8P231393 الف 1ک /6 29761 358839-93م

نخل زبان را7 رطب نوش داد در دهان را صدف گوش داد

تختهآ خاکی به کنارشن نهاد8 زاحسن تقویم شمارش نهاد تعالی الله چه حکیمی است8، که اجتماع قوای متضاده در موضع واحد از بدایع حکمتش نکتهای است و ارتفاع بقاع افلاک بر ذروه10 سماک، از صنایع قدرتش شمهای، و11 تبارک الله چه کریمی است که قرص آفتاب جهانتاب، گرد نانی از خوان12 احسان و13، جود اوست و هستی هر ذره ای از ممکنات برهانی چون آفتاب روشن بر اثبات وجود او.

ای همه هستی زتو پیدا شده خای ضعیف از تو توانا شده

یافت زهستی تو عالم نظام شاهد هستی تو هستی تمام عقل نخستین را در18 سرادقات عظمت و جلالت راه نیست و وهم دوربین از کنه معرفت ذاتت آگاه نی.

منزه ذات پاکت از چه و چون تعالی ربنا15 ms001 عما یقولون

اغتصام الوری بمغفرتک عجز الواصفون عن صفیک5555

تب علینا فاننا بشر ما عرفنای حق معرفتک*5*5

نی عقل به غایت کمال تو رسد نی فکر به کنه لایزال تو رسد کو غیر تو کس تا به کمال تو رسد1 در کنه کمالت نرسد هیچکسی و درود نامعدود بر مقصود اصلی2 خلقت و علت غایی فطرت، سلطان بارگاه دنی فتدلی، مسند آرای قرب اوادنی، بدر آسمان سبحان الذی اسری، صدر ایوان و ماینطق عن الهوی نکتهدان علمک ما لم تکن تعلم، شیرین زبان آنا آفصح العرب والعجم*، مخاطب به خطاب لولاک لما خلقت الافلاک**، مزین به زینت وآتیناه الحکمه و فصنل الخطاب، مشرف به خلعت انک لعلی خلق عظیم، محلی به حلیه وإنکا لعلی هدی منتقیم، أملح الأنبیا بالاخلاق، اکرم المرسلین بالاشقاق. شاه عرب، رسول خدا، پیشوای دین ختم رسل، شفیع أمم، سید الوری آن3 صاحب دنی فتدلی و یاوسین وان4 مالک لعمرک و لولای و6 طاوها و الشمس والضحاست زرویش کنایتی صلوا علیه ما لمع الشمس فی الضحا * آفاق در ظلال کمال محمداست کونین عکس نور جمال محمد است هر صبح و شام کون و مکان را رخ نیاز بر آستان جاه و جلال محمد است خلوت نشتگان زاویه9 قدس را درگوش جان، مذاق مقال محمد است صد چون خضر به بادیهآ جانگداز شوق لب تشنهآ زلال وصال محمداست نور جبین مهر و مه بدر لمعه ای از روی آفتاب، مثال محمد است آینهآ منیر سپهر و ضمیر عقل روشن زنور مهر جمال محمد است سر بگذراند از سر هفت آسمان به فخر برفرق جسته هر که ظلال محمد10است

ن نه فلک و سفره زمین هر جا که هست خوان نوال محمداست11 فرمان روایی فلک و12 خسروی مهر3 از دولت محمد و آل محمد است و صلوات بی انجام و سلام مالاکلام برارواح مقدسه و اشباع مطهرةآ آل فرخنده، مال و اولاڈ1 آمجاد و عشیرت ملایک سیرت ms002 او باد که هر یک دری از آسمان امامت و در دریای بی پایان7هدایت و شمع

مشنوی:

چنین گفت مرد سخندان به من که ای باغبان ریاض سخن

دراین روضهآ پاک میوهآ نو9 نشان درخت معانی به نوعی نشان

که هر کو خورد میوه زان درخت نشاننده را گوید ای نیکبخت

دراین باغ خوش میوه های تراست به زیبایی از یکدیگر بهتراست و. چون رسم قدیم حکما،، قدما و متأخرین و دابآ علما و11 آفاضل روی زمین آن است، که اوایل تصانیف و رسایل خود را مجلی و مجلی سازند12 به اسم سامی خورشید مآثری13 که افتاد14، کان کوی عجز و انکسار را ذرهوار از خاک مذلت برداشته، کلاه گوشهآ قدر و منزلتشان به ذروهآ سماک رساند1. اقتداء بهم19 دیباچهآ این رساله17 را مزین ساخت به القاب همیون نواب کامکار18، اعلیحضرت شاه گیتی پناه، سایهآ لطف الله، سکندر جاه، جمشید سپاه19، فریدون دستگاه، وارث ملک سلیمان، محیی مآثر نوشیروان، پادشاه تاجبخش کشورستان، نور حدقهآ اعیان20، نور حدیقهآ جنان، باسط بساط عدل و

تن خصمت که بود آسفل دوزخ جایش باد یکبارگی از روی زمین مستأصل مدت عمر تو بادا به درازی چندان که بود از ابد و مدت دوران اطول ترقب1 از مکارم اخلاق و محاسن اطوار اولی الآبصار، آنکه2 مصدوقه کلمهآ لاتنظر الی3 من قال و انظر5 الی ما قال6 را منظور5 ساخته، طریق ابواب مذمت و سبیل آفواه غیبت را مدود نمایند و به عین عنایت و نظر عاطفت ملحوظ فرمایند و چون بر سهوی و خطایی و زللی و عشرتی اطلاع یابند بذیل عفو مستور سازند و بالله العصمهآ والتوفیق. و بنای این رساله که مسمی به اخلاق شاهی شده بر مقدمه و دومقاله و خاتمهآ موسس است: مقدمه در فضیلت علم و حکمت و مقالهآ اول در اخلاق حسنهآ سنیه و مقالهآ دوم در اخلاق ذمیمهآ سیئه وخاتمه در سخنان حکما2 و قدما. مقدمه در فضیلت علم و حکمت، حکمت علم به موجودات است کماهی و مزاولهٔ‌ اعمال7 کما ینبغی به قدر طاقت بشری و آن از أمهات کمالات نفسانیه است و خدای تعالی در شأن اهل علم و حکمت میفرماید: یوتی8 الخکمه من یشاء9 و ms005 من یوت10 الحکمه فقد اوتی خیرا کنیرا والذین اوتوا11 الغلم درجات ** و حضرت رسالت12 (ص) فرموده: الخکمةآ ضالة13 المومن فخذوها و لو من17 آفواه المنافقین و جلوس ساعه عند العلمأ احب الی15 الله من عبادة آلف سنه9.*

هر که را علم نیست گمراه است دست او زان سرای کوتاه است

مرد را علم ره دهد به نعیم مرد را جهل در کشد به جحیم رباعی:

خورشید سپهر آمن و ایمان علم است نور بصر و بصیرت جان علم است

شمعی که بود جهان1 جان2 روشن ازاو در بارگه وجود انسان علم است لیکن علت غایی و غرض اصلی علم3، عمل است و علم بیعمل به مثابهآ شجر بیثمراست. بیت: علم کز9 اعمال نشانیش نیست5 کالبدی دارد و1 جانیش نیست7 علم درخت و8 عمل او9 ثمر خاص برای ثمر آمد شجر شاخ که بیمیوه بود ناخوش است مطبخیان را مدد آتش است. و رسول10 (ص) فرموده11: ان أهل النار لیتاذون 12 من ریح العالم التارک لعمله25. و18 امیر المؤمنین (ص) فرموده15: الغلم بغیر عمل وبال والعمل بغیر علم ضلال 4. وشیخ سعدی گفته: عالم ناپرهیزگار کوری است مشعله دار، و مثله کمثل الحمار یحمل آسنفارا. شعر : نه محقق بود نه دانشمند چارپایی براو کتابی چند کمال نفس به علم است جهد کن که بدانی چو کاملان طریقت حقیقت14 همه7 اشیاء

اداست. از18 افراط آن19 شیطنت و شرارت خیزد و از تفریط بلالت20 و

آدمی زاده21 طرفه22 معجونی است از22 فرشته سرشته وازحیوان26

گر کند میل این، شود کم25 ازاین ورکند میل آن، شود به21 از ms007 آن

حکایت: در تفسیر ابوالفتوح مذکور است که روزی1 موسی علی نبینا2 و علیه، به مناجات میرفت گذار3 وی5 به ویرانهای5 افتاد2، نالهای به گوش او رسید، قدم در آن ویرانه7 نهاد، درویشی را دید که نفس نفیس خود را به حلیهآ علم و عمل آراسته و از ماع غرور دنیای دنی اعراض کرده و حلقهآ حب الدنیا راس کل خطیثه86 در گوش هوش کشیده و دامن همت از غبار تعلقات اغیار افشانده خاک ویرانه9 را بستر ساخته و خشتی10 زیر سر11 گرفته و عورت خود را به پلاسی12 پوشیده و بدین مقال مترنم گشته13 که: الهی تری غربی و وحدتی و تعرف ففری وفاقتی.6 موسی این حالت14 را مشاهده کرده15 به مناجات رفت و بعد از عزیمت12 انصراف خطاب آمد که: یا17 موسی پیغام آن درویش نگذاردی18 و سخن او را به عرض19 نرسانیدی20. موسی (6) گفت21: بار خدایا تو عالمی، حکایت وحدت و وحشت میگفت22 و شکایت23 فقر و فاقه می کرد24. از حضرت عزت ندا

ان9 قوم آمد واحوال0 جان آفرین سپرد. موسی جهت8 تکفین و تدفین او به میان9 قوم آمد و احوال10 . باز گفت و11 با اشراف12 بنی اسرائیل جهت دفن او متوجه ویرانه شد13 پلاس و خشت را دید18 و درویش را ندید15 در جست و جوی او متحیر گشت12 جبرئیل آمد و گفت: خدا17 میفرماید18 این درویشی بود که شیطانش در دنیا طلب کرد و نیافت19، ملکالموت در وقت نزعش طلبید20 و نیافت، نکیر و منکرش در قبر جستند21 نیافتند، رضوان در بهشتش طلبید نیافت، مالک در22 دوزخش جست23 ms008 نیافت28، موسی گفت25 بار خدایا پس کجا شد9؟ خدای تعالی27 فرمود28: دوست نباشد29 الا نزدیک20 دوست فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر.6

هست مخصوصان درگاه الهی را بسی حالهای بوالعجب کان در1 نمی یابد کسی مقالهآ اول: در اخلاق حسنه2، و در آن بیست و یک باب است: باب اول در عفت، باب دوم در شجاعت، باب سوم در عدالت، ودر آن ده خصلب است. خصلت اول در انجاح حاجات، خصلت دوم دراحسان، خصلت سوم در اجتناب از بدی با نیاکتان، خصلت چهارم در رفع بدی دیگران3 از رعایا، خصلت پنجم در فرمانروایی، خصلت ششم تیقظ5 و بیداری، خصلت هفتم در حلم و وقار، خصلت هشتم در عفو، خصلت نهم در تدبیر و مشاورت، خصلت دهم در اختیار مؤانست اخیار2 و اجتناب از مصاحبت اشرار. باب چهارم در سخاوت، باب پنجم در توکل، باب ششم در اخلاص، باب هفتم در رضا، باب هشتم در صبر، باب نهم در شکر، باب دهم در قناعت، باب یازدهم در صدق، باب دوازدهم در تواضع، باب سیزدهم در حیا، باب چهاردهم در وفا وحن7 عهد، باب پانزدهم در حسن خلق، باب شانزدهم در رفق و مدارا، باب هفدهم در علو همت، باب هیجدهم در ادب، باب نوزدهم در امانت و دیانت، باب بیستم در کتمان آسرار، باب بیست و یکم در نطق و سکوت.

باب اول: در عفت و آن تقوی و پرهیزگاری است و تقوی8 اتیان به اوامر و اجتناب از نواهی است9 و امیرالمؤمنین (ص)10 فرموده11: متقی آن باشد که اگر جملهآ اعمال او12 از روی مثل بر طبقی نهند و سرپوش از روی آن13 بردارند و بر جهانیان عرض کنند، بر آنجا چیزی نباشد که او را از آن شرم باید داشتن15. بیت:

سر زهوا تافتن از سروری است تری هوا، قوت پیغمبری است

گر نفسی نفس به فرمان تواست کفش بیاور که بهشت آن تواست و عفت از اصول فضایل خلقیه12 است و سخاوت و قناعت و حیا و وقار و صبر و رفق و امثال اینها از انواع مندرجه در تحت جنس عفتاند و در قرآن مجید وارداست13: ان اکرمکم عند الله أتقکم176. و امیر المومنین15 (ص) فرموده: آفضل الآعمال العفاف11. بیت: شهوت و خشم، آفت خردند

ز عفوت و صفوت17، آلت خردند

سربه حکم خدای خویش درآر18. تا مگر آدمی شود19 یکبار ر از فواید عفت و تقوی به حکم من اغتصم بالله بتقویه عصمه الله یکی آن است که اگر مثلا20 آسمان سرنگون شود و طبقات زمین زیر و بالا گردند، خدای تعالی متقی را از آن بلیه و جمیع بلیات محفوظ دارد.

زعدلش چون رخ خوبان مهوش به یکجا11 جمع گشته آب و آتش روزی او را جهت12 انجاح بعضی مآرب و مطالب، به ارسال معتمدی عاقل12 عالم به طرفی12 ضرورت افتاد10، به قاضی19 مشاورت فرمود17 گفت: من به کسی وثوق ندارم که این نوع18 مهم19 را شاید مگر به برادر خود، و برادر او20 زنی جمیله داشت21 که به حسن، آفت27 دوران13 و به لطف28 آرام جان جهان25 و ms010 نادرهآ زمان بود. نظم:

به چهره چو آتش به عارض چو آب فروزانتر از ماه و از آفتاب

زابرو کمان کرده وازغمزه تیر به تیر و کمان کرده صد دل اسیر

دیده فرو بسته زکار جهان گشته پس پردهآ عصمت نهان

آینه نادیده جمالش زدور1 بوده2 زهمراهی سایه نفور3 پادشاه، برادر قاضی5 را طلب کرد و مهم مذکور5 بدو1 تفویض فرمود7 و او بعد از قبول، قاضی8 را کفیل مهمات زن خود ساخت تا در قضای حاجت او مساعی جمیله9 به تقدیم رساند و روانه10 شد، قاضی11 چون جمال عالم آرای12 عفیفه12آ جمیله18 مشاهده کرد15 مرغ دلش به دام14 او مقید شد و چندانکه حلقهآ وصال جنبانید، در ملاقات گشاده نشد و هرچند افسون17 و افسانه به18 کار کرد مفید نیفتاد و بعد از ناامیدی چنانچه19 سیرت بدنفسان باشد20 بدو گفت21: اگر سر به وفای من فرو نمیآری22 به ملک عرضه میکنم23 که تو28 زنا کرده ای و تورا رجم مینمایم25، مستوره گفت: هرچه خواهی بکن، ضی"2 چون دید که کار به جایی نمیرسد به موقف عرض ملک27 رسانید که نزد من ثابت28 و محقق است که زن برادر من زنا کرده، ملک به سخن قاضی24 به رجم او امر

هر دم زمانه داغ غمم25 بر جگر نهد یک داغ نیک ناشده داغی25 دگر نهد

مر داغ کآورد قدری رو به بهتری آن داغ را گذارد و29 داغی بتر27 نهد عابد گفت:28 راست می گویی لیکن29 بودن تو در اینجا مصلحت نیست. بیست دینار زر بدو داد و اورا شب از دیزا بیرون کرد چون روز شلا به دمی رسید و2 مردی را دید کهآ بر دار بسته بودند،

چه طالع باشدم کز آسمان هر کاروان غم که آید بر زمین جز بر دل من بار نگشاید و چون بعضی از تجار با بعضی بدگمان بودند21 او را در کشتی جواهر و آمتعه نشاندند و خود22 در کشتی دیگر قرار گرفتند و روانه شدند. اتفاقا بادی عظیم وزید23 و کشتی که در آن تجار بودند24 غرق شد25 و کشتی که در آن امتعه و جواهر28 و جمیله27 بود28 سالم به جزیره ای رسید. مستوره زمام

باب دوم: در شجاعت19

شجاعت، صرف قوت غضبی است از مقتضای هوای نفس به مقتضای شرع و عقل در مخاصمات و20 مخالطات با مردم، و آن وقتی متحقق میشود21 که نفس22 سبعی اطاعت و انقیاد نفس ملکی نماید و در امور اقدام به حسب رای او کند و آن از اصول کمالات خلقیه23 است و حلم"2 و ثبات و تواضع و تحمل و حمیت و بلند همتی از انواع جنس شجاعتاند. و شجاع آن را گویند که حذر او از ارتکاب امری قبیح25 شنیع زیاده22 از حذر انصراف حیات بود. و از شرایط شجاعت آن است که اقدام

عروس ملک کسی در کنار گیرد تنگ که بوسه بر لب شمشیر آبدار نهد15 و هر که اثری از شجاعت و رجولیت در جبلت11 او مثبت باشد، هر آینه وقت ملاقات آفات نفس خود را صیانت تواند17 کرد و اگر بد دلی و فرار18 به خود راه19 دهد بیشک اسیر20 مصایب و نوایب گردد. و شجاعت چنانکه21 ستودهآ خلق است محبوب حق است. و رسول (ص)22 فرموده: ان الله

همیون طلعتی،، فرخ جمالی مبارک مقدمی، فرخنده فالی که به یمن مقدم او کوکب هابط پدر، میل به اوج شرف نمود و به برکت وجودش آختر وبال او6 رو به اقبال آورد.7 روز به روز کار او در تزاید و تضاعف میبود و در تربیت و تمشیت پسر جهد تمام و سعی ما لاکلام مینمود.8 لیکن پسر9 در ایام صبی10 با طفلان سخن از تیر و کمان گفتی و بازی11 با سپر و شمیر کردی و در مکتب وقت تعلیم خط، گفت و گوی نیزه خطی داشتی و غیر از حرف شجاعت و دلاوری از صفحهآ کاینات چیزی نخواندی و در سرحد بلوغ همیشه دست در گردن شمشیر داشتی و نیزهآ بلند بالا12 را تنگ در آغوش کشیدی و با عروس مملکت و مخدرهآ سلطنت عشق13 بازی نمودی، تا در شجاعت و جلادت و جرأت و رجولیت کار او به جایی رسید و مهم او به غایتی انجامید که به نوک نیزه جانسوز خال از رخ ماه ربودی و به ناوک جگردوز، سر18 طایر را بر فلک دوختی و از سهم تیرش زهره شیر گردون چاک15 شدی و از صولت گرز مرد افکنش گاو زمین را دل در بدن لرزیدی. نظم:

نهادی اگر رایض عزم قهرش به روز و غازین به پشت تکاور

زسهم دم تیغ و گرزش12 کشیدی17 مه و مهر بر تارک خویش مغفر

زآمد شد رمح و گرز گرانش8 زمین و زمان را شدی وضع دیگر19

شدی در زمین شیر1 گردون گریزان چو گاو زمین جانب چرخ اخضر اتفاقا لشکری جهت2 تسخیر بلاد متوجه آن صوب شد و3 پادشاه آن حدود را به واسطهآ کنرت5 انصار و اعوان ایشان و ms017 عدد موفور و غلبه نامحصور، تاب مصادمت9 و1 قوت7 مقاومت با ایشان نبود. به ضرورت به شیر سمرقند متحصن گشت8، لشکر بیگانه شهر را محاصره کردند و9 مهم به جایی رسید که مردم شهو دست از جان شستند.10 پسر دلاور را حمیت رجولیت11 برآن داشت که12 از شهر بیرون تاخت13 و به نیروی همت18 و شجاعت با ایشان در آویخت و به یک حمله جمله را درهم شکست، بعضی را به تیغ بی دریغ15 در آورد و12 بعضی17 قرار بر فرار18 داده19 به مقتضای اذا طلع الصباح ألطفی المصباح*، منهزم ومبتدد20 ومتفرق شدند. بیت:

گریزان شدند آن دلیران همه چو از شیر غرنده آهو رمه پادشاه چون حال براین منوال دید با لشکر خود از شهر بیرون آمد و در21 عقب الشکر شکسته تاخت22 و بر ایشان مظفبر و منصور گشت23 و25 چون آن دلاوری20 از26 پسر

باب سیم: در عدالت عدل10 مساوات12 مرعی داشتن است در امور، به حیثیتی17 که مودی به کمال شود و مستلزم فضایل نفسانیه بود و آن وقتی متحقق شود که نفوس ثلاثه به اتفاق یکدیگر قوت ممیزه را امتثال و إنقیاد نمایند، به مرتبه ای که اختلاف هوا و هوس را در نفس مدخل نماند.18 و عادل کسی را گویند که امور نامتساویه19 و نامتناسبه را مساوات و مناسبت ms018 دهد و از اخلاق و خصال ملوک هیچ خصلتی اشرف20 از عدالت نیست که نتیجهآ برکت آن در جهان شایع است و ثمرهآ آن به خاص و عام متعدی21.

گردن عقل از هنر آزاد1 نیست هیچ هنر خوبتر از داد نیست

داد کن از همت مردم بترس2 نیم شب از بانک تظلم3 بترس

هر که دراین خانه شبی داد کرد خانهآ فردای خود آباد کرد و در کلام مجید وارداست : وآقسطوا ان الله یحب المقیطین.56 و رسول الله (ص) فرموده: عدل ساعهآ خیر من عباده ستین سنه 66 و به روایتی دیگر: عدل ساعهآ یعدل عبادة سبعین سنه7 655 و بالعدل قامت السموات والآرض. 550 نظم: عدل کن زآنکه در ولایت دل در پیغمبری زند عادل

شاه عادل بود به ملک اندر نایب کردگار وپیغمبر و پادشاه را سزاوار آن است که ده خصلت، شعار و دثار خود سازد و از آن عدول نفرماید9 تا به وسیله آن اذخار نیک نامی و جذب منافع جهان پناهی1 و کسب سعادات دو جهانی1 تواند کرد: خصلت اول: انجاح12 حاجات است. پادشاه را صواب آن است که انتظار اریاب حاجت بر درگاه خود حقیر نداند و حاجت حاجتمندان را در نقاب تعویق ندارد13 و قضای حاجات12 را فوزی عظیم داند و تا مومنی را حاجتی باشد به هیچ عبادت15 نافله مشغول نشود، که گزاردن حاجت مومن از همه9 فاضلتراست. و رسول (ص)17 فرموده: من کان فی حاجه آخیه المؤمن کان الله فی حاجته و من قضی لآخیه المسنلم18 حاجهة کان کمن خدم الله تعال عمره

بیت:

چند روزی زقوی دینان باش در پی حاجت مسکینان باش

شمع شو، شمع که خود را سوزی تا بدان بزم کسان افروزی

خاطر از دایه1آ خود خالی کن2 زین هنر پایه خود عالی کن3 حکایت: مروی است از عبدالله عباس قدس سره که امام حسن (ص) در مسجدالحرام. معتکف بود، در محل طواف ms019 شخصی نزد او5 آمد و گفت: یا بن رسولالله فلان کس را مبلغی در ذمت2 من است و ارادة حبس من کرده، امام علیه السلام گفت7: نزد من مالی حاضر نیست که از جهت تو ادا کنم8، گفت: در استخلاص9 من سخنی بگو، امام طواف قطع نمود10 و نعلین در پای مبارک کرد11 تا بیرون رود12، من گفتم: یابن رسول الله مگر اعتکاف13 فراموش کردهاید؟16 امام فرمود: فراموش نکردهام لیکن از15 رسول الله (ص) شنیدم که گفت19: من قضی آخاه المؤمن حاجه کان17 کمن عبدالله عزوجل تسعة الااف سنهصانما18 نهاره قانآما لیله. وبه . روایتی دیگر: من سعی فی حاجةاخیه المسلم فکانما عبدالله عزو جل تسعة الاف سنه صائما نهارهآ قائما لیله519

گوش بر قصهآ محتاجان دار کار حاجت طلبان زود1 برآر

تا بود حاجت حاجتمند نیست خوش طاعت دیگر چندان2 حکایت: شنیدهام که شبی3 درویشی از درویشان عالیشان با مریدان حقیقت دان در خلوت خاص صحبتی گرم داشت و سخنی چند در حقایق و معارف می پرداخت و در آن حالت می گفت. نظم:

چنان خوش خلوتی دارم که خود هم نیستم محرم برو ای عقل نامحرم که امشب با خیال اوچنان خوش خلوتی در آثنای2 محاورات و مکاملات ایشان ترکی آجنبی فجاءت7 در آن مجلس حاضر شد، درویشان چون زلف مهوشان، از آمدن او درهم و8 پریشان شدند و به ضرورت با او در ساختند تا روغن چراغ رو به نقصان آورد9 و نزدیک انطفاء10 چراغ شد، شیخ به یکی از خادمان اشارت کرد11 که در آوردن روغن12 تعللی نما، شاید که این مرد13 از صحبت ما دور شود، مرد ترک به فراست دریافت18 آب به عوض روغن در چراغ ریخت، چراغ15 مشتعل شد و مجلس19 منور گشت. حاضران ازاین27 صورت تعجب نمودند، درویش18 مرد ترک را19 در بغل گرفت و عذرها خواست و نوازشها کرد20 و از کیفیت حال21 تفحص نمود، ترک23 گفت: من مدتی از ms020 مقربان پادشاه بودم و کار من انجاح مآرب و مطالب درویشان و

هر که کردی به جای13 او احسان مال دادی و مرد بخریدی16

هم ضمیرش به مهر پیوستی هم زبانش زهجو ببریدی حکایت: آوردهاند که حسان ثابت15 در زمان جاهلیت، هجو حضرت رسالت12 (ص) گفته بود17 حضرت به قطع زبان او امر فرمود. یکی از اصحاب خواست تا18 او را به موضع سیاست رساند و زبان او را قطع کند19 در راه با امیرالمؤمنین20 ملاقات نمود21 و کیفیت حال به موقف عرض رسانید، امیرالمؤمنین23 حسان را از دست او ستد23، و بدین26 قطع25 نمود که خانه ای در بهشت به یکی از

قیل لی قل لعلی مدحا ذکره یحمد نارا موصدة4

قلت لا أقدم فی مدح امرء حار ذو اللب الی آن عبده6*

والنبی المصنطفی قال لنا لیلة المعراج لما صعده**

وضع الله بظهری یده فاحس القلب قدان یرده ***

و علی واضع آقدامه فی محل وضع الله یده و ماحصل مضمونش به فارسی این است: در شب آسری زروی مرحمت یزدان پاک دست قدرت را به دوش سید بطحا نهاد

حضرت شاه ولایت را به بین قدر و شرف کز سر تمکین به جای دست قدرت پا نهاد5 ms021 و بیاید دانست که هر تخمی که در مزرعه2 عمل بکارند بسی بر نیاید که بر آن بردارند، پس هر که طلب نیکومی دارد باید که به جز7 تخم نیکی نکارد،و هر که شجرة طیبهآ نیکی در زمین دل8 بنشاند ثمره آن در هر دو جهان نیکی ستاند9 واین عک10 بالعکس. بیت :

نیک و بد ملک به کار تواند در بدو نیک آینهدار تواند

کفش دهی باز دهندت کلاه پرده دری پرده درندت چو ماه حکایت: آوردهاند که یکی از ملوک11 بغداد غلامی داشت خورشید روی12 مشک موی13 که بهحسن صورت و سیرت بی نظیر بود، و در هر بند مویش صد دل اسیر و16چون قابل تربیت بود مقبول طبع

جهان آینهآ عدل است شاید که هر چیزی که بیند وانماید

چو بد کردی مشو ایمن زآفات که واجب شد طبیعت را مکافات حکایت: اسکندر در ms023 امضای احکام بی مشاورت ارسطو شروع9 نمیکرد، و بیرای او در آوامر و نواهی مدخل نمینمود. همانا10 روزی به خلاف عادت و حکمت11، حکمی12 ازاو به نفاد رسیده3 بود، ارسطو چون18 آن را شنید تغیر کرد15. اسکندر را قوت غضبی مستولی شد و16 به ارسطو گفت: تو مخالفت حکم ما17 میکنی و تغیر در حکم من مینمایی18، نمیترسی که تورا به قتل

هر که او نیک میکند یا بد نیک و بد هرچه12 میکند یابد حکایت: آوردهاند که در خطهآ سبزوار پادشاهی بود متغیظ17 و هوشیار که رای عالم آرایش شمع شبستان مملکت بودی و فکر صواباندیش او به یک تأمل، هزار عقده مشکل گشودی. نظم:

چو رأی خرده دان در کار بستی به یک تدبیر صد لشکر شکستی لیکن چون قوت غضبی او بر نفس ملکی18 مستولی بود18، پا از جاده عدل و احسان بیرون نهاده20، دست تعدی و تسلط دراز کرده بود، هم لشکر از بیداد او راه گریز جته بود21 و هم رعیت از تعدی او دست از جان شته. اتفاقا روزی22 عنان عزیمت به صوب شکارگاه انداخت23، چون مراجعت نمود منهیان را24 امر کرد تا منادی زدند25 که: ای کافهآ آنام از خاص و عالم بدانید که آینهآ دل ماتا

گر نبود کن مکن12 خسروان خانهآ مظلوم بگیرد عوان لیکن سیاست بر نهج ثبات و سکون و بعد از تفتیش و تحقیق باید فرمود تا بی گناهی به عقوبت مأخوذ نشود. بیت:

مکن اندر کشش خلق شتاب که تأنی است دراین کار صواب

هر که شد سر به زمین افکنده نشود جز12 به قیامت زنده

و آنکه زنده است خود از خوی درشت هر گهش خواهی بتوانی گشت"1 و اگر نه پای بند سیاست پادشاهان دست تقلب مفسدان بسته دارد و15 درهای فساد بر اهل این11 جهان گشاده شود و در آن جهان باز خواست از پادشاهان بود17.

بیخ ظلم از دل خود پاک بکن شاخ ظالم به سیاست18 بشکن

بلکه آن1 بیخ چو برکنده شود شاخ ناچار سرافکنده شود2

تیشه2 بر بیخ چو رانی گستاخ تازه بر جای کجا ماند شاخ

حیف باشد که در آن روز گران" از تو پرسند گناه دگران حکایت: آوردهاند که پرویز9 روزی عزیمت1 شکار کرده بود7 و در آن محل، حرارت هوا به مرتبه ای بود که از حدت آن، دل کوه چون موم نرم میشد و از تاب آفتاب، خاک صحرا چون آب می گداخت. نظم: آتشکده گشته8 کوه و9 کان هم تفسیده10 زمین و آسمان هم و11 چون از نشاط شکار بپرداخت12 و روی صحرا از چرنده13 و فضای هوا17 از پرنده خالی ساخت، به دهی که در آن نزدیکی بود که چون خضر از سر تا پا حلهآ سبز پوشیده بود15 و چشمهآ آب حیوان در درون آن18 جوشیده، ریاضش17 پر ریاحین18 و آزهارش چون روضهآ جان تابان بود19 و جداول چشمه سارش چون جویبار حدیقهآ جنان درخشان20 نزول نمود تا21 از صعوبت گرما نجات یافته22، ساعتی در آن آب و23 هوا بیاساید28 و در آن موضع در25 خانهآ پیر زالی21 باط عیش انداخت

گردون گردی زمین نوردی کز چشمهآ مهر آب خوردی

سنگی که زسم او یجستی مینای سپهر را شکستی

هرگاه3 که در عرق شدی غرق باران بودی و در میان برق

هر بار که در نورد رفتی صد باد صباء به گرد رفتی5 چون آب روان به کشتزار دهقان سر داد و9 آتش در نهاد7 آن بیخان ومان نهاد8 و غلام شکر لب شیرین حرکاتش، که رکابدار خاص بود، خوشهآ غوره9 از باغ آورده بود.10 صباح11 دهقان رو به درگاه پادشاه12 هرمز آورد و شکایت از پسر او کرد و صورت حال به موقف عرض رسانید، پادشاه13 از آنجا که غایت عدالت او بود حکم همایون به امضا رسانید که مرکب پرویز را بی کردند و18 چنگ و ناخن چنگی15 شکستند12 و غلامش17 به دهقان18 و رخت و تختش را19 به صاحب خانه بخشید. شعر:

سیاست بین که می گردند ازاین پیش نه با بیگانه، با دردانهآ خویش

کنون گر خون صد مسکین بریزند زبند یک قراضه برنخیزند خصلت پنجم فرمان روآیی است20. بزرگان گفتهاند که فرق میانه21آ پادشاه و دیگران آن است که پادشاه فرمان رواست و دیگران فرمان بر و22 پادشاه

اشد میان پادشاه و دیگران فرقی چندان نبود2، و مفسدان و متعدیان دلیر شوند و عجزه از دست ظلمه3 پایمال جفا گردند و روز جزا معاتبه4آ آن با پادشاه رود2 و مطالبت آن ظلم ازاو کنند. بیت :

اگر شاه با داد، فرمان رواست رعیت ازاو در پناه خداست

و گر زانکه فرمان روایش نیست7 به فرمان دهان8 آشناییش نیست9

تو او را به شاه جهانبان مخوان زشاهنشهان10 چون ندارد نشان حکایت: آوردهاند که سلطان محمود غزنوی حاکمی به خراسان فرستاد بیباک و ظالم نهاد، که بعد از ms027 احیای مراسم ظلم و بیداد متمولی11 را به بهانه محبوس12 ساخت و مخزن او را از ذخایر و دفاین بپرداخت13 و ضیاع و عقار او18 متصرف شد، مرد مظلوم به حیله از حبس گریخت15 و به سلطان رفت و کیفیت حال19 معروض داشت، سلطان بعد از اطلاع بر آن به انفاذ فرمان جهان مطاع به مدعای او حکم فرمود17، مرد مظلوم فرمان به مهر همایون رسیده ستد و18 روانه شد و به مطالعهآ حاکم ظالم رسانید، حاکم با خود مقرر کرد که19 این مرد دیگر باره بدین راه دور نخواهد رفت20، چندین اموال و ضیاع21 تسلیم22 نمودن وجهی ندارد، گوش به فرمان سلطان نکرد و چیزی به تصرف

سر مخالف حکمت23 چو بر کنی از تن دگر به روی کسی نبود از خلاف تو خال

هم از مآثر عدلت جهان شود معمور هم از جهان ببرد صولتت24 غبار زوال

به دورعدل تو عالم چنان شود که رود به خواب آمن در ms028 آغوش شیر شرزه غزال

خصلت ششم: تیقظ25 و بیداری است . از سیرستوده ملوی آن است2 که در اموردین و دولت و احوال ملک و ملت چنان متیقظ و بیدار و متفطن و هوشیار باشند2 که هیچ چیز ازآسرار أمرا و وزرا

نامت عیونک والمظلوم منتبه یدعوا علیک و عین الله لم تنم*21

شاه که شب تا به سحر می، خورد روز بخسبد غم دین کی خورد ومضمون حدیث حضرت رسالت22 (ص) که: حفت3 الجنه بالمکاره و حفت النار بالشهوات0، وکلام دررانتظام امیر المؤمنین (ص)2 که: عبد الشهوه ازل من عبد الرق و الشهوات سموم قایلات48، رامنظور نظر همیون الساخته، از مقتضیات شهوات نفسانی و مآرب لذات جسمانی اجتناب فرماید2

مرد شهوت پرست را دژخیم1 بتر از بت پرست خواند حکیم

بندهآ بطن و شهوت و2 لذات بتر از بندهآ عزی و منات و شامت3 متابعت شهوات و نکبت9 موافقت نفس و هوا از حد تقریر ms029 افزون و از حیطهآ تحریر بیرون است و معارضه4آ آعادی7 دین و دولت و تغیر ملک و ملت از نتایج آن است. و مصداق این مقال حکایت پادشاه زاده8 چین است که به شومی متابعت شهوات9 از پادشاهی به گدایی افتاد.10 حکایت: آوردهاند که در دارالملک چین ملکی بود که صیت شوکت و آبهت او به گردون رسیده بود و ماه آسمان حلقهآ چاکری او در گوش جان کشیده و11 خزاین و دفاین او از اموال12 قارون افزون بود و ضیاع و عقار او از حد و عدد13 بیرون. و آن18 پادشاه را یک پسر بود با جمالی که گل تازه را نضرت عارضش مایهآ خوش رنگی وام دادی و مشک چین، عطر15 ازهر چین زلفش گدایی کرده12، در میان جان ذخیره نهادی. شعر: دسته گلی از درخت شاهی شایستهآ تاج و تخت شاهی صد ترک ختن غلام رویش صد فتنه به چین ز17 شام مویش در زلف، هزار چین نهان داشت در هر چینی هزار جان داشت8 جان داده بتان چین برایش آهوی ختن، سگ سرایش

بیت:

عالمی را گرفته بود به عدل رفت تا عالمی دگر گیرد پادشاهی به پسر انتقال یافت و پسر ملک را چون نفس ملکی مقهور قوت شهوی بود اکثر اوقات با کنیزان ماه رو خلوت ساختی و با معاشران خوش خو به عیش و5 عشرت مشغول بودی و به احوال ملک و مملکتداری5 نپرداختی و از تصاریف أمور و تقالیب دهور اندیشه نکردی و چندانکه وزرا و آرکان دولت نصحیت نمودندی1 مفید نیفتادی7 تا مهم به جایی رسید که لشگریان پا از دایرهآ عدل8 و داد بیرون نهاده9، دست تعدی و بیداد10 بر رعایا دراز کردند و رعیت از دست ظلم ms030 ایشان پایمال شد11 وکار ملک بیرونق و درهم12 گردید. ارکان دولت چون حال بدین13 منوال دیدند ناچار یکی را از خویشان پادشاه که به مزیت18 عقل و درایت و صفت عدالت و شفقت موصوف و معروف بود15 برگزیدند و تاج و تخت12 سلطنت را به وجود او17 زینت دادند و به یمن معدلت و رأفت، جهان18 به فرمان او شد و ملکزاده همچنان19 به عشرت مشغول میبود20 تا تمام خزاین و دفاین پدر را خرج نمود و چون چیزی نماند معاشران ازاو گریزان شدند. نظم:

خجل رویی ز رویش مشتری را چنان کز رفتنش کبک دری را

رخ2 از باغ سیک روحی نسیمی دهان از نقطهآ موهم7 میمی8

گشاده طاق ایرو تا سر دوش9 کشیده طوق غبغب تا بناگوش عاشق شد و10 اموال موروثی پدر را با او و11 حریفان پیاله و یاران12 نواله تلف کرد13 و کار او در تهلکه افتاد.18 رفیقان چون او را بدان سان15 دیدند روی ازاو گردانیدند و از مصاحبت او مجانبت نمودند. یکی از دوستان قدیم روزی نزد او رفت، او را دید برهنه و عریان19 وگلیم کهنه را نصفی در زیر خود انداخته17 و نصفی بر18 خود کشیده19 گفت: هیچ حاجت20 داری تا روا کنم. بازرگان زاده گفت: حاجت من آن است که مرا جامه ای ms031 به عاریت دهلی تا یکبار دگر به خانهآ معشوق23 خود روم و جمال عالم آرای او مشاهده کنم

دوست مشفق، دستی جامه1 آورد و دراو پوشانید و او را به حمام برد2 و3 از آنجا به در خانهآ معشوقهآ خراباتی رسانید. معشوقه چون او را دید5 گمان برد که مگر او را ثروتی حاصل شده1 و پژمردهآ روزگار او7 طراوتی پیدا کرده، در بگشاد و او رادر خانه راه داد8 وازحال او پرسید. جوان آهی سرد از دل پر درد بر کشید و9 گفت: این لباس را10 به عاریت استدهام11 و خود را به نزدیک تو رسانیدهام تا، دیدهام یک بار دیگر به جمال تو بیاساید12. زن13 چون دانست که بیچاره مفلس و پریشان است14 به استخفافی15 هرچه تمامتر او را از خانه بیرون کرد. آن مسکین زمانی بر در خانهآ او توقف نمود12 به امید آنکه شاید براو ترحمی کند.17 آن18 فاحشهآ بیوفا19 کاسهآ آش شبانه از بام خانه بر سر او ریخت. آن نامراد بدان20 حال به خانهآ خود رفت21 و در کنج خانه تنها، بییار و مونس و رفیق بنشست22 و چندان آب حسرت از دیده ریخت که نابینا شد وعاقبتالامر23 به شامت متابعت شهوات از گرسنگی و بیبرگی هلای گشت.28 خصلت هفتم :25 حلم و وقاراست. حلم فرو خوردن خشم است در حین قدرت بر انفاذ آن"2 و وقار ثبات و عدم تهتک و سبکساری است.27 و حلم مستجمع جمیع مکارم28 اوصاف و محاسن

ای رخ افروخته از آتش خشم خرمنت سوخته از آتش خشم

آب حلمی بزن این آتش را در ته پای کش9 این سرکش را

خشم کم کن که بود روز جزا ترک خشمت سپر خشم خدا حکایت: در شهابالاخبار مذکوراست که امامالکاملین10 و سید العارفین، امام زین العابدین صلوات الله علیه و علی آبائه (ع) شبی بعد از افطار ارادة دست شستن فرمود. کنیزک را در محل آب بر دست11 ریختن آفتابه از دست افتاد و12 دسبت مباری امام را13 مجروح ساخت14 امام15 دراو نگریست، کنیزی گفت:12 الکاظمین الغیظ.6 أمام فرمود: خشم17 فرو خوردم.18 گفت: و العافین عن الناس. أمام فرمود: عفوت کردم19 (کنیزی) گفت20: والله یحب المحسنین. امام

شاه قوی پایهآ فیروز چنگ گلبن این ms033 روضهآ فیروزه1 رنگ

داغ نه ناصیهآ سرکشان2 تیغ زن تارک لشکرکشان3

معدلتش، قاهر9 خون خوارگان مرحمتش، در غم بیچارگان و این پادشاه5 کنیزکی داشت ابرو کمان سیمین زنخدان که ابرویش به تیر غمزه، رخنه در حسن آفتاب تابان کردی2 و زنخدانش به چوگان ابرو گوی خوبی، از ماه آسمان ربودی7. شعر : شیرین دهنی نوش لبی، ماه تمامی سیمین ذقنی، سرو قدی کبک خرامی ملک به شمایل موزون8 او چنان مایل و مفتون بود9 که از معاشرت او به موانست ملکه حرم10 و مصاحبت جواری11 دیگر میل نمینمود و ملکه از غیرت خوناب حسرت از دیده میریخت و دانهآ مکر و حسد در دیگ جسد میپخت تا روزی مشاطه ای به حرم سرای ملک آمد، ملکه12 قصهآ پر غصهآ خود با او13 در میان نهاد و او را از شدت حسرت و فرط محنت خود خبر داد14 و ازاو15 معاونتی خواست. مشاطه گفت: مرا اعلام کن که ملک چه چیز او19 دوستر17 دارد و نظر بر کدام عضو18 بیشتر گمارد؟19 ملکه گفت: در وقت خلوت مشاهده کردهام که20 حاجب کمان دارش که صد جان قربان اوست قبلهنمای ملک است و پیوسته نظر برآن دارد و روی حاجت برآن میمالد21 و سیب

میوهآ باغ بهشت7 بلکه ازآن نیز به8 سیب زنخدان یارمتعنا الله به مشاطه گفت: مصلحت آن است که قدری زهر هلاهل با غالیه بیامیزم و به حرم آیم ودر حضور کنیزک مشاطگی و زینت گری تو به جای آورم9 تا کنیزک را10 در آن حالت به زینت گری خود رغبت افتد. آنگاه قدری از آن غالیه بر زنخدان او کشم11 تا چون ملک در حالت مستی لب بدان رساند در آن گرمی12 بر جای سرد گردد و توازاین غم فرج12 یابی. براین گونه ترکیبی از آخلاط مکر ms034 و حیله ترتیب نمود و غالیه14آ زهرآلود بر غبغب کنیزک15 ماه رو مالید.19 ملک غلامی داشت که در حرم محرم او17 بود، در18 پس پرده محاورات و19 مکالمات ایشان شنید20 و فرصت آن21 نیافت که این صورت را22 به موقف عرض ملک23 رساند یا به کنیزک28 اعلام نماید. ملک بر25 عادت معهود به خوابگاه کنیزک نزول فرمود39 و از غایت مستی، خواب او را27 در ربود غلام را شفقت حق گذاری و

خصلت هشتم: عفو است.22 عفو از صفات الهی است و سیرت اصحاب کرم و ارباب علوالهمم آن است که چون بر انتقام متمگن گردند، جراید جرایم گنه کاران به آب عفو کریلم بشویند. و لاتتر کن ms035

چو قدرت دادت ایزد بر گنه کار به عفوش بند8 کن تا بنده گردد

که مجرم کشتهآ افعال خویش است چو بوی عفو یابد زنده گردد9 و حکما گفتهاند که: جمال ملوک را هیچ زینتی زیباتر از پیرایهآ عفو نیت و کمال سلاطین را دلیلی روشنتر از مرحمت نه10. اگر ملوک، در عفو در بندند و به اندک خیانتی به عقوبت امر فرمایند1 ملازمان و مقربان بر ملوی اعتماد12 نکنند و مهمات معطل ماند و ملوک و مجرمان13 از لذت شربت عفو بی نصیب شوند. از نوشیروان پرسیدند که: از همه چیزها چه چیز دوستر داری؟ گفت: آن دوستر دارم که کسی گناهی بکند او را عفو کنم.18 در عفو لذتی است که در انتقام نیست و15 یکی از ملوک گفته که: اگر مردم بدانند که ما را در چاشنی عفو چه لذت است تقرب به ما به گناهان19 جویند و تحفه جز گناه به درگاه ما نیاورند. قطعه:

بر گنه کار ببخشا که بود لذت عفو خوشتر از قتل گنه پیشهآ بیداد نهاد زانکه درعفو گنه کار و عفو هر دو به هم شاد گردند و کند17 کشتن او یک دل شاد

به نورعدل اطراف جهان راکرده نورانی بلی از عدل روشن گردد آیین جهانبانی و این پادشاه را ملازمی2 بود ابرهه نام که پسر ملک حبشه بود و به سبب تلاطم حوادث ms036 دوران و تراکم فتنهآ آخرالزمان از شهریاری3 به غلامی ملک یمن افتاده بود و کس5 ازاین حال واقف نی. و چون آثار دوست و علامات سعادت در ناصیهآ او پیدا بود پادشاه با او التفات تمام مینمود و1 روز به روز در7 تربیت او میافزود8 و در سلک مقربان و مخصوصان میبود تا روزی ملک عزم9 نخجیر کرد و در10 شکارگاه هر یک از لشکریان هنر خود مینمودند و به تیر و شمشیر11 جهانگیر موازش نخجیر میربودند.13قضا را از شست ابرهه تیری جست و بر پادشاه خورد و یک گوش پادشاه را13 از بیخ بر کند. ملک او را مقید ساخته18، به قتل15 مثال داد12، ابرمه بنیاد تضرع و تشفع کرد و گفت:

پادشاهان ممالک چو17 به نخجیر روند صید را پای ببندند و رها نیز کنند

پادشاه18 را به حقیقت معلوم است که من تیر به قصد نخجیر انداختم و این خطا از قضا شد19، مرا دراین گناهی نیست. ملک براو رحم کرد و عفو فرمود20، بعد از استمالت و دلداری همان منصبی که داشت بدو گذاشت.21 اتفاقا بازرگانی از حبشه به یمن آمده بود22، با ابرهه ملاقات نمود23 و او را

طالعی دارم آنگه از بی آب گر روم سوی بحر13 بر گردد

ور به گهسار بهر سنگ روم سنگ نایاب، چون گهر گردد

ور به دوزخ روم پی آتش آتش از یخ فسردهتر گردد19

این چنین حالهاش پیش آید هر که را روزگار بر گردد10 من ملک19 یمن بودم و غلامی داشتم17 ابرهه نام. در شکارگاه تیری انداخت و بر گوش من آمد و گوش مرا18 از بیخ بر کند. من او را عفو کردم. عاقبت19 از من گریخت و قصهآ پرغصهآ ms038 خود من آوله الی آخره معروض داشت. ابرهه چون این حدیث شنید نیک دراو دید20 بشناخت و در پای21 او افتاد و بوسه بر پای او نهاد22 و مقالات123 او را تصدیق کرد. پادشاه حبشه ملک یمن را خلعتهای فاخر26

خصلت نهم7: تدبیرو مشاورت است.8 صلاح دولت ملوک کامکار و سلاطین نامدار در9 آن است که به حکم شاورهم فیالامر5 در مصالح امور ملک و ملت ووقایع و معضلات10 دین و دولت بلکه در جزوی و کلی امور بی مشاورت ارباب علم و حکمت و اصحاب رای و تجربت و بی معاونت مدبران دوربین و مهندسان حکمت، آیین شروع نفرمایند.11 و رسول (ص)12 فرموده: لامظاهرة اوثق من المشاورة.5513 و امیرالمومنین صلوات الله علیه و آله فرموده18: لاصواب مع ترک المشورة.555 نظم:

در همه کار مشورت باید کار19 بی مشورت نکو ناید و یقین است که چون تمام نظام اعمال و احکام خود را به تدبیر12 ایشان منوط17 و متفرع فرمایند هر آینه تدابیر18 ایشان متضمن امنیت عالم و جمعیت حال19 بنی آدم خواهد بود. ورسول (ص)2 فرموده: لا عقل کالتدبیر1 و امیر المومنین (ص)2 فرموده: التدبیر قبل العمل یومن الندم*

دلاور به شمشیر در روز کین دو کس یا سه کس افکند بر زمین

شهنشه به تدبیر1 و رای صواب به جیش عدو افکند اضطراب

چو تدبیر صایب2 به کار آورد عروس جهان در کنار آورد حکایت: یکی از ملوک هند را یا پادشاه فرنگ مخاصمت و منازعت3 کلی بود و5 از مقاومت او عجزی تمام داشت و همیشه ازاو خایف و متوهم6 میبود، ms039 در دفع و رفع معاندت او با حکما مشاورت2 نمود. رای ایشان برقرار یافت7 که در صلح زدند8 و کنیزکی صاحب جمال که رخسار خورشید سیمایش9 در خوبی از مه10 چهارده، سبق بردی11، و زلف شبرنگش در درازی شب یلدا را مدد دادی12. قدری زهر هلاهل به حکمت دادند13 و به تدریج میافزودند تا بدان مرتبه و درجه"1 رسید که هر15 روز یک مثقال زهر12 تناول مینمود17 با تحف18 بسیار و هدایای بی شمار به خدمت ملک فرنگ فرستادند.19 ملک فرنگ20 چون شکل و شمایل موزون او را مشاده کرد براو21 عاشق و مفتون شد و هم در آن شب او

همه جوشن قبا و پیل1 پیکر همه چون شیر شرزه7 حمله آور

همه گرد افکن8 و بیباک همراه9 کماندار و کمند انداز10 وخونخوار به محاربهآ اسکندر توجه نمودند. چون آوازه11 صولت12 لشگریان و صدمت گرز گران13 ایشان به گوش اسکندر رسید متأمل و متفکر14 شد و19 با خود گفت: مبادا هراس12 و خوفی ازایشان در دل لشکریان من افتد و ازایشان گریزان گردند. شعر :

چو بد دل شود لشکر جنگ جوی بیار آب17 و دست از دلیران بشوی پس اولی آن است که قبل از آنکه18 نایرهٔ‌ فتنه اشتعال گیرد به آب تدبیر، آتش آن را منطفی سازم.19 شعر: سر فتنه امروز محکم بگیر که فردا نباشد تدارک پذیر و اسکندر را چهار وزیر حکیم بود که به فضیلت رای و مزیت عقل20، مذکور21 و به راستی تدبیر و خوبی فکر مشهور2 بودند و آثار فوز و نجاح و اسرار خیژ2 و صلاح از ms040 رای ایشان ظاهر و باهر بود

به رأی روشن و فکر صواب بردندی1 زروی2 آیینهآ روزگار زنگ خلل

به عقل کامل و تدبیر راست کردندی هزار مشکل دوران به نیم ساعت حل و اسکندر در مصالح امور، اعتماد3 تمام به مشورت ایشان داشتی و در دفع حوادث برای ایشان مدخل نمودی4، ایشان را طلب کرد و کیفیت حال5 با ایشان مطارحه2 نمود و به تدبیر7 بیرون شد این مهم8 از ایشان طلبید وزرا گفتند9:

شها عالمی در پناه تو باد زمین و زمان نیکخواه تو باد

کلید در فتح بادت به دست سر دشمنان زیر پای تو پست رأی عالی دراین باب آصوب است10 و آنچه بر ضمیر منیر گذرد اولی و آنسب خواهد بود، اما به حکم آلمأنور معذور آنچه خاطر فاتر هر یک گذرد11 به موقف عرض خواهد رسید. اسکندر از یکی پرسید که: تو دراین باب چه میگویی12 و چارهآ دفع این حادثه به کدام قاعده میکنی؟ گفت: ای پادشاه13 در جنگ کردن خطری18 عظیم است و در معرکهآ حرب15 پای افشردن، آفتی وخیم خاصه کسی را که از مقاومت دشمن عاجز باشد. شعر:

حذر کن زبیکار کمتر کسی که از قطره سیلاب دیدم بسی

مزن با سپاه19 زخود بیشتر که نتوان زد17 انگشت بر نیشتر قرار بر فرار اولی مینماید. اسکندر روی به دیگری کرد18 و گفت: تو اندیشه و19 مصلحت این کار چگونه دیده ای؟ گفت: این تدبیر را صواب نمیدانم2 و این اندیشه که2 موجب ناموسی است لایق حال

بکوشیم در جنگ مردانهوار چه اندیشه از لشکر بیشمار

دل و زور2 و زهره به کار آوریم جهان بر عدو تنگ و تار آوریم

اگر بر7 ms041 نیاریم تیغ از نیام به مردی ز ما بر نیارند8 نام

به خود ننگ را رهنمونی کنیم که پیش زبونان9 زبونی کنیم

اگر یار باشد جهان آفرین به تیغ از عدو باز خواهیم10 کین اسکندر11 توجه به جانب دیگری کرد12 و گفت: رای تو چه اقتضا میکند و تدبیر تو13 بر صفحهآ بیان کدام رقم انشاء می نماید؟ گفت: صواب آن میبینم که جاسوسان کاردان18 صاحب وقوف فرستیم15 که تفحص احوال12 ایشان نمایند و معلوم کنند که17 ایشان را میلی18 به مصالحه هست و به باج و خراج از ما راضی می شوند19 قرار کار برصلح نهیم و به اندازهآ مصلحت و قدرامکان تحف20 وهدایا ترتیب نماییم و از شدت محاربه و مقاتله21 ایمن گردیم. نظم:

همی تا برآید به تدبیر کار مدارا به دشمن به از کارزار

چو نتوان عدو را به قوت شکست به نعمت بباید در فتنه بست

نخواهی که باشد زخصمت گزند بتعویذ احسان زبانش ببند

به منگام تدبیر یک رأی نیک به از صد سپاهی چو دریای ریگ و نیز گفتهاند13 :

به شمشیری یکی صد ناتوان گشت13 به رأیی لشکری را بشکنی پشت رأی من اقتضای آن میکند18 که پادشاه15 به گرفتن چند کس از زنگیان مثال دهدو چون دو سه کس رابه دست در آرد12 یکی را به کشتن امرفرماید و کلهآ او را به مطبخی دهد وبگوید17: ازبرای من طعام خاصته18 ms042 ترتیب کن و مطبخی آن را به کلهآ گوسفند19 سیاه تبدیل کند چنانچه20 ایشان ندانند21 و بعد از ساعتی خوان طلبد232، و مطبخی آن کله تبدیل کرده23، استخوان بیرون کرده24 بیاورد و در حضور زنگیان به اشتهای تمام تناول فرماید25 تا خوفی2 در دل ایشان پیدا شود و27 یمکن که به همین

چنان میخورد زنگی27 خام را که بنگی خورد مغز بادام را و چون خود از آن حادثه بسیار متوهم شده بودند چندان ازاین نمط گفتند که خوفی از آن28 در دل زنگیان دیگر29 افتاد و به همین تدبیر اسکندز2بر زنگیان مظفر گشتا.

دست مدار از کمر مقبلان سرمکش از صحبت صاحب دلان8

خار که هم صحیتی گل کند غالیه در دامن ستبل کند

هر که کند صحبت نیک اختیار آید روزیش ضرورت به کار و همچنانکه اختیار مصاحبت علما و آخیار9 واجب و لازم است اجتناب از مخالطت10 جقال واشرار فرض و متحتم است11 چه از موالات و مواخات این طایفه جز لوم طبع و ختت17 ذات و خبث باطن مشاهده نتوان کرد. بیت :

صحبت جاهلان13 چو دیگ تهی است که درون خالی و برون سیهی است17 و هرچند15 میچ محنت بدتر از وحدت نیست وحدت به از15 همنشین بداست چنانچه17 رسول (ص) فرمود18: الوخدة خیر ین جلیس السوء * و نیز فرموده مثل الجلیس الصالح مثل العطار ان لم

گرچه عطار ندهدت8 مشکوی رسد از ناف مشک او به تو بوی

مرد حداد اگر نسوز آید9 جامه زانگشت او بیآلاید10 وافلاطون گفته11: لا تصحب الشریر فان طبعک ینرق منه الشر وانت لاتدزری129 با بدان کم نشین که بد مانی13 خوپذیراست"1 نفس انسانی15 باد کز طبع اوست جان برکار زهر گردد همی به صحبت مار12 حکایت: آوردهاند که وزیری از وزرای ملوک17 قدیم در شیراز دو پسر داشت یکی را کافی نام بود و دیگری را نام18 وافی بود19. پدر جهت 20تحصیل علوم و تهذیب اخلاق هر دو را به مکتب فرستاد، کافی21 به اهتمام تمام، شب و روز به تکرار و تذکار مشغول میبود22 و به مباحشه و

تو به موسم جوانی بکن آنچه میتوانی که به روزگار پیری نکند کسی جوانی و اکنون که اسباب غشرت19 مهیا است روزگار به عیش و20 عشرت باید21 گذرانید و بیهوده انواع مشقت راه به خود22 نباید داد.

بیاکه گلشن شیراز عشرت آباد است به عیش کوش که عالم زعشرت آباد است و22 وزیر در آن زودی ازاین25 سراچهآ فانی رخت بربست و به خانهآ ابدی و مرجع اصلی نزول نمود. ملک بعد از اقامت شرایط تدفین و رسوم تعزیت، هر دو برادر را طلبید و تحقیق

هیچ صحبت مباد با عامت که چو خود1 مختصر کند نامت

صحبت عامه در بهشت آباد مرگ باشد که مرگ عامی باد و هر پادشاه که خصال2 عشره را دستورالعمل خود سازد، امور دین و دولت و احوال ملک و ملت3، مهذب و مرتب شود و عالمیان از اطراف و آکناف، روی حاجت به قبلهآ اجلال و عتبهآ اقبال او نهند و نکبت خلاف و جدال آعادی دین و دولت پیرامن5 ملک و ملت او ترسد و آثار آمن و آمان و آنوار اقبال جاودان بر صفحات ایام7 ظاهر و باهر گردد و به میامن معدلت و نصفت چنان شود8 که زمانه تابع رأی پادشاه عدالت پناه گردد و مصدق9 این قول10 قصهآ بهرام گوراست.11 حکایت: بهرام روزی به شکار بیرون رفت، در صیدگاه12 ابری برآمد تیرهتر از شب فراق مهجوران و ریزانتر از دیدهآ خونبار عاشقان، روزن هوا بپوشاند13 و مشعل آفتاب را فرو نشاند15 و عالم نورانی را ظلمانی ساخت، خدم و حشم ms047 پادشاه15 در آن تیرگی و تاریکی از یکدیگر متفرق شدند. بهرام به مزرعه ای افتاد که در آنجا دهقانی بود مال دار و12 صاحب مراکب ومواشی بسیار، به خانهآ او فرود آمد و17 میزبان چون بهرام را نمی شناخت، جشنی لایق ناخت و نزلی مناسب18 نپرداخت و خدمتی که19 قدوم پادشاهان را سیزد نکرذ.2 بهرام را تغیری در باطن پدید آمد23 هرچند ظاهر نکرد و

بت شکرین لعل شیرین دهان غزال سیه چشم ابرو کمان

به شیرینی از گلشکر نوشتر به نرمی زگل نازک آغوشتر بدو گفت8 تورا ساعتی پیش این مهمان باید نشتن9 و آتش شوق او10 به زلال وصال خود نشاندن11. دختر فرمان پدر را منقاد شد و12 به خدمت پادشاه13 رفت و بنشست، بهرام به تماشای جمال عالم آرای دختر15 از رنج غربت برآسود و15 پای دلش به گل فرو رفت و به گل، چشمهآ آفتاب را میاندود و مهرهآ عشق با او پنهان میباخت19 و با چاشنی شربت اشتیاق میساخت17وو می گفت:

شیرین دهنا این همه شیرین نتوان بود19 شیری که تو خوردی مگر از شیره جان بود20 و به خاطر گذرانید21 که چون به مستقر سلطنت23 قرار گیرم، دختر را23 به عقد شرعی در حبالهآ

خود در آورم28 و پدرش را کرامتها فرمایم.25 بامداد، همان شبان از دشت باز آمد2 و از کثرت شیر

خضر سیراب گشت اندر سیاهی چکید آب حیات از کام ماهی ولله الحمد23 و المنه که عدالت با خصال مذکوره و سایر اخلاق حسنهآ سنیهآ مرضیه، در ذات قمیون 23 ملکی صفات، نواب کامکار24، اعلی حضرت پادشاه خلافت پناه، سایة لطف الله، المؤید من عندالله، الغازی25 فی سبیل الله.

تاعده الآقدار فیما یریده وتسعده الافلاک کیف تدیر*0 همیشه رایات شوکت و أبهتش منصوب و ابواب اقبال و رفعت مفتوح و اعناق11 آعادی دین و دولت مکسور باد.

باب چهارم: در سخاوت سخاوت12 سهولت انفاق آموال13 خود است به مقتضای مصلحت به مصرف استحقاق، بیاذیت و منت و توقع عوض و غرض18 ثنا15 و مدحت15 و شهرت، و بهترین گلی که در بوستان اخلاق بشکفد و نسیم آن مشام دل خاص و عام17 را معطر سازد سخاوت است. و هر که به حلیهآ سخاوت و سماحت18 متحلی باشد، به سعادت دین و دنیا سرافراز شود و مقبول دلها گردد و مسامحت و نیل19 و کرم وجود و ایثار و مواسات و سماحت از انواع مندرجه در تحت جنس سخاوتاند، و مسامحت20

سید و سرفراز11 آل عبا یافت تشریف سورهٔ‌ هل آتی

آن 2السه قرص جوین بیمقدار یافت در پیش مهتران بازار13

جان و دل بذل کن که زآب و زگل بهترین جودهاست جود مقل16

درمی صدقه از کف درویش ز هزاران توانگر آمد بیش15 و انگشتری18 در حالت17 رکوع به سایل دادن و مضمون آیه18 به خوی عمل نمودن خاصهآ او19 بود و هیچکس دیگر از صحابه20 و تابعین بدین عمل ننمود21 و این منزلت نیافت22 و مواسات معاونت یاران و دوستان و مستحقان باشد23 در معیشت و شریک ساختن ایشان را با خود در قوت و مال"2 و سماحت بذل کردن بعضی از2 اموال خود باشد به دل خوشی بر سبیل تفضل و از سنن جمیله

هنر سخاست دگر جمله دست افزاراست10 اگر تورا به هر انگشت خویش صد هنراست حکایت: روایت است که حضرت رسالت علیه صلوات الرحمن11 در شب معراج خطیرهای12 دید در دوزخ و مردی در آن13 نشسته بود که آتش دوزخ بدو نمیرسید.18 کیفیت15 آن از جبرثیل(ع) پرسید گفت1: این مرد حاتم است و خدای تعالی17 به سبب سخا آتش دوزخ ازاو باز گرفته و هم ازاین سیاق است18 قصهآ سامری.

حکایت: در خبراست که موسی علی نبینا و علیه الصلوه والسلام، چون19 از طور مراجعت نمود، سامری گوساله ای از طلا ساخته بود20 و اکثر بنی اسرائیل را گوساله پرست کرده21، موسی خواست تا

جهانافروز دلبندی، چه دلبند به خرمنها گل و خروارها ms052 قند

بهاری تازه چون برگ درختان سزاوار کنار نیکبختان

رخی چون تازه گلهای دلاویز گلاب از شرم آن گلها عرق ریز

کرشمه کردنی با دل عنان زن خمارآلوده چشمی کاروان زن و تمامی زاد و راحلهٔ‌ او به سبب طول مدت خرج18 رفته بود و از عزت ثروت16 به مذلت فاقه رسیده. غلام12 چون عجز17 و حیرت دختر18 دید مروت طبعش بر مراعات او باعث شد وظیفهآ خود را از آطعمه و آشربه بدو ایثار کرد و اکثر اوقات گرسنه و تشنه میبود. خواجهآ بخیل بر آن سر20 اطلاع یافت و از سر غضب، غلام بیچاره را21 در آب انداخت. غلام را2 لچون لطف نامتناهی

پیکان غمزه را چو بتان آب میدهند اول نشان به سینه احباب میدهند پادشاه در زمان17، قضات اسلام را حاضر کرد و به وجهی شرعی18 دختر را به حبالهآ خود در آورد و با جلال و اعزاز19 هرچه تمامتر به دولتخانهآ وصال رسانید و در حشمت و رفعتش افزود. عسی الایام آن یرجعن قوما کالذی کانوا.200 ملک را در آن زودی21 قافلهآ عمر به دیار عدم22 رسید و متاع هستی او در23 بازار نیستی به یغما رفت و وارثی28 نداشت که عنان سلطنت و زمام مملکت بدو25 سپرده شود. به ضرورت ملک بر ملکه28 قرار گرفت، ارکان27 دولت و اعیان مملکت ms053 طوعا و زغبه

باب پنجم: در توکل

توکل25 از صفات صدیقین است29 و آن تفویض اموراست به خالق و ناامیدی من کل الوجوه از مخلوق22 و امیرالمؤمنین (ص) فرمودة التوکل التبری من الحول و القوة و انتظار ما یاتی به القدر. و

دل به فضل و فضول خلق مبند دل دراو بند5، رستی از غم و بند

کار تو جز خدای نگشاید به خدا آر، ز9 خلق هیچ آید

جز خدا هیچکس به یار مگیر7 خلق را8 هیچ در شمار مگیر 1 محققان گفتهاند که10: توگل چنان باید11 که متوکل مخلوق را لایضر و لایفع ولایغطی ولایمننع126 و او را یقین13 حاصل شود که آنچه باید کرد14 خدا کند10 و آنچه باید ساخت خدا سازد و هیچ ازاینها از تقدیر12 او بیرون نخواهد بود17 یفعل الله ما یشاء و یخکم ما یرید559 و18 هرکه را این مرتبه حاصل شود لابد قطع19 طمع از مخلوق20 نماید و خوف مخلوق در دل او راه نیابد. حکایت: در عدة الداعی مسطور است که ابوحازم عبدالغفار گفت که: امام جعفر صادق صلوات الله علیه21 از کوفه عزیمت مدینه2آ فرمود، علما و2 اهل فضل کوفه به مشایعت امام بیرون رفتند و من و

از توکل در سبب20 کاهل مشو رمز آلکاسب حبیب الله شنو

گر توکل میکنی در21 کار کن کسب کن22 پس تکیه بر جیار کن و علم و قدرت و ارادت خود را هم23 از جملهآ اسباب و شروط باید دانست چه اگر24 نسبت به موجد29 دهند خبر لازم آید39 و اگر نسبت به آلت و شروط27 کنند قدر متصور28 شود و چون به نظر

کار خود را به خدا بازگذار9 گت10 نمیبینم از این بهتر کار

به جز او ms056 کیست که کار تو کند نقد مقصود نثار تو کند11

کار دانا کن هر کارگر اوست پیشه بیش آور12 مرپیشهور اوست حکایت: آوردهاند که در شهر اندلیس12 دهقانی بود حریص و بخیل که در مرور دهور15 هزار دینار جمع کرده بود و بدان مسرور میبود و15 چیزی از آن در وجه معیشت خود و عیال صرف نمی کرد تا روزی بر کنار12 غدیری17 کیسهآ زر نهاد18 و به طهارت مشغول19 شد20، زر را به غفلت فراموش کرد و برفت. در عقب او شبانی بدان کنار آب رسید21، کیسهآ زر یافت22 برداشت و2 به فرح و نشاط25 بازگشت و در مکانی خالی زر را شمرد2 عددی2 صحیح بود. با خود گفت:

زر یخوردن23 مفرح طرب است ور نهی25 رنج و بیم را سبب است دهقان زن را تصدیق کرد24 و به نصیحت او متنبه گشت21 و به توبه و انابه مشغول شد و نذر کرد که من بعد بر آذخار مال حرص ننماید27 و هرچه به ms057 دست آرد28 انفاق کند و با مستوره مصحلت دید

نشد کس بر اسب توگل سوارکه او را نشد صید دولت شکار

خطبهآ قرب به نام1 تو بود جرعهآ وصل به کام تو بود

محرم کعبهآ اقبال2 شوی3 محرم پردهآ اجلال شوی حکایت: در بنی اسراییل عابدی بود که از فارسان5 میدان عبادت، قصبالستبق ربوده بود و گوشهآ تاج ترکش5 بر تارک افلاک سوده. بیت:

او به عبادت شده سلطان پناه ساخته از ms059 ترک دو عالم کلاه

رخش زمیدان آزل تاخته گوی به میدان آبد باخته او را گفتند: فلان جای1 درختی است و قومی آن را7 می پرستند.8 عابد9 تبری برداشت و قصد آن درخت کرد تا10 از بیخ برکند، ابلیس لعین به صورت مردی پیر پیش او آمد گفت11 و گفت: با این درخت چه خواهی کرد؟ عابد احوال بگفت، ابلیس گفت: اگر خدا این درخت را بریده خواستی12 پیغمبری را بدین کار13 فرستادی تورا با این کار چه مناسبت است به عبادت خدا مشغول باش14 و این درخت سبز15 را بیجان مکن، عابد نشنید و بعد از مجادلهآ بسیار ابلیس را بر زمین زد و فرو مالید2011، ابلیس زنهار خواست و گفت: مرا رها کن تا با تو یک سخن بگویم که تورا بهتر ازاین به کار آید هم در دنیا و آخرت18، عابد گفت: بگو. گفت: من هر روز دو دینار زر19 به تو رسانم200 تا تو بعضی را از آن21 به صدقه دهی و بعضی به خرج خود کنی2 تا تورا فایده دارین حاصل شود. دست

هر که بود از پی دین18 کار او در همه کاری است خدا یار او5

و آنکه کند از پی دنیا عمل رخنه کند در عمل او خلل حکایت: امیرالمؤمنین را (ص)11 با کافری17 دلاور کوه پیکر که به زور بازوی دلاوری18، سرپنجبهآ شیر شرزه19 تاب دادی و به دستیاری توانایی20، کوه گران را سبک21 از جای برداشتی، مجادله واقع شد و بعد از محاربهآ بسیار22 کافر را بر زمین انداخت23 و بر سینهآ او24 نشست خواست تا بار گردنش2 را سبک سازد، ملعون آب دهنابر روی

باب هفتم: در رضا و رضا15 خشنودی است از خدای عزوجل12 من کل الوجوه و آن وقتی متحقق شود که محبت باری تعالی"1 در طبیعت چنان راسخ باشد که احوال مختلفه مثل صحت و مرض و غنی18 و فقر و حیات و ممات یکسان نماید و صدور اینها19 همه از واجب الوجود داند20. و رسول21 صلی الله و علیه و آله فرموده: الرضا بالقضاء باب الله الأعظم. و امیرالمؤمنین (ص)22 فرموده: آلرضا ینفی الحزن ومن رضی بقمالله لم یخزن علی ما فاته،* و رضای خدای تعالی از بنده آنگاه حاصل ms061 شود که رضای بنده از خدا حاصل شود23 رضی الله عنهم و رضوا عنه 555

با قضا مر تورا چو نیست رضا1 نشناسی خدای را به خدا

به قضای خدای راضی شو ورنه بخروش و پیش2 قاضی شو

تا تورا از قضاش برهاند آبله آن کس که این چنین داند حکایت3: جابر انصاری قدس سیره در آخر عمر به بیماری و ضعف پیری مبتلا بود8، امام محمد باقر (ص)5 به عیادت او رفت2 و ازاو تفحص کیفیت احوال نمود.7 جابر چون در مقام صبر بود گفت8: حالتی دارم که مرض9 از صحت دوست تر10دارم و بیری11 از جوانی و مرگ12 از زندگانی. امام (ع) چون درمقام رضا بود گفت3: اراده من تابع ارادهآ خداست، اگر خدا مرا مریض میخواهد14 مرض دوست تردارم15 و اگر صحیح صحت و قس علی هذا.12 بیت:

خواه صلای خوف ده خواه بشارت17 امان

آنچه مراد تو بود18 هست مراد من همان جابر چون این سخن19 بشنید روی امام20 را بوسه داد و گفت: صدق رسول الله21 مرا گفت که22 یکی را از فرزندان من ببینی هم نام من23) یبقر الغلم بقرا کما یبقرا الثور الأرزض.6

حکایت: یکی از عباد بنی اسراییل که مدتی مدید و عهد بعید1، اوقات2 صبح و شام به طاعت و عیادت ملک علام گذرانیده بود، شبی به خواب5 دید که رفیق تو در بهشت فلان زن5 خواهد بود. عابد2 متوره را طلب کرد تا کیفیت عبادت او معلوم کند و7 در زمان حضور ازاو استکشاف عبادت او نمود، غیر از9 ادای فرایض چیزی ننمود و9 بعد از الحاح و مبالغهآ بسیار گفت: مرا این صفت است که اگر بیمار باشم10 صحت نخواهم و اگر در محنتی11 أفتم راحت نطلبم12 و شرم دارم که آنچه خدای تعالی به من داده باشد چیزی دیگر طلبم12، هرچه15 پیش آید بپسندم و خلاف آن نخواهم تا آن روز که خود کفایت ms062 شود.15 عابد گفت: این صفت اصل کار است و کار مردان است.12

غایت کار کزان سوره نیست17 جز رضینا بقضاء الله نیست حکایت: یکی را از زژهاد18 بیماری طاری شد، درویشی به عیادت او رفت گفت: میخواهی که خدا تورا19 شفا دهد؟ گفت: نه، گفت: میخواهی که در بیماری بمانی؟ گفت: نه، گفت: پس مطلوب تو چیست ؟گفت: آنچه خدا خواهد من بندهام بنده را20 خواست نباشد.21 نظم:

راقع رنج مقامات22 رضاست فاتح گنج کرامات رضاست

باب هشتم: در صبر1 و آن منع نفس است از جزع و اضطراب در وقت وقوع مکاره و بلیات. و گفتهاند: صبر جمیل آن است که صاحب مصیبت را از دیگران نتوان شناخت و از جامه دریدن و نوحه کردن و دست بر سر زدن و جامه گردانیدن2 اجتناب نماید، چه اینها همه جرام است3، و صبر از سنن انبیاء و اولیاء است، وخدای تعالی میفرماید:9 واصنبروا ان الله مع الصابرین15 و در تورات7 مسطوراست که: لاحسنه علی من الصبر*.* و رسول الله (ص) فرموده: الصبر مفتاح الفرج85. و امیرالمؤمنین صلوات الله علیه و آله1 فرموده10: الصبر علی المصایب من کنوز الایمان* 55 انبیاء پای به صبر11 افشردند لاجرم12 پایهآ عالی بردند نوح از موج غم قوم نرست تا به کشتی صبوری بنشست13 شد وزان14رایحهآ صبر جمیل بشکفانیدگل13 نار خلیل یوسف از صبر به یعقوب رسید صحت از صبر به ایوب رسید عیسی از صبر برانداخت کمند1 ساخت جا کنگر17این قصر بلند احمد از صبر بر آزار18 قریش زهرشان ریخت در آبشخور عیش خاتم صبر که عالی گهراست نقش آن من صبر قد ظفر19است

حکایت: ذوالنون مصری را به مقبره ای روزی1 گذارافتاد2، زنی را دید که بر سر قبر چند نشته بود3 و می گفت: صبرت فکان الصبر خیر مغبهه، و هل جزع یجدی علیک فاجزع، صبرت علی ما لو تحمل بعضه، جبال شروراصبحت تتصدع، ملکت دموع العین ثم ms063 رددتها، الی ناظری فالعین فی القلب تدمع*8 ذوالنون گفت: تورا چه مصیبت رسیده است؟ گفت: مصیبتی که هرگز کس را نرسیده0، دو پسر داشتم که2 نور دیده و راحت [جان رمیدهآ] من بودند. روزی پدر ایشان گوسفندی قربانی کرد1 و کارد را هم آنجا بگذاشت و برفت. پسر مهتر، کهتر را گفت: بیا تا تورا بگویم8 که پدر گوسفند را چگونه [کشت.]9 دست و پای برادر10 را دربست11 و کارد بر حلق او [نهاد و برادر] را بکشت.12 چون من خبر یافتم بانگ براو زدم13 و فریاد [برآوردم]، او از18 ترس بگریخت و به کوه رفت. پدرش آمد و واقعهآ [هایله پرسید]10 و به طلب پسر به کوه رفت، او را دید که پلنگش از هم دریده بود، [کشته] را به دوش گرقت و میآمد.12 در راه تشنگی براو غالب شده17، چون به خانه رسید18 از کثرت غم و عطش فی الفور بیفتاد و جان بداد.19 من20 در آن وقت دیگی آش21 پخته بودم چون به کار اینها مشغول شدم22 پسرکی طفل داشتم دست بر کنار دیگ زد و آش بر خود ریخت و بسوخت و جان

ززن کمتر نه آموز10 ازاو صبر و شکیبایی که صبر آمد دوای 11درد دل در کنج تنهایی عنان دل به دست صبرده تا کوی دولت را به چوگان هلال از خسرو سیاره بربایی حکایت: نوشیروان به مجرد تهمتی که بر بوذرجمهر12 بسته بودند متغیر شده او را مقید ساخت13 و در چاهی ms064 تنگ18 و تاریک حبس نمود و فرمود تا او را گلیمی درشت پوشانند15 و هر روز دو قرص نان جو و یک کف نمک ناسوده و یک شربت آب زیاده ندهند.12 ابوذرجمهر چند ماه در آن چاه بماند و از هیچکس استعانه ننمود و استغاثآه و اضطرابی نکرد17 و سخنی شکایت آمیز نگفت.18 نوشیروان جمعی را19 از دوستان او20 اجازت داد تا21 به نزدیک او روند و با او افتتاح سخن کنند تا ازاو چه شنوند. ایشان رفتند و گفتند: تورا22 مدتی است که دراین بلیهآ هایله گرفتار میبینیم و23 با

باب نهم: در شکر و آن ثنای منعم است به ازای نعمت1 و همچنان که صبر شکیبایی است بر آمر غیرملایم، شکرسپاس است بر ملایم، و حال2 ازاین هر دو خالی نیست. و3 حدیث حضرت رسالت پناه علیه صلوات الله8 که: آلایمان نصتفان5 نصف صبر و نصف شکر2، مشعر بدین معنی است.7 و شکر به جوارح بود و به زبان و دل. چنانکه شاعر گفته: آفادثکم النعماء منی ثلثه یدی ولسانی والضمیر آلمحجبا58. شکر به جوارح طاعت9 و عبادت منعم است چنانچه10 هر عضوی ms065 را از اعضاء به طاعت مخصوصهآ آن مشغول نماید و شکر به زبان11، ذکر و حمد و ثنا12 جمیل است و شکر به دل معرفت منعم است و دانستن آن که وصول انعام به بنده از منعم حقیقی است13 نه از وسایط، و چون اعضای مذکوره که آلت شکرنداز نعمتهای منعماند و قدرت بر استعمال17 هر یک از آن نعمتی دیگر15، و توفیق شکر نعمتی دیگر و به ازاء12 هر نعمتی شکری واجب است پس بر هر نعمتی ازاینها شکری باید گذارد و سخن در گزاردن17 این شکر همچنان بود که در شکر اول. بنابراین شکر نعمت منعم حقیقی نهایتی نداشته باشد.8

از دست و زبان که بر آید کز عهدهآ شکرش به در آید پس واجب باشد19 که بروفق امر بر نعمتهای نخستین20 به قدر وسع و حسب استطاعت شکری به جای آورند2 و باقی را به عجز از شکر اعتراف نمایند. اذا کان شکری نعمه الله

گر همه مویها زبان گردد هر یکی صد هزار جان گردد

پس سوی شکر نعمتش پویند2 گر بگویند هم بدو5 گویند

ورهمی شکر او قزون گویند5 شکر توفیق شکر چون گویند و در کلام مجید وارداست2: واشکروا نعمة الله ان کنتم ایاه تعبدون *4، و رسول (ص) فرموده: خیر ما أغطی الانسان لسانا شاکرا و الشکر زیادة فی النعم وأمان من التغیر655.

شکر گو از بی زیادت را2 عالم الغیب والشهادة را

آدمی سوی حق همیپوید9 آن نکوتر که شکر او گوید و امیرالمؤمنین (ص) فرموده: إذا وصلت الیکم اطراف النعم قلا تنفروا اقصاها بقله الشکر.» و از امام محمد باقر (ص) مروی است که: ان الله10 تعالی قال لآدم أشکرنی حق شکری فقال یارب کیف آشکرک حق شکرک ms066 والنعمه منک والشکر علیها نعمة منک فقال اذا عرفت ان ذل منی فقد شکرتنی حق شکری. خدای تعالی به آدم گفت11: شکر من کن چنانکه سزای من است، پس گفت12: یارب

نعمت و شکر نعم وز توست نشود جز به تو این کار درست5 حکایت: در بنی اسراییل مردی بود صالح و متورع که صلاح را واسطهآ فلاح و نجاح21 دنیا و عتبی7 ساخته بود و ورع را8 وسیلهآ نجات دارین و حصول مقاصد منزلین داشته9. شبی در خواب دید که کسی با او گفت10: خدای تعالی تورا در نیمهآ عمر11 نعمتی کرامت کرده است12 در جوانی میخواهی یا در پیری، مرد هم در خواب گفت13: با عیال خود مشورت کنم آنگاه اختیار کنم.19 چون از خواب بیدار شد15 حال با زوجهآ خود بگفت.16 مستوره گفت: در جوانی اختیار کن تا از آن تمتعی17 توانیم گرفت. شب دیگر مرد18 همان خواب دید، گفت19: نعمت در ایام20 جوانی میخواهم. خدای تعالی21 در نعمت براو گشاد23 و او را نعمت بسیار23 داد، او نیز دست کرم برگشود و در24 خیرات و مبرات سعی25 مینمود و شکر نعمت حق به جای29 میآورد تا ایام

حکایت: مروی است از کعبالاخبار که گفت: وقتی در راه شام میرفتم گرما9 غلبه کرد چنانچه10 از صولت حرارت، حرکت متعذر شد11، خواستم که در موضعی ms067 ساعتی استراحت کنم12 تا سورت گرما کم شود13 آنگاه بروم.18 به ویرانه ای15 رفتم مردی را دیدم که او را هر دو دست و هر دو پای1 و هر دو چشم نبود. با خدای17 تعالی مناجات میکرد18 و می گفت: الحمدالله علی نعمائه. مرا عجب آمد به نزدیک19 او رفتم و سلام کردم و گفتم: ای جوانمرد خدای را چه نعمت است بر تو که تو شکر می گزاری20؟ چون از من این سخن بشنید بانگ بر من زد و گفت21: ای بیکار22 از نزد من دور شو کدام تعمت بزرگتر ازاین است23 که خدای تعالی در حق من کرامت کرده است15 که آلتهای معصیت از من ستده است25 و آلت معرفت21 به من گذاشته27. چشم ستده است تا در نامحرم ننگرم2، و دستم ستده تا ناگرفتی نگیرم2، پایم ستده است30 تا به جایی3 که نباید رفت نروم، دلم داده است تا او را دانم2 زبانم داده است تا او را خوانم، پس ازاو در گذشتم3 و دانستم که حقیقت

باب دهم : در قناعت و آن تساهل است1 در اسباب معاش. و قناعت صفتی است پسندیده2، که هر که آن را شعار خود سازد از ضجرت و3 مذلت نفس و خواری و نیازمندی و نفاق و مداهنه و ارتکاب محرمات نجات یابد. و رسول الله (ص) فرموده: عش قنعا تکن ملکا ومن قنع شبع و من طمع ذل5 و امیرالمومنین (ص)6 فرموده: القناعة مال لاینفد.7 کیمیایی تورا کنم تعلیم8 که در اکسیر و در صناعت نیست9 رو قناعت گزین که در عالم10 کیمیایی به از قناعت نیست موسی علی نبینا و علیه الصلوة والسلام11 در مناجات17 گفت: یارب از بندگان تو کدام توانگرترند13؟ خدای تعالی18 فرمود: آنکه قانع تر بود بدانچه من دهم.15هر که قانع شد به خشک و تر، شه بحر و براست. حکایت: شیخ شبلی روزی با مریدان به مکتبی رفت، دو کودک را دید که ms068 در سفرهآ یکی نان و حلوا بود و در زنبیل دیگری نان خشک.121 کودی زنبیلی از آن دیگر17 حلوا طلبید، گفت: تو18 سگ من شو تا تورا حلوا دهم، گفت: سگ تو شدم. گفت: بانگ سگ بکن19، آن بیچاره بانگ سگ کرد، تکه حلوا بدواداد و هر بار کة بانگ سگ کردی قدری حلوا لیش او انداختی. شیخ در ایشان می نگریست و می گریست و گفت: طمع25 ببینید که به مردم چه میرساند، اگر پسر به نان خشک خود قناعت کردی سگ همچو27 خودی نشدی.

نانی اگر هست میسر زجو از پی لوزینهآ دونان مرو

چهرهآ خورشید از آن یافت نور کو ز جهان گشت به قرصی صیور ماه از آن کاست کز آنجا که هست کفچه کند بر سر هر کاسه دست1 آب رخ از جوی خسیسان مچوی کن زجوی جبههآ خویش آب روی2 آنکه دهن باز و دود پیش و پس3 سیر نگردد مگر از خاک و بس حکایت: درویشی که4 از خوان جهان5 دندان طمع کنده بود و از سبزه زار2 دوران به تره ای7 قانع شده، در دامن کوهی عزلت اختیار کرده بود8 و سیمرغوار در قاف قناعت منزوی شده. مثنوی: کسی که قاف قناعت وطن چو عنقا کرد کجا به ملک دو عالم سرش فرود آید یکی از مقربان پادشاه آن دیار9 را بر آن سر منزل گذار افتاد، پیری را دید ضعیف نحیفا با پیکری از خیال نازکتر واقامتی خم گشته از هلال نزارتر بر لب جویبار نشسته و دستهآ تره بر کنار آب نهاده و بدان13 اغتذا مینمود گفت18: ای پیر بیچاره اگر خدمت سلطان کنی تره با گوشت بره خوری14 و بدین سبزی بینان19 محتاج نباشی. درویش بخندید و گفت: تو اگر بدین تره قناعت کنی17 از بندگی همچو خودی آزاد شوی1

هرکه به سهلی زجهان شاد گشت همچو من از بندگی آزاد گشت

وانکه طلب کرد حلاولت19 به ms069 کام ماند چو تو همچو خودی را1لغلام

خواجه که داند روش زندگی2 بر در دونان نکند بندگی

ضامن روزی تو روزی رسان دیدهآ کور تو به سوی خسان

باب یازدهم: در صدق و آن راستی است در جمیع اخوال2 و مخصوص به اقوال نیست بلکه در نیت و فعل نیز صدق را3 مراعات باید کرد. و صدق در نیت، استقامت قصد بنده است خدای را در هرچه کند بر وجهی که هیچ غرض با آن5 مخلوط نسازد. و صدق در فعل آن است که ظاهر و باطن با یکدیگر راست دارد21 و نهان و آشکارا7 یکسان، چنانکه چیزی8 اظهار نکند که در دل9 خلاف آن باشد و در نهان مرتکب10 چیزی نشود که آشکارا از آن11 شرم دارد. و صدق خمیر مایهآ سعادات12 و فاتحهآ کل کمالات و اساس جمله خیرات اشت وخدای تعالیاصدیقان را در بلی انبیاء و شهدا آورده. و رسول الله (ص)16 فرموده: الصیدق یهدی الی البر والبر یهدی الی الجنه والکدب یهدی الی الشر والشر5 یهدی الیالنار16. وامیرالمؤمنین (ص) فرموده18: الصیدق عماد الاسلام ودعامه الایمان196 و بزرگان دین گفتهاند2 : هر که راستی را شعار خود سازد، وآخدای تعالی کار او را در سر و علانیه راست آرد.2

صدق اکسیر مس22هستی تو است پایه افراز2 فرودستی تو است

از کجی خیزد هرجا لحللی است راستی رستی نیکو مثلی است حکایت: پادشاهی ظالم بر یکی از مشایخ کبار غضب نمود، خواست تا"2 او را به تیغ سیاست22 در آررد، شیخ در خانهآ یکی از مریدان متواری گشت.28 ملازمان ملک چون به در خانهآ مرید رسیدند از او

از ms070 راستی است جای الف در میان جان واو از کجی است این که8 بود در میان خون

یکی از سالکان راه حق، دست از حطام دنیا شته9، پای همت در وادی عزلت نهاد و10 راه کعبهآ معظمه در پیش گرفت.11 از قضا راه زنی راه براو گرفت و گفت12: در جیب تو چیست؟2 گفت5: بیست دینار زر سرخ است، راه زن15 گفت: بده و هر کجا12 خواهی برو.17 سالک زر بیرون آورد و بدو داد18، چون زر شمرد19 همان مبلغ بود که سالک گفته بود. دزد چون صدق20 و راستی او21 ملاحظه نمود زر23 بدو داد و او را بر مرکب خود سوار کرد و روانه ساخت و خود پیاده در عقب او برفت23، چون به مکه رسید25 از دزدی توبه کرد و دست ارادت به سالک داد و مرید او شد و به برکت صدق، سالک از دست دزد و دزد از25 راه زنی نجات یافتند.

راستی آورکه بشوی رستگار راستی از تو، ظفر از کردگار

گل زکجی خار در آغوش یافت نیشکر از راستی او نوش2 یافت

از کجی أفتی به کم و کاستی یاز همه غم8 رستی اگر راستی

باب دوازدهم: در تواضع و آن اتعظیم اهل علم و فضیلت، پیران و اخوان و آقران باشد و اجلال2 هر که در فضیلت برتر ازاو3 یا مساوی او بود به قدر مرتبهآ هرکس.5 و بعضی گفتهاند: تواضع آن است که هر که دنیا از توا کمتر دارد تو خود را ازاو فروتر داری7. حسن بصری گفته9: تواضع آن بود9 که هیچ کس را نبینی که نه او را بر خود آفضل دانی1. بایزد گوید که11تا بنده کسی را بدتر از خود میداند متکبر است. بر مزاج عشق خوش کن خوی را بهتر از خود دان سگان کوی را گر تو خود را از دو عالم کم زنی پای بر فرق بنی آدم زنی12 کمتر از کم ms071 شو اگر داری خبر13 کین طریق سالکان است ای پسر و تواضع"1 موجب ترفع و سربلندی است و تکبر15 سبب تنزل و پستی12. و حضرت رسالت (ص) فرمود12: من تواضع لله رفعه الله و من تکبر وضعه الله.* و امیر المومنین (ص)18 فرموده19: التواضع یرفع آلوضیع والکبر یضع الرفیع2، تواضع إذا ماینآلت فی الناس رفعة فان رفیع القدر من یتواضع 1 و حکما گفتهاند: هر که22 صحیفهآ اعمال خود را به چشم خرد23 مطالعه نماید و خود را بشناسد که اول از چه پیدا شده25 و آخر چه چیز25 خواهد بود21 خود را بزرگ نشمره1 به زخود بین همه نیک و بد را در ره نیک و بد افکن خود را سر نه آنجا که همه پای نهند بوسه زن پای به هر جا که نهند

مرد سرکش زهنرها عاری است1 پشت خم، خاصیت پر باری است

شاخ بی میوه کشد سر به قیام شاخ پرمیوه شود خم به سلام

چون تکبر3 زلعین بر زد سر شد لگدکوب ابا واستکبر

در3 تواضع به صفا داد خدا مژدهآ تاب علیه و هدی حکایت: امام حسین را صلوات الله علیه و آله9 روزی بر جماعت درویشان گذار افتاد2 که نان پارها7 از در خانها به گدایی به هم رسانیده بودند8 و بر سر گلیمی ریخته9 میخوردند، امام را گفتند10: یا بن رسول الله با ما به چاشت خوردن مسارعت فرمای11. امام (ع) از اسب12 فرود آمد و با ایشان به مواکله12 مشغول شد و گفت15: ان الله لا یحب المتکبرین.9 و گویند یکی از بزرگان15، امیرالمومنین (ص) را به خواب دید گفت: مرا پندی ده11. فرمود: چه نیکو17 بود تواضع توانگران پیش درویشان برای ثواب آخرت، لیکن18 تواضع پیش19 توانگران برای توانگری مذموم است، چنانکه حضرت رسالت (ص) فرمود20: من تواضع لغنی لغناه21 ذهب ثلیادینه 225 حکایت: مروی است که سلمان فارسی قدس سره العزیز23 حاکم شهری از بلاد شام ms072 بود2آ و سیرت مرضیهآ او در ایام امارت و ایالت به دستور معهود بود و تفاوتی در آن نشده بوده پیوسته گلیم2 پوشیدی

بانی1 را

حکایت: سلطان سنجر، مولانا ابوالفضل کرمانی1 ر یکی از فحول2 علمای آن عصر بود تعظیم و تنجیل3 بسیار مینمود، وقتی که5 او را به رسالت فرستاده بود5 در حین مراجعت او را استقبال نمود. ابوالفضل1 در پهلوی سلطان اسب میراند سلطان سه بار در گوش او سخنی گفت7 چون به منزل خود نزل کرد9 شاگردان ازاو پرسیدند که: سلطان با تو چه میگفت؟ گفت9: سلطان فرمود که بگذار10 تا فرود آیم و غاشیهآ تورا بر11 دوش گیرم تا مردم اعتقاد12 من در حق تو بدانند. لاجرم سلطان13 به برکت تواضعی که با علما و اهل فضل می کرد خدای تعالی روز به روز دولت او ms073 را در تزاید میداشت و رفعت و شوکت او یوما فیوما متضاعف میشد.

شاهی طلبی برو گدای همه باش بیگانه زخویش و14 آشنای همه باش خواهی که تورا چو تاج بر سر گیرند دست همه بوس و خاک پای همه باش5

باب سیزدهم: در حیاء

حیاء19 منبعی است که هر که آب از جویبار آن17 خورد خرمن طاعتش به آتش معصیت نسوزد و هر که را حیاء نباشد ازاو توقع وفا نباید داشت و رسول الله (ص) فرموده: آلحیاء شغبة من الایمان.* و امیرالمومنین (ص)18: الحیاء مفتاح کل الخیر196. ارسطاطالیس گفته: دوستی با کسانی باید کرد که ایشان را حیاء باشد و هر که را حیاء نباشد20 ازاو دوستی نیاید.

خوی که بر رخ زحیا دارد گل زان بسی نشوو نما دارد گل

غنچه کز شرم به رخ بسته نقاب زان نقاب است زر وگوهر ناب1

لعل و زر2 باشد از آن حاصل او منبسط گشته زشادی دل او

لاله کز شرم بدل دارد داغ سرخ رو گشته از آن است به باغ

خیره چشم است به بستان نرگس که دهد جام به مستان نرگس

زان3 سبب دیدهاش از نور تهیآ مانده بی خاصیت نور دهی3

خوی که از شرم نشیند به جبین تازه رو باشد ازاو شاهد دین2 حکایت: جماعتی پیران7 در موضعی نشسته بودند و کودکان در پیش ایشان بازی میکردند8، پیری. بانگ برایشان زد که شرم ندارید که در پیش پیران بازی میکنید9 و ادب نگاه نمیدارید. یکی از آن10 کودکان گفت: اگر این11 پیران از خدا شرم داشتندی12 ما را هیبت ایشان ازاین بیادبی منع کردی3. حکایت: آوردهاند که از16 محاسن سیر و مکارم شمیم نظام الملک یکی آن بود15 که هر که تحفه ای به خدمت او آوردی حاضران12 مجلس را از آن محظوظ نمودی17 و نصیبی بدیشان18 رسانیدی. روزی باغبانی سه خیار19 به خدمت او آورد، نظام الملک هر سه خیاررا تمام ms074 تناول نمود و هیچکس را از آن قسمتی نرسانید20 و او را صد دینار زر و خلعتی فاخر داد. چون باغبان از مجلس بیرون رفت یکی از مقربان که به سمت محرمیت موصوف بود پرسید که: سبب حرمان حاضران از نوباوه چه بود؟21 گفت: خیار اول را چون

سگ که وفایی8 به ریا نیستش زآدمی به که وفا نیستش و حسن عهد کیمیایی است که خاک تیره را زر سازد و توتیایی است که دیدهآ خیره9 را صاحبنظر گرداند.

این را10 منگر که ذوفنون11 آید مرد در عهد وفا نگر که چون آید مرد از عهدهآ عهد اگر برون آید12 مرد از هرچه گمان بری فزون آید مرد13 و18 بزرگان گفتهاند که15: هر گلزار که در آن نهال وفا نروید هیچ مرغ دل بر شاخسار محبتش مترنم نگردد و هر رخسار19 که از خال حسن عهد خالی باشد هیچ صاحب نظر پرتو التفات برآن نیندازد وخدای تعالی میفرماید17: وآوفوا بالعهد ان العهد کان مسنئولا6.8 و حضرت رسالت (ص)

وفا و عهد نکو باشد آربیاموزی وگرنه هر که تو بینی ستمگری داند3

حکایت: در تواریخ مثبت است که محمد امین را در5 حرم سرا مستوره ای6 بود نام او عادره، که به حسن و جمال نادرهآ زمان1 و به لطف و کمال فتنهآ دوران بود، لعل شکرریزش در شیرینی سبق از جان شیرین بردی و عارض گلرنگش در نوبهار خوبی، طعنه بر گلبرگ طری زدی7. لبی از چشمهآ حیوان سرشته هلاک8 عاشقان بر آن9 نوشته بناگوشی چو برگ یاسمن تر براو اندامی از گل نازنینتر10 چه گویم11 زلف مشکینش که چون بود12 نه بوی مشک بود آن13 بوی خون بود و15 محمد امین را گردن جان، اسیر زنجیر محبت و پای دل بستهآ کمند ارادت او بود. شبی با ms076 او در خلوت نشسته بود گفت: من ازاین خایقم که چون تیغ آجل دست مرا از تمتع جمال تو کوتاه کند برادرم تورا به مال و جاه بفریبد15 و در ربقهآ عقد19 و حبالهآ 17خود در آورد18، و تو آرام جان و روح روان او شوی. عادره گفت: این چه سخن است که بر زبان تو میگذرد19 و چه اندیشه است که در خاطر20 تو خطور میکند.21

دع ذکرمن فما لهن وفاء ریح الصبا وعهود هن سواء

یکیرن قلبک بم لایجبرنه5 وقلوبهن من الوفاء خلاء6

باب پانزدهم:7 در حسن خلق8

حسن خلق در عرف خاص عبارت است از حسن باطن و خوبی اخلاق، همچنان که حسن خلق کنایت است9 از حسن ظاهر و خوبی اعضاء. چه آدمی مرکب است10 از نفس و بدن و هر که را نفس انسانی به حلیهآ اخلاق حسنه مزین باشد و از اخلاق ذمیمه معرا11، خوش خلق و خوب سیرت12 گویند. و هر که را تناسب اعضاء13 و جمال ظاهری بود15 خوش شکل و خوب صورت نامند.15 و در عرف عام، خلق خوب19 خوش خویی17 و ملاطفت و سازگاری و شیرین زبانی باشد. و حضرت رسالت (ص)18 فرموده19: حسین الخلق یذوب الذنوب کما تذوب النار20 الثلج. ونیز فرموده: علیکم بحسن الخلق فان حسن الخلق فی الجنةلا محالة و ایکم و سوء الخلق فان سوء

هر که دراو8 سیرت نیکو بود آدمی از آدمیان او بود

نیکی مردم نه نکورویی است خوی نکو مایهآ نیکویی است

تا ms078 صورت او و من زآدم دانی9 آدم نشناختی تو سرگردانی

چون سیرت آدمی10 بدانی به یقین آدم گشتی برستی از شیطانی1 حکایت: از خارجی شامی منقول است که گفت: روزی12 به مدینه رسیدم، مردی را دیدم جامههای فاخر پوشیده و بر اسبی قیمتی سوار شده13، آثار بزرگی در ناصیهآ او ظاهر و علامت سروری18 از جبین او باهر بود.15 از اسم او پرسیدم، گفت12: حسن بن علی (ص) است، چون درونم17 از بغض ایشان ممتلی بود پیش رفتم و گفتم: تو پسر ابوطالبی؟ گفت: من پسر پسر ابوطالبم. زبان بگشادم18 و از ناگفتنی آنچه صورت بندد گفتم.19 از آنجا که خلق حسن امام حسن (ع) بود20

با خلق به خلق زندگانی میکن نیکی همه روزه تا توانی میکن

کام همه کس برآر9 از دست و زبان وانگه10 بنشین و کامرانی میکن

حکایت: وقتی امیرالمؤمنین (ص)11 غلام خود را جهت مهمی چند نوبت آواز داد، غلام جواب نمی گفت.12 امیرالمومنین13 نزدیک غلام رفت و گفت: آواز من میشنیدی؟ گفت: بلی، گفت: چرا جواب نمیدادی؟15 گفت15 بر حسن خلق تو19 اعتماد داشتم و دانستم 17 که مرا بدین گناه عقوبت نخواهی کرد. امیرالمؤمنین (ع) فرمود18: چون به ما گمان نیکو بردی تورا از مال خود آزاد کردم.9 حکایت: در خبراست که سیدالمرسلین و خاتم النبیین (ص)20 یتیمی را تعهد و تفقد فرمودی21 و

بهترین چیزها خلق نکو است خلق، خلق نیک را دارند دوست

هر که خلق از خلق او خشنود نیست هیچ قدرش بر در معبود نیست

هر که او را پیشه بدخویی بود کار او پیوسته بیرویی بود10

خوی بد در تن11 بلای جان بود مردم بدخوکی از انسان بود

باب شانزدهم : در رفق و مدارا رفق نرمی و دلجویی بود و رسول (ص)12 فرموده: الرفق رأس الحکمه 136 و امیرالمومنین (ص) فرموده18: الرفق مفتاح الصواب و شیمه15 ذوی الآلباب. و16 یکی از بزرگان دین گفته17 که: اگر میان من و تمام مردم عالم18 تار مویی باشد و همه در گسیختن آن متفق باشند نتوانند، زیرا که اگر ایشان سست کنند من بکشم19 و اگر ایشان سخت بکشند من نرم کنم20، یعنی کمال

دری به رفق اگر باز میتوانی کرد بود دریغ گشادن به غنف ودشواری

مکن به تندی و تیزی خراب خاطرکس بکوش تا به نرمی3 دلی به دست آری حکایت: عبدالله عباس را روح الله روحه العزیز5 روزی سفیهی دشنام داد، عبدالله5 چون سفاهت او را دانست گفت: تورا هیچ حاجتی هست تا روا کنم و هیچ مهمی داری تا به قضای آن قیام نمایم1، مرد سفیه چون آن ملایمت دید شرمنده شد7 و بعد از آن جز طریق خدمت مثلوک ننمود.8 بالرفق یبلغ ما تهوته من آدب، وصاحب الخرق محمول علی خطر96 حکایت: سلمان فارسی را قدس سره10 مفسدی دشنام میداد11 سلمان گفت: اگر کفهآ 12 ترازوی من13 ms080 روز قیامت کم آید من بتر از آنم که تو میگویی و اگر راجح آید15 آنچه تو گفتی مرا زیان ندارد، مرد15 مفسد به همین سخن از افساد12 گذشت و به مقام خدمتکاری17 در آمد. حکایت: یکی را از مشایخ کبار18 با جاهلی مناظره واقع شد19 جاهل در آثنای محاوره20 گفت: اگر تو21 مرا یک سخن درشت بگویی22 ده جواب بدهم.23 شیخ گفت: اگر تو25 مرا ده دشنام

به شیرین زبانی و لطف7 خوشی توانی که فیلی به مویی کشی

باب هفدهم: درعلو همت عز و رفعت8 را با علو همت انفصال9 و جدایی نیست، و مرد ارجمند10 به وسیلهآ همت بلند از حضیض دنانآت و خواری به اوج عزت و کامکاری رسد11 و خلعت همتش به طراز رفعت زینت یابد.

نقطهآ ملک جهان ها همت است بال و پر مرغ جان ها همت است12 هر که را شد همت عالی بدید هرچه جست آن چیز شد خالی بدید13 هرکه را یک ذره همت داد دست17 گرد او خورشید همچون ذره است15 و هر که12 به سبب علؤ همت درجهآ بلند یافت، اگرچه چون17 گل کوتاه زندگانی بود و18 خردمندان به سبب ذکر جمیل او را دراز عمر شمرند، و هرکه به واسطهآدون همتی و کم مایگی به اندک پایه19 سرفرود آورد، اگرچه دیر پاید20 چون برگ صنوبر21 اهل ادراک او را اعتباری ننمایند و ازاو خسابی برنگیرند.2 همت بلند باش که مردان راه عشق

کار نه این گنبد گردان7 کند هرچه کند همت مردان کند

حکایت: یعقوب ms081 لیث، مردی صفار بود و به سبب همت عالی در مبادی احوال، مرتکب مخاطرات عظیمه شدی و یک نفس از شداید و آلام نیاسودی و خود را در غرقاب هلاک افکندی. ازاو . پرسیدند8 که: تورا باعث براین مشقتها و تحمل جفاها چیست و به تو این امر چه مناسبت دارد؟ گفت: مرا دریغ آید10 که عمر عزیز خود را در صفاری صرف کنم11، در وی دل12 از مشاهدهآ چمال مقصود یگردانم و یقین دانستهام13 که شربت مرگ چشید15 نیست و جام فنا کشیدنی، باری در طلب امری ساعی باشم که اگر بیابم نیکنامی حاصل کرده باشم و اگر نیابم در طلب سربلندی19 مرده باشم نه در12 پستی و دون همتی.

گردن چرا نهیم جفای زمانه را راضی چرا شویم بهر کار مختصر

دریا و کوه را بگذاریم و بگذریم سپمرغ وار زیر پر آریم بحر و بر

یا18 بر مراد بر سر گردون نهیم19 پای یا مردوار در سر همت کنیم20 سر

باب هجدهم: در آدب و آن منع نفس است از آقوال و آفعال ناستوده. و ادب از کمال ذات و محاسن صفات اولوالالباب ست و هر که را ادب نیست حرمت و عزت نیست. و امیرالمؤمنین (ص) فرموده: آکرم النسب حسن الادب ولاشرف مع سوء الآدب.6 و حکما گفتهاند: الأدب خیر من الذهب.16

هر که در ادب2 طلب نکند بر بساط شرف طرب نکند

ادب آموز گر3 همی خواهی که زمانه تورا ادب نکند حکایت: روایت کردهاند که ابراهیم آدهم مردی محتشم را در کعبهآ معظمه دید که بر اسب نشسته5 طواف میکرد این حالت او را مستکره آمد1. حجاج چون از مکه معاودت نمودند و راه بادیه در پیش گرفتند7، محتشم در آن پیدا ناپیدا شد8 و از قافله جدا افتاد، اعراب9 او را از اسب پیاده ساختند و برهنه کردند.10 محشتم در بادیه ای پیاده و برهنه میرفت11، ابراهیم بدو12 رسید و او را ms082 بدان صورت دید13 گفت: هر که بیادبی کند و در جایی18 که همه کس15 پیاده روند او سوار باشد19 لاجرم در بیابان پیادهاش باید رفت.17

از خدا خواهیم18 توفیق ادب بیادب محروم ماند از لطف رب

بیادب تنها نه خود را داشت بد بلکه آتش در همه آفاق زد حکایت: آوردهاند که پادشاهی به خواب19 دید که دندانهای او ریخته و از دهان بیرون افتادفا تعبیر آن از معبری پرسید2 گفت: زندگانی پادشاه دراز باد أقربای تو بمیرند.2 پادشاه ازاین سخن بیادبانه به

حافظا علم وادب ورز که در صحبت خاص12 هرکه را نیست ادب لایق خدمت نبود3

باب نوزدهم18: در امانت و دیانت15 امانت19 خصلتی ستوده و صفتی پسندیده است و هر که بدین17 سیرت حمیده و حلیهآ مرضیه متحلی باشد و شرایط امانت و تدین به جای آرد18 و آن را به واسطهآ حدت نفس و غرور شیطان19 باطل نگرداند، از حضیض عنا20 و درویشی به اوج غنی و توانگری رسد و هم در دنیا مرزوق و نیکنام21 و هم در آخرت سرخ روی23 و ناجی باشد. و در قرآن مجید وارداست که123: ان الله یامرکم آن تودوالأمانات إلی اهلةا. و رسول (ص)"2 فرموده: الآمانة تجر الرزرق والخیانة تجرالفقر ولإیمان لمن لأمانة له 0 و امیرالمؤمنین (ص) فرموده25: آصثل الدآین آداء الآمانه والوفاء بالغهود و حکما گفتهاند:

کسی کز امانت ندارد نصیب اگر بد کند نبود ازوی غریب

خیانت ز هر فعل بد بدتراست تمام بدیها دراو مضمراست7 حکایت: خواجه به عزیمت حمام سحرگاه از خانه بیرون رفت8، در راه با دوستی ملاقات نمود و9 گفت: با ما به حمام آمدن موافقت نما10. دوست گفت: تا به در حمام همراه و مرافقم. چون پارهآ راه برفتند11 بر سر دو راه رسیدند، دوست بی آنکه خواجه راخبر کند به راهی دیگر برفت12، اتفاقا شبروی به طلب صیدی در عقب خواجه میآمد13، چون به در حمام رسیدند خواجه باز پس نگریست"1 شبرو را دید نشناخت و15 پنداشت که همان دوست است19 کیسهآ زر که هزار دینار در آن17 بود18 با خود داشت بدو داد و گفت: ای برادر این امانت است، چون من از حمام بیرون آیم به من ده. شبرو زر بستد و هم آنجا مقام ساخت.19 خواجه چون از حمام بیرون آمد20 روز روشن شده بود21 خواست که27 برود، شبرو گفت23: زر خود بستان و برو که من به سبب امانت نگاه داشتن تو از شغل خود بازماندم، خواجه گفت: تو28 چه کسی؟ گفت: من مردی شبرو2آ و طرآر و کیسه برم، خواجه گفت: زر

باب بیستم: در کتمان اسرار اخفای آسرار9 از طریق خرد و نهج عقل است و در افشای آن بیم وبال و هلاک. و گفتهاند6: هر که سر از دست بدهد در برابر آن سر بنهد. چه زیبا گفته است آن مرد هوشیار1 که گر7 سر بایدت سر را نگهدار و هر که سر خود8 با دیگری که سمت محرمیت9 نداشته باشد در میان آرد عاقبت ms084 الامر در ورطهآ حیرت و ضجرت10 گرفتار شود و به سوز ندامت و غرامت، مأخوذ گردد و فایده ندهد1. بلکه حکما گفتهاند که: در اخفای آسرار مبالغه بدان مرتبه باید نمودکه گویا خود محرم آن نمیتواند بود12 فکیف که با دیگری از آن رمزی در میان نهد.13

آنچه ناگفتنی است دردل خویش دار پنهان بدان مثابه که دل

آگرش مدتی زمان طلبد15 نتواند که سازدش حاصل و گفتهاند که19: در کتمان آسرار و اخفای ما فیالضمیر، دو فایده است: یکی آنکه به تجربه معلوم شده18 که هر مهمی که پنهان سازند زودتر به انجاح پیوندد و اشارت17 استعینوا علی حوانآجکم بالکتمان*، مشعر18 بدین معنی است. دوم آنکه اگر19 آنچه در ضمیراست20 از قوت21 به فعل نیاید

شنیدم که چیزی بود استوار که او را نگهبان بود بیشمار

مگر راز که آنگاه پنهان بود که او را یکی تن نگهبان بود حکایت:اوردهاند که زرگری متمول لعل پاره ای داشت خوش رنگ و شفاف چون آخگر آتش درخشان18 و چون پیکر مریخ رخشان که15 وزن آن پنجاه مثقال بود و12 زرگر را به مشاهذهآ آن تلذذی و تمتعی17 تمام حاصل بودی.18 پادشاه وقت را از آن جوهر قیمتی19 خبر دادند، زرگر را طلب نمود و به احضار آن لعل20 گرانمایه که لایق خزانهآ ملوی ms085 بود21 مثال داد. زرگر ناچار لعل را22 حاضر کرد و13

جز در آیینه و آبش نتوان دید نظیر جز در اندیشه و خوابش نتوان یافت بدل2 و شاه را7 به جمال او أنسی زیاده و دلبستگی بیاندازه بود، آن لعل را بدو بخشید و فرمود که8 با جواهردیگر منظوم سازد ودربیش طرهآ مشکین در آویزد9 تا ملک به نظارهآ او10متلذذ1 ومحظوظ گردد کنیزک انقیاد نمود12 و13 بر آن وجه که ملک فرموده بود آن عقد را منتظم ساخت و گوش و گردن بلورین را بدان مزین کردو14 چون این خبر به گوش زرگر رسید آرزوی تملک او زیاده شد15، مادر خوانده12 داشت سال خورده و وقایع روزگار دیده17 و از تجارب18 دوران ذخیرةآ تمام به دست آورده19، با او این راز در میان نهاد20 و بعد از تضرع و زاری21 گفت: ای مادر مرا22 به عقل و کیاست تو وثوقی تمام هست23 اگرچنانچه28 مکری سازی و حیلتی اندیشی25 که آن لعل به دست من آید هم سعی تو مشکور باشد و هم رعایت حقوق مادری کرده باشی21. پیرزن قبول کرد

ای لعل جان فزایت چون آب زندگانی وصل تو یک زمان به از عمر جاودانی

در نوبهار خوبی سرو تو12 خوش برآمد یارب که دور بادا از آفت خزانی تبارکالله ازاین لعل میگون و شکل موزون که13 تورا است18 به همه زینتی لایق است و این صورت بدیع الجمال و قد و قامت به اعتدال را خلعتی دلبری موافق.15 بیت:

ای خلعت دلبری به بالای تو راست مشاطه چو قد جان فزایت آراست

از سرو قبا پوش تو هنگا مخرام در کشور جان و دل قیامت برخواست امروز به خانهآ فلان زرگر12 بودم و طالع عروسش17 می دیدم از طرف خطا سه ثوب جامهآ زریفت18 مصور به صور دلپذیر غریب19 و منقش به نقوش جان فزای عجیب فرستاده بودند که نه چشم سر روی20 چنان لباسی دیده و نه دست وهم به دامان چنان خلعتی21 رسنیده، سخت لایق قد مرغوب22 و

دل به مهر همدمان کم نه که در گلزار دهر بوی یاری

ربوی یاری و وفا در هیچ1 همدم یافت نیست

راز با دل گفتم و بسیار خون خوردم از او کاشکی دانستمی اول که محرم یافت نیست

و هم براین منوال است حکایت سپهسالار روم2.

حکایت: در تواریخ مذکوراست که روزی پادشاه روم2 سوار بود با سپهسالاری که نام او جهرم بود8 گفت: میخواهم که با تو اسب بدوانم9 تا مرا معلوم شود1 که آدهم برق پیکرمن دونده تراست7 یا آبرش بادسیر تو8، پس هر دو اسب را9 تاختند چندانکه از نظر خواص دور شدند10 ملک جهرم گفت: غرض11 ازاین قطع مسافت آن بود که مرا سری هست خلوتی خواستم که آن را با تو در میان نهم بر وجهی که کسی برآن مطلع نباشد، بدانکه من از برادر خود اندیشه ناکم12 و حرف قصد من از صفحه12آ حرکات و سکنات او ظاهراست، باید که تو پیوسته مراقبت احوال من کنی14 و در محافظت من شرط حرم به جای آری15، جهرم خدمت کرد و کمر انقیاد بر19 میان جان بست11 و به کتمان سر معاهدت نمود چون به منزل نزول نمودند جهرم18 فرصت یافت و این معنی19 سمع برادر ملک رسانید20 واو نقدا ممنون منت جهرم شد21 و به مواعید بسیار او را مستظهر ساخت22 خود را برای صایب23 محفوظ میداشت چندانکه بهار دولت و کامرانی ملک را خزان نکبت دررسید و شکوفهآ آمل25 او از نهال عمر به باد آجل فرو ریخت و نوبت حکومت ملک ملک25 به

گر زبان تو رازدار بود تیغ را بر سرت 7چه کار بود

نهان دار راز بد و نیک8 خلق نه هر آدمی محزم راز شد

هر آن کس که افشای اسرار کرد زنادانی خویش سرباز شد9

سیه روی و10 سرگشته گرد جهان از آن است خامه که غماز شد11

باب بیست و یکم: در نطق و سکوت فضیلت آدمی بر سایر حیوانات به نطق است و آدمی را هیچ گوهری شریفتر از نطق و هیچ زیوری لطیفتر از سخن12 نیست و باری عز اسمه از آسمان به انبیاء سخن13 فرستاد و ایشان را بدان18 گرامی فرمود.

گر بدی گوهری و رای سخن15 آن 6ا فرود آمدی به جای سخن و رسول الله (ص) فرموده17: جمال الرجل8 فصاحه لستانه6 و امام جعفر (ص)19 فرموده: ما آنعم الله علی عبد نعمة اکبر مما20 اعطاه الله فی اللسنان1 فصاحه و فیالکلام خلاوة.50

ناصر زیان تو همگی از زبان بود یک نقطه بر زبان چو فزایی زیان بود2 سندباد حکیم گفته18: زبان خود را بسته دار تا زبانها بر تو نگشاید19 که آنچه یک سخن در ساعتی تباه کند به سالها اصلاح نیابد.20 و امیرالمؤمنین (ع)21 فرموده: العاقل من عقل لستانه الا عن ذکر الله.6 2و

سخن گفته دگر باز نیاید به زبان اول اندیشه کند مرد که عاقل باشد

تا زمانی دگر اندیشه نباید کردن که چرا گفتم و اندیشهآ باطل باشد1 و خردمند آن است که زبان رابه زیادتی اقوال نامنتفع ملطخ نگرداند و تا حاجتی ظاهر و عذری بین نباشد حرکت14 زبان را بر سکوت و گویایی15 بر خاموشی اختیار نکند14 چه نادرا17 واقع شود که سکوت شخصی سبب مضرت او گردد و18 بسیار باشد که یک سخن موجب هلاک خلقی شود19 و در قرآن مجید وارداست20: لاخیر فی کثیر من نجویهم الا من امر بصدقه او مغروف آو ms091 اصلاح بنن الناس.* و امیرالمومنین (ص)21 فرموده: الکلام کالدواء قلیله نافع و کثیره2 قاتل. از ابوذرجمهر

بیت:

گرامی دری از دریای شاهی چراغی روشن12 از نور النی

مبارک طالعی فرخ سریری به طالع18 تاج داری تخت گیری ملک او را به مکتب ادیبی دانا15 فرستاد تا به انواع اخلاق و آداب مهذب و مؤدب گردد.7 پر ادیب را گفت: عمر قصیراست و علوم بینهایت ،مرا علمی آموز19 که تحصیل آن آسان20 باشد و مرا در هر دو جهان فایده رساند. و گفت21 : اگر خواهی در

به پیری رسیدم در اقصای یونان بدو گفتم ای آنکه چون عقل وهوشی1

زمردم چه بهتر به هرحال گفتا بگفتا خموشی خموشی خموشی2 پسر لب بر لب نهاد و بعد از آن دیدهآ خرده بینان را3 از نقطهآ دهنش خبری نبود6 و گوش مستمعان را از جواهر کلماتش اثری نه.5 و ملک را گمان آن بود2 که مگر او را مرضی عارض شده7 یا عیبی حادث گشته8 چندانکه آطباء را به معالجهآ او امر فرمود سعی ms092 ایشان مفید نیامد.9 تا روزی ملک به عزیمت شکار بیرون رفت و پسر را با خود برد.10 جمعی را ملازم او11 ساخت تا در منازل و مراحل، محافظت او نمایند. چون زمانی در آن صحرا مرکب هوس تاختند12 ناگاه از خاربنی صفیر دلپذیر دراج13 به گوش ایشان رسید15 چند کس عنان عزیمت به صوب او منعطف ساختند و گرد خار بن15 گرفتند تا ملک19 چشم بر هم زد چند چوبه تیر بر هم ریختند و خون دراج بیچاره دردم ریختند.

به چابک دستی آن فرزانه استاد کشیدی نقشها بر آب از باد

چو زلف و روی5 خوبان دل افروز1 ببستی نقش شب بر پردهآ روز7 و آن جامه نزدیک اتمام8 رسیده بود. دزد با خود گفت: صواب آن است که اینجا مقام کنم تا استاد این جامه را تمام کند و9 از کارگاه فرو گیرد و بخسبد10، من فرصت غنیمت دانسته11 جامه ببرم. پس در گوشهای بنشست پنهان12. استاد همه شب با زبان خود در گفت و گو بود13 می گفت: ای زبان از تو استعانت می طلبم و میخواهم که خاموشی گزینی14 و سر مرا بر تن نگاه داری.15 دزد این را میشنید12 و انتظار می کشید تا17 استاد جامه را تمام کرد و از کارگاه فرو گرفت.18 طلوع صبح نزدیک بود ناچار19 دزد از کارخانه بیرون آمد و در20 سر کوچه بنشست تا21 استاد بعد از ادای فریضهآ صبح از کار واپرداخت و عزیمت خانهآ ملک آن ملک کرد22. دزد از عقب او روانه شد23 چون ملک در صفهآ بار بنشست24 استاد پیش رفت و جامه را عرض کرد.25 ملک و حاضران را از دیدن آن تناسب آن صور غریبه و تقارب آن نقوش عجیبه انگشت حیرت در دهان ماند.21 ملک استاد را گفت: این جامه

آن کس که بداند و بداند که بداند اسب12 طرب از گنبد گردون بجهاند

و آن کس که نداند ms095 و بداند که نداند هم لاشه13 خر خویش15 به منزل برساند

و آن کس که نداند و نداند که نداند در جهل مرکب ابدالدهر بماند و19 رسؤل خدا (ص)"1 فرموده: لا فقر اشد من الجهل و لا مال آعوذ من العقل * و17 امیرالمؤمنین (ص)5 فرموده که19: لا داء آعیا من الجهل20 الجهل(2 یزل22 القدم و یورث الندم **و23 حکما گفته اند: جهل بدتر از نابینایی است؛ زیرا که اصعب امور نابینا عدم رؤیت25 طریق و وقوع او در چاه است

جاهلی کفر و عاقلی دین است عیب جو10 آن و غیب گو این است

کشد آن را هوا سوی1 لسجین برد این را خرد به علیین

چون تو را جهل دل بمیراند که تو را خود به آدمی خواند12

نیک13 نادان در اصل نیک منه بد دانا ز نیک نادان15 به حکایت: خواجه نصیر الدین طوسی روحه ا.روحه15 در اخلاق ناصری آورده که حکیمی را با خواجه ای مال دار جاهل اتفاق ملاقات افتاد. حکیم در اثنای محاورات و مکالمات آب دهن بر روی خواجهآ جاهل انداخت. حاضران را از12 این صورت بر خاطر17 شاق18 آمد. بر حکیم زبان ملامت دراز198 کردند و گفتند20: بی ادبی چرا کردی و این جسارت چرا نمودی؟ گفت: ادب چنان تقاضا"2 می کند که آب دهن را22 به موضعی اخس و محلی23 اقبح اندازند25؛ من25 چندان که به اطراف نظر کردم هیچ موضع خسیس تر و هیچ محلی2 قبیح تر از روی این شخص که به جهل موسوم است، ندیدم.

ابری که همیشه در زوال است و1 حجاب از ظلمتش آفتاب ایمان جهل است و گفته اند: هر که2 رنج تعلم3 کشیده باشد، شرف آن را شناسد5 و فایدهآ آن را5 داند و به سمت جهل راضی نباشد. حکایت: ارسطاطالیس بعد از هفتاد سال1 بربط زدن می آموخت، شاگردان او را مذمت کردند و گفتند: شرم نداری که با7 موی سفید8 بربط زدن می آموزی؟ گفت:1 آن شرم دارم که در میان جمعی10 باشم و11 ایشان چیزی دانند که12 من ندانم. حکایت: آورده اند که در خراسان مردی بود که بی سرمایهآ علم و عمل، دعوی13 طبابت می کرد و در جهل به مرتبه ای بود که میان استسقا و ذبول فرق14 نکردی و فربهی را از آماس نشناختی15 و تشنج12 را از استرخا17 تفرقه ننمودی و در معرفت ادویه بدان18 درجه بود که زراوند طویل و مدحرج19 را از یکدیگر امتیاز نکردی20 و میانه21آ شبخ و شیح22 تفاوت ننهادی. بیت:

بد علاجی چنان که از دستش ملک الموت رفت پیش خدا

گفت یا رب چه بود تقصیرم که تو کردی به من شریک او را

تا به دست اجل من از یک کس جان ستانم دو کشته او به دوا

من به جان آمدم ز شرکت او سازم از خستت23 شریک جدا

یا ورا کن از این عمل معزول یا مرا خدمتی دگرا فرما2 و در آن شهر طبیبی3 بود8. عیسی دمی، مبارک قدمی6 که برکات نفسش ماند لعل روح پرور1 مسیح، عظام بالیه7 را جان در برآوردی و میامن قدمش، چون مفرح یاقوت، قوت دل پر غم و قوت روح پر هم بودی، و8 اداء کلام شیرین کامش، چون آب حیات، دل را نشاط و جان را انبساط افزودی و حکمتش، رعشه از آب و یرقان از آب9 زایل نمودی.

حکیمی که رایش آگر خواستی ms097 کلف بردی از روی ماه10 منیر

به یک لحظه کردی به تدبیر راست علاج تشنج ز چرخ اثیر11

نمودی نبودی گر امساک عیب مداوات او را12 ابر13 مطیر اتفاقا به سبب14 میجان مواد فاسدهآ روزگار غدار و تراکم ابخرةآ بحار9احوادث ایام ناپایدار و نزول قضای ربانی و حدوث بلای آسمانی، نور باصره آن نادرهآ زمان رو به نقصان آورد17 و مردمک چشم جهان بین او در حجاب آب18مستور شد و از روشنایی اثری ندید. به ضرورت یعقوب وار در بیت الاحزان منزوی گشت19 و چنانچه20 شیوه21آ گردون دون و22 روزگار بوقلمون است، که چون هنرمندان دامن همت23 از حطام26 دنیای دتی فراهم آرند، بی هنران از مایدهآ متاع غرور، نوالهآ مستوفی بردارند25 طبیب جاهل عام22 فریب دعوی2 زیاده از معنی آغاز کرد و در اندک زمانی2 در آن نواحی

بری چون سیم و قدی چون صنوبرهمه جایش9 ز یکدیگر نکوتر

خوردهشکر از هر دو لعلش سیر10 خورده

جگر از هر دو چشمش تیر خورده شکر

لبش گویی که حلوای نبات است چه حلوای نبات آب حیات است از قضا دختر را بیماری قوی طاری شد و مرضی صعب عارض گشت. ملک، طبیب دانا را طلب نمود11 و از او استعلاج فرمود12. حکیم حاذق13 به اندک تأملی تشخیص آن عارضه کماهی18 نمود و15 گفت: علاج این مرض"1 به تریاق17 فاروق میسر است18 و من آن19 را در شربت خانهآ همایون دیده ام که در حقهآ نقره مضبوط ساخته ms098 اند و20 حالا به واسطهآ ضعف بصر از پیدا کردن آن عاجزم. طبیب جاهل گفت: من او21 را نیکو شناسم22 و ترتیب آن23 ترکیب را26 نیکو دانم. ملک او را رخصت دخول در شربت خانه داد. طبیب جاهل حقه ای25 بدان1 صفت که حکیم کامل فرموده بود، متعدد27

باب دوم: در شهوت افراط شهوت19 بطن از عقبات راه دین است و مبداء اخلاق ذمیمهآ سیه. مثل افراط شهوت فرج و عصیان وحرص و ظلم و طغیان و حقد و حسد وکبر وعدوان و منشاء امراض ردیهآ امتلاثیه، چنانکه17 در کتب طب مذکور است و در کلام مجید وارد است18: کلوا و اشربوا و لا تسرفوا انه لا یحب المسرفین*19 و در حدیث قدسی است که: تجوع ترانی تجرد اتصل20 و رسول . (ص)21 فرموده: آخاف علی أمتی من بعدی ثلثا22 ضلاله الهوی و اتباع الشهوات فی البطن و الفرج و العجب1* * و24 امیر المؤمنین (ص) فرموده! ایاکم و البطنه فانها مقساه للقلب مکسلة عن الصلوهآ مفسدة للجسد27 و الشهوة اضر الأعداة2 و افلاطون گفته: آلآجساد إذا جاعت صارت الأبدان آرواحا

سبب خشم و شهوتت لقمه است آفت ذهن ms099 و فطنتت لقمه است

هر کش3 امروز قبله مطبخ شد وانکه فرداش جای دوزخ شد

کآدمی را در این کهن برزخ هم ز مطبخ5 دری است بر دوزخ

هر که چون عیسی از شره1 بجهد از غم بود و7 باد8 خود برهد

همنشین زمرهآ ملک بیند بام خود چارمین فلک بیند و فواید گرسنگی بسیار9 و مضرت سیری بی شمار است10 و از آن جمله آنچه ظاهر و باهر است، یکی آن است که گرسنگی، دل را صاف و روشن گرداند و سیری، آدمی را کور دل11 و کند فهم کند.12دوم13 آنکه گرسنگی موجب رقت18 دل بود15 و سیری سبب قساوت قلب11. سیم17 آنکه گرسنگی، شکستگی18 آورد19 و سیری عجب20. چهارم آنکه21 در22 گرسنگی نفس2 رام شود و در سیری سرکش. پنجم آنکه28 گرسنگی سهر29 آورد و سیری29 نوم7 طویل2 و در سهر فواید9 بسیار است و در افراط نوم مضرت بی شمار. ششم2 آنکه احتما، صحت آورد و امتلا، مرض.

چون خوری بیش پیل باشی تو کم خوری جبرئیل باشی تو1

کم خوری ذهن و فطنتت تمیز2 پر خوری تخم خواب و3 آلت تیز8 و آفت افراط شهوت فرج5، عظیم است و معظم، آن6 نقصان7 دیانت8 و ذبول بدن و اتلاف مال و اضرار9 عقل و زوال آبروی بود و یکی از آفات آن عشق مجازی است که موجب انواع فساد و معاصی و سبب اتلاف و هلاک است10 و علاج آن به حکم: النظر بالشهوة سهم مسموم من سهام الشیطان1* نگاه داشتن چشم است از رؤیت جمال زنان جمیله و امارد12 صاحب حسن که بلای دل ودین12 و فتنهآ روی زمین اند15. به حکم آنکه بلای دل از پی نظر است همی کند همه شب با دو دیده غوغا دل دو دیده نیز از آن خون دل همی ریزد10 که میل دیدن خوبان ندارد الا دل از دست هر دو به جان آمدم نمی دانم که ms100 قصد جان و دلم12 دیده می کند یا7ادل و8احکیم سنایی گفته19: شاهدان زمانه خرد20 و بزرگ دیده را یوسفند21 و دل را گرگ جعد مفتول، جان گسل باشد22 زلف مرغول، غول دل باشد آن نگاری که سوی او نگری او دلت برد تو از او23 درد بری2

متگر در بتان که آخر کار نگریستن گرستن آرد بار

نزد آن کس که عقلش آثین1 است روی رنگین کدوی رنگین است حکایت: در تفسیر23 کمیل الشیطان اذ قال للانتان اکفر قلما کفر. قال انی بری منک * آورده اند کهدر بنی اسرائیل عابدی بود؛ نام او برصیصا، که هفتاد سال9 عبادت کرده بود و طنطنهآ کراماتش در اطراف و اکناف عالم مشهور بود و دبدیهآ مقاماتش در السنهآ بنی آدم مذکور.

ضمیرش واقف از احوال عالم1 بیانش کاشف اسرار آدم7 و8 ایلیس لعین9 در این مدت10 پی11 او بود و هرگز تیر تدبیرش از سپر عبادت او نگذشت12 و تیغ وسوسه اش بر درع ورع او کارگر نیامد13. با خود گفت از راهی15 دیگر در15 باید آمد. مرقعی پوشید"1 و عصایی در دست گرفت17 و به صورت زاهدی به صومعهآ عابد در8 آمد و با عابد به عبادت مشغول19 شد و شب و روز با او مؤانست می کرد و20 اظهارزهد و تقوی و عبادت21می نمود؛ تا روزی عابد به مهمی بیرون آمد22. ابلیس در عقب او روانه23 شد. چون عابد به بازار برده28 رسید25 به گوشهآ چشم در23 کنیزان نگاه می کرد1. ابلیس چون آن را بدید29 با خود گفت: سر رشتهآ او29به دست

پری دختی پری بگذار12 ماهی به زیر مقنعه صاحب کلاهی

شب افروزی چو مهتاب جوانی سیه چشمی چو آب زندگانی

کشیده قامتی چون نخل سیمین دو زنگی بر سر نخلش رطب چین

به سحری کآتش دلها کند تیز لبش را صد زبان هر یک شکر ریز

رخش تقویم انجم را زده13 راه فشانده16دست بر خورشید و بر ماه ابلیس پر تلبیس، دختر را بگرفت و دیوانه ساخت و در دست جنون زبون گردانید. و هر روز چند نوبت او را می گرفت و بی هوش می ساخت و باز15 می گذاشت و چندان که اطبا معالجه می نمودند12 و معوذان تعویذ می نوشتند17 و18 افسون19 می خواندند20 فایده نمی دیدند21. ابلیس22از گوشهآ خانه آواز داد که او را مراعات دم3 برصیصا28 عابد باید25. چون این ندا شنیدند، دختر را آراسته22 به صومعهآ برصیصا بردند و او را جهت27معالجه آن جا گذاشتند و خود بیرون آمدند. برصیصا30 چون حسن و جمال و روی خورشید مثال او31 بدید عاشق32 شد و با خود گفت، اگر در

نار شهوت را چه چاره نور دین نور کم اطفاء نار 5 الکافرین

چه کشد این نار را نور خدا نور ابراهیم را ساز اوستا

باب سیم: در غضب اشتعال1 آتش غضب مفرط، موجب غلبه2 آن3 دم قلب و امتلاء ادعیه و تجاویف5 دماغ از خان مظلم1 و فساد عقل بود و شاید که مؤدی7 به احتناق8 حرارت غریزی گردد و9 علاجش در حین غضب به غایت متعذر بود، بلکه اشتغال10 به اطفاء نایرهآ آن سبب زیادتی اشتعال شود و آن خصلتی مذموم است11 و صفت سباع و مردم ضعیف العقل، مثل نسا12 و صبیان و مانند آن12 باشد18 و سبب آن کبر و مزاح و استهزا و سخریت و ملامت و غیبت وحرص و آز وبخل است.

خشم و شهوت وبال15 حیوان است علم و حکمت کمال انسان است

زین دو قوت به گاه کام و16 نبرد17 به سباع18 بهیمه ماند19 مرد

تو به20 قوت خلیفه ای ز خدای21 بر خری و22 سگی فرود میای23

تا تو از خشم و آرزو مستی به خدا ار24 تو آدمی هستی در خبر است که25: یکی از اصحاب رسول 1.. (ص)22 پرسید که2: چیست28 که مرا از خدای تعالی دور کند؟ا فرمود : غضب. گفت2: مرا کاری فرما21 مختصر و(3 امیدواری در آن بیشتر3. فرمود: لا تغضب و2 هر چند پرسید25، همین جواب شنید32 و عاقبت غضب، ندامت و تآلم و [فقدان] اصدقا7 و شماتت اعدا و استهزاء اراذل38 و حرمان از لذت و بهجت و39 مسرت باشد و8 امیرالمؤمنین ms103 (ص)1 فرموده: الغضب یفسد2 الالباب و یبعد عن الصواب و یاک والغضب فاوله جنون و آخره ندم *

لذت عمرت اگر باید ز3 دمر باش دایم بر9 حذر از خشم و قهر

باب چهارم : در حقد و حسد حسد1 آرزوی زوال2 تعمت دیگران است و اقتصار جذب منافع به خود و بدان که3 از غضب، حقد متولد شود و از حقد، حسد5 و حسد از جملهآ مهلکات است5 و بزرگان گفته اند: هر چه که2 از7 آن تصور مضرتی بود، دفع آن به8 چیزی9 دیگر شود، مگر حقد که رفع10 آن به هیچ چیز در حیز امکان نیاید و زهر کینه به هیچ تریاق11 از دل بیرون نرود.

نهال کینه چو12 در بوستان سینه نشست مذاق زهر رساند به کام جان بر او

درخت حقد چنان تلخ میوه ای دارد که شهد ناب بود صبر13 در برابر او و رسول ا. 4(ص)19 فرموده: المؤمن لیس بالحقود19* و امیرالمؤمنین (ص)17 فرموده: آلحقد أم الغیوب و الخقود معدب النفس متضاعف الهم ** و ابوزرجمهر گفته: من کان حقودا لم یکن آمره محمودا

هر که را پیشه بود حقد و حسد هرگز از آتش دوزخ نرهد

کینه از سینهآ خود بیرون کن زین عمل قدر و شرف افزون کن

بیخ حقد وحسد از دل برکن بر فلک ساز چو19 عیسی مسکن و2 حکما گفته اند: حسد21 قبیح ترین امراض22 و شنیع ترین2 شرور است و حسود شریرترین مردم بود28 ms105 و20 غم و اندوه او را انقطاع نبود27

جهان اندوهگیناز حسد در1 روزگار کس مبین

تا نباشی در جهان اندوهگین

هر که بر مال کسان دارد حسد بوی راحت در2 دماغش کی رسد و رسول 1..3(ص) افرموده: الحستد یأکل الحسنات کما تاکل النار الحطب و الحسد یذیب الجسد * و امیرالمؤمنین (ص)1 فرموده: ایاک و الحسد فنه7 شر شمیمه8 و اقبح سجیه و خلیفة ابلیس والحسوه کثیر الحسرات متضاعف السینات9** و10 از عبدا. مسعود مروی است که: موسی علی نبینا11. در محل قرب مردی را دید در تحت عرش نشسته12. گفت13: یا رب این کیست18؟ ندا آمد19 : هذا رجل لا یحسد الناس علی ما اتیهم19 من فضله بار بوالدیه لا یمشی النمیمة7***

اش و شاد بزیبا حسد هیچ کس نباشد شاد

گر18 طرب را نکاح19 خواهی کرد20مر21 حسد را طلاق باید داد و گفته اند: حسود اگر چه آتش افروزد، اما از راه حقیقت خود را سوزد. اصبر علی حستد الحمود فإن صبرک قاتله کالنار تأکل نفسه إن لم تجد ما تاکله

حسد هر جا که آتش بر فروزد هم از اول حسودان را بسوزد

بمیر تا برمی ای حسود کین رنجی است که از مشقت آن32 جز به مرگ نتوان رست و حکما گفته اند که: هیچ مرض27 عظیم تر از حسد38 نیست؛ چه حسود همیشه از شادی مردم در غم بود29 و از راحت دیگران در الم و غایت حسد به جایی می رسد2 که حاسد به توهم3 آنکه به9 کسی آزاری رسد"1 به هلاک خود راضی می شود.

ار"1 و اعطاف بی شمار کرد17 و علی الدوام به غلام گفتی که18 من تو را جهت19 مصلحتی می پرورم واز برای کاری در تربیت تو می افزایم20 و امیدوارم که دل مرا از آن21 کار خشنود سازی22 و مرا از آن خیال فارغ بال23 نمایی25. چون مدتی برآمد و25 غلام را در مقام اطاعت و انقیاد و وفاداری و حق گزاری دید28 شبی با غلام به27 بام خانهآ عابد برآمد و گفت: بدان که من از دست این همسایه به جان آمدهام ومی خواهم که به28 او نکایت29 و مضرتی2 رسانم3؛ چندان که

آن درد که درمان نپذیرد حسد است آیین حسد قاعدهآ دیو و دد است

گویند حسود خصم مردم باشد گرزانکه نکو درنگری خصم خود است

باب پنجم: در بخل و آن نتیجهآ حب دنیا است و عیبی که مجموع هنرها بدان مخفی ماند1 بخل است و هیچ خصلتی مذموم تر2 و هیچ شیمه ای میشوم تر3 از بخل نیست؛ چه بخل آدمی را در دنیا به چاه1 مذلت و خواری نگونسار گرداند5 و در آخرت به2 آتش دوزخ گرفتار کند7 و خدای تعالی می فرماید: و لا یحسبن الذین یبخلون بما اتیهم ا.. من فضله هو خیر9 لهم10 بل هو شر لهم. *11 و رسول12 (ص)13 فرموده: خصلتان لا تجتمعان"1 فی مؤمن15 البخل و سنؤ الخلق و البخل شجرة 2 من17 جینم8 امن تعلقها19 قادته الی النار و البخیل لا یدخل الجنة و لو کان عابدا * و امیرالمؤمنین(ص)21 فرموده: البخل یکیب22 العارز23 ویدخل النار و البخیل مستعجل الفقر یعیش فی الدتیا عیش الفقراء و یحاسب فی الاخرة حساب الآغنیاء* و حکما گفته اند25: هر که خواهد25 که مردم او را دشمن دارند، مال را دوست1 دارد و هر که خواهد که27 مردم او را دوست دارند، مال را دشمن دارد.

هیچ ممسک ننگرد روی28 بهشت بلکه با او29 کم رسد بوی بهشت

باش از بخل وبخیلی20 بر حذر تا نسوزد مر تو را نار سقر و مرد بخیل در دین و دنیا بدنام بود و مال او عاقبت هدف تیر تاراج و تلف شود، چنانکه

از بخیلی که هست و5 امساکش گر ببرند دست ناپاکش

آید از دست ممسکش بیرون

نیست ممکن که نیم قطرهآ خونآید از و دیگری گویا هم از1 برای او گفته:

دوش مهمان ممسکی بودم کاسه اش بحر بود و من غواص

نانش بشکستم او سرم بشکست گفتم ای خواجه کو تو را اخلاص

گفت نشنیده ای7 که قرآن است سن بالسن والجروح قصاص* و آن مرد بخیل را سه پسر بود و8 آفتاب عمرش نزدیک به زوال رسیده بود. خواست تا یکی از پسران که در او قابلیت بخل و خست و امساک و دنائت زیاده باشد9، ولی عهد خود سازد10 و اموال و اسباب خود11 بدو تفویض نماید.12 پسر مهین را طلبید12 و18 گفت: تو نان چگونه خوری5؟ گفت12: من نان را با7 پنیر

جهانسوزی27 چو28 خورشید جهانتاب جهانی تشنه29آ آن در سیراب

بتی کز دیدن آن شکل و رفتاربیندد زاهد صد ساله زنار و20 کنیزک چون به خانهآ او آمد، از غایت گرسنگی و بی برگی در اندک مدتی21 رنگ گلناری2 او زعفرانی شد و گل عارضش پزژمرده گشت و از دم سردی او در بهار حسنش اثر خزان پیدا گردید. روزی بخیل زاده خیس به25 مهمی ms112 عزیمت مراغه22 کرد37. کنیزک چون در خانه تنها ماند، دلتنگی28 او زیاده شد. به منظر29 خانه آمد0 تا به تفرج کوچه، غم از دل بیرون کند59. در2سر کوچه جوانی دید با روی چون آفتاب نیم روز عالمتاب و زلفی چون سنبل خوش بوی پر پیچ و تاب.

سلطان عشق ملک دل و دین فرو گرفت و2 جوان نیز چون7 روی زیبا8 و9 قامت10 رعنای کنیزی11 مشاهده کرد، دل از دست داد12 و دفتر و2 شکیبایی بر طاقچه15آ نسیان نهاد.

دل رفت و15 سینه نیز تهی شد ز جان کنون ای صبر بازگرد که این جا نه جای توست جاذبهآ عشق از جانبین در کار آمد19 و بی واسطهآ صنعت17 دلاله، کنیزی به جوان گفت که:18 امروز خانهآ ما از غبار اغیار صافی19 شده و خواجه20 به مراغه رفته؛ اگر تشریف شریف ارزانی21 می فرمایی22 و زاویهآ ما را به جمال خویش23 آراسته می سازی26 به جای خود است.

ای طرفه غزال کبک رفتار بیاای پسته دهان نغز گفتار بیا

غم کشت مرا مونس و غمخوار بیا زنهار بیا هزار زنهار25 بیا

بیا که وصل تو را از خدای می خواهم بیا که گوش بر"2 آواز و چشم بر27 راهم

هر که در زندگی بخیل بودچون بمیرد چو سگ ذلیل بود

چه دوزخی چه بهشتی چه آدمی چه پریه به مذمب همه کفر طریقت است امساک .

باب ششم: در عجب و تکبر فرق1 میانهآ عجب و تکبر آن است که معجب خود را در استحقاق مرتبه ای داند که مستحق2 آن نبود؛ لیکن بر دیگری3 تفوق5 نکند و متکبر دیگران را دون خود داند و به چشم حقارت در مردم نگرد و بر ایشان تفوق کند و آن حجابی عظیم و خصلتی مذموم است و به حقیقت با خدای تعالی دشمنی است؛ چه کبر و عظمت خاصهآ اوست و در قرآن مجید وارد است1: یطبع17.. علی کلی قلب متکبر جبار8*و رسول9 (ص)10 فرموده:11 لا یدخل الجنه من کان فی قلبه حبه من خردل من کبر و أکثر آهل النار المکبرون. ** و امیرالمؤمنین (ص)12 فرموده: من تکبر علی الناس ذل و ایاک و الکبر فانه اعظم الذنوب و أم العیوب و هو حلیة ابلیس13. »3*

راه بیرون ز بصارت مپر در فقیران به18 حقارت منگر

شو چو15 مردان منی از خویش افکن نه منی جوی و منی گیر چو زن

هست اصل گهرت ماء منی تا کی از بد گهری ماء و منی11

باد پندار17 برون کن18 ز دماغ کت از این باد شود کشته چراغ حکایت: در خبر است که سلیمان نبی علی نبینا و19 علیه السلام روزی20 دویست هزار آدمی و دویست هزار پری جمع کرد و فرمود تا باد بساط او را برگرفت21 و به

چون تو حمال نجاست آمدی از چه در خورد ریاست آمدی نظم:

ای خواجه اگر قامت اقبال تو امروز چون قد الف هیچ خم و پیچ ندارد

بسیار تکبر مکن امروز که فردا معلوم تو گردد که الف هیچ ندارد حکایت: در بنی اسرائیل عابدی بود که روز و شب از عبادت نیاسودی و سجاده طاعت21 محراب2 افق گسترانیدی. روزی نشسته بود و پارهای ابر بر بالای سر او ایستاده و فاسقی بود که پیوسته در کوچهآ خرابات با فواحش خفتی23 و لب از لب صراحی و پیاله بر نگرفتی و از شراب لهو و لعب

رانده شد ابلیس از مستکبری گشت مقبول آدم از28 مستغفری

شد عزیز آدم چو29 استغفار کرد خوار30 شد شیطان چو31 استکبار کرد2

باب هفتم: در کذب و نفاق چراغ1 دروغ را فروغ نبود و کذاب خوار و بی مقدار باشد و از درجهآ اعتبار ساقط2 بود و کسی3 به قول او وثوق ننماید و عاقل باید که کردار8 با گفتار5 برابر دارد2 و روی حال خویش را7 به وصمت خلاف8 و سمت9 دروغ سیاه نگرداند10 که دروغ مطیه11آ کفر و ضمیمهآ ضلال12 است و آن عیب13 که از یک14 دروغ حاصل آید15 به هزار راست زایل نگردد و در قرآن مجید وارد است11: ان ا.. لایهدی من هو مسرف کذاب* و17 رسول18 (ص)19 فرموده: اذا کذب العبد کذبة تباعد الملکه منه مسیرة میل من نتن20 ما جاء به وإن العبد یهبط الی اسفل21 درک جهنم بالکذب»* و22 امیرالمؤمنین (ص)13 فرموده: الکذاب و المیت سواء فإن فضیلت الحی علی المیت الثقه فإذا لم یوثق بکلامه بطلت حیوته"2 و الکذب9 فی العاجله عار و فی الاجلهآ عذاب النار* و امام زین العابدین (ع)16 فرموده: لا تکذب و ان نفعک و اصدق و ان ضرک **

اثر کذب بود هیچ کسی به کسی گر رسی از صدق رسی

صبح کاذب زند از کذب نفس نور او یک دو نفس باشد و بس

صبح صادق چو1 بود صدق پسند علم نورش2 از آن است بلند حکایت: در خبر است که3 عبدا. جرآد5 از5 رسولا.. (ص)1 پرسید7 که: مؤمن زنا می کند8؟ فرمود که9: باشد10 که کند. گفت11: یا رسول ا.. مؤمن دزدی کند؟ قرمود: باشد که کند. گغت: یا رسول ا... مؤمن12 دروغ گوید؟ فرمود3: نبینی که18 خدای تعالی4 امی فرماید19: انما یفتری الکذب17 الذین لا یؤمنون بایات !- و اولیکهم الکاذبون *

هر کرا عادت بود قول دروغ آتش دوزخ از او ms117 گیرد فروغ حکایت: مردی جدید الاسلام نزد18 امیرالمؤمنین (ص) آمد و19 گفت:20 یا امیرالمؤمنین در اسلام مناهی21 بسیار است و مرا اجتناب از جمیع آن22 متعذر است. یک خصلت از خصال23 ذمیمه اختیار فرما تا"2 از آن دور باشه2 امیر المؤمنین22 فرمود27:از کذب اجتناب نما28 آن مرد از خدمت امیرالمؤمنین9 جدا شد:2 گذر او بر در خانهآ خماری افتاد.21 طبیعت او به خمر مایل22 گشت23. خواست که مرتکب آن شود9. با خود گفت: اگر امیرالمؤمنین22 از

در پی کذاب دون همت مرو رمز الکذاب لا امت شنو

کم شود روزی ز گفتار دروغ در سخن کذاب را نبود فروغ و24 هر که به دروغ گویی منسوب25 گشت21 اگرچه راست گوید از او باور ندارند. من عرف بالکذب لم یجر صدقه* حکایت: شنیده ام27 که مردی در خانهآ خود هر شب28 فریاد برآوردی19 که دزد به خانهآ من آمده2. چون جمعی از همسایگان به خانه او رفتدی، خلاف آن

زبان را مگردان به گرد دروغچو15 خواهی که بخت تو گیرد فروغ

روشن شود راستی فروغ دروغ آورد کاستی

هر آنگه که روشن شود راستی و گفته اند19: کذب بابی است، از ابواب نفاق که بدترین خصلت ها17 است و در قرآن مجید وارد است8: ان المنافقین19 فی الدرک الأسفل من النار 20 إن 1.. جامع المنافقین و الکافرین فی جهنم جمیعا * وامیرالمؤمنین (ص)21 فرموده النفاق اخوا الشرک و النفاق توام الکفر**

ور باش ای خواجه از اهل نفاقدر جهنم دان منافق را وثاق

از منافق ای پسر پرهیز کن تیغ را از بهر قتلش تیز کن

با منافق هر که هم ره می شود منزل او در ته22 چه می شود

تا نپنداری منافق را امین نیست بادا شرش از روی زمین3

باب هشتم: در غیبت و نمیمه1 غیبت2 آن است که کسی غایبانه در حق دیگری3 چیزی گوید که اگر بشنود از آن کرا[هیت] نماید؛ اگرچه راست باشد و آن مذموم است، الا در پنج موضع . اول تظلم پیش5 کسی که دفع آن ظلم1 تواند کرد. دوم7 غیبت بر سبیل استغنا8 مثلا گویند چه می گویی در حق کسی که این عمل بد کند9، لیکن نام بردن رخصت نیست. سیم10 غیبت11 بیش کسی که قادر بر رفع12 آن باشد. چهارم جهت13 حذر کردن مردم از او. مثلا14 گویند که فلان کس15 دزد است یا کسی زنی خواهد معیوب. یا بنده ای خرد که مغبون خواهد شد؛ گویند فلان کس عیب دارد. پنجم در موضعی که با او مشاورت کرده باشند12 چه مستیشار17 مؤتمن است و18 بدان که غیبت نه همین به زبان است، بلکه به چشم و به دست19و10 اشارت21 و نوشتن و به دل گردانیدن22 همه حرام است23. و غیبت به ms119 دل، گمان بد است در حق کسی، بی آنکه به چشم بیند4یا به گوش شنود6یا به یقین داند24 و رسول ا.7(ص)18 فرموده: الغیبه اشد من الزنا و یاکم و الغیبه فإنها اذام کلاب النار * وامیرالمؤمنین (ص) فرموده که3: آبغضا3 الخلایق الی ا. المغتاب*

دو زبان از غیبت مردم ببندتا نبینی دست و پای1 خود2 به بند

هر که از3 غیبت زبانش بسته نیست آنچنان کس از عقوبت رسته نیست حکایت: در تفسیر ابوالمحاسن جرجانی مسطور4 است که رسول5 (ص)1 هر مردی7 درویش را از اصحاب8 ملازم دو9 توانگر ساخته10 بود11 تا در سفر و حضر خدمت ایشان به جای12 آورند13. سلمان را قدس سره"1 به دو مرد توانگر سپرد. ایشان سلمان15 را گفتند: جهت12 ما طعامی ترتیب نما17 و خود18 برفتند و به مهمی مشغول شدند. سلمان19 شب عبادت کرده بود. خواب بر او غلبه کرد20 و طعامی21 ترتیب ننمود. ایشان چون معاودت نمودند، طعام مهیا ندیدند22. سلمان معذرت گفت23. گفتند: نزد28 رسول ا..25 رو و طعام طلب21. سلمان نزد27 رسول28 آمد و جهت29 ایشان طعام طلبید20 رسول 1.. حواله به اسامهآ بن زید فرمود که و کیل خرج21رسول 1. بود!3 سلمان از اسامه طعام طلب کرد. گفت : طعام25 حاضر نیست. سلمان نزد ایشان آمد24 و36 این37 حدیث بازگفت. او را به جای دیگر فرستادند و زبان به غیبت سلمان و اسامه گشادند.8 2 چون نزد29 رسول ا..0 آمدند91، فرمود2 که3: مگر گوشت4 آدم خورده اید؟ گفتند15: یا رسول 1- ما امروز2 هیچ نخورده ایم. فرمود : امروز همه روز گوشت اسامه و سلمان7 می خوردید و من بر لب18 شما اثر آن می بینم. بعد از آن این آیه

سخن چین را زیان اندر زبان است هم از خود در عذاب1 جاودان است

سخن چین آتش دوزخ فروزد از آن آتش ولی2 خود را بسوزد حکایت: مروی است از کعب الاخبار که در2 بنی اسرائیل قحطی عظیم واقع شده بود8 موسی5 علی نبینا و علیه السلام1 با جمیع امت سه نوبت به دعای استسقا7 بیرون رفت8 باران نیامد.9 گفت10: یا رب سبب عدم استجابت11 دعا چیست؟ وحی آمد که: در میان قوم12 نمامی است، تا او بیرون نرود دعا13 مستجاب نیست18. موسی گفت15: یا رب آن کیست تا او را از میان قوم21 بیرون کنم. خطاب آمد که: یا موسی من که نهی از نمیمه می نمایم17خود نمامی چون کنم. موسی1 این حدیث را ms121 با قوم گفت و21 ایشان را ازنمیمه توبه فرمود. چون مجموع توبه کردند باران آمد. حکایت: مردی به بازار برده22 رفت تا23 غلامی خرد25. غلامی را25 بر او عرض کردند و گفتند: این غلام به انواع هنر"2 آراسته است؛ اما یک عیب دارد که نمام است.27 گفت: این عیب سهل است. غلام8 بخرید و29 به خانه برد و20 چون روزی چند بر این بگذشت3 غلام2 نزد زن خواجه آمد و گفت: ای بی بی مدتی است که در این خانه ام و حقوق احسان و انعام تو در گردن من بسیار است و رعایت حق آن بر من واجب است. از5 جمله یکی آن است که تو را بر سری از اسرار خواجه مطلع سازم؛ بدان5 شرط که مرا در21 روی خواجه شرمسار نکنی27 و این سر را29 منکشف

باب نهم: در ریا ریا1 از2 خصال ذمیمه استو به شری نزدیک است و بزرگان گفته اند7 چون غرض از عبادت اعتقاذ مردم بود5، فی الحقیقه عبادت2 خلق باشد7 نه عبادت حق و اگر مقصود عبادت حق بود با ضمیمهٔ‌ اعتقاد خلق شرک لازم آید8 مروی است که: روزی رسول(ص)10 می گریست و می فرمود: می ترسم از امت خود که شرک آرند؛ نه آنکه بت را11 یا آفتاب12 و13 آتش را پرستند؛ لیکن از آن می ترسم18 که عبادت به ریا کنند، که آن شرک خفی است و روز قیامت15 ندا کنند19 که ای مراثآیان، عمل شما ضایع است18.17مزد19 از آن کس گیرید20 که عمل برای او کردید21 و در قرآن مجید وارد است: فویل للمصلین الذینهم عن صلوتهم22 ساهون الذینهم23 یراون و یمنعون الماعون* وای بر کسانی که از28 نماز ساهی و غافل باشند25 و نماز به ریا ms123 کنند نه به اخلاص.

ز طاعات ریایی سجده های سهو مستان به نیاز29 می پرستان از نماز خود پرستان به و رسول ا..(ص) فرموده: دعوه فی السر تعدل سبعین دعوة فی العلانیه و من طلب الدیا بعمل الاخره طمس وجهه و اذنیه و محا ذکره و اثبت اسمه فی اهل النار21و من قرا القرآن ریاء و سمعة و یرید24 به الدییا لقی استعالی و اوجهه عظما مضیمهلیس علیه لحم و ریحه یخرج من فیه فیدخل جهنم

کلید در دوزخ است آن نمازکه در چشم مردم گذاری دراز و گفته اند: هر که عمل خیری کند که نه برای خدای تعالی2 باشد8، غرض اخروی او به حصول نپیوندد و عمل ریایی را9 فاید ه ای معتدبه نیست10 و1 مقرون به اخلاص12 سبب فوز به13 سعادت15 دارین است.

چون نباشد پاک اعمال از ریا هست بی حاصل چو15 نقش بوریا حکایت: غزالی در12 کیمیای سعادت آورده که ام معاد17 گفت که: رسول 1...18 (ص)19 فرمود که: خدا20 تعالی قبل از خلق سموات و ارضین هفت فرشته را بیافرید21 و هر یک22 را بر آسمانی موکل کرد23و29 دربانی2 آسمان بدو داده2تا چون ملاثآکه7آزمین عمل بنده که از8 بامداد تا شبانگاه کرده باشد29 رفع3 نمایند31 و به22 آسمان اول برند23 و چندان طاعت کرده باشد29 که نور او چون نور آفتاب بود23 و6بر طاعت او محمدت و ثنا گویند37 و28 فرشته ای که دربان آسمان اول باشد در آسمان به روی او29 باز زند80 و گوید: این بنده غیبت کرده است11 و خدای تعالی به من82 امر کرده13 که مگذار طاعت اهل غیبت9 از تو بگذرد. پس عمل دیگری15 رفع کنند که در آن نماز و روزه و

باب دهم: در مکر و حیله عاقبت1 مکر، شآمت2 و گرفتاری است و خاتمهآ آن3 وخامت5 و خاکساری5 و بسا حیله که مآل آن وبال بود و سرانجام آن رسوایی2 و گرفتاری به دام نکال.

زن در وادی مکر و حیل گام7که در دام بلا افتی ms125 سرانجام و در قرآن مجید وارد است: والذین یمکرون السیثات لهم عذاب شدید و مکر اولیک هو یبور * و8 امیرالمؤمنین (ص)9 فرموده:10 المکور شیطان فی صور الإنسان * *

هر که پا در مضیق مکر نهاد عاقبت سر به باد خواهد داد

حیلهآ ماری است کو دو سر دارد هر یکی گونه گون11 خطر دارد

آن سرار12 خصم را کند دل ریش آن رساند ضرر به صاحب خویش حکایت: آورده اند که دو رفیق روی به سفر آوردند و مراحل و منازل طی می کردند. یکی مکاری بود جاهل که به دانهآ مکر و حیل نسر13 طایر را در دام کشیدی و به افسون و نیرنگ بهرام را رام"1 نمودی و دیگر15 ساده دلی12 بود غافل17 که سود و زیان را از هم18 فرق نکردی و میانه19آ کیمیا و یوزیا امتیاز ننمودی. قضا را در راه بدره ای زر یافتند و آن را غنیمتی عظیم دانستند. رفیق مکار گفت: ای برادر اولی آن است که بدین20 بدرهآ زر قناعت کنیم و در گوشه21آ کاشانهآ خود به سر بریم و خود بلای سفر مبتلا نسازیم که شر23 السفر قطعهآ من السقر. مشعله ای23 است سینه سوز و تیر دل شکار24 الجلاء اعظم البلاء ناوکی است جگر دوز.

اندر سفر مشقت و ذل و ملامت است گر هست خوش دلی و فرح در اقامت است مرد ساده دل را این سخن موافق طبع افتاد1 و هر دو به اتفاق معاودت نمودند و در حوالی شهر به2 منزلی نزول کردند. مرد3 غافل گفت: ای برادر بیا9 تا این2 زر7 را قسمت کنیم و هر یک حصهآ خود برداریم و از دغدغه خلاص شویم.9 مکار گفت: صلاح آن است که آن مقدار که برای خرج ضرورت باشد، برداریم و باقی را در10 مکانی پنهان سازیم تا هرگاه که11 احتیاج افتد به قدر آن12 برداریم و تتمه13 محفوظ نماییم18؛ تا15 از آفت دور و به ms126 سلامت نزدیک باشد12. غافل17 بدین18 افسانه19 فریفته شد20 و21 جزوی از آن زر را22 برداشتند و باقی را در زیر زمین23 مدفون ساختند و قدم در شهر نهادند و هر یک به مقام و منزل خود قرار گرفتند28. روز دیگر مرد مکار بدان25 مقام رفت و کیسهآ زر را از زمین22 بیرون آورد27 و به خانهآ خود برد28. چون چند روز از این29 بگذشت و مرد غافل را خرجی نماند، پیش مرد مکار آمد30 و گفت: بیا تا31 از آن دفینه چیزی برگیریم3 که من به غایت بی خرجی شده ام3. مکار تجاهل نمود24 مر دو به اتفاق به2 آن جا آمدند3 و2 چندانکه زر جستند چیزی28 نیافتند. مرد مکار دست در گریبان3 ساده دل زد5 و فریاد برآورد که این زرا1 ، تو برداشته ای و کسی دیگر را از این

باب یازدهم1: در حب دنیا محبت2 دنیا از مهلکات است و منشاء ms128 حرص و بخل و حقد وحسد و ظلم و جور و اکثر اخلاق ذمیمه است. حب دنیا تو را به نار دهد می نداده4 تو را خمار دهد خنک آن5 کز زمانه1 دست بداشت حب دنیا به سوی خود نگذاشت و در قرآن مجید وارد است7: و ما الحیوه الدیا الا متاع الغرور. * رسول9 (ص)10 فرموده: ایاک و حب (الدبیا فانه یخرجک من الدین کما یخرج الستهم من القوس و الدنیا ملعونه ملعون12 ما فیها إلا ذکر ا.. و ما والاه13 و اکبر الکبائر حب الدئیا.18 ** و امیرالمؤمنین (ص)15 فرموده: ان16 الدتیا غناء3 مشوب بالسم8 رغب عنها الأولیاء19 تینافس20 فیها الآشقیاء و احذر الدتیا فانه شبکه الشیطان و مفستدة الإیمان والدییا مزرعه21 الشر *

چیست دنیا سرایی بر سر شر22 چون رباطی ز ابلهی2به دودر

آفت آدمی ز دنیا دان راحت جان وتن ز عقبی دان

دین و دنیا دو ضد یکدگرند2 هرکجا دین بود درم نخرند

دین ز دنیا همیشه آزردست کآب دین را جمال این27 بردست

بور است نعمت دنیا چون بود آب شور و9 استسقا

آب شور است نعمت دنیا

شنگی آب شور ننشاند لیک آرد10 کرو11 شکم راند12 حکیمی گفته13: مردم در طلب دنیا کوشش مینمایند و چنان پندارندکه آن را توان دریافتن و ندانند18 که تشنه15 در خواب، آب خورد؛ چون بیدار شود19 تشنه تر گردد17. از عارفی پرسیدند که: دنیا به چه ماند؟ گفت: به خوابی که خفته بیند18؛ چون بیدار شود هیچ نبیند19.

که بنماید اما نیاید به دست

جهان چون خیالی است کآثینه بست که بنماید اما نی و محققان گفته اند که: دنیا زنی است پیر، جامه های ملون20 پوشیده که جوانان21 را به عشوه و مکر و ms129 خدعه22 در قید تصرف آرد23 و چون بر ایشان دست یابد، هلاک کند.

نوشته اند بر ایوان جنهآ المأوی که هر که عشوهآ دنیا خرید وای به وی و24 بعضی گفته اند: دنیا عروسی است25 که نفسش در تصرف1یکی است؛ و دل7در محبت غیری متصرفش در تدبیر الفت او) و او در اندیشهآ قید دیگری. جمیله ای است عروس جهان ولی خوش باش که این مخدره در عقد کس نمی پاید2

نه مردی نه مروت نه دوستی نه وفاست و مروی است که: سید کائنات علیه افضل الصلوات روزی به گوسفند مرده18 بگذشت. فرمود که15: می بینید که19 این مردار چگونه خوار است17، که کس18 بدان ننگرد19. بدان20 خدایی21 که جان محمد22 به حکم او است23 که دنیا نزد خدای تعالی، خوارتر از این 24 است و اگر دنیا25 نزد وی به21 پر پشه ارزیدی27 هیچ کافر را شربتی28 آب ندادی.

هست بی قدر29 دنیای20 غدار مر سگان راست دنیای2 مردار3

برگ دنیا خرد1 بنپنددمرگ بر برگ این جهان خندد و24 بدان که دنیا منزلی است از منازل راه عقبی، و کهنه رباطی است مسافران را بر رهگذار15،

تزود من الدتیا فانک راحل وبادر فان الموت لاشکا نازل

نعیمک فی الدتیا غرور وحسرهآ و عیشک فی الدتیا محال وباطل

آلا إنما الدیا کمنزل راکب آراح عشیا3 وهو فی الصبح راحل* و نیز دنیا مهبط7 خدا و مصلای ملانکه و مسجد انبیا و اولیا و مقام8 اکتساب اسباب سعادات9 است که طالبان راه دین در آن تحصیل علم و معرفت نمایند و به توسط10 علم و عمل درجات عالیات دریابند و حضرت رسالت پناه 11 (ص)12 فرموده: لا تسبوا الدهر فان الدهر هوا- ** پس دنیا13 فی نفسه مذموم نیست؛ لیکن دل در او بستن و محبت او در میان18 جان راه دادن، کفر طریقت است.

اگرلات و عزی15 پرستد کسی از آن به که دنیا پرستد کسی11

چه خوش گفت سر مست جام الست چه دنیا پرست و چه آتش پرست17 لقمان حکیم پسر خود را نصیحت کردهآکه: در دنیا چندان مدخل مکن که آخرت بر تو به فساد آید و چندان نیز اعراض مکن19 که بر ابنای دنیا گران گردی.

بر وفای زمانه کیسه مدوزبگذرانش به قوت روز به روز

همچو20 قرعه برای فالش دار1 گه بیندازش و22 گهی بردار

آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشیمعذوری اگر در

معذوری اگر در طلیش می کوشی

باقی همه رایگان نیرزد هشدارتا عمر گرانمایه بدان نفروشی عاقل باید که مضمون: حب الدتیا رأس کل خطتیه را منظور5 ساخته، شجرة خبیثهآ حب دنیا را از زمین دل برکند9 و مسیح وار7 تعلقات دنیای دنی را از دامن همت بیفشاند تا به مقصد اقصی و ذروهآ علیا رسد8 و در ملاء اعلی قرار گیرد9.

برآسمان چو10 مسیحا گذر11 توانی کرد گهی که خار تعلق نگیردت12 دامن

عجوز12 دهر ms131 چو19 با کس درست پیمان نیست وفا مجوی از این پیر زال15 عهد شکن حکایت: روایت است که عیسی علی نبینا و علیه السلام19 مردی را در خرابه ای خفته دید، که خشتی را17 بالین ساخته و فرش زمین را بستر18 کرده، گفت19: ای بندهآ خدا20 چه حاصل است ز عمری که صرف خواب شود؛ چرا برنخیزی و به عبادت خدا مشغول شوی21 ؟ گفت: من22 به بهترین عبادات23 مشغولم. عیسی29 فرمود : آن چیست؟ گفت:2 دنیا را به27اهل دنیا گذاشته ام و ازمعالم و عالمیان فارغم. عیسی29 فرمود که3: خواب کن که خوش عبادتی داری3 و بهترین عابدانی3.

همه مشغولی عالم گولی است ترک گولی به خدا مشغولی است حکایت: روزی عیسی علی نبینا و علیه السلام1 با حواریان به شهری بگذشت. اهل آن شهر را دید مرده2. بر بلندی رفت و آواز داد که : یا اهل3 شهر8. یکی جواب داد5 که1: لبیک یا روح 1.. فرمود : قصه مردم این شهر را بیان کن.7 گفت8 : ما9 شب10 به عافیت بودیم. بامداد همه11 خود را به سبب حب دنیا به عذاب12 گرفتار13 دیدیم. گفت18: دنیا را چگونه دوست داشتید؟ گفت15: چنانکه مادر فرزند12 ببیند17 شاد شود و چون برود غمنای گردد. گفت18: چرا دیگران19 جواب ندادند20؟ گفت 21: در دهان هر یک22 لجامی است از آتش12. گفت24: تو چون جواب دادی؟ گفت25: من در میان ایشان بودم؛ لیکن26 نه از ایشان بودم؛ چون عذاب آمد27 من نیز28 گرفتار شدم. اکنون بر29 کنار دوزخم30 ندانم31 نجات یابم یا نی.

دنیا مطلب تا همه دینت22 باشد دنیا طلبی نه آن نه اینت باشد

در22 روی زمین زیر زمین وار بزیآ تا زیر زمین روی زمینت باشد

هرگز به باغ دهر گیاهی وفا نکرد هرگز ز دست چرخ19 خدنگی خطا نکرد

خیاط روزگار به بالای هیچ کس پیراهنی ندوخت که آخر قبا نکرد

راست چون ارقم است دولت دهر نرم و رنگین و اندرون پر زهر

در غرورش توانگر و درویش شاد همچون خیال کم18 اندیش بی وفایی19، غداری20 چنین بدان21 نمی ارزد که برای او رنجی برند یا غم بوده و نبودة22 او خورند.

22 آن قدر ندارد که بر او رشک5 برندیا وجود و عدمش را غم بیهوده خورند حب او25 متضمن مشقت و خاکساری است و ترک او موجب راحت و سبک باری21. حافظاترک جهان گفتن طریق2خوش دلی است تا نپنداری که احوال جهانداران خوش است28

باب دوازدهم1: در طمع آطمع مقدمهٔ‌ مذلت و خواری و پیش رو3 بلیت و جان سپاری است. از تیرگی طمع، غبار5 خواری6 بر صفحات روی با وقار7 می نشیند8 و از سبک سنگیطمع10 وزن قدر بزرگان روزگار در کفهٔ‌ اعتبار می کاهد14، و رسول12 (ص)13 فرموده18: ایاک و الطمع فانه فقر حاضر15* و امیرالمؤمنین (ص)12 فرموده: الطمع رق مخلد17 فقیر کل من یطمع غنی کل من یقنع ولا تجمع من الدیا و لا تدری لمن یجمع18 **عیسی علی نبینا و علیه السلام19 فرموده: آخرج الطمع من قلبک ینحل20 القید من رجلک و تسلم الی بینک21.»** حکیمی پسر خود را وصیت کرده22: یا بنی إیاک و الطمع فإنه یبغضک2 إلی الناس و یرقعک"2 الی المهالک

ای برادر طمع مکن که طمع آدمی را خراب سازد و خوار

سخن25 بشنو ار همی خواهی که22 شوی از حیات برخودار

پای در دامن قناعت کش طمع از مال مردمان بردار و7 هر که خواهد که از مشقت و مذلت28 خلاص29 یابد، آتش طمع را به آب قناعت فرو نشاند. ms133

بگذر ز طمع که آفت جان و دل است طامع همه جا از همه کس منفعل است

آبرو از برای نان برود طمع نان بود که جان برود

دل جاهل ز حرص باشد پر طمع از مال خلق جمله18 ببر

در طمع زین سگان مزبله بوی ای کم از گربه دست و روی بشوی

هین قناعت گزین که طامع دون

باب سیزدهم: در ms134 حرص و آز1 امنشاء حرص،3 حب مال4 و جاه است و آن مصدر5 بلیات و معدن منهیات مثل بی حیایی2 و ارتکاب محرمات است و گردنی که به سلسلهآ حرص بسته شد، عاقبت به7 تیغ ندامت بریده گردد و سری که سودای آز در آن جای8 گرفت، سرانجام به خاک مذلت سوده شود و رسول9 (ص) فرموده که: حب مال و جاه، نفاق چنان در10 دل برویاند11 که آب از زمین تره12 و بزرگان مال را به مار تشبیه کرده اند که در او13 هم زهر است و هم تریاک18. به قدر کفایت از آن15 که نفقهآ خود12 کنند17 تا بر عبادت قادر باشند18 یا به خدم خود صرف سازند19 یا صدقه بدهند یا صرف ضیف نمایند20 یا عرض خود نگاه دارند یا خیر عام کنند23 به مثابهآ تریاک23 است و زیاده از آن28 زهر است.

مور حرص از درون سینه برآر25 زانکه آن مور زود گردد مار21

آز خود را به زیر پای درآر27 عقل را جوی جهل را بگذار28

آز چون اژدهاست مردم خوار تا نداری تو آز را خود خوار29

زهد عیسی وحرص قارون بین گفته در شأن او2 و21 در حق این

فخسفنا به سر نشینی و3 آز و رفعنا به نردبان نیاز

همچو مور از حرص هر سویی مدو پند ناصح را به گوش جان شنو

هر که او از حرص دنیا دار شد بی گمان از وی خدا بیزار شد

گر به حرص و آز گردی مبتلا بر تو رو9 آرد به هر سو صد بلا10 حکایت: در لطایف الاشارات مذکور است که روزی زنبوری موری را دید که به رنج11 بسیار می دوید و به هزار حیله12 دانه به خانه13 می کشید.17 گفت: ای مور این چه حرص است که در کار ms135 کرده ای15 و این چه تعب است که اختیار نموده ای12. بیا تا مشرب من بینی17 و مطعم مرا دریابی که چه سان ترکانه میان18 به تاراج بسته ام و با نیزهآ سر تیز زهراب داده بر مرکب هوا سوار شده ام. هر جا که خواهم روم19 و20 هر جا که خواهم نشینم21 و هر چه22 خواهم خورم23. این بگفت و24 برپرید25 و بر"2 دکان قصابی27 بر مسلوخی نشست. قصاب کاردی28 که در دست داشت بزد29 و او را دو پاره کرد20 و بینداخت. مور بیامد31 و پای او را بگرفت و می کشید و می گفت: هر که به سبب حرص به جایی نشیند که2 خواهد، به جاییش کشند24 که نخواهد.

حرص است که جمله را به دام اندازد و اندر طلب مال حرام اندازد

حرص است که جمله خلق را ز آسایش باز آرد و در رنج مدام اندازد2

نان تازه گلی ms136 است در بهاری2 یا نام دهی است در دیاری12

یا آنکه ز جنس خوردنیهاست از بهر خدا بگو به من راست

از آن طرف نپذیرد کمال تو نقصان وزین طرف شرف روزگار من17 باشد گربهآ همسایه را دل به ناله و زاری او بسوخت و قبول نمود که او را با خود به سر دعوت18 ملک19 برد. روز دیگر به اتفاق گربهآ همسایه خود را افتان و خیزان به درگاه سلطان رسانید20 و21 چون الوان اطعمه لذیذه22 دید و بوی آن23 به مشام جان22 او رسید، بی محابا خود را در میان خوان انداخت. اول لقمه25 که خورد21 پیکان جگردوز بود.7]ز هول جان28 می دوید و خون از اندامش29 می چکید و می گفت:

اگر جستم از دست این تیرزن3 من وموش و ویرانهآ پیرزن

نیرزد عسل جان من زهر نیش3 قناعت نکوتر32 به دوشاب خویش

باب چهاردهم: در ظلم و آن سبب خرابی دین و دنیا است و هر که از1 جآدهآ عدل و داد2 عدول3 نماید و پا در طریق ظلم و بیلاد نهد4، آتش هلاک در مزرع عمر خود اندازد5 و خرمن دولت خود را به باد فنا بردهد2 و یقین است که هر تیری که مظلوم از قبضه7آ نیاز بگشاید، بلاشک بر هدف دل ظالم آید. بترس از نالهآ نرم ضعیف ای سنگ دل سلطان که سنگت8 را بدوزد گرچه ms137 از موم است پیکانش و1 دعای سحرگاه مظلوم10 رنجور در شب دیجور، ظالم را سرکوفتهآ سنگ حدثان و پایمال دست دوران گرداند.

حذر کن زانکه ناگه در11 کمینی دعای بد کند خلوت نشینی

زن پیر از نفس های شبانه زند تیر12 سحرگه بر نشانه

ندارد سودت13 آنگه بانگ و14 فریاد که نفرین داده باشد ملک بر باد

بسا آئینه کاندر دست شاهان سیه گشت از نفیر15 داد خواهان و در قرآن19 مجید وارد است: و قد خاب من حمل ظلما * و اعتدنا للظالمین عذابا الیما آلا»1 لعنه !. علی الظالمین و لا ترکنوا الی الذین ظلموا فتمسکم النار ** و18 رسول ا. (ص)19 فرموده: آتقوا20 الظلم فإنه الظلمات یوم القیمة و من ولی من أمتی شیا قلم یعدل بینهم فعلیه لعنةا . والملائکة و الناس آجمعین ا* و22امیرالمؤمنین (ص) فرموده: آبعدوا

آلم تعلم بان الظلم عار جزاء الظلم عند1.. نار**3 حکایت: آورده اند که یکی از صلحا جهت رفع ظلم مظلومی نزد وزیری ظالم11 رفت.12 وزیر گفت که13: شنیده ام که تو قلم14 نیکو تراشی15؛ قلمی بتراش تا بنویسم که از او چیزی نطلبند12. مرد صالح قلم17 تراشید18. وزیر به مدعای او چیزی19 نوشت و رفع آن20 ظلم کرد21 و قلم22 بر زمین نهاد. 3 صالح قلم25 برداشت و سرش را بینداخت5. وزیر گفت: چرا چنین کردی؟ گفت: ترسیدم که تو21 از این قلم براتی به ظلم بر کسی نویسی28 ms138 و من در تراشیدن قلم تو را یاری کرده باشم؛ روز قیامت به عقوبت آن گرفتار شوم.

ای به سیاست علم افراشته تخم ستم در ره دین کاشته

غافل از آن در30 که عتابیت21 هست فارغ از آن22 غم23 که حسابیت26 مست

آو کسان خرد نباید شمرد آتش سوزان چه بزرگ و چه خرد تیر ضعیفان که20 گشاد از کمان بگذرد از نه سپر آسمار این سخن دروزیر مؤثر آمد2 و ترک وزارت کرد و زهد اختیار نمود و در اندک مدتی از مشایخ کبارشد.

ای بسا رایت28 عدو شکنان سرنگون از دعای پیرزنان

آنچه یک پیر زن کند به سحر نکند صد هزار تیر و تبز

آه مظلوم در سحر به یقین بدتر از تیر ناوک و زوبین ms139

در سحرگه دعای مظلومان2 نالهآ زار و آه محرومان

بشکند شیر شرزه را گردن در کش از ظلم خسروا21 دامن

آنچه اندر سحر2 کند زالی نکند چون تو خسروی سالی

باب پانزدهم1: در تعجیل و در آن خطا و عدم حصول مراد و ندامت2 و حسرت مندرج است و3 هر که بنای کار خود برتعجیل نهد و اساس مهم خویش5 را به صبر و سکون استحکام ندهد عواقب امور اعمالش1 به ملامت کشد و خواتیم احوالش به ندامت انجامد و7حکیم4 کامل فرموده که: شتاب در جمیع امور مذموم است،مگر ذر9 سر کار10 دختر به شوهر دادن11 و12 مرده13 را18 دفن کردن15 و12 طعام نزد مهمان بردن و رسول 1..17 (ص) فرموده: التانی من الرحمن و القجلة من الشیطان8! وامیرالمؤمنین (ص)19 فرموده:یاک والعجل2 فانه عنوان الفوت و الندم 2*5

چون نهال شتاب بنشانی بر دهد میوهآ پشیمانی

خانهآ عقل را خراب کند

هر که در کارها شتاب کند حکایت2: آورده اند که3 در حلب پادشاهی بود عادل که جمشید28 را قانون عدالت آموختی و اسکندر در ظلمات، از شمع رای او چراغ بزم افروختی.

از معدلت شامل او رفته ستم صد منزل از آن25 سوی بیابان عدم و او را یگ پسربود22 عاقل و روشن رای؛ لیکن شتاب کار و سبکسار28 بود29 و پدر او را به غایت دوست داشتی20 و هرگز او را از هیچ آرزو محروم نگذاشتی31 و ملک زاده، اهل هنر را بسیار محب

زمام دل به کف صبر ده گرت باید که گوی عشق به چوگان جهد بر بایی

متاز توسن غفلت به عرصهآ تعجیل که آخر افکندت بر زمین به رسوایی

شتاب در خطری افکند که گر صد سال تو دست و پای زنی زان خطر برون نایی

مکن شتاب واز آیین صبر روی متاب که غیر صبر و سکون نیست رسم دانایی

باب شانزدهم: در کفران نعمت هیچ1 خصلت از خصال2 ذمیمه مذموم تر ms144 از کفران نعمت نیست و آن در جمیع ادیان و ملل نامحمود است و عاقبت آن در دنیا وخیم و خاتمت3 آن در عقبی عذاب الیم است و خدای تعالی0 می فرماید: فاذکروتنی اذکرکم و اشکروالی ولا تکفرون * ولین شکرتم لأزیدنکم و لین کفرتم ان عذابی لشدید **

شکر نعمت نعمتت افزون کند کفر نعمت از کفت بیرون کند و رسول (ص) فرموده: و من أنعم علیه فکفر النعمة فقد قطع سبل المعروف و آزهد فیه7*** و امیر المؤمنین (ص) اقرموده: سبب زوال النعم الکفران و اشککر النعم یوجب مزیدها و کفرها برهان جخودها.»3

اگر تو نعمت حق را به شکر پیش آیی در فزونی نعمت شود به روی تو باز

به ناسپاسی و11 کفران در سعادت و بخت مکن چو2 امردم نادان به روی خویش فراز حکایت: آورده اند که در کوفه صرافی بود با مالی بی شمار و ثروتی بسیار13 و او را با عوانی شریر مصاحبت بود و در آن زمان یکی از خلفا والی کوفه شد و اشرار را دفع می نمود. مرد شریر بالضرورت در خانهآ صراف متواری گشت18 و مدتی مدید و عهدی بعید در15 آن جا بماند18 و بر دستگاه صراف وقوفی تمام پیدا کرد. اتفاقا پادشاهی به کوفه آمد17 و خلیفه را به قتل آورد18 و والی آن ملک شد19 شریر از خانهآ صراف بیرون آمد و ملازم پادشاه گشت2 ملک روزیا2 بدو گفت27 که:

هر که او در نعمت آمد ناسپاس با غم و محنت9 سزاوارش شناس

باب هفدهم1: در کاهلی کاهلی موجب ناکامی و انزوادر زاویهآ خواری بود و تن آسانی شسبب گرفتاری در کنج احتیاج و پریشانی.

کاهلی را هر که سازد پیشه ای آید از خواری7 به پایش تیشه ای

هر که او افتاده و تن پرور است نیست8 انسان کمتر از گاو و خر است 9 و10 هر که تخم کاهلی در زمین تن کارد، خستت و دنائت11 بار آرد12 و هر که نهال سعی12 در حدیقهآ جان نشاند، محصول دولت و سعادت بردارد18.

هر که او تخم کاهلی کاردکاهلی کافریش بار آرد ms146

بدتر از کاهلی ندانم چیز کاهلی کرد رستمان را15 حیز و حکما گفته اند: ترقی بر درجات"1 رفعت بی جد و جهد و زحمت میسر17 نگردد و بی تحمل محنت و مشقت به مرتبهآ دولت و منزلت8 اسعادت نتوان رسید و در قرآن19 مجید وارد است20 : والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا. * و21 رسول22 (ص)23 فرموده: من طلب شیئا وجد وجد

تا غم نخورد و درد نیفزود قدر مرد تا لعل خون نکرد جگر قیمتی نیافت

از نامهآ سعادت خود مرد راه رو29 بی داغ محتتی رقم دولتی نیافت حکایت: در انوار سهیلی مذکور است که دو25 رفیق، یکی سالم نام داشت2 و یکی2 غانم2 عزیمت سفر2 مصمم کردند و به اتفاق مراحل و منازل طی می نمودنذ23 تا گذر ایشان بر دامن کوهی افتاد که عنقای

در بیابان گر به31 شوق کعبه خواهی زد قدم سرزنش ها گر کند خار مغیلان27 غم مخوز

به امیدی که شیمه خیر بود از در راحت ارتحال مکن غانم گفت: ای رفیق شفیق، هوس استراحت، مقدمهآ خست و دنائت است و ارتکاب مخاطره، نشانهآ دولت وعزت1.

هر که آسودگی و راحت جست دل خود را ز بخت شاد نکرد

وآنکه ترسید از جفای خمار قدح بادة مراد12 نخورد اگل طرب بی خار تعب نتوان چید و در گنج مراد جز به کلید رنج نتوان گشود و مرا همت15عنان گرفته به سر15 کوه خواهد کشید و از گرداب بلا و تحمل بارعنا نخواهم اندیشید. بیت: دست از طلب ندارم تا کام من برآید یا تن رسد به جانان یا جان ز تن برآید سالم گفت11: شاید که این خط 7برای سخریت18 نوشته باشند و این رقم برای استهزا کشیده1آ و این چشمه گردابی20 باشد که با شنا21 به کنار23 نتوان آمد ms148 و اگر نجات از او23 میتر گردد، یمکن که وزن شیر سنگین به مثابه ای باشد که در25 دوش نتوان کشید25 و اگر آن نیز وجود گیرد ممکن است1 که به یک دویدن به سر کوه نتوان27 رسید و اگر این همه به جا آورده

من طریق سعی می آورم7 به جالیس للانسان الا ما سعی*

دامن مقصودم8 ار آید9 به کفاز غم و اندوه مانم10 بر طرف

ور نشد از جهد11 من کاری به کام2 من در آن معذور مانم13 والسلام و من می دانم که تو قوت18 همراهی من نداری و در موافقت، مرافقت15 نخواهی کرد19 باری تماشا17 نظاره می کن و به دعا مددی می ده18. سالم دانست که او در مهم خود یک جهت19 است؛ گفت: ای برادز2 تو به سخن من ممتنع نمی شوی و ترک این2 کار نمیکنی و2 من23 طاقت این حال ندارم24 مصرع: بیرون کشیده باید از این ورطه رخت خویش پس بار بر خر25 بست و یار خود را وداع کرد122 و روی در وادی دنائت27 و پستی8نهاد و2غانم دست از جان شسته، به لب چشمه آمد و دامن عزم دزاکمر استوار کرده23 قدم در چشمه نهاد.

وان32 چشمه نبود بلکه دریایی بود کآنجا خود را به صورت چشمه نمود غانم دانست که آن چشمه گرداب بلا23 است؛ اما دل قوی داشته24 به آشنایی یقین25 به ساحل نجات22 رسید و به کنار3 آمده، نفسی راست کرد28 و9 شیر سنگین را در پشت کشید7 و به یک دویدن خود را ms149 به1 سر کوه رسانید و در آن طرف کوه شهر بزرگ دید52 با 3 موای خوش و فضایی دلکش.

یکی چون رود دیگر آید به جایجهان را نمانند بی کدخدای و مدت ها[ی] متمادی شدهآ که این قاعده بر همین25 دستور که مذکور شده31 استمرار یافته27 و تو امروز پادشاه این شهر28 و فرمان فرمای این دهری29. غانم به واسطهآ تحمل رنج و عنا به اوج پادشاهی رسید و سالم به سبب کاهلی ms150 و تن آسانی91 در حضیض پریشانی بماند.

دع التکاسل فی الخیرات تطلبها فلیس یسعد فی الخیرات کسلان *

خاتمه: در سخنان1 حکمای قدما2 لقمان حکیم گفته: چهار هزار حکیم3 کامل را خدمت کرده ام و از سخنان ایشان چهار کلمه انتخاب نموده ام؛ دو9 را همیشه به5 یاد باید داشت1 و دو را فراموش باید کرد. آنچه همیشه به یاد باید داشت7 خدا است و8 مرگ9 که10 هر که این11 دو را به یاد دارد12، از او بدی به وجود نیاید13 و آنچه14 فراموش باید کرد15، نیکی که با مردم کرده باشی و"1 بدی17 که با تو کرده باشند و18 گفته: احمق اگرچه صاحب جمال باشد، با او صحبت نباید داشت؛ که شمشیر اگرچه خوب رخسار است، اما زشت کردار است19و20 صحبت عالم، مرده جاهل را زنده گرداند، چنانکه باران زمین پژمرده را و فرمود21 همه باری کشیده ام، گران تر از22 قرض ندیدم23 و همه لذتی24 چشیده ام25 خوش تر از عافیت22 ندیدم27. بدترین عیبی، عیب خود نادیدن28 و نادانستن است و گفته: خوش خوی، خویش بیگانه باشد و بد خو، بیگانه از خویشان.

گر زبانت خوش است جملهآ خلق در مودت برادران توأند29 جاماسب2 گفته: بزرگ ترین جراحتی آن است که کریمی از لثیمی حاجت31 خواهد و روا نگردد و سخت ترین مذلتی رفتن بزرگی باشد23 به در کوچکی و راه نایافتن23.

لقد ظفت فی شرق البلاد و عنهما29 و جربت هذا الدهر بالعر و الیر

فلم آر بعد الدین خیرا من الغنی و لم آر بعد الکفر شرا من الفقر 3

سخاوت کند مرد را نامور سخاوت بود بهتر از هر21 هنر

هنرمند را بیشه نان دادن است هنر نان به خلق جهان دادن است27

بدین ختم کبردم سخن والسلام

به نان و نمک خلق گردند رامبدین ختم کبردم

أخلاق

أخلاق

نبذة عن الكتاب

الفهرس