنها

[وصیت] دویم: آنکه ساعی و نمام را در مجلس خود راه ندهند که ایشان فتنة انگیز و جنگجویاند، و عاقبت ایشان به غایت وخیم است، بلکه چون این صفت از کسی مشاهده نمایند، هرچند زودتر ms032 آتش سعایت او را به آب شمشیر [سیاست] فرو نشانند، تا دود آن عرصهآ عالم را تیره نسازد. شعر

تشی را که سوخت خلقی از آنجز به کشتن علاج نتوان کرد2

[وصیت] سیوم: آنکه با امرا و ارکان دولت خود طریق موافقت و نیکخواهی 18مرعی دارد که به اتفاق دوستان/ یکدل و معاونت مصاحبان یک جهت کارهای کلی متمشی میشود. مصراع

آری به اتفاق جهان میتواند گرفت

[وصیت] چهارم: آنکه به تلطف دشمن و چاپلوسی او مغرور نگردد و هرچند 25

از دام مکر خصم به حیلت توان گریخت

قد یفلح الحدید کما قیل بالحدید

[وصیت] هشتم: آنکه از اریاب حقد [و حسد] احتراز کند، و به چرب زیانی ms033 ایشان مغرور نگردد که چون نهال کینه در زمین سینه نشانده شد، ثمرهآ آن جز 25ضرر و آزار متصور نباشد. شعر

کینه به هر سینه که بنهاد رخت دل شودش از پی آزار سخت

بیندت و چرب زیانی کند برگذرد قصد نهانی کند

[وصیت] نهم: آنکه عفو را شعار و دثار خود ساخته، ملازمان را به اندک جریمهای در معرض عتاب و خطاب نیارد که همواره اکابر به آب عفو و 5 مرحمت نقش جرایم از جریدهآ احوال اصاغر فرو شستهاند، و دامن اغماض از روی شفقت بر بیادبی و جرأت ایشان پوشیده. شعر

ز ابتدای دور آدم تا به عهد پادشاه

از بزرگان عفو بودهست از فرودستان گناه و چون از بعضی مقربان جنایت و خیانت ظاهر گردد و به عفو سلطان مستظهر 8شوند، دیگزباره ایشان را از مشرب عنایت سیراب گرداند،/ تا در بیابان حرمان (140 سرگشته و حیران نمانند. شعر آن را که بهدست لطف برداشتهای بنواز و بیکبار میفگن تو به خاک [وصیت] دهم: آنکه گرد آزار هیچ کس نگردد تا به طریق مکافات که و جزاء سیتآة سیئة مثلها ضرری به وی لاحق نشود بلکه باران احسان بر مفارق عالمیان بارد تا در روضهآ ان آحسنتم احسنتم لانفسکم گلهای مراد به بار آید. شعر نیک ار کنی به جای تو نیکی کنند باز وربد کنی به جای تو از بد بتر کنند 1

خبرروزی بود که از بد و نیکت خبر کنند امروز هستی از بد و از نیک بیخبر

[وصیت] یازدهم: آنکه میل کاری که موافق طورو لایق حال نباشد نفرماید که بسیار کس کار خود گذاشته به مهمی نامناسب اقدام نماید و آن را به اتمام نرسانیده از کار خود برآید. شعر زاغی روش کبک دری می آموخت آن دست نداد و راه او رفت ز دست 15

[وصیت] دوازدهم: آنکه حال خود را به حلیهآ حلم و ثبات آراسته گرداند ms034 که دل حلیم ملیح است، و نکتهآ کاد الحلیم أن یکون نبیا حدیث صحیح. شعر

تیغ حلم از تیغ آهن تیزتر بل ز صد لشکر ظفزانگیزتر

[وصیت] سیزدهم: آنکه ملازمان امین و معتمد به دست آورده، از مردم خاین و غدار اجتناب نماید که چون مجاوران عتبهآ سلطنت به صفت امانت موصوف 2 باشند، هم اسرار ملک محفوظ ماند و هم مردم از ضرر ایشان ایمن گذرانند، و اگر عیاذا بالله چهرهآ حال ایشان به خال خیانت سیاه بود و سخن ایشان نزدیک پادشاه به درجهآ اعتبار رسیده باشد، شاید که بیگناهی را در معرض تلف افگنند و نتایج بد عاجلا و آجلا بر آن مترتب گردد. شعر

خادم پادشه امین باید نتا در آن ملک رونق افزاید

ور کند جانب خیانترو ملک ویران شود ز شومی او

[وصیت» چهاردهم: آنکه از محنت روزگار و انقلاب ادوار باید که غبار ملال بر

شیر را سلسله در گردن و رویه همهشب

فارغالبال بر آتلال و دمن میگردد

عاقل از کلبهٔ‌ احزان ننهد پای برون

غافل از عین طرب گرد چمن میگردد

و یقین می دان که بی مظاهرت لطف ازل و فیض لم یزل سهم سعادت به هدف مراد نرسد، و از کثرت فضل و هنر بی معاونت قضا و قدر هیچ کار برنیاید. شعر دولت نه به اکتساب علم و هنر است وابستهآ احکام قضا و قدر است و هریک را از این چهارده وصیت که یاد کردیم داستانی است مقررو حکایتی معتبر، و اگر رای خواهد که بر تفاصیل آن حکایات/ و روایات اطلاع یابد به جانب کوه سراندیب که قدمگاه ابوالبشر است توجه باید نمود که این عقده آنجا خواهد گشود، و مطلوب کلی در آن روضهآ امانی روی خواهد نمود. والله مؤید لؤصول ms035 المقصد و حصول المقصود. چون حکیم این فصل بر اصل به سمع خسرو رسانید و این درج گوهر که لآلی معانی در او درج بود نثار فرق همت پادشاه نمود، دابشلیم او را بنواخت و آن صحیفه را به تعظیم تمام بوسیده تمیمهآ بازوی شهریاری ساخت، و فرمود که گنجی که به من نشان داده بودند گنج اسرار است نه بدرهآ درم و دینار. خزینهآ معالی است نه گنجینهآ جواهر و لآلی؛ و مرا بحمدالله از متاع دنیا آن مقدار 25 هست که احتیاج بدین زیادتی ندارم، و از روی همت این محقریافته را نایافته می پندارم. لازم آن است که به شکرانهآ این پنذنامه که گنج حقیقی همان تواند بود، آنچه از این دفینه به دست آمده بر وجه صدقه بر ارباب استحقاق رسانند، تا هدیهآ ثواب به روح پرفتوح هوشنگ پادشاه واصل گردد، و ما نیز به حکم الدال علی الخیر کفاعله از حصهآ جزا بهرهمند شویم. نواب حضرت [پادشاه] به 2 اشارت عالی مجموع آن دفینه را از نقود و لآلی در راه رضای لایزالی به مستحقان رسانیدند. شعر

خاصه ز بهر گرم آمد درم بر گذر قافیه اینک گرم

و چون از این حال فراغتی روی نمود متوجه دارالملک شده، مسند سلطنت را به شکوه شاهی مزین گردانیده، شب همهشب در اندیشهآ آن بود که به کوه سراندیب عزیمت نماید، شاید که مقصود به اتمام پیوندد و مطلوب سرانجام پذیرد، و بر تفاصیل وصایا وقوفی تمام حاصل کرده، آن را عمدهآ مملکتداری و رکن بنای سلطنت و شهریاری سازد؛ و روز دیگر که آفتاب نورانی چون یاقوت 5 رمانی از گوشهآ کوه سراندیب روی نمود، و چرخ الماش گون خردةلعل پیکانی را بر اطراف جهان ریخت، شعر

خورشید زرافشانی خود پیدا کرد درهای شب افروز کواکب گم شد

دابشلیم بفرمود تا از مقربان حضرت دوتن را که در صدق مشاورت مشارالیه و در حسن ms036 تدبیر و موازرت مدارعلیه بودند به پایهآ سریر اعلی حاضر گردانیدند، 10 و بعد از اختصاص به عواطف خسروانه حال خیال شبانه با ایشان درمیان نهاد و فرمود که سودای سفر سراندیب در ضمیر من جایگیر شده، و داعیهآ عزیمت و توجه بدان جانب عنان اختیار از کف بیرون برده؛ شما در این چه صلاح میاندیشید و مصلحت این کار/ بر چه وجه میبینید؛ و من مدتی است تا عقدهآ 15b مشکلات خود به سرانگشت تدبیر شماگشادهام، و اساس مهماتد ملکی و مالی 15 بر رای صوابنمای شما نهاده. امروز نیز آنچه مقتضای رای صایب و مصلحت فکر ثاقب شما باشد به موقف عرض رسانید، تا من نیز اطراف و جوانب آن را ملاحظه نموده، هر تدبیری که رقم اتفاق یابد آن را اصل الباب عمل سازم. شعر

بنای کار بر تدبیر باید که بی تدبیر کاری برنیاید

وزرا فرمودند که جواب این سخن را بر بدیهه گفتن نشاید، و در عزمات سلاطین 20 ومهماتر ایشان تأملی بسزا بایدکه سخن نااندیشیده چون زرناسنجیده است. مصراع

سخن را بیندیش وانگه بگوی

ما امروز و امشب در این باب اندیشه کنیم و نقد هر فکری را بر محکه امتحان زنیم، و آنچه از تخیلات ما تمام عیار افتد فردا به شرف عرض رسانیم. دابشلیم بر این معنی رضا داد.

روز دیگر بامداد [پگاه] به حضرت پادشاه حاضر شدند و هریک به مقامی که مقرر داشتند قرار گرفته گوش هوش به استماع فرمان سلطان گشادند، و بعد از

ای جهانگیر جهان بخش که از حکم ازل

سلطنت تا به ابد بر تو مقرر شده است بنده را چنان به خاطر رسیده که اگرچه در این سفر اندک فایدهای متصور است، اما ارتکاب مشقت بسیار میباید کرد و از راحت و فراغت و آسانی ms037 و لذت زندگانی به کلی برطرف شده، دل بر مجاهدهآ ریاضت میباید نهاد، و بر ضمیر منیر پادشاه عالم گیر مخفی نیست که شرر السفر قطعة من السقر شعلهای است سینه سوز و تیر دل شکار. الجلاء اعظم البلاء ناوکی است جگزدوز. مردم دیده از 5 آن بر سر آمده[اند] که از زاویهآ خانه قدم بیرون ننهاده، و قطرات اشگ از آن پایمال شدهاند که در گوشهآ کاشانهآ خود قرار نگیرند. شعر

اندر سفر مشقت و ذل و ملامت است

گر هست خوشدلی و فرح در اقامت است

مرد عاقل باید که راحت را به محنت بدل نکند، و لذت نقد را به سودای نسیه 5 ازکف ندهد، و به اختیار عز اقامت را بر ذل غربت نگزیند، تا به وی آن نرسد که به آن کبوتر رسید. ملک پرسید که چگونه بوده است آن؟ وزیر گفت: شنودهام که دو کبوتر با یکدیگر در آشیانهای دمساز بودند و در 5 کاشانهای همراز. نه از غبار اغیار بر خاطر ایشان گردی، و نه از محنت روزگار در دل ایشان دردی.! به آب و دانه قناعت کرده و چون درویشان گوشهآنشین طریق 15 توکل سپرده. یکی را بازنده نام بود و دیگری را نوازنده، و هر دو شام و سحر به اتفاق یکدیگر نغمات موزون سراییدندی، و گاه و بیگاه به الحان روخ افزای سجعهای گوناگون ترتیب کردندی. شعر 25 به یاد روی بتی گنج عزلتی داریم به عشقش از همه عالم فراغتی داریم

روزگار بر موافقت آن دو یار غمگسار حسد برد، و چشم زخم زمانه بر آن دو همدم فرزانه کار کرد. شعر

که یاری را جدا سازد ز یاری بازنده را آرزوی سفر پدید آمد، یار خود راگفت که تاکی در یک کاشانه به سر بریم و در یک آشیانه روزگار گذرانیم. مرا آرزوی آن است که دو سه روزی در اطراف جهان بگردم و فرمان عظیم ms038 الشأن قل سیروا فی الآزض را کار بندم که در 5 سفر عجایب بسیار دیده میشود و تجارب بی شمار بهدست میآید، و بزرگان گفتهاند السفر وسیلة الظفر. شمشیر تا از غلاف بیرون نیاید، در معرکهآ مردان سرخ روی نگردد، و قلم تا در طریق سیر از سر قدم نسازد، نقش عبارات زیبا بر صفحهآ وجود به ظهور نیاید. آسمان که پیوسته در سفر است از همه بالاتر است، و زمین که همواره در سکون است پایمال و لگذکوب هر عالی و دون است. شعر 10

به جرم خاک و به گردون نگاه باید کرد

که این کجاست ز آرام و آن کجا ز سفر

سفر مربی مرد است و آستانهآ جاه

سفر خزانهآ مال است و اوستاد هنر

درخت اگر متحرک شدی ز جای بهجای

نه جور اره کشیدی و نه جفای تیر

نوازنده گفت: ای یار همدم، تو مشقت سفر نکشیدهای و محنت غربت ندیدهای. نکتهآ الغزبة کزبة به گوش جان تو نرسیده [است] و تنذباد الفرقة حزقة بر گلشن [دل] تو نوزیده. سفر درختی است که جزبار فراق میوهای نیاورد، و غربت بری است که جز باران مذلت قطرهای نبارد. شعر نماز شام غریبان غریب بیچاره نشسته بر سر راهی دلی به صد پاره بازنده فرمود که اگرچه رنج غربت جانفرسای است آما تفرج بلدان و مشاهدهآ غرایب جهان راحث افزای است، و باز چون طبیعت به کلفت سفر خو گرفت، زیاده از آن متألم نمی شود، و نفس به سبب مشغولی به اعجوبههای ولایات از 5 مشقت راه چندان تأثیری نمییابد. شعر/

در غربت اگر خار جفا هست چه غم

زین خار گل مراد روید هردم

فراق دوستان دیدن نشانی باشد از دوزخ

معاذالله غلط گفتم که دوزخ زان نشان باشد

حال بحمدالله تعالی که گوشهای و توشهای هست، پای فراغت در دامن عافیت کش و گریبان هوس به دست هوا باز مده. شعر 1 بگیر دامن جمعیتی و کار بساز که سنگ تفرقه دوران در آستین دارد

بازنده گفت: ای مونس روزگارا دیگر سخن هجر و فراق مگوی که یار غمگسار در عالم کم نیست و هرکه از یاری ببرد چون به دیگری پیوندد غم نیست، اگر این جا از وصل یار بازمانم، به اندک فرصتی خود را به صحبت دلدار دیگر رسانم، [و این خود شنیدهایم] که گفتهاند: شعر به هیچ یار مده خاطر و به هیچ دیار

که بر و بحر فراخست و آدمی بسیار

توقع دارم که من بعد دفتر مشقت سفر بر من نخوانی که شعلهآ محنت مسافرت مرد را پخته سازد، و هیچ خام طبع سایةآپرور مرکب امید در میدان مراد نتازد. مصراع بسیار سفر باید تا پخته شود خامی

نوازنده گفت: ای یار عزیزا این زمان که تو دل از صحبت یاران برمیداری و رشتهآ موافقت دیرینه را قطع نموده با حریفان مجدد پیوند میتوانی ساخت، از مضمون سخن حکیم که: شعر یار کهن را به هیچ رو مده از دست بهر حریفان نو که نیک نباشد 25تجاوز مینمایی، سخن مرا در تو چه اثر خواهد بود. شعر بسی به کام دل دشمنان بود آنکس که نشنود سخن دوستان نیک اندیش

سخن بر این جا قطع نموده یکدیگر را وداع کردند؛ و بازنده دل از صحبت

چنانچه مرغ مقید برون رود ز قفس

به رغبتی صادق و میلی تمام فضای هوا میپیمود و کوههای ms040 بلند و بستانهای فردوش مانند تفرج مینمود. ناگاه در دامن کوهی که در بلندی با شرفهآ فلک اعظم لاف برابری زدی، و از عظمت تمام کرهآ زمین را در زیر دامن خود تودهآ 5 خاک شمردی، مرغزاری دید [که سواد]مینارنگ [او] از/ روضهآ رضوان دلگشایتر و نسیم غالیهآ بیزش از نافهآ مشک تاتاری عطزسایتر. شعر

صدهزاران گل شکفته در او سبزه بیدار و آب خفته در او

هر گلی گونه گونه از رنگی بوی هر گل رسیده فرسنگی

بازنده را آن منزل خوش و ساحت دلکش پسند افتاد، و چون آخر روز بود 10 همانجا بار سفر بگشاد. هنوز از رنج راه برنیاسوده بود و دمی به راحت و آسایش نزده که [بیک] ناگاه فراش سبک سیر باد، سایبان ابر بر [فضای] هوا برافراخت و جهان آرمیده را به خروش رعد دل آشوب و نهیب برق سینهآ سوز نمودار غوغای قیامت ساخت. آتش صاعقه از یکطرف جگر لالهآ زار می سوخت، و پیکان ژاله از طرف دیگر دیدهآ نرگس بیدار بر هدف زمین میدوخت. شعر

سینهآ کوه از سنان برق میشد چاک چاک

وز صدای رعد میلرزید بر خود جرم خاک

بازنده را در چنین وقتپناهی که از تیزباران سحاب ایمن گردد نبود، و گوشهای که از صدمت زمهریر محفوظ ماند میسر نمیشد. گاهی در زیرشاخی پنهان شدی و زمانی برگ درختان را پناه ساختی، و هر ساعت آسیب ژاله و باران 20 زیاده میشد، وهر لحظه نهیب صاعقه و برق افزون میگشت. شعر

شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل

کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها القصه شبی به هزار غصه به روز آورد و به ناکام بر آن بلای بیهنگام صبر کرد. هردم از گوشهآ آشیانه [و مصاحبت] یار فرزانه براندیشیدی، و آه سرد به صد 25 حسرت و درد از دل سوخته برکشیدی و گفتی: شعر

گر بدانستمی که فرقت تو این چنین صعب باشد ms041 و دلدوز

از تو دوری نجستمی یک دم وز تو غایب نبودمی یک روز

اما چون طلیعهآ تباشیر صبح نمودار شد، همان دم رقم ظلمت سحاب از صفحهآ روزگار محوگشت، و از تاب آفتاب عالمتاب عرصهآ زمین و ساحت زمان روشنایی گرفت. شعر خنجر زر برکشید از سوی خاور آفتاب

ساخت روشن ربع مسکون را سراسر آفتاب

بازنده بار دیگر به پرواز درآمد، متردد که به سوی خانه بازگردد یا چون عزیمتی نموده فیالجمله دو [سه] روز[ی] در اطراف عالم طوف نماید. در اثنای این حال شاهین تیزبال سخت چنگال که بر سر صید از شعاع آفتاب به زمین زودتر رسیدی، و وقت طیران به جانب بالا از نور بصر [به فلک] تیزتر پیوستی: شعر

گه حمله چون برق آتش فشان گه سیر چون باد آتشنشان

قصد بازنده کرد. کبوتر مسکین را چون نظر بر شاهین افتاد، دلش طپیدن گرفت و هر قوت و حرکت که در اعضا و اجزای او بود روی به حیز عدم 15 آورد. شعر

چو شاهین بر کبوتر حمله آرد به جز افتادگی چاره ندارد

بازنده چون بال خود را بستهآ بند بلا دید، از نصیحت یار وفادار براندیشید و بر فکر ناتمام و خیال ناموجه [خود] وقوفی تمام یافت، نذرها کرد [و عهدها نمود] که اگر از آن مهلکه به سلامت بیرون آید و از آن ورطهآ پرخطر به آسانی 20 خلاص یابد، دیگر اندیشهآ سفر بر خاطر نگذراند، و صحبت یار همدم که چون اکسیر اعظم جز در عرصهآ عدم نشان نمیدهند مغتنم شمرده، بقیة العمر نام سفر بر زیان نراند. شعر

گربار دگر دامن وصلت به کف آرم تا زندهام از چنگ منت کس نرهاند

به برکت آن حسن نیت که منطوی بود در مزید جمعیت، فتح البابی حاصل 5شد. در این محل که سرینجهآ شاهین او را در قبضهآ تصرف میآورد، از جانب دیگر عقابی گرسنه که نسر طایر ms042 بر آشیان فلک از آسیب چنگال او ایمن نبودی، و به وقت گرسنگی حمل و جذی را از مرغزار آسمان درربودی، شعر

حمل از بیم او بر چرخ نتواند چرا کردن

مگر بهرام خون آشام هر روزش شبان باشد

به بوی طعمه در پرواز آمده بود، چون صورت حال شاهین و کبوتر مشاهده نمود با خود گفت: اگرچه این کبوتر نوالهای مختصر و لقمهای حقیر است، اما فی الجمله بر او ناشتایی میتوان شکست و نفس ناشکیب را اندکی تسلی 5 میتوان داد. قصد کرد تا کبوتر را از پیش شاهین دررباید. قوت سبعی که در نهاد شاهین متمکن بود، با آنکه در کفهآ عقاب نبود توجه او را وزنی ننهاد و با او در ترازو نشسته، به مقام معارضه و مجادله درآمد. شعر

مرغ با مرغ جنگ دربیوست او به صد حیله از میانه برست

هر دو به جنگ یکدیگر مشغول شدند. بازنده فرصت غنیمت شمرده خود را 15 از آن میانه به زیر سنگ در سوراخی افگند که اگر گنجشک به تکلف خواستی که به وی درآید میسر نشدی خود را جای کرد، و شبی دیگر با دل تنگ در زیر سنگ به سر برده، بامداد که کبوتر سفیدبال صبح از آشیانهآ سپهر پززدن گرفت، و زاغ شب سیاهآفام عنقاصفت از نظر نهان شد. شعر 18a به فال همایون چو طاوس مهر/ خرامان شد اندر ریاض سپهر 5

بازنده با آنکه از گرسنگی قوتر طیران نداشت، به هرحال پروبالی زدن گرفت. ترسان و هراسان چپ و راست نظر میکرد و پیش و پس را احتیاط تمام مینمود. ناگاه کبوتری دید دانهای چند پیش وی ریخته و هزار شعبده و نیرنگ از آن صورت برانگیخته. بازنده را لشکر جوع بر کشور بدن مستولی شده بود. چون جنس خود دید، بی آنکه تأملی کند پیش رفت و هنوز دانهای به حوصلهآ او 20 نرسیده، پایش بستهآ بند بلاگشت. ms043 شعر

دام شیطانست دنیا دانه لذتهای نفس

مرغ دل را حرص دانه زود در دام افگند

بازنده به آن کبوتر عتاب آغاز نهاد کهای برادرا ما جنس یکدیگریم و مرا این واقعه به سبب جنسیت تو دست داده، چرا مرا از این حال آگاه نکردی و شرط 25 مروت و مهمانداری به جای نیاوردی تا حذر کردمی و بدین گونه در دام نیفتادمی. کبوتر گفت: از این سخن درگذر که از قدر حذر سود ندارد و با قضا

هرگز نکند رد سپر تدبیرش بازنده گفت: هیچ میتوانی که از این مضیق بلا راه مخلصی به من نمایی و طوق منتی تا قیامت در گردن من افگنی؟ کبوتر گفت: ای سلیم دل! اگر من حیلتی دانستمی خود را از بند مستخلص گردانیدمی، و بدین نوع که مشاهده کردی مظلمهآ دار گرفتاری مرغان نگشتمی؛ و نیک ماننده است حال تو بدان شتزبچه که بعد از رفتن بسیار مانده شد و به زاری و خواهش مادر راگفت؛ ای نامهربان؛ چندان توقف کن که نفس خود را راست کنم و یک لحظه از ماندگی برآسایم. مادرش گفت: ای بیبصیرت! نمیبینی که سر مهار در دست دیگری است. اگر مرا فی الجمله اختیار[ی] بودی، پشت خود را از بار و پای تو را از رفتار خلاصی دادمی. شعر

شتزبچه با مادر خویش گفت پس از رفتن آخر زمانی بخفت

بگفت ار به دست منستی مهار ندیدی کسم بازکش در قطار بازنده چون نامید شد، طبیدن آغاز نهاد و به جهد تمام قصد پرواز کرد. چون رشتهآ امیدش استحکام داشت، رسن دام به مرور ایام فرسوده شده بود گسیخته شد، و بازنده حلق خود را از حلقهآ دام خالی یافته به فراغ بال بر پرید و روی به وطن نهاد؛ و به شادی آنکه از چنان بند گران سنگ سبک خلاص یافته بود، غم گرسنگی بر دلش فراموش شد؛ و در اثنای طیران به ms044 دهی ویران رسید و برگوشهآ 25 دیواری که متصل به کشتزاری بود قرار گرفت. کودک دهقان که نگهبانی کشتزار کردی، به رسم گشت بر حوالی آن دشت میگشت. چون چشمش بر کبوتر افتاد، سوز سودای کباب دود از دلش برآورد. از روی دست مهره در کمان کرده در پیوست. بازنده از آن بازی غافل و به جانب کشتزار و طرف صحرا و مرغزار مایل که ناگاه از شعبدهآ فلک حقه باز اثر ضرب آن مهره به بال آن شکستةآ بال 25 رسید. از غایت هول و هیبت سرنگون شده، به تگ چاهی که درپای همان دیوار بود درافتاد؛ و آن چاهی بود که از غایت ژرفی فلک دولابی چون چرخ بر سر آن نمودی، و اگر رشتهآ سیاه و سفید روز و شب بر هم تافتندی به قعر او نرسیدی. شعر

نه چاهی بدان سان مغاکی که قعرش

از آنسوی هفتم زمین برگذشتی

فلک دورش ار خواستی تا بداند

بماندی و گرد مساحت نگشتی دهقان بچه چون دید که مطلوب در تگ چاه است و رسن تدبیر از رسیدن 5 بدان کوتاه، ناامید برگشت و آن نیم گشته را در زندان عقوبت بگذاشت. القصه بازنده شبانروزی دیگر با دل خسته و بال شکسته در تگ چاه به سر برد و به زبان حال صفت عجز و آوارگی و صورت ضعف و بیچارگی بر خیال نوازنده عرض میکرد و میگفت: شعر

یادباد آنکه سر کوی توام منزل بود

دیده را روشنی از خاک درت حاصل بود

در دلم بود که بیدوست نباشم هرگز

چه توان کرد که سعی من و دل باطل بود بازنده روز دیگر به هر نوع که توانست و به هرحیله که دانست خود را بر سر چاه رسانید، و نالان و غریوان چاشتگاه به حوالی آشیانهآ خود رسید. نوازنده آواز 15 جناح رفیق شنید به استقبال از آشیانه بیرون پرید و گفت: شعر

منم که ms045 دیده به دیدار دوست کردم باز

چه شکر گویمت ای کازساز بندةنواز و چون بازنده را در کنار گرفت او را به غایت ضعیف و نزار یافت. گفت: ای یار پسندیده کجا بودی و کیفیت احوال بر چه منوال است. بازنده گفت: شعر درد عشقی کشیدهام که مپرس زهر هجری چشیدهام که مپرس آنچه از محنت و بلا و مشقت و عنا بر من گذشته؛ شعر آسوده شبی خواهم و خوش مهتابی تا با تو حکایت کنم از هر بابی خلاصهآ سخن آن است که شنیده بودم که در سفر تجربهآ بسیار حاصل میشود و مرا باری این تجربه روی نمود که تا زنده باشم دیگر سفر نکنم، و تا 25 ضرورتی نباشد از گوشهآ آشیانه بیرون نروم، و به اختیار خود دولت مشاهدهآ دوستان را به محنت مجاهدهآ غربت بدل نکنم شعر

که در مشاهدهآ دوستان خوش است مدام

و این مثل بدان آوردم تا حضرت پادشاه عالمیاد پناه عز حضر را به ذل سفر بدل نکند، و فراق یار و دیار که نتیجهاش جز نالهآ زار و دیدهآ اشکبار نیست به اختیار قبول نفرماید. شعر

هوای یارو دیارم چو بگذرد به خیال

شود منازلم از آب دیده مالامال

دابشلیم فرمود که ای وزیر ناصح! اگر چه مشقت سفر بسیار است، منافع او نیز بیشمار است. چون کسی در غربت به ورطهآ محنت درافتاد مؤدب و مهذب 5 گردد، و تجربهها که مدتالعمر بدان فایده توان گرفت حاصل آید، و بیشبهه ترقی کلی در سفر روی بنماید خواه از راه صورت و خواه از روی معنی. نبینی که پیاده به سفر شش منزل از فرزانگی مرتبهآ فرزینی یابد، و ماه سبک رو به سیر چهارده شب از منزل هلالی به درجهآ بدری رسد. شعر

از سفرها بنده کیخسرو شود بی سفرها ماه کی خوش رو شود و اگر کسی به گوشهای و مسکنی که دارد سر فرود ms046 آرد و از محنت آباد وطن قدم بیرون ننهد، از مشاهدهآ عجایب بلاد محروم و از ملازمت اکابر عباد بیبهره ماند. باز را از آن بر ساعد سلاطین جای مقرر شده که سر بر آشیان فرود نمیآرد، و جغد بهواسطهآ آن در پس دیوار خواری مانده که دل از ویرانه برنمی دارد. شعر

چو شاهباز به جولان درآی و سیری کن چو جغد چند توان بود در پس دیوار

و یکی از مشایخ کبار جمعی از مریدان خود را بدین ریاعی بر سفر تحریض می فرمود: شعر

هرکس که سفر کند پسندیده شود درعین کمال نور هر دیده شود پاکیزهتر از آب نباشد چیزی یکجا که کند مقام گندیده شود و اگر آن باز شکاری که با زغن بچگان بزرگ شده بود در آشیان بماندی و در هوای سفر پرواز نکردی، هراینه به شرف تربیت سلطان نرسیدی. وزیر استدعا نمود که کیفیت آن چگونه بوده است؟

آغاز داستان رای دابشلیم ربیدبای حکیم 831 رای دابشلیم فرمود که در اخبار شنیدهام که وقتی دو باز تیزیرواز با یکدگر دمساز بودند، و آشیانهآ ایشان بر قلهآ کوهی واقع شده بود که عقاب سپهر به قوت طیران به حوالی آن نتوانستی پرید، و نسر طایر با وجود بلنذپروازی پیرامن آن نتوانستی رسید. شعر

آن نه کوهی بود کو را بر زمین بودی نشان

آسمانی بود گوی بر فراز آسمان

و ایشان به فراغبال در آن نشیمن به سر میبردند و به دیدار یکدیگر خوشدل و خرم میگذرانیدند. شعر

تو ای بلبل که باگل در وصالی غنیمت دان که بس فرخندهآ فالی

بعد از مدتی خداوند تعالی ایشان را بچهای ارزانی فرمود. به واسطهآ شعفی که ایشان را به دیدار فرزند بود هر دو به طلب غذا رفتندی و جهت جگزگوشه از هرگونه طعمه آوردندی، تا به اندک زمانی قوتش روی به ترقی نهاد. روزی وی را تنها گذاشته هریک به جانبی ms047 رفته بودند، و در آمدن ایشان مهلتی واقع شده بود. 15 بازبچه را جاذبهآ اشتها در حرکت آمد. جستنی آغاز نهاد و به هر طرفی میلی نموده به کرانهآ آشیانه رسید. ناگاه از آنجا در افتاده روی به نشیب کوه آورد. قضا را در آن محل زغنی از آشیانهآ خود به طلب طعمه که به جهت بچگان حاصل کند بیرون آمده بود، و بر کمر آن کوه مترصد نشسته. نظرش بر آن بچهآ باز افتاد که از بالا متوجه پایان بود. به خیالش چنان رسید که موشی است از چنگال زغنی خلاص 20 یافته. مصراع

در کوزه همان خیال رویت بینم

بی تأمل در تاخت و پیش از آنکه بر زمین رسد از روی هوا او را گرفته به آشیانهآ خود برد و چون نیک درنگریست، به علامت چنگال و منقار دانست که از جنس مرغان شکاری است. به حکم جنسیت در دل وی مهری پدید آمد و با 25 خود اندیشید که عنایت الهی در ضمن این حال باز توان یافت که مرا سبب حیات او گردانید، و اگرمن در آن محل حاضر نبودمی و این مرغک از بالای کوه بر زمین

نه داخل این دایره دارم خود را

نه خارج این جمع شمارم خود را

آن به که از این نیستی و هستی خویش خوش بگذرم و باز گذارم خود را

روزی زغن با باز گفت: ای فرزند دلبندا تو را به غایت ملول میبینم و سبب ملال بر من پوشیده است. اگر آرزویی [در دل] داری با من [بازگوی] تا در پی تحصیل آن باشم، و اگر مرادی در خاطرت میگذرد بیتوقف ظاهر کن تا به مقدار مقدور در اتمام آن بکوشم. باز جواب داد که من نیز در خود اثر ملالتی 25 مییابم و سبب آن را نمی دانم، و اگر میدانم گفتن نمیتوانم. شعر

این طرفه گلی نگر که ما را بشکفت

نی رنگ توان نمود و نی بوی نهفت

حال مصلحت در آن دیدهام که شرف اجازت ارزانی داری تا دو سه روزی در اطراف جهان بگردم، شاید که به برکت حرکت غبار غم از صفحهآ دلم زدوده 5 شود، و چون خاطر به غرایب و عجایب امصار و اقطار مشتغل گردد، یمکن که صورتد فرح در آینهآ ضمیر پدید آید. زغن که آوازهآ فراق شنید دود از نهادش برآمد وگفت: شعر

از فراق تلخ میگوی سخن هرچه خواهی کن ولیکن آن مکن

فریاد برآورد که ای فرزندا این چه اندیشه است که کردهای و این چه خیال است که پیش آورده؟ سخن سفر مگوی که سفر دریایی است آدمیخوار و اژدهایی است مردم اوبار. شعر سقر اهل این جهان سفر است زان سبب صورت سفر سقر است

بیشتر مردم که سفر اختیار میکنند به جهت تهیهآ اسباب معاش میتواند بودیا به واسطهآ آنکه در وطن بودن ms049 ایشان تعذری دارد، و تو را هیچکدام از این دو واقع نیست. منت خدای را که گوشهآ فراغتی هست و توشهای که بدان اوقات تواند گذرانید میسر است، و بر فرزندان دیگر سرافرازی داری و همه بزرگی تراگردن نهادهاند، با این همه تعب سفر اختیار فرمودن و راحت اقامت را ترکنمودن از 1 طریق خرد دور مینماید، و دیری است که گفتهاند: مصراع

روز نیک از دست دادن نیست کار عاقلان باز گفت: / آنچه فرمودی از روی مهر و شفقت است، اما هرچند با خود فکر میکنم این توشه و این گوشه فراخور حال من نیست، و در ضمیر من چیزها میگذرد که عبارت از آن قاصر است. زغن دانست که نکتهآ کل شیء 15 یزجع الی اصله ظهور کرده است. خود را از سرحد این سخن دور انداخت و گفت: آنچه من میگویم از مقام قناعت است و آنچه تو میگویی از مرتبهآ حرص، و حریصپیشه همیشه محروم باشد، و تا کسی قناعت نکند آسایش نیابد، و چون تو شکر نعمت قناعت نمیگزاری و قدر دولت فراغت را نمیدانی، ترسم که به تو آن رسد که بدان گربهآ حریص رسید. باز پرسید که 2 چگونه بوده است آن؟ زغن گفت: در روزگار پیشین زالی بود بغایت ضعیف حال. کلبهای داشت تنگتر از دل جاهلان و تیره تر از گور بخیلان، و گربهای با او مصاحب بود که هرگز روی 25 نان در آیینهآ خیال او نگذشته و ندیده، و از بیگانه و آشنا نام آش نشنیده. به همان قانع بود که گاه گاه بوی موشی از سوراخی شنیدی و یانقش، پای او بر تختهآ خاک

چون گدایی که گنج زر یابد رخش از شادی برافروختی و غم گذشته به شعلهآ حرارت غریزی بسوختی، و تا مدت یک هفته کمابیش بدان مقدار ms050 غذا گذرانیدی و گفتی: شعر

این که میبینم به بیداریست یارب یا به خواب

خویشتن را در چنین نعمت پس از چندین عذاب و به واسطهآ آنکه خانهآ پیرزن سالقحط آن گربه بود، پیوسته زار و نزار بودی و از دور به شکل خیالی نمودی. روزی از غایت بی طاقتی به زحمت تمام به بالای 5 بام برآمد. گربهای دید که بر دیوار خانهآ همسایه میخرامید و به دستور شیر ژیان گام شمرده مینهاد، و از غایت فربهی قدم آهسته برمیداشت. گربهآ پیرزن چون از جنس خود بدان تازگی و فربهی دید، متحیر شده فریاد برکشید که: مصراع

باری خرامان می رسی آخر نگویی از کجا

تو بدین لطافت از کجایی و چنان مینماید که از ضیافت خانهآ خان خطا می آیی. این طراوت تو از چیست و این شوکت و قوت تو از کیست. گربهآ همسایه جواب داد که من ریزه خوار خوان سلطانم. هر صباح بر درگاه شاه حاضر شوم و چون خوان دعوت بگسترانند، جرأتی وجلادتی نمایم و علی الجمله از گوشتهای فربهو نانهای میده لقمهای چنددرریایم، و تا روز دیگر مرفه الحال اوقات گذرانم. گربهآ پیرزن پرسید که گوشت فربه چگونه چیزی است و نان میده 20 چه نوع مزه دارد؟/ من باری در مدةالعمر جز شوریای پیرزن و گوشت موش 3157 چیزی ندیده و نخوردهام. گربهآ همسایه بخندید و گفت به واسطهآ آن است که تو را [بسیار مفلوک میبینم و] از عنکبوت فرق نمیتوان کرد، و ابنای جنس ما را از این شکل و هیأت که تو داری عاری تمام است، و از این صورت و صفت که از خانه رو به صحرا آوری ننگ بر دوام. شعر 5از گربه همی گوش و دمی مانده تو را باقی همه عنکبوت را میمانی

و اگر تو بارگاه سلطان را ببینی و بوی آن طعامهای لذیذ و غذاهای موافق بشنوی یمکن که سر یخی العظام و ms051 هی رمیم از پردة غیب به عرصه ظهور آید و

بوی محبوب که بر خاک احبا گذرد

چه عجب باشد اگر زنده کند عظم رمیم

گربهآ پیرزن به تضرع تمام گفت: ای برادرا مرا با تو حقه همسایگی است و رابطهآ جنسیت ثابت است، چه باشد اگر شرط مروت و اخوت بهجای آری و این 5 نوبت که میروی مرا با خود ببری [شاید] که به دولت تو نوایی یابم و از برکت صحبت تو به جایی رسم. شعر

سر مکش از صحبت صاحبدلان دست مدار از کمر مقبلان

گربهآ همسایه را دل بر ناله و زاری او بسوخت و مقرر کرد که این نوبت بیاو به سر دعوت حاضر نگردد. گربهآ پیرزن از نوید این وعده جانی تازه یافته از بام به 1 زیر آمد و صورت حال با پیرزن گفت. پیرزن نصیحت آغاز نهاد کهای رفیق مهربان! به سخن اهل دنیا فریفته مشو و گوشهآ قناعت از دست مده که ظرف حرص جز به خاک گور پرنشود، و دیدهآ آرزو و امل جزبه سوزن فناو رشتهآ اجل دوخته نگردد. شعر

قناعت توانگر کند مرد را خبر کن حریص جهان گرد را

خدا را ندانست و طاعت نکرد که بر بخت و روزی قناعت نکرد

گربه را چنان سودای خوان نعمت سلطانی در سر افتاده بود که داروی نصیحت او را سودی نداشتی. شعر

نصیحت همه عالم چو باد در قفس است

به پیش مردم غافل چو آب در غربال القصه روز دیگر که به اتفاق گربهآ همسایه آفتان و خیزان خود را به درگاه سلطان رسانید، و پیش از آنکه آن بیچاره برسد، نص صریح الحرپص محروم لطیفهای برانگیخته بود و ضعف طالع آب حرمان بر آتش سودای خام او ریخته، و سبب آنکه روز گذشته گربگان بر سر خوان هجوم کرده، شور و شغب از حد گذرانیده بودند و به فریاد ms052 و فغان مهمان و میزبان را/ به تنگ آورده، در این روز 25 سلطان حکم فرموده بود که جماعت تیراندازان با کمانهای طیار گوشه در کمین ایستاده، مترصد باشند تا هر گربه که سپر و قاحت در روی کشیده به میدان جرأت

نیرزد عسل جان من زخم نیش قناعت نکوتر به دوشاب خویش و این مثل بدان آوردم تا تو نیز گوشهآ آشیانهآ مرا غنیمت دانی و قدر طعمه و لقمهای که بی مشقت تو بههم میرسد بشناسی، و به اندک قناعت نموده افزون طلبی نکنی، مبادا که بدان پایه نرسی و این مرتبه نیز از دست برود. باز گفت: آنچه فرمودی محض نصیحت و عین مرحمت است، اما به جزویات سر فرود آوردن کار عجایز خواهد بودن و به مجرد اکل و شرب قناعت نمودن از طباع بهایم. هرکه را باید که بر سریر بزرگی نشیند به طلب معالی برباید خاست، و هرکه خواهد که تاج سرافرازی بر فرق نهد، کمر جستوجوی برمیان باید بست. 5 همت بلند به کارهای خسیس راضی نمیشود، و خرد ارجمند منازل اراذل و ادانی را نمیپسندد. شعر

هیچ کسی ره سوی بالا نیافت تا قدم از همت والا نیافت

مرتبهای جو که برآیی به ماه کس نخورد شربت باران به چاه

زغن گفت: این خیال که تو در سر داری به مجرد پندار وجود نگیرد، و این 20 دیگ سودا به تمنای بی حاصل به جوش نیاید. هیچ ms053 کار بی آنکه اسباب آن مهیا باشد از پیش نرود، و هیچ نتیجه بی آنکه ترتیب مقدمات کنند روی ننماید. شعر

تکیه بر جای بزرگان نتوان زد به گزاف

مگر اسباب بزرگی همه آماده کنی

باز گفت: قوت چنگال من حصول میامن دولت را خوبترین سببی است، و 25 سطوتر منقار من یافتن مراتب رفعت را بهترین و سیلتی. مگر تو حکایت آن شمشیززن استماع نفرمودهای که به دستیاری بازوی دلاوری داعیهآ [شاهی و] سروری داشت، و آخرالامر خلعت همتش به طراز / سلطنت زینت یافت. زغن 23

آغاز داستان رای دابشلیم وبیدبای حکیم /89 پرسید که چگونه بوده است آن حکایت؟ باز گفت: در قدیم الایام درویشی بود کاسب به مؤنت عیال درمانده، و از غایت درماندگی هرگز از ورق نشاط حرفی نخوانده، و فایدهآ هنر او جز به خرج عیال 5 وفا نکردی و کسب [پیشهآ] او از ترتیب نان و جامه فاضل نیامدی. عنایت آیزدی عز شأنه [او را] پسری گرامی کرامت کرد، دلایل حشمت از جبههآ او پیدا و علامت دولت از ناصیهآ او هویدا. شعر

مبارک طالعی فرخندهآ فالی به باغ خرمی زیبانهالی

به برکت قدوم او حال پدر سامان پذیرفت، و به یمن وجود او دخل کسبش بر 10 خرج افزونی گرفت. پدر قدم او را میمون دانسته بدان مقدار که مقدور وقت بود تربیتش مینمود، و پسر در کودکی سخن [همه] از تیر و کمان گفتی و بازی با سپر و شمشیر کردی. هرچند او را به مکتب بردندی سر از میدان برزدی، و چندانچه تعلیم خطش دادندی میل به نیزهآ خطی نمودی. همواره از خط شمشیر حرف جهان گیری خواندی، و پیوسته از نقش سپر بیرنگ سرافرازی 15 مشاهده نمودی. شعر

چو ها و میم بنوشتی دبیرش سپر یا خود بودی در ضمیرش

الف با سین چو او میکرد تقریر که سین شکل کمانست و الف تیر

چون از مرتبهآ کودکی ms054 به سرحد بلوغ رسید، روزی پدرش فرمود که ای پسرا همگی خاطر من به حال تو ملتفت است، و زمان جوانی با اوان طفولیت نسبتی 20 ندارد. آثار شوخی و دلیری از صفحات احوال تو بغایت روشن است. میخواهم پیش از آنکه نفس بداندیش ترا در مهلکهآ شهوت افگند، حصار استوار من تزوج فقد احخصن نصف دپنه قرارگاه تو سازم، و حالا دستفیمانی فراخور حال ترتیب کردهام تا از قبیلهای که کفو ما تواند بود کریمهای را در سلک ازدواج تو کشم. تو در این چه صلاح میبینی4 پسرگفت: ای پدر بزرگوارا آنچه من میخواهم 25 دستفیمان آن آماده کردهام و کابین او نقد نهاده. شما را در آن باب تکلیفی نمینمایم و از شما مددی و اعانتی توقع ندارم.

با بخت نیک هیچ کسی را ستیز نیست مهر عروس ملک بجز تیغ تیز نیست و چون همت آن جوان بر حصول سلطنت مقصور بود [در] اندک زمانی عرصهآ مملکت را فراگرفت، و به ضرب تیغ عالم گیر اکثر ممالک آفاق را مسخر گردانید، و از این جا گفتهاند. شعر عروس ملک نسازد مگر به دامادی که اول از گهر تیغ داد کابینش 5 و این مثل از برای آن آوردم تا بدانی آنچه اسباب دولت تواند بود مرا آماده ms055 است، و توفیق ایزدی ابواب سعادتمندی بر روی حال من گشاده، و من نیز امیدوارم که عنقریب به مطلوب خود برسم، و دست مراد در گردن مقصود آرم، حالا به افسون و افسانهآ کسی ترک این حال نخواهم کرد و از این خیال نخواهم گذشت. مصراع

ما از سر این کو به ملامت نرویم زغن دانست که آن مرغ عالی همت به رشتهآ حیل در دام نخواهد آمد و به دانهآ مکر و فریب صید نخواهد شد. بالضروره اجازت سفرش داد و داغ مفارقت بر سینهآ ریش نهاد باز زغن را با بچگان وداع نموده از آشیانه پرواز کرده متوجه اوج شد، و بعد از ماندگی به سر کوهی فرود آمد و دیدهآ تماشا به هرطرف میگشاد. ناگاه کبک دری دید در عین جلوه گری خرامیدن آغاز کرده و از صدای قهقههاش 25 5غلغله در اطراف کوه فتاده. باز از طبیعت خود رغبتی به شکار کبک دریافت و به یک حمله حوصله را از گوشت سینهآ او که مرغوب طبع بود پر ساخت. گوشتی یافت بدان مثابه که لذت چاشنی او با شربت حیات برابری کردی، و لطافت مزهآ

سر تا به پای تو همه مطبوع طبع ماست

گویا برای خاطر مات آفریدهاند پس به خود اندیشید که فواید سفر همین بس است که عجالةالوقت از 5 غذاهای ناملایم خلاصی یافته، به طعمههایی که مقبول خاطر است التذاذ حاصل میشود؛ و از آشیانهآ تیره و تنگ و مصاحبان دنی و بی همت بر مواضع مرتفعه و منازل عالیه انشراحی دست میدهد. مصراع

وین هنوز اول آثار جهان افروز است تا بعد از این چه لطیفه از/زاویهآ غیب به عرصهآ مشاهده خواهد آمد. مصراع 1

تا خود قدر از پرده چه آرد بیرون پس باز تیزپرواز چند روزی به فراغت خاطر طیران مینمود و به نشاط بال شکار کبک و تیهو میکرد، تا روزی بر سر کوهی نشسته [بود]. ms056 در دامن آن کوه جمعی سواران را دید صف شکار برآراسته، و مرغان شکاری به صید طیور در اهتزاز آمده. شعر

در آن دشت از صدای طبلک باز همه مرغان صیذافگن به پرواز

ز یکسو جرهبازان سبکخیز به خون صید کرده چنگ را تیز

وز آن جانب دگر شاهین به تاراج ربوده نقد جان از کبک و دراج و آن پادشاه همان ولایت بوده که با ملازمان به رسم شکار بیرون آمده و چراگاه ایشان در پایان همان کوه دست به هم داده. در اثنای این حال بازی که بر 20 ساعد شاه بود پرواز کرده قصد صیدی نمود، و آن باز بلنذهمت نیز به شکار او عزم کرده فی الحال از پیش وی درربود. شاه را که نظر بر تیزپروازی و ربایندگی وی افتاد، دلش بستهآ او شد، و مثال عالی شرف اصدار یافت تا صیادان چابک دست به لطایفالحیل حلقهآ دام در حلق وی افگندند و به رهنمونی دولت به شرف [خدمت] پادشاه رسید. نظر عاطفت پادشاهی با قابلیت ذاتی و 25 استعداد فطرتی او مجتمع گشته، اندک فرصتی را به مساعدت سعادت بر ساعد شهریاری جای قرارش مقرر شد، و بهوسیلهآ همت بلند از حضیض

بهار دل سفر باشد که از وی خلایق را گل مقصود بشکفت

سفر کن تا مراد خود بیابی که فامشوا فی مناکبها خداگفت و چون دابشلیم سخن خود ms057 را به اتمام رسانید، وزیری دیگر پیش آمد و مراسم دعاگویی به جای آورد و گفت: آنچه حضرت شاهنشاهی ظل اللهی در بیان سفر و فواید آن فرموده از آن جمله نیست که شایبهآ شبهه پیرامن آن تواند گذشت. فاما بر خاطر بندگان میگذرد که ذات ملکی صفات سلطانی را/ که راحت عالمیان وابستهآ سلامت اوست مشقت سفر اختیارکردن و از روضهآ جانافزای عشرت به بادیهآ دلگیر آلم و محنت انتقال نمودن از روش حکمت دور می نماید.

دابشلیم گفت که ارتکاب مشقت کار مردان مرد و پیشهآ شیران بیشهآ نبرد است، و بی شبهه تا دامان عشرت سلاطین به خار اذیت آویخته نشود، ضعفای رعیت را در گلستان فراغت گل رفاهیت نشکفد، و تاپای همت ملوک بادیهآ بلیت 25 نپیماید سر درویشان بی سامان به بالین راحت نرسد. شعر نیاساید اندر دیار تو کس چو آسایش خویش خواهی و بس

بدان که بندگان خدا به دو قسماند: یکی ملوک که ایشان را عز [تمکین] مملکت و فرمانفرمایی دادهاند و دیگری رعیت که ایشان را شرف امن و استراحت بخشیدهاند. و این هر دو قسم به یک جا اجتماع نپذیرد. یا راحت 25 اختیار باید نمود و عنان دولت را گذاشت، یا به همان عزت سلطنت بباید ساخت و دست از لذت و فراغت بازداشت. شعر

هرکه او پا بر سر ناز و تنعم مینهد

روزگارش در جهان سردار و سرور میکند

پادشاهی در چمن دادند گل را ز آنکه او

با وجود نازکی از خار بستر میکند و حکما گفتهاند: الجد وسیلة الجد. جد و جهد نمودن طالب را به سوی منزل بخت رساند، و بیابان مجاهده را به قدم مردی قطع کردن جمال مقصود را به نظر مشاهده درآرد و حصول آمال متعلق است به رکوب احوال. شعر

کمر سلطنت نشاید بست هرکه را رغبت تن آسانیست

هر که در میدان همت علم جهد برافراشت و ms058 در ارتکاب محنتها صفت تن آسانی و فراغت را دست بداشت، هرچند زودتر به مقصود رسید و روی 1 مقصود به دیدهآ مراد بدید. چنانچه آن پلنگ که آرزوی استیلا بر بیشهآ فرخافزایی داشت به برکت جد و جهدی که از وی به وقوع انجامید و به میامن تحملی که بر مقاسات شداید و مکاره داشت، اندک فرصتی را نقاب تعویق از چهرهآ مرام برافتاده، دست امید به دامن مطلوب رسانید. وزیر درخواست نمود که صورت حال بر چه منوال بود؟ رای دابشلیم گفت که در حوالی بصره جزیرهای بود به غایت خوش هوا و بیشهای در نهایت لطافت و صفا. چشمههای زلال از هر طرف روان و نسیم روان بخش از هر جهت وزان. شعر

درختان سر اندر سر یکدگر بر آن جلوه گر میوهآ نغز و تر

نهالش ز طوبی دلاویزتر گیاهش ز سوسن زیان تیزتر و از غایت نزاهت/ آن را بیشهآ فرخ افزای گفتندی، و پلنگی در آن بیشه مستولی بود که از هیبت او شیران شرزه گام در آن کنام نیارستندی نهاد، و از شکوه او سباع و وحوش اندیشهآ آن بیشه پیرامون خاطر نتوانستندی گذرانید. شعر 25

چو بر خارا زدی از خشم دنبال فگندی شیر چرخ از بیم چنگال

بر آن راهی که یک دم او نشستی گذار خلق تا سالی بیستی

مدتها در آن بیشه به مراد دل گذرانیده بود و صورت ناکامی در آینهآ روزگار ندیده، و بچهای داشت که عالم روشن را به روی او دیدی و روشنایی دیده در ملاقات آن قرة العین مشاهده نمودی. داعیهآ آن داشت که آن بچه چون به سال برآید و دندان و چنگال به خون هزبران بیالاید، ایالت آن بیشه به قبضهآ تصرف او بازگذارد و بقیة العمر در گوشهآ قناعت به فراغت گذراند. هنوز بر نهال آرزو شکوفهآ مراد نشکفته، خزان اجل میوهآ باغ حیاتش به باد تاراج برداد. مصراع ms059

ای بسا آرزو که خاک شده

و چون آن پلنگ به پنجهآ شیر اجل گرفتار شد، سباعی چند که از قدیم الایام آرزوی آن بیشه داشتندی، به یکبار در حرکت آمده، قصد استخلاص آن کردند. پلنگ بچه دید که طاقت مقاومت ندارد. جلا اختیار کرد و میان سباع نزاع عظیم واقع شده، شیر خونریز شورانگیز بر همه غالب آمد، و آن فرخافزای بهشت آسا را به تغلب در حیز تصرف درآورد.

پلنگ بچه روزی چند در کوه و بیابان سرگردانی کشیده، خود را به بیشهای دیگر رسانید و با سباع آن موضع درد دل خویش باز نمود و در تدارک این خلل 5 مدد طلبید. ایشان از استیلای آن شیر شکاری و تهور آن هزبر کارزاری وقوف یافته، از امداد و اعانت او ابا نمودند و گفتند: ای بیچاره! منزل تو حالا در دست شیری است که مرغ از صولت او بر بالای آن بیشه نتواند پرید، و پیل دمان از دهشت او پیرامن آن صحرا نتواند گردید. ما را قوتر جنگ و [تحمل] دندان و [چنگ] او نیست، و تو نیز با او در مقام مقابله و مقاتله نتوانی بود. رای ما چنین 25 اقتضا میکند که هم رجوع به درگاه او نمایی و به صدق تمام گرد خدمت او برآیی. شعر

تنی را که نتوانی از جای برد به پرخاش او پی نباید فشرد

همان به که با او مدارا کنی بپایی و عذر آشکارا کنی پلنگ بچه را این سخن معقول افتاد و صلاح خود در آن/ دید که ملازمت شیر /185 25 اختیار نماید و حسبالمقدور وظایف خدمت به تقدیم رساند. پس نکتهآ العود آخمد را کار بست، و بهو سیلهآ یکی از ارکان دولت به شرف خدمت شیر رسید و منظور عاطفت خسروانه گشته، به مهمی که لایق حال وی تواند بود نامزد گردید.

جد و جهد کسی که بیشتر است کارش از کار جمله پیشتر است

وقتی شیر را مهم ضروری در بیشهای دوردست سانح شد، و در آن زمان تنور فلک اثیر آفتاب در تاب بود و عرصهآ دشت و کوه چون کورهآ آبگینهآ گران در التهاب، از غایت حرارت هوا مغز جانور در استخوان بهجوش آمدی، و سرطان در میان آب چون ماهی در تابه بریان شدی. شعر

اگر ابر ناگه شدی قطرةبار ز تاب هوا قطره گشتی شرار

وگر بر هوا برق کردی گذر چو پروانهاش سوختی بال و پر

ز بس آفتاب از هوا یافت تاب دل سنگ میسوخت از آفتاب

شیر با خود تأملی مینمود که در چنین وقتی که صدف در قعر دریا چون مرغ بر تابه بریان میشود، و سمندر از خوف تاب آفتاب قدم از میان آتش به کنار 15 نمینهد، بدین نوع مهمی که روی نموده از ملازمان که تواند بود که به ارتکاب محنت متأثر نشده و از حرارت هوا اندیشه نانموده، بدین مهم اقدام تواند کرد. در اثنای این تفکر پلنگ به صف ملازمان درآمد و ملک را اندیشهآناک دید. از آنجا که وفور شفقت و کمال درایت او بود به نزدیک سریر سلطنت آمده به استفسار موجب آن تأمل جرأت نمود، و صورت واقعه معلوم کرده کفایت مهم بر 2 ذمهآ اهتمام خود گرفت، و شرف دستوری یافته با جمعی ملازمان متوجه شد، و نیمروز بدان موضع رسیده به سرانجام مهم قیام نمود و علی الفور که کارش به موجب دلخواه قرار یافت، عنان مراجعت برتافت.

خواص ms061 و ندما که در رکاب دولتش منتظم بودند متفقالکلمه به عرض رسانیدند که در چنین گرما که این همه راه به آقدام اهتمام پیموده شد، و اکنون که 25 مهم به کفایت رسیده و به هیچ نوع دغدغه نیست، و تقرب شما نیز در حضرت * اعلی / روشن شده که تا چه غایت است، اگر زمانی در سایهآ درختی استراحت

آسوده باش و بار مشقت فزون مکش

بگشا میان که رنج جهان را کناره نیست

پلنگ تبسمی نمود و گفت: بزرگی و تقرب من به حضرت پادشاه علمی است که به جد و جهد برافراشتهام، پسندیده نبود که آن را به کاهلی و بطالت سرنگون سازم و بنایی که به سعی جمیل ارتفاع یافته نیکو نبود به خویشتنداری و تن آسانی با خاک برابر گردانم، بی تحمل رنج به گنج نتوان رسید، و بی شوک خار دل آزار از تماشای گلزار تمتع نتوان یافت. شعر

کسی به گردن مطلوب دست حلقه کند

که پش تیر بلاها سپر توانذ بود

[به آرزو و هوس برنیاید این معنی

به آب دیده وخون جگر تواند بود]

منهیان این خبر را به شیر رسانیدند، و صحیفهآ این صورت از دیباچه تا خاتمه فرو خواندند. شیر سر تحسین بجنبانید و فرمود که سروری و سرداری چنین کسی را زیبد که از گریبان مشقت سر برآوردن تواند، و رعیت در زمان عدل و سرافرازی آسوده توانند بود و سر به بالین آسایش توانند نهاد. شعر

از آن شاه آسایش آید پدید کز آسایش خود تواند برید

خنک آنکه آسایش مرد وزن گزیند بر آسایش خویشتن پس پلنگ را طلبیده به اکرام تمام اختصاص داد و ایالت آن بیشه را بدو تفویض فرمود، و جای پدر را به وی ارزانی داشت، منصب ولیعهدی خود نیز بر ms062 آن اضافه گردانید. فایدهآ این مثل آن است که تا معلوم کنی که هیچکس را بی تکاپوی سعی بلیغ آفتاب مراد از مشرق امید طالع نشده و بیجستوجوی کامل مقدمهآ رجا نتیجهآ حصول مقصود نداده. شعر

نابرده رنج گنج میسر نمیشود

مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد

و چون در این سفر مقصود طلب علم است عزم جزم کردهام و پای جهد در

شه که به عزم درست پای کند در رکاب

نیست عجب چرخ را گر رود از کف عنان

چون وزرا دانستند که زواجر نصیحت مانع عزیمت نخواهد شد، با رای شاه همداستان شده/ به تهیهآ اسباب ارتحال اشتغآل نمودند، و شرایط مبارکباد سفر به ادا رسانیده، به تکرار این بیت غلغله از گنبد دوار درگذرانیدند. شعر

کردهای عزم سفر لطف خدا یار تو باد

همت اهل نظر قافلة سالار تو باد

پس رای دابشلیم ازمهآ امور جمهور به کف کفایت یکی از ارکان دولت که محلم اعتماد بود سپرد، و در باب رعایت [رعایا] و حمایت برایا وصیتی چند که طراز لباس سلطنت تواند بود به گوش هوش او فراخواند، از جمله آن که: شعر

ملک شد آیینهآ اسکندری تا تو رخ خویش درو بنگری

روی تو زیبا ننماید مگر زنگ تعدی بری از وی به در

ملک فروزی چو سحر پیشه کن وز نفس صبحدم اندیشه کن

ناوک صیدافگن صد تیرزن آن نکند کآه یکی پیرزن

و چون خاطرش از کار مملکت فراغتی یافت، با جمعی از خواص خدم روی به راه سراندیب نهاده مانند ماه منزل به منزل قطع مینمود، و چون آفتاب از شهر به شهر انتقال میکرد، و در هر مرحله به تجربهای و ms063 از هر قافله به فایدهای 2 اختصاص مییافت، تا بعد از پیمودن مراحل بر و بحر و کشیدن شداید گرم و سرد، اطراف سراندیب بر وی ظاهر شد و نفحاتد روایح آن دیار به مشام شاه رسید. شعر بوی خوش تو هر که ز باد صبا شنید از یار آشنا سخن آشنا شنید و بعد از آنکه دو سه روزی در شهر سراندیب از رنج راه برآسود، اثقال و 25 آحمال زیادتی آنجا گذاشته، با دو سه تن از محرمان روی به کوه نهاد، و چون به اعالی کوه برآمد، سرفرازی دید که سایهآ دامنش بر سر آفتاب افتاده و شعلع

سبزه زارش را ثمرهای زمرد بر کنار

کوهسارش را کمرهای زبرجد بر میان

با نهال جویبارش شاخ طوبی متصل وز نسیم بوستانش باغ جنت گلستان دابشلیم به هر طرف طوف مینمود و مقامات متبرکه را طوافی میکرد، در اثنای تردد نظرش بر غاری افتاد که سواد آن با نور دیده برابری کردی و سر النور فی السواد از تاریکی او روشن شدی. از مجاوران آن منزل به استفسار تمام/ معلوم نمود که آن مسکن حکیمی است که او را بیدپای خوانند یعنی طبیب 15 مهربان، و او مردی بود بر مدارج دانش ترقی نموده و جوهر نفس ناطقه را به زیور فضایل تحلیه کرده و در آن اوقات از صحبت خلایق اعراض فرموده و به اندک کفافی قانع شده، دیده از خلایق دنیی بردوخته و خاشاک اخلاق ناپاک را به شعلهآ آتش ms064 ریاضت سوخته، دیدهآ بیدارش از فرط شبزندهداری چهرهآ خواب ندیده، و گوش هوشش از غایت پرهیزگاری جز ندای والله یدعوا الی دارالسلام 20 نشنیده. شعر

دمش گنجینه تحقیق بیزان جبینش آفتاب صبخخیزان

به هر حرفی فلک را کیسهآ پرداز به هر کاری قضا را محرم راز دابشلیم به آرزوی ملاقاتش زمانی در بیرون غار بایستاد و به زبان حال از باطن آن صاحب کمال استجازه زیارت فرمود. پیر روشن دل به الهام غیبی و اعلام 25 لاریبی بر ضمیر شاه عالم گیر اطلاع یافته صدای: اذخلوها بسلام آمنین درداد. شعر

شه در آن غار حکمت آیین شد غار زو نقش خانهآ چین شد

خدمت پیر را میان بریست کمر بندگی به جان دریست

ای خوشت آیین جهان داشتن ملک بدینگونه توان داشتن

بیخ نهالی که تو آبش دهی میوهآ شاخش نبود جز بهی

آنگه ms065 برهمن سر درج اسرار باز کرده، صدف گوش شاه را از [جواهر] حکمت پر ساخت، و چند روز از مهمات خود بر یک طرف شده به تربیت او 15 پرداخت، و در اثنای مقالات وصیتنامهآ هوشنگ در میان آمد. پادشاه یکیک از وصایا بر حکیم عرض میکرد: برهمن در آن باب با رای اعظم سخنان میفرمود، و دابشلیم آن را به قلم خیال بر لوح حافظه ثبت میفرمود، و کتاب کلیله و دمنه مشتمل بر سؤال و جواب رای و برهمن است و ما آن را بر چارده باب بر وجهی که فهرست کتاب بر آن ناطق است ایراد کردیم. والمعونة من الله 2 المشتغان هو حشبنا و علیه التکلان.

و من از برهمن التماس دارم که مناسب این حال داستانی بیان فرماید و قصهآ کسی که نزد پادشاهی مقرب بوده باشد و به سخن غرض آمیز حسودان بنای مرتبهآ او خلل یافته و دوستی به دشمنی و موافقت به مخالفت انجامیده مفصل بازنماید.

برهمن فرمود که مدار اساس سلطنت بدین وصیت است که اگر پادشاه اهل غرض را از افساد و اضرار منع نفرماید بیشتر ارکان دولت را منکوب و مخذول

خردمندی امینی کاردانی ز روی تجربت بسیازدانی

چون مقدمهآ سپاه مری که عبارت از ضعف پیری باشد بر مملکت نهادش تاختن آورد و طلایهآ لشکر اجل که اشارت به موی سفید است حوالی حصار وجودش فرو گرفت، شعر

نوبت پیری چو زند کوس درد دل شود از خوشدلی و عیش فرد

موی سفید از اجل آرد پیام پشت خم از مرگ رساند سلام/

خواجه دانست که دم به دم کوس رحیل فرو خواهند کوفت و سرمایهآ حیات که متاعی است در خانهآ بدن ودیعت نهاده بازخواهند طلبید. فرزندان خود را جمع کرد، و ایشان همه جوانان رشید و فرزانه بودند اما به غرور ثروت و تهور شباب از طریق اعتدال تجاوز نموده، دست اسراف به مال پدر دراز کردندی و از کسب و حرفت اعراض کرده، اوقات عزیز به بطالت و کسالت گذرانیدندی.

پدر مهربان از فرط شفقت و مرحمت که لازم حال أبوت باشد فرزندان را پند دادن آغاز نهاد و ابواب نصایح بی غرض مشتمل بر جوامع بیم و امید بر ایشان بگشاد و فرمود کهای جوانان! اگر قدر مالی که در حصول آن رنجی به شما نرسیده نمی شناسید به مذهب خرد معذور میتوان داشت، اما بباید دانست که مال سرمایهآ سعادت دنیا و آخرت میتواند شد و هرچه میجویند از مراتب 25 دوجهانی به و سیلهآ مال به دست میتوان آورد، و اهل عالم جویای یکی از این سه مرتبه باشند: اول فراخی معیشت و سهولت اسباب آن، و این ms067 مطلوب جمعی

مال را کز بهر دین باشی حمول نعم مال صالح گفتش رسول

پس معلوم شد که به برکت مال اکثر مطالب بهدست میآید، و به دست آمدن ه مال به یک کسب و طلب محال مینماید، و اگر کسی [نادرا] مالی بی مشقت یابد، چون در تحصیل آن محنتی نکشیده باشد هراینه قدر و قیمت آن ندانسته زود از دست بدهد. پس روی از کاهلی برتافته به جانب اکتساب میل نمایید و به همین حرفت تجارت که مدتها از من مشاهده کردهاید مشغول شوید.

پسر مهترگفت: ای پدرا تو ما را به کسب میفرمایی و این منافی توکل است و من به یقین می دانم که آنچه از روزی مقدر شده هرچند در طلب آن جد و جهد نکنم به من خواهد رسید، و آنچه روزی من نیست چندانچه در جستوجوی آن سعی نمایم فایده نخواهد داد. شعر!

هرچه که روزیست رسد در زمان وآنچه نباشد نرسد بی گمان

پس ز پی آنچه نخواهد رسید

د رسیدرنجش بیهوده چه باید کشید و من شنیدهام که بزرگی گفته است آنچه روزی من بود هرچند از وی میگریختم در دامنم آویخت، و هرچه نصیب من نبود چندانچه در وی آویختم از من بگریخت. پس اگر ما کسب کنیم و اگر بی کار بنشینیم بههیچ وجه، مصراع

نصیبهآ ازل از خود ms068 نمیتوان انداخت

چنانچه داستان آن دو پسر پادشاه شاهد حال است که یکی را بی رنج گنج پدر 25 به دست افتاد، و دیگری به امید آن خزانه ملک و پادشاهی از دست بداد. پدر پرسید که چگونه بوده است آن؟

به عیش کوش که تا چشم میزنی برهم

خزان همی رسد و نوبهار میگذرد

پادشاه مردی عاقل و صاحبتجربه بود و جواهر وافر و نقود نامحدود 1 داشت. بعد از مشاهدهآ اطوار فرزندان ترسید که پس از وی [آن] اندوختهها در معرض تلف انداخته نه بر وجه احتیاج به باد تاراج بردهند. در حوالی آن شهر زاهدی بود پشت بر اسباب دنیی کرده و روی به تهیهآ زاد آخرت آورده. شعر

سوختهآ تاب تجلی شده شیفتهآ حضرتر مولی شده پادشاه را با وی الفتی و به نسبت وی زیادت عقیدتی بود. تمامی اموال را 15 جمع فرموده، بر وجهی که کسی بر آن اطلاع نیافت در صومعهآ وی دفن کرد، و زاهد را وصیت فرمود که چون دولت بیوفا و جاه بیبقا روی از فرزندان من برتابد، و سرچشمهآ اقبال که چون سراب نمایشی بیش ندارد به خاک ادبار انباشته شود، و فرزندان من کم بضاعت و محتاج گردند ایشان را از آن گنج خبر ده، شاید که بعد از دیدن نکبت و کشیدن محنت تنبهی یافته، آن را به وجه مصلحت صرف 20 نمایند و از اسراف و اتلاف انحراف ورزیده جانب اعتدال مرعی دارند.

زاهد وصیت شاه قبول کرد. شاه ms069 از برای اصلاح حال در درون قصری که داشت، چاهی ترتیب کرده/ چنان فرانمود که خزانهآ خود را آنجا مدفون میسازد، و فرزندان را به آن صاحب وقوف گردانید که چون صورتد احتیاجی روی نماید، در این جا ذخیرهآ کلی که مدد معاش تواند بود مدفون است؛ و بعد از 25 این حال به اندک زمانی شاه و زاهد دعوت حق اجابت نموده بودند، از جام کل نفس ذایقة الثزته بیهوش افتادند. شعر

هرآنکه زاد بناچار بایدش نوشید ز جام دهر می کل من علیها فان

و آن گنج که در صومعهآ زاهد [مدفون] بود مستور و مخفی مانده هیچکس را بر آن حال وقوف نیفتاد. برادران بعد از وفات پدر به جهت مقاسمت ملک و مال به جنگ و جدال افتادند. برادر مهتر از سر قوت و شوکت غلبه کرده، تمامی هجهات به تصرف خویش گرفت و برادر خود را محروم و مغموم بگذاشت. بیچاره از منصب سلطنت بی نصیب و از مال موروث بی بهره مانده، با خود اندیشید که چون آفتاب نعمت و حشمت روی به مغرب زوال نهاد و چرخ جفاپیشه شیوهآ بیوفایی و بذمهری آشکارا کرد، بار دگر روی به طلب دنیآوردن و آزموده را بازآزمودن چه نتیجه دهد! شعر 10 جملهٔ‌ دنیا ز کهن تا به نو چون گذرنده است نیرزد دوجو

مملکتی بهتر ازین ساز کن خوشتر ازین حجره دری باز کن

هیچ بهتر از آن نیست که چون گریبان دولت از قبضهآ اختیار بیرون شد، دامن توکل و قناعت به دست آرم و زینت درویشی که سلطنت بی زوال است از کف ندهم. شعر 15 درویش راکه گنج قناعت مسلم است درویش نام دارد و سلطان عا

درویش نام دارد و سلطان عالم است پس بدین نیت از شهر بیرون آمد و با خود گفت فلان زاهد دوست پدر من بود. صلاح در آن است که روی به صومعهآ وی ms070 آرم و در قدم وی به طریقهآ ریاضت راه عبادت بسپرم. چون به صومعهآ زاهد رسید، معلوم فرمود که طوطی روح شریفش از قفس بدن به جانب ریاض فی جنة غالیة، طیران نموده و صومعه از آن 25 پیر روشن ضمیر خالی مانده. ساعتی از آن حال اندوهی و ملالی بر او غالب شد و عاقبت همان موضع را جهت اقامت قبول کرده، از سر ارادت مجاور آن بقعه گشت. و در حوالی صومعه کاریزی بود که از درون صومعه چاهی کنده بودند و بران کاریز راهی کرده و پیوسته آب از آن کاریز به چاه آمدی و اهل صومعه آن را به کار بردندی و بدان غسل و وضو ساختندی.) شاهزاده روزی دلو به چاه فرو گذاشت، آواز آب نیامد. نیک نگاه کرد درتگ چاه آب نبود. متأمل شد که آیا چه حادث شده که آب از این چاه بیرون نمی آید. اگر خللی کلی به چاه و کاریز راه یافته باشد و به تمامی مدروس شده، دیگر در

تا ببینیم که از غیب چه آید به ظهور

از ms071 آن جانب برادر مهتر به فرمانداری متمکن شده، پروای رعیت و لشکری 10 نداشت، و به امید گنج موهوم که در قصر پدر خیال میبست، هرچه به دست آوردی تلف کردی، و آز غایت نخوت و عظمت برادر خود را تفقد ننمودی و از الفت او ننگ داشتی. ناگاه او را دشمن قوی پدید آمد. با لشکری جرار تیغ گزار قصد ولایت او کرد. شاهزاده خزانه تهی و لشکر بیاسباب و پریشان یافت. بدان موضع آمد که پدرنشان گنج داده بود، تا بدان مال موفور سپاه را معمور سازد که 15 لا ملک إلا بالرجال و لا رجال الا بالفال. چندان که سعی بیشتر کرد نشان گنج کمتر یافت، و هرچند جد و جهد زیاده نمود، از حصول مقصود محرومتر شد. شعر

بشنو این نکته که خود را ز غم آزاده کنی

خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی

چون به کلی از [یافتن] گنج ناامید شد، به انواع حیل تمسک نموده لشکری 20 ترتیب داده و روی به دفع خصم آورده از شهر بیرون آمد. بعد از آن که از جانبین صف جدال بیاراستند و آتش قتال به اشتعال درآمد، از صف لشکر دشمن تیری به مقتل ملکزاده رسید و بر جای سرد شد، و از این جانب نیز تیری بینداختند، پادشاه بیگانه کشته گردید. هر دو لشکر پریشان و مهمل مانده نزدیک بود که آتش فتنه افروختن گیرد و به شعلهآ هرج و مرج اهالی هر دو مملکت سوخته شوند. آخرالامر سرداران هر دو سپاه جمع شده، و به استصواب/ یکدیگر از خاندان پادشاهی و دودمان فرماندهی ملکی کریم طبع نیکوخصلت جستند که

نیست کسبی از توگل خوبتر چیست از تفوض خود محبوبتر هین توکل کن ملرزان پا و دست رزق تو بر تو ز تو عاشقتر است گر تو را صبری بدی رزق آمدی خویش را چون عاشقان بر تو زدی

چون پسراین داستان به اتمام رسانید، پدر فرمود که آنچه گفتی محض صدق و صواب است، اما این عالم [عالم] وسایط واسباب است وسنت الهی بر آن جاری شده که طور اکثر حالات این جهانی به اسباب وابسته باشد، و منفعت 5 کسب از توکل بیشتر است، و نفع توکل همین به متوکل میرسد و بس، و نفع کسب از کاسب به دیگری سرایت میکند، و نفع رسانیدن دلیل خیر است که خیر الناس من ینفع الناس. و کسی که قادر باشد به آنکه نفع به دیگری رساند، حیف باشد که کاهلی ورزد و از دیگری نفع گیرد. مگر تو قصهآ آن مرد نشنیدهای که بعد از مشاهدهآ حال باز و کلاغ کسب را به یک طرف نهاد و بدان سبب عتاب الهی بدو 2 رسید. پسر استفسار نمود که چگونه بوده است آن؟ پدرگفت: آوردهاند که درویشی در بیشهای میگذشت، و در آثار رحمت و اطوار قدرت اندیشه میفرمود. ناگاه شاهبازی تیزپرواز دید. قدری گوشت در چنگال 5گرفته گرد درختی پرواز میکرد و به اهتزاز تمام بر حوالی آشیانه طوف مینمود. مرد از این صورت متعجب شده زمانی به نظاره بایستاد. کلاغی بیبال و پر دید در آن آشیانه افتاده، آن باز پارهپاره گوشت ms073 جدا میکرد و به قدر حوصلهآ کلاغ در

ادیم زمین سفرهآ عام اوست

برین خوان یغما چه دشمن چه دوست/

چنان پهن خوان کرم گسترد

که سیمرغ در قاف روزی خورد

پس من که پیوسته در طلب روزی از پای نمینشینم و سر در بیابان حرص نهاده به هر حیله نانی به دست می آرم، هراینه از ضعف یقین و سستی اعتقاد خواهد بود. شعر

ضامن روزی شده روزیرسان چند به هر سو بدوم چون خسان

از دل خرسند برآرم نفس کانچه رسد بهره همانست وبس

آن به که بعد از این سر فراغت به زانوی عزلت نهم و خط بطالت بر صفحهآ کسب و حرفت کشم که الرزق علی الله تبارک و تعالی. آنگه دست از اسباب دنیا شسته و در گوشهای نشست و دل بیغل در عنایت [بی علت] مسببالاسباب 15 بست. مصراع

دل در سبب مبند و مسبب رها مکن

سه شبانه روز در زاویهآ عزلت قرار گرفت و از هیچ محل و ممر فتوحی روی ننمود، هر ساعت ضعیفتر و نحیفتر شدی. عاقبت قوت روی به ضعف نهاد و مرد زاهد قوی ضعیف شده از [دای] مراسم طاعت [و عبادت] بازماند. حق 2 تعالی پیغمبر آن زمان را نزدیک وی فرستاد و [به عتابی تمام] پیغام داد که ای بندهآ من! مدار این عالم بر اسباب و وسایط نهادهام. اگرچه قدرت من بی سبب مهم تواند ساخت، اما حکمت من اقتضای آن کرده که اکثر مهمات به سببها ساخته و پرداخته گردد، و بدین سبب قاعدهآ افاده و استفاده تمهید یابد. پس اگر تو سبب فایدهآ دیگری توانی شد، بهتر از آن باشد که به سبب دیگری فایده باید گرفت. ms074 شعر

چو باز باش که صیدی کنی و لعمه دهی

طفیل خواره مشو چون کلاغ بیبر و بال

و این مثل بدان آوردم تا بدانی که همه کس رارفع حجاب اسباب میسرنیست، و توکل پسندیده آن است که با وجود مشاهدهآ اسباب در مقام توکل ثابت باشد تا از فیض الکاسب حبیب الله بهره مند شود، و بزرگی فرموده است که کسبی میکن تا کاهل نشوی و روزی از خدا میدان تا کافر نشوی. شعر از توکل در سبب کاهل مشو رمز الکاسب حبیب الله شنو

گر توکل میکنی در کار کن کسب کن پس تکیه بر جبار کن

پسر دیگر سخن آغاز کرد که ای پدر! ما را قوت توکل [کلی] نیست، پس از کسبی چاره نباشد، و چون به کسب اشتغال کنیم و خداوند تعالی از خزانهآ کرم مالی و منالی روزی ما گرداند با آن چه باید کرد؟ پدرگفت: مال جمع کردن آسان است و نگاهداشتن مشکل و از آن فایده گرفتن دشوار. چون کسی را مالی به دست آید دو صورت از لوازم باید شناخت:/ یکی آنکه محافظت او بر وجهی باید نمود ه که از تلف و تاراج ایمن تواند بود، و دست دزد و راهزن و کیسهآ بر از آن کوتاه ماند که زر را دوست بسیار است و ززدار را دشمن بیشمار. شعر

چرخ نه بر بی درمان میزند قافلهآ محتشمانمیزند 5دوم آنکه از مرابح آن فایده باید گرفت و اصلالمال را تلف نباید کرد، چه اگر همه از سرمایه به کار برند و به سود آن قناعت نکنند، به اندک فرصتی [را] گرد فنا از آن برآید. شعر

هر آن بحر کآبی نیاید به وی به اندک زمانی شود خشکبی

گر از کوه گیری و ننهی به جای سرانجام کوه اندر آید ز پای 2 [سیم] هر که را دخلی نباشد و دایما خرج کند یا خرجش زیاده از دخل ms075 باشد، عاقبتالامر در ورطهآ احتیاج افتد و یمکن که کارش به هلاکت انجامد. چنانچه آن موش تلف کار که خود را از غم هلاک گردانید. پسر پرسید که چگونه بوده است آن؟ 25 پدرگفت آوردهاند که دهقانی جهت ذخیره مقداری غله [به انباری] پنهان کرده و ابواب تصرف در او مسدود گردانیده، تا روزی که احتیاج بهغایت و ضرورت به نهایت رسد از آن فایده توان گرفت. قضا را موشی که از غایت شره خواستی که

این دغل دوستان که میبینی مگسانند گرد شیرینی

دوستان نواله و حریفان پیاله بروی جمع آمدند. چنانچه عادتد [ایشان] باشد طرح تملق افگنده، سخن جز به مراد دل و [هوای] طبع او نگفتندی، و دهان جز به مدح و ثنا و شکر و دعای او نگشودندی و او نیز دیوانهآ وار زیان به لاف و دست به اتلاف گشاده به تصور آنکه غلهآ آن خانه غایتی نخواهد داشت، و پیوسته گندم 15 از آن سوراخ/ ریزان و روان خواهد بود، هر روز مقداری کثیر از آن بر مصاحبان 300 خرج کردی، و ms076 ملاحظهآ عاقبت نانموده از خیال امروز به فکر فردا نپرداختی. مصراع

ساقیا امروز مینوشیم فردا را که دید

در آن اوقات که موشان در آن گوشهآ خلوت [به عشرت] مشغولی داشتند، 2 دست برد قحط و تنگ سالی خلق را از پای در آورده بود و آتش گرسنگی در سینهآ جگزسوختگان بی مایه برافروخته و در هر جانب جانی به نانی میدادند کس التفات نمی کرد، و در هر طرف متاع خانهای به خوانی میفروختند و کس نمیخرید. شعر

هرکه را دیدار نان بودی هوس قرص خور بر آسمان دیدی و بس 5

گشته زان تنگی جهانی تنگدل گرسنه نالان و سیران سنگدل

موش مغرور بساط ناز و نعمت گسترده، نه از قحط خبر داشت و نه بر تنگی

همه ms077 یار تو از بهر تراشند بی لقمه هوادار تو باشند

چو مالت کاهد از مهرت بکاهند زیانت بهر سود خویش خواهند 15 ز تو جویند در دولت معونت گریزند از تو اندر روز محنت

ازین جمعی رفیقان ریابی بریدن بهتر است از آشنایی

روز دیگر که موش سر از بالین آسایش برداشت، چندان که از چپ و راست احتیاط کرد از یاران کسی ندید. هرچند از پیش و پس تفحص بیش نمود، اثر مصاحبان کمتر دید/ فغان درگرفت و گفت: شعر یاران که بودهاند ندانم کجا شدند آیا چه حال بود که از ما جدا شدند

پس به جهت تحقیق احوال ایشان بعد از مدت متمادی که عزلت اختیار کرده بود، [از گوشهآ کاشانه] بیرون آمد و بر بالای بام غله شد بر بلای غلا و پریشانی و تنگی و گرانی اطلاع یافته، به اضطراب تمام به سوی خانه روان گردید تا ذخیرهای که دارد در محافظت آن غایت سعی به جای آرد. چون به خانه رسید از 25غله اثری ندید. از آن سوراخ به انبار خانه درآمد، آن مقدار خوردنی که قوت یک شبه [را] شاید موجود نبود. طاقتش طاق گشته بهدست اضطراب گریبان جان [چاکزدن] گرفت و چندان سر سودا بر زمین زد که مغزش پریشان شد، و از

و چون پدر از اتمام این داستان بپرداخت، پسر کوچک برخاست و دیباچهآ 5 سخن را به جواهر ثنا و دعای پدر بیاراست و گفت: ای پدر! بعد از آنکه کسی [مال] خود را محافظت بر ms078 قاعده نمود و از آن سودی تمام گرفت، آنسود را چگونه خرج کند. پدر فرمود که طریق اعتدال در سه چیز ستوده است خصوصا در باب معاش. پس خداوند مال باید که بعد از حصول فایده دو قاعدهآ دیگر رعایت کند. یکی آنکه از اسراف و اخراجات ناموجه اجتناب نماید تا 1 پشیمانی بار نیارد و مردم زبان طعن بر وی نگشایند، و فی الحقیقه اتلاف [مال] و إسراف در خرج از وسوسهآ شیطان است قوله تعالی ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین. شعر هست بر مردم عالی گهر بخل ز اسراف پسندیدهتر گرچه عطا در همهجا دلکش است هرچه بهنجار بود آن خوشست 15

دویم باید که از بدنامی بخل و عار امساک احتراز نماید که مرد بخیل در دین و دنیا بذنام بود، و دنیا دار ممسک همهوقت مطعون و دشمن کام باشد، و مال بخیل عاقبت هدف تیر تاراج [و تلف] میشود، [چنانچه] مثلا حوضی بزرگ که پیوسته از چند جوی آب در وی آید و به اندازهآ مدخل مخرجی نداشته باشد، لابد از هر طرفی راه جوید و از گوشهای بیرون [ترابد] و رخنهها/ بر دیوار وی 20 55 افتد، و آخرالامر بدان ادا کند که بیکبارگی آن حوض نابود و ناچیز شده، آبها در اطراف و جوانب پراگنده گردد. و بشر البخیل بحادث آو وارث. شعر

بال کز وی بخیل بهره نیافتدست تاراج داد بر بادش

یا به وارث رسد که گه گاهی جز به نفرین نمیکند یادش

چون پسران نصایح پدر بشنودند و منافع سخنان او نیکو بشناختند، هریک 25 حرفتی اختیار نمودند و دست به کاری زدند.

از گل و سبزهآ نوخاسته و آب روان چشم بد دور تو گویی که بهشت دگر است

شنزبه را آن منزل خوش آمد. رخت اقامت در ساحت آن مرغزار فرو گرفت، و چون یکچندی بیبند تکلف در آن ساحت مرغزار بچرید و در آن هوای روخ بخش و فضای دلکش به مراد دل گذرانید، بغایت/ قوی جته و فربه گشت. 327 لذت آسایش و ذوق آرامش او را بر آن داشت که به نشاط هرچه تمامتر بانگ بلند 25 کرد. در حوالی آن مرغزار شیری بود با صولت و هزبری به غایت شوکت، وحوش بسیار در خدمت ms080 او کمر بسته و سباع بیشمار سر متابعت بر خط فرمان او نهاده.

شیر از غرور جوانی و نخوتر حکومت و کامرانی و کثرت خدم و بسیاری

آثار ملالت از جبینش داده خبر از دل حزینش

کلیله جواب داد که تو را با این سؤال چه کار وباگفتن این سخن چه نسبت. مصراع

تو از کجا سخن سر مملکت زکجا و ما به درگاه این ملک طعمه مییابیم و در سایهآ دولتش روزگار میگذرانیم. به همین بسنده کن و از تفتیش اسرار ملوک و تحقیق احوال ایشان در گذر چه ما از آن طبقه نیستیم که به منادمت سلاطین [مشرف] توانیم شد، یا سخن ما را 15 نزدیک پادشاهان محل استماع تواند بود. پس ذکر ایشان کردن تکلف باشد، و هر که به تکلف کاری کند که سزای او نباشد، بدو آن رسد که به بوزنه رسید. دمنه پرسید که چگونه بوده است آن؟ کلیله گفت: آوردهاند که بوزنهای درودگری را دید بر چوبی نشسته و آن را میبرید و ms081 دو میخ داشت. یکی را در شکاف چوب فرو کوفتی تا بریدن آسان گشتی و راه آمدشد بر اره گشاده شدی، و چون شکاف از حد معین درگذشتی دیگری را بکوفتی و میخ پیشینه را برآوردی، بر این منوال عمل مینمود. بوزنه تفرج میکرد که ناگاه درودگر در اثنای کار به حاجتی برخاست. بوزنه چون 25 جای خالی دید بر چوب نشست. از آن جانب که بریده بود خصیتین او به شکاف چوب فرو شد. بوزنه آن میخ که/ در بیش کار بود پیش از آنکه دیگری

آن به که هر کسی به جهان کار خود کند

وانکس که کار خود نکند نیک بد کند

کار من میوه چیدن است نه اره کشیدن، و پیشهآ من تماشای بیشه است نه زدن تبر و تیشه. مصراع

آن را که چنان کند چنین آید پیش

بوزنه با خود اندیشه میکرد که درو دگر بازآمد و او را دستبردی به سزا نمود، و مآل کار بوزنه از آن فضولی به هلاکت انجامید، و از آنجا گفتهاند: مصراع

کار بوزینه نیست نجاری این مثل بدان آوردم تا بدانی که هرکسی را کار خود باید کرد و قدم از اندازه بیرون نباید نهاد، و لکل عمل رجال. شعر

مثلی یاد دارم از یاری کار هر مرد نیست هرکاری این کار نه کار تست فروگذار و به اندک طعمه و قوتی که میرسد غنیمت شمار. دمنه گفت که به ملوک تقرب جستن برای طعمه و قوت نباشد، چه شکم به هر چیز پر شود، [بلکه] فایدهآ ملازمت ملوک یافتن منصب عالی باشد، تا در آن حال تواند دوستان را به لطف نواختن و مهم دشمنان را به قهرساختن، و هرکه [همت او] ms082 به طعمه سر فرود آرد از شمار بهایم است چون سگ که گرسنه باشد 20 به استخوانی شاد شود، و گربهآ خسیش طبع به نالپارهای خشنود گردد؛ و من دیدهام که شیر اگر خرگوش شکار کند، چون گوری بیند دست از او بازدارد و روی به صید گور آرد. شعر

همت بلند دار که نزد خدا و خلق باشد به قدر همت تو اعتبار تو و هرکه درجهآ بلند یافت اگرچه چون گل کوتاة زندگانی باشد، خردمندان 25 جهت ذکر جمیل او را دراز عمر شمرند، و آنکه به دنائت و دون همتی سر فرود آرد چون برگ ناژ اگرچه دیر پاید، نزدیک اهل فضل اعتباری نیابد و از او حساب برنگیرند. شعر

خیال حوصلهٔ‌ بحر میپزم هیهات

چهاست در سر این قطرهآ محال اندیش

دمنه گفت: دستمایهآ بزرگی عقل و ادب است نه اصل و نسب. هرکه عقل صافی و خرد وافی دارد، خویشتن را از پایهآ خسیس به مرتبهآ شریف رساند، و *هرکه را رای/ ضعیف و عقل نحیف باشد، خود را از درجهآ اعلی به مرتبهآ ادنی 10 رساند. شعر

به پیشکاری عقل شریف و رای درست

توان کمند تصرف بر آسمان افگند

وگرنه دیدهٔ‌ دل برگشاید از همت

نظر به سوی معالی نمیتوان افگند بزرگان گفتهاند که ترقی بر درجات شرف به زحمت بسیار دست دهد، و تنزل از مرتبهآ عزت به اندک کلفتی میسر گردد، چنانچه سنگ گران را به مشقت فراوان از زمین بر دوش توان کشید، و به اندک اشارتی بر زمین توان انداخت، و به واسطهآ این است که جز مرد بلنذهمت که تحمل محنت داشته باشد، کسی دیگر به کسب معالی رغبت نمیتواند نمود. شعر

نازنین را عشقورزیدن نزیبد ms083 جان من

شیزمردان بلاکش پا در این میدان نهند هر که آسایش الخمول زاحة طلبد دست از آبروی شسته، دایم الوقت در زاویهآ خواری و ناکامی [منزوی] خواهد بود و آنکه از خارستان آلشهرة آفة نیندیشد، اندک فرصتی راگل مراد چیده، در چمن عزت بر مسند عشرت خواهد نشست. شعر 25

تا غم نخورد و درد، نیفزود قدر مرد

تا لعل خون نکرد جگر، قیمتی نیافت

بیداغ محنتی رقم دولتی نیافت

مگر تو داستان آن دو همراه نشنیدهای که یکی به واسطهآ تحمل رنج و عنا به ذروهآ پادشاهی رسید، و دیگری به سبب کاهلی و [تن آسانی] به حضیض احتیاج و پریشانی فرو ماند. کلیله گفت چگونه بوده است آن؟ دمنه گفت آوردهاند که دو رفیق یکی سالم نام داشت و دیگری غانم به موافقت در راهی می رفتند و [به مرافقت یکدیگر] منازل و مراحل قطع میکردند. گذر ه ایشان بر دامن کوهی افتاد که قلهاش با سبزخنگ فلک عنان بر عنان داشتی، و کمرش با سطح منطقةالبروج رکاب در رکاب بستی. درپای آن کوه چشمهای آب بود به صفا چون رخسارهآ تازهآرویان گلعذار، و به حلاوت چون دهن شکزلبان شیرین گفتار. در پیش چشمه حوضی بزرگ بود، و گرداگرد آن حوض درختان سایه دار سر در سر به هم آورده. شعر ز یک سو شاخ ریحان بردمیده ز دیگرسو درختان سر کشیده

به پای سرو سنبل درفتاده بنفشه پیش سوسن سر نهاده

القصه آن دو رفیق از بادیهآ هولناک بدان سزمنزل پاک رسیدند، و چون جایی خوش و مأوایی دلکش بود، هم آنجا به رسم آسایش مقام گرفتند. بعد از آسودگی بر اطراف و جوانب حوض [و چشمه] گذر میکردند/ و از هر جانبی نظر33 20 میافگندند. ناگاه بر کنارهآ حوض از آن سو که آب میآمد سنگی سفید دیدند و به خط سبز که به جز قلم قدرت بر صفحهآ حکمت رقمی چنان نتواند ms084 کشید بر وی نوشته که ای مسافری که این منزل را به شرف نزول مشرف ساختی، بدان که ما نزل مهمان به بهترین وجهی ساخته و پرداختهایم، ولی شرط آن است که از سر گذشته پای در این چشمهآ آب نهی و از خطر گرداب و هول غرقاب اندیشه 25 نانموده خود را به هر نوع که توانی به کناراندازی، و شیری از سنگ تراشیده در پایان کوه نهادهاند آن را بر دوش کشی و بی تعلل و تأمل به یک دویدن خود را به بالای کوه رسانی، و از نهیب سباع جان شکار که پیش تو آید و شوک خارهای

گر جمله جهان بگیرد انوار قبول یک شعشعه جز به مرد قابل نرسد

بعد از وقوف بر مضمون آن خط، غانم روی به سالم کرد کهای برادرا بیا تا به قدم مجاهده این میدان مخاطره بپیماییم، و جهت وقوف بر کماهی این طلسم آنچه امکان سعی باشد بنماییم. شعر

یا با مراد بر سر گردون نهیم پای یا مرذوار در سر همت کنیم سر

سالم گفت: ای یار عزیزا به مجرد خطی که راقم آن معلوم نیست و حقیقت آن مفهوم نه، مرتکب خطری عظیم شدن و به تصور فایدهای وهمی و منفعتی خیالی 1 خود را در مهلکه انداختن دلیل جهل است. هیچ عاقل زهر به یقین و تریاک به گمان نخورده، و هیچ خردمند محنت نقد به راحت نسیه قبول نکرده. شعر

نیست برابر به نزد مردم دانا یک دمه غم با هزازساله تنعم

غانم فرمود کهای رفیق مشفقا هوس استراحت سبب خست و دنائت است و ارتکاب مخاطره نشانهآ دولت و عزت. شعر

هر که آسودگی و راحت جست دل خود ms085 را ز بخت شاد نکرد

وانکه ترسید از جفای خمار قدح بادة مراد نخورد

سر مرد بلندهمت به گوشه و توشه فرو نیاید، و تا پایهآ بلند به دست نیارد از پای [طلب] ننشیند؛ وگل طرب بیخار تعب نتوان چید، و در گنج مراد جز به کلید رنج نتوان گشاد؛ و مرا همت عنان گرفته به سر کوه خواهد کشید، و از 2 گرداب بلا و تحمل بار عنا نخواهم اندیشید. شعر

گر در طلبش ما را رنجی برسد شاید

چون عشق حرم باشد سهلست بیابانها سالم گفت مسلم که به بوی بهار دولت/ با غوغای خزان نکبت در توان ساخت، فاما در راهی قدم زدن که پایان ندارد، و در بحری سباحت کردن که 25 ساحلش پدید نباشد از طریق خرد دور مینماید؛ و هر که در کاری شروع کند باید که چنانکه مدخلش را دآنسته مخرجش را ببیند و از آغاز مهم نظر به انجام

تا نکنی جای قدم استوار پای منه در طلب هیچکار

در همه کاری که درآیی نخست رخنهٔ‌ بیرونشدنش کن درست شاید که این خط برای تمسخر نوشته باشند، و این رقم برای استهزا [و بازی] کشیده و این چشمه گردابی باشد که به آشنای به کنارنتوان آمد، و اگرنجات از آن میسرگردد، یمکن که وزن شیر سنگین به مثابهای باشد که در دوش نتوان کشید، و اگر آن نیز وجود گیرد یمکن که به یک دویدن به سر کوه نتوان رسید، و اگر این همه به جای آورده شود معلوم نیست که نتیجه چه خواهد بود. باری من در این 0 معامله همراه نیستم و تو را نیز از اقدام بدین کار منع میکنم. غانم گفت: از این سخن درگذر که من به قول کسی از این ms086 عزم برنگردم و عقدی که بستهام به وسوسهآ شیاطینالانس والجن نشکنم، و من می دانم که تو قوت همراهی نداری و در موافقت مرافقت نکنی، باری به تماشا نظاره میکن و به دعا و نیاز مددی میده. شعر دانم که ترا قوت می خوردن نیست باری به تماشاگری مستان آی سالم دانست که او در کار خود یک جهت است. گفت: ای برادرا میدانم که به سخن من متنبه نمیشوی و ترک این حرکت نمیکنی، من طاقت مشاهدهآ این حالت ندارم، و تفرج کاری که مقبول طبع و ملایم دل من نیست نمیکنم؛ و من صلاح در آن دیدهام، مصراع

بیرون کشید باید از این ورطه رخت خویش پس سالم باری که داشت در راحله نهاد و یار خود را وداع کرده به سلامت روی به راه آورد. غانم دل از جان برداشته به لب چشمه آمد و گفت: شعر

در بحر محیط غوطه باید خوردن یا غرقهشدن یا گهری آوردن

پس دامن عزم بر کمر همت استوار کرده قدم بر چشمه نهاد. شعر آن چشمه نبود بلکه دریایی بود کانجا خود را به صورت چشمه نمود 25 25غانم دانست که آن چشمه گرداب بلاست، اما دل قوی داشته/ به آشنای /340 یقین به ساحل نجات رسید و به کنار آب [آمده نفس راست کرده، آن] شیر سنگین را به قوت تمکین در پشت کشید و هزارگونه زحمت را قبول نموده، به

شهری چو بهشت در نکویی چون باغ ارم به تازه روی

غانم بر بالای کوه قرار گرفت به جانب شهر مینگریست که ناگاه از آن شیر [سنگی] آوازی که به صلابت وی زلزله در کوه و صحرا افتاد بیرون آمد و آن صدا 5 به شهر رسید. خلق بسیار از اطراف و جوانب ms087 بیرون آمدند و روی به کوه نهادند و متوجه غانم شدند. غانم به دیدهآ حیرت مینگریست و از هجوم خلایق تعجب مینمود که ناگاه جمعی اعیان و اشراف رسیده، رسم دعا و ثنا به جای آوردند و به التماس تمام او را بر مرکب راهوار سوار کردند و به جانب شهر بردند و سروتن وی به گلاب شسته، خلعتهای پادشاهانه پوشانیدند و به اعزاز و اکرام تمام زمام 10 سلطنت آن ولایت به کف کفایت او باز دادند. غانم از کیفیت آن سؤال کرد، بدین منوال جواب شنید که حکما در این چشمه که دیدی طلسمی ساختهاند، و آن شیر سنگین را به انواع فکر و تأمل و ملاحظهآ طلوع درجات و نظرات ثوابت و سیارات پرداخته، و هرچند وقت عزیزی را در خاطر آید که بر چشمه گذرد و شیر را بر بالای کوه برآرد، هراینه در زمانی آن حال وجود خواهد گرفت که 15 پادشاه این شهر را اجل رسیده باشد، تا چون به حکم الهی آفتاب حیاتر حاکم این ولایت در افق فوات غروب کند مقارن حال ستارهآ حشمت آن صاحب دولت از ذروهآ این کوه طلوع نماید و صدای شیر به شهر رسیده، مردم بیرون آیند و او را به پادشاهی برداشته در سایهآ عدالتش روزگار گذرانند تا آن زمان که دولت وی نیز به سر آید، و دور صاحبقرانی دیگر درآید. شعر

یکی چون رود دیگر آید به جایجهان را نمانند بی کدخدای

و مدتهای متمادی شده [این قاعده بر] همین دستور که مذکور شد استمرار یافته، و تو امروز پادشاه [این] شهری و فرمان فرمای دهری. مصراع

ملک آن تست و فرمان، فرمای هرچه خواهی

غانم دانست که کشیدن آن همه محنت/ به تقاضای دولت بوده. شعر

دولت چو به پیشکاری آید هر کار چنان کند که شاید

این مثل بدان آوردم که تا بدانی که نوشه ناز و نعمت بی نیش آزار و ms088 محنت

کلیله گفت: پادشاهان همه اریاب فضل و کرامت را مخصوص نگردانند، بلکه نزدیکان خود را که به ارث یا به اکتساب در خدمت ایشان تقربی یافته باشند به التفات پادشاهانه تقرب واختصاص دهند؛ چون تو با شیر نه سابقهآ موروثی 25 داری و نه وسیلهآ مکتسبی، یمکن که از عواطف او محروم بمانی و موجب دشمن کامی شود/ دمنه گفت: هر که به ملازمت سلطان به درجهآ رفیع رسیده بر سبیل تدریج بوده و بیجد و جهد ایشان و آثار تربیت سلطان آن مرتبه روی

اول: شعلهآ آتش خشم را به آب حلم فرونشاند. دویم: از وسوسهآ شیطان هوا حذر نماید. سیوم: حرص، فریبنده و طمع فتنهآ انگیز را بر عقل راهنمای مستولی نسازد. چهارم: بنای کارها بر کوتاهدستی و راستی نهد. پنجم: حوادثی و وقایعی که پیش آید آن را به رفق و مدارا تلاقی نماید. و هر که به این صفتها موصوف شد، هراینه مراد او به خوبی برآید.

کلیله گفت: من تصور کردم که تو به ملک نزدیک شدی، به چه و سیله منظور نظر سلطان شوی و به کدام هنر منزلتی و درجتی یابی؟ دمنه گفت: اگر تقرب آن 1 حضرت میسر گردد پنج خصلت پیش گیرم:

اول: آنکه به اخلاص تمام خدمت کنم. دویم: همت خود را بر متابعت او مقصور گردانم. سیوم: افعال و اقوال او را به نیکویی بازنمایم. چهارم: چون کاری آغاز کند که به صواب نزدیک باشد و صلاح ملک در آن بینم، آن را در چشم و دل وی آراسته گردانم و فواید و منافع آن در نظروی درآرم تا شادی او به خوبی ms090 رای 15 و راستی تدبیر او بیفزاید. پنجم: اگر در کاری خوض نماید که عاقبتی وخیم و خاتمتی مکروه داشته باشد و مضرت آن به ملک بازگردد، به عبارت شیرین و رفق تمام ضرر آن را بازگویم و از سوءعاقبت آن او را آگاه گردانم، و هرگاه که پادشاه هنرهای من ببیند مرا به نواخت و عنایت خود مخصوص گرداند، و پیوسته مایل صحبت و راغب نصیحت من باشد، چه هیچ هنر پنهان نماند و هیچ 2 هنرمندی از اثر تربیت و تقویت بیبهره نمیشود. شعر

هنر چو مشک بود مشک کی نهان ماند

جهان ز نکهت او پر ز بو شود ناگاه

برو به کسب هنر کوش کز فضایل تو

بسیط خاک پر از گفتوگو شود ناگاه

کلیله گفت: چنان مینماید که رای تو بدین قرار گرفته است و عزیمت تو بر امضای این مهم تصمیم یافته، باری نیک برحذر باتش که ملازمت سلاطین مهمی

یزچون هیزم خشک ز آتش تیز

از صحبت ms091 پادشه بپرهیز

آن آتش اگرچه پر ز نور است ایمن شد زو کسی که دور است فاما هر که از مخاطره بترسد به درجهآ بزرگی نرسد. شعر

از خطر خیزد بزرگی زانکه سود ده چهل

برنبندد گر بترسد از خطر بازارگان و در سه کار شروع نتوان کرد مگر به بلندی همت. اول: عمل سلطان. دویم: سفر دریا. سیوم: مقابلت اعدا، و من خود را دون همت نمیبینم، پس چرا از عمل 20 سلطان اندیشم. شعر

چون بازوی همتم چنین است هرچ آن طلبم در آستین است

خواهی شرف و بزرگواری میکوش به همتی که داری

فی الجمله به هرچه دست سابی همت چو قوی بود برآیی کلیله گفت که اگرچه من مخالف این تدبیر و منکر این عزیمتم، اما چون رای 25 تو در این کار رسوخی و طبع تو بر این اندیشه ثباتی دارد مبارک باد. مصراع

اینک سر راه تو برو خوش بسلامت دمنه برفت و بر شیر سلام کرد. شیر پرسید که این چه کس است؟ گفتند پسر

اندرین راه چو طاوس به کار است مگس

کاری که از سوزن ضعیف آید از نیزهآ سزافراز نیاید و مهمی که قلمتراش 4نحیف سازد، شمشیر آبدار در اهتمام آن متحیر. و هیچ خدمتگار اگرچه/ بیقدر 10 و فرومایه ms092 باشد از دفع مضرتی و جذب منفعتی خالی نیست، چه آن چوب خشک که به خواری بر رهگذار افتاده، امکان دارد که روزی به کار آید و اگر هیچ را نشاید، شاید که از وی خلالی سازند تا گوش را به سبب وی از شوخ بپردازند. شعر

گر دستهآ گل نشاید از ما هم

هم هیزم دیگ را بشاییم

شیر چون سخن دمنه شنید، به او متوجه گشته از فصاحت و بلاغت او متعجب شده، روی به نزدیکان آورده گفت: مرد هنرمند اگرچه گمنام بود [عقل و] دانش او بی اختیار فضایل او را بر هجوم عوام ظاهر گرداند چنانچه فروغ آتش که اگر فروزنده خواهد که پست بسوزد البته سر به بلندی کشد. شعر

آن را که نشان عشق یار است بر ناصیهآ وی آشکار است

دمنه بدین [نوع سخن] شاد شد و دانست که افسون او در شیر اثر کرده است و فریب او بغایت مؤثر شده. زیان نصیحت بگشود و گفت: واجب است بر کافهآ خدم و حشم که پادشاه را هرچه پیش آید، به فهم و دانش خود [در آن] تأمل نمایند، و بر آنچه هریک را به خاطر رسد به عرض رسانیده طریق مناصحت فرو نگذارند تا ملک اتباع و لواحق خود را نیکو بشناسد، و بر اندازهآ رای و تدبیر و 25 اخلاص و تمییز هریک واقف شده، از خدمت ایشان انتفاع گیرد، و هم فراخور استحقاق هریک را بنوازد، چه تا دانه در پردهآ خاک نهان باشد هیچ کس در پروردن

من همچو خارو خاکم و تو آفتاب و ابر

گلها و لالهها دهم ار تربیت کنی

شیر گفت: تربیت خردمندان چگونه باید کرد و از ایشان به چه و سیله برتوان خورد؟ دمنه گفت: اصل در این کار آن است که پادشاه نظر به حسب کند نه بر نسب، اگر جمعی بیهنران خدمت آبا و اجداد را وسیله سازند بدان التفات ننماید که آدمی را نسب به هنر درست باید نه به پدر. شعر

از هنر خویش گشا سینه را

مایه مکن نسبت دیرینه را

زنده به مرده مشو ای ناتمام زنده بکن مردهٔ‌ خود را به نام

از پدر مرده ملاف ای جوان/

گر نه سگی چون خوری این استخوان

موش با وجود آنکه با مردم همخانه است، به واسطهآ ایذا و آزاری که از او میرسد در هلاک او سعی واجب میدارند، و باز که وحشی و غریب است، چون 25 از او منفعتی تصور میتوان کرد، به اعزاز هرچه تمام تر او را به دست میآرند و بر ساعد ناز از روی اعزاز به اهتزاز میپرورند.

پس ملک باید که نظر به آشنا و بیگانه نکند، بلکه [مردم] عاقل و فرزانه طلبد و کسانی را که در کارها غافل و از هنرها عاطل باشند، بر مردمان فاضل و هنرمندان کامل ترجیح روا ندارد که منصب خردمندان را به بی خردان دادن چنان 25 باشد که حلیهآ سر بر پای بستن و پیرایهآ پای بر سر آویختن؛ و هرجا که اهل هنر ضایع مانند و اریاب جهل و سفاهت زمام اختیار به دست گیرند، خللی تمام به امور آن مملکت راه یابد، و شآمت آن [به روزگار] شاه و رعیت برسد. شعر

همای گو مفگن سایهآ شرف هرگز

در آن دیار که طوطی کم از زغن باشد

دمنه چون از سخن فارغ شد، شیر بدو التفات تمام نموده، از ms094 جملهآ خواص حضرتش گردانید و به سخنان او انس و الفت گرفته، بنای مهمات بر مواعظ و نصایح او نهاد. دمنه نیز روش عقل و کیاست و فهم و فراست پیش گرفته، به اندک 5 زمانی محرم حریم سلطنت شد، و در صلاح و اصلاح امور ملک و دولت مدار علیه و مشار الیه گشت. روزی وقت را مساعد و زمان را موافق یافته خلوتی طلبید و گفت: مدتی شد که ملک بر یکجای قرار گرفته است و لذت حرکت و نشاط شکار فرو گذاشته. میخواهم که موجب آن را بدانم که در آن باب به هر نوع که مقدور تواند بود سخن رانم.

شیر خواست که بر دمنه حال هراس خود پوشیده گرداند. در میان آن سخن شنزبه بانگی سخت بکرد و آواز او شیر را چنان از جای خود ببرد که عنان تمالک از دست او بشد. بالضروره راز خود را با دمنه در میان نهاد و گفت: سبب دهشت من این آواز است که میشنوی، و من نمیدانم که آواز کیست، اماگمان میبرم که قوت و ترکیب او فراخور آواز باشد. اگر چنین است ما را دراین مقام جای کردن 15 صواب نیست. دمنه گفت: ملک را جزاین آواز دل مشغولی دیگر هست؟ گفت نه. دمنه گفت: پس نشاید بدین مقدار از مکان و منزل موروث جلاکردن و از وطن مألوف مفارقت نمودن. آوازی را چه اعتبار و نعرهای را چه وزن که کسی بدان از جای برود؛ و پادشاه چون کوه ثابت قدم باید که به هر بادی متزلزل نگردد، [و به هر فریادی از جای نجنبد]. مصراع تا به هر بادی نجنبی پا به دامن کش چو کوه/

و بزرگان گفتهاند که به هر آواز بلند و جثهآ قوی التفات نباید کرد که نه هر صورت دلالت بر معنی کند، و نه هر ظاهری نمودار باطن باشد. نی هرچند فربه باشد به چوب لاغر شکسته ms095 گردد، و کلنگ هرچند بزرگ جثه بود به چنگال شاهین ضعیف ترکیب واماند، و هرکه از جته بزرگ حسابی گیرد، بدو آن رسد که 25 به آن روباه رسید. شیر گفت: چگونه بوده است آن؟

و این مثل بدان آوردم تا ملک به آواز مهیب و هیکل عظیم ذوق شکار و حرکت خود از دست ندهد اگر نیک درنگری از آن آواز و جثه هیچ کار نیاید، و اگر ملک 20 فرماید نزدیک او روم، از بیان حال ms096 و حرکت و حقیقت کار او ملک را باخبر گردانم. شیر را سخن دمنه موافق افتاد. [دمنه] به حسب اشارت شیر به جانب آن آواز روان شد اما چون از چشم شیر غایب گشته، شیر تأمل کرد و از فرستادن دمنه پشیمان شد، با خود گفت عظیم خطای کردم و ناندیشیده حرکتی از من صادر شد؛ و بزرگان گفتهاند که پادشاه باید که در افشای اسرارخود به ده طایفه اعتماد نکند، و در 25 مهمات خاصه که در کتمان آن مبالغه دارد/ رمزی با ایشان در میان ننهد.

اول: هرکه بر درگاه او بیجرم و جنایت جفا و ملالتی دیده باشد و مدت رنج و بلای او دراز کشیده. دویم: آنکه مال و حرمت او در [ملازمت] پادشاه به باد

راز مگشای به هرکس که در این مرکز خاک

سیر کردیم بسی، محرم اسرار نبود

پس به حکم این مقدمات پیش از امتحان دمنه تعجیل کردن مناسب نبود، و 15 فرستادن او به جانب خصم از روش حزم و دوزاندیشی بعید نمود، و این دمنه شخصی زیرک مینماید، و روزگار دراز بر درگاه من مهجور و رنجور بوده. اگر عیاذا بالله در دل وی خار آزاری خلیده باشد و در این محل خیانتی اندیشد و فتنهای انگیزد، یا آنکه خصم را در قوت و شوکت بر من غالب یابد و به خدمت او رغبت نموده بر آنچه واقف شده باشد از اسرار من او را آگاه سازد، هراینه تدارک 2 آن از درجهآ تدبیر خارج باشد. چرا مضمون کلام الحزم سوء الظن را کار نبستم واز فحوای بیت حکیم که فرموده: شعر

بذنفس مباش و بذگمان باش از فتنه و مکر در امان باش

تجاوز نمودم، و اگر آفتی بدین رسالت مترتب گردد من سزاوار صد چندان هستم در این فکرت به اضطراب تمام برمیخاست و مینشست و چشم انتظار 25 در راه نهاده که بیک ناگاه دمنه پیدا شد. شیر اندکی بیارامید و بر جای خود قرار گرفت، اما چون دمنه برسید بعد از ادای لوازم خدمت گفت: شعر

ای شهریار جهاندارا/ آنکه آواز او به سمع همایون رسید، گاوی است در حوالی این بیشه به چرا مشغول شده، و جز خوردن و خفتن کاری ندارد و همت او از حلق و شکم درنگذرد. شیر گفت: مقدار قوت او چیست؟ دمنه گفت: او را نخوتی و شوکتی ندیدم که از آن بر قوت او استدلال کردمی، و در ضمیر خویش او را مهابتی نیافتم که احترام بیشتر لازم شمردمی. شیر گفت: او را حمل بر ضعف نتوان کرد و بدان فریفته نتوان گشت که باد سخت اگرچه برگیاه ضعیف وزد او را نیفگند، اما درختان ms098 قوی را از پای درآورد و مهتران و بزرگان تا خصم را کفو خود 0 نیابند. اظهار قوت و شوکت از ایشان به ظهور نرسد. شعر باز از پی صعوه کی نماید آهنگ شاهین به شکار پشه نگشاید چنگ

دمنه گفت: ملک باید که کار او را چندانی وزن ننهد و از مهم او این مقدار حساب نگیرد که من به فراست نهایت کار او دانستم و بر کماهی حال او مطلع شدم. و اگر رای عالی اقتضاکند و فرمان همایون شرف صدوریابد، من او را بیارم 15 تا سرارادت بر خط اطاعت نهاده، غاشیهآ بندگی بر دوش هواداری افگند. شیر از این سخن شادمان شد و به آوردن او اشارت فرمود. دمنه به نزدیک شنزبه رفت و به دل قوی بی تردد [و تأمل] به سخن دربیوست. مصراع

نخستین بار گفتش کز کجایی و بدین جا چون افتادی و سبب آمدن بدین مقام و اینجا طرح اقامت افگندن 20 چه بود؟ شنزبه صورت حال به راستی بازنمود. دمنه از احوال او واقف گشته، گفت شیری که پادشاه سباع و فرمانده این آقطاع است مرا فرستاده و فرموده که تو را نزدیک او برم، و بدین منوال مثال داده که اگر مسارعت نمایی از تقصیری که تا این غایت در ملازمت واقع شده درگذرد، و اگر توقف کنی فی الحال بازگردم و صورت حال را بازنمایم. شنزبه که نام شیر و سباع شنید بترسید و گفت: اگر مرا 25 قوی دل گردانی و از سیاست او ایمن سازی با تو بیایم، و به و سیلهآ مرافقت تو شرف خدمت او دریابم. دمنه با وی سوگند یادکرد و عهد و میثاقی که بدان دل او را آرامی پدید آمد بهجای آورد، و هر دو روی به جانب شیر آوردند. دمنه پیش

درین مملکت گر بگردی بسی ز ما در شکایت نبینی کسی

در اول به کاری که نیت کنم نظر در صلاح رعیت کنم

گاو دعا و ثناگفت و کمر خدمت به طوع و رغبت بر میان بست. شیر نیز او را رتبهآ تقرب ارزانی داشته، روز به روز به خود نزدیکتر همی گردانید و در اعزاز و1 احترام او اطناب و مبالغه مینمود، و درضمن آن روی به تفحص حال و تحقیق کار او آورده، اندازهآ رای و خرد و مقدار تمیز و تجربهآ او بشناخت. شخصی دید به کمال کیاست معروف و به فهم و فراست موصوف. هرچند اخلاق او را بیشتر آزمود، اعتماد بر وفور دانش او زیاده گشت. شعر

نکوسیرتش دید و روشن قیاس سخن سنج و مقدار مردم شناس

جهانآ دیده دانش آموخته سفزکرده و صحبت اندوخته

شیر پس از تأمل و مشاورت و تفکر و استخاره، گاو را محرم اسرار خویش گردانید و هر ساعت منزلت او در قبول و اقبال شریفتر و درجهآ وی در حکم گزاری و فرمانروایی رفیعتر میشد، تا از جملهآ ارکان دولت و اعیان حضرت درگذشت. دمنه چون دید که شیر تعظیم گاو را به سرحد افراط رسانید و2 مبالغه در اکرام و انعام او از مرتبهآ اعتدال درگذرانید، نه سخن او را وقعی مینهد و نه در مهمی با او مشاورت مینماید، دست حسد سرمهآ نفرت در چشم دلش کشید، و آتش خشم شعلهآ غیرت در زاویهآ دماغش افگند. شعر

حسد هرجا که ms100 آتش برفروزد هم از اول حسودان را بسوزد خواب و قرار از وی بشد، و آرام و سکون رخت از ساحت سینهاش برداشت. 25 به شکایت نزد کلیله رفت و گفت: ای برادرا ضعف رای و سستی تدبیر من نگر که تمامی همت بر فراغت شیر مقصور گردانیدم و گاو را به خدمت او آوردم تا

جان من خود کردهای خودکرده را تدبیر چیست

و این تیشه خود برپای خود زدهای، و این غبار فتنه خود در راه خود برانگیختهای، و تو را همان پیش آمد که زاهد را. دمنه پرسید که چگونه بوده است آن؟ کلیله گفت: آوردهاند که پادشاهی زاهدی را کسوتر فاخر و خلعتی گرانمایه داد. دزدی بر آن [حال] اطلاع یافته طمع دریست، و از روی ارادت نزدیک زاهد رفته/ خدمت او اختیار کرد، و در آموختن آداب طریقت تا به حدی سعی مینمود که عاقبت محرم شد. شبی فرصتی یافته جامه را ببرد و برفت. دیگزروز زاهد جامه ندید و [آن] مرید تازه را غایب یافت. دانست که جامه او برده. در طلبش روی به شهر نهاد. در راه دید که دو نخچیر با یکدیگر جنگ میکردند و به سز یکدیگر را مجروح میگردانیدند، و در این محل که آن دو خصم تیزچنگ چون شیران درنده با یکدگر در کارزار بودند، و خون از اعضا و جوارح هریک میچکید. روباهی آمده خون ایشان میخورد. ناگاه در اثنای آن سرزدن روباه در میان افتاد، و از هر طرف سر آنها محکم بر پهلوی وی آمد و هلاک شد. زاهد از این صورت تجربه حاصل کرده درگذشت و شبانگاه را که به شهر رسید، در شهر بسته دید. از هر جانبی میگشت و برای اقامت جایی میطلبید. قضا را زنی از بام خانه در کوچه ms101 مینگریست. از سرگردانی زاهد فهم کرد که مرد غریب است. او را به مقام خود دعوت فرمود. زاهد اجابت نموده در منزل او پای افزار بگشود و درگوشهای از آن کاشانه به اوراد خود مشغول شد، و آن زن به 25 بدکاری و ناهنجاری معروف بودی و کنیزکان جهت فسق و فجور مهیا داشتی، و یکی از ایشان که کرشمهآ جمالش عروسان بهشت را جلوهگری آموختی، و از تاب عذارش آفتاب عالمتاب بر آتشه غیرت سوختی، چشم مستش به تیر غمزه هدفی

خرامندة ماهی چو سرو بلند مسلسل دو گیسو چو مشکین کمند ز سیمین زنخ گوی انگیخته برو طوقی از غبغب آویخته بدان طوق و گوی آن بت مهزجوی ز مه طوق برده ز خورشید گوی

با جوانی زیباروی مشکین مویی سرؤبالایی ماه سیمایی شیرینزیانی باریک میانی که ترکان خطایی از چین زلفش چون سنبل در پیچ و تاب بودند، و نوش لبان سمرقندی از شوق شکر شوزانگیزش چون دل عاشقان در اضطراب. شعر

روی چگونه روی، روی چو آفتابی

زلفی چگونه زلفی هر حلقه بیچ و تابی

دلبستگی پدید آمده بود و پیوسته با یکدیگر چون مهر و ماه در [یک منزل] قران کردندی، و مانند زهره و مشتری در یک برج اجتماع نمودندی، و البته این جوان را غیرت [عشق] نمیگذاشت که حریفان دیگر از جام وصال آن کنیزک * جرعهای چشیدندی، و تشنگان بیابان طلب با هزار تعب به چشمهآ زلال او/ رسیدندی. شعر غیرتم با تو چنانست گرم دست دهد نگذارم که درآیی به خیال دگران

زن بدکار از معاملهآ کنیزک [به تنگ آمده بود و از] قصور دخل بی طاقت شده، با کنیزک که حجاب حیا از میان برداشته بود و جان به هوای جانان بر کف دست نهاده برنمی ms102 آمد. بالضروره قصد هلاک آن جوان کرد. در شبی که زاهد درخانهآ او آمد، تدبیری ساخته بود و فرصت کار نگاهداشته، و شرابهای گران بر عاشق و 2 معشوق پیموده. چون اهل خانه بیارامیدند، قدری زهر هلاهل سوده در ماشوره کرده پیش بینی برنا آورد. یک سر ماشوره در دهان گرفته، سر دیگر در سوراخ بینی او نهاده، خواست که دمی براو دمد. اثر غبار آن زهر به دماغ برنا رسید. ناگاه جوان عطسهای زد و به قوت بخاری که از بینی جوان بیرون آمد، تمام زهر به حلق وگلوی زن برسید و برجای سرد شد. مصراع

هم در سر آن روی که در سر داری

زاهد آن حال مشاهده کرد، و آن شب را که بر او به درازی [مثابهآ] روز قیامت

یافت صفا گنبد آیینهآ رنگ رفت برون آینهآ چین ز زنگ زاهد نیز خود را از ظلمت فسق و فساد آن طایفه رهانیده، منزلی دیگر طلبید. کفشگری که خود را از مریدان او شمردی به سبیل تبرک زاهد را به خانه برد، و قوم خود را در تیمازداشت او وصیت فرمود، و خود به ضیافت بعضی از دوستان رفت؛ و خاتون او دوستی داشت خوش طبع، زیباخویی آراسته رویی سلسله مویی. شعر بذله گوی عشوة سازی شوخ چشمی غمزفزن

خوبرویی کاینچنین باشد بلای جان بود و دلآله میان ایشان زن حجامی بود که به افسونگری آب و آتش با یکدیگر درآمیختی، و به چرب زیانی سنگ خاره نمودار موم ساختی. شعر

فریبانگیزی از گیرای گفت که کردی پشه و سیمرغ را جفت بلورین سبحهای در کار کرده به جای ریسمان زنار کرده

زن کفشگر ms103 چون خانه خالی یافت، [کس به] دلآله فرستاد که معشوق را خبر کن که امشب شکر بیغوغای مگس است و صحبت بی هیاهوی شحنه و عسس. مصراع

برخیز و بیا چنانکه من دانم و تو معشوق او شبانگاه به در خانه حاضر شده، منتظر فتحالبابی بود/ که بیک ناگاه /400 کفشگر چون بلای ناگهانی پدید آمد و آن مرد را بر در خانه دید، حال آنکه پیش از این اندک گمانی برده بود و در مهم زن و معشوق شکی در دل او افتاده، در این محل که او را بر در خانه دید، یقینش غالب شده به خانه درآمد و به خشم تمام زن را زدن گرفت و بعد از آنکه ادب بلیغ کرده بود، محکم وی را بر ستون بست و 25 خود سر بر بستر آسایش نهاد.

مرد زاهد در اندیشه که بی سببی ظاهر و گناهی روشن زدن این زن از روش مروت دوربود بایستی که من شفاعت کردمی و بدین شناعت راضی نشدمی، که

یار را گر سر پرسیدن بیمار غم است

گو بیا خوش که هنوزش نفسی میآید

زن کفشگر به آواز حزین او را طلبید و گفت: شعر

آسودهدلا حال دل زار چه دانی

خون خوردن عشاق جگزخوار چه دانی

ای فاخته پروازکنان بر سر سروی

حال دل مرغان گرفتار چه دانی

ای یار مهربانا نالهآ زار من می شنو و حال دل گرفتار من معلوم میکن. که 1 شوهر بی رحم مرا زده و بر ستون بسته، مگر آنکه او را بر در خانه دیده بود. اگر بر مشقت من شفقتی داری و با یار من در مقام مرحمتی، زودتر مرا بگشای و دستوری ده تا تو را به عوض خود بر ستون بندم، و بهزودی دوست ms104 خود را عذرخواهی نموده بازآیم و تو را بگشایم؛ بدین عمل هم مرا و هم محبوب مرا ممنون منت می سازی. زن حجام از غایت مهربانی برگشادن او و بستن خود تن 15 درداد و او را بیرون فرستاد. مرد زاهد را از استماع این سخنان سررشتهآ جنگ زن و شوهر به دست افتاد؛ و در این میان کفشگر بیدار شده زن را آواز داد. زن حجام از بیم آنکه آواز او را بشناسد و بر آن حال وقوف یابد یارای جواب دادن نداشت. چندان که کفشگر فریاد کرد زن حجام دم نزد. آتش خشم کفشگر شعله زده نشکرده برگرفت و بینی زن حجام ببرید و بر دست او نهاد و گفت آینک تحفهای که به نزدیک 20 معشوق فرستی. زن حجام از ترس آه نکرده با خود گفت عجب حالتی است. مصراع

عشرت دگری کرده و محنت دگری دیده

چون زن کفشگر بازآمد، خواهزخوانده را دید، از احوال چوبخوردن و بینی بریدن وی درهم شده عذرخواهی نموده او را بگشاد و خود را بر ستون 918 بست. زن حجام [بینی در دست] با محنت بسیار روی به خانه نهاد. مصراع/5

از تحیرگاه میخندید و گاهی میگریست

زاهد این صورت را میدید و میشنید، و بدان بوالعجبیها که از پسه پردهآ

ناگاه زن نعرهای زد که ای ستمگار دل آزار! برخیز قدرت حق سبحانه و تعالی را مشاهده کن و چون دامن من از این لوث تهمت پاکی داشت، ایزد تعالی این [بینی] شکسته را شفا داد و از این محنتها خلاصی بخشید، الحمدلله والمنة. مرد سادهدل برخاست و چراغ افروخته پیش آورد، زن را سلامت دید و بینی وی 5 را برقرار خود یافت، و هیچ جا اثآر زخمی و جراحتی نبود. فی الحال به گناه [خود] اعتراف نموده به عذرخواهی مشغول شد و به لطف هرچه تمام تر بحلی خواسته، بند از دست و پای برداشت و توبه کرد که پیش از وضوح [سنتی و ظهورا حجتی بر امثال این کار اقدام ننماید، و به سخن هر غماز فتنهآ ساز زن پارسا و عیال پاکدامن خود را نیازارد، و بقیة العمر از فرمان [این زن] مستورهآ باصلاحیت 20 که البته دعای او را حجابی نیست بیرون نرود. از آن جانب زن حجام بینی بریده در دست گرفته به خانه آمد، و حیرت بر او مستولی شده که چه حیله اندیشد و این صورت به چه نوع به شوهر بازنماید و دوستان و همسایگان را در این باب چه عذر آرد، و سؤال خویشان و آشنایان را چگونه جواب دهد. در این میان حجام از خواب برآمد و [زن] را آواز داد که دستافزار من بیار که به خانهآ فلان خواجه 25 میروم. زن دیرتر جواب داد و در دادن دستافزار توقف نموده، به آخر استرهآ تنها به دست استاد داد. مرد حجام به خشم تمام در تاریکی شب ms106 استره بر جانب زن انداخت و سخنان شنیع گفتن آغاز نهاد زن خود را بینداخت و فریاد برکشید

اقربای زن حجام جمع آمده حجام را به قاضی بردند. اتفاقا زاهد نیز از منزل کفشگر بیرون آمده، بهواسطهآ رابطهآ محبتی که میانهآ وی و قاضی بود به محکمه حاضر شده رسم پرسش بهجای می آورد. چون کسان زن حجام مرافعهآ مهم خود کردند، قاضی پرسید که ای استادا بیگناه چرا به این عورت چنین کردی؟ حجام متحیر شده در تقریر حجت عاجزگشت، و قاضی به نص قاطع والجروخ قصاص 1 به قصاص و عقوبت او حکم کرد.

زاهد برخاست و گفت: ایهاالقاضی! در این کار تأملی باید کرد و دیدهآ فراست بباید گشود، زیرا که دزد جامهآ من نبرده، و روباه را نخجیران نکشته، و زن بذکار را زهر هلاهل هلاک نکرده، و کفشگر بینی زن حجام نبریده، بلکه ما این همه بلاها به خود کشیدهایم. قاضی دست از حجام بازداشت و از زاهد پرسید که این مجمل 15 را بیانی و این معنی را ترجمانی بیان فرمای. زاهد آنچه دیده و شنیده بود از اول تا آخر [باز راند] و گفت: که اگر مرا آرزوی مرید گرفتن نبودی به ترهات دزد فریفته نگشتمی، و آن غدار مکار فرصت نیافتی و جامهآ من نبردی، و اگر روباه در حرص و شره مبالغه ننمودی و از صفت خون خوارگی درگذشتی، آسیب نخچیران بدو نرسیدی، و اگرزن بذ کار ms107 قصد [هلاک آن] جوان غافل نکردی، جان شیرین به باد 2 برندادی، و اگر زن حجام بدان فعل حرام مدذگاری ننمودی مثله نگشتی و فضیحت نشدی. هرکه بد کند نیکی طمع نباید داشت؛ و هرکه نیشکر طلبد تخم حنظل نباید کاشت. شعر

چنین گفت دانای آموزگار مکن بد که بد بینی از روزگار

و این مثل بدان آوردم تا بدانی که راه این محنت تو به خود پیمودهای، و در این 25 رنج و مشقت خود بر خود گشوده. مصراع

آخرزکه نالیم که از ماست که بر ماست

دمنه گفت: راست میگویی، این کار خود کردهام ولیکن تو تدبیر خلاص من چه میکنی و حیلهآ گشادن این عقده چگونه میاندیشی؟ کلیله گفت: من از اول بار با تو در این شیوه موافق نبودم، و در قبول ارتکاب این امر متفق نه. حالا نیز خود را در این باب برطرف مییابم، و مدخل خود را هیچ وجهی نمیبینم، مگر هم خود دریارهآ خود فکری/ فرمایی که گفتهاند. مصراع

هرکسی مصلحت خویش نکو میداند

دمنه گفت: اندیشیدهام که به لطایفالحیل گرد این کار برآیم، و به هر وجه که ممکن باشد [بکوشم تا] گاو را از این پایه براندازم، بلکه از این ولایتش آواره سازم و اخراج کنم که اهمال و تقصیر را در مذهب حمیت رخصت نمییابم؛ و اگر 10غفلتی ورزم نزد اصحاب خرد و مروت معذور نمیباشم، و نیز منزلت نو نمیخواهم و زیاده از آنچه حد من است داعیه ندارم؛ و بزرگان گفتهاند که عاقلان در پنج کاراگر سعی بسیار کنند معذورند. اول: در طلب جاه و منزلتی که پیش از این داشته باشند؛ دویم: پرهیزکردن از مضرت آنچه به تجربه رسیده باشد؛ سیوم: در محافظت منفعتی که دارند؛ چهارم: در بیرون آوردن نفس از ورطهآ آفتی 5 که واقع بود؛ پنجم: در ملاحظهآ جذب نفع و دفع ضرر در زمان مستقبل، و من کوشش در آن ms108 دارم که به منصب خود بازرسم و جمال حال من تازه شود، و طریق آن است که به حیله در پی گاو باشم تا پشت زمین را وداع کند و از این سزمنزل رخت بربندند، و من کمتر از آن گنجشک ضعیف نیستم که انتقام خود از باشه حاصل کرد. کلیله گفت: چگونه بوده است آن؟ 20 دمنه گفت: شنیدهام دو گنجشک بر شاخ درختی آشیانه داشته بودند، و از متاع دنیا به آب و دانه قناعت کرده؛ و بر سر کوهی که این درخت پایان وی افتاده بود، باشهای مقام داشت که دروقت صیدکردن چون برق از گوشهای بیرون جستی، و 25 صاعقةآ وار خرمن جان مرغان ضعیف بال را پاک بسوختی. شعر

گهی کو پنجه بر مرغان گشودی اگر پنجاه بودی درریودی

هرگاه که گنجشکان بچه آوردندی و بدان نزدیک رسیدی که به پرواز آیند

نی رای سفرکردن نی روی اقامت

نوبتی بچگان ایشان قوتی یافته [و پرو بال برآورده] حرکتی میکردند، و پدرو مادر از دیدار فرزندان [خوش برآمده] از اهتزاز ایشان در پرواز خرمی مینمودند. ناگاه اندیشهآ باشه بر خاطر ایشان گذشت و بیکبارگی بساط نشاط ایشان درنوردیده، به اضطراب و بی قراری ناله و زاری آغاز نهادند. یکی از فرزندان که علامت رشد و رسیدگی در جبین او هویدا بود کیفیت آن حال و 95 سبب انتقال از فرح به ملال استفسار نمود. گفتند ای/پسر: شعر

از ما مپرس کاتش دل تا چه غایتست

از آب دیده پرس که او ترجمان ماست

پس قصهآ ظلم باشه و ریودن فرزندان بتفصیل بازگفتند. آن پسرگفت: گردن از حکم قضا و فرمان قدر پیچیدن نه ms109 طریق بندگان است اما مسبب الاسباب هر دردی را دوایی مقرر کرده و هر رنجی را شفایی فرستاده. یمکن که اگر در دفع 15 این غایله سعی به جای آرید و در حل این عقده قدمی بردارید، هم این بلا از سر ما مندفع گردد، و هم این بار از دل شما برخیزد. گنجشکان را این سخن موافق آمد. یکی از ایشان به تعهد حال بچگان توقف نموده، دیگری پی چارةجویی پرواز کرد. چون قدری بپرید، در اندیشه افتاد که آیا کجا روم و درد دل خود باکه گویم. شعر

به درد دل گرفتارم دوای دل نمیدانم

دوای درد دل کاریست بس مشکل نمیدانم

آخر به خاطرش رسید که هر جانوری که اول نظر من بروی افتد، سخن خود با وی تقریر کنم و علاج درد دل از وی طلبم. قضا را سمندری از معدن آتش دور افتاده بود و در فضای صحرا طوفی مینمود. گنجشک را چون چشم بر وی افتاد 25 و آن شکل غریب و هیأت عجیب به نظر وی درآمد، با خود گفت: [علی الخبیر شقطت»] بیا تا درد دل به این مرغ بوالعجب در میان نهم [شاید] که گره از کار من

با هر کسی که شرح دهم داستان خویش

صد ms110 داغ تازه بر دل آن ناتوان نهم سمندر را بعد از استماع این سخن آتش رقت در اشتعال آمد و گفت: غم مخور که [من] این بلا از سر تو مندفع گردانم، و امشب چنان سازم که خانه و آشیانهآ او را با هرچه از آن او باشد بسوزم. تو مرا منزل خود نشان ده و با سر فرزندان رو تا وقتی که من نزد تو آیم. گنجشک نشان خانهآ خویش بر وجهی که سمندررا در آن شبهه نماند باز داد، و با دلی شاد و خاطری/ از بند غم آزاد روی43 15 به آشیانهآ خود نهاد. چون شب درآمد، سمندر با جمعی از ابنای جنس خود هریک قدری نفط و کبریت برداشته، متوجه آن منزل شدند و به رهنمونی گنجشک خود را به آشیانهآ باشه رسانیدند. باشه با فرزندان از آن بلیه غافل، سیر خورده و خوابیده. سمندر آنچه نفط و کبریت همراه داشت در آشیانهآ ایشان رسانیده بازگشتند، و باد عدل الهی وزیدن گرفت و شعلهآ قهر در آشیان آن ظالمان 25 افتاده، وقتی از خواب غفلت درآمدند که دست تدارک از اطفای آن نایره عاجز بود، و بیکبارگی با خانه و آشیانه خاکستر شدند. شعر

ستمگر ز ظلم آتشی برفروخت چو زد شعله اول هم او را بسوخت

و این مثل بدان آوردم تا بدانی که هرکس که در دفع دشمن کوشد، با آنکه خرد و ضعیف بود و خصم او قوی و بزرگ باشد، امید نصرت و ظفر هست. کلیله 25 گفت: حالیا شیر او را از میآن دیگران اختصاص داده و لوای دولت وی برافراشته. محبت او از دل شیر بیرون بردن و مزاج شیر را به او متغیرکردن بغایت مشکل مینماید؛ و پادشاهان چون کسی را تربیت کنند بی گناه کلی او را خوار نسازند، و

چوب را آب ms111 فرو می نبرد حکمت چیست

شرمش آید ز فروبردن پروردهٔ‌ خویش

دمنه گفت: کدام سبب از این کلیتر که ملک در تربیت او مبالغه نموده و به دیگر ناصحان استخفاف روا داشته، لاجرم از ملازمتش متنفر شدهاند و منافع 5 خدمت و فواید نصیحت ایشان از او منقطع گشته، و از این صورت آفتهای بزرگ متوقع است؛ و حکما گفتهاند [خطر ملک و] آفت ملک به نیکی از شش چیز میتواند بود.

اول: حرمان، یعنی نیکؤخواهان را از خود محروم گردانیدن و اهل رای و تجربه را [خوار] فروگذاشتن. دویم: فتنه، و آنچنان باشد که جنگهای بیجهت 10 و کارهای نااندیشیده حادث گردد، و شمشیرهای مخالفان از نیام کشیده شود. سیوم: هوا، و آن مولع بودن [باشد] به زنان و رغبتکردن به شکارو مشغولشدن به شراب و میل فرمودن به لهو و لعب. چهارم: خلاف روزگار، و آن حادثهای باشد که در زمان واقع شود چون وبا و قحط و [زلزله و غرق و حرق و] مانند آن. پنجم: تنذخویی، و آن افراط باشد در خشمراندن و مبالغه در عقوبت و 15 سیاستنمودن. ششم: جهل، و آن چنان باشد که در موضع صلح به جنگ گراید، 5 و در محل جنگ صلح نماید، و در وقت ملاطفت مجادله فرماید، وا آنجا که سد /43b قهر باید بست در لطف گشاید. شعر

جنگ و صلح بی محل ناید به کار جای گل گل باش جای خارخار

کلیله گفت: دآنستم که کمر انتقام بربستهای و در کمین شنزبه نشستهای و 20 میخواهی که از ممر تو ضرری به وی رسد، و من میدانم که آزاررسانیدن نتیجهآ نیکو ندارد، و به طریق مکافات بدی هرکس بدو بازگردد. شعر

هرکه بدی کرد بجز بد ندید آفت آن زود به وی دررسید

و هر که دیدهآ عبرت بگشاید و مکافات بد و نیک را ملاحظه نماید، شک نیست که به جانب خیر و مرحمت گراید ms112 و دست و زیان را از آزار و ایذا 25 محافظت نماید، چنانچه پادشاه دادگر فرمود. دمنه گفت: چگونه بوده است آن؟

جهانسوز و بی رحمت و خیره گش ز تلخیش روی جهانی ثرش

[مردم] شب و روز از بیداد او دست دعا برداشته بودند و زبان نفرین گشاده. روزی آن پادشاه به شکار رفت و چون بازآمد، منادی فرمود که ای مردمان! دیدهآ دل من تا امروز از مشاهدهآ وجه صواب پوشیده بود و دست عصیان من بر روی محرومان ستمدیده و مظلومان محنت رسیده تیغ جفا کشیده. حالا در مقام رعیت پروری صافی دم و در مرتبهآ عدالت گستری ثابت قدم شدهام. امید آنکه بعدالیوم دست هیچ ظالمی حلقهآ تشویش بر در خانهآ هیچ رعیتی نزند، و پای هیچ ستم پیشهای به ساحت سرای فقیری نرسد. شعر

فراخی در آن مرز و کشور مخواه که دلتنگ بینی رعیت ز شاه

رعایا را از این مژده نوید جان پدید آمد، و فقیران را بدین بشارت گل مراد 15 شکفت. شعر از آن نوید مبارک که ناگهان آمد بشارتی به دل و مژدهای به جان آمد

القصه به یمن معدلتش کار به جایی رسید که بره از پستان شیر شیر سیر میخورد، و تذرو با باز در مقام انبازی همبازی شدی؛ و بدین واسطه او را شاه دادگر لقب نهادند، شعر چنان کرد بنیاد انصاف محکم که گوگرد را پاسبان گشت آتش

یکی از محرمان حریم سلطنت دروقت فرصت از کیفیت حال سؤال کرد، و از تبدیل مرارت جور و جفا به حلاوت مهر و وفا استفسار نمود. شاه فرمود که من آن روز که به شکار رفته بودم، به هر طرف میتاختم و به هر سو نظر/ ل4 میانداختم. ناگاه ms113 سگی را دیدم در عقب روباهی دوید و به دندان استخوان پایش 25 درهم خایید. بیچاره روباه [با پای لنگ] به سوراخ تنگ گریخت، و سگ بازگردید. فیالحال پیادهای سنگی بینداخت، پای آن سگ بشکست. هنوز چند گام نرفته بود که اسپی لگد بر آن پیاده زد و پایش شکسته شد، و آن اسپ [نیز]

نیک دریاب و بد مکن زنهار که بد و نیک باز خواهی دید

میل نیکی اگر کنی همهجا خویش را سرفراز خواهی دید

ور طریق بدی روی خود را پایمال نیاز خواهی دید ] و این مثل بدان آوردم تا از مکافات براندیشی و از مقام بذاندیشی بگذری، مبادا که شآمت آن به تو رسد و معنی من حقر بثرا لاخپه فقد وقع فیه جلوه نماید. بزرگی فرموده: شعر

بد مکن که بد افتی چه مکن که خود افتی

دمنه گفت: من در این واقعه مظلومم نه ظالم، ستم کشم نه ستمگار؛ مظلوم اگر درصدد انتقام ظالم باشد او را چه مکافات خواهد بود، و اگر آزاری از او به آزارندهآ او رسد، بر آن ضرر چه مترتب خواهد شد. کلیله گفت: گرفتم که برین عمل خللی کلی در کار تو راه نیابد، اما چگونه در هلاک گاو سعی کنی، و او را قوت از قوت تو بیش [است] و دوستان و معاونان از تو بیش دارد. دمنه گفت: 15 بنای کارها بر قوت بسیار و اعوان بیشمار نشاید نهاد، و رای و تدبیر را بر آن مقدم باید داشت. چه آنچه به رای و حیلت سازند، غالب آن است که به زور و قوت دست ندهد. و به تو نرسیده که زاغی ماری را به حیله هلاک کرد؟ ms114 کلیله گفت: چگونه بوده است آن؟ دمنه گفت: آوردهاند که زاغی در کمر کوهی خانه گرفته بود و در شکاف سنگی آشیانه ساخته، و در حوالی آن سوراخ ماری بود که آب دهانش زهر هلاک و ممات بودی، و لعاب بن دندانش مبطل مزاج بقا و حیات. هرگاه که زاغ بچه نهادی، مار بخوردی، و جگر زاغ از آن واسطه به داغ فراق فرزند سوختی. چون 25 ستمگاری مار از حد گذشت زاغ درمانده، شکایت آن حال با شغالی که دوست او بود در میان آورد و گفت: میاندیشم که خود را از بلای مارو جفای این ظالم

افسوس که عمر عزیز به بازیچه به باد دادم، و چیزی که در ms115 موسم پیری پایمردی تواند کرد یا دستگیری تواند نمود ذخیره ننهادم، و امروز قوتی نمانده و از قوتی چاره نیست. همان به که بنیاد کار بر حیله نهم و دام فریب و زرق بگسترم. مصراع شاید که بدین بهانه روزی گذرد

[پس چون] اندوهگین و آفزنان و ناله کنان برکنارهآ آب نشست، خرچنگی او را از دور بدید و پیش آمده طرح مباسطت افگنده گفت: ای عزیز! تو را غمناک میبینیم موجب آن چیست؟ جواب داد که چگونه غمناک نباشم. تو میدانی که مایهآ معیشت و سرمایهآ زندگانی من آن بود که هر روز یک دوماهی میگرفتم و مرا از آن سد رمقی 25 و قوت لایموتی حاصل بودی، و ماهیان را از این نقصانی زیاده نمیافتاد، و اوقات من نیز به پیرایهآ قناعت و خرسندی آراسته میبود. امروز دو صیاد این جا میگذشتند و میگفتند که در این آبگیر ماهی بسیار است، تدبیر ایشان میباید کرد. یکی گفت:

حالا با تو مشاورت میکنیم که آلمنتشار مؤتمن. خردمند اگرچه دشمن بود چون با وی مشورت نمایند باید که شرط نصیحت فرو نگذارد، خاصه در کاری که نفع آن بدو عاید باشد، و تو خود میگویی که بقای ذات تو به دوام عمر ما متعلق آست. پس در کار ما چه صواب میبینی؟ ماهی خوار جواب داد که من 10 ms116 خود این سخن از زبان صیادان شنیدهام و با ایشان مقاومت صورت نبندد، و مرا جز این حیله به خاطر نمی رسد که در این نزدیکی آبگیری میدانم که آبش به صفا با صبح صادق دم برابری میزند و در نمودن عکس صورت بر آیینهآ گیتی نمای سبقت میگیرد، چنانچه دانهآ ریگ در قعر آن توان شمرد، و بیضهآ ماهی در جوف آن توان دید؛ شعر

در تگ آبش ز صفا ریگ نخحرد کور تواند به دل شب شمرد و با این همه نه غواص فهم به قعرش تواند رسید و نه سباح وهم ساحل آن را تواند دید، و دیدهآ دام هیچ صیاد بر آن آبگیر نیفتاده است، و ماهی آن غدیر جز زنجیر آب قیدی ندیده. شعر

آبگیری بسان دریای لیک دریای بی سر و پایی

اگر بدانجا تحویل توانید کرد، بقیة العمر در امن و راحت و عیش و فراغت توانید بود. گفتند نیکو رایی است، فاما بی معاونت و یاری تو نقل ممکن نیست. ماهی خوار گفت مرا از آنچه قوت و قدرت است از شما دریغ ندارم، اما فرصت تنگ است. ساعت به ساعت صیادان بیایند و وقت فوت شود. ماهیان تضرع نمودند و به منت بسیار قرار بدان افتاد که هر روز چند ماهی برداشته به آن آبگیر 25 رساند. پس ماهیی خوار هر صباح ماهی چند ببردی و بر بالای پشتهای که در آن حوالی بود بخوردی، و چون بازآمدی دیگران در نقل و تحویل تعجیل کردندی و

چون روزها بگذشت، خرچنگ را نیز هوای آن آبگیر در سر افتاده بود برخاست که تحویل کند. ماهی ms117 خوار را از آن حال آگاهی داد. ماهی خوار اندیشه کرد که مرا دشمنی از او کلیتر نیست. اولی آنکه او را نیز به یاران رسانم. پس پیش آمد و خرچنگ را بر گردن گرفت و روی به خوابگاه ماهیان نهاد. خرچنگ از دور استخوان ماهی دید/ دانست که حال چیست. با خود اندیشید که خردمند چون بیند که دشمن قصد جان وی دارد، اگر کوشش فرو گذارد در خون خود 9 سعی کرده باشد، و چون بکوشد حال از دو بیرون نخواهد بود: اگر فیروز آید، نام مردی بر صفحهآ روزگار بگذارد، و اگرکاری از پیش نرود، باری به عدم غیرت و حمیت مطعون نگردد. شعر

چو خصم قصد تو کرد از برای دفع ضرر که گر مراد به دست آیدت به کام رسی به جد و جهد بکوش ار به عقل مشهوری

وگر به هم نرسد آن زمان تو معذوری

خرچنگ خویش را بر گردن ماهی خوار افگند و حلق او محکم فشردن گرفت. ماهئ خوار پیر و ضعیف بود، به اندک حلق افشاری بیهوش شده [از هوا] درافتاد، وبا خاک برابرگشت. خرچنگ از گردنش فرود آمده سر خویش گرفت [و پای در 25 راه نهاده]، نزدیک بقیهآ ماهیان آمد و تعزیت یاران غایب با تهنیت [حیات] حاضران جمع کرده از صورت حال اعلام داد. همگنان شاد گشته، وفات ماهی خوار را عمری تازه و حیاتی بیاندازه شمردند. شعر

دمی حیات پس از مردن چنان دشمن

گمان برم که ز صدساله زندگانی به به مرگ خصم شماتت نمیکنم لیکن

دمی فراغ ز دشمن ز هر چه دانی به

واین مثل بدان آوردم تا بدانی که بسیارکس به مکرو حیله خود هلاک شوند،

مرا به میکده ارشاد میکنی ساقی

خلاف رای تو کردن طریق یاری نیست

شغال گفت: صواب آن است که در اوج [هوا] پرواز کنی و بر بامهای خانهها نظر افگنی، هرجا پیرایهای بینی که ریودن آن میسر باشد، فرود آیی و برداری و در روی هوا بر وجهی که از چشم مردمان غایب نباشی میپری، و شک نیست که بعضی مردمان به طلب پیرایه از عقب آیند. چون به نزدیک مار رسی، پیرایه بر مار افگنی تا آن مردم را نظر بر وی افتد و هراینه اول او را از قید حیات خلاص 15 داده، پیرایه برخواهند داشت، و تو بی آنکه خود در دفع آن سعی کرده باشی فراغت خواهی یافت. زاغ به اشارت شغال روی به آبادانی نهاد. زنی دید پیرایه بر ه گوشهآ بامی نهاده و خود/ به کاری مشغول گشته. زاغ آن را درریود، و به همان دستور که شغال گفته بود بر مار انداخت. مردمانی که بر پی زاغ آمده بودند، فی الحال سر مار را فرو کوفتند، و زاغ باز رست. مصراع

خصم از میان برفت و سرشک از کنار هم

[دمنه گفت:] این مثل بدان آوردم که تا بدانی که آنچه به حیلت توان کرد به قوت ممکن نباشد. کلیله گفت: گاو را شوکت و قوت و عقل و تدبیر همه حاصل است و به مکر بر چنین کس دست نتوان یافت، چه از هر جانب که تو به مکر رخنه سازی او به فکر دریندد، و شاید پیش از آن که تو بر وی شام کنی او بر تو 25 چاشت کند؛ مگر تو داستان آن خرگوش نشنیدهای که داعیهآ گرفتاری روباه کرد و خود گرفتار شد. دمنه گفت: چگونه بوده است آن؟ کلیله گفت: شنیدهام که گرگی گرسنه در صحرایی به بوی طعمه میدوید. 25 خرگوشی ms119 دید در سایهآ خاشاکی خفته و خواب غفلت از همه طرف او را فرو گرفته کرگ آن را غنیمتی شگرف شمرد و آهسته آهسته به جانب او قدم نهادن

بیا بیا که مرا نیست طاقت دوری

مرو مرو که به جان آمدم ز مهجوری خرگوش از هیبت او برجای خشک شد و آغاز تضرع نموده روی نیاز بر زمین مالید و گفت: میدانم که آتش جوع امیر سباع در التهاب است و نفس اماره به واسطهآ طلب غذا در اضطراب، و من با این جثهآ ضعیف و بدن نحیف یک لقمهآ ملک بیش نیستم. از من چه آید و از خوردن من چه بندد و چه گشاید. در این نزدیکی روباهی است که از غایت فربهی به راه نمیتواند رفت، و از بسیاری گوشت حرکت نتواند کرد. چنان پندارم که گوشتش از طری و تازگی مثابهآ آب حیوان است و خونش از تازگی و شیرینی مثال شربت نبات. اگر امیر قدم رنجه فرماید، من او را به حیلهای که دانم به قید درآرم تا امیر [بدو] ناشتایی کند. اگر خرسندی حاصل شود فبها، والا من خود اسیر و مقیدم. مصراع

دیگران را در کمند آور که ما خود بستهایم 5گرگ به افسانه و افسون وی فریفته شده راه خانهآ روباه پیش گرفت؛ و در آن حوالی روباهی بود که در فریبندگی شیطان را درس گفتی و به نیرنگ سازی و نقش بازی وهم و خیال را سبق دادی. شعر

روبهکی چست و دغا پیشه بود یا نه که تمغاچی آن بیشه بود

لعبت بازیگر صحرا و ده دزد دکان برده به بازی فره

هم ده و صحرا به فغان بود ازو هم سگ ده نعرة زنان بود ازو

در گه جستن شده از دیده ms120 گم صحن فلک رفته به جاروب دم

خرگوش با او منازعت قدیمی داشت، در این وقت فرصت غنیمت شمرده داعیهآ انتقام کرد. گرگ را بر در سوراخ گذاشته، به خانهآ روباه درآمد و سلام کرد و رسم تحیت به جای آورد. روباه نیز به تعظیم تمام جواب سلام بازداد و تملق 25 روباه بازی آغاز نموده گفت: شعر

خوش آمدی زکجا میرسی بیا بنشین

بیا که میدهمت بر دو دیده جا بنشین

خرگوش گفت: از مدت مدید است که آرزوی شرف ملاقات دارم، و به واسطهآ موانع روزگار غدار و حوادث زمانهآ بیوفای ناپایدار از این سعادت محروم میمانم. در این ولا عزیزی که به مصر کرامت به پادشاهی سرافراز است و در عرصهآ ولایت پیری مریذنواز، از مزاری متبرک بدین دیار تشریف آورده، و آوازهآ زاویةآ داری و گوشهآ نشینی این جناب شنیده، بندهآ حقیر را وسیله ساخته تا دیدهآ دل به جمال جهان آرای تو منور و مشام جان به روایح انفاس مشک آسای شما معطر سازد. اگر اجازت ملاقات هست فهوالمراد، و اگر وقت اقتضای آن نمیکند نوبتی دیگر قضا میتوان کرد. شعر

یا ازین در بازگردد چون بلای ناگهان

یا فرود آید بدینجا چون دعای مستجاب

روباه از صفحهآ این کلام نقش حیله فرو خواند، و در مرآت این کلمات صورت مکری معاینه دید. با خود گفت: صلاح آن است که با ایشان هم به طور ایشان سلوک کنم، و هم از شربت ایشان در حلق ایشان ریزم. مصراع

کلوخ انداز را پاداش سنگ است

پس روباه نیز خوش آمدی در کارکرد و گفت: ما کمر خدمت مسافران به 15 جهت آن بستهایم و در زاویه بر روی عزیزان به سبب آن گشادهایم تا از جمال حال و انفاس باکمال ایشان استفاده نماییم، خصوصا چنین عزیزی که تو نشان میدهی و بدین نوع صاحب کمالی که تعریف میفرمایی، من در مهمانداری چه تقصیر کنم ms121 و در خدمتگاری کدام دقیقه فرو گذارم با آن که می دانم الضیف اذا نزل نزل برزقه، و بزرگان گفتهاند: شعر

هرکه را بینی به عالم روزی خود میخورد

گر ز خوان تست نانش گر ز خوان خویشتن

پس ترا منت ز مهمان داشت باید بهر آنک

میخورد بر خوان انعام تو نان خویشتن ولی توقع دارم که چندان توقف کنی که گوشهآ کاشانه را جاروبی/ کشم و 25 جهت مهمان مبارک قدم فرشی که لایق حال تواند بود بگسترم. خرگوش تصور کرد که دم او در روباه گرفته، فی الحال به ملازمت گرگ مشرف خواهد شد.

این مثل بدان آوردم تا معلوم کنی که با مردم دانا حیله [از] پیش نرود، و کسی که از حزم و عاقبتبینی بهرهای دارد به فریب کس غره نگردد. دمنه گفت: چنین است که تو میگویی اماگاو به خود مغرور است و از دشمنی من غافل. او را به 20 غفلت از پای درافگنم. چه سهم غدری که از کمان کمین [دوستی] گشایند، جای گیرتر آید. مگر به سمع شریف نرسیده که غدر آن خرگوش در شیر به چه نوع مؤثر آمد، چون از مکر او غافل بود با وجود خرد و کیاست در ورطهآ هلاکت افتاد. کلیله پرسید که چگونه بوده است آن؟ دمنه گفت: آوردهاند که در حوالی بغداد مرغزاری بود که نسیم آن بوی بهشت را معطر ساختی و عکس ریاحینش دیدهآ فلک را منور گردانیدی. از هر شاخ

ریاحین دمیده بر اطراف جوی صبا عطزبیز و هوا مشکبوی و در آن مرغزار وحوش چند بودند، به واسطهآ خوبی هوا و دلپذیری فضا و کثرت آب و و سعت نعمت روزگار در خوشی و رفاهیت میگذرانیدند، و در آن 5 نزدیکی شیری تند خویی بلاجوی بود که هر روز لقای نامبارک بدان بیچارگان نمودی، و عیش و زندگانی برایشان منغص گردانیدی. روزی اتفاق نموده به نزدیک شیر رفتند و اظهار عبودیت و انقیاد کرده گفتند: ای ملک! ما رعیت و حشم توایم، و تو هر روز پس از رنج فراوان [و مشقت ms123 بیپایان] از ما یکی شکار توانی کرد یا نه، و ما پیوسته از نهیب تو در کشاکش بلاییم و تو نیز در 1 جستوجوی ما در تکاپوی عنا. اکنون اندیشه کردهایم که تو را سبب فراغت گردد و ما را موجب امن و راحت. اگر چنانچه متعرض مانشوی و هر روزوقت ما را پریشان نسازی، ما شکاری به هنگام چاشت و ظیفهآ مطبخ ملک میفرستیم و تقصیری در ادای آن روا نداریم. شیر بدان رضا داد، و هر روز ایشان قرعه افگندندی و بهنام هر یک از وحوش که برآمدی، او را بر وجه وظیفه نزد شیر 15 فرستادندی تا بر آین حال مدتی بگذشت.

روزی قرعه به نام خرگوش برآمد، و زمانه او را هدف تیر جفا ساخت. یاران را گفت اگر در فرستادن من مسامحتی کنید، شمارا از جور این جبار باز رهانم. گفتند در این باب هیچ مضایقه نیست. خرگوش ساعتی توقف کرد تاوقت چاشت بگذشت و قوت سبعی شیر در حرکت آمده، از خشم دندان برهم می سود. خرگوش نرم نرم 20 به سوی وی رفت، وی را بغایت دلتنگ یافت. آتش گرسنگی او را بر باد نشانده، و فروغ خشم در حرکات و سکنات او پیدا آمده، شعر

تنور شکم دم به دم تافتن مصیبت بود روز نایافتن

خرگوش دید که شیر از غایت غضب دم انتقام بر زمین میزد، و نقض عهد را به آرزوی دل میطلبید. آهسته پیش آمد و سلام کرد. شیرگفت که از کجا میآیی 25 و حال وحوش چیست؟ گفت: ایشان به دستور مقرری خرگوشی به همراه من فرستاده بودند. باتفاق قصد ملازمت داشتیم. شیری در این راه به ما رسید و [او

نشنیدهای مگر تو که ms124 هر شیر و بیشهای ای ملک! چندان لاف و گزاف پیش آورد و قوت/ و شوکت خود شرح داد که 8 من بی طاقت شدم و از پیش او فرار کرده بشتافتم تا صورت حال معروض رای منیر گردانم. شیر گرسنه را حمیت جاهلیت در حرکت آمد و گفت: شعر

من آنم که در شیوهآ طعن و ضرب به شیران درآموزم آیین حرب

کدامین هزبر این دلیری کند که سرپنجه بر صید من افگند پس گفت: ای خرگوش! توانی که او را به من نمایی تا داد دل تو بستانم و انتقام خود نیز حاصل نمایم. خرگوش گفت: چون نتوانم. او نسبت به ملک سخنان بیادبانه گفت، اگر توانستمی کاسهآ سر او را آبخور ددان صحرا ساختمی. شعر

اما ز خدا امیدوارم کو ا در چنگ تو بینم به مراد دل خویش

[این بگفت و در پیش ایستاد] و شیر سادهآدل به فریب او غره شد و در عقب 5 روان گشت. خرگوش شیر را به سر چاهی بزرگ آورد که آبش به صفا چون آینهآ چین صورتها درست بنمودی، و بیخطا صفت حلیه و چهرهآ [ناظران را] برشمردی. شعر

در وی کسی نگاه نکردی که نقش خویش

از صفحهآ ضمیر منیرش نخواندی گفت: ای ملک! خصم نابکار دراین چاه است و من از مهابت او میترسم. اگر ملک مرا دریرگیرد، خصم را به وی نمایم. شیر وی را دریرگرفته در چاه [فرو] نگریست. صورتر خود و خرگوش را در آن چاه دید. پنداشت که همان شیر است و خرگوش که وظیفهآ او بوده دریرکشیده. او را بگذاشت و خود را در چاه افگند. به دو سه غوطه نفس خونخوار را به زبانیهآ دوزخ سپرد. خرگوش 25 [بهسلامت] باز گشته، وحوش را از کیفیت حال آگاهی داد. ایشان به وظایف شکر الهی قیام نموده در ریاض امن و سلامت به فراغت خاطر میگذرانیدند و این بیت تکرار میکردند: شعر

یکی شربتآب از پی بدسگال بود خوشتر از عمر هفتاد سال

و در ایراد این مثل معلوم شد که خصم هرچند قوی باشد، در محل غفلت بر او دست توان یافت. کلیله گفت: اگرگاو را هلاک توانی کرد، چنانچه رنجی به شیر نرسد وجهی دارد و آن را به نوعی عذر میتوان نهاد، و اگر بی مضرته شیر هلاک او دست ندهد، زنهار که گرد این کار نگردی که هیچ خردمند برای آسایش 5 خویش رنج مخدوم خود اختیار نکند. سخن به این کلمه به آخر رسید. دمنه ترک ملازمت گرفته به گوشهآ عزلت رفت، تا وقتی که فرصت یافته خود را به خدمت شیر افگند و چون مغمومی محزون با دلی ریش و سری در پیش بایستاد. شیر 9 گفت که روزها شد که تو را ندیدهام. خیر است. گفت: مصراع2

ان شاءالله که عاقبت خیر شود شیر از جای بشد و گفت: اثر این را بازگوی. دمنه گفت: آن را خلوت و فراغت باید که بگویم. شیر گفت: این ساعت وقت است، زودتر بازنمای که مهمات کلی را تأخیر نشاید و اگر کار امروز به فردا افتد هزار آفت روی نماید. شعر

مکن تأخیر در هر کارو پیش آر که در تأخیر آفاتست بسیار

دمنه گفت: هر سخن که از استماع آن شنونده را کراهیت پدید آید، بر ایراد آن 15 دلیری نباید کرد، و جز به اندیشهآ تمام و فکر بسیار [تقریر] نباید نمود مگر بر عقل و تمیزشنونده اعتماد تمام باشد؛ و سامع نیز باید که ملاحظهآ احوال گوینده کند که در مقام نصیحت و نیکخواهی هست یا نه؛ و چون داند که قایل را جزادای حقوق تربیت غرضی نیست سخنش را به سمع قبول اصغا باید نمود، خصوصا که منافع و فواید آن به او بازگردد.

شیر گفت: تو میدانی که [من] از ملوک به فضیلت رای [و مزیت خرد] مستثنی گشتهام، و در ms126 استماع کلمات هرکس تمیز ملوکانه را پیشنهاد ضمیر خود می سازم. تو بی تکلف آنچه می خواهی بگوی و بیتردد آن چه به خاطر میرسد پنهان مدار. دمنه گفت: من نیز رخصت جرأت به آن یافتهام که بر عقل و دانش ملک وثوق من به نهایت انجامیده، و نیز پوشیده نیست که سخن از محض شفقت 25 و عین امانت میگویم و به شک و شبهه و غرض و علت آلوده نمیسازم، و جز محکر طبع شهنشاه عیار نقد سخن را نشناسد. شعر

بحمدالله که ذهن شه محکیست که قلب و خالص ما می شناسد

شیر گفت: وفور امانت تو ظاهر است و آثار آن بر جبین احوال تو باهر؛ و مطلق سخن تو بر شفقت و نصیحت محمول میافتد، و شبهه در حوالی آن مجال دخل نمییابد. دمنه گفت: بقای کافهآ وحوش به دوام عمر ملک بازبسته است. پس هریک از رعیت که به سمت پاکیزهنهادی و صفت حلالزادگی موصوف و موسوماند باید که در ادای حق و تقریر صدق از پادشاه نصیحت بازنگیرند [که حکما فرمودهاند] که هرکه حقی از پادشاه بپوشاند و ناتوانی از طبیب پنهان دارد، و اظهار فقر و فاقه با دوستان جایز نبیند خود را خیانت کرده باشد. شیر گفت: هواداری و یکجهتی تو [پیش از این] بر من هویدا شده است و امانت و دیانت ه تو دانستهام. حالا بگوی که چه حادث شده است تا بعد از وقوف بر کیفیت آن حال به تدبیر آن اشتغال رود. دمنه چون شیر را به افسون و افسانه [شیفته] و فریفته گردانید، زیان/ بگشاد: شعر

که شاها خرد رهنمون تو باد ظفر یار و دشمن زیون تو باد

شنزبه با امرای لشکر خلوت کرده و با ارکان دولت سخنان در میان آورده و 5 گفته شیر را آزمودم و اندازهآ زور و قوت و رای و مکنت او بدانستم. در هریک خللی بسیار ms127 و ضعفی بیشمار معاینه دیدم. شعر

نه آن بود آنکه ما را در گمان بود خیالی داشتیم و نه چنان بود

و من در حیرتم که ملک در اکرام آن کافزنعمت غدار آن همه افراط نمود و در حکمرانی و فرمان روایی او را ثانی اثنین گردانیده و در مقابلهآ آن نعمت این 20 صورت از او در وجود آمد، و به ازای چنان عارفه چنین داعیه از نهاد او سربرزد، و هراینه به حکم ان الانسان لیطغی آن رآه استغنی، کسی که دست خود را در امرو نهی مطلق بیند و زمام حل و عقد امور جمهور به قبضهآ اقتدار خود یابد، دیو فتنه در آشیانهآ دماغ او بیضه خواهد نهاد و هوای عصیان از شویدای دل او سر برخواهد زد. شعر

کسی را که گیتی زچاه خمول برآرد رساند به اوج قبول

عجب گر نه دعوی شاهی کند سر سزکشان در کمند افگند

شیر گفت: ای دمنها نیک براندیش که این چه سخن است که میگویی و

مخالف تو یکی مور بود ماری شد برآور از سر آن مور مار گشته دمار مده امانش ازین بیش ms128 و روزگار مبر که اژدها شود ار روزگار یابد مار

و گفتهاند مردم دو گروهاند: صاحب حزم و عاجز. عاجز آن باشد که در وقت حدوث واقعه و وقوع حادثه سراسیمه و پریشان و متردذ حال و سرگردان بود، و صاحب حزم آن بود که دوراندیشی پیشه گرفته، پیوسته اندیشهآ عواقب امورکند، 9وصاحب حزم نیز/ دو نوع باشد: 89b

اول آنکه پیش از ظهور خطر چگونگی او را شناخته باشد و آنچه دیگران در 15 خواتیم کارها دانند، او در مبادی آن به دیدهآ عقل دیده و تدبیر [اواخر] آن امور در اوایل کرده. مصراع

اول الفکر و آخر العمل [است] و چنین کس پیش از آنکه در گرداب بلا افتد، خود را به ساحل خلاص تواند رسانید، و او را احزم گویند.

دوم آنکه چون بلا برسد، دل به جای داشته حیرت و دهشت به خود راه ندهد، و هراینه بدین کس راه صواب و وجه تدبیر پوشیده نخواهد ماند، و این [کس] را حازم خوانند، و مناسب حال این سه کس که یکی عاقل کامل است و دیگر نیم عاقل و سیوم جاهل [غافل]، حکایت آن سه ماهی است که در آبگیری با هم افتاده بودند. شیر پرسید که چگونه بوده است آن؟

چمن از نسیم صبا مشکبار سمن از لطافت چو رخسار یار

ز باد سحر گل دهن کرده باز چو معشوق خندان عاشق نواز

[ناگاه] دو صیاد ماهیگیر را گذر بر آن آبگیر افتاد. از قضای الهی احوال اقامت 5 آن سه ماهی در آن غدیر کماهی دریافتند. [با یکدیگر] میعادی نهاده، برای دام آوردن بشتافتند. ماهیان از این واقعه آگاه گشتند. در عین آب به آتش حسرت همراه شدند، و چون شب درآمد ماهیی که عاقل کامل بود و حزم زیاده داشت، چون بارها ستمگری زمانهآ جفاکار و شوخ چشمی سپهر بی اعتبار دیده بود و بر بساط تجربه ثابت قدم شده، اندیشهآ خلاص از دام صیادان و فکر نجات از قید 20 فریب ایشان به خاطر آورد. شعر

خردمند دانا کسی را شناس که محکم نهد کار خود را اساس/

کسی را که حزمش نباشد درست بنای مهمش بود سخت سست

پس سبک روی به کار آورد و بی آنکه با یاران مشاورت کردی، از آن جانب که به آب روان متصل بود بیرون رفت. علی الصباح صیادان حاضر شده هر دو جانب 25 آبگیر محکم ببستند، و آن نیم عاقل که به پیرایهآ خرد آراسته بود اما از ذخیرهآ تجربه بهرهای نداشت، چون این حال مشاهده نمود پشیمانی بسیار خورد و گفت: غفلت ورزیدم [و] سرانجام کار غافلان چنین باشد. بایستی که من چون آن

دریغ سود ندارد چو رفت کار از دست

اکنون چون فرصت گریز فوت شده هنگام مکر و حیله است، و هرچند که 5 گفتهاند که تدبیر در وقت بلا فایده بیشتر ندهد، و از ثمرهآ رای در زمان آفت تمتعی زیاده نرسد، اما با این همه مرد عاقل باید که از منافع دانش بههیچوقت نومید نگردد، و در دفع مکاید دشمن تأخیر ms130 روا ندارد. پس خویشتن را مرده ساخت و بر روی آب ستان می رفت. صیادی او را برداشت و تصور مردگی او کرده بر روی صحرا انداخت، و او خویشتن را در جوی افگند و جان به سلامت 15 به در برد. شعر

بمیر ای دوست گر خواهی رهایی که بی مردن نیابی آشنای

و آن ماهی دیگر که غفلت بر احوال وی غالب بود و عجز در احوال او ظاهر، حیران و سرگردان و مدهوش و پای کشان چپ و راست میرفت و در فراز و نشیب می دوید تا عاقبت گرفتار شد. ملک را از ایراد این مثل مقرر شود که درکار 15 شنزبه شتاب باید کرد، و پیش از فواتد فرصت و عدم قدرت به تیغ آبدار آتش حسرت در جان آن خاکسار باید زد و خرمن عمرش به باد فنا برداده، دود از خان و مان او به آسمان باید رسانید. شعر

چو قدرت یافتی بر خصم غدار به سنگ ابتلا مغزش برون آر

شیر گفت: آنچه گفتی معلوم شد، ولی گمان نبرم که شنزبه [خیانتی اندیشد] و 20 سوابق نعمت را به لواحق کفران مبدل کند، چه در باب وی تا این غایت جز خوبی و نیکوکاری جایز نداشتهام. دمنه گفت همچنین است، اما این نیکوییهای ملک او را به این مرتبه رسانیده. شعر 15b هر کجا داغ بایدت فرمود/ چون تو مرهم نهی ندارد سود

لثآیم بدگهر تا وقتی یکدل و ناصح باشد که به مرتبهای که امیدوار است 25 نرسیده، اما چون مقصودش حاصل آید، تمنای دیگزمرتبهها که شایستگی آن ندارد از خزانهآ خیالش سربرزند؛ و بزرگان فرمودهاند که بنای خدمت سفله و

شیر گفت: به خاطر من چنان می رسد که آینهآ حال شنزبه از زنگ این نیرنگ مصفا است و صحیفهآ دلش از رقم این خیال پاکیزه و معری، و من با او پیوسته در 5 مقام عنایت بودهام و همواره عاطفت خود را قرین روزگاروی ساختهام، و بعد ما که آآز من همیشه نیکویی و منفعت به وی رسیده باشد، چگونه در مکافاته آن بدی و مضرتی اندیشد. شعر

چو دل به دوستیش خویش را علم سازد

چرا به دشمنی من علم برافرازد دمنه گفت: ملک را بباید شناخت که از کج مزاج هرگز راستی نیاید، و بداصل زشت سیرت به تکلیف [و تکلف] ستودهآخوی و پاکیزه خصلت نشود. [کل اناء یترشح بنا فیه] مصراع

از کوزه همان برون تراود که در اوست

ملک را قصهآ عقرب و گشف به سمع شریف نرسیده؟ شیر گفت: چگونه بوده 25 است آن؟

وقتی چنان ms132 اتفاق افتاد که به حسب ضرورت جلای وطن بایستی کرد. هر دو به موافقت یکدیگر متوجه مأمنی دیگر شدند. قضا را گذر ایشان بر نهری عظیم افتاد، و جویی آب بزرگ از نهر جدا شده بود، و چون عبور عقرب بر آب متعذر بود متحیر فرو ماند. کشف گفت: ای یار عزیز تو را چه شد که گریبان [جامهآ]اجان به دست اندوه دادی و دامن دل از نشاط و فرح درچیدی. عقرب گفت: ای برادرا 15 اندیشهآ بر این آب گذشتن مرا برگرداب حیرت افگند. نه عبور از آب میسر است و نه طاقت فراق [احباب] ممکن. شعر تو میروی و من خسته بازمیمانم چگونه بیتو بمانم عجب همی مانم

کشف گفت: غم مخور که من تو را بی تکلفی از آب گذرانیده به ساحل رسانم، و از پشت خود سفینه ساخته سینه سپر بلای تو سازم که حیف باشد به 15 دشواری یاری به دست آوردن و به آسانی از دست دادن. شعر

ای دوست برو به هر چه داری یاری بخر و به هیچ مفروش

پس گشف عقرب را بر پشت گرفته، سینه بر آب افگند و روان شد. در اثنای شناوری آوازی به گوش کشف رسید و کاؤکاوی از حرکت عقرب احساس کرد. پرسید که این چه صداست که میشنوم و این چه عمل است که تو بدان اشتغال 2 مینمایی؟ عقرب جواب داد که سنان نیش خود را بر جوشن وجود تو آزمایش میکنم. کشف برآشفت و گفت: ای بی مروت، من جان خود را از برای تو در غرقاب خطر افگندهام و به پشتی کشتی پشت من از این آب میگذری، اگر التزام منتی نمیکنی و حق صحبت قدیم را وزنی نمینهی، باری سبب نیش زدن چیست، با آنکه محقق است که در این حرکت آسیبی به من نخواهد رسید، و 25 نیش دلخراش تو را در پشت خارا مثال من تأثیری نخواهد بود. شعر ms133

غالب آنست که دست و دل خود ریش کند

هرکه از روی جدل مشت زند بر دیوار

عقرب گفت: معاذالله که امثال این معانی در همه اوقات زندگانی پیرامن ضمیر من گذرد یا گذشته باشد، از آن بیش نیست که طبیعت من مقتضی نیش زدن است، خواه بر پشت دوست باشم و خواه بر سینهآ دشمن. شعر

نیش بر سنگ میزند عقرب گرچه بر وی نمیشود قادر

گشف با خود اندیشه کرد که حکما راست گفتهاند که نفس خسیس را پروریدن، آبروی خود بر باد دادنست و سزرشتهآ کار خود گم کردن. شعر

در خاک ریختن زر و زیور دریغ نیست/

با ناکسان دریغ بود لطف و مردمی

سخن بزرگان است که هرکه در اصل خود نسیب نیست، امید را در او هیچ نصیب نیست، چه حرام است بر نطفهآ خبیث که از دنیا انتقال کند بد ناکردن بجای جمعی که با او نیکویی کرده باشند. شعر

بداصل را چگونه توان کرد تربیت کس در درون جامه چرا مار پرورد حنظل به تربیت ندهد طعم نیشکر گل برنچیند آنکه همه خار پرورد

و به ایراد این مثل بر ضمیر منیر ملک گذشته باشد که از عدم اصالت شنزبه و خست ذاتدوی اندیشهناک باید بود، و نصحیت زیزدستان مشفق به گوش هوش استماع باید نمود، چه هر که به سخن ناصحان، اگرچه درشت و بی محابا گویند التفات ننماید، عواقب امور و خواتیم مهمات وی از ندامت و ملامت خالی 20 نباشد، چون بیماری که در فرمودهآ طبیب به نظر استخفاف نگرد و غذا و شربت به حسب آرزو خورد، هراینه ضعف و ناتوانی بر وی استیلا بیشتر یابد. شعر

ناصح از روی درشتی سخن ارگفت چه باک

صبر تلخ است ولیکن بر شیرین دارد

بباید دانست که عاجزترین ملوک آن است که از عواقب کارها غافل باشد و 25 مهماتد ملک را خوار دارد و هرگاه که حادثهای ms134 بزرگ افتد، حزم و احتیاط برطرف نهد و بعد از آنکه فرصت فوت شود و دشمن مستولی گردد، نزدیکان خود را متهم گرداند و حوالهآ آن حال به هریک از ایشان کند. شعر

وانگه که بدین نوع خطایی کردی در گردن دیگران چرا باید کرد

شیرگفت که این سخن نیک درشت گفتی و از سرحد ادب تجاوز نمودی، و قول ناصح به درشتی رد نتوان کرد، و شنزبه بر تقدیری که دشمن من باشد، پیداست که از وی چه کار آید، و او به حسب واقع طعمهآ من است، چه مادهآ حرکت او از نباتات 5 وجود گرفته و قوتد من از گوشت حاصل شده، و همیشه اجزای نباتی مغلوب حیوانی باشد، و [من] از او آن مقدار حساب ندارم که خیال مقاتلهآ من در ضمیر او گذرد، یا سودای مقابله با من در سویدای او جای گیرد. شعر

مدعی راکی رسد با چون منی لاف جدل

کی تواند پشه با پیل دمان پهلو زدن

و اگر شنزبه به آفتاب دولت من که از افق عنایت پروردگاری تابان است چون ماه در دعوی مقابله آید کاسته و ناقص گردد، و اگر بر ماهچهآ چتر همایون [همای] آسای من که نمودار سایبان آسمان است مانند خورشید تیغ کشد عاقبت زوال یابد. شعر

تهی دست گر مایة داری کند چو لنگیست کو راهواری کند

من آن صید را کردهام سزبلند منش باز در گردن آرم کمند دمنه گفت: ملک را فریفته نشاید بود/ به آنکه گوید او طعمهآ من است یا من به او غلبه میتوانم کرد، چه اگر به ذات خویش مقاومت نتواند به مددگاری جمعی یاران کار خود از پیش برد، یا به زرق و مکر و دستان و غدر نقشها برانگیزد. از آن ترسم که چون وحوش را بر مخالفت ملک ms135 تحریض کرده است، مبادا که با او 20 دم موافقت زنند و یک تن اگر چه قوی جثه و قادر باشد، با بسیاری برنیاید. شعر

پشه چو پر شد بزند پیل را با همه مردی و صلابت که اوست

مورچگان را چو بود اتفاق شیر ژیان را بدرانند پوست

شیر گفت: سخنان تو در دل من جای گرفت و خلوص مناصحت تو دانستم، فاما این صورت دامنگیر من است که او رابرداشتهام و علم تقویت و تمشیت او 25 برافراشته و در مجالس و محافل او را ثناها گفته، و ذکر خرد و دیانت و اخلاص و امانت او بر زبان رانده. اگر خلاف آن روا دارم به تناقض قول و خفت ذات و

هر سری را که خود برافرازی تا توانی ز پا نیندازی

دمنه گفت: رای صایب و نتیجهآ تدبیر درست آن است که چون از دوستی اثر دشمنی ظاهر گردد و از خدمتگاری نخوت مهتری مشاهده افتد، فی الحال اطراف کار خود فراهم آرند و دامن از سر مرافقت و موافقت او در چینند، پیشتر از آنکه خصم فرصت به چاشت یابد برای او شامی مهیا سازند، و با وجود آن که دندان با آدمی مصاحب قدیمی باشد و از او انواع فواید و منافع به وی رسد، چون درد گرفت جز به قلع از رنج او شفا نتوان یافت، و طعام که بدل مایتحلل و ممد مادهآ حیات است چون در معده فاسد گشت، جز به دفع از مضرت آن خلاص نتوان شد. شعر

زان کس که دل غمزدهات شاد نگردد

گر چه به مثل جان تو باشد کم او گیر

نفس دمنه در شیر اثرکرد و گفت: من کاره شدم از صحبت شنزبه و با او 5 ملاقات من از جملهآ محالات است، همان بهتر که ms136 کسی نزدیک او فرستم و صورت حال ظاهر سازم و اجازت دهم تا هرجا خواهد برود. دمنه دانست که اگر این سخن به شنزبه رسد [در حال] برائت ذمهآ خود بر شیر روشن سازد، و حیلهآ دیگر از نهانخانهآ خفا به ساحت ظهور رساند. گفت: ای ملک! این باب از حزم دور است و مادام که سخنی گفته نشده است محل اختیار باقی است/ و پس از /5 25اظهار، تدارک آن از حوزهآ اقتدار خارج. شعر

سخن تا نگفتی توانیش گفت ولی گفته را باز نتوان نهفت

سخنی که از دهان و تیری که از کمان بیرون آمد نه این به دست آید و نه آن به شست، و در امثال آمده که هرچه به زبان آمد به زیان آمد، و بزرگی گفته است: زبان ترجمان دل است و دل والی ولایت بدن، و سخن عرضه کنندهآ جواهر گنجینهآ 25 وجود، تا در درج گویایی به مسمار خاموشی بسته باشد و مهر سکوت به سر خقهآ نطق نهاده، در چمن زندگانی همه ریاحین سلامت روید، و نهال حیات ثمرهآ امن و راحت بخشد، اما چون گلبن بلاغت در تبتم آید و بلبل فصاحت در ترتم،

اگر به چشم خرد در سخن نگاه کنی

بضاعتی است که هم سود و هم زیان آرد

نشان که داد که ناگفته نکتهای کس را

به درد دل کند آواره یا به جان آرد

چه دیدهایم که گوینده را کمین لفظی

دهد به باد همان دم که بر زبان آرد

ای ملک! اگر این سخن به شنزبه رسد و ms137 صورت حال خود بشناسد و فضیحت خویش معاینه بیند، یمکن که به مکابره درآمده جنگ آغازد و یا فتنه انگیزد؛ و اریاب حزم گناه ظاهر را عقوبت پنهان جایز نداشتهاند و جرم پوشیده را عقوبت آشکار تجویز نکرده. صلاح آن است که گناه مخفی او را بهآ سیاست نهانی تدارک نمایی. شیر گفت: به مجرد گمان نزدیکان خود را دور و مهجور 15 گردانیدن، و بی وضوح یقین در تضییع حقوق ایشان سعی نمودن به دست خود تیشه بر پای خود زدن باشد، و یکبارگی از طریق مروت و منهاج دیانت به یکسوشدن. شعر

نباشد پسندیدهٔ‌ عقل و شرع کجا بی سبب شاه فرمان دهد

که همچون قضای قدر حکم او گهی جان ستاند گهی جان دهد

دمنه گفت: هیچ گواهی اریاب فرمان را به از فراست ایشان نیست. چون این مکار غدار بیاید، ملک باید که به نظر تفرس دروی نگرد که خبث عقیدهآ او در طلعت نازیبا و زشتی نیتش در صورتر ناخوش واضح خواهد بود، و علامت کجی باطن او آن است که متلون و متغیر پیش آید و چپ و راست و پیش و پس *3 احتیاط می نماید، و مجادلت را آماده و مقاومت را فراهم آمده باشد. شیر گفت:/ 25 /53a نیکو گفتی. اگر از این علامات چیزی مشاهده افتد، هراینه غبار شبهت از راه حقیقت مندفع گشته، دغدغهآ گمان به مرتبهآ یقین تبدیل یابد. دمنه چون دانست

فکر کرد که دیدن شنزبه هم به اشارت شیر باید تا از بذگمانی دور افتد. گفت ای ملک! اگر فرمان عالی شرف صدور یابد، شنزبه را ببینم و از مکنون ضمیر و مخزون خاطر او ms138 چیزی معلوم کرده به عرض رسانم. شیر اجازت داد. دمنه چون اندوةآزدهای مصیبت دیده به نزدیک شنزبه رفت، و شرط تحیت و ثنا بهجای آورد. شنزبه تعظیمی فراخور حال نموده، آغاز تلطف و تملق کرد و گفت: ای دمنها مصراع یاد میدار که از مات نمیآید یاد

روزهاست که تا دیدهآ دوستان به انوار جمال خود روشن نساختهای و کلبهآ یاران را به ازهار نهال مصاحبت و ملاطفت گلشن نکردهای. شعر

به عمرها نفسی یاد دوستان نکنی که یاد تو نتواند که یک نفس نکند

دمنه گفت. گر به صورت از شرف ملاقات محروم بودهام فاما به جان و روان 5 همواره با خیال جمال دلگشای صحبت داشته، و پیوسته تخم یاری و هواداری در زمین دل کاشتهام. شعر

از دل سوی جان دریچهها ساختهام پنهان ز تو با تو عشقها باختهام

در زاویهآ عزلت و گوشهآ خلوت به وظیفهآ دعاگویی که موجب مزید دولت و سعادت باشد اشتغال بوده و خواهد بود. شنزبه گفت: سبب عزلت و باعث 20 خلوت چیست؟ دمنه گفت: چون کسی مالک نفس خود نتواند بود و اسیر فرمان دیگری باشد، یک نفس بیبیم و خطر نزید و یکدم نگذرد که بر جان و تن خود هراسان و لرزان نباشد، و یک سخن بیخوف و فزع از وی صادر نشود چراگوشهآ کاشانه اختیار نکند، و در خلوت به روی آشنا و بیگانه درنبندد. شعر

از فتنهآ این زمانهآ شورانگیز برخیز و به هرجا که توانی بگریز

ور پای گریختن نداری باری دستی زن و در دامن خلوت آویز گاو گفت: ای دمنها سخن از این روشن تربازنمای، و تفصیل این مجمل را بیان فرمای تا نفع موعظهآ تو عام ترو فایدة کلام تو تمام تر باشد. دمنه گفت: شش چیز

صحبت شاه را ز روی قیاس همچو دریای بیکرانه شناس

به چنین بحر پر ز خوف و خطر هرکه نزدیک تر پریشانتر

شنزبه گفت: سخن تو دلالت [بر آن] میکند که از شیر مکروهی به تو رسیده و از مخافت او هول و هراسی به تو مستولی شده. دمنه گفت: من این سخن نسبت به نفس خود نمیگویم و از جهت خویش اندوهناک نیستم، بلکه جانب 15 دوستان را در این حالت بر جانب خویش ترجیح میدهم، و این ملال و کلال که بر من مستولی شده برای تست، و تو میدانی که سوابق اتحاد و مقدمات محبت میان من و تو بر چه وجه بوده، و عهدها و پیمانها که در اول بسته ایم اکثر در این مدت به وفا انجامیده، و من چاره ندارم از آنکه هرچه حادث باشد از نیک و بد و نفع و ضر به شرف اعلام تو برسانم. شنزبه بر خود بلرزید و گفت: ای یار مشفق و 20 ای دوست موافق! زودتر مرا از حقیقت حال خبزدار ساز و هیچ دقیقه از دقایق هواداری و مخالطت فرو مگذار. دمنه گفت: از معتمدی شنیدهام که شیر به زبان مبارک رانده است که شنزبه بغایت ms140 فربه شده است، و بدین درگاه با او هیچ احتیاج نیست و عدم و وجود او علی السویه است. وحوش را به گوشت او مهمانی خواهم کرد، یک روز راتبهآ خاصه و شیلان عام از بدن او خواهم ساخت. من چون 25 این سخن [وحشت آمیز محنتانگیز] شنیدم و تهور و تجبر او شناختم [اکنون] آمده ام تا تو را تنبیه نموده، حسنه عهد خود را به برهان ثابت کردانم، و آنچه در

من آنچه شرط بلاغ است با تو میگویم

تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال

حالیا صلاح وقت در آن میبینم که تدبیری اندیشی و به سرعت تمام روی به چاره سازی و مهمپردازی آری، مگر به حیله از این ورطه خلاصی روی نماید. و به لطیفه از این مهلکه نجاتی دست دهد. چون شنزبه سخن دمنه/ بشنید و عهود /540 و مواثیق شیر پیش خاطر گذرانید گفت: ای دمنه! تا ممکن است شیر با من غدر نکند و حال آنکه از من خیانتی ظاهر نشده و قدم ثباتد من از جادهآ نیکوخدمتی نلغزیده، و در سخن تو نیزگمان صدق و مظنهآ خیرخواهی دارم. غالب آن است 0 که دروغی چند بر من بستهاند و او را به تزویر و فریب در مقام خشم آورده، و در خدمت او طایفهای نابکاراند هم در فن سخن چینی استادی [ماهر] و هم در خیانت و درازدستی خیره و دلیر، و ایشان را بارها آزموده است و انواع خیانتها از ایشان معاینه دیده. لاجرم هرچه از آن بابت در حقه دیگران گویند باور دارد و بر آن قیاس کند، و هراینه به شومی صحبت اشرار در حقه اخیار بذگمانی پدید 5 آید، و بدین گمان خطا راه صواب پوشیده شود، و قضیهآ بط و خبطهای او در تجربه بر این معنی ms141 دلیلی است کافی و بدین صورت اشارتی است وافی. دمنه پرسید چگونه بوده است آن؟ 2 شنزبه گفت: بطی در آب روشنایی ماه دید پنداشت که ماهی است. قصد کرد تا بگیرد [هیچ نیافت] چند نوبت بدین منوال آزمایش کرد و چون دید که حاصل او از آن صیادی همان حاصل تشنه است از مشاهدهآ سراب، و محصول مفلسان گنج اندیش از تفرج ویرانههای خراب، بکلی ترک صید ماهی گرفت و بیکبارگی مهم خود را فرو گذاشت. دیگز شب هرگاه که ماهی دیدی پنداشتی که روشنایی 5 ماه است، قصد آن نکردی و مطلقا به آن ملتفت نشدی و گفتی. مصراع

من جرب المجرب حلت به الندأمة و ثمرة این تجربه آن بود که پیوسته گرسنه بودی و بیبرگ و نواگذرانیدی؛ و اگر

کار پاکان را قیاس از خود مگیر

گرچه باشد در نوشتن شیر شیر

هر دو کون زنبور خورد از یک محل

زان یکی شد نیش و زان دیگر عسل

هر دو کون آهو گیا خوردند و آب

زین یکی شد خون ز دیگر مشک ناب

دمنه گفت: شاید که کراهیت شیر نه بدین سبب باشد، بهواسطهآ آن که سلاطین را عادت بود که بی استحقاق کس را به مرتبهآ اعلی اختصاص دهند، و دیگری را که مستحق باشد بی سبب ظاهر عرصهآ تلف و تاراج سازند. شعر 59b شاه هرموزم ندید و بی سخن صد لطف کرد/

شاه یزدم دید و مدحش گفتم و هیچم نداد 15 کار شاهان این چنین باشد تو ای حافظ مرنج

داور روزئ رسان توفیق و ms142 نصرتشان دهاد

شنزبه گفت: اگر این نکت که از شیر به من رسانیدی بی علت [است]، به هیچ دست آویزی پای قرار بر جادهآ استقامت نتواند پیمود، و دیدهآ امید چهرهآ مراد نتواند دید، چه خشمی را که موجبی باشد به استرضا و معذرت آن را رفع توان 2 کرد، و اگر عیاذا بالله آن را موجبی نبود و یا به زرق و افترا تغییر مزاج او داده باشند، دست تدارک از آن قاصر و اندیشهآ تلافی در آن عاجز خواهد بود، چه دروغ و [بهتان] را اندازه پدید نیست و مکر و فریب را نهایتی مقررنه. و در آنچه میان من و شیر واقع است خود را جرمی نمیشناسم مگر آنکه در رای و تدبیراو جای جای هم از برای مصلحت او خلاف کردهام، و در تربیت و تمشیت مهمات 25 گاهگاه به جهت صلاح وقت نه بر وفق رضای او سخنی گفته، و شاید که آن را حمل بر دلیری و بیحرمتی فرموده باشد و از قبیل جرأت و مباسطت شمرده، و

دارو سبب درد شد این جا چه امید است

زایل شدن عارضه و صحت بیمار

و اگر این هم نیست ممکن است که نخوت سلطنت و استغنای مملکت او را به این باعث شده باشد که از من برنجد، چه مقتضای تجبر و اقتضای عظمت آن است که ناصحان را بالطبع دشمن باشد و خاینان و خوش آمدگویان را به حرمت اختصاص دهد؛ و از اینجاست که علما گفتهاند با نهنگ در قعر دریا غوطه خوردن و از لب مار ms143 دم بریده قطرات زهر مکیدن از ملازمت سلاطین به سلامت نزدیک تراست و از تقرب ملوک به امن و فراغت بهتر و بیشتر؛ و من دانستهام که خطرات خدمت پادشاهان بسیار است و مضرت مباشرتد اعمال ایشان بی شمار؛ و بعضی اریاب حکمت پادشاهان را به آتش تشبیه کردهاند، که اگرچه 15 پرتو عنایت [ایشان] کلبهآ تاریک امیدواران را روشن میسازد، ولی/ به شعلهآ /53 سیاست نیز خرمن سوابق حقوق خدمتگاران را می سوزد؛ و خرد کامل بر این متفق است که هرکه به آتش نزدیکتر ضرر او بیشتر. اما جمعی که از دورتماشای نور آتش کرده از احراق بی خبرند، تصور لذتی و گمان منفعتی از تقرب ملوک دارند، و فی الحقیقه نه چنان است. چه ایشان اگر از سیاست سلطانی و هول و 20 هیبت پادشاهی وقوف یابند، بر ایشان روشن گردد که هزار سال عنایت با یک ساعت سیاست برابرنیست، و مصداق این قضیه مناظرهآ باز است با مرغ خانگی. [دمنه پرسید که چگونه بوده است آن؟] 25 شنزبه گفت: وقتی بازی شکاری با مرغی خانگی که به مباحثه درپیوسته بود و مجادله آغاز کرده میگفت که تو مرغی بغایت بیوفا و بدعهدی، و حال آنکه عنوان صحیفهآ اخلاق پسدیده وفاست، وبا آنکه وفا به مضمون إن خشن العهد

سگ که وفای به ریا نیستش بهتر از آنکس که وفا نیستش

مرغ خانگی جواب داد که از من چه بیوفایی دیدهای و کدام بذعهدی مشاهده کردهای؟ بازگفت: علامت بیوفایی تو آن است که با این همه آدمیان که 5 دریارهآ تو لطف چندین مینمایند و بی زحمت و تکلف تو آب و دانهای که مادهآ حیات از آن مدد مییابد مهیا میسازند، و شب و روز از حال تو واقف ms144 بوده به حفظ و حراست قیام میکنند و به دولت ایشان توشه و گوشهای داری، هرگاه به گرفتن تو مایل شوند، از پیش ایشان گریخته از بام به بام میپزی و گوشه به گوشه میگریزی. شعر

حق نمکی نمی شناسی از منعم خویش میهراسی

و من با آنکه جانوری وحشیام، اگر دو سه روزی با ایشان الفت گیرم و از دست ایشان طعمه خورم حق آن را نگاه داشته صید کنم و بدیشان دهم، و هرچند دور رفته باشم، به مجرد آوازی که شنوم پروازکنان بازآیم. شعر

مرغ دست آموز را چندان که کس دور افگند

با نشاط بال آید باز چون گوید بیا ماکیان جواب داد که راست میگویی. بازآمدن تو و گریختن من از آن است که تو هرگز بازی به سیخ کباب کرده ندیدهای، و من بسیار مرغ خانگی بر تابهآ بریان دیدهام. اگر تو نیز [آن] بدیدی هرگز گرد ایشان نگشتی؛ اگر من بام به بام 55b میگریزم/ تو کوه به کوه میگریختی. و این مثل برای آن آوردم تا بدانی که آن 20 جماعت که صحبت ملوک میطلبند از سیاست ایشان خبر ندارند، و آن که اثر سیاست ایشان دیدهاند نه از قرار خبری دارند و نه از آرام اثری. شعر

نزدیکان را بیش بود حیرانی کایشان دانند سیاست سلطانی

دمنه گفت: نه همانا که شیر به عظمت جهانداری و شوکت کامگاری در حق تو این اندیشه کند، چه تو را هنر بسیار است و فضایل بیشمار، و سلاطین از 25 اریاب هنر به هیچ وقت مستغنی نباشند. شنزبه گفت: شاید که هنر [من] سبب کراهیت وی شده باشد که اسب تیزتگ را هنر وی موجب عنا گردد و درخت

رم رانه از خاک بلک از گهر بودی افسر هنر عیب من شد وگرنه سرم را نه و چون هراینه بیهنران از هنرمندان بیشتراند و میان ایشان خصومت ذاتی قدیم است به حکم کثرت غلبه کرده، در تقبیح حال اهل هنر چندان مبالغه نمایند که خرکات و سکنات ایشان را در لباس گناه بیرون آورده، امانت در صورت خیانت و دیانت در کسوت جنایت ظاهر سازند، و همان هنر را که سبب دولت و وسیلهآ سعادت است مادهآ شقاوت و مدد نکبت گردانند. شعر چشم بداندیش که برکنده باد عیب نماید هنرش در نظر

گر هنری سر ز میان برزند بیهنری دست به آن در زند

کار هنرمند به جان آورد تا هنرش را به زیان آورد

و هم در صفت ناانصافی عیب جویان گفتهاند: شعر

دیدهٔ‌ انصاف چو بینا بود در شمرد گرچه که مینا بود رسم بزرگان بود انصاف کار ککار خسان نیست به جز خارخار

وانکه ندارد دل رحمت پذیر تهمت پشمینه نهد بر حریر

دمنه گفت: یمکن که بدسگالان این قصد کرده باشند بدان تقدیر مآل کار چگونه باشد؟ شنزبه گفت: اگر تقدیر به آن موافق نیست، هیچ مضرت از آن به حیز وجود نخواهد آمد، و اگر قضای ربانی و تقدیر یزدانی با مکر و غدر ایشان 0 موافقت خواهد نمود به هیچ حیله دفع آن/ مقدور و ممکن نخواهد بود. مصراع 5

تقدیر چو سابق است تدبیر چه سود

دمنه گفت: مرد خردمند در همه حال میباید که فکر دوزاندیش را پیشرو کار خود سازد، چه هیچکس بنای کار خود بر خرد ننهاد که بر مقصد ظفر نیافت. شنزبه جواب داد که خرد وقتی به کار آید که قضا به عکس آن حکم نکرده باشد، 2 و حیله آن زمان فایده دهد که قدر به خلاف آن جاری نگردد، و با وجود مقتضای ms146 قضا نه چاره دست گیرد و نه حیله نفع رساند، و هیچ کس را از بند قضا و قید تقدیر به حیله و تدبیر رهایی متصور نیست. شعر

به وقت نفاذ قضا و قدر همه زیرکان کورگشتند و کر و مگر تو قصهآ بلبل و دهقان نشنیدهای و مناظرهآ ایشان استماع ننمودهای؟ دمنه گفت: چگونه بوده است آن؟ شنزبه گفت: آوردهاند که دهقانی باغی داشت خوش و خرم و بستانی تازهتر از 1 گلستان ارم. هوای آن نسیم بهار را اعتدال بخشیدی، و شمامهآ ریحان روخ افزایش دماغ جان را معطر ساختی. شعر

گلستانی چو گلزار جوانی گلش سیراب از آب زندگانی

نوای عندلیبش عشرت انگیز نسیم عطز بیزش راحت آمیز و بر یک گوشهآ چمنش گلبنی بود تازهتر از نهال کامرانی و سرافرازتر از شاخ 15 شجرهآ شادمانی. هرصباح بروی گل رنگین چون عذار دلفریبان نازکخوی و رخسار سیمبران سمن بوی بشکفتی، و باغبان با آن گل رعنا عشقبازی آغاز نهاده گفتی: شعر گل به زیر لب نمیدانم چه میگوید که باز

بلبلان بینوا را در فغان میآورد باغبان روزی بر عادت معهود به تماشای گل آمده، بلبلی دید نالان که روی 20 بر صفحهآ گل میمالید و شیرازهآ جلد زرنگار او را به منقار تیز از یکدگر میگسیخت. شعر بلبل که به گل درنگرد مست شود سزرشتهآ اختیارش از دست شود باغبان پریشانی اوراق گل را مشاهده کرده، گریبان شکیبایی بهدست «22 اضطراب چای/ زد و دامن دلش به خار جگزدوز بیقراری درآویخت. روز دیگر 25 همانحال وجود گرفت و شعلهآ فراق گل. مصراع

داغ دگرش بر ms147 سر آن داغ نهاد

خازخاری از بلبل در سینهآ دهقان پدید آمده، دام فریبی در راه [وی] نهاد و به دانهآ حیل آن را صید کرده در زندان قفص محبوس ساخت. بلبل بی دل طوطیوار زیان به گفتار گشوده گفت: ای عزیزا به چه موجب مرا حبس کردهای و از چه سبب به عقوبت من مایل شدهای؟ اگر این صورت به جهت استماع نغمات من کردهای، خود آشیان من در بوستان تست، و هر سحر طربخانهآ من اطراف گلستان تو؛ و اگر معنی دیگر به خیال گذرانیدهای، مرا از مافی الضمیر خود آگاهی ده. پیر دهقان گفت: شعر 0 تا کی آزاری مرا یا رب نمانی ای رقیب

تا به کی پوشی رخش یا رب برافتی ای نقاب هیچ دانی که با روزگار من چه کردهای و مرا به مفارقت یار نازنین چند بار آزردهای؟ سزای آن عمل به طریق مکافات همین تواند بود که از یار و دیار محروم ماندهای و از تفرج و تماشای [گلزار] مهجور شده در گوشهآ زندان میزاری، [و من هم] به درد هجران مبتلاگشته در کلبهآ احزان مینالم. شعر

بنال بلبل اگر با منت سر یاریست

که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاریست

بلبل گفت: از این مقام که داری درگذر و براندیش که من بدین مقدار جریمه که کلی را پریشان کردم محبوس گشتهام، تو که دلی را پریشان میسازی 20 [براندیش که بلبل] حال تو چون خواهد بود. شعر

گنبد گردنده ز روی قیاس هست به نیکی و بدی حق شناس

هرکه نکویی کند آنش رسد ور بدیی کرد زیانش رسد

این سخن در دل دهقان کارگر آمده او را از قید خلاصی داد. بلبل زبان به آزادی گشاده گفت: چون با من نیکوی کردی، هراینه به حکم هل جزاء الأحسان الا 25 الإحشان مکافات [آن] باید کرد. بدان که در زیر همین درخت که ایستادهای آفتابهای است ms148 پرزر. بردار و در حوایج خود به کار بر. دهقان آن محل را بکاوید. سخن بلبل را درست یافت. گفت: ای بلبل! عجب که آفتابه در زیرگل میبینی و دام در زیر خاک

با قضا کارزار نتوان کرد چون قضای الهی/ شرف نزول یابد نه دیدهآ بصیرت را روشنی ماند و نه تدبیر خرد نفع رساند. شعر

به سزپنجه دست قضا برمپیچ که دست تو قدرت ندارد به هیچ

نباشد حذر با قدر سودمند هرآنچ از قضا آید آن را پسند و این مثل برای آن ایراد کردم تا معلوم شود که من حریف دست قضا و قدر نیستم، و جز آنکه سر تسلیم بر خط [حکم] الهی نهم چارهای ندارم. شعر

سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

که هرچه بر سر ما میرود ارادت اوست دمنه گفت: ای شنزبه! آنچه به یقین دانستهام و علی القطع معلوم کرده آن است که آنچه شیر از برای تو خیال کرده نه به سبب بدگویی خصمان یا بسیاری هنر تو یا ملال ملوک است بلکه کمال بیوفایی و غدر او را بر آن میدارد که جباری است کامگار و غداری است بذمزاج و بیاعتبار. اوایل صحبت او حلاوت زندگانی بخشد، و اواخر خدمتش تلخی مرگ آرد، و چنان تصور باید کرد که او 15 ماری است منقش زهرناک، برونش به نقشهای رنگارنگ آراسته و درونش به زهر هلاهل پیراسته که هیچ تریاق آن را سود ندارد. شعر همه ریو و رنگست و مکر و فریب نه صدق و مروت نه صبر و شکیب شنزبه گفت: طعم نوش کرم چشیدهام [حالا] هنگام زخم نیش ستم است، و مدتی در طرب و راحت گذرانیدهام، حالا وقت هجوم محنت و غم است. شعر2 ای دل مزهآ وصل چشیدی یک چند اکنون آلم فراق میباید دید و به حقیقت مرا اجل گریبان ms149 گرفته و بدین بیشه آورده، اگر نه من چه لایق صحبت شیر بودم. شخصی که به من طاعم است و من طعمهآ او را میشایم، بایستی که به هزار کمند مرا به جانب او نتوانستی کشید، و به صد هزار حیله و بند در دام مخافت او نتوانستی افگند. شعر

من کیم تا دولت وصلش هوس باشد مرا

این که از دورش همی بینم نه بس باشد مرا

اما تقدیر الهی [و دمدمهآ توا ای دمنه مرا در ورطهآ هلای انداخته است، و حالا دست تدبیر از دامن تدارک کوتاه است، و جریان مهمات به واسطهآ ترک حزم و عاقبت اندیشی نه بر وفق دلخواه. و من به طمع خام و سودای فاسد برای خود چنین آتشی افروختهام، و هنوز دودی بیش به من نرسیده از تف اندوه و تاب ملال سوختهام. مصراع

چون کنم خود کردهام خوذ کرده را تدبیر نیست

و بزرگان گفتهاند هرکه از دنیا به کفافی قانع نشود و در طلب فضولی نماید به مثابهآ کسی است/ که به کوه الماس رسد و هرساعت نظرش بر وصلهآ بزرگتر میافتد و خیال بسیاری قیمت آن بسته پیشتر میرود، تا به جایی رسد که مطلوب به دست آید، اما بازآمدن متعذر بود، چه ریزهآ الماس پایهای او تراشیده و خراشیده باشد، و آن غافل در اندیشهآ حرص مستغرق شده از آن حال خبر ندارد، لاجرم به حسرتر تمام در آن کوه هلاک شده به حوصلهآ مرغان مقام گیرد. شعر

از زیادت طلبی کار تو آید به زیان

سود اگر خواهی از اندازه زیادت مطلب دمنه گفت: این سخن بغایت پسندیده گفتی و هر بلایی که به کسی رسد غالب آن است که منشأ آن حرص و طمع خواهد بود. شعر

بگذر ز طمع که آفت جان و دل است

طامع همه جا وز همه کس منفعل است

گردنی که به سلسلهآ حرص بسته شد عاقبت به ms150 تیغ ندامت بریده گردد، و 20سری که سودای شره در او جای گرفت سرانجام بر خاک مذلت سوده شود. بسیار کس که از غایت حرص و شره به امید دولت در ورطهآ نکبت افتاده و به بوی منفعت در مهلکهآ مضرت گرفتار شده؛ چنانکه آن صیاد که طمع گرفتن روباه داشت، سزپنجهآ پلنگ دمار از نهاد او برآورد. شنزبه پرسید که چگونه است آن؟ دمنه گفت: صیادی روزی به صحرا میگذشت. روباهی دید بغایت چست و چالای [که] در فضای آن دشت میگشت و بازی کنان در هر جانب جلوه

هر کجا خط مشکلی بکشند جهد کن تا برون خط باشی

و اگرچه ممکن است که آنجا جانوری مرده باشد، آن نیز میتواند بود که در 10 *2زیر او دامی تعبیه کرده باشند، و بر هر تقدیرا حذر اولی. شعر

مر تو را گر دو کار پیش آید که ندانی کدام باید کرد

آنکه در وی مظنهآ خطر است آنت با خود حرام باید کرد

وانکه بیخوف و بی خطر باشد به همانت قیام باید کرد

روباه این فکر کرد و از سر ms151 جیفه درگذشت و راه سلامت پیش گرفت. در آن 15 اثنا پلنگی گرسنه از کوه درآمد و به بوی مردار خود را در چاه افگند. صیاد چون آواز دام وفتادن [جانور] در حفره شنید، تصور کرد که روباه است. از غایت حرص بی آنکه تأملی کند خود را از پی او درانداخت، و پلنگ به خیال آنکه او را از خوردن مردار منع خواهد کرد برجست و شکمش را بدرید. صیاد حریص به شومی شره در دام [فنا] افتاد، و روباه قانع به قطع طمع از ورطهآ بلانجات یافت؛ 25 و این مثل را فایده آن است که آفت طمع و محنت زیادت طلبی آزاد را بنده و بنده را سرافگنده سازد. شعر

زیاده از سرت ار یک گله به دست آری

به خاک پای عزیزان که درد سر باشد

شنزبه گفت: من غلط کردم که در اول ملازمت شیر اختیار کردم، و ندانستم که 25 [او] قدر خدمت نداند؛ و گفتهاند که صحبت با کسی که قدر آن نشناسد و خدمت شخصی که قیمت آن نداند مشابه است به آنکه کسی به امید محصول

دمنه گفت: از این حدیث درگذر و تدبیر کار خویش پیش گیر. شنزبه گفت: چه چاره انگیزم و چه حیله پیش آرم، و من اخلاق شیر دانستهام و فراست من حکم نمیکند به آنکه شیر در حق من جز خیر و خوبی خواهد، اما نزدیکان او در هلاک من میکوشند و ms152 در اتلاف من سعی مینمایند؛ و اگر چنین است میل ه شاهین ترازوی زندگانی من به کفهآ فنا مایل تراست که به پلهآ بقا، چه ظالمان مکار و ستمگاران غدار چون همپشت شده دست به دست دهند و یکرویه قصد کسی کنند تا ظفر یافته آن کس را از پای درآرند، چنانچه گرگ و زاغ و شغال که قصد شتر کردند و باتفاق بروی غالب آمدند و به مراد و مطلوب خود رسیدند. دمنه گفت چگونه بوده است آن؟ 15 58oشنزبه گفت: / [آوردهاند که] زاغی سیاه چشم و گرگی تیزچنگ و شغالی پزمکر در خدمت شیرای] شکاری بودند، و بیشهآ ایشان نزدیک شارع عام بود. شتر بازرگانی در آن حوالی بماند، و بعد از مدتی قوت گرفته به هر طرف به جهت 25علف میپویید. گذرش بدان بیشه افتاد و چون نزدیک شیر رسید از خدمت و تواضع چاره ندید. شیر او را نیز استمالت داده از کماهی احوال پرسید، و بعد از وقوف بر آن از حال اقامت و حرکت سؤال کرد. شترگفت: شعر

پیش ازین در کار خود گر اختیاری داشتم

چون تو را دیدم عنان اختیار از دست رفت و آنچه ملک فرماید هراینه متضمن صلاح بندگان خواهد بود. مصراع

صلاح ما تو به میدانی از ما

شیر گفت اگر رغبت مینمایی در صحبت من مرفه و ایمن باش. شتر شاد

هرکه درو طرح خیانت گریست دین وی از عهد و دیانت بریست

سکهآ مردی ز دیانت بود قلبی مزدم ز خیانت بود

زاغ گفت: در این باب حیلهای میتوان اندیشید و شیر را از عهدهآ این عهد بیرون توان آورد، و شما جای نگه دارید تا من بروم و بازآیم. پساپیش [شیر] رفت و بایستاد. شیر گفت هیچ شکاری نشان کردید و از هیچ صیدی خبر 20 آوردید؟ زاغ گفت: ای ملک! هیچ کدام را از گرسنگی چشم کار نمیکند و قوت حرکت نیز نمانده که در پی تدارک قوت تفحص به جای آورند. اما وجهی به خاطر رسیده است که اگر ملک بدان رضا دهد همه را رفاهیت تمام و نعمت مستوفی حاصل آید. شیر گفت: مضمون سخن به عرض رسان تا بر کیفیت آن ms154 اطلاع افتد. زاغ گفت: این شتر در میان ما اجنبی است و از او در مصاحبت نفعی 25 متصور نه. عجالة الوقت را صیدی است در دست آمده و شکاری است در دام افتاده. شیر در خشم شد و گفت: خاک بر سر رفیقان این زمان که جز شیوهآ

اهل زمانه را که وفا نیست یارشان

مطلب وفا که غیر جفا نیست کارشان

سگ به ز گربگان خموشی که از حیل

جز بر کنار سفره نباشد شکارشان

شکستن عهد در کدام مذهب جایز است و پروردهآ خود را قصد کردن در کدام ملت رواست! شعر هر شاخ پایدار که از تست سزبلند مشکن به دست خویش که آن هم شکست تست

زاغ گفت: من آن مقدمه را میدانم، اما حکما گفتهاند یک نفس را فدای اهل بیتی توان کرد و اهل بیتی را فدای قبیلهای، و قبیله را فدای ذات فرخ پادشاهی که در خطر باشد؛ چه سلامتی او اهل اقلیمی را فایده تواند رسانید، و دیگر شکستن عهد را نیز مخرجی توان یافت، چنانکه صاحب عهد از صفت غدر پاک 5 باشد و ذات او از مشقت فاقه و مخافت مجاعت مسلم ماند.

شیر سر در پیش افگند. زاغ بازآمد و یاران را گفت: قصه با شیر عرض کردم. او در اول سرکشی کرد و به آخر رام شد. اکنون تدبیر آن است که همه نزد شتر رویم و ذکر گرسنگی [شیر] و رنجی که به او رسیده تازه گردانیم و گوییم که ما را در پناه دولت و سایهآ حشمت این پادشاه کامگار روزگار به خرمی گذشته. اکنون 20 که [ما را] این حادثه پیش آمده، مروت اقتضای آن میکند که جان و نفس خود را فدای وی کنیم والآ به کفران نعمت موسوم خواهیم بود و از سمت مروت ms155 و جوانمردی محروم. صواب در آن است که [جمله پیش شیر رویم و شکر انعام و اکرام او باز رانیم و مقرر گردانیم که به دست ما کاری برنیاید مگر آنکه جانها و نفسهای خود را فدا سازیم. پس] هریک از ماگوید که پادشاه امروز از گوشت 25 من چاشت سازد، و دیگری از ما آن گوشت را عیبی گوید شاید که کشتن به شتر قرار گیرد. باتفاق نزد شتر آمدند و این فصول با وی باز راندند. از آنجا که ساده دلی او بود به افسون و افسانهآ] ایشان فریفته گشت، و به همین نوع که رقم 290

شها در جهان کامرانیت باد به بزم طرب شادمانیت باد

چون راحت عالمی به صحت ذات ملکی صفات ملک متعلق است واکنون [به سبب عدم قدرت ملک را ضعفی روی نموده که باعث ضعف حال عالمی 5 میشود،] از گوشت من سدر رمقی حاصل میتواند بود، ملتمس آن که التفات فرموده مرا بکشد و به کار برد. دیگران گفتند از خوردن تو چه فایده و از گوشت تو چه سیری توان یافت؟! مصراع

تو کهای تا که درآیی به شماری باری

زاغ چون این سخن بشنید سر در پیش افگند. شغال آغاز سخن کرد و گفت: شعر 15

ایا شهی که به هنگام کین رسول اجل

ز پنجهآ تو برد روزنامهآ آجال

مدتی متمادی شد که در سایهآ دولت روزافزون از تاب آفتاب حوادث ایمن گذرانیدهایم؛ امروز که ماه جاه این حضرت به خسوف مضرت مبتلاست میخواهم که ستارهآ اقبال از افق حال من طلوع کند، و ملک مرا طعمه ساخته از 15 اندیشهآ چاشت فارغ گردد. دیگران جواب دادند که آنچه تو گفتی از فرط هواداری و عین حقگزاری بود، اما گوشت تو ms156 بویناک و زیانکار است، مبادا که به تناول آن رنج ملک زیاده گردد. شغال خاموش شد. گرگ پیش آمده زبان بگشادو گفت: شعر

که شاها خداوند یار تو باد عدو روز هیجا شکار تو باد

من نیز خود را فدای ملک ساخته، آرزومندم که ملک خندان خندان! جزای مرا در بن دندان جای سازد. یاران گفتند: این سخن از محض اخلاص و عین اختصاص است، اما گوشت تو خناق آورد، و در ضرر قایم مقام زهر هلاهل باشد. گرگ قدم باز پس نهاد. شتر درازگردن کشیدة بالا کل طویل أخمق مهار گسیخته سخن آغاز کرد و بعد از شرایط دعاگفت: شعر

ایا شهی که گشادهست چرخ فیروزه بر آستان تو درهای فتح و فیروزی

من برداشتهآ این حضرت و تربیث یافتهآ این دولتم؛ اگر لایق مطبخ ملک هستم

برنخیزم ز سر کوی تو تا جان دارم

ور رسد کار به جان از سر جان برخیزم

دیگران متفق اللفظ والکلمه گفتند: این سخن از فرط شفقت و صدق عقیدت است، فی الواقع گوشت تو خوشگوار و به مزاج ملک سازگار است. رحمت بر Soa/ همت تو باد/ که با ولی نعمت به جان مضایقه نکردی، و بدین معامله، نام نیکو یادگار گذاشتی. شعر

هست جوانمرد درم صدهزار کار چو با جان فتد آنجاست کار

پس همه بیکبار قصد شتر کردند، و آن مسکین دم نزد تا اجزای او را پارهپاره ساختند. و این مثل بدان آوردم تا بدانی که مکر اریاب غرض خصوصا جمعی که با یکدیگر متفق باشند، بیاثری نخواهد بود.

دمنه گفت: این را چه دفع میاندیشی؟ شنزبه جواب داد که اندیشهآ من حالی از صوب صواب منحرف است، اما جز جنگ و جدال و حرب و قتال چاره نمی دانم، که هرکه برای حفظ مال و حمایت نفس خود کشته شود، در دایرهآ شهدا 5 ms157 داخل است، وفیض حدیث: من قتل دون ماله و نفسه فهو شهید، مراو را شامل. و دیگر آنکه اگر اجل من به دست شیر مقرر و مقدر شده، باری به ناموس کشته شوم و به حمیت و غیرت هلاک گردم. شعر

به نام نکو گر بمیرم رواستمرا نام باید که تن مرگ راست دمنه گفت: مرد خردمند در وقت جنگ پیشدستی نکند، و به هنگام حرب 25 مسابقه روا ندارد. وآلبادی أظلم؛ و مباشرت خطرهای بزرگ به اختیار خود دلیل زیرکی نیست، بلکه اصحاب رای به مدارا و ملاطفت گرد مهم خصم برآیند، و دفع مناقشت به ملایمت اولی شناسند. شعر

فریب خوش از خشم ناخوش به است

برافشاندن آب از آتش به است

مرادی که در لطف گردد تمام

چه باید سوی قهر دادن لگام و دیگر دشمن ضعیف را خرد و خوار نباید داشت که اگر از قوت و زور

شنزبه پرسید که چگونه بوده است آن؟ دمنه گفت: آوردهاند که در ساحل دریای هند نوعی باشد از مرغان که ایشان را طیطوی خوانند. جفتی از آن برکنار دریا نشیمن داشتند و برلب آب مسکن گرفته 10 بودند. چون وقت بیضه فراز آمد، ماده گفت: برای نهادن بیضه جایی باید طلبید که به فراغت خاطر توان گذرانید. نرگفت: این جا موضعی نزه و جایی دلکش است و حالیا تحویل از این محل محال مینماید، بیضه میباید نهاد. ماده گفت: 1605 این جا ms158 جای تأمل است، چه اگر دریا/ موجی اندازد و بچگان ما را درریاید و رنج اوقات و ایام ما را ضایع گرداند با او چه تدبیر توان کرد. نرگفت اگر وکیل دریا 15 جانب ما فرو گذارد، و بالفرض چنین بی حرمتی اندیشد و بگذارد که بچگان ما غرق شوند، انصاف از وی میتوان گرفت. شعر

چرخ برهم زنم ار جز به مرادم گردد

من نه آنم که زیونی کشم از چرخ فلک

ماده گفت: از حدر خود تجاوز نمودن نه لایق است، و زیاده از طور خود 20 لافزدن نزد اهل خرد ناموافق. تو به چه قوت و کیل دریا را به انتقام خود تهدید میکنی و به چه شوکت در مرتبهآ مجادله و منازعهآ او درمیآیی؟ شعر

به تاراج خود ترکتازی کنی چو گنجشک باشی و بازی کنی

از این اندیشه درگذر و از برای بیضه محل امن و جای حصین اختیارکن و از نصیحت من سرمپیچ که هر که سخن ناصحان نشنود و نصیحت یاران مشفق را 25 کار نبندد بدو آن رسد که به سنگپشت رسید. [طیطوی] نرگفت که چگونه بوده است آن؟

خوش است عمر که با روی یار میگذرد ناگاه دست روزگار غدار به ناخنهای حادثه رخسارهآ حال ایشان خراشیدن گرفت، و سپهر آینهآ فام صورتر مفارقت در مرآت اوقات ایشان نمودن آغاز 10 کرد. مصراع

و ای نعیم لا یکدره الدفر.

شعر خوش است از جام وصل دلبران می ولی هستش خمار هجر در بی بر این خوان کس نخاید لقمهای نان که سنگی نایدش در زیر ms159 دندان در آن آب که مادهآ حیات و مدد معاش ایشان بود نقصانی کلی و تفاوتی فاحش پدید آمد. بطان چون بر کیفیت آن صورت وقوف یافتند دل از وطن مألوف برداشته عزیمت جلا را تصمیم دادند. شعر

سفر بهتر آن را که در جای خویش دلش از غم این و آن ابتر است

که هرچند رنج سفر بد بود ولی از جفای وطن بهتر است 25 2پس با دل پرغم و دیدهآ پرنم نزدیک سنگپشت آمدند، سخن وداع در میان آورده گفتند: شعر

ما را ز تو چشم بد ایام جداکرد چشم بد ایام چگویم که چها کرد

سنگپشت از سوز فراق بنالید و به درد تمام فریاد برکشید که این/ چه سخن 1 است که میگویید و مرا بی شما چگونه حیات متصور و زندگانی میسر گردد. شعر ای بیتو حرام زندگانی خود بیتو کدام زندگانی

هر زندگی که بی تو باشد مرگیست به نام زندگانی بعد ما که مرا طاعت وداع نیست، تحمل بار فراق چون خواهد بود. شعر

بطان جواب دادند که ما را نیز جگر از خاز خار مفارقت ریش است و سینه را به التهاب زبانهآ آتش مهاجرت سوزی بیش از پیش، اما نزدیک است که محنت بی آبی خاک وجود ما را به باد عدم بردهد. لاجرم بضرورت ترک یارو دیار گرفته، گربت غربت اختیار میکنیم. شعر

به کام عاشق بیدل زکوی یار نرفت کسی ز روضهآ جنت به اختیار نرفت

سنگ پشت گفت: ای یاران! میدانید که مضرت و نقصان آب در حق من بیشتر است و معیشت من بیآب ممکن نباشد. این زمان حق صحبت قدیم اقتضای آن میکند که مرا با خود ببرید و در محنت آباد فراق تنها مگذارید. شعر تو جان منی و عزم رفتن داری چون جان برود این تن بیجان ms160 چکند 1

[بطان] گفتند: ای دوست یگانه و ای همدم فرزانه! رنج هجران تو ما را از جلای وطن زیادت است و غم افتراق تو دل مأ را موجب مزید ملالت و نکایت است و ما هرجا که رویم اگرچهآ در رفاهیت تمام باشیم و با عشرت کامل روزگار گذرانیم، بی دیدار تو چشمهآ عیش ما تیره و دیدهآ بخت ما خیره خواهد بود، و ما را نیز جز به مصاحبت و مرافقت تو آرزویی نیست؛ لیکن رفتن ما بر روی زمین و 15 قطع مسافت دور و درازکردن متعسر است، و پریدن تو نیز در فضای هوا و با ما موافقت نمودن متعذرتر، و بر این تقدیر همراهی چگونه تواند بود و مرافقت بر چه وجه توان کرد. سنگپشت گفت: چارهآ این کار هم ذهن شما تواند انگیخت و حیلهآ این مهم هم از اندیشهآ شما حاصل تواند شد، و من با جانی از خیال هجران خسته و دلی از بار فراق شکسته دارم چه تدبیر توانم کرد. شعر

در هر کاری دلی بباید ز نخست ناید ز دل شکسته تدبیر درست

گفتند: ای عزیزا ما در این مدت خفتی از تو فهم کردهایم و تهتک سبک سنگی دریافته، شاید که آنچه گوییم به آن کار نکنی و عهدی که بندی به آن ثبات ننمایی. 5 سنگپشت گفت: این چگونه تواند بود/ که شما برای صلاح حال من سخنی گویید و من خلاف آن اندیشم، یا وعدهای که به جهت مصلحت من بود به وفا 25 نرسانم. شعر عهد بستم که سراز عهد نپیچم هرگز شرط کردم که ز شرط تو تجاوز نکنم

بطان گفتند: شرط آن است که چون تو را برداشته به هوا پریم، مطلقا سخن نگویی. چه هرکس را که چشم بر ما افتد، سخنی خواهد گفت و به تعریض و کنایه کلمهای چند خواهد فرمود؛ باید که چندانکه به عبارت یا اشارت چیزی ms161 شنوی یا حرکتی بینی راه جواب بربندی و به نیک و بد زیان نگشایی. سنگپشت گفت: فرمان بردارم و [البته] مهر خاموشی بر لب نهاده، متعرض جواب هیچ آفریده نخواهم شد. شعر به پیری رسیدم در اقصای یونان بدو گفتم ای آنکه با عقل و هوشی ز مردم چه بهتر به هرحال گفتا اگر راست پرسی خموشی خموشی

ایشان چوبی بیاوردند و سنگپشت میان آن محکم به دندان گرفت، و بطان 10 هر دو جانب چوب برداشته او را میبردند. چون بر اوج آسمان رسیدند گذر ایشان بر بالای دهی افتاد و مردم آن ده خبزدار شده، از حال ایشان متعجب گشته و به تفرج بیرون آمده، از چپ و راست فریاد برآوردند که بنگرید که بطان سنگپشت را [چگونه] میبرند، و چون مثل این صورتی در آن ایام به مشاهدهآ آن قوم نرسیده بود، هر زمان غریو و غوغای ایشان زیادهتر میشد. [سنگپشت] ساعتی خاموش بوده، آخر دیگ غیرتش در جوش آمد و طاقتش طاق گشت و گفت: مصراع

تا کور شود هرآنکه نتواند دید.

لب گشادن همان بود و از بالا درافتادن همان.

بطان آواز دادند: و ما علی الرسول الا البلاغ. بر دوستان نصیحت فرمودن باشد 20 و بر نیکبختان پند شنودن. شعر

نیکخواهان دهند پند ولیک نیکبختان شوند پنذپذیر

پند من گرچه نیکخواه توام در تو بدبخت کی کند تأثیر

احوال دردمندی دل بینهایتست هنگام دستگیری و وقت عنایتست

اگر عزیزان همه در این واقعه همپشت و یکدل نباشند و باتفاق داد من از وکیل دریا نستانند، او را جرأت بیفزاید و من بعد قصد بچگان مرغان دیگر بکند و چون این قاعده مستمرگشت و این رسم تقریر پذیرفت، دل از فرزندان برباید کند و 15 وطن و مسکن را بدرود باید کرد. شعر

یا به صد خواری بباید ساخت با خار غمش

یا قدم در محنت آباد عدم باید نهاد مرغان از این واقعه خستهآ حال و شکسته بال شده، پر در پر بافتند و به ملازمت سیمرغ شتافتند و صورت عارضه به موقف عرض رسانیدند و گفتند: اگر غم 2 رعیت خودخوری سلطان ایشان توانی بود، و اگر پروای زاری مظلومان نکنی [و غم ملهوفان نداری]، رقم سلطنت مرغان از صفحهآ دولت تو سترده، منشور پاسبانی ایشان به دیگری حواله خواهد شد. شعر

غم زیزدستان بخور زینهار بترس از زیزدستی روزگار

سیمرغ آیشان را استمالت داده با خدم و حشم خود از دارالسلطنه متوجه 25 [دفع] آن غایله شد، و مرغان [دیگر] به معاونت و مظاهرت او قوی دل گشته روی به ساحل دریا نهادند، چون سیمرغ با سپاهی که حد و حصر آن در حوصلهآ

همه مبارز و تند و دلیر و خون آشام

همه دلاور. و رزم آزمای و کینه گزار

فگنده در تن خود درع و جوشن از پرویال

کشیده نیزه و خنجر ز پنجه و منقار

به حوالی دریا رسیدند./ نسیم که سلسلهآ جنبان موج است، آن خبر به وکیل دریا رسانید. وکیل چون در حوصلهآ خود قوت مقاومت نداشت بضرورت در مقام اعتذار آمده، بچگان طیطوی را باز داد؛ و غرض از ایراد این افسانه آن است ه که هیچ دشمن را اگر چه بغایت حقیر باشد خوار نباید داشت که از سوزن خرد قامتکاری آید که نیزهآ درازقد در آن عاجز فرو ماند، و جذوهآ آتش اگرچه در نظر اندک نماید، هرچه با وی ملاقی گردد بسوزد؛ و حکما گفتهاند: دوستی هزارتن در مقابلهآ دشمنی یک شخص برنیاید. شعر

دوستی را هزار شخص کم است دشمنی را یکی بود بسیار شنزبه گفت: من ابتدا به جنگ نخواهم کرد تا به بذنامی و کافزنعمتی موسوم نشوم، اما چون شیر قصد من کند صیانت [نفس] و نگاهداشت تن خود لازم خواهم دانست. دمنه گفت: چون نزدیک شیر رسی و ببینی که خویشتن را افراشته و دم بر زمین میزند و شعلهآ چشمش چون آتش خشمش افروخته به نظر آید، بدان که قصد تو دارد. شنزبه گفت: اگر چیزی از این معنی مشاهده رود، 25هراینه حجاب ظن از رخسار یقین برداشته، بر سر غدرو قصد شیر اطلاع خواهد افتاد. دمنه شادمان و تازه [دل] روی به کلیله نهاد. شعر

بیخبری که شادیش از غم دیگران بود

صلدق و صفا مجو ازو کز همه بر کران بود از بخت شکر دارم و از روزگار هم کلیله گفت: کار به کجا رسید و مهم به چه انجامید. دمنه گفت: مصراع

بحمدالله که فراغی هرچه تمامتر روی نمود و چنین کاری دشوار به خوبی و آسانی ساخته شد. دمنه این میگفت و روزگار ms164 به زبان مکافات مضمون این بیت

خوش گرفتند حریفان سر زلف ساقی

گر فلکشان بگذارد که قراری گیرند

پس هر دو به سوی شیر رفتند. اتفاقا گاو بر اثر ایشان برسید. چشم شیر برگاو افتاد. دمدمهآ دمنه در کار آمد و شیر غریدن آغاز کرده دم استیلا بر زمین میزد و 5 دندان از غایت غضب برهم می سود. شنزبه یقین دانست که [شیر] قصد او دارد. با خود گفت: خدمتگاری ملوک در خوف و حیرت و ملازمت سلاطین در بیم و دهشت به هم خانهآ مار و هم خوابهآ شیر ماند. اگرچه مار خفته و شیر نهفته باشد، عاقبت آن یکی سر برآرد و دیگری دهن بگشاید. شعر/

مکن ملازمت پادشه کزان ترسم

که همچو صحبت سنگ و سبو شود ناگاه

این میاندیشید و جنگ را می ساخت. از هر دو طرف علامتی که دمنه نشان داده بود معاینه دیدند و جنگ آغاز نهاده، خروش و فریاد در عرصهآ زمین و فضای زمان افگندند. شعر

ز غوغای ایشان وحوش و سباع در آن دشت و بیشه پریشان شده

یکی در شکاف کمر منزوی یکی زیر خاشاک پنهان شده

کلیله که آن صورت دیده روی به دمنه آورده گفت: شعر

صد حیله به رنگ و بو برآمیختهای وانگه ز میان کار بگریختهای باران دو صدساله فرو ننشاند این گرد بلا را که تو انگیختهای

ای نادان! وخامت عاقبت خود را میبینی و شآمت خاتمت مهم خود 2 می شناسی یا نه. دمنه گفت: عاقبت وخیم کدام است؟ گفت: از این عمل که تو کردهای در این کار هفت ضرر ظاهر است، اول: آنکه بی ضرورتی ولینعمت خود را در مشقت انداختی و رنج قوی به نفس شیر رسانیدی، دویم: مخدوم خود را بر آن داشتی که به نقض عهد و بیوفایی موسوم شد و این بذنامی بدو روا داشتی، ms165 سیوم: بی موجبی در خون گاو سعی کردی [و او را در ورطهآ هلاک 25 انداختی]، چهارم: خون آن بیگناه که به سعی تو کشته خواهد شد در گردن گرفتی، پنجم: جماعتی را در حق پادشاه بذگمان ساختی و یمکن که از خوف او

کاری که به عقل برنیاید دیوانگی در او بباید

کلیله گفت: تو در این کار به دستوری خرد چه مهم پرداختهای و به دستیاری معمار تدبیر چه طرح انداختهای که از پیش نرفته و احتیاج به عنف و درشتی بوده. آخر نمیدانی که رای درست و اندیشهآ صواب بر جرأت و شجاعت مقدم است: الرأی قبل شجاعة [الشجغان]. شعر کارها راست کند عاقل کامل به سخن که به صد لشکر جرار میسر نشود

مرا همیشه اعجاب تو و مغرور بودن/ بر رای خود و مفتون شدن به جاه این /3 5 دنیای فریبنده که چون عشوهآ سراب جز [تماشای] نمایشی ندارد معلوم بود، ولیکن در اظهار آن با تو تأملی میکردم که مگر انتباهی یابی و از خواب غرور و غفلت و مستی شراب پندار و جهالت بیدار و هشیار گردی؛ و چون از حد درگذرانیدی و هر نفس در بادیهآ ضلالت و هاویهآ غوایت سزگردانتر و پریشانتر میشوی. وقت است که ms166 از کمال نادانی و تیرگی و فرط دلیری و خیرگی تو اندکی 2 بازگویم، و بعضی از معایب اقوال و قبایح افعال تو اگرچه از دریا قطرهای و از کوه ذرهای خواهد بود برشمارم. شعر

تا تو بدانی که چها کردهای نقش دغا بسته خطا کردهای

از همه در هیچ شماری نه ای ور همه هستند تو باری نه ای

دمنه گفت: ای برادرا از بدایت عمر تا این غایت گمان نبرم که از من قولی که 25 نباید و فعلی که نشاید در وجود آمده باشد، و اگر عیبی از من مشاهده کردهای هراینه بازباید نمود. کلیله گفت: تو عیب بسیار داری، اول آنکه خود را بی عیب پنداری، و دیگر آنکه گفتار تو بر کردار راجح است، و گفتهاند پادشاه را هیچ خطر

هرکه بذ کار یا بذاندیش است روی نیکی دگر کجا بیند

هرکه شاخ مضرتی کارد میوهآ منفعت کجا چیند

دمنه گفت: من همیشه ملک ms167 را وزیر ناصح بودهام و در بوستان احوال او جز نهال نصیحت نکاشته. کلیله گفت: نهالی که ثمرهاش این عمل باشد که مشاهده می رود از بیخ برگنده به، و نصیحتی که نتیجهای چنین دهد که به نظر میآید ناگفته 15 9 وناشنوده اولی؛ و چگونه در قول تو/ فایده متصور باشد و حال آنکه علم به حلیهآ عمل آراسته نیست، و علم بی عمل چون موم بی عسل هیچ لذتی ندارد، و گفتار بی کردار چون درخت بی برگ و بار جز سوختن را نشاید. شعر

علم کز اعمال نشانیش نیست کالبدی دارد و جانیش نیست علم درخت و عمل او را ثمر خلص ز بهر ثمر آمد شجر

شاخ که بیمیوه بود ناخوش است مطبخیان را مدد آتش است

و اکابر بر صفحاتد دفاتر به قلم کرم این رقم فرمودهاند که از شش چیز فایده نتوان گرفت، اول: قول بی عمل. [دوم]: مال بی خیر. [سوم]: دوستی بی تجربه. [چهارم]: علم بی صلاح، [پنجم]: صدقهآ بینیت. [ششم]: زندگانی بیصحت؛ و پادشاه اگر چه به ذات خویش [عادل] و کم آزار بود، وزیر بذنیت ناپاکطینت 25 منافع عدل و رأفت او را از رعایا منقطع گرداند، و از خوف تعرض او قصهآ پرغصهآ مظلومان به عز عرض سلطانی نرسد، چنانچه چشمهآ آب [شیرین] صافی که

رسیدهام من تشنهآ جگر به چشمهآ صافی

ولی چه سود که یارای آب خوردن نیست دمنه گفت: مرا مقصود از این عمل جز شرف خدمت ملک نبوده. کلیله گفت: خدمتگاران کافی و چاکران کاردان زیب و زینت [بارگاه] ملوکاند، تو میخواهی که دیگران از ملازمت شیر برطرف باشند و تو معتمد علیه باشی و تقرب آن حضرت بر تو منحصر بود، و این معنی از غایت ms168 نادانی و فرط بیخردی است؛ چه سلاطین به هیچ چیز و هیچکس مقید نتوانند بود، و مرتبهآ سلطنت مثابهآ رتبهآ 5 حسن و جمال است، چنانچه محبوب دلاویز را هرچند عاشق بیشتر باشد جلوات حسن او را ظهور زیاده بود، سلطان را نیز هرچند ملازم و خادم [افزونتر] پدید آید، میل به زیادتی خدم و حشم خواهد بود، و این طمع خام که تو داری دلیلی روشن است بر نهایت بلاهت، چنانچه حکما گفتهاند: علامت احمق پنج چیز است، [اول]: طلب منفعت خویش در مضرت دیگران کردن. [دوم]: ثواب آخرت بی ریاضت عبادت چشم داشتن. [سوم]: با درشتگویی و تنذخویی با زنان عشقبازینمودن. [چهارم]: به تن آسانی و راحت دقایق علم دانستن. [پنجم]: بیوفاداری و رعایت حقوق یاری توقع دوستی از مردم نمودن؛ و من از فرط شفقتی که دارم این سخنان میگویم، ولیکن چون آفتاب روشن است که شب تیرهآ شقاوت تو به مشعلهآ موعظهآ من روشن نخواهد شد، و ظلمت 20 جهل و کدورت/ حسدی که در ذات تو سرشتهاند، به پرتو نصایح من منتفی 95 نخواهد گشت. شعر

به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه

مثل من با تو چنان است که مردی آن مرغ را میگفت که رنج بیهوده مبر و سخن خود با جمعی که درصدد شنیدن نیستند ضایع مکن. او نشنید و عاقبت 25 سزای او به او رسید. دمنه گفت: چگونه بوده است آن؟

ز سرما در تمنا شیر گردون که سازد بر تن خود پوست وارون

به بستان مرغ را نعل ms169 اندر آتش که خوش بر بابزن گردد بر آتش بیچارگان از سرما رنجور شده پناهی میجستند و به طلب آن میان چست کرده به هرگوشه میدویدند. ناگاه بر طرف راه نی پارهای روشنی افگنده دیدند و 10 به گمان آن که این آتش است، هیزم [گردا] گرد آن چیده دم می دمیدند، و در برابر ایشان مرغی بر درخت آواز میداد که آن آتش نیست. البته التفات ننمودند، و از آن کار بیفایده بازنایستادند. قضا را در این اثنا مردی آنجا رسید و مرغ را گفت: رنج مبر که به گفتار تو مستمع نشوند و تو رنجور میگردی. شعر

هرکه با ادبار توأم آمد از آغاز کار

ترک او گیرید کو مقبل نمیگردد به جهد

و در تهذیب و تربیت چنین کسان سعی نمودن همچنان باشد که شمشیر بر سنگ آزمودن، و از زهر هلاهل خاصیت تریاق فاروق طلب فرمودن. شعر

هرکه در اصل بدنهاد افتاد هیچ نیکی ازو مدار امید

زانکه هرگز به جهد نتوان ساخت از کلاغ سیاه باز سفید

مرغ چون دید که سخن او نمیشنوند، از غایت شفقت از درخت به زیر آمد تا نصیحت خود را نیک به سمع ایشان رساند و ایشان را در آن رنج بیهوده که می کشند تنبیهی کند. بوزنگان گرداگرد مرغ درآمده سرش از تن جدا کردند؛ کار من با تو همین مزاج دارد و من اوقات خود ضایع میکنم و سخن بیفایده میگویم، با آنکه تو را نفعی نخواهد بود و مرا بیم مضرتی [نیز] هست. شعر

گر مستمع قبول نصیحت نمیکند

بیهوده بار بر دل نازک چرا نهی

تا دررسی به منزل و از رنج وارهی!

نشنید و همچنان به ره خویش میرود

بگذار تا پیاده بگردد ز ابلهی دمنه گفت: ای برادرا بزرگان با خردان در نصیحت و موعظت شرط امانت به جای آوردهاند و از میل و مداهنه احتراز نموده، و اهل فضل را ms170 اقامت رسوم مواعظ ونصایح لازم است، خواه کسی استماع کند و خواه نکند. شعر

مدار پند خود از هیچکس دریغ و بگوی

اگرچه از طرف مستمع شود تقصیر سحاب قطرهٔ‌ باران ز کوه وا نگرفت

اگر چه در دل خارا نمیکند تأثیر

کلیله گفت: من باب نصیحت را بر تو مسدود نمیگردانم، ولی از آن میترسم که بنای کار خود برزرق و حیله نهاده و خوذرایی و خوذ کامی پیشه گرفتهای: بئس الإستعداد الاشتبداد. وقتی که پشیمان شوی پشیمانی سود ندارد، و هرچند پشت دست خایی و روی سینه خراشی فایده ندهد؛ و مهمی که اساس آن مبنی بر غدر و مکر باشد، عاقبت آن به وخامت و خاتمت آن بر شآمت میانجامد، چنانچه آن شریک زیرک را افتاد و وبال حیلهآ او حلقهآ دام بلا شده به حلقش درآویخت، و شریک غافل به برکت راستی و سادهآدلی به مراد رسید. دمنه گفت چگونه بوده است آن؟ کلیله گفت: آوردهاند که دو شریک بودند یکی عاقل و دیگری غافل. یکی از غایت زیرکی و نقش بازی هزار بیرنگ بر آب زدی، او را تیزهوش گفتندی؛ و دیگری از فرط ابلهی و نادانی میان سود و زیان امتیاز نکردی و او را خرم دل خواندندی. ایشان را داعیهآ بازرگانی شد. به اتفاق یکدیگر روی به سفر آورده منازل و مراحل طی میکردند. قضا را در راه بدرهای زر یافتند و آن را غنیمت دانسته متوقف گشتند. شریک دانا گفت: ای برادرا در جهان سود ناکرده بسیار

چند گردی گرد عالم بهر زر بیش چون شد زر شود غم بیشتر

کاسهٔ‌ چشم حریصان پر نشد تا صدف قانع نشد پر در نشد پس بازگشتند و بنزدیک شهر رسیده به منزلی فرود آمدند. شریک غافل گفت: ای برادرا بیا تا این زر ms171 را قسمت کنیم و از دغدغه خلاصی یافته هریک حصهآ خود را به هرچه خواهیم خرج نماییم. شریک عاقل گفت: حالا قسمتکردن صلاح نیست. صواب آن باشد که آن مقدار که برای خرج احتیاج افتد برداریم و باقی به احتیاط تمام جایی ودیعت نهیم، و هرچند روز برآمده به قدر احتیاج از آن برداشته، تتمه به همان دستور محفوظ سازیم تا از آفت دورترو 15 به سلامت نزدیکتر/ باشد. شریک نادان به آن افسون فریفته شده، افسانهآ او را 1650 به قبول تلقی نمود و بر این وجه که مذکور شد نقدی سره برداشتند و باقی در زیر درختی پنهان کردند و روی به شهر آوردند و هریک به مقام خود قرار گرفتند. شعر

روز دیگر که چرخ شعبدةآ باز کرد صندوق حیله را سر باز

آن شریک که دعوی زیرکی کردی به پای درخت رفت و زرها که در زیر زمین بود برداشت، و شریک غافل از آن حال بیخبر، نقدی که داشت به خرج آن مشغول میبود تا چیزی باقی نماند. پیش عاقل آمد و گفت: بیا که تا از آن دفینه چیزی برداریم که من بغایت محتاج شدهام. آن مرد [زیرک] تجاهل کرده گفت: نیکو باشد و هر دو [باتفاق] به پای درخت آمدند. چندانچه بیشتر جستند کمتر 2 یافتند. تیزهوش دست در گریبان خرم دل زد که این زر تو بردهای و کسی دیگر بر این اطلاع نداشت. [بیچاره] چندانکه سوگند خورد و اضطراب کرد به جایی نرسید.

القصه کار ایشان از مجادله به محاکمه کشید و از منازعه به مرافعه انجامید. شریک عاقل آن غافل را به سرای قاضی برده؛ بر او دعوی کرد و مضمون قصه و 25 فحوای قضیه به سمع قاضی رسانید. بعد از انکار خرم دل قاضی از تیز هوش بر وفق دعوی او بینه طلبید. تیزهوش گفت: ایها القاضی، شعر

احکام عمر تو به درازی مسجل است مرا ms172 بجز آن درخت که [زر] در زیر آن [مدفون] بوده گواهی نیست، و امیدوارم که حق سبحانه و تعالی به قدرت کامله آن درخت را به سخن آورد تا بر دزدی این خاین بیانصاف که مجموع زرها برده و مرا محروم گردانیده اقامت شهادت نماید. قاضی از این سخن متعجب شد و بعد از قال و قیل تمام قرار دادند که قاضی روز دیگر به پای درخت حاضر شده، از درخت گواهی طلبد و چون شهادت او موافق مدعا باشد به گواهی او حکم کند. شریک زیرک به خانه رفت و تمام قصه با پدر بازگفت و پرده از روی کار برداشت و گفت: ای پدرا من به اعتماد تو خیال گواهی درخت بستهام و به امید تو این نهال حیله را در محکمهآ قضا کاشته، و تمام مهم به شفقت تو بازیسته است. اگر موافقت نمایی آن زر ببریم و چندان دیگر بستانیم، و بقیةالعمر به فراغت و رفاهیت گذرانیم. پدر گفت: آنچه در این مهم بر من متعلق است کدام تواند بود. پسرگفت: میان آن درخت گشاده است به مثابتی که اگر دوتن در آن پنهان شوند نتوان دید. امشب باید رفتن و در 5 میان درخت به سربردن تا فردا که قاضی بیاید و گواهی طلبد چنانکه رسم شهادت است به ادا رسانی. پدرگفت: ای پسرا از سر مکر و حیله درگذر که اگر خلق را بفریبیاخالق را نتوان فریفت. شعر سرت همه دانای فلک میداند کو موی به موی و رگ به رگ میداند گیرم که به زرق خلق را بفریبی با او چکنی که یکبیک میداند 2ای بسا حیله که به صاحبش وبال گردد و جزای او هم به او رسیده، رسوا [شوی] و پرده دریده شود؛ و من میترسم که مبادا مکر تو چون مکر غوک باشد. پسرگفت که چگونه بوده است آن؟ 25 پدرگفت: آوردهاند که غوکی در پهلوی ماری وطن ساخته بود ms173 و در جوار آن ظالم خونخوار خانه گرفته. هرگاه که غوک بچه کردی آن مار بخوردی و دل او را به داغ فراق فرزند مبتلا کردی، و این غوک را با خرچنگی دوستی بود. روزی نزدیک

صد ورق باز کرده دفتر گللاله بر کف گرفته ساغر مل

از شمیم شمال عنبزبیز گشته اطراف آن عبیز آمیز

و هیچکس به اختیار ترک آن منزل نگیرد، و دل از این نمونهآ فردوس برین برندارد. شعر

جای ما کوی مغانست و چه زیبا جاییست

هیچ عاقل به جهان ترک چنین جا نکند

خرچنگ گفت: غم مخور که دشمن توانا را به کمند حیله توان بست و خصم غالب را در دام مکر توان آورد. شعر

اگر دانهٔ‌ حیله پاشد کسی به دام آورد مرغ زیرک بسی

غوک گفت: تو در این باب از کتاب حیل چه فرو خواندهای، و در دفع این 15 غایلهآ خصم بداندیش چه چاره به دست آوردهای. خرچنگ گفت در فلانجا راسویی است جنگجوی تیزخوی. ماهیی چند بگیر و بکش و از پیش منزل وی تا سوراخ مار بیفگن تا راسو یکیک میخورد و به طلب دیگری میرود. هراینه چون به سوراخ مار رسد، او را نیز به کار خواهد برد و ترا از شر و ضراو بازرهاند. غوک بر این تدبیر که موافق تقدیر بود مار را هلاک کرد. چون بر این قصه دو سه 2 روزی بگذشت، راسو را داعیهآ آن شد که به طلب خوردن ماهی حرکتی کند و به ms174 همان صوب که بدان عادت کرده بود اعادت نماید. بار دیگر به جستن ماهی به 5 همان راه که پیش از آن به قدم مراد پیموده بود روان شد و چون/ ماهی نیافت، غوک را با جمله بچگان بخورد. شعر

تو از چنگال گرگم درریودی چو دیدم عاقبت خود گرگ بودی

و این مثل بدان آوردم [تا بدانی] که سرانجام حیله گرفتاری است و عاقبت مکر و غدز ندامت و خاکساری. شعر

مزن در وادی مکر و حیل گام که در دام بلا افتی سرانجام پسر گفت: ای پدرا سخن کوتاه ساز و اندیشهآ دور و دراز واگذار که این کار اندک مؤنت و بسیار منفعت است. پیر بیچاره را حرص مال و دوستی زر و پسر از سرمنزل دین و دیانت به بادیهآ جورو خیانت کشید و سر: انما اموالکم و اولادکم فتنة، به ظهور رسید، طریق مروت را مهمل گذاشته و بساط فتوت بکلی در نوشته، ارتکاب چنین صورتی که در شرع و عرف محظورو منکر بود روا داشت، و در آن شب تیره با دلی مکدر در میان درخت جای گرفت.

علی الصباح که قاضی روشن رای آفتاب بر محکمهآ فلک پدیدار شد، و خیانت شب سیاهآ روی بر عالمیان چون روز روشن گشت، قاضی با گروهی معارف به پای ه درخت حاضر شد و خلقی انبوه به نظاره صف کشیدند. قاضی روی به درخت کرد و بعد از شرح دعوی [مدعی] و انکار مدعی علیه صورت حال از او استفسار نمود. آوازی از میان درخت بیرون آمد که زر را خرم دل برده و بر تیزهوش که شریک اوست ظلم کرده. قاضی متحیر شد و به فراست دانست که در میان درخت کسی پنهان است و آشکارا کردن او جز به تدبیر صایب میسر نگردد. شعر سر هر نقش که از چشم خرد پنهانست

جز در آیینهآ تدبیر نگردد ظاهر

پس بفرمود تا هیمهآ ms175 بسیار [فراهم] آورده در حوالی درخت نهادند و آتش در آن زده، آن ناپختهآ خام کار را دود از خان و مان برآوردند. پیر حریص ساعتی صبر نمود. چون دید که کار به جان رسید امان خواست. قاضی او را بیرون آورده 25 استمالت داد و از حقیقت آن حال سؤال فرمود. پیر نیم سوخته صورت واقعه به درستی باز نمود و قاضی بر کیفیت مطلع گشته، صفت امانت و کوتاه دستی خرم دل و خیانت و نابکاری تیزهوش با خلق بازگفت؛ و مقارن همین حال پیر با تزویر از جهان فانی رخت حیات به سرای جاودانی کشید، و با حرارت آتش دنیا به شرارهآ نار عقبی اتصال یافت؛ و پسر بعد از آن که ادب بلیغ دیده بود و زجری/ 67 25عنیف کشیده، پدر مرده را برگردن نهاده روی به شهر آورد؛ و خرم دل به برکت صدق و امانت و راستی و دیانت زر خود بازستده، به سرانجام مهام خود مشغول شد؛ و نتیجهآ ایراد این مثل آن است که خلایق را معلوم شود که عاقبت مکر

هرکه پا در مضیق مکر نهاد عاقبت سر به باد خواهد داد حیله ماریست کو دو سر دارد هریکی گونهگون خطر دارد آن سر ار خصم را کند دل ریش این رساند ضرر به صاحب خویش

دمنه گفت: تو رای را مکر نام نهادهای و تدبیر را حیله و غدر لقب دادهای. من این مهم را به تدبیر صایب ساختهام و چنین کاری به رای درست پرداخته. کلیله گفت: تو در عجز رای و ضعف تدبیر بدان مثابهای که زبان از تقریر آن قاصر آید و در خبث ضمیر و غلبهآ حرص جاه بدان منزلت که بیان در ادای آن عاجز ماند، فایدهآ مکر و حیلهآ تو مخدوم و ولی نعمت را این بود که دیدی تا آخر وبال و ms176 نقمت آن به نسبت تو چگونه خواهد بود، و شآمت دورویی و دوزبانی تو نتیجهآ بد 1 خواهد داد. دمنه گفت: از دورویی چه زیان که گل رعنا از دورویی زینت بوستان است و از دوزبانی چه باک که قلم دبیر با دو زبان مال و ملک را پاسبان است. تیغ که یک رو دارد، خون خوردن کار اوست و شانه که دوروی باشد در فرق نازنینان جای قرار او. شعر

خون میخورد چو تیغ درین دهر هرکه او

یک روی و یک زیان بود از پاک گوهری وانکس که همچو شانه دورویست و ده زبان

بر فرق خویش جای دهندش به سروری

کلیله گفت: [ای دمنه]! زبان آوری را بگذار که تو نه آن گل دورویی که در مشاهدهآ جمال تو دیده روشن گردد، بلکه آن خار دل آزاری که از او جز ضرر به 2 خلق نرسد؛ و نه آن قلم دوزبانی که از اسرار ملک و ملکوت خبری دهی. بلکه آن مار دوزیانی که زخم زبان تو جز زهر زیان ندارد، بلکه مار را بر تو مزیت و فضیلت است، چه از یک زبان مار زهر آید و از دیگری تریاق زاید، و مرتو را از هر دو زبان زهر میبارد و از تریاق اثری و خبری ندارد، باید که از زبان کسی که [به جهت دوستان] همه تریاق زاید، اگر به جهت دشمنان زهری پدید آید شاید، 25 چنانکه بزرگی گفته است: شعر تریاک و زهر هر دو مرا بر سر زیان آن بهر دوستان بود این بهر دشمنان /

دمنه گفت: از سرزنش من درگذر که شاید بین شیر و شنزبه دوستی و آشتی پدید آید و باز بنای محبت و اتحاد تمهیدی یابد. کلیله گفت: این ذکر از جمله مقالات محالات است. تو مگر ندانستهای که سه چیز برقرار است پیش از وقوع سه چیز، و بعد از آن قرار آن از قبیل ms177 ممتنعات است و ثباتش از مقولهآ مستحیلات، اول: آب چشمه و کاریز چندان خوش است که به دریا نرسیده، و چون به بحرپیوست دیگر از او عذوبت و لطافت چشم نتوان داشت. دوم: صلاح خویشان چندان واقع است که بذاندیشان و مردم شریر در میان ایشان دخل نکردهاند، و بعد از مدخل بدان و بدکیشان از جمع اقربا و خویشان وفاق و اتفاق توقع نتوان کرد. سیوم: مشرب مصاحبت و مودت تا وقتی صافی باشد که مردم سخن چین و فتنهآ انگیز را مجال سخن ندهند، و چون مردم دوروی و دوزبان در میان دو یار مهربان فرصت افساد یافتند، دیگر بر دوستی ایشان اعتماد نتوان نمود، و من بعد اگرگاو از سرینجهآ شیر خلاصی یابد ممکن نیست که به تملق و تلطف او از راه رود یا به مصالحت و مصادقت او رغبت نماید، و اگر بالفرض ابواب مخالطت مفتوح بماند، هریک را از دیگری دغدغه خواهد بود. شعر رشته چو گسست میتوان بست لیکن به میان گره بماند

دمنه گفت: اگر من ترک ملازمت شیر کرده معتکف گوشهآ کاشانه شوم و دامن صحبت تو به دست ارادت گرفته سر عزلت در گریبان خلوت کشم چگونه باشد؟ کلیله گفت: حاشا که من با تو دیگر صحبت دارم یا به مرافقت تو میل کنم، و من همیشه از مجاورت تو ترسان بودهام، و پیوسته مصاحبت تو را به دل انکار می کردهام، چه علما گفتهاند از صحبت جاهل فاسق پرهیز باید کرد و خدمت عاقل صالح را التزام باید نمود که مواصلت اهل فسق و فجور چون تربیت مار است، هرچند که مازگیر در تربیت او رنج بیشتر برد، آخر چاشنی [زهر] از بن دندان به وی خواهد داد، و ملازمت اهل خرد و صلاحیت مانند طبلهآ عطار است که اگراز آن متاع چیزی به وی نرسد، عاقبت روایح عطر او مشام را معطر خواهد 25 ساخت. شعر

باش چو ms178 عطار که پهلوی او جامه معطر شود از بوی او

چند چو آتشگه آهنگران دود شراری دمی از هر کران

[ای دمنه!] چگونه از تو امید وفا و کرم توان داشت که تو بر پادشاهی که تو را 5عزیز و محترم و گرامی و نامی گردانید به مثابهای که در ظلا دولت او آفتابوار لاف ارتفاع میزنی و به سبب ملازمت آستان آسمان مثالش پای افتخار بر فرق فرقدان مینهی، این معامله روا داشتی و حقوق انعام و اکرام او را نابود انگاشتی. شعر

نه از حق نه از خود تو را شرم بود نه از مردمت نیز آزرم بود

و من از چنین کس اگر هزار فرسنگ دوری گزینم خرد ارجمند مرا معذور خواهد داشت، و اگربا چنین ناکس ترک مرافقت کنم، عقل رهنمای مرا به صواب رای نسبت خواهد داد. شعر قطع صحبت کردن از یاران صوری خوشتر است

کز حضور ناموافق بیحضوری خوشتر است همدمی کز صحبتش خرم نگردد خاطرت

از چنان همدم به صد فرسنگ دوری خوشتر است

و چنانکه صحبت اخیار و ابرار را منفعت بیغایت است، مصاحبت نااهلان [و] اشرار را مضرت بینهایت؛ و صحبت بدان زودتر اثر کند و ضرر آن در 15 اندکن زمانی به ظهور می رسد. پس آنکه عاقل کامل باشد باید که دوستی با مردم دانا و راستگوی و ستودة معاش و خوشخوی کند، و از همدمی کذاب و خاین و بدخوی و فاسق اجتناب نماید. شعر

چو نتوان در به روی خلق بستن بهخلوتخانهای تنها نشستن

رفیقی نیک باید کرد حاصل که صحبت را نشاید هر سیةدل

مرا هست این سخن از عاقلی یاد که رحمت بر روان پاک او باد

که با بیدانشان هرکس که شد یار ز یاریشان به آخر شد گرفتار

و هرکه یار نااهل گیرد و به یاری نادان مستظهر گردد، بدو آن رسد که بدان باغبان رسید. دمنه پرسید که چگونه ms179 بوده است آن؟

رنگ او سرخ شد و روی برافروخت به باغ سیب مانند چراغی است درخشان ز درخت

روز روشن به سر شاخ که دیده است چراغ 15واز جانب دیگر بر سر هر شاخ امرودها چون کوزههای آب حیات با صراحیهای پرجلاب نبات درآویخته، و به صلای حلوای بی دود میل کاهلان بی سرمایه و سود را برانگیخته. شعر

وصف امرود چه گویم که ز شیرینی و لطف

کوزهای چند نباتست معلق ز درخت به پشمینهآپوش چون صوفیان شبخیز با رخسارهآ زرد سر از پنجرهآ خانقاه ابداع بیرون آورده، و روی گرذآلودش دل درذآلود عاشقان را از مهر و ماه نشان انتباه داده. شعر به زرد ز مهر است و من از مهرم زرد و از مه مهر و من ز مهر مه خویش

گوی زرین نارنج از میان برگ سبز چون کورهآ آفتاب انوراز سپهر اخضر تابان و 5 مجمر مطلای ترنج با نکهت دلارای و رایحهآ روخافزای در صحن بوستان درخشان. شعر انارش چون لب دلدار خندان حریفان را حریف ms180 آبدندان

هنوزش لب سوی لب نارسیده که آب حسن و لطف ازوی چکیده

در یک جانب انجیر بینظیر که دست قدرت وصف جمالش را در طبق والتین نهاده و حلوای زیبا از خشخاش و قند ترتیب داده، و از طرف دیگر انگور پرنور د که خامهآ حکمت شرح جمالش را بر صحیفهآ شریفهآ فانبثنا فیها حبا، و عنبا کشیده چون آبلهآ تر بر کف برگ اخضر دمیده، و بر حوالی چمنها گوی زرنگار خربزهآ سبز خط طرفهآ عذار چون ماه تمام که از افق سپهر مینافام روی نماید به جلوه درآمده. شعر

خربزه گویی که در آن سبزکشت گوی ببرد از ثمرات بهشت

سبزخطی بر خط او موی نه مشک دمی مشک بدان بوی نه

پیر دهقان را به هر درختی چندان پیوند بود که برگ زن و غم فرزند نداشت، و روزگار به تنهایی در آن باغ میگذاشت. حاصلالامر از وحشت تنهایی به تنگ آمد و از دهشت انفراد و بییاری بغایت ملول شد. شعر گل و بنفشه همه هست و یار نیست چه سود

بت شکرلب من در کنار نیست چه سود

القصه از غم/ تفرد مجروخ خاطر به گشت دشت بیرون شد و در دامن کوهی که چون عرصهآ طول امل فضای آن نهایت پذیر نبود سیری مینمود. قضا را خرسی زشت صورت قبیخ سیرت ناخوش طلعت ناپاک طینت نیز به واسطهآ تنهایی از فراز کوه روی به نشیب نهاده بود. فی الحال که ملاقات نمودند از طرفین 2 به طریق الجنس مع الجنس سلسلهآ محبت در حرکت آمده [و دل] روستایی به مصاحبت خرس مایل شد. شعر ذره ذره کاندرین ارض و سماست جنس خود را همچو کاه و کهرباست ناریان مر ناریان را جاذبند نوریان مر نوریان را طالبند صاف را هم ms181 صافیان راغب شوند درد را هم تیرگان جاذب شوند 25 باطلان را چه رباید باطلی عاقلان را چه خوش آید عاقلی اهل باطل باطلان را میکشند باقیان از باقیان هم سزخوشند

خرس با دیده تملق روستایی را مشاهده نموده بکلی دل بستهآ صحبت او شد، و به اندی اشارتی سر در پی او نهاده بدان باغ بهشت آسا درآمد و به انعام و تشریف آن میوههای لطیف، دوستی در میان ایشان مؤکد شده، بیخ نهال محبت در زمین دل هریک رسوخ یافت. شعر

به گنج باغ میبودند یک چند ز وصل یکدگر پیوسته خرسند

هرگاه باغبان از غایت سستی به سایهآ استراحت سر فراغت به بالین راحت نهادی، خرس از روی دلجویی و هواداری بر سر بالین او نشسته، مگس از او میراندی. مصراع

مگسی نیز نخواهم که کند سایه بر آن لب روزی باغبان به طریق معهود خفته بودو در خواب رفته، مگس بسیار بر روی او جمع آمده. خرس به مگشرانی اشتغال نموده و هرچند مگسان را براندی در حال بازآمدندی و چون از این جانب منع کردی، از طرفی دیگر هجوم کردندی. خرس آشفته شد و سنگی بهقدر بیست من برداشته، به قصد آنکه مگس میگشم بر روی دهقان بیچاره زد. مگسان را از نهیب آن سنگ آسیبی نرسید، اما 15 پیر باغبان با خاک یکسان شد. و از این جا است که بزرگان گفتهاند به هرحال دشمن دانا به از دوست نادان. شعر

دشمن دانا که بی جان بود بهتر از آن دوست که نادان بود

و این مثل برای آن ایراد کردم که دوستی تو همان نتیجه دهد که سر در معرض تلف باشد و سینه خدنگ بلا را هدف گردد. شعر 20صحبت ابلهان چو دیگ تهیست کز درون خالی از برون سیهی است

دمنه گفت: من آن چنان ابله نیستم که دوست از دشمن بازنشناسم، و خیر از شر امتیاز نکنم. کلیله ms182 گفت: من آن را/ میشناسم که تو در حماقت بدان مثابه 59 نیستی، اما غبار غرض دیدهآ بصیرت را خیره و تیره میگرداند و یمکن که بنا بر غرض جانب دوستی را فرو گذاری و هزار توجیه ناموجه از برای اعتذار آن 25آماده سازی، چنانچه در مادهآ شیر و شنزبه این همه غدر برانگیختهای و هنوز دعوی پاکدامنی [و نیکؤ سیرتی] میکنی؛ و مثل تو با دوستان مثل آن بازرگان است که گفته بود در شهری که موش صدمن آهن بخورد، چه عجب که

حکایت کلیله گفت: آوردهاند که بازرگانی اندک مایه به سفری میرفت. به طریق دوزاندیشی صد من آهن در خانهآ دوستی و دیعت نهاد، تا اگر ضرورتی افتد آن را 5 سرمایهآ روزگار ساخته رشتهآ معاش را استحکامی دهد. بعد از آنکه بازرگان سفر به پایان رسانید، بار دیگر به مقصد رسیده به آن [آهن] محتاج شد. دوست متدین آهن فروخته بود و بها خرج کرده. بازرگان روزی به طلب آهن نزدیک وی رفت. مرد امین گفت: ای خواجها آهن [را به امانت] در بیغوله نهاده بودم و خاطرجمع کرده، غافل از آنکه در آن گوشه سوراخ موشی واقع است، تا واقف 1 شدم موش فرصت غنیمت شمرده و آهن را تمام خورده. بازرگان جواب داد که راست میگویی که موش با آهن دوستی بسیار دارد، و دندان او را بر خاییدن آن لقمهآ چرب و نرم قدرتی تمام است. شعر

موش را لقمههای آهن هست همچو پالوده راحت الحلقوم

مرد امین راستگوی به شنیدن این سخن شادمان شد و با خود گفت: این 15 بازرگان ابله بدین گفتار فریفته شده و دل از آهن برداشت. هیچ به از آن نیست که او را مهمانداری کنم و رسم تکلفات در ضیافت به جای آرم تا این مهم را تأکیدی پدید آید. پس خواجه را صلای مهمانی زد و گفت: شعر

گر به مهمانی قدم در ms183 کلبهٔ‌ ما مینهی

لطف میفرمایی و بر چشم ما پا مینهی

خواجه فرمود که مرا امروز مهمی عظیم پیش آمده، شرط کردم که بامداد پگاه بازآیم. پس از منزل وی بیرون آمد و پسری از آن مرد ببرد و در خانه پنهان کرده، علی الصباح به در خانهآ میزبان آمد. میزبان پریشان حال زیان اعتذار برگشود که ای مهمان عزیزا معذور دار که از دی روز باز پسری از من غایب شده، و دو سه نوبت در شهر و نواحی منادی کردهام، از آن گم شده خبری نیافتم. شعر

یعقوب صفت ناله کنان می کنم افغان /70 کایا خبر یوسف گمگشته که دارد]

یار با یار خود آخر این کند کافرم گر هیچ کافر این کند

[شیر] سر ندامت در پیش انداخته و زبان ملامت [بر خود] گشوده [خفت و] 5 شتاب زدگی خود را نکوهش میفرمود و خیال شنزبه به لسان الحال معنی این ریاعی به سمع او میرسانید. شعر ای دوست گسی بی سبی یار کشد وانگه چو منی یار وفادار کشد

دست هجرانت مرا در سینه خار غم نشاند

تا ازین خار غمت دیگر چه گل خواهد شکفت دمنه از دور آثار پریشانی و پشیمانی در جبین شیر ظاهر دید و دلایل ندامت بر ناصیهآ او مشاهده فرمود، سخن کلیله قطع کرده پیش رفت و گفت: شعر

شها تخت اقبال جای تو باد سریر فلک متکای تو باد

سر سبزت از شادی افراخته سر خصم ms185 در پایت انداخته موجب اندیشه چیست و سبب تأمل چه تواند بود. وقتی از این خرمتر و 15 روزی از این مبارکتر کجاست. ملک در مقام نصرت و پیروزی خرامان و دشمن در خاک مذلت و خون ناکامی غلطان. شعر صبح امید تیغ ظفر بزکشیده بین روز عدو به شام هلاکت رسیده بین شیر گفت: هرگاه آداب خدمت و اطوار صحبت و آثار دانش و انواع کفایت شنزبه یاد میکنم، رقت بر من غالب میشود و حیرت بر من مستولی میگردد، و 15 الحق پشت و پناه سپاه بود و اتباع مرا به دستیاری او زور بازوی مردانگی میافزود. شعر رفت آنکه داشت کار جهانی قرار ازو رفت آنکه بود خانهآ ملک استوار ازو

دمنه گفت: ملک ما را بر آن کافز نعمت غدازبیشه جای ترحم نیست، بلکه بدین ظفر که روی نمود، وظایف شکر الهی به تقدیم باید رسانید، و این نصرت 2 که دست داد ابواب شادمانی [و بهجت] در ساحت دل باید گشود. شعر

صبح ظفر از مشرق امید برآمد

اصحاب غرض را شب سودا به سر آمد

این فتح نامهآ میمون را که روزنامهآ اقبال برآراسته شود، و این منشور ظفر همایون را که کازنامهآ سعادت به او مطرز گردد، بر صفحات ایام دیباچهآ مفاخر و 25 عنوان معالی باید شمرد. شعر

اقبال را به پردهآ امید صد نواست روزیست اینکه دل به هزاران دعاش جست

عهدیست این که جان به هزار آرزوش خواست پادشاها! عالم پناها! کسی را بخشیدن که از او به جان ایمن نتوان بود خطاست، و خصم ملک را به زندان گور محبوس ساختن کار عقلا است. انگشت که زینت دست و ألت قبض است و بسط، اگر مار زخمی بر آن زند، بهر بقای باقی جثه ببرند و مشقت آن جراحت را عین راحت شمرند. شعر دشمن چه کرا کند کزو یاد کنی آن ms186 به که به فوت او دلت شاد کنی! شیر بدین سخنان اندکی بیارامید، اما روزگار انصاف گاو بستد و سرانجام کار دمنه به فضیحت و رسوایی کشید، و نهال کردار بد و تخم گفتار دروغش دریرآمده به قصاص گاو کشته شد؛ و عواقب غدر و مکر همیشه نامحمود بوده است و خواتیم حیله و بذاندیشی مذموم و نامبارک. شعر

بداندیش هم در سر شر شود چو گزدم که تا خانه کمتر شود

اگر بد کنی چشم نیکی مدار که حنظل نمیآرد انگور بار

مپندار ای در خزان کشته جو که گندم ستانی به وقت درو

مثل اینچنین گفت آموزگار مکن بد که بد بینی از روزگار

کسی نیک بیند به هر دو سرای که نیکی رساند به خلق خدای

شها ملک و دین در پناه تو باد چراغ هنر شمع راه تو باد

[بدان که] حقیقت [حزم و] عاقبتاندیشی اقتضای آن میکند که سلاطین به 15 مجرد شنیدن سخن از جای نروند، و تا به دلیلی روشن و برهانی قاطع بر حقیقت مهمی اطلاع نیابند، ms187 دربارهآ آن حکمی به امضا نرسانند. شعر

ز صاحب غرض تا سخن نشنوی که گر کار بندی پشیمان شوی

و بعد از آنکه سخن اهل غرض در معرض قبول افتاد و عملی ناپسندیده یا قولی ناستوده در وجود آمد، تدارک و تلافی آن بدان تواند بود که سخن چین صاحبغرض را بر وجهی که باید گوشمال دهد که سبب عبرت دیگران گردد، و از اندیشهآ آن عقوبت من بعد کسی بدان عمل اقدام نتواند نمود، و همه را از مثل آن سلوک احتراز باید فرمود. شعر

برانداز بیخی که خار آورد درختی بپرور که بار آورد

جهانسوز را کشته بهتر چراغ یکی به در آتش که خلقی به داغ7

و مصداق این قول حکایت شیر ودمنه است که چون بر غدر او وقوف یافت و بر مکر و فساد او مطلع گشت، او را به نوعی سیاست فرمود که دیدهآ اعتبار 1 دیگران بدان روشن شد، و آیت: فاعتبروا یا اولی الأبطار ورد زبان ساختند، و صورتد این قضیه بر آن وجه بوده که چون شیر از کار گاو بپرداخت و به تعجیلی که بدان کار نموده [بود] پشیمان شده، انگشت ندامت به دندان ملامت میگزید و سر حیرت بر زانوی حسرت مینهاد. شعر

می کشید از حسرت و غم آه سرد کانچه من کردم درین عالم که کرد شیر همواره اندیشه مند بود که چرا درین کار شتاب زدگی نمودم و پیوسته خیال میبست که به این مهم چرا از روی تدبیر و تأمل نپرداختم. شعر عنان نفس بهدست هوا رها کردم خلاف عقل و خرد کردم و خطا کردم کنون بدانم و دانستنم ندارد سود چه سود گفتن بسیار کاین چرا کردم

شیر مدتی بر این منوال در غصه و ملال گذرانیده و به جهت اندوه خاطر و 20 توزع ضمیر او عیش بر سباع تباه شده بود و کار رعیت به تنگ رسیده، و سر ms188 این نکته که: الناس علی دینه ملوکهم دراهل آن بیشه سرایت کرده، مجموع پریشان خاطر و پراگندةآ دل بودند. شعر

دل همچو لاله سوخته وز سوز آه من

در هر که بنگری به همین داغ مبتلاست 25در اکثر اوقات حقوق خدمت و سوابق ملازمت شنزبه یاد میکرد و ملالت وی زیاده میشد و دهشت و پریشانی بر وی استیلا مییافت، و شیر را بدان تسلی بودی که ذکر او گوید و حدیث او شنود. شعر

از یاد تو نیستم زمانی غافل یا میگویم نام تو یا میشنوم

با هریک از وحوش خلوتها کردی و از ایشان حکایتها درخواستی. شبی با پلنگ هم از این مقوله سخنان میگفت و سوز سینه و آشفتگی دل شرح میداد. پلنگ گفت: ای ملک! اندیشهآ بسیار در کاری که دست تدبیر از تلافی آن کوتاه باشد، مؤدی به جنون است و طلب تدارک مهمی که در دایرهآ محالات داخل بود، از مرکز عقل و دانش برون. شعر

آنداختهآ تیر را به شست آوردن بتوان نتوان تو را به دست آوردن

و هرکه در جستن چیزی که به دست آوردن آن متعذر باشد سعی نماید، امکان دارد که بی آنکه مطلوب [را] یابد، آنچه داشته باشد هم از دست برود، چنانچه روباه آرزوی یافتن مرغ کرد، و پوست پارهای که بدان استظهار داشت از 10 دست/ بداد. شیر فرمود که چگونه بوده است آن؟ پلنگ گفت: آوردهاند که روباهی گرسنه به طلب طعمه از سوراخ بیرون آمده هر جانبی سیران میکرد، و به جهت لقمه اطراف بیابان به قدم حرص و شره 15 میپیمود. ناگاه رایحهای که مدد قوت او تواند بود به مشامش رسید. بر اثر آن توجه نموده پوست پارهای تازه یافت که یکی از سباع گوشتش خورده بود و پوستش رها کرده. چشم روباه بر پوست [پاره] افتاد روشنی تازه یافت، و بدان مقدار قوت قوت هرچه تمامتر در اجزای او ms189 پدید آمد. شعر

مرده بودم بوی یار دلنواز آمد به من

بار دیگر جان از تن رفته بازآمد به تن

روباه آن پارة پوست را به چنگال تصرف درآورده روی به مأوای خود نهاد. مصراع

چون یار به دست آمد خلوت ز همه خوشتر

در میانهآ راه گذرش بر کنار دهی افتاد. مرغان فربه دید که در فضای صحرا به 2 چرا مشغول بودند، و غلامی زیرکنام به نگاهبانی ایشان میان مراقبت دریسته. روباه را اشتهای گوشت مرغ در حرکت آمده به ذوق خیال مغز سر ایشان از

سر تا به پای او همه روح مجسم است

روحی بدین لطافت و پاکیزگی کم است و من بعد از مدتی که به بلای جوع و عذاب گرسنگی گرفتار بودهام، گنجور خزاین ارزاق پوستپارهای به من ارزانی داشته، و حالا جاذبهآ اشتها داعیهآ آن 1 دارد که از این مرغان یکی به چنگ آرد، و کام آرزو به حلاوت گوشت او که لذت آب حیات دارد شیرین گرداند. شعر

عیش من تلخست اگر یار از لب شکرفشان

شربتی بخشد کزان کام دلم شیرین شود

شغال گفت: هیهات هیهات که من مدت متمادی میگذرد که در کمین این 5 مرغان بودهام و مترصد صید یکی از ایشان گشته، فاما این غلام زیرکنام که نگاهبان ایشان است طریق محافظت به نوعی/ مرعی می دارد که صیاد متخیله از 57 خوف پاسبانی او صورت ایشان را در دام تفکر نتواند فگند، و ms190 نقاش تفکر از بیم نگاهبانی او نقش گرفتن ایشان را بر لوح تخیل نتواند کشید؛ و من در این آرزو عمر میگذرانم و به مجرد خیالی روز به شب و شب به روز میآرم. تو که پوست پاره 25 یافتهای غنیمت شمر و از سر این فضولی درگذر. شعر

دلارامی که داری دل درو بند دگر چشم از همه عالم فرو بند

روباه گفت: ای برادرا تا براوج مراد به کام دل ترقی توان کرد، تن در حضیض خست و دنائت به ناکامی سپردن حیفی عظیم باشد، و تا در چمن آسایش گل عشرت تماشا توان نمود، قدم در خارستان [نکبت و] محنت نهادن عیبی فاحش 25 بود. شعر

تا توان بر مسند عزت نهادن پای خویش

از چه باید کرد در خاک مذلت جای خویش

خدایا منعمم گردان به درویشی و خرسندی به از آن نیست که به نصیبی که از دیوان الرزق مقسوم نامزد تو کردهاند خرسند شوی، و گرد فضولی که نتیجهآ من طلب ما لا یغنپه فانه ما یغنیه بدان مترتب است نگردی. شعر

رزق مقسوم است و وقت آن مقرر کردهاند

بیش از آن و پیش از آن حاصل نمیگردد به جهد [و من] میترسم که به واسطهآ این فضولی که پیش گرفتهای این پوستپاره نیز از دست برود و تو سبکبار از پای درآیی، و نیک شبیه است قصهآ تو به قصهآ درازگوش که دم میطلبید، دو گوش [نیز] به باد داد. روباه پرسید که چگونه بوده ms191 است آن؟ بوده است خری که دم نبودش روزی غم بی دمی فزودش در دم طلبی قدم همی زد دم میطلبید و دم نمیزد2 ناگه نه ز راه اختیاری بگذشت میان کشت زاری دهقان مگرش ز گوشهای دید برجست و ازو دو گوش ببرید مسکین خرک آرزوی دم کرد نایافته دم دو گوش گم کرد آن کس که ز حد برون نهد گام این است سزای او سرانجام روباه از غایت طمع و حرص روی درهم کشید و گفت: شعر

من خیال یار دارم گر کسی را در دلست!

کز خیال او شوم خالی خیال باطلست

[اکنون] تو تماشا کن که من چگونه به لطایف الحیل مرغی لطیف به چنگ خواهم آورد، و به چه دستان شکاری لایق در دام تصرف خواهم کشید. این بگفت و روی به مرغان آورده پوست را هم آنجا بگذاشت. شغال چون دید که نصیحت بی غرض او در دل سنگین روباه اثر نمی کند روی ازوی برتافت و جانب مأوای خود شتافت. [در این اثنا] زغنی در پرواز بود، نظرش بر آن پوست [پاره] افتاد. آن را جانوری مرده تصور کرده به نشاط تمام در حوزهآ تملک خود آورده روی به اوج [هوا] نهاد، و از آن جانب هنوز روباه نزدیک مرغان نارسیده، زیرک از کمینگاه بیرون جست و چوبدستی به جانب او افگند، چنانکه اثر آن بهدست روباه رسید. بیچارهآ روباه از ترس جان، دل از صحبت مرغان برکنده به تعجیل تمام [افتان و خیزان] روی به پوست پاره نهاد، و چون به موضع معین رسید از پوستپاره اثری ندید. روی به قبله گاه دعا کرده خواست که بر سبیل تضرع عرض حال خود را ادا نماید. راست که به بالا نگریست، دید که زغن پوست [پاره] به چنگال گرفته میپرید و میگفت: شعر

برده بودی و داوت آمده بود چون توکج باختی کسی چه کند روباه از الم نایافتن مرغ ms192 و حسرت از دست رفتن پوست سر بر زمین میزد تا مغزش پریشان شد؛ و مقصود از ایراد این مثل آن است که ملک بهدست خود یک رکن از ارکان مملکت را خراب کرده، و به عمارت باقی رکنها نمیپردازد، و تعهد حال مقربان بارگاه و تلطف با امرا و سران سپاه فرو میگذارد. شنزبه کشته گشت، به هیچوجه به دست نیاید و یمکن که باقی خدمتگاران قدیم از خدمت دور 20 میمانند.

شیر بعد از تأمل بسیار فرمود که این سخن عین مصلحت و هواخواهی است فاما در باب شنزبه از من خطایی واقع شده و اکثر اضطراب من جهت تلافی آن است. پلنگ گفت: ای ملک! تدارک و تلافی آن به اضطراب میسر نگردد بلکه به تدبیر درست و رای صواب وقوع یابد. شعر چو در طاس لغزنده افتاد مور رهاننده را چاره باید نه زور

صلاح در آن است که ملک سباع ترک جزع و بیخودی کرده بنای کار بر تدبیر نهد، و از پی مهم شنزبه و تحقیق احوال او بر وجهی درآید که غث و سمین

باب دویم: در سزا یافتن بذکاران و شآمت عاقبت اییشان /211 او بر خاطر وقاد روشن گردد، و اگر آنچه از شنزبه به سمع ملک رسانیدهاند واقع بود، او به سزای [غدر و جزای کفران] خود رسید، و اگر دربارهآ او افترا کردهاند و 4 سخنان غیرواقع باز نموده؛ نمام و صاحب/ غرض را هدف تیر انتقام باید گردانید. مصراع

آن را که بد است دفع کردن نیکوست

شیر گفت: وزیر مملکت تویی و مرا در این مدت به رای صایب تو استظهار تمام بود، و فکر دوزاندیش تو را در جر منافع و دفع مکاره پیشوا و مقتدا ساختهام. به هرنوع که مقتضای عقل روشن [و] رای [بیضا] باشد، این کار از پیش برگیر و مرا به دستیاری تدبیر از گرداب اضطراب بیرون آر. پلنگ متعهد ms193 شد که به اندک زمانی حقیقت این مهم را به نظر انور پادشاه به جلوه درآرم و یک دقیقه از 10 دقایق تحقیق در حجاب خفا و پردهآ تعویق فرو نگذارم. شعر

همه حالها را به رای منیر برون آورم همچو موی از خمیر

شیر بدین وعده تسلی یافت، و چون [شب] بیگاه شده بود، پلنگ اجازت طلبیده به وثاق خود متوجه شد. قضا را گذارش بر مسکن کلیله و دمنه افتاد. دید که میان ایشان مباحثه میرود و سخنان بلند از جانبین گفته میشود. پلنگ از اول 15 حال بر دمنه بذگمان بود. در این وقت که آواز مخاطبه و معاتبه از منزل ایشان به گوش وی رسید، دغدغهاش زیاده شده پیشتر آمد و در پس دیواری ایستاده، گوش هوش به استماع کلمات ایشان بگشود. کلیله [می] گفت: ای دمنه! بزرگ کاری کردی و عظیم مهمی ارتکاب نمودی و ملک را بر نقض عهد داشته به خیانت تمام منسوب ساختی، و آتش فتنه و آشوب در میان سباع و وحوش 2 [برافروختی] و ایمن نیستم که ساعت به ساعت وبال آن به تو رسد و به تعب و نکال آن گرفتار گردی. شعر

هرکه تیغ ستم کشد بیرون فلکش هم بدان بریزد خون

و میدانم که چون اهل این بیشه بر عمل تو واقف گردند، هیچیک تو را معذور ندارند، و در استخلاص تو مددگاری ننمایند، بلکه همه بر 25 عقوبتکردن و بر کشتن تو متفق الکلمه شوند. و مرا بعد از این با تو همخانگی کردن صلاح نیست: شعر

با بدان کم نشین که صحبت بد گرچه پاکی تو را پلید کند

آفتابی بدینبلندی را ذرهای ابر ناپدید کند

برخیز و با یاری دیگر درآمیز، و من بعد از من اختلاط [و امتزاج] توقع مدار که دیگر از من دوستی و همصحبتی نیاید. دمنه گفت: ای یار عزیزا شعر

گر برکنم دل از تو و بردارم ms194 از تو مهر

آن مهر بر که افگنم آن دل کجا برم

طرح مفارقت مینداز و مرا از صحبت خود محروم مساز، و [مرا] درکار شنزبه زیاده ملامت مکن که کار رفته را یاد آوردن سبب ملالت است و تدبیر مهمی که در حیز تدارک نیاید از قبیل خیال محال. سودای/ فاسد از سر بیرون کن و روی به 4 شادمانی و فراغت آرکه دشمن عزیمت عالم عدم کرد و هوای آرزو از غبار شبهه صافی شد، و ساقی مراد جرعهآ راحت در ساغر شادمانی ریخت، و ابواب آمال بر روی اقبال گشاده است و غنچهآ امید در چمن نوید شکفته. شعر

ساقیا می بده و غم مخور از دشمن و دوست

که به کام دل ما آن بشد و این آمد کلیله گفت: با وجود آنکه از جادهآ مروت انحراف نمودهای و اساس فتوت را به تبر غدر خلل پذیر ساخته، هنوز داعیهآ فراغت داری و امیدواری که اوقات [تو] به سلامت و عافیت گذرد. مصراع

سودای خامی پختهای فکر محالی کردهای دمنه گفت: نه آنست که از شآمت خیانت و ناخوبی مکر و حیله بی خبر بودم یا 20 قباحت سخن چینی و کراهت غرض پردازی به من پوشیده بود، اما حب جاه و حرص مال و استیلای حسد مرا بر چنین عمل تحریص کرد، و الحال این کار را چاره نمی دانم و تدارک آن را تدبیر نمیتوانم. مصراع

چارهآ این کار بیرونست از امکان چون کنم

پلنگ این فصل سخن استماع کرده، بر کماهی احوال اطلاع یافته نزدیک مادر 25 شیر رفت و گفت: سری در میان میآورم شرط آنکه ملکه عهد فرماید که بی ضرورتی افشای این جایز ندارد، و پس از سوگند و [پیمان و عهد] و تأکیدات فراوان آنچه میان کلیله و دمنه واقع شده بود تمامی بازراند، و ملامت کلیله و اقرار

ماه تمام تو چرا شد هلال سرو روان تو چرا شد خلال

این همه اندوه تو از بهر چیست وین همه فریاد تو از بهرکیست

شیر گفت: سبب ملال من کشتن شنزبه است و یادکردن اخلاق و اوصاف وی است، و چندان که میکوشم ذکر وی از خاطر من دور نمیگردد، و یاد او بر دل فراموش نمیشود. شعر

به جان تو که فراموش نیستی نفسی

و گرچه میشدی اکنون نمیشوی چکنم

مگو به طنز که خسرو بکن فراموشم

کنم اگر بشوی چون نمیشوی چکنم

و هرگاه که در مصالح ملکی تأملی رود به مخلص مشفق و ناصح مهربان و دوست امین و چاکر وفادار محتاج گردم، خیال شنزبه در برابر آید و گوید: شعر در قاعدهآ خدمت و آیین وفا/ بسیار بجویی و نیابی چو منی

مادر شیر گفت: شهادت هیچکس در غلبهآ نور یقین بر ظلمت شک و گمان برابر گواهی دل پاک نیست، و از سخن ملک آن مفهوم میشود که دل او بر بیگناهی شنزبه گواه است، و هراینه چون کشتن او به برهانی صادق و یقینی واضح نبوده و صاحبغرض در صورت نصیحت حال او را به خلاف راستی باز نموده، هر ساعت تأسفی تازه و ندامتی بیاندازه روی مینماید، و اگر در آنچه به 20 ملک رسیده تفکری رفتی و توسن غضب را به لگام شکیبایی از سرکشی منع کردی و تاریکی آن شبهت را به روشنایی عقل نورانی مرتفع ساختی، این دم در دام ندم نبایستی افتاد، و دفتر نشاط و بهجت را [به روشنایی خرد بر] طاقچهآ عدم نشایستی نهاد. شعر

به آهستگی کار عالم برآر که در کار گرمی نیاید به کار

چراغ ار به گرمی ms196 نیفروختی نه خود را نه پروانه را سوختی

شکیب آورد بندها را کلید شکیبنده را کس پشیمان ندید

شیر گفت: ای مادرا چنانچه فرمودی نفس من در این کار بر عقل غلبه کرد و آتش غضب بنای حلم را بسوخت، و حالا از تدارک آن صورت که در مقولهآ محالات داخل است جز تغافل چاره نیست. فاما بدترین حالات آن تواند بود که رعیت مرا هدف تیر ملامت ساختهاند و قرعهآ بیوفایی و ستمگاری بر نام من انداخته، و من چندان که کاؤکاو میکنم که خیانتی ظاهر به گاو نسبت کنم و جرمی واقع به او ثابت سازم که مگر در کشتن او به نزدیک دیگران معذور باشم و از [شنعت] آشنا و [طعن] بیگانه دور، بههیچوجه میسر و مقدور نیست، و به هرچند تأمل زیاده میکنم، گمان من دروی نیکوتر و حسرت و ندامت من بر هلاک وی بیشتر میشود. بیچاره شنزبه هم رای روشن داشت و هم سیرت پسندیده، و با این همه صفتها تهمت حسد را به وی نسبت نتوان داد، چنین کس از آن قبیل نباشد که تمنای فاسد و سودای محال در دماغ وی متمکن شود تا مقاتله من و مقابله با من بر خاطر گذراند؛ و نیز در حقه وی از آنواع شفقت و اصناف مکرمت اهمالی نرفته بود که رابطهآ عداوت و نفرت و واسطهآ خصومت و مناقشت شدی، و من 5 میخواهم که در تفحص این حال مبالغهآ [تمام] نمایم، و در تجسس این اخبار به سرحدر غلو رسانم، و این صورت اگرچه سودمند نباشد و این بلیت بدین قضیه تدارک نیابد، اما شاید که نفس را بدان تسلی پدید آید و فتنهآ انگیز سخن چین گوشمالی یابد و عذر من نزدیک مردم قبول افتد؛ و اگر تو در آن باب چیزی 73a [دانستهای/ یا خبری شنیدهای مرا بیاگاهان و تنبیهی ارزانی دار. مادر [شیر 20 گفت: شعر

دلی پر ms197 گوهر اسرار دارم ولیکن بر زبان مسمار دارم

سخنی شنیدهام اما اظهار آن جایز نیست، و نکتهای دریافتهام ولیکن افشای آن روانه. [چه] بعضی از نزدیکان تو در کتمان آن وصیت کردهاند و در اخفای آن مبالغه زیاده از حد نموده، شعر به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات (قلوب الأخزار قبور الأشزارا. بخواست جام می و گفت رازبوشیدن

ملک میداند که راز فاش کردن عیبی تمام دارد و سر مردم باز گفتن نقصی مالاکلام، و اگر نه آنست که علما در اجتناب آن خصلت تأکیدات کردهاند والآ بتمامی بازگفتمی، و خاشاک اندوه از ساحت سینهآ فرزند دولتمند بر رفتمی. شیر گفت: تأویل علما و اقاویل حکما بسیار است و اگر جمعی از ایشان از افشای راز اجتناب فرمودهاند، نظر بر صلاح حال قایل و سلامتی او بوده، و بعضی نیز بنا بر 5 مصلحت کلی که نفع تمام در آن متصور باشد به اظهار آن امر کردهاند، و اگر کسی به ناحق قصد قتل مسلمانی کرده باشد، و این سربا یکی در میان آورد و به ایمان غلاظ و شداد به او سپارد، و در کتمان آن غایت مبالغه به تقدیم رساند، و آن محرم جهت صیانت نفس آن مسلمان افشای راز کند و او را از آن خبر آگاهی دهد تا مراقبت احوال خود نماید، هراینه به شرع مؤاخذ نخواهد بود و عندالله معاقب 10 نخواهد گشت؛ و نهان داشتن راز در مثل این صورت مشارکت است با اهل ذلت، و یمکن که رسانندهآ این خبر خواسته است که به اظهار آن سرپای خود آز میان بیرون برد، و حوالهآ آن به عهدهآ اهتمام تو فرماید، یا از من دهشتی داشته و تو را واسطهآ افشای این سر ساخته. توقع می دارم که مرا خبردار سازی، و آنچه لایق نصیحت و شفقت تو باشد در میان آری. شعر رازی به میان آر که ما محرم ms198 رازیم بگذر ز سر ناز که ما ز اهل نیازیم

مادر شیر گفت: این اشارت که فرمودی بغایت ستوده و این معنی که بازنمودی بسیار پسندیده است، فاما اظهار اسرار دو عیب کلی دارد: یکی دشمنی آن کس که اعتماد کرده کسی را محرم اسرار ساخته باشد، دوم بذگمانی دیگران که چون شخصی به تهتک آستارو افشای آسرار مردم مشهورگشت، دیگربا 20 وی هیچ کس سخن در میان ننهد و او را محرم راز نشمرد، هم از نظر دوستان «25 مردود گردد و هم/ به طعن دشمنان گرفتار شود. شعر

ز پنهان کردن رازم جگر چندانکه میسوزد

ز بیم دشمنان پیوسته مهری بر دهان دارم

و در کلمات حکما دیدهام که [من لم یمت سره لم یمت شره] هر که گوهر راز 25 خود را در حقهآ عدم مخفی نسازد، هراینه آن سر به قصد او علم برافرازد؛ و در امثال آمده که هر که سراز دست دهد در برابر آن سر بنهد. مصراع

خواهی که سر به جای بود سر نگاه دار

مگر ملک قصه [آن] رکاب دار نشنیده که به افشای سر پادشاه جرأت نموده، عاقبت سر در سر آن سر کرد. شیر گفت چگونه بوده است آن؟ مادر شیر گفت: آوردهاند که در ایام گذشته پادشاهی بود که تخت سلطنت به زیور عدل او زیب و بها یافته، و شعشعهآ الطاف بی دریغش بر اطراف ممالک تافته. شعر

فریدون حشمتی جمشیدجاهی سکندزشوکتی دارا پناهی روزی به شکار بیرون رفته بود، و در محلی که خزگاه نزدیک شد که دست به هم دهد، و هرکس به ضبط و ریط مهمی که در عهدهآ آن بود اشتغال نماید، رکابدار خود را گفت میخواهم که با تو اسپ دوانم چه از مدتی [باز] مرا این آرزوست که بدانم که تگ این ادهم که من سوارم بهتر است یا تگ آن آبرش که تو سواری. رکابدار بنا بر فرمان ms199 شهریاز اسپ را تاختن گرفت، پادشاه نیز تگاور تیزگام را عنان داد، چندان که از شکازگاه دور شدند، ملک رکاب گران کرده عنان مرکب باز کشید و گفت: ای رکابدارا غرض من از این قطع مسافت آن بود که در این ساعت چیزی در خاطر من خطور کرده و اندیشه بر ضمیر من مستولی شده، و از جملهآ خواص حضرت کسی را قابلیت محرمیت این سر نبود. خواستم که بدین بهانه خلوتی سازم و بر وجهی که کسی گمان نبرد این راز را با تو بگویم. 25 رکابدار شرط خدمت به جای آورد و گفت: شعر

خسروا مهر سپهرت بنده باد روزگارت فرخ و فرخنده باد

اگرچه این ذرهآ حقیر خود را این قدر نمیداند، اما چون پرتو خورشید عنایت سایهآ دولت ارزانی فرموده، امید است که نسیم صبا که محرم اسرار حقایق بهار است ازین چمن بویی نشنود، و دل با آنکه خزانهآ این نقد خواهد بود، پی به 25 سرحدر وقوف بر آن نبرد. شعر زانگونه که جان درون تن پنهانست سر تو میان جان نهان خواهم داشت پادشاه او را استحسان فرموده گفت: من از برادر / خود اندیشه ناکم و در این 7

سگ کیست روباه نا زورمند که شیر ژیان را رساند گزند

تو باید که پیوسته از احوال او باخبر باشی، و در محافظت و نگاهداشت من شرط احتیاط به جای آری. رکابدار خدمت کرد و مهم مراقبت و کتمان این صورت برعهدهآ خود گرفته، به انواع تأکیدات مؤکد ساخت؛ و هنوز به منزل نارسیده رقم بیوفایی بر جریدهآ احوال ms200 کشیده، و از طریق هواداری و محرمیت برطرف شده، قدم در بادیهآ غدر و کفران نهاد. شعر

دل به مهر همدمان کم نه که در گلزار دهر

بوی یاری و وفاداری ندیدم در جهان

راز با دل گفتم و بسیار خون خوردم ازو

کاشکی دانستمی اول که همدم یافت نیست

رکابدار فرصتی طلبیده، خود را به خدمت برادر سلطان افگند و قصه را بر 15 وجهی که شنیده بود به موقف عرض رسانید. برادر پادشاه حالا به نقد از وی منتی پذیرفت و به مواعید بسیار و عنایات بیشمار او را مستظهر گردانید، و به تدبیرهای صایب خود را از ضرر برادر نگاه میداشت. [اندک فرصتی را] چندانکه عادتر انقلاب زمان و بیثباتی اوضاع دوران باشد، بهار دولت آن برادر به خزان نکبت مبدل شد، و شکوفهآ کامرانی از نهال زندگانی [او] فرو 2 ریخت. شعر

کدام باد بهاری وزید در آفاق

که باز در عقبش نکبت خزانی نیست

بوستان سلطنت را تازه شد از سر نهال

اول حکمی که بر زیان شاه جاری شد، امر به کشتن رکابدار بود. [بیچاره] رکابدار زبان نیاز بگشود که: شعر

خسروا ملک بر تو میمون باد اختر فرخت همایون باد

گناه من بجز از اخلاص و هواداری [تو] چیست. مصراع

جزای آنچه من کردم نه این است پادشاه گفت بدترین گناهان فاش کردن اسرار است، و از تو آن [گناه] به وجود ه آمده، و بعد از آنکه سر برادرم را که از جمله/ ملازمان تو را به محرمیت آن اختصاص داد نگاه نداشتی، مرا بر تو چه اعتماد خواهد بود. مصراع

از همدم بیوفا جدایی خوشتر چندان که رکابدار اضطراب نمود مفید نیفتاد، به سیاست سلطانی گرفتار شده سر در سر افشای سرکرد. شعر گر زیان تو رازدار بود تیغ را با سرت چه ms201 کار بود

و فایدهآ ملک در ایراد این مثل آن است که اظهار اسرار نتیجهآ نیکو ندهد، و راز مردم را فاش کردن ثمرهآ سعادت نمی بخشد. شیر گفت: ای مادر مهربان! آنکه سر خود فاش میکند غرض او در اظهار آن است، و اگرنه باید که خود محرم سر خود باشد، و بعد از آنکه مکنون ضمیر خود با دیگری آشکارا کرد اگر او نیز با 20 دیگری بگوید جای رنجش نبود، چه وقتی که کسی بار خود نتواند کشید، اگر دیگری را تحمل حمل آن نباشد عجب نیست. شعر راز خود را چون که تو محرم نهای دیگری خود محرم آن چون بود

و دیگر آنکه چون از کشف سری آنچه حق بود ظهور کند، اگرچه افشای سر عیب شمارند، و لیکن ظاهرشدن که حق پردهآپوش آن عیب میتواند بود، توقع 25 می دارم که آنچه حق باشد به اظهار آن منت نهاده بار غم از دل من برداری؛ و اگر به تصریح نتوانی به کنایه بازگویی، و اگر در عبارت نیاری باری به اشارت دریغ نداری. مادر شیر گفت: به شرطی که آن گنهآ کار بذکار که گرد این فتنه برانگیخته،

هر آن کست که به آزار خلق فرماید

عدوی مملکتست او به کشتنش فرمای

غرض از این مقدمات آن که دمنهآ غدار که ملک روزگار را بر این/کارداشت، غماز و نمام و شریر و فتان است. شیر فرمود دانستم، باز باید گشت تا تأملی بسزا کرده شود. مادر شیر به منزل خود رجوع کرد، و شیر بعد از تفکر بسیار به احضار 15 لشکر امر فرمود، و امرا و ارکان دولت و وزرا و اعیان حضرت را به حضور طلبیده. التماس حاضرشدن مادر نمود؛ و بعد از اجتماع مجموع اشراف و رعایا مثال عالی ارزانی داشت تا دمنه را به پایهآ سریر اعلی آوردند، و از وی اعراض نموده خود را به فکر دور و دراز مشغول گردانید.

دمنه نگاه کرد، در بلا گشاده [دید] و راه خلاص بسته یافت. روی به یکی از 20 نزدیکان ملک آورد و آهسته با وی گفت: سبب اجتماع این جماعت چیست و چه چیز حادث شده که ملک در تفکر و تأمل افتاده. مادر شیر بشنید. آواز داد که ملک را زندگانی تو متفکر ساخته است، و چون خیانت [تو معلوم] و فساد تو ظاهرگشت، و دروغی که در حقه دوست مهربان او گفتی باهر افتاد و پرده از روی حیلتها و مکرهای تو مرتفع شد، نشاید که طرفةالعینی تو را زنده گذارند و 25 چنین مظهر شری را در عرصهآ آلؤجوهآ خیر محض نگاه دارند. دمنه گفت: بزرگان پیشین هیچ حکمت را ناگفته رها نکردهاند و برای آسایش متأخران رایهای روشن

والمخلصون فی خطر عظیم و از آن است که اهل حقیقت پشت به دیوار امن و راحت باز نهادهاند و روی از دنیای ناپایدار بی اعتبار بگردانیده، و عبادتر خالق را بر خدمت مخلوق گزیده که در حضرت عزت سهو و غفلت روا نیست و ظلم و ستم جایز نه. جزای نیکی به بدی و پاداش طاعت به عقوبت صورت نبندد، و در احکام پادشاه پادشاهان از سمت عدالت به هیچ وجه گذر نباشد. شعر

آن عدل الهی است که بر یک نمط است

باقی همهجا گاه رضا گه سخط است

اینجا ستمی نیست گر آنجا ستم است

آنجا غلطی نیست گر اینجا غلط است اکثر کارهای خلایق برخلاف/ صفت خالق به انواع اختلاف و تفاوت آلوده 17 است و از اتفاق ملاحظهآ استحقاق برطرف افتاده. گاه مجرمان لازم العقوبت را جزای کردار مخلصان ارزانی میدارند، و گاه ناصحان واجبالتربیت را به عذاب ذلت خاینان مؤاخذه مینمایند، چه هوا بر احوال ایشان غالب است و خطا در افعال ایشان ظاهر. غرض در احوال ایشان واضح است و ریا در اعمال ایشان باهر. 20 خیر و شر نزدیک ایشان یکسان است و نفع و ضر در نظر ایشان برابر. کسی باشد که خزاین روی زمین به خازن شاه سپارد و یک جو منت [از وی] ندارند، و دیگری را به دشنامی سر رفعت به اوج عزت برآرند. شعر بینیازی بین و استغنا نگر خواه مطرب باش و خواهی نوحه گر بایستی که من دراصل پیرامن ملازمت ملک نگردیدمی و از زاویهآ عزلت و گوشهآ 25 خلوت قدم بیرون ننهادمی، و خدمت سلطان ms204 که نمودار آتش سوزان است قبول نکردمی که هر که قدر فراغت نشناسد و خدمت مخلوق بر طاعت خالق اختیار کند به وی آن رسد که به زاهد گوشه نشین رسید. مادر شیر گفت چگونه بوده است آن؟

شد ز گریبان کشی غم ستوه دامن خود بست به دامان کوه

تن ز تنعم به جفایی نهاد دل ز قناعت به گیای نهاد

آوازهآ صلاح [و سداد] آن پیر اندک مدتی به حوالی [و نواحی آن] ولایت رسید، و مردم از دور و نزدیک به رسم تیمن و تبرک آمد شد آغاز نهادند، و چون اثر نور عبادت از جبین مبین او واضح میدیدند، به هواداری و اعتقاد [ایشان 15 افزوده]، تردد بیشتر مینمودند.

و در آن ولایت پادشاهی عادل و باذل درویش دوست بود که رضای الهی را بر متابعت هوای پادشاهی تقدیم دادی، و اقتدا جز به اخلاق انبیا و سیرتر اولیا نداشتی. شعر

سیرت پاکیزه و کردار نیک و خوی خوش

با فقیران خوش بود با شهریاران خوشتر است چون خبر پیر گوشةنشین به وی رسید نکتهآ فنعم الآمیر و نعم الفقیر راکار بسته، به ملازمت پیر شد و از انفاس متبرکهآ او استمداد فرموده، نصیحتی که پادشاهان 2را به کار آید استدعا نمود.) پیر زاهد گفت: ای ملک! خدای را دو سرا است: 78a یکی سرای فانی که آن را دنیا گویند و دیگری باقی که آن را عقبی خوانند. همت 2 عالی اقتضای آن میکند که سر به منزل فانی فرود نیاری و نظر بر پادشاهی عالم باقی گماری. شعر

ملک عقبی خواه کان بی غم بود ذرهای زان ملک صد عالم بود

جهد کن تا در میان این نشست ذرهای زان عالمت آید بهدست ms205

پادشاه گفت: به چه تدبیر تسخیر آن ملک میسر گردد. زاهد فرمود که به 25 دستگیری مظلومان و فریاذرسیدن محرومان، و هر پادشاه که آسایش آخرت خواهد باید که در آسایش رعیت کوشد. شعر

کسی خسپد آسوده در زیر گل که خسپند ازو مردم آسودةدل

کسان برخورند از جوانی و بخت که بر زیزدستان نگیرند سخت

چنین پادشاهان که دین پرورند به چوگان دین گوی دولت برند

چون زاهد از نصیحت پرداخت و خزانهآ دل پادشاه را از جواهر مواعظ پر ساخت، ملک مواعظ و نصایح پیر پاک ضمیر دریافته، دست ارادت در دامن همت وی زد و پیوسته شرف صحبت او دریافتی، و به برکت متابعت سخنان دلنشانش سر از پیروی نفس و هوا برتافتی.

روزی پادشاه در ملازمت درویش بود و از هر نوع گفت و شنودی میرفت. ناگاه جمعی داذخواهان فریاد و نفیر به چرخ اثیر رسانیدند. زاهد ایشان را طلبیده ه و حال هریک علی حده استفسار نمود و حکمی لایق و موافق هر مهم [مر] حضرت شاه را تلقین فرمود. پادشاه از آن صورت بغایت ممنون گشته استدعا کرد که بعضی اوقات دیوان مظالم در نظر مبارک اثر داشته آید. زاهد بنا بر آنکه مهمات درماندگان به زودی و خوبی فیصل یابد، و او را به سبب دلالت بر خیر ثواب بینهایت حاصل آید اجابت فرمود، و در هر مهمی آنچه، مقتضی وقت 5 بودی بر زیان زاهد جاری شدی، و پادشاه به طوع و رغبت اصغا نمودی، تا کار بدان انجامید که اکثر مهمات آن ولایت بر دامن اهتمام پیر عالی مقام وابسته شد، و تصرف او هر روز در امور ملکی و مالی زیاده گردید. خوش خوش [سودای] حبد جاه رخت در سویدای دل پیر نهاده، رخنه در دیوار اوراد و اوقات او افگند و تمنای اسباب بزرگی و حشمت سر درویش را از بالین فراغت/ گردانیده متوجه /5 20 تاج ms206 نخوت گردانید. شعر

کیست کاین جادووش افسونگر از راهش نبرد

کیست کز جام فریبش جرعهآ غفلت نخورد

دنیا زنی است فریبنده که بسی شیزمردان را صید کمند محبت خود ساخته، و زالی است غدار که بسیار تهمتنان را بیژنوار در چاه بلا انداخته. شعر

رستم او در کف زال ستم بیژن او در تگ چاه آلم

مصروی از نیل جفا موجزن یوسفش آلوده به خون پیرهن

موصل او بر سر راه فراق موعد او بر سر کوی نفاق

قصر وی از کلهآ هر تاجدار بحر وی از خون هر اسفندیار چون زاهد به جای شورابهآ ریاضت، چاشنی راحت نفس و شربت لذت هوا [و هوس] نوش کرد، ذوق عبادت از دلش فراموش شده حلقهآ حب الدنیا رأس کل خطیئة درگوش کشید. پادشاه نیز چون تصرفاتد زاهد و تأثرات او موافق مصلحت ملک دید، زمام 5 اختیار بیکبار در کف کفایت او نهاد. درویش را پیشتر اندیشهآ نانی بود، حالا غم جهانی پیش آمد، و خیال تحصیل گلیمی به فکر تسخیر اقلیمی مبدل شد. شعر

در آن چمن که تو دیدی گلی به بار نماند

خزان درآمد و سرسبزی بهار نماند روزی یکی از درویشان که [احیانا] به خدمت زاهد آمدی و شبها در نیاز و 1 زاری با او به روز رسانیدی، به زیارت وی رسید و آن حالات مشاهده نموده، آتش حیرت در ساحت دلش مشتعل گشت. شعر آب حیوان تیرة گون شد خضر فرخ پی کجاست

خون چکید از شاخ گل باد بهاران را چه شد چون شب درآمد و غوغای خلق فی الجمله تسکینی یافت، زاهد راگفت: ای 15 شیخ! این چه حالت است که میبینم و این چه صورت است که مشاهده میکنم. شعر

مجموع روزگار تو روز امید بود

آن روز خوش کجا شد و آن روزگار کو زاهد چندانچه زبان اعتذار در کار کرد، سخنی که به محکه معرفت تمام عیار 20 ms207 باشد نتوانست گفت. مهمان فرمود که این سخنان بهانهآ نفس است. مقصود [این] اطناب و خلاصهآ مافی الباب آنکه خاطر مبارک مایل متاع دنیا شده و ضمیر اشرف به قید جاه و مال مبتلا گشته. شعر همایی چون تو عالیقدر حرص استخوان حیف است

دریغ آن سایهآ همت که بر نااهل افگندی بیا و دامن تجرد از غبار اغیار بیفشان و سر تفرید در گریبان توکل کش و نوالهآ زهزآلود دنیا به کام آرزو مرسان. شعر

کالوده کردهاند به زهر این نواله را/

زاهد گفت: ای یار مهربان! از گفت و شنید خلق و آمد شد مردم چندان تفاوت در حال من پدید نیامد و به دل متوجه همان کارم که میدانی. مهمان گفت: ترا حالی خبرنیست به جهت آنکه غرض نفس چشم بصیرت را پوشیده است، و آن زمانی که بدانی پشیمانی سود نخواهد داشت. شعر

این چنین کردهای و آخر کار چون پشیمان شوی ندارد سود

و مثل تو مثل نابینا است که تازیانه را از مار [باز] نشناخت، و بدان سبب در ورطهآ هلاک افتاد. زاهد گفت: چگونه بوده است آن؟ 10

حکایت مرد مسافر گفت: آوردهاند که وقتی کوری و بینایی در بعضی بیابانها به منزلی نزول کردند. چون وقت شبگیر آمد خواستند که روان شوند، نابینا تازیانهآ خود طلبید. قضا را ماری از سرما فسرده آنجا افتاده بود. نابینا آن را تازیانه تصور کرده 5 برداشت و چون دست بر آن مالید از مقرعهآ خود نرمتر دید و نیکوتر یافت. بدان شاد گشته سوار شد و از تازیانهآ گم گشته فراموش کرد. اما چون روز روشن شد، مرد بینا نگاه کرد ماری به دست نابینا دید. فریاد برکشید که [ای رفیق] آن را که تازیانه تصور کردهای ماری است زهزناک، پیش از آنکه زخم بر دست تو زند آن را بینداز و از دست بیفگن. نابینا خیال بست که همراهش بدان تازیانه طمع ms208 کرده 25 است. گفت: ای عزیز منا مصراع

چکنم کارکار دولت و بخت است

من تازیانهآ خود گم کردم حضرت آفریدگار از آن بهتر مقرعهای به من ارزانی داشته. تو را نیز اگر طالع مدد دهد تازیانهآ نغز خواهی یافت. حالا من از آن [جمله] نیستم که به افسون و افسانهآ تو تازیانه از دست بیندازم. مرد بینا بخندید و 5گفت: ای برادرا حق همراهی اقتضای آن میکند که ترا از این مخاطره آگاه گردانم. سخن بشنو و این ماراز دست بیفگن. نابینا روی درهم کشید و گفت: شعر

ای مدعی مبالغه از حد چه میبری

این نکته گوش دار که روزی مقدر است به تازیانهآ من قصد کردهای و در افگندن آن مبالغه مینمایی و بر طمع آنکه چون من بیفگنم تو برداری. خیال خام مپزو سودای فاسد بگذار که این تازیانهای است که از عالم غیب به دست من آمده، مصراع

به فسونی که کند خصم رها نتوان کرد

چندانچه مرد بینا مبالغه نمود و به آیمان غلاظ و شداد مؤکد گردانید هیچ فایده نداد و نابینا به سخن او التفات ننمود. چون هواگرم شد مار به حرکت/ درآمد و نابینا را بزد و هلاک گردانید؛ و این مثل بدان آوردم که به دنیا اعتماد نکنی و به صورت وی که چون هیأت مار منقش است فریفته نشوی و نرمی و 1 نازکی پوست او را دوست نگیری که زخمش قاتل است و زهرش هلاهل. شعر

رکه برآمیخته است شهد به زهر شربت انگبین مجوی ز دهر

و تصور کنی که آن عسل است آن عسل نیست شربت اجل است زاهد این سخن را استماع فرموده از زمان تجرد و انقطاع براندیشید، و آلودگی تعلقات که دامن دلش را بر طهارت اصلی نگذاشته بود معاینه دید، 15 دانست که سخن آن دوست از عین شفقت و محض محبت است. اشک ندامت از دیده باریدن گرفت و ms209 آه سوزناک از سینهآ ریش به آتش حسرت سوخته برکشیدن آغاز کرد. شعر

جان غم فرسوده دارم چون ننالم آه آه

بخت خواب آلوده دارم چون نگریم زارزار

شب همه شب چون شمع افروخته با دل سوخته اشک میبارید و پروانة صفت از آرزوی شعلهآ شوق جمال اضطراب مینمود، تا وقتی که زاهد سفیذپوش صبح صادق سجادهآ آفتاب در پیش محراب والصبح اذا تنفس بگسترانید، و صوفی سیاةلباس شب در خلوتخانهآ واللیل اذا عشعس قرار گرفت. شعر

چو صبح دریر گردون کشید خلعت نور

باز مردم بر در صومعهآ زاهد هجوم نمودند و باد نخوت وزیدن گرفت، خرمن پشیمانی شبانه را به باد استغنا برداد. شعر

هر شبی گویم که فردا ترک این سودا کنم

باز چون فردا شود امروز را فردا کنم القصه زاهد مهم ملک در پیش گرفته، امرا و وزرا را معزول کرده، در فیصل مهمات نیز از جادهآ عدالت عدول ورزیدن گرفت. روزی [به قتل] یکی از رعایا که به حسب شرع قتل او ممنوع بود حکم فرمود و بعد از سیاست پشیمان شده در تدارک و تلافی آن آمد.

ورثهآ مقتول نزدیک پادشاه [از زاهد] داد خواستند و صورت قضیه معلوم 15 گشته، مهم ایشان به دارالقضا حواله شد و فی الحال حکم صاحب شرع به آن منوال نفاذ یافت که زاهد را به طریق قصاص به قتل رسانند. زاهد چندانچه شفاعت برانگیخت و به مال و متاع وعده داد به جایی نرسید، به شآمت آنکه خدمت خالق را فدای صحبت مخلوق کرد، به ورطهآ هلاک گرفتار شده از نعمت دنیی برآمد و به دولت عقبی نرسید؛ و این مثل جهت آن آوردم که چون من هم/5 5 روی از محراب [طاعت] الهی تافته به بارگاه شهنشاهی شتافتم، و سر از خط فرمان پروردگار کشیدم و بر آستان [خدمت] شهریار بنهادم. مصراع

به هر بلا که تصور کنی سزاوارم

چون دمنه این فصل ms210 سخن بپرداخت، ملازمان سریر سلطنت از فصاحت [و بلاغت] او متعجب شدند، و شیر همچنان سر تأمل در پیش انداخته نمیدانست 20 که در این مهم چگونه خوض نماید و دمنه را چه نوع جواب دهد. سیاه گوش که از جملهآ ملازمان به تقرب اختصاص داشت، چون حیرت حضار مجلس دریافت روی به دمنه آورد و گفت: این همه مذمت ملازمت ملوک که فرق فرقذسای ایشان به تاج کرامت السلطان الغادل ظل الله فی الآرض سرفرازی یافته تقریر کردی نه حدر تو بود. مگر ندانستهای که یک ساعت از عمر پادشاه که در داذ گستری و 25 رعیت پروری گذرد با شصت ساله طاعت و عبادت برابر گرفتهاند، و چندین [تن] از سجادةنشینان محراب زهادت و امامت و تاجداران ولایت کشف و کرامت خدمت سلاطین را که ملازمة الملوک نضف السلوک جهت کارسازی

باب دویم: در سزا یافتن بذکاران و شآمت عاقبت ایشان 227 ستم رسیدگان و سازگاری محنت کشیدگان اختیار کردهاند، و از جمله حکایات پیر روشن ضمیر بر این حال شاهد عدل است. دمنه پرسید که چگونه بوده است آن؟ سیاة گوش گفت: آوردهاند که در شهر فارس شیخی بود از فارسان میدان ولایت قصبالسبق ریوده، و گوشهآ تاج تارکش بر ذروهآ سپهر برین سوده. شعر

آن به ولایت شده سلطانآ پناه ساخته از ترگ دو عالم کلاه

رخش ز میدان ازل تاخته گوی به چوگان ابد باخته

او را پیر روشن ضمیر گفتندی. طنطنهآ کراماتش در اطراف روم و دریای 15 مغرب سایر بود و دبدبهآ مقاماتش بر ساکنان اطراف مصر و شام و حجاز و یمن ظاهر، و عرفای عراق چون ظرفای خراسان سر بر خط محبتش نهاده، و صادقان ترکستان چون عاشقان هندوستان دست خلوص در دامن ارادتش زده. روزی درویشی از ماوراءالنهر عزیمت احرام حرم مقدس شیخ تصمیم داده، به محنت بسیار از نواحی سمرقند خود را به دارالملک فارس رسانید، و ms211 هراینه تا 15 کسی را پای طلب به خار آزار مجروح نگردد، دست وصالش به گریبان گل مقصود نخواهد رسید. شعر بلبلی کو ستم خار تحمل نکند بهتر آنست که هرگز سخن گل نکند

درویش، مسافر بعد از قطع بادیهآ حرمان به کعبهآ امن و امان نزول کرد، و به لب آداب آستانهآ شیخ را مقبل ساخته حلقهآ شوق بجنبانید. خادم خانقاه بعد از 20 80b تفحص حال و اطلاع بر کیفیت مشقت راه فرمود که ای درویشا زمانی ساکن شو که حضرت [شیخ] به ملازمت سلطان وقت رفته و بعد از این محله آمدن ایشان است. درویش که ذکر ملازمت سلطان استماع نمود گفت دریغ از رنج راه و تضییع اوقات. شیخی که به صحبت سلطان رود و مایل ملاقات [و مقالات] ایشان بود، مرا از او چه گشاید و چگونه راه صواب به من نماید. شعر

آرزو بود که میرم چو سگان در قدمش

خاک شد آن همه امید بیکبار دریغ

پس از آن از خانقاه بیرون آمد و روی به بازار نهاد، و از ناپاکی دل مغشوش که در کورهآ ریاضت تابی نیافته بود، سکهآ کم عیاری بر نقد وقت شیخ میزد و از حال ایشان بی خبر، اعتراض ناموجه میفرمود. شعر

ای مدعی که میگذری بر کنار آب

ما را که غرقهایم چه دانی چه حالت است

ناگاه شحنهآ شهر را چشم بر وی افتاد، و [قضا را] دزدی شب به صورتروی از زندان جسته بود، و پادشاه به جهت غفلت شحنه و عسس را عتاب بسیار کرده، در پیداکردن دزد و دست بریدن او مبالغه به نهایت رسانیده. شحنه درویش را دید و گریخته تصور وی کرده، فیالحال به سیاستگاهش حاضر گردانید. چندانچه درویش برائت ذمت خود باز مینمود و احوال از روی راستی تقریر میکرد [فایدهای بر آن متفرع نبود،] بجز سیاست وی حکمی صادر نشد.

در محلی که جلآد [بی رحم ms212 کارد آبدار بر دست درویش نهاده] خواست [دست] وی را [قطع] کند، هیاهوی رسیدن پیر روشن ضمیر برآمد. شیخ در موکب عالی بدان حلقه رسید و استفسار مهم نموده، بر حالت درویش مطلع شد. شحنه راگفت که این یکی از درویشان آستانهآ ماست و این صورت که وی را به آن متهم ساختهاند خلاف واقع مینماید، دست از او بازدارید. شحنه سم مرکب شیخ را بوسه داد و منت بر جان خود نهاد، و درویش را عذر خواسته روی به مهم خود آورد. بیچاره درویش از پای دار خلاصی یافته و از دست جلاد بیباک نجات دیده ملازم رکاب شیخ روان شد، و در اثنای راه شیخ دست بر دوش 20 درویش نهاده آهسته گفت: ای برادرا اعتراض بر درویشان مناسب نیست؛ چه اگر ملازمت سلطان نکنیم [مثل] شما مظلومان از دست ظالم رهایی نیابید. درویش دانست که آن اعتراض از روی جهل و نادانی بوده، هرچه از اهل کمال در وجود آید از نقصان خالی خواهد بود، زیرا که ارادهآ شیخ کامل در ارادهآ حق فانی شده، پس هیچ چیز از او صادر نشود که نه مراد حق باشد، و هیچ فعل او اگرچه ظاهر 25خلاف عقل و طبع نماید، بی مصلحتی نخواهد بود. شعر

آن پسر را کش خضر برید حلق

سر آن را درنیابد عام خلق

باب دویم: در سزا یافتن بذکاران و شآمت عاقبت ایشان /229

در درون بحر کشتی را شکست

صد درستی در شکست خضر هست

چون شکستة بند آمد دست او

پس روا باشد یقین اشکست او

گر یکی را سر ببرید از بدن/

صدهزاران سر برآورد از زمن

کاملی گر خای گیرد زر شود

ناقص ار زر برد خاکستر شود و غرض از ایراد این مثل آن است که بزرگان دین ملازمت سلطان اختیار کردهاند و از تردد درگاه ملوک عار نداشتهاند. مصراع

تو که باشی که درآیی به شماری ms213 باری دمنه گفت: آنچه فرمودی که اکابر در خدمت ملوک تقرب جستهاند بلی آن بنا بر مصلحت کلی بوده و بیالهام الهی در آن شروع ننمودهاند، و مطلقا هیچ غرض دنیوی و نفسانی به آن آمیزش نداشته، هرکه بر این سیرت باشد هرچه کند و گوید کس را زهرهآ اعتراض نیست، ولیکن امثال ما کسان بدان پایه کجا رسند و 15 تمنای آن درجه به چه استحقاق نمایند؛ و دیگر آنچه گفتی که پادشاه سایهآ اله است، آن نیز مسلم میدارم، اما این صفت پادشاهی است که کارهای او به راه حق نزدیک باشد و از طریق باطل دور، نه کس را به غرض تربیت کند و نه بی محل عقوبت فرماید؛ و پسندیدهترین اخلاق ملوک آن است که ملازمان ستودة خصال را عزیز دارد و خدمتگاران بیوفا و غدار را ذلیل گرداند. شعر گلبن حال نیکمردان تازه دارد به آب رحمت خویش وانکه چون خار مردم آزار است کند از بیخ و بن به هیبت خویش مادر شیر گفت: این سخن که میگویی راست است، اما در قضیهآ تو برعکس مینماید، چه مجموع حضار این مجلس متفقاند به آن که شنزبه ملک را ملازمی بود ستودةسیرت [و پسندیدهآ سریرت] و در افواه افتاده که به آتش سعایت تو 25 خرمن امیدواری او سوخته شد و به شآمت افساد تو اساس وفاداری ملک منهدم گشت. شعر

آتشی برفروختی ز حسد عالمی را بسوختی ز حسد دمنه گفت بر ضمیر منیر ملک پوشیده نیست و حاضران همه دانند که میان من و گاو هیچ چیز از اساس منازعت و مخاصمت قایم نبوده، و عداوت قدیمی خود چگونه صورت توان بست، و او را نیز با آنکه مجال قصد و فرصت بذکرداری و قوت دفع من بود با من جز طریق شفقت [و مرحمت] مرعی نمیداشت؛ و من نیز در نظر ملک خوار و بی مقدار نبودم که از روی ms214 حسد و حقد به دفع او مشغول شدمی. ولیکن ملک را نصیحتی کردم و سخنی که شنیده بودم و آثار آن مشاهده نموده بی غرضانه به سمع ملک رسانیدم، و بر من واجب بود حق نعمت ملک شناختن و صورت غدر و قصد گاو به راستی بازنمودن؛ و من آنچه گفتم ملک نیز/ تحقیق فرموده، مصداق سخن و برهان دعوی من ملاحظه کرد و به مقتضای رای خود مهمی به امضا رسانید؛ و بسیار کس که با شنزبه زبان یکی داشتهاند و در خیانت و عداوت شریک بوده حالا که من حقگویی را شعار خود ساختهام ترسان شدهاند، والحق مر سخن [راست و] درست است. شعر با هرکه راست گفتم فی الحال خصم من شد خاموشی از همه به چون حق نمیتوان گفت

هراینه اهل نفاق باتفاق در خون من سعی خواهند کرد و من گمان نبرم که مکافات نصیحت و نتیجهآ خدمت من این خواهد بود که بقای من ملک را متفکر و رنجور دارد. چون دمنه سخن را به این جا رسانید، روز بیگاه شده بود. شیر گفت: او را به قضات باید سپرد تا درکار او تفحص کنند. چه در احکام سیاست و 20 شرایط انصاف و معدلت بی ایضاح بینت و التزام حجت. مصراع

نشاید که حکمی به امضا رسد.

دمنه گفت: کدام حاکم راستکارتر از کمال عقل شهریار است و کدام قاضی منصف تر از جمال عدل پادشاه کامگار، بحمدالله که ضمیر منیر سلطان آینهای است باصفا بلکه جامی است جهاننمای، و صورت حال هریک از ملازمان در 25 آن روشن و هویدا، شعر

تکرار کرده دفتر اسرار گن فکان رای تو از ورای ورقهای روزگار

ویقین میدانم که در کشف نقاب شبهه و رفع حجاب شک و مظنه هیچ چیز

رازکس مخفی نماند با فروغ رای تو

شیر گفت: ای دمنه! در تفتیش این مهم مبالغه بهنهایت خواهد انجامید، و تحقیق این کار بر وجهی که زیاده از آن تصور نتوان کرد وقوع خواهد یافت. شعر

سعی خواهم کرد اندر کاؤکاو این سخن

تا بدین غایت که چون موی از خمیر آرم برون

خود تو میدانی که من اسرار پنهان سپهر

جملگی از پرتو نور ضمیر آرم برون

دمنه گفت: من به واسطهآ بیگناهی در مبالغه و غلو اهتمام بیشتر دارم، چه میدانم که بدین تفحص مزید اخلاص من ظاهر گردد، و اگر من در این کار جرمی داشتمی درگاه ملک را ملازم نگرفتمی و پای شکسته منتظر بلا ننشستمی، بلکه 9 مضمون: آزض الله واسعة بر خود خوانده به اقلیمی دیگر رفتمی./ مصراع

که میدان زمین جایی وسیع است

مادر شیر گفت: ای دمنه! مبالغهآ تو در تفحص خالی از دغدغهآ ضمیر نمینماید و تو به زیرکی میخواهی که خود را بیگناه برون آری، و بی آنکه مهم تو پرسش یابد ازین محل مضیق خلاص جستن فکری محال و سودای باطل است. دمنه گفت: مرا دشمن بسیار است و صاحب غرض به نسبت من بیشمار. 20 چشم آن میدارم که کار مرا به امینی حواله کنند که از غرض و شبهت مبرا باشد، و آنچه از گفت و شنود وقوع یابد به راستی به مسامع جلال رساند، و ملک آن را بر رای جهان آرای خود که آیینهآ فتح و ظفر است عرض نماید، تا من به مجرد شبهتی گشته نگردم، و روز جزا عتابی بر آن خون ناحق مترتب نشود. شعر

من از کشتن نمیترسم ولیکن مبادا خون تو را دامن بگیرد 25

شیر گفت: من در هیچ حکم از جادهآ عدل انحراف ms216 نورزیدهام و ممکن نیست که جزبر منهج راستی قدم زنم، و اگر این خیانت از تو صادر شده باشد به جزایی

تو را ایزد از بهر عدل آفرید ستم ناید از شاه عادل پدید

یکی از حاضران گفت آنچه دمنه میگوید نه بر وجه تعظیم ملک است، اما میخواهد که به این کلمات بلا را از خود مندفع کند. دمنه جواب داد که کیست بر من از من مشفقتر و به خلاص من از من مهربانتر، و هر که خود را در مقام حاجت فرو گذارد و در نگاهداشت خود اهتمام ننماید، دیگران را به وی چه امید بماند. شعر

زین پس که تو کار خویش نتوانی ساخت

کار دگری چگونه خواهی پرداخت و سخن تو دلیلی است بر قصور فهم و درایت و وفور جهل و غوایت، و تا گمان نبری که این صورت بررای ملک پوشیده ماند، که بعد از تأمل وافی به تمییز ملکانه فضیحت تو از نصیحت بازخواهد شناخت که ضمیر انورش کارهای عمری را به شبی تدبیر کند و لشکرهای گران را به فکری مقهور سازد. شعر

فکر دوزاندیش عالمگیر او در یک نفس کارها سازد که نتوان ساخت عمری در جهان/

سیاة گوش گفت: از سوابق مکر و غدر تو چندانی عجب نمیدارم که از زبانآوری تو در این حال و بیان مواعظ و نکات و امثال. دمنه گفت: آری جای موعظت است اگر در محل قبول نشیند، و هنگام مثل است اگر به سمع رضا استماع افتد. مادر شیر گفت: ای غدارا هنوز امیدواری ms217 که به شعبدهای دیگر 25خلاصی یابی؟ دمنه گفت: اگر کسی نیکویی با بدی مقابله کند و خیر را به شر پاداش [روا ندارد] من باری وعدهآ خدمت به پایان رسانیدهام و به عهد نصیحت وفاکرده. ملک نیکو داند که هیچ خاین به سخنگفتن پیش او دلیری نتواند کرد، و

هرکه در کارها شتاب کند خانهآ عقل را خراب کند

وآن کس که به شتاب کاری کند از فضیلت شکیبایی محروم ماند و بدو آن5 رسد که بدان زن رسید که در مهم خود شتاب زدگی نموده میان دوست و غلام فرق نتوانست کرد. شیر متوجه سخن دمنه بود، چون این نکته شنید پرسید که چگونه بوده است آن؟ دمنه گفت: آوردهاند که در شهر کشمیر بازرگانی بود با مال و متاع بسیار و خدم و حشم بی شمار. زنی داشت ماهروی مشکینموی که نه چشم چرخ چنان آفتابی دیده بود و نه به دست دهر چنان نگاری رسیده. رخساری چون روز وصال تابان و درخشان و زلفی چون شب فراق سیاه و بیپایان. شعر

جمالی چو در نیم روز آفتاب کرشمهآ کنان نرگس نیم خواب

رخی چون گل و آب گل ریخته میان لاغر و سینه انگیخته

به شیرینی از گلشکر نوشتر به نرمی ز گل نازک آغوش تر

و در همسایگی بازرگان نقاشی بود در چرب دستی انگشتنمای جهان شده و در نقش بندی دلپذیر اهل زمان گشته. از خامهآ چهره گشای او جان صورتگران چین دروادی غیرت حیران، و از طبع رنگ آمیزش دل نقش پردازان خطا به بادیهآ 2 حیرت سرگردان. شعر به چابک دستی آن فرزانهآ استاد کشیدی نقشها بر آب چون باد چو زلف و روی ms218 خوبان دل افروز ببستی نقش شب بر تختهآ روز چو او بر لوح صورت کلک راندی چو صورت عقل برجا خشک ماندی القصه میان او و زن بازرگان معاشقتی افتاد، و نقاش را به آن نقش زیبا/ محبتی 25 بی محابا پدید آمد، و سلطان عشق بر مملکت دل که دارالملک آشنایی است استیلا یافت، و سپاه شوق بر هفتاقلیم وجود تاختن آورد. مصراع

سلطان عشق ملک دل و دین فرو گرفت. چشم جوان عاشق چون دل زاهد[ان] صفت بیداری پذیرفت، و دیدهآ بیدارش چون ابر نیسانی باریدن آغاز کرد. شعر

چو شمع از سوز دل هرشب به کوی یار میگریم

گهی میسوزم از درد و گه از غم زار میگریم

زن بازرگان نیز جوان را دیده، دل از دست داده بود و دفتر شکیبایی و تحمل بر طاق نسیان نهاده. شعر

دل رفت و سینه نیز زجان شد تهی کنون

ای صبر بازگرد که این جا نه جای تست [القصه] جاذبهآ عشق از جانبین در کار آمده بی واسطهآ دلآله با یکدیگر ملاقات نمودند، و راه آمد شد میان ایشان از غبار اغیار صافی شد، روزی زن او را گفت: تو به هروقت که تشریف حضور ارزانی میداری و زاویهآ ما را به جمال خویش آراسته میگردانی و لاشک توقفی میافتد، تا آوازی دهی یا سنگی اندازی. اگر از صنعت نقاشی که در آن باب نادرهآ زمان و سزآمد دورانی، فکری کرده نقش بندیی نمایی و چیزی سازی که میانهآ من و تو نشانهای باشد، از حکمت دور نیست و به صلاح نزدیکتر مینماید. جوان نقاش گفت: چادری دورنگ بسازم که سفیدی در وی مثال ستاره در آب تابان باشد، و سیاهی در وی مانند موی زنگیان بر بناگوش ترکان درخشان. چون تو آن علامت مشاهده کنی زود بیرون خرام. ایشان با یکدیگر آن سخن میگفتند، غلامی از آن نقاش در پس دیوار 20 ایستاده می شنید. ms219 شعر

لب نگشایی اگرت نوشهاست کزپس دیوار بسی گوشهاست

چند روزی برآمد. چادر تمام گشته وعدهآ آمد شد به وفا انجامید. روزی نقاش به مهمی رفته بود و تا بیگاه مانده. غلام آن چادر به بهانهآ آنکه طرح رنگ آمیزی او معلوم میکنم از دختر نقاش گرفته و پوشیده به خانهآ معشوقه درآمد. زن 25 بی تأمل از غایت شعف که به ملاقاتر محبوب داشت، میان یار و اغیار فرقی نکرد و بیگانه را از آشنا بازنشناخت. شعر

دیدار شد میسر و بوس و کنار هم

غلام بدان لباس مراد خود حاصل کرده پس از فراغت چادر را بازداد. قضا را در همان وقت نقاش برسید و آرزوی دیدار معشوقه لباس صبرش چاک زده، 8 9 چادر بر کتف انداخته و روی به خانهآ بازرگان نهاد./ زن پیش [باز] دوید. تملق 5 بسیار نمود و گفت: ای دوست خیر است که همین ساعت برگشتی. جوان دانست که قصه چیست! آمدن را بهانه کرده فی الحال بازگردید و بر سر کار اطلاع یافته، غلام و دختر را ادبی بلیغ کرد و چادر را سوخته ترک صحبت محبوبه گرفت؛ و اگر آن زن در کار خود شتاب نکردی به لوث ملاقات غلام آلوده نشدی، و از صحبت یار عزیز و معاشرتر با دوست [جانی] محروم نگشتی. شعر

چون نهال شتاب بنشانی بردهد میوهٔ‌ پشیمانی

و این مثل بدان آوردم تا ملک معلوم فرماید که در کار من تعجیل ننماید. و حقیقت آن است که من این سخن از بیم هراس و عقوبت ملک نمیگویم، اگرچه مرگ خواب نامرغوب و آسایش ناخواهان است، هراینه خواهد بود، بسیار پای آوران از دست او سرگردان شده، دانستهاند که از دایرهآ فنا و فوات هیچکس 15 را خروج ممکن نیست. هرکه قدم در عالم وجود نهاد هراینه شربت اجلش باید نوشید و لباس هلاکتش بباید پوشید. شعر

گردون در آفتاب سلامت کرا نشاند

کآخر ms220 چو صبح دولتش اندک بقا نکرد

خیاط روزگار به بالای هیچکس

پیراهنی ندوخت که آخر قبا نکرد

اگر مرا هزارجان بودی و دانستمی که در فدای آن ملک را فایدهای هست به یک ساعت ترک سر کردمی و سعادت دو جهانی در آن شناختمی. شعر

جان شیرین گر قبول چون تو جانانی بود

کی به جانی بازماند هرکه را جانی بود

اما ملک را در عاقبت این کار نظر فرمودن از فرایض است. چه ملک را بیتیغ نگاه نتوان داشت، و خدمتگاران کافی را به خیال باطل قصد نتوان کرد. مصراع

تنها مانی چو یار بسیار گشی. و همه وقت بندهای که از عهده کفایت مهم بیرون آید نتوان یافت، و چاکری که محل اعتماد و لایق تربیت باشد به دست نتوان آورد. شعر

سالها باید که تا یک سنگ اصلی ز آفتاب

لعل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن

مادر شیر چون دید که سخن دمنه به سمع رضا شرف استماع مییابد، اندیشه بر او مستولی شد که ناگاه شیر آن قلبهای زراندود و زرقهای راست مانند و دروغهای دلپذیر او باور دارد، و گرم سخنی و چرب زبانی او شیر را از تحقیق این قضیه غافل سازد. روی به شیر آورد و گفت: خاموشی تو به آن میماند ه که سخن دمنه راست است و از آن دیگران دروغ، و من ندانستم که تو با این ذهن و ذکا و فهم و فراست از سخنان راست متأثر نشوی و به هذیاناته فریبنده/ از له جای بروی. شعر

نوای بلبلت آخر کجا پسند افتد

که گوش هوش به مرغان هرزة گو داری پس به خشم برخاست و روی به منزل خود نهاد. شیر بفرمود تا دمنه را بسته به زندان بردند، تا قضات تفحص حال او نموده آنچه حق باشد ظاهر شود، چون مجلس مظالم بر شکست، مادر شیر به خلوت پیش شیر آمد و گفت: ms221 ای فرزند! من همیشه بوالعجبی دمنه شنیدمی، اکنون مرا محقق گشت که اعجوبهآ زمان و نادرهآ دوران است. آخر این همه دروغ گرم چگونه توان گفت و عذرهای نغز و 20 دفعهای شیرین بر چه وجه ترتیب توان داد، و چنین مخلصهای باریک که میجوید اگر ملک او را مجال [سخن] دهد به یک کلمه خود را از این ورطه بیرون افگند، و حال آنکه در کشتن او ملک و جمیع لشکریان را راحتی عظیم است. اولی آنکه زودتر دل از کار او فارغ گرداند، و او را فرصت سخن و مهلت جواب ندهد. مصراع تعجیل نکو نیست مگر در عمل خیر

شیر گفت: کار نزدیکان ملوک حسد و منازعت آست و پیشهآ ارکان دولت بذسگالی و مناقشت که روزو شب در پی یکدیگر باشند و عیب و هنر یکدیگر

سخن درست بگویم نمیتوانم دید

که میخورند حریفان و من نظاره کنم

و چون معلوم شد که هر سه تن حسودند، به حکم جنسیت با یکدیگر خوش برآمده می رفتند، [از قضا] روزی در میان راه بدرهای زر یافتند. گفتند: بیایید تا این زرها را قسمت کنیم و هم از این جا به وطنهای خود معاودت نموده دو سه روزی به فراغت گذرانیم. هریک را عرق حسد در حرکت آمده راضی نبودند به 25 آنکه دیگری را بهرهای رسد. [متحیر فروماندند.] نه همت آنکه از سر زر بکذرند و در میان راء افتاده بگذارند و نه قوت آنکه با پکدیگر قسمت نمایند.

کار دنیا را که سامانیش نیست هست دریایی که پایانیش نیست

[بهر آن دون همتان افتادهاند اندر آن دردی که درمانیش نیست] روز دیگر بامداد ملک آن نواحی به شکار بیرون آمده با جمعی از خواص بدان مقام رسیدند، و آن سه تن را در میان صحرا نشسته دیدند، و از کیفیت [احوال] استفسار نموده، صورت واقعه به راستی به عرض رسانیدند که ما [هر] سه تن به صفت حسد آراستهایم و بدین سبب از وطن و مسکن جدا افتاده، سزگردان میگردیم. این جا نیز همان حال پیش آمده و ms223 کار به اضطراب [و اضطرار] انجامیده. حکمی می خواستیم که در قسمت این زر میان ما حکم فرماید. مصراع

شد بحمدالله میسر آنچه میجستیم ما.

پادشاه فرمود که شما هریک صفت حسد خود بیان کنید تا بنگرم که استحقاق هریک به چه مرتبه واقع است، فراخور آن زر بر شما قسمت کنم. یکی گفت: 5 حسد من به مرتبهای است که هرگز نخواهم که در حقه کسی احسان نمایم و شفقتی ورزم، تا آن کس خوشوقت و مرفه گردد. دیگری گفت: تو مردی نیکو بودهای و از حسد بهرهای نداشتهای. حسد من به مثابهای است که نمیتوانم دید که کسی به کسی دیگر احسان نماید و به مال خود یکی را بنوازد. [شخص] سیوم گفت که شما هردو از این کار نصیبی ندارید و دعوی شما بی معنی بود، من باری 2چنانم که هرگز نخواهم که کسی دریارهآ من احسان نماید تا به دیگری چه رسد.

ملک انگشت تحیر به دندان تفکر گرفت و از مقالات آن تباهکاران که رقم شقاوت آم یحسدون الناس بر الواح صفاتر ایشان لایح بود متعجب شد و گفت: هم به سخن شما این زر به شما حرام است و هریک را عقوبتی فراخور گناه لازم. آن که نمیخواهد که در حقه دیگری احسان کند، پاداش او هم آن است که از دولت مکافات بیبهره ماند و در هر دوا جهان زیانزده و محروم باشد؛ و آنکه 8 تحمل احسان دیگری با دیگری ندارد، اولی آنکه او را زود از قید وجود خلاصی دهند و بار این محنت از روی جان او بردارند؛ و آن دیگری که بر خود حسد

آنکه نیکویی نخواهد با کسی نیکوی با وی نباید خواستن

هر نهالی کو ندارد میوهای از تبر میبایدش پیراستن

و آن حسود دومین را امر کرد تا به تیغ بی دریغ سر برداشته از رنج حسد خلاصی دادند؛ و آن شخص سیومین را قطران مالیده در آفتاب افگندند تا بعد از مدتی به زاری زار هلاک گردید؛ و شآمت حسد آن هر سه تن را به سزا و جزا 10 رسانید. شعر

آن درد که درمان نپذیرد حسد است

آیین حسد قاعدهآ دیو و دد است

گویند حسود خصم مردم باشد

گر زانکه نکو درنگری خصم خود است

هیچ رنجی از حسد عظیمتر نیست، چه مرد حسود پیوسته از شادی مردم غمناک باشد و از راحت دیگران در محنت. شعر

درین غصه جان میدهد مردکی که بهر چه دارد وجود آن یکی و این مثل بدان آوردم تا معلوم گردد که حسد بدینجا میرسد که کسی نسبت به خود نیکویی نمیخواهد، و از این جا معلوم توان کرد که نسبت به دیگری در 20 چه مقام خواهد بود، و گمان میبرم که قصهآ دمنهانگیزهآ حسودان باشد. مادر شیر گفت: [من] از مقربان این درگاه شیوهآ حسد فهم نکردهام [و به هیچکدام]گمان این صفت [نکوهیده] نبرده، و غالب آن است که اتفاق همه بر قتل او جهت نصیحت ملک باشد، و اگرنه دفع آن به این مقدمات محتاج نیست. شیر گفت من در این قضیه شبهه دارم و به جهت رفع آن در کار دمنه شتاب نخواهم نمود، مبادا که 25 برای منفعت دیگران مضرت خود طلبیده باشم، و برای خشنودی خلایق خشم خالق حاصل کرده؛ تا در کار او تفحص تمام ننمایم، خود را درکشتن او معذور

چو چشم افتدت بر گناه کسی

تأمل کن اندر عقوبت بسی

که سهل است لعل بدخشان شکست

شکسته نشاید دگرباره بست

بتندی سبک دستبردن به تیغ

به دندان گزد پشت دست دریغ سخن میان شیر و مادر شیر به اتمام رسید و هریک به آرامگاه بازرفتند. اما چون دمنه را به زندان بردند و بند کردند، کلیله را سوز برادری و شفقت صحبت بر آن داشت که به دیدن او رود. فیالحال که به زندان درآمد و چشمش بر دمنه 5 افتاد، باران سرشک از سحاب دیده باریدن گرفت و گفت: ای برادرا تو را در این بلا و محنت چگونه توانم دید و مرا بعد از این از زندگانی چه لذت باشد. شعر

بیتو ای آرام جانم زندگانی چون کنم

چون نباشی در کنارم شادمانی چون کنم

گفتهای در هجر من درساز و بیمن بگذران پادشاهی کرده باشم پاسبانی چون کنم دمنه نیز به گریه درآمد و گفت: شعر

مرا دوری دوستان عزیز جگز خسته دارد دل آزرده نیز و مرا این همه محنت و مشقت و بلای زندان و بند گران چندان نیست که با فراق تو [در] میباید ساخت و به آتش هجران میباید گداخت. شعر شب نیست کز مفارقت شمع عارضت

بر آش غمم دل بریان کباب نیست

باب دویم: در سزا یافتن بذکاران و شآمت عاقبت ایشان /241

یک دم نمیرود که ز هجران جان گداز

از خون دیده چهرهآ زردم خضاب نیست

کلیله گفت: ای دمنه! چون کار به این درجه رسیده و مهم به این مرتبه ms226 انجامیده اگر با تو در سخن درشتی کنم با کی نباشد، و من از بدایت حال این همه می دیدم و در پند دادن مبالغه میکردم، بدان التفات نمینمودی و به رای ضعیف 5 و تدبیر ناصواب خود مستظهر بودی، به آخر همان شد که اول گفته بودم. شعر

گفتم ای دل مرو آنجا که گرفتار شوی

عاقبت رفتی وهم گفت منت پیش آمد

و اگر در مبادی احوال در موعظهآ تو تقصیر کردمی و در تنبیه تو غفلت ورزیدمی، امروز با تو در این خیانت شریک بودمی و از این نوع سخنان گفتن 15 نتوانستمی. ای غافل! نه با تو گفته بودم که اشارت علما در آنچه گفتهاند ساعی پیش از اجل میرد چه چیز است. مراد از این انقطاع زندگانی و فوتشدن لذت حیات نیست بلکه رنجی پیش آید که حیات منض گرداند و هرلحظه مرگی را به آرزو طلبد. چنین که تو را پیش آمده هراینه مرگ از این زندگانی خوشتر است. شعر

چنین که هست دلت را ز غصه فرسودن

هزار بار به از بودنست نابودن

دمنه گفت: ای برادر! همیشه آنچه حق بود میگفتی و شرط نصیحت به جای می آوردی ولیکن شره نفس و حرص مال و تمنای جاه رای مرا/ضعیف گردانید و نصایح تو را در دل من بیقدر کرد، و با آنکه میدانستم که ضرر این کار بی غایت و خطر او بیحد و نهایت است به سعی تمام شروع [میآنمودم، 2 چنانچه بیماری که آرزوی خوردن بر او غلبه کند، اگرچه مضرت آن را می شناسد بدان التفات ننماید، و بر وفق آرزوی خود عمل کند و چنین کس را که از متابعت هوای نفس نتواند گذشت، هرچه پیش آید از بلا و عنا بباید کشید و اگر شکایت کند هم از خود شکایت باید کرد. شعر من ناله ز بیگانه ندارم که دلم را

هر غم که رسیدهست هم از ms227 خویش رسیدهست

کلیله گفت مرد عاقل آن است که در فاتحهآ هر کار نظر بر خاتمهآ آن اندازدو پش

پشیمانی چه سود آخر چو در اول خطا کردی دمنه گفت: ای برادرا بی خصمبودن صفت مردم دونهمت است و ایمن گذاشتن و در حرمی زیستن حالت هر سفله و بی حرمت. هرکجا علو همتی بود از رنجهای صعب و خطرهای کلی چاره نباشد. شعر کی به چوگان هوس بردن توان گوی مراد

پا در این میدان نهی اول ز سر باید گذشت کلیله گفت: دولت فانی و جاه بیاعتبار به این همه رنج و محنت نیرزد. شعر از سرابستان دولت میوهآ شادی مجوی

زانکه کمتز میوه زان باغ انقلاب عالم است پس بایستی که پرتو التفات بر مال و جاه دنیا نمیافگندی تا در چاه رنج و تعب نمیافتادی و نهال حقد و حسد نمیکاشتی تا امروز میوهآ بلیت [و نکبت] نمی چشیدی. دمنه گفت: میدانم که تخم این بلا من پراگندهام، و هرکه چیزی بکارد هراینه همان بدرود. شعر ز نیکی نیک بینی وز بدی بد ز جو جو روید و گندم ز گندم و من [که] زهر گیا کاشتهام گل انگبین توقع نتوانم کرد، و این زمان که کار از دست رفته و دل از کار بازمانده، نه به سرانگشت تدبیر گره تقدیر میگشاید و نه در آیینهآ اندیشه چهرهآ صواب مینماید، به خطای خود دانا و به عیب خود بینا 20 گشتهام و دانسته که گوهر شاهوار دولت به مخاطرهآ گرداب محنت نمیارزد. شعر بس آسان مینمود اول غم دریا به بوی سود

غلط گفتم که یک موجش به صد من زر نمیارزد کلیله گفت: حالا تدبیر خلاص خود به چه وجه کردهای و راه ms228 نجات از کدام ممر خیال بستهای؟ دمنه گفت: شعر از تنگنای عشق تو جستن ره خلاص

مشکل توان که رخنهٔ‌ تدبیر بستهاند چنان مییابم که کشتی حیات در این گرداب مهلک غرق خواهد شد و آفتاب

کلیله گفت که آنچه گفتی شنودم و تو میدانی که من در عذاب صبر نمیتوانم کرد و [درد] شکنجه و آلم عقوبت نمیتوانم کشید و آنچه میدانم پوشیده نمیتوانم داشت و برای خوش آمد کسی دروغ و غیرواقع نمیتوانم گفت. پیش از آنکه از من پرسند آنچه واقع باشد بازنمایم. صلاح تو آن است که به گناه اعتراف 15 نمایی و به آنچه از تو صادر شده اقرار کنی، و خود را از تعب آخرت به توبه و انابت باز رهانی. چه یقین میدانی که در این قضیه سرانجام تو هلاکت است، باری عقوبت این دنیا ms229 با نکال و وبال عقبی جمع نشود، و اگر در دار فنا مشقت و عذاب بکشی باری در دارالملک بقا شورابهآ عقاب نچشی. دمنه گفت: در این معانی تأمل کنم و آنچه به خاطر رسد به مشاورت تو رسانم. کلیله رنجور و پرغم 20 بازگشت و انواع بلا و آفت بر دل خویش جای کرده پشت بر بستر ملالت نهاد و شب همه شب بر خود [می]پیچید؛ و چون صبح برآمد دمش فرو شد. مصراع

رفت و چندین آرزو در خاک برد

اما در این وقت که سخن میان کلیله و دمنه میگذشت، ددی که هم در آن زندان محبوس بود نزدی ایشان خفته، به سخن ایشان بیدار شد و مقالات 25 ایشان شنیده تمام یاد گرفت و نگاه داشت تا وقت فرصت به کار آید. مصراع

هر سخن وقتی و هر نکته مکانی دارد

دیگزروز که شیر زرین چنگ آفتاب دربیشهآ مینارنگ آسمان به جولان آمد و دمنهآ تیرة روی سیاهنامهآ شب در گوشهآ زندان خفا متواری گشت، شعر

ز عدل روز عالم گشت روشن شب ظلمت فزا درچید دامن

باز مجلس مظالم ساخته و پرداخته شد. مادر شیر حدیث دمنه تازه گردانید و گفت: زنده گذاشتن / ستمگاران برابر کشتن پرهیزگاران است و نیکویی با 81 بدنفسان مثابهآ بدی با نیکوان. شعر

نکویی با بدان کردن چنانست که بذکردن به جای نیکمردان

و هرکه با وجود قدرت فاجری را زنده گذارد یا ظالمی را مدذگاری نماید، در فسق و ظلم شریک ایشان بود و وعید: من اعان ظالما فقد سلطه الله علیه دروی 15 رسد. شعر

بد مکن و یار بدان هم مشو وز بدی کس خوش وخرم مشو

شیر قضات را التزام کرد که در گزاردن کار دمنه تعجیل نمایند و از خیانت و دیانت او هر روز آنچه گذرد به عرض رسانند.

پس قضات و اشراف [و معارف] و اعیان و خواص و عوام در ms230 [مجمع خاص 5 و] مجلس عام حاضر شدند. وکیل قاضی روی به حضار مجلس کرد و گفت: ملک در بازجستن کار دمنه و تفحص حالی که بدو حواله میکنند مبالغهآ تمام دارد و فرموده که تا چهرهآ مهم او از غبار شبهه خالی نشود به هیچ مهم دیگر نپردازند، و حکمی که در حقهوی رود باید که از مقتضای عدل دور نباشد و از جادةآ انصاف به جانب جور و اعتساف مایل و منحرف نگردد. [لاجرم] هریک از شما را آنچه 20 معلوم است بباید گفت که در ضمن این گفتن سه فایدهآ کلی مندرج است: اول آنکه حق را یاری دادن و علم راستی و درستی برافراختن هم در شریعت قدری تمام دارد و هم در آیین فتوت و [دین] مروت حرمت مالا کلام. دویم: بنای ظلم را درهم افگندن و اساس ستم را ویران ساختن و اهل خیانت را آزاردادن موافق رضای خالق و ملایم طباع اکثر خلایق است. سیوم بازرستن از صاحب مکر و 25 فساد و ایمن شدن از اریاب غدر و عناد منفعتی است کامل و راحتی [است] همه کس را شامل.

چون سخن به آخر رسید. همهآ حاضران خاموش گشتند و از هیچ طرف

به علاجی که هرکه چهرهآ او دید دیگر ندید روی حیات و در آن شهر که آن شخص دکان جهالت گشاده بود و صلای مردم گشی درداده، طبیبی دیگر بود که به کمال هنر مذکور و به یمن معالجت و مبارکی دم و قدم مشهور، دمی چون دم عیسی جانفزا و قدمی چون قدم خضر روخ افزای. شعر 25

گر خواستی به یگ دو نفس آفت دوار

زایل شدی ز گنبد دوار بیثبات

دادی ز رنج رعشه سفیدار را نجات

چنانچه عادت روزگار غدار است که پیوسته هنرمندان از سر خوان عنای [او] جز نوالهآ محنت نیابند، و بیهنران از مواید فواید او زلهآ شرف و حرمت مستوفی 5 بردارند. شعر

هنر نمیخرد ایام و غیر از آنم نیست

کجا روم به تجارت بدین ms232 کساد متاع

کار این علآمهآ عصر و نادرهآ دهر در تراجع افتاد و کوکب نور باصرهآ او به کسوف ضعف مبتلا شد. بتدریج نور چشم جهان بین آن عزیز که دیدهآ مردم دانا 1 بدو روشن بودی، و مردم دیدهآ بینا را مشاهدهآ ریاض جمالش خوشتر از تماشای باغ و گلشن نمودی، تا وقتی که از روشنایی در وی اثر نماند، بیچاره در گوشهآ کاشانه متواری نشست و آن جاهل عام فریب دعوی زیاده از معنی آغاز نهاد. شعر

پری نهفتهآ رخ و دیو در کرشمه و ناز

بسوخت عقل ز حیرت که این چه بوالعجبیست به اندک مدتی [در آن ولایت] به طبیبی مسلم شد و ذکر معالجهآ او به شهرت کاذبه در افواه و السنه/ افتاد. ملک آن شهر دختری داشت که از مطلع حسن88 آفتابی چون او روی ننموده بود، و عطزفروش صبا چون چین زلف مشکبارش نافهای نگشوده. شعر

ماهروی مشکبویی دلکشی جانفزایی دلفریبی مهوشی او را به برادززادهآ خود داده بود و عقد زفاف به آیین خسروانه و تزیین پادشاهانه وجود گرفته. شعر

ماه را مهر میهمان کرده زهره با مشتری قران کرده

و از مقارنهآ آن دو کوکب سعد گوهری شاهوار در صدف رحم منعقد گشت. قضا را دروقت وضع حمل عارضهای حادث شد و دختر شاه را رنجی قوی پدید 25آمد. طبیب دانا را به حضور طلبیده از کیفیت رنج آگاهی دادند. حکیم حاذق بر کماهی حال وقوف یافته تشخیص مرض کرد و گفت: معالجهآ بیماری به دارویی میسر شود که آن را مهران خوانند. دانگی از آن دارو بگیرند و کوفته و بیخته با

گفتند ای حکیم آن دارو کجا باشد و از که جویند. جواب داد که من در شربتخانهآ همایون قدری از آن دارو دیده بودم و در ms233 حقهای از سیم خام نهاده و قفلی از زر خالص بر آن زده، و حالا به واسطهآ ضعف بصر از پیداکردن آن عاجزم؛ 5 و در این حال آن طبیب مدعی بیامد و گفت: شناختن آن دارو کار من است و ترکیب آن اخلاط نیکو دانم. ملک او را پیش خواند و فرمود که به شربتخانه رو و [آن] ادویه که به آن احتیاج است بیرون آورده آن شربت که حکیم فرموده ترتیب نمای.

طبیب جاهل به شربتخانه درآمد و حقهای بدان صفت که حکیم فرموده بود 10 میطلبید، و چون به همان دستور حقههای متعدد بود، در پیداکردن داروی مذکور فروماند و بی آنکه تمیز کند یکی از آن حقهها برداشته بیرون آورد. قضا را آن دارو که مهران خوانند نبود، قدری زهر هلاهل که جهت مصلحت ملک سپرده بودند در آن حقه محفوظ بود. حقه را سر بگشاد و آن زهر را با دیگز اخلاط بیامیخت و شربتی ساخته بدان دختر داد. چشیدن همان بود و جان شیرین 15 سپردن همان. ملک آن حال را مشاهده کرده از سوز فراق دختر [شعلهآ] آه به فلک اثیر رسانید و بفرمود تا بقیهآ شربت به آن طبیب نادان دادند، تا او هم بر جای 9 سرد شد و مکافاتر آن عمل ناخوش فی الحال به وی رسید. شعر/ 85b

نیکومثلی است این که هرکو بد کرد

بد با دگری نکرد هم با خود کرد

و این مثل بدان آوردم تا بدانند هر عملی که از روی جهالت کنند عاقبت ناپسندیده باشد و هر کاری که به گمان و شبهه سازند متضمن خطرهای کلی باشد. یکی از حاضران مجلس گفت: ای دمنه! تو از آن جملهای که خبث ضمیر تو بر خواص روشن است و ناپاکی سیرتر تو بر عوام ظاهر، و کجی حال تو هم از شکل و هیأت تو درست گردد. قاضی پرسید که این سخن از کجا میگویی ms234 و بدین 25 قول چه حجت داری، علامات آن را تقریر باید کرد و دلایل سخن خود باز باید نمود کفت: علمای فراست شعار آوردهاند که هرگشادة ابروگه چشم راست او از

غلط و سهو بر من و تو رواست بر خدای جهان غلط نه سزاست

اگر این علامتها که یاد کردی دلیل حق و برهان صدق میتواند بود و بدان راست از دروغ و خطا از صواب و حق از باطل جدا میتوان کرد، پس عالمیان از گواه و سوگند بازرستند[ی] و قاضیان از مرافعه و محاکمه بیاسودند[ی]، و بعد از این هیچ کس را بر نیکویی ثناگفتن نیکو نیاید و بر بذکاری مذمت [کردن] لایق نباشد، زیرا که هیچ مخلوقی این علامتها که در وقت آفرینش وجود او با او همراه ساختهاند از خود دفع نتواند کرد. پس بدین حکم که تو فرمودی جزای اهل خیرو پادلش اریاب شراز صفحات احکام شرع و عدل محوگشت. و اگر من این کار که میگویند نعوذ بالله کرده باشم به واسطهآ آن بوده که این علامات مرا بر آن داشته است، و چون دفع آن در حیز امکان نبوده نشاید که به عقویت آن مأخوذ گردم. شعر

مکن درین چمنم سرزنش به خودروی

چنانکه پرورشم میدهند میرویم

پس [من] به قول تو از بند بلا رستم و تو برهان جهل و تقلید خود ظاهر کردی و به کلمهای نامعلوم و نمایشی بی اصل و دعویی بی فروغ و ms235 قولی نامسموع در 20 مجلس افاضل مدخلی ناموجه نمودی. شعر

پیر خرد از طرح سخن رانی تو دانست که تا کجاست نادانی تو

چون دمنه بدین گونه جواب داد، [جمله] حاضران مهر سکوت بر درج دهن نهادند و بیش از آن کسی دم نیارست زد./ قاضی بفرمود تا او را به زندان بردند و 83 صورت ماجرا به تفصیل بر شیر عرضه نمودند. اما چون دمنه به زندان درآمد 25 دوستی از دوستان کلیله که او را روزبه گفتندی بر او بگذشت. دمنه او را طلبید و گفت: ای یار عزیزا از دی باز خبر کلیله ندارم و در این محل به پرسش او [بس] امیدوارم. شعر

دوست آن باشد که گیرد دست دوست

در پریشان حالی ودرماندگی تو از او چه خبر داری و ناآمدن او را چه عذر میآری. روزبه چون نام کلیله شنید آه سوزناک از جگر گرم برکشید و قطرات اشک خونین از سحاب دیده باریدن گرفت. شعر

دل بشد از دست دوست را به چه جویم

نطق فروبست حال خود به که گویم دمنه از اضطراب روزبه بی طاقت شد و گفت زودتر کیفیت حال بازنمای. روزبه گفت: ای دمنه چه گویم؟ شعر

جانهای ما بسوخت ز هجران همدمی

مجروخ سینهایم و نداریم مرهمی

چون شمع سوخت رشتهآ جانم زتاب دل

وز سوز سینه می نتوانم زدن دمی ای دمنه! آن یار گرامی رخت از سزمنزل فنا به دارالملک بقا کشید و داغ فراق بر دلهای همدمان و مصاحبان نهاد. شعر ای همنفسان آه که بییار بماندیم در دست غم هجر گرفتار بماندیم دمنه که خبر وفات کلیله شنید بیهوش شد، و بعد از دراز زمانی که به هوش آمد فریاد برکشید و به زاری زار با دیدههای اشکبار میگفت: شعر

دردا که بیخ گلبن شادی بریده شد

واحسرتا که شاخ طرب بارور نماند

ای دل فغان برآر که آرام جان برفت

وی ms236 دیده خون ببار که نور بصر نماند دمنه چون زاری از حد درگذرانید و لباس شکیبایی به دست جزع چاک گردانید هر لحظه روی بر خاک مالیدی و به نوعی که کس را طاقت استماع آن نبودی بنالیدی، روزبه نصیحت آغاز نهاد و گفت: ای دمنه! تو خود دانی که 25 طغرانویس ازل نام بقای جاودانی بر نامهآ زندگانی هیچ آفریده رقم نفرموده، و نقاشه صور موجودات نقش، حیات بر صفحاته ممکنات جز به قلم کل شنء

تا فلک معمار این معموره شد بیخار غم یک گل شادی به باغ زندگانی کس نیافت

[گلستان عمر را در مرغزار روزگار

نوبهاری خالی از باد خزانی کس نیافت]

این شربتی است همه را چشیدنی و بار محنتی است جمله را کشیدنی. مرهم این زخم جز صبوری نیست و علاج این مرض به جز شکیبایی ضروری نه. شعر صبوری ضروریست کاین درد دل را/ بغیر از صبوری دوایی نباشد

دمنه بدین سخنان فیالجمله تسکینی یافت و گفت: ای روزبه! در این جزع حق به طرف من است، چه کلیله مرا دوستی بود مشفق و برادری ناصح. در حوادث به او پناه بردمی و در مهمات به رای و رویت و شفقت و نصیحت او استظهار داشتمی. دل او خزانهای بود که مهر نقد اسرار که در او ودیعت نهادندی 5 روزگار را بر آن وقوف نیفتادی و جاسوس زمان از اطلاع بر آن ناامید ماندی. دریغ از آن یار مهربان که سایهآ [دولت] از سر من برگرفت و در گوشهآ کاشانهآ دنیا مرا بی رفیق همدم و مونس محرم بگذاشت. شعر

با که گویم راز خود چون محرم رازم نماند

چارهآ سازی چون کنم چون یار دمسازم نماند پس از این از زندگانی مرا چه ms237 لذت خواهد بود و از سرمایهآ حیات چه سود خواهد رسید؛ و اگرنه آنستی که در این محل انواع خیالات بر خاطر ما خطور کردی، خود را به زاری زار بکشتمی و از رنج تنهایی و عنای بی کسی باز رستمی، چه در این ورطه که افتادهام بی مدد یاری و معاونت غمگساری روی خلاصی نیست. شعر این دم از کوی امید آواره میباید شدن

چاره چون از دست شد بیچاره میباید شدن

روزه گفت: اگر کلیله از چمنه حیات به خارستان فنا و فوات افتاد نهال محبت

غم مخورگر زین چمن شاخ گلی پژمرده شد

روی نسرین تازه است و جعد سنبل تابدار

دمنه گفت: راست میگویی، بقای تو تدارک هر خللی و حیات تو تلافی هر زللی میتواند کرد، و تو امروز مرا همان دوست و برادری که کلیله بوده است. 5 دست بیار و مرا به برادری قبول کن. روزبه به نشاط هرچه تمام تر پیش آمد و گفت: مرا به این عنایت رهین منت ساختی، و دل وفادار من از عهدهآ عذر این عنایت چهسان بیرون آید و زبان ثناگستری من شکر این نعمت چگونه گزارد. پس دست یکدیگر گرفته، عقد برادری بستند و چنانچه رسم عهد و پیمان باشد شرایط مصاحبت و مخالطت مقرر فرمودند. دمنه گفت: در فلان جای از آن من و 10 کلیله دفینهای است، اگر رنج برگیری و آن را حاضر گردانی سعی تو بی راحتی نخواهد بود. روزبه به نشانی دمنه دفینه را بیاورد و دمنه نصیب خویش جداکرده، آنچه حصهآ کلیله بود به روزبه داد و التماس نمود که پیوسته بر در درگاه ملک باشد و آنچه در باب وی میگذرد معلوم فرموده او را آگاهی دهد. روزبه این نکته تا روز وفاتر دمنه نگاهداشت. مصراع 80a شرط است که شرط را به پایان ببرند.

روز دیگر علی ms238 الصباح مادر شیر حاضر شده، از کیفیت مجلس گذشته پرسید. شیر صورتر قضیه را بر وجهی که قضات به عرض رسانیده بودند تقریر نمود. مادر شیر بر مضمون آن واقف گشته به اضطراب آمد و گفت: اگر سخن درشتتر رانم موافق رای ملک نباشد، و اگر چشم برهم نهم جانب شفقت و نصیحت 20 مهمل ماند. شیر گفت: در تقریر ابواب مناصحت محابا و مدارا شرط نیست، و سخن تو بی شبهه از شایبهآ شک مصفاست، هرچه زودتر به محله قبول رسد بیار تا چه داری. مادر شیر گفت: ملک میان راست و دروغ فرق نمیکند و منفعت خویش از مضرت بازنمی شناسد، ودمنه فرصت یافته حیله خواهد انگیخت که رایهای 25 روشن در تدارک آن عاجز ماند و شمشیرهای بران از تلافی آن قاصر آید. شیر گفت: تو امروز غایب مشو، شاید که مهم دمنه فیصل یابد. پس فرمان عالی صادر

زیرکان گویند کاندر مرگ نوعی راحت ms239 است

وز بیان این سخن بر خلق منت مینهند

گفتهاند آنکس که میرد از دو بیرون نیست حال

یا بدی باشد که خلق از جور او کمتر جهند یا کم آزاری نکؤخلقی که اهل روزگار

مهر او ورزند و او را بر دل و جان جا دهند

گر نکؤکار است ازین زندان محنت وارهد

ور بداندیش است خلق از محنت او وارهند

ای دمنه! اگر به گناه اقرار کنی تو را دو فضیلت حاصل آید و ذکر آن در روزگار 25 باقی ماند. یکی: اعتراف به خیانت برای رستگاری آخرت و اختیارکردن ملک بقای دولت بر دار فنای نکبت؛ دویم: صیت فصاحت و زبان آوری و آوازهآ بلاغت و سخن گستری تو بدین جوابهای دلپذیر که گفتی و عذرهای مقبول که تقریر نمودی در افواه خاص و/عام افتد، و اهل زمانه را کفایت و جلادتر تو معلوم 15 است و همه بر فهم و فضل تو شهادت به اقامت میرسانند. تو نیز به عقل خود 5 رجوع فرمای و به حقیقت این نکته دانا شو که مرگ به نیکنامی بهتر از حیات به بذنامی. شعر

مرده گشتن به نیکن فرجامی بهتر از زندگی و بذنامی

دمنه گفت: قاضی را به گمان خود و مظنهآ دیگران بی حجتی روشن و دلیلی ظاهر حکم نشاید کرد و از فحوای: ان بعض الظن اثم درنباید گذشت؛ و اگر شما را نیز این شبهه افتاده است و طبع بر گناه من قرار گرفته، آخر من در کار خود بهتر دانم و یقین خود را برای شکه دیگران پوشیدن نه به طریق فتوی درست است و نه به قاعدهآ تقوی صحیح. و با وجود آنکه شما به مجرد گمانی که مگر مرا در 5 خون شنزبه سعی بوده این همه گفتوگوی میکنید و اعتقادها در حقه من فاسد ساختهاید، پس اگر [من] در خون خود بی سببی سعی نمایم و بی موجبی به ms240 قتل خود راضی شوم به چه تأویل معذور باشم و از عهدةآ خطاب: و لا تلقوا بایدیکم الی التهلکة چگونه بیرون آیم؛ و من به یقین دانستهام که هیچ ذات را بر من آن حق نیست که ذاتر مراست. پس آنچه در حق کمتزکسی آن را جایز نشمرم و از روی 10 مروت بر آن رخصت نیابم، به خود چگونه روا دارم. شعر

من اگر خویش را نمی شایم دیگران را چسان به کار آیم

ای قاضی! از این سخن درگذر. اگر نصیحت است به از این باید، و اگر فضیحت است اولی آنکه از قاضی به ظهور نیاید؛ چه سخن قضات حکم باشد و از خطا و سهو و هزل و لغو در آن احتیاط نمودن لازم بود. نادر[ه] آنکه تو همیشه 15 راستگوی و عادل بودی و از ضعف طالع [و نکبت] حال من در این حادثه طریق احتیاط برطرف نهادی، به ظن خود و گمان اریاب اغراض دیدهآ راستی را به رمد غفلت مبتلا ساختی. شعر

طرب سرای دل هرکس از تو معمور است

چرا غم دل امیدوار من باشی

گلی چو تو نشکفته است در بهار جهان

روا بود که همه خازخار من باشی

قضات محکمهآ دانش که قبالهآ هنزپروری به توقیع احکام ایشان مسجل است فتوی بر این گونه دادهاند که نقد هر شهادت که به سکهآ یقین آراسته نباشد، در دارالضرب قبول [مقبول و] تمام عیار نیست، و هرکه گواهی دهد در کاری که به 25 آن وقوف ندارد، به او آن رسد که به آن بازدار رسید. قاضی پرسید که چگونه بوده است آن؟

و این مرزیان زنی داشت به حسن آفت جان و به لطافت فتنهآ جهان. لبی جان ms241 بخش تر از آب حیات و دهنی شیرینتر از تنگ نبات. شعر به چهره چو آتش به عارض چو آب فروزانتر از ماه و از آفتاب ز ابرو کمان کرده وز غمزه تیر به تیر و کمان کرده صد دل اسیر با کمال حسن و دلربایی جمال عفت و پارسایی جمع کرده بود، و رخسار فتنه انگیزی را به خصال زهد و پرهیزگاری بیاراسته. شعر

دیده فرو بسته ز کار جهان گشته پس پردهآ عصمت نهان

آینه نادیده جمالش ز دور بود ز همراهی سایه نفور واین مرزیان غلامی بلخی داشت بغایت ناحفاظ و بیباک. نه مردم دیده را از 5 نظر حرام منع کردی و نه هوای سینه را از غبار فسق و فساد صافی ساختی. [و این غلام] در ملازمت مرزیان به بازداری نامزد بود و به صیادی مرغان متعین. روزی این غلام را نظر بر آن مستوره افتاد، مرغ دلش به دام عشق او مقید گشت. شعر

باز این دل غمدیده به دام تو درافتاد

بس مرغ همایون که به تیر نظر افتاد 20 غلام دل از دست داده چندانچه حلقهآ وصال بجنبانید در ملاقات گشاده نمیشد، و هرچند افسون و افسانه در کارکرد مفید نیفتاد. شعر

درنمی گیرد نیاز و ناز ما با حسن دوست

خرم آن کز نازنینان بخت برخوردار داشت بازدار به طمع صید کردن آن طاوس ریاض جمال میان [امید] بسته، چنذانچه 25 باز فکر را در هوآی مواصلت به پرواز آورد، راه به آشیانهآ مطلوب نیافت. شعر

برو این دام بر مرغ دگر نه که عنقا را بلند است آشیانه بعد از نامیدی، چنانچه سیرتر فاسدان باشد خواست که [در حقه او]

روزی مرزبان بزم شراب آراسته بود و به فراغت بر مسند عشرت نشسته. بازدار درآمد و به رسم هدیه مرغان پیش آورد. و طوطیان شیرین کلام شکزفشانی آغاز نهاده همان دو کلمه را بر حکم عادت تکرار مینمودند. مرزبان زیان بلخی نمی دانست اما به خوشی آواز و تناسب الفاظ ایشان نشاطی در خاطرش پدید آمد، و به آن نغماتر دل آویز عشرتانگیز انسی گرفت و مرغان را به زن سپرد تا 85 تیمارداری نموده در تعهد حال ایشان کوشد. زن/ بیچاره نیز زبان مرغان را 1 ندانست و ایشان را پرورش میداد و دشمنان دوستروی را نوازش میکرد. شعر

نفس را پروردم و آخر شدم رسوا ازو

من چه دانستم که خصم خویش را میپرورم

القصه مرزبان چنان با طوطیان انس گرفت که بی الحان دلپذیر و نغمات بی نظیر ایشان در بزم شراب ننشستی، و با صدای روخ افزای ایشان از نغمهآ دلسوز 15 عود و زمزمهآ شورانگیز چنگ گوش فروبستی. روزی طایفهای از اهل بلخ به مهمانی مرزبان آمدند. [مرزبان] در مجلسی که جهت ایشان ترتیب داده بود طوطیان را حاضر کرد. ایشان مثل نغمهآ دلسوز عود بر عادت معهود همان دو کلمه سراییدن گرفتند. مهمانان بعد از استماع آن در یکدیگر نگریستند و آخر سر خجالت در پیش افگنده از آن [حالت] متعجب فرو ماندند.

مرزیان دید که آتش نشاط ایشان فرو نشست و عیش و خوشدلی مهمانان به حیرت و تأمل مبدل گشت. از کیفیت آن حال باز پرسیده مبالغه از حد درگذرانید. چندانچه مهمانان عذرها انگیختند، به محل قبول نرسید. یکی از ایشان که به جرأت زیاده بود گفت: مگر [ای مرزیان تو را] بر آنچه این مرغان میگویند وقوف نمیافتد. مرزیان گفت من معنی این سخن فهم نمیکنم اما به آواز دلگشای ایشان بهجتی و ms243 25 فرحتی در دل من مشاهده میرود. شما مرا از معنی این کلام واقف گردانید. شعر

من ندیدم شبی سلیمان را چه شناسم زیان مرغان را

ایشان مضمون کلمات طوطی با مرزیان تقریر کردند و از فحوای آن سخن وی را آگاه گردانیدند. مرزیان دست از شراب بازکشیده گفت: ای عزیزان معذور دارید که من براین [معنی] وقوف نداشتم و بعد از آنکه به حقیقت حال دانا شدم دیگر عذر نماند. در شهر ما رسم نیست که در خانهای که زن پریشان کار و بی سامان باشد چیزی خورند. دراثنای این گفت و شنید، غلام بازدار آواز داد که من بارها دیدهام و گواهی میدهم. مرزبان از جای بشد و به کشتن زن حکم فرمود. زن کسی به نزد او فرستاده پیغام داد که ای امیر کامگار! شعر

اگر هلاک پسندی و گر بقا بخشی به آنچه حکم کنی نافذست فرمانت

اما در این حکم اندیشه به جای آرو تعجیل منمای. مصراع مشتاب به قصد من که در دست توام

اریاب خرد در جمله کارها خاصه در خون ریختن تأمل واجب ببینند، چه اگر کشتن لآزم آید فرصت باقی است و اگر عیاذا بالله تعجیل نموده/ بیگناهی را به ه قتل رسانند و بعد از آن معلوم شود که استحقاق کشتن نداشته، تدارک آن از دایرهآ امکان بیرون باشد و وبال آن تا ابد در گردن بماند. شعر بی تأمل مکوش در آزار تا پشیمان نگردی آخر کار

مرزیان فرمود که زن را به حوالی آن مجلس آورده در پس پرده بازداشتند و صورت حال با وی بازگفت و فرمود که طوطیان از جنس انسان نیستند که سخن ایشان با غرض آمیخته باشد. ایشان آنچه دیدهاند میگویند و بازدار [هم] بر وفق قول ایشان گواهی میدهد، این نه جرمی است که به زبان آوری عذر آن توان 20 خواست. مصراع

گرگناه این است نتوان کرد استغفار از او ms244

زن جواب داد که تدارک حال من از فرایض است و هروقت که صورت حال به راستی معلوم شود، اگر مستوجب کشتن باشم به یک لحظه دل فارغ توان کرد. مرزبان گفت این مهم چگونه تحقیق توان نمود. زن گفت از مردمان بلخ بپرس که 25 مرغان جزاین دو کلمه به لغت بلخ چیز دیگر میدانند یانه. و چون معلوم شود که غیر از این دو سخن بر زبان ایشان چیز دیگر نمیگذرد به خاطر خواهد رسید که آن ناحفاظ بی شرم که مراد او از من حاصل نشد و طمع خام و غرضه فاسدش به

بدبین همه جا در خور نفرین باشد] [برکنده به آن چشم که بدبین باشد بدبی

این مثل بدان آوردم تا بدانند که بر تهمت دلیری نمودن و نادیده گواهی دادن موجب خجالت دنیا و فضیحت آخرت است. چون سخن دمنه تمام شد، تمامی سخن را بر جایی نوشته نزدیک شیر فرستادند، و او ماجرا به مادر ms245 نمود. مادر شیر بر آن حال مطلع شده گفت: ای ملک! اهتمام من در آن کار بیش از آن فایده 15 نداشت که آن ملعون بدگمان شد و بعدالیوم حیله و مکر او بر هلاک ملک مقصور خواهد بود و کار/ پادشاه و رعیت برهم خواهد زد، و از آن زیاده که در حق شنزبه که وزیر مخلص و قهرمان مشفق بود روا داشت در حقه سایر ارکان دولت بهجای خواهد آورد، [چه] از نفس بد جز فعل بد نیاید و از طینت ناپاک غیر افساد و بی باکی نزاید. شعر

ز بوم شوم توقع مدار یمن همای

طمع مبند که گنجشک فعل باز کند

چنین که پایهآ مفسد بلند شد نه عجب

که دست جور بر اهل زمان دراز کند

این سخن در دل شیر موقعی عظیم یافت و اندیشههای دور و دراز بر او 25 مستولی شد. گفت: ای مادرا بازنمای که قصهآ دمنه از که شنیدی تا مرا در کشتن او بهانهای باشد. گفت: ای ملک؛ اظهار سر کسی که بر من اعتماد کرده باشد در

ای شده چون روزگار مهر تو مرذآزمای

وی شده چون آفتاب صیت تو کشوزگشای

اصناف تربیت که ملک سباع در حق تو می فرماید معلوم است و آثار تمشیت و تقویت سلطانی دریارهآ تو بر جریدهآ ظهور مرقوم، و بدین سبب حق نعمت او را شکزگزاری بر تو واجب است تا به و عدهآ لین شکرتم لآز پدنکم روز به روز عاطفت شاه زیاده شود. پلنگ ms246 گفت: ای ملکه! آن نوازش پادشاهانه و مرحمت خسروانه که ملک روزگار دریارهآ این بندهآ خاکسار مبذول فرموده و میفرماید، از عهدهآ ادای شکر آن به مساعدت کدام عبارت بیرون توان آمد و سپاسداری یکی از هزار و اندکی از بسیار به چه قوت در معرض ظهورتوان آورد؟ شعر تو فرض کن که چو سوسن همه زبان گردم

کجا ز عهدهٔ‌ تقریر آن شوم آزاد

و من تا غایت ساحت میدان هواداری را به قدم شکزگزاری پیمودهام و حالا نیز به هرچه ملکهآ روزگار اشارت عالی ارزانی خواهد فرمود، جز انقیاد و متابعت مشاهده نخواهد نمود. مادر شیر گفت: شعر بنیاد نهادهای چو مردان آن را به کرم تمام گردان

[و ما الانعام إلا بالاثمام.] شیر اول بار مافی الضمیر خود با تو در میان آورد وتو بر عهدهآ اهتمام گرفته بودی که در انتقام شنزبه از خصم غدار آن چه امکان سعی باشد به جای آری. مصراع

امروز به آن وعده وفا باید کرد 2صلاح در آن است که به خدمت ملک آیی و آنچه دیدهای/ و شنیدهای 3 25 [براستی] بازنمایی والآ فریب دمنه بدان رسیده که شیر از [سر] قتل او درگذرد، و بر آن تقدیر هیچکس دیگر در بارگاه شیر از شر او ایمن نتواند بود، و به

پلنگ گفت: ای ملک! ساختن این مهم بر ذمهآ من بوده و تا غایت که کتمان شهادت میکردم و این گواهی راست را نهفته می داشتم جهت آن بود که ملک 5 شمهای [از حقیقت] حال دمنه بداند و از دقایق حیل و مکر او آگاه شود، و اگر قبل ازین دراین قضیه خوض کردمی و در ساختن این مهم شروع نمودمی، ms247 چون ملک از فریب دمنه و خبث طینت و شرارت نفس او وقوفی نداشت یمکن که حمل بر غرض کردی و گمان بد بردی؛ و اکنون که بدین درجه رسید مصلحت ملک را فرو نگذارم و اگر مرا هزارجان باشد فدای یک ساعت فراغت خاطر 15 ملک سازم، هنوز از حقوق نعمتهای او یکی نگزارده باشم و در احکام بندگی خود را مقصر شناسم. شعر

اگر به هر دو جهانش بها کنم موی

هنوز در دو جهان شرمسار وی باشم

پس در ملازمت مادر شیر نزد شیر آمد و ماجرای کلیله و دمنه چنانکه شنیده 15 بود بازنمود و در مجمع وحوش آن گواهی ادا کرد، و این سخن در افواه افتاد؛ و آن دد دیگر که در زندان بر گفت و شنید ایشان اطلاع یافته بود، کس فرستاد که من هم گواهی دارم.

شیر مثال داد تا حاضر آمد و آنچه در حبس میان ایشان رفته بود بر وجه شهادت بازگفت. ازو پرسیدند که چرا همان روز به عرض نرسانیدی. جواب داد 2 که به یک گواه حکم ثابت نشود، و من بی منفعتی تعذیب حیوانی روا نداشتم. شیر سخن او را پسندید و بدین دو شاهذ حکم سیاست بر دمنه واجب شد و امضای قضات بر آن پیوسته، همه وحوش بر قتل دمنه به قصاص گاو اتفاق نمودند. شعر

هر بیخردی که تخم بدکاری کاشت

هنگام درو بر عقوبت برداشت

شیر فرمود تا او را بربسته به احتیاط بازداشتند و طعمه ازو بازگرفتند و به

شاخ نیکی سعادت آرد بارگل نچیند کسی که کارد خار

چون یقین شد جزای نفع و ضرر نیکوی کن که نیکوبی بهتر

یا قاهر ذالبطش الشدید أنت الذی لا یطاق انتقامه.

بدان که نزد خردمندان کامل الذات و هنرمندان ستودهآ صفات هیچ نقدی گرانمایه تر از وجود دوستان مخلص و هیچ درجهای بلنذ[پایه ]تر از حصول یاران خالص نیست. شعر

زانکه در آفاق ز برنا و پیر هیچکس از یار ندارد گزیر

هراینه جمعی که سبیکهآ محبت ایشان در دارالضرب اخلاص به سکهآ وفاداری آرایش یافته و نهال مودتشان در روضهآ اختصاص به رشحهآ یکن جهتی و

یار به دست آر که بس بیکس است

هر که مر او را به جهان یار نیست

[زین همه نعمت که در این عالم است

هیچ به از یار وفادار نیست]

و از جمله حکایاتی که در باب یاران یکدل و دوستان همیشت بر صفحات 1 تواریخ ثبت کردهاند، حکایت زاغ ms249 و موش و کبوتر و سنگپشت و آهو بغایت مثلی روشن و قصهای شیرین است. رای پرسید که چگونه بوده است آن؟

حکایت برهمن گفت: آوردهاند که در ناحیت کشمیر موضعی دلپذیر و مرغزاری بی نظیر بود چنانچه روی زمینش از کثرت ازهار مانند صحن آسمان آراسته بودی،/ و از 99 عکس ریاحین عطزبیزش پر زاغ چون دم طاوس نمودی. شعر ز هر سو چشمهای چون آب حیوانچراغ لاله هر جانب فروزان بنفشه رسته و سبزه دمیده نسیم صبح جیب گل دریده شقایق بر یکی پای ایستاده چو بر شاخ زمرد جام باده 25 25و به سبب آنکه در آن مرغزار شکار بسیار بود، صیادان در آنجا آمد شد بسیار کردندی و پیوسته جهت صید وحوش و قید طیور دام حیله گستردندی، و در حوالی آن بیشه زاغی بر سر درختی بزرگ آشیانه گرفته بود و از صفحاتد اوراق آن نهال نکتهآ حب الوطن من الاپمان مطالعه کرده. روزی بر بالای درخت نشسته زیر و بالا مینگریست و بر راست و چپ نظر میافگند. ناگاه صیادی دید که 25 دامی در گردن و توبرهای در پشت و عصایی در مشت به تعجیل هرچه تمامتر روی بدان درخت نهاده میآمد. زاغ بترسید و با خود گفت: شعر

باب سیوم: موافقت دوستان و فواید معاضدت ایشان /263

یارب این شخص را چه افتاده است

که بدین اضطرابمی آید

هیچ معلوم نیست کز چه سبب

این چنین با شتابمی آید و یمکن که به قصد من کمر بسته باشد و برای صید من تیر تدبیر درکمان 5 تزویر پیوسته. حالا حزم اقتضای آن میکند که جای نگاه دارم و مینگرم. مصراع

تا ببینم که چه از پرده برون میآید زاغ در پس برگ درخت متواری شده دیدهآ ترصد برگماشت که صیاد به پای درخت آمد و دام بازکشید و دانهای چند بر بالای آن پاشید و در کمینگاه نشست. ساعتی برآمد. ms250 فوجی کبوتران دررسیدند و سردار ایشان کبوتری بود که آن را 10 مطوقه گفتندی با ذهنی روشن و درکی تمام و فهمی کامل و حدسی قوی؛ و این کبوتران به متابعت او مباهات نمودندی و به مطاوعت و ملازمت او افتخار کردندی و روزگار جز در خدمت او که سرمایهآ صلاح و پیرایهآ فوز و فلاح بود به سر نبردندی. چندانچه چشم کبوتران بر دانه افتاد، آتش گرسنگی در دل ایشان شعلهآ زدن گرفت و عنان اختیار از کف اقتدارشان بیرون برد. مطوقه از روی 15 شفقت [که مهتران را بر کهتران لازم است] ایشان را جانب تأنی و تأمل نشان داد و گفت: شعر

از راه حرص به تعجیل سوی دانه مرو

به هوش باش که دامیست زیر هر دانه جواب دادند کهای مهتراکار ما به اضطراب رسیده و مهم ما بهغایت اضطرار 2 *9 انجامیده. با حوصلهای تهی از/ دانه و دلی پر از اندیشه مجال استماع نصیحت و محل ملاحظهآ عافیت نیست و بزرگان گفتهاند: شعر

گرسنه بر بلا دلیر بود زانکه از عمر خویش سیر بود مطوقه دانست که آن حریصان دانهآ جوی را به کمند موعظه مقید نتوان ساخت و به رسن ملامت از چاه غفلت و جهالت برنتوان کشید. شعر

هرکه در بندگی حرص افتاد مشکل از بند او شود آزاد خواست تا از ایشان کناره کرده به گوشهای بیرون رود، قاید قضاگردن او را به

بیفتد آنکه درین راه با شتاب رود

حیرت و خجالت بر کبوتران مستولی شده دم درکشیدند. صیاد از کمینگاه ms251 بیرون آمده با شادی تمام دوان شد تا ایشان را به قید ضبط و ریط آورده به منزل خود مراجعت نماید. کبوتران را [که] چشم بر صیاد افتاد به اضطراب درآمدند، و 15 هریک از ایشان در خلاصی خود کوشیده پروبال میزدند. مطوقه گفت: ای یاران! شما [هریک] در نجات خود سعی مینمایید و از خلاصی دیگز همدمان تغافل می فرمایید. مصراع

این چنینها نه شرط یارانست

در مذهب محبت فتوی [بر] آن است که استخلاص یاران را از خلاص خود 5 فرضتر دانند، چنانکه وقتی دو رفیق با یکدیگر در کشتی نشسته بودند. ناگاه در نزدیک ساحل آن کشتی بشکست و هردو در آب افتادند. ملاحی از کنار دریا خود را در آب افگند، عزم کرد که یکی از ایشان را بگیرد. به هر کدام که میل کردی فریاد برآوردی: شعر

که ای پیر اندرین گرداب تشویر مرا بگذار و دست یار من گیر و اگر شما را قوت آن نیست که حیاتد یاران را بر زندگانی خود ترجیح نمایید و نجات ایشان را از رستگاری خود بهتر شمرید، باری همه به طریق معاونت و موافقت قوتی کنید [تا] باشد که به برکت این حالت وفاق و اتفاق دام از جای برگرفته شود و ما همه رهایی یابیم. کبوتران آن فرمان بهجای آورده همه در قوت متفق شدند، و بدان حیلت آن دام را برگرفته سر خود گرفتند. صیاد با وجود این 5 حال بر پی ایشان می دوید به امید آنکه آخر درمانند و بیفتند، دیده را در هوا دوخته میرفت. زاغ با خود اندیشه میکرد که مدتهای/ مدید باید تا چنین/93 صورتی عجیب از کتم عدم به عرصهآ وجود آید، و من از مثل این واقعه ایمن نیستم.

زاغ در پی ایشان روان شد، و مطوقه با قوم خود دام را برداشته میپریدند. صیاد حریص شوخ دیده چشم در ایشان گماشته راه میپیمود. مطوقه چون دید5 که [هنوز] صیاد در پی ایشان است و قوت طامعه در حرکت آمده او را بر آن میدارد که از پای ننشیند تا ایشان را در کمند نیارد، روی به یاران کرد و گفت: این ستیزهآروی به جدی تمام کمر به قصد ما [بر] بسته [است] و در پی قتل ما نشسته. تا از چشم او ناپدید نشویم دل از ما برنگیرد. صواب آن است که به سوی آبادانیها روی کنیم و به جانب باغها و درختها پرواز نماییم تا نظر او از ما 10 منقطع شود و نومید و خجلتزده بازگردد. کبوتران بر طبق اشارت او راه بتافتند و از جانب دشت و صحرا به طرف عمارت شتافتند. صیاد چون ایشان را ندید به حسرتد تمام بازگردید؛ و زاغ همچنان میرفت تا کیفیت خلاصی ایشان معلوم السعید من وعظ بغیره، کار کرده باشد. شعر کند، و آن را برای دفع همان واقعه و علاج همان حادثه ذخیره سازد تا به مضمون

عاقل آن است که در تجربهآ نفع و ضرر

از حریفان دگر بهرهآ خود بردارد

هرچه دانست کزو نفع رسد بستاند

وانچه از وی ضرری فهم کند بگذارد

کبوتران از دغدغهآ صیاد ایمن شده در وجه استخلاص خود به مطوقه رجوع 2 نمودند، و آن خردمند راست تدبیر بعد از تفکر [و تدبر] جواب داد که رای من چنان اقتضا میکند که بی معاونت یار وفادار از این مهلکه روی نجات نیست. مصراع

بی همرهی این راه به سر نتوان برد درین نزدیکی موشی است که زیرک نام دارد و از دوستان من است، و در آیین مروت از سایر یاران و هواداران ms253 بر سر آمده. شعر

رفیق مخلص و یار وفادار که در یاری ندارد جز وفا کار

یمکن که به مددگاری او ازین بند رهایی روی نماید و از این مخاطره خلاصی

درین حالت شکیبایی محالست من ای یاران چهسان فارغ نشینم

ای یار عزیز و ای رفیق همدم! به کدام حیله درین بند افتادی و به چه سبب در این رنج گرفتار شدی. مطوقه جواب داد که انواع خیر و شر و اصناف نفع و ضر به احکام قضا و قدر بازیستهاند. هرچه کاتب ارادت از دیوان خانهآ ازل به قلم مشیت 1 بر صفحات احوال مخلوقات کشیده، لابد است که در عرصهآ وجود به جلوه آید و احتراز و اجتناب از آن هیچ فایده ندهد. شعر

قلم به تلخی و شیرینی ای پسر رفتست

اگر ترش بنشینی قضا چه غم دارد

مرا قضای ریانی [و تقدیر یزدانی] درین ورطهآ هلاک انداخت و دانه بر من و یاران من جلوه داد، و با آنکه ایشان را از سبکی و شتابزدگی منع میکردم و بر تهتک و ترک احتیاط ملامت مینمودم، دست تقدیر پردهآ غفلت در پیش [دیدهٔ‌] بصیرت من نیز فرو گذاشت و عقل روشن رای و خرد دوزبین مرا در حجاب تیرهآ جهالت و نادانی بازداشت، و جمله بیکبار در دست محنت [و چنگ بلیت] گرفتار شدیم. موش گفت: ای عجب که چون تو کسی با این همه زیرکی و 220 دوزاندیشی با نازلهآ قضا مقاومت نتواند کرد و تیر تقدیر را به سپر حیله و ms254 تدبیر رد نتواند ساخت. مطوقه گفت: ای زیرک! از این سخن درگذر، کسانی که به قوت و شوکت و عقل و بصارت از من بیشاند و به جاه و مال و فضل و کمال از من در پیش، با مقادیر ازلی نتوانند کوشید و از قضای لم یزلی سر نتوانند کشید لا راد لقضائه و لا معقب لحکمه. چون حکیم نافذالامر قضا سلسلهآ ارادت درجنباند، 5 ماهی را از قعر دریا به فضای هوا رساند و مرغ را از اوج هوا به حضیض زمین کشاند، و هیچ آفریده را در امر قدرو قضا چاره نیست بجز تسلیم و رضا. شعر

گر شود ذرات عالم بچ بیج با قضای ایزدی هیچاند هیچ

چون قضا بیرون کند از چرخ سر عاقلان گردند جمله کور و کر ماهیان افتند از دریا برون دام گیرد مرغ پران را زبون این قضا بادیست سخت و تندخو خلق چون خس عاجز اندر پیش اور

بباید دانست که دانا را در باب جریان فرمان قضا، همان حکم نادان است و رعیت حقیر با سلطان عالم گیر در ورطهآ تقدیر یکسان. شعر

به زور و زر نشاید رد احکام قضا کردن

نمیزیبد کسی را در قضا چون و چرا کردن

زیرک گفت: ای مطوقها دل خوش دار که هر لباسی که خیاط ارادت ایزدی بر بالای یکی از ملازمان عتبهآ عبودیت میدوزد خواه گریبانش به گوی دولت آراسته و خواه دامنش به طراز محنت پیراسته، بی شبهه محض عنایت و عین 1 کرامت است. غایتش آنکه بنده به حقیقت آن حال دانا و به لطیفهای که در ضمن آن اندراج یافته بینا نیست، و در این معنی بزرگی گفته: شعر

به درد و صاف ترا حکم نیست دم درکش

که هرچه ساقی ما ریخت عین الطافست و آنچه تو را پیش آمده چون نیک درنگری صلاح حال در آن بوده، و بزرگان 15 گفتهاند که نوش ms255 صفا بینیش جفا نباشد و گل راحت بیخار محنت نروید. مصراع

بسا مراد که در ضمن نامرادیهاست

چون زیرک این فصل فرو خواند و به بریدن بندهای مطوقه اشتغال نمود، مطوقه گفت: ای دوست [مهربان[] نخست بند یاران بگشای و خاطر از مهم 2 ایشان جمع فرموده به جانب من گرای. موش بران سخن التفات نانموده به کار خود مشغول بود. مطوقه بار دیگر از روی مبالغه با وی گفت ای زیرک! اگر رضای من می طلبی و به حقوق دوستی قیام مینمایی شرط آن است که اول یاران من درینداند ایشان را رهایی دهی، و بعد از آن فقیر حقیر را بدین کرامت طوق منت برگردن جان نهی.

زیرک گفت: ای مطوقه! این سخن مکرر ساختی و مبالغه به حد افراط رسانیدی، مگر تو را به نفس خود حاجت نیست و آن را بر خود حقی

نیاساید اندر دیار تو کس چو آسایش خویش خواهی و بس زیرک گفت: پادشاه در میانهآ رعیت به مثابهآ جان است در جسد و به مرتبهآ دل است در بدن. پس ملاحظهآ حال او اولی باشد ms256 چه اگر دل به صلاح است از فساد اعضا چندان مضرتی نرسد، و اگر عیاذا بالله دل به زیان آید سلامتی اجزا [هیچ] سود ندارد. شعر

چاکران کم اگر شوند چه غم از سر شه مباد مویی کم مطوقه گفت: میترسم که اگر [درا گشادن عقدههای من اول آغاز کنی ملول شوی و بعضی از یاران من در بند بمانند، و چون من بسته باشم هرچند ملال [تو] به کمال رسیده باشد جانب من فرو نخواهی گذاشت و از ضمیر خود در اهمال نجات من رخصت نخواهی یافت؛ و نیز در هنگام بلا با یکدیگر شرکت داشتهایم، در وقت خلاص و فراغت نیز موافقت نمودن محض مروت خواهد 20 بود. شعر

گر شمری یار کسی را شمار

کو بود اندر غم و شادیت یار

دوست که در شادی و غم نیست دوست

زو چه شوی شاد که غم خود هم اوست زیرک گفت: عادت اهل مروت این است و عقیدهآ اریاب فتوت همین، و بدین خصلت ستوده و سیرت پسندیده اعتقاد خلایق به دوستی تو صافیتر گردد و اعتماد رعایا بر کرم و جوانمردی تو بیفزاید. شعر

دوستی را چنین کسی باید که ازو کار بسته بگشاید

پس زیرک به جدر تمام و رغبت ما لاکلام بندهای مجموع را ببرید، و در آخر همه گردن مطوقه را از طوق بلا و محنت خلاصی داد. کبوتران وی را وداع نموده ایمن و مطمین به آشیانهآ خود بازگشتند و موش به سوراخ خود فرو شد.

چون زاغ دستگیری موش و بریدن بندها مشاهده کرد، به دوستی و همدمی 5 او رغبت نمود و مصادقت و مرافقت او را غنیمت شگرف دانست و با خود گفت که من از آن قصه که کبوتران را افتاد ایمن نتوانم بود، لاجرم از دوستی چنین کسی که در وقت بلا دستگیری نماید مستغنی نتوانم گشت. شعر مشرق و مغرب همه پر همدم است/

لیک ms257 از آن گونه که باید کم است

یارغرض جوی فراوان بود

هرکه کشد بار تو یار آن بود پس [زاغ] آهسته به در سوراخ موش آمد و آواز داد کهای یار موافق! موش پرسید که کیست؟ زاغ گفت منم زاغ و با تو مهمی ضرور دارم. زیرک موشی بود خردمند کافی، گرم و سرد روزگار چشیده، نیک و بد ایام مشاهده نموده. در آن 15 موضع جهت گریزگاه سوراخی [چند] آماده ساخته از هریک به دیگری راه بریده و چاره حادثهها را پیش از وقوع شناخته و تیمار هرکاری برحسب حکمت فراخور مصلحت پرداخته. چون آواز زاغ شنید بر خود بپیچید و گفت: [تو را با من چه کارو] مرا با تو چه نسبت است. زاغ صورت [حال] از اول تا آخر باز راند، و اطلاع بر حسن عهد و فرط وفاداری او در حقه کبوتران باز نمود و گفت: مرا 20 کمال مروت و هواداری و جمال فتوت و حقگزاری تو معلوم شد و بدانستم که ثمرهآ دوستی و نتیجهآ محبت تو بدیشان چگونه رسید، و به برکت مصادقت و مودت تو از آن ورطهآ هایل چه نوع خلاصی یافتند، همگی همت بر دوستی تو مقصور گردانیدم و آمدم تا شرط احتیاط در مخالصت به جای آورم. شعر

داریم بسوی تو بسی دلنگرانی حال دل خود با تو بگفتیم تو دانی

موش جواب داد که میان من و تو راه مصاحبت مسدود است و طریق مواصلت ممنوع. مصراع

به بازار تو سودی جز زیان جان نمیبینم

برو آهن سرد مکوب و قدم در طلب چیزی که به دست آمدن آن به همه وجه متعذر باشد منه که جستن آنچه در حیز امکان نباشد مثابهآ کشتی بر خشک راندن است و اسب بر روی دریا تاختن؛ و هرکه بر جستوجوی محال تکاپوی کند بر خود خندیده باشد و جهل خود را به نظر اریاب خرد جلوه داده. شعر ms258 این دام ببر قصد شکار دگری کن کان صید که دیدی به کمند تو نیای

زاغ گفت: از این سخن درگذر که اریاب کرم اهل احتیاج را محروم نگردانند، و هرکه روی به درگاه صاحب دولتان آرد پشت دست رد بر جبین نیاز او نزنند و من از حوادث زمان پناه به این بارگاه آوردهام و در وقایع دوران این آستانه را ملاذ و ملجأ خود ساخته. شعر

جز آستان توام در جهان پناهی نیست

سر مرا بجز این در حوالة گاهی نیست حالا چون خاک همین سر کوی را ملازم گرفتهام و آبروی خود در ملازمت این حریم حرمت دانسته، نه به جور روی برمیتابم و نه به جفا جانبی دیگر 15 می شتابم. شعر

گر به شمشیر سیاست مینوازی حاکمی

ور به تشریف غلامی میپذیری بندهام

موش گفت: ای زاغ! حیله را بگذار و دانهآ فریب بر روی دام زرق میفگن که من طبیعت تو را نیکو میشناسم، و چون تو جنس من نیستی از صحبت تو 20 می هراسم. مصراع

روح را صحبت ناجس عذابیست الیم به هیچ صورت من بر تو ایمن نیستم، و هرکه با کسی مصاحبت ورزد که بر او ایمن نتوان بود، بدو آن رسد که بدان کبک رسید. زاغ پرسید که چگونه بوده است آن؟ 25

کسی کاندر جهان یاری ندارد درخت عشرتش باری ندارد

و این کبک یاری خوش منظر ms259 خندان روی سبک روح شیرین حرکات است، و دل در صحبت چنین رفیقی تازه و خرم گردد و سینه با محبت این نوع مصاحبی بی رنج و بی غم بود. شعر

یاری باید چگونه یاری باید یاری که گره ز کار من بگشاید

هرگه که جمال خویشتن بنماید ز آیینهآ دل غبار غم بزداید

پس آهسته به جانب کبک مایل شد و کبک را نظر بروی افتاد. حذزکنان خود را به شکاف سنگی رسانید. باز پیش آن سوراخ نشسته ماجرا باز نمود و گفت: ای کبک! پیش ازین از هنرهای تو غافل بودم و فضل و کمال تو بر من ظاهر نبود، و امروز 15 به واسطهآ قهقههآ تو انبساطی در دل من پدید آمده و خرامیدن دلفریب تو مرا صید کرده. توقع میدارم که ازمن من بعد هراسان نباشی وبه مصاحبت و مواصلت من میل نمای که مقدمهآ محبت نتیجهآ منفعت میدهد و شجرهآ وداد ثمرهآ مراد میآرد. شعر

نخلی است محبت که ازو میوهآ مقصود

هرچند کسی بیش برد بیش برآرد

کبک آواز داد که ای قهرمان کامگارا دست ازین بیچارهآ محنتزده بدار و یک کبک دیگر خورده پندار. شعر من و دیدار تو هیهات/ چه فکریست خطا

من و وصل تو عفاالله خیالیست محال

هرگاه که آب و آتش با یکدیگر انضمام پذیرد مصاحبت من با تو تصور توان 25 کرد، و هروقت که سایه و آفتاب با هم مجتمع شود مرافقت من با تو خیال توان بست. مصراع

زین فکر درگذر که به جای نمیرسد بازگفت: ای عزیز با خود اندیشه کن که مرا غیر مهربانی چه بر این می دارد که با چون تویی به لطف سخن باید گفت. نه چنگال من نقصانی دارد که از صید امثال تو بازمانده باشم و نه در منقار من فتوری و قصوری واقع شده که از شکار بازمانم و از طعمهآ خود عاجز آیم. همین بیش ms260 نیست که داعیهآ همدمی و مجالست و تمنای همنشینی و مؤانست تو مرا بر تحریک سلسلهآ محبت میدارد، و تو را از صحبت من فواید بسیار متصور است: اولا آنکه چون ابنای جنس من بینند که تو را در ظلال بال حمایت خود پرورش میدهم، دست تعدی از دامن تو کوتاه ساخته به دیدهآ حرمت در تو نگرند و تو خوش به فراغ خاطر طوف کوه و صحرا می نمایی، و دیگر آنکه تو را به آشیانهآ خود دررسانم تا بر موضع رفیع و مسکن منیع برآمده، از بنی نوع خود به رفعت درجات ممتاز گردی، و دیگر از طایفهآ تو جفتی ملایم نیکؤصورت که رغبت تو به مناکحت او صادق باشد بیارم تا با او دست معاشرت در آغوش آورده روزگار به مراد دل گذرانی. شعر

نه از زمانه جفا و نه از سپهر ملال مید حاصل و جام مراد مالامال کبک گفت: تو امیر مرغانی و عنان اختیار طیور به قبضهآ اقتدار تست و من یکی از رعایا و خراج گذاران توام و مثل ما کسان از مذلت [و منقصتی] خالی نباشند، و در آن وقت که من به التفات تو مستظهر و به اهتمام تو امیدوار باشم یمکن که از من صورتی صادر گردد که ملایم طبع شریف نباشد و سرینجهآ غضب خداوندی دمار از نهاد من برآرد. همان به که به گوشهآ خلوت درسازم و رایت 20 ملازمت حکام که متضمن خطرات کلی است برنیفرازم. شعر

تماشای رخ خورشید حدر خود نمیدانم

همان بهتر که چون سایه پس دیوار بنشینم باز گفت: ای برادرا [نشنیده و] ندانستهای که دیدهآ دوستی از دیدن عیب نابیناست و هر زشتی که از دوست در وجود آید بغایت زیبا نماید. شعر 25 زهر تو را دوست چه داند شکر عیب تو را دوست چه بیند هنر

و من چون افعال تو را به دیدهآ محبت مشاهده مینمایم و رقم اقوال ms261 و احوال تو را بر دفتر مودت ثبت میفرمایم، چگونه خطر خطا در گفت و شنود تو توانم

دیدهآ دوست عیببین نبود

کبک هرچند عذرهای پسندیده تقریر کرد باز جوابهای دلپذیر در مقابلهآ آن باز راند، و در آخر به عهد و پیمان کبک را از سوراخ بیرون آورد و یکدگر را تنگ در کنار گرفته، بار دیگر معاهدهآ محبت به سوگند مؤکد ساخت. باز او را برداشته 5 به آشیانهآ خود برد و با یکدیگر خوش برآمده به عیش و طرب میگذرانیدند. چون دو سه روز بدین حال بگذشت، کبک از جانب باز ایمن شده طریق گستاخی پیش گرفت و سخنان دلیرانه گفتی و در میان مکالمه بی تقریب قهقهه زدی، و باز به همت عالی آن را نشنیده پنداشته از سر انتقام درگذشتی، اما کینهآ او در سینهآ وی جای گرفتی [تا] روزی باز را اندک ضعفی طاری شده بود چنانچه به جهت 10 طعمه حرکت نمیتوانست کرد و همه روز در آشیانه بهسر میبرد، و چون شب درآمد و حوصله از غذایی که داشت خالی ماند، آتش جوع بالا گرفته نفس سبعی را در حرکت آورد و کینههای کبک که به مرور ایام جمع شده بود باز را خشم آلود ساخت. هرچند ناصح خرد صورت عهد و پیمان در نظر وی درمی آورد، به گوشهآ چشم قبول دراو نمینگریست و برای شکستن عهد و 15 خوردن کبک بهانه میجست. کبک آثار غضب در بشرهآ او مشاهده مینمود و به رأی العین هلاک خود را آماده دیده آهی سرد از دل پزدرد برآورد و گفت: شعر

چو عاشق می شدم گفتم که بردم گوهر مقصود

چه دانستم که این دریا چه موج بیکران دارد دریغ که از اول حال نظر به پایان کار نیفگندم و با غیر جنس خود درپیوستم و 20 ms262 موعظهآ بزرگان را: مصراع

که از مصاحب ناجنس احتراز کنید فراموش کردم، لاجرم امروز کشتی عمرم به گردابی درافتاده که ملاح تدبیر از خلاصی آن عاجز است و رشتهآ حیاتم به وجهی گسسته که سرانگشت تفکر در پیوند آن متحیر. شعر

نه از رفیق وفا و نه از حیات امید

نه از سپهر بشارت نه از زمانه نوید

با خود این نوع سخنان میگفت، و باز همچنان مخلب آزار گشاده و منقار خون خوار به زهر ستم آب داده بهانهآ جویی /پیشنهاد کار خود ساخته [بود.] چون 7ه کبک از روی احتیاط ملاحظه کرده شرط ادب مرعی میداشت، باز را هیچ بهانهای که بدان قصد وی توان کرد نیافت. آخرالامر بی طاقت شده از روی غضب کبک راگفت: روا باشد که من در آفتاب باشم و تو در سایه به سر بری. کبک گفت: ای امیر جهانگیر! حالا شب است و همه عالم را سپاه ظلمت فرو گرفته، شما از تاب کدام آفتاب به زحمتاید و من در سایهآ چه چیز استراحت دارم. بازگفت: ای بیادب! مرا دروغگوی میسازی و سخن مرا رد میکنی، سزای تو بدهم. گفتن همان بود و خوردن همان. شعر دیدی آن قهقههآ کبک خرامان حافظ که ز سرینجهآ شاهین قضا غافل بود

و این مثل بدان آوردم [تا بدانی] که هرکه با غیر جنس خود صحبت دارد و با کسی که از مضرت او ایمن نتوان بود روزگار گذراند آن بیند [مانند کبک دری جان نازنین در سر کار مرافقت کرده روز عمرش سپری گردد؛ و بر همین منوال من طعمهآ توام و از طمع تو هرگز ایمن نتوانم زیست]. پس میان من و تو راه مجالست به چه تأویل گشاده گردد و اسباب مؤانست به چه حساب آماده شود. زاغ گفت: ای زیرک! به عقل خود رجوع کن و نیکو باز اندیش که مرا در ایذای تو چه فایده باشد و خوردن ms263 تو چه سیری آرد، و در بقای ذات و وصول محبت تو هزار فایده مقرر است و صدهزار منفعت متصور، نسزد که من در طلب تو راه دور و دراز طی نموده باشم و تو روی از من بگردانی و دست رد بر سینهآ امید من 25 بازنهی و با این صورت نیکو و سیرت پاکیزه که تو داری نزیبد که حق غربت من 20 ضایع ماند و غریبی از آستانهآ تو ناامید بازگردد. شعر

تیمار غریبان سبب ذکر جمیل است

جانا مگر این قاعده در ملک شما نیست

و من این مکارم اخلاق که از تو مشاهده کردهام گمان نبرم که مرا از کرم خود 25 محروم مطلق میسازی و مشام رجای مرا به رایحهآ روخ پرور ملاطفت معطر نگردانی. مصراع

از تو غریب کی بود رسم غریب پروری

موش گفت: هیچ دشمنی آن مقدار اثر ندارد که عداوتر ذاتی، چه اگر در میان دو تن عداوت عارضی پدید آید به اندک وسیلهای رفع آن ممکن باشد و به جزوی سببی دفع آن میسر گردد اما اگر در اصل دشمنی افتاده باشد و از هر دو جانب اثر آن در ضمیرها متمکن شده و با آن همه عداوت قدیمی خصومت مجدد نیز گشته و سوابق مجادله با لواحق منازعت اقتران یافته، ارتفاع آن به هیچوجه در دایرهآ امکان داخل نیست و اندفاع آن به همه حال از حیز قوت 230 بشری خارج است و عدم آن به انعدام ذات هر دو باز بسته است. مصراع

تا سر نرود خیالش از سر نرود

و حکما گفتهاند که دشمنی ذاتی دو نوع است: یکی آنکه ضرر بر جانب یکی از آن دو خصم منحصر نیست، گاهی این از آن متضرر میشود و گاهی آن ازین متأذی میگردد، چنانکه دشمنی شیر و پیل که ملاقات ایشان بی محاریه امکان ندارد، اما چنان نیست که نصرت در یک جانب مقرر باشد ms264 و هزیمت بر یک طرف متصور، بلکه بعضی اوقات شیر ژیان ظفر یابد، و برخی ازمنه پیل دمان فیروز آید، واین نوع عداوت بدان مرتبه مؤکد نیست که زخم او مرهم پذیر نباشد به جهت آنکه هر که را نصرت در جانب او وجود گیرد هراینه دلش متسلی 15 خواهد بود؛ نوع دوم آنکه همیشه مضرت در یک جانب بود و منفعت [در یک جانب]؛ چون [دشمنی] موش و گربه و گرگ و گوسفند و غیر آن که پیوسته مشقت بر یکطرف منحصر است و راحت طرف دیگر را لازم. و این عداوت به مثابهای تأکید یافته که نه گردش چرخ آن را تغییر تواند داد و نه اختلاف زمان عقدهآ آن را تواند گشاد، و جایی که قصد جان از یک جانب معلوم شود بیآنکه از 20 جانب دیگر آن را در ماضی سابقهای بوده باشد یا در مستقبل ضرری صورت بندد آنجا مصالحه به چه نوع ممکن باشد و ملاقات چگونه دست دهد. شعر

آن لحظه که روز و شب به هم پیوندند

یا رشتهٔ‌ مهر و سایه برهم بندند

ما با تو نشینیم در آن حالت نیز

ارباب خرد تمام بر ما خندند

زاغ گفت: بحمدالله که عداوتد من با تو در اصل فطرت نبوده، و اگر ابنای

تو مپندار که دلبر زدلت آگه نیست

موش گفت مبالغه از حد میگذرانی و مرا به دوستی تکلیف مینمایی و اگر در آن باب تکلفی کنم و تو نیز خود را بر آن داری یمکن که به اندک سببی سررشتهآ محبت گسسته شود و به همان عادت ms265 اصلی و عداوتر جبلی بازگردی، چنانچه آب هرچند مدت مدید در موضعی بماند و رایحه و طعم آن متغیر گردد ه هنوز خاصیت او باقی باشد که چون بر آتش ریزند از کشتن آن عاجز نیاید. و مصاحبت دشمن چون ممازجت مار افعی اعتماد را نشاید و مؤانست با اعدا چون مخالطت با پلنگ تیز چنگ/ به آزمایش نیرزد؛ و حکما گفتهاند که به قول دشمن فریفته نباید شد اگرچه دعوی مودت کند و به سخن او غره نباید گشت هرچند در اسباب مخالصت مبالغه نماید. شعر

امید دوستی تو ز دشمنان کهن

چنان بود که طلب کردن گل از گلخن

و هرکه به دشمن اعتماد کرده به ترهات او مغرورگردد و افسون و افسانهآ او را [به گوش رضا] استماع نماید، او را همان پیش آید که به آن شتزسوار رسید. زاغ پرسید که چگونه بوده است آن؟ موش گفت: آوردهاند که شتزسواری در اثنای سفر به موضعی رسید که آنجا کاروانیان آتش کرده بودند و بعد از رفتن ایشان مروحهآ باد آتش را تحریک داده در مقام اشتعال آورده بود و شرارهها ازو جسته بود و به هر طرف بیابان در هیزمها افتاده 25 از میان صحرا لالةزاری پدید آمده؛ و در میان آن آتش ماری عظیم و افعی بزرگ مانده به هیچ جانب راه نمییافت و از هیچ سو روی خلاصی نداشت. نزدیک بود که چون ماهی بر تابه بریان شود و چون [کبک] کبابپز سر آتش از دیدهآ زهزبار

چه شود گر به کرم مرحمتی فرمایی

گره از کار فروبستهآ ما بگشایی

سوار مردی بود خداترس و مهربان، چون زاری مار شنید و اضطراب و بیچارگی او بدید با خود اندیشه کرد که اگرچه مار دشمن آدمیان است اما حالا 5 درمانده و حیران است، هیچ به از آن نیست که بر ms266 وی شفقتی ورزم و تخم احسان که جز سعادت دنیا و کرامت آخرت برندهد در زمین عمل بکارم. پس توبرهای که داشت بر سر نیزه تعبیه کرده آنجا فرستاد و مار غنیمت دانسته در توبره رفت، و سوار آن را خیری تصور نموده وی را از میان آتش بیرون آورد. پس سر توبره برگشاد و مار را گفت: برو هرجای که خواهی و به شکرانهآ آنکه ازین بلا خلاصی 1 یافتی گوشهای گیر و بیش ازین در مقام آزار مردم مباش که آزارندهآ خلق در دنیا بذنام است و در آخرت دشمن کام. شعر

بترس از خدا و میازار کس ره رستگاری همین است و بس

مار گفت: ای جوان! ازین سخن درگذر که تا من تو را یا شترت را زخم نزنم نروم. سوارگفت: نه من با تو نیکویی کردم و تو را از میان آتش بیرون آوردم، 15 جزای من این و سزای من چنین است؟ شعر

از جانب من طرح وفاداری بود از پیش تو آیین جفاکاری چیست

مار گفت: آری تو نیکی کردی ولی در غیر محل واقع شد؛ و شفقت ورزیدی اما به غیرموقع وجود گرفت؛ [چرا که] تو میدانی که من مظهر ضررم و از من نسبت به آدمیان نفعی متصور نیست. پس چون در خلاص من سعی کردی و با 20 1000 کسی که بدی میبایست کرد/ نیکویی نمودی هراینه در مکافاتد آن آلمی به تو باید رسانید، چه نیکویی با بدان همان حکم بدی دارد با نیکان. شعر

نکویی با بدان کردن چنانست که بد کردن بجای نیک مردان

بجای دون صفتانی که مردم آزارند

به هیچوجه نکویی نمیتوان کردن

و دیگر آنکه به نص قاطع بعضکم لبعض عدو میان ما و شما عداوته قدیمی در میان است و عاقبتاندیشی اقتضای آن میکند که دشمنان را سرکوفته دارند به حکم اقتلوا الأشودین، دفع ما بر شما لازم است و فرمان ms267 آنکه به سلامت ما را رها نکنند، تو در این ماده ترک شرع حزم گرفتی و رحم پیش آوردی و من هراینه تو را زخم زنم تا دیگران را تجربه بآشد. سوار گفت: ای مارا انصافی در میان آر که مکافات نیکی بدی کردن به کدام مذهب درست باشد و صفای منفعت را به کدورت مضرت پاداش دادن به چه طریق راست آید. مارگفت: عادتر شما 5 آدمیان چنین است و من هم به فتوای شما این عمل میکنم و آنچه در بازار مکافات از شما خریدهام به شما میفروشم! مصراع

یک بار بخر آنچه فروشی همه عمر هرچند جوان مبالغه میکرد به جایی نرسید. مارگفت که زودتر اختیار کن که [نخست] تو را زخم زنم یا شتر تو را. جوان گفت ازین خیال بگذر که در مکافات نیکی بدی یمن ندارد. مار جواب داد که این شیوهآ آدمیان است که من با تو [به طریق آدمیان] سلوک میکنم. سوار این مدعا را انکار کرد و گفت اگر به بینه ثابت گردانی و بر وفق دعوی خود گواه بگذرانی که به این نوع مکافات کردن عادت آدمیان است، من زخم ترا به جان خریداری نمایم و به هلاک خود و شتر راضی گردم. مار نگاه کرد از دور گاؤمیشی دید که در صحرا میچرید. گفت: بیا تا 20 حقیقت این حال از گاومیش معلوم نماییم.

پس مار و شترسوار هر دو متوجه گاومیش شدند. مار زیان بگشاد که ای گاومیش سزای نیکی چیست؟ گفت اگر به مذهب آدمیان میپرسی، سزای نیکی بدی است. چرا که من مدتی نزدیک یکی از ایشان بودم و هرسال یک بچه زادمی و خانهآ وی از شیر و روغن پر ساختمی و بنای کدخدایی و اساس معیشت او بر 25 25 من بود. چون پیر شدم و از زادن بازماندم ترک تعهد من گرفت و مرا از خانه سر به صحرا داد و بعد از ms268 آن که مدتی در صحرا چریدم و به مراد دل گردیدم اندکن افربهی بر من ظاهر شد، دیروز صاحب من این جا گذرکرد، و من به نظر او 101

حال من اینست یاران با که گویم حال خود مارگفت اینک شنیدی، زودتر آمادهآ زخم باش که تو را یا شترت را زخم زنم. شتزسوار گفت: در شریعت به یک گواه حکم نکنند، گواهی دیگر بگذران و5 هرچه میخواهی به جای آر. مار درنگریست، درختی به نظروی درآمد. گفت بیا تا از این درخت بپرسیم. پس باتفاق به پای درخت آمدند. مار از وی پرسید که سزای نیکی چه باشد؟ گفت به مذهب آدمیان سزای نیکی بدی باشد و پاداش منفعت مضرت، و دلیل [بر این] آنکه من درختیام درین بیابان رسته و خدمت آینده و رونده را به یک پای ایستاده. چون آدمیی گرمازده و مانده شده از [بیابان] 10 بیاید ساعتی در سایهآ من نیاساید و زمانی استراحتی فرماید. آنگاه چون دیده بگشاید گوید فلان شاخ دستهآ تبر را لایق است و فلان وصله برای بیل مناسب و موافق، و از تنهآ او چندین تختهآ در توان برید و از آن چند در زیبا توان ساخت، و اگراره یا تبری داشته باشند، از شاخ و تنهآ من آنچه ایشان را خوش آید میبرند، و با آنکه از من به راحتاند این همه محنت به من میپسندند. شعر

من در اندیشه که چون بر سر او سایه کنم

او در اندیشه که چون برکند از بنیادم

مار گفت: اینک دو گواه گذرانیدم. تن درده که تو را زخم زنم. مرد گفت که جان بغایت عزیز است و با مقدار و دل از متاع زندگانی برکندن دشوار. اگر یک تن دیگر ms269 درین باب گواهی دهد بی مضایقه بدین بلاتن دردهم و به قضای حق راضی 20 شوم. اتفاقا روباهی در آن نزدیکی ایستاده بود و در حال ایشان نظاره میکرد و مقالات ایشان را به گوش هوش استماع مینمود. مارگفت: اینک از آن روباه بپرس تا چه جواب میگوید. پیش از آنکه سوار از وی سؤال کند، روباه بانگ بر مرد زد که نمیدانی که مکافاتد نیکی بدی باشد. تو در حق این مار چه نیکی کردهای که مستحقه پاداش عقوبت شدهای؟ جوان صورت حال باز راند. روباه 25 گفت تو مردی عاقل مینمایی، سخن خلاف چرا میگویی. شعر

نزیبد مرد دانا را خلاف ماجرا گفتن

مارگفت: راست میگوید و اینک توبرهای که مرا [بدان] از آتش بیرون آورده بر فتراک بسته دارد. روباه برآشفت که چگونه این سخن توان گفت و باور توان کرد که ماری بدین بزرگی در توبرهای بدین خردی گنجد. مار گفت اگر تصدیق نمیکنی باز به توبره روم تا معاینه ببینی. روباه گفت: اگر این صورت به رأی العین مشاهده کنم و صدق این مقالات مرا معلوم شود، آنگه میان شما حکم کنم که از راستی درنگذرد و ریا و غرض را در آن دخلی نباشد. مرد سر توبره بگشاد. مار به سخن روباه مغرور شده در توبره رفت. روباه گفت: ای جوان! چون دشمن را 5 دریند یافتی مجالش مده. شعر

دشمن چو به دست آمد و مغلوب تو شد

حکم خرد آنست کامانش ندهی مرد سر توبره ببست و بر زمین میزد تا مار کشته شد و شرر شر او منطفی گشته خلایق از ضرر او ایمن شدند. مصراع آن چنان بد زندگانی کشته به و فایدهآ این حکایت آن است که خردمند باید که طریق حزم فرو نگذارد و به زاری خصم به هیچوجه مغرور نگردد تا به بلای او درنماند. شعر

هرکس که به قول خصم مغرور شود

شمع خردش ms270 تیره و بینور شود دشمن دانی در چه محل گردد دوست

آن وقت که تیرگی ز شب دور شود

زاغ گفت: این سخنان را که از محض حکمت ادا کردی شنودم و بدین جواهر روشن که از معدن خرد بیرون آوردی دیدهآ ضمیر منور گردانیدم، و به کرم و فتوت و مردی و مروت تو آن لایقتر که از سر مضایقه و مبالغه درگذری و سخن 25 مرا باور داشته طریق مواصلت مفتوح سازی؛ و حکما گفتهاند که در کریمان گریزند و از لثیمان بپرهیزند که کریم به یک ساعت آشنایی انواع شفقت و دلجویی واجب دارد و از بیگانگی برطرف شده دوستی [و مرافقت] تا به غایت

پست شود از دو سه باران تمام خانه کاساسش بود از خشت خام پست شود از و من از آن جملهام که دوستی من اعتماد را شاید، و با این همه به همنشینی [تو] محتاجم و این درگاه را ملازم گرفته به هیچ وجه بازنگردم، البته طعام نچشم 1 و آرام نگیرم تا مرا به صحبت خود عزیز نگردانی. شعر

دامن چون تو نگاری ز کف آسان ندهم

که به خونابهٔ‌ بسیار بهدست آمدهای

موش گفت: موالات و مراعات تو را به جان خریدارم و این همه دفع از برای آن بود که اگر غدری اندیشی مرا به نزدیک خرد ms271 عذری باشد، و تو هم نگویی که 15 دوستی سستعنان و نرم شان یافتم، والا از اول مکالمه باز دوستی تو را در دل خود مییابم و میل خاطر به صحبت تو زیاده از حد میبینم. شعر

چون درین دل برق مهر دوست جست

اندر آن دل دوستی میدان که هست

هیچ عاشق خود نباشد وصل جو

گرنه معشوقش بود جویای او

پس بیرون آمد و در پیش سوراخ استاد. زاغ گفت چه مانع است از آنکه پیشتر آیی و از دیدن من مؤانستی طلبی، مگر هنوز خللی در دل خود مییابی؟ موش گفت: هرگاه کسی با دوست خود به جان مضایقه کند و نفس عزیز خود را فدای یار ننماید او را محبد صادق و برادر مشفق نتوان گفت: و اگر همین در مصالح 25 کارهای دنیوی ملاطفتی فرماید و به مالی که دارد مواسات فرو نگذارد دوستی باشد متوسطالحال و مایل به جانب اعتدال، و گفتهاند آنکه با دوست برای

هر نفسی کان غرض آمیز شد دوستیی دشمنی انگیز شد وآن که در راه دوستی جان فداکند و از سر هستی خود برخیزد یاری است که بدل ندارد، و درجهآ آنکه جان فدا کند در مقام محبت عالی تر از آن است که مال دریازد. مصراع هست جوانمرد درم صدهزار کار چو با جان فتد آنجاست کار

و پوشیده نماند که در قبول موالات تو و گشودن راه ملاقات تو مرا خطر جان است و با این همه در طریق محبت و مودت کار بدین جا رسیده. مصراع

گر رسد کار به جان از سر جان برخیزم و اگر بدگمانی صورت بستی هرگزاین رغبت نیفتادی ms272 و از گوشهآ کاشانه بیرون 5 نیامدمی؛ و من به دوستی تو واثق گشتهام و صدق تو در طلب مصاحبت من از حد شک و شبهه/ درگذشته، و از جانب من نیز به اضعاف و آلاف آن خلوص و خصوصیت واقع است، اما تو را یاراناند که طبع ایشان در مواصلت من نه چون طبع تست، و رای ایشان در مخالصت موافق رای تو نیست. ترسم که کسی از ایشان مرا بیند و قصدی اندیشد. زاغ گفت: میان من و یاران شرطی است که با 25دوست من دوست باشند و دشمنان مرا دشمن دارند. موش گفت هراینه هرکه با دوست دشمن محبت ورزد و با دشمن دوست درآمیزد، او را در عداد اعدا داشتن لایق تر بود. شعر

روی دل از دو طایفه برتافتن نکوست

از دوستان دشمن و از دشمنان دوست و از این جاست که حکما گفتهاند که دوستان سه گروهاند: دوست خالص و دوست دوست و دشمن دشمن؛ و دشمنان نیز سه فرقهاند: دشمن ظاهر و دشمن دوست و دوست دشمن. شعر

از دشمن خود چنان نترسم کز دشمن یار و یار دشمن

زاغ گفت: مضمون سخن [تو] دانستم و امروز بحمدالله اسباب مودت و قواعد محبت میان من و تو چنان تأکید یافته و استحکام پذیرفته که من یار خود آن را دانم که یار تو باشد، و دوست خود آن را شناسم که در طلب رضای تو کوشد، و هرکه به تو پیوندد، پیوستن [من] با وی واجب است اگر همه اغیار باشد؛ و5 هرکه از تو ببرد بریدن از وی لازم است اگر همه خویش و تبار باشد. شعر

بر رخ هرکس که نیست داغ غلامی یار

گر پدر من بود دشمن و اغیارم اوست

و عزیمت من در خلوص محبت و نیت من در صدق مودت چنان است که اگر از چشم و زبان که دیدهبان تن و ترجمان دلاند خلاف ms273 تو دریابم، به یک اشارت 15 هر دو را از ساحل وجود به گرداب عدم افگنم. شعر

عضوی ز تو گر دوست شود با دشمن

دشمن دو شمر تیغ دو کش زخم دو زن موش از استماع این سخنان قوی دل گشته پیشتر آمد و زاغ را گرم پرسید و یکدگر زا در کنار گرفته بساط نشاط بگستردند. مصراع

میان بندید عشرت را که یار اندر کنار آمد

چون روزی چند بدین منوال گذشت و موش بدان مقدار که مقدور او بود مراسم ضیافت و شرایط مهمانداری به جای آورد گفت: ای برادرا اگر هم این جا برگ اقامت 20 بسازی و [اهل و] فرزندان را بدین منزل نقل کنی غایت مکرمت باشد، و منتی که از نعمت ملاقات تو بر جان دارم متضاعف شود. چه [این] بقعه که مسکن ما در آن واقع شده موضع تازه و مقام دلگشاست. زاغ گفت در خوبی این موضع و بسیاری فضا/ و لطافت هوای او سخنی نیست لیکن به شارع عام نزدیک است و به راه جاده متصل. پیوسته از آمدشد رهگذریان توقع آسیبی و آز هجوم مسافران انتظار 25 مکروهی واقع خواهد بود، و فلان جای مرغزاری است از غایت صفا چون روضهآ حور پزنور و از صفای هوا چون باغ ارم محل بهجت و سرور. شعر

سبزهها نودمیده بر لب جوی باد صبح از شکوفه عنبزبوی

زلف سنبل به حلقههای کمند کرده جعد بنفشه را در بند و سنگپشتی از دوستان من آنجا وطن دارد و طعمهآ ما در آن حوالی بسیار یافت می شود و فتنه به آن نواحی اندک میرسد. اگر رغبت نمایی به اتفاق تو آنجا رویم وبقیة العمر در فراغت و رفاهیت روزگار گذرانیم. موش گفت: شعر نا دامن کفن نکشم زیر پای خاکباور مکن که دست ز دامن بدارمت

هیچ آرزو با شرف مجاورت تو برابر نمیکنم و هیچ مراد از سعادت ملاقات ms274 تو نیکوتر نمیشناسم. هرجا که چون آفتاب میخرامی، من چون سایه بر عقب میآیم، و بر هر زمین که آستینفشان میگذری مانند دامن در پایت میافتم و تا گریبان حیات به چنگ هادم اللذات نیفتاده دست ارادت از دامن صحبت بازنمی دارم. شعر

دامن دولت جاوید و گریبان امید

حیف باشد که بگیرند و دگر بگذارند

و این بقعه که [اینجا] ساکنم وطن اصلی من نیست بلکه بی اختیار بدینجا 5 افتادهام؛ و قصهآ من اگرچه دراز است اما بر عجایب بسیار اشتمال دارد، و چندان که قرازگاه مقرر گردد اگرخاطر عاطر میل نماید، مصراع

اندکی بازگویم از بسیار

سخن برین ختم شد، و زاغ دم موش گرفته روی به مقصد نهاد. قضا را سنگپشت بر حوالی آن چشمه که مستقر ایشان بود طوفی مینمود، و چون از 20 دور سیاهی زاغ بدید بترسید. چون ترس بر او مستولی گشت به آب فرو رفت. زاغ موش را آهسته از هوا به زمین نهاده سنگپشت را آواز داد و سنگپشت صدای آشنا شنیده از آب برآمد و دیدار یار گرامی دیده خروش شادی به آسمان رسانید. شعر

یار غایب شدهآ من به سلامت برسید خستهٔ‌ بار عنا چند توان بود آخر بخت سرگشتهآ من با سر پیمان آمد

وقت شادیست کنون کان گل خندان آمد

پس یکدیگر راگرم پرسیدند. سنگپشت استفسار نمود که در این مدت کجا بودی و حال بر چه منوال گذشته. زاغ قصهآ خویش از وقت در دام افتادن کبوتران تا زمان استخلاص ایشان و تمنای مصاحبت موش و تأکید قواعد محبت/ با وی تا هنگام رسیدن به مسکن مألوف تمامی بازگفت. سنگپشت بر کماهی قصه اطلاع یافته به دیدار موش بشاشت هرچه تمامتر ظاهر کرده گفت: شعر

به فال نیک رسیدی بدین خجستهآ مقام

خوش آمدی و علیک السلام والاکرام

سعادتر بخت ما تو را بدین ناحیت کشید و قوتر طالع من کوکب جمال تو ms275 را از افق این نواحی طلوع داد. موش گفت: عذر این الطاف که مینمایی به کدام زیان تقریر توان کرد، و من از تاب آفتاب حوادث پناه به سایهآ مرحمت شما آوردهام و 10 حصول دولت وصال را نهایت امانی و آمال شمرده. شعر

این عنایت ازلی بود که رویت دیدم

وین هدایت ابدی گشت که ره پرسیدم

چون از رنج راه برآسودند و در آن مسکن که امن آبادی بود از هجوم لشکر فتنه سالم و از غبار کدورت اغیار صافی آرام گرفتند. زاغ روی به موش آورده 15 التماس نمود که اگر مصلحت بینی آن اخبار و حکایات که مرا وعده کردهای با سنگپشت بازگوی تا طرح مؤانست میان شما استحکام پذیرد و [به مکالمت تو] استراحتی [هرچه تمامتر] روی نماید. شعر

بگشا لب و زان حدیث شیرین کام دل ما پر از شکر کن موش آغاز سخن کرده با سنگپشت گفت: ای برادرا منشأ و مولد من به 20 شهری بوده است از دیار هند که آن را نادوت گویند، و من در آن شهر به گوشهآ زاهدی مجرد جای گرفته بودم و در کنج صومعهآ او کاشانهای ساخته، موشی چند ملازم من بودند و روزبه روز در خدمت و متابعت من میافزودند، و مریدی صادق هرصباح برای زاهد سفرهآ طعام آوردی و زاهد قدری از آن در وظیفهآ چاشت به کار برده باقی برای شام ذخیره ساختی، و من مترصد آن میبودم که 25 وی از خانه بیرون رفتی تا فیالحال خود را در سفره افگندمی و به فراغ دل لقمهای چندانچه بایستی بخوردمی و باقی به موشان دیگر نثار کردمی. زاهد از

سفر کرده در بحر و بر سالها شده مطلع بر بسی حالها

جواب زاهد به طریق صواب ادا میکرد/ و هرچه از عجایب امصار و غرایب هر دیار به دیدهآ شهود او درآمده بود به تقریر دلپذیر باز مینمود، و زاهد در اثنای مکالمهآ او هر ساعت دست برهم میزد، غرض او آنکه موشان از آواز دست او رمیده شوند. مهمان از آن صورت که نشانهآ بی حرمتی داشت منفعل گشته و بدان حرکت که از وظیفهآ ادب دور مینمود خشمناک شده گفت: ای زاهد! در میان سخن گفتن دست برهم کوفتن، گوینده را مسخره گرفتن باشد و صفت استهزا و سمت سخریت مناسب حال تو نمی دانم و از جادهآ ادب به جانب هزل [و بازی] میلان نمودن موافق طور تو نمی بینم. شعر به استهزا و سخریت مکن میل

که آنها لایق آزادگان نیست

کسی کو هزل و بازی ساخت پیشه

ازو بی آبروتر در جهان نیست

زاهد گفت: حاشا که هرگز خار هزل در دامن حال من آویخته باشد و غبار 20 استهزا با هوای صفای دل من آمیخته. این حرکت که مشاهده میکنی جهت رمانیدن لشکر موشان است که بر مملکت سفره میتازند و به سبب کثرت ایشان خوردنی در سفره نمیماند. شعر

صد همچو من بجد نتوانند منع کرد

آن لحظهای که دست به یغما برآورند 25مهمان پرسید که همهآ موشان خیره و چیرهاند یا بعضی از ایشان بیشتر جرأت مینمایند. زاهد گفت: یکی از ایشان به مثابهای دلیر است که روبه روی از سفره چیزی میریاید و چشم به چشم در تاراج خوردنی خیرگی مینماید. مهمان

زن گفت: من از این متعجبم که ترا چندین چیزی که به خرج عیال/ وفاکند در خانه موجود نیست و بر یک درم که سبزی و نمک توان خرید دسترس نداری، و 15 با چنین دستگاهی قوی و سرمایهآ بسیار اندیشهآ مهمانداری در خاطر تو خطور میکند و خیال ضیافتهای بر قاعده میپزی. آخر امروز که قوت جمغ کردن داری جهت فردا ذخیرهای بنه و برای زن و فرزند چیزی که بعد از تو محتاج کسی نشوند باقی بگذار. مرد گفت: شعر

نداشت چشم بصیرت که گرد کرد و نخورد

ببرد گوی سعادت که خرج کرد و بداد

و اگر توفیق احسانی و مجال شفقتی اتفاق افتد بدان ندامت نباید کشید که فی الحقیقه ذخیرهآ آخرت همان خواهد بود، و هرکه در دنیا ذخیره نهد به عاقبت وبال جان او خواهد شد که جمع مال و ادخار آن نامبارک است و عاقبت آن ناپسندیده چنانکه از آن گرگ بود. زن پرسید که چگونه بود آن؟

دامی نهاده بود و آهویی در قید دام او افتاده. بعد از آن که از کمینگاه بیرون آمد و خواست تا نزدیک دام رود. آهو از بیم جان قوت کرد و دام را برکنده سر به صحرا نهاد و صیاد خجل زده شد و تیری در کمان پیوسته به جانب آهو افگند. آهو از پای درافتاد و صیاد به سر او رسیده او را در پشت کشید و روی به خانهآ 0 خود روان شد. در راه خوکی به او دوچار شد. حمله آورد و صیاد تیری به جانب او افگند. قضا را تیر جگردوز بر مقتل خوک آمد و خوک از الم آن زخم نیش دل آزار خود را به سینهآ صیاد رسانید و هر دو بر جای سرد شدند. در اثنای این واقعه گرگی گرسنه بدانجا رسید و مردی و خوکی و آهویی کشته دید. از مشاهدهآ آن حال شاد گشته به بسیاری نعمت و افزونی معیشت مستظهر شده با خود گفت: شعر

که بسی روزگار میباید تا چنین نعمتی بهدست آید

هنگام تفکر و تأمل است و وقت جمع کردن و ذخیرهنهادن است، چه اگر اهمالی نمایم از حزم و احتیاط دور باشد، و اگر اسرافی کنم به نادانی و غفلت موسوم گردم. مصلحت حال و مآل را در آن میبینم که امروز به زه کمان بگذرانم، و گمان تلفکاری و بیهنجاری به زه نکنم و این گوشتهای تازه را در 25 گوشهای نهاده روزبه روز تیر آرزو بر هدف مراد/ رسانم، و این ذخیرهها به کنجی5 برده برای محنت ایام و [ایام محنت] گنجی سازم. چه حکما گفتهاند: شعر مخور جمله ترسم که دیر ایستی به پیرانهآ سر بد بود نیستی

بخور ms279 چیزی از مال و چیزی بنهز بهر کسان نیز چیزی بده

گرگ از غایت حرص به زه کمان میل کرده آغاز خوردن نمود. به یک ضرب 25 دندان او زه کمان گسیخته، گوشهآ کمان بر بناگوش وی آمده راه عدم طی کرد مصراع

و این مثل را فایده این است که بر جمع مال حرص نمودن و به فرمان امل دوربین ذخیرهنهادن عاقبتی وخیم و خاتمتی نامحمود دارد. شعر

آنچه داری بخور امروز و غم دهر مخور

چو به فردا برسی روزی فردا برسد زهی بدبخت طایفهای که در اول مال دنیا به زحمت بسیار جمع آرند و در 5 آخر عمر به حسرت بیشمار بگذارند. شعر

تا کی ای خواجه مال جمع کنی که به مرگ از تو بازخواهد ماند

گنج قارون اگر ذخیره نهی همچنان حرص و آز خواهد ماند

برمیفروز آتشی که ازو به تو سوز و گداز خواهد ماند چون زن میزبان این سخن حکمتنشان بشنید و ملهم سعادت مژدة آلرزق 1 علی الله به گوش هوش او رسانید، ملایمت آغاز نهاده گفت: ای عزیزا در خانه قدری کنجد و برنج جهت اطفال ذخیره نهادهام و حالا روشن شد که جمع ذخایر نامبارک است، بامداد طعامی که ده کس را کفایت باشد بسازم و تو هرکه را خواهی بخوان و مر آن را که میبایدت به خوان بنشان. شعر

دگزروز چون چشمهآ آفتابفرو شست از دیدهها گرد خواب 15

زن آن کنجد را مقشر کرده در آفتاب نهاد و شوهر را تعیین کرد که تا خشکشدن کنجد نیکو باخبر باشد که مرغان بعضی از وی به تاراج نبرند، و خود به کاری دیگر مشغول شد. مرد را خواب درریود. سگی بیامد و دهان به کنجد رسانید. آن زن آن صورت را دید، کراهیت داشت که از آن خوردنی سازد. آن را برداشت و روی به بازار نهاد و مرا نیز در بازار مهمی ضروری ms280 بود بر عقب او 2 می رفتم. [دیدم] که به دکان کنجذفروشی آمد و آن را به کنجد غیرمقشر برابر سودا کرد. مرد فریاد برآورد که ای زن! آخر در این جا نکتهای هست که کنجد مقشر با کنجد با پوست صاع بصاع سودا میکنی.

و این حکایت به تقریب آن گفتم که مرا نیز همین در دل میآید که در ضمن جرأت موش سری هست و آن موش خیره را به قوت و دلیری سببی از جایی 25 خواهد بود، و غالب ظن آن است که نقدی در خانه دارد که به استظهار آن این همه جلادت مینماید، و اگر نهال حالش را خزان افلاس دریافته بودی این تازگی

بیزر منشین که کار زر دارد زر پیش همه اعتبار زر دارد زر

گویند که اختیار از زر بهتر مشنو تو که اختیار زر دارد زر و مرایقین است که زور این موش به قوت زر تواند بود. تبری بیارتا سوراخ او را زیر و زبر کرده بنگریم که [سرانجام] کار به کجا میرسد. زاهد فی الحال تبری حاضر گردانید، و در آن ساعت من به سوراخ دیگر بودم و ماجرای ایشان می شنودم، و در مسکن من [نیز] هزار دینار [زر]ا بود که بدان می غلطیدمی و طبع مرا از تماشای آن فرح بر فرح افزودی. حاصل که شادی دل من و راحت جان من بدان زر تعلق داشت. هرگاه که از آن زریاد کردمی نشاطی در سینهآ من ظاهر گشتی و بهجت و انبساطی در دل من پدید آمدی. مهمان زمین بشکافت تا به زر رسید چه دید. شعر

درستی چند خندان رخ چو خورشید

درخشان از صفا چون جام جمشید وجیهی سرخ روی سکة داری

عزیزی قابلیصاحب عیاری

گهی بگرفته خوبان را سر ms281 دست

گهی سیمین بران را کرده پابست

فرخ بخشدرونهای پریشان کلید ققلمشکلهای دوران

زاهد گفت: مایهآ جرأت و پیرایهآ قوت آن موش این زربود زیرا که زر صیقل رای و پشتیبان قوت است، و من بعد بر سفره دلیری نخواهد کرد و متعرض نان و خوان نخواهد شد. من این سخن بشنودم و اثر ضعف و انکسار و دلیل حیرت و افتقار در ذات خود معاینه میدیدم، بالضروره از آن سوراخ نقل بایستی کرد. 25 همان زمان که این بلاهای ناگهان بر من فرود آمد و چنین واقعهآ هایله به منزل من نازل گشت، دیدم که مرتبهآ من در دل موشان روی به انحطاط نهاد، و در تعظیم و اکرامی که معهود بود تفاوت فاحش پدید آمد. آتش مهربانی یاران انطفا پذیرفت،

در دل کس مهر و وفایی نماند باغ مرا مهرگیاهی نماند

مایهآ صد برگ و نوا بود زر زربشد و برگ و نوایی نماند

موشان که به بقیهآ طعام من اوقات گذرانیدندی و ریزهآخور خوان احسان و خوشةچین خرمن انعام من بودندی، همان توقع نعمت و طمع دعوت داشتند؛ 5 چون مقصود و مطلوب ایشان از من به حصول نپیوست، از متابعت و مشایعت روی برتافتند و از هواداری و فرمان برداری اعراض/ نموده، زبان به غیبت و بذگویی بگشادند و ترک صحبت من گرفته به دشمنان و معاندان من پیوستند. شعر

ری من کز فلک آمد به پیش چند خسان دیدم در چشم خویش کان همه بودند به پهلوی منریزهخور من چو سگ کوی من 10

و مثل مشهور است که من قل دپناره ذل مقداره. هرکه مال ندارد یار ندارد. و مرد تهین دست مفلس طلب هرکاری که کند به اتمام نرسد و آرزویی که از سویدای دل او سربرزند به حصول نپیوندد، چون آبی که از باران تابستان فراهم ms282 آید نه به دریا تواند رسید و نه به جویها تواند پیوست، و به واسطهآ آنکه مدد ندارد در وادیها ناچیز گشته به هیچ [جا] نرسد؛ و بزرگان گفتهاند که هرکه برادر 15 ندارد هرجا که افتد غریب باشد، و هرکه را فرزند نبود ذکر او از صفحهآ روزگار محو شود، و هرکه مفلس و بی چیز بود از دوستان بهره نیابد بلکه تهی دستان را [خود] هیچ دوستی نباشد. چه هرگاه کسی حاجتمند شد، جمعی که چون ثریا عقد صحبت او را انتظام دادندی مانند بناتالنعش متفرق گردند، برای آنکه دوستی سفلگان و دونهمتان بر غرضهای نفسانی و نفعهای دنیوی مقصور 2 باشد. شعر

این دغل دوستان که میبینی مگسانند گرد شیرینی

تا حطامی که هست مینوشند همچو زنبور بر تو میجوشند

باز وقتی که ده خراب شود کیسه چون کاسهآ رباب شود

ترک صحبت کنند و دلداری دوستی خود نبود پنداری

راست گویم سگان بازارند کاستخوان از تو دوستر دارند

و در اخبار آمده است که از بزرگی پرسیدند که چند دوست داری؟ گفت:

هرکه را روزگار ازو برگشت زن و فرزند و یار ازو برگشت

و هم در صحایف لطایف حکما مسطور است که یکی را از فضلا سؤال کردند که نکته در آنکه مردم به دوستی کسی رغبت مینمایند که مال دارد چه میتواند بود؟ جواب داد که مال محبوب خلایق است، نزد هرکس که باشد مردم تعظیم او به جای میآورند، چون از دست او برود دیگر پیرامنش نگردند. شعر چون گل ms283 به چمن دامن پر زر بنمود/

بلبل به هزار صوت و دستانش ستود

وانگه که به باد رفت برگیش که بود

کس نام گل از زیان بلبل نشنود

و در این محل یکی از موشان که به ملازمت [من] افتخار نمودی و یک لحظه 5 صحبت مرا سرمایهآ [سعادت] جاوید دانستی و پیوسته در طریق یاری میامن وفاداری و حقگزاری بدین نوع اداکردی، شعر

چنان در عشق یکرنگم که گر تیغم نهی بر سر

به روز امتحان باشم چو شمع استاده پابرجا

بیگانهوار بر من بگذشت و به هیچ نوع التفاتی ننمود. من او را طلبیده 20 گفتم: شعر

می روی التفات می نکنی سرو هرگز چنین نرفت آزاد

آخر تو را چه واقع شد و آن مهربانی و تلطف که از تو به ظهور می رسید کجا رفت. موش روی درهم کشیده به عنف هرچه تمامتر گفت: ابله شخصی بودهای. مردم یکی را به هرزه ملازمت نکنند و به عبث پیرامن کسی نگردند. آن لحظه که 25 درم داشتی و کرم مینمودی ما همه ملازم تو بودیم حالا محتاج شدهای. و حکما گفتهاند مرد محتاج چنانچه از لذات دنیا بیبهره است امکان دارد که از درجات آخرت نیز محروم باشد. کاد الفقر آن یکون کفرا، و سبب در این آن است که شاید

باب سیوم: موافقت دوستان و فواید معاضدتر ایشان /293 به سبب قوت خویش و نفقهآ عیال مضطر گشته به طلب روزی از وجه نامشروع شروع کند، و به سبب آن موجب وبال و نکال آن جهانی گردد، و چنانچه درین عالم به محنت افلاس درمانده [بود]، در عقبی به زندان شقاوت ابدی محبوس و مقید شود. مصراع

چون کافر درویش نه دنیا و نه دین

خسرالدنیا والأخرة ذلک هو الخسران المبین. پس اگر با چنین کس که مال دنیا از دست داده و جزای دولت آخرت معلوم نیست مصاحبت نکنند و از مخالطت او ms284 متنفر باشند معذور توان داشت. من گفتم: این سخن بگذار که فقیر پادشاهی است که تاج الفقر فخری بر فرق کرامت او نهادهاند و دواج: الفقیر لا یختاج برکتف شهامت او افگنده. شعر

کار درویشی ورای فهم تست

سوی درویشان بمنگر سستسست

هست درویشی چو بالایین طبق

از همه بردند درویشان سبق

شعر

ر ففر و سوی الفقر عرض الففر شفاء و سویالففر مرض]

پس تو مذمت فقر چرا میکنی و از صحبت درویش به چه سبب تنفر میورزی. موش جواب داد که هیهات [هیهات]! آن فقری که پسندیدهآ انبیا و ستودهآ اولیاست این افلاس و احتیاج به آن چه نسبت دارد. آن فقر عبارت از آن است که سالک راه حقیقت از نقد دنیا و سرمایهآ آخرت هیچ چیز قبول نکند، یعنی 20 از [سر] همه بگذرد تا به همه برسد. لا یصل الی الکل الا من انقطع عنه الکله مظهر آن /فقر درویش است و صاحب این فقرگدا. گدایی دیگر است و درویشی دیگر. درویشی این است که ترک دنیا گیرد، و گدایی آنکه دنیا ترک او داده باشد. شعر

ماهی خاکی بود درویش نانشکل ماهی لیک از دریا رم

فقر لقمه دارد او نی فقر حق پیش نفس مردهای کم نه طبق 25 فقر حقیقی که گفتهاند: الففر کنز من کنوزالله سر توحید است و خلاصهآ معرفت و تمجید. آب سرچشمهآ تجرید است که غبار تعلق از چهرة روح مقدس

اول قدم فقیر سرباختن است

سر از همه اغیار بپرداختن است

چون باخته شد سر و بپرداخته سر

بی سرور و سر کار دگر ساختن است

اما درویشی ظاهر [و احتیاج] سر همه بلاهاست و واسطهآ دشمنی خلق و بردارندهآ حجاب حیا ms285 و خراب کنندهآ بنای مروت و مجمع شرو آفت و قاطع زورو حمیت و سبب خواری و مذلت. و هرکه در دایرهآ احتیاج پای بسته شد چاره ندارد از آن که پردهآ حیا از پیش بردارد و چون رقم: الحیاء من الأپمان از ورق حال او محو شد زندگانی بروی منغص گردد و به ایذا و آزار مبتلا شود، و مهمان راحت رخت از ساحت سینهآ او بردارد و لشکر غم بر مملکت نهاد او استیلا یابد، و شمع خردش بینور بماند و ذهن و کیاست و حفظ و فراست روی به قصور نهد، منافع 5 تدبیر درست در حقه وی نتیجهآ مضرت دهد، با وجود امانت در معرض تهمت و خیانت آید، گمان نیکو که دوستان را در حق وی بودی منعکس شود، و اگر دیگری خیانت کند بر او متوجه گردد، و هرچه گوید و کند بروی تاوان بود، و هر صفتی که توانگر را بدان مدح و ثناگویند مرد بی چیز را موجب طعن و مذمت باشد. مثلا اگر درویش جرأت نماید حمل بر تهور کنند و اگر سخاوت و رزد اسراف نام نهند و اگر در حلم کوشد آن را عجزو بی غیرتی شمرند، و اگر به وقار گراید آن را گران جانی و کاهلی گویند، و اگر زبا آوری و فصاحت ظاهر کند بسیازگوی لقب نهند، و اگر به مأمن خاموشی گریزد نقش گرمابه خوانند، و اگر کنج خلوت گزیند به دیوانگی نسبت دهند، و اگر به خنده رویی و آمیزگاری پیش آید، از قبیل 25هزل و مسخرگی دانند، و اگر در خوردنی و پوشیدنی تکلفی و رزد تن پرورش گویند، و اگربا ژنده و لقمه درسازد منکوب و مفلوکش تصور کنند، اگر در [یک] مکان ساکن شود خام و سایة پرور باشد، و اگر عزیمت سفر نماید سرگشته و

عزت ز قناعت است و خواری ز طمع چون دوست من این فصل فروخواند گفتم راست میگویی. من شنیده بودم که اگر کسی به بیماری درماند بر وجهی که امید صحت از آن منقطع گردد، یا به فراقی مبتلا شود که رجای وصال خیال محال باشد، از تنگدستی و درویشی 10 آسانتر است و حالا معاینه میبینم که این سخن از منبع حکمت صادر شده و قایل این معنی را از روی تجربه بازنموده. شعر

ز احتیاج بتر در جهان بلایی نیست

به هیچوجه تهندست را نوای نیست

کسی که گشت دلش مبتلای رنج و طمع

بگو بمیر که این درد را دوایی نیست

و مضرت احتیاج همین بس که از مردم چیزی باید طلبید، و وجه معاش از همچو خودی سؤال باید کرد؛ و مرگ به همه حال از درویشی و سؤال مردمان خوشتر است. چه دست در دهان مارکردن و برای قوت خود زهر هلاهل به درآوردن، و از شیر گرسنه لقمه ریودن و با پلنگ خشم آلود هم کاسهبودن،/ 2 157 آسانتر است از حاجت به لئیمان بردن و ذله سؤال کشیدن که گفتهاند راحت عطا به محنت خواستن نیرزد، و لذت عمل به شدت عزل کرا نکند، و یکی از بزرگان فرموده است که: شعر

چهار چیز که اصل منافع است و منال

نیرزد آن به چهار دگر به آخر حال

بقا به تلخی مرگ و عمل به خجلت عزل

کنه به شرم ندامت عطا به ذلر سؤال ms287

پس روی از آن موش بتافتم و بار دیگر به سوراخ شتافتم. دیدم که زرها را زاهد و مهمان بر یکدیگر قسمت کردهاند، و زاهد حصهآ خود را در خریطهای کرده به زیر بالین نهاده. طمع شوم و سوسه آغاز کرد که اگر از آن زر چیزی به دست میآید بار دیگر قوتت دل و راحت روح معاودت مینماید. دوستان و برادران باز به خدمت رغبت مینمایند و مجلسی آراسته و صحبتی پیراسته میشود. در این اندیشه چندان صبر کردم که به خواب شدند. [چون بخفتند] آنگاه آهسته آهسته متوجه بالین زاهد شدم. میهمان کازدیده [دیده] بر کار در آن محل بیدار بوده ترصد حال من مینمود. چنان چوبی برپای من زد که از رنج آن کوفته شدم و پائ کشان به سوراخ رفتم و چندان توقف کردم که آن درد آرامش 5 یافت. بار دیگر به همان طمع بیرون آمدم. میهمان درین نوبت چوبی بر تارک من کوفت [که سراسیمه گشته] به حیلهآ بسیار خود را به سوراخ افگندم و بیهوش افتادم، و درد آن زخمها مال دنیا بر من منغص گردانید و از فقر و فاقه فراموش کردم. شعر

چرا نالد کسی از تنگدستی که گنج بیقیاس است تندرستی و به حقیقت دانستم که پیش آهنگ همهآ بلاها و مقدمهآ جمیع جفاها طمع است. تا مرغ طمع دانه نکند حلقش به حلقهآ دام بسته نگردد، و تا آدمی کمر طمع برنبندد لباس عزتش به پلاس مذلت مبدل نشود. هرکه سفر دریا اختیار میکند و یا به خطر هیجا درمی سازد پیشرو او طمع است و از تیرگی طمع غبارخواری بر دیباچهآ روی عزیزان مینشیند. شعر 20 ای برادر طمع مکن که طمع آدمی را خراب سازد و خوار

دو سخن بشنو ار همی خواهی که شوی از حیات برخوردار

پای در دامن قناعت کش طمع از مال مردمان بردار

عجب از کسانی که راحت در بسیاری ms288 مال طلبند و ندانند که از اندک آن آسایش توان یافت، و توانگری در جمع دنیا جویند و نشناسند که از ترک آن به 25 درجهآ بلند توان رسید. شعر عزت آن یافت که برگند دل از مال جهان

راحت آن دید که دست از طمعش بازکشید

زنی ناحفاظ است دنیای دون که هرگز ازو شوهری برنخورد

که بر پایهآ تخت او پا نهاد که از دست او تیغ بر سر نخورد

آن چنان بیوفایی بدان نمیارزد که برای وی رنجی برند یا غم بود و نابود و غصهآ زیان و سود او خورند. شعر

دنی آنقدر ندارد که بر او رشک برند

یا وجود و عدمش را غم بیهوده خورند

بعد از این تأملات از خانهآ زاهد به صحرایی نقل مکان نمودم. کبوتری با من دوستی داشت. به محبت و مودت او تقریب مصاحبت من و زاغ انگیخته شد، و زاغ با من حکایت لطف و مروت تو بازگفت، نسیم شمایل تو از بستان مفاوضهآ او به من رسید، و ذکر محاسن صفات و [مکارم] اخلاق تو متقاضی ارادت ms289 و صداقت گشت، و به موافقت او خواستم تا از سعادت ملاقات تو مؤانستی طلبم و 20 از وحشت غربت بازرهم که تنهایی کاری صعب است و وحشت غریبی امری دشوار. در دنیا هیچ شادی چون مجالست دوستان نتواند بود، و هیچ غم با فراق رفیقان و هجران همدمان برابری نتواند کرد. و شکر لله تعالی که از خار دل آزار نکبت گل دولت شکفتن گرفت و شب تیره روی محنت به صبح روشنرای جهان آرای راحت مبدل شد. شعر

روز هجران و شب فرقت یار آخر شد

زدم این فال و گذشت اختر و کار آخر شد

صبح امید که بد معتکف پردهآ غیب

گو برون آی که کار شب تار آخر شد

این است که [به تمامی باز] گفتم احوال من؛ و اکنون در جوار تو آمده به دوستی و یک جهتی امیدوار میباشم. شعر

از تو زیبد که مرا از مدد صیقل لطف

زنگ اندوه ز آیینهآ دل بزدایی

سنگپشت چون این فصول استماع نمود، بساط ملاطفت گسترده طرح ملایمت آغاز نهادهاگفت: شعر

به خانهای که چنین میهمان فرود آید

همای سدره در آن آشیان فرود آید

کدام سعادت باشرف مجاورت تو موازنه توان کرد و کدام مسرت با بهجت محاورت تو [در] مقابله توان آورد، چنانچه تو به مدد اتحاد من امیدوار میباشی من نیز به موافقت و مرافقت تو مستظهر و مفتخر میباشم و تا چراغ حیات افروخته است، پرواننواربا شمع جمال تو عشق میبازم. شعر چون ذره به خورشید رخت مهر ببستیم

گر تیغ زنی از تو نخواهیم بریدن

و در این فصل بر اصل که تقریر فرمودی انواع تجربهها و اصناف موعظهها مندرج است. به حکم این تجارب روشن شد که عاقل را از حطام این جهان به کفافی خرسند باید بود و بدان قدر که دست حاجت پیش کسی نباید داشت 20 قناعت باید نمود که هرکه زیاده از گوشهای ms290 و توشهای که ضروری است به وی رغبت نماید، پای از سرحل انصاف فراتر نهاده باشد و آن ناانصافی او را در ورطهآ آفت و بادیهآ مخافت سرگردان سازد و به او آن رسد که به آن گربهآ حریص رسید. موش پرسید که چگونه بوده است آن؟ سنگپشت گفت: آوردهاند که شخصی گربهای داشت و هر روز آن مقدار گوشت که آتش مجاعت او را فرونشاندی وظیفهآ او مقرر کرده بود، اما از حیثیت سبعیت

که خواری از طمع و عزت از قناعت خاست روزی به حوالی کبوتزخانهای بگذشت. از صدای دل آویز کبوتران و آهنگ زیر و بم ایشان اشتهای گربه در حرکت آمده خود را در آن برج افگند. حارس آن 5 برج و نگگهبان آن منزل فی الحال او را گرفته از گلشن حیات به گلخن فوات رسانید، و پیش از آنکه او به مغز سر کبوتر دماغ اشتها را معطر سازد، پوست ازو درکشیده پر کاه کرده [از] در کبوتزخانه بیاویخت. اتفاقا خداوندش را گذر بر آن موضع افتاد. گربهآ خود را بدان حال دید گفت: ای شوخ چشم حریص، اگر بدانقدرگوشت که به تو میرسید قناعت میکردی پوست از تو 15 درنمی کشیدند. شعر

قناعت کن ای نفس با اندکی

که از حرص خواری رسد بی شکی

ندانستقارون نعمت پرست

که گنج سلامت به گنج اندراست

کند مرد را نفس اماره خوار

اگر هوشمندی عزیزش مدار

[دد و دام و مرغ هوا را تمام

نینداخت جز حرص خوردن به دام]

پلنگی که گردن کشد بر وحوش

به دام افتد از حرص خوردن چو موش این مثل را فایده آن است که من بعد به قوتی که/ سلر رمق تواند شد و به سوراخی که مضرت سرما و گرما بازتواند داشت قناعت کنی، و از ms291 بهر مال ضایع شده خود را غمناک نداری. شعر غم مخور جان من ارفوت شود مال و منال

شاد میباش که این مرده نیرزد شیون و بدان که شرف هرکس به کمال است نه به مال، و هرکه در ذات خود به

هرکه به زندان جهالت گم است

هست گدا گرچه زرش صد خم است

مرد که از علم توانگر بود

کی نظرش بر زر و گوهر بود

و دیگر آنکه گربت غربت را از دل خود دور کن و هجرت وطن و مسکن را 0 وزنی منه که عاقل به هرجا رود به عقل خود مستظهر باشد، و جاهل در مولد و منشأ غریب و بیگانه بود. مصراع

صاحب خرد به هیچ مکانی غریب نیست و اندوهنای مباش بر آنچه گویی ذخیره داشتم در معرض تلف افتاد که مال و متاع دنیا روی در زوال دارد و اقبال و ادبار او از دایرهآ اعتبار خارج افتد و حکما 5 گفتهاند: از شش چیزثبات و بقا توقع نتوان داشت اول: سایهآ ابر که تا در نگری برگذرد؛ دویم: دوستی غرض آمیز که به اندک فرصتی چون شعلهآ برق ناچیز شود؛ سیوم: عشق زنان که به اندک سببی تسکین یابد؛ چهارم: جمال خوبرویان که به آخر متغیر گردد؛ پنجم: ستایش دروغ که آن را فروغی نباشد؛ ششم: مال دنیا که عاقبتالامر در معرض فنا آید و با خداوند خود طریق وفا به پایان 20 نرساند. شعر

به زیب و زینت و مال و متاع دنیی دون

مباش غره که با کس وفا نخواهد کرد و از مردم خردمند ms292 نزیبد که به بسیاری مال شادی کنند و به اندک آن غم خورند، چه نزد همت عالی تمام دنیی با اسباب و متاع آن به کاة برگی نیرزد. پس 25 به طلب حصول آن خرمن عمر عزیز به باد برنشاید داد و در فکر بود و نابودش به یکجو غصه نباید خورد. آنان که از سر: لکیلا تأسوا علی ما فاتکم و لا تفرحوا بما أتیکم آگاهی یافته، رخش، همت در ساحت میدان قناعت تاختهاند و نقد حیات

گر جهانی ز دست تو برود مخور اندوه آن که چیزی نیست

عالمی نیز اگر بهدست آید هم مشو شادمان که چیزی نیست

[بدو نیک جهان چو در گذر است درگذر از جهان که چیزی نیست]

و فی الحقیقه مال خود آن را باید شمرد که از پیش فرستند، و متاع خود آن را باید دانست که در عالم آخرت ذخیره نهند. کردار نیک و گفتار پسندیده مالی است که از کس بازنمیتوان ستد، و حوادث روزگار و گردش لیل و نهار را در آن تصرفی نتواند بود، و فایدهآ اموال دنیوی مهیاداشتن توشهآ آخرت است و تهیهآ اسباب سلوک راه معاد که به حکم فاخدناهم بغتة پیک اجل ناگاه [دراآید و باز 10 دادن ودیعت روح را وقتی معین و زمانی مقرر نباشد. شعر

بازکن از خواب ناز آن نرگس رعنا که عمر

میرود چون دور گل تا چشم برهم میزنی

اگرچه تو از موعظهآ من بینیازی و منافع خود از مضار نیک می شناسی، ولیکن میخواستم که حقوق دوستی ادا کنم و تو را بر اخلاق ستوده و عادات 15 پسندیده معونتی نمایم، و امروز تو دوست و برادر مایی و بر آنچه با تو مواسات ممکن و مدارا ms293 متصور باشد از همه وجوه وقوع خواهد یافت، و هرچند به فرض محال از [جانب] تو آثار بی التفاتی به ظهور رسد، از این طرف جز میامن اخلاص و مراسم اختصاص روی نخواهد نمود. شعر

گرچه تو ترکم کنی ترک تو نتوان گرفت

ور تو دلم بشکنی عهد تو نتوان شکست

چون سنگپشت این سخنان ادا نمود و زاغ ملاطفت او را در باب موش بشنید، دلش تازه شد و نشاطش بیاندازه گشت [و] گفت: ای برادرا مرا شادمان گردانیدی و ماده بهجت و سرور را مضاعف ساختی، و شمهای از مکارم اخلاق خود ظاهر کردی؛ و بهترین دوستان آن است که به هروقت جماعتی از همدمان 25 در سایهآ اشفاق و رعایت و پناه اهتمام و حمایت او روزگار گذرانند و او درهای مکرمت بر ایشان گشاده دارد، و در اجابت ملتمسات و رواکردن حاجاتر ایشان

به هرچه حکم کنی نافذ است فرمانت دوست از وی عذر خواست و به حسن آن معامله علاقهآ اعتماد در محبت و وداد استحکام یافت. شعر چو کار تو از حق برآمد چنان کن که یار تو را از تو کاری برآید

نظر بر مرادات یاران همان به که بیزحمت انتظاری برآید

و کریمی که در گرداب حوادث افتد، دستگیری او جز اریاب کرم نتوانند کرد، چنانچه اگر پیلی در خلابی افتد جز پیلان دیگر او را بیرون نتوانند آورد، و اگر تو را در تعهد حال موش زحمتی رسد غم نباید خورد، و نظر به ناموس و مروت 25 کرده از رنج [آن] نباید اندیشید که عاقل همیشه در کسب شرف کوشد و ذکر جمیل باقی گذارد، و اگر برای اندوختن نام نیک مثلا سر دریاید باخت از آن پهلو تهی نکند زیرا که باقی را به فانی خریده باشد و اندک را به بسیار فروخته. شعر

جهان چو گشت به کام تو نام نیک اندوز

که غیر نام نکو نیست حاصل دو جهان

و هرکه در نعمت او محتاجان را شرکت نباشد از زمرهآ توانگران محسوب نگردد، و آنکه حیات او در بذنامی و دشمن کامی گذرد نامش در جملهآ زندگان برنیاید. شعر

سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز

مرده آنست که نامش به نکویی نبرند زاغ درین سخن بود که آهویی از دور نمودار شده و به تعجیل میدوید. گمان 15 بردند که او را طالبی در پی باشد. سنگپشت در آب جست و زاغ بر درخت نشست و موش به سوراخ فرو رفت. آهو به کنار آب آمده چون مدهوشی 0بایستاد. زاغ از هر جانب نظر انداخت تا ببیند که از اثر ms295 وی کسی /هست یا نه. 110b هرچند از چپ و راست نظر نمود کسی را ندید. سنگپشت را آواز داد تا از آب بیرون آمد و موش نیز حاضر شد. سنگپشت دید که آهو هراسان است و در آب 15 مینگرد و نمیخورد. گفت اگر تشنهای بخور و باک مدار که خوفی نیست! آهو پیشتر آمد. سنگپشت آواز مرحبایی زده گفت: شعر

ای یار گرامی زکجا آمدهای بیگانه مباش کآشنا آمدهای

آهو گفت: من در این صحرا تنها بودمی و با ابنای جنس خود نیامیختمی، و هروقت تیزاندازان کمان قصد به زه کرده مرا از این گوشه به آن گوشه راندندی. 20 امروز پیری را دیدم که در کمین من بود و به هرطرف که می رفتم تجسس حال من مینمود. صورت بستم که صیادی باشد و ناگاه دام حیلهآ او مراپای بست گرداند. گریخته بدین جا آمدم. سنگپشت گفت مترس که هرگز صیادان به حوالی این مکان نرسند، و اگر خواهی به صحبت ما رغبت نمای تا تو را به دایرهآ دوستی [خود] درآریم و بنای مصاحبت ما هرسه تن به رکن چهارم که تو باشی تمهید 25 یابد. چه اکابر گفتهاند هرچند دوستان بیشتر باشند هجوم بلا بر ایشان کمتر باشد. شعر

دوستی را هزار کس شاید دشمنی را یکی بود بسیار موش نیز داستانی فرو خواند، و زاغ نیز سخنی چند ملایم اداکرد. آهو دید که یاران لطیف طبع و مصاحبان پاکیزهآ مشرباند، با ایشان درآمیخت و به دل و جان مایل صحبت ایشان شد. مصراع

با یار موافق آشنایی چه خوش است آهو در آن مرغزار مقام گرفت و یاران وصیت کردند که از این چراخور که در نواحی ماست ms296 قدم بیرون منه، و از نزدیک این سرچشمه که حصار امن و امان است دور مشو. آهو قبول کرد و با یکدیگر اوقات میگذرانیدند. و نی بستی بود که به هرگاه آنجا جمع شدندی و بازیآ کنان سرگذشت گفتندی. روزی زاغ و موش و سنگپشت به موضع معهود آمدند و ساعتی [در] انتظار آهو بودند، پدید نیامد. آن صورت موجب دلنگرانی شد. چنان که عادت مشتاقان باشد قبض 5 خاطر برایشان استیلا یافت. زاغ را التماس نمودند که رنج کشیده بر هوا پرواز کن و از احوال غایب ما خبری برسان. شعر صبا ز منزل جانان گذر دریغ مدار وزو به عاشق بیدل خبر دریغ مدار

زاغ به اندک فرصتی/خبر رسانید که او را بستهآ بند بلا دیدم. سنگپشت موش /15 را گفت در این حادثه جز به تو امید نتوان داشت و رایت نجات آهو جز به 2 دستیاری تو نتوان افراشت. مصراع

بشتاب که وقت کار در میگذرد

آنگه زاغ رهنمونی کرد و موش در تگ ایستاده، نزد آهو آمد و گفت: ای برادر مشفق! چگونه درین ورطه افتادی و با آن همه خرد و کیاست چسان گردن به بند حیله [در] دادی. آهو جواب داد که در مقابلهآ تقدیر الهی زیرکی چه سود دارد، و 5 با قضای پادشاهی ذهن و ذکا چه نفع رساند. از بیابان تدبیر تا سزمنزل تقدیر راهی بی پایانست و از فضای حیله تا به سرحدر قضا مسافت بیحد درمیان. شعر

موش گفت راست میگویی. شعر

آنجا که قضا خیمهآ تقدیر زند کس نتواند که لاف تدبیر زند

پس به بریدن بند [آهو] مشغول شد، و درین میان سنگپشت رسیده از گرفتاری یار اظهار ملال و کلال نمود. آهو گفت: ای یار مهربان! آمدن تو در این موضع دشوارتر از واقعهآ من است که اگر صیاد برسد موش بندهای من بریده باشد، من به تگ پا جان ببرم و زاغ ms297 بپرد و موش به کنج سوراخی متواری گردد، اما ترا نه دست مقاومت است و نه پای گریز. این چه تگلف بود که کردی و چرا بدین گونه جرأتی نمودی. سنگپشت گفت: ای رفیق شفیق! چگونه نیامدمی و به 15 چه تأویل توقف روا داشتمی، زندگانی که در فراق یاران گذرد چه لذت دارد و عمری که در مفارقت دوستان به سر آید در چه شمار بود. شعر

بی عمر زندهام من و زین بس عجب مدار

روز فراق را که نهد در شمار عمر

و من درین آمدن معذورم، چه مرا شوق جمال تو بی اختیار به این منزل کشید 15 و آرزوی دیدار تو صبر و سکون از من درربود، و بدین مقدار دوری و مفارقت ضروری که دست داده رفیق تحمل قدم در طریق عدم نهاده. شعر

علم الله که مرا از تو شکیبایی نیست

طاقت روز فراق و شب تنهای نیست

تو متفکر مباش که همین ساعت خلاص یابی و این عقده گشاده شده، با 20 فراغت خاطر به جانب منزل شتابی، و در همه احوال لوازم شکرگزاری لازم است و موجب سپاش داری واجب که به زخمی و گزندی گرفتار نشدهای، والا 111b تدارک آن در خیال نگنجیدی و تلافی آن از حد امکان درگذشتی.

ایشان در این سخن بودند که صیاد از دور نمودار شد. موش از بریدن بند فارغ شده بود. آهو بجست و زاغ بپرید و موش به سوراخ فرورفت. سنگپشت 25 هم آنجا بماند. صیاد برسید و دام [آهو] بریده یافت. انگشت حیرت به دندان [فکرت فروا گرفت و به چپ و راست نگریدن آغاز کرد که آیا این عمل از که

روزی که چشم ما ز جمالت جدا بود

چندان که چشم کار کند اشک ما بود کدام محنت برابر فرقت دوستان تواند بود و چه مصیبت موازی مهاجرت یاران تواند شد. هرکه از دیدار یاری محروم مانده و از وصال گلعذاری مهجور گشته داند که سزگشتگان بادیهآ فراق راپای حیرت درگل است و تنهانشینان زاویهآ اشتیاق را دست حسرت بر دل. شعر

ترا که درد نباشد ز حال ما چه تفاوت تو قدر تشنه چه دانی که در کنارهآ جویی

هریک از یاران داستانی علی حده فرو میخواندند و مناسب حال دوستان داستانی شورانگیز درذآمیز ترتیب میدادند، و مضمون سخنان ایشان راجع به همین یک معنی بود. شعر

دل ندارد بیلب شیرین جانان لذتی بی عزیزان نیست عمر نازنین را عزتی

آخرالامر آهو زاغ راگفت: ای برادرا اگرچه سخن ما در غایت فصاحت است و اشعاری که میخوانیم در نهایت بلاغت، اما سنگپشت را هیچ سود ندارد و ناله و زاری و گریه و بیقراری ما در حوصلهآ او ننشیند. به حسن عهد آن لایقتر که حیلتی اندیشیم و تدبیری پیش آریم که متضمن خلاص و متکفل نجات او باشد؛ 25 و بزرگان گفتهاند آزمایش چهار گروه در چهار وقت است: جرأتد اهل شجاعت در روز جنگ توان دانست، و دیانت اریاب امانت را هنگام دادواستد توان /113 شناخت، و مهر و وفای ازن و] فرزند در ایام فاقه معلوم توان کرد، و حقیقت

مرا یار باید در ایام غم به شادی نیاید مرا ms299 یار کم

موش گفت: ای آهو! مرا حیلهای به خاطر رسیده، صلاح آن است که تو از پیش صیاد درآیی و خود را چون ملولی مجروح به وی نمایی، و زاغ بر پشت تو نشسته چنان فرانماید که گویا قصد تو دارد، لامحاله چون چشم صیاد بر تو افتد 5 دل بر گرفتن تو خوش کند و سنگپشت را با رخت بر زمین نهاده روی به تو آرد و هرگاه که نزدیک تو آید، لنگانلنگان از [وی] دور میرو به مثابهای که طمع از تو بریده نگرداند. ساعتی نیک او را به تکاپوی مشغول میدار و طریق اعتدال و مواسا فرو مگذار، شاید که من سنگپشت را خلاص داده گریزانیده باشم.

یاران بر رای وی آفرین کردند، و آهو و زاغ به همان نوع که مقرر شده بود خود را به صیاد نمودند. صیاد خام طمع چون آهو را دید که لنگان [لنگان] میرود و زاغ بر گردن وی در پرواز آمده قصد چشمش میکند، گرفتن آهو با خود راست آورده، توبره از پشت نهاده در طلب ایشان ایستاد. موش فیالحال بند توبره بریده سنگپشت را خلاص داد. بعد از زمانی که صیاد از جستوجوی آهو به تنگ 15 آمده نیک مانده شد. چون بر سر توبره آمد، سنگپشت را ندید و بند توبره بریده یافت. حیرت بر وی غلبه کرد، با خود اندیشید که این حالاتد عجب که من مشاهده میکنم هیچکس باور نکند. اولا بریدن دام آهو و باز بیماز ساختن آهو خود را و نشستن زاغ بر وی، و سوراخ کردن توبره و گریختن سنگپشت، این حرکات را بر چه چیز حمل توان کرد. در اثنای این اندیشه خوفی بر وی غلبه کرد و گفت: غالبا این زمین پریان و آرامگاه دیوان است. زود باز باید برگشت و طمع از جانوران این صحرا منقطع باید ساخت. پس صیاد توبرهآ پارهپاره و دام گسیخته برداشت و روی به ms300 گریز نهاد و نذر کرد که اگر به سلامت از آن بیابان بیرون رود، دیگر بقیة العمر خیال آن صحرا پیرامون ضمیر نگذراند، و صیادان دیگر را نیز منع نموده به طریق شفقت 25 از آمدن آن دشت و صحرا بازدارد. مصراع

کانجا همیشه باد به دست است دام را!

رشته تا یکتاست آن را زور زالی بگسلد

چون دوتا شد عاجز آید از گسستن زال زر

گل که تنها بویی آخر خشک گردد زان دماغ

ور شکر تنها خوری هم گرم گرداند جگر

زین دو تنها هیچ قوت ناید اندر جان ودل

قوت جان را و دل را گلشکر به گلشکر

این است داستان موافقت دوستان و حکایت معاضدت و هم پشتی محبان و صدق مودت در دولت و نکبت و رعایت محبت دروقت راحت و محنت و ادای حقوق صحبت به هنگام زحمت و شدت، و چون در نوایب ایام و حوادث زمان به اخلاص تمام استادگی نمودند، لاجرم به برکت یک جهتی و معاونت از چندین 5 ورطهآ هایل خلاص یافتند، و عقبات آفات پس پشت کرده بر سریر معاشرت و مسند مباسطت خوشحال و فارغالبال متمکن شدند.

و خردمند باید که به نور عقل و صفای دل در این حکایت تأمل بسزا واجب بیند که دوستی جانوران ضعیف چندین ثمرات پسندیده و نتایج برگزیده میدهد؛ اگر طایفهآ عقلا که خلاصهآ عالمیان و نقاوهآ آدمیاناند بدین نوع مصادقتی 0 طرح افگنند و اساس محبتی بدین قانون بنیاد نهند و آن را از سر خلوص نیت ms301 و صفای باطن به پایان رسانند، انوار فواید آن چگونه خاص و عام را شامل نباشد و آثار منافعش بر صفحات احوال هریک ظاهر شده، چسان برکات آن به روزگار صغار و کبار درنرسد. شعر

هرکه حق صحبت یاران شناخت

عمر جز اندر ره ایشان نباخت

یار که در کار نباشد غم است

کار که بییار برآید کم است

دامن او گیر کز اهل وفاست میل کسی کن که وفایت کند

جان سپر تیر بلایت کند بهر چنان دوست که جانی بود

دوستی جان ز گرانی بود

هرکه را یار وفادار بود غم نبود وان که را یار نباشد دل خرم نبود

اکنون اگر عنایت فرموده بازگوید مثل دشمنی که به او فریفته نباید گشت و به تواضع و تضرع او غره نباید شد که مضمون وصیت چهارم این است که عاقل از 0روی دوزاندیشی باید که بر خصم اعتماد نکند که به هیچوجه از دشمن دوستی نیاید. شعر

ز دشمن دوستی جستن چنانست که یکجا جمع کردن آب و آتش

بید پای فرمود که هراینه مردم خردمند به سخن دشمن التفات نکنند، و متاع روی اندود تزویر و شعبدهآ نفاق آلود تدبیر او را نخرند که دشمن دانا برای صلاح 5خود کمال ملاطفت به ظهور میرساند و ظاهر را به خلاف باطن آراسته مینماید و دقایق زرق و لطایف حیله به کار میبرد، و درضمن آن فکرهای کلی و تدبیرهای عجیب تعبیه میکند. پس عاقل دوراندیش هرچند از دشمن تلطف و تکلف بیش [یابد] در بذگمانی و خویشتن داری بیفزاید، و چندانچه خصم قدم ملایمت پیش

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمننابودن از مکر ایشان /311 نهد او ms302 دامن موافقت زیاده درچیند. چه اگر غفلتی و رزد و رخنهای گشاده گذارد، دشمن که پیوسته مترصد این حالست ناگاه کمان کمین بگشاید و تیر تدبیر به هدف مراد رساند، در آن حال فرصت تدارک فوتشده حسرت و ندامت دست نگیرد و مگرو کاشکی سود ندارد، و بدو آن رسد که از زاغ به بوم رسید. دابشلیم پرسید که چگونه بوده است آن؟ برهمن گفت: آوردهاند که در بعضی از ولایت چین کوهی بود در بلندی به مثابهای که حس بصری چند جای در راه آسایش کردی تا به ذروهاش رسیدی، و دیدهآ بان وهم جز به نردبان خیال پای به گوشهآ بام رفعتش ننهادی. شعر

کسی ندیده فرازش مگر به چشم ضمیر

کسی نرفته نشیبش مگر به پای گمان و بر آن کوه پرشکوه که از غایت رفعت و سعت ساحت نهایت نداشت، شعر

همه اوج فلک بالاش بودی همه روی زمین پهناش بودی

باغبان حکمت به محض قدرت درختی رویانیده بود که شاخ آن از بالای ثریا 15 گذشته و بیخش در تحتالثری قرار گرفته. شعر

توانادرختی که هر شاخ او زدی پنجه با سدرةالمنتهی

در اوصاف او اصلها ثابتخرد خواندهاش فرعها فی السماء

و بر آن درخت بسیاز شاخ قریب هزار آشیانهآ زاغ بود، و آن زاغان ملکی داشتند که پیروز نام داشت و همه در فرمان او بودندی، و اوامر و نواهی او را در 25 3 حل و عقد /امور امتثال نمودندی. شبی پادشاه بومان که او را شباهنگ گفتندی، به سبب دشمنی قدیم که در میان زاغ و بوم بوده باشد با لشکری جرار و سپاهی خونخوار شبیخون بر زاغان زده دمار از جماعت ایشان برآورد. شعر

به بازوی مردی برآورد دست سر دشمنان کرد چون خا

در آن شب تار بسیاری از زاغان شبه کردار را به آتش کاززار بسوخت، و رقعهآ 25 واقتلوهم حیث وجدتموهم برگریبان حال [آن] تبة روزگاران دوخت، و ms303 مظفر و منصور و مؤید و مسرور از آن رزم مراجعت نمود. روز دیگر که غراب سیافبال

تیغ کشید آن شه عالم فروز لشکر شب کرد هزیمت ز روز پیروز لشکر خود را جمع کرده، حکایت [هجوم] سپاه بوم در میان آورد و گفت: شبیخون بومان دیدید و دلیری ایشان مشاهده کردید، امروز در میان شما کشته و پراگنده و مجروح و پرشکسته بسیار است، و از این دشوارتر جرأت و جلادت ایشان است و حریصبودن بر آزارو ایذای زاغان و و قوف یافتن بر مسکن و مأوای ما و مطلع شدن بر آرامگاه و آشیانهآ ما؛ و شک نیست در آن که ظفر و نصرتی که بر این طایفه یافتهاند، ایشان را دلیرتر گرداند و این نوبت زودتر ه1 بازآیند، و کرتد دویم دست بردی پزکارتر از بار اول نمایند، و بیماران مرض هزیمت را اهم از آن شربت نخست بچشانند، و یمکن که اگر بار دیگر ایشان بدین نوع شبیخون آرند، یکی را از لشکر ما زنده نگذارند. درین کار تأملی کنید و وجه مصلحت بازنموده به اتفاق در دفع ایشان اندیشه نمایید. شعر

وز اولین حملهآ دشمن است دگزبارش آغاز مکر و فن است 15 گرین سیل را ره نبندد کسی خرابی پدید آید از وی بسی

ره فتنه امروز محکم بگیر که فردا نباشد تدارک پذیر

چون پیروز سخن به اتمام رسانید، پنج زاغ از اعیان لشکر نزدیک ملک آمده مراسم دعا و لوازم ثنا به تقدیم رسانیدند، و ایشان در میان زاغان به فضیلت رای و مزیت عقل مذکور و به راستی تدبیر و خوبی فکر مشهور بودند. به هرچه 20 اشارت فرمودندی اسرار فوز و نجاح در آن مندرج بودی، و هر رایی که نمودندی اثر خیر و صلاح از آن ظاهر گشتی./ شعر ms304

به رای روشن و فکر صواب بردندی

ز روی آینهآ روزگار زنگ خلل

به عقل کامل و تدبیر راست کردندی

هزار مشکل دوران به نیم ساعت حل

زاغان در کارها اعتماد بر مشورت ایشان داشتندی و در دفع حوادث به اشارت ایشان شروع نمودندی، و ملک رای ایشان را مبارک داشتی و در ابواب

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /313 مصالح از سخن و صوابدید ایشان درنگذشتی.

چون پیروز را نظر برایشان افتاد، هریک را به عواطف ملوکانه نوازش نموده خلعت و صلتی که لایق حال بود وعده داد و گفت: امروز روز امتحان عقل و فضل است. هر جوهری که در درج ضمیر ذخیره داشتهاید، در رشتهآ بیان کشیده بر طبق عرض باید نهاد، و هر نقدی که در دارالضرب خاطر خطیر بر معیار اعتبار 5 زدهاید از سکهخانهآ امتحان به بازار ظهور باید رسانید. زاغان زبان ثنأگستری گشوده گفتند: شعر

شها عالمی در پناه تو باد زمین و زمان نیکخواه تو باد

کلید در فتح بادت بهدست سر دشمنان زیر پای تو پست

رای عالی درین باب اصوب است و آنچه در ضمیر انور گذرد اولی و انسب 10 آن است. ما بندگان چه گوییم که هزارچندان بر مرآت خرد خداوندی روشن نباشد، و چه چیز دانیم که اضعاف آن در لوح دانش شهنشاهی مرتسم نبود. اما به حکم آلمأمور مغذور از هرچه استفسار رود به قدر الوسع و طاقت و اندازهآ استحقاق واستطاعت شروع نموده خواهد شد. مصراع

آنچه میگوییم نزد رای عالی روشن است

ملک یکی را پرسید که تو درین باب چه گویی و چارهآ دفع این حادثه به چه نوع میکنی؟ گفت: ای ملک! دانایانی که پیش از ما بودهاند حیلهآ این نوع واقعه را به ما نموده و فرموده که چون کسی از مقاومت دشمن قوی عاجز آید هراینه ترک مال و عیال ms305 و منشأ و مولد بباید گفت، و از وطن معهود و مسکن مألوف روی بباید تافت که جنگکردن خطری عظیم است و در معرکهآ حرب پای افشردن آفتی 20 بزرگ، خاصه که از خصم مالشی یافته باشد و از تردد ایشان هزیمت را غنیمت شمرده، و هرکه بی تأمل در مقام انتقام آمده، با چنان خصمان که اثر حرب و ضرب ایشان دیده باشد، داعیهآ محاربه کند بر گذزگاه سیل خواب کرده باشد و بر روی آب [روان] خشت زده؛ و بر قوت خود اعتماد کردن و به زور و شجاعت 115.خود فریفتهشدن از حزم دور افتد./ چه شمشیر دوروی دارد و باد نصرت را از 25 هر دو جانب امکان وزیدن باشد. شعر

حذر کن ز پیکار کمتر کسی که از قطره سیلاب دیدم بسی

مزن با سپاهی ز خود بیشتر که نتوان زد انگشت بر نیشتر

ملک روی به دیگری آورد و گفت: تو چه اندیشیدهای و مصلحت این کار چگونه دیدهای؟ گفت: آنچه وزیر سابق اشارت فرمود از گریختن و منزل خالی گذاشتن رای من به آن موافق نیست، بلکه آن تدبیر از اهل خرد لایق نه. چه به حملهآ نخست و صولت اول این خواری به خود راه دادن و مولد و مسکن را پدروذکردن، موجب بی ناموسی و سبب بی حمیتی باشد. مصراع

نشاید شیرمردان را به هر زخمی زجا رفتن

به صواب آن نزدیکتر که استعداد حرب بسازیم و با شوکتی و هیبتی هرچه تمامتر روی به جنگ آریم. شعر اگر برنیاریم تیغ از نیام به مردی ز ما برنیارند نام

به خود ننگ را رهنمونی کنیم که پیش زیونان زبونی کنیم

اگر یار باشد جهان آفرین به تیغ از عدو بازخواهیم کین

پادشه کامگار وقتی با مخدرهآ مملکت دست [عشرت] در آغوش تواند کرد که آب شمشیر آتش بارش نام خصم بذاندیش از لوح حیات بشوید، و شهنشاه 5 نامدار آن ms306 زمان ساغر راحت به لب مراد تواند رسانید که پیمانهآ عمر دشمن شوخ چشم را به سنگ ظفر درهم شکند. مصلحت وقت در آن است که دیدهبان بنشانیم و از هر جانب که تصور خوف توان کرد خود را نگاه داریم، و اگر دشمن قصدی کند آماده و ساخته [پیش رویم و] در کارزار مرذوار پایداری نماییم تا چهرهآ نصرت از غبار میدان به نظر امید درآید، یا در عرصهآ نام و ننگ خون ما با 20 خاک معرکه آمیخته گردد. مصراع

به نام نکو گر گشندم رواست

و سلاطین باید که روز جنگ و وقت نام و ننگ به عواقب کارها التفات ننمایند و در هنگام نبرد جان و مال را بی قدر و قیمت شمرند. شعر

از سرگذشته پای به میدان نه و ببین

گوی مراد در خم چوگان آرزو

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمننابودن از مکر ایشان /315

ملک روی توجه به جانب دیگری کرد و گفت: رای تو چه اقتضا میکند و تدبیر تو کدام رقم بر تختهآ تصویر میزند. جواب داد که مرا با سخن دیگران کار نیست. صواب آن است که جاسوسان فرستیم [و منهیان صاحبوقوف بر کار کنیم] و تفحص حال دشمن به واجبی بهجای آورده، معلوم سازیم که ایشان را به مصالحه میلی هست یا نه. اگر به باج و خراج از ما خوشنود شوند و ملاطفت ما را 5 به حسن قبول استقبال نمایند، ما نیز قرار کار بر صلح/ نهاده به اندازهآ طاقت و 1155 قدر امکان خراجی به گردن گیریم، و از شدت کارزار و محنت شبیخون ایشان ایمن شده در دیار خود بیاساییم. شعر

همی تا برآید به تدبیر کار مدارای دشمن به از کاززار

چو نتوان عدو را به قوت شکست به نعمت بباید در فتنه بست

نخواهی که باشد ز خصمت گزند به تعویذ احسان زیانش ببند

و ملوک را ms307 یکی از رایهای درست و تدبیرهای صایب این است که چون شوکت و قدرتر دشمن ظاهر گردد و خوف این باشد که فساد و استیلای او در ممالک منتشر شود و رعیت در معرض هلاک و ورطهآ تلف افتد، نقش حیلتی برآورده کعبتین خصم را به لطف بازمالد و ایشان را از ششدر عنا خلاص داده، 15 مال را سپر ملک و ولایت گرداند. چه بر بساط تکبر و تجبر با آنکه نقش خصم مینشیند، داو طلبیدن و نرد مخاصمت را با آنکه قوت دشمن زیاده بود تندباختن از حکم خرد دور و از پیرایهآ تجربه مهجور باشد. مصراع

زمانه با تو نسازد تو با زمانه بساز

ملک وزیر دیگر را طلبید و گفت: تو نیز اشارتی فرمای و آنچه به خاطر رسد 2 بازنمای. گفت: ای ملک!وداع وطن و داغ هجرو رنج سفر به نزدیک من ستودهتر آید از آنکه رشتهآ ناموس قدیمی را گسستن و دشمنی را که همیشه از ما کمتر بوده تواضع نمودن. شعر

کی تواند گشت باز جره تیهو را مطیع

چون تواند بود شیر شرزه آهو را شکار

اگر ما در مقام [قبول] خراج و تحمل مؤنات بومان درآییم بدان راضی

مرده بودن به زیر سنگ اندر به که زنده به زیر ننگ اندر

ملک وزیر پنجم را که کازشناس نام داشت پیش خواند و گفت: مرا بر عقل عقدهآ گشای تو اعتماد بسیار است و به رای عالم آرای تو وثوق بیشمار. شعر در ms308 مضیق عقدههای چرخ دین و ملک را همچو رای صایبت مشکل گشایی کس ندید جز به تدبیر همایونت مرادی کس نیافت

جز به یمن همتت فر همایی کس ندید/

تو درین باب چه میفرمایی و از جنگ و صلح و جلای وطن چه رای میزنی؟ کازشناس جواب داد که تدبیر ما آنست که جز به اضطرار جنگ بوم اختیار نکنیم 5 و مادام که بیرون شد کار ایشان را طریقی دیگر بدانیم طرح منازعت نیفگنیم. زیرا که ایشان در جنگ ما دلیراند و ما در جنگ ایشان زبون. هم به قوت از ما بیشاند و هم به شوکت از ما در پیش؛ دشمن را ضعیف شمردن سبب غرور گردد، و هرکه مغرور شد به هلاک شدن نزدیک باشد. و من پیش ازین از هجوم ایشان میاندیشیدم [و از آنچه میترسیدم به رأی العین دیدم.] ایشان نیز حالا متعرض 25 ما نخواهند شد، جهت آنکه در میان ایشان اهل خرد هستند، و صاحب حزم به هیچ حال از دشمن ایمن نباشد، زیرا که در وقت نزدیک شدن امکان دارد که ناگاه فرو گیرد و چون مسافت دور شود ممکن است که معاودت نماید و به هنگام هزیمت متصور نیست که کمین کرده باشند، و هرگاه تنها بود خیال توان بست که مکری و غدری اندیشیده باشد، و بدین دلیل حالا جنگ از جانب ایشان در عقدهآ 25توقف است و اگر فرضا داعیهآ جنگ داشته باشند، ما را محاریةآ نمودن صلاح نیست؛ خردمنذترین خلق آن باشد که از جنگ بپرهیزد، چه آنچه در جنگ تلف می شود نقد جان است و آن را عوض نباشد. شعر

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /317

اگر پیل زوری و گر شیزچنگ به نزدیک ما صلح بهتر ز جنگ

ملک گفت: اگر از جنگ کراهیت داری پس چه میاندیشی؟ گفت در این کار تأمل باید کرد ms309 و [فراز و] نشیب آن به قدم تفکر بباید پیمود که پادشاهان را به رای صایب و تدبیر درست آن غرضها حاصل گردد که به خزاین و دفاین بسیار و خدم و حشم بیشمار میسر نباشد. شعر به شمشیری یکی تا ده توان کشت به رایی لشکری را بشکنی پشت

و اصل دراین ابواب رای روشن ملک است و مشاورت وزیران ناصح. سبب زیادتی نور [خرد] و کمال روشنایی آن باشد چنانچه آب دریا را به جویها مدد حاصل آید، و لهذا هرکه به رای ناصحان امانت گزار مقبول القول استظهار نجوید، به کمتر فرصتی آنچه از مساعدت بخت و موافقت سعادت بدو رسیده ضایع و 1 متفرق شود، و هرکه از میامن عقل بهرهمند شده، استماع سخن معتمدان را شعار و دثار خود سازد، اقبال او پایدار و دولت او بر مدار باشد، و امروز بحمدالله که ملک به کمال عقل آراسته است و به حسن تدبیر متحلی. شعر

ای در پناه عدل تو ملک هنروری/

وی پرتوی ز رای تو خورشید خاوری

تدبیر صایب تو به اندیشهآ صواب

تمهیذ داده قاعدهآدادگستری

فکر مرا چه وقع بود پیش رای تو

خزیهره را چه قدر بود پیش جوهری اما ملک چون مرا [در این مهم] به عز مشاورت معزز گردانید و شرف 20 مصلحت بینی به من ارزانی داشت، میخواهم که بعضی را در خلأ جواب گویم و بعضی را در ملأ بازنمایم، و من چنان که جنگی را مکرهم تواضع و تذلل را نیز کارهم، و قبول جزیه و تحمل عاری را که پدران ما بدان تن درندادهاند گردن ننهم. شعر

خصم را گردن نهم بیاعتباری آورد

نگو نار و لاعار که مردن به ز بدنامی

و من صواب نمیبینم ملک را اظهار عجزکردن. هرکه تن به زبونی در دهد، درهای محنت ms310 بر او گشاده شود و طریق چارهاندیشی بر او بسته گردد. شعر

همت بلند دار و زیونی مکن که چرخ

هرجا زبون تریست برو خیرهتر شود

و باقی فصول را خلوتی باید تا بر رای ملک آرای ملک عرضه کرده آید. یکی از حضار مجلس گفت: ای کارشناس! فایدهآ مشاورت آن است که هریک از اریاب خرد سخنی گویند، باشد که تیر [فکر] یکی از ایشان بر هدف مراد آید، و بزرگان گفتهاند مشاورت اجتماع عقول است و هرجا که جمعی از اهل عقل به مهمی شروع نمایند مداخل و مخارج آن را نیکؤتر وجهی ملحوظ خواهد شد، و عاقبت آن کار به فوز و نجاح [فرا] خواهد پیوست، چنانکه حکیم گوید: شعر

مکن تکیه برگنج و تیغ و سپاه ز فرزانگان رای و تدبیرخواه

شود رای نیکو تو را دستگیر به جایی که ضایع بود تیغ و تیر پس مصلحت در آن که سخن را حواله به خلوت میکنی چه چیز تواند بود؟ کارشناس گفت: نه هر مستشاری مؤتمن باشد، و اسرار مملکت چون مهماته عرفی و معاملاتد رسمی نیست که با هرکس مشاورت آن توان نمود، و گفتهاند فاش شدن اسرار پادشاه از جانب ارباب مشورت است یا از طرف ایلچیان و رسولان ملاحظه مینماییم؛ و تو چه دانی که در این محل جاسوسی که گوش به 25 آواز دارد حاضر نیست تا هرچه شنود زودتر خبر آن به خصم رساند و ایشان در مبادی و خواتیم آن تأملات بسزا کرده رخنههای فتنه را دریندند و تیر تدبیر ما از رسیدن به نشانهآ آرزو قاصر آید؛ و اگر بالفرض منهی دشمن این جا نباشد شاید که هریک از حاضران را دوستی و رفیقی باشد و یمکن که از ایشان خبر این مجلس و شرح این سخنان گذشته به تفصیل بازبرسند، و اندکی از کماهی تدبیرات در افواه 25 و السنه/ افتاده به گوش دوست و دشمن رسد، و ms311 از اینجاست که در پوشیدن /1160 اسرار مبالغه کردهاند. شعر چه زیبا گفته است آن مرد هشیار که گر سر بایدت سر را نگهدار

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمننابودن از مکر ایشان /319

و هرکه سر خود را با دیگری که سمت محرمیت نداشته باشد در میان آورد، [عاقبتالامر] پشیمان گردد و ندامت سود ندارد؛ و هیچکس را در کتمان سر این [مقدار] مبالغه نیست که ملوک را. چه اگر بر تدبیر ملکی غیرکسی که فی الحقیقه معتمد پادشاه باشد وقوف یابد خللهای کلی از آن متصور است. شعر

اگر جز تو داند که رای تو چیست بر آن رای و دانش بباید گریست

و بسیار بوده که ملک و پادشاهی بلکه حیات و زندگانی به واسطهآ افشای سر از دست دادهاند، چنانکه پادشاه کشمیر به سبب آنکه با وزیر مافی الضمیر خود در میان آورد به اندک زمانی از اوج شهریاری به حضیض بیاختیاری افتاده، آفتاب عمرش به افق فنا غروب نمود. پیروز پرسید که چگونه بوده است آن؟

10 کازشناس گفت: آوردهاند که در شهر کشمیر پادشاهی بود عنان تسخیر بر سر توسن سبزخنگ فلک کرده و کمند تصرف در گردن روزگار سرکش افگنده، از بیم آتش شمشیر برق آثارش باد را زهرهآ آن نبود که مخالف صوب راستی تواند وزید، و از هیبت سنان جانستان صاعقهآ کردارش آب قوتر آن نداشت که برروی 15 خاک کج تواند رفت. شعر

جهان را خلعت امن آن چنان داد که تیغ از ننگ عریانی شد آزاد

ز عدلش جان مظلومان سحزگاه فرامش کرده تیزاندازی آه

و این پادشاه ذوشوکت در حریم حرمت و پردهآ عشرت محبوبهای داشت که زلف شبرنگش در درازی شب یلدا را مدد دادی، و روی جان بخشش [به کمال 20 حسن] از مه چارده سبق بردی و زاهد شبزندهدار اگر خیال جمال او در خواب دیدی چون صبح پاکیزهآ دامن ms312 از مهر رویش گریبان خرقهآ پرهیز چاک زدی. شعر به دیدن همایون به بالا بلند به ابرو کمان کش به گیسوکمند

چو سروی که پیدا کند در چمن ز گیسو بنفشه ز عارض سمن

ملک را به آن نازنین دلبستگیی بود که مشاهدهآ جمالش را حاصلالحیات 25 دانستی و تماشای زلف و خالش را سرمایهآ عمر و زندگانی شمردی. هر نفس جاذبهآ عشق جانان رشتهآ جانش را به جانب خویش کشیدی، و طرة طرار دلارام

من نه به اختیار خود میروم از قفای تو/

گیسوی چون کمند تو میبردم کشان کشان

و آن شوخ فتنهآ انگیز چون مرغ دل شاه را مقید دام زلف دلاویز خود کرده بود کمان ابروان تا بناگوش کشیده خدنگ غمزه بر هدف سینهاش میگشاد، و ساعت به ساعت به کرشمههای رنگین و عشوههای شیرین، بند دگر در پای دلش مینهاد. شعر

رسم عاشقکشی و شیوهآ شهرآشوبی

جامهای بود که بر قامت او دوخته بود و از آنجا که استغنای حسن باشد به مجرد عشق بازی شاه قانع نبود، و از اطراف و جوانب دیگران را نیز مسخر می ساخت و کمند دلربایی درگردن شوریدگان بیابان هوس میانداخت، و به آخر کار با جوانی زیباطلعت از ملازمان پادشاه که خط سبزش مانند خضر بر لب آب حیوان رسیده بود و سبزهآ خطش چون سنبل بهشت بر کنار جویبار کوثر دمیده. شعر به گرد لعل لب او دمیده سبزهآ خط چو بر حوالی آب حیات مهرگیا

سرذکاری آغاز نهاده و آن جوان نیز به غرقاب عشق درافتاده، بر جریدهآ حالش از دفتر ثبت رقمی و بر صفحهآ روزگارش از اثر حیات رمقی نماند. شعر هرکه با عشق آشنا شد زحمت جان برنتافت

درذ پرورد محبت بار درمان برنتافت پیوسته میان عاشق و معشوق به چشم و ابرو سؤال و جواب بودی و به اشاره و کنایه گفت و شنود نمودندی. روزی پادشاه بر مسند عشرت ms313 نشسته بود و دل در وصال جانفزای محبوب بسته و آن جوان به خدمت ایستاده و اسباب معاشرت [به همه نوع] آماده. پادشاه در جمال دلارای یار مینگریست و از صحیفهآ رخسارش رقم فی اخسن تفویم مطالعه مینمود. زن غافل از آنکه ملک در وی 5 می نگرد در جوان نگاه کرد و از لب شیرین تبسمی که دامن روزگار از آن پزشکر شدی به ظهور رسانید. مصراع

بزن یک خنده و دامان عیشم پزشکر گردان

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /321 جوان نیز [در برابر آن] به گوشهآ چشم جادووش کرشمهای که هزار شور در عالم افگندی ظاهر فرمود. شعر

نرگس نازندهآ او نیم بازرخنه نمودی دل اهل نیاز پادشاه بر آن حال مطلع شده آتش غیرت در دلش شعلهآ زدن گرفت و دلبستگی ایشان را دانسته، یکباره دل از صحبت دلارام برداشت، و گفتهاند. شعر 5 اهل تحقیق برآنند که برنتوان خورد از درختی که برد سایه به باغ دگری پس با خود اندیشه کرد که در این کار/ شتابکردن از طریق خرد دور مینماید، و در دفع این دو تن که فی الحقیقة دشمن منند تعجیل نمودن با حزم و عاقبت اندیشی راست نمیآید. مصراع

صبر بهتر مرد را از هرچه هست پس آن صورت را نادیده انگاشته صحبت بر همان منوال که طرح افتاده بود برپای داشت و شب را به روشنایی شمع جمال دلدار به روز رسانید، اما دلش چون پروانه به شعلهآ آتش اضطراب می سوخت. شعر پادشاه و عاشق و سرمست و زان سان دلبری

کی تواند دید او را ملتفت با دیگری 15 [القصه] روز دیگر که جمشید خورشید علم فتح و نصرت بر قبهآ قصر فیروزه فام فلک برافراشت و شاه سیارگان حجاب ظلمت از پیش ایوان صفهآ سپهر میناگون برداشت، شعر چو از دمهای سرد صبح نمام به یکدم طشت ms314 مهر افتاد از بام عروس آفتاب خوب رخسار ازین نیلیتتق بنمود دیدار 2 پادشاه به تخت دولت برآمد و صلای عدل در داده قضیهآ داذخواهان را به خود فیصل داد. شعر

شه که با عدل آشنا باشد سایهآ رحمت خدا باشد و بعد از آنکه از رفع مهمات و حکم معاملات بازپرداخت، با وزیری که مدار مملکت بر او بود خلوتی ساخت. جلاد خشم مبالغه میکرد که حالت شبانه را با 25 وزیر در میان آرو به مشاورت او ایشان را شربت سیاست بچشان؛ و کازفرمای عقل میگفت سر خود از وی پوشیده دار و حکمی که دلت میخواهد به امضا

کارهای این چنین آن به که پنهانی بود

آشکارا گر کنی آخر پشیمانی بود

وزیر از نزدیک پادشاه به خانه آمد و دختر خود را بغایت اندوهگین [و ه1 پریشان حال] یافت. سبب آن پرسید. چنین معلوم شد که دختر امروز در حرم سلطان بوده و از جانب خاتون پادشاه انواع بی حرمتی بدو لاحق شده و در میان اقران و همسران به او خواری بسیار نموده. وزیر از این معنی/ متألم شده جهت مراعات خاطر دختر فرمود: شعر

برید باد صبا دوشم اگهی آورد که روز محنت و غم رو به کوتهی آورد

غم مخور که درین دو سه روز چراغ عمرش مرده و گل حیاتش پژمرده خواهد شد. دختر جهت تأکید حال از ms315 حقیقت مهم سؤال نمود. وزیر شمهای از آن بیان کرد و در اخفای آن مبالغهآ [عظیم] فرمود. دختر به این اشارت خوشدل از پیش پدر بیرون آمد. مقارن آن حال یکی از خادمان حرم به عذرخواهی و دلداری او 25آمده بود. چون مقدمهآ عذر تمهید کرد، دختر وزیرگفت غم نیست اگر خاتون مرا بی موجبی رنجانید، اما [عنقریب] به سزا و جزای خود خواهد رسید. مصراع

نزدیک شد که دور شود دشمن از نظر

خادم نیز اظهار بشاشت و بهجت نموده پرسید که این سخن از کجا میگویی و کی باشد که ما را از جفا و آزار او خلاصی روی نماید. دختر [وزیر] گفت که اگر 25راز مرا پنهان داری حقیقت این حال در بیان آرم و نکتهای از این راز مخفی ندارم. خادم سوگند خورد و دختر کماهی احوال با او درمیان آورد. خادم فیالفور بازگشته خاتون را از آن حال آگاهی داد. خاتون جوان را به خلوت طلبیده از ست

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /323 کار خبردار گردانید، و به اتفاق جمعی دیگر [را] اغوا نمودند و تا آگاهشدن شاه به سر بالین او آمده و سفینهآ حیاتش به غرقاب عدم انداختند، و به سبب این که سر خود را با وزیر آشکارا کرد از منصب کامرانی بلکه از مقام زندگانی در مضیق هلاک و محبس فوات افتاد؛ و فایدهآ این مثل آن است که اگر[چه] ملوک با وزرا مشاورت نمایند و از تجربه و کیاست ایشان فایده گیرند، اما باید که کسی را بر 5 سر دل خود مطلع نگردانند، چه هرگاه که خود با وجود فر یزدانی و تأیید آسمانی و همت بلند و خاطر ارجمند راز خود اخفا نتوانند کرد، دیگران که به پایه ازو فروتر و به عقل و خرد ازو کمتر باشند چگونه محافظت آن توانند کرد. شعر

چون تو نتوانی ms316 که راز خویش را پنهان کنی

پس چرا رنج گران را دیگری اخفا کند

کازشناس چون این حکایت بازگفت و جوهری به این لطافت به الماس عبارت دلگشای سفت، یکی [دیگر] از حاضران مجلس زیان اعتراض بگشود که بدین سخن که تو فرمودی طرح مشاورت برباید انداخت و با فکر و رای خود 118b دریاید ساخت، و حال آنکه ترک مشاورت پسندیدهآ عقل و حکمت نیست و نکتهآ و شاوزهم فی الآمر دلالت دارد بر آنکه بیمشاورت در مهمی شروع/ نباید 15 نمود. شعر

بنای کار خود ار بر مشاورت ننهی

نه حقه شرع گزاری نه داد عقل دهی و نص کلام الهی که پیغمبر برگزیدهآ خود را به مشاورت با ملازمان عتبهآ نبوت امر کرد مقتضی آن است که مشورت سنتی مرضی بل حتمی مقضی تواند 25 بود. شعر

شد پیمبر به مشورت مأمور تو چرا زین طریقه باشی دور

کازشناس گفت: امرکردن حق تعالی جل جلاله به پیغمبر صلواتالله و سلامه علیه به مشاورت نه برای آن است که رای او را از رای دیگران مددی حاصل آید، چه ضمیر منیر صاحب رسالت علیهالصلوة والسلام که به وحی الهی مؤید است و 25 به عون عنایت پادشاهی مزین، آینهای است جهاننمای که حقایق اشیا در او ظاهر و موضح مینماید، بلکه برای تبیین منافع مشاورت و تفریق فواید آن است

آنکه وصل تو میسر نشود چندان نیست

که رقیبان ز سر طعن زبان بگشایند

پیروز گفت: ای ناصح مهربان! مرا بر فرط شفقت و حق گزاری تو اعتماد تمام است، و از جمله وزرا و مدبران که برین درگاه ملازماند تو را به کفایت و درایت مستثنی میدانم. آنچه از روی نصیحت و هواداری به خاطر رسد در اظهار آن به تقصیر از خود راضی مباش. کازشناس خدمت کرد و گفت: شعر

ای در پناه عدل تو آسوده وحش و طیر

وی از کمال عقل تو خوشحال انس وجان

بر هر خدمتگاری واجب است که چون مخدوم وی تدبیری اندیشد آنچه به 20 صواب نزدیکتر بیند بازنماید،/ و اگر عزیمت او را به خطا مقترن یابد وجه فساد 3 آن را روشن ساخته به مدارا سخن راند و تا استقامت کلی در رای و تدبیر وی پدید نیاید دست باز ندارد، و هر مشیری که جانب ولی نعمت فرو گذاشته حقه مشاورت نگاه ندارد و شرط امانت و اعتماد به جای نیارد، او را دشمن باید پنداشت و رسم مشورت کردن با او فرو باید گذاشت، وهرگاه که پادشاه اسرار 25خود را بدین نسق عزیز و مستور دارد و وزیر کافی و مشیر امین و معتمد به دست آرد، و مکافات نیکوکاران در شریعت شهریاری واجب شمرد و زجر و تأدیب بذکرداران به مذهب جهانداری لازم شناسد، غالب آن است که ملک او پایدارو

ی به دین و داد گرای تا بود ملک ازین دو پایه به پای

عالم آسوده کن به نعمت جودتا تو خوش باشی و خدا خشنود

ملک پرسید که پنهانداشتن اسرار به چه نوع باید و از که شاید؟ [کارشناس] گفت که اسرار ملوک را درجات متفاوت است، بعضی آن است که پادشاه را از خود نیز پنهان باید داشت یعنی در اخفای آن مبالغه بدان حد باید نمود که گوییا خود محرم آن نمیتواند بود فکیف با دیگری رمزی از آن توان گفت؛ و بزرگی در این معنی گفته: شعر

آنچه ناگفتنی است در دل خویش دار پنهان بدان مثابه که دل

اگرش مدتی زمان طلبد نتواند که سازدش حاصل

و برخی دیگر آن است که دوتن را رتبهآ محرمیت توان داد، و در بعضی [امور] سه کس را شریک توان ساخت تا چهار و پنج نیز جایز است، و اما سری که در باب قضیهآ بومان به خاطر گذشته جز چهارگوش و دو سر قابلیت محرمیت ندارد. ملک بعد از استماع این سخن روی به خلوت نهاد و کازشناس را طلبیده آغاز 15 سخن کرد. اول پرسید که سبب عداوت و موجب دشمنی [و عصبیت] میان ما و بوم به چه وجه بوده؟ گفت در قدیم الایام زاغی کلمهای گفته بود، بومان از این جهت کینه در دل گرفته طرح مخاصمت افگندند و تا امروز آن نزاع و جدال قایم مانده. ملک گفت چگونه بوده است آن؟ کازشناس گفت: آوردهاند که جماعتی از مرغان فراهم آمدند و اتفاق نمودند که ما 8190 4 را/ امیری و پیشوایی باید تا در سوانح امور به وی رجوع نماییم، و اگر خصمی در مقام منازعت آید به استظهار وی در دفع و منع او کوشیم. پس هریک از ایشان رقم امارت بر نام یکی از فرقهآ طیور میکشیدند، و دیگری به دلیل و حجت ms319 در 25 بطلان آن میکوشید تا نوبت به بوم شوم رسید. جمعی متفق شدند بر آنکه او را امیر گردانند و زمام اختیار به کف کفایت وی بازدهند. چون درین مقدمه خوض

القصه قرار کار بر آن افتاد که دیگری را که در آن مجمع داخل نباشد حکم سازند و به هر وجه وی حکم کند از جانبین قبول نموده طرح نزاع براندازند. قضا را زاغی از دور پدید آمد. گفتند اینک شخصی که خارج این مجلس است رسید. ازوی مشورت خواهیم، و دیگر آنکه او نیز هم از جنس ماست و تا اعیان و اکابر هر صنفی از اصناف مرغان متفق الکلمه نشوند اجماع حاصل نیاید و بی اجماع این خیال که ما داریم صورت نپذیرد. پس چون زاغ بدیشان پیوست، صورت حال باوی گفتند و [از وی] در آن باب اشارتی طلبیدند. زاغ جواب داد که این چه فکر فاسد و سودای محال است. بوم شوم را به منصب ایالت چه کار و آن زشتخوی را با رتبهآ اختیار چه نسبت! شعر

ای مگس عرصهآ سیمرغ نه جولانگه تست

عرض خود میبری و زحمت ما میداری باز بلندپرواز که بانسر طایر در بلندی مرتبه لاف برابری میزند چه افتاده است، و طاوس زیبا هیأت رعنأصورت را که بوستان زیب و جمال به زینت پروبال وی آراسته گردد چه شده. همای همایون فال که سایهآ دولتش تاج افتخار بر فرق سلاطین نامدار نهد کجاست، و عقاب بافر و شکوه که عقبات کوه از صدای بال اقبال و جناح نجاحش در لرزه افتد چرا ناپیداست. اگر تمامی مرغان نامدار 25 هلاک شدندی و ضعیف حالان و شکسته بالان نیز ms320 مفقود گشتندی اولی آن بودی که مرغان بی ملک روزگار گذرانیدندی و ننگ متابعت بوم و عار مطاوعت او را به خود راه ندادندی که او را با وجود منظر کریه، عقل قاصر دارد و با آنکه خشم بر او غالب است صفت تکبر نیز فرو/ نمیگذارد، و با این همه نیز از جمال روز ل عالم افروز که به نص و جعلنا النهار معاشا سرمایهآ بازار معیشت است محجوب 25 مانده، و از نور خورشید جهان آرای که پیرایهآ و جعلنا سراجا وهاجا چراغ جهانتاب و شمع جهان افروز است محروم گشته؛ و دشوارتر آنکه حدت و خفت بر احوال او غالب است و تهتک و ناسازگاری در افعال وی ظاهر. ازین اندیشهآ ناصواب

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمننابودن از مکر ایشان /327 درگذرید و بنای کار بر حکمت و کفایت نهید و مهمات را به قانون خرد در ضبط آرید، و تدارک هر قضیه برحسب مصلحت واجب دانید تا پیوسته مرفه الحال و فارغالبال گذرانید؛ و شما را اول در میان خود امینی تعیین باید کرد که بر عقل و درایت و ذهن و کفایت او اعتمادی کلی و وثوقی تمام باشد تا هر صورتی که سانح شود و هر مهمی و حادثهای که واقع گردد، به رای صایب خود آن را کفایت تواند کرد. چون آن خرگوش که خود را رسول ماه ساخت و به تدبیر درست شری عظیم از قوم خود مندفع گردانید. مرغان پرسیدند که چگونه بوده است آن؟ کلاغ گفت: آوردهاند که سالی در ولایت پیلان از جزایر زیرباد باران اتفاق نیفتاد و 1 مادر سحاب از پستان رحمت قطرهای در کام تشنهآلبان مهد خاک نچکانید. آتش خشک سالی چشمهها را چون چشم سختدلان بینم ساخت، و زهابها چون کام آرزوی مفلسان خشک شد. پیلان از رنج تشنگی بی طاقت شده پیش ملک خود بنالیدند. ملک مثال داد ms321 تا از برای آب به هر جانبی بشتابند، و تفحصی که زیاده از آن نباشد به جای آرند. پیلان اطراف و نواحی آن ولایت را به قدم طلب پیموده به 15 سرچشمهای پی بردند که آن را عینالقمر گفتندی و به فارسی چشمهآ ماه نامیدندی. چاهی ژرف بود و آبی بسیار داشت. ملک پیلان با جملهآ حشم و لشکریان به آب خوردن سوی آن چشمه رفتند و به حوالی آن چشمه خرگوشی چند [جای گرفته] بودند. هراینه خرگوشان را از آسیب پیلان زحمتی می رسید و هرکدام را که پیل پای بر سر او نهادی گوشمالی یافتی که از منزل حیات گوشه 20 بایستی گرفت، و مالشی دیدی که مآل آن را جز رجوع به عرصهآ فنا تأویل نشایستی کرد. شعر

آهسته ران به جانب میدان که میشود

سرها به زیر سم سمند تو پایمال

به یک آمدن پیلان بسیار از ایشان مالیده و کوفته شدند. مصراع

که زید اگر بدین سان دو سه بار خواهی آمد 120b روز دیگر باتفاق پیش ملک خود رفتند و گفتند پادشاو عادل ا پناه مظلومان و

ازان آمدی بر سر این سریر که افتادگان را شوی دستگیر

داد ما بده و انصاف از پیلان بستان و رنج کشیدن ما را از ایشان تدارک فرمای که ساعت به ساعت بازآیند و ضعیفی چند را که نیم کشته از ته پای ایشان جستهاند این نوبت به زیر پی سپرند. شعر یکبار رخ نمودی و دل رفت و عقل و هوش

این بار جان ببر که متاعی دگر نماند

ملک گفت: این جزوی کاری نیست که سرسری در آن خوض توان نمود، باید ه که هرکه در میان شما کیاستی دارد حاضر آید تا مشاورتی فرماییم که امضای عزیمت پیش از وقوع مشورت از اخلاق مقبلان خردمند نیست. ms322 شعر

هرکه را دانش است بسیاری نکندبی مشاورت کاری

در میان خرگوشان تیزهوشی بود که او را بهروز گفتندی، و مردم او را به وفور خرد و کمال فهم و صفای ذهن و حسن تدبیر معتقد بودندی. چون دید که ملک دلبستگی این مهم دارد پیش آمد و گفت: شعر

شاها غم رعیت بیچاره میخوری

اینست رسم و قاعدهآ دادگستری

از حال بیکسان نظر لطف وا مگیر

کز تاج و تخت و دولت و اقبال برخوری اگر [ملک] مصلحت بیند مرا به رسالت نزد پیلان فرستد و امینی نامزد کرده با من همراه سازد تا آنچه گویم و کنم بیند و شنود. ملک فرمود که ما را در سداد و امانت و راستی و دیانت تو هیچ شکی نیست و نخواهد بود و گفتار و کردار تو بسیار دیده و شنیدهایم. شعر

سکهآ کار تو این بس کازمودم بارها بر محک امتحان نقد تو بیغش یافتم به مبارکی بباید رفت و آنچه مصلحت وقت و مناسب حال دانی به جای آر، و تو دانی که رسول پادشاه زیان او باشد، و هرکه خواهد که عنوان نامهآ ضمیر و

و حکما درین باب تأکید بسیار کردهاند و مبالغهآ بیشمار نمودهاند که هرکه 5 رسولی به جایی فرستد، باید که داناترین قوم باشد و فصیحترین ایشان در اقوال و کامل ترین ایشان در افعال؛ و ملوک قدیم اکثر حکما را / به رسالت فرستادندی؛ و اسکندر ذوالقرنین بیشتر آن بودی که تغییر لباس نموده خود به رسالت رفتی و گفتی: شعر

هزبرانی که شیران شکارند ms323 پیام خود به پای خود گزارند

و بزرگی در باب فرستادن رسولان فرموده: مثنوی

فرستاده باید که دانا بود به گفتن دلیر و توانا بود

ازو هرچه پرسند گوید جواب به نوعی که باشد طریق صواب

سخنهای خویش آشکارا کند بدانسان که مجلس تقاضا کند

بساکس که از یک حدیث درشت به هم زد جهانی و خلقی بکشت 15

یکی دیگر از گفتهٔ‌ دل پسند میان دو ضد طرح یاری فگند

بهروز گفت: ای ملک! اگرچه مرا از معرفت قواعد رسالت به قدر حال نصیبی هست اما اگر پادشاه جهانپناه عنایت فرموده از درج حکمت جوهری چند قیمتی در رشتهآ اهتمام انتظام دهد، من آن را زیور روزگارخود ساخته و بیرایهآ افتخارو سرمایهآ استظهار خود شناخته، در هرچه سازم و پردازم از آن قانون انحراف نجویم و بر 2 همان دستورالعمل کارها را به پایان برم. ملک گفت: ای بهروزا بهترین آداب رسالت و نیکوترین رسوم سفارت آن است که تیغ زبان مانند شمشیر آبدار به تندی و تیزی در کار آید، اما جوهر ملاطفت و ملایمت بر صفحات وی ظاهر و لایح و روشنی رفق و مدارا از اطراف وی باهر و واضح بود. هر سخن که از مطلع آن درشتی مفهوم گردد باید که مقطعش به نرمی و لطف قطع یابد، و اگر در فاتحهآ 25 کلام از سر غیرت به کلمهای هیبت آمیز افتتاح نماید خاتمهآ مقالش از روی انس و سلوت به حرفی مهزانگیز و نکتهای دلاویز انجامد. شعر

زبان رفق ز ابروی خشم چین ببرد

حاصل که سخن رسول باید مبتنی بر قاعدهآ لطف و عنف و خشم و حلم و قهر و مهر و داد و عناد باشد، و طریق بستن و گشادن و گرفتن و دادن و دریدن و دوختن و ساختن و سوختن مرعی دارد، تا هم جانب ناموس جهانداری و هم شکوه شهریاری رعایت نموده باشد و هم غرض ms324 خصمان و مکنون ضمیر ایشان معلوم فرموده، و حکیم را در باب رسالت وصایت فرمودن تحصیل حاصل است. مصراع

فارسل حکیما فلا توصه پس بهروز شرط خدمت به جای آورده از بارگاه ملک بیرون آمد و صبر کردتا شب لباس عباسی پوشیده پردهآ ظلام در پیش ایوان سپهر/ مینأ فام فرو گذاشت، و بعد از زمانی خوانسالار قدرت طبق سیمین ماه بر روی خوان آسمان به جلوه درآورد، شعر

چون نافه گشاد گیسوی شام مه جلوة کنان درآمد از بام 15 15بدان هنگام که مرکز ماه به دایرهآ نصفاللیل نزدیک رسید و شعاع نیراصغر بر اطراف بساط اغبر منتشرگشت و روی زمین به جمال جهان آرای آن شمع زاویهآ تهی دستان روشن شد، بهروز روی به جزیرهآ پیلان نهاد و به منزل ایشان رسیده اندیشه کرد که اگر نزدیکی با آن ستمگاران کنم مرا بیم جان و خطر هلاک است و هرچند از جانب ایشان قصدی نرود، اما عاقبت اندیشی اقتضای آن میکند که 25 ملاقات با جباران و گردنکشان نباید کرد، به جهت آنکه ایشان را از غایت نخوت و عظمت پروای فقیران و شکستگان نیست، و اگر هزار درمانده به زیرپای تغلب ایشان پی سپر گردد غباری ازین رهگذر بر چهرهآ جباری ایشان نخواهد نشست. شعر

بدو زحال پریشان ما چه غم دارد اگر چراغ بمیرد صبا چه غم دارد 25 25صواب آن است که بر بالایی روم و رسالتی که دارم از دور بگزارم. اگر در محل قبول افتد فهوالمراد و اگر افسون من در ایشان کارگر نیاید باری جان به سلامت ببرم. پس بر بلندی برآمد و پادشاه پیلان را از دور آواز داد و گفت: من

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمننابودن از مکر ایشان331 فرستادهآ ماهم و بر رسول در هرچه گوید و شنود حرجی نیست. و ما علی الرسول الالبلاغ. سخن اگر بی محابا و درشت نماید باید ms325 که مسموع افتد که هرچه ماه پیغام داده در آن به زیاده و نقصان تصرف نمیتوانم کرد. و تو میدانی که ماه جهان پیمای امیر بازار شب است و نایب شهریار روز، اگر کسی خلاف او اندیشد و پیغام او به گوش هوش نشنود، تیشه بر پای خود زده باشد و در هلاک خود 5 [به دست] خود کوشیده. ملک پیلان بدین سخن از جای درآمد، پرسید که مضمون رسالت چیست؟ بهروز گفت: ماه میگوید که هرکه به قوت و شوکت خود را از ضعیفان زیاده بیند و به زور و [تهور و] توانایی و تجبر خود مغرور گردد و خواهد که زیزدستان را به جورو ستم از پای درآرد، این صورت بر فضیحت او دلالت کند و این صفت او را در ورطهآ هلاک افگند. شعر

تخم تکبر مفشان سینه را جای مده در دل خود کینه را

چند نهی بر فرس جور زین تیز مران کاین نه بماند چنین

ناگهت این آب ز سر بگذرد ناوک چرخت ز سپر بگذرد

عاقبت این کار دگرگون شود کار تو از دست تو بیرون شود

و تو بدین مغرور که خود را بر دیگز بهایم راجح میشناسی و از قوت و شوکت 15 خود که درصدد زوال و انتقال است حسابی گرفتهای، کار بدین رسید و مهم بدین انجامید که قصد چشمهآ من کردهای و لشکر را بران موضع بردهای و از غایت خیرگی تیرگی بدان آب رسانیدهای؟ آیا تو ندانستهای که عقاب تیزپر اگر بالای چشمهآ من پرد صاعقهآ غیرت پر و بالش بسوزد، و اگر عین الثور از مرغزار سپهر به دیدهآ تصرف در او نگرد سماک رامح به سنان سطوت چشمش بدوزد. شعر

دیو کاینجا رسید سر بنهد مرغ کاینجا پرید پر بنهد

نرود جز به بدرقه بیرون از هوا و زمین او گردون و من از غایت کرم تو را بدین رسالت تنبیه واجب دیدم. اگر پی ms326 کار خود نشستی و ازین نوع جرأت اعراض نمودی فبها، والا به ذات خود بیایم و به زاری زارت بکشم و اگر در این مقام شبههای داری، همین ساعت بیا که من در چشمه 25 حاضرم به رأی العین مرا ببینی و من بعد در حوالی این چشمه ننشینی.

ملک پیلان را ازین حدیث عجب آمد و به سوی چشمه رفت و صورتر ماه در

و این مثل بدان آوردم که در میان شما زیرکی باید که پیش مهم بازتواند رفت و 5 در دفع خصم سعی تواند پیوست، و اگر در این وقت عاقلی زیرک مستشار شما را بودی کی گذاشتی که رقم شاهی بر نام بوم شوم کشیده شدی، و شما را آگاه کردی که شآمت او به خود راه ندهید که با وجود چندان خصلت ناپسندیده که وی را هست، مکر و خدیعت و فریب و حیلت نیز در طبع او سرشته گشته، و هیچ عیب مرا پادشاهان را چون غدر و بذقولی و مکر و بیوفایی نیست. شعر/ 15 هرکه بیگانه شد ز مهر و وفا در دلش بوی آشنایی نیست

سینهای ms327 را که تیره گشت از غدر اندر او هیچ روشنایی نیست

بیوفابی مکن که مردم را هیچ عیبی چو بیوفایی نیست

ملوک سایهآ آفریدگار باشند عزشأنه و بی آفتاب عدالت ایشان عرصهآ عالم منور نگردد، و جز در ظلال احسان و نصفت ایشان آسایش عالمیان در مهاد امن 25 و امان وجود نگیرد، بلکه خیمهآ آسمان جز به ستون عدل که بالعدل قامت السموات افراشته نیست. شعر

عدل ارنه مهندسی نمودی این گنبد آبگون نبودی

چون اهل زمین را سررشتهآ امنیت به وجود پادشاه عادل بازبسته است و طناب آسمان بی مدد عدل و احسان که مظهر آن ملوک زماناند از یکدگر گسسته و حکم 25 سلاطین بر جان و مال آدمیان جاری است و فرمان ایشان چون قضای نازل، در مجاری حل و عقد امور سایر و ساری، پس پادشاه باید که وفادار بود نه جفاکار و بارعیت مهرورزدنه قهر، و آینهآ سینه از رنگار کینه مصفی دارد و بر لوح دل رقم

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان 333 غدر و مکر نگذارد. چه بیچارگانی که به جور پادشاه غدار و جفای والی مکار مبتلا گردند، بدیشان آن رسد که به آن کبک و تیهو رسید از گربهآ روزهآ دار. مرغان پرسیدند که چگونه بوده است آن؟ زاغ گفت: من در فلان دامن کوهی [بر درختی] آشیان کرده بودم و در همسایگی من کبکی بود که به حکم قرب جوار قاعدهآ محبت با یکدیگر تأکیدی [تمام ]یافت و مرا پیوسته به دیدار او استیناسی حاصل بودی و در اوقات فراغت گفت و شنیدی در میان آمدی. ناگاه غایب شد و زمان غیبت او دراز کشید چندان که گمان بردم که وی هلاک شد. و پس از مدتی تیهویی بیامد و در مسکن او قرار گرفت، و 10 من به واسطهآ آنکه از حال کبک بیقین خبر نداشتم در آن ms328 باب مجادله نکردم و گفتم: مصراع

یکی چون رود دیگر آید به جای

یکچندی بر این حال بگذشت و چون فلک سرگردان دوری چند بگشت، کبک به وطن بازآمد، و چون دیگری در خانهآ خویش دید آغاز مخاصمت کرده 15 گفت: جای من بپرداز و منزل مرا خالی کن. تیهو جواب داد که حالا خانه در قبضهآ تصرف من است و صاحب قبضم. اگر حقی داری در اثبات آن باید کوشید. کبک گفت: تصرف تو به غصب و تغلب است و درین باب حجتها و سندها دارم. القصه میان ایشان به نزاع [کلی] انجامید و هرساعت/ آتش فتنه افروخته ترو علم تعصب و ستیزه افراختهتر میشد، و چندانچه من طریق مصالحه را حیلتها 2 انگیختم به جایی نرسید و مقرر شد بر آنکه رجوع به حاکمی عدل نمایند که سخن هر دو جانب استماع کند و بر مقتضای انصاف حکم فرموده دعوی ایشان به قطع رساند. کبک گفت: درین نزدیکی گربهای است زاهد و روزهآدار و متعبد و کم آزار. اوقات روز به روزه گذراند و شب را به طاعت پردازد، و از زمانی که نوبت جمشید زرین سریر خورشید در پیشگاه ایوان: والسمآء بنیناها مینوازند تا وقتی 225 که بساط مشکین شعار سلطان شب در فضای والارض فرشناها میگسترانند، نفس نفیسه خود را در بوتهآ ریاضت به آتش جوع میگدازد، و از هنگامی که مواکب

زده بر هر دو عالم پشت پایز خود بیگانه با حق آشنایی

و ms329 افطار او بر آب و گیاه مقصور است و ایذای حیوان و ریختن خون ایشان از روش او دور. قاضی از او عادلتر نباشد و حاکمی که میان ما براستی حکم تواند کرد بهتر ازو به دست نیاید. نزدیک او باید رفت تا کار ما به فیصل رساند. هردو راضی 0 شده روی به خانهآ قاضی نهادند، و من بر اثر ایشان روان گشته خواستم که گربهآ روزهآدار را که از نوادر روزگار تواند بود نظاره کنم و انصاف او در حکم بین الخصمین مشاهده نمایم. چندان که صائم الدهر را چشم برایشان افتاد، بالای مصلی راست ایستاده روی به محراب آورد و احرام بسته متوجه [ادای] مراسم و آداب نماز شد و نمازی دورو دراز در پیوسته و به تأنی هرچه تمامتر در تعدیل ارکان میکوشید. شعر کلید در دوزخ است آن نماز که در چشم مردم گزاری دراز

چو در خفیه بد باشی و خاکسار چه سود آب ناموس بر روی کار

تیهو از کردار او متعجب و کبک در احوال او متأمل شده توقف نمودند تا او از نماز فارغ شد. تحیت متواضعانه به جای آورده التماس نمودند که در میان ایشان حاکم باشد و خصومت خانه بر قضیت معدلت به پایان رساند. [گربه] بعد از 25 الحاح و مبالغهآ بسیار فرمود که صورت حال بازگویید. کبک صورت/ دعوی خود به عرض رسانید. گربه گفت: ای جوانا پیری در من اثر تمام کرده است و حواس ظاهری خللی کلی پذیرفته. گردش آسیای چرخ دوار غبار ضعف بر فرق من افشانده است و دست برد خزان روزگار جفاکار آب طراوت و تاب لطافت از نهال بوستان حیات من بازستانده، و شب شباب که سراسر اسباب قوت و تاب است 25 به صبح شیب که مجمع همهآ عیب است مبدل شده. شعر

آه که ایام جوانی گذشت عمر بدان گونه که دانی گذشت

داعیه کم گشت و ندامت فزون ms330 رفت ز سر باد رعونت برون

نزدیکتر آیید و سخن بلندتر گفته ذکر دعوی تازه گردانید تا من بر مدعای رافع و جواب خصم واقف شده حکم توانم کرد، و پیش از آنکه روی به حکم شما آرم به نصیحت دوستانه نوازش مینمایم و موعظهای که مصلحت دین و دنیای شما در ضمن آن مندرج باشد ادا میکنم. شعر

گر امروز گفتار من نشنوید مبادا که فردا پشیمان شوید

اگر به گوش دل استماع سخن من نموده در معرض قبول آورید، ثمراته آن در دنیی و عقبی به شما واصل گردد، و اگرابا کرده از مضمون آن تجاوز نمایید من باری نزدیک دیانت و مروت خویش معذور باشم. شعر

من آنچه شرط نصیحت بود به جا آرم

اگر قبول کنی ورنه آن تو میدانی

صواب آن است که هردو رفق طلبیده از راستی انحراف نورزید و به مال و متاع دنیا که روی در معرض فنا و زوال دارد مغرور نگردید و بهواسطهآ آنکه از روی باطل دخل نموده چیزی از حطام دنیای فانی به دست آرید، خود را از ثواب آخرت و نعیم باقی محروم مسازید. کبک گفت: ای حاکم عادل! اگر مردمان را همت در طلب حق مقصور بودی و هریک صفت دیانت و راستی را شعار خود 15 ساختی، احتیاج به محاکمه و تصدیع حکام نمیبود و رسم مرافعه و مدافعه و سوگند و بینه از روی دفتر ایام سترده میشد، و چون دیدهآ هریک از مدعی و مدعی علیه به رمد غرض مبتلا شده صورت راستی به نظر ایشان درنمی آید. لاجرم به کسی که چشم دلش به کحل الجواهر صدق روشن گشته و غبار غرض پیرامن آینهآ دیدهآ او ننشسته محتاج میباشد تا جمال صواب را مشاهده نموده بر 20 چشم و دل ایشان جلوه دهد، و همین معنی یکی از اکابر دین بر سبیل حکایتی در سلک نظم کشیده. گربه گفت چگونه ms331 بوده است آن؟

وقت شادی و مبارکباد تست گفت اه چون حکم راند بیدلی

در میان آن دو عالم جاهلی آن دو خصم از واقعه خود عالماند

قاضی مسکین چه داند زان دو بند جاهل است و غافل است از حالشان

چون رود در خونشان و مالشان گفت خصمان عالمند و علتی

جاهلی تو لیک شمع ملتی زانکه تو علت نداری در میان

نور شد بیعلتی در دیدگان وان دو عالم را غرضشان کور کرد

علمشان را علت اندر گور کرد چون غرض آمد هنر پوشیده شد

صد حجاب از دل بهسوی دیده شد تا تو رشوت نستدی بینندهای

چون طمع کردی اسیر و بندهای چون دهد قاضی به دل رشوت قرار

کی شناسد ظالم از مظلوم زار و بحمدالله که زنگار غرض آینهآ دل مصفای تو را تیره نگردانیده و به شعاع شعلهآ رشوت دیدهآ دیانت تو خیره نگشته، و بدین سبب یقین صادق است که آنچه حق باشد به نظر ما درآری، و هرکه از حکم شرع گردن کشد موکل عقوبت را بر سر او گماری. مصراع

هرکه گردن کشد از حکم تو سر بردارش گربه گفت نیکوسخنی گفتی و حقیقت آن است که هریک از شما نیز نهال غرض از زمین دل برکنید و بدانید که صاحب حق در حقیقت غالب است اگرچه

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان / 337 به ظاهر مدعای او حاصل نشود، و طالب باطل به حسب معنی مخذول و مغلوب است و هرچند به صورت بر وفق مراد او حکم رود: ان الباطل کان زهوقا؛ و چه نیکو گفته است: شعر

گر امروز بر من جهانی سمند به فردا چسان بگسلانی کمند

بهصورت تغلب کنی بگذری به معنی نگه کن که بس ابتری

و من شما را میگویم که کردار نیک ذخیرهآ آخرت سازید ms332 و به عمری که به مثابهآ ابر تابستان است و نزهت گلستان [که آن را زود زوال است] اعتماد مکنید و خاص و عام عالمیان و دور و نزدیک آدمیان را چون نفس عزیز خود دانسته، هرچه در باب خویش نپسندید در حقه ایشان روا مدارید. مصراع

بر کسی مپسند آنچ از خویشت آید ناپسند

ازین نمط دمدمه و افسون برایشان می دمید تا با او الفت گرفته ایمن و فارغ بی اعراض و احتراز پیشتر آمدند. به یک حمله هردو را بگرفت و مطبخ معده را به گوشت لذیذ ایشان برگ و نوایی ارزانی داشت، و اثر نماز و روزه و صلاح و عفت او به واسطهآ نفس خسیس و طبع ناپاک بر این جمله ظاهرگشت. این مثل برای آن آوردم تا معلوم شود که بر غدار بذسیرت اعتمادکردن 15 نشاید، وکار بوم غدزپیشهآ نفاق اندیشه همین مزاج دارد/ و معایب او بیغایت و مقابح او بینهایت است، و این قدر که به حیز تقریر آمده قطرهای است از دریای بیکرآن و ذرهای است از سپهر گردان. شعر

گر صدهزار سال کنم وصف بی شکی

از صد هزار گفته نیاید مگر یکی و مبادا که شما این کار اختیار کرده او را بر سریر سلطنت بنشانید که هرگاه افسر شاهی به فرق نامیمون او رسد، بی شبهه سپهر ستیزهآ کار سنگ ادبار بر آن خواهد زد، و هروقت که پایهآ تخت حکومت به پای نامبارک او سوده گردد، کرهآ اثیر از روی غضب آتش نکبت بر آن خواهد ریخت، و به سبب آنکه طینت او ناپاک و جوهر او ناقابل است اثر تربیت شما ضایع شود. شعر

گوهر پاک بباید که شود قابل فیض

ورنه هر سنگ و گلی لؤلؤ و مرجان نشود

مرغان بعد از استماع این سخنان بیکبار از آن کار ابا نموده عزیمت متابعت بوم فسخ کردند، و آن خاکسار پریشان روزگار در گوشهآ ms333 ادبار متحیر و متأسف مانده زاغ را گفت: ای سیاهآروی بی شرماحجاب حیا از پیش برداشتی و مرا آزرده ساخته در مقام کینه و جدال آوردی و گرد وحشتی انگیختی که دور روزگار به صدهزار قرن آن را دفع نتواند کرد، و آتش فتنهای برافروختی که به آب محیط سپهر شعلهآ آن را فرونتواند نشاند. مصراع

رود دل و نرود صورت جفای تو از دل

نمیدانم که از جانب من سابقهای بوده که این همه مهر و محبت ظاهر کردی یا بر سبیل ابتدا چندین لطف و مهربانی واجب داشتی! و بدان که اگر درختی را 1 ببرند از بیخ او شاخی بجهد و نشو و نما یافته به قرار اصل باز رود ولیکن نهال محبت که به ارهآ جفا بریده شد، مطلقا رستن شاخ وفا از بیخ او متصور نباشد؛ و اگر به شمشیر جراحتی افتد آخر علاج پذیرد و به مرهم التیامی یابد، اما جراحت سخن هرگز معالجت نپذیرد و به هیچ مرهم زخم او فراهم نیاید. و لا یلتام ما جرح اللسان. شعر 15 جراحتی که ز تیغ زیان رسد به دلی

به هیچ مرهم راحت نکو نخواهد شد

میانهآ تو و آن کز زیان زدی زخمی

به غیر صحبت سنگ و سبو نخواهد شد

پیکان ناوکی که در سینه نشیند بیرون کردنش ممکن باشد، اما تیری که از زبان 20 به دل رسد برآوردن آن محال نماید. مصراع

تیری که او بر دل زند بیکان کجا آید برون

و هرچه از او مضرت تصور توان کرد به چیزی دیگر مندفع گردد مگر کینه/ 125 که دفع آن به هیچ چیز در حیز امکان نیاید، مثلا آتش اگرچه سوزنده است سوزش او را به آب تسکین توان داد و شعلهآ حقد به آب هفت دریا فرو ننشیند، و 5 زهر اگرچه کشنده است ضرر او را از تریاک رفع توان نمود، و زهر کینه به هیچ تریای ms334 از دل بیرون نرود. و بعد ازین میان قوم ما و جماعت شما درخت عداوتی کاشته شد که بیخ او به قعر ثری رسیده و شاخ او از اوج ثریا گذشته. شعر

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /339

نهال کینه که در سینهها نشانده شده

مقرر است و معین که بر چه خواهد داد

درخت حقد بدان نوع میوهای دارد

که طعم آن به مذاق دل کسی مرساد

بوم این فصل فرو خوانده آزردةحال و شکستةبال برفت، و زاغ از گفتهآ خود پشیمان شده در اندیشهآ دور و دراز افتاد، با خود گفت که عجب کاری نادانسته پیش گرفتم و برای خود خصمان ستیزهآروی و دشمنان جفاجوی انگیختم. مرا با نصیحت مرغان چه کار بود، و من از طایفهای که مهتر و بهتر بودند بدین سخن گزاری سزاوارتر نبودم. آخر این مرغان زیرک معایب بوم از من پیشتر دانسته بودند و مصالح آن مهم از من نیکوتر می شناختند و لیکن از روی خرد در 15 عواقب این حدیث و نتایج این سخن اندیشه کردند و مضمون من صمت نجا راکار بستند؛ و زبان را به شکل تیغ آفریدهاند تا آن را به بازی کار نفرمایند که تیغ بازی شیوهآ هنگامة گیران است و مردان شمشیززن تیغ را جز در صف کارزار کار تجربه نفرمایند، و تیغ زبان را بی ضرورتی از نیام کام برهنه ساختن محله حلق بریدن و سردرباختن است. شعر

زیان شیوهآ سخن ورزد چه عجب جان ز بیم اگر لرزد

تیغ را چون به قصد جان کردند راست چون صورت زبان کردند

دشوارتر آنکه این سخنان در مواجهه گفته شده، و بی شک حقد و کینه بر آن زیاده باشد، و در شنیدن هر سخنی ناشایسته غضب بر غضب افزاید؛ و گفتهاند که خردمند اگرچه به زورو قوت خود اعتماد تمام دارد باید که تعرض عداوت ms335 و 20 افتتاح مناقشت جایز نشمرد و تکیه بر عدت و شوکت خود ننموده دشمن انگیزی نکند، چه هرکه تریاق مجرب و انواع داروها در حوزهآ تصرف دارد نشاید که به امید آن به خوردن زهر هلاهل اقدام نماید. شعر/

هرچند که تریاق به دست است تو را

زنهار که تا زهر هلاهل نخوری

و حکما برآنند که اثر قول بر فعل راجح است و مزیت گفتار بر کردار ثابت، و اثر فعل نیکو در عاقبت کارها ظاهر گردد و خاتمت احوال را به خوبی مقترن

سخن را سخت ناسنجیده گفتم در ناسفتنی بود اینکه شفتم و چون بی اشارت ناصحان عاقل و مشاورت خردمندان کامل درین باب شروعی نمودم و بر بدیهه کلمهای چند وحشت آمیز خصومت انگیز در میان آوردم، چه عجب که در زمرهآ شریران معدود گردم و به نادانی و جهالت و محال گویی منسوب شوم و در امثال آمده است که: المکثار مهذار، بسیارگوی بیهوده گوی باشد. و با آنکه در صورت ظاهر امتیاز میان انسان و بهایم به سخن 5 توان کرد، حکماگویندهآ سخن بد را به مراتب از ایشان فروتر میشمرند و زیان بستگان را از بیهوده گویان نیکوتر میدانند. شعر

بهایم خموشند و گویا بشر زبان ms336 بسته بهتر که گویا به شر

چو مردم سخن گفت باید بهوشوگرنه ش

وگرنه شدن چون بهایم خموش

حذر کن ز نادان دهآ مرده گوی چو دانا یکی گوی و پرورده گوی القصه زاغ پارهای بطپید و با خویشتن ازین نوع عتابها کرد و بپرید. این بود مقدمهآ عداوت میان ما و بوم که تقریر افتاد. ملک گفت: ای کارشناس! سخن تو شنیدم و درضمن آن فواید بسیار بود، با خردمندان مصاحبشدن و کلمات ایشان را پیشوای کار و حال خود ساختن، نشانهآ سعادت و اقبال و دلیل وصول به مرتبهآ کمال است. شعر 25صحبت نیکان بود مانند مشک کز نسیمش مغز جان یابد اثر

فعلشان باشد سوی دانش دلیل قولشان باشد به حکمت راهبر

و بعد ما که خانهآ دل من از چراغ سخن روشن که شمع زوایای خلوثنشینان

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /341 صوامع /أنس جز آن نتواند بود افروخته گشت، بیان کن که تدارک مهم لشکریان ما که پروانهآوار سوختهآ آتش ظلم بومان شدهاند بر چه وجه اندیشیدهای و جهت فراغ خاطر رعایا و اطمینان دل ایشان چه فکر کردهای. شعر

تدبیر تو آنجا که مهم پردازد صد کار فروبسته به یک دم سازد

کازشناس زبان سپاس گشود و گفت: شعر

شاها جهان مطیع و فلک یاور تو باد

نصرت دواسبه پیشرو لشکر تو باد

آنچه وزرای روشن رای به موقف عرض رسانیدند از جنگ و صلح و قرار و فرار و قبول باج و خراج هیچ کدام پسندیدهآ من نیست؛ و امید میدارم که به نوعی از حیله ما را فرجی و مخرجی پدید آید که بسیار کس به شیوهآ حیل و مدارا 1 مقصود خود حاصل کردهاند، و کارهایی که به مکابره و امثال آن ساخته نگردد به مکر و فریب از پیش برده[اند]، چنانچه طراران ولایت گرگان گوسفندی از دست زاهدی به حیله ms337 و مکر بیرون آوردند. ملک پرسید که چگونه بوده است آن؟ کازشناس گفت: آوردهاند که زاهدی متورع از بهر قربان گوسفندی [فربه] بخرید و رسنی در گردن او کرده به جانب صومعهآ خود میکشید. در راه طایفهآ طراران آن گوسفند را دیده، دیدهآ طمع بگشادند و کمر مکر و فریب بربسته در پی افتادند. مکاران گرگانی را قوتر سبعی در حرکت آمده نمیتوانستند که پلنگوار روی به روی آن شکار را به چنگ آرند، لاجرم روباةبازی آغاز کرده خواستند که زاهد را 20 خواب خرگوشی دهند. بعد از تأمل بسیار رای همه بر نوعی از حیله قرار گرفت و متفق شدند که زاهد سادهآ دل پاک طینت را بدان فریب داده گوسفند را به دست آرند.

پس یکی نخستین از پیش او درآمد و گفت: ای شیخ! این سگ را از کجا میآری؟ و دیگری بدو بگذشت و گفت: این سگ را کجا میبری؛ سیم از برابر 25 پدید آمد و گفت: ای شیخ مگر عزیمت شکار داری که سگ بر دست گرفتهای؟ یاری دیگر از عقب برسید و گفت: ای شیخ! این سگ به چند خریدهای؟ و

دل میبرند از عاشقان هریک به قانونی دگر

از بسیاری/ این سخنان شکی در دل زاهد پدید آمد، گفت مبادا فروشندهآ این [جانور] جادو بوده باشد و به چشمبندی سگ را ms338 در نظر من گوسفند نموده. هیچ به از آن نیست که دست ازین سگ بدارم و از پی بایع بروم و زر که به بهای گوسفند که به وی دادهام بازستانم. زاهد بیچاره از غایت سادگی گوسفند را بگذاشت و از عقب فروشنده روان شد، و آن جماعت گوسفند را گرفته به خانه بردند و مجال نداده [فی الحال] ذبح نمودند. زاهد مسکین را بدان حیله گوسفند از دست برفت و زر به دست نیامد. و این مثل بدان آوردم که ما را نیز طریق حیله پیش باید گرفت که جز به [غدرو] مکر بر ایشان دست نیابیم. شعر

چون به قوت حریف خصم نهایحیله و مکر را ز دست مده

که به حیله کمان قوت را میتوانی که بگسلانی زه

ملک پیروز گفت بیار تا چه داری. کازشناس جواب داد که من خود را فدای 25 این کار خواهم کرد و هلاک یک تن که متضمن حیات [و بقای] جمعی کثیر باشد به حسب عقل و نقل تجویز کردهاند. صواب در آن میبینم که ملک در مجمع عام و محفلی مشتمل بر خواص و عوام بر من خشم گیرد و بفرماید تا پر و بال من بکنند و خون آلوده و زخم زده در زیر همین درخت که آشیانهای ما بر شاخههای وی است بیفگنند، و ملک با تمامی لشکر برود و به فلانجای مقام فرموده منتظر 25آمدن من باشد تا من دام حیله در راه ایشان انداخته و از مکر خود بازبرداخته بیایم، و هرچه صلاح وقت در آن باشد باز نمایم.

پس ملک از خلوت بیرون آمد قهرآلود، و تمام حشم و خدم منتظر بودند تا از

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /343 خلوت شاه و وزیر چه صدا بیرون آید و از تفکر و تدبر ایشان چه فتحالباب روی نماید. چون ملک را خشمگین یافتند، سرها ms339 در پیش انداخته متأمل شدند. پس ملک پیروز بفرمود تا کازشناس را پر و بال و دم برکندند و سراپایش به خون رنگ کرده در زیر درخت انداختند و خود با لشکر و حشم به موضعی که مقرر شده بود عزیمت نمود و تا این کارها ساخته و پرداخته گشت، آفتاب غروب کرده بود 5 و مشاطهآ قدرت عروسان کواکب را بر منظر سپهر گوهزنگار به جلوه درآورده. شعر

چو خورشید تابنده شد ناپدید شب تیره بر چرخ لشکر کشید شباهنگ که ملک بومان بود/ با وزرای خود همه روز در اندیشهآ آن بودند که چون ما را بر مأوای زاغان اطلاع افتاد و اکثر ایشان را خسته و بال شکسته 1 ساختهایم، اگر امشب دیگر شبیخون ما بر ایشان میرسد روز حیات ایشان به شام ممات مبدل میگردد، و ما دو سه روزی به فراغت در گوشهآ کاشانهآ خویش به سر میبریم. مصراع

پس از مرگ عدو خوش میتوان زیست

اما چون شب که روز بازار شوکت و قوت بومان است کسوت ظلام و لباس 15 نیلی فام دریرافگنده بر سریر سلطنت عالم استیلا یافت و امیر لشکر زنگبار بر خیل و تبار تتار به عزم شبیخون علم عباسی برافراخت. شعر

بساط زمین عنبرآلود شد زوایای گردون پر از دود شد

ملک بومان با تمام خیل و حشم خود اندیشهآ شبیخون در میان آورده مجموع ایشان بر این عزیمت یک جهت گشته به جانب مأوای زاغان روان شدند. شعر

گروهی رزمجوی و فتنهانگیز همه پر کینه و بیباک و خونریز

دل چون سنگ را در جنگ بسته

به کینخواهی میان را تنگ بسته دل چون س

و چون لشکر بوم به مأوای زاغان رسیدند نه از ایشان اثری پیدا بود و نه خبری هویدا. بومان مضطرب شده به هر طرف میگشتند، و کازشناس در زیر درخت بر خود میپیچید و نرم نرم مینالید. بومی آواز او شنیده خبر به ms340 ملک رسانید. 25 شباهنگ با بومی چند که مقرب بارگاه و محرم اسرار شاه بودندی بر سر وی آمده و پرسید که تو کیستی و حال تو چیست؟ کازشناس نام خود و از آن پدر

بی مزد بود و منت هر خدمتی که کردم

یارب مباد کس را مخدوم بیعنایت شباهنگ پرسید که موجب بذگمانی چه بوده؟ گفت/ ملک پیروز بعد از شبیخون شما وزرا را بخواند و از هریک تدبیری در این حادثآه که واقع شده بود طلبید و نوبت به من رسید، فرمود که چارهآ این صورت که افتاده بازنمای و در دفع این غایله حیلهای پیش آر. من گفتم که ما را با لشکر بوم طاقت مقاومت نیست که جرأت ایشان در جنگ زیاده از جلادت ماست و قوت و شوکت ایشان بیشتر از 5 شکوه و صولت ما، و دیگر آنکه عنان توسن دولت به دست اختیار ملک بومان است و پایهآ تخت بخت مزین به پای فرقذسای پادشاه ایشان. و با صاحب اقبال جدید پنجهآ جدال در پنجه افگندن دلیل نکبت است و با خداوند بخت روزافزون لاف ستیزه زدن نشانهآ شقاوت. شعر

ستیزندگی با خداوند بخت ستیزنده را سر برد چون درخت گوزنی که در جنگ شیران بود

ان بودبه ms341 مرگ خودش خانه وبران بود

صلاح در آن است که رسولی فرستیم. اگر شعلهآ جنگ افروزند ما خان و مان را به آتش تفرقه سوخته مانند دود از زوایای جهان پراگنده گردیم و اگر از در صلح درآیند از باج و خراج هرچه داعیه کنند قبول کرده منت دار شویم. شعر

چو سر بایدت سر متاب از خراج وگرنه نه سر با تو ماند نه تاج ملک ما متغیر گشته گفت: این چه سخن است که میگویی و این همه جرأت به چه وجه [باز] مینمایی. مرا از جنگ بوم میترسانی و لشکر مرا در پیش چشم او وزنی نمینهی. شعر

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /345

اگر دشمن از تیغ دارد ستیز مرا هم زبان سنانست تیز

چو من آرزوی نبرد آورم دل دشمنان را به درد آورم

من بار دیگر زبان نصیحت گشادم و از روی هواداری و حق گزاری داد موعظت بدادم و گفتم: ای ملک! از جادهآ صواب انحراف مورز و به هوای دل خود بی تأمل و تدبر در مهمی شروع مکن و تواضع پیش گیر که دشمن قوی حال 5 را به تلطف و تملق رام توان کرد و صید سزکش را به مدارا و ملایمت در دام توان آورد. شعر

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است

با دوستان مروت با دشمنان مدارا

و مثل این حال چون باد صعب است که گیاه ضعیف به واسطهآ مدارا از وی به 10 سلامت بجهد و درخت بسیازشاخ به سبب عنف و سخت رویی از بن برکنده شود. شعر

مکن ستیزه که چرخ از ستیزه کاری خویش

ره ستیزه ببندد ستیزه کاران راا

زاغان از نصیحت من خشمناک شده مرا متهم کردند که تو به طرف بومان میل 15 داری و جانب ما را که جنس توایم فرو میگذاری. ملک به قول دشمنان از ms342 قبول موعظت من اعراض نمود و مرا بدین نوع که مشاهده میرود عذابی فرمود و از خیال ایشان چنان دیدیم که جنگ را میسازند و در باب دفع شما حیله میپردازند. ملک بومان چون سخن کازشناس بشنید یکی از وزرا را پرسید که کار این زاغ چگونه میبینی؟ گفت: در کار او هیچ اندیشه حاجت نیست، هرچند 2 زودتر روی زمین را از خبث عقیدهآ این ناپاک پاک باید کرد و آن را راحتی عظیم و منفعتی تمام شمرد، و فرصت قتل او را که غنیمتی زیاده از آن به دست ما نخواهد افتاد فوت نباید نمود. و من در ضمن این اخگر نیم فسرده آتشی میبینم که اطفاء شعلهآ آن از محالات مینماید. مصراع

نعوذ بالله ازین آتش ار برآرد دود

و هرکه فرصت از دست بدهد، غالب آن است که دیگر هرگز به آن قادر نگردد. و بعد از عدم قدرت پشیمانی و ندامت سود ندارد و آنکه دشمن را

دشمن چو بجست از تو تو از وی نجهی

وز بند تو چون رست تو از وی نرهی

خواهی که امان باشدت از آفت او

در دست تو چون فتد امانش ندهی زنهارتا ملک به سخن او التفات ننماید و افسون جان گزای او را درگوش جای ندهد که بزرگان گفتهاند اعتماد بر دوست [نا] آزموده از عقل دور است تا به دشمن مکار کینهآ جوی چه رسد. شعر

درین زمانه که بر دوست اعتمادی نیست

چگونه غره توان شد به گفتهآ دشمن کازشناس شمهای ازین سخنان شنیده به درد دل بنالید و گفت: شعر مرا خود دلی دردمند است و ریش تو نیزم مزن بر سر ریش نیش این سخن در [دل] ملک بومان اثرکرد، روی ms343 از آن وزیر بگردانید و دیگری را پرسید که تو چه گویی. گفت من در کشتن او اشارتی نتوانم کرد که چون صاحب مروت دشمن را ضعیف و بیچاره بیند به رحمت تدارک حال او باید نمود و مکارم اخلاق خود را به اظهار عفو و احسان بر عالمیان جلوه باید فرمود، هراش یافته و به زنهار/ آمده را امان باید داد و سزگردان از پای افتاده را دست 290 باید گرفت. شعر

ره نیک مردان آزاده گیر چو استادهای دست افتاده گیر و بعضی کارها مردم را بر دشمن مهربان گرداند چنانکه ترس دزد زن بازرگان را بر شوهر مشفق گردانید. ملک پرسید چگونه بوده است آن؟ 25 گفت: آوردهاند که بازرگانی مال بسیار داشت اما بغایت زشتروی و بدخوی بود، و با این همه پیر و گرانجان و بخیل و نامهربان. شعر چو دود دوزخ از عفریت روی چو زاغ گلخن از بیهودة گوی

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان / 347 ازین سنگین دلی فولاذجانی چو هجران دل گدازی جان ستانی و این مرد ناخوش طلعت زنی داشت پاکیزةصورت و زیباسیرت که ماه شب چهارده به مدد اقتباس لمعهآ رخسارش شب [تیره] را رخشاذتر از روز روشن ساختی، و چراغ جهان افروز آفتاب که قندیل پیش طاق سپهر است با پرتو شمع روی دلارای او تاب نیاوردی. زیان زمان در وصف آن جان جهان بدین کلمات 5 مترنم بودی شعر ماه نیکوست ولی روی تو زیباتر ازوست

سرو دلجوست ولی قلر تو رعناتر ازوست و خامهآ گوهزفشان بر صفحات بیان شمهای از لطافت به این گونه رقم فرمودی. شعر هرچه بر صفحهٔ‌ اندیشه کشد کلک خیال

شکل مطبوع تو زیباتر از آن ساختهاند [هر لطافت که نهان بود پس پردهآ غیب

همه در صورت خوب تو عیان ساختهاند] شوهر به هزاردل وصف او را جویان و او به صدهزار ms344 منزل از مجاورت او 15 گریزان. نه به افسانهآ او شیفته گشتی و نه به افسونش فریفته شدی؛ و مرد را هر لحظه به تجدید از جفای او وفایی پدید آمدی و هر نفس از کین او بهتازگی مهری ظهور کردی. مصراع

مهر فزون نمیشود تا تو به کین نمیشوی نه بی پریشانی دل دست آرزو به کمند زلفش می رسید و نه بی[خاز] خار 2 محنت از گلستان رویش گل مراد میشکفت. شعر

4آن روی که دیدن نگذارنددیوانهٔ‌ زلفی که کشیدن نگذارند شبی دزدی در خانهآ ایشان رفت. قضا را بازرگان در خواب بود و زن بیدار. از آمدن دزد وقوف یافته بترسید و شوهر را محکم در کنار گرفت. بازارگان از خواب درآمده دولت بیدار را در کناریافت. از غایت شادی خروش برکشید و گفت: شعر 25 مگر بیدار شد بختم که آن روی که در خوابم (12a نبود امید پیش دیدهٔ‌ بیدار میبینم/

این چه شفقت است که از پردهآ غیب به ظهور آمده و به کدام خدمت استحقاق این نعمت حاصل شده. مصراع

مهری که نبودت زکجا پیدا شد

چون نیک درنگریست دزد را دید. گفت: ای شیزمرد مبارک قدم! آنچه خواهی از مال من بردار و ببر که به برکت قدوم تو این جفأکیش بیوفا بر من مشفق و مهربان شد. و فایدهآ این مثل آن است که بعضی صورتها باشد که کسی را به مشاهدهآ آن بر خصم جز بخشایش و مهربانی لایق نباشد، و حال این زاغ از آن جمله است. مصراع

رحم کن چون حال من دیدی که جای رحمت است ملک وزیر سیوم را پرسید که رای تو بدین قضیه چه حکم میکند. گفت اولی آن است که ملک لباس حیات از وی درنکشد بلکه خلعت امان در وی پوشیده اثر تربیت و عاطفت از وی دریغ ندارد تا او نیز در مکافاته آن خدمت ملک را مغتنم شمرده ms345 ابواب مخالصت مفتوح گرداند، و دیگر آنکه عقلا در آن کوشیدهاند که جمعی را از میان دشمن بیرون آرند و سنگ تفرقه در مجمع ایشان افگنند و به هر حیله که دانند دو گروهی بیدا سازند، چه اختلاف کلمهآ خصمان موجب فراغ دل و انتظام کار دوستان باشد چنانکه خلاف دزد و دیو سبب جمعیت خاطر زاهد شد. ملک پرسید که چگونه بوده است آن؟

حکایت 20 گفت: آوردهاند که زاهدی پاک طینت و متورع و پاکیزةآ سیرت در بعضی نواحی از بغداد صومعهای ساخته بود و اوقات صبح و شام به عبادت ملک علام جل ذکره میگذرانید، و بهواسطهآ آنکه دامن از غبار تعلقات دنیا فشانده بود و نقش دغلی و بیوفایی از روی دفتر روزگار فرو خوانده و میدانست که نوش مسرت بینیش مضرت صورت نبندد و نقد گنج غنا بی رنج بار عنا به دست نیاید. شعر یک گل بیخار درین باغ نیستلالهآ او بیاثر داغ نیست تیغ زند بر تو و گویی خور است زرد کند رویت و گویی زر است

در زاویهآ قناعت سر درگریبان فراغت کشیده بود و به وظیفهای که از عالم

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /349 غیب حوالهآ او شدی آرمیده. شعر

ما طرح قناعت و رضا افگندیم

وز دوست به هرچه می رسد خرسندیم

القصه یکی از مریدان صادق بر فقر و فاقهآ زاهد مطلع شده و جهت مدد معاش گاومیشی تازه و فربه که دهان آرزو به شیرا لذیذش چرب و شیرین شدی 5 بر سبیل نذر به صومعهآ شیخ آورد. دزدی آن حال را مشاهده کرد. قوت طامعهاش در کار آمده روی به صومعهآ زاهد نهاد. دیوی نیز در صورتد آدمیان با وی همراه شد. دزد پرسید که تو کیستی و کجا میروی؟ جواب داد که من دیویام بدین شکل [متشکل] گشته و بدین نقش برآمده، به صومعهآ ms346 زاهد میروم که اکثر مردم این ولایت به برکت تلقین او طریق توبه و انابت پیش گرفتهاند و بازار 10 وسوسهآ ما کاسد شده است. میخواهم که فرصتی یابم و او را به قتل رسانم. حال من این بود که شنیدی، اکنون بازگوی که تو کیستی و حال تو چیست؟ دزدگفت: من مردی عیازپیشهام و شب و روز در اندیشهآ آن که مال کسی ببرم و داغ آزاری بر دل وی نهم. حالا میروم که زاهد گاوی فربه دارد، آن را دزدیده در وجه معاش خود صرف نمایم. دیو گفت مصراع

ای جان جهان تو جان مایی

الحمدالله که سررشتهآ جنسیت میان ما محکم است و رابطهآ اتحاد همین بس که مقصود هر دو قصد اوست. پس روی به راه آوردند و شبانگاه به صومعهآ زاهد رسیدند.

زاهد از وظایف عبادت پرداخته بود و همچنان بر روی سجاده نشسته در 20 خواب رفته. دزد در اندیشه افتاد که اگر دیو قصد کشتن او کند یمکن که بیدار شده و فریاد برکشد، مردم دیگر که همسایهآ ویاند متنبه شوند و بر آن تقدیر بردن گاو متعذر باشد. دیو نیز در فکر افتاده بود که اگر دزد گاو از خانه بیرون کند هراینه در بباید گشود و امکان دارد که زاهد به آواز در از خواب به درآید و کشتن او در توقف افتد. پس دزد را گفت، تو توقف کن [و مهلتی ده] که زاهد را بکشم 25 آنگه تو گاو را ببر. دزد گفت: تو توقف کن تا من گاو را ببرم، آنگه تو وی را بکش. این خلاف در میان ایشان قایم گشت و آخر مقال هر دو به جدال کشید. دزداز

چو در لشکر دشمن افتد خلاف چرا تیغ باید کشید از غلاف/

چون وزیر سیوم این سخن به آخر رسانید، وزیر اول برآشفت و گفت: من میبینم که این زاغ شما را به مکر و افسون خویش فریفته گردانید. زنهار که از خواب غفلت بیدار شوید و پنبهآ پندار ازگوش هوش برکشید و در عواقب این کار تأملی بسزا واجب دانید که عاقلان بنای کار خود خصوصا محافظت از مکر اعدا 10 بر قاعدهآ صواب نهند، و به گفتار دروغ و سخن بیفروغ ایشان از راه نروند که غافلان بدین معنی التفات نانموده، به اندک تملقی ملایمت پیش آرند و از کینههای قدیم و عداوتهای موروث فراموش کرده، دل بر آشتی خوش کنند و ندانند که دشمن اگر به هزار نقش برآید هنوز رنگ عداوت از لوح دلش پاک نخواهد بود. شعر زلف هندوی تو گفتم که دگر ره نزند

سالها رفت و بدان سیرت وسانست که بود

و نادرهتر آنکه از نادانی طرار بصره در چشم شما طرفهآ بغداد مینماید و مهرهآ بلور در نظر شما در شاهوار میآید، و حال شما به حال آن درودگر میماند که به گفتار زن بد کردار فریفته شد. ملک پرسید که چگونه بوده است آن؟ 20 گفت: آوردهاند که به شهر سراندیب درودگری بود در بلاهت به حدرکمال، و زنی داشت در غایت حسن و نهایت جمال. آهؤچشمی که به عشوه شیر شرزه را شکار کردی و به شیوهآ روباهبازی زیرکان جهان را خواب خرگوش دادی. شعر 25نگاری دلفریبی جان گدازی پری پیکر بتی عاشق نوازی

ز زلفش سنبل اندر تاب میشدز رشک عارضش گل آب میشد

درودگر بر او شیفته بود و ساعتی بی دیدار او آرام نیافتی زن به حکم

رخی چنان که ز خورشید و ماه نتوان کرد

خطی چنانکه ز مشک سیاه نتوان کرد

زن را با او نظری افتاد و دل او نیز بستهآ مهر و محبت او شد. کار میان ایشان از مراسلت به مخالطت انجامید و از نامه و پیغام به عیش مدام و صحبت صبح و 130b شام کشید. جمعی از حسودان که خیال مواصلت دو یار روز روشن را/ برایشان شب تار ساختی و اندیشهآ آنکه دو کس را با هم شمع صحبت چرا درگیرد، دل تیرهآ ایشان به آتش و رشک حسرت بسوختی. شعر

هرگز حسد نبردم بر منصبی و مالی

الا بر آنکه دارد با گلرخی وصالی

بر آن حال وقوف یافته درودگر را اعلام کردند. بیچاره با آنکه چندان غیرتی نداشت خواست که یقینی حاصل کند. به تدارک مشغول شده زن راگفت: توشهای بساز که به روستا میروم، اگرچه مسافت تا آنجا بسیار نیست اما 15 چندروزی توقف خواهم نمود، و نمی دانم که در فراق تو چون به سر خواهم برد و در بوتهآ هجران جان گداز چه سان تحمل خواهم کرد. شعر

ای بناکام مرا از رخ تو مهجوری

خود که باشد که به کام از تو گزیند دوری

زن نیز از روی تکلف تملقی کرد و به گریهآ شادی آمیز قطرهای چند [آب] از 20 دیده ببارید، و فی الحال توشهای مهیا کرده شوهر را روانه نمود. درودگر در وقت رفتن مبالغهآ بسیار نمود که در را محکم بباید بست و قماشها را نیکو محافظت بباید نمود تا در غیبت من دزدان فرصت نیابند و خللی به مال و متاع نرسد. زن وصیت را قبول کرده به سوگند تأکید نمود، ms349 و فیالحال که مرد برفت خبر به معشوق فرستاد که: مصراع

بیا به باغ که گلها شکفت و خار نماند

محبوب وعده کرد که چون پاسی از شب بگذرد طلوع صبح وصال را مترصد

درودگر بیگاهان از راه پنهان به خانه درآمد. قضا را وقتی بود که مهر و ماه با یکدیگر قران کرده بودند و عاشق و معشوق به دیدار یکدیگر خوش برآمده، گاهی جوان زیبأروی به کرشمهآ دلنواز آتش اضطراب در خرمن شکیبایی آن زن میزد، و گاهی زن ماهآ سیما به ناز جانافزا متاع خرد و هوش جوان را به غارت میبرد. شعر

دو بت نازنین عقل فریب پای تا سر همه لطافت و زیب

این به رخ شمع هر شبستان بود وآن به لب نقل میپرستان بود

بیچاره [درودگر] چندان توقف نمود که ایشان به خوابگاه میل نمودند. ه آهسته آهسته به زیر تخت درآمد تا ما فی الخلوت را مشاهده نماید. ناگاه چشم زن بر پای او افتاد. دانست که رفتن شوهر به تحقیق این حال بوده. معشوق را نرم نرم آواز/ داد که به صدای بلند از من بپرس که مرا دوستر داری یا شوهر را. جوان آواز برداشت و گفت: ای نازنین! میخواهم که بدانم دوستی من در دل تو بیشتر است یا محبت شوهر. زن جواب داد که بدین سؤال چون افتادی و فایدهآ این پرسش چیست؟ جوان از بیم جان الحاح کردن گرفت. زن گفت: راست بگویم زنان را از روی سهو و غفلت یا از راه لهو و شهوت ازین نوع حادثهها افتد و از هر جنسی دوستان گیرند که به حسب و نسب ایشان التفات ننمایند و اخلاق ناستوده و عادت ناپسندیدهآ ایشان را معتبر ندارند، و چون حاجت نفس روا شود ms350 و قوت شهوت روی به کمی نهد نزدیک ایشان حکم دیگر بیگانگان گرفتند. شعر ترک یاری کنند و دلداری دوستی خود نبود پنداری اما شوهر به منزلهآ روح در بر و به مثابه نور در بصر باشد. مصراع

ازجان بود گریز و ز ایشان گزیر نیست

از عمر و جوانی و معاش و زندگانی برخوردار مباد که شوهر را هزاریار از نفس عزیز خود گرامیتر ندارد، و سرمایهآ حیات از برای فراغ حال و راحت معاد 25 و مآل او نخواهد. شعر

وفا مباد امیدم اگر به غیر تو هست

حرام باد حیاتم اگر برای تو نیست

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمننابودن از مکر ایشان /353

چون درو دگر این فصل بشنید رأفتی و رحمتی در دل وی پدید آمد و رقتی و شفقتی بر وی غالب شد و گفت: نزدیک بود که در حق این زن از من بدی صادر گردد و نزد خدای تعالی بزهآ مند و آثم شوم. آخراین چه بدگمانی بود که دریارهآ او داشتم. مسکین خود از غم من بیقرار و [بر من] عاشق زار بوده و درکیش محبت و روش یاری با این همه دوستی و دلبستگی که با من دارد اگر خطایی کند آن را 5 چندان وزن نباید نهاد، و از مثل این عملها که ازوی در وجود آید چندان حسابی نباید گرفت که هیچ آفریده از سهو و زلت معصوم نتواند بود، چنانکه گفتهاند: مصراع

کسی کجا است که او دامنی نیالوده است و من بیهوده این همه رنج بر خود نهادم و خویشتن را در چندین بلا افگندم. 10 صلاح آن است که حالا باری عیش برایشان منغص نگردانم و آبروی او پیش مرد بیگانه بر خاک مذلت نریزم که این عمل از روی سهو و لهو میکند نه به قصد و عمد و مرا نظر بر هنر او باید داشت و دیده از ms351 عیب او باید فروبست. شعر

گر هنری داری و هفتاد عیب دوست نبیند بجز آن یک هنر 131b پس همانجا در زیر تخت/ خاموش بنشست و دم نزد تا ایشان از عیش 15 بپرداختند و رایت شب تار نگونسار شد. شعر چو رست از سایهآ شب شاهد روز دمید از چرخ صبح عالم افروز

مرد بیگانه بازگشت و زن خود را در بالای تخت به خواب انداخت. درودگر به آهستگی از زیر تخت بیرون آمد و به رفق و مدارا بر بالای تخت بنشست و به آستین تلطف غبار ملال از چهرهآ زن پاک میکرد و نرم نرم دست بر اعضای او 20 میمالید تا زن پزفریب دیده بگشاد، شوهر را بر بالای سر مشاهده کرد و برجست و گفت: شعر

دمید صبح سعادت که یار بازآمد هزارشکر که آن غمگسار بازآمد پس پرسید که به سلامت کی باز آمدی؟ گفت: آنوقت که تو با آن مرد بیگانه دست مراد در گردن وصال داشتی، اما چون دانستم که تو را در آن ضرورتی 25 باعث شده بود، آزرم تو نگاهداشتم و او را نرنجانیدم. و من چون شفقت تو بر احوال خود میشناسم و دوستی تو در حقه خود میدانم و یقین دانم که زندگانی

سهو بود آنچه ماگمان بردیم

زن هم سخنان حیلت آمیز در میان آورد و از جانبین خشم زایل ms352 شد و دست صلح در گردن خشنودی آوردند. نجاز زیان اعتذار گشاده این معنی تکرار 10 میکرد: شعر

نزد خدا جرم تو ناچیز باد من ز تو راضی شدم او نیز باد

و این مثل بدان آوردم که تا شما نیز چون درودگر که به قول زن بذکار فریفته شد، به سخن این زاغ مکار فریب نخورید، و به زرق و شعبدهآ او که از آن بوی خون می آید از راه مروید. شعر به قول خصم بذاندیش غره نتوان شد

کسی که کرد چنین عاقبت پشیمان شد

و هر دشمن که به سبب دوری مسافت قصد نتواند کرد، خود را [به حیلت] نزدیک گرداند و نصیحت پیش گرفته بهاتفاق و مدارا خویش را در معرض محرمیت آرد و چون از اسرار واقف گردد فرصتی طلبیده از روی بصیرت کامل 25 آغاز کار کند، و هر زخم که زند چون صاعقهآ آتشبار جز خرمن جان/ نسوزد و 13 مانند تیر قضا بیخطا جز بر هدف مراد و نشانهآ مرام نیاید.

زاغ گفت: ای یار دل آزارا این همه سخن آرایی به چه کار آید و چندین مقدمهآ بی حاصل که برهم میبندی چه نتیجه دهد. آخر این ظلم که بر من واقع شده و چنین ستمی که به من رسیده با حیله و مکر چه مناسبت دارد؛ و هیچ عاقل برای 25 آسایش دیگری رنج خود نخواهد و من این خواری و زاری به اختیار قبول نکردهام، و همه کس دانند که این عقوبت جزپاداش مخالفت من با زاغان نبوده. وزیر گفت که منشأ حیلهآ تو این عمل است که کردهای و به طوع و رغبت تن درین

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمننابودن از مکر ایشان /355 عقوبت نهادهای، و شیرینی انتقام که در خاطر داری شربت تلخ این عذاب درکام امید تو خوشگوار ساخته است؛ و بسیار کس بوده است که جهت هلاک ms353 دشمن به فوتد خود راضی شدهاند و برای آنکه جهت ولینعمت خود کاری کنند و نام حقگزاری و هواداری بر جریدهآ روزگار بگذرانند خود را در ورطهآ فنا افگندهاند چنانکه آن بوزنه که خود را به کشتن داد و انتقام یاران حاصل نمود. ملک بومان پرسید که چگونه بوده است آن؟ گفت: آوردهاند که جمعی بوزنگان در جزیرهای مأوی داشتند که میوههای خشک وتر [در وی] بسیار بود و آب و هوای آن با مزاج ایشان سازگاری تمام داشت. 10 روزی جمعی از بزرگان آن قوم در سایهآ درختی نشسته بودند و از هرگونه سخنی درپیوسته. زمانی چون پسته با لب خندان حکایت چون فندق سربسته گفتندی و ساعتی چشم چون بادام تر جز به مشاهدهآ جمال انجیر خشک نگشادندی. ناگاه خرسی بر ایشان بگذشت و از جمعیت ایشان [بغایت] خاطر پریشان شد. با خود گفت روا باشد که من در کوهها همهوقت میان سنگ با دل تنگ به سر میبرم و به 1 صدهزار محنت و خواری بیخ گیاهی به دست میآورم و این بوزنگان در موضع نزه و منازل خرم میوههای بامزه میخورند و بر روی سبزهآ نرمتر از حریر سبز میچرند. شعر

رقیبان در بهار وصل او بشکفته همچون گل

چرا من در خزان هجر بیبرگ و نوا باشم

پس قصد کرد که در میان آن مجمع درآمده اساس حضور ایشان را به تیر ستم زیر و زبر گرداند. بوزنگان شغب درگرفته قریب صدهزار بوزنه جمع آمدند و هجوم کرده، خرس را به ضرب پراگنده و مجروح ساختند. بیچاره خرس خام طمع هنوز از نهال آرزو میوهآ مراد ناچیده درخت عشرتش پژمرده شد، و 1320 زاویهآ طبعش به پرتو شمع راحت روشن ناشده چراغ قوتش فرو مرد.اشعر

نارسیده به لبم جرعهای از ساغر عیش

میزند دست جفا جام مرادم بر سنگ

القصه خرس به زحمت تمام از میان بوزنگان بجست و خود را به کوهستانی ms354 رسانیده خروش و نعره درپیوست. از ابنای جنس او جمعی حاضر آمدند و او را بدان حال دیدند و از کیفیت حرب و [کمیت] طعن نیزه و ضرب پرسیدند. خرس صورتر ماجرا بازراند و گفت: زهی بیناموسی که خرس قویهیأت را از بوزنهآ ضعیف پیکر این زحمت باید کشید، و هرگز در قدیم الایام آبا و اجداد ما را چنین حالت پیش نیامده و تا قیامت این بذنامی در خاندان ما بخواهد ماند. صلاح آن است که همداستان شده اتفاق نمایید تا به یک شبیخون روز حیات برایشان تیره گردانیم و به غبار کارزار دیدهآ امید ایشان را خیره سازیم. شعر

گر از گردش چرخ باشد امان بخواهیم کین خود از بدگمان

چنان سر بکوبیمشان در ستیز که ماند ز ما نام تا رستخیز خرسان را عرق غرور در حرکت آمده، آتش تعصب برافروختند و زبان لاف و گزاف گشوده نعرهآ عناد و جدال به گردون رسانیدند. شعر

مخالف چو مار است ما ازدها کجا گردد از پنجهآ ما رها

ز ما رایت جنگ افراشتن ز دشمن سر و تاج بگذاشتن پس بر آن قرار دادند که در آن شب به اشتعال آتش قتال اشتغال نمایند و در گرمی کاززار و شعلهآ گیر و دار آتش در خرمن عمر بوزنگان افگنند و در وقتی که شیر زرین چنگال مهر از بیشهآ سپهر میل چشمهآسار فی عین حمیة نمود، و دب اکبر و اصغر در حوالی قطب شمالی خرامیدن آغاز کردند، شعر

چو خورشید تابنده بنمود پشتهوا شد سیاه و زمین شد درشت بیکبار خرسان آن کوهسار روی به جزیرهآ بوزنگان نهادند. قضا را ملک بوزنگان با جمعی از امرا و اعیان عزیمت شکار فرموده آن شب در صحرا مانده بودند، و بوزنگان دیگر از هجوم دشمن غافل هریک در منزل خود آرامیده که بیکبار، شعر

سپاهی چو مور و ملخ تاختند نبردی جهان در جهان ساختند 2تا بوزنگان خبردار شدند، ms355 بسیار از ایشان کشته شد و اندکی خسته و مجروح، جان از آن ورطهآ خونخوار به کنار بردند، و خرسان چون این جزیرهآ معمور و بیشهآ آبادان از دشمن خالی دیدند هم آنجا پای اقامت در دامن سکون کشیده، آن

الله الله که تلف کرد و که اندوخته بود روز دیگر که عالم سیاة دل چون رخسارهآ خوبان نورانی گشت و جمشید ه خورشید به تخت مینایی برآمد. شعر سپاه سحر چون علم برکشید جهان حرف شب را قلم درکشید ملک بوزنگان از این حال غافل روی به جزیره نهاد. در اثنای راه جمعی از هزیمتیان که از میان گرداب بلا نیم جانی به کنار آورده بودند رسیده آغاز داذخواهی کردند. ملک بر صورت واقعه اطلاع یافته انگشت حیرت به دندان 1 [حسرت] گزیدن گرفت و گفت: دریغ از ملک موروثی که از قبضهآ تصرف [ما] بیرون رفت و حیف از آن خزاین معمور که به دست دشمن افتاد. آخر بخت بزگشته خاک ادبار بر فرق من بیخت و عاقبت دولت بیاعتبار ناپایدار روی بتافت. شعر

بوستان دهر را برگ و نوایی کس ندید

چهرهٔ‌ اقبال را رنگ وفای کس ندید

بر فریب آباد گیتی اعتماد از عقل نیست

زان کزو پر فتنهتر محنث سرای کس ندید دیگران نیز که ملازم موکب ملک بودند اضطراب آغاز کرده، هریک جهت مال و منال و اهل و عیال فغانی برداشتند. در میان ایشان یکی بود میمون نام به 2 فضیلت خرد آراسته و به مزیت کیاست از دیگران ممتازگشته، بدین سبب او را حرمت تمام داشتندی و شاه و رعیت به میامن مشاورت او مستظهر بودندی. شعر ازین صافی دلی روشن ضمیری به تدبیر درست اقلیم گیری زحل شاگرد او در نکتةدانی غطارد چاکرش در خامةرانی میمون که ملک را حیران و دیگران را سزگردان دید، زبان نصیحت بگشود و گفت: شعر

اولا دوستان شوند ملول ثانیا شادمان ms356 شود دشمن

جزغ کردن در مصایب بنده را از ثواب ابدی محروم گرداند و به بی صبری و سبکی مشهور سازد و در مثل این واقعهها غیر دو چیز فایده نمیدهد یکی شکیبایی نمودن و در صبر و ثبات افزودن که درخت صبر میوهآ مراد بار آرد و به حکم آلصبر مفتاح الفرج شکیب ورزیدن کلید ابواب نجات بود. شعر

کلید در گنج مقصود صبر است

در بسته آن کس که بگشود صبر است

درد مندان/

زآیینهآ سینهآ درذ مندان) غبار ستم آنکه بزدود صبر است

دویم رای درست و تدبیر صایب به کازداشتن که چون برق خاطر روشن صاحب رای در شب واقعه لامع گردد، ظلام ظلم را به کلی از صفحهآ احوال مظلوم ستم کشیده محو تواند ساخت، و به یک شبه فکر هزاز ساله کار از پیش تواند برد. شعر توان به مرهم تدبیر نیک و رای صواب

جراحت دل صدپاره را دواکردن

ملک بوزنگان از سخن میمون تسلی یافته پرسید که چارهآ این کار چگونه توان کرد. میمون خلوتی طلبید و گفت: ای ملک نامدارا فرزندان و خویشان من بر دست این گروه ستمگار کشته گشتهاند و مرا بی دیدار ایشان نه از عمر لذتی 20 خواهد بود و نه از حیات راحتی. شعر بی روی تو زنده میتوان بود ولی آن زندگی از هزار مردن بتر است و چون عاقبت رخت زندگانی به غرقاب فنا خواهد افتاد، میخواهم که هرچند زودتر خود را از مضیق تعلقاتد دنیا به فضای راحت آباد عقبی رسانم و جان خود را در باخته، انتقام دوستان و عزیزان از آن جفأجویان بی تمیز بستانم. ملک گفت: ای 25 میمون! لنتد انتقام درکام حیات شیرین مینماید و ذوق غلبهآ کردن بر خصم جهت آسایش زندگانی میباید، چون تو نباشی همه عالم خواه آبادان باشد خواه خراب، و هرجا دلی است خواه آرمیده بود خواه در اضطراب. شعر

زین چمن ms357 چون شدی تو در پرده خواه گل تازه خواه پژمرده

میمون گفت: ای ملک! در این حال که من دارم مرگ را بر زندگانی ترجیح توان داد، و فنا را بر بقا اختیار توان کرد، چه نور دیده در تماشای جمال فرزندان باشد و ایشان روی در نقاب تراب کشیدهاند، و سرور سینه به مشاهدهآ اهل بیت و اقربا بازبسته است، و خرمن جمعیت ایشان به تنذباد اجل پریشان شده؛ و قوام معیشت به مال و منال بود و ذخیرهآ همه عمر به تاراج دشمن تلف گشته، حالا میخواهم که حق گزاری نعمت ملک بهجای آورده رفیقانی را که سوختهآ دل و مجروخ خاطراند به مرهم راحتی دست گیرم و نقد جان نثار کرده نامی بر صفحهآ ایام بگذارم. شعر

بهنام نکو مردنم آرزوست کزین جمله مقصود نام نکوست

ملک باید که بر فوت من دریغ نخورد و چون با دوستان به بزم عیش نشیند از وفاداری من یاد آرد. شعر

چو در میان مراد آورید دست امید

ز عهد صحبت ما در میانه یاد آرید/

ملک گفت: چگونه در پی این مهم میروی و به کدام در از ابواب حیل 15 درمی آیی. میمون گفت: تدبیری اندیشیدهام که ایشان را در بیابان مرذآزمای به شعلهآ سموم بسوزم، و غالب ظن آن است که رای من از منهج صواب منحرف نخواهد بود. صلاح در آن است که بفرمایی تا گوشهای مرا به دندان برکنند و دست و پای مرا درهم شکنند و شب بر کنار بیشهای که مأوای ما بوده در گوشهای بیفگنند، و ملک با ملازمان و [جمعی] هزیمتیان در اطراف و جوانب 2 این صحرا پراگنده گردند تا دو روز بگذرد، و صباح روز سیوم بیایند و در منزل خود بفراغت بنشینند که نه از دشمنان اثری خواهد بود [و نه من بعد] از ابنای جنس ایشان خبری خواهد رسید.

ملک به مؤجب رای میمون بفرمود تاگوشهای او ms358 را برکنده و اطرافش درهم شکسته بر کنار بیشه بیفگندند، و سپاه خود را پراگنده ساخته منتظر فرصت 25 بنشست. و میمون شب همه شب ناله میکرد به نوعی که دل سنگ از اضطراب او آب میشد و کوه از صدای درذآمیز او به فریاد میآمد. ملک خرسان علی الصباح

ز چشم و دل بدن خاکیم در آتش و آبست

به چشم بین و به دل رحم کن که کار خرابست

ای ملک! من وزیر پادشاه بوزنگانم و به اتفاق وی به شکار رفته شب شبیخون در این معرکه حاضر نبودم. روز دیگر هزیمتیان رسیده از نزول ملک درین دیار 0 خبریافتم. ملک بوزنگان به اعتمادی که بر تدبیر من داشت التماس چارهآ این کار نمود. من از روی نیکوخواهی به خدمت ملک دلالت کردم و گفتم [تدبیر] صواب آن است که کمر ملازمت دریندیم و بقیةالعمر در خدمت ملازمان ملک بگذرانیم و در سایهآ دولت او از نکباتد زمان آسوده به گوشه و توشهای بسازیم. شعر

در پناه دولت صاحبدلان راه جوید هرکه هست از مقبلان 15 15گر تو در گلشن درآیی گل بری سوی بستان بگذری سنبل بری

ملک از این سخن آشفته گشت و نسبت به جماعتی که در این بیشه ساکن شدهاند انواع سخنان نالایق بر زیان راند، و چون دویم بار به منع او مشغول شدم، بفرمود که تا با من این همه خواری کردند و امرکرد ms359 که چون او آز هواداران پادشاه و سپاه ایشان است همان بهتر که به نزدیک آن جزیرهاش بیفگنند تا ببینم که 2ایشان چگونه حمایت [او] خواهند کرد، مرا این جا آوردند و سوابق خدمتگاری مرا/ به لواحق دل آزاری پاداش کردند. این بگفت و چنان به درد بگریست که 39 ملک خرسان را دل به درد آمده قطرات اشک گرم از دیدهآ بیشرم چکیدن گرفت. شعر

گر بنالم سنگ را دلخون شود ور بگریم دیدهها جیحون شود ملک گفت: حالا بوزنگان کجااند؟ جواب داد بیابانی است که آن را مرذآزمای گویند. ایشان پناه بدان جا بردهاند و از هر طرف لشکری جمع میکنند و ساعت به ساعت با سپاهی خونخوار و لشکری بی آزرم جرار به شبیخون خواهند آمد.

میمون ms360 به اشارت ایشان را راه مینمود تا به سر[حد] بیابان مرذآزمای رسیدند، و آن صحرایی بود پرتاب و بی آب که ابر بهاری در فضای آن از غایت تشنگی بسوختی، و پیک تیزگام ماه از صعوبت آن بیابان بر آسمان راه گم کردی، 15 و وهم جهانپیمای از مضایق آن بیرون آمدن نتوانستی، و خیال عالم گرد از منازل او راه بیرون شدن ندانستی. سمومی در آن بیابان وزیدی که اثر آن به هرکه رسیدی فیالحال آب گشتی، و ریگ و خارا را چون کورهآ آهنگران تفسان ساختی، و به سبب سموم هیچ جانور در آن صحراجای نگرفتی و هیچ گیاه در آن شورةزار مردم خوار نرستی. شعر

بیابانی وسیعی پرمخافت به هرگامی در او صدگونه آفت

هوایش آتش و آتش هوا بود زمینش سنگ و سنگ آهن ریا بود

میمون گفت: زود بشتابید تا پیش از آنکه سفیدهآ صبح پرده از روی کار جهان a بردارد، سراپردهآ جمعیت ایشان/ از فضای عشرت برکنیم و زودتر از آنکه شاه رومی شعار علم ززنگار برافرازد، رایت شوکت آن بخت برگشتگان را نگونسار 25 سازیم. خرسان به شعف تمام قدم در آن بیابان نهادند و به پای خود به میدان اجل و عرصهآ هلاک درآمدند. آفتاب برآمد و از بوزنگان اثری بیدا نشد و همچنان

ز گرما آنچنان میشد نفس گرم

که آب از تاب او چون شمع میسوخت

ز باد گرم پنداری که تقدیر

به دنی دوزخ دیگر برافروخت

تاب آفتاب در کار آمده که دمار از روزگار خرسان برآورد و سموم جگرسوز 10 ms361 . وزیدن گرفت و از دور چون آتش بی دود پدیدار شد، ملک ایشان روی به میمون کرد و گفت این چه بیابانی است که از هیبت او دلها در تاب و جگرها بی آب میشود، و آن چه چیزاست که چون شعلهآ آتش روی به ما نهاده تند و تیز میآید. میمون گفت: ای ستمگار دل آزار! این را بیابان اجل میگویند و آن که میآید پیک مرگ است. دل خوش دار که اگر هزار جان داری یکی به در نبری، و حالی که 5 سموم برسد شما را همه خاکستر سازد، و به آتش بیدادی که بر جان بوزنگان زدهاید بسوزید. ایشان در این سخن بودند که تف سموم برسید و میمون را با جماعت خرسان برجای بسوخت، و یکی از ایشان از آن بیابان جان به در نبرد. [روز سوم که وعده بر آن قرار یافته بود] ملک بوزنگان با لشکر خود به جزیره آمده، بیشه را خالی یافت و مملکت را از کدورتر اغیار صافی دید. شعر بگذشت شام نکبت و صبح ظفر دمید

گم شد خزان رنج و بهار طرب رسید

و این مثل بدان آوردم تا ملک معلوم کند که اهل کینه جهت انتقام از سرخود گذشتهاند و آن را برای خشنودی دوستان وزنی ننهاده، و من قصه کازشناس را از مقولهآ این حیله میشناسم و قرینهآ همین قصه که مذکور شد میدانم، و پیش از این 24زاغان را آزموده بودم و اندازهآ دوزبینی و کیاست و مقدار حیله و فریب ایشان شناخته؛ و چون کازشناس را بدین وضع دیدم مرا مقرر شد که رای و رویت ایشان به صواب مقرون است و خرد و درایت ایشان از آنچه گمان برند افزون. شعر

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان / 363

میشنیدم که آفت جانی چون بدیدم هزار چندانی

صواب آن است که پیش از آنکه ما ms362 را شامی دهند ما او را چاشتی خورانیم، و قبل از آنکه خون ما ریختن گیرد به قتل او اشارت کنیم. ملک بومان چون این فصل بشنید روی درهم کشید و گفت: این چه سخترویی و بی رحمی است که فقیری را به هواداری ما انواع آزار و ایذا رسیده باشد و ما نیز درپی آزارو عقوبت 5 و هلاک او باشیم، و محنت زدهای را بار دیگر در بوتهآ امتحان بگدازیم، مگر نشنیدهای که گفتهاند: شعر

خاطر محنثزدگان شاد کن وز دم محنت زدگی یاد کن

پس بفرمود تا آن زاغ را به اکرام و احترام برداشته با او ببردند. وزیر گفت: ای ملک! چون به سخن من التفات نکردی و از اشارهآ من که عین حکمت و محض 1 مصلحت بود روی قبول برتافتی، باری با او زندگانی چون دشمنان کنید و طرفة العینی از مکر و غدر او ایمن مباشید که موجب آمدن او جز فساد کار بومان و صلاح حال زاغان نیست. ملک از استماع آن [نصیحت] اعراض نمود و سخن آن مشفق بی نظیر را خوار داشت، و زاغ در خدمت او به حرمت هرچه تمامتر میزیست و از رسوم خدمت و آداب ملازمت هیچ باقی نمیگذاشت، و مقربان و 15 ندمای سلطان را هریک به نوعی خشنود ساخته وابستهآ خود گردانید. لاجرم هر روز پایهآ وی بلندتر میشد و در دل ملک و اتباع او راه بیشتر مییافت تا به جایی رسید که محل اعتماد و محرم اسرارگشت، و چون کمال اخلاص و وفور مناصحت او مشاهده کردند مشأرالیه مملکت و مدار علیه ولایت شد، در ابواب مهمات با او مشاورت کردندی و انواع مصالح به رای و تدبیر او ساختندی.

روزی در محفلی عام و در مجلسی مشحون به خواص و عوام گفت: ملک زاغان مرا بی موجبی آزرده است و بیگناهی عقوبت کرده، تا کینهآ خویش از او نخواهم و دستبردی مردانه ms363 بدو ننمایم چهسان آرام و قرار گیرم و چگونه به خواب و خور میل کنم، و من در حصول این مقصود و وصول بدین مقصد بسی تأمل کردم و مدتی در تفکر و تدبر روزگار گذرانیدم، آخرالامر به یقین دانستم که 25 تا من در صورت زاغانم و هیأت ایشان دارم بدین مراد نتوانم رسید و غرض خود حاصل نتوانم کرد، و من از اهل علم شنیدهام که چون مظلومی مستمندی از

گر چو نرگس نیستی شوخ و چو لاله تیرهٔ‌دل

پس دوروی و ده زیان همچون گل و سوسن مباش ملک پرسید که در این سخن چه گویی؟ وزیر جواب داد که این نیز شعبدهای دیگر است که برانگیخته و نیرنگی با رنگ زرق برآمیخته. شعر

سراپای او جمله ریو است و رنگ

وز افسون او زیرکان گشته دنگ

اگر شخص پلید و جثهآ خبیث او را بارها بسوزند و خاکستر او را در آب چشمهآ سلسبیل ریزند و به شراب طهورگل سازند، گوهر ناپاک و سیزتر مذمومش از قرار خویش برنگردد، و خبث ضمیر و کجی عقیدهآ او نه به آب پاک شود و نه به آتش بسوزد. شعر

ز بذاصل نیکی مدارید امید که زنگی به شستن نگردد سفید

و به فرض محال اگرذات خسیس او طاوسی میشود یا فی المثل عنصر ms364 ناپاک او لباس سیمرغی پوشد، همچنان به صحبت زاغان و مودت ایشان مایل خواهد 20 بود، چون آن موش که با وجود آنکه صورت انسانی یافته بود باز به همان اصل خود میل نمود و با آفتاب عالمتاب و سحاب فیض بخش و باد راحت افزای و کوه پابرجای مؤانست نگرفت. ملک پرسید که چگونه بوده است آن؟ 5 گفت: آوردهاند که زاهدی مستجاب الدعوه بر لب جویباری نشسته [بود] و به آب قناعت دست از آلودگی تعلقات دنیی شسته. زغنی پروازکنان آنجا رسید و موش بچهای از منقار وی پیش زاهد بر زمین افتاد. زاهد را بروی شفقت آمد. وی

آنکه بر سرو زند طعنه به قامت اینست

وانکه بر ماه کشد خط غرامت اینست زاهد نگاه کرد صورتی دید از لطف محض آفریده، و دختری یافت/ به غایت الطافت پروریده. او را به یکی از مریدان سپرد تا چون فرزند عزیزش بدارد. مرید 15 اشارت پیر را پاس داشته در تعهد دختر غایت سعی به جای آورد، به اندک فرصتی دختر به حدر بلوغ رسید. زاهد گفت: ای جان عزیزا [بزرگ شدی و] گوهر پاک ترا از آنکه با جوهری دیگر در رشتهآ ازدواج کشند چارهای نیست. من این کار را به رضای تو گذاشتم. هرکه را از آدمیان و پریان بلکه از موجودات علوی یا مخلوقات سفلی اختیار کنی ترا بدو دهم. دخترگفت شوهری خواهم 15 توانا و قادر که انواع قوت ms365 و شوکت او را حاصل باشد و در بزرگی به درجهآ رفیع و مرتبهآ بلند مخصوص بود. زاهد گفت بدین صفت که تو گفتی آفتاب خواهد بود. دختر گفت آری چنان دانم که او مغلوب کسی نیست و بر آنچه در زیر فلک است غالب تواند بود، مرا با او عقد کن. شعر

دگر روز چون خسرو خاوری برآمد بر این طاق نیلوفری

زمانه در روشنی باز کرد جهان بازی دیگر آغاز کرد

علی الصباح که به فرمان فالق الاصباح آفتاب از افق مشرق طلوع کرد، زاهد صورت حال با وی در میان آورد و گفت: این دختر بغایت نیکؤصورت و مقبول سیرت است می خواهم که در حکم تو باشد، جهت آنکه از من شوهر باقوت و توانا تمنا کرده است. آفتاب از استماع این قصه برافروخته جواب داد که 25 ترا از خود قویتری نشان دهم، آن ابر است که نور مرا بپوشاند و عالمیان را از پرتو جمال من محروم گرداند. شعر

آفتابی بدین بلندی راذرهای ابر ناپدید کند زاهد نزد ابر آمد و همان فصل سابق تقریر کرد. ابر از شرم این سخن در عرق آمده گفت: اگر مرا از روی قوت و غالبیت اختیار میکنی، باد از من غالبتر است که مرا به هرجانب که خواهد کشد و به هر طرف که میل کند با خویش برد. زاهد این نکته را مسلم داشته پیش باد رفت و حکایت گذشته بازراند. باد از انفعال بر خود بپیچید و گفت: مرا چه قوت و شوکت تواند بود، قوت علی الاطلاق کوه را ثابت است که پای شکیب در دامن وقارکشیده است و چون قطب در مرکز خود آرمیده، و مرا دروی چندان اثراست که آواز نرم را در گوش کر مادززاد و ضرب پای مورچه را بر رویاصخرهآ صما. شعر باد گر ابر را بجنباند چون به کوهی رسد فروماند

زاهد نزد کوه آمد، حال ms366 دختر تقریر کرد. کوه صدا برکشید که ای زاهد غلبه و قوته موش از من بیشتر است زیرا که اطراف مرا بشکافد و در دل من خانه سازد، سینهام هزار جای از نیش جانفرسای او چاک شده و به هیچ نوع [دفع] او را چارهای نمی دانم. دختر گفت: راست میگوید، موش بر وی غالب است و 5 شوهری مرا او میشاید.

زاهد او را بر موش عرض کرد. موش بر حسب جنسیت که سررشتهآ [دختر] بدان منتهی میشد میلی در دل خود بازیافت. جواب داد که من نیز مدتی است که آرزومند دلارامی که مونس روزگار من باشد بودهام، اما جفت من باید که از جنس من باشد. دخترگفت: این سهل است. زاهد دعا کند تا من موش گردم و با 20 تو دست عشرت در آغوش آورم. زاهد دید که از جانبین رغبت صافی است، دست به دعا برداشت و از خدایتعالی درخواست که تا او را موش گرداند. فی الحال دعای زاهد به عز اجابت رسید و نشانهآ کل شیء یزجع الی اصله ظهور کرده، دختر موش شد، و زاهد او را به آن موش داده بازگشت. شعر جان من هر چیز را باشد به اصل خود رجوع

ما چو از خاکیم آخر خاک میباید شدن و فایدهآ این مثل آن است که آنچه مقتضی طینت اصلی باشد هرچند عوارض دیگر او را از آن حال بگرداند، بالاخره رجوع به همان حالت اصلی خواهد نمود.

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان /367 و حکیم سخندان همین معنی در سلک نظم کشیده، بدین عبارت رنگین و اشارتد شیرین ادا میکند. شعر درختی که تلخ است او را سرشت گرش در نشانی به باغ بهشت ور از جوی خلدش به هنگام آب به بیخ انگبین ریزی و شهد ناب سزانجام گوهر به کار آورد همان میوهآ تلخ بار آورد5

ملک ms367 بومان چنانکه عادت بی دولتان باشد این نصایح استماع ننمود، و سخن وزیر را حمل بر حسد کرده نظر بر عواقب امور نفرمود، و زاغ برای ایشان هر روز حکایتی دلپذیر گفتی و هرشب افسانهای بی نظیر میآوردی و مثلهای غریب و نکتههای عجیب تقریر میکردی تا محرم خاص شده بر غوامض اسرار و مخفیات احوال ایشان وقوف تمام/ یافت. ناگاه فرصت نگاه داشته روی از ایشان 1 1370 بتافت، و نزدیک زاغان آمد و ملک زاغان او را دیده به نشاط بال این مقال آغاز کرد: شعر

کای دوستان به کام دل اکنون توان رسید

کآرام جان و راحت روح روان رسید

پس ملک پیروز پرسید که ای کازشناس! چه ساختی و چه کردی و چه گفتی. 15 گفت: به دولت ملک آنچه میبایست ساختم و مقصودی که داشتم بپرداختم. کارزار را [آماده] باشید که وقت انتقام کشیدن است و [دشمنان را به] کام دل دوستان خود دیدن. ملک گفت: مجملا صورتر مصلحت بازنمای تا از سر وقوف در پی مهمات رفته، آنچه از اسباب دربایست باشد مهیا گردد. کازشناس گفت: در فلان کوه غاری است، روزها بومان در آن غار جمع میشوند و در آن 2 نزدیکی هیزم خشک بسیار یافت میشود. ملک بفرماید تا زاغان قدری از آن نقل کرده بر در غار جمع کنند، و من از منزل شبانان که در آن نزدیکی میباشند قدری آتش بیارم و در هیزم افگنم، و ملک مثال دهد تا زاغان پرها در حرکت آرند و آتش افروخته گردد، و هر بوم که از غار بیرون آید بسوزد و هرکه بیرون نیاید از دود بمیرد. ملک را این تدبیر خوش آمد و هم بر این ترتیب که او 25 صواب دید در پیش این مهم بازشده، تمامی بومان را به حیلت بسوختند، و زاغان را فتوحی بزرگ برآمده همه شادمان و دوستکام بازگشتند و زبان تهنیت

آخر مراد ملک روا کرد روزگار

اقبال را به وعده وفا کرد روزگار

هر شادیی که فتنه ز ما فوت کرده بود

آن را به یک لطیفه قضا کرد روزگار

ملک و لشکر از مساعی جمیله و مآثر پسندیدهآ کازشناس ممنون گشته در شرایط اکرام و احترام مبالغه مینمودند، و در مدح و ثنای او غلو و اطناب واجب و لازم میدیدند، و او ملک را دعای خیر میگفت و دیگران را فراخور حال ستایش میکرد، و دراثنای آن بر زبان ملک جاری شد که یمن تدبیر و حسن رای تو در قمع و قلع دشمنان و شادکامی و خوشدلی دوستان عجب خاصیتی دارد. کازشناس گفت: هرچه از این معنی دست داده به فر دولت ملک و خجستگی طالع پادشاه بود، و من اثر این ظفر همان روز معاینه دیدم که آن مدبران قصدی چنان به ظهور رسانیدند/ و از آن جنس ستمی بر عجزه و ضعفا روا داشتند، و له طمع در تصرف ملک موروثی [و ولایت قدیمی ما کردند]. شعر آن تیرهآ رای کرد به ملک تو چشم سرخ

تا زرذروی گشت جهان شد بر او سیاه

دیگزباره ملک پرسید که در صحبت بومان مدت دراز چگونه صبر کردی و با ایشان که به طبع ضد تو بودند چون ساختی؛ و من میدانم که اخیار را طاقت مصاحبت اشرار نباشد و کریم از دیدار لئیم بغایت گریزان باشد، و گفتهاند با مار 20 بد زیستن از آن به که به ناکام دریار بد نگریستن. شعر

اگر در تلخی هجران به زهر غم توان مردن

از آن بهتر که با بیگانه باید انگبین خوردن

کازشناس گفت: چنین است که ملک فرمود و هیچ رنجی نفس را بدتر از همنشین ناجنس نیست. مصراع دیدار یار نامتناسب جهنم است

اما عاقل برای رضای مخدوم و فراغ خاطر او از شدتها اجتناب ننماید، ms369 و هر محنتی که پیش آید به نشاط تمام استقبال نموده قبول فرماید، و صاحب همت به

مکن ز غصه شکایت که در طریق طلب

به راحتی نرسید آنکه زحمتی نکشید

ملک گفت از کیاست و دانش بومان شمهای بازگوی. گفت در میان ایشان [هیچ] زیرکی ندیدم مگر آن یک تن که به کشتن من اشارت میکرد، و ایشان رای او را ضعیف پنداشتند و نصایح او را به سمع قبول اصغا ننمودند و این قدر تأمل نکردند که من در میان ایشان غریب افتادهام، و نزدیک قوم خود منزلتی شریف 1 داشته به عقل و خرد موسوم بودهام، مبادا که مکری اندیشم و فرصت غدری یابم. نه به عقل خود این قدر بدانستند و نه از سخن ناصحان حسابی گرفتند و نه اسرار خود از من پوشانیدند، لاجرم دیدند آنچه دیدند و رسیدند به آنچه به دیگران پسندیدند، گفتهاند ملوک را از نگاهداشتن اسرار احتیاطی تمام لازم است خاصه از دوستان نومید و از دشمنان هراسان. شعر

دوستی کز تو ناامید بود محرم خود مساز در همه حال

با عدو نیز کز تو ترسانست نیست اظهار سر خویش حلال

ملک گفت: مرا چنان مینماید که موجب هلاک بومان ستمگاری بوده باشد./ کازشناس گفت چنین است. هر پادشاهی که طرح ستم انداخت زود باشد که اساس دولتش منهدم گردد، و بقای سلطنت با کفر ممکن است و با ظلم و بیداد 220 محال. آلملک یبقی مع الکفر و لا یبقی مع الظلم شعر

رها کن ستم را بیکبارگی که کم عمری ms370 آمد ستمگارگی

شهنشاه چون رای را بد کند یقین دان که بد درحق خود کند

و گفتهاند هرکه چهار کار کند چهار چیز را مترصد باید بود. هرکه ستم کند هلاک خود یقین بیند؛ و هرکه به صحبت زنان حریص بود، رسواشدن را آماده 25 باید شد، و هرکه در خوردن طعام زیادتی شره نماید منتظر بیماری باید بود، و هرکه بر وزیران رکیک رای بیخرد اعتماد کند ملک را بدرود باید کرد. و نیز در

میندیش در حقه مردم بدی که آری بلا بر سر خویشتن

نبینی که رنج فراوان کشد که چاهی کند بهر من چاهآ کن

به آخر که چه را به پایان برد وی اندر تگ چاه افتد نه من

ملک گفت: کسی از عهدهآ شکر این نعمت چگونه بیرون آید که تو مشقت 5 فراوان تحمل کرده و دشمنان را به خلاف مراد تواضع نمودی، و خدمت کسی که دل از صحبت او متنفر بوده قبول کردی؛ اگر ایشان سخن ناصح خویش قبول ms371 کردندی ترا به جان خطری عظیم متصور بودی. کازشناس گفت: مرد آن کس را توان گفت که چون عزیمت او بر امضای کاری مصمم گردد نخست/ دست از 9 جان بشوید و دل از زندگانی برداشته قدم در میدان مراد نهد. شعر از سر گذشتهاند به میدان نهاده پای

صاحبدلان که گوی سعادت ربودهاند

اگر صلاح حال در آن بیند که به خدمت فروتری از خود قیام نماید، هم آن را کار بندد تا مقصود به حصول پیوندد، چنانکه ماری مصلحت خود در آن دید به خدمت غوکی راضی شد. ملک پرسید چگونه بوده است آن؟ 25

رفت دوران جوانی نوبت پیری رسید

ای دریغا صحبت یاران و ایام شباب

وقت پیری هم غنیمت دان که از عمر عزیز

فصل دی چون بگذرد دیگر نبیند کس به خواب

مار دانست که گذشته را باز نتوان آورد و به تدبیر مستقبل که از جملهآ مهمات بود اشتغال نمود و گفت عوض قوت جوانی اندک تجربهای است که حاصل کردهام و جزوی تدبیری که سزرشتهآ آن به عمر دراز بهدست آوردهام، حالا بنیاد کار برکم آزاری باید نهاد، و هر مذلتی که روی نماید به قبول آن منت باید داشت و در تدبیر آن شروع باید نمود تا آنچه قوام معیشت به آن تواند بود در بقیهای که 15 از عمر مانده حاصل آید. ms372 پس به کنار چشمهای رفت که در آن غوکان بسیار بودند و ملکی کامکار و امیری مطاع نامدار داشتند، و خود را چون ماتم زدگان سینهآ چاک و مصیبت رسیدگان اندوهناک بر خاک راه افگند. غوکی به سروقت او رسیده پرسید که ترا بغایت غمناک میبینم موجب آن چیست؟ مارجواب داد که به غم خوردن 2 کیست از من سزاوارتر که مادهآ حیات من از [شکار] غوکان بوده و امروز مرا واقعهای پیش آمده که صید ایشان بر من حرام گشته، و اگر عمدا خواهم که یکی از ایشان بگیرم نتوانم. آن غوک رفت/ و ملک را خبر کرد. پادشاه غوکان از این صورت عجیب متعجب شده نزدیک مار آمد و پرسید که به چه سبب این حادثه بر تو نازل شد و به کدام عمل این نازله بر تو حادث گشت. مارگفت: شعر

من این آه جگزسوز از دل پیمان شکن دارم

چرا از دیگری نالم چو درد از خویشتن دارم

[ای ملک] حرص شوخ چشم مرا در دام بی قوتی افگند، و آن چنان بود که روزی قصد غوکی کردم و [او] از نزد من گریخته خود را در خانهآ زاهدی افگند. از عقب وی به طمع در آن خانه رفتم. قضا را خانه تاریک بود و پسر زاهد خفته. آسیب انگشت بزرگ پای وی به من رسید، تصور غوک کرده از گرمی حرص دندان [بدو] فرو بردم، بر جای سرد شد. زاهد خبر یافت. از سوز فرزند قصد من کرد و من روی به صحرا نهاده به تعجیل میرفتم و زاهد بر عقب من میدوید و لعنت میکرد و میگفت: از پروردگار خویش [در] میخواهم که پای ترا ناچیز سازد و مرکب ملک غوکان گرداند، و البته قادرنشوی بر خوردن غوکان مگر آنچه به رسم صدقه به تو دهند. اکنون به ضرورت این جا آمدهام تا ملک بر من سوار 0 گردد، و به حکم ms373 ازلی و تقدیر لم یزلی راضی شده. مصراع

گردن نهادهایم جفای زمانه را ملک غوکان را این سخن موافق افتاد و خود را در آن حالت شرفی و مرتبهای تصور کرد. همواره بر وی نشستی و بدان مباهات نموده بر ابنای جنس تفوق جستی. یکچندی بر این بگذشت. مارگفت: زندگانی ملک درازباد، مرا از قوتی 5 و طعمهای چاره نیست که بدان زنده مانم و این خدمت را به پایان رسانم. ملک گفت: همچنین است که تو میگویی. مرا از مرکب گزیر نیست و مرکب بیقوت نتواند زیست. پس هر روز دو غوک از برای وظیفهآ او مقرر کرد که راتبهآ چاشت و شام به کار دارد، و مار روزگاری به آن وظیفه میگذرانید و به حکم آنکه در آن موضع منفعتی متصور بود از آن عار نمی داشت. شعر

دیدنش ترا ننگ آیددر وقت ضرور بوسةآدادن شاید هر کار که عار است و ملال افزاید در حالت احتیاج بد ننماید

و این مثل برای آن آوردم [تا معلوم شود] که من نیز اگر صبز میکردم و مذلت میکشیدم نظر بر آنکه هلاک دشمنان و صلاح دوستان در ضمن آن بود چندان کراهیتی به طبع نمیرسید، و نیز دشمن را به رفق و مدارا زودتر مستأصل توان 25گردانید که به جنگ/ و مکابره، چنانچه آتش باصولت اگر در ذرختی افتد، 140 همانقدر تواند سوخت که در روی زمین است، و آب بالطافت و ملایمت نیز درختی که از آن بزرگتر و قویتر نباشد چنان از بیخ براندازد که دیگر در آن

تلطف کن که هر کاری که صعب است

به نرمی و مدارا میتوان ساخت

و از آنجاگفتهاند که رای و تدبیر از شجاعت بهتراست، زیراکه مرد دلیر مبارز هرچند توانا بود در مصاف با دهتن برابری کند غایتش با بیست، و اگرکسی مبالغه 5 کند با صدتن و هزار نهایت کار ms374 است، اما مرد دانا به یک فکر صایب ملکی را پریشان سازد و به اندک تدبیری لشکری گران را بشکند و ولایت آبادان را به هم برزند. شعر

به یک تدبیر نیکو آن توان کرد که نتوان با سپاه بیکران کرد

به شمشیری توان جانی ربودن به فکری شاید اقلیمی گشودن 1

ملک گفت: عجب ظفری یافتی بر دشمنان و غریبفتحی بر دست تو [بر] آمد. کازشناس گفت: اتمام این کار به رای صایب و حسن تدبیر نبود بلکه فر دولت و یمن سعادت ملک در این کار مدذگاری نمود؛ و گفتهاند اگر جمعی عزیمت کاری کنند و گروهی در طلب مهمی قدم زنند، آن کس به مقصود خواهد رسید که به فضیلت مروت مخصوص باشد، چه خاصیت مروت آن است که کار 15 صاحبش از پیش رود، و اگر همه در مروت برابر باشند کسی مراد یابد که ثبات دل و صدق عزیمت او بیشتر بود، و اگر در این نیز متساوی باشند آنکس بر مطلوب قادر گردد که یارو مدذگار او زیاده باشد، و اگر در آن باب تفاوتی نباشد هرکه را دولت یاوری کند و قوت بخت مدد دهد ظفر او را خواهد بود. شعر

کوکب بخت چو طالع شود از اوج مراد

آنچه مقصود بود زود میسر گردد

مدد طالع اگر نیست مرنجان کس را

که اگر روی سوی بحر نهی برگردد

ملک گفت: ایشان از مااین قدر حساب نداشتند و نپنداشتند که درصدد انتقام توانیم بود، چه ما را اندک دیده بودند و ضعیف شمرده. کازشناس گفت که چهار 25 چیز است که اندک آن را بسیار باید پنداشت: اول، آتش که اندک آن را همان ضرر است در سوختن که بسیار را؛ دویم: وام که انفعال از قرض خواهان در یک درم

میخلد در سینهام خاری که میبارد سرشک در دل سوزان غمی دارم که آهی میکشم

چگونه ننالم که یک دم غایب شده بودم، بعد از معاودت ماری مهیب دیدم. آمده و قصد بچگان کرده. هرچند زاری کردم و گفتم: شعر

اگرچه غالبی از دشمن ضعیف بترس

که تیر آه سحر بر نشانه میآید 20به جایی نرسید و گفت: آه تو را در آینهآ تیرهآ من هیچ اثری نخواهد بود. گفتم از آن بترس که من و پدراین فرزندان کمر انتقام بربندیم و به آنچه توانیم در هلاک تو سعی نماییم. مار بخندید و گفت: شعر

حریفی که او شیر را پی کند ز مثل توی عاجزی کی کند

و من چون به هیچ نوع با او برنیامدم، فریاد میکشم و کسی به فریادم 25 نمی رسد. مصراع

فریاد بسی کردم و فریادرسی نیست و آن ظالم ستمگار بچگان را خورده است و هم در آشیانه خفته. گنجشک نر

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمننابودن از مکر ایشان /375 [این سخن] استماع کرده دود از نهادش برآمد، و از فراق فرزندان آتش ms376 حسرت در جانش افتاد. و در این محل خداوند خانه به اشتعال چراغ مشغول بود که فتیلهآ روشن در چراغ نهد. گنجشک فروپرید و آن فتیله از روی دست او برداشت و به درون آشیانه افگند. صاحب خانه از خوف آنکه مبادا آتش در سقف گیرد و ضرر آن کلی شود، فی الحال به بالای بام برآمده و زبر آشیانه را خالی میساخت تا 5 آتش منطفی سازد. مار از پیش شرر آتش دید و از بالا آواز کلنگ شنید. سر از سوراخی که به جانب بام داشت بیرون آورد. سر به درآوردن همان بود و تبر بر لهA سز خوردن/ و کشته شدن همان. و این مثل بدان آوردم تا بدانی که مار دشمن خود را خوار داشت و از وی حسابی نگرفت تا [عاقبت] سرش را به سنگ انتقام فروکوفت. شعر

دشمن اگرچه خرد بود از طریق حزم

او را بزرگ دان و غم کار خویش خور

ملک گفت: کفایت این مهم و برافتادن خصمان به برکت رای و میامن. اخلاص. تو بود و در هر کاری که اعتماد به سخن تو کردم نتایج آن به خیر و خوبی ظاهر شد، و هرکه زمام مصالح مهمات به وزیر ناصح بسپارد، هرگز دست ناکامی به 15 دامن اقبال او نرسد و پای حوادث گرد ساحت سعادت او نگردد، چنانچه مرا از حسن رای و روتت تو واقع است. شعر

به هرچه روی نهم یا به هرچه رای کنم

مراست دست قوی چون تو دوستدار منی و از همه هنرهای تو این کلیتر بود که مدتی در خانهآ دشمنان بماندی. نه بر ه2 زیان تو چیزی گذشت که بدان عیب گرفتندی، و نه از تو عملی صادر شد که موچب تفرت و سبب بذگمانی ایشان گشتی. گفت: ای ملک، مصراع

آن فیز یه دولت همایون تو بود

چه اقتدار در همه احوال جزبه محامن اخلاق و مکارم عادات ملک نداشتم، ms377 و آنچه یه قدر داتش از خصال حمیدهآ شهنشاهی اقتباس کرده بودم نمودار کار 25 خود میمساختم؛ و بحمدالله که ملک را خومی رای و درستی تدبیر باشکوه و شوکت و نهیب و شجاعت جمع است، دقایق مهمات بروی پوشیده نمیماند و

خصم مرا زمانه به تعجیل میکشد

از عرصهٔ‌ وجود سوی حیز عدم

با چون توی هرآنکه دم دشمنی زند مشکل اگر امان دهدش مرگ نیم دم

ملک گفت: درین مدت غیبت تو نه حلاوت طعام و شراب یافتم و نه لذت خواب و قرار دانستم. حالا بحمدالله تعالی، شعر

آفتاب دولت از اوج کمال آمد پدید

روزگار خصم وارون را زوال آمد پدید کازشناس گفت: [هراینه] هرکه به دشمنی غالب و خصمی قاهر مبتلا گردد تا ازوی بازنرهد، / روزاز شب و روشنی از تاریکی باز نداند و پای از سر و کفش از 91 دستار نشناسد. و حکما گفتهاند تا بیمار را صحت کامل پدید نیاید از خوردنی مزه نیابد، و حمال تا بارگران را از پشت ننهد نیاساید، و عاشق تا به دولت وصال محبوب نرسد آرام نیابد، و مسافر تا به منزل نرسد اضطرابش کم نشود، و مرد 20 هراسان تا از دشمن مستولی ایمن نگردد نفس به آسایش نزند. شعر چون ز دشمن کسی فراغت یافتجانب خوشدلی عنان برتافت

ملک گفت: سیرت و سریرتد ملک ایشان را در بزم و رزم چگونه دیدی؟ گفت: بنای کار ms378 او بر عجب و خودبینی و کبر و تن پرستی بود. نه از اندیشهآ به صواب نصیبی داشت و نه رای اصوب را از فکر خطا بازمی شناخت، و تمامی 25 اتباع از جنس وی بودند مگر آن یک تن که بر قتل من مبالغه میکرد. ملک گفت: . دلایل عقل و دانش او چه بود؟ گفت آن که رای او بر کشتن من قرار میگرفت، الحق آن تدبیر به صواب اقتران داشت، دیگر آنکه نصیحت از مخدوم خود

باب چهارم: در ملاحظه کردن احوال دشمنان و ایمن نابودن از مکر ایشان 377 بازنگرفت اگرچه دانست که نخواهد شنید، و در آن مناصحت ادب رعایت کرد.

ملک گفت: آداب نصیحت ملوک کدام است. کازشناس گفت: آنکه سخن به رفق و مدارا گویند و از عنف و درشتی به جانب لطف و نرمی مایل باشند و جانب تعظیم مخدوم را رعایت تمام فرموده جرأت و گستاخی ننمایند. و اگر در فعل و قول وی خللی [یا زللی] مشاهده رود، در تنبیه آن عبارت نیکو به کار برند و سخنهای شیرین و مثلهای دلفریب بازگویند و معایب دیگران در اثنای حکایت تقریر کنند؛ وزیر ملک بومان این همه صفتها داشت و هیچ دقیقهای در این ابواب فرو نمیگذاشت، و من به گوش خود شنیدم که ملک را میگفت جهانداری منزلتی رفیع و مرتبتی عالی است و به کوشش خود پای آرزو بدان پایه نتوان نهاد و جز به دستیاری دولت و پایمردی بخت بدان درجه نتوان رسید، چون به اتفاق 15 اخلاق حسنه این صورت میسر شد آن را عزیز باید داشت و در ضبط قواعد و حفظ مراسم آن به عدل و انصاف مبالغه باید نمود. شعر ای آنکه به ملک یافتی دست رسی دولتطلبی کم طلب آزار کسی صد تیغ سیاست آن خرابی نکند کآزردهآ محنتی برآرد نفسی

و حالا به صواب آن لایقتر که در کارها از غفلت ms379 اجتناب کنند و به چشم 15 خوازداشت در مهمات ننگرند که بقای] ملک و استقامت دولت جزبه چهار چیز ممکن نیست: حزمی کامل که چهرهآ فردا در آینهآ امروز معاینه بیند، و عزمی شامل که فتور و قصور به عزیمت او راه نیابد، و رایی صایب که از صوب اعتدال به جانب خطا و خلل منحرف نباشد، و شمشیر تیز که چون برق جهانسوز آتش در خرمن عمر مخالف زند. شعر در باغ ملک سبز نگردد نهال عدل گر آبخور نیابد از جویبار تیغ

این همه گفت و کسی به سخن او التفات نکرد و نصیحت او مرتبهآ قبول نیافت. مصراع

تا زیر و زیر شد همه کار از چپ و راست

نه ایشان را از عقل و کیاست او فایدهای حاصل آمد و نه به خرد و کفایت خود 25 از آن بلا فرج یافت، و این جا سر: لا رأی لمن لا یطاع ظهوری تمام دارد. شعر

چسان رای آنکس نماید صواب که از گفتهآ وی کنند اجتناب

چنین گفت دانا که تدبیر راست قبول کسی چون نیفتد خطاست

این است داستان حذرکردن از مصاید مکر و مکاید غدر دشمن اگرچه در تضرع و تذلل مبالغه نماید، بدان فریفتهشدن از طریق عقل دور افتد؛ چه زاغی تنها با ضعف و عجز خویش خصمان قوی و دشمنان انبوه را بدان نوع مالشی داد [و] آن به سبب رکاکت رای و قلت فهم ایشان بود والا اگر بومان را یک ذره از عاقبت اندیشی نصیبی بودی آن زاغ هرگز به آن مراد نرسیدی و چهرهآ آن ظفر هم در خواب ندیدی؛ و خردمند باید که در این معنی به چشم عبرت نگرد و این اشارت به گوش خرد شنود و به تحقیق بداند که بر دشمن آعتماد نشاید کرد، و خصم خود را هرچند ضعیف نماید به حقارت نباید نگریست، و چندان که از 4عدو لاف محبت شنود ms380 و اسباب تأکید دوستی مشاهده نماید بدان مغرور نباید شد. شعر دشمن اگر لاف مودت زند صاحب عقلش نشمارد به دوست مار همان است به سیرت که هست گرچه به صورت به در آید ز پوست

و فایدهآ دیگر در این حکایت به دست آوردن دوستان خالص و هواداران 5 مخلص است که نافعتر ذخیرتی و سودمنذتر تجارتی همان تواند بود، چه دوستی کارشناس و اعانت و امداد او مر زاغان را چنان نتیجه داد که از مهلکهآ هول و هراس به سرمنزل امن و سلامت رسیدند، و اگر کسی موفق گردد بدانکه هم/ دوستان هوادار عزیز تواند داشت و هم از مخالفان غدار دامن احتراز /420 درتواند چید، به کمال مراد و نهایت آرزو رسیده باشد. والله ولی التوفیق. شعر 20 25 با یار نکوخواه به عشرت بنشین وز دشمن بد دامن صحبت در چین

کای مبارک بی شهنشاهی که حاصل میکنند

اختران آسمان از طلعتت نیک اختری مورد دولت شود چون سایهآ پر همای

بر هر آن بومی که تو ظل سعادت گستری

من چه گویم در کمال کبریای حضرتت

آفرینباد آفرین کز هرچه گویم برتری بر خاطر خطیر شهنشاهی که مورد فیض نامتناهی باشد مخفی نیست که اکتساب چیزی از محافظت آن آسانتر است، چه بسیار نفایس به اتفاق نیک و

مدتی متمادی در شادی و کامرانی گذرانید و بهار جوانی به خزان پیری و ناتوانی رسانید. آثار ضعف در اطراف بدن پدید آمده، سرور از دل و نور از بصر رخت رحیل بربست و نهال قوت که میوهآ مراد بار آوردی از سموم عجز و بیچارگی روی به پژمردگی نهاد، و چراغ طرب به تندباد آفت و تعب منطفی شد و 25 بساط نشاط به هجوم امراض و غموم منطوی گشت. شعر

نشان جوانی ز پیران مجوی که آب روان باز ناید به جوی

بباید هوسکردن از سر به در که دور هوش بازی آمد بهسر

چو بر سر نشیند ز پیری غبار دگر عیش صافی توقع مدار

و عادت روزگار غدار خود این است که طراوت گلشن جوانی را به وحشت 25خارستان پیری مبدل سازد و مشرب عذب توانگری ms382 را به خس و خاشاک مذلت مفلسی مکدر گرداند. راحت روزش بیمحنت شب تار نیست و هوای صافی نمایش بی غبار ضررو آزار نه. شعر

باب پنجم: در مضرت غفلتورزیدن و از دستدادن مطلوب 3811

با شادی زمانه غم بیشمار هست

در جام روزگار می خوشگوار نیست

یک کس به زیر گلشن نیلوفری که دید

کز خون دیده عارض او لالهزار نیست این پیرزن شوهزکش که دنیاش خوانند، خود را در لباس نوعروسان جوان بر 5 جهانیان عرضه میدهد و به زینت ناپایدار و زیور بی اعتبار دل بیخردان مغرور را در دام محبت خود میافگند. شعر

بازیچهای است طفل فریب این متاع دهر

بی عقل مردمان که بدو مبتلا شوند و با این همه که آرایش ظاهر را مدد غرور شیفتگان میدان غفلت ساخته، و 1 نمایش بیاصل را مایهآ حرص آشفتگان بازار شره و شهوت گردانیده، هرکه او را در عقد ازدواج کشید، دست مرادش به آغوش آرزو نرسید، و هرکه به حبالهآ وصالش درآورد به کام دل شبی ازو برنخورد. شعر

جمیلهای است عروس جهان ولی هشدار

که این مخدره در عقد کس نمیآید کودک مزاجان سر کوی و ما هذه آلدنیا الا لهو و لعب در دام آفت او افتاده و بهصورتد دلفریبش وابسته شده، از خبث باطن و سستی عهد و دنائت طبع و ناپاکی سیرتش بیخبر ماندهاند. شعر

م است دولت دهر نزم و رنگین و از درون پر زهر راست چون ارقم است دولت دهر از غرورش توانگر و درویششاد همچون خیال کج اندیش 20 و مرد خردمند که دیدهآ دلش به کحل الجواهر آلدنیا قنطرة فاعتبروها و لا تعمروها روشن شده، به مزخرفات فانی او التفات ننماید و دل در طلب جاه بی فایده و مال بی حاصل او نبندد، و چون ناپایداری دنیا و بی اعتباری متاع او دانسته رو به جستوجوی دولت باقی آرد. شعر

بیخی نشان که ms383 دولت باقیت بردهد

کاین باغ عمر گاه خزانست و گه بهار القصه ذکر پیری و ضعف کاردان در آفواه افتاده، حشمت شاهی و هیبت

دولت اگر دولت جمشیدیست موی سفید آیت نومیدیست از اقربای ملک جوانی تازه که آثار سعادت در ناصیهآ او پیدا بود و علامات دولت در حرکات و سکنات او هویدا دررسید، و چون ارکان دولت استحقاق رتبت شهریاری و استعداد منزلت جهانداری او را ثابت دیدند، و استقلال وی در تقدیم ابواب سیاست و ظلم گدازی و تمهید اسباب رعایت و رعیثنوازی به کمال مشاهده کردند. مصراع

ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی دوستی او در ضمایر قرار دادند و دلها را به سلسلهآ طاعت و مطاوعت او درآورده با یکدگر میگفتند: شعر

چو باد صبا بر گلستان وزد چمیدن درخت جوان را سزد

بهاران که باد آورد بید مشک بریزد درخت کهن برگ خشک

این جوان تازهآ روی که نهال عمرش بر لب جویبار ادب نشوونما یافته، قابلیت 5 آن دارد که گلشن ملک را به دولت او با برگ و نوا سازند. مصراع

سرو خرامان بین کزو عالم گلستان میشود

و او نیز به دقایق حیل گرد استمالت سپاه و ملاطفت رعایا برآمده هریکی را فراخور حال خلعتی و صلتی فرموده و مژدهآ کرامتی و وعدهآ ولایتی و بشارت منصبی و مرتبتی ارزانی داشت. بیکبار خواص و عوام اتفاق نموده، پیر فرتوت را 25 از میانهآ کار بیرون آوردند و زمام اختیار ممالک بی زحمتی و مشقتی به قبضهآ اقتدار آن جوان سپردند. شعر

بالید ازین نشاط تن تخت بر زمین

بگذشت ازین نوید سر تاج ز آسمان

بیچاره کاردان چون از لباس سلطنت عاری شد، تحمل آن عار نیاورده به 5 ضرورت جلای وطن اختیار کرد ms384 و خود را به ساحل دریا کشیده، در جزیرهای که درختان انبوه و میوهآ بسیار داشت قرار گرفت، و به میوهآ ترو خشک که در آن بیشه بود قناعت کرده خود را تسلی میداد و میگفت: مصراع

هرکه قانع شد به خشک و تر شه بحرو بر است

بر همین منوال در آن بیشه پیشهآ قناعت پیش گرفته، به آقدام ریاضت منهاج عبادت و طاعت میپیمود و روز و شب به تدارک اوقاتی که در غرور سلطنت گذشته بود مشغولی مینمود و توشهآ راه عقبی به توبه و انابت میساخت و بضاعت سفر آخرت به وظایف عبادت و عبودیت مهیا میکرد، و زنگاری که از ظلمت شب شباب بر آیینهآ سینه میدید به مدد روشنایی صبح شیخوخت میزدود. شعر

صبح پیری میدمد آخر دمی هشیار شو

خواب نیکو نیست دروقت سحر بیدار شو

روزی به درخت انجیر که اکثر اوقات بدان به سر بردی برآمده انجیر میچید. 10 ناگاه یکی از چنگ او رها شده در آب افتاد و آواز آن به گوش بوزینه رسیده، لذتی در طبعش پدید آمد و نشاطی بر خاطرش استیلا یافت. هر ساعت بدان هوس دیگری در آب افگندی و به آواز آن تلذذی نمودی. قضا را سنگپشتی از آن طرف دریا به رسم سیاحت بدین جزیره آمده بود و در زیر آن درخت ساکن شده، میخواست که دو سه روزی این جا استراحتی ورزد و بعد از آن به جانب 15 اهل و عیال معاودت نماید. القصه در آن محل که بوزینه انجیر میخورد و سنگپشت به زیر درخت در میان آب بود، هرگاه که انجیر در آب افتادی به رغبت تمام بخوردی و تصور کردی که بوزینه برای او میاندازد و این دلجویی و شفقت در حقه او واجب می دارد. اندیشه کرد که شخصی که بی سابقهآ معرفت دربارهآ من این مکرمت میفرماید، اگر و سیلهآ مودت و رابطهآ محبت ms385 در میان پدید 20 آید، ظاهر است که چه مقدار مرحمت و مروت ازو به ظهور خواهد رسید؛ و قطع نظر از فواید دنیا مصاحبت چنین کس که مکارم اخلاق و محاسن صفات در طینت او سرشته است و قلم کرم آیت جوانمردی و فتوت بر صفحات حالات او *نوشته، از مغتنماتر روزگار است و/ هراینه به صیقل صحبت او غبار ملال از آیینهآ 145a دل محو توان کرد، و به نور حضور او ظلمات اوقأت از هوای سینه مرتفع توان 25 ساخت، و از این جا گفتهاند: شعر

از خدا می طلبم صحبت روشن رابی

پس عزم صحبت بوزنه جزم کرده آواز برداشت و رسم تحیتی که معهود بود به جای آورده، اندیشهای که جهت مخالطت و مصاحبت کرده بود به عرض رسانید. بوزنه جواب نیکو بازگفته اهتزازی تمام به جای آورد و میل بسیار به صحبت او اظهار کرد و گفت: رغبتنمودن به اختلاط رفیقان و مبالغه کردن در بسیاری یاران از خصلتهای ستوده و صفتهای پسندیده است، و هرکه دوستی حقیقی و برادری دینی دارد در هر دو جهان سرافراز و کامگار است. شعر

مرد را دوستان صاحبدلزیور دین و زینت دنیاست

نعمت دهر اگرچه بسیارست نعمتی بهتر از رفیق کجاست

سنگ پشت گفت: من داعیهآ دوستی و همصحبتی دارم ولیکن نمیدانم که مرا قابلیت آن هست یا نه. بوزنه گفت: حکما در باب دوستی میزانی نهادهاند و فرموده که اگرچه بی دوست نباید اما هرکس نیز دوستی را نشاید، و دوستی با یکی از سه طایفه لازم است: اول: اریاب علم و عبادت که به برکت صحبت ایشان سعادت دنیا و آخرت حاصل توان کرد، دویم: اهل مکارم اخلاق که خطای دوست را بپوشانند و نصیحت از یار دریغ ندارند، سیوم: جمعی که بی غرض و طمع باشند و بنای دوستی بر اخلاص و صدق نهند؛ و احترازکردن از دوستی سه طایفه از فرایض ms386 است: یکی: فاسقان و اهل فجور که همت ایشان بر شهوات نفس مصروف بود و محبت ایشان نه سبب راحت دنیا باشد و نه موجب رستگاری 2 آخرت، دویم: دروغگویان و اریاب خیانت که صحبت ایشان عذاب الیم و معاشرت با ایشان بلای عظیم بود و پیوسته با دیگران از تو سخنان غیرواقع بازگویند و از دیگران به تو پیغامهای و حشت آمیز فتنهآ انگیز به خلاف راستی بازنمایند، سیوم: ابلهان و بیخردان که نه در جر منفعت بر ایشان اعتماد توان کرد و نه در دفع مضرت، و بسیار افتد که آنچه عین خیر و نفع تصور کرده باشند 25 محض شرو ضربود. شعر

از دوستی کسی چهسان نفع بری کو خیر ز شر نفع ز ضر نشناسد

و نکتهای در آنچه گفتهاند: دشمن دانا به از نادان دوست باشد آن تواند بود

زمانه تابع حکم روانش سلاطین خاکبوس آستانش

رسوم داد و دین بنیاد کرده به داد و دین جهان آباد کرده

و این رای را بوزنهای بود که در موضع آفات اعتماد بر وی داشتی، و در تربیت او از عواطف خسروانه دقیقهای نامرعی نگذاشتی. از غایت اخلاصی که بوزنه به آن موصوف بود به محرمیت رای اختصاص یافت، شبها کتارهای چون قطرة آب بر دست گرفته بر بالین شاه پاس میداشت، و تا دبدبهآ طلوع صبح 25 صادق که غافلان خوابگاه غرور را از بستر کسالت برنینگیختی سررشتهآ آن خدمت از دست نمیگذاشت.

قضا را دزدی زیرک از شهری دوزدست در این ولایت آمد و شبی داعیه کرد که [دست بردی نماید] و شکاری به دست آرد. لباس عیاری پوشیده در محلات میگشت. دزدی کم دان بی تجربه نیز به همین اندیشه بیرون آمد. به حسب 25 جنسیت برهم پیوستند. دزد غریب بر سبیل مشورت پرسید که ما را به کدام محلت باید رفت و نقب بر خانهآ که باید زد4 دزد نادان جواب داد که در اصطبل

به زر نخریدهای جان را از آن قدرش نمیدانی

ارتکاب چنین مخاطرهها اگر جهت خزانهآ رای میکردی آن زمان عقل تو را 5 معذور میداشت. مصراع

گرکسی بار کشد بار نگاری باری

این بگفت و دستهایش بسته به جانب زندان کشید. دزد زیرک از نقل دزد ابله انتباهی گرفت و از قول عسس تجربه حاصل کرد و با خود گفت: این دزد مرا دوستی بود نادان و آن عسس دشمنی دانا، و آن دوست به نادانی مرا در ورطهآ 2هلاک میانداخت، و اگر این دشمن دانا نبودی کار از دست رفته سرانجام مهم به قتل میکشید. حالا چنانکه عسس میگفت روی به خزانهآ رای آوردن انسب است، شاید که غرضی اصلی و مقصودی کلی از آنجا حاصل آید. پس به زیر قصر رای آمد و نقبزدن آغاز کرد و همهشب به حرص زر سنگ را به فولاد می برید. شعر چنان میداد ز آهن سنگ را تاب که هم آتش برون میجست و هم آب

هنوز عیار شبرو آفتاب نقب به زیر افق نرسانیده بود که نقب دزد به اتمام

پروانه و من گرچه در سوختنیم اما

من جان و جگرسوزم او بال و پری سوزد

دزد باز درنگریست، بوزنهای دید ms389 کتارهای در دست بر بالین شاه ایستاده و نظر احتیاط بر چپ و راست گشاده. دزد از دیدن آن حال متحیر شد و گفت سبکساری که اعلی درجهآ رفعتش سواری چراغپایه باشد پای بر بساط انبساط 1 شهریاری چگونه نهاده است، و تیغ تیز که قرار ملک و ملت بربستهآ اوست به دست این بی قرار از کجا افتاده [است]. دزد به دریای این فکر مستغرق شده و در گرداب تحیر سراسیمه مانده. نظاره میکرد که ناگاه مورچهای چند از سقف *ایوان/ بر سینهآ رای که آینهآ جهان آرای بود افتادند و رفتن آغاز کرده خدشهای به دل رای رسانیدند. رای در عین خواب از دغدغهآ مورچه دست بر سینه زد. بوزنه 15 آن جانب دوید، مورچهها را دید که بر روی سینهآ رای میدویدند. آتش غضب در دل بوزنه افتاد و گفت با وجود چون من پاسبانی که ستارهآ دیدهام چون انجم سیاره هیچ شبروی به خواب ندیده، مورچهای شب رنگ را این گستاخی که پای بر سینهآ مخدوم من تواند نهاد از کجا پیدا شده. پس حمیت جاهلیتش به حرکت درآمد و از قهر مورچه کتاره برآورد تا بر سینهآ رای زند و مورچگان را به قتل 20 رساند. دزد فریاد برکشید که ای ناجوانمرد بیباک! دست نگاه دار که جهانی را از پای درخواهی آورد. پس در جست و دست بوزنه را بگرفت.

رای به نعرهآ دزد از خواب بیدار شده آن صورت را مشاهده کرده، [دزد] را پرسید که تو کیستی؟ دزد جواب داد که من دشمن دانای توام، در طلب مال تو و حصول آمال خود به این جا آمده بودم و اگر لحظهای در محافظت تو اهمال 25 نمودمی، این دوستدار مشفق و جاندار مهربان تو همه شبستان را از خون مالامال ساخته بود. رای کیفیت حال معلوم فرموده سجدهآ شکر بهجای آورد و گفت:

خصم دانا که آفت جانست بهتر از دوستی که نادانست

آنچه نادان کند همه ضرر است وگرش نفع هست مختصر است

و این مثل را فایده آن است که مرد عاقل باید که طرح دوستی با خداوند عقل افگند و از صحبت دوست نادان فرسنگها بگریزد. شعر

ز زندان و حریف حبس مگریز ز بی عقلان و ز نااهلان بپرهیز

اگر عاقل بود خصم تو بهتر که با نادان شوی یار و برادر/

سنگپشت چون این حکایت که بر فواید بسیار اشتمال داشت استماع نمود گفت: ای دریای دانش!گوش دل مرا به گوهر شاهوار حکمت زینت دادی، اکنون بازگوی که دوستان بر چند گونهاند؟ کاردانا گفت که حکما یقین فرمودهاند که از اهل روزگار جمعی که دعوی دوستی میکنند به سه فرقه انقسام مییابند. بعضی به مثابهآ غذاند که بیوجود ایشان چارهای نباشد، و بیمشاهدهآ پرتو جمال ایشان شمع صحبت نور نبخشد که گفتهاند: شعر

چراغ خانهآ دل روی یارست دل از مهر چنان رویی به کارست و گروهی بر مثال دوااند که احیانا به ایشان احتیاج افتد، و جمعی چون درداند که در هیچ زمان به کار نیایند، و آنها اهل نفاق و ریا باشند که با تو رویی و زبانی دارند و با مخالفان تو نیز طریق مخالصت فرونگذارند. شعر

پیش تو از نور موافقترند در پست از سایه منافقترند

گرم ولیک از جگر افسردهتر زنده دلی از دل خود مردهتر 25 پس خردمند باید ms391 که ازین نوع دشمنان دوست روی بپرهیزد و در پناه دوستان خالص و رفیقان مخلص گریزد. مصراع

زدشمن بگسل و دردوست زن دست

سنگ پشت گفت کسی چه عمل پیش گیرد تا تمام شرایط دوستی بهجای آورده شود؟ بوزنه گفت هر که به شش خصلت آراسته باشد در دوستی او قصوری نیست. اول: آن که بر عیبی اطلاع یابد در اظهار آن نکوشد، دویم: آن که اگر بر هنری واقف گردد یکی را به ده بازنماید، سیوم: آن که اگر با تو احسانی کند در دل گوش ندارد، چهارم: [آن که] اگر از تو منفعتی یابد هرگز فراموش نکند، پنجم: [آنکه] اگر از تو خطایی بیند بر تو نگیرد، ششم: [آن که] اگر عذرخواهی [نمایی] قبول کند، و هرکه بدین صفتها موصوف نباشد مطلق دوستی را نشاید، و اگر با او محبت ورزی به آخر پشیمانی روی نماید و اکثر اهل زمانه این حال دارند؛ لاجرم دوست خالص را حکم کیمیا گرفتهاند و محب بی علت چون عنقا روی به آشیانهآ عدم نهاده. شعر هرکس چو به دوستی رقم نتوان زد با او به یگانگی قدم نتوان زد

جز آینه روی همدمی نتوان دید زان نیز چه فایده چو دم نتوان زد

و چون سخن بدین جا رسید، سنگپشت گفت: گمان میبرم که من در دوستی ثابتقدم خواهم بود و نکتهای از آداب / یاری فرونخواهم گذاشت و اگر مرا به شرف مجالست خود مشرف سازی و طوق منت تا قیام قیامت در گردن دل من اندازی از کرم تو بعید نباشد. بوزنه تملقی کرده از درخت بهزیر آمد، و 15 سنگپشت نیز روی زیر درخت نهاد و یکدیگر را در کنار گرفته عهد دوستی در میان آوردند. هم وحشت غربت از دل بوزنه دور شد، و هم سنگپشت به محرمیت او مستظهر گشت. هر روز میان ایشان نهال اتحاد را زیاده نشو و نما بودی و گلشن یاری ms392 و دو ستداری رونقی و طراوتی تازه یافتی؛ چنانکه بوزنه از ملک و پادشاهی فراموش کرد، و سنگپشت نیز از اهل و مسکن یاد نیاورد. شعر 20

یار با ماست چه حاجت که زیادت طلبیم

دولت صحبت آن مونس جان مارا بس

مدتی بر این بگذشت و زمان غیبت سنگپشت به دیر کشید. جفت او در اضطراب آمده غم بیکران و اندوه بیپایان بدو راه یافت، و هجران جان گداز دل او را به آتش حسرت سوخته گردانید. شعر

هجر داغی است که گر بر جگر کوه نهند

سنگ بر سینهزنان آید و فریاد کند

آخر شکایت فراق و حکایت اشتیاق با یکی از ابنای جنس خود در میان آورد وگفت: شعر

رفت یار و آرزوی روی او در دل بماند

همچو سروم پا ز شوق قامتش در گل بماند

از جمالش مشکل خود خواستم کآسان کنم

رخ نهفت و قصه با ما همچنان مشکل بماند

نمیدانم که غریب من در چه محل در وحل مانده و پای دلش به کدام گل فرورفته. چه شدی اگر به طلوع صبح وصالش ظلمت شام فراق منتفی گشتی و به ظهور جلوهآ جمالش خیالاتر عشق که مؤدی به جنون است مختفی شدی. شعر چه شود کان گل رعنا به چمن بازآید

مگر این جان ز تن رفته به تن بازآید

رفیق [او] چون این همه اضطراب مشاهده کرد گفت: ای خواهر! اگر عیبی نکنی و مرا به آن متهم نگردانی تو را از حال او بیاگاهانم. جفت سنگپشت گفت: ای یار مهربان و محرم اسرار نهان! در سخن تو شبهت و غرض از کجا صورت بندد و در اشارت تو خلاف [و تهمت] چگونه پدید آید، و من مدتی است تا نقد محبت تو را بر محکر امتحان زدهام و تمام عیار یافته. مصراع

دانم که آنچه گویی بیشبهه راست باشد

گفت شنیدهام که شوهر تو را با بوزنهای اتفاق مودت ms393 و وفاق افتاده است و دل و جان بر دوستی او وقف کرده؛ صحبت او را با هیچ/ نعمتی برابر نکند و ملاقات 25 او را با هیچ لذتی مقابل نسازد، و آتش فراق ترا به آب وصال او تسکین میدهد، و جمال او را عوض خیال تو مونس روزگار میسازد. جفت سنگپشت این سخن بشنید آتش غیرت به سرش بردوید و گفت: شعر

خون گشت دریای دلم دلدار یار دیگران

ما را کنار از اشک پر او در کنار دیگران 25 2ای روزگار جفاکارا خرمن جمعیت مرا به باد فنا بردادی و کشت امید مرا به سموم غموم نابود کردی. یاری که انیس خاطر [پژمان] من بودی جلیس دیگران ساختی، و حریفی را که بر بساط عشرت به نشاط دیدارش نقش مراد زدی

آن شوخ که قدر من درویش ندانست

بیگانه شد و مصلحت خویش ندانست

یار او گفت: حالا بودنی بوده است. غم بیهوده خوردن سود ندارد. تدبیری باید اندیشید که فراغت خاطر در ضمن آن به حصول پیوندد. پس به مطالعهآ کتاب حیل که آیهآ ان کیدکن عظپم بیان مقدمات آن میکند مشغول شده، هیچ تدبیر بهتر از هلاک بوزنه به دست ایشان نیفتاد. در آن باب اندیشه کردند، و جفت سنگپشت به اشارتد خواهزخوانده خود را بیمار ساخت، و کسی نزد 15 سنگ پشت فرستاده پیغام داد که: شعر

یار را گر سر پرسیدن بیمار غم است

گو بیا خوش که هنوزش نفسی میآید

سنگپشت از ناتوانی و بیماری جفت خبر یافته، از بوزنه دستوری خواست که به خانه رود و عهد ملاقات با [اهل و] فرزندان تازه گرداند. بوزنه گفت: ای یار 15 غمگسارا باید که هرچند زودتر تشریف وصال ارزانی داری ms394 و من غریب را در این گوشهآ بیشه تنها [و بیکس] نگذاری؛ و مرا خود اندوه فراق تو تنها نخواهد گذاشت و درد هجران تو بی مونسی رها نخواهد کرد. شعر

مونسم شبهای تنهایی جز اندوه تو نیست

وای بر حال کسی کش غم کند غمخوارگی

سنگپشت گفت: ای رفیق مهربان و ای راحت روح روان! مرا سفری ضروریپیش آمده و بی اختیار حادثهای واقع شده، والا به طوع و رغبت هرگز از صحبت تو دوری نخواهم و به مراد خاطر یکدم از ملازمت تو غایب نشوم. شعر 8990 9 ز دیدار توام دوری/ ضروری میشود ورنه

نخواهد هیچ موجودی که جان از تن جدا باشد 25

پس کام و ناکام بوزنه را وداع نموده روی به مسکن خود نهاد؛ و چون وطن مالوف به قدم سنگنپشت زیب و زینتی یافت، دوستان و اقربا حاضر شده آواز

از ناله چو نالی شده و ز مویه چو مویی هرچند تحفهآ تحیت عرض کرد به هدیهآ جوابی سرافراز نگشت و چندانچه طرح تلطف و دلجویی افگند التفاتی ندید. نه چاپلوسی و نیاز در معرض قبول میافتاد و نه تخلق و تملق نتیجه میداد. شعر

ای دل از کویش ببر سرمایهآ سوز و نیاز

کاین متاع کاسد این جا روزبازاری نیافت از خواهرزخوانده که خود را به بیمازداری او نامزد کرده بود پرسید که این بیمار چرا لب به سخن نمیگشاید و مافیالضمیر خود را با من پریشان خاطر بازنمی نماید. خواهزخوانده آه سرد برکشید و گفت: شعر

درد سر علاج مکش بعد ازین طبیب

دردیست درد عشق که درمان پذیر نیست بیماری که از علاج مأیوس باشد و دردمندی که از دوا ناامید بود، از دل چگونه رخصت نفس ms395 زدن یابد و به چه قوت سامان گفت و شنید داشته باشد. سنگپشت آغاز جزع کرده بغایت رنجور شد و گفت: آن چه داروست که در این دیارنتوان یافت و به جهد و حیله در پیداکردن آن قادر نمیتوان شد. زودتر بگوی تا در طلب آن گرد بر و بحر بگردم و از دورو نزدیک و آشنا و بیگانه بجویم و اگر 25 چون ماهی در قعر دریا باید رفت از سر قدم ساخته درآیم، و اگر چون ماه به اوج سپهر باید شتافت، به کمند اندیشه خود را به کنگرهآ گردون رسانم. جان و دل در طلب این دارو بذل توان کرد، و خلاصهآ آب و گل که عبارت از منشأ حیات است برای این علاج نثار توان نمود. شعر

جان چه چیز است که بهر تو فدا نتوان کرد

دل نثار تو توان کرد چرا نتوان کرد

بیمازدار جواب داد که این نوع دردی است مخصوص به زنان که در رحم ایشان حادث میشود و به هیچ دارو جز دل بوزنه علاج نمیپذیرد./ سنگپشت 1480

بجز خون شربتی در خورد درد خود نمیبینم

سنگپشت از حدر اندیشه گذشته متألم و اندوهناک شد، و چندانچه وجه تدارک اندیشید مخلصی جز کشتن بوزنه ندید. بالضروره طمع در دوست خود بست. عقل روشن رای زبان نصیحت گشاده میگفت: ای [نا]جوانمردا ms396 اساس 10 سوابق دوستی و یگانگی را که میان تو و بوزنه استحکام یافته بهدست غدر ویران کردن از مردمی و مروت دور است. شعر

حیف باشد که از برای زنی پاره سازی به غدر پیرهنی

نفس خیرة روی ملامت آغاز نهاده و سوسه میکرد که جانب زن را که آبادانی خانه و قوام معیشت و سزانجام روزگار و محافظت نقد و جنس بدو متعلق است 15 فروگذاشتن، و حقه حرمت یاری را که نه با تو جنسیت دارد و نه قرابت نگهداشتن از ملاحظهآ امور معیشتی برطرف مینمایدا شعر

به حق صحبت دیرین که خاک یار قدیم

هزار بار به از خون دوستان نو است

آخرالامر عشق زن غالب آمده، رای بر آن قرار داد که قندیل وفا را به سنگ 20 غداری درهم شکند، و پله میزان هواداری به مکر و دغا سبک سنگ سازد. بیچاره ندانست که سمت بیوفایی داغ شقاوتی است که اثر آن جز بر ناصیهآ حال بی دولتان ظاهر نگردد، و صفت پیمان شکنی رقم مذلتی است که جزبر لوح جبین خاکساران مرقوم نشود؛ و هرکه به غدر و نفاق مرتبهآ شهرت یافت، هیچ صاحبدل رغبت صحبت او نکند، و آنکه بر بدعهدی و بیوفایی موسوم شد، 25 نزدیک هیچ کس به درجهآ قبول نرسد، بلکه اجتناب از ملاقات [و مقالات] او لازم شمرند و انکار بر افعال و احوال او لازم شناسند. شعر

گفت پرهیزکن از صحبت پیمان شکنان

سنگپشت بعد از قصد بوزنه دانست که تا او را به مسکن خود نیاورد، حصول آن غرض متعذر باشد. بر آن عزیمت نزد بوزنه بازرفت، و اشتیاق بوزنه به مشاهدهآ جمال او بغایت غالب شده بود و آرزومندی به دیدار وی از حد [و] حصر تجاوز نموده، چندانچه چشمش بر جمال یار افتاد از غایت فرح به نغمات نشاط انگیز این ترانه آغاز نمود. شعر

هزار شکر خدا را که چون تو ms397 دلداری

نمود روی به من بعد مدتی باری و سنگپشت را گرم پرسیده از حال فرزندان و خویشان استکشافی نمود. سنگپشت جواب داد که رنج مفارقت تو بر دل من نه چنان مستولی گشته بود که از آتش وصال ایشان فرحی حاصل آمدی یا به الفت اهل و عیال بهجتی و طربی روی نمودی. هر ساعت که از تنهایی تو و انقطاعی که از اشیاع و آتباع اتفاق افتاده بود میاندیشیدم و درد بیکسی تو و جدایی که از سلطنت و کامروایی دست داده 15 تأملی میکردم، عیش بر من منغص میگشت و صفوت مشرب مسرت کدورت می پذیرفت، با خود [می] گفتم: ای بیمروت! روا باشد که تو این جا در صحن گلشن فراغت بر مسند عیش نشینی و یار وفادار تو در خارستان غربت از خاک تیره بستر سازد. شعر روا باشد اینجا تو چون گل شکفته رفیق ترا خار در پای رفته پس به عزم آن آمدهام که اکرامی واجب داری و خانه و فرزندان مرا به دیدار خویش آراسته و شادمان سازی، تا اقربا منزلت من در دوستی تو بشناسند و دوستان و متعلقان را بدان مباهات و مفاخرتی حاصل آید. هم دل به وصال تو مطمئن گردد و هم منزل به جمال تو مزین شود، و مرا به دولت قدوم تو مرتبتی بیفزاید و ترا در قبول دعوت من هیچ کمی پدید نیاید. شعر 25 25چه کم شود ز تو ای مه که بر منت گذر افتد

که تا به روزنم از رویت آفتاب درافتد

و دیگر میخواهم که جمعی را به روی تو بر مایدهآ ضیافت بنشانم، شاید که

تکلف گر نباشد خوش توان زیست

و آنچه از موالات و مودتی که مرا به نسبت تو واقع است [اگر] دربارهآ خود فضیلتی می شناسی بدان نیز دل نگران مباش که افتخار من به مکارم اخلاق تو زیاده است و احتیاج به وفاق و اتفاق تو بیشتر. چه من از وطن و مسکن و عشیرت و مملکت و خدم و حشم دور افتاده؛ به ذله غربت و خواری تنهایی و وحشت 10 مبتلا بودم. اگر ایزد تعالی نه به یمن صحبت تو بر من منتی تازه گردانیدی و موهبت محبت تو نه در چنین محنت و غربتی به من ارزانی داشتی که مرا از چنگال آزار روزگار بیرون آوردی و از دست مشقت هجران که بازستدی؟ شعر

درین وحشت سرای محنت آباد به دیدار تو خوشحالیم و دلشاد پس به حکم این مقدمات حقه تو بر من بیشتر است و لطف تو دریارهآ من 15 فراوانتر؛ و بدین تقدیر بر این مؤنت و کلفت محتاج نیستی، و در دوستی صفای عقیده معتبر است نه تهیهآ اسباب عشرت، و تقدیم فایدهآ معنوی مطلوب است نه ترتیب مایدةآ صورت. شعر بی تکلف دوست میباید که باشد ز آن دوست

در میان رسم تکلف گر نباشد گو مباش 25

سنگپشت گفت: ای رفیق همدم و ای دوست محرما غرض از استدعای تو نه همین رعایت لوازم ضیافت و ترتیب مأکولات و مشروبات است بلکه مدعا آنکه جدایی از میان رخت برداشته، پیوسته شرف وصال حاصل شود. مصراع

در راه عشق مرحلهآ قرب و بعد نیست

اگر دوستان را بعدالمشرقین اتفاق افتد چون تسلی ایشان به یاد یکدیگر واقع 25 است و راحت دلهای جانبین به خیال جمال یکدیگر حاصل، پس دوری صوری حجاب راء ملاقات معنوی نخواهد شد، و ms399 پیوسته به دیدهآ سرو سر دیده

قرب روحانی اگر هست میان من وتو

چه تفاوت کند ار بعد مکانی باشد

و بزرگی در این باب فرموده که: شعر گر نقد نداریم وصالت در دست در دیده وطن کرده خیالت پیوست در ظاهر اگر وصال جسمانی نیست/ غم نیست چو اتصال روحانی هست

سنگپشت بار دیگر تیر نیاز در کمان تضرع نهاده به جانب هدف مراد افگندن گرفت، و قوت طالع مدد نموده به نشانهآ آرزو رسید. بوزنه گفت: طلب رضای دوست در شریعت و طریقت از فرایض است و من بدین مقدار از یار خود بازنمانم و زیارتر اخوان و متعلقان تو مغتنم شمارم، ولیکن گذشتن [من] از آب متعذراست و مرور من بدین دریا که میان این بیشه و جزیرهآ تو حایل شده بغایت متعسر. سنگپشت گفت: دل فارغ دار که ترا بر پشت خود گرفته بدان جزیره برم که در او امن و راحت است و هم خصب و رفاهیت. فیالجمله از بس که سنگپشت دم گرم در کار کرد، بوزنه توسنی بگذاشت و به تازیانهآ تملق و تواضع رام شده عنان اختیار بدو داد. سنگپشت او را بر پشت گرفته روی به خانه نهاد و چون به میان دریا رسید، کشتی خاطرش در گرداب تفکر افتاد و با خود اندیشه کرد که این چه عمل است که پیش گرفتهام و نتیجهآ این جز بدنامی چه خواهد بود. شعر

هرکه ز گلزار وفا رو بتافت خار جفا سینهآ او را شکافت

برای زنان ناقض عقل با دوستان صاحب عقل تمام خرد غدر ورزیدن نه عادت 20 احرار است، و به جهت خشنودی شیطان سزرشتهآ رضای رحمان از دست دادن موجب نقصان وخسارت است. مصراع

مکن مکن که نکومحضران چنین نکنند در میان آب استاد و بدین نمط با خود مناظره مینمود و آثار تردد در حرکات و سکنات وی ظاهر میشد. بوزنه را شکی در دل ms400 پدید آمد، پرسید که موجب 25 تفکر چیست، مگر برداشتن من بر تو دشوار آمد و از این جهت گرانآ بار شده به تأمل میروی؟ سنگپشت گفت: این سخن از کجا میگویی و به چه دلیل این تأویل میفرمایی. [بوزنه] جواب داد که علامت مخاصمت تو با نفس خویش و

سنگ پشت گفت: راست میگویی. من در فکر افتادهام و تمام اندیشهآ [من] آن است که [تو] اول کرت است که به منزل من دولت نزول ارزانی میداری، و جفت 5 1150b من بیمار است و لابد مهمات خانه از خللی خالی نخواهد بود،/ و چنانکه مراد است وظایف ضیافت و شرایط مروت به اتمام نخواهد رسید و موجب خجالت و شرمندگی خواهد شد که گفتهاند: مصراع

اگر گناه ببخشند شرمساری هست

[بوزنه] گفت چون صدق عقیدت تو مقرر است و رغبت تو در جستوجوی 1 رضای من محقق اگر تکلف در توقف داری و رسوم عادت بیگانگان که در مهمانداری به جای می آرند بگذاری، همانا که در طریق اتحاد و یگانگی لایقتر مینماید. شعر

بیگانه را به رسم تکلف کنند دوست

آنجا که دوستیست تکلف چه حاجتست

سنگپشت پارهای دیگر برفت و بایستاد و همان فکر اول تازه گردانید و با خود گفت: زنان مرا در شکستن عهد و پیمان میدارند، و من میدانم که درایشان حسن عهد موجود نیست و از ایشان وفا و مردمی چشم داشتن از روش خردمندان دور است. شعر

مباد آن کس که از زن مهر جوید که در شورةآزمین سنبل نروید پس به فریب ایشان غرور یافتن و به جانب بی وفایی و ناجوانمردی شتافتن به مذهب سداد و امانت چه نوع کاری تواند بود، و نزدیک ms401 اهل دین و دیانت چسان عملی خواهد نمود. سنگپشت در تفکر افتاده همانجا توقف کرد. بدگمانی بوزنه زیاده شده در اضطراب آمد و با خود گفت چون کسی را از دوست شبههای در دل آید در پناه تدبیر باید گریخت، و دامن درچیده به رفق و مدارا خود را نگاه 25 باید داشت. اگر آن گمان به یقین پیوندد خود از بدسگالی و کید او رسته باشد، و اکر ظن خطا افتد از مراعاتر جانب احتیاط وحزم عیی به او لاحق نگردد. شعر

پس سنگپشت را آواز داد و گفت: موجب چیست که هر ساعت توسن خیال را به میدان فکرت میتازی و غواص وهم را در دریای حیرت غوطه میدهی. گفت: ای برادرا معذور دار که ناتوانی و بیماری زن و پریشانی فرزندان که بهواسطهآ مرض او دارند مرا متفکر میگرداند. بوزنه گفت: دانستم که دل نگرانی تو جهت بیماری زن است، و الحق راست گفتهاند که بیماری کشیدن آسانتر است از بیماردیدن. مصراع

تندرستش مشمر آنک او رنج بیماری کشد

اکنون بازگوی که آن کدام علت است/ و تدارک معالجه آن چه؟ هر دردی را دوایی معین است و هر رنجی را وجه شفایی مبین. با اطبای مبارک نفس میمون دم همایون قدم رجوع باید نمود، و به هر طریق که اشارت فرمایید در پی تدارک آن سعی فرمود. سنگپشت گفت: طبیبان در تداوی آن به دارویی اشارت کردهاند که دست به آن نمیرسد. بوزنه گفت: آخر [آن] کدام داروست که در دکان عطاران و خریطهآ داروفروشان یافت نمیشود. اگر تو با من بازگویی شاید مرا از آن وقوفی 5 باشد و به حصول آن نشانی توانم داد. سنگپشت از سادهآ دلی جواب داد که آن داروی کمیاب که مرا در گرداب تحیر افگنده دل بوزنه است. چون این سخن در سامعهآ بوزنه مرورکرد، ms402 در میان آب آتشی در سینهاش افتاد و دود سودا به سرش برآمده چشمهای وی آغاز تاریکی کرد، اما به قوت عقل خود را بر پای میداشت، با خود گفت: ای نفس! دیدی که به شآمت حرص و شره در این ورطهآ 20 سهمناک افتادی، و به علت غفلت و بیخبری به این خطر عظیم گرفتار شدی، و من [اول] کسی نیستم که به زرق خصمان فریفته شده باشم و سخن منافقان را در گوش جای داده و از شست فریب صاحبغرضان تیر آفت بر دل خورده. مصراع

بسیار کس کز آتش این غصه سوختند

اکنون جز حیله و مکر دستگیری نمیشناسم و جز رای و تدبیر مددگاری 25 نمییابم، و اگر عیاذا بالله در جزیرهآ سنگپشت فتادمی گرهی بر رشتهآ کار من افتادی که دست فکر از گشادن آن عاجز آمدی. اگر دل به ایشان تسلیم نکنم محبوس مانده از گرسنگی بمیرم، و اگر خواهم که بگریزم خود را در آب باید

من دیوانه چو زلف تو رها میکردم

هیچ لایقترم از حلقهٔ‌ زنجیر نبود

پس سنگپشت را گفت: وجه علاج آن مستوره صالحه شناختم و تدارک آن به دست من آسان است. هیچ دغدغه به خود راه مده که زنان ما را از این نوع علتها بسیار افتد و ما دل به ایشان دهیم، و از آن هیچ رنجی به ما/ نرسد و ما را بس آسان باشد از درون سینه دل بیرون آوردن و باز به جای نهادن؛ و دیگر آنکه ما بی دل زنده توانیم بود، و من بدین محقر با تو در مقام مضایقه نیستم که 10 حکما گفتهاند: با چهار طایفه در چهار چیز بخلورزیدن نیکو ms403 نیست: اول: با پادشاهان چیزی که از جهت صلاح عام و خاص از کسی طلبند دریغ نباید داشت؛ دوم: درویشان مستحق که از برای تقدیم خیرات و ادخار حسنات از حق الله چیزی خواهند از ایشان باز نباید گرفت، سیوم: شاگردان نیازمند که استعداد دانستن علمی حاصل کرده باشند و راه طلب آن به قدم صدق پیموده، 15 ایشان را بران رهنمونی باید کرد، چهارم: دوستان یک جهت آنچه سبب فراغ خاطر ایشان باشد و بران دسترس بود در آن مضایقه و مبالغه نباید نمود که گفتهاند: شعر

چیست نقد جان که نتوان کرد بر جانان نثار

دل چه باشد کان به پای دلبری نتوان فگند

و اگر در منزل اعلام میکردی دل با خود میآوردم و بس زیبا بودی که به قدم من جفت ترا صحت کامل حاصل شدی، و من چنان از دل خود به تنگ آمدهام که جز آرزوی مفارقت او بر خاطر خطور نکند، و از بس که غم و اندوه از اطراف و جوانب وی را فرو گرفته و محنت انبوه بر حوالی و حواشی وی مستولی گشته، هیچ چیز بر من از صحبت دل دشوارتر نیست و میخواهم که رشتهآ تعلق با او 25 قطع کنم، شاید که از اندیشهآ هجران اهل و عیال و [فکر] فرو گذاشتن ملک و مال برهم، ودل نیز ازین غم های جگزسوز و خطرهای جان گداز خلاصی یابد. شعر

تا کی از بیداد مهرویان ستم خواهد کشید

سنگپشت گفت: دل تو کجاست که با خود نیاوردی. بوزنه جواب داد که در خانه رها کردم، چه بوزنگان را رسمی است که چون به زیارت دوستی روند و خواهند که روز برایشان به خرمی بگذرد و دست غم به دامن بهجت و نشاط ایشان نرسد، دل با خود نبرند که آن مجمع رنج و محنت و [منبع الم ms404 و] مشقت است. هر ساعت خیالی انگیخته عیش صافی را مکدر میگرداند و روزگار عشرت و کامرانی را منغص میسازد؛ و دل را برای انقلاب او قلب نام نهادهاند که هر ساعت میل او به جانب دیگر از خیر و شر و نفع و ضر میباشد. شعر هر دم به هوای دلربای دگر است/

هر لحظه ز روی فکر جایی دگر است

و من چون به خانهآ تو میآمدم چنان خواستم که فراغت من به دیدار تو و لقای عزیزانی که متعلقان تواند به تمام و کمال حاصل باشد، دل را آنجا گذاشتم و بسیار زشت باشد که خبر مداوای مستوره بشنوم و دل با خود نبرم، تو چون حال من در دوستی خود می شناسی ممکن است که معذور فرمایی، اما طایفهآ خویشان و دوستان توگمان برند که با چنین سوابق اتحاد و چندین لوازم یگانگی که میان من و تو ثابت است در این محقر مضایقه مینمایم و جانب فراغ تو در آنچه ضرری به من راجع نمی شود و نصیبی به متعلقان تو لاحق میگردد فرو میگذارم. اگر بازگردی تا آنچه در کار است برداشته همراه ببریم نیکوتر باشد. 25 فی الفور سنگپشت بازگشت و به حصول مراد و رواشدن امید، وثوقی تمام یافته بوزنه را به کنار آب رسانید. بوزنه سبک بر درخت دویده وظایف شکر و سپاس اداکرد و بر سر شاخی قرار گرفت. سنگپشت ساعتی انتظار کشیده آواز داد که ای یار عزیزا فرصت رفتن فوت میشود. شعر رحمتی فرما که کار از حد گذشت روی بنما کانتظار از حد گذشت 25 25 بوزنه بخندید و گفت: شعر

یاد می دار کانچه فرمودی در وفا بر خلاف آن بودی

من غمر خود در پادشاهی گذرانیدهام و گرم و سرد روزگار بسیار چشیده،

مبر نام وفا در بزم خوبان که بویی از وفاداری نداری

و اگر کسی در همه هنرها شروع نماید و از مردی و مردمی سخن گوید، عیار او را در وقت آزمایش توان شناخت و نقد او را بر محکد امتحان تجربه توان کرد. شعر

خوش بود گر محک تجربه آید به میان

تا سیه روی شود هرکه در او غش باشد

سنگپشت فریاد برکشید که این چه گمان است که به من میبری و این چه خصلت است که به من اسناد میکنی، حاشا که خلاف رضای تو [هرگز] بر ضمیر 152 من گذشته باشد یا قصدی و غدری نسبت به تو پیرامن خاطر من گشته./اگر صد 1520 هزار سنگ جفا بر روی من خواهی انداخت سر از خاک آستان تو برنخواهم 15 داشت، و اگر به تیغ بی التفاتی سینهام را چاک چاک خواهی ساخت دل از وصل تو برنخواهم گرفت. شعر

من ز جانان گرچه صد اندوه جان خواهم کشید

تا نپنداری که خود را بر کران خواهم کشید

بوزنه گفت: ای نادانا گمان مبر که من همچنان باشم که آن روباه گفته بود که 2 آن خر دل و گوش نداشت. سنگپشت گفت چگونه بوده است آن؟ بوزنه گفت: [آوردهاند] که شیری به علت گر مبتلا شده بود و با وجود تب دایمی به رنج جرب درمانده. آخر به سبب خارشه اندام خازخار اضطراب در دل وی 25 افتاده و قوتش ساقط شد و از حرکت بازمانده نشاط شکار فرو گذاشت. و در خدمت او روباهی بود که قراضهآ خوان و ریزههای سفرهآ او برچیدی، ms406 و قوت

چرا این علت را معالجه نفرمایی و به مداوای این درد دلخراش التفات ننمایی. شیر از روی دل ناله کرد و گفت: شعر

مرا خاریست در دل کان به سوزن برنمی آید

دلم خون گشت و این خار از دل من برنمی آید ای روباه! مدتی شد که از این غصه خون میخورم و از این غم روزبه روز میکاهم. بدن از ضعیفی چون موی شده و یک موی بر بدن من نمانده، و نمی دانم که علاج این مرض بر چه وجه سازم و به کدام دارو این دغدغه را تسکین دهم. در این وقتها یکی از اطبا که مرا بر قول وی اعتماد تمام بود چنین فرمود که گوش و دل خر میباید خورد و جز آن علاجی مقید نخواهد بود، و من 5 از آن وقت باز در اندیشه افتادهام که این مطلوب چگونه روی نماید و این مراد به چه حیله و دستان به دست آید. روباه گفت: اگر فرمان ملک شرف صدور یابد من که کمینهآ ملازمانم کمر طلب بربسته قدم در راه جستوجوی نهم، امید هست که به یمن اقبال سلطانی و فر دولت جاودانی مقصود میسر گردد. شیر گفت: چه نوع بازی خیال بستهای/ و کدام حیله از دفتر تزویر فرو خواندهای. روباه گفت: ای ملک! به خاطر من گذشته که شما را از بیشه بیرون آمدن متعذر است. چه بعد از آنکه موی بر اندام نمانده و فر و جمال ms407 و شکوه و بها اندک نقصانی پذیرفته حرکت فرمودن و خود را به آشنا و بیگانهنمودن، حشمت ملک و مهابت پادشاهی را زیان دارد. پس صلاح در آن دیدهام که مطلوب را بدین بیشه آرم، تا ملک سباع او را بشکند و به مراد دل آنچه خواهد ازو تناول فرماید. 25 شیر گفت: او را از کجا میآری؟ جواب داد که در نزدیکی این بیشه چشمهای است که از بسیاری آب بحر عمان را میماند و در شیرینی و لطافت از عین الحیات بازنمی ماند. شعر

در صفا چون رخ نگارینست وز لطافت چو جان شیرینست

و گازری آنجا هر روز به جامهآ شستن آید، و خری که رخت کش اوست همه روز بر حوالی آن چشمه چرد. شاید که او را به فریبی بدین بیشه توان کشید. اما ملک نذر فرماید که چون گوش و دل او را بخورد، باقی را بر من صدقه کند. شیر نذرکرد و به سوگند مؤکد ساخت. و روباه به دعوت مستوفی امید دریسته روی 5 به سرچشمه نهاد، و از دور که خر را بدید رسم تحیتی به جای آورده و ملایمتی آغاز کرد و به ملاطفت راه مخالطت با او گشاده گردانید. شعر

به شیرین زبانی و لطف و خوشی توانی که پیلی به موی کشی

پس پرسید که موجب چیست که ترا رنجور و نزار میبینم. گفت: این گازر پیوسته مرا کار میفرماید و در تیمازداشت من اهمال مینماید. از غم علف تلف 1 شدم، و او یک جو باکی ندارد و خرمن عمرم نزدیک شده که بر باد فنا رود و او به برگ کاهی در شمار نیارد. شعر

به عمر خویش تیماری ندیدم

ز کاه و جو همین نامی شنیدم

خورم هر روز خون در زیر این بار

همهشب خاک میلیسم ز دیوار

مکن عیبم اگر زار و نزارم

که غیر از خاک و خون خوردی ندارم ms408 روباه گفت: ای سلیم دلا پای داری و قوت رفتار هست به چه سبب این محنت اختیار کردهای و بدین بلا مبتلا ماندهای. خر جواب داد که من به بارکشی 20 شهرتی دارم، هرکجا روم از بار مشقت خلاصی [میسر] نیست و من تنها بدین بلا مخصوص نیستم که ابنای جنس [من] همه بدین رنج گرفتارند و در زیر این بار با نالهآ زاراند. شعر

هرکس به قدر خویش گرفتار محنتی است

کس راندادهاند برات مسلمی 115b و من بعد از/ تأمل بسیار به خود قرار دادهام که چون همه جا جام محنت نوشیدنی است و جامهآ ناخوشی و جفا[کشی] پوشیدنی، باری در یگ خانه

که گردیدن در به در هیچ نیست

روباه گفت غلط کردهای. مصراع

نتوان مرد به سختی که من این جا زادم [إن أرض الله وأسعة میدان زمین را وسعتی دادهاند و منشور سیروا فی الأرض، برای جفاکشان و محنت رسیدگان فرستاده. شعر

سفر کن چو جاییت ناخوش بود کزین جای رفتن تو را ننگ نیست وگر تنگ باشد تو را جایگاه خدای جهان را جهان تنگ نیست خر گفت: هرجا که کسی رود زیاده از روزی به وی نخواهد رسید، پس حرض ورزیدن و بر سزباری ارتکاب شداید سفر نیز تحمل کردن از عقل نیست. شعر

رزق آید پیش هر کو رزق جست رنج کوششها ز بیصبری تست

جمله را رزاق روزی میدهد قسمت هریک به پیشش مینهد روباه گفت: این سخن از مرتبهآ توکل است و هرکس بدین پایه نرسد. سنت حضرت الهی جل ذکره بدان جاری شده که در عالم اسباب هرکس را به و سیلهای روزی رساند و مسببالاسباب جهت هر مرزوقی سبب رزق به نوعی دیگر به ظهور آرد. مصراع

به کسب کوش که کاسب بود حبیب خدا و اگر تو راضی شوی ms409 من تو را به مرغزاری برم که زمین او چون کلبهآ جوهزفروش به متاع جواهر رنگارنگ مزین است و منور و هوای وی چون طبلهآ عطاران به نسیم عنبر سارا و شمیم مشک خالص مطیب و معطر. شعر

هوای خوش و بیشههای فراخ درختان باز آور سبزشاخ

نسیم گل و نالهآ فاخته چو یاران محرم به هم ساخته 25وپیش از این تاریخ خر دیگر را نصیحت کردهام و بدان مقام بهشت آیین برده، و امروز در عرصهآ فراغت به آرام تمام میخرامد و در ریاض امن و سلامت به عافیت و صحت میچرد. القصه روباه دم در کار کرده چندان افسون برو دمید و

باب پنجم: در مضرت غفلث ورزیدن و از دستدادن مطلوب / 405 افسانه فرو خواند که نان مکرش در تنور تزویر پخته شد، و خر را از خام طمعی دیگ سودایش به جوش آمد و گفت: از اشارت تو که محض دوستی و شفقت است سرتافتن جایز نیست، و فرمان تو را که عین دلبستگی و مکرمت است اجابت نانمودن روا نیست. مصراع

هرچه فرمایی به جان فرمان برم

روباه پیش افتاده او را نزدیک شیر آورد. شیر از غایت شره قصد وی کرده زخمی انداخت. از جهت ناتوانی/ مؤثر نیامد، خر روی به گریز نهاد. روباه از 154a ضعف شیر متعجب شد و ملامت کنان گفت آخر تعذیب حیوانی بلافایده چه نتیجه داشت، و تعجیل نمودن در مهمی که فرصت مباشرت آن فوت نمیشد چه فایده داد. سداد رای اقتضای آن میکرد که خود را ضبط کنی و ثبات عزم بر آن 10 دلالت داشت که عنان تمکین از دست نگذاری تا سزانجام کار به پشیمانی نکشد. مصراع

از پشیمانی چه سود اکنون که کار از دست رفت

این سخنان بر شیر گران آمده با خود اندیشید و گفت که اگر گویم اهمال روا داشتم به تردد و تحیر منسوب گردم و اگر به ms410 دغدغهآ نفس تمسک جویم به حرص 15 و شره و سبکی و شتاب زدگی موسوم شوم، و اگر به قصور قوت اعتراف نمایم التزام عجز و ضعف لازم آید، و نتیجهای چند که صلاح ملک در آن نیست بدان متفرع گردد. صلاح آن است که جواب روباه جز به عنف و درشتی نگویم و او را از گفتن این نوع سخنان منع نمایم. پس گفت هرچه پادشاهان کنند رعیت را بر آن وقوف طلبیدن و اسرار آن را پرسیدن غایت بیادبی باشد. شعر

تو سر بر خط فرمان نه چکار این و آن داری

فقیر بیبضاعت را چه نسبت با جهان داری

و بر خاطر هر یک از چاکران حقیقت حال ملوک روشن نتواند شد، و آنچه رای سلاطین اقتضاکند حوصلهآ رعایا آن را برنتابد. لا یخمل عطایاهم الا مطایاهم. مصراع

تیهوی بیچاره را حوصلهآ باز نیست

از این سؤال درگذر و حیلتی کن تا خرباز آید و بدین خدمت خلوص اعتقادو

حیف است رنج بردن در حق چون تو یاری

کز راه بیوفایی جز قصد جان نداری

ای مکار نابکارا اول مرا وعدهآ آزادی دادی و در آخر در پنجهآ شیر شکاری نهادی. مصراع

از هیچ کسی غیر تو این کار نیاید

روباه گفت: ای سلیم دل! تو چه خیال کردهای و کدام اندیشه در دل ه گذرانیدهای. به مجرد طلسمی که دیدی از طلب گنج دررمیدی، و هنوز شوک خاری مشاهده نانموده از تماشای گلزار کناره کردی. بدان که آنچه تو دیدی طلسمی است که/ حکما از روی اهتمام به نسبت دد و دام و هوام که در این مقام آرام نگیرند ms411 کردهاند و ساخته و پرداختهاند، جهت آنکه این مرغزاری است آراسته به انواع غذاهای لذیذ و الوان میوههای لطیف، و اگر این طلسم نبودی 5 هرجا جانوری است به این بیشه آمدی و کار ساکنان این بیشه به اضطرار کشیدی. حالا به واسطهآ این طلسم حیوانات به این بیشه نرسند، و هرکه این جا آید و این شکل بدین هیأت که تو دیدی بیند دیگر هرگز به گرد این مرغزار نگردد و اهل این بیشه به فراغت و رفاهیت گذرانند؛ و ما هرکس را که دوست داریم سر این طلسم با وی در میان آریم، و حقیقت این سیمیا که نمایشی بیش نیست بدو 20 بازنماییم تا بیترس و هراس بدین نعمتهای بیقیاس برسد. شعر

گفت روبه کین طلسم و سحر بود

کو تو را در چشم شیری مینمود

ورنه من از تو به تو مشفقترم

که شب و روز اندر این جا میچرم گرنه زین گونه طلسمی ساختی

هر شکم خواری بدینجا تاختی

و من میخواستم که از اول تو را بیاگاهانم که اگر بدین گونه چیزی بینی

شیر نصیحت روباه که از روی هواداری بود به جان قبول نمود و چون طلسم بی جان در گوشهآ بیشه بر پای ایستاده. روباه خر را ms412 گفت بیا تا حقیقت این طلسم معلوم کنی که مطلق از او حرکتی و [تصور] مضرتی نیست. خر گستاخوار 10 قدم پیش نهاد و چندانچه گرداگرد شیر میچرید از او حرکتی نمیدید، [خوش خوش] با وی الفتی گرفت و آهسته آهسته بدو استیناسی یافت و بکلی از ممراو خاطرجمع کرده در علف افتاد. خر مسکین مدت مدید به علت جوع البقر 1مبتلا بوده، این زمان که مایدهآ دعوت گسترده دید و خوان نعمت آماده یافت،/ آغازخوردن کرد و تا به سرحدر امتلا نرسید عنان بازنکشید، و ممتلی شده در 15 پیش طلسم میان علفزار بخفت. شیر او را غافل یافته جنبشی کرد و شکمش بدرید. پس روباه را گفت: برحذرباش تا من به سرچشمه رفته غسلی برآرم آنگاه دل و گوش خر بخورم که اطبا معالجت این علت بدین سیاقت فرمودهاند.

شیر روی به چشمه نهاد. روباه گوش و دل خر که الطف اعضای او بود بخورد و شیر چون از لوازم غسل بپرداخت و بازآمد چندانکه طلبید از دل و گوش خر 2 اثری نیافت. روباه را گفت: این دو عضو از او که سبب علاج علت من است کجا رفته و که برده؟ روباه گفت: ملک را بقاباد که این خرنه گوش داشت و نه دل به جهت آنکه اگر دل داشتی که جای خرد است به مکر من فریفته نشدی، و اگر گوشش بودی که محل سمع است بعد از آنکه صولت ملک مشاهده کرده بود، افسانهآ دروغ مرا از قول راست امتیاز کردی و به پای خود به سر گور نیامدی. و 25 این مثل بدان آوردم تا بدانی که من بیدل و گوش نیستم، و تو از دقایق مکر هیچ فرو نگذاشتی و من به رای و خرد خود دریافتم و بسیار بکوشیدم تا کار دشوار

قتل ms413 این خسته به شمشیر تو تقدیر نبود

ورنه هیچ از دل بیرحم تو تقصیر نبود و من بعد از من توقع مصاحبت مدار و خیال مراجعت را که از قبیل محالات است فرو گذار [و یقین بدان که] شعر

گر ماه شوی بر آسمان کم نگرم

ور سرو شوی به بوستان کم گذرم

ور مایهآ جان شوی به هیچت نخرم

یادت نکنم دیگر و نامت نبرم سنگپشت گفت: راست میگویی، اقرار و انکار من در پیش تو یک مزاج دارد و از من در دل تو جراحتی افتاد که هرگز مرهم نپذیرد، و داغ جفاکاری و بذکرداری بر چهرهآ من نشانی نهاد که محو آن در حیز امکان نیاید. میدانم که دل بر تجرع شربت تلخ فراق باید نهاد و تن را سپر تیغ آبدار هجران باید ساخت. شعر

لایقم ار بایدم در خون نشست تا چرا یاری چنین دادم ز دست

همچو من هرگز شکست خود که کرد

آنچه من کردم بهدست خود که کرد

گر شود جاوید جانم عذزخواه

هم نیارد خواست عذر این گناه این بگفت و خجلتزده و شرمسار بازگردید و باقی عمر بر فرقت آن یار مینالید و میگفت: شعر

بر من جفا ز بخت بد آمد وگرنه یار

حاشا که راه و رسم و طریق کرم نداشت این است داستان آن کسی که مالی حاصل کند و یاری به دست آرد آنگه از 25 روی نادانی و غفلت آن را به باد داده در ندامت جاوید افتد، و چندانکه سر بر سنگ و سنگ بر سر زند مفید نباشد؛ و اهل خرد باید که اشارت این حکایت را پیشوای کار خود سازد و مطلوبی که به دست افتد خواه از متاع دنیوی و خواه از

باب پنجم: در مضزت غفلث ورزیدن و از دستدادن مطلوب 409 یاران معنوی آن را عزیز دارد، چه هرچه از دست رود همانا بازنیاید و حیرت و ms414 تأسف سود ندارد. شعر مطلوب چون به دست تو آید غنیمت است

آن را ز کف مده که پشیمانی آورد/ بسیار کس که گنج زر آسان دهد ز کف

وانگه زرنج بیدرمی غصهها خورد از دست رفته باز نیاید به هیچ حال

چندانکه او فغان کند و جامه را درد

زهی ضمیر تو از سرکن فکان واقف

زهی بیان تو اسرار علم را کاشف

بیان فرمودی داستان کسی که بر مراد خود قادر شد و در محافظت آن تغافل 5ورزید تا مطلوب از دست رفته در ندامت افتاد و به عقوبت غرامت مبتلا گشته جز حسرت و اندوه حاصلی نداشت؛ اکنون بیان کند و بازگوید مثل کسی که در امضای عزیمتی تعجیل ورزد و از فواید تدبر و تفکر غافل ماند، عاقبت کار و خاتمت حال او به کجا رسد، و چون تخم شتاب در مزرعهآ عمل بکارند چه چیز بردهد. برهمن زبان به ثنای شهنشاهی بگشاد و گفت: شعر 1شاها دوام قاعدةآ عالم از تو باد اطراف بوستان وفا خرم از تو باد

هرکه بنای کار خویش بر ثبات و صبر ننهد و اساس مهم را به سکون و وقار استحکام ندهد عواقب اعمالش به ملامت کشد وخواتم احوالش به ندامت انجامد، و ستودفتر خصلتی که ایزد تعالی آدمیان را به آن آراسته گردانیده و [بر

و نکته در آن که گفتهاند چون حلم را مقلوب گردانی ملح شود یعنی نمک که نیکویی مایدهآ اخلاق او همان تواند بود، چه اگر کسی در تحصیل اجناس مکارم 5 بر اقران مبادرت نماید و به تقدیم انواع فضایل از اهل زمان گوی مسابقت دررباید، چون درشت خویی و تهتک و سبکساری [و تردد] بدان پیوندد و هنرهای ms415 دیگر چون طعام بی مزه مقبول طبع هیچ کس نباشد و خاطر را از خفت مزاج و رکاکت رای آن کس نفرتی پدید آید. و لو ککنت فظا غلیظ القلب لانفضؤا من حولک، با وجود آن همه کمالات که حضرتد سید کاینات علیه افضل الصلوات و 1 اکمل التحیات مستجمع آن بود، خطاب مستطاب از حضرت ربالاریاب [با وی] برین منوال وارد شد که ای محمد! اگر تو درشتگوی و سنگ دل و خشمگین [و کینه کش] میبودی هراینه مواکب کواکب: آصحابی کالنجوم، که حالا پیرامون/ تو چون ثریا مجتمعاند مانند بناتالنعش متفرق میشدند، و دیگر آنکه صاحب خلت و پدر ملت ابراهیم را علی نبینا و علیه الصلوة الرحمن بدین صفت 15 می ستاید آنجا که میفرماید: ان ابراهیم لاواه حلیم، برای آنکه حلیم محبوبالقلوب باشد و دلهای خاص و عام همه بدو میل نمایند. شعر

ستون خرد بردباری بود سبک سر همیشه به خواری بود

شتاب کاری با اریاب خرد هیچ نسبتی ندارد، و حکیم کامل آن را از و سواس شیطانی می شمارد که: التأنی من الرحمن والعجلة من الشیطان، و معنی این سخن 2 را بدین وجه ادا نمودهاند: شعر مکر شیطانست تعجیل و شتاب لطف رحمن است صبر و اجتناب با تأنی گشت موجود از خدا تا به شش روز این زمین و چرخها ورنه قادر بود کو از کاف و نون صد زمین در یکدم آوردی برون این تأنی از بی تعلیم تست صبر کن در کار و دیر آی و درست 25

و هرکه در کارها زمام اختیار به دست تعجیل دهد هراینه آخر کارش به پشیمانی خواهد کشید و خاتمهآ مهماتش به حسرت و تأسف خواهد انجامید. شعر

مرد را هرگز نگیرد چهرهآ دولت فروغ

تا به روی زن نیفروزد چراغ خانمان

عمر در کنج تجرد مگذران دیگر که هست

عشرت آباد تأهل روضهٔ‌ امن و امان

اما جهدکن که رفیق شفیق به دست آری و از مصاحب ناموافق اجتناب نمایی. [زاهد] پرسید که مرافقت با کدام زن اختیار کنم. گفت با زنی که ودود و ولود و 20 صالح باشد، یعنی شوهر را دوست دارد و فرزند بسیار آورد و از خیانت محترز باشد؛ و زن صالحه به هر خانه که درآید روشنی [بر روشنی] افزاید. شعر

صلاح دنیی و دینست/ صحبت زن نیک

زهی سعادت مردی که زن چنین دارد

ز همنشین نکو کام دل تواند یافت

کسی که طالع فرخنده همنشین دارد گفت از صحبت کدام زن احتراز کنم؟ جواب داد که از سه نوع زن بپرهیز: حنانه و منانه و انانه. اما حنانه زنی است که پیش از تو شوهری داشته باشد و به

زن بد در سرای مرد نکو هم در این عالم است دوزخ او

[زینهار از قرین بد زنهار و قنا ربنا عذاب النار]

و دیگرباره پرسید که زن در کدام سن اختیار کنم. زاهد فرمود زن جوان و نورسیده باید که نفس عجایز طراوتر عارض ببرد [و مباشرت با ایشان ضعف و سستی آرد.] شعر

آن زنی را که پشت شد چو کماننفسش راست همچو تیر شود

صحبت دختری که جان بخشدزهر قاتل بود چو پیر شود

[و] زنان از ده سالگی تا بیست سالگی مواضع امن و محله امیداند، از بیست تا سی آرام دل طالبانند و لذت جان راغبان، و از سی تا چهل خداوندان مال و فرزندان، و از چهل تا پنجاه در بند نام و ناموس و بر حضور زرق و سالوس، اما از پنجاه گذشته بلای سیاهاند و آفت مال و جاه و گلشن خزان رسیده و عمارت 15 باران دیده و چشمهآ انباشته و زمین ناکاشته و اژدهای بیگنج و معدن محنت و رنج. شعر

زن چو ز پنجه قدم آن سو نهد مرد همان به که به یکسو جهد

زانکه گر از پنجهآ پنجه بجست عاقبت الامر درافتد بشست

زاهد پرسید که در قصه حسن و جمال چه گویی؟ جواب داد که اصل در قصهآ 20 زنان پارسایی است و خوش خویی، و اگر سعادت خوبرویی با آن جمع شود مزاج نور علی نور دارد. شعر

روی خوبست و کمال هنر و دامن پاک

لاجرم همت پاکان دو عالم با اوست

و زن خوب طلعت اگر ناخوش سیرت باشد بلای جان است و عذاب جاودان 25 و زن نیکؤخصلت هرچند زشتصورت بود یاری مهربان است و رونق خان ومان. شعر

ز یار سازگار و ms418 همدم نیک شود پیوسته بیجان دیده روشن

بپرهیز از حریف ناموافق اگر هست از جمالش خانه گلشن

و درین باب دو سه بیتی [از نتایج افکار آن بزرگوار] در سمیر ضمیر باید داشت. شعر همه روز گر غم خوری غم مدار چو شب غمگسارت بود در کنار اگر پارسا باشد و خوش سخن نظر در نکوی و زشتی مکن/ زن خوب و فرمانبر و پارسا کند مرد درویش را پادشا زن زشتخو گر چه زیبا بود ککجا در درون دلش جا بود مبین دلفریبش چو حور بهشت کزان روی دیگر چو دیو است زشت 10 به زندان قاضی گرفتار به که در خانه بینی بر ابرو گره القصه زاهد بعد از تحسین بسیار و تأمل بی شمار به مدد بخت بلند و مساعدتر همت ارجمند از قبیلهای بزرگ و خانوادهای شگرف زنی بهدست آورد که عکس رخسارش طلیعهآ صبح را مایهآ روشنی داده بود، و رنگ زلف تابدارش غالیهآ فروش شام را زنگ ظلام فرستاده. شعر ای مهر طلعت تو گرفته جهان حسن

ماه تمام بر افق آسمان حسن

بهتر ز قد و روی تو در سرو و گل نرست

از گلشن لطافت در بوستان حسن وبا وجود خوبی صورت به خجستگی سیرت آراسته بود و حسن خلقتش به 25 نیکویی خلق پیراسته. زاهد به وظایف [طاعت] شکر چنین نعمتی به تقدیم می رسانید و بنای معاشرت با یار [حوز طلعت بر یک نوع نهاده طالب فرزندی میبود، و هیچ عاقل قاعدهآ تأهل بر مجرد شهوت ننهد و جز به طلب فرزند صالح که در میامن ایصال دعا به والدین حکم صدقهآ جاریه دارد بدین کارتن درندهد]. شعر غرض ز محنت زن وز مشقت شوهر

هرکه را دل پاک باشد ز اعتدال آن دعایش میرود تا ذوالجلال

و پس از ناامیدی، ابواب رحمت به مفاتیح عنایت گشاده شد و زن [زاهد] را 5 حملی پدید آمد. شوهر شادی بسیار میکرد و میخواست که همه روز ذکر فرزند تازه دارد و جز نام او بعد از ادای اوراد بر زبان نیارد. یک روز آن زاهد زن را گفت: ای مونس روزگار و ای یار غمگسارا زود باشد که گوهر شاهوار از صدف رحم تو به ساحل ظهور آید، و پسری زیباروی از خلوتخانهآ غیب به صحرای لاریب خرامد، و من او را نام نیکو و لقب شایسته تعیین کنم، و در تربیت او به 1 اقصی الغایت والامکان کوشش و سعی نمایم تا احکام شریعت بیاموزد و به تهذیب و تأدیب او سعی جمیل به جای آرم تا به آداب طریقت متحلی گردد، و به اندک روزگاری در دین بزرگی عالی مقام و شیخی صاحب کرامت و الهام شود. پس او را کریمهای در حبالهآ نکاح آورم و از ایشان اولاد و احفاد پدید آید و نسل ما به برکت ایشان باقی ماند و نام ما به وسیلهآ فرزندان بر صفحهآ روزگار پایدار 15 بود. شعر

بماند نام در دوران کسی را

کهفرزندی بماند یادگارش

[از آن نام صدف درگوش مانده است

کهمی بینند در شاهوارش]

زن گفت: ای رفیق شفیق و ای پیر صاحب طریقا این سخنان لایق کسجادهنشینی نیست، اولا به وجود فرزند جزم کردهای امکان دارد که مرا فرزند/ 1570 نباشد و اگر باشد یمکن که پسر نبود، و اگر بود ممکن است که نزید و عمر مساعدت نکند. القصه پایان این کار پدیدار نیست و تو چون نادان خیال پرست بر مرکب تمنا نشستهای و مانند خیال پرستان نادان اسپ مراد در عرصهآ آرزو 25 میدوانی و نهایت این میدان نمیدانی. شعر

به آرزو و هوس ره نمیتوان ms420 پیمود

به لاف و عربده کاری نمیتوان پرداخت

هزار کس به تمنای خام سوخته شد

که روزگار یکی را به کام دل ننواخت و سخن تو مانند مزاج آن پارسا است که شهد و روغن به موی و روی خود فرو ریخت. زاهد پرسید که چگونه بوده است آن؟ زن گفت: آوردهاند که مردی پارسا در همسایگی بازرگانی خانه داشت و به یمن 15 مجاورت او روزگار به رفاهیت می گذرانید. بازرگان پیوسته شهد و روغن فروختی و بدان معاملهٔ‌ چرب و شیرین سودها اندوختی، و به حکم آنکه پارسا [مرد] اوقات ستوده داشت و پیوسته [حب] حب الهی در مزرعهآ دل بیغل میکاشت، بازرگان به وی اعتقادی پیدا کرده بود و مایحتاج او را بر ذمهآ همت خود گرفته، و فایدهآ توانگری همین تواند بود که دل درویشی به دست آرند و ذخیرهآ باقی از مال 15 فانی بردارند. شعر

توانگرا دل درویش خود بهدست آور

که مخزن زر و گنج و گهر نخواهد ماند

خواجهآ بازرگان نیز فرصت را غنیمت شمرده هر روز از آن بضاعت که به بیع و شرای آن اشتغال نمودی، برای قوت زاهد قدری میفرستاد و زاهد چیزی از آن 20 به کار برده باقی در گوشهای مینهاد. اندک فرصتی را سبویی از آن پر شد. روزی پارسا در آن سبو مینگریست و اندیشه میکرد که آیا چه مقدار روغن و عسل در این [ظرف] جمع شده باشد. آخر آن را تخمینا ده من تصور کرده گفت اگر به ده درم توانم فروخت بفروشم، و به ثمن آن پنج گوسفند بخرم، و این پنج به هر شش ماه یک بار بزایند و هریک دو بچه آرند و سالی را بیست بچه شوند، و ده سال را 25 از نتایج ایشان رمهها پدید آید [و مرا بدان استظهار کلی حاصل شود،] و بعضی را بفروشم و اسباب خود را آراسته گردانم و زنی از خاندان ms421 بزرگ بخواهم، و بعد از نه ماه را از جهت من پسری آورد و علم و ادب بیاموزد، اما چون ضعف طفولیت

قضا را آن سبوی بر بالای طاق نهاده بود و خود در زیر طاق روبروی او نشسته. چون عصا بر سبو آمد فی الحال بشکست و شهد و روغن به تمام بر سرو روی و جامه و موی پارسا ریخت. مصراع

وان جمله خیالها به یکدم بگریخت

و این مثل بدان آوردم تا بدانی که بییقین صادق در مثل این کلمات خوض 15 نباید نمود، و به بوک و مگر و لعل و عسی فریفته نشاید شد؛ و گفتهاند چون کسی اگر و مگر را جفت سازد، فرزندی که متولد شود کاشکی خواهد بود. شعر

اگر را با مگر تزویج کردند از ایشان بچهای شد کاشکی نام

مرد عاقل باید که اساس مهم خود بر خیال ننهد و اندیشههای خام که حکم وسوسههای دیو نافرجام دارد در دل راه ندهد. شعر

سالها اندیشهها پختیم کز دور سپهر

کار ما آخر چنین یا آن چنان خواهد شدن

یا بر این منوال گنج سیم و زر خواهیم یافت

یا در آن اقلیم حکم ما روان خواهد شدن

عاقبت معلوم شد کانها خیالی بیش نیست

هرچه خواهد حاکم مطلق همان خواهد شدن

زاهد این اندیشهها را فراموش نموده نصیحت یار موافق قبول کرد و از خواب غرور انتباه یافت و ترک آن ms422 سخنان گرفته دیگر گرد فضولی نگشت؛ اما چون مدت حمل سپری شد پسری آورد نیکوصورت و مقبول طلعت که دلایل حسن شمایل به کمال حالش ناطق بود و علامات کرامات بر ناصیهآ احوالش لامع و 25 شارق متولد گشت، زاهد را صبح امید از مطلع مراد تبسم آغاز نهاد و بلبل طرب در گلشنه شادی در ترنم شد که: شعر

بر سپهر شرع روشن اختری آمد پدید

زاهد به جمال فرزند شادیها کرده، انواع نذرها که واقع شده بود ادا نمود، و شب و روز ملازمت مهد او را کمر خدمت بسته، کارهای دیگر را خط نسیان در سرکشید و همگی همت را بدو مصروف میداشت. شعر

چندان چو صبا بر تو گمارم دم همت

کز غنچه چوگل خرم و خندان به در آیی

روزی مادرش میل حمام نموده پسر را بر سبیل مبالغه به پدر سپرد. پدر خود جز آن کار دیگر نداشت. زمانی بگذشت. معتمدی از جانب پادشاه آن دیار به استدعای آن زاهد آمد و به هیچ وجه تأخیر در آن ممکن نبود. بالضروره از خانه بیرون بایستی رفت. راسویی داشت که خانه را به امید او گذاشتی و به هر نوع از او فراغتی بودی، و در دفع موذیات و جانوران گزنده سعی تمام نمودی. زاهد بیرون آمد و راسو را با پسر بگذاشت. غایبشدن او از خانه همان بود و ماری بزرگ روی به گهواره آوردن همان. چون راسو دید که آن نیزة صفت جوشنپوش 5 و آن تیزخشم کینهآ کوش افعی [مانند الفی] که به وقت سکون به شکل دایرههای متشکل گردد و خدنگ رفتاری که گاهگاه چون کمان کجک سربه سر آرد، شعر

گهی شده چو سپر گرد و گه چو نیزه دراز

گهی نموده ز تن حلقهها کمنذآسا

نه ابر لیک دو برق اندرو شده روشن نه بحر لیک بران موج بیکران پیدا

قصد گهواره کرده میخواست که کودی را ms423 هلاک کند. راسو/ در جست و حلق او را گرفته به خواری تمام به حلقهآ دام اجلش گرفتار کرد، و به برکت محافظت او کودی از آن ورطهآ هلاک نجات یأفت. متعاقب این حال زاهد باز آمد. راسو در خون آلوده به تمنای آنکه کاری نیکو ازوی صادر شده پیش او باز دوید. 25 زاهد پنداشت که پسرش را کشته و آن آلودگی از خون جگرگوشهآ اوست، دلش بسوخت و شعلهآ غضبش در کانون سینه مشتعل گشته، دود سبکساری در دلش افتاد و پیش از تفحص حال و تجسس کار عصا بر راسو زد و مهرههای پشتش

من و غم زین سپس و این همه کس میداند

که دل خوش پس از این حال محالی باشد

آه! این چه حرکت نامناسب بود که از من صادر شد و این چه کار نالایق بود که بر دست من رفت. شعر

گر خون خورم ز خجلت این قصه درخور است

ور جان دهم ز ناخوشی این عمل رواست

کاشکی این فرزند هرگزاز عدم به وجود نیامدی و مرابا او انس و الفتی نبودی 1 تا به سبب او این خون ناحق ریخته نشدی. [و اقدام بر چنین کاری ناشایسته اتفاق نیفتادی، و من در اینکه همخانهآ خود را بی موجبی هلاک کردم و پاسبان سرای و نگهبان فرزند دلربای را بی سببی عرضهآ تلف ساختم، خالق را چه جواب گویم و نزد خلایق چه عذر آورم، و من بعد طوق ملامت از گردن من بیرون نخواهد آمد و رقم بدنامی از صحیفهآ احوال من محو نخواهد شد.] شعر

نامم نشانهای شد در تهمت و ملامت

ای کاشکی نبودی ms424 نام من و نشان هم

زاهد در این فکرت بر خود میپیچید و از این حسرت و غم [زارزار] مینالید که زن بازآمده این حال مشاهده نمود و زبان ملامت گشود و گفت: مصراع

تو را هرگز ندانستم به این نامهربانیها آخر شکر نعمت ایزدی که در [حال] پیری فرزندی [به تو] کرامت فرموده این بود که به جای آوردی [و سپاسداری موهبت الهی که جگزگوشهآ تو را از زخم دل گزای مار خلاصی داد چنین میبایست که اداکردی.] زاهد نعرهای زد و گفت: ای دوست عزیزا با من از این مقوله هیچ مگوی. مصراع

که از سؤال ملولیم واز جواب خجل من هم میدانم که در ادای شکر الهی و شناخت قدر نعمت نامتناهی غفلت ورزیدهام و از منهج قویم شکیبایی که راه سالکان مسالک: واضیر و فا صبرک الا

ملامت بر دل صذپارهآ عاشق بدان ماند

که باشد زخم شمشیر و بدوزندش به سوزن هم

زن گفت راست میگویی، حالا از ملامت هیج فایده [حاصل] نیست و در این کار که از تو صادر شده، تجربهآ دیگران تواند بود که عواقب شتابزدگی پشیمانی و شرمساری باشد؛ و سبکی و بیثباتی از جمیع احوال مذموم است و مرد تعجیل کننده از حصول مراد محروم،) چنانکه گفتهآند: شعر شتاب و بدی کار آهرمن است پشیمانی جان و رنج تن است

و نه همین تو در این دام افتادهای و در این فتنه بر خود گشاده که پیش ازین مثل این واقعهها بسیار حادث شده و مانند این حادثهها بیشمار واقع گشته؛ و من شنیدهام که پادشاهی باز خود را بیگناه بکشت و سالها به آتش ms425 حسرت دلش می سوخت. زاهد پرسید که چگونه بوده است آن؟ 15

حکایت زن گفت: آوردهاند که در زمان قدیم پادشاهی شکازدوست بود و پیوسته به قصد صید توسن مراد تاختی و همواره کمند مراد در گردن شکار انداختی، و این پادشاه را بازی بود که به یک پرواز سیمرغ را از کوه قاف فرود آوردی، و از بیم 20 چنگال او نسر طایر در آشیانهآ [سبز]ا سپهر پنهان شدی. شعر

شز هیبت شدی سینهآ چرخ ریش

چو او باز کردی پر و بال خویش ز هیبت ش

وگر جانب آسمان تاختی عقاب فلک پربینداختی و شاه این باز را عظیم دوست داشتی و پیوسته به دست خود او را تربیت کردی. اتفاقا [ملک] روزی آن باز را بر دست گرفته به شکار رفته بود. آهویی از 25 پیش [او] برخاست و ملک نیز از غایت شعف از پس او میتاخت. آهو را [درانیافت و از حشم و خدم جدا افتاده، برخی از ملازمان در بی او میتاختند اما ملک چنان گرم می راند که صبای باذتک که به یک طرفة العین عالمی را طی

باب ششم: در آفت [وآ ضرر شتابزدکی در کارما 421 کند به گرد او نمیرسید، و شمال با وجود تیزروی غبار مرکب او را نمییافت. شعر

راه ز اندازه برون رفتهای بی نتوان برد که چون رفتهای

در اثنای این حال آتش عطش در اشتعال آمد و تشنگی بر ملک مستولی گشت. مرکب به هر طرف میتاخت و آب جویان اطراف و جوانب دشت و صحرا میپیمود [تا] به دامن کوهی رسید. دید که از بالای آن آب زلال می چکد. ملک جامی در ترکش داشت بیرون آورده به زیر کوه نهاد، و آن آب قطره قطره می چکید، و در آن جام جمع شد. خواست که تجرع نماید، آن باز پربزد و آب آن جام را تمام بریخت. پادشاه از آن حرکت ms426 کوفتهآخاطر شد. بار دیگر جام را همانجا بداشت تا مالامال شد، چون خواست که به لب رساند، دیگزباره [باز] حرکتی 10 کرد و آن آب را بریخت. مصراع

نزدیک لب آرند و چشیدن نگذارند

شاه از غایت تشنگی مضطرب گشته باز را بر زمین زد و هلاک کرد. مقارن این حال رکابدار شاه برسید و باز را کشته دید و شاه را تشنه [یافت]. فیالحال مطهره از فتراک گشاده جام را پاکیزه بشست و خواست که شاه را آب دهد. شاه فرمود که 15 مرا به آن آب زلال که از کوه [فرو] میچکد میل تمام است، و مجال آنکه قطره قطره در جام چکد ندارم. تو به بالای کوه برآی/و از منبع این آب جام را پر کرده فرود آر. رکابدار به زیر کوه برآمد. چشمهای دید چون چشم بخیلان سخت [دل] قطرهآ آب به صد حسرت بیرون میآمد، و اژدهایی برلب آن چشمه مرده و حرارت آفتاب در وی اثر کرده، و لعاب زهزامیزش به آب آن چشمه مختلط 20 شده، قطره قطره از کوه فرو می چکید. دهشت بر رکابدار غلبه کرد. سراسیمه از کوه به پایان دوید و صورت حال به پادشاه بازگفت، و جام آب سرد از مطهره به شاه داد. شاه جام [آب] بر لب نهاده اشک میبارید. شعر

خورد دمی آب و تف از دل نشاند

وانچه به لب خورد به مژگان فشاند

رکابدار از سبب گریه سؤال کرد که گریهآ شاه را موجب چه چیز تواند بود. شاه آه سرد از دل پردرد برکشید و گفت: شعر

حکایتی است که پنهان نمیتوانم داشت

پس قصهآ جام و ریختن آب بتمام باز گفت و فرمود که بر فوت باز تأسف میخورم و بر حال خود که بی تفحص چنان جانوری عزیز را بیجان کردم میگریم. رکابدار گفت: ای شاه این باز بلای عظیم از شما بازداشته و منتی بر تمام اهل ms427 این مملکت نهاده. اولی آن بود که شاه در کشتن او تعجیل نکردی و آتش غضب را به آب حلم فرونشاندی، و عنان توسن نفس را به قوتر بردباری بازکشیدی، و از سخن حکما که گفتهاند: شعر

توسن خود تند متاز آن چنان کش نتوان بازکشیدن عنان تجاوز فرمودی. شاه جواب داد که من از این حرکت نامناسب پشیمان گشتهام در وقتی که پشیمانی سود نمی دارد. مصراع

چون کنم خود کردهام خود کرده را تدبیر نیست

و این مثل بدان آوردم تا معلوم گردد که امثال این صورتها بسیار بوده که به شآمت تعجیل در ورطهآ ندامت افتادهاند، و از تأمل و تأنی کناره کرده در میان 5 گرداب بلا غرق شده. شعر

مردم بیسنگ به خود گم بود سنگ گران گوهر مردم بود

برق سبکسار نپاید بسی هر نفس از جا نرود هر خسی

هر که به تعجیل برآورد دست سنگ جفا پایهآ قدرش شکست

زاهد گفت: ای مونس حیات و پیرایهآ اوقات مرا بدین حکایت تسلی دادی 2 و مرهمی بر زخم دل ریش من نهادی و دانستم که در این جرم و جنایت شریک بسیار دارم، چنانکه حکایات ایشان بر صفحهآ ایام مذکور است، قصهآ من نیز مرقوم خواهد شد، تا هرکه در کارها غفلت ورزد، از منافع وقار و سکون بیبهره ماند او را بدین حکایت انتباهی باشد و در این روایت اعتباری حاصل آید. این است داستان کسی که بی تأمل عزیمتی به امضا رساند و بی فکر ارتکاب عملی نماید، و خردمند باید که تجربه را پیشوای خود سازد و آینهآ رای خود به اشاربتر حکما و نصیحت عقلا صیقل زند، و در همه اوقات به جانب تآنی و تدبر

که گوی ms428 عیش به چوگان جهد بربایی متاز توسن غفلت به عرصهآ تعجیل !

که آخر افگندت بر زمین به رسوای شتاب در خطری افگند که گر صد سال

تو دست و پای زنی زان خطر برون نایی مکن شتاب وز آیین حلم روی متاب

که غیر صبر و سکون نیست رسم دانایی

با هرکه به دوستی دلم داشت گمان چون نیک بدید دشمنی بود عیان

بر دوستی ms429 و دشمنی اهل زمان دیدیم که نیست اعتمادی چندان

و مهر و کین اهل زمان در بی اعتباری همان حکم وفای زنان و تلطف دیوانگان و سخاوته مستان و ارادتد عامیان و فریب دشمنان [و] تقرب سلطان و جمال خوبان و آواز نورسیدگان دارد که بر هیچ یک از اینها اعتماد نتوان کرد و دل در 5 بقای آن نتوان بست. شعر

خوش است عهد محبت به دوستان بستن

ولی چه سود که آن عهد را وفای نیست و بسیار دوستی باشد که به کمال اتحاد و [نهایت] یگانگی رسیده و اساس خلوص و خصوصیت در آن به مرور زمان سر به اوج سپهر کشیده، ناگاه اثر 1 چشم زخمی آن را از محض محبت به عین عداوت کشد و طراوتد آن به وزیدن سموم هجران منتفی گردد؛ و باز دشمنی قدیمی و نزاع موروثی به اندک ملاطفتی ناچیز گردد و بنای مودت بر وجهی مستحسن و مؤکد و مستحکم گردد؛ و از اینجاست که خردمندان با دشمنان تألف فرو نگذارند و بیکبارگی طمع از دوستی منقطع نگردانند؛ و نیز بر هر دوستی اعتماد کلی جایز نشمرند و به وفای او 15 مستظهر و مستوثق نباشند، و از کلمات [تامات] احب حبیبک هونا که از مشرب نبوتر کبری مترشح گشته همین مضمون شرف وضوح مییابد. شعر

دوستی آن چنان نمیباید که نگنجد در آن میان موبی

دشمنی هم چنان نمیشاید که ز یاری نیایدش بوی

هر دو جانب نگاه باید داشت هر کرا هست معتدل خوی]

و چون دانسته شد که دوستی و دشمنی اهل زمان چندان اعتباری ندارد، باید که دانای عاقبتاندیش [التماس] مصالحت و [مخالصت] دشمن چون متضمن دفع مضرتی و جر منفعتی باشد فرو نگذارد، و به هروجه که کار او سرانجام مییابد و مصلحت [وقت] اقتضای آن میکند آن را در حصول غرض به کار برد، تا به یمن دوریینی و صلاحاندیشی فتح باب دولت روی ms430 نماید و صبح سعادت از 25 افق کرامت طلوع کند، و از نظایر این صورت که تقریر افتاد حکایت موش و گربه است. رای پرسید که چگونه بوده است آن؟

هر درختی که میوهدار بود بوستان را ازوست برگ و نوا

و در زیر آن درخت سوراخ موشی بود حریض نهاد محتال طبع تیزذهن زوذفهم که به یک تأمل هزار عقدهآ مشکل بگشودی، و به نیم لحظه صد لوح حیله در خاطر گذرانیدی. شعر

فسونگر بود موشی چارةاندیش که دیدی حیلهٔ‌ صدساله از پیش و در حوالی آن درخت گربهای نیز خانه داشت و صیادان آنجا [بسیار] آمدندی و دام بازکشیدندی. روزی صیادی آنجا دام بازکشیده بود و قدری گوشت بر روی دام بسته. گریهآ حرص از آن معنی غافل بوی کشان به سوی گوشت آمد. هنوز دندانش به گوشت نرسیده که حلقش به حلقهآ دام گرفتار گشت. شعر

حرص است که جمله را به دام اندازد واندر طلب مال حرام اندازد

حرص است که جمله خلق را ز آسایش

باز آرد و در رنج مدام اندازد

القصه موش نیز به طلب طعمه از سوراخ بیرون آمد و نظر از روی احتیاط به هر جانب میانداخت. ناگاه چشمش برگربهای افتاد. با آنکه چشمش از مشاهدهآ 20 هیأت او تاریک شد و رشتهآ امیدش از سرمایهآ عمر و زندگانی باریک گشت، دل از جا نبرد و نیک درنگریست، او را بستهآ دام صیاد دید. صیاد را به جان دعا [می] گفت و به قید گربه شکز گزاری میکرد. ناگاه بر یکجانب [راه] راسویی دید در کمین او نشسته و تیر توجه در کمان قصد او نهاده. روی به درخت آورد و زاغی را دید که از بالای درخت میل گرفتن ms431 او دارد. دهشت و وحشت بر او غلبه کرد و 25 هول و هراس بروی مستولی شد. شعر

آه ازین طالع برگشته که هر روز مرا

ره به جابی بنماید که بلا بیشتر است

موش اندیشه کرد که اگر پیش روم گربه مرا بگیرد، و اگر بازگردم راسور در من آویزد، و اگر برجای قرار گیرم زاغ از درخت فرود آمده قصد من کند، من در میان این سه رنج و محنت چه سازم و این حیرت را به چه حیله از پیش ببرم و شرح قصهآ پرغصهآ خود با که گویم و دوای درد بی درمان خود از که جویم. شعر

ندارم محرمی کز وی صلاح کار خود پرسم

نه غمخواری کزو حال دل افگار خود پرسم

حالا درهای بلا باز است و راه محنت و رنج دراز و منزل عافیت [بس] دورو دراز و انواع آفتها روی به من نهاده و راه گریز بسته شده، با این همه دل برجای باید داشت و دیده بر رهگذار خلاص باید گماشت که ساقی مراد اگر وقتی شربت نوش راحت چشاند گاهی نیز زهر قهر با جلاب عافیت برآمیزد. شعر

غمگین مشو که ساقی قدرت ز جام دهر

گه صاف لطف میدهد و گاه درد قهر

و مرد ثابت قدم آن است که نه به پوشیدن خلعت دولتش لب نشاط به خنده آرد، و نه به نوشیدن جرعهآ محنتش از دیدهآ اندوه اشک حسرت بارد. شعر به رنج و راحت دنیا مرنجان دل مشو خرم

که آیین جهان گاهی چنان گاهی چنین باشد

و اکنون مرا در [این] ورطهآ عنا هیچ پناهی بهتر از سایهآ عقل نیست و هرکه رای قوی دارد به هیچ حال دهشت به خود راه ندهد و خوف و حیرت پیرامون دل نگرداند، و از سخن خردمندان چنان فهم میشود که باطن عقلا باید که به مثابهآ دریا باشد که اندازهآ ژرفی آن نتوان شناخت ms432 و بی غواصی امتحان به قعر آن نتوان 2 رسید، و هرچه در وی افتد از اسرار و خفایا پدید نیاید، و هرچند سیلاب بلا و جفا برسد در [حوصلهآ] وی گنجد و اثر تیرگی در وی ظاهر نگردد؛ چه اگر محنت بدان حد رسد که عقل را بپوشاند و ملال در ضمایر آن محل یابد که وهم مستولی نگردد از تدبیر فرو نمانند و فایدهآ تجربت و کیاست بدیشان برسد. شعر

مرد ثابتقدم آنست که از جا نرود

ورچه سزگشته شود گرد زمین همچو فلک

[مثل سیمرغ که طوفان نبرد از جایش

نه چو گنجشک که افتد به دم باد تفک]

و هر که اندیشهآ گوناگون را به خود راه دهد و [وسوسهآ] بوک و مگر در سینهآ او آغاز خلجان کند بنای تدبیر او فاسد و بازار تفکر او کاسد گردد، چندانکه در آینهآ ضمیر نگرد چون به زنگار و ساوس پراگنده و تیره شده باشد چهرهآ مقصود در او نبیند و هرچه در لوح تدبیر مطالعه نماید، چون باصرهآ بصیرت به رمد خیالات فاسد تیرگی پذیرفته بود رقم مقصود از او نخواند؛/ و بزرگی در این معنی گفته است: شعر به استواری اندیشه کوش در تدبیر که در تردد و وسواس صد خطر زاید ثبات رای نماید خیال کار درست در آب جنبان صورت درست ننماید و مرا هیچ تدبیر به از آن نیست که با گربه صلح کنم، زیرا که درعین محنت و بلا به معاونت من محتاج است و چندان که مرا به مدد او از این بلاها خلاصی روی مینماید، او نیز به مظاهرت من از آن حبس نجات مییابد، و اگر گربه سخن مرا به گوش خرد استماع فرماید و تمیز عاقلانه در میان آورده بر صدق گفتار من 5 اعتماد نماید و آن را بر نفاق و حیله حمل نکند و از آفت مکر و تزویر و شآمت زرق و ms433 غرض پاک داند، هردو را به برکت راستی و موافقت نجاتی حاصل آید و دشمنان دیگر طمع منقطع کرده هریک پی کاری گیرند. مصراع

دوست چون با ماست دشمن گو پی کاری نشین

آنگه موش بعد از این اندیشهها به سوی گربه رفت و پرسید که حال چیست؟ 0 گربه به آواز حزین جواب داد که: شعر

دردمندیم و خبر میدهد از سوز درون

دهن خشک و لب تشنه و چشم تر ما

تنی دارم بستهآ بند مشقت و دلی دارم خستهآ رنج و محنت. موش گفت: شعر

نکتهای دارم نهانی با دهان تنگ او وقت تنگ است و نمی یابم مجال فرصتی

گربه به تملق تمام گفت آنچه به خاطر میرسد بی تکلف باز باید نمود و در اخفای آن توقف جایز نباید داشت. موش گفت [هرگز] هیچ شنونده از من جز

این دوستیی است مشتمل بر غرضی

اما غرضی که نفع دارد نه ضرر

و بر کیاست و فراست تو پوشیده نماند که من راست میگویم و در این سخن [صورت] خیانت و بذاندیشی ندارم، و [نیز] بر صدق مدعای [خود] دو گواه میگذرانم: یکی راسو که بر عقب در کمین من است و یکی زاغ که بر بالای 10 درخت مترصد ایستاده و هر دو قصد آن دارند که دمار از [نهاد] من برآرند، اما هرگاه به تو نزدیک شدم امید ایشان از من منقطع میگردد، و اگر مرا ایمن گردانی ک و تأکیدی ms434 که موجب اطمینان /خاطر باشد به جای آوری در سایهآ دولت تو گریزم، [تا] هم غرض من به حصول رسد و هم بندهای تو بریده شود. مصراع

هم مرا زین نوع سودا نیک باشد هم تو را گربه بعد از استماع این سخن در تأمل افتاد و در دریای اندیشه مستغرق گشت، و خواست که از اطراف و جوانب این حکایت را به قدم فکر بپیماید. موش دید که وقت بغایت تنگ است و گربه سر دوراندیشی دارد. آواز داد که سخن بشنو و به حسن سیرت و طهارتر سریرت من واثق باش که عاقل در کارها تردد روا ندارد. مصراع

غافل مشو زکار که فرصت غنیمت است

چنانکه من دل به بقای تو خوش میکنم تو هم به حیات و خوشحالی من شادمان باش که رستگاری هریک از ما به بقای دیگری متعلق است و مثل من و تو راست چون مثل کشتی و کشتیبان است که کشتی به سعی کشتیبان به کنار میرسد و کشتیبان به پشتی کشتی کار میکند، و صدق من به آزمایش معلوم 25 خواهد شد و تعجیل [من] به سبب فوتشدن فرصت است. مصراع

ترسم که عمر امان ندهد تا دم دگر

و دانم که به تو روشن شده است که قول من از عمل قاصر نیست و کردار بر گفتار راجح است، و من عهد مودت بسته در عهدهآ وفا می آیم، تو نیز درین باب سری بجنبان و کلمهای بر زبان ران. شعر

فرما اشارتی که دو چشم امیدوار برگوشههای آن خم ابرو نهادهایم گربه سخن موش شنیده و جمال راستی در صفحات حال او دیده شاد شد. موش را گفت: سخن تو بر حق مینماید و از فحوای کلام تو بوی صدق به مشام می رسد و من این مصالحه را از تو میپذیرم، و قواعد آیهآ باری عزاسمه که آلصلح خیر. به گوش هوش میشنوم و از مضمون ms435 این سخن که، شعر

تا صلح توان کرد در جنگ مزن تا نام توان جست ره ننگ مزن بر خلق جهان در مدارا بگشا پیش آی و سبوی مهر بر سنگ مزن

تجاوز نمیکنم و امید میدارم که از هر دو جانب به یمن این مخالصت مخلصی پدید آید و مجازات و مکافات این نعمت بر خویشتن واجب گردانم و شکر منت آن را ابدالدهر التزام نمایم؛ و من نیز به دستوری که تو عهد کردی پیمان بستم و امیدواری چنان است، مصراع که به پایان برم این عهد که بستم با تو

اکنون بگو که مرا چه میباید ساخت و با تو چه نوع میشاید پرداخت. موش گفت: چون نزدیک تو آیم [باید که] تعظیم و احترام بسزا واجب داری تا دشمنان به مشاهدهآ آن بر تأکید قواعد محبت و خلوص ما واقف شده خایب و خاسر بازگردند، و من از سر فراغت بند از پای تو بردارم. گربه قبول این معنی را التزام 25 نمود. موش به امیدواری تمام پیش آمد. گربه رسم اعزاز و اکرام به جای آورده او را گرم پرسید و انواع ملایمت و دلجویی دربارهآ او رعایت فرمود. چون راسو و زاغ این حال مشاهده کردند، دل از شکار موش برگرفته/ مراجعت نمودند، و چون موش به مصاحبت گربه از آن دو بلا خلاصی یافت بریدن بند آغاز نهاد، و به اندیشهآ [دور و دراز] درافتاد که خود را از [بند] بلای دیگر چگونه خلاصی دهد. 25 به آهستگی در کار شروع میکرد. گربه به فراست دریافت که موش در فکر دورو دراز افتاده [است]. ترسید که بندها نابریده سر خود گیرد و او را پای بسته بگذارد. طریق عتابی که رسم دوستان باشد پیش گرفت و گفت: زود ملول شدی

وفا مجویی زکس ور سخن نمیشنوی

به هرزه طالب سیمرغ و کیمیا میباش

موش گفت: حاشا که من چهرهآ حال خود را به داغ بیوفایی موسوم سازم و نام نیک که به مدت مدید حاصل کردهام در جریدهآ بذعهدان ثبت نمایم، و 10 میدانم که وفا کمند ارادت است و توشهآ راه سعادت، کیمیایی است که خاک تیره را زر سازد و توتیایی است که دیدهآ خیره را صاحبنظر گرداند. مشام هرجان که بوی وفا نشنود از روایح ریاحین محاسن صفات نصیبی ندارد، و دیدهآ هر دل که رنگ وفا ندیده از مشاهدهآ [انوار] مکارم اخلاق بیبهره بود. شعر

ای خاک بر آن سر که درو مغز وفا نیست

گر حور بهشت است که شایستهآ ما نیست

گربه گفت: چون میدانی که وفا مشاطهآ عروس کمال است و خال رخسار حسن و جمال باید که تو نیز عذار کار خود را به گلگونهآ آرایش ارزانی داری که هر رخساری که از خال وفا خالی باشد هیچ صاحب نظر پرتو التفات بر آن نیندازد.

و دیگر کسی که از لباس وفا عاری گردد و به عهدی که بندد وفا ننماید، بدو 20 آن رسد که به آن زن دهقان رسید. موش پرسید که چگونه بوده است آن؟ گربه گفت: آوردهاند که در دهی از دههای فارس دهقانی بود با تجربهآ بسیار و کیاست تمام و از جام روزگار بسی تلخ و شیرین چشیده و در کشاکش دوران بسی 25 دشوار و آسان دیده. شعر

جهان پیمودهای ms437 بسیازدانی ظریفی زیرکی شیرین زیانی

مگر ز روح مجسم سرشته شد جسمش

که آن لطافت و خوبی نه حدر آب و گل است

پیرزدهقان با چندان هنر که داشت به فقر و فاقه [روزگار] میگذرانید و تخم توکل در مزرعهآ و أفوض امری الی الله میپاشید. پیشهآ روزگار غدار خود این است که مستحقان و اریاب هنر را محروم دارد و بیهنران و نامستعدان را به اوج کامرانی رساند. شعر کجروان را دهند خرمنها برگ کاهی به راستان ندهند

[مگسان را دهند شگر و قند به همایان جز استخوان ندهند]

پیر مزارع با آنکه در زراعت به کمال هنر موصوف بود چون اسباب [آن] کار نداشت، عمر به بیکاری و تنگدستی میگذاشت. روزی زنش از غایت فروماندگی زیان طعن بگشود که تا کی در گوشهآ کاشانه به سزبردن و عمر عزیز 5 در احتیاج و ضیق معیشت صرفکردن. آخر حرکت [موجب] برکت است و اگر از دیوان خانهآ کرم برات الرزق علی الله نوشتهاند، طغرای آلکاسب حبیب الله نیز بر گوشهآ آن ثبت نمودهاند. پس کسب را سبب رزق باید شناخت و رزاق حقیقی حضرت حق را باید دانست. شعر

سبب رزق تست کسب ولی رازق تو مسبب سبب است صلاح کار در آن میبینم که قدم در طریق کسب نهی و به هر نوع که توانی توشهای به دست آری. دهقان گفت: ای عمر عزیزا آنچه گفتی به صدق مقرون است و از مرتبهآ شبهت و غرض پردازی بیرون، اما من مدتی در این ده استادی کردهام و اکثر دهاقین این مزرعه مزدوران من بودهاند، حالا که ضیاع ضایع شده و اسباب زراعت از دست رفته جز مزدوری [کردن] چارهای نیست، ms438 و ننگ 5 مزدوری مزدوران کشیدن با خود راست نمیتوانم آورد. شعر

[ریزهآ ریزهخور خویش نیارم خوردن

بار آن بازکش خود نتوانم برداشت]

باب هفتم: در حزم و تدبیر [و] به حیله خلاصی یافتن از بلای اعدا /433

واگر لابدحرفه اختیار میباید کرد از این موضع رخت بربستن اولی است. مصراع

در غیر وطن شماتت دشمن نیست

بیاتا به محل دیگر نقل کنیم و آنجا به هر وجه که توانیم به سر بریم. زن [که] از رنج فقر و تنگدستی به تنگ آمده بود به بلای جلا راضی شد و در عزیمت با شوهر اتفاق کرد و از آنجا روی به نواحی بغداد نهادند. روزی در اثنای راه کوفته 5 و مانده شده در سایهآ درختی پناه بردند و به جهت دفع ملال از هر جانب 863b سخنان/ میگفتند. دهقان گفت: ای یار گرامی! محنت غربت اختیار کرده عزم ولایتی دارم که کس ما را نشناسد و ما را [نیز] باکس آشنایی نیست، و یمکن که مردم آن ولایت متسلط و جبار یا محیل و مکار باشند، و ایزد تعالی لوح جمال بی مثال تو را به رقم فی احسن تفوپم بیاراسته. مبادا که به افسانه و افسون یا به 10 تغلب و تسلط قصد تو کنند و تو نیز به امید جوانی و غرور کامرانی مایل ایشان گشته سر از صحبت این پیر حقیر برتابی و مرا در پیرانهآ سر به تاب آتش هجران بسوزانی؛ و اگر نعوذ بالله صورت بدین منوال وجود گیرد مرا خود امکان زیستن نیست. شعر

ز مرگ باک ندارم ولی از آن ترسم

که من بمیرم و تو جان دیگران باشی

زن جواب داد که این چه سخن است که بر زبان تو میگذرد و این چه اندیشه است که در خاطر تو خطور میکند. شعر

کنیزی میکنم تا زنده باشم بمیرم همچنانت بنده باشم

و اگر مرا مثل این خیالات بودی ms439 مشقت مسافرت اختیار نکردمی و داغ 20 مهاجرت وطن بر دل دردمند ننهادمی؛ و من عهد شب اول که قدم مؤانست در حجلهآ تو نهادم میخواهم که به روز قیامت رسانم. شعر

به قیامت برم آن عهد که بستم با تو

تا نگویی که در آن وقت وفاییت نبود

و اگر میخواهی به تازگی پیمان بندم و عهد کنم که تا طاوس روح در روضهآ 25 بدن به جلوه باشد، طوطیزبان را جز به شکر شکر تو شیرین کام نسازم، وتا همای زندگانی سایهآ کامرانی بر [سر] من افگنده دارد مرن دل خود را بستهآ دام

عهد من با تو همان است و همان خواهد بود

دهقان بدین سخنان خوشوقت شده، و زن هم بدین منوال که ذکر رفت عهد بسته به سوگند مؤکد ساخت. پیر به خاطر جمع سر در کنار یار دلجوی نهاده به خواب رقت. مقارن این حال سواری از آن جانب رسید بر مرکبی تازی [نژاد] نشسته و جامهآ ملوکانه پوشیده. زن نگاه کرد جوانی دید که اگر دیدهآ مردم در شب ،1تارا روی او بدیدی گمان بردی که مگر صبح صادق از تتق افق مشرق طلوع کرده، و اگر مردم دیده در پردهآ ظلام نظر بر عارض زیبای او افگندی پنداشتی که آفتاب جهانتاب از ورای حجاب ظاهر و لامع شده. رخساری چون گل سیراب و خطی چون سنبل پرپیچ و تاب. شعر

چوگان ز مشک بر مه تابان کشیدهای

مه را چوگوی در خم چوگان کشیدهای

آن خط سبزفام که خضراست نام او

خوش بر کنار چشمهآ حیوان کشیدهای

زن را که دیده بر جمال باکمال آن جوان ms440 افتاد، سلطان محبت ملک دلش را به استیلای عشق فرو گرفت، و عقل که کدخدای خانهآ بدن است رخت رحلت 24 بربست و به زبان حال این [بیت] میگفت: شعر

سواره آمدی و صید خود کردی دل و دینم

عنان عقل بگسستی لجام نفس توسن هم

از آن جانب جوان نیز درنگریست، محبوبی دید که مشاطهآ صنع یزدانی به گلگونهآ لطافت چهرهآ دلگشای او را برآراسته، و صیقل قدرت سبحانی [به] نور 25 حسن آینهآ طلعت او را روشنایی داده. رویی که خورشید رخشان از رشک او تافته شدی، و زلفی که مشک خطا را از غیرت آن جگر خون گشتی. شعر بری چون سیم و قدی چون صنوبر همهجایش ز یکدیگر نکوتر

جگر از هر دو چشمش تیر خورده شکر از هر دو لعلش شیر خورده لبش گوی که حلوای نبات است چه حلوای نبات آب حیات است

گردن جان او نیز اسیر زنجیر محبت و پای دلش بستهآ کمند ارادت او شد. شعر

لشکر کشید عشق و دلم ترک جان گرفت

صبر گریزپای سر اندر جهان گرفت

و آن جوان پسر یکی از ملوک آن دیار بود که به عزم شکار بیرون آمده و از ملازمان دور افتاده. چون چشمش بر دو آهوی صیذافگن [آن شهزآشوب] افتاد، از کمان خانهآ ابرویش خدنگ دل دوزی به هدف سینهاش رسید. اگرچه قصد شکار داشت [خود] به دام عشق گرفتار شد. پرسید که ای رشک پری و ای قبلهآ بتان آزری! چه کسی و این جا چون افتادی؟ شعر

ای میوهآ رسیده ز بستان کیستی وی آیت نؤآمده در شان کیستی

زن آهی سرد از جگر پزدرد برکشید و گفت: ای دولت بیدارا از حالت بخت خفته می پرسی یا از قصهآ دیدهآ بیخواب استفسار مینمایی؟ شعر سری دارم که سامان نیست او را به دل دردی که درمان نیست او را مونس روزگارم این پیر کهن سال است ms441 و دل بی قرارم مقارن اندوه و ملال. 15 »اساس لباسم این که/ میبینی و سر و کارم چنین که مشاهده مینمایی. عمری به 164b سختی میگذرانم و از زندگانی هیچ لذتی ندارم. جوان گفت: ای مراد دل غمزدگان وای انیس خاطر دل شدگان، مصراع

حیف باشد چو تو شهباز اسیر قفسی

روا باشد که تو با این روی دلفریب مصاحبت پیر فرتوت اختیار کنی، و با 20 چنین سرمایهآ حسن و جمال با فقر و فاقه روزگار گذرانی. بیا تا من ترا بر سریر عزت نشانده، ملکهآ این ولایت سازم و رایت اعزاز و اجلال تو در ساحت این مملکت برافرازم. شعر هرآنچ از عمر پیشین رفت گو رو کنون روز نو است و روزی از نو بیا تا از در دولت درآییم چو دولت خوش برآمد خوش برآییم 25 تو خوشدل باش تا من جان فروشم تو ساقی باش تا من باده نوشم

زن نوید وصال شنیده، از عهدی که همان زمان بسته بود فراموش کرده پیمانهآ

یار من دل ز دوستان برداشت مهر دیرینه از میان برداشت

آخر ای بیوفا! این چه نقش است که برانگیختهای؟ زن گفت: افسانه مخوان و افسون مدم که از خوبرویان حسن عهد طلبیدن همان مزاج دارد که سهیل را با 0 ثریا جمع کردن، ms442 و از جفاپیشگان وفا چشم داشتن چنان بود که نهال [گل] در آتش گلخن کاشتن؛ تو مگر نشنیدهای که گفتهاند: شعر

گفتم ز مهزورزان رسم وفا بیاموز گفتا ز ماهرویان این کار کمتر آید

پیر گفت: از مقام انصاف قدم بیرون نهادهای و در جفاکاری به کلید دل آزاری گشادهای. بترس از آنکه به مکافات پیمان شکنی گرفتار شوی و شآمت نقض 5 عهد در تو رسد. مصراع

مکن که زود پشیمان شوی و سود ندارد

زن به قول او التفات نانموده، جوان را گفت زود باش تا از جفای بادیهآ فراق خلاصی یافته خود را به سزمنزل وصال رسانیم. ملکزاده مرکب تیزرفتار هاموننورد و دریاگذار که شمال تندرو از همراهی او بازمیماند و وهم تیزگرد 20 گرد تیزگامی او [را در] نمییافت. شعر]

چو اشک عاشقان گلگون و خوشرو

جهان پیماتر از شبدیز خسرو

به یک جستن توانستی که چون برق

بجستی از حدود غرب تا شرق در آن صحرا تاختن گرفت و به یک چشم زدن از دیدهآ دهقان غایب شدند. [پیر] بیچاره با وجود مذلت غربت و محنت مفارقت بر عقب روان شد. مصراع

باب هفتم: در حزم و تدبیر [و] به حیله خلاصی یافتن از بلای اعدا /437

و با خود اندیشه میکرد که عهد زنان را وفایی و وفای ایشان را بقایی نباشد. دغ ذکرهن فمالهن وفاء، و من بر سخن وی اعتماد کرده ترک وطن مألوف و مسکن معهود خود کردم و حالیا نه روی بازگشتن دارم و نه راه از پی رفتن تا عاقبت کار من به چه انجامد و خاتمت حال به کجا رسد. شعر

میروم در بی دل گرد جهان بی سرو پا

چکنم کار مرا پا و سری پیدا نیست

اما چون مقدار سه فرسخ راه برفتند، به چشمهای آب و سایهآ درختی رسیدند. محبوب کوفته شده و جوان را نیز اثر ملال راهرفتن پیدا گشته، گفتند ساعتی ms443 این جا بیاساییم و بعد از آسودگی روی به راه آریم. پس از مرکب پیاده شدند و پناه به سایهآ درخت بردند و زمانی بر لب آب نشسته از هر جانب ماجرا 1 دربیوستند. جوان به تماشای رخ رنگین و زلف مشکین آن دلربا دیده بگشاد، و حلقهآ طرهآ غالیة بار بر حوالی رخسار گلرنگ یار چون جعد بنفشه بر صفحهآ یاسمین معاینه دیده میگفت: شعر

زلف مشکین حلقهات بر روی گلگون بستهاند

من ندانم روز و شب بر یکدگر چون بستهاند

و آن نگار عشوة گر بر قامت دلفریب آن پسر که در گلستان حسن نهالی بود از شاخ طوبی تازهتر نظر افگنده و سزافرازی آن سرو ناز و دلنوازی آن شوخ طناز مشاهده کرده این بیت ادا مینمود: شعر

نخل بالای ترا یارب چه موزون بستهاند

صدهزاران نازکی بر یکدگر چون بستهاند

در اثنای این حال زن دهقان را متقاضی طبیعت گریبان گرفته، میل آن شد که تجدید طهارت کند و به جهت رعایت حرمت از زیر درخت دورتر شده خود را به کنارهآ بیشهای که به نزدیک چشمه بود رسانید. هنوز به کنار بیشه نارسیده شیری شرزه که اسد از هیبت او در مرغزار آسمان قدم نتوانستی نهاد، و ثور در کنام سپهر از نهیب پنجهآ او دم نتوانستی زد، شعر

همی آمد خروشان و ستیزان هزبر چرخ از سهمش گریزان

چشم شیر بر زن افتادن همان بود و او را در ریودن همان. جوان [چون] صدای

بلا را دید و روی از یار برتافت/ ملک زاده از هول جان مرکب میتاخت و بر قفا نمینگریست، و محبوب به چنگال شیر گرفتار شده، تخمی که در مزرعهآ بیوفایی کاشته بود همی درود. مصراع

هرکسی آن درود عاقبت کار که کشت در این ms444 وقت پیزدهقان در پی ایشان افتان و خیزان میآمد، چون به لب چشمه رسید، از ایشان اثری نیافت، فریاد برکشیده میگفت: شعر

دردا که رفت یار و دلم را دوا نکرد

صد وعده بیش داد و یکی را وفا نکرد پس از زمان وصال براندیشیده و حالت اتصال را بر خاطر گذرانیده زارزار مینالید، و قطرات حسرت از دیده میبارید و میگفت: شعر

یاد آن روزی که ما را در سرابستان وصل

چون گل و بلبل دمادم خنده و گفتار بود دریغا که لمعاتد انوار وصال به ظلمات آثار هجران مبدل شد و بهار خوشدلی و راحت به هجوم سموم خزان بینوایی و محنت نابود گشت. شعر دیروز چنان وصال جانافروزیامروز چنان فراق عالم سوزی افسوس که بر دفتر عمرم ایام آن را به شبی نویسد این را روزی بعد از گریهآ بسیار و نالهآ بیشمار پی محبوب دید که به جانب بیشه میرود. بی محابا بر پی او روان شده در محلی رسید که شیر شکم او را دریده بود و بعضی از احشای او خورده. پیر از مشاهدهآ آن حال سراسیمه گشته، دانست که شومی بیوفایی در وی رسیده و به جزای غدر و بذعهدی گرفتار شده. زمانی در او نگریست و بر محنت او و غربت خود بگریست. شعر 2ز لب نالهاش بر ثریا رسید ز مژگان سرشکش به دریا رسید پیر دهقان بازگشت و روی به وطن آورد. فایدهآ این مثل آن است که هرکه سررشتهآ وفا از دست بگذارد، بند عقوبت بر

بیوفایی هرکجا رخت افگند عاقبت آن جای را ویران کند

موش گفت من دانستم که تغافل و حیله به اخلاق بزرگان نسبتی ندارد، اما مرا فکری دست داده و اندیشهای روی نموده و تا غبار آن دغدغه از پیش دیدهآ تدبیر مرتفع نشود ممکن نیست که تمام عقدههای تو ms445 گشاده تواند شد. گربه گفت که 5 چنان مینماید که از جانب من خدشهای داری و حال آن که من با تو پیمان موافقت کردهام و دفتر مذمت پیمان شکنی بر تو خوانده، خلاف عهد و میثاق از جملهآ محالات شمار و سوابق وحشتی که میان ما بوده فرو گذار که قانون مخالصت جدید آیین مخاصمت قدیم را برداشته است و به تو توقع وفاداری داشتن حقگزاری مؤکد گشته، گرد منقصت حیله و مکر مگرد و جمال مناقب و 10 آینهآ محاسن را به زنگار فریب و غدر معیوب و مکدر مگردان. شعر

صاف دار آیینهآ دل که صفا از همه به

مشکن عهد که آیین وفا از همه به

مرد خوب سیرت نیکؤ سریرت به یک کرشمهآ تلطف که از کسی بیند، قدم در میدان اخلاص نهاده بنای دوستی و اختصاص را به اوج سپهر رساند، ونهال 15 مردمی و مروت را به رشحات مصادقت تازه و سیراب دارد، و اگر در ضمیرش دغدغهآ وحشتی سربرزند و خدشهآ شبهتی در خاطر پدید آید، فی الحال محو کرده دیگرباره اندیشهآ آن را پیرامون عرصهآ خیال نگذارد، و علی الخصوص که وثیقتی در میان آمده باشد و به سوگندهای مغلظه تأکید یافته؛ و بباید شناخت که 8عاقبت بیوفایان مذموم باشد/ و عقوبت ارباب غدر زود نازل گردد و سوگند به 2 دروغ بنیاد عمر را ویران کند و خلاف عهد اساس زندگانی را به اندک وقتی براندازد. شعر

چون درختست آدمی و بیخ عهد بیخ را تیمار میباید به جهد

عهد فاسد بیخ پوسیده بود وز ثمار لطف

وز ثمار لطف ببریده بود

نقض میثاق و عهود از احمقیست حفظ سوگند و وفاکار تقی است 25 و من امید میدارم که تو به حق وفاداری مقدماتر آزار فرو گذاری و عهدی که بستهای در شکست آن نکوشی. موش گفت: شعر

هرکس که در وفای تو سوگند بشکند

جان و ms446 دلش به زخم حوادث فگار باد

و اما آنچه از خلجان خاطر با تو گفتم مرا در مقام تأمل دارد، و اگرنه حاشا که من به عهد وفا نکنم و تو را ازین بند رهایی ندهم. گربه گفت: مضمون خاطر خود با من بازگوی تا من نیز به نظر تدبیر در او نگرم و پایهآ خرد و اندازهآ دانش تو معلوم کنم. موش گفت: اندیشهآ من آن است که دوستان دو نوع باشند: اول آنکه به صدق کامل و رغبت تمام و میل خاطر بی شایبهآ غرض و طمع و بی منقصت ریا و سمعت به جانب موالات و مودت گراید؛ دویم آنکه از روی اضطرار یا به طریق مطامع و اغراض طرح صحبت اندازد، [و طایفهآ اول که به صفای عقیدت و خلوص نیت 15 افتتاح ابواب محبت کرده باشند در همه حال اعتماد را شایند و به همه وقت از ایشان ایمن توان زیست، و هر انبساطی که نمایند از روش دانش منحرف نباشند.] شعر

دوست بود مرهم راحترسان ورنه رها کن سخن ناکسان

زهر تو را دوست چه داند شکر عیب تو را دوست چه بیند هنر اما آنها که به ضرورت دوستی را سپر دفع ضرر ساختهاند یا وسیلهآ جذب و جر منافع گردانیده حالاتد ایشان بر یک قرار نخواهد بود، گاه در مرتبهآ مباسطت بساط نشاط بگسترند، و گاه در مهلکهآ مخالفت به نظر بی التفاتی در جانب یار نگرند. شعر

گه دوستی کنند چون شیر و شکر گه دشمنی سختتر از تیر و تبر

مرد زیرک همیشه بعضی حاجات چنین کس را در توقف دارد، و بیکبارگی زمام اختیار خود را به قبضهآ اقتدار او نگذارد، بلکه در ساختن مهماتش به عذرهای لطیف تمسک جوید و به تدریج از پی رفته آن را سرانجامی میدهد و خود را نیز نگاه میدارد که صیانت نفس به همه حال لازم است و چون بر این منوال ms447 سلوک نماید، هم به منقبت مروت مذکور گردد و هم به مزیت رای و رویت مشهور شود، و من با تو بر این منوال که گفته شد عمل مینمایم و رهایی تو را که متکفل شدهام بههیچوجه دست بازنخواهم داشت، اما در نگاه داشتن نفس و

در استحکام کار خویش میکوش مکن قانون حکمت را فراموش

بنای عقل را آباد سازد

کسی کو کار بر بنیاد سازد بنای

گربه گفت: [ای موش]، تو بغایت زیرک و دانا بودهای و من پایهآ تو را در خردمندی تا این غایت نمی دانستم. مرا از این سخنان بهره مند گردانیدی و مفاتیح ابواب تجربه و کیاست به دست من بازدادی، اکنون میخواهم که [اعلام فرمایی] 10 از آن صورت که هم بند من گشاده شود و هم تو به سلامت مانی؛ تقریر نمای که آن بر چه وجه تواند بود. موش بخندید و گفت: مصراع

هرکجا دردیست درمانش مقرر کردهاند

خیال من آن است که بندهای تو را ببرم و یک بند که اصل است از برای گرو جان خود نگاه دارم، و فرصتی طلبم که تو را کاری از قصد من فریضه ترپیش آید 15 و به من نتوانی پرداخت. پس آن عقده را نیز ببرم تا تو را از بند و مرا از گزند خلاصی روی نماید. گربه دانست که موش/ در کار خود کامل است و به فسون و 1166b ms448 فریب از راه نخواهد رفت. ناکام بدان اندیشه راضی شد. موش عقدهها ببرید [و] یکی که عمده بود بر قرار بگذاشت، و آن شب به افسانه به پایان رسانید[ند]. چندانکه عنقای سحر در افق مشرق به پرواز آمد و بال نورانی گستر خویش بر 2 اطراف عالم بگسترد. شعر

فلک تیغ مهر از میان برکشید شب تیره دامن ازو درکشید

صیاد از دور پدید آمد. موش گفت وقت آن است که از عهدهآ عهد بیرون آیم و آنچه ضامن شده بودم به تمامی ادا کنم. گربه را چون دیده بر صیاد افتاده بود هلاک خود را یقین کرده انتظار قتل میکشید که موش عقدهآ باقی را ببرید. گربه را 25 از هول جان یاد موش نیامد و پای کشان بر سر درخت رفت، و موش از چنان ورطه خلاصی یافته در سوراخ خزید. صیاد رشتههای دام گسسته و گرهها بریده

نادیده مکن چو دیده باشی ما را احتراز چرا مینمایی و اجتناب از چه رو میداری، مگرندانستهای که دوست عزیز به دست آوردهای و برای اولاد و احفاد و اصحاب و احباب خود ذخیرهای نفیس حاصل کرده. پیشتر آی که مکافات نیکویی تو را به مروت خویش بهجای آرم و مجازات مردی و مردانگی خود را به خوبتر وجهی مشاهده کنی؛ و من نمی دانم که عذر الطاف تو به کدام زبان خواهم و شکر اشفاق و اعطاف تو را به 5 کدام زفان بیان کنم. شعر

هم تازة رویم هم خجل هم شادمان هم منفعل

کز عهده بیرون آمدن نتوانم این انعام را

موش همچنان بر حواشی بساط تحاشی میگردید و از ساحت مصاحبت پهلو تهی کرده روی به جانب وحشت و وحدت ms449 نهاد، و رقم این مثل بر دفتر خیال میکشید که هذا زمان العقوق و لا اوان الحقوق و چه زیبا گفته: شعر

روزگاری است که از غایت بیداد در او

نیست ممکن که کسی را سروسامان باشد

چشم نیکی ز که داریم به عهدی که در او

گر کسی بد نکند غایت احسان باشد 2مرا بر خاطر آن میگذرد که زمان خلوت است و روزگار فراغت، و من بعد از این سر صحبت کسی ندارم/ و رسم مخالطت با ابنای زمان فرو میگذارم. مصراع1678

گر همدمم آرزو کند هم دم خویش

گربه گفت: مکن و دیدار از من دریغ مدار و حقه دوستی و حرمت آشنایی ضایع مگردان که هرکه به جهد بسیار دوستی به دست آرد و بی موجبی به آسانی 25 از دایرهآ محبت [پا] بیرون گذارد، از نتایج یاری محروم ماند و دیگزدوستان ازوی ناامید شده ترک مودت گیرند. شعر بد کسی دان که دوست کم دارد بدتر آن کو گرفت و بگذارد

باب هفتم: در حزم و تدبیر [و] به حیله خلاصی یافتن از بلای اعدا /443

و تو را بر من منت جانی ثابت است و از برکت تو مرا نعمت زندگانی حاصل، و عهد محبتی که در میان آوردهام از تعرض انفصال مصون خواهد بود، و میثاق مودتی که بستهام از مضرتد نقض محروس خواهد بود. شعر

توان شنید نسیم وفا و عهد قدیم

ز هر گلی که دمد تا قیامت ازگل ما

و مادام که عمر من باقی است حقوق تو را فراموش نخواهم کرد، و در باب مکافات عمل تو احسان و اکرام جهدی که امکان دارد مبذول خواهم داشت. شعر

شکر کرمت که همچوگل تو بر توست

سوسن نیم و به صد زیان خواهم گفت

هرچند گربه ازین باب سخنها در میان آورد و سوگندهای عظیم یاد کرد و 10 خواست تا حجاب مجانبت از میان بردارد و راه ms450 مواصلت گشاده گرداند، البته مفید نیفتاد. موش جواب داد هرگاه که عداوت عارضی باشد به مجرد آمیختگی و تلطفی که از جانبین پدید میآید مرتفع میتواند شد، و در آن محله انبساط و ممازجت از عیوب محسوب نمیافتد، اما چون دشمنی ذاتی باشد اگرچه به ظاهر بنای دوستی را ارتفاع دهند بر آن اعتماد نتوان کرد، از نگاهداشت و مراقبت 15 احوال دقیقهای فرو نتوان گذاشت که مضرت آن بسیار و عاقبت آن وخیم است. پس همان به که چون نسبت جنسیت در میان نیست، تو دل از صحبت من برداری که من خود به جان از آشنایی تو گریزانم، و هرکه با غیر جنس خود درآمیزد بدو آن رسد که بدان غوک رسید. گربه پرسید که چگونه بوده است آن؟ موش گفت: آوردهاند که موشی برلب چشمهای وطن کرفته بود و درپای درختی سزمنزل ساخته، و غوکی نیز در آن میان گاهگاه به گشت هوا به کنار 1670 چشمه می آمد./ روزی به لب آب آمده به نغمهای دلخراش صدایی میکرد و از خود بلبلی هزاردستان برساخته به آواز ناخوش مرغ دلها را از قفس 25 تن می رمانید. شعر

نرد دل با همدگر میباختند

وز وساوس سینه می پرداختند

غوک نزد موش دلشاد آمدی

پنج ساله قصهاش یاد آمدی

جوش نطق از دل ms451 نشان دوستی است

بستگی نطق از بی الفتی است

موش روزی با غوک گفت که من وقتها میخواهم که با تو راز گویم و غمی که در دل دارم بازنمایم و تو در آن محل به زیر آب قرار داری. شعر

آنجا که تویی آمدن من مشکل وینجا که منم هزار مشکل در دل

چندان که نعره میزنم از آواز آب نمیشنوی، و هرچند فریاد میکنم از 20غوغای غوکان دیگر استماع نمیکنی. حیلهای باید کرد که چون من به لب آب آیم تو واقف شوی و بی آنکه نعره زنم از آمدن آگاه گردی. غوک گفت: راست میگویی، من نیز بارها در این اندیشه افتادهام که اگریار من بر لب آب آید من از تگ این چشمه چگونه آگاه شوم، و از عهدهآ انتظار او که برای دیدار من کشد چه سان بیرون آیم، و گاه باشد که من نیز به در سوراخ میآیم و تو از جانب دیگر 25 بیرون رفتهای و مدتی منتظر میباشم. خواستم که از این معنی با تو شمهای در میان آرم. تو خود به کرامتی که داری این صورت اظهار کردی و به صفای باطن مکنون ضمیر مرا ظاهر ساختی. اکنون تدبیر این قضیه هم تعلق به تو دارد. مصراع

باب هفتم: در حزم و تدبیر [و] به حیله خلاصی یافتن از بلای اعدا 1 445

ذهن لطیف تو همه فکر نکو کند موش گفت مرا/ سررشتهآ تدبیری به دست افتاده است و چنان صواب دیدهام که رشتهای دراز پیدا کنم، یک سر در پای تو بندم و سر دیگر درپای خویش محکم سازم، تا چون برلب آب آیم و رشته بجنبانم تو از حال من واقف گردی، و اگر تو نیز به در زاویهآ من تشریف میآری هم به تحریک رشته مرا آگاهی حاصل شود. از جانبین بر این قراردادند و عقد محبت بدین رشته استحکام یافت و همواره از حال ms452 هم باخبر بودند. روزی موش بر لب آب آمده تا غوک را طلب داشته اساس صحبتی افگنند. ناگاه زاغی چون بلای ناگهان از هوا فرو پرید و موش را برداشته روی به بالا نهاد. رشتهای که در پای موش بود غوک را از قعر آب برآورد و چون دیگر سر رشته در پای غوک محکم بود سرنگون شد. زاغ 10 می رفت موش در منقار گرفته و پایانتر از آن غوکی نگونسار آویخته. مردمان آن نقش بوالعجب میدیدند و بر سبیل طعن و طنز میگفتند عجب حالتی است که زاغ برخلاف عادت غوکی را شکار کرده و هرگز غوک شکار زاغ نبوده. غوک فریاد میکرد که حالی هم غوک شکار زاغ نیست ولیکن از شومی مصاحبت موش بدین بلا مبتلا شده، و هزار چندین سزای کسی است که با غیر جنس 15 مصاحب گردد. شعر

ای فغان از یار ناجنس ای فغان همنشین نیک جویید ای مهان و ایراد این مثل آن فایده دارد که کسی را با غیر جنس خود نباید پیوست تا چون غوکی به رشتهآ بلا آویخته نشود، و مرا خود داعیهآ آن نیست که با جنس خود درآمیزم تا به ناجنس چه رسد. شعر

تو عزلت جوی و دور از انجمن باش

رفیق خویشتن هم خویشتن باش

ز عزلت شاه مرغان گشت سیمرغ

یکی مرغست و خوانندش به سی مرغ گربه گفت: چون داعیهآ صحبت نداشتی در بدایت حال آن همه تملق چرا 25 کردی و به تودد و تخلق مرا صید خود گردانیدی و چون پای بند دام دوستی شدم، رشتهآ مواصلت قطع میکنی و طرح مهاجرت میافگنی. شعر

هر که ازو فایدهای میرسد

دیدن او راحت جان و دل است وانکه ازو فایده نتوان گرفت

صحبت او را ضرری حاصل است

دیگر آنکه اصل خلقت من و تو بر معادات سرشته شده است و آوازهآ دشمنی ما به اسماع رسیده و در طباع قرار گرفته؛ و بر دوستیی که جهت رواشدن حاجتی حادث گشته باشد چندان تکیه نتوان کرد و آن را زیاده وزنی نتوان نهاد که چون 20 غرض از میان برخیزد هراینه به قرار اصل باز رود، چنانکه آب مادامی که بر سر آتش داری گرم باشد و چون از آتش بازگیری همان سرد شود که بوده؛ و همه کس دانند که هیچ دشمن موش را زیان کارتر از گربه نیست و من تو را به خود هیچ اشتیاقی نمی شناسم جز آنکه میخواهی که از خون من به ناشتا شربتی ترتیب کنی و گوشت مرا به جای ناهاری به کار بری، و به هیچ تأویل نشاید که من به تو 25 فریفته شوم و به دوستی تو مستظهر و مستوثق گردم. مصراع

گربه را با موش کی بوده است مهر مادری

گربه گفت: این سخنان از روی جد میگویی یا فی نفس الامر هزل و مطایبه

در جان بازی چه جای بازی باشد

این سخن از روی تحقیق میگویم و یقین میدانم که به سلامت آن نزدیکتر است که ناتوانی چون من از صحبت توانایی چون تو احتراز کند. مرد عاجز از مقاومت دشمن قادر بپرهیزد که ms454 اگر به خلاف آن اتفاق افتد زخمی رسدش که به 5 69 هیچ مرهم علاج نپذیرد.! شعر 169a

هر آن کهتر که با مهتر ستیزد چنان افتد که هرگز برنخیزد

حالا مصلحت وقت در آن میبینم که من از تو برحذر باشم و تو از صیاد محترز باشی، و پس ازین میان من و تو صفای عقیدت معتبر است و بنای مخالصت بر تشاهد روحانی و تعارف جانی بهتر. شعر

چون میان من و تو قربت جانی باشد

چه تفاوت کند ار بعد مکانی باشد

بر همین اختصار باید نمود که اجتماع محال است و نقطهآ اتصال خارج از دایرهآ قیل وقال. گربه اضطرار آغاز کرده و جزعی مشتمل بر آب دیده و فزعی منطوی بر سوز سینه ظاهر گردانیده، گفت: شعر

ز هم بریدن یاران به تیغ ناکامی

چو هست عادت دوران مرا چه تاوانست

ببین مفارقت جان ز تن چگونه بود

به جان دوست که هجران هزار چندانست

بدین کلمه یکدیگر را وداع کردند و هریک روی به مأوای خود نهادند؛ و 20 خردمند روشنرای را از این حکایت فایده آن است که فرصت صلح با دشمن به وقت حاجت فوت نکند، و پس از حصول غرض از مراعات جانب احتیاط غافل نباشد. سبحان الله موشی با عجز و ضعف خود چون انواع آفات بدو محیط گشت و دشمنان غالب و خصمان قوی گرد او درآمدند، به دقایق حیل تمسک جسته یکی از ایشان را در دام موافقت کشید، و بهوسیلهآ محبت وی از خرابی سیل 25 محنت ایمن شد، و به وقت مجال از عهدهآ عهد بیرون آمده آداب حزم و دوراندیشی بهجای آورد اگر اصحاب خرد و کیاست و اریاب فطنت و فراست

وی چو عقل اولین پا تا به سر فضل و هنر

به تقریری از وصمت عیب مبرا و توجیهی از سمت شک و ریب معرا بیان 15 فرمودی مثل کسی که دشمنان غالب و خصمان قاهر متوجه او گردند و از هیچ جانب راه گریز نیابد و ممر خلاص متصور نباشد، و او به یکی از ایشان استظهار جسته قاعدهآ صلح را تمهید دهد و به مدد مصالحت او از مضرت دیگران برهد و از خطر و مخافت و فتنه و آفت ایمن گردد، و عهد خود را در آن واقعه با دشمن به وفا رسانیده نقس خود را ازو [نیز] نگاه دارد، و به برکت حزم و میامن خرد از 15 گرداب آفت و محنت به ساحل فوز و نجات رسد؛ اکنون التماس آن دارم که بازگوید داستان اصحاب حقد و عداوت که از ایشان احتراز و اجتناب نیکوتر یا انبساط و اختلاط بهتر؛ و اگر یکی از ایشان گرد استمالت برآید و داعیهآ ملایمت

ای چو وهم از افتتاح آزمایش دوریین

وی چو عقل از ابتدای آفرینش کاردان هر که به فیض روح قدسی مستظهر باشد و به مدد عقل کل متمسک بود هراینه در کارها احتیاطی هرچه تمامتر واجب بیند، و مواضع خیر و شر و مواقع نفع و ضر نیکو شناسد و بر او پوشیده نماند که از دوست آزرده و قرین رنج دیده پهلو ms456 تهی کردن به سلامت نزدیکتر است، و از مکامن مکر کینهآ کوش و غوایل غدر گندم نمای جوفروش تجنب نمودن موجب ایمنی از خطر است، خاصه که 4 تغییر باطن و تفاوت اعتقاد او به چشم خرد معاینه بیند و دغدغهآ دل و خدشهآ ضمیر او به نظر بصیرت مشاهده نماید. شعر

ده شد خصم ایمن مباش خراشیده را هست قصد خراش

گر اول درآید به لطف و خوشی به آخر بسی محنت از وی کشی

و هرکه از اهل کینه علامت عداوت فهم کرده باشد باید که آن را محمل نیکو 5 پیدا سازد، و به چرب زبانی و تلطف فریفته نشود و جانب هشیاری و بیداری و عاقبت اندیشی فرو نگذارد، چه اگر خلاف این معنی ازوی در وجود آید تیر آفت را از جان هدفی ساخته باشد و آتش /بلا را در ساحت سینه برافروخته. شعر

ایمنی از خصم محنتهای بسیار آورد

تخم محنت هرکه کارد رنج دل بار آورد و از جمله حکایاتی که در این باب بر دفتر خواطر اولوالالباب مرقوم شده، حکایت ابن مدین و قبره مزیت جمالی و مزید کمالی دارد. شاه پرسید که چگونه بوده است آن؟ 25 [برهمن] گفت: [آوردهاند که] ملکی بوده است نام او ابن مدین با همت عالی و رای روشن، و قصر رفیعالقدر سلطنت را به سعی معمار شوکت به قبهآ سماک رسانیده و بنای وسیع الفضای مکرمت را به مدد مهندس حشمت از ذروهآ

ملک کوکبه شاه جمشیذبخت فلک مرتبه ماه خورشیذتخت با مرغی که آن را قبره گویند انسی [تمام] داشت، و آن مرغی بود با حسن کمال و نطق دلگشا و صورت مطبوع و هیأت زیبا، [همواره] ملک با او سخن گفتی و به جوابهای شیرین و مثلهای دلکش او منبسط گشتی. شعر

سخنهای زیبای رنگین خوش است

حکایات شیرین بسی دلکش است

کسی را کز اینها بود ms457 بهرهمند

کنندش بزرگان و شاهان پسند قضا را قبره در کوشک شاه بیضه نهاده بچه بیرون آورد. ملک از غایت 1 دلبستگی فرمود که او را به حرم سرا بردند و به ملازمان حرم سرای سپرده، حکم شد که در تعهد او و بچهآ او غایت جهد بهجای آورند، و همان روز پادشاه را پسری آمد انوار نجابت از ناصیهآ او تابان و شعاع سعادت بر صفحات حال او درخشان. شعر

مهی بر اوج سپهر کمال شد طالع

که کس ندید چنان ماه در هزاران سال

خجستة طالع و روشندل و مبارک پی

فرشتةآ طلعت و نیک اختر و همایونفال

از آن نهال شرف تازه گشت گلشن ملک

چنانکه تازه شود برگ گل ز باد شمال چندانچه بچهآ قبره میبالید، شاهزاده نیز نشو و نما مییافت، و ایشان را با یکدیگر الفتی عظیم افتاده بود. پیوسته ملکزاده با آن مرغک بازی کردی، و هر روز قبره به کوهها و بیشهها رفتی، از میوهها که آن را مردم ندانستی و اگر دانستی به آن رسیدن نتوانستی، دو عدد بیاوردی یکی ملکزاده را دادی و یکی بچهآ خود را خورانیدی. کودکان بدان متلذذگشته به نشاط و رغبت میخوردند و اثر منفعت 25 آن هرچه زودتر در قوت ذاتی و تقویت جسمانی ایشان مشاهده میرفت، چنانکه در اندک فرصتی [بسیار] ببالیدند. شعر

چون سبزهآ تر از اثر فصل نوبهار

و قبره را به و سیلهآ آن خدمت هر روز جاه و منزلت زیاده میشد [و ساعت به ساعت قرب و منزلت میافزود.] یک چندی برین بگذشت و زمانه بسی اوراق هسفید و سیاه لیل و نهار درنوشت. روزی قبره غایب بود./ بچهآ او در کنار شاهزاده جست و به سزپنجهآ خشونت دست او را ریش گردانید. آتش خشم در اشتعال آمده شاهزاده را در غرقاب خفت و حدت افگند تا خاک در چشم مروت و مردمی زده حق الفت [و صحبت] ms458 قدیم بر باد داده، پای او بگرفت و گرد سر گردانیده چنان [محکم] بر زمین زد که فی الحال با خاک برابرگشت و در شکنجهآ هلاک گرفتار شده ناچیزگشت. شعر

[دریغا که شاخ گل نؤشکفته فرو ریخت از تنذباد خزانی]

چون قبره بازآمد [و] بچه را کشته دید، بیم بود که مرغ روحش از قفس قالب پرواز کند و از هول واقعه نمودار فزع اکبر در دلش پدید آید. از وقوع آن هایله اثر اندوه در سینهاش کالنقش فیالحجر جای گیر شده، فریاد و نفیر به منزل ماه و تیر 5 رسانیده میگفت: شعر

وه که کحل روشنی در چشم عالم بین نماند

برگ عیش و شادمانی در دل غمگین نماند

بعد از فزع بسیار و جزع بیشمار با خود اندیشید که این آتش بلا را تو افروختهای و متاع فراغت به غوغای محنت تو بفروختهای تو را در بن غاری یا بر 25 سر دیواری آشیانه میباید ساخت، با حرم سرای سلطان چه کار داری؛ و به تربیت بچهآ خود مشغول باید شد به اتابگی پسر پادشاه چرا مشغول شوی. و اگر به گوشه و توشهآ خود قناعت میداشتی امروز بدین رنج گرفتار نشده، ازین قصه غصه نمیکشیدی؛ و حکما گفتهاند بیچاره کسی که به صحبت جباران درماند که زمان عهد ایشان سخت سست بوده و بنای وفای ایشان قوی ضعیف افتاده، 25 همیشه رخسار مروت را به آسیب جفا خراشیده دارند و سرچشمهآ فتوت را به خاکی بدعهدی و ناانصافی انباشته سازند. نه اخلاص و مناصحت نزدیک ایشان حرمتی دارد و نه سابقهآ خدمت در رابطهآ ملازمت قدری و قیمتی. شعر

مکن اوقات خود ضایع که نی مزد است ونی منت

عفو جرایم را که صفت آزادةمردان است در مذهب انتقام ناروا و حرام شناسند، و حق ناشناسی را که سمت اهل کفران است در شرع نخوت جایز و ms459 مباح پندارند. آخر از صحبت جمعی که سوابق خدمت مخلصان فراموش کنند 5 چه فایده توان گرفت؛ و در ملازمت گروهی که روابط محبت بی غرضان را از یاد بگذارند چه سرمایه حاصل توان کرد. شعر

حیف است که در زمرهآ مردان بریش نام

آن را که حق صحبت یاران نشناسد

و من با قومی درآمیختهام که در جانب خود ارتکاب کارهای بزرگ را حقیر 1 شمرند و از طرف دیگران اندک سهوی را بسیار شمارند. شعر

عیب خود را به هنر بازنمایند وگر

هنری هست تو را عیب عظیمش خوانند و من باری فرصت مجازات و زمان مکافات فوت نخواهم کرد و تا کینهآ بچهآ خویش ازین ظالم بیرحم و ستمگار خونخوار که همزاد و همنشین و مونس و 15 قرین خود را بی موجبی بکشت و همخانه و همخوابهآ خود را بی سببی هلاک کرد باز نجویم آرام و قرار نخواهم گرفت. شعر

به یکسو نهم مهر و آزرم را به جوش آورم کینهآ گرم را

پس آنگه بی محابا بر روی ملکزاده جست و چشم جهانبین آن قرة العین سلطنت را برکند و پرواز نموده بر کنگرهآ کوشک نشست. خبر به شاه رسید. برای 2 چشم پسر گریهها کرد و خواست که به حیله مرغ را در دام فریب آورد و در قفس بلا محبوس ساخته آنچه سزای او باشد تقدیم فرماید. پس به زیر کوشک آمده برابر قبره آواز داد و گفت: ای مونس روزگارا از این بالا فرود آی که تو به جان ایمنی. مصراع گر ز دست زلف مشکینت خطای رفت رفت/

حالا صحبت مرا برهم مزن و نهال عیش مرا پژمرده مساز. قبره گفت: ای ملک! متابعت فرمان تو بر همگنان فرض است اما من مدتی در بادیهآ تأمل

مرغی که رمیده گردد از دام من بعد به دانه کی شود رام

و دیگر حدیث لا یلدغ المؤمن من جحر واحد مرتین به صحت پیوسته، و مرد زیرک باید که یک چیز را دوبار نیازماید و از زخم جانوری دویار گزیده نشود. شعر

نشنیدی این مثل را کارباب عقل گویند

من جرب المجرب حلت به الندامة

و نیز بر ضمیر منیر ملک روشن است که مجرم را ایمن نباید زیست که اگر در عقوبت عاجل توقفی رود عذاب آجل متوجه خواهد بود، و اگر به مساعدت 5 بخت بلند از آن بجهد، اولاد و احفاد او را تلخی نکال بباید چشید و خواری عقاب ووبالش بباید دید، چه طبیعت عالم صفت مکافات را متکفل است و طینت روزگار خاصیت مجازات را متضمن. چنانچه پسر ملک با بچه من غدری اندیشید و از من بیاختیار بلکه به طریق مکافات المی به وی رسید، و ممکن نیست که کسی از ساغر ستمگاری جرعهای نوشد و به خمار بلا مبتلا نگردد، و در چمن 20اعمال نهال بیداد بنشاند و ثمرهآ عقوبت و عذاب برندارد، دیگر گفتهاند: شعر

ابلهی را که تخم حنظل کاشت طمع نیشکر نباید داشت

مگر ملک حکایت دانادل و دزدان نشنیده؟ ملک پرسید که چگونه بوده است آن؟ [قبره] گفت: آوردهاند که در شهر رقه درویشی بود دانا، به اخلاق پسندیده و آداب ستوده آراسته و نهال افعال و اقوال او ms461 به ازهار مکارم اوصاف و محاسن

آن را که کمال معرفت شد حاصل

هم مونس جان باشد و هم مرهم دل

وقتی از اوقات متوجه زیارت بیتالحرام شد و بی رفیقی و همدمی روی به 5 2راه آورد، و جمعی دزدان در راه به وی/ رسیدند و به گمان آنکه با او مال بسیار است قصد کشتن وی کردند. دانأدل گفت: با من از مال دنیا چندان چیزی بیش نیست که توشهآ راه حج تواند بود. اگر غرض شما بدان مقدار حاصل میشود مضایقه نیست، مال ببرید و مرا بگذارید تا به طریق توکل و تجرد این راه را به سر برم و دیدهآ انتظاز کشیده را از خاک آستان حرم توتیا کشم. شعر

روم به کوی وی و سر بر آستان فگنم

غبار خاک درش توتیای دیده کنم

دزدان بیرحم بدان سخن التفات نانموده به قتل وی شمشیر کشیدند. بیچاره متحیروار به هر طرف مینگریست و چنانکه رسم فروماندگان باشد، یاری و مددگاری میجست و در آن صحرای پرهول و وحشت و بیدای پرهیبت و 15 دهشت هیچ شفیعی به نظر وی درنمی آمد مگر آنکه بر زبر سر ایشان جوقی از کلنگان میپریدند. دانأدل آواز داد که ای کلنگان درین بیابان به دست ستمگاران گرفتار شدهام و بجز حضرت عالم السر والخفیات از حال من کسی خبر ندارد. شما کینهآ مرا از این جماعت بخواهید و خون من از ایشان بازطلبید. دزدان بخندیدند و گفتند چه نام داری؟ گفت: دانادل. گفتند باری دل تو از دانایی هیچ 20 خبر ندارد و ما را معلوم شد که تو بی عقلی، و هرکه عقل ندارد در کشتن او وبالی زیاده نخواهد بود. دانادل گفت: سوف تری ms462 اذا تجلی الغبار. در این جا نکتهای از مکافات به گوش شما [فرو] میخوانم و شمهای از مجازات عمل به نظر شما فرو میآرم ولیکن گروهی که صم بکم عنی فهم لا یرجعون لازم ذات و صفات ایشان است، از این معنی چه خبر دارند. شعر

اگر گوش دارد خداوند هوش

از اینسان سخنها خوش آید به کوش

چندانکه دانأدل میگفت گوش هوش ایشان از استماع سخنان حق بیبهره بود، و باصرهآ بصیرت ایشان مشاهدهآ جلوات جمال حقیقت حق نمینمود. او را بکشتند و مال او را ببردند. و چون خبر کشتن او به اهل شهر رسید، ملول گشته بر فوتد او تأسفها خوردند و پیوسته طالب آن بودند که مگر کشندگان او را بیابند. آخرالامر بعد از مدتی اهل شهر روز عید به مصلا حاضر شده بودند و کشندگان دانأدل [نیز] در همان مجمع گوشهای گرفته. در اثنای آن فوجی کلنگان از هوا درآمده بالای سر دزدان پرواز میکردند و به نوعی آواز میدادند که از شغب و فغان ایشان خلق از اوراد و اذکارا خود بازماندند. یکی از آن دزدان بخندید و بر سبیل استهزا با یاران خود گفت: همانا که خون دانأدل می طلبند. قضا را یکی از 1 اهل شهر که در جوار ایشان بود این سخن بشنید و دیگران را اعلام داد. هم در ساعت به حاکم انها کردند و ایشان را گرفته به اندک مطالبهای معترف شدند، و مکافاتر خون ناحق در ایشان رسیده به قصاص پیوستند. شعر

که کرد در همه عالم کمان ظلم به زه

که تیر لعنت جاوید را نشانه نشد

که در زمانهآ بی اعتبار طرح ستم

خیال بست که خود عبرت زمانه نشد

و این مثل بدان آوردم تا ملک را معلوم گردد که جرأت من در زخم شاهزاده به تقاضای مکافات و اقتضای مجازات بوده والا مرغی شکستة بال را قوت این کار از کجا باشد، ms463 و چون این صورت از من در وجود آمده حالا حکم حاکم خرد 2 این است که به فرمان تو کار نکنم و اعتماد نانموده به رسن مخادعت و فریب در چاه نروم. مصراع

آن به که حذر نمایم از خدمت شاه

ملک گفت آنچه گفتی به صدق و صواب مقرون است و به فواید حکمت مشحون، و من می دانم که [به فحوای البادی اظلم] گناه پسر من بود که بی سابقهآ 25 جرمی بچهآ تو را به قتل آورد و تو بر سبیل مکافات که جزاء سییة سیئة منلها عوض [راست] کردی، و هنوز منت میدارم که به قتل او اقدام ننمودی و به همین نقصان باصرة او بسنده کردی. اکنون نه تو راکراهیتی متوجه است و نه ما را آزاری باقی.

ویی نکنیم جز راست روی و نیکخوی نکنیم

ما عادت خود بهانهجویی نکنیم

و آنها که به جای ما بدیها کردند گر دست دهد به جز نکویی نکنیم

قبره گفت: باز آمدن من هرگز ممکن نیست که خردمندان از مصاحبت یار متوحش پهلو تهی کردهاند. بزرگان گفتهاند که مردم آزرده را هرچند لطف و دلجویی زیاده واجب دارند و اکرام واحسان به نسبت ایشان فریضهتر شناسند 1 بذگمانی و نفرت بیشتر شود، بدان تقدیر احتراز لازمتر باشد. شعر

عزیز من چو آزردی کسی را مراعاتش مکن تا میتوانی

تو خدمت بیش بیندمر او را بیش گردد بدگمانی

که هرچند از تو خدمت بیش ms464 بیند

ملک گفت: ای قبره! ازین کلمات درگذر که تو مرا به جای فرزندی بلکه عزیزتر، و همچو خویشان و متعلقان منی. کسی نسبت به کسان خود بد نیندیشد. 15 قبره گفت: حکما در باب اقربا سخنی گفتهاند و حال هریک به تفصیل باز نموده و 725بدین منوال فرموده که مادر و پدر به مثابهآ دوستانند و برادران به منزلهآ/ رفقا و یاران و خال و عم به مرتبهآ آشنایان و زن در مقام هم صحبتان و دختران در موازنهآ خصمان و سایر خویشان در مرتبهآ بیگانگان؛ اما پسر را برای بقای ذکر خواهند و با نفس و ذات خویش یکتا شناسند و دیگری را در عزت و حرمت با او شریک 25 نسازند؛ و من هرگز تو را به جای پسر نتوانم بود و مرا بر تقدیر آنکه به جای فرزند داری، در وقت هجوم بلا و نزول عنا جانب مرا فروخواهی گذاشت که هرچند کسی کسی را دوست دارد و گوید که خود را بر تو ایثار میکنم و به جان در مقام مضایقه نیستم، مصراع

جان چه چیز است که بهر تو فدا نتوان کرد

که از بلا نگریزدوز بهر کسی از سر جان برخیزد

مردی باید که از بلا نگریزد

مگر ملک حکایت پیرزن و مهستی نشنیده. شاه فرمود چگونه بوده است آن؟ قبره گفت: آوردهاند که زالی گهن سال فرسودهآ حال دختری داشت مهستی نام که ماه تمام از تابش رخسار او رشک میبرد و مهر جهان افروز از عکس عارض دلربایش در عرق خجلت مینشست. شعر

شیرین سخنی که هوش میبرد رونق ز شکزفروش میبرد چشمی و هزار گشته در شهر نازی و هزار فتنه در دهر

ناگاه چشم زخم روزگار بدان سرو گلعذار رسید. سر به بالین بیماری نهاد و در گلشن جمالش بهجای گل ارغوان شاخ زعفران رسته، سمن تازهاش از تاب حرارت ms465 بی آب، و سنبل پرشکنش از تب محرق بیتاب گشت. شعر

چو زلف مشکسای عنبرینش تکسر یافت جسم نازنینش پیرزن گرد سر دختر میگشت و از روی نیاز و زاری با چشم چون ابر بهاری میگفت: ای جان مادرا جان مادر فدای تو باد، و من خود را صدقهآ تو میکنم و نیم جانی که دارم برای بقای تو فدا می سازم. مصراع

گرت درد سری باشد مرا بر گرد سر گردان هر سحرگاه با ناله و آه گفتی خدایا بدین جوان نازنین ببخشای و این پیر 25 فرتوت از عمر سیزآمده را در سر کار او کن. شعر

از عمر من آنچه هست بر جای بستان و به عمر او بیفزای/

گرچه شدهام چو موی از غم یک موی مباد از سرش کم

القصه پیرزن از آنجا که مهر مادری باشد روز و شب در دعا و زاری میکوشید و جانی که داشت به فرزند دلبند میبخشید. قضا را ماده گاوی از آن 25 2پیرزن از صحرا بازآمد و به مطبخ درآمده به بوی شوربا سر در دیگ کرده آنچه بود بخورد. چون خواست که سر را بیرون آورد نتوانست. گاو بی طاقت شد و همچنان دیگ در سر از مطبخ بیرون آمد و ازین گوشه بدان گوشه میرفت.

ترسم که تن ضعیف است این بار برندارد و کدام جانوری را طاقت آن تواند بود که جگرگوشهآ او را به آتش بیداد کباب کرده، میوهآ دلش را به باد تاراج بردهند و روشنی دیدهآ او را در ظلمات فنا افگنده 15 راحت جانش را از پیش بردارند؛ و من چون از فرزند ارجمند که نور دیدهآ پزنم و سرور سینهآ پرغم بود براندیشم، دریای تأسف در موج آمده کشتی شکیبایی را در گرداب اضطراب اندازد و شعلهآ آتش تحیر بالا گرفته متاع صبر و بردباری را بیکبار بسوزد. شعر

اندر جهان منم که محیط غم مرا

پایان پدید نیست چه پایان کنار هم

گفتم به صبر ساحل دریا شود پدید

اکنون شکست کشتی صبر و قرار هم و با این همه به جان ایمن نیستم و بدین تواضع و تملق فریفتةآ شدن از روش خردمندان دور میبینم، لاجرم آیت: یا لیت بینی و بینک بعد المشرقین، 25 میخوانم. شعر

وصلی که در او ملال باشد هجران به از آن وصال باشد

ملک گفت: آنچه از جانب تو وقوع یافت اگر بر وجه ابتدا بودی تحرز و تجنب از صحبت مناسب نمودی، ولیکن بر سبیل قصاص کاری کردی و به طریق جزا عملی به جای آوردی و زبان معدلت نیز همان حککم میفرماید، و حاکم انصاف در مقابلهآ چنان فعلی که از فرزند من صادر شده به چنین مکافات امر مینماید. پس موجب ضجرت و سبب نفرت چه تواند بود. آخر براندیش که پیش از ولادت فرزند انیس اوقات و مونس روزگار من تو بودی، و چون پسر من از کتم عدم به فضای وجود آمد، مهر ms467 پدری اقتضای آن کرد که به دیدار وی انسی پدید آید. در آن ماده او را با تو شریک کردم و به مجالست تو و مؤانست وی عمری به رفاهیت میگذرانیدم، اکنون که چشم زخم زمان نقصانی به گوهر باصرهاش 5 رسانید، ذوقی که به دیدار او داشتم خلل پذیر شد اما مسرت گفت و شنید و بهجت صدا و ندای تو باقی است. چنان مکن که آن نیز بکلی منتفی شود و مرا بقیة العمر معتکف بیتالاحزان باید بود و به اندوه و ملال و غصه وکلال باید گذرانید. و مثل من با تو همان مثل مطرب است با شاه. قبره پرسید که چگونه بوده است آن؟ ملک گفت: آوردهاند که پادشاهی مطربی داشت خوش آواز و شیرین نواز که به الحان دلفریب پای عقل از رکیب بیرون بردی و عنان تمالک از دست صبر و شکیب به در کردی. شعر/ از آن خوشگوی تر در لحن و آواز ندید این چنگ پشت ارغنون ساز

پادشاه او را بسیار دوست داشتی و پیوسته به سماع نغمات دلاویز و دستانهای نشاط انگیزش خوشوقت بودی. شعر

نوای مطربی بشنو که صوت راحت افزایش

به زیر و بم چو ناهید آورد در چرخ کیوان را و این مطرب غلامی قابل را تربیت میفرمود و در سازندگی و نوازندگی تعلیمهای مشفقانه میداد تا اندک زمانی [را کار] از خواجه بگذرانید، و آهنگن سازی و نغمةآپردازی به مقامی رسانید که آوازهآ قول و غزلش از اندازهآ

باب هشتم: در احترازکردن ازارباب حقد و حسد و /461 تصور وهم و خیال درگذشت، و از صوت و صدای نقش و عملش مسامع جوامع اعزه و اهالی پرگشت. شعر

کردی به ترانهآ دلاویز بازار نشاط و عیش را تیز

چون گوشهآ عود ساز کردی ناهید دو گوش باز کردی

شاه از حال غلام آگاه شده به تربیت و تقویت او التفات نمود تا حدی که ms468 ندیم خاص و مقرب صاحب اختصاص گشت، و شاه همواره به نغمات فیض بخش [او] که از معجز مسیح خبر دادی مفتون بودی. عرق حسد در دل مطرب در حرکت آمده غلام را بکشت و خبر به پادشاه رسید. [به احضار مطرب فرمان داد.] چون مطرب را به موقف سیاست حاضر ساختند، سلطان از روی هیبت با وی عتاب آغاز کرد و گفت: ندانستی که من نشاط دوستم و نشاط من به دو قسم 15 بود: یکی در صحبت از سازندگی تو و دیگر در خلوت از نوازندگی او. چه چیزتو را بر آن داشت که غلام را بکشتی و نیمهآ عیش مرا باطل کردی. همین ساعت بفرمایم تا تو را نیز از آن شربت که غلام را چشانیدی بچشانند تا دیگزباره کسی بر مثل این جرأت اقدام ننماید.

مطرب را از قول شاه سرودی به خاطر رسید و گفت: شاها! من بد کردم که 15 نیمهآ نشاط پادشاه باطل کردم [اما اگر] پادشاه که مرا میکشد، تمام نشاط خود ضایع میکند، [چگونه است؟] پادشاه را خوش آمد. او را نوازش نمود و از کشتن آزاد کرد. و غرض از ایراد این مثل آن بود که نیمی از نشاط و خوشدلی من بهواسطهآ فرزند نقصان پذیرفته، تو نیز که ساز فراق مینوازی نزدیک شده است که پشت امیدم چون قامت چنگ خمیده گردد و سینهآ رنجورم به ناخن حسرت 20 چون دل عود خراشیده شود. آخرالامر فراق اجل بیاختیاری دست خواهد داد. باری حالا در هجر اختیاری مکوش [و دامن جمعیت از دست مده.] شعر خود مکن بیگانگی باری چو میدانی که چرخ

آشنایان را جدا از یکدگر می افگند

قبره گفت: چشم در نهانخانهآ دل پوشیده است و کینه در زاویهآ سینه مخفی 25 مانده، و چون کسی را بر آن اطلاعی ممکن نیست، پس آنچه زبان گوید اعتماد را نشاید، چه زبان در این معنی از مضمون آنچه ms469 در ضمیر مکنون است عبارتی

حدیث سر دل دل داند و بس زیان ولب در او محرم نباشد

زیان تو در آنچه میگوید دل به آن موافق نیست؛ و دل تو آنچه دارد زبان در ادای آن صادق نه. مصراع

صد جان فدای آنکه دلش با زیان یکیست ای ملک! من صعوبت صولت تو را نیکو می شناسم و از نهیب سیاست تو نیک باخبرم. شعر

از کوه گاه زخم گرانتر کنی رکاب وز باد وقت حمله سبکتر کنی عنان

و به هیچوقت از هیبت تو ایمن نتوانم بود و یک نفس از ضرر سطوت تو آرام نتوانم گرفت، و من از آن جمله نیستم که طبیب به او میگفت داروی چشم را به تو نسبت بیشتراست از داروی درد شکم. ملک پرسید که چگونه بوده است آن؟ حکایت قبره گفت: [آوردهاند که] مردی به نزد طبیب آمد و از درد شکم بیقرار گشته در زمین میغلطید و از صعوبت آن الم زارزار مینالید و دوا میطلبید و می گفت: مصراع

ای طبیب آخر دوایی کن که کار از دست رفت طبیب به طریقی که اریاب حکمت قانون معرفت اسباب [و علامات] را مقدم دارند تا بعد از تشخیص مرض به علاجی کامل که سبب شفای عاجل تواند شد اقدام نمایند، ازوی پرسید که امروز چه خوردهای؟ مرد سادةآ دل گفت پارهای نان سوخته خوردهام و بدان غذایی که به مثابهآ انگشت بود تنور معده را تافتهام. طبیب به ملازمی فرمود که دارویی که چشم را جلا دهد و روشنی [بصر] بیفزاید بیار تا 25 چشم این شخص را دارو کشم. آن مرد فریاد برکشید و گفت: شعر

کاوخ چه محل هزل و بازیستوقت اجل است وجان گدازیست ای طبیب! ms470 سخریه برطرف کن و هزل بگذار. من از درد شکم می نالم و تو

بحمدالله که در دانش چنانم که خیر از شر جداکردن توانم

ملک گفت: میان دوستان ازین نوع که تو را با من واقع شده بسیار/ حادث گردد و امکان ندارد که راه مخاصمت بکلی از میان مردم برافتد و طریق نزاع و جدال مسدود گردد، اما هرکه به نور عقل آراسته است و به زیور خرد متحلی حسبالمقدور در اطفاء نایرهآ غضب میکوشد و چنانکه میداند آب حلم به 15 آتش خشم میریزد و میداند که در نوشیدن شربت عفو اگرچه بغایت تلخ نماید، حلاوت مسرت مندرج است و تحمل نمودن بر مشقت [و] بردباری هرچند مزاج زهر دارد تریاق بهجت را متضمن. شعر

غصه مخور زانکه شقاوت در اوست

خشم فرو خور که حلاوت در اوست

شعشعهآ برق در آزردنست

قاعدهآ بحر فروخوردنست

سینهآ دریا نشود پر غبار

گرچه که باران گندش سنگسار

قبره گفت: این مثل مشهور است که: من تهاون بالیسر وقع بالعسر، هرکه آسان 20 گیرد دشوار افتد، این کار دشوار را نتوان آسان گرفت و در این امر صعب تهاون نشاید ورزید، و من عمر در نظارهآ مهره بازی چرخ شعبده انگیز تلف ساختهام و نفایس اوقات به تفرج بوالعجبیهای دهر حقة باز دریاخته. هراینه از ذخایر تجربه استظهاری وافر حاصل شده باشد، و به مکاسب کیاست و سرمایهآ فهم و ms471 فراست سودی تمام به دست آمده و بتحقیق شناختهام که شرر اختیارو شرارهآ اقتدار بنای 25 عهد و پیمان را می سوزد و سوزن نخوت کامگاری به رشتهآ سطوت جباری دیدهآ آزرم و وفا را میدوزد؛ و از آنجا که شیر هیبت شهریاری دم انتقام بر زمین زند،

خسرو تاج بخش تختنشان بر سر تاج و تخت گنجفشان

در جهانگیری و جهانبانی جم وقت و سکندر ثانی

یکی از ارکان دولت را خدشه در ضمیر پدید آمده روی از سدهآ سپهز اشتباه شاه بتافت، و یکی از دشمنان ملک را فریب داده در مقام محاربه و مخاصمه آورد؛ و چون شاه دانست که دشمن روی اطاعت از قبلهآ انقیاد برتافته و وسوسهآ عصیان و دغدغهآ طغیان در بنیاد اعتقادش راه یافته و با سری پزجوش از سودای خام خیال سرزداری و سروری میپزد، و با دلی پزکینه از کدورتهای دیرینه تمنای کامگاری و برتری میبرد، نامهای مشتمل بر نصایح مشفقانه و صحیفهای 2 منطوی بر مواعظ ملوکانه نزدیک وی فرستاد. خصم مغرور از غایت نخوت وغرور بدان التفاتی نکرد و به کمند دعوت هرکجا تصورگروهی سرگردنان [بود] به جانب ms472 خود جذب میفرمود. شعر

پراگندهای چند را گرذ گرد که ناورد جویند روز نبرد

القصه چون پادشاه دید که نوشداروی ملایمت مزاج کثیف ایشان را که از منهج اعتدال حقیقی بکلی منحرف شده اصلاح نمیتواند کرد، بدین گونه پیغامی فرستاد که من و تو شیشه و سنگ را مانیم، خواه سنگ بر شیشه زن و خواه شیشه بر سنگ، به هر دو حال شیشه خواهد شکست و سنگ را آسیبی نخواهد رسید؛

به بتان آهنین دل نشوی دلا مقابل

که تو آبگینه داری و نهای حریف سندان هرچند ملک در مقام ملاطفت میخواهد که به سکنجبین اعتذار صفرای وحشت را تسکین دهد، اما در مذهب خرد قبول عذر ارباب حقد و حسد حرام است و طلب صلح اصحاب عداوت را به رد و انکار جوابدادن امری واجب الالتزام. شعر

ز دوستان سخندان شنیدهام پندی

که بر ملایمت دشمن اعتماد مکن

چو اعتقاد مضرت به خصم پیدا شد

مشو فریفته و فسخ اعتقاد مکن ملک گفت: به مجرد گمانی انقطاع صحبت و برانداختن دوستی روا نباشد و به مظنهای که از وهم زاید رفیق را به سوز فراق مبتلا ساختن نشاید. معرفت قدیم 15 و صحبت مستقیم را به اندک شایبه برطرف نهادن و سررشتهآ عهد یاری و پیمان دوستداری را به جزوی خدشه از دستدادن طریق ارباب تحقیق نیست. شعر وفا و عهد تو این بود و من ندانستم/

نوید مهر تو کین بود و من ندانستم همه سخن چو دل خویش سخت میگوی

دل تو سخت چنین بود و من ندانستم آخر صفت وفاداری در سگی که از همه جانوران به قدز حقیرتر و به منزلت خسیستر است یافت میشود، تو چرا از عرصهآ بیوفایی قدم باز پس نمیکشی، و پیمانی که در مودت و محبت ما بستهای به پایان نمی رسانی. مصراع

وفای عهد نکو باشد ار بیاموزی قبره گفت: من چگونه بنیاد وفا نهم چون ms473 از آن جانب ارکان هواداری منهدم است و آثار حسن عهد بکلی منعدم، و امکان ندارد که ملک موجباتر وحشت

چون خشم زند شعله ترو خشک بسوزد

ملک گفت: عجب حالتی است که تو درین باب بر یک طرف افتادهای و جانب دیگر را از دست داده! چرا نشاید که مقدمات وحشت به میامن الفت مبدل گردد و بعد از کدورت مجادلت صفای مخالصت پدید آید. قبره گفت: اگر 5کسی تواند که در مراعات جوانب لطفی تمام به جای آورد و در طلب رضا و فراغ دوستان سعی پیوندد و در وصول منافع بدیشان و دفع مضار و مکاره ایشان معونتی و مظاهرتی واجب داند، ممکن است که آن وحشت از میانه مرتفع گردد. هم کینة جوی را صفایی حاصل آید و هم دل خایف به نسیم امن مروح شود، و من از آن عاجزترم که ازین ابواب آنچه اصل حقد را زایل گرداند و طریق الفت و 20 موافقت را زاید سازد توانم اندیشید یا بر خاطر توانم ms474 گذرانید./ و اگر باز به 7557 خدمت مراجعت کنم پیوسته در هراس و مخافت خواهم بود و هرساعت به تازگی مرگی مشاهده خواهم کرد. پس ازین مراجعت مجانبتورزیدن و معاودت را به مباعدت تبدیل نمودن اولی. شعر

از درخت بخت چون نشکفت گلهای وصال در بیابان جدایی خار در پایم خوش است

ملک گفت: هیچکس بر نفع و ضر در حقه کسی بیارادت باری عزاسمه قادر نباشد، و از اندک و بسیار و خرد و بزرگ آنچه در وجود آید جز به تقدیر ازلی و

بجز رضا به قضای خدا نمیشاید

به غیر صبر به وقت بلا نمیشاید

[از آنچه رفت قلم سرمکش وگرنه بیا

برون رو از خط او گر تو را نمیشاید] قبره گفت: عجز آفریدگان از دفع قضای آفریدگار ظاهر و مقرر است و بر 1 صفحاتر تصورات اهل تصدیق این قضیه موضح و مقدر که انواع خیر و شرو اصناف نفع و ضر برحسب ارادت و مقتضای مشیت خداوند جل ذکره نافذ میگردد، و به جد و کوشش خلق رفع و منع آن یا تقدیم و تأخیر در آن صورت نبندد. و لا راد لقضائه و لا معقب لحکمه. شعر

کسی ز چون و چرا دم نمیتواند زد

که نقش بند حوادث ورای چون و چراست و با آنکه جمهور علما بر این معنی اتفاق نمودهاند، هیچکس نگفته است که جانب حزم و احتیاط را مهمل باید گذاشت و مخافت از مکاره و آفات در توقف ms475 باید داشت، بلکه گفتهاند اسباب هر چیز رعایت باید نمود و اتمام امور به مسبب الاسباب تفویض باید فرمود. شعر سنتی بنهاد از اسباب و طرق طالبان را زیر این نیلی تثق ای گرفتار سبب بیرون مپر لیک عزل آن مسبب ظن مبر با سببها از مسبب غافلی سوی این روپوشها زان مایلی و نکتهآ آعقل و توکل مؤید این قول است. مصراع

با توکل زانوی اشتر ببند ملک گفت: ملخص این مقالات همان است که من خواهان ملاقات توام و آرزومندی صحبت تو در ضمیر خویش فراوان/ میبینم و با این همه اشتیاق که از

تو ملولی ز ما و ما مشتاق دل به دل میرود چه حالست این

قبره گفت که اشتیاق تو در آن است که دل خود را به کشتن من شفا دهی، و حال آنکه نفس من حالا رغبت نوشیدن شربت اجل و میل پوشیدن لباس فنا ندارد، و تا عنان مراد به دست است از قبول آن ابا مینماید و احتراز از آن عین صواب میبیند. مصراع

سر باز زتن دگر نروید نه نی است

و من امروز از دل خویش بر عقیدهآ ملک استدلال توانم کرد چه اگر قدرت و استطاعت یابم جز به هلاکت قرةالعین پادشاه راضی نمیشوم. میدانم که شاه نیز بهواسطهآ ملال فرزند جز هلاک من نخواهد طلبید، و بر مکنون ضمیر مصیبت زدگان [کسی وقوف باید کرد که بر آتش آن غم سوخته باشد و هم از آن بابت تلخی تجرع کرده، و مدعیان آسوده ازین حال غافلند و نازپروردگان] راحت دیده از پیرایهآ درد عاطل. شعر

ای تو را خاری به پا نشکسته کی دانی که چیست حال شیرانی که شمشیر بلا بر سر خورند

و به چشم خرد میبینم که هرگاه ملک را از بینایی پسر یاد آید و من از نور ms476 دیدهآ خود براندیشم، تفاوتی در باطنها ظاهر خواهد شد و تغییری در مزاجها پدید خواهد آمد، و توان دانست که از آن چه زاید و در آن زمان چه حالها روی نماید، بدین دلیل مفارقت مناسبتر است از مواصلت و دوری لایقتر از قرب 20 صوری. مصراع

صحبت چو چنین است جدایی خوشتر

ملک گفت: چه چیز تواند بود در آن کس که از جرمهای دوستان اعراض

گر عظیم است از فرودستان گناه از بزرگان عفوکردن اعظم است

قبره گفت: اینهمه/ هست اما من گنهآ کارم، و مجرم همیشه ترسان بود و مثل من مثل کسی است که در کف پای او جراحتی باشد و اگر او به قوت طبع بیباکی کند و شب تیره در سنگستان رفتن جایز شمرد، چاره نیست از آنکه آن ریش تازه گردد و پای [او] از کار بازماند به مثابهای که بر خاک نرم رفتن نیز متعذر باشد؛ و نزدیکی من به خدمت ملک همین مزاج دارد و به وجه شرع و قانون ملت اجتناب 1 از آن فرض عین است، و لا تلقوا باید پکم الی التهلکة. و حکما گفتهاند سه تن از اعتماد کندم هراینه چنین کحس کخحودرا دز مهلکه افکند و تهور او سبب ملای او گردد؛ دوم آنکه اندازهآ طعام و شراب نشناسد و چندان تناول نماید که معده از هضم آن عاجز آید، و این کس بی شبهه دشمن جان خود باشد؛ سیم شخصی که 15 به گفتار خصم در غرور افتد و به قول کسی که از او ایمن نتواند بود فریفته شود، ms477 بی شک انجام کار او به خسارت و ندامت انجامد. شعر

مشو ایمن از حیلهآ دشمنان براندیش و برتاب زان سو عنان

ملک گفت: ای قبره! هرچند از در ملاطفت درمیآیم و رای صواب و نصیحتهای دوستانه به تو مینمایم تو همچنان بر خرافت خود ماندهای و دامن 2 قبول از استماع مواعظ افشاندهای، و نصیحت دریارهآ کسی که قبول نخواهد کرد . بیفایده است، چنانکه نصیحت کردن آن زاهد گرگ را، قبره پرسید که چگونه بوده است آن؟ ملک گفت: آوردهاند که مردی زاهد نیک سیرت که اوقات شریفش بعد از ادای وظایف اوراد جز به موعظهآ عباد مصروف نبودی در صحرایی میگذشت. گرگی

ستیزهٔ‌ کاری بیداذگر نگر که به جهل

رساند از بی یک سود صد زیان به کسی

زاهد که او را بدان حال دید و از صفحهآ پیشانی او نقش جور و ستم مشاهده فرمود، از آنجا که شفقت ذاتی و مرحمت جبلی او بود، پنددادن آغاز نهاد و گفت: زنهار پیرامن گو سفند[ان] مردمان نگردی و قصد مظلومان و بیچارگان نکنی که عاقبت بیداد مؤدی به عقوبت الهی/ باشد و خاتمت ستمگاری به نکال و عذاب 10 آن جهانی کشد. شعر

هرکه آیین ظلم پیش نهاد بند بر پای و دست خویش نهاد

چند روزی اگر سرافرازد دهرش آخر ز پا دراندازد

و از این مقوله سخنان میگفت و بر ترک [ستم بر] گوسفندان مردم مبالغه از حد میبرد. گرگ گفت: در موعظه اقتصار فرمای که در پس این پشته رمه 15 میچرد، ترسم که فرصت [گوسفند بردن] فوت شود، آنگاه حسرت فایده ندهد، و غرض از ایراد این مثل آن است که چندانچه ترا پند میدهم تو همان ms478 بر سر کار خودی و بدان سخن ملتفت نمیشوی. شعر

مکن که اهل مروت سخن شنو باشند

هزارسال به یک نکته در گرو باشند قبره گفت: من نصیحت گوش کردهام و از واعظ خرد پند گرفته. عاقل آن را می شناسم که پیوسته در حذرگشاده دارد و آیینهآ تجربه در پیش نهاده، و من آنجا که نشستهام از غایت خوف و فزع است و عاقلانه بر سر راه گریز استادهام و به مقری که کسی را بر من دست نباشد [پیش] چشم کرده، و بیش از این توقفکردن بر من حرام است و در این حیرت و تردد گذرانیدن موجب ملام، چه میدانم که 25ملک خون مرا حلال داند و آنچه در شرع مروت محظور است مباح پندارد. پس اقامت من مکروه است و بهزودی رحلت نمودن واجب. مصراع

رفتم که ازین زیاده بودن خوش نیست

ملک گفت تو را این جا اسباب معیشت آماده است و درهای راحت و فراغت بر روی دل گشاده. مشقت سفر اختیار نمودن و برای انتظام معاش مترددبودن هیچ وجهی ندارد. قبره جواب داد که هرکه پنج خصلت را بضاعت راه و سرمایهآ سفر سازد به هرجا که رود اغراضش حاصل است و به هر جانب که توجه نماید فواید رفقا و مصاحبان بدو واصل: اول از بذکرداری برطرفبودن، دویم 5 نیکوکاری را شعار خود ساختن، سیوم از مواقع تهمت پهلوتهی کردن، چهارم مکارم اخلاق را ملازم گرفتن، پنجم آداب معاشرت را در همه وقت نگاه داشتن، و کسی که جامع این خصال باشد او را هیچ جا غریب نگذارند و وحشت غربتش به راحت مؤانست مبدل سازند. مصراع

دانا به هیچ شهر و ولایت غریب نیست

و عاقل چون در شهر مولد و منشأ خود در میان اقربا و عشایر ایمن نتواند بود، بضرورت فراق دوستان و متعلقان اختیار باید کرد، چه این همه را عوض ممکن است و ذاته او ms479 را عوض ممکن نیست. شعر

اگر تو را به وطن نیست کارها به مراد

اسیر خانهٔ‌ عطلت مشو ز بی هوسی

سفر نمای که بی دوستی نخواهی ماند

به هر مکان که روی و به هر زمین که رسی

ملک گفت: رفتن تو تا کی خواهد بود و چه مقدار زمان توقف خواهی نمود. قبره گفت: ای ملک! رفتن مرا باز آمدن توقع مدار و معاودت ازین سفر خیال مبند، و چه نیک ماننده است این سؤال و جواب ما به حکایت عرب و نانبا. ملک 20 پرسید که چگونه بوده است آن؟ قبره گفت: [آوردهاند] که عربی بیاباننشین به شهر بغداد درآمد. دکان نانبایی دید که گردههای چون قرص قمر از افق منبر طلوع کرده و کاک با فروغ سماک قدم بر 25 ذروهآ دکان نهاده و حسن شمسی پنجهآ حیرت بر رخ آفتاب کشیده و سور سنگ پخت گریبان نان تنک دریده. شعر

که خورشید جهانتاب است طالع گشته از گردون

حاصل [الامر] عرب بیچاره که به بوی نان رمق حیات یافتی، چون روی نان دید جامهآ صبر چاک زد و پیش نانبا آمده گفت: ای خواجها چند ستانی که مرا سیر نان سازی. نانبا با خود تأمل کرد که این کس به یک من نان سیر شود غایتش دو من و از سه من خود درنگذرد. گفت: نیم دینار بده و چندان که خواهی بخور. عرب نیم دینار بداد و بر لب دجله نشست. نانبا نان میآورد و عرب به آب تر میکرد و میخورد، تا بها از نیم دینار بگذشت و به چهار دانگ رسید و از آن هم متجاوز شده دینار تمام شد. نانبا را تحمل نماند، گفت: یا اخ العرب! بدان خدای هکه تو را قوت نان خوردن داده که با [من] بگو تا کی نان خواهی خورد. عرب جواب داد که خواجه بی صبری مکن، ms480 تا این آب می رود من نیزنان خواهم خورد؛ و غرض از این مثل آن است که ملک معلوم کند که تا آب حیات در مجاری بدن جاری است از تناول لقمهای بیم و هراس چاره ندارم و از مایدهآ وصال فایده برداشتن محال میپندارم. روزگار میان ما مفارقتی انداخت که مجال مواصلت نیست، و زمانه رشتهآ مصاحبت ما به نوعی گسیخته گردانید که اندیشهآ اتصال جز خیال محال نه. پس از این هرگاه شوقی غالب خواهد شد اخبار ملک از نسیم سحر خواهم پرسید، و جمال باکمال شاه را در آینهآ خیال خواهم دید. شعر

گر وصال یار نبود با خیالش هم خوشم

کلبهآ درویش را شمعی به از مهتاب نیست ملک قطرات حسرت از فوارهآ دیده بگشود و دانست که آن مرغ زیرک به دام نیاید و داعیهآ انتقام از خلوتخانهآ عدم به صحرای وجود نخرامد. بار دیگر دانهآ مکر پاشیدن گرفت و انواع عهد و میثاق در میان آورد: قبره گفت: ای شاه جوان بخت و ای زیبندهآ تاج و تخت! هرچند بنای کرامت را تمهید دهی و اصناف عاطفت در باب ایمنی و سلامت ارزانی داری و آن را به عهود پسندیده و مواثیق 25 شایسته مؤکد گردانی، ممکن نیست که حلقهآ خدمت درگوش کنم و غاشیهآ ملازمت بر دوش افگنم، مصراع

سخن ضایع مکن با ما که دیگر درنمیگیرد

بگذشت چنانکه گوییا خوابی بود دردا که زمان عیش و دوران وصال اما طمع ms481 آن دارم که بر سبیل یادگار دو سه کلمه که از تکرار آن آثار سعادت بر اوراق روزگار مشاهده رود بفرمایی و به صیقل نصایح دوستانه زنگار غفلت از مرآت خاطر من که به غبار ملال تیرگی پذیرفته بزدایی. شعر

ز بهر ما سخنی یادگار خویش بگوی

که بهتر از سخن خوب یادگاری نیست قبره گفت: ای ملک! کار جهانیان بر وفق تقدیر ساخته میشود و در آن به زیادت و نقصان و تقدیم و تأخیر کسی را مجال تصرف نیست و هیچ کس نتواند شناخت که منشور سعادت بر نام او رقم زدهاند یا او را در جریدهآ اهل شقاوت داخل ساخته، لیکن بر همگنان وأجب است که کارهای خود را به مقتضای رای 15 صایب پردازند و در مراعات جانب حزم و احتیاط غایت جهد به جای آرند. اگر تدبیر موافق تقدیر آمد بر سریر اقبال و مسند جاه و جلال تمکن دارند و اگر قضیه منعکس گردد هم دوستان عذر میپذیرند و هم طاعنان مجال وقیعت نمییابند. شعر

حکیم گفت که تقدیر سابق است ولی

به هیچ حال تو تدبیر خود فرو مگذار

که گر موافق حکم قضاست تدبیرت

به کام دل شدی از کار خویش برخوردار

وگر مخالف آنست داردت معذور

کسی که دارد از انوار عقل استظهار و دیگر بباید دانست که ضایع ترین مالها آن است که از آن انتفاعی نباشد، و غافل ترین ملوک آنکه در حفظ ممالک و ضبط رعایا اهتمام نککند، و لئیم ترین

رفتیم و وداع ما ز دل باید کرد وز آب دو دیده خاک گل باید کرد

گر بد دیدی همه نکو باید گفت ور دردسری بود بحل باید کرد

بدین کلمه سخن به آخر رسانید و از شرفهآ ایوان پرواز نموده به جانب صحرا پرید. ملک انگشت تحسر به دندان تحیر گزیده تأسف بسیار خورد و با ملالی از قیاس وهم افزون و اندوهی از سرحدر فهم بیرون روی/ به کوشک نهاده له میگفت: شعر

کرا گویم که با این درد جانسوز طبیبم قصد جان ناتوان کرد

میان مهربانان کی توان گفت که یار ما چنین گفت و چنان کرد این است داستان حذراز مکامن غدر اریاب حقد و احتراز از تصدیق تضرع و نیاز ایشان، و بر دوستی زرق آمیز خصمان اعتماد نانمودن و به خداع و فریب که برای طلب انتقام کنند مغرور ناشدن، و بر عاقل پوشیده نماند که غرض از بیان این سخنان آن است که خردمند در حوادث دهر و نوایب زمان هریک را مرشد راه نجات داند و بنای کار بر مقتضای عقل و تدبیر نهد و به هیچ وجه بر دشمن 20 آزرده اعتماد نکند و از آفت حیله و مخافت مکر او ایمن ننشیند. شعر

خواهی که نباشی به غم و رنج قرین

بشنو سخنی پاکتر از در ثمین

از دشمن آزرده تغافل منمای

وز صاحب کبر و کینه غافل منشین

بیدپای به نطق دلگشای و عبارت جان فزای جواب داد که اگر ملوک در عفو [و 15 مرحمت] دریندند و از هرکجا که اندک خیانتی بینند در باب او به عقوبت امر فرمایند، نزدیکان را اعتقاد صافی نماند و دیگر برایشان اعتماد نکنند، و از این حال دو علت حادث شود: یکی آنکه کارها مهمل و معطل ماند، دویم آنکه ملوک

مجرم گر این دقیقه بداند که دم بهدم

ما را چه لذتی است ز عفو گناهکار

همواره ارتکاب جرایم کند به عمد/

دایم به نزد ما گنه آرد به اعتذار

جمال حال سلاطین را هیچ پیرایه به از عفو نیست، و کمال قدر عظمای بنی آدم را هیچ دلیل از تجاوز خشم و مرحمتکردن روشنتر نه، و مضمون کلام معجزنظام سید انام علیه افضل التحیة والسلام آلا أنبئکم باشدکم من ملک نفسه عند الغضب اشارتی لطیف میکند به آن که قوت آدمی به فرونشاندن شعلهآ غضب توان دانست، و اثر مردانگی و مردی به نوشیدن شربت ناخوشگوار خشم معلوم توان کرد و چه زیبا گفتهاند: شعر

مردی گمان مبر که به زور است و پردلی با خشم اگر برآیی دانم که کاملی

و پسندیده تز سیرتی ملوک ms484 را آن است که عقل ارجمند را در حوادث حاکم خویش سازند، و در هیچ وقت اخلاق خود را از لطف و عنف خالی نگذارند. اما لطف بر وجهی باید که سمت ضعف نداشته باشد، و عنف چنان شاید که از وصمت ظلم خالی بود تاکار سلطنت به نشاء جلال و جمال آراسته باشد و مدار 20مملکت بر اشارت خوف و بشارت رجا دایر بود. نه مخلصان از عنایت بیکران ناامید باشند و نه مفسدان از بیم سیاست قدم در عالم جرأت نهند. شعر

داشتی قوم خویش را جمشید دایم اندر میان بیم و امید

و حکمای اسلامی از مواعظ قرآنی و نصایح فرقانی گفتهاند که ایزد تعالی بندگان خویش را مکارم اخلاق آموخته است و بر عادات ستوده و صفات 25پسندیده تحریض نموده. هرکه را سعادتر ازلی یار و مددگار بود و کفایت ابدی امداد و اعانت نماید، احکام قرآن را قبلهآ دل و کعبهآ جان خواهد ساخت، و پیوسته به جان و دل متوجه حریم حرمت این حرم امن و امان خواهد شد. و از

که مجرم کشتهآ افعال خویش است چو بوی عفو یابد زنده گردد

اگر صورت پذیرد پیکر عفو چو مهر و مشتری تابنده گردد

و هرگاه در این مقدمات تأملی بسزا رود هراینه به عز اعلام خواهد رسید که 15 شرف انسان به فضیلت عفو و احسان تزاید میپذیرد. پس همت بر ملازمت این دو سیرت مقصور باید داشت؛ و پوشیده نیست که آدمی از سهو و غفلت و جرم و زلت خالی نتواند بود. اگر در مقابلهآ هر جرمی عقوبتی به ظهور رسد و بهازاء هر گناهی سیاستی وجود گیرد مضرت کلی که در مهمات مالی و ملکی سرایت تواند کرد از آن پدید آید. شعر

بتندی سبک دستبردن به تیغ به دندان گزد پشت دست دریغ

سری کز تحمل بماند تهی حرامش بود تاج شاهنشهی

و دیگر پادشاه باید که اندازهآ اخلاص و مناصحت و هنر و کفایت آن کس که در موضع تهمتی افتد نیکو شناسد تا اگر از آن جمله باشد که در مصالح ملک بدو استعانتی توان کرد یا در وقایع دهر از تدبیر او مددی توان داشت، در 25 تازه گردانیدن اعتماد بر وی سعی تمام نماید و در تربیت و تمشیت او مسارعت نماید، این عمل را از عیب و ریب خالی شناخته، قوتر دلش از وجه استمالت/ و

یار بی عیب مجو تا بنمانی بییار

و در این دقیقه احتیاط تا بدان حد واجب است که اگر از کسی به مهمی که مباشر آن است خللی راه خواهد یافت او را از سر کار دورباید کرد، و اگر دیگری کفایت مهمی بر هم خواهد زد از آن نیز احتراز باید نمود، و اگر چند این صورت 5 محال است که کفایت [سبب] نقصان امورگردد، اما این تأکید برای آن رفته است تا دانسته شود که برای حصول غرض به ترک اصحاب هنر و کفایت میتوان گفت. پس از اریاب جهل و ضلالت دوری کردن به صواب نزدیکتر خواهد بود. پس از تفهیم این معانی و شناختن این دقایق بر پادشاه فرض است که به خود تتبع احوال و تفحص اشغالی که به امنا و عمال تفویض می فرماید به جای آرد، چنانچهآ 25 نقیر و قطمیر [احوال] مالی و ملکی بر او پوشیده نماند. و در این جا دو فایدهآ کلی متصور است یکی آنکه معلوم گردد که از مباشران اعمال کدام رعیت پروراست و کدام جفاگستر، و آن را که رعایت رعایا میکند استمالت داده در آن شغل دست قوی دارد، و آنکه غم زیزدستان نمیخورد نامش از جریدهآ عمل محو کرده در دفتر عزل ثبت نماید. شعر خدأترس را بر رعیت گمار

که معمار ملکست پرهیزگار

باب نهم: در فضیلت عفو ms487 که بهترین صفتی است خاصه ملوک را /479

بداندیش تست آن و خونخوار خلق

که نفع تو جوید در آزار خلق

ریاست بهدست کسانی خطاست

که از دستشان دستها بر خداست

نکوکار هرگز نبیندبدی

چو بد پروری خصم جان خودی

و دیگر آن که چون این صورت بر ضمایر همگنان تصویر یافت که پادشاه ثمرهآ کردار نیکو[کاران] به خوبتر وجهی مهیا دارد و مجرم را به قدر گناه تنبیهی واجب میبیند، اهل صلاح امیدوار گشته در جانب نیکوکاری کاهل و آسان گیر نمیشوند، و مفسدان ترسناک و هراسان شده در طرف افساد و مردم آزاری 10 دلیری و بیباکی نمیکنند؛ و حکایتی که لایق این مقدمات باشد داستان شیر و شغال است. رای پرسید که چگونه بوده است آن؟ [برهمن] گفت: آوردهاند که در زمین هند شغالی بود فریسهنام، روی از دنیی 15 گردانیده و پشت بر تعلقاتر بی حاصل آورده، و در میان امثال و اشکال خود میبود، اما از خوردن گوشت و ریختن خون و ایذای جانوران تحرز مینمود. شعر

لب به خون کسان نمی آلود وز بدی اجتناب میفرمود

یاران با وی دفتر مخاصمه به دست گرفتند و مباحثهای مؤدی به نزاع و جدال آغاز نهادند و گفتند ما بدین سیرت تو راضی نیستیم، و رای تو را در این اجتهاد به 20 خطا نسبت میدهیم، بعد ما که از صحبت ما اعراض نمینمایی، در عادت و سیرت [ما] موافقت باید نمود، و چون دامن وفاق از مخالطت درنمی چینی سر از گریبان اتفاق بیرون باید آورد. و نیز عمر عزیز را در زحیر گذاشتن و خود را در زندان ریاضت محبوس داشتن چندان فایده ندارد و نصیب خود از لذت دنیا استیفا باید نمود تا از مشرب و لا تنس نصپبک من الدنیا بهره مند گردی و از اکل و 25 شربی که قوام مایدهآ حیات است محترز نمی باید شدن تا فرمان کلوا واشربوا را ms488 کار بسته باشی. [و حقیقت] بباید شناخت که دی را باز نتوان آورد و به دریافتن

بیا تا یک زمان امروز خوش باشیم در خلوت

که در عالم نمیداند کسی احوال فردا را شغال جواب داد که چون میدانید که دی گذشت و باز نیاید و مرد عاقل بر فردا اعتماد ننماید، پس امروز چیزی ذخیره کنید که توشهآ راه را شاید. شعر

آن طلب امروز به هر گوشهای کز بی فردات بود توشهای

و دنیا اگرچه سراسر عیب است باری این هنر دارد که مزرعهآ آخرتش گفتهاند، و هر تخم که دروی بکاری بر آن در قیامت برداری. ززع یومک و حصاد 5 غدک. شعر

بکوش امروز تا تخمی بپاشی که فردا بر جوی قادر نباشی

اگر این کشتورزی را نورزی در آن خرمن به نیم ارزن نیرزی

مرد عاقل باید که همت را بر احراز ثواب آخرت مصروف دارد، و اقدام به تقدیم خیرات [و مبرات] معطوف گرداند و دل بر دولت باقی و نعمت جاودانی نهد، و این معنی به ترک تعلقات عالم غدار و سرای فانی میسر تواند شد. شعر بر آستان فنا دل منه که جای دگر برای راحت تو بر کشیدهاند قصور

امروز که قوت دارید و میتوانید که مرکب ریاضت در میدان مجاهدت رانید و از ثمراتر تندرستی جهت بیماری ذخیرهای بردارید و از سرمایهآ جوانی برای کاسدی بازار پیری سودی به دست آرید، و از فواید حیات استعداد سفر بادیهآ فنا 20 و فوات مهیا سازید. و بزرگی گفته است امروز توانید و ندانید، فردا [که] بدانید نتوانید. یا حسرتا علی ما فرطت فی جنب الله. شعر

چون توانستم ندانستم چه سود چون بدانستم توانستم نبود

راحت دنیا چون روشنایی برق بی دوام است و محنتش چون تاریکی ابر بیبقا. نه ms489 با فواید نعمتش الفت باید گرفت و نه از شداید المش اندوه باید خورد. شعر گر دست دهد کرای شادی نکند ورفوت شود نیز نیرزد به غمی

حاصل سخن آن است که دل بر دوستی کلبهآ عنا وقفکردن از علو همت دور مینماید و بر گذزگاه سیل فنا عمارت نمودن از کمال کیاست خارج میافتد،

مکن عمارت و بگذار تا خراب شود

گفتند ای فریسه! تو ما را به ترک نعمتهای دنیا میفرمایی و حال آنکه نعیم این جهانی را از برای آن آفریدهاند تا بدان فایده گیریم و از لذات آن برخورداری یابیم و نکتهآ و رزفناهم من الطیبات گواه این مدعاست. فریسه گفت: نعیم دنیا دستافزاری است که خردمندان از آن نام نیکو و ذکر باقی حاصل کنند و زاد راه معاد به واسطهآ آن به دست آرند، تا به حکم نغم المال الصالح، مال سبب حسن مآل او شود نه وسیلهآ عقاب و نکال؛ [و] شما اگر سعادت دوجهانی میجویید این سخن در گوش جان گذارید/ و برای طعمهآ لذیذ که حلاوت آن از حلق درنگذرد ابطال جانوری روا مدارید، و بدانچه بی آزار و ایذا به دست آید قانع شوید، و از 1 آن مقدار که بقای جثه و قوام بدن بدان تعلق دارد درمگذرید، و در آنچه خلاف شرع و عقل است از من موافقت مطلبید که صحبت من با شما سبب وبال من است و موافقت در افعال [ناپسندیده] موجب عذاب، اگر مرا بدین تکلیف عزلت گردم. مصراع معذب خواهید داشت [یس] اجازت دهید تا ترک صحبت گرفته متوجه گوشهآ

روم در کنج خلوت در به روی خویش دریندم

یاران فریسه او را بر بساط ورع و صلاح ثابتقدم دیدند، معتقد گشته از القای آن کلمات نادم شدند و در مقام اعتذار زیان به استغفار بگشادند، و فریسه اندک وقتی ms490 را در تقوی و دیانت منزلتی یافت که گوشهآنشینان آن دیار دریوزهآ همت از [باطن] او کردندی، و گرم روان بادیهآ مجاهدت استمداد عنایت از بدرقهآ 22 نظر او نمودندی. به کمتزفرصتی آوازهآ زهد و امانت او در نواحی آن بلاد شایع شد و ذکر عبادت و عبودیتش به حوالی آن دیار رسید. و نزدیک منزل فریسه بیشهای بود مشتمل بر انهارو عیون و اشجار گوناگون، در میان آن مرغزاری [بود] راحث افزایش دل پژمرده را حیات جاودانی بخشیدی. شعر که باغ ارم از رشک طراوتراو روی در نقاب [خفا] کشیدی، و مدد انفاس شمال فضای دلگشایش جان فزودی هوای جانفزایش دل گشودی

دمیده سبزهآ تر بر لب جوی چو خط گرد لب خوبان دلجوی

نعرهای چون خروش رعد بلند دیدهای همچو برق آتشبار مجموع ساکنان آن بیشه در قید متابعت او بودندی و در پناه حریم حرمت او روزگار گذرانیدندی، و او را کامجوی لقب نهاده بودند و بدان لقب آوازه به اطراف عالم درداده. روزی کامجوی با ارکان دولت از هر باب سخن دربیوسته بود و به هر گونه راه مقالات گشوده. در اثنای کلام حکایت فریسه در میان آمد. چندان صفت کمال صلاحیت و حسن معیشت او از اطراف و جوانب به سمع 5ملک رسانیدند که به جان و دل جویای صحبت او شد. شعر

رخسارهآ او ندیده چون مردم چشم

فی الحال درون دیده جایش دادند

القصه شوق کامجوی به ملاقاتد [فریسه] از حد تجاوز نموده کس به طلب وی فرستاد. او نیز به فرمان شاهنشاهی انقیاد نموده به درگاه عالمپناه حاضر شد. ملک شرط احترام مرعی داشته در مجلس عالی شرف جلوس ارزانی ms491 فرمود و درانواع آداب طریقت و/معارف حقیقت او را بیازمود. حاصل الامر فریسه را در1 بیان فضایل و آداب بحری یافت بیکران و در معرفت کمالات حقایق گنجی دید گوهرفشان. بار دیگرش در طریق کازسازی و مهم پردازی و فصاحت تقریر و اصابت تدبیر امتحان فرمود، نقد حالش بر محکد قبول تمام عیار آمد. مصراع

زری که پاک شد از امتحان چه غم دارد.

کامجوی را صحبت او خوش آمد و به مجالست او مؤانست پیدا شد. پس از چند روز با وی در خلوت گفت: ای فریسه! مملکت ما بسطی تمام دارد و اعمال و مهمات او بسیار است، و خبر زهد و عفت تو به مسامع جلال رسانیدهاند و من، مصراع

نادیده ز دیده دوستتر داشتمت و اکنون که تو را دیدم نظر بر خبر راجح آمد و سماع از عیان قاصر ماند. شعر شنیدم آنکه در آفاق نیستت ثانی چو دیدمت به حقیقت هزار چندانی

این زمان بر تو اعتماد خواهم فرمود و مهمات ملک و مال به تو تفویض نمود، تا درجهآ تو به نزدیک ما ارتفاع یافته در زمرهآ خواص و نزدیکان داخل گردی، و به یمن عنایت و حسن عاطفت ما از اقران و اخوان بلکه از ابنای زمان به عز اختیار و شرف اقتدار ممتاز شوی. شعر

بر آستان دولت ما هر که سر نهاد

نگذشت هفتهای که ز اهل سریر شد

فریسه جواب داد که سلاطین را لازم و واجب است که برای کفایت امور جمهور انصار شایسته و اعوان بایسته اختیار کنند، و با این همه باید که هیچ کس را بر قبول عملی اکراه نفرمایند که چون کاری به جبر در گردن کسی افگنند و او را ضبط آن میسر نشود و از عهدهآ شرایط و لوازم آن به واجبی بیرون نیاید، وبال آن 1 هم به سلطان راجع گردد و بزه نافرمانیهای او به فرماینده عاید شود. ms492 غرض از این سخن آن که من اعمال سلطانی را کارهام و بر آن وقوفی و در آن تجربهای ندارم، و تو پادشاه ذؤشوکت و سلطان عالی رتبتی و در خدمت تو وحوش فراوان و سباع بیکراناند به تقوی و کفایت آراسته و به صفت امانت و دیانت مشهور، و طالب این نوع عملها نیز هستند؛ اگر در باب ایشان عنایتی و التفاتی ارزانی 15 داری، دل مبارک را از دغدغهآ کفایت مهمات فارغ گردانند و به تحفه و هدیه که [از] ارتکاب عمل یابند شادمان و مستظهر گردند. کامجوی گفت: درین مدافعه چه فایده داری و از این منع چه سود میبینی، من البته تو را معاف نخواهم داشت و طوعا و کرها طوق متابعت این مهم در گردن اهتمام تو خواهم افگند. مصراع

اگر خواهی وگرنه زان مایی

فریسه گفت کار سلطان مناسب حال دو کس باشد: یکی عاقلی سختروی که به مبالغهآ بی آزرمی غرض خود حاصل کند، و به زیرکی و حیله از پیش برده هدف تیر تعرض نگردد، دویم غافلی [ضعیف رای] که بر خواری کشیدن خوی کرده باشد و پروای ناموس [و تلف نام و عرض] نداشته، و من از این دو طبقه نیستم. نه حرص غالب دارم که خیانت اندیشم و نه طبعی خسیس که بار مذلت کشم. شعر 25

به خدایی که آفرین کرده است عاقلان را به خویشتن داری

که نیرزد به نزد همت من ملک هر دو جهان به یک خاری

ملک را از سر این اندیشه برباید خاست و مرا از تحمل بار مشقت معاف [باید] داشت که مدتی شد تا دیدهآ حرص شوخ چشم را به سوزن قناعت بردوختهام، و متاع بی اعتبار آز پرزنیاز را به شعلات آتش ریاضت سوخته. اگر دیگزباره ملک مرا به علایق دنیا آلوده گرداند، به من آن خواهد رسید که بدان مگسان که در میان طبق عسل نشسته بودند رسید. ms493 شیر پرسید که چگونه بوده است آن؟ فریسه گفت: آوردهاند که روزی یکی از فقرای صاحبدم که در طریق طریقت ثابتقدم بود به بازاری میگذشت، و درویشی حلواگر که از چاشنی فقر بهرهای داشت آن عزیز را التماس کرد که زمانی بر در دکان او قراری گیرد. مرد عارف از روی دلنوازی آنجا بنشست، و استاد حلواگر به رسم تبرک طاسی پرعسل [کرده] پیش درویش نهاده. مگسان چنانکه رسم ایشان است، مصراع

مگس جایی نخواهد شد مگر دکان حلوایی بیکبار بر طاس عسل فرو ریختند. بعضی برکنارهآ طاس نشستند و برخی خود را در میان انداختند. آنهایی که برکنار طاس بودند به آسانی پرواز نموده برفتند، و آنها که در میان جای داشتند پای ایشان به عسل فرو رفته بود. چون خواستند که بپرند پرهاشان [نیز] به عسل آلوده شده به دام هلاک افتادند. آن درویش را وقت خوش گشت و نعرههای مستانه زدن گرفت. بعد از آن که دریای باطن شیخ 25 بیارامید و موج بحر وجد و حال فرو نشست، مرد حلوایی گفت: ای عزیز! ما حلوای صورت از تو دریغ نمی داریم آنچه از این معنی بر تو حلوا شده از ما دریغ مدار. مصراع

بگشا[ی آن] لب شیرین و شکرزریزی کن

شیخ گفت: دنیای دون و حریصان و طلبکاران او را درین طاس بر من عرض 25کردند و ملهم غیبی به من گفت این طاس را دنیا دان و این عسل را نعمتهای او و این مگسان را نعمتخواران او. آنها که در کنار طاس نشستهاند فقیران قانعاند که به اندکن لقمهای از مایدهآ دنیا خرسند شدهاند، و دیگران که در درون طاس اند اهل

باب نهم: در فضیلت عفو که بهترین صفتی است خاصه ملری را /485 حرص و آزاند، پندارند که چون در میان طاس باشند نصیب ایشان بیشتر خواهد رسید، و از منطوق الرزق مقسوم غافل ماندهاند. اما چون عزراییل مروحهآ ms494 الرحیل بجنباند آنها که بر کناره باشند آسان میپرند و به آشیانهآ فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر بازمیگردند؛ و آنها که در میان نشستند چندان که حرکت بیشتر مینمایند پایشان فروتر رود و در مضیق ثم رددناه اسفل سافلین بمانند، و مآل حال ایشان به شقاوت و ادبار ابدی انجامد. شعر

چرا یک لقمه میباید چشیدن وزان پس این همه خواری کشیدن

و ایراد این مثل به جهت آن بود تا ملک پر و بال [اقبال] مرا به عسل دنیای دغل آلوده نسازد، شاید که چون وقت استرداد امانت روح فرارسد، سلوک راه آخرت بر سبیل سهولت میسر شود. شعر

چنان وقتی به دست آر از زمانه که گر گویند رو گردی روانه

کامجوی گفت: اگر کسی نظر بر حق دارد و در روش عدالت مستقیم شده هیچ دقیقهای از راستی فرونگذارد، و شرر ضرر ستمگاران از مظلومان بازگیرد و سخن محنت کشیدگان به دل خوش و روی تازه درپذیرد، هراینه در دنیا دولت او را عز استقامت خواهد بود و در عقبی به شرف رفعت و کرامت خواهد رسید. 5. فریسه گفت: در اعمال سلطانی اگر شرایط سرانجام یابد رایحهآ نجات آخرت توان شنید، فاما در دنیی کار او را دوام و استقامت/ صورت نبندد و مدت عمل او 1182 را قرار و ثبات ممکن نباشد؛ چه هرگاه کسی به تقرب سلطان سرافراز شد هم دوستان سپر مخالفت با او در روی کشند و هم دشمنان از جان او نشانهآ تیر بلا سازند، و هرگاه که اجماع بر عداوت او منعقد گردند البته ایمن نتواند بود و 20 خوشدل نتواند زیست؛ اگرچه پای بر فرق کیوان نهد سر به سلامت نبرد. شیر فرمود که چون رضای ما تو را حاصل آمد خویشتن را در مهلکهآ وهم میفگن که حسن عقیدت ما حجاب بذ سگالی دشمنان تمام است، به یک گوشمال راه مکاید ایشان بسته گردانیم و تو را به ms495 نهایت نهمت و غایت أمنیت رسانیم. مصراع

چه غم ز حیلهآ دشمن چو دوست جانب ماست

فریسه گفت: اگر غرض ملک ازین تربیت و تقویت احسانی است که در باب من [امی]فرماید، به عاطفت و مرحمت خسروانه و انصاف و معدلت بیکران و

هزار سال نه بر وفق آرزو بزید

کامجوی گفت: تو را دغدغهآ ترس از ضمیر دور باید کرد و به ما نزدیک شده اتمام مهمات بر ذمهآ اهتمام باید گرفت. فریسه گفت: اگر حال بدین منوال است و ابا و امتناع من فایده نمیدهد مرا امانی باید که چون زیردستان به امید یافتن منزلت من و زیردستان از بیم زوال مرتبت خود به قصد من برخیزند، ملک به دمدمهآ ایشان بر من متغیر نگردد و در آن تأمل و تفکر را واجب دارد، و در قضیهآ من و کید قاصدان شرایط هرچه تمامتر بهجای آرد. شعر

به هر تهمت نمیباید ز ما خاطر گران کردن

به قول دشمنان سهلست ترک دوستان کردن شیر با او وثیقتی کرده و پیمانی بسته، اموال و خزاین خویش بدو سپرد و از تمامی اتباع ولواحق او را به کرامت بیحد مخصوص گردانید. مشاورت مهمات جز با وی نبودی و اسرار ملک جز بدو آشکارا نکردی. هر روز اعتقاد شیر بدو زیاده شدی و قربت و مکانت او نزدیک شیر بیفزودی تا حدی که مخالطت بغایت رسید و مخالصت بهنهایت انجامید. نه فریسه یک نفس بی ملازمت شیر 20 بودی و نه ms496 کامجوی یک دم بی مؤانست او آرام داشتی. مصراع

چو دوستی به نهایت رسد چنین باشد این حال بر نزدیکان شیر گران آمد و مجموع ارکان دولت در مخالفت او دم موافقت زدند و بر مخاصمت او پیمان مطابقت/ بستند. روزها در تدبیر تغییر او به /3 شب رسانیدند و شبها در اندیشهآ دفع و منع او به روز آوردند. آخرالامر رای 25همه بر این قرار گرفت که او را به خیانتی منسوب گردانند تا مزاج کامجوی که هرگز از منهاج راستی و امانت به انحراف مایل نیست دربارهآ وی متغیر گردد، و عقیدهآ شیر در باب دیانتی که او را مظهر کامل آن می شناشد متزلزل شود، آن

بتدریج راهی به دست آوریم که در پایهآ او شکست آوریم

پس یکی را پیش کردند تا قدری گوشت که برای چاشت شیر نهاده بودند بدزدید و در حجرهآ فریسه پنهان کرد. شعر

روز دیگر که شیر زرین چنگ به کنام سپهر کرد آهنگ

امرا و وزرا صف خدمت برکشیدند و اشراف و أعیان به بارگاه ملک حاضر شدند، و فریسه جهت تدارک مهم کلی به طرفی رفته بود. شیر انتظار آمدن او میکشید و جز سخن کفایت و تعریف فهم و درایت او حرفی بر زیان نمیراند. شعر ورد زیان و مونس جانست نام یار یک دم نمیرود که مکرر نمیشود

وقت چاشت ملک رسید و جذبهآ سبعی در حرکت آمده قوت اشتها غلبه کرد، چندان که گوشت وظیفهآ ملک بیشتر طلبیدند کمتر یافتند. شیر بغایت تافته شد، ودر این محل فریسه غایب بود و خصمان حاضر. چون دیدند که آتش گرسنگی و حرارت غضب بههم پیوست، آغاز افساد کردند و تنور خشم گرم یافته فطیر خویش دریستند. یکی از ایشان گفت که چاره نیست از آنچه ملک را 15 بیاگاهانیم و هرچه از ms497 منافع و مضار این حضرت دانیم و شناسیم هرچند موافق بعضی نیفتد به موقف عرض رسانیم. کامجوی متنبه شد و گفت: ملازمان یکدل و متعلقان یک جهت در هیچ وقت باید که شرط نصیحت فرو نگذارند و حق نعمت شناخته آنچه دانند و توانند به محل انها رسانند. شعر

کسانی حقشناس و حقگزارند که حال از پادشه پنهان ندارند

بیارتا چه دیدهای و بگوی تا چه شنیدهای؟ آن مفسد تمام و غماز نمام جواب داد که به من چنان باز نمودهاند که فریسه آن گوشت را به سوی خانهآ خویش برد، و دیگری از راه بذگمانی مغلطه درافگند و گفت مرا این باور نمیافتد چه او جانوری کم آزار و امانت شعار است، و دیگری آغاز حیلهآ سازی کرد گفت در این کار احتیاط باید کرد، چه هرکس را دوست و دشمن باشد و به غرض سخن 25 غیرواقع دراندازند، و مردم را زود نتوان شناخت و به اسرار خلایق به آسانی مطلع نتوان شد، دیگری دلیرتر در سخن آمده گفت همچنین است، وقوف بر

کامجوی را در این محل عنان اختیار از دست بیرون شد و گفت: مردم دربارهآ او چه میگویند و بر خیانت او از چه چیز استدلال میکنند. یکی از حضار که موافق مخالفان بود گفت ای ملک در میان اهل این بیشه خبر غدر و مکر او منتشر است و اگر او غدار باشد هرگز از این ورطه جان به سلامت بیرون نبرد و شآمت خیانت به زودی در وی رسد. دیگری از صاحب غرضان زیان افساد بگشود و گفت: جمع امنا به هروقت از او خبری می رسانیدند و در تصدیق آن تردد داشتم 14 تا اکنون که این ms498 فصل میشنوم نزدیک است که ظلمت گمان من به نور یقین مبدل شود. دیگری گفت خدیعت و مکر او پیشتر از این نیز بر من پوشیده نبود و من فلان و فلان راگواه گرفتم که کار این زاهد ریایی عاقبت به فضیحت و رسوایی کشد و از او گناهی عظیم و خطایی فاحش ظاهر گردد: مصراع

هر که نفس قلب دارد عاقبت رسوا شود دیگری گفت عجب است که با وجود دعوی فقرو پاک طینتی و خرقهآ صوفیانه و نیکنیتی چنین کسی را شرم نیاید که خیانت و رزد، و عجب اگر این بیت از زبان حال او بر صفحهآ مقال مرقوم نشده است. شعر

خرقهآ پوشی من از غایت دینداری نیست

پردهای بر سر صد عیب نهان میپوشم

دیگری از در معقول گویی درآمده گفت این پاکیزة روزگار متقی درین مدت مینالید و تقلد اعمال ملک را در ظاهر بلا و مصیبت و عنا و محنت میشمرد، و با این همه اگر خیانت وی ثابت گردد محل حیرت خواهد بود، و دیگری گفت هرگاه که او بدین محقر که وظیفهآ چاشت ملک بود چشم سیاه کرده، توان دانست که در مهمات کلی چه رشوتها گرفته باشد و از مال پادشاه چه مبلغهای کرامند 25 تصرف نموده. شعر

صیاد که برنگذرد از گنجشکی دانی چه کند چو کبک و تیهو بیند

و چون امرا میدان وقاحت خالی یافته مرکب بذگویی به جولان آوردند و در

به غدر آن چنانست رایش متین که شک را برآرد به رنگ یقین

القصه در این حال که شیر گرسنه و خشم آلوده بود ازین نمط چندانی بگفتند که کراهیتی از فریسه به دل او راه یافت و به مضمون من یشمع یخلانواع اندیشهها بر خیال گذشته به احضار فریسه مثال داد. بیچاره از اثر مکاید اعدا بی خبر روی به راه آورد و چون دامن دیانتش از لوث این افترا پاک بود گستاخوارپیش 25 کامجوی آمد. شیر پرسید آن گوشت که دیروز ms500 به تو سپردم چه کردی؟ جواب داد که به مطبخ رسانیدم تا به وقت چاشت نزد ملک آرند. مطبخی نیز از اهل بیعت

آفتاب طریم بر سر دیوار آمد

سالها بود که از روز چنین ترسیدم

و از جمله وزرا گرگی بود تا آن ساعت غیبت ناگفته و خود را از جمله عدول شمرده و چنان فرانموده که بی تحقیق و ایقان قدم در کاری ننهد و تا بر نقیر و 0 قطمیر مهمی وقوف نیابد در وی دخلی نکند، و لاف دوستی فریسه میزد و در باب حمایت او مبالغه مینمود، پس از وقوع این صورت پیشتر رفت و مافیالضمیر آشکار کرده گفت ای ملک! زلت این نابکار معلوم شد و گناه این بی مروتد خاکسار روشن گشت. صلاح در آن است که هرچند زودتر حکم سیاست تقدیم یابد، چه اگر این باب را مهمل گذارند بی شک گنه کاران دیگر از 15 فضیحت نترسند و ساعت به ساعت دلیرتر گردند. مصراع

سیاست ار نبود کارها خلل یابد

شیر بفرمود تا شغال را بازداشتند و به اندیشهآ دورو دراز فروشد. سیاة گوشی از خاصان ملک آغاز [سخن] کرد که من از رای روشن شاه که آفتاب/ از پرتو او نورفشانی اکتساب نماید و شمع شبستان سپهر در حمایت روشنی او چهره 2 برافروزد شگفت ماندهام، تا کار آین غدار خیانتکار و این داهی مکار چگونه بر وی پوشیده شده است، و از خبث ضمیر ناپاک و مکر ms501 طبع حیله انگیز او چرا غافل مانده، وبا وجود چنین گناهی عظیم و فعلی قبیح قتل او را در توقف میاندازد، و مشرب سیاست را که بیخ درخت عدل به رشحاتد آن تازه و سیراب است به خس و خاشاک تأمل مکدر میسازد. کامجوی متوجه شده فرمود که 25سخن تو چیست؟ جواب داد کهای ملک! حکما فرمودهاند که من حسنت سیاستهآ دأمت ریاسته، نظام سیاست به دوام ریاست است و هرکه تیغ سیاست از نیام انتقام برنکشد تیر فتنه را به سبر حمایت رد نتواند کرد، و آن گه به تبر قهر بنیاد

آیین سیاست ار برافتد بنیاد امان ز پا درافتد

آن باغ ز ایمنی ثمر یافت کز عین سیاست آبخور یافت

و هرکه صلاح ملک را جوید بر گنهکار سیاست باید راند، هرچند مونس دل و مقبول خاطر بأشد بدان التفات نباید نمود، چنانکه سلطان بغداد جهت مصلحت عام محبوب خاص خود را سیاست کرد. کامجوی پرسید که چگونه بوده است آن؟ سیاه گوش گفت: آوردهاند که در دارالملک چین پادشاهی بود در رعایت قانون 1 عدالت جمشیذوار جام جهاننمای عقل را آیینهآ روزگار ساخته، و به ملاحظهآ قاعدهآ ایالت سکنذ رصفت چشمهآ آب حیات نصفت را طالب گشته. شعر

از معدلت شامل او رفته ستم صدمنزل از آن سوی بیابان عدم

و او را پسری بود زیباروی نیکوخوی، به کمند ملاطفت قلوب انام را صید کرده و به دانهآ احسان و اکرام مرغ جان خاص و عام به دام مودت درآورده. شعر 15

مادر گیتی نزاده همچو او صافی صفات

دیدهآ دوران ندیده مثل او صاحب کمال

این پسر را آرزوی مشاهدهآ حرم کرم که عبارت است از [محل] استیناس ان أول بیت وضع للناس پدید آمد، و شوق طواف آن مطاف الطاف که اشارت است به امان خانهآ و من ms502 دخله کان آمنا از زاویهآ دلش ظهور نموده، صدای داعی آیت: و 20 آذن فی الناس را لبیک اجابت زده، عزیمت احرام زیارت حریم کعبه مصمم گردانید. شعر

امید طواف حرم کوی تو افگند در وادی غم طایفهآ بی سر و پا را

لبیکذزنان در عرفاته سر کویت صد قافله جان منتظر آواز درا را بعد از آن که از جانب پدر دستوری یافته بود، از راه دریا متوجه شد و با 25 جمعی ملازمان بر کشتیهایی که سعت فلک در جنب عظمت هر فلکی از آن حقیر نمودی، و نه صفحهآ سپهر در برابر یک ورق از هر سفینه رقعهای مختصر

چو مه در برج آبی کرده منزل روان کردند کشتی را به ساحل اندک فرصتی را قطع مسافت بسیار نموده به مکهآ معظمه رسیدند، و لوازم و ارکان حج به جای آورده، توجه به آستان بوسی روضهآ مقدسهآ حضرت سلطان تختگاه رسالت و خاقان بارگاه عزت و جلالت. شعر

آن شهسوار گرم عنان بلنذسیر کزنه ادیم چرخ دوال رکاب یافت

صلی الله علی محمد المختار و علی آله الآخیار نموده، به سعادت تقبیل عتبهآ 0 علیهآ نبویه مستسعد گشتند. شعر

ای خاک بوسی درت مقصود هر صاحبدلی

بردن به خاک این آرزو مشکلتر از هر مشکلی

و از آنجا با قافلهآ خراسان به جانب بغداد آمدند. ملک بغداد از حال شاهزاده خبر یافته به استقبال بیرون آمد و قواعد اکرام و اجلال بر وجهی که باید و شاید 5 رعایت نمود، و نزل و علوفهآ لایق و منزل شایسته و موافق ترتیب فرموده، چندروزه استدعای توقف کرد؛ و چون از رنج راه برآسودند و عزم معاودت به وطن جزم کردند، شاهزاده ms503 از سلطان بغداد عذر بسیار خواست و خدمتهای او را به تحفهآ شکزگزاری و سپاش داری مقابله نموده، به رسم هدیه و تبرک کنیزکی ختنی به حرم وی فرستاد و خود رخت سفر بربسته روی بهآ طرف خراسان نهاد. و 25 سلطان بغداد بعد از رسم مشایعت و قاعدهآ و داع به حرم باز آمده کنیزک را طلبید. صورتی دید که نقاش فطرت به زیبایی او بر لوح وجود نقشی نکشیده بود و دیدهآ مصور فکرت به رعنایی و دل فریبی او در جریدهآ خیال شکلی ندیده. زلف دل شکنش به کمند فتنه [دل] عالمی را در زنجیر کشیده و ماه جهانتاب از منزل عالی خود پیش جبههاش اکلیل بر زمین مالیده. دعوی کج خوبان را به کرشمهآ ابرو 25 بر طاق فراموشی نهاده بود، و داعیهآ زهد گوشهآنشینان را به گوشهآ چشم نیم مست به باد بادهنوشی برداده. شعر

باب نهم: در فضیلت عفو که بهترین صفتی است خاصه ملوک را /493

رخش عشاق را شمع شبستان

لبش نقل شراب می پرستان

قدش بخت بلند راست بینان

خم زلفش حریم شبنشینان

شکر از رشک لفظش مانده در تنگ

عقیق از شرم لعلش رفته در سنگ ملک بغداد را از خرامیدن آن سرو آزادپای دل درگل بماند، و از چاشنی لعل می گونش بی واسطهآ باده مست و مدهوش گشت. شعر

دلبستهآ بالای یکی تنگقبا شد

باز این ز برای دل تنگم چه بلا شد چندان که سلطان با دلی از دست رفته کوشش نمود به جایی نرسید، و هرچند عقل کازفرمای آب نصیحت بر آتش عشق ریخت شعلهآ [آن] زیاده گشت. شعر ساکن نمیشود به سخن آب چشم من

کاین درد عاشقی به ملامت فزون شود/ سلطان با کنیزک طرح معاشرت افگند، یکبارگی از غمخوارگی رعیت و تیمار 15 کار مملکت دست بازگرفت، و هرگاه که پادشاه به لهو و طرب مشغول شده به پرسش مهمات مظلومان ms504 نرسد و گوش بر نغمات عود و چنگ نهاده نالهآ حزین هر تنگدل نشنود اندک زمانی را هرج و مرج پدید آید و فتنه و آشوب بالا گرفته کار مردم به اضطراب و اضطرار انجامد. شعر هر پادشه که روی به لهو و لعب نهاد

میدان که هست مرتبهاش را گه سقوط میزان که برج اختر لهو و طرب بود

در وی رسد به خسرو سیارگان هبوط چند روز بر این حال برآمد، ارکان دولت و اعیان حضرت از بی پروایی ملک به تنگ آمده حال شهر و ولایت را مضطرب دیدند. مجموع دست نیازگشاده، روی 25 به گوشهآ نشینان و صاحب دلان آوردند و از باطنهای درویشان پاکیزةنفس دریوزهآ رعایتی نموده جهت صلاح حال سلطان نذرها فرمودند، دعاهای بی غرضان به

ای شاه چه گوی چو بپرسند از تو

جایی که بترسی و نترسند از تو این چه کاری است که بر دست گرفتهای و دست از کار مظلومان بازداشتهای. نزدیک شد که کار از دست برود و دولت از پای درآید. برخیز و بر سر مهم خود رو. مصراع

ورنه هر فتنه که بینی همه از خود بینی

شاه از هیبت این واقعه از خواب درآمد. غسل کرده زبان به اعتذار و استغفار بگشود و به تدارک مافات مشغول شده، فرمود که آن کنیزک دیگر به خلوت او درنیاید، اگرچه دلش بی او آرام نداشتی و دیدهاش بی مشاهدهآ خیال جمال او قرار نگرفتی، ولیکن از خوف الهی و بیم زوال پادشاهی بر این منوال حکم فرمود. کنیزک دو سه روز[ی] صبر کرد. شبی سودای صحبت ملک در سر[ش] افتاده خود را در بارگاه انداخت با روی چون گلبرگ طری که از نسیم سحری شکفته باشد، و زلفی چون سنبل پرتاب که در نافهآ مشک ناب نهفته بود. شعر ز سنبل بر ms505 سمن مرغول بسته

ز مرغولش بنفشه گشته دسته

ز مستی نرگس جادوش در خواب

ز سودا شنبل هندوش در تاب

بار دیگر به مشاهدهآ [جمال] او هوش ملک به غارت رفت و غوغای عشق 20 متاع عقل و فهم را به تاراج داد. شعر

باز عشق آمد و دیوانگی پیش آمد

بر دلم از مژهآ غمزةآزنی نیش آمد

چند روز دیگر شیفتهآ جمال و فریفتهآ زلف و خال او شده به عشرت گذرانید. دیگرباره منهیان عالم غیب به اشارت لاریب او را به راه صلاح خواندند. شاه با 25 خود [آمده و] گفت بجز دفع این فتنه درد مرا/ درمانی نیست و بی آنکه این بلا 18 منعدم شود کار مرا [امید] سامانی نه. پس حاجبی را امر کرد که این کنیزک نافرمانی کرده و بی اجازت به بارگاه [در] آمده، او را ببر و در دجله انداز. حاجب

شاه به واسطهآ این حرکت اندوهگین شد، چون از صفهآ بار به خلوت [باز] آمدی آرزوی دیدار یار غلبه کرده مضطرب گشتی، و باز خود را ملامت نموده به 5 دلایل عقل تسکین دادی. شبی جهت دفع ملال از بادةآ زلال قدحی نوش کرده، مواعظ خرد و نصایح عقل را فراموش نموده، خیال یار دلفریب او را بی شکیب ساخت، و حاجب خاص را طلبیده استفسار حال دلدار نمود و به تهدیدی تمام گفت: اگر امشب او را حاضر نگردانی تو را به سیاست رسانم. چندان که حاجب مقدمات عذر تمهید کرد به جایی نرسید. هیبت سلطانی مشاهده نموده خود را 10 در معرض تلف میدید. بالضروره ماه را به بارگاه شاه رسانید. دیگزباره اساس نشاط نهاده ms506 و اسباب عیش آماده شد. شعر

ماییم و شبی و یار در پیش جام می خوشگوار در پیش

گل آمده و خزان گذشته دی رفته و نوبهار در پیش

حاصل القصه شاه سه نوبت به کشتن او حکم کرد. حاجب ملاحظه نموده در 15 توقف افگند تا مهمات ملک بکلی معطل ماند. سلطان دانست که چارهآ این بلا جز به خود نتوان نمود و دفع این غایله به امید دیگری نتوان کرد. مصراع

به دست دیگری برناید این کار

چه هرکس را به کشتن کنیزک فرمایم هراینه ملاحظهآ [جان] کرده در توقف خواهد افگند. پس ملکی دفع او را به خود مترصد میبود و نمی خواست که از 20 روی ظاهر بی خیانتی واضح کسی را تلف کند؛ عاقبتالامر روزی بر بام قصر ایستاده بود و در دجله مینگریست، و کنیزک از دور کمر خدمت [بر میان] بسته جمال سلطان مشاهده میکرد. سلطان از خوف عاقبت و وبال غفلت براندیشید، دانست که وقت است. با خود گفت اگرچه خون بیگناهی به گردن میکنم اما صدهزار دل که از بی پروایی من غرق خون شده درمان میپذیرد. هرچند این 25 دختر مرا به جای جان است ولیکن ملاحظهآ حال دل آزردگان رعیت زیاده از آن است. پس فرمود نزدیکتر آی تا این کشتی را تماشا کنی. کنیزک چون نزدیک

و این مثل برای آن ایراد کردم تا ملک داند که صلاح مملکت رعایت کردن از آن بهتر است ms507 که با شخص خاین مؤانست نمودن، و یک تن را که مضرت او شامل باشد دورساختن به صلاح نزدیکتر که هزارکس را مهجور داشتن. شیر را بدین دمدمه آتش غضب برافروخت و نزدیک فریسه پیغام داد که این گناه را اگر عذری داری بازنمای. فریسه چون بیگناه بود، و گفتهاند هرکه را دست کوتاه بود زیان دراز است. مصراع

بی گناهان دلیر میباشند

جوابی درشت بازفرستاد و سخنان عنف آمیز [او] با خوش آمدهای فتنه انگیز معاندان یار شده، آتش خشم کامجوی بالا گرفت و عهود و موائیق را برطرف 15 نهاده، به کشتن فریسه حکم مطلق کرد.

آن خبر به مادر شیر بردند، دانست که تعجیل کرده است و جانب حلم و بردباری را مهمل گذاشته و صبر و سکون را به خفت و سبکساری بدل ساخته. با خود اندیشید که زودتر بباید رفت و فرزند خود را از وسوسهآ دیو لعین رهایی باید داد، چه هرگاه که بر سلاطین خشم مستولی گردد شیطان نیز بر او تسلط یافته 20 به هرچه خواهد امر فرماید، و از مضمون حدیث صحیح اذا اشتشاط السلطان تسلطه الشنطان همین [معنی] مفهوم میشود. شعر غضب از شعلههای شیطانی استعاقبت موجب پشیمانیست

نخست کس پیش جلاد فرستاد که در کشتن شغال توقف کن تا من با شیر سخنی بگویم، و خود نزدیک کامجوی آمده گفت: ای فرزند! شنیدم که به کشتن 25فریسه مثال دادهای. گناه او چه بود و چه جریمه ازو صادر شد. شیر صورت حال بازنمود. مادرش گفت: ای پسرا خود را در بادیهآ حسرت سرگردان مساز و از مشرب عدل و احسان بی بهره مباش، و بزرگان گفتهاند که هشت چیز به هشت

بیگنه دل شکسته در زندان مجرم از دور خرم و خندان

و لاشک نتیجهآ این کار آن باشد که حاضران از قبول عمل امتناع بر دست گیرند و غایبان از خدمت تقاعد نمایند، و نفاذ فرمانها علی الاطلاق در توقف افتد و هزار خلل به ارکان ملک راه یابد، و مضرتها که براین متفرع باشد از حدر 15 حصر بیرون و از مرتبهآ قیاس افزون است. شعر

منه گوش بر قول اهل غرض

کز ایشان رسد ملک و دین را شکست

غرض جو اگر از تو شد سزبلند

شود پایهآ قدر و جاه تو پست

وگر با حسودان شدی همرکاب

عنان بزرگی بدادی ز دست

شیر گفت: من به قول کسی در حقه فریسه حکم نکردم بلکه تا خیانت او بر من ظاهر نشد مزاج من متغیر نگشت. مادر شیر گفت: تغییر مزاج پادشاهان بییقینی صادق خصوصا با معتمدان درگاه روا نیست، و آنچه گفتی خیانت او به 25 ظهور رسیده هنوزاین سخن در حجاب شبهت است، و وقتی که پرده از روی این کار برافتد حقیقت آن معلوم ms509 خواهد شد؛ و بایستی که بدین مقدار گناه که به گمان

بیهنران صد حیل آرند پیش تا نرود کار هنرمند پیش

ای فرزندا عقل دوزاندیش و رای عالم آرای را در هر صورت که پیش آید و به هر حادثه که روی نماید حکمی عادل و تمیزی کامل باید شناخت که شرف جوهر آدمی به صفای خرد ارجمند است. شعر عقل است که بنیاد شرف محکم زوست

افزونی حرمت بنی آدم زوست

و فریسه در دولت تو به محلی بلند و درجهای رفیع رسیده بود و مرتبهآ بزرگ و پایهآ عظیم یافته. به مجلسها به وی ثنا میگفتی و در خلوتها عز مشاورت ارزانی میداشتی. اکنون بر تو لازم است که عزیمت در بطلان قول خود فسخ نکنی، و بنایی که به دست تربیت برافراشتهای در هدم قاعدهآ آن نکوشی، و خود را و او را از شماتت اعدا و شاد کامی حسودان نگاه داری تا چنانچه فراخور ثبات و وقار/تو باشد تفحص و استکشاف او از لوازم شمرده، احتیاط و استفسار بر وجهی کلی به جای آورده نزدیک عقل معذور باشی، و به مذهب عقلا از شوایب تهمت دورگردی؛ و این گناه که بدان نسبت می دهند از آن حقیرتر است که مانند 20 او خردمندی آیینهآ امانت به غبار خیانت تیره گرداند و دامن دیانت به قاذورات امثال این محقرات بیالاید. و من میدانم که حرص و شره، ورع و قناعت او را مغلوب نتوانند ساخت و آزو آرزو مرکب امل در ساحت بینش ms510 او نیارند تاخت. و در این مدت که فریسه ملازم این آستانه است گوشت نخورده، و پیش از آن نیز بدین صفت موصوف و مذکور میشد و صیت اجتناب او از اکل حیوانات در 25افواه همه افتاده بود و به اسماع رسیده. مصراع

بیهوده سخن بدین درازی نبود

و غالب ظن آن است که دشمنان گوشت در منزل فریسه نهاده باشند و این

باب نهم: در فضیلت عفو که بهترین صفتی است خاضه ملوی «/499 مقدار در جنب کید کایدان و حسد حاسدان بسیار نیست، چه از حسودان کسی بوده که به توهم آنکه کسی را آزاری رسد به قتل نفس خود راضی شده، چنانکه آن خواجهآ بی دولت غلام را به کشتن خود فرمود. شیر درخواست نمود بیان فرماید که چگونه بوده است آن؟ مادر شیر گفت: آوردهاند که در بغداد مردی بود حسود و همسایهای داشت صالح متدین که روزها به وادی روزه به آقدام ریاضت به سر بردی، و شبها مناهج عبادت را به طریق تهجد و مجاهده به پایان رسانیدی. شعر

شمع محبت ز دل افروختی هرچه بجزحق همه را سوختی

مردم بغداد از روی اعتقاد بدان عزیز بازگشت کردندی، و در مجالس و محافل ذکر خیر او گذشتی و اکابر شهر مراو را به نیکویی یاد کردندی، و به رسم تحفه و تبرک نقد و جنس بر وی نثار نمودندی؛ و همسایهآ حسود ازین جهت بر آن نیک مرد حسد بردی و به انواع قصدها در حقه وی پیوستی. اما [هر] تیر مکر که از کمان کید افگندی بر سپر صلاحیت و درع ورع او کارگر نیامدی تا ازین 15 معامله نیک به تنگ آمد و بغایت درماند. غلامی خرید و دربارهآ او مواجب الطاف و انعام واجب میدید و شرایط اشفاق و اهتمام تقدیم مینمود. بارها گفتی که تو را از جهت مصلحتی میپرورم و برای مهمی تربیت میکنم، امیدوارم که دل ms511 مرا از زیر بار آن بیرون آری و خاطر پریشان مرا از آن [دل] مشغولی فارغ سازی. شعر

ز آب دیده که میپرورم به سوز درونش

امیدوار چنانم که آتشی بنشاند

چون مدتی بر این بگذشت و غلام در مقام انقیاد و مطاوعت آرام یافت، / چند نوبت به زبان نیاز مباشرت مهم موعود و ارتکاب شغلی که مقصود خواجه در ضمن آن مندرج بود تقاضا نمود و گفت انواع نوأزش و مرحمت که دریارهآ این بیچاره مبذول فرمودهای به قوت عبارت شرح نتوان داد، و اصناف الطاف و 25 عاطفت که بندهآ سرافگنده را بدان اختصاص دادهای به مدد زبان در سلک بیان نتوان کشید. شعر

از بندة نوازیت چو سوسن شدهام هر عضو زیانی و هزار آزادی

میخواهم که در مقابلهآ این دلداری من نیز جان سپاری کنم و به ادای این نعمت طریق خدمت به جای آرم. شعر

نقد روان خویش نثار تو میکنم

جانی که هست در سر کار تو میکنم

خواجه چون دیدی که غلام داعیهآ حقگزاری و تمنای هواداری دارد، پرده از روی کار برداشت و فرمود که بدان و آگاه باش که من از دست این همسایه به جان آمدهام و میخواهم که او را به نوعی نکبتی برسانم. چندان که حیله انگیختهام و چارهها ساخته، تیر تدبیر من به هدف مراد نرسیده است و آتش حسد هر ساعت 1 در دل من شعله میکشد و زندگانی بر من منغص میسازد، و من از غصهآ او از لذت حیات سیر شدهام و از عمر عزیز بیزار گشته. تو را دراین مدت از جهت این پروردهام که امشب مرا بر بام همسایه بکشی و هم آنجا بگذاری و بروی، و مرا چون بامداد آنجا کشته بینند، هراینه او را به تهمت خون من بگیرند و مال و جان او در معرض تلف آید، و ناموس نیکمردی و صلاحیت او درهم شکند و اعتقاد ms512 5 مردم در حق وی به فساد انجامد و دیگر لاف ورع و زهادت نتواند زد، به زعم مردمان معنی این بیت در حقه او راست آید که گفتهاند: شعر

زاهد از حد میبرد یارب برافگن پردهاش

تا ببینند اهل عالم فسق پنهان آشکار

غلام گفت: ای خواجه! ازین فکر درگذرو چارهآ این کار به نوعی دیگر پیش آر 20 و اگر مراد تو دفع زاهد است من او را به قتل رسانم و دل تو را از جانب او فارغ گردانم. خواجه گفت: آن اندیشهای دور و دراز است و شاید تو بر او دست نیابی و کشتن او میسر نگردد. دیگر مرا قوت و طاقت نمانده، برخیز و این خدمت بهجای آرو مرا از خود خشنود گردان، و اینک خط آزادی به تو تسلیم میکنم و بدرهای زر که معیشت تو بقیةالعمر بدان بگذرد به تو تفویض مینمایم [تا ازین 25 شهر بروی و به ولایت دیگر مسکن سازی.] غلام گفت: [ای خواجه!] هیچ عاقل این فکر نکند که تو کردهای و آنکه بویی از خرد شنیده باشد چنین اندیشهای ننماید که تو نمودهای. چه نکبت دشمن در زمان حیات مطلوب بود) چون تو از

باب نهم: در فضیلت عفو که بهترین صفتی است خاصه ملوی را /501 دایرهآ زندگانی بیرون رفتی تو را از کشتن او چه لذت و از شکنجه و حبس او چه خیر. مصراع

چون نباشی در گلستان لاله گو هرگز مباش

چندان که ازین نوع سخنان درمیان آورد مفید نیفتاد. چون غلام رضای خواجه در آن دید، سرش بر بام خانهآ همسایه ببرید و تنش را که ننگ عرصهآ وجود بود همانجا بگذاشت، و خط آزادی و بدرهآ دینار برداشته روی به اصفهان نهاد و در آن دارالامان بار اقامت فرو گرفت. روز دیگر خواجهآ بدنیت را بربام نیکمرد کشته یافتند، و او را مقید ساخته به زندان بازداشتند؛ و چون ms513 شرعا کشتن حسود مردود بر وی ثابت نمیشد و اکثر معارف و اهالی بغداد به عفت و سلامت نفس او گواهی میدادند کسی او را تعرض نمیکرد، اما بند او نیز برنمیداشتند و 1 چندوقت همچنان محبوس بماند.

قضا را بعد از مدتی مدید یکی از معارف تجار در اصفهان غلام را دید و [از] غلام احوال متعلقان خواجه و همسایگان تفحص مینمود. در اثنای آن حال سخن بدان نیکمرد و حبس او رسید. غلام گفت: عجب ستمی بر آن [زاهد] بیگناه واقع شده، و حال آنکه این کار به حکم و فرمان خواجه از من صادرگشته، 15 و آن مرد صالح ازین معامله بی خبر است. پس کیفیت حال بتمامی بازگفت. و خواجهآ تاجر جمعی را بدان [حال] گواه گرفت و به بغداد آمده صورت حادثه و کیفیت واقعه بازنمود و آن مسلمان خلاص یافت. [مرد] حاسد نشانهآ تیر لعنت شد و [همسایهآ] متورع مضمون این قطعهآ غرا که نتیجهآ خاطر یکی از فضلاست به زبان حال ادا مینمود. شعر

در باب من ز روی حسد یک دو ناشناخت

دمها زدند و کورهٔ‌ تزویر تافتند

واندر شب ضلال به سعی کمان مکر

موی غرض به ناخن حیلت شکافتند

رغما لانفسهم همه نیکی به من رسید

ویشان جزای فعل بد خویش یافتند

و این مثل بدان آوردم تا ملک معلوم فرماید که از اهل حسد چه نوع کارها

میتوان کشت زنده را لیکن کشته را باز زنده نتوان کرد

شیر سخن مادر نیک استماع کرد و به میزان خرد بسنجیده، دانست که نصیحتی است از غرض مبرا و موعظتی است به زینت نیکخواهی محلی. 5 سیاست در توقف داشته بفرمود تا فریسه را حاضر گردانیدند و به خلوت طلبیده گفت: ما تو را پیش از این آزمودهایم و اخلاق و اوصاف تو را دیده و پسندیده، و سخن تو نزدیک ما به قبول موصول است از اقوال خصمان و حاسدان. دیگزباره بر سر مهم خود رو و از این صورت که گفت و شنیدی شد متألم و متأمل مباش.

فریسه گفت: اگرچه ملک سایهآ عنایت بر فرق حال من انداخته، آنچه از 20 عاطفت سلاطین آید به ظهور میرساند. فاما من از کلفت این تهمت بیرون نیایم مگر وقتی که ملک چارهای اندیشد و حیلهای سازد که حقیقت کار و کماهی احوال شناخته گردد، و با آنکه من به کمال دیانت خود متیقنم و بر برائت ذمهآ خود وثوقی تمام دارم، لیکن چندان که احتیاط بیشتر نمایند کیفیت اخلاص و مناصحت من زیادهتر ظاهر خواهد شد، و من میدانم که مصلحت کار و صلاح 25روزگار من در ضمن این قضیه مندرج است. شعر

غمناک نباید بد از طعن حسود ای دل

شاید که چو وابینی خیر تو درین باشد

کامجوی گفت به چه وجه تفحص توان کرد؟ فریسه گفت ms515 جماعتی را که این افترا کردهاند حاضر باید آورد و بر سبیل استفسار از ایشان سؤال کرد که مرا با آنکه سالها شد تا گوشت نخوردهام بدین خیانت تخصیص کردهاند و کسانی را که گوشت خورند و بی آن تحمل ندارند فروگذاشتن چه معنی دارد، و هراینه [چون] ملک در استفسار این حال مبالغه نماید، ایشان این راستی را بازخواهند 5 نمود و اگر ستیزه رویی کنند به تهدید و سیاستی به کیفیت واقعه وقوف توان یافت، و اگر بدان نیز نشود به امید مرحمتی و وعدهآ عنایتی نقاب گمان از رخسار یقین برتوان داشت تا کوتاة دستی و پاکدامنی من بر تمام خدم و حشم روشن شود. شعر هر راز که در پردهآ شب پنهانست چون روز شود بر همه روشن گردد 10

کامجوی فرمود که من از ایشان به وعید عقوبت صورت حال را تحقیق کنم نه به نوید عفو و ملاطفت، چه عفو را در باب کسی که به قصد حسد در حقه محرم و امین من معترف گردد مبذول نتوان داشت. فریسه گفت: هر عفو که از کمال استیلا و قدرت ارزانی دارند همه هنر است. العفؤ عندالقدرة. کار آن است که با 9وجود قدرت بر خصم از سر جریمهآ او درگذرند، چه قدرت یافتن/ بر دشمن 15 نعمتی است بیکران و شکرگزاری آن نعمت جز به عفو و اغماض نتواند بود. شعر

بر گنهآ کار چون شدی قادر عفو را شکر نعمت خود ساز

کامجوی چون سخن فریسه شنید و آثار صدق و صواب بر صفحات آن مقالات معاینه بدید، هریک از آن طایفه را که این گرد فتنه انگیخته بودند جداجدا طلبید و در استکشاف خفیات و استخراج غوامض آن کار مبالغه به حلر 20 افراط رسانید و بدان وعده که اگربیان واقع بازنمآیند، صحایف جرایم ایشان به آب عفو شسته گردد و با وجود آن به تشریفات و صلات پادشاهانه نیز نواخته شوند ms516 تأکیدات فراوان نمود. آخر بعضی از ایشان اعتراف نمودند و دیگران نیز به ضرورت اقرار کرده صورتر واقعه براستی در میان آوردند. آفتاب امانت فریسه از زیر ابر شبهت بیرون آمد و غبار شک از پیش دیدهآ یقین مرتفع شد. مصراع

امتحان کردیم حال هر کسی معلوم شد

مادر شیر گفت: ای پسرا این جماعت را امان دادهای و رجوع از آن ممکن

کامجوی گفت: این نصیحت را قبول کردم و دانستم که بی دلیلی روشن کسی را متهم ساختن نیکو نیست. مادر شیر گفت: ای ملک! آن کس که بی سببی ظاهر از دوستان برنجد از جملهآ آن هشت طایفه است که بزرگان از مجالست ایشان حذر فرمودهاند. کامجوی فرمود که تفصیل این مجمل را بازنمای. مادر شیر گفت: حکما بر اوراق صحایف وصایا ثبت کردهاند که از مصاحبت هشت گروه احتراز فرمودن لازم است و با هشت کس همنشینی و مخالطت کردن از ms517 لوازم. اما آن هشت تن که دامن موافقت از همدمی ایشان در باید چید: اول آن است که حقه نعمت منعمان نشناسد و خود را به کفران [نعمت] و ناسپاسی موسوم سازد، دویم آنکه بی موجبی خشم گیرد و غضب/ بر حلم [او] مستولی 25 باشد، سیم آنکه به عمر دراز مغرور گردد و خود را از رعایت حقوق خالق و خلایق بینیاز پندارد، چهارم آنکه بنای کار بر غدر و مکر نهد و آنها در نظر او سهل نماید، پنجم آنکه راه [دروغ و] خیانت بر خود گشاده دارد و از راستی و امانت کرانه کند، ششم آنکه در ابواب شهوت رشتهآ نفس دراز گیرد و هوس و هوا را قبلهآ مقصود و کعبهآ مراد شمارد، هفتم آنکه به قلت حیا موصوف بود و به 25 شوخ چشمی و بی ادبی گذراند، هشتم آنکه بی سببی در حقه مردم بذگمان شود و بی حجتی و بینتی اهل خرد را متهم سازد. اما آن هشت کس که بدیشان باید پیوست و صحبت ایشان را غنیمت باید

چو سرکه ترشی رو را به انگبین آمیز

که دافع مرض و راحت روان گردی

مباش مردة دل و همدمی جان بگزین

که از مصاحبت جان تو نیز جان گردی

چو سایه باش ملازم به پیش اهل صفا

که آفتابصفت شهرهآ جهان گردی

چون شیر مواقع شکرگزاری و منتداری مادر مشاهده فرمود گفت: ای ملکهآ زمان! به برکت نصایح والتفات مواعظ تو، شعر

راه تاریک گشته روشن شد کار دشوار مانده آسان گشت

و امینی کافی و کاردانی وافی از ورطهآ تهمت بیرون آمد و مرا بر حال هریک از ملازمان اطلاعی حاصل شد، و بعد از این دانم که با هریک چه نوع سلوکی باید 25 کرد و در رد و قبول سخنان به چهسان دخل باید نمود. پس اعتقاد او بر امانت فریسه بیفزود و انواع معذرت و عاطفت ارزانی داشته او را پیش خواند و گفت:

ای آنکه دل از وفا بپرداختهای

با دشمن من تمام درساختهای

گر با همه کس عشق چنین باختهای

هرگز حق هیچکس نه بشناختهای

کامجوی گفت: از این معانی هیچ چیز پیش خاطر نباید آورد که نه در خدمت 9 تو تقصیری ms519 بوده و نه در عنایت ما قصوری. دل قوی دار و به استظهار تمام روی به مهمات خود آر. فریسه گفت: مصراع

هر روز مرا سری و دستاری نیست

این نوبت خلاص یافتم، اما جهان از حاسد و بذگوی خالی نیست و تا عنایت ملک بر من باقی باشد حسد بذاندیشان برقرار خواهد بود، و بدین مقدار که ملک 5 سخن ساعیان را شرف استماع ارزانی داشته، دشمنان معلوم کردهاند که جانب ملک به آسانی به دست آید؛ هرلحظه تخلیطی تازه سازند و هر ساعت دغدغهای [در میان] اندازند؛ و هر پادشاه که سخن ساعی فتنهآ انگیز را در گوش راه دهد و به زرق و شعبدهآ غماز و سخن چین التفات نماید، خدمت او جانبازی باشد، و با جان بازی کردن طریق خردمندان نیست. مصراع هر روز مرا ز نو نروید جانی

و اگر رای ملک صواب بیند من عذر قبول ناکردن عمل را به یک سخن روشن گردانم. ملک فرمود که بگوی. فریسه گفت: اگر پادشاه درین حادثه بر من ترحم فرمود و اعتماد را تازه و اعتقاد را زیاده ساخت از روی تلطف و تفضل بود و آن را نعمتی هرچه عظیمتر و عنایتی هرچه تمامتر توان دانست؛ اما بدین تعجیل که 25فرمود و در سیاست من بی آنکه تفحص رود خفت نمود، در مکارم پادشاهانهآ او بذگمان گشتهام و از عواطف خسروانه و مراحم بیکرانهآ او ناامید شده. چه سوابق تربیت خود را بیفایده در حیز ابطال افگند و سوالف خدمت مرا بیهوده در

شهی کاسمان در بیاش گاه بار ز پروین و جوزا فشاندی نثار

نشینندهآ بزم کسری و کی فریدون کمر شاه فرخندهآبی

روزی بر حاجبی متغیر شد و خانه بر وی زندان ساخت. بیچاره حاجب تاب نظر پادشاه نداشت، و رفتن از آن شهر نیز مصلحت روزگار خود نمیدید. بالضروره در گوشهآ کاشانه نشسته گاهی بر اضطراب کار خود بگریستی، و زمانی از بوالعجبیهای روزگار بخندیدی. شعر

هر شب از سوز درون بر حال زار خویشتن

گاه میگریم چو شمع و گه تبسم میکنم

عاقبت از قلت مال و [کثرت عیال و] پریشانی احوال به تنگ آمده، اندیشه کرد که خود را به نظر پادشاه باید رسانید، یا گردن به تیغ سیاست رسد یا سربه افسر قبول مزین گردد. روزی که شاه مهمانی عظیم داشت و بار عام بود، آن 20 حاجب به نزدیک هریک از دوستان فرستاده و اسپی و جامهای به عاریت گرفته برنشست و به درگاه پادشاه آمد. دربانان و حاجبان گمان بردند که شاه با او در مقام عنایت است و مرکب و لباس به فرمودهآ سلطان بدو دادهاند. کسی او را مانع نشد. حاجب دلیزوار به بارگاه درآمد و به جایی لایق بایستاد، و شاه به بزم شراب نشسته بود و با مهمانان مباسطتی دربیوسته، چون حاجب را دید آتش غضب 25 شعلة زدن گرفت و جلآد خشم را داعیهآ سیاست پدید آمد. باز تأمل فرمود و نخواست که مجلسه عشرت را منفص سازد و نشاط بادةآ خوشگوار به اندوو ایذا

تو باده نوش و کرم ورز والضمان علی و چون حاجب در بشرهآ شاه نگریست و طراوت انبساط و تازةآ رویی او را برقرار ms521 یافت، گرم به کار درآمده، دامن خدمت در کمر ملازمت استوار کرده در هر کاری دست میزد و به هر شغلی قیام مینمود،/ تا فرصتی نیکو یافته طبق زرین که وزن آن هزارمثقال بود در زیر قبا پنهان کرد. شاه آن حرکت را مشاهده نموده دانست که ضیق معاش و درماندگی حال او را باعث جرأت شده، حلم را به پرده پوشی آن عیب نامزد فرمود، و به آخر مجلس طبقچیان جستوجوی نموده خلقی را متهم میکردند و داعیهآ آن بود که به زجر و تعذیب از ایشان اقرار کشند. شاه یکی از نواب را پرسید که این جماعت را چه رسیده که بغایت مضطرباند. نایب صورت حال بازنمود. پادشاه گفت: این مردمان را بگذارید که طبق ایشان ندارند، آنکه دارد بازنخواهد داد، و آنکه دیده بازنخواهد گفت. حاجب بیرون آمد و یکسال به بهای آن طبق معیشت بگذرانید. سال دیگر همان جشن خاص 5 و بار عام بود. آن حاجب خود را در میان آن جمع افگند. پادشاه او را پیش خوانده آهسته گفت: مگر طبق تمام خرج شده. حاجب روی تضرع بر زمین نیاز نهاده گفت: شعر

خانهآ عمر تو تا دور ابد معموریاد آنچه کردم به عمد بود و اندیشیدم که شاید پادشاه ببیند یا دیگری بر آن مطلع گردد و مرا به سیاست رسانند که از محنت گرسنگی از جان سیر آمدهام، و اگر عمل من در پردهآ اخفا بماند باری قوت چندروزه به دست افتد. حال من این بود و یقین میدانم که صدق مقال من بر مرآت ضمیر انور پادشاه پوشیده نخواهد ماند. شعر

دارد آن شمع دل افروز اگهی از سوز ما

اندرین معنی گواه ما ضمیر پاک اوست

پادشاه گفت راست میگویی و بر تو جای ترحم است. پس او را بنواخت لو

شیر گفت: سخن تو راست و درست است اما تلخ و درشت. نوشداروی نصیحت باید که خوش مزه باشد تا تناول آن مریض را آسان بود، و یمکن که طبع بیمار از خوردن داروی ناخوش گوار اگرچه/ میداند که صحت او در ضمن آن خواهد بود ابا کند و بدان سبب از نعمت صحت محروم ماند. شعر

کسی که او به شکز خنده دل تواند برد

جواب تلخ چرا گوید از چنان دهنی

فریسه جواب داد که دل ملک در امضای باطل درشتتر از سخن من است در تقریر حق، و چون تزویر و بهتان را سبک استماع میتواند کرد، اولی آنکه شنودن حق و صواب بر او گران نیاید، و زنهار این حدیث را بر دلیری و بی حرمتی حمل 15 نفرمایی که دو مصلحت کلی را متضمن است: اول آنکه مظلومان را به استغاثه و فریاد خرسندی حاصل آید و به ناله و تظلم ضمایر ایشان از غبار اندوه پاک گردد؛ و چنان نیکوتر که تمامی آنچه در دل من است اظهار کنم تا ملک را حضور و غیبت من یکسان بود و چیزی باقی نماند که [در] ثانی حال موجب عداوت تواند گشت؛ دوم خواستم که حاکم این قضیه هم عقل رهنمای و عدل جهان آرای ملک 2 باشد، و امضای حکم پس از شنیدن سخن متظلم تواند بود؛ لاجرم لازم نمود که صورت درد خود با طبیب عدالت بازنماید. مصراع

چون توان درد از طبیب خویش پنهان داشتن

کامجوی گفت: همچنین است، اما در استخلاص تو از ms523 این غرقاب عنا عنایت کلی فرمودیم و خلاض دادن از ورطهآ هلاک بعد از حکم سیاست لایق تزاحسانی 25 و کامل تز انعامی میتواند بود. فریسه گفت من به عمرها شکر عواطف ملک نتوانم گزاردن و در قرنها از عهدهآ مکارم شاهنشاهی بیرون نتوانم آمد؛ و این عفو

بر جان و بر دلم نظری کردهای به لطف

جان شد رهین منت و دل شرمسار تست و بیش ازین همه وقت ملک را مخلص و مطیع و ناصح و یکدل بودم و جان و روان فدای رضا و فرمان او می شناختم، و آنچه حالا میگویم نه برای آن است که بر رای ملک درین حادثه خطایی ثابت میکنم یا عیبی به جانب تدبیر و تأملش منسوب میگردانم، اما حسد جاهلان در حق اریاب هنر و کفایت عادتی مستمر و رسمی مألوف [است] و بسته گردانیدن راه حسد از اهل فضل و اریاب خرد محال 0 می نماید. مصراع

بی خار حسد نیست گل فضل و هنر

و بزرگی درین باب گفته است: شعر

از حسد نااهلم ار گوید بدی

زان بود کز من به دل دردیستش

حاسدان هستند و ما را باک نیست

بیهنر آنکس که حاسد نیستش/ و از دعای حکما که تب محسودا، همین نکته به فهم درمی آید. کامجوی گفت: از حسد دشمنان و مکر حسودان چه باک [آید] که سخن دروغ فروغی ندارد و حیلهآ بیهنران در جنب فضایل هنرمندان چون سها با تاب آفتاب پدید نیاید. 20 همیشه باطل مقهور بوده است و حق منصور آیت کلمة الله هی العلیا. به شکست حاسدان رونق خردمند شکسته نگردد و به عیب بدگویان مرد پاکدامن معیوب نشود. شعر گر بدی گفت تو را دشمن دون باکی نیست ms524

مس نه آنست که او مرتبهآ زر شکند طعن خفاش کجا رونق خورشید برد

سنگ بداصل کجا قیمت گوهر شکند و تو بعد ازین از فتنهآ حاسدان ایمن باش که ما بر حقیقت اقوال غرض آمیز

غافل مشو از هرکه دلش آزردی و چون بدین حیله در مزاج ملک مدخل کنند دور نیست که از جانب ملک نیز بذگمانی پدید آید؛ والحق جای آن دارد که ملوک ایمن نباشند از بندهای که جفا 1 دیده باشد یا ازمنزلت خویش بیفتاده یا به بلایی مبتلاگشته یا خصمی را که در رتبت ازو کمتر باشد بر وی تقدمی پیدا شده [باشد]. کامجوی گفت: علاج این واقعه چگونه توان کرد و ابواب این مدخل را به چه تدبیر توان بست. فریسه جواب داد که سخن ایشان در این ماده بغایت بیاصل است و جز نمایشی مغلطه ندارد. چه پس از چنین حادثهها اعتقاد جانبین صافیترگردد و برای آنکه اگر در 15 ضمیر مخدوم به سبب اهمالی که از جهت خدمتگاری دریافته باشد کراهیتی بوده، چون خشم خود را براند و فراخور حال گوشمالی دهد، لاشک اثرکراهیت زایل گردد و از اندک و بسیار خدشهای نماند، و دیگر آنکه بی اعتباری تمویهات قاصدان هم بشناسد و بیش به ترهات صاحبغرضان التفات ننماید، و فرط اخلاص وکیاست ms525 و کمال هنر و دیانت آن کس بهتر مقرر گردد، و اگر در دل 20 خدمتگاری نیز خوفی و هراسی باشد چون مالشی یافت ایمن گردد و از انتظار بلافارغ شود. شعر 193a در غم افتادم واز اندوه غم آزاد شدم

در بلا ماندم و از بیم بلا وارستم

شیر پرسید که بذگمانی بر چاکران از چند وجه تواند بود. جواب داد که از سه 25 وجه: یکی آنکه جاهی دارد و به اهمال مخدوم نقصان پذیرد، دوم آنکه خصمان بروی بیرون آیند و به سبب بی عنایتی پادشاه بر وی غلبه کند، سیم آنکه مال و

به روز درس ثنای تو میککنم تلقین

به شب وظیفهآ مدح تو میکنم تکرار

کامجوی گفت که دل قوی دار که تو از آن بندگان نیستی که چنین تهمتها را در حقه تو مسموع دارند و سخن سعایت آمیز دریارهآ تو به محل قبول رسانند، و 5 ما تو را به حقیقت شناختهایم و ms526 دانسته که در محنت به صفت صبر موصوفی و در نعمت به ادای شکر معروف، و هرچه خلاف مروت و دیانت است مستنکر میشماری و رعایت فتوت و امانت را در احکام خود فرض عین میداری. پس به رعایت و عنایت ما واثق باش که عقیدت ما در باب کفایت و راستی و کیاست و کوتاة دستی تو مضاعف گشته، و بههیچوجه دیگر سخن خصم محله استماع 20 نخواهد یافت، و هر رنگ که آمیزند بر قصد صریح حمل خواهد افتاد. شعر

زین پس سخنان فتنهآ انگیز حسود دربارهآ دوستان نخواهیم شنود

فریسه گفت: با وجود این همه دلنوازی از کید دشمنان چه باک و با دولت رضای شهنشاهی از خشنودی خصمان چه غم. شعر

بعد از اینم چه غم ار تیر کج انداز حسود

چون به محبوب کمان ابروی خود پیوستم پس به دل گرمی تمام به کار خود اقدام نمود، و هر روز مرتبهآ تقویت او تزاید مییافت و درجهآ تمشیت و تربیتش تصاعد میپذیرفت تا بهوفور صلاح و سداد

نهالش بدان گونه شد سزبلند که از آسمان سایه برتر فگند این است داستان ملوک در آنچه میان ایشان و آشیاع و آتباع حادث شود، و پس از اظهار سخط و کراهیت در مقام رضا و ملایمت آیند، و بر عاقل مشتبه نگردد که در وضع این امثال و حکایات چه مقدار فایده درج کردهاند، و هرکه به 5 تایید آسمانی مخصوص و به سعادت سرمدی مؤید گشت تمام همت بر فهم اشارات حکما مقصور دارد، و به تمامی نهمت به کشف رموز علما مصروف گرداند، و از طبیبان دارالشفای طریقت مفرح غم و حقیقت التماس نماید تا به برکت معالجت حکمای روحانی از علت خطر آمیز جهالت و نادانی برهد. شعر

داروی تربیت از پیر طریقت بستان

کآدمی را بتر از علت نادانی نیست ms527

روی اگر چند پریچهره و زیبا باشد

نتوان دید در آیینه که نورانی نیست

عابد و زاهد و صوفی همه اطفال رهند

مرد اگر هست بجز عالم رتانی نیست

حکیم فرمود که بر ایذای حیوانات اقدام ننماید مگر جاهلی که میان نور خیر 9 و ظلمت شر و فایدهآ نفع و غایلهآ ضر فرق نتواند کرد، و به حکم جهالت در بادیهآ ضلالت سرگردان شده از عواقب اعمال غافل باشد و نظر بصیرتش از خواتیم امور قاصر ماند و به کنه مکافات بینا نگردد. اما آنکه دیدهآ سرش به کحل الجواهر توفییق ازلی منور است و گلشن دلش به روایح رباحین عناییت لم یزلی معطر،

مپسند به کس آنچه به خود نپسندی

و بباید دانست که هر کرداری را جزایی مقرر است و هراینه به اریاب آن/ برسد و به تأخیری که در میان افتد مغرور نباید شد [که به فحوای] ان الله ینهل و لا یهمل شاید امهالی باشد، یمکن اهمالی نخواهد بود، دو سه روزه مهلت و 5 مجال است و اندیشهآ نایافتن سزا و ms528 جزا خیال محال. هر تخمی که در مزرعهآ عمل بکارند بسی برنیاید که بر آن بردارند، پس هرکه طلب نیکویی دارد باید که بجز تخم نیکی نکارد. رباعی

خواهی که تو را [هیچ] بدی ناید پیش

تا بتوانی بدی مکن از کم وبیش

چون نیک و بد تو با تو میگردد باز

بنگر که چه کار میکنی در حق خویش

و اگر کسی خواهد که بذکرداری خود را به مکر و تلبیس پوشیده گرداند و زرق و شعبدهآ خود را در لباس نیکوکاران جلوه دهد تا به حدی که مردمان بر او ثناگویند و ذکر محامد او در اقطار و آفاق سایر شده به دورو نزدیک برسد، بدین 15 و سیله نتیجهآ افعال ناپسندیده هرگز از او مصروف نگردد و ثمراته خبث باطن و ناپاکی ضمیر در وی رسد؛ چنانچه دهقان مثلا تخم حنظلی کاشته باشد و در زمین افگنده و روی آن را به خاک پوشانیده چنان بازنماید که درین زمین نیشکر کاشتهام و همه کس اعتقاد کند که در آن مزرعه نیشکر خواهد رست، [بی شبهه] بدین حیله زراعت وی متغیر نخواهد گشت، همان تخم حنظل که کاشته بر خود 2 به ظهور خواهد رسانید. شعر چونکه بد کردی بترس ایمن مباش زانکه تخم است و برویاند خداش چند گاهی او بپوشاند که تا آیدت زان کردههای بد حیا داد حقمان از مکافات آگهی گفت: ان عدتم به غذنا به

و شاید که چون کسی حقیقت مکافات دریابد و سر آیهآ فمن یعمل مثقال ذرة 25 خیرا یره و من یعمل مثقال ذرة شرا یره در دل وی سرایت کند، از بدیها اعراض نموده [سوی نیکویی گراید] و از ستمگاری و دل آزاری توبه کرده، سلوکر راه

وین نیز به توفیق تواند بودن

و از نظایر این کلمات و امثال این مقالات حکایت شیر صف شکن و مرد تیزافگن است. ms529 رای پرسید که چگونه بوده است آن؟ بیدپای گفت: آوردهاند که در ولایت حلب بیشهای بود مشتمل بر درخت بسیار و محتوی بر ریاض و انهار. شعر

گل و بید و شمشاد و سرو خدنگبههم درشده شاخ در شاخ تنگ در آن بیشه شیری بود ماده و هزبری بود [تیز] چنگ و پرخاش را آماده. پیل تنی که بهرام فلک چون گور شکار او بودی، و شیر سپهر از شکوه صولتش چون گاو زمین به تحتالثری فرار نمودی. شعر

چو بنمودی به وقت خشم دندان شدی از هیبتش چون آب سندان

دو چشمش چون دو کانون پزآذردهانش همچو غاری پر ز خنجر 15 5 همواره به خون ریختن مشغول بودی و پنجه و دهان به خون جانوران بیالودی. سیاه گوشی که ملازم او بود چون صورت حال بر آن منوال دید از نتیجهآ ستمگاری و ثمرهآ خونخواری او بترسید و از وعید: من اعان ظالما [سلطه الله علیه] اندیشه کرده، میخواست که ترک ملازمت گیرد. شعر بترس از صحبت آن کس کزو خلقی بیازارد به آتش هر که شد نزدیک بیم سوختن دارد

در این فکر روی به صحرا نهاده در کنار بیشه دید که موشی به جهد تمام بیخ درختی میبرد و به دندان ارهصولت اجزای عروق او را منفصل میسازد، و درخت به زبان حال با او میگوید که ای ستمگار دل آزار! چرا به تبر آزار بیخ و بنیاد [حیات] مرا زیر و زیر میسازی و رشتههای جان مرا به تیغ بیداد قطع 25میکنی و مردم را از راحت سایه و منفعت میوهآ من محروم میگردانی. شعر

مکن بدی که بدی را جزا بدی باشد

به کیش اهل مروت بدی ددی باشد

موش به زاری او التفات نانموده به همان جفاکاری اشتغال داشت که ناگاه ماری دهان گشاده از کمین بیرون آمد و قصد موش کرده به یک دم او را فرو برد. سیاه گوش ms530 از این صورت تجربهای برداشت و دانست/ که آزارنده جز آزار نبیند و نشانندهآ خارگل مراد نچیند. شعر

ن و نیک طمع میداری جز بد نبود سزای بذکرداری

و در همین حالت که ماراز خوردن موش فارغ شده در سایهآ درخت حلقه زد، خازپشتی درآمد و دم مار به دهن گرفته سردرکشید. مار از غایت اضطراب خود را بر وی میزد تا همه اعضایش به نوک خار سوراخ سوراخ شد و جان به مالک دوزخ سپرد. سیاه گوش از صفحهآ اعتبار رقمی دیگر مشاهده نمود، اما چون مار از کار بیفتاد خازپشت سر بیرون آورد. بعضی از احشای مارکه غذای او را موافق 10 بود تناول نمود و باز سر در پردهآ خفا کشیده در میدان صحرا بر هیأت گویی بیفتاد.

سیاه گوش مترصد حال خازپشت میبود که ناگاه روباهی گرسنه بدانجا رسید، و خارپشت را که لقمهآ چرب او بود بدان وضع دید، دانست که با وجود حدت خار از گل مقصود بویی نتوان شنود و جز به کلید حیله و مکر در آرزو 15 نتوان گشود؛ پس خازپشت را بر پشت افگنده قطرهای چند بول بر شکم وی بریخت. خازیشت به تصور آنکه باران اسبت سر از درون پرده بیرون آورد. روباه درجست و حلقش گرفته سرش برکند و باقی اجزا را به اشتهای تمام بخورد چنانکه از او جز پوستی باقی نماند، در این برابر سگی جهنده چون گرگ درنده از گوشهای درآمد و روباه را [از هم] بدرید، و به مقداری از وی جوعالکلب را 20 تسکین داده در گوشهای به خواب رفت؛ و سیاه گوش این اعجوبهها را [که هریک دلیلی روشن بود بر تحقیق مکافات] میدید و منتظر حالات دیگر که از نهانخانهآ قضا به فضای صحرای قدر آید میبود، ناگاه پلنگی دید که از گوشهآ بیشه بیرون دوید و تا سگ را خبرشدن به نیش جان شکار دلش را از سینه بیرون کشید. ms531 قضا را پلنگ [بی خبر] از کمینگاه صیادی بیرون جسته [بود] و صیاد با تیر در کمان 25 کشیده در پی او نشسته. چون پلنگ را مشغول سگ دید، خدنگ دلدوز به جانب وی افگند. بر پهلوی راستش آمده از طرف چپ بیرون رفت. شعر

زمین گفت آفرین بادا بر آن دست

هنوز پلنگ از پای درنیامده بود که صیاد به سبکن دستی پوست از سرش درکشید و سراسر سواری در آن موضع رسیده بدان پوست پلنگ که بغایت منقش بود طمع دریست، و صیاد در آن باب مضایقه مینمود./ مهم ایشان به مخاصمه و مقاتله انجامید و در اثنای حرب، مرد سوار شمشیر آبدار کشیده بر سر صیاد تاخت و تا بر خود جنبیدن سرش به صحرا انداخت و پوست پلنگ از زمین درریوده روی به راه آورد. هنوز قریب صدگام نرفته بود که اسبش به سر درآمد و سوار بر زمین افتاده گردنش بشکست که گفتهاند: مصراع

زمان تا دو ساعت امانش نداد سیاة گوش را از این تجربهها مزید یقین گشت و به ملازمت شیر آمده اجازت رفتن از آن بیشه طلبید. شیر فرمود که در سایهآ دولت من آسایشی داری و از خوان احسان و مایدهآ انعام من بهرهای مییابی، سبب رفتن ازین منزل و ترک خدمت گرفتن چه چیز تواند بود؟ سیاه گوش جواب داد که ای ملک مرا خیالی 5 روی نموده و اندیشهای از سویدای دل من سربرزده که در نهفتن آن بیم بگداختن است و در گفتنش خوف جان دریاختن. شعر حال دل خویش از تو نهفتن مشکلوز بیم رقیب بازگفتن مشکل

و اگر همت ملوکانه میثاقی که شکستن آن به هیچوجه جایز نتوان داشت در میان آرد، صورت حال براستی بازنمایم. شیر او را امان داد و بر آن معنی عهد 20کرده به سوگند مؤکد ساخت. سیاه گوش گفت: میبینم که نیت ملک به آزار خلق موقوف است و ms532 عنان قدرتش به ایذای بیگناهان معطوف. شعر

ترک ستم کن ز ندامت بترس وز فزع روز قیامت بترس

[و من بغایت از این صورت ترسان] و از این معنی هراسانم. شیر چون در زمان عهد کرده بود آن سخن سخت تحمل کرده گفت: چون بر تو ستمی واقع 25نیست و از من ظلمی به تو نمی رسد کناره کردن چه وجه دارد. سیاهآ گوش گفت: از دو جهت، یکی آنکه هیچ صاحب مروت قوتر دیدن ظلم ندارد و طاقت شنیدن نالهآ مظلوم نیارد. شعر

وجودت پریشانی خلق ازوست ندارم پریشانی خلق دوست

من از بینوایی نیم رویزرد غم بینوایان مرا خسته کرد

دویم آنکه مبادا شومی این افعال در تو رسد و من نیز به واسطهآ مصاحبت تو در آتش عقوبت سوخته گردم. مصراع

آتش چو برافروخت بسوزد تر و خشک

شیر گفت تو شآمت فعل بد از کجا دانستهای و یمن عمل نیک از که آموختهای. [سیاه گوش] گفت: جهان را که جای مکافات است به کوه تشبیه کردهاند، هرچه از نیک و بد با وی گویی جواب خود به طریق صدا همان شنوی. شعر

این جهان کوه است و فعل ما ندا سوی ما آید نداها را صدا

گرچه دیوار افگند ساییهآ دراز بازگردد سوی او آن سایه باز

و من امروز به صورتد مجازات/ به رأس العین مشاهده نمودهام و صفت مکافات معاینه دیدهام. پس آغاز کرد و قصهآ موش و مار و خارپشت و روباه و سگ و پلنگ و صیاد و سوار و قصه بر وجهی که دیده بود بازگفت و به طریق مناصحت فرمود که ای ملک! موش که بیخ درخت برید طعمهآ مار شد، و مارکه 15 آزار بدو رسانید به بلای خازپشت گرفتار شد، و خازیشت که مار را بکشت در دام حیلهآ روباه افتاد، و روباه که خون او بریخت، سگ گرسنه دمار از روزگار او برآورد، و سگ ms533 بهواسطهآ آن بیداد در پنجهآ پلنگ شکنجهآ هلاک کشید، و پلنگ به شآمت ایذا [و آزار] هدف تیر اجل شد، و صیاد به سبب قصد و بیرحمی سر به باد داد، و سوار بدان خون ناحق دلخسته و گردن شکسته بماند؛ و فعل هریک 25 چون مبتنی بر ضرری بود به رسم جزا هم مضرت به وی لاحق شد. پس از بدی منحرف گشتن و از بدان کناره جستن عاقلان را لازم است و کار خود به اصلاح آوردن و نیت بر افعال حسنه مصروف داشتن خردمندان را از فرایض و لوازم. شعر

نخستین نشان خرد آن بود که از بد همه ساله یکسان بود

شیر چنان به قوت مغرور بود و به شوکت قهر و غلبه مشغوف که سخن 25 سیاه گوش را افسانه میپنداشت و نصایح او را بازیچه تصور میکرد.

سیاه گوش دید که سخن او در دل شیر همان اثر دارد که ضرب پای مورچه بر

بلی کی کارگر باشد سنان خار در خارا

شیر را بگذاشت و به گوشهای بیرون رفت. شیر از قضیهآ سیاهآ گوش خشم آلود شده در پی او روان گشت، و سیة گوش خود را در بوتهآ خاری نهان کرد. شیر او را ندید و برگذشت و دو آهوبره دید در فضای [آن] صحرا چراکنان، و مادر مهربان به رسم نگهبانان متوجه حال ایشان. شیر قصد گرفتن ایشان کرد و آهو فریاد برآورد کهای ملک! از صیذ کردن دو نورسیده چه آید و از خوردن ایشان چه بندد و چه گشاید، مکن و دیدهآ مرا به فراق قرةالعین گریان مساز و دل مرا به آتش 5 هجران جگرگوشگان بریان مکن، آخر تو را نیز فرزنداناند. از آن براندیش که به ایشان همین وقوع یابد. مصراع

با من آن کن که اگر با تو رود بپسندی

قضا را شیر دو بچه داشت که جهان روشن به روی ms534 ایشان دیدی. در آن محل که قصد آهوبرگان کرده بود، صیادی نیز در پیش آن بیشه به گرفتن شیربچگان 5 اشتغال داشت. این جا شیر به زاری آهو التفات ناکرده بچگانش را بکشت، و آنجا صیاد هر دو بچهآ او را بکشت و پوست بازکرد، چه نیکو گفتهاند: شعر

مگر دشمن خاندان خودی/ که با خاندانها پسندی بدی

آهو از پیش شیر رمیده و فراق فرزندان نازنین کشیده به هر طرف سراسیمه می دوید. ناگاه سیاه گوش بدو رسیده کیفیت حال پرسید. چون بر کماهی احوال 20وقوف یافت دلش به زاری آهو بسوخت و به اتفاق او آغاز ناله کرد. شعر

هرگه که دلم از غم دلدار بنالد از نالهٔ‌ زارم در و دیوار بنالد بعد از خروش و فغان و آه و زاری بیپایان سیاة گوش او را تسلی داد و گفت: غم مخور که اندک فرصتی را سزا و جزای خود خواهد یافت. شعر

شمع پروانه را بسوخت ولی زود بریان شود به روغن خویش اما چون شیر به بیشه [باز] آمد و بچگان را [بدان گونه] بر زمین افگنده دید، فریاد [و نفیر] برآورد و گفت: شعر

شد حالتی پدید که تاب و توان برفت

شیر خروشی برکشیده و فغانی دردناک [در] گرفته به نوعی مینالید که وحوش آن بیشه از وحشت نالهآ او زاری میکردند، و به صفتی میزارید که مرغان هوا از سوز گریهآ او در ناله میآمدند. شعر چو سیل خون رود از دیدههای پرنم من

چه جای دوست که دشمن بگرید از غم من در همسایگی شیر شغالی بود دامن از [گرد] تعلقات دنیی افشانده و نکتهآ من قنع شبع از لوح توکل [و تفویض] فرو خوانده. شعر

فارس میدان توکل شده خیمه به صحرای قناعت زده به رسم تعزیت نزدیک شیر آمد گفت: موجب [این همه] فریاد و فغان چیست؟ شیر صورت حال بازراند. شغال گفت: صبر پیشه کن و ms535 شکیبایی پیش آر که هیچ مشامی از گلشن عالم بوی وفا نشنیده و هیچ کامی از دست ساقی ایام شراب راحتی بی چاشنی جراحتی نچشیده. شعر از دهر جفا پیشه وفایی نتوان یافت وز گردش ایام صفایی نتوان یافت 15 زخم دل مجروح جگرسوختگان سازنده تر از صبر دوایی نتوان یافت گفت ای ملک! زمانی دل با خود آرو گوش هوش گشاده دارتا دو سه نکته از دفتر حکمت فرو خوانم و حقیقت کار و بار دنیای غدار ناپایدار بازنمایم. دریای باطن شیر از جوش و خروش فرونشست و به سمع قبول اصغای مواعظ و نصایح کرد. شغال چون دید که شیر در مقام استماع کلام آست سخن دلپذیر آغاز کرد و 2 گفت: ای ملکا هر ابتدایی را انتهایی مقرر است و هر آغازی را انجامی مقدر. هرگاه که مدت عمر سپری شد و هنگام اجل فراز آمد، یک چشم زدن مهلت صورت نبندد. فاذا جاء اجلهم لا یستآخرون ساعة و لا یستقدمون. بر اثر هر غمی شادیی چشم باید داشت، و در عقب هر رنجی سوری توقع باید کرد. شعر سالها دل چون صبا طوف ریاض دهر کرد

در فضای او گلی گر یافت بیخاری نیافت

[در همهآ حالها به قضای ایزدی رضا باید داد، و جزع را که هیچ فایده ندارد

جان سپر کن چرا که تیر قضا یک سر مو خطا نخواهد کرد

شیر گفت: این بلا به بچگان من از کجا رسیده باشد؟ شغال گفت: این همه از تو به تو رسیده. چه آنچه تیرانداز [قضا] با تو کرده اضعاف آن تو با دیگران کردهای، و این مکافات عمل تست که روی به تو آورده، کما تدین تدان. و نیک شبیه است قصهآ تو به قصهآ آن هیزم فروش که میگفت نمی دانم که این آتش از کجا در هیزم من افتاد،/ شیرگفت چگونه بوده است آن؟ ه شغال ms536 گفت: آوردهاند که در زمان پیشین ستمگاری بود که هیزم درویشان به اشتلم و حیف بخریدی و در بهای آن مضایقهآ بسیار نموده کمتر از آنچه قیمت بودی بدادی، و در زمستان بر توانگران طرح کردی به اضعاف آنچه قیمت عدل باشد بها بستاندی. هم درویشان از جور او به جان آمده بودند و هم توانگران از جفای او به فغان. شعر سینهآ دلسوختگان زو کباب کلبهآ محنت زدگان زو خراب

روزی هیزم درویشی به زور بکشید و نیمه بها بدان فقیر بینوا بیش نداد. درویش دست دعا بر آسمان برداشت و روی نیاز به قبلهآ خضوع و خشوع آورد. شعر

ای ظالم از دعای بد ایمن مشو که شب گریان دعا کنند که خون از دعا چکد

درین محل صاحبدلی برسید، و بر آن حال وقوف یافته زبان ملامت بر آن ظالم بگشود و گفت: شعر

بترس از تیزباران ضعیفان در کمین شب که هرک از ضعف نالانتر قویتر زخم پیکانش با بیچارگان که جز حضرت الهی پناهی ندارند بر این منوال سلوک مکن، و بر دردمندانی که همه شب چون شمع از سوز دل اشک بارند بدین گونه ستم روا مدار، و خانهآ سینهآ غریبان را به آسیب بیداد ویران مساز، و خون دل یتیمان را به

مخور این قدح که فردا به خمار خواهی آمد/

آن ستمگر پرغرور از سخن آن عزیز برنجید و از [روی] استکبار و حمیت جاهلیت روی درهم کشید و گفت: شعر

برو ای شیخ ازین بیش مده درد سرم

که دوصد خرمن افسانه به یک جو نخرم

درویش روی از او بتافت و به گوشهآ خلوت خود شتافت. قضا را همان شب آتشی در انبار هیزمش افتاد و از آنجا به خانه و منزل سرایت کرده هر متاعی که داشت پاک بسوخت، و آن بیدادگر را از بستر نرم به خاکستر گرم ms537 نشاند. قضا را بامداد همان عزیز که روز گذشته نصیحت میفرمود به سرمحله رسید. ظالم را 10 دید که با متعلقان میگوید ندانم که این آتش از کجا در سرای من افتاد. آن عزیز فرمود که از دود دل درویشان و سوز سینهآ دلریشان. شعر

حذرکن ز دود درونهای ریش که ریش درون عاقبت سرکشد

ظالم سر در پیش افگند و با خود گفت از مقام انصاف نباید گذشت، تخم جفایی که ما کاشتهایم بهتر ازین برنخواهد داد. شعر

همه تخم ناراستی کاشتم ببین لاجرم تا چه برداشتم

این مثل برای آن آوردم تا بدانی که آنچه به فرزندان تو رسیده در مکافات آن است که با بچگان دیگران کردهای، و ایشان همین اضطراب و جزع در میان آورده باشند که تو آوردهای، و باز بالضرورة [همه] صبر پیش گرفته باشند. پس چنانچه دیگران بر رنج تو صبر کرده باشند، تو نیز بر رنج دیگران صبور باش. شیر گفت: 20 این سخن به حجت و برهان مؤکد گردانیده خاطرنشان من کن. شغال گفت: عمر تو چند است؟ جواب داد که چهل سال. شغال گفت که در این مدت دراز قوت تو از چه چیز بوده است؟ گفت: از گوشت وحوش و آدمیانی که شکار میکردم./ شغال گفت: پس آن جانوران که چندین سال از گوشت ایشان غذا ساختهای آیا پدرو مادر نداشتهاند و عزیزان ایشان را سوز مفارقت و درد مهاجرت در جزع و 25 فزع نیاورده بود. اگر تو آنها نکردییی امروز اینها ندیدیی. شعر

تو ناکرده بر خلق بخشایشی کجا یابی از خویش آسایشی

چو دلها ز نیشت بنالد همی که برجان ریشت نهد مرهمی

و اگر همین سیرت را ملازمت خواهی نمود و بر همین صورت خونخوار و جفاکار خواهی بود، آماده باش که از اینها بسیار خواهی دید، تا وقتی که خلق از تو خایف باشند بوی امنیت و آسایش نخواهی شنید. و بدان ms538 که بیداد هرگز به مقصد و مراد نخواهد رسید. مصراع

کس نزدهست زین کمان تیر مراد بر هدف

چون شیر این سخنان بشنید و حقیقت حال بر او منکشف شد، دانست نتیجهآ عملی که بنای آن بر آزار باشد جز ناکامی و بدفرجامی نخواهد بود. با خود اندیشه کرد که بهار عمر که اوقات جوانی باشد به خزان پیری و ناتوانی مبدل شد و دم به دم قدم در راه فنا میباید نهاد و سفر دور و دراز پیش میباید گرفت. هیچ به از آن نیست که زاد معاد مهیا سازم و ترک آزار و جفا گرفته به اندکی از قوت قناعت کرده و غم بیش و کم ناخورده از فکر هست و نیست بگذرم، و چه زیبا گفته: شعر به هست و نیست مرنجان ضمیر و خوشدل باش که نیستی است سرانجام هر کمال که هست

ازین رباط دو در چون ضرورتست رحیل

رواق و طاق معیشت چه سربلند و چه پست

پس از خوردن خون و گوشت بازایستاده. به میوهها قناعت کرده طریق خرسندی پیش گرفت. چون شغال دید که شیر به میوهخوردن درآمد و اگر بدان 20 مداومت مینماید، قوت یک سالهآ شغال را به دو روز میخورد، ملالت بر وی غلبه کرده، [باری دیگر] پیش شیر آمد و گفت: ملک به چه مشغول است؟ شیر جواب داد که از دنیا کناری گرفتهام و مجاهدت و ریاضت را میان بربسته. شعر

زین بحر آبگون چو کسی آب خوش نخورد

دل را ز آبخورد جهان سرد کردهایم شغال گفت: نه چنین است که ملک میفرماید، بلکه ضرر خلق [از وی] حالا بیشتر از پیشتر است. شیر گفت: به چه سبب کسی از من متضرر باشد، من نه دهن به خون میآلایم و نه پنجه به آزار کسی میگشایم. شعر

گرم به خنجر بیداد پارهپاره کنند

به هیچکس نرسانم به هیچ نوع خراش

شغال گفت: تو دست ms539 از روزی خود بازگرفتهای و روزی دیگز جانوران که در آن حقی نداری میخوری، و میوهآ این بیشه/ به قوت دوروزهآ تو وفا نمیکند، و کسانی که قوت ایشان به این میوه متعلق است زود هلاک شوند و وبال آن در 5 گردن تو بماند، و یمکن که هم در این جهان مکافات آن به تو رسد، و من می ترسم که حال تو همچو حال آن خوک شود که میوهآ بوزنه را غصب کرد. شیر گفت: چگونه بوده است آن؟ شغال گفت: وقتی بوزنهای را مدد توفیق دریافت و از میان ابنای جنس کناره گرفته به گوشهآ بیشهای متوطن شد، و در آن بیشه چند درخت انجیر بود. با خود اندیشید که جانور را از غذا چاره نیست و در این موضع جز انجیر خوردنی یافت نمیشود، و اگر تمام انجیرها [تابستان] در تری و تازگی خورده شود در زمستان بیبرگ و نوا باید بود. هیچ به از آن نیست که هر روز یک درخت انجیر بیفشانم و 15 آنچه سدر رمق بوده باشد تناول کنم، باقی را خشک ساخته جهت زمستان ذخیره نمایم، هم تابستان به فراغت گذرد و هم زمستان به رفاهیت باشد. شعر

ز بهر توشهای باید کشیدن رنج تابستان

اگر آسایشی خواهی که باشد در زمستانش

همچنین چند درخت را بازپرداخت و از میوة آن اندکی خورده تتمه را ذخیره 20 ساخت. روزی بر بالای درخت انجیر برآمده بر قاعدهآ هر روز بعضی از آن میخورد و بعضی به جهت خشک کردن میچید. ناگاه خوکی از پیش صیادی جسته خود را در آن بیشه افگند، و به هر درخت که میرسید بر آن میوهای نمی دید تا به پای آن درخت که بوزنه بر بالای آن بود رسید. چون چشم بوزنه بر خوک افتاد دلش بپیچید و گفت: شعر

از کجا پیدا شد آخر این بلای ناگهان

زین بلای ناکهان ما را خدایا وارهان

خوک چون بوزنه را دید شرط تحیت به جای آورده گفت: میهمان میخواهی؟ بوزنه از روی نفاق جواب [باز] داد و گفت: شعر

باغ امید مرا سرو خرامانی رسید

کلبهآ درویش را از غیب مهمانی رسید

رسیدن مقدم میمون مبارک و همایون باد. اگر پیشتر قاصدی از قدوم اعلی اعلامی ارزانی داشتی هراینه فراخور حال شرایط ضیافت تقدیم مییافت. حالا انفعالی که هست از قصور اسباب میهمانی است. مصراع

خجلت بود درویش را بیگه چو مهمان دررسد خوک گفت: حالا از راه میرسم و به ماحضری [که باشد] اشتیاق تمام 10 است. مصراع

تکلف مکن آنچه داری بیار بوزنه درخت انجیر بیفشاند و خوک/ به اشتهای [تمام] در کار برد تا بر درخت چیزی نماند. روی به بوزنه آورده گفت: ای میزبان گرامی، هنوز آتش اشتها در التهاب است و نفس حریص در اضطراب. درخت دیگر بیفشان و مرا 5 رهین منت خود گردان. بوزنه طوعا و کرها درخت دیگر بیفشاند. به اندک فرصتی از میوهآ آن نیز چیزی باقی نماند. خوک به درخت دیگر اشاره کرد. بوزنه گفت: ای میهمان عزیزا رسم مروت فرو مگذار، آنچه نثار تو کردهام یکماهه قوت من بود و مرا دیگر قوت ایثارکردن نیست. مصراع

زین بیش کرم نمیتوان کرد خوک در غضب شد و گفت: این بیشه مدتی در تصرف تو بود گو حالی تعلق به من دارد. بوزنه جواب داد که غصب کردن ملک دیگری شوم است و عاقبت آن ناپسندیده و مذموم. از سر جفا درگذر و دست از ظلم و ستم بازدار که آزردن ضعفا نتیجهآ خوب ندهد و رنجانیدن بیکسان را ثمرهآ نیکو نیاورد. شعر

گر به دندانش گزی دل خون کنیدرد دندانت بگیرد چون کنی 2خوک را بدین سخن حرارت [خشم] بیشتر شد و گفت: من حالی تو را از این 25 درخت به زیر آرم و آنچه سزای تو باشد در کنار تو نهم. پس به ms541 درخت برآمد تا بوزنه را به زیر افگند. هنوز بر شاخ اول قرار ناگرفته شاخ بشکست و سرنگون

اسیر لذت تن ماندهای وگرنه تو را

چه عیشهاست که در ملک جان مهیا نیست

چون شیر این فصل سخن بشنید از خوردن میوه نیز اعراض نمود و به آب و گیاهی قانع گردید و در و ظایف طاعت و عبادت بیفزود وگاه بیگاه مضمون این ابیات حقایق سمات با خود تکرار میکرد. شعر

ای دل ازین جهان دلازار درگذر

وزتنگنای گنبد دوار درگذر

کار جهان نه لایق اهل بصیرتست

مردانهآ وار از سر این کار درگذر

چون میتوان به گلشن روحانیان رسید

سعی نما و زین ره پرخار درگذر

در بحر غم ز حرص چو غواص شوخ چشم

غوطه مخور ز گوهر شهوار درگذر این است داستان بذ کردار [متهور] که جهانیان را مسخر عذاب خود دارد و از وخامت عاقبت آن نیندیشد، تا آخرالامر به مانند آن بلا که از او به خلق رسیده مبتلا گردد و آنگاه وجه صواب و طریق رشاد بشناسد، مانند شیر که تا هر دو جگزگوشهآ خود را بر آتش حسرت کباب ندید دل از ms542 خونخواری و بذکرداری 25 برنداشت، و چون این تجربه او را حاصل آمد از عالم غدار اعراض نموده دیگزباره به آرایش بی اصل او إلتفات جایز نشمرد. شعر

که هرکه عشوهآ دنیا خرید وای به وی و خردمندان سزاوارترند بدان که این اشارت را در فهم آرند و این تجارب را ذخیرهآ حال و مآل خود دارند و بنای کارهای دنیوی و اخروی بر همین قضیه نهند که هرچه خود را و متعلقان خود را نپسندند، دربارهآ دیگران روا ندارند، تا فواتیح امور و خواتیم مهمات ایشان به نام نیکو و ذکر جمیل متحلی باشند و در دنیا و عقبی از تبعهآ بدکرداری و اذیهآ ستمگاری مسلم مانند. شعر

دنیا نیرزد آنکه پریشان کنی دلی

زنهار بد مکن که نکردهست عاقلی دنیا مثال بحر عمیق است پرنهنگ!

آسوده عارفان که گرفتند ساحلی

سخنهایی به پاکی از گهر به به شیرینی ز حلوای شکر به

کسی را کان سخن در گوش رفتی گر افلاطون بدی از هوش رفتی

فرمود که ای شاه عالم پناه! شعر

کام تو در دامن امید باد ملک تو چون عمر تو جاوید باد 15

بزرگان قدیم فرمودهاند لکله عمل رجال و لکله مقام مقال. در جامةخانهآ غیب لباس عمل خاص بر بالای والای ms543 هر کسی دوختهاند، و از خزانهآ موهبت الهی خلعت [هر] مهم مخصوص فراخور قامت استقامت هر شخصی ترتیب داده. از

مگس را بهر طاوسی نزادند ملخ را پر عنقایی ندادند

ز سرکه آرزوی می نشاید نسیم گل ز خار خشک ناید

ساقی الطاف ایزدی از خمخانهآ کل حزب بما لدیهم فرحون هر کسی را فراخور حال او ساغری داده، و هیچکس را از جام سرچشمهآ عنایت محروم نساخته. شعر

کس نیست که نیست بهره مند از تو ولی

اندر خور خود به جرعهای یا جامی

پس هر شخصی باید که بدان صنعت که صانع ازلی حوالهآ او کرده اشتغال نماید و چنان سازد که آن مهم را بر سبیل تدریج به مرتبهآ کمال رساند. شعر پالان گریی بهغایت خود بهتر ز کلاةدوزی بد

و هرکه به پیشه و مهمی که ملایم او نباشد رجوع نماید، بی شک در مقام حیرت افتد، لاجرم از راهی که پیش گرفته به منزل نرسد و بازگشتن به همان سرراه پیشین میسر نگردد و میان این و آن سراسیمه حال میگردد و سرگردان بماند. شعر نه راه بیش رفتن نه روی بازگشتن

ماند در این میانه سرگشته همچو پرگار

پس مرد باید که در طریق عمل خویش ثابتقدم باشد و به آرزو دست در هر شاخ هوس نزند و افزونطلبی برطرف نهد، و هر کاری/ که از آن نفعی دیده و 9 نتیجهآ چیزی یافته بزودی و آسانی از دست ندهد، تا به مضمون حدیث شریف 20 من رزق من شیء فیلزمه کار کرده باشد و از پریشانی و سرگردانی بازرسته، شعر

انجیزفروش را چه بهتر ز انجیرفروشی ای برادر

و از مثالی که لایق این مقدمات است حکایت آن عابد عبری زیان است و مهمان هوش بیشه که داعیهآ تعلیم آن لغت داشت. رای پرسید که چگونه بوده است آن؟ [برهمن]گفت: ms544 آوردهاند که در زمین قنوج مردی بود مصلح و پرهیزگارو متعفف و دیندار. بر وظایف طاعات به وجه اخلاص مداومت بشرط میفرمود و به

بر سر از شین شرع ساخته تاج دل او عرش، سینهاش معراج

مشرفکارخانهآ ملکوت کازفرمای عرصهآ جبروت

بود شیطان گش و فرشتةشیم وز روش بر هوا نهاده قدم

تمامی همت بر احیای رسوم شرع [مصروف] داشتی، و همگی نهمت بر امضای لوازم خیر مقصور گذاشتی. مرغ محبت دنیا در ساحت سینهاش آشیانی نیافته، و پرتو التفاتی از خورشید ضمیرش بر جهان تیرهوش نتافته. شعر

خوشا کسان که گذشتند پاک چون خورشید

که سایهای بسوی این جهان نیفگندند و با وجود ورع و زهادت آنچه از خزانهآ و لله خزائن السموات والارض نصیب او شدی بر مهمانان نثار نمودی و قوت چاشت و شام خود را به قوت فتوت بر درویشان و مسکینان ایثار فرمودی. شعر رسان کواکب ایثار بر سپهر اثیر ز برج بذل که ایثار را بسی اثر است

روزی مسافری در زاویهآ او مهمان افتاد و زاهد چنانچه رسم میزبانان کریم باشد، به روی تازه و ابروی گشاده پیش آمد و به اهتزاز و نشاط هرچه تمامتر او را نزل فرمود. بعد از تقدیم سلام و ترتیب طعام بساط کلام بگسترد. زاهد پرسید که از کجا میآیی و قصد کدام دیار داری؟ مهمان جواب داد که قصهآ من قصهای 20 است دور و دراز و حکایتی است مرکب از دقایق حقیقت و رقایق مجاز؛ اگر خاطر مبارک را به استماع آن میلی باشد بر سبیل ایجاز شمهای بازتوان گفت. زاهد فرمود که هر که گوش هوش گشاده دارد از هر قصه ms545 حصه تواند گرفت. شعر ز هر بازیچه رمزی میتوان خواند ز هر افسانه فیضی میتوان یافت الحال توجه تمام به شنیدن این کلام دارم. میهمان گفت: ای زاهد زمانه و ای 25 عابد یگانه! بدان که اصل من از دیار فرنگ است و آنجا من به خبازی مشغول بودم. پیوسته تنور سینه [به تاب] آتش حرص بتافتمی و به هزار محنت از مایدهآ

گردهام خون میشود تا گردهای از تنور رزق بیرون میکنم

و من با دهقانی دوستیی داشتم و علی الدوام میان ما طریقهآ مصاحبت مسلوک و رسم مخالطت مرعی بودی، و دهقان از راه یاری و مدذگاری غلهای که مرا به کار رفتی به دکان فرستادی و بهای آن به مرور زمان بستدی، و درادای آن چون مهلتی بودی بر من آسان گذشتی. روزی مرا به یکی از باغهای خود برد و شرایط مهمانی به جای آورد. بعد از آن پرسید که منفعت کسب تو/ چه مقدار است و فایده [و] سود تو بر چه منوال. گفتم: مایهآ دکان من بیست خروار غله است و سود آن همان [قدر] که به خورش اهل و عیال وفاکند و آن ده دوازده تواند [بود]. شعر

چو زین پرنفعتر کاری ندارم برین دستور روزی میگذارم دهقان گفت: سبحانالله! نفع کار تو در آن مرتبه نبوده که بنایی بر آن توان نهاد، و من خیال میکردم که کسب تو را سود بسیار است و نفع بیشمار. مصراع

خود غلط بود آنچه ما پنداشتیم

گفتم ای خواجهاکار تو چگونه است؟ گفت کار مرا مایه اندک و سود بسیار است. به جزوی چیزی که زراعت میکنم محصول کلی به دست میآید و در این کار به سود ده صد قناعت نداریم. من متحیر شدم و گفتم: این چگونه تواند بود؟ دهقان گفت: عجب مدار، چه یک دانه خشخاش که خردترین حبوبات است چون در زمین نیکو افتد، ms546 قریب به بیست تیر میکشد و زیاده نیز ممکن است، و بر سر هر تیری قبهای خشخاش باشد که شمار آن را کس نداند، و از این جا قیاس 25 توان کرد که سود کار ما از حیز حساب بیرون است و نفع زراعت از آنچه در شمار آید افزون، و مزارعان مزرعهآ حکمت گفتهاند زرع سه حرف است، دو حرف اول وی زر است، و حرف آخر که عین باشد نیز نام زر است، پس این پیشه زر بر زر باشد. شعر

دو حرف زرع زر است و یکی که میماند

همان زراست پس این جا زرست بر سر زر و از اعتقاد اکسیریان کارخانهآ دهقنت چنان فهم شده که کبریت احمر اشارت

جستن گوگرد احمر عمر ضایع کردنست

روی بر خاک سیه آور که یکسر کیمیاست

چون این سخنان از دهقان استماع نمودم سودای سود دهقنت درسر افتاده، در دکان بستم و به تهیهآ اسباب زراعت مشغول شدم. و در محلهآ من درویشی بود که به کمال نیکنفسی موصوف و به نیکویی افعال معروف. شعر

بگذشته از تکلف و بنشسته گوشهای

ز اسباب این جهان شده قانع به توشهای

چون دانست که حرفهآ خود ترک میکنم و به کار دیگر اشتغال مینمایم، مرا طلبید و زبان ملامت گشوده گفت: ای استادا بدانچه حوالهآ تو شده راضی باش و طلب افزونی مکن که هرکه نقد قناعت به دست دارد پادشاه وقت خود است و 1 هرکه به مذلت حرص گرفتار شد در پایهآ دیو و دد است. شعر قرص جوی میشکن و میشکیب تا نخوری گندم آدم فریب

گفتم ای شیخا مرا ازین کار چندان فایده نمی رسد و دانستهام که نفع دهقنت بسیار است. خیال میبندم که شاید از آن شغل منتفع گردم و معاش من به سهولت گذرد. پیرگفت مدت متمادی اسباب معیشت تو به همین محقر مهیا بودو مشرب 15 زندگانی به سبب این ms547 پیشه از خس و خاشاک تردد مصفا، و این عمل که حالی درصدد مباشرت آنی کاری پرمشغله است، شاید که به لوازم آن قیام نتوانی نمود و از عهدهآ مراسم آن کماینبغی بیرون نتوانی آمد، و هرچه از نهانخانهآ آرزو سر برنزند بر وفق مرآد محصل نتواند شد. شعر دانند رفیقان که ره دور و درازست از کوچهآ مقصود به بازار تمنا

فضولی مکن و از کار خود دست بازمدار که هرکه پیشهآ خود بگذارد و مهمی که موافق او نباشد پیش گیرد، بدو آن رسد که بدان کلنگ رسید. من پرسیدم که چگونه بوده است آن؟ گفت: آوردهاند که گازری برکنار رودی به کار خود مشغول شدی. هر روز کلنگی دیدی که بر کنار رود نشسته حیواناتی که در میان گل باشند میگرفت و بدان

دود که تشنه است به بحر کبود سر به یم ابر نیارد فرود

زندة دلانی که به بالا پرند از اثر همت والا پرند پس ترک شکار کرمان کرده مترصد صید کبوتر و تیهو بایستاد، و گازر از دور تماشای شکار باشه و تیهو کرده بود. چون حیرت کلنگ و ترک شغل خود گرفتن دید، متحیر شده دیدهآ تفرج بگشاد، و از قضا کبوتری در آن فضا پدید آمد و کلنگ بر پرید و قصد کبوتر کرد. کبوتر میل به کنارهآ آب نموده ms548 از پیش وی درگذشت، و کلنگ از عقب او فرود آمده بر لب رود بیفتاد و بالش در گل بماند. 5 هرچند سعی میکرد که بپرد، پایش به گل فروتر میشد و پروبالش به گل آلودهتر میگشت. گازر بیامد و او را گرفته روی به خانه نهاد. در راه دوستی پیش آمد [و] پرسید که این چیست؟ گازرگفت [هذا کرکی یتصید] این کلنگی است که میخواست کار باشه کند خود را نیز به باد داد.

این مثل بدان آوردم که تا معلوم کنی که هرکس را به کار خود قیام باید نمود، و 20 حرفتی که نه لایق اوست بباید گذاشت. چون پیر عابد این سخنان تمام کرد دغدغهآ حرص من زیاده شد، و آن سخن را که از محض هواداری بود در گوش هوش راه ناداده بر همان خیال بایستادم و ترک نانوایی کرده به اندک سرمایهای که بود اسباب زراعت بساختم، و مبلغی تخم کاشته دیدهآ انتظار بر راه حصول محصول نهادم، و در این حال معیشت بر من و عیال من تنگ آمد، جهت آنکه از 25 دکان خبازی روز به روز آنچه خرج شدی پدید آمدی، و حالا یکسال منتظر میبایست بود تا فایدهای برسد. با خود گفتم سهو کردی که سخن پیران نشنیدی و اکنون به اخراجاتد یومیه درماندهای. صلاح تو در آن است که مبلغی به رسم

آن کس که به کار خویش سزگشته شود

به زان نبود که با سر رشته شود

پس به یکی از خواجگان شهر رجوع نمودم و مبلغی وام گرفته باز دکان بگشادم، و یکی از خدمتگاران را بر سر آن شغل گذاشته خود ترددی مینمودم. 5 گاهی به جهت نسق زراعت به صحرا رفتمی و گاهی برای رونق دکان به بازار آمدمی. چون بر این منوال دو سه ماهی بگذشت، از خدمتگاران خیانتها ms549 واقع شده در دکان از مایه و سود چیزی نماند، و محصولات را انواع آفت رسیده عشر از آنچه خرج شده بود به دست درنیامد. رجوع بدان همسایه نمودم و حال خود به تفصیل بازگفتم. پیر عابد بخندید و گفت: / چه ماننده است حال تو به حال آن 1 مرد دو موی که دو زن داشت یکی پیر و یکی جوان و ریش در سر و کار ایشان کرد. گفتم که چگونه بوده است آن؟ گفت: آوردهاند که شخصی دو زن داشت یکی پیر و یکی جوان، و خود دو موی 15 بود و هر دو عورت را دوست میداشت. شبانه روزی در خانهآ یکی بودی و عادت کرده بود که چون به خانه درآمدی سر در کنار آن زن نهادی و به خواب رفتی. روزی به خانهآ زال درآمد و به حکم عادت سر در کنار آن زن نهاده در خواب رفت. زن در روی و موی وی نگریسته با خود گفت: هیچ به از آن نیست که در محاسن این شخص مویی چند سیاه است برکنم تا ریش او تمام سفید شود؛ و 20 آن زن جوان را به وی رغبتی نماند، و چون شوهر از وی رغبتی نبیند و نفرتی فهم کند، آتش محبت وی انطفا یافته دل از او بردارد و بکلی با من پردازد. پس آن قدر که توانست موی سیاه از ریش او برکند. مصراع

برگنده به آن ریش که در دست زنست

روز دیگر به خانهآ زن جوان آمد و به طریق معهود سر در کنار او نهاده به 25 خواب رفت. زن جوان در محاسن او چند موی سفید دید، با خود اندیشید که آن چند موی سفید را برکند تا تمام ریش او سیاه نماید، چون ریش خود را سیاه بیند

روزی به چنان گذشت و روزی به چنین

اکنون که نگه کنی نه آنست و نه این چون این حکایت شنیدم دانستم که آنچه [پیر] عابد میگوید راست است و هرچه دارم به قرض وفا نمیکند. مصلحت در آن دیدم که به حکم الفرار مما لا یطاق [من سنن المرسلین] از آن شهر بگریختم و منزل به منزل ترسان و هراسان می رفتم تا مسافت دور و دراز قطع شد. بعد از مدتی شنیدم که عیالان من مردند و جهات مرا وام خواهان عوض دین خود بردند و تصرف نمودند. من از مراجعت 5 به وطن ناامید گشته منازل و مراحل میپیمایم و درد دل خود را به ملاقات هر صاحبدل دوا میکنم و جراحت / تعب سفر را به لقاء اهل الله مرهم راحتی مینهم، تا این ساعت که آینهآ دلم به صیقل محاورت این جناب از زنگار هموم مصفا شد، و شربت عیشم به شیرینی کلام شکزبار این حضرت مهیا گشت. شعر

المنة لله که اگر رنج کشیدیم دیدیم تو را وز تو به مقصود رسیدیم

این بود شمهای از سرگذشت من که به عرض رسانیده شد. زاهد گفت از سخنان تو رایحهآ صدق شنیدم و دل من به راستی گفتار تو گواهی داد، اگر روزی چند محنت مهاجرت و مشقت مسافرت تحمل کردی اما تجربههای نیکو [تو را] به دست آمده بر اطوار و آداب امم وقوفی تمام ms551 حاصل شد، و من بعد به جمعیت 25 خاطر و فراغت دل خواهی گذرانید. شعر

شام غم آخر شد و صبح طرب اکنون دمید

وجه می میخواهم و مطرب که میگوید رسید

مهمان به دیدار وی خوش برآمد و میزبان نیز صحبت مهمان را غنیمت شمرده آغاز مباسطت کرد. زاهد مردی بود از بنی اسرائیل و زبان عبری نیکو دانستی، اگرچه به اکثر لغتها عالم بود و به بیشتر زبانها واقف؛ فاما چون لغت عبری موروثی داشت فصاحت او در آن بیشتر مینمود و پیوسته با خواص خود به آن زبان سخن میگفت. مهمان [فرنگی] اگرچه به زیان عبری دانا نبود اما 5 سخن گفتن زاهد بدان زبان او را خوش میآمد و اغلب اوقات استدعا مینمود که زاهد بدان زبان سخن گوید. زاهد نیز جهت خاطر او زبان فصاحت گشادی و در ادای کلام عبری داد بلاغت بدادی. شعر

به شیرین نکتهها هر لحظه پرقند شدی لعل گهزبارش شکزخند

چو مهمان دید شکرها به خروارچو طوطیها شکر را شد خریدار

میهمان عاشق آن زبان شد، خواست که آن زبان بیاموزد. چند روزی برآمد و حجاب تکلف از میان مرتفع گشته، صفت بیگانگی به یگانگی مبدل شد و از مقدمهآ وداد نتیجهآ اتحاد پیدا آمد. شعر

با هم به مراد دل توانند نشست وقتی که تکلف از میان برخیزد

مهمان گستاخوار آغاز ثنا کرد و گفت: شعر

ای لفظ تو کلید نهان خانهآ کمال تقریر تو نتیجهآ تأیید ذوالجلال

این چه طرز سخنرانی و شیوهآ عبارت پروری است که دیدهآ عقل صاحبنظران فصاحتی ازین کاملتر ندیده و گوش هوش سخن پردازان مقالتی ازین زیباتر نشنیده. شعر

من نمی دانم که این جنس سخن را نام چیست

نه نبوت میتوانم گفتنش نه ساحری توقع دارم که این زیان مرا بیاموزی و التماس مینمایم که تعلیم این لغت از من دریغ نداری، چه بی سابقهآ معرفتی در اعزاز و اکرام ms552 من رسم ملاطفت به جا آوردی و بی تقدیم وسیلهآ مودت انواع تکلف در ضیافت رعایت کردی، امروز رابطهآ محبت به واسطهآ دوام صحبت آستحکام یافته امیدوارم که ملتمس مرا به 25 اجابت مقرون سازی، و رقم شاگردی بر صفحهآ حال من کشی تا سبب ازدیاد مواد اخلاص گشته، وظیفهآ ذکر مروت و طریقهآ شکر نعمت مرعی افتد. شعر

جز شکر تو گفتن نتوانم بحقیقت

من بنده که پروردهآ احسان تو باشم زاهد گفت:/ مرا در این چه مبالغه و مضایقه باشد که شخصی را از حضیض 03 جهالت به اوج دانش ترقی دهم؛ و متعلمی را از اسفل سافلین نقصان به درجات اعلی علیین کمال رسانم. فاما در خاطر میگذرد که میان لغت عبری و کلمات فرنگی منافات بی شمار و مباینت بسیار است. مبادا که در تعلیم آن کلفتی تمام به خاطر رسد و ذهن تو از ادراک [و] حفظ آن عاجز آید، بدان تقدیر هم روزگار من ضایع شده باشد و هم اوقاتد تو فایت گشته. مهمان گفت: هرکه قدم در طلب کاری نهد هراینه ارتکاب شداید را با خود باید گفت و آنکه روی به کعبهآ مقصود آرد از تعب بادیهآ محنت نباید اندیشید. شعر

در بیابان گر ز شوق کعبه خواهی زد قدم

سرزنشها گر کند خار مغیلان غم مخور

و من درین نیت به مثابهای صادقم که اگر هر مویی بر سر من تیغی گردد ازین کار روی نتابم، و اگر هر مژه در چشم من سنانی شود نظر به مهمی دیگر 15 نیفگنم. مصراع

هرکه میل گنج دارد رنج میباید کشید

و هر محنتی که در طلب علم کشند آخر آن به راحتی میانجامد و رنج متعلم بههیچوجه ضایع نگردد چنانکه آن صیاد به واسطهآ اندک زحمتی که از جهت علم کشید به جزوی خدمتی که به نسبت علما از وی صادر شده نعمتی کلی یافت، و 9 از مضیق احتیاج ms553 به فضای استغنا و سعت عیش رسید. زاهد پرسید که چگونه بوده است آن؟ گفت: آوردهاند که مردی درویش صیادی کردی و به شکار مرغ و ماهی قناعت 25 نموده روزگار گذرانیدی، [و] دروقت صید ماهی چون دام همهتن چشم شدی، و در هنگام قید مرغان از هر موی بدن حلقهای ساختی. مصراع

نه مرغ از دام لو جستی نه ماهی

روزی دام نهاده بود و به هزار زحمت سه مرغ را به حوالی دام آورده و خود در کمینگاه مترصد آنکه حلق [آن] بیچارگان به حلقهآ دام [در] آرد نشسته. در اثنای این حال آواز عربدهآ آمیزی شنید، و از ترس آنکه ناگاه به سبب آن صدا مرغان برمند از کمینگاه بیرون آمده، دو طالب علم را دید که در مسألهای فقهی بحث میکردند و مقال ایشان به جدال انجامیده بود. صیاد تضرع بسیار کرد که 5 فریاد مکنید تا این مرغان رم نخورند و رنج من ضایع نگردد. مصراع

دم درکشید تا نخورد صید رام رم

ایشان گفتند اگر ما را در این صید شریک میکنی و هریکی را مرغی میدهی با تو [در] می سازیم و به جنگ و عربده نمی پردازیم. صیاد گفت: ای عزیزان! من فقیری عیالمندم و قوتد چندین کس وابستهآ این مرغان است و بعد از آنکه شما 1 دو مرغ ببرید من چگونه به خانه روم و چهسان دهتن را به یک مرغ تسلی دهم. گفتند تو هر روز این کار میکنی و ما مدتی است تا این شکار یافتهایم. به هیچ وجه ممکن نیست که از سر این مرغان بگذریم. یا فریاد خواهیم کرد که مرغان بپرندیا شرط خواهی کرد که هریک را از ما مرغی دهی تا به نظر مدرس بریم و طلبهآ مدرسه را میهمانی کنیم. صیاد هرچند اضطراب کرد که مدرس شما دام من نبافته 15 و دست طلبه رسن من نتافته، نه دام در زمین ms554 وقف نهادهام و نه چینه از غلهآ مدرسه پاشیده، و به شرط بر من لازم نیست که شکار خود را با شما به طریق ثلث و ثلثان بخش کنم، به هیچ جایی نرسید. آخر ایشان را/ وعدهآ مرغ داد و رسن درکشیده مرغان را به دام آورد، و دیگزباره آغاز ناله و زاری کرد که بر من رحم کنید و دست طمع از این مرغان کوتاه دارید. گفتند از این مقال درگذر و وعده 20 به جای آر. صیاد چاره ندید و هریکی را مرغی داد و گفت باری چون زحمت شما کشیدم و تحفه نیزگذرانیدم، آن لفظ که به آن بحث میکردید به من آموزید، شاید که مرا روزی فایده دهد. ایشان گفتند ما در لفظ مخنث بحث میکردیم و در میراث خنثی نزاع داشتیم. صیاد پرسید که مخنث چه معنی دارد. گفتند حقیقت معنی آن آن است که مخنث نه مذکر است و نه مؤنث، صیاد آن لفظ را یاد گرفت 25 و با ملال به خانه رفت. صورت حال با عیال در میان نهاد، آن شب [به اندکقوتی] قناعت نمودند. روز دیگر که مرغ زرین جناح خورشید از آشیان افق

چرخ صیادوش به رشتهآ زرد ماهی مهر را به دام آورد

پیر صیاد دام برداشته روی به لب دریا نهاد و به توکلی تمام دام به دریا فرو گذاشت. قضا را ماهیی به دام افتاد خوش صورت و زیباهیأت که آب زرةآ گر چون او زرةآپوشی نپرورده بود و دیدهآ مردم آبی مانند او لعبتی در عرصهآ بحار ندیده. شعر

سینهٔ‌ پاک همچو سیم سفید چشم روشن چو چشمهآ خورشید

پشت او چون لباس بوقلمونرنگها داشت از قیاس فزون صیاد در شکل و هیأت او متحیر شده با خود اندیشید که من در [همه] عمر ms555 ماهیی بدین هیأت ندیدهام و صیدی بدین لطافت مشاهده نکرده؛ صواب آن است که او را زنده به رسم تبرک به نزد سلطان برم و نام خود را به چنین خدمتی در میان اقران بلند سازم. پس آن ماهی در ظرف آب افگنده روی به درگاه پادشاه نهاد. قضا را سلطان فرموده بود که به گلشن خاص در پیش قصری که جای 15 نشست او بود از مرمر و رخام حوضی ساخته بودند و ماهیان رنگارنگ در آن انداخته. شعر

همه سیمین بران بازیگر گوش ایشان گران ز حلقهآ زر

و زورقی نمودار شکل هلال بر روی آن حوض سپهزمثال روان کرده. شعر

اندر او کشتی ز پارهآ عود چون مه نو بر آسمان کبود هر روز پادشاه برلب حوض به تماشای آن حاضر شدی و به شنابازی ماهیان و حرکت زورق خوش/ برآمدی. در اینوقت نیز، شعر

درون حوض را نظاره میکرد تماشای مه و سیاره میکرد

ناگاه صیاد درآمد و آن ماهی زیباصورت لطیف حرکت را به نظر شاه درآورد. شاه به دیدن آن ماهی بسیار خوش برآمد و فرمود تا هزار دینار به صیاد دهند. 25یکی از وزرا که طریق گستاخی در خدمت شاه داشت زبان نصیحت بگشود و آهسته با شاه گفت: شعر

دل روشنت چشمهٔ‌ نور باد سر سبزت از سرزنش دوریاد

صیادان بسیاراند و در دریا ماهی بی شمار. اگر پادشاه به هر ماهیی هزار دینار عنایت فرماید نه زر خزانه بدان وفا کند و نه خراج مملکت بدان برآید، و پیداست که بهای ماهیی چند تواند بود، و صیادی را چه مقدار انعام توان کرد. عطا فراخور احوال باید و جزا مناسب اعمال شاید. شعر

هر آن حوضی که صد من آب گیرد

دو صد من ریزیش نقصان پذیرد

شاه گفت که من او را هزار دینار و عده دادهام و این زمان خلاف وعده چگونه نمایم. وزیر جواب داد که ms556 من این [را] حیلهای دارم که وعدهآ شما خلاف نشود و زر نیز از دست نرود. و صلاح آن است که شما از وی سؤال کنید که این ماهی مذکر است یا مؤنث. اگرگوید نراست بگویید مادهآ وی را بیارتا هزار دینار بدهم، 10 و اگرگوید ماده است بگویید نر او را حاضر کن [و زربستان]، هراینه در این ماده عاجز خواهد شد.

پس شاه از وی پرسید که این ماهی نر است یا ماده؟ صیاد نیز صاحب تجربه بود و بعضی ایام محنت و وسواس بیهوده و پریشانی را در دل خود راه داده به مرور زمان صاف از قلب به هم رسانیده بغایت زیرک و دانا بود، دریافت که [شاه 15 و وزیر] درضمن آن سؤال چه اندیشیدهاند. غواص فکر را به بحر تدبیر فرستادتا گوهر جوابی که بر طبق بیان توان نهاد چگونه به دست آید. آخر همان لفظ که روز گذشته از علما یاد گرفته بود بر خاطرش گذشت، جواب داد که ای شاه جهانپناه! این ماهی مخنث است یعنی نه مذکر است و نه مؤنث. سلطان را خوش آمد، وزیر را بدان تدبیر نکوهش فرمود و دو هزار دینار به صیاد داد و او را به عنایت 20 سلطانی سرافراز نموده، وی را از مخصوصان و ندیمان خود ساخت. و فایدهآ این مثل آنکه صیاد به یک لفظ که یاد گرفت و به دو مرغ که علما را خدمت کرد، دو هزار دینار یافت و به عنایت سلطان سرافراز شد. پس رنج علم و خدمت علما زیانی ندارد و بزرگان گفتهاند:/ شعر

بیاموز علمی که گردی عزیز که بی دانش انسان نیرزد پشیز

ز دانش فزاید تو را جاه و قدر ز صف نعالت رساند به صدر

زاهد گفت: این زمان که مبالغه مینمایی و راه بادیهآ طلب میبیمایی، من نیز

اگر از مخزن توفیق عطایی نرسد

سعی سودی نکند جهد به جایی نرسد

روزی زاهد او را گفت: دشوازکاری گرفتهای و عظیم رنجی بر خود نهادهای، زیان تو بدین لغت جاری نمیگردد و طبع تو را به این نوع سخن مناسبتی نیست. ترک این کار گیر و به میدانی که لایق جولان تو نیست قدم منه. شعر

در هرچه نمیتوان بهدست آوردن

حیف است به هرزه عمر ضایع کردن

پند حکما بشنو و در پیش مگیر

راهی که به پایان نتوانی بردن

زیان اسلاف خود گذاشتن و در لغت خلاف آباء و اجداد خود جهدکردن از منهج استقامت و عقل دور است. میهمان گفت: اقتدا به گذشتگان در ضلالت و جهالت از غایت تقلید [و] حماقت باشد، و من در این صورت به تقلید کسی از راه نروم و از روش تحقیق [در] نگذرم که تقلید [کمند] اسطرلاب شیاطین است 20 و تحقیق هادی منهاج صدق و یقین، و نکتهآ انا وجدنا آبائنا علی أمة گوشمالی است طفلان بازیچهآ گاه تقلید را تا از وحشت آباد گمان به جانب دارالسلام تحقیق آیند و به دیدهآ یقین پرتو انوار یهدی الله لنوره من یشاء مشاهده نمایند. شعر

آنکه او از پردهآ تقلید جست

هم به نور حق ببیند هرچه هست

از محقق تا مقلد فرقهاست

این چو داود است و آن دیگر صداست

خلق را تقلیدشان بر باد داد

که دو صد لعنت برین تقلید باد ms558

زاهد گفت: شرایط مناصحت به جای آوردم و میترسم از آنکه آخر این مجاهدت به ندامت کشد، و حالا تو به زبان فرنگ کلمهای میتوانی گفت و به لغت قبیله و عشیرهآ/ خود عبارتی میتوانی راند، یمکن که چون اکثر اوقات 5 کلمات عبری تکرار میکنی ادای این سخن بر تو پوشیده گردد و آن لغت دیگر را نیز درنیابی، و حال تو مثابهآ آن زاغ باشد که رفتار کبک نیاموخت و از آن خود فراموش کرد. مهمان پرسید که چگونه بوده است آن؟ زاهد گفت: آوردهاند که روزی زاغی در پرواز بود. کبکی دید که در عرصهآ زمین میخرامید و بدان رفتار خوب و خرامیدن مرغوب دل نظارگیان صید کردی. شعر

به یک نوبت که سوی من خرامیدی دلم بردی

خرامان نوبتی دیگر بیا تا جان برافشانم

زاغ را خرامیدن کبک خوش آمد و از تناسب حرکات و چستی و چالاکی او متحیر شد. آرزوی رفتنی بدان منوال و روال در دل او جای گرفت، و سودای خرامیدن به همان شیوه از سویدای دلش ظهور کرد. ملازمت کبک را کمر خدمت بربست و ترک خواب و خور گرفت و متوجه آن تکاپوی شد. پیوسته بر اثر کبک می دوید و تماشای جلوههای او میکرد. شعر آی کبک دری جلوه کنان میگذری لنگان لنگان من از عقب میآیم

روزی کبک گفت: ای دیؤدیدار تیرهآ رخسارا میبینمت که همواره گرد من میگردی و حرکات و سکنات مرا مترصد میباشی، داعیهآ تو چیست؟ زاغ گفت: ای زیباخوی خندان رویاشعر

رفتار تو دل برد و من اکنون زپیت

فریاذکنان در بی دل میگردم

بدان که مرا تمنای روش تو در سر افتاده مدتی است که در قدم تو میباشم و

آیا تو کجا و ما کجاییم!

خرامیدن من امری است ذاتی ms559 و رفتن تو صفتی است جبلی. ذاتیات را به هیچ وجه زایل نتوان ساخت و مقتضای فطرت را به تکلف تغییر نتوان داد. راه من بر وضعی دیگر است و روش تو به وضعی دیگر. مصراع

ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا

ازین خیال بگذر و [این] اندیشه را دست بدار. مصراع

بگذار که این کمان به بازوی تو نیست زاغ جواب داد که الشرع ملزم چون در کاری خوض کردهام به افسون و افسانه ترک نخواهم کرد، و تا مراد به دست نیاید پای از این راه بازنخواهم کشید. شعر

کشتی صبر به دریای غم انداختهایم

یا بمیریم درو یا به کف آید گهری

بیچاره مدتی بر عقب کبک بدوید و رفتن او نیاموخته رفتار خود نیز فراموش 5 کرد. و این مثل بدان آوردم [تا بدانی] که رنج ضایع پیش گرفتهای و سعی باطل مینمایی، و گفتهاند جاهل ترین خلایق آن است که خود را در کاری افگند که لایق حرفت و مناسب نسبت او نباشد، و این قصه بعینه همین مزاج دارد که نانبایی را بگذاشتی و به دهقانی مشغول شدی و عاقبتالامر [سز]رشتهآ هر دو مهم از گفتم بدهم جان و به وصلش برسم دست رفته، به رنج غربت و بلای بی کسی درماندی. شعر

جان دادم و آخر نرسیدم به وصال

مهمان زبان عبری آخریاد نگرفت و نصیحت نیز قبول نکرد و اندک زمانی را زبان پدران خود فراموش کرد. مصراع

این بشد از دست و آن نامد به دست 25این است داستان کسی که حرفهآ خود بگذاردو مهمی که نه لایق او باشد پیش 25 گیرد، و این باب به حزم و احتیاط پادشاهان متعلق است تا هر ذاتی که او را به ضبط ممالک و ترفیه حال رعایا و تربیت دوستان و استیصال دشمنان میل باشد،

با جام جم چگونه تواند معارضه

ورخود به در و لعل مرصع شود سفال

پس نگاهداشت این مرتبه در قوانین سیاست اصلی معتبر است و اگر عیاذا بالله تفاوت مراتب آدمیان از هم برخیزد و اراذل و اواسط در یک کفه نشینند و با اشراف لاف مقابله زنند هیبت جهانداری را زیان دارد و خلل و اضطراب در کار 1 ملکی پدید آید، و از این جهت ملوک سابق نگذاشتندی که مردم نادان و فرومایه و بذاصل علم [و] خط بیاموزند و مسایل استیفا و سیاق بدانند، زیرا که چون این رسم استمرار یابد اریاب حرفت در معرض اصحاب دولت آیند و اصحاب دولت کار ارباب حرفت نتوانند کرد، هراینه مضرت آن شایع و مستفیض گردد و اسباب معیشت خاص و عام علی الاطلاق خلل پذیرد. پس خردمند باید که 15 محافظت ابواب نصیحت علما و موعظت حکما واجب داند تا از فواید آن انتفاع یافته، ثمرات تجربه به روزگار او برسد. شعر کسی را گوی در گیتی خردمند که دل بر نکته دارد گوش بر پند سخن گوهر شد و گوینده غواص به سختی در کف آمد گوهر خاص درین مشکین صدفهای نهانی بسی درها که یابی از معانی 25

ثناگفتش که ای پیر یگانه ندیده چون توی چشم زمانه/

بیان کردی داستان کسی که از حرفت و لغت اسلاف انحراف ورزیده به چیزی که مناسب احوال و موافق اطوار او نبوده توجه نمود، و مطلوبش از دیدهآ ارادت محجوب گشته رجوع به کار ms561 اصلی امکان نپذیرفت. مصراع

یکی به دست نیامد دگر زدست برفت

اکنون بازگوید که از خصلتهای پادشاهان کدام ستودهتر و به مصالح ملک و ثبات دولت و استقامت امور و استمالت دلها نزدیکتر؛ و من در وصیت دوازدهم دیدهام که سلاطین باید که حلم را پیرایهآ کار خود سازد، و بردباری را سرمایهآ روزگار گرداند، و مرا شبهه افتاده است که ملوک را حلم بیشتر باید یا 15سخاوت یا شجاعت. تو به فکر عقدهآ گشای گره از رشتهآ این مشکل بازگشای و به رای صوابنمای سر این مسأله را به خوبتر وجهی بازنمای. شعر

مرد دانا که این سخن بشنود در گنجینهآ سخن بگشود

گفت ای خسرو زمین و زمان زیر فرمان تو همین وهمان

بدان که ستوده تزصفتی [و پسندیده تزخصلتی] که هم نفس ملوک را آن مهیب و معظم تواند بود و هم لشکر و رعیت از آن شاکر و خشنود توانند شد، حلم و حسن خلق است و لو کنت فظا غلیظ القلب لآنفضوا من حولک. و از کلام میامن انجام سلطان سریر رسالت [و] صاحبقران ممالک جلالت علیه افضل الصلواة واکمل التحیاة چنان مفهوم میشود که سعادات دنیوی و مرادات اخروی بر حلم 5 و نیکوخویی متفرع است کما قال من سعاداة المرء حسن الخلق وکاد الحلیم ان یکون نبیا . و این سه خصلت که ملک [بدان] مشغوف است با آنکه تفضیل یکی بر ثانی معلوم کند هرسه محتاج الیهاند، اما شجاعت همیشه به کار نیاید و در عمرها وقتی بدان احتیاج افتد، و سخاوت و حلم همهوقت در کارند، پس جود و حلم از شجاعت بهتر باشد، و باز فواید سخاوت مخصوص به طایفهای باشد و 10 گروهی خاص از فواید انعام سلاطین بهرهمند توانند شد، ولیکن خرد و بزرگ را به حلم حاجت است و منافع خوشخویی خاص و عام رعیت و سپاهی را شامل. پس هراینه حلم از آن دیگر فاضلتر ms562 باشد. شعر

هرکه در او سیرت نیکو بود آدمی از آدمیان او بود

نیکی مردم نه نکورویی است خوی نکو مایهآ نیکویی است 15

و یکی از اکابر گفته است که اگر میان من و تمامی مردمان تار مویی باشد و همه باتفاق در مقام گسیختن باشند امکان ندارد/ که بگسلد، زیرا که اگر ایشان سست گذارند، من بکشم و اگر ایشان سخت بکشند من سست بگذارم، یعنی کمال حلم و سعت حال من [تا] آن [حد] است که با اهل عالم توانم زیست، و با عامی و عالم و بیگناه و مجرم در توانم ساخت. شعر

من به کمند او درم او به مراد خویشتن

گر نرود به طبع من من بروم به خوی او

و بباید دانست که ثبات و وقار پادشاهان را زیباتزخصلتی است و تأنی و حلم فرماندهان جهان را نیکوتر خاصیتی که احکام ایشان در خون و ملک و مال جهانیان نافذ است، و اوامر و نواهی ایشان بر اسافل و اعالی و اصاغر و اکابر 25 علی الاطلاق جاری. پس اگر اخلاق خود را به حلم و دیانت آراسته ندارند یمکن که به یک درشت خویی اهل اقلیمی را نفور سازند و از خفت و سبکساری

ور زانچه تأملی درو ننمایدشاید که در آن بسی خللها زاید اگر پادشاهی به آب سخاوت گرد احتیاج از روی روزگار بشوید یا به آتش شجاعت خرمن حیات بذخواهان بسوزد، چون از سرمایهآ حلم بیبهره باشد، به یک جفا سرچشمهآ سخا را تیره سازد، و به یک عربده هزار[ان] دشمن جانی [را] برانگیزد و اگر در باب سخاوت قصوری و در میدان شجاعت فتوری داشته باشد، به رفق و دلجویی و حلم و خوشخویی رعیت و لشکر ms563 را شاکر تواند 15 ساخت، و عالمیان را در قید هواداری و سلسلهآ خدمتگاری تواند کشید، شعر

چون گل آن به که خوش بود رویت

گر در آفاق خوش بود خویت

خلق را آن زمان به کار آیی

که به خلقت جهان بیارای و با وجود حلم باید که از ثبات و وقار [نیز] بهره مند باشد که حلم بیثبات از عیبی خالی نیست، چه اگر کسی مؤنتها تحمل کند و بر اظهار بردباری غایت مبالغه به تقدیم رساند، چون عاقبت آن به تهتک کشد و خاتمت آن به خفت و سبکساری انجامد، مجموع آن تحملها ضایع و بی بهره خواهد گشت. شعر

باش ثابت در طریق بردباری همچو کوه

هرکه تمکین بیش دارد بیشتر دارد شکوه

و پادشاه باید که به هنگام حلم متابعت هوا جایز نشمرد، و به وقت خشم مطاوعت شیطان روا ندارد که غضب شعلهای است از آتش شیطانی و شجرهای است ثمرهاش ملالت و پشیمانی؛ و گفتهاند حلم از جمله اخلاق پیغمبران است و غضب خوی سگان و و سوسهآ شیطان. و نزد اهل تصدیق و اریاب تحقیق مقرر 25است که تا کسی بر غضب مستولی نگردد به درجهآ صدیقان نرسد؛ و در نوادر کلمات حکما مسطور است که بزرگی را التماس نمودند که متفرقات حسن خلق را در یک کلمه درج کن تا ضبط کردن آن آسان باشد. فرمود که ترک غضب جامع

خشم وکین وصف سباع است و ددان

هرکه را خشم است و کین هست از ددان

اصل خشم از دوزخ است وکین تو

جزو آن کل است و خصم دین تو

چون تو جزو دوزخی پس هوش دار

جزو سوی کل خود گیرد قرار

و دیگر بباید دانست که احتیاج پادشاه به وزیر ناصح کامل و ندیم خردمند [فاضل] به جهت آن ms564 است که اگر غرور جباری و نخوت شهریاری او را از منهج حلم و بردباری منحرف سازد، وزیر صایبتدبیرش به طریق مناصحت با ره صلاح آورده بر جادهآ سکون و وقار ثابتقدم گرداند تا به نوشداروی موعظت انحراف مزاج عدالت را زایل ساخته بر سمت سلامتش استقامت بخشد تا به مواهب فضل پروردگار و میامن حلم و وقار و خلوص نصیحت و صفای نیت وزیر کامگار در همهآ امور مظفر و منصور شود، و به هر جانب که روی آرد فتح و 15 نصرت رفیق و قرین و اقبال و دولت ناصر و معین وی باشد؛ و اگر احیانا به حسب موافقت [هوا] و متابعت نفس دغا حکم در کاری فرماید و بی تأمل و تفکر نه از روی بصیرت و تدبر پروانچه دهد به رای روشن چنان وزیری مخلص شرر ضررش تسکین یابد، و تدارک خلل و تلافی زلل آن در حیز تعذرنماند، چنانکه در خصومت پادشاه هند و قوم او بود. رای پرسید که چگونه بوده است آن؟ [برهمن] گفت: آوردهاند که در یکی از بلاد هند پادشاهی بود هیلارنام با کنوز و دفاین بیکران و اموال و خزاین بیپایان. شعر

رمح دولت پرورش را ملک و ملت در پناه

تیغ نصرت گسترش را دین و دنیا در ضمان

و او از سلاطین روزگار به انواع مفاخر امتیاز یافته بود و از خواقین کامگار به

چشم گردون صورت و معنی ندیدهست این چنین

بر چنین معنی و صورت آفرین باد آفرین

یکی را سهیل یمنی گفتندی و دیگری را ماه ختنی خواندندی. مادر ایشان ایران دخت نام داشت. دلبری بود از رشک عارض نازنینش عروس آفتاب در حجاب اضطراب پنهان شدی، و از شرم طرهآ چین بر چینش جعد سنبل پرپیچ و تاب گشتی. شعر

بتی فرق و گیسو برآراسته مرادی به صد آرزو خواسته

رخش بر بنفشه گل انداخته بنفشه نگهبان گل ساخته سر زلفش از چنبر مشک ناب رسن کرده در گردن آفتاب

دل پادشاه به مهر این گوهر یکتا و محبت آن دو فرزند دلبند بغایت متعلق بودی، و بی جمال جهانآرای ایشان آرام دل و سرور سینه نداشتی. و دیگر وزیری داشت که او را بلار گفتندی، و به لغت ایشان معنی این کلمه مبارکروی باشد، و او بزرگواری بود به متانت عقل مشهور و به اصابت رای موسوم و مذکور. 25دلایل کیاست و کاردانی و شواهد فراست و مهربانی بر چهرهآ افعال و ناصیهآ احوالش لایح، و مآثر اخلاص و هواداری و میامن اختصاص و رضاجویی در مساعی جمیله و اجتهاداتر جلیلهاش ظاهر [و واضح]. زیان زمان در وصف

ای آصفی که صاحب دیوان چرخ را

در مجلس تو منصب والا نمیرسد

آنجا که کاتبان تو تحریر میکنند

حکم قلم به صاحب جوزا نمیرسد

و دبیر خاصش که کمال نام داشت کاتبی بود که تیر سپهر کمان ms566 بنان او را نتوانستی کشید، و منشی فلک به قدم تأمل بر مدارج مصنوعات بیانش نیارستی/ رسید. گویی زبان کلک لطایف شعارش مخزن اسرار فصاحت بود، و صریر خامهآ ظرایف آثارش مطلع انوار بلاغت. هر در معانی که به الماس تفکر بسفتی، دبیر 10 فلک در وصف آن گفتی: شعر

معانی تقریر او جانفزای مبانی تحریر او دلپذیر

نی کلک او طوطی نطق را خجل کرده از نغمههای صریر و از مراکب خاص پیلی سفید داشت که در میدان جنگ چون باد جهانپیمای شتافتی، و به دندان خارأ شکن سینهآ کوه سنگین [دل] را شکافتی. همیشه آهن در 15 کوه نهان باشد، و آن کوهی بود به خلاف عادت در آهن نهان، و پیوسته [چون] کوه بیستون بر یکجای ثابت بود، و او نه به رسم معهود کوهی بود بر چهازستون روان. شعر سوده به گردون سر شنجرفسای رنگ شفق زو شده شنجرفزای پیچش خرطوم بسان کمند اژدری افتاده ز کوهی

در ته پایش سپری گشته خاک زانسپزانگیز بی سهمناکدر ته پایش و دو فیل شرزه بودند بغایت شکوهمند و از عظمت اعضا مانند کوه الوند. به خرطوم چوگان مثال سرهای گردن کشان راگوی میدان ساختندی، و به دستهای عموذکردار گردنهای سرکشان را پایمال کردندی. دندان بلوزنمایشان از سینهآ اعدا شاخ مرجان برآوردی، و به میتین عاج از معدن بدن دشمنان تودهآ لعل 25 بدخشان ظاهر کردی. شعر

برقاند ولی بارهآ ایشان صف هیجا

دندان یکی سخت شده در دل مریخ

خرطوم یکی حلقه زده گرد ثریا و دیگر دو شتر بختی دو کوهان هامون نورد داشت که به شبی اقلیمی را طی کردندی بلکه به دمی عالمی زیر پی آوردندی. از گردن و گوش تیر و کمان راست کرده و از دست و سینه هیأته گرز و سپر نموده. به وقت پویه عرصهآ خاک را بر شکل سپر ساختندی وگاه سپر به پای چوگان مثال از برید ms567 تیزگام ماه گوی سبقت ریودندی. شعر هامون نورد کوموش دل بر تحمل کرده خوش

تا روز هر شب بازکش هر روز تا شب خازکن و سمندی بودش تیزگام و سیمین سم زرین لگام که اگر عنان وی رها کردندی بر صبای جهانپیمای پیشی گرفتی، و شمال گیتینورد به گرد گرد او نرسیدی تا سبزخنگ فلک بر حوالی کرهآ خاک میگردد نظیر آن مرکب ندیده بود، و تا ابلق 15 روزگار عرصهآ ادوار را میپیماید شبیه چنان بارگی ندیده و نشنیده. شعر

گردون گردی زمین نوردی کز چشمهآ مهر آب خوردی

هرگاه که در عرق شدی غرق باران بودی و در میان برق

وان گاه که در نبرد رفتی صد باد صبا به گرد رفتی/ و تیغی داشت به صدگوهر نگاشته و به لعل قیمتی آراسته. گفتی مگر سبز 25رنگ زمین را به قطراتر شبنم مرصع ساختهاند و یا ساحت سپهر را به درهای شاهوار کواکب مزین کرده. جواهر اصلی ذاتی او بر صفحهآ الماش شکل پای مورچه مینمود و بر تختهآ مینانشان پر مگس به ظهور میرسانید، و آن نه شمشیر بلکه ابری بود خونفشان یا برقی آتشنشان. شعر

چون برگ گندناست به سبزی ولی شود

در بوستان معرکه چون شاخ ارغوان

نیلوفر ار در آب نهان باشد این عجب

نیلوفریست آب شده اندر او نهان

ملک بدینها که مذکور شد دلبستگی تمام داشتی، و همواره بر سلاطین دیار هند به مجموع اینها مباهات نمودی. و در ولایت او جمعی برهمن بودندی و خود را به آن دین میستودندی و به پیغمبر او معترف ناگشته از دین حق و راه راست انحراف ورزیدندی و خلایق را در بادیهآ ضلالت و هاویهآ جهالت سرگردان ساختندی. چندانکه ملک [هیلار] ایشان را از اضلال و اغوای خلایق 5 منع مینمود، منزجر ناشده آن عادت ذمیم را ترک نمیکردند؛ و مهم بدان جا انجامید که شاه به تعصب دین و حمیت ملت ms568 قریب دوازده هزارتن از این مردم بکشت و خانههای ایشان را به یغما داده، زن و فرزند ایشان به اسیری ببرد، و از آن جماعت چهارصدتن را که به فنون علم آراسته و از انواع دانش بهرهمند بودند ملازم پایهآ سریر اعلی گردانید، و ایشان بناکام کمر خدمت بربسته راه ملازمت 15 سپردند، و فرصت انتقام و محل کینهآ خواهی را انتظار میبردند؛

تا شبی ملک بر سریر عزت به استراحتی مشغول شد، هفت آواز مهیب شنید و از هول آن بیدار شده متأمل و متفکر گشت. در اثنای این حال خواب بروی غلبه کرد و در خواب چنان دید که دو ماهی سرخ که از شعاع ایشان چشم خیره شدی بر دم ایستادهاند و وی را مرحبا میزنند. ملک دیگربار متنبه شد و به 15 اندیشه فرو رفته در انتظار دور و دراز افتاده در خواب رفت. باز دید که دو بط رنگین و قازی بزرگ از عقبش میپریدند و به آخر پیش او فرود آمدند و آغاز دعاگویی کردند. باز از خواب بیدار شد و در صورتر واقعه حیران مانده، دیگزباره در خواب رفت. چنان دید که ماری سبزرنگ با خالهای زرد و سفید بر گرد پای وی میگردد/ و آن افعی ناخوش طلعت بر آن شاخ صندل میبیچید. 25 [ملک از ترس بیدار شد] و از آن بازیها که در پردهآ خیال می دید متحیر گشته اندوهگین شد.

نوبت دیگر موکل خواب او را کشانکشان به عالم مثال برد. در آن عالم مشاهده نمود که سرتاپای او به خون آلوده است و گوییا از فرق تا قدم به لعل بدخشانی و یاقوتد رمانی [بر] آراسته. ملک بیدار گشته آغاز اضطراب نمود و 25 خواست که از محرمان حرم کسی را آواز دهد که ناگاه خواب بر وی غلبه کرد. چنان دید که بر استری سفید راهوار چون برقی جهنده کوه کذارو ماننه عمر گرامی

ملک ایشان را تسکین داده بازگردانید و از هیبت این خوابهای هایل چون 5 مار دم بریده و چون مردم مازگزیده بر خود میپیچید و با خود میگفت این چه نقشهای گوناگون بود که کلک قدرت برانگیخت و این چه لشکرهای فتنه بود که پی درپی فرو ریخت. شعر

ننشسته یکی عربده آشوب دگر خاست

نارفته یکی فتنه بلای دگر آمد آیا این صورت واقعه با که در میان توان نهاد و حل این مشکل از کدام حکیم درخواست توان نمود. که را محرم این اسرار توان ساخت و نرد تقریر این قصه با چه کس توان باخت. مصراع

این درد که را گویم و درمان زکه جویم

القصه بقیهآ شب را به هزار غصه به روز آورد و با شب تیره از دوری و درازی 20 شکایت میکرد و میگفت: شعر

تو ای شب گر نه روز رستخیزی

چرا آخر سبکتر برنخیزی

دلم را چند پژمان داری ای صبح

دمی زن آخر ارجان داری ای صبح تا وقتی که عارض روز روشن از شکن زلف تابدار شب تار درخشیدن آغاز کرد و شمامههای کافوری به عوض غالیههای عنبزبیز بر اطراف چرخ اخضر پدید آمدن گرفت، شعر

چندانکه دست تقدیر نقاب ظلمت از پیش جمال روز جهان آرای برداشت، و شاه سیارگان بالای تخت میناکار سپهر برآمده آوازهآ عدل روشنی بخشش به مسامع عالمیان رسید، شاه برخاست و براهمه را که حلال مشکلات و در علم تعبیر گامل بودند بخواند، و بی تأمل عاقبت کار تمامی خوابها را بر آن منوال که 5 دیده بود با ایشان [تقریر] نمود. ایشان واقعات هولناک شنیده و اثر هول بر ناصیهآ پادشاه دیده گفتند: این خوابها سهمگین است و در این مدت بدین هولناکی کسی خوابی ندیده و گوش هیچ معبر بدین منوال واقعات نشنیده. اگر ملک شرف اجازت ارزانی فرماید ما بندگان با یکدیگر اتفاق نموده به مطالعهآ کتبی که در فن تعبیر نوشتهاند رجوع نماییم و [به] استفسار هرچه تمامتر تأمل به جای آریم، پس 10 از روی بصیرت تعبیر آن به عرض رسانیم و دفع [شرا و ضر آن را بر وجه صواب اندیشیم. شعر

سخندان به اندیشه راند کلام که بی فکر باشد سخن ناتمام

شاه اجازت داد. ایشان از پیش ملک بیرون آمده خلوتی کردند و از خبث ضمیر و ناپاکی سیرت سلسلهآ انتقام را تحریک داده با یکدیگر گفتند این ظالم 15 جفاکار در این نزدیکی از قوم ما چندین هزار کشته است و مال و متاع ما به باد تاراج برداده و امروز سررشتهآ به دست ما افتاده که بدان وسیله کینهآ خویش بازتوانیم خواست، و خلل احوال خود را تدارک و تلافی توانیم نمود؛ و چون او ما را در این حادثه محرم خود ساخته و بر تعبیر و تقریر ما اعتماد نموده، فرصت فوت نباید کرد و در بازخواستن کینهآ دیرینه تعجیل باید نمود. شعر

دشمن به سوز سینه گرفتار محنت است

گودی از آن برآر که فرصت غنیمت است

طریق صواب آن است که سخن درین باب بی ms571 محابا بگوییم و به تهدید هرچه تمامتر او را بترسانیم و گوییم این خوابها دلیل آن است که هفت مخاطرهآ عظیم که در هریک از آن بیم جان باشد پیش آید، و دفع این مضرتها به آن تواند بود که 25 طایفهای از ارکان دولت و اعیان حضرت و مراکب خاصه را به شمشیر گوهزنگار بگشند و خونهای ایشان را در آبزنی ریزند، و ملک ساعتی در آن آب بنشیند و

دل اگر خار جفا دید امید است که باز

گل مقصود بچیند ز گلستان مراد

پس بدین غدر و حیله بر کفران نعمت اتفاق کرده پیش شاه رفتند و گفتند: شعر

شها قدر و جاه تو پاینده باد مه و سال میمون و فرخنده باد

بر ضمیر انوار شاه مجملا این معنی ظاهر باشد که تعبیر این خوابها جز هجوم بلا و درد و محنت و عنا نیست، و ما دفع مضرت این وقایع را وجهی نیکو اندیشیدهایم. اگر ملک سخن ما را که از عین دعاگویی و محض رضاجویی گفته میشود به سمع رضا قبول فرماید، هراینه شری که بدان منامات مترتب است مندفع گردد، و اگر از فرمودهآ ما ابا نماید بلایی عظیم را منتظر، بلکه زوال ملک و پادشاهی و سپریشدن زندگانی را مترصد باید بود. ملک بترسید و در دایرهآ حیرت افتاه دلش ms572 از جای برفت و گفت تفصیل این سخن را باز باید نمود تا هرچه در حیز امکان گنجد به تدارک آن اشتغال رود.

ایشان تنور حیله گرم دیده، فطیر تزویر دریستند و بدینگونه تقریر کردند که 25 آن دو ماهی که بر دم ایستاده فرزندان شاهاند؛ و آن مار که برپای ملک پیچیده بود ایران دخت [است]؛ و آن دو بط رنگین پیلاناند و آن قاز بزرگ پیل سفید است و آن استر رهوار سمند خوش رفتار شهریار است؛ و دو فراش پیاده دو شتر بختی؛ و آن آتش که بر فرق ملک روشن بود بلاروزیر است، و آن مرغ که مخلب بر سر شاه میزد کمال دبیر، و آن خون که بدن سلطان بدان آلوده شد، اثر شمشیر 25 گوهزنگار است که بر فرق ملک رانند و تن او را بدان رنگین سازند؛ و ما تدبیر ضرر این خواب بدین نوع ساختهایم که هر دو پسر و مادرو دبیر و وزیر و پیلان و اسب و شتران را بدان شمشیر بکشند، و از خون هریک قدری گرفته یکجا جمع

در دفع بلایی که نصیب تو مباد تدبیر همین است که تقریر افتاد!

شاه که این سخن بشنید آتش حیرت متاع صبر و سکونش را بسوخت و باد وحشت خرمن شکیبایی و حلمش برباد داد. گفت: ای دشمنان ms573 دوست روی و ای آدمیان اهرمن خویا مرگ ازین تدبیر شما بهتر است و آشامیدن شربت اجل ازین 1 تقریر [پرخلل] شما خوشتر.

چون این طایفه را که بعضی عدیل نفس مناند و جمعی مدار ملک و مال و سبب زینت جاه و جلال بکشتم، مرا آز حیات چه راحت باشد و از زندگانی چه فایده! شعر

مرا عمر از برای وصل یار نازنین باید

گر آن دولت نباشد زندگی دیگر چه کار آید

مگر شما حکایت سلیمان و بوتیمار نشنیدهاید و حقیقت سؤال و جواب ایشان به شما نرسیده است. براهمه التماس نمودند که چگونه بوده است آن؟ ملک گفت: آوردهاند که سلیمان صلواةالله علی نبینا و علیه پادشاهی بود فرمان عظیم الشأن او به شرف نفاذ آراسته و جن و انس و وحش و طیر کمر انقیاد و متابعت او بر میان جان بسته. منشی قضا منشور سلطنت او را به توقیع رب اغفزلی و هب لی ملکا لا ینبغی لاحد من بعدی موشح ساخته وسایس قدرزین تمکین او

25 بر پشت مرکب صبا که غدوها شهر و رواحها شهر نمونهآ سیر اوست نهاده: شعر 25

فلک بنده و آفتابش غلام

زمانه مطیع و جهانش به کام

زده وحش چون طیر صف بر درش

روزی از مقربان صوامع ملکوت یکی به دیدن وی آمد و قدحی پر از آب حیات به حضرتر او حاضر گردانید و گفت مبدع کل جل شانه و عظم سلطانه تو را مخیر گردانیده است و فرموده که شاهی سریر سلطنت اگر خواهی این جام را درکش و تا آخر زمان از چشیدن شربت کل نفس ذایقة الموت ایمن باش، و اگر میل داری که زودتر قدم برداری و از گوشهآ زندان ناسوت به روضهآ صافی هوای وسیع الفضای لاهوت متوجه شوی میل به خوردن این جام مفرما. سلیمان علیه السلام با خود اندیشه کرد که نقد عمر سرمایهای است که بدان ms574 در بازار 5 قیامت سود فراوان به دست توان آورد، و عرصهآ زندگانی مزرعهای است که در او تخم دولت دو جهانی و نهال سعادت جاودانی توان کاشت، شعر

دست این روزهای کوتاه است که بدان دولت دراز رسد

پس به همه حال نشأهآ حیات را بر شیوهآ فنا و فوات اختیار باید کرد. دو سه روزه که زمام مهلت به دست اقتدار باشد در تحصیل رضای پروردگار کوشش باید 15 نمود. مصراع

عمر آن بود که در غم جانان به سر شود/ باز تأمل فرمود که اکابر جن و انس حاضراند و اماثآل وحوش و طیور ناظر، با ایشان مشاورت باید نمود و هرچه رایها بر آن متفق گردد پیشنهاد این کار باید ساخت. پس با مجموع پریان و آدمیان و سایر جانوران در خوردن شربت حیات 25 مشورت فرمود. همه به آشامیدن آن اشاره نمودند و به جاویدبودن عمر او که صلاح جهانیان در ضمن آن مندرج بود مستظهر و مستبشرگشتند. شعر

برخور ز حیات ابد و عمر مخلد

کاین است دعا شام و سحر پیر و جوان را سلیمان علیه السلام فرمود که از اهل مملکت من هیچکس هست که در این 25 مجلس حاضر نیست. گفتند مجموع هستند الآ بوتیمار که از این استبشار خبر ندارد. سلیمان اسپ را به طلب وی فرستاد. بوتیمار از آمدن ابا نمود. نوبت ثانی سگ را فرمود که برو و بوتیمار را بیار. [سگ بیامد و] بوتیمار قول وی را اجابت

من که باشم که بر آن خاطر عاطر گذرم

لطفها میکنی ای خاک درت تاج سرم

بنده راکی قوت آنکه مشکلی حل سازد و یا چون تو پادشاهی او را به عزاین اشارت و مشورت ms575 بنوازد. فاما تفقد حال کهتران رعیت از مهتران عالی مرتبت غریب نمینماید. شعر تو آفتابی و من ذرهای بغایت پست بدیع نیست ز خورشید ذره پروردن

اگر حضرت رسالت مرتبت به اظهار آن مشکل عنایت فرماید، آنچه بر خاطر 1 شکسته گذرد به موقف عرض خواهد رسانید. سلیمان(ع) فرمود که بعد انسان، اشرف حیوانات اسپ است و اخس جانوران سگ. حکمت در این چه بود که به قول شریفتر حیوانی نیامدی و سخن خسیس ترین جانوری قبول کردی. بوتیمار گفت اگرچه اسپ را جمال شرف ظاهر است و کمال هنر لایح و باهر، اما در مرغزار وفا نچریده و از سرچشمهآ حق شناسی قطرهای نچشیده. شعر

از اسپ وفا طمع نمیباید کرد

کاسپ و زن و شمشیر وفادار که دید

و هرچند سگ به خست موصوف است و به ناپاکی معروف، ولیکن لقمهآ وفاداری خورده است و به رسم حقگزاری عادت کرده. شعر

سگ حلقهآ مهر کرده در گوش یک لقمه نمیکند فراموش

و من در اجابت دعوت این حضرت که منبع وفا و مجمع صدق و صفاست قول بیوفا را استماع نکردم/ و به سخن وفاداری توجه نمودم. سلیمان 203b علیه السلام فرمود که پسندیده گفتی، سر خوردن آب حیات با وی درمیان نهاد. بوتیمار گفت: آن آب را تو تنها میخوری و یا دوستان و متعلقان را نیز در آن شریک می سازی. [سلیمان علیه السلام] گفت که آن خاصه برای من فرستادهاند و 25 دیگران را از آن بهره و نصیبی ندادهاند. بوتیمارگفت: یا نبی الله! این چگونه باشد که تو زنده باشی و هریک از همدمان و یاران و فرزندان و حقگزاران در پیش تو

صحبت یاران غنیمت دان که نقد زندگی

خلص از بهر نثار صحبت یاران خوشست

خوش بود ms576 بهر تماشا گلشن عمر عزیز

وان تماشا هم به دیدار هواداران خوشست

سلیمان سخن او را استحسان فرموده از شربت زهزآمیز فراق اجتناب نمود و آن آب حیات را [ناچشیده] از همان جای که آورده بودند باز فرستاد. و این مثل را برای آن آوردم تا بدانید که من زندگانی بی این جماعت نمیخواهم و از مرگ خود تا فنای ایشان فرقی نمی دانم؛ و هراینه هر ملکی درصدد زوال است و هر ملکی در شرف ارتحال و انتقال، و بعاقبت از این دار خطرناک رفتنی است و در وحشت خانهآ لحد خفتنی. برای دو سه روزه عمر فانی چرا بر چنین کاری خطیر اقدام نمایم و به دست خود بنیاد دولت و اساس عشرت خود را ویران سازم. اگر میتوانید حیلهای دیگر انگیزید و چارهآ این غایله به وجهی آسانتر از این 15 سازید. مصراع

که من از عهدهآ این کار نیایم بیرون

براهمه گفتند ملک را بقا باد. سخن حق تلخ باشد و نصیحت بیخیانت درشت نماید. عجب از رای ملک آرای ملک که دیگران را با نفس و ذات خویش برابر میداند و جهت بقای ایشان از سر جان عزیز و ملک موروثی میگذرد. 20 نصیحت مشفقان بباید شنود و سخن بیغرضان اعتبار باید نمود و نفس نفیس و مملکت وسیع را عوض همه فوایت باید شمرد، و در این کار که موجب فرح تمام و سبب آسایش خاص و عام است بی تردد شروع باید کرد. و هراینه خردمند همه کس را برای خود خواهد، و بر ملک پوشیده نیست که آدمی به رنج بسیار به درجهآ استقلال رسد و کلید خزاین ملک به کوشش بیشمار به دست آید. حالا به 25 ترک مرتبهآ زندگی گفتن و سریر دولت و کامرانی را بازگذاشتن/ از روش خرد دور /2189 مینماید، و تا ذات ملک باقی است زن و فرزند کم نمیآید، و تا ملک برقرار است در ms577 اسباب تجمل و زینت و خدمتگاران کافی و بادیانت هیچ قصوری و

گر هیچ نباشد چو تو هستی همه هست ملک که این فصول بشنید و دلیری ایشان در ادای آن سخنان بدید، بغایت متألم گشته از بارگاه به خلوتگاه خرامید و از صفحهآ ایوان روی به گوشهآ بیت الاحزان نهاد. شعر چو نتوانم که با کس حال درد خویشتن گویم

روم در کلبهآ احزان و هم با خود سخن گویم پس روی نیاز به خاک نهاده آب حسرت از دیده میگشاد و دلش از آتش ناامیدی کباب گشته، خرمن صبر و سکون به باد تاراج برمیداد و میگفت این ابر فتنه که باران بلا میبارد از کجا پدید شد، و این لشکر غم که جز متاع حیات به 15 یغما نمی برد از چه ممر هجوم کرد. شعر

من بودم و کنجی و حریفی و سرودی

غم را که نشان داد و بلا را که خبر کرد آخر مرگ عزیزان را چهسان آسان توان گرفت و بی جمال فرزندان و همدمان از عمر و زندگی چه راحت توان یافت، و مرا بیپسران که روشنایی چشم و میوهآ 15 دلاند و استظهار من در حال حیات و امیدواری بعد از سلوک سبیل ممات بدیشان تواند بود پادشاهی من به چه کار آید. شعر

ندارد پدر هیچ بایستهتر ز فرزند شایسته شایستهتر و ایران دخت که چشمهآ خورشید تابان رشحهای از چاه زنخدان اوست و مطلع ماه رخشان پرتوی از عکس روی درخشان او، رخساری چون ایام دولت 2 تازه و خرم و زلفی چون شبهای فراق تیره و درهم. شعر رخش چون مهر بیهمتا در آفاق به جفت ابروان چون ماه نوطاق ز رویش پرتو خورشید در تابز لعلش جوهر یاقوت سیراب مجالستی دارد دلربای و مصاحبتی روحافزای، من بی او از زندگانی چه برخورداری یابم، و اگر بلار وزیر که رای منیرش در شب هر حادثه آفتابی ms578 25 است روشنی افزای و پرتو شمع ضمیرش در تیرگی هر واقعه بدری است ظلمتزدای. شعر

بیدستیاری قلم بیقرار او تخت ملوک را نبود پای بر قرار

پیش سریر عزت من نباشد، عمارتد ملک و رونق اعمال و آبادانی خزاین و حصول اموال چگونه دست دهد، و چون صحیفهآ تدبیر کمال دبیر که نقشبند سپهر بلند شاگرد بنان او و تیر زیباتقریر ریزهآ خور خوان بیان اوست، لفظی چون//2100 لآلی منظوم دلگشای و خطی چون در منثور طربافزای. شعر

لطف لفظش داده با هم آب و آتش را قرار

حسن خطش کرده با هم نور و ظلمت را قرین

در نظر نباشد مصالح اطراف [و] حوادث نواحی چگونه معلوم شود، و بر احوال اعدا به چه حیله وقوف افتد، و هرگاه رقم فنا بر دفتر عمر این دو ناصح 0 امین که بدن ملک به مثابهآ دست گیرا و دیدهآ بینااند کشیده شود، هراینه فواید نصیحت و آثار کفایت ایشان از ملک منقطع خواهد شد، و بر آن تقدیر رونق ملک و نظام مهمات از قبیل محالات خواهد بود، و بی فیل سفید که شخص او چون ماه تابان است و چون چرخ دوار آراسته و روان. شعر

بند حصن حصار او آهن زخم دندان او حصار افگن پیش دشمن چگونه روم و بی آن دو پیل که در صف هیجا بسان سیل 15 خروشان خصم را فرو گیرند و از میان معرکه مانند گرذباد درریایند، شعر

ز خرطوم سازند بیچان کمند درآرند یال یلان را به بند

در روز نبرد مصاف خصمان را چگونه شکنم، و هنگام رزم معرکهآ مخالفان را چهسان برهم زنم، و بیجمازگان تندرو که به وقت تگ و دو پیگ صباگرد ایشان 20 از دور نبیند. شعر

چو آتشخوار خوار و سزکشنده ولی چون باد در صحرا دونده

چگونه بر اطراف عالم وقوف یابم و نامههای بشارت و فرمانهای عالی به جوانب مملکت ms579 به چه تقریب رسانم؛ و بی آن سمند دوندهآ صرصزتگ پولاذرگ صاعقةآ کردار بارقة رفتار که رخشندگی رخش آتش بلا در دل رخش رستم 25 برافروزد و سرعت سیرش از دیدهآ شبدیز خسرو اشک گلگون روان سازد. شعر

تگاوری که به یک حمله زیر پا آرد

اگر درازی امید باشدش میدان

چگونه عزم بساط نشاط کنم و گوی طرب از میدان بهجت به چوگان مسرت چه نوع بربایم، و بی شمشیر بران که آب شکلی است که آتش فتنه از هیبت او انطفا یافته و آتش فعلی است [که] آبروی مملکت از سطوت او به جای مانده، شعر

نموده تیغ کبود تو جوهر از تن خویش

چو بر بنفشهآ سیراب قطرهٔ‌ باران

در جنگها چه اثر نمایم، و هرگاه که ازین اسباب بی بهره مانم و جماعت متعلقان را به دست خود باطل گردانم، از ملک چه تمتع توان یافت و از عمر چه لذت اکتساب توان کرد و فی الحقیقه، مصراع

عمری که آن چنان گذرد در حساب نیست حاصل الکلام ملک/ یک شبانه روز در دریای فکر غواصی نموده و گوهر تدبیری که بدان سررشتهآ امید به دست آید نیافت. میان ارکان دولت ذکر فکرت پادشاه شایع گشت و دل مشغولی ملک بر جمیع محرمان حریم سلطنت روشن شد. بلار وزیر اندیشید که اگر در استکشاف سخن ابتدا کنم و به تحقیق اسرار شهنشاهی بی آنکه از جانب ملک بدان اشارتی نافذ گردد افتتاح نمایم از مراسم 15 حرمت و ادب دور افتد، و اگر اهمال ورزیده طریق تأمل و توقف پیش گیرم ملایم اخلاص و اختصاص نباشد. پس به نزدیک ایران دخت رفت و بعد از وظیفهآ ثناخوانی طریقهآ دعاگویی آغاز نهاده گفت: شعر ای سراپردهآ عصمت زده بر علیین پردةدار حر

پردة دار حرم خرمت تو روح امین

بر رای عالی مخفی نیست که از آن روز باز که در سلک خدام این بارگاه ms580 2 سپهزاحتشام شرف انتظام یافتهام، تا این ساعت ملک را هیچ چیز از من مخفی نبوده، و در هیچ یک از دقایق و جلایل اعمال بی مشورت من خوض فرمودن جایز نشمرده. دیروز یک دو نوبت براهمه را طلبیده است و با ایشان مفاوضتی درپیوسته، و امروز خلوتی کرده و متفکر و رنجور نشسته. اکنون تو ملکهآ روزگاری و مونس دل شهریاری، و رعیت و لشکری بعد از عنایت ملک به 25 عاطفت تو امیدوار میباشند و حکم تو را در حل و عقد امور ثانی اثنین فرمان سلطان می شناسند. صلاح آن است که پیش روی و صورت واقعه معلوم گردانیده

علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد ایران دخت جواب داد که میان من و ملک عتابی رفته است و به کنایت دایما سختی چند گفته شده. شرم دارم که با چنان حالی به خلوت ملک درآیم و زبان استفسار به مهمی بگشایم. وزیرگفت: ای ملکهآ جهانا آلعتاب هدیة الاخباب عتاب سبب رسوخ بنای محبت و موجب ثبات قاعدهآ مودت و مصاحبت است. شعر

نازی ز تو باشد و عتابی بر مابیناز و عتاب دوستی نتوان کرد در این محل عتاب برطرف باید نهاد که چون ملک به فکری درمانده باشد و اندیشهآ دور و دراز او را پریشان خاطر ساخته، بندگان و خدمتگاران گستاخی نیارند نمود و جز تو کسی به مفتاح اصلاح این درنتواند گشود. و من بارها از ملک شنودهام که هرگاه ایران دخت پیش من میآید اگرچه اندوهگین باشم شاد شوم و به دیدار همایونش از بند غم و ملال آزاد گردم. برو و این کار را ms581 دریاب و بر کافهآ خدم و حشم منتی عظیم متوجه گردان. ایران دخت نزد ملک آمده شرط خدمت به جای آورده گفت: شعر

غمت مباد و گزندت مباد و رنج مباد

که راحت دل و آرام جان و دفع غمی

موجب حیرت و سبب فکرت چیست، و اگر از براهمه چیزی استماع افتاده 25 بندگان را بر آن صاحب وقوف باید کرد تا در آن موافقت کرده شرایط خدمتگاری به جای آرند. ملک فرمود سؤال نباید کرد از چیزی که اگر جواب آن بیان کنند موجب رنجش خاطر گردد. لا تسألوا عن اشیاء ان تبدلکم تسؤکم. ایران دخت گفت: اگر این رنجش به جمعی از متعلقان بازگردد غم نیست که سلامتی ذات مبارک تدارک همه آفات میکند. مصراع هزار جان گرامی فدای جان تو باد و اگر عیاذا بالله تعلق به نفس نفیس آن حضرت دارد در آن نیز اضطراب نباید نمود و به هیچ وجه غمناک نباید نشست، بلکه عزیمت مردانه که آین عزیمة من

ای دل صبور باش بر آفات روزگار

نیکو شود به صبر سرانجام کار تو

و پادشاه را موافق آن است که چون مهمی سانح گردد و حادثهای واقع شود وجه تدارک و طریق تلافی آن بر کمال کیاست و وفور فراست او مشتبه و پوشیده نماند، خصوص که از اسباب امکان و مقدرت چیزی قاصر نیست و ادوات دفع 10 ملال وازالهآ غم وکلال ساخته و مهیاست. شعر

هم گنج داری هم خدم هم ملک داری ms582 هم حشم

بیرون نه از خلوت قدم بر بام عالم زن علم

رخ جانب مقصود کن اندوه را نابود کن

احباب را خشنود کن بردار از دل بار غم

ملک گفت: از آنچه براهمه اشارت کردهاند اگر حرفی به گوش کوها فرو خوانند اطرافش چون کوه طور از تاب تجلی شکافته، صفت و بست الجبال بسا بروی پدید آید؛ و اگر رمزی به روز روشن نمایند از تیرةحالی به رنگ شب تار برآمده آثار ظلمات بعضها فوق بغض بروی ظاهر گردد. شعر

گر مه سیه نپوشد ازین غم سیاةروست

ور ابر خون نگرید ازین غصه بی حیاست تو هم در تفحص آن الحاح منمای و در تحقیق آن مبالغه مفرمای که نه من قوت گفتن دارم و نه تو طاقت شنیدن. ایران دخت دیگزباره مبالغت نمود. ملک جهت رضای خاطر او شمهای از مکنون باطن ظاهر گردانیده گفت: من در این شبها واقعهای دیدهام و از هولناکی آن ترسیده به جهت تأویل و تعبیر با براهمه 2 در میان آوردم، و آن ملاعین چنان صواب دیدهاند که ترا با دو پسر بختیار عالیمقدار و وزیر صافی ضمیر و دبیر نیکوتقریر و پیل سفید مرذافگن و دیگر

من ار به عشق تو فانی شوم بقای تو باد

هزار جان من و صد چو من فدای تو باد

پادشاه را برای این کار اندوه نباید خورد که جانهای بندگان اگر فدای مصالح شاه را نشاید دیگر ms583 به چه کار آید، تا ذات بزرگوار باقی و رتبهآ اقتدار ثابت است 5 اهالی و اولادکم نیاید و خدم و اسباب تجمل نقصانی نیابد، اما چون شر خواب مندفع گردد و خاطر مبارک ازین دلنگرانی فارغ شود، بر این طایفهآ غدار اعتماد نباید کرد، و اگر ملک را به کشتن جمعی تحریض فرمایند بی تأمل در آن باب شروع نباید نمود که خون ریختن کاری صعب است و اساس حیات جانوری را منهدم ساختن کار دشوار؛ و اگر نعوذبالله خون ناحق ریخته آید عاقبت آن وخیم و سزای آن عذاب مقیم خواهد بود، و پشیمانی و حسرت در آن مفید نخواهد افتاد. چه گذشته را بازآوردن و مرده را زنده گردانیدن از دایرهآ قدرت بشری خارج است. مصراع

این کار ز دست من و تو برناید

ملک را بباید دانست که براهمه او را دوست نمیدارند و هرچند در علوم 20 خوض کردهاند و به قدر حال مسألهای چند دانسته، اما حکمای دین بر این مقال متفقاند که بذگوهر و لئیم به هیچ نوع پیرایهآ جمال نگیرد و علم و مال او را به زیور وقارو کرم آراسته نگرداند. چه سگ را اگر طوق مرصع درگردن افگنند نجاست از وی متغیر نگردد، و خوک را اگر دندان در زرگیرند خباثآت او به طهارت مبدل نخواهد شد، و نکتهآ کمثل الحمار یحمل اسفارا مؤید این معنی است. شعر علم چون بر دل زند یاری بود علم چون بر کل زند باری بود و دانش به مثابهآ تیغی است که بر آن همه کس را توان کشت. آنها که پاک طینت

بذگهر را علم و فن آموختن دادن ms584 تیغی به دست راهزن

تیغ دادن در کف زنگی مست به که آید علم ناکس را به دست

و غرض ایشان درین تعبیر آن است که فرصت انتقام فوت نشود و زخمها که از سیاست ملک در دلهای ایشان متمکن است بدین اشارات حیلهآ انگیز که قانون شفا نام نهادهاند مرهم یابد. اول فرزندان را که نظیر نفس نفیس شریف و عوض ذات لطیف شهنشاهیاند از پیش بردارند، تا ملک بیوارث بماند. پس بزرگان مشفق را که ارکان دولتاند و آبادانی ملک و معموری خزاین به کفایت 1 ایشان بازبسته است ضایع گردانند تا رعیت دلیر و لشکر نامید شود، و دیگر اسباب جهانداری از پیل و شترو اسپ و سلاح باطل سازند تا ملک تنها و بیکس بماند، و من بنده خود محلی ندارم [و] امثال من در خدمت بسیارند. اما چون ملک را تنها یابند علی المرور الایام داعیهآ انتقام پدید آورده، هرچه سالها مکنون ضمیر ایشان بوده از قوه به فعل آرند. تا این ساعت ملاحظهآ ایشان از روی عجزو 15 اضطراب بوده، چون امکان اقتدار یافته و عنان اختیار بهدست افتاده مدعی گردند و آشوب در مملکت انداخته درهای فتنه باز کنند. چه در این صورت که ملک متعلقان را نابود سازد هم لشکریان ناامید شوند و هم رعیت و سپاهیان دودل و دو زبان باشند، موجب استیلا و استعلای خصمان گردد و ملک و مال از دست برود. و پادشاهان را از مکر و حیلهآ خصمان ایمن نباید بود. شعر

مشو ایمن از خصم بیداذجوی که غدازبیشه است و ناپاکخوی بظاهر دم آشنای زند به باطن در بیوفایی زند

و اگر با این همه در آنچه براهمه صواب دیدهاند فرجی و گشایشی میتواند بود البته تأخیر نشاید کرد، و اگر توقف را مجال هست یک احتیاط دیگر مرا باقی است به فرمان ملک مضمون آن باز توان نمود. ملک مثال داد که بگوی. 25 ایران ms585 دخت گفت: کاریدون حکیم [که] مؤسس مبانی فضایل و سالک مسالک اخلاق و شمایل است با طبعی مخزن نفایس، اسرار و حکم و ذهنی معدن سرایر

رای تیزش تتق سر قضا را محرم دل پاکش نظر لطف خدا را منظور

درین اوقات در کوه خضرا/ گوشهآ غاری اختیار کرده و همواره جانب توحید /213 و تجرید رعایت میکند. اگرچه اصل او به براهمه نزدیک است اما در صدق و دیانت و وفا و امانت برایشان رجحان دارد. نظر او در عواقب امور کامل تر است و دفع حوادث [و وقایع] را تدبیر صایب او شامل تر. اگر رای ملک اقتضا فرماید، او را کرامت محرمیت ارزانی باید داشت و کیفیت خواب و صورت تعبیر براهمه بر او منکشف باید ساخت، و بلاشک که او بر وجه راستی از حقایق آن ملک را تنبیه خواهد فرمود. اگر تعبیر او موافق قول براهمه باشد شبهت زایل شده امضای 5 همان عزیمت لازم است، و اگر برخلاف آن اشارتی نماید ضمیر منیر سلطانی ممیز حق و باطل خواهد بود و نصیحت از خیانت بازخواهد شناخت. ملک را این سخن موافق افتاد. فی الحال سوار شده نزد کاریدون رفت و به دیدار حکیم الهی شرف استسعاد یافت. لوازم تواضع به جای آورد. حکیم نیز شرایط تعظیم تقدیم نموده گفت: شعر کلبهٔ‌ ما روضه شد چون مقدم رضوان رسید

دیده روشن شد چو بوی یوسف کنعان رسید

سبب تردد رکاب ظفرانتساب چیست و اگر فرمان رسانیدندی من خود [به درگاه] حاضر آمدمی، چه به صواب آن لایق تر که خادمان به خدمت آیند. شعر

طریق خدمت و آیین بندگی کردن

خدای را تو رها کن به ما و سلطان باش

و نیز اثر تغییر بر ناصیهآ مبارک میتوان دید و نشان غم و اندوه از غرهآ همایون تفرس میتوان نمود. صورت حال بیان باید فرمود و وجه ملال ms586 تقریر باید کرد. ملک کیفیت منامات و تعبیر براهمه بر سبیل تفصیل بازگفت. کاریدون سر تحیر درجنبانید و انگشت تحسر به دندان گزیده فرمود که ملک را در این کار سهو[ی] 25 افتاده است چه این سر با آن طایفه [در میان نبایستی نهاد]. مصراع

هر گوش کجا محرم اسرار بود بر رای ملک پوشیده نماند که [این] مدبران پزتزویر را اهلیت تعبیر این

سپهر تابع و گردون به کام و دوران رام

فلک مطیع و ملک داعی و زمانه به کام

و من همین زمان تعبیر هر واقعه مستوفی بازگویم و تیر مکیدت آن مذبران را به سپر حکمت دفع کنم. مصراع

گر به دست تو خدنگی است مرا هم سپریست اولا آن دو ماهی سرخ که بر دم ایستاده بودند رسولی باشد که از جانب 1 سراندیب بیاید، و دو پیل قوی هیکل با چهارصد رطل یاقوت رمانی درپیش شاه بازدارد؛ و آن دو بط و قازی که از عقب ملک فرود آمدند دو اسپ باشد و استری که شاه دهلی بر سبیل هدیه به حضرت فرستد، و آن دو اسپ باشند رعذ خروش برق جوش تیزهوش سخت کوش. شعر

ز نعلهاشان صحن زمین گرفته هلال

ز گوشهاشان روی هوا نموده سنان

نه در مفاصل آن سستی ز تاب رکاب

نه در طبیعت این نفرتی ز زور عنان و آن استر بازگیری باشد باذ جنبش آتش جوشش که برقوار از مسالک و مضایق زودتر گذرد و صاعقهآ کردار به زخم نعل از سنگ آتش افروزد. شعر سیم سم ززلگام ms587 تنذرو تیزگام باغ سپهرش کنام چشمهآ مهر آبخور و آن مار که بر پای ملک میپیچید شمشیری باشد آتش فعل آبدار که روز هیجا از چشمهآ مینا یاقوتر مذاب راند و بر صفحهآ الماش رنگ خردهآ عقیق و ریزهآ مرجان افشاند. شعر

فتح و ظفر به جوهر تیغ تو قایم است

پیکری پر ز کوه و از هامون بیستونی روان به چارستون

و آنچه بر فرق مبارک شاه می درخشید تاجی باشد که ملک سیلان به هدیه فرستد، و آن تاجی بود که کنگرهآ قدرش با غرفهآ قصر مینأرنگ آسمان سر در سرآید و از گوهرفشانی هر موی را بر سر شاه تاجدار رشتهآ گوهر گرداند. شعر رسیده عکس آن تاج مرصع به چرخ ماه چون ماه مقنع

و مرغی که مخلب بر سر شاه میزد در آن اندک کرآهیتی هست اما چندان اثر ضرری بدان مترتب نباشد، غایتش آنکه چند روز از دوستی عزیز و یاری مهربان اعراض نماید و مآل آن به صلاح و نجاح انجامد و تشویشی به شما و به وی نرسد. این است داستان تعبیر خوابهای ملک که گفته و آنچه هفت نوبت دیده 5دلیل است بر آنکه رسولان به هفت نوبت با هدیههای ملوکانه به درگاه دولتپناه آیند و ملک به وصول آن نعمتها و حصول آن هدیهها شادکام و تازهآ دل گردد؛ و ملک باید که این نااهلان مدبر را محرم اسرار خود نسازد، و با ms588 ناآزموده مشورت ننماید. شعر

کسی را امتحان ناکرده صدبار مگردان پیش خویشش صاحباسرار

و اصل خود آن است که از مردم بیباک ناپاک بدگهر اجتناب نمودن فرض شناسد. شعر

آب را بین که چون همی نالد هردم از همنشین ناهموار

ملک این باب مقالات استماع نموده فی الحال سجدات شکر به جای آورد و 28 از آن پیر مبارک نفس مسیحأصفت که دل مردهاش را حیاتی تازه و سینهآ

بار غمی که خاطر ما خسته کرده بود

عیسی دمی خدا بفرستاد و برگرفت

الحند لله حفدا دائما آبدأ. پس ملک با دل شادمان به مستقر دولت نزول اجلال ه ارزانی داشت. هفت روز متوالی رسولان با هدایا و تحف می رسیدند و به همان نوع که حکیم فرموده بود مضمون مراسلات به موقف عرض میرسانیدند. روز هفتم ملک فرزندان و بلار وزیر و ایران دخت [و دبیر] را به خلوت طلبیده گفت: عجب خطایی کردم که خواب خود را به دشمنان بازگفتم، و اگر نه رحمت الهی حجاب مکیدت ایشان گشتی و نصیحت ایران دخت دست تدارک نگشودی، 1 عاقبت اشارت آن ملاعین به هلاک من و تمامی اتباع و اشیاع اداکردی. و هرکرا سعادت ازلی یار باشد و کفایت ابدی مدذگاری نماید، هراینه موعظهآ مشفقان را عزیز داشته در کارها تأمل و تفکر نماید و از وخامت عاقبت اندیشه نموده موضع حزم و محل احتیاط فرو نگذارد که گفتهاند: مصراع

هرکه بیتدبیر کاری کرد سامانی نیافت پس بفرمود که خاطر عزیزان به سبب این واقعه خالی از ملالی نبود و لازم آن است که این هدیهها برایشان قسمت نمایند خاصه ایران دخت که در تلافی این حادثه سعی تمام نموده و بلار وزیر که ایران دخت را به تدارک این واقعه امر فرمود. بلار گفت: بندگان برای آن باشند که تا ms589 در حوادث خود را سپر بلا ساخته به جان و روان بازنمانند. مصراع

هرک او سر تو دارد پروای سر ندارد و اگر کسی را به یاری بخت و مساعدت سعادت ملازمت این سیرت و احیای این سنت دست دهد و مال و جان در راه خدمت ولینعمت نهد، بر آن مزدی و عطای چشم نتوان داشت و بخششی و مکافاتی توقع نتوان کرد؛ ولیکن ملکهآ زمان را در این معنی سعی بسیار بوده، از این تبرکات تاج مرصع یا جامهآ ار غوانی مکلل 25 مناسب اوست، هرکدام قبول کند ملک را عنایت باید نمود. ملک امرکرد تا هر دو را به حجرهآ خلص آوردند و خود با بلار وزیر درآمد و در حرم کنیزکی بود که او را

دهن تنگ و سز گرد و ابرو فراخ

رخی چون گل سرخ بر سبزشاخ

شکزخندهای راست چون نیشکر

لطیف وخوش و نغز و شیرین وتر

به هر خندهای کز لب انگیختی

نمک بر دل خستگان رختی

ملک به او دلبستگی تمام داشت و با آنکه ایران دخت در حسن و ملاحت فتنهآ ه جهان بود و در خوبی/و لطافت آشوب زمان، شاه بزم افروز را با وی نوبت دادی، و از هر دو شب یک شب در خانهآ وی بودی. ملک در این روز بزم افروز را نیز فرمود تا آواز دادند و تاج و جامه را حاضر گردانیده، مثال داد که هر کدام ایران دخت اختیار کند آن دیگر حصهآ بزم افروز باشد. ایران دخت را میل به جانب تاج بیشتر بود، در آن جانب میل کرده در بلار وزیر نگریست تا آنچه بردارد به استصواب او باشد. بلار به چشم سوی جامه اشارت کرد. در اثنای این حال ملک ms590 به طرف او التفات نمود. ایران دخت دید که ملک را آن مفاوضه مشاهده افتاد، تاج برگرفت تا ملک از مفاوضه وقوف نیابد، و بلار چشم خود را همچنان گذاشت تا شاه بر اشارت مطلع نگردد، و بعد از آن چهل سال دیگر ملازم بارگاه بود، هرگاه که نزدیک شاه آمدی چشم کج کردی تا ظن ملک به تحقیق نپیوندد، و 25 اگرنه عقل وزیر و زیرکی او بودی هردو جان به باد دادندی. شعر

هرکس که مدار کار بر عقل نهاد بی شبهه شد از بند بلاها آزاد

و چون ایران دخت به قبول تاج سرافرازی یافت، بزم افروز نیز به اختیار خلعت ارغوانی سرخ روی شد. چنانچه تقریر افتاد شبی ملک با بزم افروز به روز آوردی و شبی با ایران دخت به سر بردی. قضا را شبی که نوبت ایران دخت 25 بود [ملک] بر حکم میعاد آنجا خرامید، و ایران دخت با روی دلفروز و زلف دلاویز. شعر

ز مشک تازه یکیک موی شستهبه آب زندگانی روی شسته

تاج مرصع بر سر نهاده و طبق زرین پز برنج بر دست گرفته پیش ملک ایستاد. ملک از آن طبق تناول میفرمود و به محاورت او مؤانستی حاصل نموده دیدهآ دل از تماشای جمالش روشن می ساخت. در این میان بزم افروز جامهآ ارغوانی پوشیده بر ایشان بگذشت با عذاری چون گل شکفته و رخساری چون ماه دو هفته. شعر

لباس ارغوانی کرده در بر تو گویی بسته سرو از لاله زیور

دو چشم ترک بر دلها کمین ساز دو ابرو بر جگرها ناوکانداز

رخش تآبان ز چین زلف پرتاب چنان کاندر شب تاریک مهتاب

ملک او را دیده، دست از طعام بازکشیده و غلبهآ میل طبیعت بدو و صدق رغبت به مؤانست او/عنان تمالک از قبضهآ اقتدار و زمام تماسک از کف اختیار 1 شاه بیرون برد، و متوجه بزم افروز شده زبان به تحسین ms591 و آفرین بگشاد: شعر

کای سرو خرامان و گل تازةرسیده

نرگس گل و سروی چو تو در خواب ندیده

بدین آمدن درهای سرور بر سینهآ من گشادی و ازین خرامیدن خرمن شکیبایی و قرارم بر باد دادی. مصراع

زهی ز آمدنت بخت مرحبا کرده

آنگه ایران دخت را گفت: این تاج لایق فرق بزم افروز بود که تو برداشتی و در اختیارکردن از صوب صواب به خطهآ خطا میل نمودی. ایران دخت را غیرت عشق دامن گرفته و شعلهآ [آتش] رشک در کانون سینه افتاده از این سخن انفعال یافت، و بیخوذ [وار] طبق برنج بر سر ملک نگونسار کرده، روی و موی وی را 20 بدان آلوده ساخت، و آن تعبیری که حکیم به وقوع آن تعریض کرده بود هم متحقق گشت. ملک را آتش غضب برافروخت، بلآر وزیر را طلبید و استخفافی که از او صادر شده بود بازنمود و گفت: این نادان را از پیش، من بیرون ببر وگردن بزن تا بداند که امثال او را آن وزن نباشد که به چنین دلیریها اقدام نماید، و ما از سر آن درگذریم. بلار ملکه را بیرون آورده با خود اندیشید که در این کار 25 مسارعت شرط نیست، چه این زن در فصاحت و ملاحت بی مثل و در فراست و کیاست بی شبیه است و ملک از دیدار او نشکیبد، و به برکت نفس پاک و به یمن

مرا دو سه روزی توقف باید کردن که اگر از جانب ملک پشیمانی پدید آید ms592 باری فرصت تدارک فوت نشده باشد، و اگر بر قتل او اصراری و مبالغهای رود کشتن متعذر نخواهد بود؛ و مرا در این تأخیر سه منفعت کلی حاصل است: اول مثوبت ابقای نفسی، دویم حصول رضای ملک اگر از قتل او نادم باشد، سیوم منتی بر جمع اهل مملکت که مانند آن ملکه را باقی گذارم که خیرات او همه را/شامل است و آثار مبراتش شایع و کامل. پس او را با طایفهآ محرمان که خدمت حرم ملکی کردندی به خانهآ خود برد و فرمود که به احتیاطی هرچه تمام تر نگاه دارند و در تعظیم و اکرام [او] مبالغه لازم شمارند، و خود با شمشیری خون آلود و چون اندیشمندان سر در پیش افگنده به بارگاه درآمد و گفت: فرمان ملک به جای آوردم و آن بیادب را که قدم بر بساط جرأت نهاده بود به سزا و جزا رسانیدم. ملک را فی الجمله سورت غضب تسکین یافته بود و دریای خشم را تلاطم امواج نمانده. چون این سخن بشنید و از جمال و کمال و عقل و صلاح [او] باز اندیشید بغایت رنجور شد، و شرم داشت که اثر تردد ظاهر گرداند و نقض و ابرام بر 2 یکدیگر متصل که حکم اجتماع نقیضین دارد از خود فرا نماید. پس خویشتن را ملامت کردن گرفت و گفت این گناه تست که حلم و تأنی را برطرف نهادی و محبوب خود را به اندک گناهی که فی الواقع در آن [محق می آتواند بود عرصهآ تلف ساختی. بایستی که من بدین قدر جرأت چنین حکمی نکردمی و به آب حلم آتش خشم را تسکین دادمی. شعر 25 پارهآ آتش بود آن پزگزند کو به دمی شعله برآرد بلند

آدمی آتش خورد از حد فزون کز دم او دود نیاید برون اما چون وزیر علامت ندامت بر ناصیهآ پادشاه مشاهده نمود گفت: ملک را

به بزم آفتابی رخ افروخته به رزم اژدهایی جهان سوخته

جهان را به داد و دهش کرده رام زمانش مطیع و جهانش به کام

و این شاه شکازدوست بود. روزی در شکازگاهی مرکب نشاط از چپ و راست میتاخت و نظر عبرت به هر جانبی میانداخت. در آن حوالی/ از وحوش و طیور صیدی ندید که شکار شاه را شاید به نظرش درنیامد. ملک از این صورت متحیزوار مینگریست. قضا را خازکشی از غایت احتیاج و مسکنت جامه از 20 پوست آهو پوشیده. در آن بیابان خار بسیار زده بود و از تعب آن شغل نیک مانده گشته بر پهلوی سنگی تکیه کرده. چشم ملک از دور بر وی افتاد، گمان برده که آهوی باشد. خدنگ دل شکاف بر او بگشاد. شعر شعلهآ تیری که برآورد غرق جست بر آن سوختهآ خرمن چو برق فتنهمحابای بلای نکرد کرد خطایی و خطای نکرد 25

القصه چون ملک ms594 بر سر شکار رسید و او را با سینهآ مجروح و دل پزخون دید، سخث غمناک و متأسف گنسته به ناخن، ملامت چهره ندامت خراشیدن گرفت، و

مدار از وی طریق مردمی چشم غضب چون نفس توسن را کند گرم عنانش واکش آنجا تا شود نرم

ملک گفت: میدانم که چاشنی شربت زهزآمیز بردباری در کام عقل ذوقی تمام دارد، فاما دروقت خشمناکی حلم را بر هوای نفس حاکم نمیتوان ساخت، و به هنگام اشتعال آتش خشم خود را در قید ضبط نمیتوانم آورد. زاهد فرمود که من سه رقعه بنویسم و تو به دست امینی خاص و معتمدی صاحب اخلاص 5 بسپار تا چون علامت تغییر مزاج بر ناصیهآ تو مشاهده کند و نایرهآ خشم و سبکساری تو را مشتعل بیند یکی از آنها بر تو عرض کند، [یمکن] که فایدهآ آن ظهور نموده خشم را تسکینی پدید آید، و اگر بیند که آتش غضب به زلال آن موعظه منطفی نشد، رقعهآ دویم را به مدد آرد و اگر نفس سزکش بدان نیز رام نگردد رقعهآ سیوم را به تو نماید. امیدوارم که غایلهآ آن خشونت ms595 به شفقت و 20 ملایمت مبدل گردد، و چون ظلمت خشم رانی مندفع شد هراینه لمعهآ حلم/و2160 مهربانی به جای آن خواهد آمد. مصراع

دیو چو بیرون رود فرشته درآید

ملک بدین سخن خوشوقت شد. زاهد سه رقعه نوشته به یکی از ملازمان شاه سپرد. مضمون رقعهآ اول این بود که در محل اقتدار عنان اختیار در قبضهآ 25 نفس اماره منه که تو را درورطهآ هلاک ابدی اندازد؛ و فحوای مکتوب دویم آنکه هنگام خشم بر زیزدستان رحیم باش تا به وقت جزا زیزدستان بر تو مهربان

اگرچه حکم تو جاریست در جهانداری

جفا مکن که نه کاریست مردم آزاری

مناز اگرچه لبت همچو غنچه خندانست

که هست دیده مظلوم ابر آذاری

مباش غره به بستانسرای دولت خویش

که عنقریب ازو بگذری و بگذاری

ملک زاهد را وداع کرده به دارالملک بازآمد و پیوسته در مجلس حکم خصوصا دروقت خشم این سه رقعه بر او عرض کردندی، و او را ملک ذی الرقاع بدین عبارت رقعهها گفتندی؛ و این ملک را کنیزکی بود خوبروی سنبل موی 10 سرؤقد ماهآ خد یاقوتلب سیمین غبغب کبک رفتار طوطی گفتار: شعر

ماهرویی مشکبوی دلکشی جانفزای دلربایی مهوشی

که نرگس مخمور شیفتهآ چشم بیمار او بود و عقیق یمانی دلخونشدهآ لعل شکزبار او. خوبرویان خطهآ خطا دریند زلفش اسیر، و عشوةآ فروشان کشمیری به هوای سلسلهآ جعد پرتاب و پیچش پای دل در زنجیر. شعر

رخسار تو را بتا چه خوبیست که نیست

در شیوهآ دلبری تو را چیست که نیست

جمال حال او به خال پاکدامنی تزیین یافته بود و حجلهآ حسنش به زیور عفت و پارسایی آراسته شده. دل شاه به شمایل او چنان مایل بودی که از مؤانست حرم خاص و معاشقت دیگز جواری استبعاد نمودی. عروس ملک از غیرت شاه 20 همواره خوناب حسرت ریختی و برای دفع او از روی ms596 رشک و حسد به هرگونه حیلتی انگیختی. القصه غصهآ خود را با مشاطهآ حرم سرای بازگفت و ازو در باب قتل شاه و دفع کنیزک معاونتی طلبید. مشاطه گفت: مرا اعلام کن که ملک از کنیزک چه چیز دوست میدارد و نظر بر کدام عضوش بیشتر گمارد. خاتون جواب داد که به وقت خلوت مشاهده افتاده که بر زنخدان سیب مثال او که 25 از غایت صفاگویی آبی است نزدیک چشمهآ حیات/ معلق ایستاده، یا آبی نازی که دست قدرتش بالای ترنج غبغب نهاده، بوسهآ [بسیار] زند و به زبان

به خلدم دعوت ای زاهد مفرمای که این سیب زنخ زان بوستان به

مشاطه گفت: طریقی آسان یافتم در آنکه ملک را به زودی از پیش برتوان داشت. مصلحت آن است که قدری زهر هلاهل به من دهی تا به نیل بیامیزم و به حجرهآ ملک رفته خالی از آن بر حوالی ذقن و غبغب او زنم، و ملک چون در حالت مستی لب به آن رساند در حال سرد شود و تو از این رنج فرج یابی. خاتون از این فکر دلشاد گشته آنچه او را دریایست بود مهیا گردانید، و مشاطه بر این منوال که رقم ذکر رفت ترکیبی از اخلاط حیله ترتیب داده و در حقهآ تزویر نهاده به وثاق کنیزک رفت و از سیاهآ کاری خالی بر ذقن آن ماه زد، و هاروت تیرهآ روی را 1 بر کنار چاه بابل جای داد. شعر

به دانهای است آن خال افتاده بر زنخدان

یا رب نگاه داری ز آسیب روزگارش

ملک را غلامی بود که در حرمسرا سمت محرمیت داشتی. قضا را از پس پرده محاوراتد خاتون و مشاطه شنید و رفتن مشاطه به منزل کنیزک و زدن خال بر زنخدان او معاینه بدید. داعیهآ وفاداری و حق گزاری او را برآن داشت که کنیزک را از آن مکر خبر کند. به هیچ طریق فرصت ms597 نیافت، و ملک نیز در حالت سکر بود [و] کشف آن سر با او به هیچوجه میسر نشد. آخر ملک به عادت معهود به خوابگاه کنیزک درآمد و از غایت مستی به خواب رفت. غلام را شفقت حقشناسی دامن گیر شده آهسته آهسته به بالین کنیزک آمد و به گوشهآ آستین اثر 25 2 نیل از ذقن او پاک کرد. در این حالت ملک بیدار شده غلام را دید که دست بر زنخدان کنیزک دراز کرده است. حرارت حمیت او را بر سر آتش غضب نشانده با تیغ چون آب قصد غلام کرد. غلام از خلوت سرای بیرون دوید و ملک از عقبش شمشیر کشیده به در آمد.

معتمد خاص [بر در] ایستاده بود و رقعهها بر دست گرفته. چون ملک را 25 متغیر دید پیش آمد و یک رقعه بنمود. دریای خشم [او] از موج فرو ننشست. دیگر عرض کرد، آتش فتنه انطفا نیافت. رقعهآ سیم که به موقف عرض رسانید، ملک لختی صبراو سکون به خود راه داد و شربت ناخوش گوار غضب را تجرع

خار کز بهر سوختن باید ms598 در گریبان نهی نه نیک آید

ملک به جانب غلام نگریست. غلام گفت: ای شاه کامران و واسطهآ امان زمان. امکان دارد که هنوز بقیهآ آن نیل در حقهآ مشاطه باشد. اگر به حضور او مثال مبارک ارزانی دارند شاید که بکلی آن شبهت زایل گردد. ملک فرمود تا مشاطه را با حقه حاضر گردانیدند و قدری از آن نیل به وی خورانیدند. خوردن همان بود و مردن همان. چون حقیقت حال بر ملک منکشف شد، عروس را بند کرد و غلام راخط 15 آزادی داد و امارت برخی از بلاد مملکت به وی تفویض فرمود. آن پادشاه جهانپناه چون چهرهآ حال خود را به حلیهآ حلم آراسته ساخت، مضرت مشاطه بدو نرسید و به برکت بردباری از ضرر آن سیاه کاری ایمن گشت و چنان سری بر وی آشکارا شده بر حال دوست و دشمن وقوف یافت. این مثل بدان آوردم تا در آینهآ رای روشن ملک این صورت جمال نماید که پادشاهان را در هیچ حال تعجیل 20 نباید نمود و بی تأمل و تفکر حکمی نباید فرمود. شعر

حکم سلطان بسان آتش و آب در دمی عالمی خراب کند

پس چنین حکم را روا نبود که شه از روی اضطراب کند

ملک گفت: مرا در این حکم چه خطایی افتاد، کلمهای در حال خشم بر زبان *9 من رفت. بایستی که تو در آن چه لایق حال/ ناصحان باشد تأملی به جای آوردی، 25 و از تو غریب نمود که خفت و رزیده همچنان بی نظیری را هلاک گردانیدی. وزیر جواب داد که ملک را از جهت یک زن چندین فکرت بر ضمیر مبارک راه نباید

گر سرو برفت نارون هستورلاله !

ور لاله برفت یاسمن هست

ملک را از فحوای کلام وزیر چنان مفهوم شد که ایران دخت کشته گشته است، آه ms599 از نهاد وی برآمد و در گرداب اندوه افتاده با خود میگفت: شعر

خوش بسوز از غمش ای سینه که اینک دل نیز

به همین کار میان بسته و برخاسته است

دریغ آن رونق گلزار جوانی که چون عهد گل اندک زندگانی بود، و حیف از آن نهال ریاض کامرانی که به آفت خزان هجران بیبرگ و نواگشت. شعر

سرو بالای تو در خاک دریغ است دریغ

زیر خاک آن گهر پاک دریغ است دریغ

جای آن بود که جای تو بود در دیده

راستی جای تو در خاک دریغ است دریغ

پس روی به وزیر کرد و گفت: اندوهناک شدم به هلاک ایران دخت. وزیر جواب داد که سهتن همیشه اسیر اندوه و بستهآ بند غم باشند: اول آنکه همت بر بذکاری مصروف دارد، دویم آنکه در حال قدرت نیکوکاری به جای نیارد؛ سیوم آنکه نااندیشیده کاری کند و عاقبت آن به ندامت کشد. ملک گفت: ای بلارا در خون ایران دخت توقف نکردی و به سعی باطل تو هلاک شد. [وزیر] جواب داد که سعی سهتن باطل است: شخصی که جامهآ سفید پوشد و شیشهآ گری کند، و گازری که به لباس با تکلف درمیان آب ایستد و جامه شوید؛ و بازرگان که زن 25 نیکو بهدست آرد و او را در وطن گذاشته سفر دوزدست اختیار کند، و من در خون او سعی نکردهام بلکه فرمان ملک را امتثال نمودم؛ و در این باب ملامت عاید بدان حضرت است که با آنکه تأمل او از خواتیم کارها قاصر نیاید و نظر بصیرتش به عواقب امور محیط گردد، در این مثال رای تاقب را از ملاحظه معزول و فکرتر صایب را از تدبیر مهجور گردانیده. شعر 24مثال شاه بایستی که از روی خرد بودی

ور از روی خرد بودی چنینها روی ننمودی ملک گفت: از این سخن درگذرو در آن باب فکری کن که مرا آرزوی دیدار او ms600

کنون که برگ و نواییت هست جهدی کن

ذخیرهای بنه از بهر بینوابی خویش

ماده گفت: من ازین دانهها نخوردهام و به هیچوجه در آن تصرفی نکرده. کبوتر نر چون دانه کمتر میدید، انکار او را باور نداشت و میزدش تا سپری شد. پس در فصل زمستان که بارانها متواترگشت و آثار رطوبت بر در و دیوار ظاهر شد، 20 دانه نم کشیده به قواعد اصلی بازرفت. نروقوف یافت که سبب نقصان چه بوده، جزع کردن آغاز نهاد و در فراق یار غمگسار نالیدن گرفت و به زاری میگریست و میگفت مهاجرت دوست صعب است و صعبتر آنکه پشیمانی سود ندارد. شعر

به کار خویش تأمل نمای کز تعجیل

زیان کنی و کسی را زیان ندارد ms601 سود

و فایدهآ این مثل آن است که مرد عاقل باید که در عقوبت تعجیل ننماید تا چون کبوتر به سوز هجر مبتلا نگردد. ملک گفت: اگر من در قول شتاب کردم تو

ذوقی چنان ندارد بیدوست ms602 زندگانی

بیدوست زندگانی ذوقی چنان ندارد

ملک گفت: ای بلارا در سخن دلیری میکنی و از حدر ادب تجاوز مینمایی. 20چنان پندارم که از تو دوری لازم است. و زیر گفت: از دو تن دوری پسندیده افتد: یکی آنکه نیکی و بدی یکسان پندارد و ثواب و عقاب عقبی را نابود انگارد، دویم آنکه ظاهر را از نواهی و باطن را از ملاهی پاک ندارد. ملک گفت: ما در چشم تو حقیر مینماییم که در ادای این کلمات جرأت جایز میشمری. [وزیر] گفت: بزرگان در چشم سه طایفه سبک نمایند: اول بندهآ گستاخ که گاه بیگاه در 25نشست و خاست [و] شام و چاشت با خواجه برابر نشیند، و خواجه نیزبا او هزل کند و فحش دوست دارد؛ دویم بندهآ خاین که بر اموال خواجه مستولی گردد و دست تصرف دراز کند چنانکه اندک مدتی مال وی از مال خواجه بگذرد و خود

کند هرکه را عقل هست نه عقلی که خشمش کند زیردست ms603 تحمل چو زهرت نماید نخست ولی شهد گردد چو در طبع زست

عاقبت زبان ثناگویی بگشاد و گفت: سایهآ دولت ظل الله بر مفارق عالمیان پاینده باد و آفتاب ابهتش از اوج شرف و ذروةآ عظمت تابنده. من بنده که به آقدام جرأت بساط مباسطت میپیمودم و در تصدیع جناب رفیع بر مزید ابرام اقدام 15 مینمودم جهت امتحان ذات ستودهآ صفات بود، المنة لله تعالی کسی شبه ملک طلبد و از مثل وی نشان جوید. مصراع

جز در آینه و آبش نتوان یافت نظیر این چه بزرگوازذاتی است به جمال حلم و مکنت آراسته، و این چه نفس نفیسی است به زینت صبر و وقار و خوشخویی متحلی گشته. هراینه بزرگی چنین 20 شخصی را مسلم بود و نام بزرگواری بر مثل این نامداری اطلاق افتد. شعر

بزرگی به ناموس و گفتار نیست بلندی به دعوی و پندا

نامورتر محلی مجوی که خوانند خلقت پسندیدةآخوی

ملک گفت: ای بلارا تو نیکو دانی من بنای کار خلافت بر مرحمت و رأفت نهادهام و اساس شهریاری بر شفقت و کم آزاری وضع کرده، و اگرگاهی به تأدیب 25 جمعی که از راه نخوت تمردی اظهار کنند یا به تلویح و تصریح در مقام معارضه و موازنه آیند اشارتی صادر گردد، جهت محافظت آداب جهانداری و تمهید

من نه بیدم که به هر باد بلرزد برگش

یا نه کاهم که بکاهد تنش از شعلهآ نار

یا نه کوهم که بنالد به صدای مردم

یا نه ابرم که بگرید به هوایی صدبار

و من در حکم به قتل ایران دخت بیاختیار بودم و گفتهاند: الجواد قد یکیوا. مصراع

اسب خوش رو/ نیز گه گاهی سکندر میخورد وزیرگفت: آن نوع حکم نادر بود و النادر کالمعدوم، و ms604 حلم تو امروز تدارک آن کرده، که در هیچ تاریخی نشان ندادهاند که شاهی کامگار و والیی صاحب اقتدار با شمشیری بران و حکمی روان بر مسند شوکت نشسته باشد و بندهآ جرم کار در مقام خواری [به پای] ایستاده سخنان بی محابا گوید و قدم از اندازهآ خود فراتر نهاده آنچه خواهد به زبان آرد، مانع اقامت رسم سیاست جز حلم عظیم و عفو 5 عمیم چه تواند بود. مصراع

هرچند گنه بیش کنم لطف تو بیش است

ملک گفت: چون بنده به گناه خویش معترف گردد و آثار جرم بر صفحات حالات خود معاینه بیند هراینه در مقام اعتذار خواهد بود؛ و مردم کریم را از قبول عذر چاره نیست. مصراع والعذر عند کرام الناس مقبول

وزیرگفت: ای ملک! من به گناه خود أعتراف نمودم، و گناه من آن است که در امضای فرمان ملک تأخیری جایز داشتهام و کشتن ایراندخت را موقوف گردانیده، از بیم این مقال هول انگیز و هیبت این خطاب عتاب آمیز اندیشیده در قتل او تعجیل نگردهام، اکنون حکم و فرمان ملک راست. شعر گر لطف مینمایی و گر تیغ میزنی

گردن نهادهام چو اسیران به جنگ تو

چندان که ملک این سخنان استماع نمود دلایل فرح و ابتهاج و شواهد مسرت

مژده ای بخت که مقصود ز در بازآمد

به تن خستهآدلان جان دگر بازآمد

پس بفرمود که عجب مانده بودم در آنکه سخن بر وجهی میراندی که هلاک ایران دخت مفهوم میشد؛ و من صدق اخلاص و مناصحت تو می شناختم و می دانستم که در امضای آن توقفی خواهی کرد. وزیر جواب داد که مفاوضت من بنا بر آن بود که عزیمت ملک را نیکو بشناسم ms605 و بنگرم که از آن حکم نادم هست یا نه. اگر شما را بر همان عزم قتل او مییافتم غایبانه بدان مهم میشتافتم، اما چون 1 دیدم که خاطر بر بقای او مایل تراست گناه خود اظهار کردم و عذر تأخیر را تقدیم نمودم. ملک فرمود که حزم و کیاست تو در این باب بر من ظاهرترگشت و اعتماد بر ذهن و فراست تو بیفزود و خدمتی که به جای آوردی در معرض قبول افتاد،/ و ثمرات آن هرچند زودتر به تو خواهد رسید. این ساعت به استظهار تمام بباید رفت و معذرت فراوان به ایران دخت رسانید، و التماس آمدن او که کلید ابواب 15 حصول امانی و سرمایهآ وصول به مقاصد فرح و شادمانی همان تواند بود به خوبتزوجهی نمود. شعر

بیا که وصل تو را از خدای میخواهم

بیا که گوش بر آواز و چشم بر راهم

بلار از نزدیک ملک بیرون آمد و ایران دخت را بشارتد نجات و اشارت 20 وصال رسانید. شعر

دلا چو غنچه شکایت زکار بسته مکن

که باد صبح نسیم گرةگشا آورد

ایران دخت مثال حضور را امتثال نموده به خدمت شتافت و شرط بندگی به جای آورده و زبان منتداری و شکزگزاری برگشاد. ملک گفت: این منت از 25 بلار باید داشت که شرط مناصحت بهجای آورده در ادای این عزیمت تأنی فرمود. بلار گفت: مرا به کمال حلم و رأفت خسروانه و فرط کرم و رحمت بیکرانه

با آنکه به ده زیان سراید سوسنکی شکر بهار ادا تواند کردن

اما حاجت بندگان آن است که پس از این در کارها تعجیل نفرماید تا صفای عاقبت از کدورت ندامت سالم ماند. ملک گفت: این مناصحت را به سمع قبول اصغا نمودیم و در مستقبل بی مشاورت و استجازت تو مثال نخواهیم داد. پس وزیر و ایران دخت را خلعت گرانمایه ارزانی داشت و از کلبهآ مفارقت به حجلهآ مواصلت خرامیده، مجلس طرب بیاراست. شعر

یکی معتبز جشنی آراستندگلستان عشرت ببیراستند

ساقی نازنین از ساغر سیمین می صافی در کام حریفان میریخت، و بادهآ 5 خوشگوار نهال نشاط را در جویبار سینه آب می داد. شعر

حبذا بادهآ نشاط انگیز کرده بازار لهو و عشرت تیز

مطرب خوش آواز/ به آهنگ و نوای هرگونه رود و ساز، مرغ دل را در اهتزاز 7 آوردی و نغمات اغانی به نوید عشق و شادمانی اشارت کردی. لطافت دستان عود نغمهآ هزازدستان مینمود و نالهآ دلکش چنگ از آیینهآ سینهآ مستان زنگ 20 میزدود. شعر مغنی چو زهره به رامشگری صراحی درخشنده چون مشتری

به قانون نوای طرب گشته راست به نوعی که طبع فریبنده خواست

بقیهآ آن روز و تمام شب به عیش و طرب گذرانیدند. شعر

چو روز دگر صبح گیتی فروز به فیروزی آورد شب را به روز 25ملک بار عام کرده بر تخت عدالت بار داد، و بلار وزیر شرط خدمت به جای آورده به اصالت خود و وکالت اهل و اولاد ملک از براهمه داو طلبید، و تعبیر خوابها که بر نمط مذکور تقریر کرده بودند تکرار کرد. حکم سلطانی بر آن

که در عالم نمیداند کسی احوال فردا را 10 این است داستان فضیلت حلم و ثبات و ترجیح آن بر دیگر اخلاق و عادات ملوک و سلاطین، و بر خردمندان پوشیده نماند که فایده از بیان این حکایات اعتبار خوانندگان و [انتباه] شنوندگان است تا تجربهآ متقدمان و اشارت حکیمان نمودار کار خود سازند، و مصالح دین و دنیا و بنای کارهای امروز و فردا بر قاعدهآ حکمت و اساس کیاست نهند، و از تهور و تهتک به جانب وقار و بردباری 15 گرایند، و هرکه به عنایت ازلی اختصاص یابد هراینه فرق همتش به تاج تواضع زینت خواهد گرفت و کتف منقبتش به دواج حلم زیور خواهد پذیرفت، چه تواضع [و حلم] دشمن را دوست گرداند و دوست را به مرتبهآ اقربا رساند. شعر

با حلم و با تواضع گر همنشین شوی

اغیار تو شود به وفا یار غار تو

با هیچکس زخلق جهان دشمنی مکن/

تا بر مراد دوست رود روزگار تو

کهن فیلسوف جهان آزمای سخن را چنین گشت برقغ گشای

که چون رای دابشلیم این داستان را از بیدپای حکیم استماع نمود ثنایی که از فحوای آن روایح محبت به مشام قدوسیان رسد، و مضمونش از مناشیر تباشیر صبح صادق خبر دهد تقدیم فرموده گفت: شعر آی عقل را ز رایت روشن شده مسایل

وی وهم را ز ذهنت حل ms608 گشته جمله مشکل

شنیدم صفت [منفعت] حلم و بردباری و مضرت تهتک و سبکساری، اکنون بازگوید داستان ملوک در داشتن ملازمان امین و معتمدان با تدین که کدام طایفه قدر تربیت نیکوتر شناسند و شکر نعمت کاملتر گزارند. برهمن در مقابلهآ ثنای 5ملک هدیهآ دعا ترتیب فرمود و گفت: هر تحفهآ دولتی که از کارخانهآ نصر من الله و فتح قریب چهره گشاید، و هر عطیهآ سعادتی که بر منصهآ و ماالنصر الا من عندالله جلوه نماید، نصیب اتم و قسم اعم از آن به جناب سلطنت قباب مخصوص باد. شعر

قوی تز رکنی در آنچه ملک فرمود شناختن موضع اصطناع است، و پادشاه باید که نقود ملازمان را به انواع امتحان بر محکه آزمایش زند، و عیار رای و رویت و اخلاص و نصیحت هریک معلوم گرداند، و اعتماد بر پرهیزگاری و صلاحیت و امانت داری و صیانت ایشان کند که سرمایهآ خدمت ملوک راستی است و راستی بیخداترسی و دیانت وجود نگیرد، و سر همه دانشها خوف و خشیت باشد. انما یخشی الله من عباده العلماء. هر ملازم سلطان که از خدای ترسد، هم شاه را مادهآ استظهار به وی قوی گردد و هم رعیت را عمدهآ امیدواری از او روی نماید. شعر

خداترس را بر رعیت گمار که معمار ملکست پرهیزگار

وزیر از خدا باید اندیشةناک نه از خوف سلطان و بیم هلاک

و البته دروغگوی و ناراست نشاید که در معرض محرمیت آید و در اسرار ملک مجال مداخلت یابد که از آن خللها زاید. رای فرمود که این باب به تفصیل احتیاج دارد؛ چه مردم بذاصل و بیمایه به صفتهای نیک آراسته میباشند و به 15 آخر مهم ایشان روی به تراجع نهاده موجب انفعال تربیث ms609 کننده میشود. شعر] ناپاکاصل گرچه در اول وفا کند آخر از آن بگردد و میل جفا کند

برهمن گفت که مفصل این سخن آن است که خدمتگاران شاه را سه صفت میباید، اول: امانت در فعل که محرمیت اسرار ملک و مباشرت امور ممالک را شایسته و لایق باشند، دویم: راستی در قول چه وصمت دروغ عیبی عظیم است و 20 پادشاه را از دروغگویان احترازفرمودن از فریضه باشد، اگر کسی را همه فضایل جمع گردد و به حقگزاری و وفاداری شهرت گیرد چون دروغگوی بود اعتماد را نشاید، سیوم: اصل پاک و همت عالی که فرومایه و بیهمت قدر انعام و کرامت به واجبی نشناسد و از هر جانب که باد آید میل او زیاده ظاهر گردد. مصراع

اذا الریح مالت مال حیث تمیل

[و نسبت به بیوفایان گفتهاند] شعر

در طریق دوستی ثابت قدم چون خاک باش

چون صبا تا چند هردم بر سر کوی دگر پادشاه باید که نظر به محاسن اخلاق چاکران کند نه به تجمل و استظهار ایشان، چه زینت خدمتگاران سلاطین عقل و کیاست است و استظهار این طایفه دانش و درایت، و چون کسی به حلیهآ فضایل حالی و از شیمهآ رذایل خالی افتد، و عفاف موروث و صلاح مکتسب با یکدیگر جمع کند و از بوتهآ امتحان که تقریر افتاد ملخص و بیغش بیرون آید، لازم بود که پادشاه در تربیت او ترتیب مصالح نگاهدارد، و به آهستگی و تدریجش به مراتب تقرب و مدارج تمکن رساند، تا حرمت او در چشمها و هیبت او در دلها متمکن گردد. و حکما گفتهاند پادشاه در تربیت چاکران چون طبیب حاذق باید که تا [اول] از حال بیمار و مدتر ملال و کیفیت و کمیت علت و اسباب و علامات آن استکشاف تمام و استفسار شافی ننماید، و بر کلیات و جزئیات دلایل نبض و قاروره وقوف [کامل] و شعور شامل حاصل ms610 نکند، در معالجه شروع ننماید و در مداوات خوض نفرماید. همچنین باید که پادشاه تعرف حال خدمتگاران از جزوی و کلی بکند و اندازهآ کردار و 5 مقدار گفتار و طریق هنجار هریک بشناسد، آنگاه آغاز تربیت و تقویت کند، و آسان آسان بر کسی اعتماد ننماید تا موجب حسرت و ندامت نگردد، و اصل الباب آن است که ملازم سلاطین معتمد و امین باید، تا هم اسرار مالی و ملکی از وقوف اغیار مصون ماند، وهم سپاهی و رعیت از ضررو آزار محفوظ باشند، چه اگر یکی از مقربان عیاذا بالله به صفت خیانت گرفتار باشد و سخن او را نزد 25سلطان رتبهآ قبول بود، یمکن که بیگناهی را در معرض تلف افگند و موجب بذنامی پادشاه و وخامت عاقبت او گردد و از نظایر آن کلمات حکایت زرگر و سیاح است. رای پرسید که چگونه بوده است آن؟ 25 [برهمن] گفت: آوردهاند که در دارالملک حلب پادشاهی نامدار و فرماندهی کامگار بود، و اکثر سلاطین روزگار حلقهآ انقیاد او درگوش جان کشیده و اغلب خواقین جهاندار غاشیهآ امتثال او بر دوش دل گرفته. شعر

باب سیزدهم: در بیان اجتناب فرمودن ملوک از قول اهل کید و خیانت /591 سروری کز فر عدلش بست آیینها زمین

قیصری کز نور رایش داشت آیینها زمان هر کجا عزم جهانگیرش گران کردی رکاب

فتح و نصرت را بدان جانب سبک گشتی عنان و این پادشاه دختری داشت مهزپیکر ماه منظر که نور رخسارش چون چهرهآ آفتاب منور بودی و بوی زلف مشکبارش مشام ایام را معطر ساختی. شعر

لب لعلش نگین خاتم جم

دهان آز حلقهآ انگشتری کم

[ز رنگ عارضش روی هوا لعل

خم زلفش در آتش کرده صد نعل]

[عذارش قبلهآأتش پرستان

دهانشآرزوی تنگ دستان] پادشاه این گوهر یکدانه را از دیدهآ اغیار نهان داشتی و آن در شاهوار در صدف ستر و صلاح پرورش دادی. روزی جهت ms611 این دختر پیرایهای ترتیب [می ]نمود، به استاد زرگری که در صنعت خود کمالی داشته باشد! احتیاج افتاد. 15 و در آن شهر زرگری بود که کورهآ تفسان آفتاب برای گداز زر او لایق بودی، و بوتهآ رخشان ماه کارگاه سیم پالای او را موافق نمودی. در جوهزشناسی به مثابهای که به مجرد دیدن صدف قیمت دری که در درون آن بودی بدانستی، و در عیاز گرفتن به منزلهای که بی تجربهآ محک از غش و صفای زر خبر دادی. شعر روز و شب گوش بر هنر کردی وز هنر کار خود چو زر کردی هرچه بتوان به سیم و زر پرداخت ساختی آن چنان که نتوان ساخت ملک آوازهآ او شنیده بود و بعضی از مصنوعات زیبا و کارهای اعلای او دیده. در این وقت او را به حرم طلبید و در باب ترتیب پیرایه با او گفت و شنیدی رفت. مرد زرگر جوانی بود ظریف روی شیرین زبان. دل پادشاه در اثنای محاورات به مقالات او مایل شد و خاطر مبارکش را به ملاقات دایمی او رغبتی پدید آمد. او 25 روزبه روز به هنرهای غریب و سخنهای عجیب پادشاه را شیفته ساختی، و ساعت به ساعت ملک نیز در تقریب تعظیم او بیفزودی تا چندان که محرم حریم

هرکه شد محرم دل در حرم یار بماند

و این پادشاه وزیری داشت به متانت عقل مشهور و اصابت رای معروف و مذکور. رقم کلک جها گشایش فتحنامهآ نصرت بود، و اثر فکر عالم آرایش طراز جامهآ شوکت. اریاب دین و دولت را به رای روشن او اعتقاد بودی و اصحاب ملک و ملت را از خامهآ خضر خاصیتش مادهآ حیات افزودی. شعر

کلک تو بارک الله بر ملک و دین گشاده

صد چشمه آب حیوان از قطرهای سیاهی چون وزیر دید که شاه در تربیت زرگر از سر حدر ms612 اعتدال در گذشته و مبالغهآ اعزاز و اکرام او را به اقصی غایت رسانیده، از محض نصیحت و دولتخواهی به تقریبی که از دایرهآ مناسبت خالی نبود عنان جواد کلام به مهم زرگر معطوف ساخت و گفت: شاها! سلاطین سابق اریاب حرفت را در صدر اصحاب مکنت درنیاوردهاند و ایشان را در میان اقران و همسران بزرگ نگردانیده، و حالا ملک این شخص را محرم [حریم] حرم ساخته، و قبل از این قابلیت او را چنانکه باید و شاید نشناخته، و به خاطر چنان میرسد که این شخص اصلی کریم و جوهری پاک ندارد، چه پیوسته سخنان او بر آزار و ایذای خلق موقوف است. و از چنین مردم آیین وفاداری و رسم حق گزاری توقع نتوان کرد. شعر

هرکه از ناکس طمع دارد وفا از درخت بید میجوید ثمر و من مشاهده کردهام که هرگاه ملک به نسبت شخصی در مقام انعام و احسان بوده آن سفلهآ دنی از غایت ملال به نابودن خود راضی گشته؛ و حکما گفتهاند علامت اراذل آن است که قوت دیدن کرم دیگری با دیگری نداشته باشند. شعر

سقله نخواهد دگری را به کام خس نگذارد مگسی را به جام

گندة نمک را چو نشانی به خوان بیشتر از نان خورد افسوس نان 25و سزاوارتر به صحبت ملوک طایفهای تواند بود که عز اصالت با شرف فضیلت جمع کردهاند، و از مخالطت جاهل بذ گوهر اجتناب باید نمود؛ چه از مؤانست این طایفه انواع خللها زاید، و آن را که خست ذات و دنائت طینت باشد

باب سیزدهم: در بیان اجتنابفرمودن ملوک از قول اهل کید و خیانت /593 ملاحظهآ دیانت و رعایت امانت نکند، و چون این صفت از میانه مرتفع گردد، هر بدی که در حیز امکان داخل است از مرد خاین توقع توان کرد. شعر)

کسی کز امانت ندارد نصیب اگر بد کند نبود از وی غریب

خیانت ز ms613 هر فعل بد بدتر است تمام بدیها در او مضمر است

ملک گفت: این جوان صورت نیکو دارد و نیکویی صورت به زیبایی معنی 5 دلیل است که الظاهر عنوان الباطن. و بزرگان گفتهاند حسن عنوان از لطف مضمون نامه خبر می دهد. شعر

هرکه عاقل بود از خوبی عنوان داند

که در آن نامه خبرهای نکو خواهد بود

و آنکه حضرت رسالت مرتبت صلواة الله علیه فرموده که رقعهآ احتیاج برکسی 10 خوانید که صفحهآ عذارش به آیینهآ حسن و جمال مزین باشد، و نیکویی از تازة رویی چشم دارید که رخسار حالش به خال خوبی آراسته بود و نکتهآ اطلبوا الخیر عند حسان الؤجوه اشارت به آن است که حسن صورت نمونهآ لطافت معنی است. شعر

هرکه اخلاق ظاهرش با خلق نیک بینی گمان بد مبرش

وزیر گفت: در دبیرستان حکمت سورهآ حسن [صورت] نمیخوانند و آیت کمال از روی حقیقت جز اوصاف پسندیده را نمیدانند؛ چه بسیار کس باشد که به صورتد زیبا دل خلق برباید و چون نقد معنی او بر محکه امتحان زنند هیچ چیز را نشاید. در امثال حکما وارد است که حکیمی جوانی بدید خوبصورت، دلش به مصاحبت او مایل شد. پیش آمد سبیکهآ حقیقتش را بیازمود. عیاری که از 25 آن بازتوان گفت نداشت. [حکیم] درگذشت و گفت نیکوخانهای است اگر دروی کسی بودی. شعر

ره به معنی بر که در صورت دو نی ماند به هم

از یکی خیزد شکر وان یک ز بهر بوریاست

ملک فرمود که به لطافت صورت بر اعتدال مزاج استدلال توان کرد و صاحب 25 مزاج معتدل را قابلیت تربیت هست، و چون در این مدت مربی نداشته یمکن که بعضی اخلاق وی از نهج اعتدال منحرف شده باشد. اکنون نظر تربیت برگماریم

وان آهن تیرة روی بی قیمت را اکسیر چو تربیت کند زر گردد

وزیر جواب داد که ای ملک! آن را که جوهر اصلی دارد تربیت فرمودن لایق است، چه هر سنگی جوهر نگردد و هر خونی مشک اذفر نشود، و اگر ناکس هزارسال تربیت یابد/ از او توقع نیکویی نتوان داشت. شعر

بید راگر بپرورند چو عود برنیاید نسیم عود از بید و لثآیم را صد نوبت اگر تغییر و تبدیل دهند جوهر ذاتی او متغیر نخواهد گشت، و عزیزی در این باب نیکو فرموده است: شعر

هرکه در اصل ناکس افتاده است به تقالیب دهر کس نشود سگ مگس را اگر کنی مقلوب قلب او غیرسگ مگس نشود

و چون این معنی محقق شد باید که کسی با چنین ناکس اختلاط نورزد تا به 5 ورطهآ مذلت گرفتار نگردد. چنانچه آن ملکزاده از صحبت کفشگر به ذله بندگی افتاد و از مؤانست جوهری به سرحدر وادی هلاک رسید. شاه پرسید که آن چگونه بوده است؟ 20 وزیر گفت: آوردهاند که در بلاد فارس پادشاهی بود نیکؤسیرت پاکیزه سریرت، اساس جهانداری بر عواطف رعیت پروری نهاده و بر سریر شهریاری داد مرحمت گستری داده. شعر

گشاده حشمت او دست عدل بر عالم

کشیده هیبت او پای ظلم در زنجیر 25او را پسری در وجود آمد آثار رشد و نجابت بر ناصیهآ او پیدا و امارات جهانگشایی در طلعت خویش هویدا. شعر

انصاف داد و گفت که این سعد اکبر است

و بر کتف آن پسر به مقدار کف دستی خال سیاه بود. ملک از مشاهدهآ آن متغیر گشته از حکمای زمان خاصیت آن علامت استفسار کرد. گفتند ما در کتب [اوایل] دیدهایم که هرکه چنین ms615 نشانی دارد او را خطرها افتد، اما بغایت کشوزگیر و جهانگشای گردد. ملک بدان مژده خوشدل گشته، نظر تربیت شامل حال او میداشت. و در جوار ملک کفشگری بود بی حفاظ و ناپاک زاده. ملک حقه رعایت همسایگی به جای آورده او را وظیفهای مرتب و مرسومی معین ارزانی داشته بود، همواره در ظل التفات ملک مرفه و آسودهآ [حال] بودی.

ملکزاده چون به سن چهارسالگی رسید و طبع او به ملاعبت میل کرد، 10 پیوسته در حجرهآ کفشگر آمدی و به بازی مشغول گشتی. وزیر از صورت حال آگاهی یافت به منع مشغول شده گفت: [نهال طبع کودکان در غایت نازکیست و آن را به هر طرف که میل دهند هراینه مایل گردد و بر آن دستور بماند.] صلاح آن است که ملک، شاهزاده را از صحبت کفشگر بازدارد تا ناگاه اخلاق ذمیمهآ او در طبیعت ملکزاده سرایت نکند و همت دونش آن کوکبهآ سپهر سلطنت را در 15 *حضیض مذلت/ نیفگند، و دیگر انواع خطرات از او متصور تواند بود. مصراع

کز نفس خبیث هر چه گوی آید

ملک فرمود که او کودکی است با کفشگر خوی گرفته و نزد من بسیار عزیز است، یمکن که اگر او را از صحبت وی منع کنم ملول گردد و ملال خاطر او مؤدی به اندوه دل من میشود. چندان صبر کنم که بزرگتر گردد و نیک از بد امتیاز 20 کند، آنگه به نصیحت حال او را به صلاح آریم. وزیر خاموش شد، و شاه کفشگر را طلبیده انواع تلطف دریارهآ وی ارزانی داشت و به مواعید خسروانه امیدوار ساخته فرمود که تو ما را همسایهای و این جگرگوشهآ ما به تو الفت گرفته است و چنان میخواهد که انیس و رفیق او باشی و از آب و آتش محافظت نمایی. کفشگر زمین خدمت بوسه داد و گفت: شعر

گل باغ شه عالم افروز باد چراغ شبش مشعل روز باد ms616

من بنده خود را قابلیت این منصب نمیبینم و آستحقاق چنین رتبهای که

به چوگان خدمت توان برد گوی

روزها شاهزاده را به گشت بوستانها بردی و تا شب به تماشا و عشرت مشغول داشتی، و احیانا شب نیز در باغها و تماشاگاهها به سر بردندی. وقتی از اوقات ملک را سفری ضروری پیش آمد و با جمعی از خواص خدم عزیمت 5 حرکت مصمم گردانیده، کفشگر را طلبید و مجددا شاهزاده را به وی سپرده، انواع تأکیدات در محافظت او/به ظهور رسانید، و کفشگر فرمان شاه را به جان قبول کرده بهتازگی کمر خدمت بربست. و ملک را در نواحی شهر باغی بود نمونهآ روضهآ خلد برین و انموذج نزهتگاه اعلی علیین. صبا از زلف پرتاب بنفشهآ او نافهآ مشک ناب گشوده، و عطار شمال از جعد پرشکن نسرینش عنبر تر ریوده. 25 ریاحین جنان از روایح گلهای سیرابش سمت طراوت جستندی، و شکوفههای نهال سدره و طوبی از انوار اشجار سرافرازش صفت لطافت وام کردندی. شعر

در آن خلد برین گل حور ms617 عین بود به خوبی باغ چون خلد برین بود در آن خا سمن ساقی و نرگس جام در دست بنفشه پزخمار و سرخ گل مست فگنده سنبل تر زلف بر دوش گشاده باد نسرین را بناگوش 25 نوای بلبل و آواز دراج شکیب عاشقان را کرده تاراج شاهزاده بیشتر اوقات به تماشای این باغ میل کردی. در این محل که شاه سفر اختیار کرده بود، شاهزاده به طریق معهود میل باغ کرد و باتنی چند از ملازمان و

باب سیزدهم: در بیان اجتناب فرمودن ملری از قول اهل کید وخیانت /597 خادمان که پیوسته ملازم بودندی روی به باغ نهاد. کفشگر دید که ملکزاده امروز تاج مرصع بر سر دارد و جامهآ مکلل به جواهر دربر. گوهر خسیس و سرشت لئیم او را بر مکر و خیانت تحریض نمود و با خود اندیشید که این جامه و تاج سرمایهآ صد بازرگان است بلکه رأس المال هزار دریا و کان. حالا پدرش از دارالملک دور افتاده و مادرش با همهآ اهل حرم از جانب من ایمناند. صلاح در آن است که این 5 پسر را بردارم و به شهری دوزدست برده پیرایه و لباسش را به بهای شگرف بفروشم و باقی عمر به رفاهیت و فراغت به سر برم. شعر فرصتی یافتهای خیز و غنیمت دارش دولتی رو به تو آورد ز کف مگذارش

عاقبت آن خاکسار از هوای نفس غدار آتش فتنه برانگیخت و آبروی امانت بر زمین جفا ریخت و قصد مخدومزادهآ خود کرد، و با غلام کاردان که محرم او 1 بود این راز در میان آورده، هریک از ملازمان را به نوعی داروی بیهوشی خورانید، و شاهزاده را نیز از هوش برده در صندوقی بزرگ خوابانید و چون شب درآمد، صندوق را برپشت جمازهای بست که ماه تیزگرد بر سرعت سیر او آفرین کردی، و سپهر جهانپیمای سبکپایی او را تعریف نمودی. شعر]

به سرعت ms618 بر فلک پیشی گرفتی

به پویه با قمر خویشی گرفتی

گهی سوی نشیبش عزم چون سیل

گهی همچون بخارش بر هوا میل

و خود بر سمندی سوار شد که چون عمر کاروان رونده [بود] و چون اجل ناگهان رسنده. تیر را در دوندگی پی زده، و برق را در جهندگی جگرسوخته. اگر 20 عنان بدو سپردندی گوی مسابقت از وهم در ربودی، و اگر تازیانه بدو نمودندی از کرهآ خاک بر قبهآ افلاک جستی. شعر

ز آسیب گام و شمش گاه تگ نشان بر رخ ماه و پشت سمک

به چابک روی از فلک کم نبود صبا مرد میدان او هم نبود

و غلام را نیز بر اسپی دیگر باذپای آهنخای برقنمای رعذصدای عالم پیمای 25 سوارکرد. شعر

سبک گذر چو جوانی و قیمتی چو روان

و دو اسپ دیگر کوتل کرده و زاد راه برداشته روی به راه آوردند. تا روز روشن شدن مسافتی دور و دراز طی کردند. علی الصباح اندک زمانی آسایش نموده باز سوار شدند، و چون برق در سلوک مسالک گرمروی آغاز نهاده، و دو روز را از سرحدر مملکت شاه گذشته به ولایتی دیگر رسیدند. از آن جانب غلامان و خادمان بیهوش افتاده تا نیم روز متنبه نشدند. آخرالامر باغبان بر حال ایشان اطلاع یافته، روغن بادام با سرکهآ کهنه در دماغ ایشان ریخت تا بههوش بازآمدند؛ و چون از شاهزاده و کفشگر نشانی ندیدند، روی به شهر نهاده حال با 15 مادر پسر در میان آوردند. ملکه سوار شده به باغ آمد و از آن گل رعنا بویی به مشام او نرسید. شعر

رفتم به باغ و سرو خرامان من نبود

وان نوشکفته غنچةآ خندان من نبود

چون ابر نوبهار به هرسو گریستم کان سرو پیش دیدهآ گریان من نبود

اما چون مادر از نور دیده خبر نیافت، فریاد برکشید و نفیر سوزناک به منزل سماک رسانید و بفرمود تا همه ms619 روز اطراف و جوانب باغ به قدم طلب بپیمایند و در حوالی و نواحی شهر جستوجو نمایند؛ و چون بعد از تفحص فراوان و تجسس بیپایان به هیچوجه راهی به سزمنزل مقصود نبردند. قاصدان ناامید 25 بازگشتند و صورت حال به عرض رسانیدند. ملکه را از آتش فراق جوهر رطوبت / غریزی در گداز آمد، و شمغوار از شعلهآ هجران میسوخت و از /225

225u/ مضمون حالش فحوای این بیت مستفاد میشد. شعر

دارم امشب گرمیی در سر که ننشینم زپای

تا سراپای وجود خود نسوزانم چو شمع 2شب همهشب به سوز دل میگذرانید تا صبح برآمد و درد دل بنهایت رسیده، 25 آهی سرد از دل پردرد برآورد و گفت: شعر

باب سیزدهم: در بیان اجتناب فرمودن ملوک از قول اهل کید و خیانت /599 همچو صبحم یک نفس باقی است کو دیدار یار

دلبرم گر رخ نماید جان برافشانم چو شمع بآخر پروانهآ ازجعی إلی ربک دررسید، شمع حیاتش به تنذباد کل من علیها فان کشته شد. مصراع

رفت ازین گلزار و خار حسرتش در دل بماند مجاوران حرم صورت واقعه به [ملک] عرض کردند و ملک از آنجا معاودت نموده دارالملک را مستقر جلال ساخت و درد فراق زن و فرزند امکان جزع و فزع مؤدی گردانید. عاقبت سر بر خط مصابرت نهاده پیشهآ شکیبایی پیش گرفت. شعر

در چنین حالی چو با پیر خرد کردم رجوع

گفت مرجع نیست جزانا النه راجعون اما کفشگر شاهزاده را به ملک شام برده برده گرفت و بعد از آنکه جواهر تصرف کرده بود او را به بازرگانی بفروخت. ملکزاده دهسال در صحبت بازرگان نشوونما یافته به حسن بازار یوسف مصری را کاسد ساخت. شعر

یوسف چه اگر همسر مشکش بخریدند

تو قابل آنی که به جانها بخرندت هرگاه که آن سرو نازبرورد از خانه بیرون آمدی هزار بیدل بر سر راه او به نیاز جان نثار کردندی، و ms620 از هرگوشه و کنار جهت جان درازی آن سهی قامت دست [دعا] برآوردندی. شعر

[به هر رهی که گذشتی برای دیدهآ بد

هزار دست دعا ز آستین برون آمد] بازرگان مردی مؤتمن و کافی بود و فطنتی و ذکایی تمام داشت، با خود گفت به مصاحبت این غلام پس ازین ما را صرفه و مصلحت نیست، چه اگر در خانه مخفی دارم وجودش با عدم برابر بود، و اگر از خانه بیرون آرم آتش فتنه مشتعل گردد و کس طاقت [دیدن] آن روی نیارد. شعر رسید دلبر من ای نظارگی زنهار بند دیده گرت جان به کار میآید صواب آن است که این [غلام] را به رسم تحفه نزدیک پادشاه فارس برم که

[چارده ساله بتی چابک و شیرین دارم

که به جان حلقه به گوش است مه چاردهاش]

[بار دیگر به دارالملک فارس رسید.] ملک از حال فرزند غافل، حالی هدیهآ بازرگان را تشریف قبول ارزانی داشت و به حلقهآ غلامان خاص فرستاد، و روزیبه روز در تربیت او میافزود تا به اندک مدتی از سایر اقران امتیاز یافت، و با جوهریی که پیوسته در خزانه ملازم بودی و قیمت جواهر و پیرایهها بدو تفویض ه یافتی انس گرفته بود. همواره او را رعایتها کردی و از هر تحفهای که ملک بدو دادی جوهری را نصیبی فرستادی؛ اما جوهری چون کمال محرمیت غلام بدید گوهر لئیمش طمعی خام دریست و با خود گفت غلام را بفریبم تا انگشتری خاص ملک به من آرد، و به استظهار آن مهر خزانه ویران کنم و ذخیرهآ وافرو مالی نفیس بردارم. پس با ms621 غلام گفت: ای نازنین! همه روزه اصناف الطاف در حق این کمینه 5 مبذول می سازی و من میخواهم که به خدمتی پسندیده آن را مکافات کنم. ملک را بر خاتم مبارک نقشی است که هر که را بدان نقش خاتمی به دست افتد حکم او مطلق شود و ملک جهان بروی قرار گیرد. شعر

گوییا مهر سلیمانست نقش خاتمش

هرکه با خود دارد آید در نگین ملک جمش اگر متحمل این زحمت شوی و در وقتی که ملک به شکزخواب استراحت مستغرق باشد، آن خاتم را از انگشت به نحوی بیرون کنی و نزد من آری تا آن نقش از جهت تو بردارم، و عنقریب [سریر] سلطنت به فز جمال تو مزین شود به شرط آنکه عمل وزارت به من ارزانی فرمایی. مصراع

بخشی مرا ز خوان نوالت نوالهای 2جوهری شاهزاده را بر آن نقش فریب داد تا شب، هنگام خواب ملک درآمده، دست جرأت به انگشت ملک دراز کرد و آهستهآآهسته انگشتری بیرون آورد. ملک بیدار شده غلام را گفت: این جرأت چرا نمودی و تو را بدین

باب سیزدهم: در بیان اجتناب فرمودن ملوک از قول اهل کید وخیانت /601 [حرکت] چه کار بود؟ شاهزاده از تقریر عاجز آمد. نایره غضب ملک مشتعل شد، سیاف را طلبید و به کشتن او مثال داد. سیاف نخست جامه از برش برکشید، ناگاه آن خال سیاه بر کتف وی پدید آمد. ملک از مشاهدهآ آن بیهوش شد. سیاف دست از سیاست بازداشت. چون شاه به هوش آمد، سر و چشم فرزند ببوسیده گفت: / ای نور دیدها 5 صحبت کفشگر زراق ما را در نیران فراق انداخت. پسر نیز عذرها خواست و گفت: دوستی جوهری مرا بدین بیادبی تحریض نمود. شاه جوهری را ادب بلیغ فرمود و شاهزاده را نصیحتها کرد که در مستقبل زمان از مصاحبت ناکسان دامن در چیند تا به امثال این افعال گرفتار نگردد. و ms622 فایدهآ این مثل آن است که بر خاطر اشرف ملک ظاهر گردد که صحبت بذاصلان شاه را بنده و بنده را سرافگنده 1 سازد، و زرگر از جملهآ آنهاست که از محافظت او احتراز باید نمود، و حال آنکه ملک در تربیت او به سرحد افراط رسانیده. مصلحت آن است که در تقرب و تمکن او جانب اعتدال مرعی باشد، مبادا خللی کلی که تدارک آن از حد امکان خارج افتد بدان متفرع گردد. شاه به سخن وزیر التفات ننموده گفت: سلاطین بی تلقین دولت در کاری شروع ننمایند و بی مدد الهام به مهمات خطیر خوض 15 نفرمایند. نسب عالی و خاندان قدیم در شرف ذات و کمال صفات آدمی چه مدخل دارد، و سبب احترام و واسطهآ اجلال و اکرام مآثر فضل است و ادب نه مفاخر اصل و نسب. شعر

از هنر خویش گشا سینه را مایه مکن نسبت دیرینه را

آب گهرهای کهن را مجوی در چو کهن گشت بود زرذروی 2

شریف و بزرگوار آن کس تواند بود که پادشاه وقت او را برگزیند، و یکی از ملوک عالیقدر گفته است: نحن الزمان من رفعناه ازتفع و من وضعناه اتضع هرکه را ما برداریم سر رفعتش از فرق فرقدان بگذرد، و هرکه را فرو گذاریم کوکب بختش در حضیض خمول افتد. نسیم لطف ما اگر بر شورستان وزد رشک گلستان ارم گردد، و برق قهر ما چون آتش افشان شود هزار خرمن اعتبار به یک شعله بسوزد. شعر سلاطین هرکه را از پییش راندند ز اوج چرخ بر خاکش نشاندند چو چشم صبح بر هر کس که دیدند پلاس ظلمتش از بر کشیدند

و ما این جوان را برداشته ایم و فرق حرمتش به ذروهآ رفعت برافراشته. امید چنان است که گمان ما در او به خطا نکشد. وزیر دید در تربیت او ثابت قدم است، دم درکشید و دیگر متعرض آن نوع ms623 سخن نگشت. اما چون روزی چند برآمد و زرگر دست اختیار/ گشاده دید، پای از مرکز اعتدال بیرون نهاده، به امید و بیم و له وعده و وعید، تصرف در مال مردمان آغاز کرد. روزی جهت پیرایهآ دختر شاه به بعضی از جواهر احتیاج افتاد و بدان نوع که مدعا بود نه در خزانهآ شاه یافتند و نه از بازار جوهریان به دست آمد.

زرگر به تفحص مشغول گشته خبر یافت که دختر بازرگانی بدین گونه جواهر قیمتی دارد. زرگر به طلب جوهر کسی نزد وی فرستاد. دختر به انکار پیش آمد. چندانچه مبالغه کردند فایده نداد. القصه او را طلبیدند و زرگر دختر شاه را فرمود من شنیدهام که این بازرگان بچه درهای شاهوار دارد که تا جوهری فلک دانههای جواهر زواهر انجم را بر طبق زبرجذنگار فلک جلوه داده به صفا و روشنی آن لآلی آبدار ندیده، و تا دایهآ دریا در یتیم را در مهد صدف پرورش فرموده، غواص بصیرت نظیر آن گوهرهای یک دانه مشاهده ننموده. شعر 15 چو زهره به خوی و رخشندگی گرو برده از مه به تابندگی

و به تصرف او یاقوتهای خوشاب است که مادر خورشید تابان در رحم کان به صدخون جگر پرورش داده، و کوه خارا با آن همه سنگدلی در صمیم سینهآش به هزار ناز نگاه داشته. شعر

قطرههای باده را ماند که در هنگام دی منعقد گردد درون جامهای لعل فام

و چند پاره زمرد سبز ریحانی دارد که دیدهآ نظارگی در تماشای آن خیره ماند، و مردم دیده را از مشاهدهآ آن سبزهآ دلگشای روشنی افزاید. شعر

زان نور بصر فزود و معلومم شد کز سبزه شود روشنی چشم فزون

و در درج جواهر او لعلی چند است رمانی که چون گلنار فارسی در نظر 25 عاشقان مبصر آتش افروزد، و فیروزهای چند خوش رنگ و صافی که سپهر مینایی لطافت از لون آن اکتساب نماید. شعر ms624 لعلش نمونهای ز سهییل عقق رنگ

قیق رنگ فیروزهالش نشانهای از چرخ سبزفام

باب سیزدهم: در بیان اجتناب فرمودن ملوی از قول اهل کید و خیانت /603

ملکه را امر باید فرمود تا این دختر جواهر را حاضر گردانیده به قیمت وقت به ما فروشد؛ و اگر به طوع و رغبت اقرار نکند به تکلیف و تشدید از او حاصل باید کرد. ملکه بازرگان بچه را به احضار جواهر تکلیف نمود. دختر سوگندها یاد کرد که من چنین جوهرها ندارم و خردهای ریزه که داشت در میان آورد. زرگر آن را نپسندیده/ و ملکه را بر تعذیب او تحریض کرد. دختر شاه از جام جهالتانجام هن ناقصات العقول مست و بیخود [بود]، دمدمهآ دیؤ مردم با آن یار شده و نخوتر سلطنت و کامگاری دغدغهآ نفس ستم پیشه را مدذگار گشته، به شکنجهآ بازرگان زاده فرمان داد، و اندک زمانی آن عجوزهآ بیچاره به زخم چنگال عتاب عقوبت در پنجهآ هلاک افتاد. متعلقان دختر بازرگان فریاد و نفیر به فراز چرخ اثیر رسانیدند. وزیر پاک ضمیر این صورت را بر لوح خاطر شاه تصویر کرد. ملک را از 10 دود بدنامی چنین که از روزنهآ حرم برآمده بود زاویهآ سینهاش تیره شده به طریق تلطف وارثان بازرگان زاده را بنواخت و مال بسیار داده خشنود گردانید، و دختر را از چشم تربیت بیفگند، و به شآمت [صحبت] آن لئیم ستمگار آن شاهزادهآ نامدار از مرتبهآ اعتبار ساقط شد، و زرگر بی عاقبت از انتقام سلطان ترسیده بگریخت. مادر دختر صلاح در آن دید که دختر چند روزی از شهر بیرون رفته در چهازیاغ 15 ملک ساکن گردد، و وقتی که از عواطف خسروانه قهر شهریاری تسکین یابد و زبانیهآ غضب جهانسوز پادشاهی انطفا پذیرد به شفاعت بعضی از خواص به حرم آید. دختر به چهاریاغ پدر رفت. زرگر از این حال خبر یافته به ملازمت ملکه آمد. شاهزاده ms625 زرگر را دید آغاز اضطراب کرد و گفت: ای بدبخت شوم دیدارا شعر

حیف باشد نظر به دیواری که بر او صورتت نگار کنند

باز آمدی تا فتنهای دیگر برانگیزی و حیلهای از راه طمع و غرض بر کار کنی. برو که دیگر ملاقات تو بر من وبال است و مقالات من با تو از قبیل محال. زرگراز نزد شاهزاده ناامید بیرون آمد. و روی در بیابان نهاده سراسیمه و پریشانحال رفت. شب درآمد و ابری تیره سراپردهآ سیاهآفام در فضای هوا نصب کرده چراغ سیارگان فرو نشاند. بیچاره زرگر در چنان وقتی که غبار نیل در عرصهآ زمین بیخته 25 بودند و دودهآ زنگباری بر بالای قطران ریخته. شعر

شبی چون روی زنگی از سیاهی رسیده زنگ شب تا پشت ماهی

بیخودوار قدم میگذارد. قضا را در آن صحرا برای شکار ددان چاهی فرو برده بودند و ماری و بوزنهای و ببری در آن چاه افتاده. زرگر که در راه جفا چاه کندی، از گرد راه رسیده بر اثر جانوران در آن چاه افتاد. شعر

ای که تو از ظلم چاهی میکنی از برای خویش دامی میتنی

گرد خود چون کرم پیله بر متن بهر خود چه میکنی اندازه کن

آن جماعت که در قعر چاه بودند/ از رنج خود به ایذای دیگری نپرداختند و روزها در تگ چاه بر آن قرار بماندند، تا یک روز سیاحی از اهل آن شهر عزیمت سفر نموده بر ایشان بگذشت و آن حال مشاهده کرده پریشان خاطرگشت، و با خود اندیشید که آخر این مرد از فرزندان آدم است و در این ورطهآ محنت گرفتار آمده به بادیهآ ممات نزدیک تر است از سزمنزل حیات، مروت اقتضای آن میکند که به هروجه که میسر گردد او را خلاصی دهم، و ثواب این عمل از برای یوم لا ینفع مأل و لا بنون ذخیرهای نهم. پس رشته فرو گذاشت. بوزنه در ms626 آن آویخته به سر چاه رسید. نوبت دویم مار مسابقت نمود. سیوم بار ببر پنجه در رسن زد. چون این هر سه به هامون رسیدند سیاح را دعا کرده گفتند: شعر کار دولت باشد آن نی سعی ما کز کارگاه

چون تو مطلوبی به سروقت طلبکاران رسد

بدان که تو را بر هریک از ما منتی بزرگ و نعمتی تمام ثابت و متوجه شد، و در این ولا مجازات و مکافات آن میسر نمیگردد. بوزنه گفت: من در دامن این کوه که به شهر متصل است اوقات میگذرانم، اگر التفات نموده منزل مرا به قدوم 20 خود مشرف سازی طریق خد متگزاری مرعی افتد. ببر گفت: من نیز به فلان بیشه در حوالی شهر وطن گرفتهام و یمکن اگر بدان موضع گذر افتاد بدانچه مقدور تواند بود رسم خدمت به جای آرم. مار گفت: من در بارهآ شهر مسکن اختیار کردهام. چون آنجا تشریف آری، به قدر امکان عذر این احسان خواسته شود؛ حالا نصیحتی دارم که استماع آن بر تو فرض است. این مرد را از چاه بیرون میار 5 که آدمی بذعهد باشد و پاداش نیکی به بدی لازم داند، به جمال ظاهر ایشان فریفته نباید شد، و از قبح باطن و ناپاکی اخلاق ایشان ایمن نباید بود. شعر

بگذر از صورت و سیرت به صفا دار از آنک

آدمی شکل بود کو بتر از دد باشد

و اکثر اهل روزگار به آرایش ظاهر مشغولاند و از اصلاح معنی غافل لاجرم، مصراع

دیده را یوسفاند و دل را گرگ

علی الخصوص این مرد که روزها رفیق ما بوده و خوی و خصلت او را نیکو شناخته ایم. البته در بشرهآ او علامت مروت ندیدهایم و از گلشن صفاتش بوی وفا نشنیده. شعر

وفا مجوی ز خوبان که هیچکس نشنید

به هیچ دور ز گلزار دهر بوی وفا

و اگر تو قول ما را کار نبندی، روزی ms627 باشد که از کرده پشیمان گردی. سیاح به سخن ایشان التفات نانموده رشته فرو گذاشت، زرگر را به سر چاه آورد. مرد زرگر چون به سر /چاه رسید، سیاح را عذرخواهی نمود و شمهای از بی عنایتی شاه و سزگشتگی خود باز گفت، و با این همه التماس نمود که روزی بر او بگذرد شاید که مکافاتی به جای تواند آورد. سیاح گفت حالاپای دروادی توکل نهادهام 15 و دو سه روزی در اطراف عالم سیری خواهم کرد، اما شرط کردم که اگر قضای الهی امانی دهد شرف صحبت دریابم. مصراع

گر عمر بود باز به خدمت برسم بر این معاهده یکدیگر را وداع کردند و هریک به جای خود بازگشتند. سیاح روی به راه آورد و زرگر به شهر باز آمده در گوشهای متواری شد؛ و پادشاه از 20 تربیت زرگر پشیمان و از ناشنودن مواعظ وزیر منفعل، به دختر التفات نمیکرد. چندانچه اکابر به و سایل شفاعت تمسک نموده درخواست میکردند به موقف قبول نمی رسید، تا بر این قصه یک سال بگذشت، و سیاح برخی از بلاد و ولایات را تماشا کرده سیصد درست زر به دست آورده، آخر داعیهآ حب الوطن ظهور کرده با خود اندیشید که هرچند مرا در غربت کارها برحسب مراد است و ساعت 25 به ساعت دولت دنیا و سعادت عقبی در ازدیاد، لیکن هوای مولد با طبع سازگارتر است و آب سزچشمهآ وطن درکام دل خوشگوارتر. شعر

برای نرگس هم خاک نرگسستان به

پس از غربت روی به مسکن نهاد، و شب بی هنگام به دامن آن کوه برسید که موضع بوزنه بود فرود آمد. قدری از شب گذشته دزدان خونریز فتنه انگیز که مریخ خنجزگزار از خدنگ سینهآ شکاف ایشان برحذر بودی و سماک نیزة دار از هول تیغ جان شکار ایشان سپر در روی کشیدی. شعر

چو چشم دلبران پرکین و خونریز به قصد خون مردم تیغها ms628 تیز

به بالین وی آمدند و نقد و جنسی که داشت تصرف کرده دست و پایش به خم کمند محکم بربستند، و در گریوهای خطرناک که از شارع دور بود همچنان 0 بسته افگندند. بیچاره با خود گفت: هنوز رمقی از حیات داری و رقمی از صفحهآ زندگانی خود میخوانی. مصراع

جای گله نیست شکر باید کردن

شب همه شب سیاح بسته افتاده بود، و حکم قضا و فرمان قدر راگردن نهاده، می رسد گر کند دلم فریاد هنگام سحر از درد دست و پای بی طاقت شده فریاد آغاز کرد. شعر لیک فریاذرس نمییابم

اشک حسرت از دیده میبارید و به سوز سینهآ غم اندوز مینالید و میگفت: دریغ که در این مهلکهآ عنا ناچیز شدم و کسی از حال من وقوف نیافت، و با این درد جانسوز در ورطهآ فنا افتادم و بوی دوا به مشام امید نرسید. شعر

دل که را سوزد درین غم بر من دل سوخته جز دل من چون کسی پهلوی من سوزنده نیست

در این محل بوزنه به طلب طعمه بیرون آمده بر حوالی/ آن گریوه میگذشت. له آواز دردناکی شنید و از آن صدابوی آشنایی احساس کرده بر اثروی رفته. به سر وقت سیاح رسید. چون یار خود را بستهآ بند بلا دید، سیلاب خون از چشمهآ چشم بگشاد و گفت: ای دوست عزیزا بدین جای چون افتادی و این چه حالت 25است. سیاح گفت: ای یار مهربان! در محنت آباد دنیی هیچ تحفهآ راحتی بیغصهآ جراحتی نرسد و در خرابهآ روزگار غدار هیچ گنج لطافت بی [زخم] اژدهای رنج و آفت به دست نیاید. شعر

کس رطب بیخار ازین بستان نچید

و هرگاه کسی بدین نکته دانا شد و حقیقت این حال بروی منکشف گشت، نه از غصهآ خار آزار گیتی چون ابر خزانی اشک ملالت باید ریخت، و نه بر جلوة گلهای تازه عذارش چون موسم بهار طرح ms629 طرب باید انداخت که نه غم او را 5 مداری است و نه شادی او را قراری. شعر درین هستی که باید نیستی زود نباید شد به هست و نیست خشنود چشاند آب و بر آتش نشاند ببخشد چیز و آنگه واستاند دهد بستاند و عاری ندارد بجز داد و ستد کاری ندارد

پس قصهآ دزدان و بردن زرو او را بسته در آنجا افگندن بتمامی بازراند. بوزنه 10 گفت: خوشدل باش. شعر

در نومیدی بسی امید است پایان شب سیه سفید است و من به قدر طاقت در تدارک این خلل سعی خواهم نمود، و اهم مهمات خلاص تست. پس بندهای سیاح را بگسیخت و او را به خانهای که از خس و خاشاک فراهم آورده بود رسانیده میوههای خشک و تر حاضر گردانید، و التماس 15 کرد که امروز از این منزل بیرون میا و با دل فارغ سر بر بستر آسایش نه تا من بازآیم. و از پیش سیاح بیرون آمده پی دزدان برداشت و بر عقب ایشان روان شد. اما دزدان رخت و زر برداشته همه شب راه رفتند، و صباح مانده و کوفته به سرچشمهای رسیدند. خواب بر ایشان غلبه کرد. رختهای سیاح از پشت باز کرده به دل ایمن و خاطر مطمئن در خواب شدند. چاشتگاهی بوزنه بدیشان رسید. ایشان را خفته و غافل یافت. فرصت غنیمت شمرده پشتوارهآ رخت بشکافت و اول بدرهآ زر برداشت و در گوشهای برده در خاک پنهان کرد و باز آمد. ایشان هنوز متنبه نشده بودند، پارهای دیگر از سراپای سیاح برده و در موضعی مخفی ساخت. حاصل الامر تمامی رخوت سیاح با بعضی از پیرایههای دزدان که بر آن قدرت یافت برداشت و جایها پنهان کرد و از 25 دور بر بالای درختی مترصد کار ایشان قرار گرفت. زمانی برآمد، دزدان از خواب درآمدند، و چون از زرو رختهانشان ندیدند سراسیمه و حیران هر طرف دویدن

هست در این بادیهآ دیؤلاخ

خانهٔ‌ دلتنگ و غم دل فراخ

هرکه درین بادیه با طبع ساخت

چون جگر افسرده چو زهره گداخت

آن که درین خانه کند خوابگاه

یا سرش از دست رود یا کلاه پس دزدان با دل ترسان راه گریز بگرفتند، و بوزنه از معاودت ایشان 5 خاطرجمع کرده به خانه مراجعت نمود، صورت حال بازگفته، آن شب سیاح را نگاه داشت و بامداد که دزد شب ظلمانی از سرچشمهآ خورشید نورانی گریختن گرفت، و سیاح مهر جهان گرد از بند تیرگی خلاصی یافته روی به مقصد نهاد. شعر چو ظاهر گشت در صحرای افلاکدرست زر بزیر تودهآ خاک

بوزنه سیاح را به سرچشمه برد و زر و لباس و آنچه از دزدان برده بود پیش 25 آورد. سیاح به حقه خود قانع شده رخوت ایشان را تصرف نکرد، و بوزنه را وداع کرده روی به شهر نهاد. قضا را گذرش بر آن بیشه افتاد که موضع ببر بود. از دور ببر غران چون شیر ژیان نمودار شد، سیاح از او ترسیده خواست که احتراز نماید. ببر آواز داد که ایمن باش. مصراع

ما را حق نعمت تو یاد است هنوز 6پس پیش آمد و در عذزخواهی مبالغهآ بسیار نموده، التماس کرد که یک ساعت توقف باید ms631 کرد. سیاح بنا بر تراضی خاطر او متوقف شد، و ببر در طلب تحفهای که لایق مهمان باشد هر طرف میگشت تا به در چار باغ دختر رسید و

باب سیزدهم: در بیان اجتناب فرمودن ملوی از قول اهل کید وخیانت /609 درآمد. دختر را دید که بر کنار حوض نشسته و پیرایهای قیمتی در گردن دارد. ببر به یک سرینجه او را نابود ساخت و پیرایه نزدیک سیاح آورده رسم اعتذار رعایت نمود. سیاح نیز به معذرت مقابله کرده روی به شهر آورد، و از حال آشنایی زرگر براندیشیده به خاطر گذرانید که از بهایم و سباع حسن عهد مشاهده کردم، و معرفت ایشان چندین ثمره داد، اگر زرگر از وصول من خبر یابد هراینه به 5 قدوم من انواع اهتزاز خواهد نمود و در تقدیم ابواب تلطف انواع تکلف لازم خواهد داشت. و به امداد و معاونت او درستهای زر به قیمت تمام فروخته خواهد شد، و این پیرایه که گنجینهآ جواهر است به بهای نیک در گذار خواهد رفت. سحرگاه بود که سیاح به شهر رسید، و در آن وقت آوازهآ قتل/دختر شاه در شهر افتاده بود، و خلق سراسیمه روی به بارگاه سلطان نهاده بودند.

زرگر نیز جهت تفحص این حالت از گوشهآ خلوت بیرون آمده میخواست که یکی از یاران را ببیند و کیفیت آن استفسار نماید. ناگاه سیاح را دیده بشاشت تمام نمود و او را به اجلال و اکرام به خانهآ خود برد، و بعد از مراسم پرسش دیگزباره واقعهآ خود و دورماندن از ملازمت پادشاه و انحطاطی که در مرتبهآ او واقع شده بود و مال و منالی که از دست رفته به تفصیل باز راند. سیاح او را تسلی داده گفت: 15 ای برادرا اگر در اسباب معیشت تو نقصانی پدید آمده و ارکان ثروت تو به تنذباد حوادث درهم شکسته غم مخور که مرا درستی چند هست و ms632 پیرایهای نیز دارم مشتمل بر جواهر بسیار، و تو در شناختن زر و گوهر صاحب بصیرتی. از روی اهتمام آن را بفروش و هرچه خواهی بردار که مضایقه نخواهد بود.

زرگر پیرایه را طلبید. چون چشم زرگر به پیرایه افتاد دید که پیرایهآ دختر ملک 2 است. تازه رویی آغاز نهاده گفت: قیمت این جواهر زیاده از آن است که محاسب وهم از عهدهآ شمار آن بیرون تواند آمد. دل خوش دار که همین ساعت خاطر تو را فارغ گردانم. تو این جا بسلامت بنشین تا من بیایم. پس [زرگر] با خود اندیشه کرد که فرصتی بزرگ یافتم و غنیمتی شگرف به دست آوردم. اگر اهمالی ورزیده آن را ضایع گردانم هراینه از فواید حزم و خرد بیبهره خواهم ماند. پیش از این 25 مزاج پادشاه با من متغیر بود، و در این محل که خبر قتل دختر رسانیدهاند متألم و اندیشهناک است و قاتل دختر را میطلبد. هیچ و سیله به از این نیست که سیاح را

کشتی مرا به دوستی و کس نکشته بود

زین زارتر کسی را هرگز به دشمنی

این سزای من است و هزار چندین جزای من. ملک گمان برد که او گناهکار است و این سخن به مکافات میگوید، و پیرایه نیز مصداق این مقدمه مظنه شد. 15 بفرمود تا او راگرد شهر گردانند و محبوس ساخته، روز دیگر که از شرایط تعزیت بپردازند به قصاص رسانند. در این وقت که او را [به] گرد شهر/ میگردانیدند، ms633 مار از بالای باره [چون] یار خود را بدان حال دید که میگردانند در پی افتاد، و بعد از آنکه او را به زندان بردند نزدیک وی آمد و بر صورت واقعه اطلاع یافته بخروشید و گفت: نه تو را گفته بودم که آدمی بذگوهر وفا ندارد، و در مقابلهآ احسان و یاری طریقهآ دغلی و جفاکاری به جای آرد نشنیدی؛ و من همان روز که تو روی از قول یاران برتافتی و مناصحت خالی از غرض استماع نکردی، دانستم که مآل حال تو به ندامت خواهد انجامید. شعر

من همان روز ز فرهاد طمع ببریدم

که عنان دل شیدا به کف شیرین داد سیاح گفت: ای دوست مهربان! حالا از نمک ملامت که بر جراحت من می ریزی جز سوز دل و اضطراب خاطر چیزی حاصل نمیشود، و مرا همین رنج بس که از ناشنیدن آن موعظه، مصراع

بدنام شهر گشتم و رسوای مردمان

هم اکنون چارهای اندیش که رفع این غایله و علاج این واقعهآ هایله تواند بود. 25 مارگفت: دیروز پسر شاه را زخمی زدهام و همه شهر از علاج او عاجزاند. این گیاه نگاه دار و علی الصباح که نزد تو آیند و کیفیت علاج از تو طلبند، به ملازمت ملک رو و پس از آنکه صورت حادثهآ خود تقریر کرده باشی این گیاه را بدو ده تا

همیشه درگه عالی جناب احسانت

چو کعبه مقصد حاجات اهل عالم باد

علاج این زهر نزدیک من است و همین دم ملکزاده صحت کامل خواهد یافت. طمع میدارم که نخست نکتهای از حال پریشانی خود به مسامع جلال رسانم، و از عدل ملک زیبد که یک نفس گوش هوش به اصغای حال مظلومان 15 گشاید. شعر

چنان خسب کاید فغانت به گوش اگر داذخواهی برآرد خروش/

راین دستگه هرکه بیدار نیست جهانبانی او را سزاوار نیست

دل ملک را از راستی قول سیاح آگهی پدید آمد و به طریق لطف فرمود که حال خود از ابتدا تا انتها بازگوی و بی دهشت تمام حکایت خود تقریر کن. سیاح 20 از روی جرأتی که راستگویان را باشد دلیزوار قصهآ خود فرو خواند، و براءت ذمت او ازگناه بر ضمیر منیر پادشاه روشن شد. پس آن گیاه با شیر اضافه کرد و به ملک زاده خورانید. فی الحال اثر صحت پدید آمد. ملک او را خلعتی فراخور حال خود پوشانید و زرگر در پای دار انتظار سیاح میکشید تا زودتر کشته گشته درستهای زر به او بماند، و نزد پادشاه به همان تقرب و جاه که داشته برسد که 25 ناگاه مثال ملک دررسید که به عوض سیاح زرگر را بر دار کشند؛ و حدر افترا در آن زمان آن بود که اگر نمامی کسی را در بلایی افگندی، چون افترای او در آن باب

درین دار مکافات آنکه بد کرد

نه با جان کسان با جان خود کرد

اگر خواهی نکو باشی نکو باش

همیشه راست گو و راست خو باش

این است داستان مثل پادشاهان در اختیار مقربان و تفحص احوال متعلقان، و اگر ملک آن بذاصل بیآدب را تربیت نکردی، دخترش متعرض خون بیگناهی نشدی، و به طریق جزا به سزینجهآ ببر هلاک نگشتی؛ و اگرگوش به استماع قول مظلوم ستم رسیده نکردی حق از باطل و راست از دروغ ممتاز نشدی؛ و سلاطین 15 5 باید که بی احتیاط کسی را تربیت نکنند، و به بدیهه در حقه هیچ کس پروانهآ سیاست ندهند و یقین بشناسند که هرگز نیکوکاری ضایع نشود و جزای بذکرداران به هیچوجه در توقف نماند. پس در این وقت که فراش قضا بارگاه دولت ایشان را برافراشته است و کازفرمای قدر نوبت کامگاری و جهانداری با ایشان گذاشته، سعی نمایند تا کاری که موجب نیکنامی دنیا و سبب نجات و 2درجات عقبی باشد از ایشان در وجود آید. شعر

هر مدتی نظر به کسی میکند سپهر

هر نوبتی زمین به کسی میدهد زمان

چون کام جاودان متصور نمیشود

خرم کسی که ماند ازو نام جاودان

ای تشنگان بادیهآ شوق یافته از بحر طبع روشنت آب زلال علم

برداشته ضمیر منیرت به دست فکر روزی هزار بار نقاب ms636 از جمال علم

تصدیع ملازمان جناب حکمتنصاب از حد گذشت و مآرب اقدام بر ابرام به 10 سرحدر بیادبی کشید و نزدیک آمد که طناب اطناب بریده گردد، چون التفات نموده مرا از فحوای وصیت سیزدهم آگاهی دادی، اکنون عنایت فرموده مضمون وصیت آخرین به تفصیل باز باید نمود، و دراین معنی سخن راند که چرا [حکیم] کریم عاقل و دانای کامل بستهآ بند بلا و خستهآ زخم عنا میباشد و لئیم جاهل و نادان غافل در فراغت و رفاهیت/ روزگار میگذراند، نه آن را عقل و کیاست 15 دست گیرد و نه این را جهل و حماقت از پای درآرد؛ و دیگر بگوید که وجه حیلت در جذب منفعت و دفع مضرت چیست و به چه تدبیر از میامن سعادات محظوظ توان شد و به کدام چآره راه به منزل مرادات توان برد. برهمن جواب داد

گنج شاهی دهند دونان را به هنزپیشه نیم نان ندهند

سفله بر صدر و اهل دانش را به غلط ره بر آستان ندهند

و هراینه این حالت جز وابستهآ حکم یزدانی و فرمان سبحانی نتواند بود، و 0 هرچند کسی را خرد تمام باشد که بدان وجه معاش سرانجام تواند نمود، یا حرفت پرفایدهای که از آن اسباب معیشت مهیا تواند ساخت، یا جمال زیبا که دلها صید کرده جذب منافع تواند کرد، چون قضای ایزدی با آن یار نباشد ms637 هیچ ثمرهای نخواهد یافت، و از مقدمات هنر و جمال خرد و کمال نتیجه چندان نخواهد دید؛ و پادشاهزادهای این مسأله را بر دروازهآ [شهر نسطور] نوشته [است] و از او یادگار مانده، و این سخن را داستانی رنگین و قصهای شیرین است. رای پرسید که چگونه بوده است آن؟ [برهمن] گفت: آوردهاند که در بعضی از بلاد روم پادشاهی کامگار و جهانداری 20 عالیمقدار بود، شعر

به دانش بزرگ و به همت بلند به بازو دلیر و به دل هوشمند

دو پسر داشت به انواع آداب متحلی گشته و به اصناف فضایل آراسته شده. شغر

یکی دلها به رحمت شاد کرده یکی جانها به عدل آباد کرده 25چون شاه دعوت ایزدی را لبیک اجابت زد، برادر مهتر خزاین پدر به دست تغلب فرو گرفته، دلهای ارکان دولت و اعیان حضرت را به کمند تلطف و تکلف در قید [تصرف] آورده و به کمال تخلق و تملق صید کرده به جای پدر بنشست. شعر

حال آخر چون بود چون این نخستین منزل است القصه آن شب به تنهایی گذرانیده و روز دیگر که دلبر زیباروی خورشید ms638 از تتق افق جمال نمود، و نگار خاوری از پس پردهآ نیلوفری عذار رخشان و رخسار درخشان بر عالمیان جلوه داد، شعر

در مهر بگشاد گردان سپهر بیاراست روی زمین را به مهر ملکزاده آهنگ رفتن کرد. قضا را جوانی تازهآ روی مشکین موی با او همراه شد. شاهزاده نگاه کرد محبوبی دید که گویی قبای حسن بر قامت او دوختهاند و دل ماه از شرارهآ رشک جمال او سوخته. خطی چون بنفشهآ تازه بر حوالی گلبرگ طری دمیده، یا دایرهای از عنبرتر بر صحیفهآ لالهآ سیراب کشیده. شعر خطش چون مورچه پیرامن گل که عنبر ریزه میچیند ز سنبل خطی زنجیر گرد ماه گشته خرد سر بر خطش گمراه گشته شاهزاده چون آن خطر دلکش و رخسار آتشوش مشاهده کرد شعر

خطی عجب دمیده رخی برفروخته

چون سبزهٔ‌ خلیل کز آتش برآمده با خود گفت مگربار محنت هجران را به قوت مرافقت این جوان توان کشید، 2 و در سایهآ این سرو گلعذار از تاب این بادیهآ آتشبار امان توان یافت. مصراع

خوش است آوارگی آن را که همراهی چنین باشد

در دوزخم ار زلف تو در چنگ آید

از حال بهشتیان مرا ننگ آید

ور بیتو به صحرای بهشتم خوانند

صحرای بهشت بر دلم تنگ آید در منزل دیگر بازرگان بچهای هشیار کاردان صایب تدبیر دوزاندیش، تمام خرد که هنگام کفایت به عقل کامل رشتهآ شب را برگردن روز بستی، و در وقت معامله به چستی و چالاکی درست خورشید را از چازیازار فلک به دست آوردی. شعر حریف چابکی شیرین زیانی جوانی کاردانی مهربانی نیز بدیشان پیوست، و نظر سعادت از صورتد آن به تثلیث وقوع یافت. روز سیوم دهقانزادهآ توانایی زورمند ms639 که در ابواب زراعت بصارتی شامل و در اصناف باغبانی مهارتی داشت، برومندی دستش تا حدی که هر چوب خشک که در زمین نشاندی مانند نهال به کمال رسیده میوهآ تازه افشاندی، و یمن قدم در دهقانی تا غایتی که پای بر سر هر خاکی که نهادی بی آنکه تخم در او/فشاندی /2 بردادی. شعر باغ زو گشته تازه و شاداب زرع را منتظم بدو اسباب مصاحب ایشان شد، و بدان چهار رکن که به هم پیوستند خانهآ مرافقت به 25 اتمام رسید و سر نکتهآ خیر الرفقا ازبعة ظهور یافت، و یاران مهربان به شادی صحبت یکدیگر غم احباب و اوطان فراموش کرده منازل و مراحل طی مینمودند و به دیدار هم آسودهحال و آرمیده بال میبودند. شعر

هرکه باشد همنشین دوستان

هست در گلخن میان بوستان

هرچه میجویی به صحبت قایمست

نی زیانت کار میآید نه دست

باب جهاردهم: در عدم التفات به انقلاب زمان و. /617

دل ز هر یاری غذای میخورد

جان ز هر علمی صفایی میبرد

از لقای هر کسی فیضی بری

وز قران هر قرین چیزی خوری

چون ستاره با ستاره شد قرین

لایق هر دو اثر زاید یقین بعد از قطع مسافت بعید به شهر نسطور رسیدند و برکنارهآ شهر برای آسایش و آرامش منزل کردند. هیچکدام را زاد و توشه نمانده بود و درم و دینار نیز نداشتند. یکی از یاران گفت حالا وقت آن است که هریک هنر و کفایت خود بنماییم و به جهد و جد نعمتی فراهم آریم، تا به فراغت روزی چند در این شهر 1 توانیم بود. شاهزاده گفت: کارهای دنیا به مقادیر الهی بازیسته است و به کوشش و جهد آدمی تفاوتی پدید نیاید. پس هرکه از آدمیان خردمندتر باشد هراینه در طلب آن خوض ننماید و عمر عزیز را فدای مرداری که دشمن بسیار دارد نکند. شعر این جهان بر مثال مرداریست کرکسان ms640 گرد او هزار هزار این مر آن را همی زند مخلب وان مر این را همی زند منقار آخرالامربریرند همه وز همه باز ماند این مردار روزیی که در کارخانهآ قدرت قسمت یافته باشد و به آیهآ نخن قسننا بینهم معیشتهم استحکام پذیرفته، به مدد حرص و شره زیاده نشود و حاصل کار [حریص] جز وبال و نکال نباشد. شعر

گرچه بسی لقمه بهدست آوریم

بیشتر از روزی خود کی خوریم

پس ز بی آنچه نه روزی ماست

این همه تشویشکشیدن چراست

راه رضا گیر و برومند باش

حرص به یک سو نه و خرسند باش جوان زیباروی گفت: حسن شرطی معتبر است در ادراک نعمت و جمال سبی موگد در احراز مال و ثروت. هرکجا جیم جمال جلوه کند میم مال او را تابع

ناچار هرکه صاحب روی نکو بود

هرجا که بگذرد همه چشمی بر او بود

بازرگان بچه نیز نقشی از صفحهآ حال خود فرو خواند و گفت: سرمایهآ حسن در بازار معامله نقدی کم بهاست، و اندک زمانی را از مایه و سود چیزی بهدست نمیماند. منافع رای راست و فواید تدبیر درست و کازشناسی بر همه اسباب سابق است، و هرکه را پای معیشت در سنگ فاقه آید تلافی آن جز عقل دستگیری نخواهد کرد، و هرکه را سرمایهآ معاش بهدست نماند در تدارک آن جز وقوف بر معاملات پایمردی نخواهد نمود. شعر اگر اساس عمل بر خرد نهاده شود در فراغت دل بر رخت گشاده شود

دهقانزاده گفت: عقل و تدبیر همه جا به کار نیاید و همهوقت فایده از او روی ننماید، و اگر دانش در حصول دولت مدخلی داشتی، بایستی که هرکه به دانایی از همه بیش و به رای و رویت از همه در پیش بودی، لوای دولت در فضای سلطنت برافراشتی و ms641 نهال سعادت بر کنار جویبار جهانبانی کاشتی، و ما بسی/ ه خردمندان را به زندان احتیاج مقید دیدیم، و کسانی را که از [گلزار] کفایت و کازگزاری بویی نداشتند در بوستان تنعم و مالداری تماشاکنان مشاهده کردیم و از این جا گفتهاند: شعر

فلک به مردم نادان دهد زمام مراد تو اهل فضلی و دانش همین گناهت بس پس برکاته کسب و میامن مجاهدت مردم را در معرض کامگاری و عشرت آرد، و آدمی به و سایل هنرو فواید حرفت به زیور شادکامی [و بهجت] آراسته گردد. شعر

کسب کن تا زری به دست آید که ز عقل تو هیچ نگشاید

شاه با آنکه تخت دارد و تاج به زر کاسبان بود محتاج 25چون نوبت سخن به شاهزاده رسید، التماس نمودند که شما نیز نوبت دیگر در این باب نکتهای بیان فرمایید و از سر این مقوله شمهای باز نمایید. شاهزاده فرمود: شعر

ما آبروی فقر و قناعت نمی بریم

با پادشه بگوی که روزی مقدر است

من برهمان مذهبم که پیش از این شمهای از حقیقت آن تقریر افتاد، و سخن رفیقان را که میگویند به پیرایهآ حسن و سرمایهآ عقل و کفایت کسب چیزی به دست آید نیز منکر نیستم، اما مدعا آنست که اگر [جمال] حکم قضا از پس پرده به جلوه نیاید کوکب نورافشان حسن از افق اقبال طلوع نمیتواند نمود، و تا کازگزار قدر در دکان مشیت نگشاید متاع شناسندگی و کفایت در بازار قبول رواج نمیتواند یافت. فایدهآ کسب نوالهای است که به حوالهآ تقدیر ازلی نصیب هنرمندان افتد و نفع کشت و زرع خوشهآ [توشهای] است که از خرمن ارادت لم یزلی به مزارعان مزرعهآ حرفت رسد، و بی مقتضای مشیت ریانی هر رقمی که 10 اندیشهآ رنگ آمیز بر لوح خیال کشد، نقش خرابی پذیرد، و هر افسونی که عزیمتخوان تدبیر پیش آرد، عاقبت رنگ افسانه گیرد. شعر

چه نقشها ms642 که برانگیختیم و سود نداشت

فسون ما بر او گشته است افسانه

پس محقق شد که اگر حقتعالی خواهد مقصود هرکس بی محنت و تعب به 15 دست او دهد؛ و اگر ارادهآ ایزدی به حصول آن تعلق نگیرد جد و جهد هیچ فایده ندهد. پس حکم الهی را گردن باید نهاد و سر تسلیم بر خط تقدیر باید گذاشت. مصراع

درمان ما رضا به قضادادن است و بس

چنانکه آن پیزدهقان که مهم خود به عنایت الهی بازگذاشت به اندک زمانی بر 2 مطلوب خود دست یافت و از قید محنت آزاد شد. مصاحبان پرسیدند که چگونه بوده است آن؟ گفت: آوردهاند که در شهر اندلس دهقانی بود با دست و دلی گشاده و اسباب 25 زراعتش دست درهم داده. وقتی از اوقات دخلش بر خرج بیفزود و سیصد دینار زر جمع کرد و بدان مایه زر نیک دلشاد بودی و بههیچوجه قدری از آن در وجه

روزی به طریق معهود زر را شمرده و در صرهای کرده بود و/ میخواست که جایی مضبوط بنهد. دوستی عزیز بر در خانه آمد و آواز داد. دهقان از بیم آنکه درنیابد و بر آن عروس رخشندهآ روی که به حکم استر ذهبک او را در حجاب خفا باید داشت مطلع نگردد به ضبط آن نپرداخت و برداشته در سبوی آب انداخت، و بایار خود جهت مهمی ضروری عزیمت ده نمود. هنگام رفتن زن را مبالغه کرد که طعامی ترتیب دهد. چون دهقان برفت، خاتون خواست که آش پزد، سبو را از آب تهی دید. پس آن سبوی که زر در وی بود نادانسته برداشت و به در خانه آمد، منتظر آنکه آشنایی شاید که ms643 در گذر آید بایستاد. قضا را روستایی قصابی که از جهت خریدن گاو به شهر آمده بود آنجا رسید. زن دهقان را آشنا در نظر آمد. از وی التماس نمود که متحمل این زحمت شو و مقداری آب از برای من بیار تا حق آشنایی گزارده باشی و ثواب دستگیری فروماندهای دریافته. روستایی قبول کرد، 5 و زن آن سبو که صرهآ زر در او بود به قصاب داد. قصاب سبو را در پشت خود کشیده به طلب آب روان شد. در راه حرکت چیزی از درون سبو احساس نمود. رسم تفحص به جای آورده صرهآ زر را دید. به نشاط تمام در جیب تمالک کشید و گفت: شعر دولت آنست که بیخون دل آید به کنار ورنه با سعی [و] عمل باغ جنان این همه نیست

سپاس و منت حضرت عزت را تعالی شأنه که بی شایبهآ محنت و غایلهآ رنج و اذیت نعمتی وافر و ثروتی تمام به من ارزانی داشت، حالا شکرگزاری این دولت غیر مترقب لازم باید شمرد و از حرفت خود انحراف نمیباید نمود، و این زر را جهت روز احتیاج ذخیره باید نهاد. پس روستایی را به شادی آن زر آب آوردن 25 فراموش شد و به زری که به شهر آورده بود که گاو بخرد، گاوی جوان و فربه خرید نمود، پس آنگاه عزیمت خانهآ خویش کرد. [چون] از شهر بیرون آمد اندیشه نمود که تا این صرهآ زر با خود دارم از خوف دزدان ایمن نتوان بود، و اگر

مجوی رسم امانت درین زمانه که نیست

مصلحت آن است که این صره را در گلوی گاو نهم و نوعی سازم که در گلوی وی فرو رود، و بعد از آنکه ms644 ذبح کرده باشم، صره زر به سلامت بردارم. پس گاو 5 بیچاره را بدان مشقت گرفتار گردانید زر را در گلوی وی نهاد، و چون گوسالهآ سامری از او گنج زری برساخت و روی به وطن خویش آورد. قضا را در راه پسرش پیش آمد و مهمی چند دیگر که در ده سانح شده بود و قصاب را تدارک آن میبایست کرد به پدر باز نمود و قصاب به جهت کفایت مهمات به شهر بار دیگر معاودت نموده گاو را به پسر سپرد، و در آن وقت دهقان با یار خویشتن از 10 ده مراجعت نموده، و مدتی بود که دهقان نذر کرده بود که گاوی فربه قربان کند. چون گاوی بدان فربهی دید متوجه خریدن آن شد، و از آنچه قصابزاده توقع سود می داشت چیزی زیاده داده بیع کرد، و گاو را به خانه آورده طرح قربانی افگند. در این محل قصهآ زریادش آمده قصد آن نمود که زر را از آن جا بردارد. چندانچه سبوی زر بیشتر میجست کمتر مییافت. بعد از طیش بسیار از زن خود 15 پرسید که آن سبو که در این مکان بود کجاست؟ زن صورت گذشته را با شوهر خود بازگفت. دهقان چون این کلمات را شنید دود از دلش برآمد و دیدهآ حرصش از حسرت آن زرها می گریست و خرد عاقبت بین بر رسوایی او میخندید. شعر

[جماعتی که بگریند بهر مال و منال

یقین بدان تو که بر خویشتن همی خندند]

دهقان ساعتی چند در ورطهآ تحیر و تفکر افتاد و زمانی در غرقاب تحسر اضطراب کرده عاقبت رضا و تسلیم را پیش گرفت و با خود گفت که رضا به قضاو توکل به حضرت پروردگار، مصراع

بگذاشتیم تا کرم حق چها کند

پس بفرمود تاگاو را قربان کردند و چون کار به تنقیهآ احشا رسید، چشمش به 25 صره زر افتاده. از فرح مدهوش گشت و چون به ms645 هوش [باز] آمد آن صرهآ زر را برداشته و از الواث پاک کرده زرها را بیرون آورد و هر زمان درستی برداشتی و

هرگز خللی به روزگارت مرساد

پس آنگه با خویشتن اندیشه نمود/ که این نوبت به چنین امری عجیب و سری غریب که نه هیج دیده دیده و نه هیچ گوش شنیده این زر به دست آمد. بعد ازین جای این صرهآ زر جز کمر من نخواهد بود و یک لحظه بی او بودن متصور نخواهد شد که گفتهاند: شعر

جدایی از تو تصور نمیتوانم کرد کسی ز جان گرامی چرا جدا باشد

از آن پس مرد دهقان همواره آن [صرهآ] زر را با خویشتن نگاه میداشت و 10 خاتون وی را ملامت مینمودی که این عمل از طریق توکل دور است، چه ذخیره نهادن بر رزاقی حق سبحانه و تعالی اعتماد ناکردن است و چون به حکم فابتغوا عندالله الرزق، روزی از خزانهآ کرم او میباید جست. عاقل کامل آن است که در جمع مال حرص ننماید، و دیدهآ توکل به فیاضی حق که هیچ فردی از خوان احسان او بی بهره نیست بگشاید و بیقین داند که از روزی آنچه در ازل مقدر شده 5 و امر لم یزل مقرر فرموده زیاده و نقصان بدان راه ندارد. مصراع

که در پیمانهآ تقدیر بیشوکم نمیگنجد

دهقان گفت: ای زن! در عالم اسباب از ملاحظهآ وسایط چاره نیست. به صورت محافظت اسباب میباید کرد و به معنی شراب [تفویض] از ساغر توکل میباید چشید. شعر غافل منشین که عالم اسبابست اسباب نگه دار و توکل میکن

زن دم در کشید و دهقان آن صرهآ زر در کمر بسته به کار خویشتن مشغول گردید. روزی در چشمه غسل میکرد و آن صرهآ زر را از کمر باز کرده در کنار ms646 آن چشمه بنهاد و چون از غسل کردن فارغ گردید روی به راه نهاد. متعاقب او شبانی رسید که گوسفندان را آب دهد. [صره] زر را دیده برداشت و با وفور نشاط و 25 بهجت تمام بازگردید و به منزل خویشتن آمده بشمرد. سیصد دینار بود. با خود گفت: این عقدی تمام است و هرچه از این زر بردارم نقصانی به وی راه یابد، شاید که دیگزبار به همین عدد نرسد. در ضرورتها صبر باید نمود پس آن

بسیار بجست و بی به مقصود نبرد آخرالامر مغبون و محزون به خانه بازآمد و صورت حال با عیال بازنمود. دل زن از غصهآ شوهر مالامال بود. چون کیفیت واقعه بشنید زبان ملامت بگشود و گفت: ای بی عاقبت! بر حفظ آن زر این همه مبالغه نمودی و در نفقه امساک 235a ورزیدی/وجه معیشت بر عیال تنگ کردی، اکنون در حسرتر آن گریان و غمناک میباشی. دهقان گفت راست میگویی. شعر

به درد دوری اگر مبتلا شدیم سزاست

چو روز وصل نگفتیم شکر نعمت خویش محض غلط و غلط محض بود که در ادخار سعی نمودم و از اهل و عیال بازگرفته درنگاهداشت آن مبالغه کردم. هیچ عاقل این کند که صره زر بر کمر بسته شب و روز محنت کشد، و برای آسایش نسیه به رنج نقد گرفتار شود، و ناگاه از 15 کارخانهآ تقدیر نقشی که [نه] بر لوح تصویر بوده باشد پدید آید، و چون من به گرداب تحسر درافتاده از ساحل نجات دور ماند. شعر چند به افزون غم افزون خوری شیر و میت هست ms647 چراخون خوری آنکه گهر دارد و کان میگند جان ز برای دگران میگند چند کشی از بی بیشی گزند کوش به خرسندی و باش ارجمند 2 پس دهقان به توبه و انابت اشتغال نمود و نذر کرد که دیگر ذخیره ننهد و هرچه به دست آید بی توقف صرف سازد. پس به توکل توسل جسته مصالح خود به حضرت معبود تفویض نمود و به قضای الهی رضا داده سر انقیاد بر قدم تسلیم نهاد. مصراع

بنشین و تکیه بر کرم کازسازکن از آن جانب شبان صرهآ زر در بغل به گوسفند چرانیدن مشغول بود. روزی به حوالی چاهی رسید. ناگاه جمعی سوار از دور پدید آمدند. شبان از خوف آنکه

متعاقب رفتن او دهقان به جایی میرفت. بادی سخت برآمد و عمامهآ او را ربوده به همان چاه انداخت. دهقان سبک به چاه فرو شد و دستار را طلب مینمود که ناگاه صرهآ زر به دستش آمد. مصراع

یکی کهربا جست یاقوت یافت

شکر الهی به جای آورده بازگشت، و قصهآ آن حال با عیال در میان آورد. چون شمار کردند همان سیصد دینار بود. دهقان گفت اینک خدای تعالی همان مقدار زرکه از من غایب شده بود از غیب به من رسانید. پس به نذری که کرده بود وفا نمود و بنیاد بذل کردن نهاد. بعضی بر عیال نفقه میکرد و برخی در راه خدا صرف مینمود تا دویست دینار خرج کرد. اما آن شبان پگاه دل از مهم گوسفندان جمع کرده به سر چاه آمد. یوسف روشن روی خود را در چاه ندید. یعقوبوار نعره برکشید و نفیر وااسفاه به گردون رسانید و گفت: مرا بعد ازین از سرمایهآ حیات چه سود باشد، و در حسرت آن محبوب جانی از عمر و زندگانی ms648 چه راحت رسد! شعر نعمت دیده نخواهم که بماند پس ازین

ماند چون دیده از آن نعمت دیدار جدا

پس شبان، روزان و شبان حیران میگشت. بعد از مدتی به شهر آمده گذرش به زاویهآ دهقان افتاد و دهقان برحسب عادت هرکس که به او میرسید او را ضیافت مینمود و بعد از خوردن طعام از هر نوع سخنان در میان میآورد. چون 25 شبان برحسب اتفاق به میهمانخانهآ وی رسید/ بعد از مراسم ضیافت از هر باب حکایت در میان آمد. شبان را آثار ملالت تمام از کلام به ظهور میرسید، و در میان سخن بی اختیار اشک حسرت از دیده میبارید. دهقان سبب گریه و کلفت وی پرسید. شبان در جواب گفت که چگونه شکستهآ دل و پریشان خاطر نباشم. شعر آنچه از من گم شدهست اراز سلیمان گم شدی

بر سلیمان هم پری هم اهرمن بگریستی

هرکه یقینش به توکل کشید چهرهآ مقصود بزودی بدید

دهقان صددینار زرکه باقی مانده بود بر سبیل تحفه پیش شبان نهاد. شبان ممنون دهقان گشته آن صد ms649 دینار را برداشته با خود گفت این مقدمهآ دولت است و امیدوارم که باقی نیز بهدست آید، حالا این را نیکو محافظت باید نمود. پس چوب دستی سطبر داشت که بدان گوسفندان را همی چرانیدی. پارهای از وی مجوف ساخته زرها را دروی تعبیه نمود. روزی به کنار رودی بزرگ ایستاده بود. آن چوبدستی در 15 آن آب رود افتاد. هر چند جهد نمود که بگیرد نتوانست. و گذر آب بر در شهر بود.

اتفاقا دهقان بر کنار آب غسل میکرد، عصایی دید که آب به جانب او میآورد. برداشته به خانه برد. خاتونش طبخ میکرد و هیزم نمانده بود. دهقان عصا را شکستن گرفت تا طبخ به اتمام رسد که ناگاه دامنش پر زر شد. پس دهقان 5شروع در شمردن وی کرد چون به اتمام رسانید همان/ صددینار بود. سجدهآ 20 شکر نموده دیگزباره دست بذل و انفاق بگشاد؛ و دو سه شبانه روز برآمد. شبان باز به منزل دهقان رسید از نوبت اول سراسیمهتر شده. حال صد دینار و عصا را بازگفت. دهقان از وی پرسید که راست بگو که این زرها که اول بار از تو غایب شده بود از کجا به هم رسانیده بودی. شبان صورت حال به راستی باز نمود که فلان وقت به فلان سرچشمه [صرهای] یافته بودم، در فلان چاه انداختم. دهقان 25 تبسم نموده گفت: ستایش و سپاس آن خداوندی را که حق را در مرکز خود قرار داد. ای شبانا بدان که [صره] زر را من در سرچشمه گذاشته بودم و در چاه نیز

معلوم شد که روزی کس کس نمیخورد. و غرض من از ایراد این مثل آن بود که یاران ms650 نیز سزمنزل قناعت از دست ندهند و قدم از دایرهآ توکل بیرون ننهند، و از عجایبهای زمانه که نتیجهآ قضا و قدر است غافل نباشند و فرصت حیات را غنیمت دانسته بر مال و جمال اعتماد ننمایند که حقیقت امور در پس پردهآ قضا مختفی و مستوراست و، مصراع

کس را وقوف نیست که انجام کار چیست القصه آن روز بدین مقالات به سر بردند. روز دیگر که دهقان قدرت گل صدبرگ آفتاب را در چمن افق به صد آب و رنگ بنمود و ستبل غالیهآ بار بازار شب تار از بنفشهآ زار سپهر پردهآ خفا در روی کشید، شعر

چو لاله چهرهآ مهر سپهر تابان شد

شکوفههای کواکب ز دیده پنهان شد برزگز بچه برخاست و گفت: شما فارغ باشید تا من امروز از ثمرهآ اجتهاد [خود] نصیبی به نظر آرم و فردا که درماندگی کمتر شد هریک به نوبت تدبیر وجه معاش بکنید. دوستان بدین سخن همداستان شدند. دهقان زاده به در شهر رسیده پرسید که درین شهر کدام کار بهتر است؟ گفتند حالا هیزم قیمت تمام دارد. جوان فی الحال به کوه رفت و پشتوارهای گران از هیزم بسته و در پشت 25کشیده به شهر رسانید، و به ده درهم بفروخت، و طعام لذیذ خریده روی به جانب یاران نهاد. و چون از شهر بیرون آمد بر در دروازه نوشت که نتیجهآ کسب یک روزه ده درهم است. حاصل الامر یاران آن روز از مایدهآ دهقان نوالهآ عیشی تناول فرمودند. دیگزروز که حسن جهان آرای خورشید تابان عالم تاریک را روشن و درخشان گردانید، شعر 25به روز تازه مهر عالم افروز برون آورد سر از غرفهآ روز

جوان زیبأروی را گفتند امروز به جمال خویش حیلهای اندیش که سبب فراغت و موجب رفاهیت یاران شود جوان برخاست و اندیشه مند به جانب

کارم از زلف تو درهم شد و مشکل اینست

که گشادن نتوان مشکل خود پیش کسی القصه در این فکر به شهر درآمد و رنجور و اندیشهناک بر سر کوچهای 5 بنشست. ناگهان زنی پاکیزهآروی و آشفتهآ موی که مال وافرو تجمل فراوان داشت بر او بگذشت، و آن روی دلنواز و خط دلفریب مشاهده نموده، متاع صبر و شکیب به باد عشق برداد. شعر بدان سان در دلش افتاد جوشی که پیدا شد ز هر مویش خروشی بزد دست و قصب از مه بیفگند کمند دلشکن بر ره بیفگند کنیز خود را گفت که در این رخسارهآ زیبا که گل ورد از خجالت طراوت آن چون سمن، زرد و منفعل گشته، و این قامت رعنا که سرو سهی از انفعال نازکی و لطافتش دست بر سر و پای در گل نشسته تماشاکن. شعر سرو من از چمن جان و دل آمد بیرون

نسبتش نیست بدان سرو که از آب و گل است اگر حدیث آن لب گویم، لعلی است شکزآمیز و اگر رقم آن خط خوانم بلایی است فتنهآ انگیز. شعر تبارکالله تا این چه روی و آن چه خط است

گلی و سبزهای از رحمت خدا کرده و بر هر تقدیری: ما هذا بشرا ان هذا الا ملک کریم، مصراع

که این جمال نه در حد آدمیزاد است ای کنیزک! تدبیری اندیش که این مرغ همایون به دام افتد، و حیلهای ساز که این نگار نازنین به دست آید. کنیزک قبول گرده به نزدیک جوان آمده گفت: شعر

ای نور دیده آرزوی جان کیستی

شیرین لب که و شکرستان کیستی

شوریست از لب تو به بازار کاینات

آخر بگوی تا نمک خوان کیستی

ای نازنین! بیبی من نیازمندی رسانیده میگوید که تو در این شهر غریب مینمایی ms652 و غریبان شکستهآ دل باشند، ما موضعی تازه و خرم داریم. اگر تشریف فرموده به جمال خویش ساعتی میزبانی میکنی، من عمر جاودانی یابم و تو را نیز زیان ندارد. جوان جواب داد که فرمان بردارم و هیچ عذری نیست. پس به میهمانی زن رفت و تا آخر روز با او به سر برد. شعر

هوای دل هوس را شد عنان گیر

شکیب از سینه بیرون جست چون تیر

عروسی دید زیبا دل درو بست

تنوری گرم [و] خالی نان فرو بست بیگاهان متوجه همراهان شد، زن صد درم پیش او نهاده عذرخواهی نمود. جوان برگ یاران ساخته بر در شهر نوشت که قیمت یک روزهآ جمال صد درم است. دیگزروز که بازرگان حکمت، کارگاه چرخ اطلس را در بازگشاد و دیبای زریفت آفتاب را از دکان سپهر والا بر معاملان بازار دنیی جلوه داد، شعر

فرو ریخت زر چرخ گوهزفروش ز بازار گردون برآمد خروش بازرگان بچه را گفتند که امروز مهمان عقل و کفایت تو خواهیم بود. بازارگان بچه/ قبول کرد و به در شهر آمده سیری میکرد. در آن وقت کشتیی مشحون به انواع نفایس از طرف آب به در شهر آورده بودند، و اهل شهر در خریدن آن توقفی داشتند تا به کسادی بخرند. بازارگان زاده آن را به قیمت موافق بخرید، و همان روز به نقد فروخته، هزار درم سود کرد و اسباب یاران را مهیا 25گردانیده، بر در شهر مرقوم ساخت که حاصل یک روزه خرد و کفایت هزار درم است. روز دیگر که شاه انجم به تخت فلک چهارم برآمد و رایت سلطنت در دارالملک سپهر برافراخت. شعر

صبح سیمین قبای زرین تاج تاج از زر نهاد و تخت از عاج پادشاهزاده را گفتند تو همواره لاف توکل میزنی و صفت تفویض و تسلیم 25 میکنی، اکنون [اگر] تو را از این صفتها ثمره خواهد بود، تیمار کار ما بباید داشت. شاهزاده سخن ms653 ایشان را قبول نموده با همتی عالی و عزیمتی از شایبهآ تردد خالی روی به شهر نهاد. از قضا پادشاء شهر را قضا رسیده بود و مردم به

سفیه ار درشتی کند از غرور

ز من غیر نرمی نیابد ظهور

ور از ناخوشی میکشد صد خروش

مرا ناخوش از وی خوش آید به گوش

چون جنازه بیرون بردند و کوشک خالی شد، شاهزاده همانجا بازمانده به 15 اطراف و جوانب قصر مینگریست. دریان دیگزباره در سفاهت بیفزود و او را به زندان برده نگاه داشت. شب درآمد و از شاهزاده خبری و اثری پیدانشد. یاران با یکدیگر گفتند بیچاره این جوان که بنای کار خود بر توکل نهاده بود، چون از آن صورت فایده نیافت از صحبت ما روی برتافت. کاشکی ما او را این تکلیف نمیکردیم و دل مبارکش آزرده نمی ساختیم. ایشان این جا زیان ملامت گشاده و آنجا 15 شاهزاده به بند و زندان افتاده به دست خیال جانب رفیقان پیغام میفرستاد. شعر

خبر من برسانید به مرغان چمن

که هم آواز شما در قفسی افتاده است

دیگزروز اشراف و اعیان شهر و اصول و ارکان ملک فراهم آمدند و میخواستند که کار حکومت بر کسی قرار دهند، و ملک ایشان را وارثی نبود. در 20 این مفاوضه خوض نموده، از هر باب/ رایی میزدند. دریان ایشان را گفت این کار پوشیده دارید که جاسوسی گرفتهام و یمکن که از رفقای او نیز در این جا باشد، مبادا که بر مجادلهآ شما وقوف ms654 یابد و از آن خللی زاید. پس حکایت ملکزاده و جفای خود بازراند. حضار صواب آن دیدند که او را طلبیده استکشاف حال وی کنند. کس رفت و ملکزاده را از محبس به مجلس آورد. چون نظر ایشان 25 بر جمال ملکآرای ملکزاده افتاد، دانستند که آن روی زیبا سیمای جاسوسی ندارد، و از چنان شخصی کریم این نوع کاری نیاید. شرایط تعظیم مرعی داشته

تو بدین حسن و لطافت زکجا آمدهای

بنشین گر ز برای دل ما آمدهای

شاهزاده جواب ایشان بر وجهی نیکو اداکرد و از اصل و نسب خویش ایشان را باخبر گردانید، و کیفیت فوت پدر و تغلب برادر به تفصیل بازگفت. اتفاقا جمعی از بزرگان این مجلس که به خدمت پدر وی رسیده بودند و آن گوهر صدف شاهی را برگوشهآ تخت شاهنشاهی دیده، فی الحال بشناختند و با سایر ارکان دولت و مملکت حال سلطنت و بسط ممالک ایشان بازگفتند، و مجموع اکابر آن مملکت را دیدار او خوش آمده متفق الکلمه گفتند که لایق حکومت این خطه اوست که ذاتی پاک و نسبی پاکیزه دارد، و بیشک افتتاح ابواب عدالت و عاطفت بر رعیت اقتدا به سلف بزرگوار خود [خواهد کرد] و تتبع آثار ستوده و رسوم پسندیدهآ ایشان نموده، فضایل موروثی با مفاخر مکتسبی جمع ساخته خلق را در سایهآ رعایت آسوده خواهد داشت. لمعهآ فر یزدانی که از جبین مبین او لامع است بر استعداد جهانبانی و استحقاق کشوزستانی دلیلی قاطع و حجتی 5ساطع است و علامت شهریاری و امارت نامداری او بر هیچ صاحب نظر مخفی نخواهد ماند. شعر

بر حشمت سلیمان آنکس که شک نماید

بر عقل و دانش او خندند مرغ و ماهی پس همان روز با او بیعت کردند و ملکی بدین آسانی به دست وی افتاد، و از 25 میامن توکل ثمرهای ms655 بدان خوبی حاصل آمد، و هرکه در مقام توکل ثابتقدم باشد نتایج آن در دین و دنیی یافته، به هر دو سرای کام رواگردد. شعر

کلید توکل گر آید به دست در گنج اقبال بتوان گشود

به چوگان صدق اندرین عرصهآ گاه ز میدان توان گوی دولت ربود

و در آن شهر سنتی بود که روز اول پادشاه را بر پیل سپید نشانده گرد شهر 25 برآوردندی. جهت او نیز همان سنت رعایت کردند. شاهزاده در محلی که به دروازه رسید و کلماتی که یاران بر در شهر/ نوشته بودند بدید، فرمود که پهلوی 238 آن نوشتهها نوشتند که کسب و جمال و عقل و کمال آنگاه ثمره دهد که قضای

بخت چون بر تخت دیدش تهنیتها کرد و گفت

ای که بر تخت جهانداری تو میدانی نشست

چون جهانداران کمر بربند و عالم برگشای

وقت کار آمد دگر بیکار نتوانی نشست

پس یاران را بخواند. صاحب عقل و کفایت را با وزیر ملک شریک کرد و دهقانزاده را بر سر اسباب املاک خاصه بازداشت، و صاحب جمال را خلعت گران مایه داده مال بیپایان به وی ارزانی داشت و فرمود که هرچند مفارقت 10 دوست عزیز صعب است اما تو را در این خطه بودن صلاح نیست تا زنان بر جمال تو دل ندهند و از آن فسق و فساد تولد نکند. پس روی به بزرگان مجلس کرده گفت: در میان شما بسیار کس به عقل و شجاعت و هنر و کفایت بر من راجح است اما ملک به عنایت ازلی و مساعدتد لم یزلی توان یافت چنانکه از منطوق: ms656 تؤتی الملک من تشآء مفهوم میشود. شعر

ای مقصد همت بلندان مقصود دل نیازمندان

از قسمت بندگی و شاهی دولت تو دهی به هرکه خواهی

[توفیق تو گرنه رو نماید این راه به عقل کی گشاید]

همراهان من به کسب کوشیدند و هرکس را دست آویزی حاصل بود و من نه بر دانش و قوت خویش اعتماد داشتم و نه به معرفت و مظاهرت کسی استظهار 20 جستم، بلکه بنای کار خود بر توکل نهادم و به قضای الهی رضا دادم و گفتم: شعر

سر قبول بباید نهاد و گردن طوع

که هرچه حاکم عادل کند همه داد است

از میان حاضران مردی سخندان برپای خاست و گفت: آنچه بر لفظ ملک میگذرد گوهری است به الماس خرد سفته و زری است بر محکه حکمت 25 آزموده، و هیچ اهلیت جهانداری را چون عقل و حکمت نیست، و استحقاق پادشاه بدین اشارت بر همه بندگان چون آفتاب روشن [شده] و جهان آفرین خود

سعادت اهل این ناحیت تو را بدین منزلت رسانید و قوت طالع ساکنان این بوم سایهآ همایون چون تو همایی بر سر مرغان شکستهآبال رعیت گسترانید. شعر

مبارک منزلی کانجا فرود آید چنین ماهی

همایون عرصهای کآرد به سویش رخ چنین شاهی

دیگری برخاست و زیان به ثنای شاه جوانبخت فلکتخت بیاراست و جواهر این ابیات برطبق بیان نهاده نثار فرق شهریار کرد. شعر ایا شهی که کف کامگار ززیخشت

کمند در بر گردون کامران انداخت

شد از نزول حوادث چو آسمان روشن

بر آن دیار که چتر تو سایبان انداخت

همچنین هریک از اعاظم فراخور حال سخنی می راندند و از صحایف مناقب 5خسروی نکتهای میخواندند. بآخر پیری پاک ضمیری نیکؤتقریر بریای خاست و بعد از تقدیم ms657 مراسم دعا و ثناگفت: ای ملک! در باب قضا و قدر که زیان گوهزفشان شاه اول مجلس نکتهای از آن بیان فرمود این بنده را سزگذشتی هست، اگر فرمان مطاع شرف صدور یابد بازگویم. ملک گفت: بیارتا چه داری و چگونه بوده است آن؟ پیرگفت: من در خدمت یکی از بزرگان بودم. چون بیوفایی دنیا بشناختم و از فریب این زال دستاننمای آگاه شدم و بدانستم که عروس شوهزکش دنیا بسی شیفتگان محبت خود را از یافتن مراد نامراد کرد، و این معشوقهآ غدار ناسازگار 25 بسیار عاشقان سزانداز را از پای درآورد، با خود گفتم ای ابله، دل در دوستی کسی میبندی که دست رد بر سینهآ صد هزار پادشاه کامگار نهاده است و خرمن جمعیت چندین شهریار نامدار به باد نیستی و پریشانی برداده، از سر این معامله

هرکس که ره و رسم جهان نیک شناخت

از بهر اقامت اندرو خانه نساخت

این کهنه رباط را عمارت چکنی

آخر چو به دیگریش باید پرداخت

از خواب غفلت بیدار شو که وقت تنگ است و مرکب عمل لنگ. از عمر کوتاه توشهای بردار که راه دور و دراز است و تاب آتش بادیه جان گداز. شعر

آن طلب امروز به هر گوشهای کز بی فردات بود توشهای

راه تو دور آمد و منزل دراز برگ ره و توشهآ منزل بساز

عاقبت بدین فکر که کردم نفس سزکش انتباهی یافت و به نشاطی تمام و 1 رغبتی لاکلام روی به کار آخرت آوردم، و صحبت دنیا و خدمت اهل دنیا راپشت پایی زدم. روزی در بازار صیادی دیدم که دو هدهد میفروخت و ایشان به زیان حال با هم غم دل میگفتند و از گرفتاری پژمرده شده مژدهآ آزادی از خدا میطلبیدند. مرا برایشان رحم آمد. خواستم که برای رستگاری آخرت ایشان را بخرم و ms658 از بند آزاد گردانم تا دولت آزادی را از حبس عذاب ایزدی مترصد باشم. 15 صیاد ایشان را به دو درم بها کرد و من در ملک خود همان دو درم داشتم. متردذ حال گشتم و نفس به خرج آن رخصت نمیداد و خاطر به نجات مرغان متعلق بود. عاقبت توکل کردم و هردو را خریده از شهر بیرون بردم و رها کردم. ایشان بر بالای دیواری برآمده چنانچه رسم حق شناسان باشد عذرخواستند و گفتند: حالا دست ما به مجازات و مکافات تو نمی رسد فاما در زیر این دیوار صندوقی پراز 2 جواهر قیمتی است، بشکاف و بردار. مرا از گفتار ایشان عجب آمد. گفتم طرفه حالتی است که صندوق را در زیر دیوار میبینید و از دام در زیر گل غافل میشوید. جواب دادند که قضا چون نازل شود دیدهآ عقل خیره و روز خردهبینی تیره گردد و به هیچ گونه مقتضای قضا و قدر مندفع نگردد، و در آن محل نه عاقل را بصیرت ماند و نه عارف را بصر نفع رساند. و این وجه برای آنکه نفاذ حکم 25 الهی درضمن آن حاصل آید، و این حکایت قول شاه را که در باب قضا و قدر فرمود گواهی عادل است، و حکما مؤید این فرمودهاند: شعر

گر کار تو نیکست به تدبیر تو نیست

ور نیز بد است هم به تقصیر تو نیست

تسلیم و رضاپیشه کن و شاد بزی

کاین نیک و بد جهان به تقدیر تو نیست پس گفت: ای شاها من زیر آن دیوار را بکاویدم و صندوق جواهر در ضبط آوردم و بازمی نمایم تا ملک/ مثال مبارک ارزانی فرماید که آن را به خزانهآ عامره رسانند. شاهزاده گفت که تو تخمی کاشتهای و بر آن برداشتهای. طمع در آن شرط نیست و خلاف مروت است، و این جواهر حکمت که در مجلس به رشتهآ تقریر کشیدی ما را ms659 کفایت است چه هیچ گوهر زیباتر از سخن نیکو نتواند بود، و 5 به کیمیای سخن مس قلب را زر تمام عیار میتوان ساخت. شعر بگو ای سخن کیمیای تو چیست عیار تو را کیمیأساز کیست

که چندین نگار از تو برساختند هنوز از تو حرفی نپرداختند

ز ما یادگاری که ماند توی

ندانم چه مرغی بدین نیکوی حاضران بر ذهن شاهزاده آفرین کردند و بیکبارگی دل در پیمان او بستند و 5 سر اختیار به قبضهآ اقتدار او [باز] دادند، و در ظلال نوال او اوقات می گذرانیدند. مصراع

تا آن زمان که نوبت ایشان تمام شد این است داستان منافع توکل و تفویض و نتایج قضا و قدر که هیچ عاقل را از دانستن این مقدار گزیر نیست که اگر عنان اختیار در دست اوست پس باید که 2 هیچ مهم او برخلاف مراد وجود نگیرد و حال آنکه، شعر هزار نقش برآرد زمانه و نبود یکی از آنچه در آیینهآ تصور ماست [و در اول این قصیده چه نیکو گفته است] شعر

اگر محول حال جهانیان نه قضاست

چرا مجاری احوال برخلاف رضاست 2چون برهمن این فصل را بپرداخت و مضمون قضایا و وصایای هوشنگ را به ادای این داستان تمام ساخت، رای دابشلیم رسم خدمت به جای آورده فرمود که به یمن همت حکیم عالی مرتبت نقاب خفا از چهرهآ مقصود برافتاد، و مطلوبی که

منت ایزد را که باری سعی ما باطل نشد اکنون التماس دارم که حکیم روشندل تحفهای از من قبول کند و هدیهای که به طریق اخلاص آوردهام رد نفرماید. برهمن گفت: ای ملک! من از دار دنیا به گوشهای و توشهای قناعت کردهام و دامن دل از لوث تعلقاتر دنیا شسته. امکان5 ندارد که به هیچ وجه بار دیگر به قاذورات تکلفات او آلوده تواند شد. شعر

به ms660 دنیا تا توان آسوده بودن دریغ آید مرا آلوده بودن

و اگر ملک میخواهد که مرا خدمتی کند و طوق منتی در گردن من افگند، توقع دارم که این کلمات حکمت آمیز را در رشتهآ تألیف کشیده، مقتدای راه 239b نجات و پیشوای طریق کمال شناسد،/ و همواره بدین و سیله مرا بر خاطر عاطر 1 گذرانیده دعایی دریغ ندارد که به حکم دعاء الامام العادل لا یرد، دعوت پادشاهان عادل به عز اجابت قرین است. رای قبول کرد و برهمن را وداع نموده به دارالملک خود باز آمد، و آنچه از جواهر حکمت به دست آورده بود در رشتهآ بزرگ استمداد از این نصایح طلبیدی. شعر تألیف انتظام داد، پیوسته در سوانح امور التجا بدین مواعظ نمودی و در وقایع

آنکه او پیروی پند خردمندان کرد

آخرالامر به سزمنزل مقصود رسید

وآنکه شد منحرف از جادهآ این راست روان

راه گم کرد و ز مطلوب نشانی نشنید

چون خجستهآ رای این حکایت دلپذیر از بدایت تا نهایت تقریر کرد، 2 همایودفال چون گل سیراب بر بساط نشاط شکفتن گرفت، و نهال حالش در چمن اقبال سرسبزی آغاز کرد؛ و وزیر را به عواطف پادشاهانه امیدوار ساخته دیدهآ دلش به حصول مقاصد روشن گردانید و گفت: شعر

زهی تقریر دلجویت تماشاگاه روحانی

بیان شافیت نزهتفزای روح انسانی به ادای این قصهآ شیرین کام جان مرا حلاوتی ارزانی داشتی، و به بیان این کلام حکمت فرجام تخم سعادت جاوید در زمین دل من کاشتی، و بعدالیوم

دامن آلوده اگر خود همه حکمت گوید

به سخن گفتن زیباش بدان به نشوند

وانکه پاکیزة دلست ار بنشیند خاموش همه از سیرت صافیش نصیحت شنوند

پس وزیر شاه را دعا کرد و گفت: آنچه بر زبان حکمتنشان شاهنشاهی گذشت عین صدق و محض صواب است، چه سخن اریاب تزویر و ریا فروغی دروغ دارد، و به اندک زمانی چون آتش درمنه فرو میرد، و کلام اصحاب صدق و صفا مانند تباشیر صبح هردم در روشنی بیفزاید، و چون شعلهآ خورشید ساعت 15 به ساعت نورانی نماید. شعر

سخن کز نفس زاید برندارد روح از جایش

وگر از دل برون آید زجان سازند مأوایش

بار دیگر آن پادشاه فلک آستان ملک آشیان که همایون فال بوده باشد وزیر صاحب مرتبه را بسیار بسیار بنواخت و رایت دولتش به ذروهآ چرخ برین 20 برافراخت و وزیر آثار صفات پسندیدهآ شاهی و انوار اخلاق ستودهآ شهنشاهی مشاهده نموده، بنای ثنا و دعاگویی و عرض اخلاص و نیازپاشی را بدین بیت تمهید داد. شعر تو ای شه بخوبی اخلاق خویش سبق بردی از پادشاهان پیش زهی دین و دانش زهی عدل و داد زهی ملک و ملت که پاینده باد *** حاصل کلام اینکه آن مجلس بدین سخن ختم شد و همایونفال نیز به دستور دابشلیم لطایف این حکایات را بر اوراق اعمال خود ثبت نموده، در تشید مبانی

چو زین دو درگذری کل من علیها فان

مباش در بی آزار و کار خلق برآر

کزین دو کار بیابی سعادت دو جهان

** این بود کلمهای چند که به مقتضای زمان زبان قلم به انشای آن مسامحت نمود، و بر وجهی که قریحهآ خامه اقتضا کردی رقم زدهآ ms662 کلک بیان شد، و امیدواری به مکارم اوصاف افاضل انام و محاسن اطوار امیر عالیمقام چنان است که ذیل 1 اغماض بر کلماتد ناسنجیده و عبارات ناپسندیدهآ این کمینه پوشند، و از روی ذرهآپروری و فقیرنوازی، مصراع

با آنکه سراسر همه عیب افتاده است به عین الرضا ملحوظ سازند. شعر در که درین سینه نهان داشتم یک به یک از دل به زیان داشتم گر بد و گر نیک فگندم بپیش پوش به دامان نکویی خویش چونکه بدین پایه رساندم کلام به که کنم ختم سخن والسلام1

پایان

أنوار سهيلي

أنوار سهيلي

نبذة عن الكتاب

الفهرس