1587 :964787471-5 نهرستنریسی بر اساس اطلاعات فیبا. کتابنامه: ص. [681]- 686. نمایه. 1 عارنان - سرگذشتامه 2. تصرف. الف. اشرف خان، علیم، مصحح ب. انجمن آنارو مفاخر نرمنگی ج عنران

P278/ 3م26م 297/892

کنابخانه ملی ابران

لایق آن درگه والاکند دید که هرگز نتواند که آن لای تا ابدالدهر ز شرمندگی سر نتوانست که بالاکند یکی از نعمتهای نامتناهی3 الهی که هر لمحه بی تقصیر و کوتاهی فایض است، نفس4 است که در آمد و شد آن چندین هزار نعمت موجود است. حصر و احصای

هر نفسی نوکه وصول آورد مایدهآ تازه نزولآورد

روح ازو تازه غذایی برد دل نفس3 باد هوایی خورد

هر نفست زندگی آید پدید بل هم فی اللبس لخلق4 جدید5

هرنفسی تازه حیاتی دگر واسطهآ صبر و ثباتی دگر

هر یک از آن مروحه جنبان شش روح مزاج دل از او کرده خوش

حنجره جان مترنم ازو پنجرهآ دل متنسم ازو

هر سر مو در بدن آدمی یافت از او تازگی و خرمی

آدمی بیهنر بیزبان حمد خدا را چه تواند بیان

یکی دیگر در6 راتبهآ هر روز7 که در لیل و نهار به طریق ادرار به تو میرسد، نظر

سبحان قدیری که به یک ذرهآ شکرش خاصان درش کرده ره عقل و خرد گم

از خرمن او دانهآ گندم زده آدم پرورده همه خلق به آن دانهآ گندم

گم در شکم دانه دل انجم و افلاک ms002 چون دانهآ چندی است فتاده3 به ته خم

نعمتهای دیگراز مآکل و مشارب و ملابس و مآرب و مجالس و مساکن و موارد4 و مواطن و سایر نعمتهای سماوی و ارضی و علوی و سفلی و روحی و جسمی5 و ظاهری و باطنی نگاه کن و در خلق و تقدیر و ترتیب و تدبیر علم6قدیر، قوت فکریه را رو به راه کن تا جز سکوت و حیرت چه آرد و جز عجز و بندگی چه پیش دارد؟ غرایب خلق سماوات و کواکب و حرکات و سایر احوال و صفات ثوابت و سیارات و ایجاد ارکان و عناصر به اوضاع7 غریب و ترتیب نادر و تمهید بساط ارض به این طول و عرض، ایجاد جبال راسیات وانفجار عیون و انهار جاریات و اجناس جمادات و اقسام نباتات و انواع حیوانات و ابداع غرایب حکمت در خلق و ایجاد این اجسام و اعطای جزایل نعم در ظاهر و باطن این اقسام که ذکر مجملی از آنها به دفاتر فکر درنگنجد و به صحایف قیاس درنیاید و این همه برای آن است8 که او را یاد داری و روی ارادت بدو آری. «فسبحان من لا حصر لآلائه ولا احصاء

پاکی که خاک را سر از او برفلک رسید بلکه فلک زپرتو آن خاک نور یافت

بنمود هرچه بود به گنج ازل نهان آن دم که نور آدم خاکی ظهور یافت

بیرون در فرشته به کاری موکل است این آدم اختصاص به بزم حضور یافت

از بوی او ریاض بهشت برین شکفت وز روی او سفیدی رخسار حور یافت

نور صفا اگرچه زروی صفی ظهور چون از درخت شعشهآ نار طور یافت

داند که نور کیست زرخسار او عیان آن کس که روشنایی نور شعور یافت

نور محمدی است که اول زذات بحت در عقل و نفس آمده زینجا عبور یافت

حرف نخست ابجد ایجاد ذات اوست کان حرف کاتب ازلاصل أسطوریافت

بعد از آن چندان شعب و شجرات و فروغ و ثمرات از خاتم ولایت که شجرهآ علم و هدایت به وی منتهی میشود، بر آمدند که بر مثال شجرهآ طوبی هر طرف ظلال کمال انداختند و عالم را به نور جمال ولایت منور ساختند، خصوصا اولاد امجاد و احفاد عالی نژاد آن حضرت که به حکم وراثت حقیقی و مناسبت ذاتی از همه نصیبی وافرو فیضی کاملتر برداشتند و به حکم عصمت، لوای ولایت معنوی برافراشته، ریاست صورت را به دیگران گذاشتند:

نواب نبی به ملک دین ایشانندحکام ولایت ی

حکام ولایت یقین ایشانند

از کشتی نوح و بحر موسی گویی3

ی2مقصود و4 مراد حق همین ایشانند

و هرگزنورولایت از خاندان نبوت انقطاع نپذیرد و فلک ولایت جزبه این اقطاب قرار نگیرد:

ظاهر از اهل بیت نور نبی همچو در ماه نور خورشید است

از ازل تا ابد بود ظاهر زانکه این نور نور جاوید است

و از میان ایشان هر که را خواست قطب اقطاب عالم و غوث بنی آدم و مرجع

عالم ظهور نور کمال محمد است آدم مثال حسن و جمال محمد است

از آفتاب روز قیامت چه غم بود آن را که در پناه ظلال محمد است

ای غرقهآ گناه زطوفان غم مترس کشتی نوح عصمت آل محمد است

اما بعد فقیر حقیر، اضعف غبادالله القوی الباری عبدالحق بن سیفالدین الترک الدهلوی البخاری معروض میگرداند که بر ارباب الباب ms007 و اصحاب ابصار که زمرهآ اهل خبرت و اعتبارند، محقق و مقرراست که مؤثرترین حالات بلکه افضل عبادات مصاحبت اهل کمال و مجالست مقربان درگاه ذوالجلال است زیرا که به مشاهدهآ استقامت احوال ایشان سالک را همتی دست دهد که تحمل آعبای عبادت و برداشت مشاق ریاضت که لازم سلوک این طریق است، آسان شود بلکه به معاینهآ جمال ایشان نوری در دل افتد که ظلمت ریب و ارتیاب که علت بعد و حجاب است، زایل گردد. اگرچه2 فرضا این شخص نه استعداد استفادهآ این کار و قابلیت استفاضهآ انوار داشته باشد، تا تأثیر صحبت به وجود آید و فایدهآ محاذات روی نماید و لیکن به قیاس و استدلال بر وجود لذت و کمال که مخصوص ارباب حال باشد، از ایمان به این طریق که قسمی از ولایت است، محروم نماند:

ای که از کشمکش قال و مقال نیستت حالت ارباب کمال

هیچ نایافته در خود اثری نشنیده زکسان جز خبری

قابل کار نهای معذوری یا خود از کوشش آن بس دوری

باش کاین راه گذاری دگر است هرکسی قابل کاری دگر است

لیکن اندر پی انکار مرو از جهان منکر این کار مرو

پس شکر نگفت و حب ایشان نگزید میدان به یقین که او خدا را نشناخت7 دیگر آن که ذکر این محبوبان اله و محبان درگاه باعث نزول رحمت و سبب

چو من به خیر کنم یاد رفتگان، دارمامید آن که مرا هم به خیر یاد کنند

و چون ذکر مشایخ از دیار عرب و عجم در کتب و صحایف ارباب مسطور و مذکور شده است، چنان مخطور خاطر فاتر شد که آنچه از اخبار و آثار ثبت آن دراین اوراق اختیار افتد، بعد از ذکر حضرت پیر دستگیر شیخ العالم والغوث الاعظم فرد الاحباب قطب الاقطاب غوث الثقلین شیخ محیی الدین ابو محمد عبدالقادر الحسنی الجیلانی - رضی الله عنه -مخصوص مشایخ این دیار باشد، یعنی دیار هندوستان که مقام خاص غربا و محبان و دوستان است، زیرا که اگرچه احوال بعضی از مشاهیر ایشان مسطور و مزبورشده لیکن اخبار اکثری از مشایخ و علما و اتقیای دیگر که از زمان ابتدای فتح اسلام که زمان ظهوراین کرام در این دیار است، در هر1 عصری و عهدی معروف و مشهور بودند، در کتابی معین و مبین مسطور2 نیست مگر در بعضی ملفوظات و رسایل به بعضی از تقریبات و وسایل مذکور شده یا برالسنهآ خواص و عوام مشهور گشته و جماعهآ دیگر از متأخرین قریب این زمان که هنوز احوال و اوصاف ایشان به زبان قلم نرسیده واز السنهآ اهل عصر سر بیرون نکشیده است. پس در این صحیفهآ شریفه که مجموعهای است از عجایب اخبار و آنار و غرایب حقایق و اسرار از ابتدای زمان خواجهآ بزرگ معین الحق و الشرع

طبقه اول: درذکر خواجهآ بزرگ معین الحق والدین که سرحلقهآ مشایخ کبارواقدم سلسلهآ چشتیهآ این دیارست و اهل عصر او از خلفا و مریدان و غیرهم تعین پذیرفته.

طبقهآ دوم: در ذکر شیخ فرید الحق والدین گنج شکر و معاصران و مریدان ایشان مقرر شده.

طبقهآ سوم: از زمان شیخ نصیرالدین محمود چراغ دهلی و اهل زمان ایشان ثبت یافته وهکذا علی هذا الترتیب الی عصرنا هذا -رحمة الله علیهم اجمعین.

بعد از آن ذکر جماعهای از مجاذیب بی ملاحظه تقدم و تأخر و همچنین جماعهای از صالحات بی ملاحظه، مذکور و مزبورگشت و خاتمه در ذکر بعضی از اسلاف کاتب حروف ومجملی از احوال ایشان - رحمة الله علیهم اجمعین - است و تفصیل احوال والد ماجد -قدس سره - و تتمیم آن به اجرای کلام به بعضی از ماجرای خود و مناجات به درگاه مجیب الدعوات و ختم کتاب به نعت سید کائنات صلی الله علیه و آله وسلم ثبت یافت.

الحق مجموعهای است که اگر فقیری وقت خود را بدان خوش کند جای آن دارد و اگر سالکی مطلوب خویش از آن طلبد، امید که روی به حرمان نیارد. باشد که

قطب الاقطاب، فردالاحباب، الغوث الاعظم، شیخ شیوخ العالم، غوث الثقلین، امام الطائفتین، شیخ الطالبین، شیخ الاسلام محیی الدین ابومحمد عبدالقادر الحسنی والحسینی الجیلانی رضی الله عنه.

از اکمل اولیای اهل بیت و از اعاظم سادات حسینیه است، از احفاد عبدالله حفص بن حسن مثنی بن امام المسلمین حسن بن امیرالمؤمنین علی مرتضی است - رضوان الله وسلامه علیهم اجمعین - منسوب است به جیل که آن را جیلان وگیلان نیز گویند، تولد شریف آن حضرت سنهآ سبعین و به روایتی احدی و سبعین و اربعمائة است و مدت تصدر او مر تدریس و فتوی را سی و سه سال و مدت کلام او برمردم و ارشاد خلق چهل سال، و عمر آن حضرت نود سال و وفات او سنهآ احدی و ستین و خمسمائة و در سنهآ ثمان و ثمانین و اربعمائة که سال عمر آن حضرت هیژده بود به بغداد قدوم سعادت لزوم ارزانی داشت و قصد اشیاخ و ائمه و اعلام امت و علمای سنت و اعیان دین نموده. اول قرآن عظیم را با روایت و درایت و سرا و علنا، به نعت اتقان تجوید فرمود و از اعلام محدثین و اعاظم مسندین وعلمای

آن حضرت «نحیف البدن ریع القامة عریض الصدر عریض اللحیة وطویلها اسمراللون مقرون الحاجبین ذا صوت1 جهور و سمت به وقدر علی وعلم و فی له صیت و صوت و صمت» و در کلام آن حضرت2 نوعی از سرعت و جهر بود گه سأمع را رعبی و هیبتی در دل میافزود و از جملهآ خوارق کلام ms015 او آن بود که در شنیدن آن قریب و بعید یکسان بودند و به حسب قرب و بعد مکان مجلس تفاوتی ظاهر نمیشد ودر وقت تکلم او هیچ کس را جزسکوت و انصات گنجایش نداشت و نزد امرکردن به چیزی جزمبادرت به امتثال صورت نمیبست و هر که را نظر بر جمال با کمال او افتادی اگرچه در قساوت قلبی متمکن بودی، خشوع و خضوع دست دادی و هرگاه به مسجد جامع برآمدی خلایق همه دست به دعا آوردندی و حاجات خود را از درگاه قاضی الحاجات خواستندی.

نقل است که روزی آن حضرت در مسجد جامع عطسه زد و از مردم آواز یرحمک الله و یرحم ربک چندان برخاست که مستنجد بالله خلیفه که در مقصورهآ مسجد جامع نشسته بود، متوهم شد و پرسید که این چه فریادست؟ گفتند که شیخ عبدالقادر عطسه زده است و مردم تشمیت او کردهاند.

نقل است که روزی قاری آیتی از قرآن در مجلس او برخواند و آن حضرت وجهی در تفسیر آن بیان فرمود وجهی دیگر و دیگر تا یازده وجه، تا اینجا علم حاضران مجلس همراه بود. بعد از آن در بیان وجوه دیگر شروع نمود و تا تمام

و اما طریق آن حضرت در سلوک به حسب شدت و لزوم نظیر نداشت و هیچ کس را از مشایخ عصر طاقت آن نبود که با وی مساهمت جوید درشدت ریاضت و

نقل است از شیخ ضیاءالدین ابونصر موسی که گفت: شنیدم از والد خود شیخ محییالدین عبدالقادر - رضی الله عنه - که در بعضی سیاحات به دشتی افتادم که در آنجا آب نبود. چند روز در آنجا بودم و آب نیافتم، تشنگی غلبه کرد. حق - سبحانه تعالی - ابری برگماشت که بر من سایه کرد و قطرات چند از وی بچکید که بدان تسکین یافتم. پس نوری ساطع شد که تمام افق را در گرفت و صورتی عجیب از آن میان ظاهرشد و ندا درداد که یا عبدالقادرا منم پروردگار تو، حلال کردم بر تو هر چه حرام ساختم بر غیر تو، بگیر آنچه طلبی و بکن هرچه خواهی، گفتم: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، دور شو، ای ملعون! این چه سخن است؟ ناگاه آن روشنایی به تاریکی مبدل شد و آن صورت دود3 گشت و گفت: یا عبدالقادرنجات یافتی تو از من به واسطهآ علم تو به احکام پروردگار و وقوف تو به احوال منازلات خود و من به مثل این واقعه هفتاد تن را ازاهل این طریق از راه بردم که یکی از آنها به جای خود نایستاد. این چه علم و هدایت است که حق تعالی تو را عطا فرموده؟ گفتم: «لله الفضل والمنة ومنه الهدایة فی البدایة والنهایة.4»

نقل است ms019 که در مجلس وعظ آن حضرت چارصد نفر دوات و قلم گرفته مینشستند و آنچه از وی میشنیدند املا میکردند و فرمود که دراول حال1 رسول خدا - صلی الله علیه وسلم - و حضرت مرتضی را - علیه رضوان الله - در خواب دیدم که امر فرمودند مرا به تکلم و انداختند در دهن من لعاب دهن2 و بگشاد بر من ابواب سخن.

نقل است از مشایخ که هرگاه که23 شیخ محییالدین عبدالقادر به کرسی برمی آید و میگوید الحمدلله، خاموش میگردد4 هر ولی خدای که بر روی زمین است حاضرا و غایبا و از این جهت است که این کلمه را مکرر میگوید و در میان آن ساکت میگردد و اولیا و ملائکه ازدحام میکنند در مجلس او، و آنها5 که در مجلس او حاضر شوند و ننمایند، بیشترند از آنها که بنمایند.

یکی از مشایخ عصر آن حضرت گوید که یک باراز برای احضار جن دعوت کردم و عزایم خواندم و هیچ یکی از جنیان اجابت نکرد و حاضر نشد و آنچه معتاد بود، از زمان دیرتر کشید. حیران شدم که سبب این تأخیر چه باشد؟ چون جماعهای از ایشان حاضر شدند، پرسیدم که سبب تأخیر چه بود؟ گفتند که شیخ محییالدین عبدالقادر وعظ میفرمودند و ما همه آنجا حاضر بودیم و بعد از این اگر دعوت ماکنی، در وقتی نکنی که شیخ در وعظ باشد که لاجرم در حضور ما تأخیری راه

نقل است که مجلس آن حضرت هرگزاز جماعهآ یهود و نصاری و امثال ایشان که بر دست او بیعت اسلام آوردندی و از طوایف عصاة1 و از قطاع طریق و ارباب بدعت و فساد در مذهب و اعتقاد که تایب ms020 میشدند، خالی نبودی. از یهود و نصاری بیشتر از پانصد و از طوایف دیگر بیش از صد هزار بردست او تایب شدند و از سوء سریرت باز آمدند و از اقسام دیگر خلایق خود چه توان گفت.

نقل است که در وقتی که آن حضرت به کرسی بر میآمد، به انواع علوم تکلم میکرد و حاضران همه از مشاهدهآ هیبت و عظمت ساکت و صامت میبودند؛ ناگاه در میان کلام می فرمودند: «مضی القال و عطفنا بالحال2». این گفتن و در مردم اضطراب و وجد و حال درآمدن، یکی درگریه و فریاد می درآمد و دیگری جامه پاره میکرد، راه صحرا می گرفت و دیگری بیهوش میافتاد و جان میداد و وقتها بودی که از مجلس وعظ آن حضرت جنازهها بیرون میآمد از جهت غلبهآ شوق هیبت و تصرف و قهرمان عظمت و جلال او و آنچه از خوارق و کرامات و تجلیات و عجایب و غرایب و حدوث اشیای عجیبه و ظهور امور غریبه در مجلس وعظ آن حضرت نقل کردهاند، خارج از حد حصر واحصاست، «ولوأنما فی الارض من شجرة اقلام و البحریمده» (لقمان، 27/31)3 وفرمودهاند4 که جمیع اولیا و انبیا، احیاء به اجساد و اموات به ارواح و جن و ملائکه در مجلس او حاضر میشدند و حضرت حبیب رب العالمین - صلی الله علیه وسلم وآله اجمعین - نیز از برای تربیت و تأیید تجلی می فرمودند5 و خضر -علیه السلام - اکثراوقات از حاضران مجلس شریفش میبود و از مشایخ عصر هر که را ملاقات میکرد وصیت مینمود به ملازمت مجلس شریف

نقل است که آن حضرت بر بالای کرسی میفرمود: ای غلام تقاعد مکن در حضور خود در وقت قعود من اینجا، ولایت اینجاست، درجات اینجاست، ای طالب توبه، بیا، بسم الله، ای طالب عفو، بیا، بسم الله، ای طالب اخلاص بیا، بسم الله. در هفته یکبار بیا و اگرنتوانی در ماهی بیا و اگرنتوانی در سالی و اگرنتوانی در عمر خود یک بار بیا و بگیر هزار هزار چیز، ای عالم قطع کن راه هزار ماه را تا بشنوی از من یک کلمه را و چون بیایی تو اینجا نظر مکن بر عمل خود و زهد و ورع و احوال خود، تا بگیری تو از من آنچه نصیب توست، حاضر میشوند در مجلس من بطاین ملک و خواص اولیا و غیبیان تا بیاموزند از من تواضع مرجناب مقدس را، هیچ نبی و ولی نیست که حق تعالی او را خلق فرموده و به مجلس من حاضر نشده. احیا به اجساد و اموات به ارواح و می فرمود کلام من بر مردان غیب است که حاضر میشوند از پس پردهآ کوه قاف قدمهای ایشان در هواست و دلهای ایشان در آتش، از شدت شوق و لهب اشتیاق که به پروردگار خود دارند. راوی گوید که دراین مجلس که این سخن می فرمود، ولد او سید عبدالرزاق در پایهآ اخیر در زیر قدم او نشسته بود، سر بالاکرد و ساعتی حیران بود. پس بیهوش افتاد و جامه و دستار او سوختن گرفت. آن حضرت از کرسی فرود آمد و اطفای آن نارکرد و فرمود: تو نیز ای

نقل است که آن حضرت در مرض موت میفرمود: نسبتی نیست میان من و شما و میان من و خلق تفاوت آسمان و زمین است، قیاس نکنید مرا به کسی و کسی را به من و فرمود: من از ورای امور خلقم ومن ورای عقول ایشانم، «یا اهل الارض شرقا وغربا یا اهل السماء»، حق تعالی فرموده است: «و اعلم مالا تعلمون» (بقره، 30/20)1 من از آنهایم که مرا خدا میداند و شما نمیدانید. گفته میشود مرا در شب و روز هفتاد بار «و انا آخترتک (طه، 13/20)2 و لتصنع علی عینی3»، گفته میشود مرا، یا عبدالقادر به حقی که مرا، بر توست، تکلم کن تا شنیده شود از تو. گفته میشود مرا یا عبدالقادر به حقی که مرا بر توست بخور، بنوش، بگو؛ ایمن ساختم تو را از روی سوگند به خدای - عز و جل - نکردم و نگفتم چیزی را تا مأمور نشدم بدان. فرمود: وقتی که تکلم کنم من به کلامی بر شما باد که تصدیق کنید آن را که تکلم من ناشی از یقینی است که شک را در وی مجال نیست، گویا گردانیده میشوم، پس میگویم و داده میشوم، پس میبخشم و امرکرده میشوم، پس میکنم و عهده برکسی است که مرا امرکرده است «والدیةآ علی العاقلة.4» تکذیب شما مرا زهر قاتل است مردین شما را و سبب زوال دنیا و آخرت شماست. انا سیاف، انا قتال «و یحذرکم الله ms024 نفسه5) اگر نمیبود لگام شریعت برزبان من، هر آیینه خبر میکردم شما را به آنچه میخورید و مینهید در خانههای خود، من میدانم

واما کرامات و خوارق عادات5آن حضرت که در سایر اوقات به ظهور میآمد، از حد حصر و احصا خارج است و از مجال تقریر و تحریر بیرون. بدان که این سخن حقیقت است نه مبالغه، زیرا که آن حضرت از زمان طفولیت و اوان صبا مظهر خوارق و محل کرامت بود و در مدت نود سال که سن شریف اوست، دایم الاحوال بر سبیل اتصال بی ms025 انقطاع خوارق از وی ظاهر بود.

نقل است که چون وی متولد شد درنهار رمضان، از پستان مادر شیر نمیخورد و در مردم شهرت گردید6 که در خانهآ بعضی از اشراف پسری متولد شده است که در

نقل است که از آن حضرت پرسیدند: از کجا باز شناختی تو خود را که ولی خدایی؟ فرمود که ده ساله بودم که از خانه به سوی مکتب میبر آمدم و در راه فرشتگان را میدیدم که گرداگرد من میرفتند و چون به مکتب میرسیدم میشنیدم که صبیان را میگفتند که فراخ کنید جای را بر ولی خدای، روزی مردی را دیدم که هرگز او را ندیده بودم و به یکی از این فرشتگان می پرسید که این صبی کیست که او را چنین تعظیم میکنید؟ گفتند که ولیی از اولیای خداست که او را شأنی عظیم خواهد بود. در این طریق این کسی است که او را عطاکنند بی منع و تمکین بخشند1 بی حجاب و مقرب گردانند2 بی مکر؛3 بعد از چهل سال شناختم که آن مرد سایل از ابدال وقت خود بود و نیز فرمود که صغیر بودم روز عرفه به جانب سواد شهر برآمده دنبال گاوی از4 گاوان حراثت می دویدم. گاوی بگردید و به جانب من نگاهی کرد و گفت: یا عبدالقادر! تو را از برای امثال این کارها پیدا نکردهاند و به اینها امر نکرده، ترسان و لرزان به جانب خانه برگشتم و به بام خانه برآمدم و مردم را دیدم که وقوف به عرفات میکنند. پس پیش والده آمدم و از وی طلب اذن کردم که به بغداد روم و تحصیل علم5 نمایم وصالحان را زیارت کنم - رضی الله عنه و عن جمیع الصالحین. و نیز فرمود که هرگاه قصد میکردم که با خردان بازی کنم، آوازی میشنیدم که میگفتند: به جانب من بیا ای مبارک. پس از ترس میگریختم ms026 و در کنار مادر میافتادم و الآن این کلمه را در خلوت خود میشنوم.

نقل است از شیخ علی بن هیئتی که گفت: ندیدم هیچ یکی از اهل زمان خود را اکثر الکرامات از شیخ عبدالقادر، هر وقت هر که از ما خواهد که از وی کرامتی مشاهده کند، میکند و خوارق ظاهر میگردد و گاهی از وی وگاهی در6 وی گاهی به وی.

نقل است که روزی در خلوت نشسته انتساخ میفرمود و از سقف خانه بر جامه و دستار آن حضرت خاک میافتاد تا سه بارافشاند درکرت رابع سربرداشت، نظر بر موشکی افتاد که سقف را میکاود7 و به مجرد نظر افتادن، سر او به جانبی افتاد و جقه به جانبی، انتساخ را بگذاشت و بگریست، راوی گوید که به خدمت عرض کردم که یا سیدی چه چیز تو را در گریه آورد؟ فرمود می ترسم که مبادا از مسلمانی دل من متأذی گردد و او را نیز این حال رسد که این موش را رسید. روزی دیگر در

نقل است که تاجری پیش آن حضرت آمد و عرضه کرد: پیش ما مالی است از غیرزکوة، خواهم که آن را به فقرا و مساکین صرف کنم ولیکن مستحق را از نامستحق ندانم. حضرت شیخ هر که را مستحق دانند بدهند. فرمود: بده هرکه را خواهی از مستحق و غیرمستحق تا تو را نیز حق تعالی بدهد آنچه مستحق آن هستی و آنچه نه مستحق آنی.

نقل است که روزی آن حضرت فقیری را دید که به خاطر شکسته در گوشه [ای] نشسته است. پرسید: چه حال داری و در چه خیال نشسته[ای]؟ عرض کرد که به جانب شط1 رفته بودم و چیزی نداشتم که به ملاح بدهم تا به کشتی بنشینم و از آب بگذرم و هنوز کلام آن فقیر تمام نشده بود که شخصی صره[ای] به خدمت

نقل است از جماعت مشایخ - قدس الله اسرارهم - که فرمودهاند ضامن شده است شیخ عبدالقادر مریدان خود را تا روز قیامت که نمیرد هیچ یکی از اینها مگربر توبه.

نقل است از مشایخ که از آن حضرت پرسیدند: اگر شخصی خود را به تو باز2 بست و نامزد کرد منتسب شد به تو ولیکن بیعت نکرد و از دست تو خرقه نپوشید وی در اصحاب تو معدود باشد و در فضایل ایشان شریک بود یا نه؟ فرمود: هرکه انتساب کرد به من و خود را باز3 بست به نام من قبول کند او را حق - سبحانه و تعالی - و رحمت کند بروی و توبه بخشد او را اگرچه بر طریق مکروه باشد و وی از جملهآ اصحاب ومریدان من است و پروردگار من - عز و جل - به فضل خود وعده کرده است مرا که اصحاب مرا و اهل مذهب و تابعان طریق مرا و هر که ms031 محب من بود، در بهشت در آرد و نیز فرموده است: «البیضة منا بالف والفرخ لایقوم» یعنی بیضه از ما به هزار ارزد و جوجه را خود قیمت نتوان کرد و نیز فرموده است: حق -سبحانه و تعالی - مرا سجلی نوشته داد که دروی نامهای اصحاب و مریدان من که تاروز قیامت باشند، ثبت است و گفت - عز و جل که این همه را به تو بخشیدم و از

نقل است از شیخ عدی بن مسافر که میفرمود: از اصحاب مشایخ هرکه از من خرقه طلبد، بدهم وملاحظه نکنم مگر اصحاب شیخ محییالدین عبدالقادر را1 زیرا که ایشان غرقند در دریای رحمت الهی و هرگز کسی دریا را گذاشته به سقایه نیاید.

نقل است که آن حضرت فرمود: در زمان حسین بن منصور حلاج کسی نبود که او را دستگیری کند و از لغزشی که او را شده بود، باز دارد و اگرمن درزمان او میبودم، او را دستگیری میکردم تا کار او به اینجا نمیکشید. و من دستگیری میکنم هرکه را از مریدان من که بلغزد و از پای درآید تا روز قیامت و فرمود مرا در هر طویلهای فحلی است که مقاومت کرده نشود و خیلی است که مسابقت کرده نشود و مرا در هر لشکر سلطانی است که مخالفت کرده نشود و در هر منصب خلیفهای است که عزل کرده ms032 نشود و فرمود: هرگاه2 از خدا چیزی خواهید به وسیلهآ من خواهید تا خواهش شما به اجابت رسد.

و فرمود: هر که استعانت کند به من در کربتی، کشف کرده شود آن کربت از او، هر که منادی کند به نام من در شدتی گشاده شود آن شدت از او، و هر که که توسل کند به من به سوی خدا در حاجتی قضاکرده شود آن حاجت مراورا، و فرمود: کسی که دو رکعت نماز بگزارد و بخواند در هر رکعت بعد از فاتحه سورهآ اخلاص یازده بار بعد از آن درود بفرستد بر پیغمبر - صلی الله علیه و سلم - بعد از سلام و بخواند آن سرور را - صلی الله علیه و سلم3 بعد از آن یازده گام به جانب عراق برود و نام مرا گیرد و حاجت خود را از درگاه خداوندی بخواهد، حق تعالی آن حاجت او را قضا

و اما کلام آن حضرت دریایی است از علم نامتناهی الهی و ممکن نیست احاطهآ عبارت و اشارت بدان کماهی و در اینجا بعضی مکتوبات است منسوب بدان حضرت که عرایس حکم و مواعظ در لباس عبارات فارسی به اجلی اقتباسات آیات مبین، مجلی و مزین شده است، سه چهار مکتوب از آن1 نقل مییابد و آن حضرت به نسبت قدیمه عجمیه احیانا به زبان فرس نیز سخن میفرمود، اگرچه تکلم او در اکثر اوقات در مجالس وعظ به لسان عربی بود و لهذا آن حضرت را ذوالبیانین و اللسانین وامام الفریقین میخواندند.

مکتوب: ای عزیز چون بر افق2 شهود از خرق غمام فیض «یهدی الله لنوره من یشاء» (نور، 35/24)3 درخشیدن گیرد و روایح وصول از مهب عنایت «یختص برحمته من یشاء» (آل عمران، 74/3)4 در وزیدن آید و ریاحین انس در ریاض قلوب بشکفد و بلابل شوق در بساتین ارواح به نغمات «یا أسفی علی یوسف» (یوسف، 84/12)5 چون هزار داستان ms033 در ترنم آید و نیران اشتیاق در کوانین سرایر شعله بر زند و اطیار افکار در فضای عظمت از غایت طیران بی پر شود و فحول عقول در وادی معرفت پی گم کند و قواعد ارکان افهام از صدمت هیبت در تزلزل آید و نسفن عزایم در بحار «ماقدرو الله حق قدره» (انعام، 91/6)6 به ریاح «وهی تجری بهم فی موج کالجبال» (هود، 42/11)7 در لجج حیرت فروماند امواج دریای عشق «یحبهم ویحبونه» (مائده، 54/5)8 در تلاطم آید هر یکی بر زبان حال ندا کند «رب

مکتوب: ای عزیز قلبی سلیم باید که تا بر رموز «فاعتبروا یا اولی الابصار» (حشر، 2/59)8 اطلاع یابد و عقلی کامل باید تا دقایق اسرار «سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم» (فصلت، 53/41)9 را ادراک کند و یقینی صادق تا شواهد معرفت10 بیند و به دواعی وصول «و اذا ستآلک عبادی عنی فإنی قریب اجیب دعوة الداع اذا دعان» (بقره، 186/2)11 مستقل شود و اززواجربینه2) «افحسبتم أنما خلقناکم عبثاوأنکم الینا لا ترجعون» (مؤمنون، 115/23)13 از خواب غفلت «ویلههم الامل فسوف یعلمون» (حجر، 3/15)14 بیدار گردد و به عروة الوثقای «و مالکم من دون الله من ولی ولا

مکتوب: ای عزیز چون عساکر جذبات «الله یجتبی الیه من یشاء» (شوری، 13/42)6 بر ولایت قلوب در تازد، طوامح نفوس اماره را7 به لجام ریاضت «وجاهدوا فی الله حق جهاده» (حج، 28/22)8 مرتاض و مذلل گرداند و جبابره9آ فراعنه را در مجلس تقوی به سلاسل مجاهده در کشد، أمنیه را به اغلال و «اطیعوا الله واطیعوا الرسول» (تغابن، 12/42)10 بیرون گرداند و اعمال ارادات و اختیارات را به تأدیب «فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره» (زلزال، 7/99)11 سزا دهد و ابنیهآ رسوم و عادات و قواعد ارکان تلبیس و طامات را به کلی از میان بردارد و منادی حال به زبان صدق12 مقال نداکند که «ان الملوک آذا دخلوا قریة افسدوها و جعلوا اعزة اهلها اذلة» (نمل، 24/27)13 و چون مرضیهآ اراضی صفای قلوب از لوث

39 شهوات بگذرد «و من یبتغ غیرالاسلام دینا فلن یقبل منه» (آل عمران، 85/3)1 مصفا گردد و حدایق ارواح از نسایم الطاف «من یهد الله فهو المهتد» (اسراء، 17]97)2 سراسر معطر و مروح شود و صفحات3 اوراق سرایر از نفایس4 رقوم لطایف «اولئک کتب فی قلوبهم الایمان» (مجادله، 22/58)5 مرقوم گردد و مشهود «و یوم تبدل الارض غیرالآرض» (ابراهیم، 48/14)6 صفت حال گردد و رواسی اشواق چون «هباء منثورا» (فرقان، 23/25)7 در هوا شود و به زبان صدا بازگوید «وتری الجبال تحسبها جامدة وهی تمر مرالسحاب» (نمل، 88/27)8 اسرافیل عشق صوردر دمد و نفخ فی الصور تأثیر صاعقه «فصعق من فی السموات ومن فی الارض» (زمر، 68/39)9 به ظهور انجامد و مبشر اقبال «لا یحزنهم الفزع الاکبر» (انبیاء، 103/21)10 در رسد و ایشان را تمکین دهد و به علیین11 «فی12 مقعد صدق عند ملیک مقتدر» (قمر، 55/54) 13 داعی شود، رضوان ms035 به اشارت «بشراکم14 الیوم» احدید، 12/57)15 پیش آید و ابواب جنات نعیم بگشاید و بگوید «سلام علیکم طبتم فادخلوها خالدین» (زمر، 73/39)16 و ایشان بگویند 17« الحمدلله الذی صدقنا وعده واورثنا الارض نتبوه

مکتوب: ای عزیز یکی از داعیهآ شهوات «و لا تتبع الهوی فیضلک عن سبیل الله» (ص، 26138)2 اعراض کن و از مواطن غفلت «و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذکرنا» (کهف، 28/18)3 بیرون آی و از صحبت اهل فسوق که «فویل للقاسیة قلوبهم من ذکرالله» (زمر، 22/39)4 بپرهیز و از منادی «استجیبوا لربکم من قبل ان یاتی یوم لا مردله من الله، (شوری، 47/42)5 ندای «آلم یأن للذین آمنوا ان تخشع قلوبهم لذکرالله» (حدید، 16/57)6 به گوش هوش استماع کن و به تنبیه «أیحسب الانسان آن یثرک سدی» (قیامت، 36/75)7 شبی از خواب غرور «و لا یغرنکم بالله الغرور» (لقمان، 33/31؛ فاطر، 5/35)8 بیدار شو و از مقامات اهل حضور که «رجال لا تلهیهم تجارة ولابیع عن ذکرالله» (نور، 37/24)9 خبر پرس و از برای کعبهآ مقصود پای از سر ساز و بادیهآ سر انقطاع کن «و تبتل آلیه تبتیلا» (مزمل، 8/73)10 بازا و تجرید «قل الله ثم ذرهم» (انعام، 91/6)11 و راحلهآ تفویض «وأفوض امری الی الله»

اکنون به ذکر مشایخ هند شروع نماییم و بالله التوفیق فی المبدأ والمعاد9 و السلام والاکرام10.

طبقهآ اول در ذکر خواجهآ بزرگ معینالحق والملة والدین حسن الحسینی سجزی -قدس سره - که سر حلقهآ مشایخ کبار و اقدم سلسلهآ چشتیهآ این دیار است و اهل عصر او از خلفا و مریدان و غیرهم تعین پذیرفته1 است، بیست سال در خدمت و صحبت2 خواجه عثمان هارونی قدس الله سره بود. در سفر و حضر جامهآ خواب خواجه نگاه داشتی آن گاه به نعمت خلافت مشرف گردید و در زمان پتهورا، رای3 هندوستان به اجمیر4 آمد و به عبادت مولی مشغول شد و پتهورا نیز در آن زمان در اجمیر بود. روزی پتهورا مسلمانی را از پیوستگان خواجه - قدس سره - به سببی از اسباب رنجانید. آن مسلمان التجا به خدمت او آورد. خواجه به شفاعت بر پتهورا گفته فرستاد5. پتهورا گفتهآ ms037 شیخ قبول نکرد و گفت این مرد در اینجا6 آمده است و

آوردهاند که در پیشانی حضرت3 خواجه این نقش بعد ازموت نوشته پیدا آمد که حبیب الله مات فی حب الله4.

نقل [است که] خواجه، سادس رجب سنهآ ثلث و ثلثین و ستمایة و قیل فی ذیالحجة من السنة المذکور والصحیح هو الاول5 [درگذشت] وهم در اجمیر که موضع اقامت او بود، مدفون گشت. اول قبر خواجه از خشت بود و بعد از آن صندوقی از سنگ بر بالای آن ساختند و قبر نخستین را هم به حال خود گذاشتند و بلندی قبر شریفش ازاین جهت آمده است و اول کسی که در مقبرهآ خواجه عمارت کرد، خواجه حسین ناگوری بود و بعد از آن دروازه و خانقاه بعضی از ملوک مندو ساختند و ازکلمات قدسی سمات اوست که در دلیل العارفین که خواجه قطبالدین بختیار اوشی از ملفوظات خواجه -قدس سره - جمع کرده مذکوراست، فرمود: دل عاشق آتش زدهآ محبت است، هرچه دراو فرود آید، آن را بسوزد و ناچیز گرداند زیرا که هیچ آتشی بالاتر از آتش محبت نیست. فرمود که از جویهای آب روان آوازی میشنوید، چگونه آواز میبرآید؟ همچنین که به دریا رسید ساکت6 گشت. فرمود که شنیدم از زبان خواجه عثمان هارونی - قدس سره - که خدای تعالی را دوستانند که اگرزمانی در دنیا از وی محجوب مانند، نابود گردند. فرمود که شنیدم از زبان خواجه عثمان هارونی در هرکس که این سه خصلت باشد، تحقیق بدان که حق تعالی او را دوست میدارد: اول سخاوت ms038 چون سخاوت دریا و شفقت چون

چنین گویند که وجه تسمیهآ اجمیر آن است که آجانام ms040 راجه بود از راجههای هند و وی8 تا حد غزنین ملک به دست آورده بود و نیز آجا آفتاب راگویند و میر به زبان هند کوه را گویند. در تاریخ نامههای هندوان نوشتهاند که اول دیواری که بر سرکوه در هندوستان بنیاد نهادهاند همین دیوارهاست که بر بالای کوه اجمیراست، و اول

خلیفهآ بزرگ خواجه معینالدین چشتی است. از اکابر اولیا و اجلهآ اصفیاست. قبولی عظیم داشت و به غایت ترک و تجرید و فقر و فاقه موصوف بود و نهایت استغراق داشت در ms041 یاد مولی. چون کسی به زیارت او آمدی زمانی بایستی تا به خود باز آمدی آنگاه با آینده مشغول شدی. اگراز حال خود یا حال آینده چیزی بگفتندی بعده گفتی مرا معذوردارید و باز به حق مشغول شدی. اگریکی از اولاد بمردی او را

نقل است که وی در اول عهد، بعد غلبهآ خواب قدری بخفتی و در آخر عمر آن هم به بیداری بدل شد و شیخ محمد نوربخش در سلسلة الذهب ذکر او چنین کرده است: بختیار الاوشی کان من الاولیاء السالکین المرتاضین المجاهدین بالخلوة و العزلة وقلة الطعام وقلة المنام وقلة الکلام والذکر بالدوام فی الاربعینات وله فی احوال الباطن شأن کبیر بین المکاشفین.4

نقل است که او هرشب سه هزاربار درود گفتی آنگاه خفتی، مگرهم در آن ایام زنی را نکاح کرده بود و سه شب این درود از او فوت شد. مردی بود رئیس نام، پیغمبر را صلی الله علیه و سلم در خواب ms042 دید که میفرماید که بختیارکاکی را از ما5 سلام برسان و بگو هر شب تحفهای که بر من میفرستادی6 سه شب است که نرسیده است.

نقل است که در خانهآ شیخ علی سگزی1 صحبت بود و خواجه در آنجا حاضر بود و این شیخ علی درویشی بود از اقارب خواجهآ بزرگ معینالدین حسن سجزی همسایه خواجه قطبالدین، قبر او هم در حوالی مقام خواجه است، قوال این بیت شیخ احمد جام را -قدس سره - برخواند، بیت:

کشتگان خنجر تسلیم را هر زمان از غیب جانی دیگرست

خواجه را این بیت درگرفت، چارشبان2 روز در تحیر بود و بر این بیت ذوق داشت. شب پنجم رحلت کرد. میرحسن دهلوی در غزلی که در این زمینه گفته است اشارت به این قصه کرده است:

جان برین یک بیت دادست آن بزرگ آری این گوهر زکانی دیگرست

کشتگان خنجر تسلیم را هر زمان از غیبت جانی دیگرست

وکان ذلک لیلة الرابع عشر من ربیع الاول سنة 633 ثلث وثلثین وستمائة3 وهم در این سال فوت سلطان شمسالدین التتمش است انارالله برهانه،4 چهاردهم ماه شعبان سنهآ مذکور. در دلیل العارفین مینویسد: روز پنجشنبه در مسجد جامع اجمیر دولت پای بوس حاصل شد، درویشان و عزیزان اهل صفه و مریدانی که بودند، به خدمت حاضر بودند. سخن در حکایت ملک الموت بود. فرمود که دنیا بی مرگ حبهای نیرزد. گفتند: چرا؟ گفت: از آنکه5«الموت جسر یوصل الحبیب الی الحبیب.6 آنگاه فرمود که دوستی آن است که او را به دل کنی نه به زبان و سخن بریده گردانی از هر چه بدانی، آنگه در گرد عرش طواف کنی. فرمود: عارفان آفتابند که بر جملگی عالم میتابند و از نورشان همه عالم روشن است. آنگاه فرمود: ای درویش ما را اینجا آوردهاند مدفن ما اینجا خواهد بود، و میان چند روز ما سفر خواهیم کرد. بعد از آن شیخ علی سجزی را7 فرمان شد ms043 که مثال بنویس تا قطبالدین در دهلی رود که

خلیفهآ شیخ الشیوخ شهابالدین عمرء سهروردی است - رحمة الله تعالی علیهما -. از اکابر اولیای هند است، صاحب کرامات ظاهره و مقامات باهره و برکات شامله. میرحسینی سادات صاحب نزهة الارواح و شیخ فخرالدین7 عراقی صاحب

نقل است که در وقتی که از بغداد با کمالات و برکات به ملتان شرف قدوم ارزانی داشت، اکابر ملتان را بر وی حسد1 پدید آمد به ms044 طریق کنایت کاسهآ پر2 شیر را به خدمت او فرستادند، غرض آنکه در این شهر گنجایش دیگری نیست. شیخ این معنی را دریافته گلی را3 بر کاسهآ شیر نهادند و به پیش آن جماعه فرستادند، مقصود آنکه جای ما در این شهر این طور که گل بر شیر ایستاده است خواهد بود. اکابر از حسن لطافت این ادا حیران بماندند و منقاد و مطیع کرامات او گشتند. و وی - رحمة الله علیه - از اغنیای شاکراست و قول رب جلیل که درشأن خلیل خود فرموده است وأتیناه فی الدنیا حسنة وانه فی الآخرة لمن الصالحین» (نحل، 122/16)4 در حق او صادق است و بعضی از مشایخ وقت را در باب فقرو غنا با وی گفتگویی واقع بود. فرمودی که دنیا بتمامها چه قدر دارد؟ «قل متاع الدنیا قلیل» (نساء، 7714)5 و معلوم است که از آن چقدر پیش ما باشد و گاهی فرمودی که صحبت مارکسی را ضررکند که افسون آن را نداند. فرمودی که غنا نیل رخسارهآ حال ماست.

آوردهاند که میان او و شیخ فخرالدین - قدس سر هما - مودتی عظیم بود و سالها با هم بودند و چنین نیزگویند که پسرخالهآ 6 یکدیگرند. وقتی از خدمت او7 به شیخ فخرالدین سخنی رسانیده بودند که نه موافق مجلس شیخ فخرالدین بود، معذرت این سخن، شیخ بهاءالدین به شیخ فخرالدین رقعه نوشت و یک سخن این بود که میان ما و شما عشق بازی است، جواب این معذرت شیخ فخرالدین نوشت که میان ما و شما عشق است، بازی نیست.

نقل است از شیخ نظامالدین اولیا - قدس سره -که فرمود: شیخ فخرالدین را افطار کم بودی اگرچه تب آمدی و یا فصد کردی و شیخ بهاءالدین زکریا را صوم کمتر

خلیفهآ شیخ شهابالدین سهروردی است1. مقتدا و شیخ الاسلام دهلی بود. در زمان سلطان شمسالدین او را امیر دهلی میگفتند. در فوایدالفواد مینویسد که روزی در بزرگی شیخ نظامالدین ابوالمؤید حکایت فرمودند که وقتی امساک باران شد، او را لازم گرفتند که دعای باران بکن. بر سر منبر برآمد و دعای باران2 بخواند. بعد از آن روی به آسمان کرد و گفت یا الله اگر تو باران نفرستی من بیش از این3 در هیچ آبادانی نباشم. این بگفت و فرود آمد. حق تعالی باران فرستاد. بعد از آن سید قطبالدین - رحمة الله علیه - به او ملاقی شد و این سخن با او بگفت که ما را اعتقاد در حق تو راسخ است و می دانیم که تو را به حق تعالی نیازی تمام است اما این لفظ هر4 چه گفتی که اگر توباران نفرستی من بیش از این5 در هیچ آبادانی نباشم؟ شیخ6 نظامالدین ابوالمؤید گفت که من میدانستم که باران خواهد فرستاد، آنگاه گفتم: سید قطبالدین گفت که از کجا می دانستی؟ گفت: وقتی مرا با سید نورالدین مبارک غزنوی - رحمة الله علیه - در پیش سلطان شمسالدین برای زبردست7 ms047 نشینی نزاعی رفته بود، من سخنی گفته بودم که او کوفته شده بود، در این حین8 مرا دعای باران فرمودند، به روضهآ ایشان رفتم و9 گفتم: تو از من کوفتهای اگر تو10 با من آشتی کنی من دعای باران11 بخوانم و اگرآشتی نکنی نتوانم خواند. از روضهآ او آواز برآمد که با تو آشتی کردم، تو برو و دعا بخوان. از شیخ نصیرالدین محمود - قدس سره - منقول

نقل است که روزی خواجه معینالدین را وقت خوش بود فرمود: هرکس هرچه خواهد، گو: بخواه10 که ابواب اجابت مفتوح است. یکی دنیا بخواست و دیگر عقبی. رو11 به جانب شیخ حمیدالدین کرد که تو میخواهی در دنیا و عقبی مکرم و

نقل است که او را در «سوالی» که موضعی است از مواضع ناگور، یک دو طناب زمین احیایی6 بود که هم به دست مبارک خود7 آن زمین را8 میکاوید و تخم میریخت و قوت فرزندان از آن میساخت. وفات او در9 بیست و نهم ربیع الآخر سنهآ 10673 ثلث و سبعین و ستمائة بود و11 مرقد او در ناگوراست - قدس الله سره - او را با شیخ الاسلام بهاءالدین زکریا در باب فقر و غنا مراسلات و مکاتبات بسیار است و مضمون یکی از آنها12 این است که به اتفاق13 مشایخ و به مقتضای نصوص و احادیث، دنیا و متاع آن مانع وصول به حضرت مولی است -سبحانه و تعالی - و چون شنیده میشود که بعضی از مشایخ عصر ما حظی14 وافراز آن دارند و با وجود آن، خوارق و کرامات نیز از ایشان ظاهر میشود15، این مسکین را در این باب حیرت زیاده میگردد.16 اگر ایشان لطف فرموده از این اشکال گره بگشایند، عین عنایت باشد و در مکتوب دیگرمینویسد که17 مضمون آن این است که18 این احقر19 مکتوبی به خدمت شیخ بهاءالدین عرضه داشت کرد و از اشکالی که این مسکین داشت از

مکتوبی دیگر7 به جانب شیخ فریدالدین شکرگنج.8 در آنجا نوشته است: «قلیل لو یعلم المشتغلون بذکری ما فاتهم من قربی لیضحکوا قلیلا و لیبکوا کثیرا ولو یعلم المشتغلون بقربی ما فاتهم من الشی لیبکوا دما ولو یعلم المشتغلون بأنسی ما فاتهم منی لانقطعت اوداجهم»9 و او را تصنیفات و مکتوبات بسیاراست و اشعار نیزدارد و اشهر تصنیفات او اصولالطریقة است و در آنجا میفرماید: مردان راه که روی ایشان به درگاه است، سه طایفهاند چنانکه در کلام مجید آمده است: «الذین اصطفینا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد ومنهم سابق بالخیرات» (فاطر، 35/32)10

نیز میگوید که بعضی ارباب تحقیق چنین میگویند که حق را - سبحانه و تعالی - طلب باید کرد و بعضی میگویند که طلب نشاید کرد. هان تا تو هیچ کدام از این دو قول را باطل ندانی و هر دو را حق بشناسی9 و هان تا در نظرضد ننماید و برخلاف یکدیگر که دو حکم برخلاف یکدیگر آن زمان آید که ازیک جهت باشد، آن که گوید که طلب باید کرد، یعنی اگر طلب نکنی تعطیل بود و آن که گوید طلب نشاید کرد، یعنی اگر طلب بکنی10 تشبیه بود واین

رهرو باید که در ره راست9 رود وآنگاه دران راه چو زه راست رود

کج رو که بگویمت همین راست10 شنو کج آن باشد که بر پی خواست رود

و نیز می فرماید اول مرتبه از مراتب راه، علم است. علم بباید که بی علم عمل درست نیاید. دوم مرتبه از مراتب طریقت عمل است که بی عمل نیت را وجود نباشد. سوم مرتبه از مراتب درگاه نیت است، نیت صحیح باید که بینیت صحیح

راهی در پیش تو نهادهاند هم باریک و هم دراز، و تو را عمری دادهاند هم تاریک و هم کوتاه، و دراین عمرکوتاه تو را امرکردهاند به رفتن این راه دراز و شب دنیا اگر چه تاریک است که: «الدنیا کلها ظلمة8.» و دراین تاریکی بهر تو مهتابی از مطالع عنایت طالع کردهاند که: «خلق الخلق فی ظلمة ثم رش علیهم من نوره9. الله نؤر السموات والارض.» (نور، 35/24)10 «واشرقت الارض بنور ربها.» (زمر، 69/39)11 برخیز و بشتاب و این ماهتاب را غنیمت دار، این عمرکوتاه که12 تورا دادهاند گذشته انگار و خود را یکی از مردگان بشمار و اگرنه مردهای مردنی میدان و پیوسته این بیت بر دل میخوان:13

جانیست هر آیینه بخواهد رفتن اندر غم عشق تو رود اولیتر

اما خواجه بر بستر غفلت در خواب عطلت خوش بخفته است و نمیداند که دعوی محبت که کرده است و هر که دعوی محبت کند و چون شب در آید و به محبوب خود نخسپد نام او را در1 دفترکذابان بنویسند. «کذب من ادعی محبتی ثم اذا جن علیه اللیل نام عنی2.»

سؤال: چون مرد بمیرد و جان او از کالبد جدا شود به اصل خویش راجع شود یا نه؟ جواب: راجع آن بود که در زندگی، که آن را حیات طبیعی خوانند، مرجع خود را بشناسد و حجابها بداند و عوایق و علایق معلوم کند و عشق آن عالم دروی پدید آید و شوق مر آن را مدد کند، حجابها براندازد و عوایق و علایق قطع کند و روی از موجودات بگرداند و روی به ms055 موجد آرد و حق هر مقامی چنانکه شرط آن است بگزارد از اجزای هر مقامی که بدو متصل است، هم در آن مقام بگزارد و به مرگ حقیقی پیش از مرگ طبعی بمیرد و چون چنان بزید و چنین بمیرد به اصل خویش باز گردد و وصل را دم سازد.

سؤال: دنیا چیست؟ جواب: «کل مادون الله فهو دنیا،» هر چه آن دون حق است دنیاست. نفس تو دون است و هر چه به نفس تو نزدیک است دنیاست. امروز دنیا به نفس تو نزدیک است فردا آخرت، دنیا فردای3 اوست از این معنی گفتهاند:4

روز و پری و دی و فردا5هر چار یکی بود تو فرد ا6

آمنا و صدقنا. خطاب خواهد کرد. «و لقد جئتمونا فرادی کما خلقناکم اول مرة» (انعام، 54/6)7 یعنی چون آخرکار8 تان این بود از اول چرا اختیار نکردی؟ بختیاری باید که تا این اختیار توان کرد که دنیا خانهآ نفس است و اسباب، آلت حرب او و او در

سؤال: او -جل جلاله - جواد مطلق است و فیض دایم الوجود، پس این تفاوت چراست؟4 جواب: این تفاوتی که تو میبینی در فیض و عرفان5نیست بلکه در قبول وقابل است.

سؤال: فرمودی که جود فیض بی تفاوت است، تفاوتی که هست در قابل است، این تفاوت از کجادانیم؟ جواب: هم از اینجاکه تفاوت سنگ و خاک است. در اصل یکی را ماده صاف افتاده است و دیگری6 را مکدر، آن را که ماده صاف افتاده است7 بی واسطه قبول میکند و آن ms056 ارواح انبیاست؛ یعنی ممزوج واسطه خواهد تا قبول کند، خواه واسطهآ انبیا، خواه واسطهآ اولیا وخواه واسطهآ حکما و علمای راسخ و خواه واسطهآ مجاهده و ریاضت و آن را که ماده مکدر افتاده به هیچ واسطه قبول نکند. اگر چه بعضی به تقلید قبول کنند، اما به تحقیق نمی رسد.

سؤال: ایشان را که ماده مکدر افتاده به اختیار و ارادت خاطر بود یا نه؟ جواب: بی اختیار و بی ارادت خاطر یک برگ از درخت فرود نیاید و گیاه از زمین بر نیاید.

سؤال: پس چه حکمت بود در آفرینش بعضی از مادهآ صاف و صرف و در آفرینش بعضی ازمادهآ مکدر و ممزوج؟ جواب: او -جل جلاله - فاعل مختاراست و فعل او بی علت، کسی را نرسد که گوید چرا و چون «لا یسأل عما یفعل وهم یسألون.» (انبیاء، 23/21)8 یکی را درازل شایان قرب و کرامت دانست و آن چنانکه دانست

ظالم را شادی به حصول مراد دنیاست4 و مقتصد را شادی به حصول مراد عقبی است و شایق5 را شادی به وصل مراد مولی است.

سؤال: دین و دنیاست. دنیا، فرمودی و نمودی که چیست.6 بفرمایی که دین چیست؟ جواب: دین ظالمان گریختن و آویختن است، گریختن از معاصی و آویختن به طاعات و دین مقتصدان بریدن و آرامیدن7 است، بریدن از دنیا و آرامیدن8 به عقبی و دین سابقان به تبری و تولی است، تبری از مادون الله. «قل الله 9 ثم ذرهم فی خوضهم یلعبون.» (انعام، 6/91)10 ms057

سؤال: به حکم این تقریر دینها بر تفاوت آمد؟ جواب: دین یکی است و بی تفاوت است، این تفاوت که در نظر تو میآید تفاوت مراد11 است نه تفاوت دین، که دین به هر حال یکی است، به ظاهر این هرسه را روی به جهتی مینماید. اما آن که به نظر باطن بیند، داند «فاینما تولوا فثم وجه الله.» (بقره، 115/2)12

سؤال: شریعت را و طریقت را چگونه یکی دانیم؟13 جواب: چنانکه تو14 جان و

سؤال: راه چیست و منزل کدام است؟ جواب: سؤالی کردی که آن را اسرار است و جمله روندگان راه را به کار است. این جز به مدد «امن یجیب المضطر اذا دعاه.» (نمل، 62/27)10 نتوان گفت و این درکه جمله عقلای عالم از سفتن آن عاجزند به گفت نتوان سفت، زبان حال باید که گوید11 و گوش حال باید تا12 شنود، اگر این نیست کم از آن نباید13 که گوینده از دل گوید و شنونده از دل شنود و من و تو آن نداریم، پس به از آن نبود14 که گفته و شنیده انگاریم.

سؤال: اگرگوید15 چاره نیست، ازآنچه شمهای از آن بگوییم و بشنویم ms058 تا دلها مضطرب نمانند16 وجانها تخته نومیدی نخوانند. جواب: گویم17 بعون الله و اذنه که از کدام راه و منزل

سؤال: این معنی بسی مشکل است، به فهم نمیرسد. جواب: تا وهم بر جاست2 این معنی فهم نشود، زیرا که وحدت مطلق است و وحدت از صورت منزه است و از نقش مقدس و وهم نقاش است و صورت انگیز و وحدت و کثرت ضد آنند و الضدان لا یجتمعان.3 از این معنی بود که ابوحنیفه -- رحمة الله علیه - - فرمود که: «من عبد ما یدخل فی الوهم فهو کافر حتی یعبد ما لم یدخل فی الوهم4.» این مرتبهای است که کس را بر آمدن براین مجال نیست، الا من شاءالله. راه چنین باریک و شب چنین تاریک و تو خفته، آنگاه بگویی که من مذهب ابوحنیفه دارم. پس روی افعال است نه پیش روی اقبال5، باش تا فردا پرده از روی کار برگیرند، معلوم شود که خواجه مذهب که داشته است، «یوم تبلی السرآئر. فماله من قوة و لا ناصر.» (طارق، 10/86)6

سؤال: او - جل جلاله - پرده پوش است فردا پردهآ این مشتی خاک نخواهد درید؟ جواب: پیغامبر فرمود: -صلی الله علیه و سلم -: «من آلقی جلباب الحیاء7 فلا غیبة له.»8 دراین حدیث مستوفی هست اگر دریافتی فهو المراد و اگرنه بدان که فرداکار برخلاف روزگار خواهد بود، ظاهر باطن خواهد گشت و باطن ظاهر، بالا به فرود بدل خواهد شد و فرود به بالا عوض خواهد پذیرفت. پیغامبر فرمود: - صلی الله علیه وسلم -: «یحشر الظالم یوم القیمة علی صورة الذر9.» باطن به نصیحت 10 توبهآ نصوح بیارای تا به فضوح11 قیامت مبتلا نشوی که: «فضوح الدنیا اهون من فضوح

سؤال: پیغامبر فرمود - صلی الله علیه و سلم - الموت کفارة چون گناه به موت مکفر شد، فضیحت آخرت چه معنی دارد؟ جواب: گناهی است که به مرگ مکفر شود و گناهی است که به طول مکث در گور مکفر2 شود و گناهی است که به عذاب قبر مکفر3 شود ms060 و گناهی است که تا دوزخ نبیند و آتش دوزخ گناه را فرو نسوزد، هیچ سود ندارد. مرد باید که از اینجا چندان نور برد که آن نورمرنار و دوزخ را خورد «جز یا مؤمن فان نورک أطفأ لهبی.»

سؤال: دنیا و دوزخ نقد ما شده است و آتش گرسنگی و بینوایی درما افتاده:4 من سوختهام به آتش بریانی مر سوخته را دوباره بریان نکنند

جواب: سوختهآ آتش جانی باید نه سوختهآ آتش بریانی در سوختهآ آتش، آتش زودتر بگیرد و آن سوختهآ آتش عشق است که آتش دوزخ به دیدار او بمیرد.

سؤال: آتش دوزخ با درویشان چه کار دارد که او را از برای متکبران و فرعون صفتان در وجود آوردهاند که النار مثوی المتکبرین5؟ جواب: آتش دوزخ با درویشان هیچ آمیزشی و آویزشی ندارد، چه طاقت آتش فقیر، بهشت هم ندارد، آتش دوزخ کجا دارد؟ اما فقرکو و فقیر از6کجا؟ فقر سیاه است که الفقر سواد الوجه، سیاه رویی باید که تا فقر در سرای سینهآ او فرود آید، کافر نعمتی باید یعنی پوشیده صفتی تا جمال فقر او را روی نماید. «کاد الفقر آن یکون کفرا7»

سؤال: هر8 چگونه که هست و به هر صفت که هست درویش درویش است؟ جواب: زنهار تا هر فقیر را فقیر ندانی و هر حقیر را حقیر نشماری که صفات ذمیمه پوشیدهآ عدم امکان است تا آورده است که مولانا نصیرالدین بر مولانا شمسالدین سجزی شکر عدم قوی و قدرت بدین صفت گفتی که «الحمدلله علی عدم الامکان».

نام او محمد بن عطاء است -رحمة الله علیه - از مشایخ متقدمین هندوستان است. جامع بود میان علم ظاهر و باطن. وی از مصاحبان خواجه قطبالدین - قدس سره - است اگر چه او را نسبت از سلسلهآ سهروردی است4 و مرید و خلیفهآ شهابالدین سهروردی5. گویند که شیخ شهابالدین -قدس سره -6 در بعضی رسایل خود نوشته است: «خلفائی فی الهند کثیرة، منهم حمید الدین الناگوری7» والله اعلم. اما بر مشرب او وجد و سماع غالب بود و مولع بود به سماع، هیچ کس در زمان او این مقدار توغل در سماع نداشت که او داشت. علمای عصر بر سر او محضر ساخته بودند و بعد از وی شیخ نظامالدین اولیا این سلسله را برپا داشت و در زمان تغلق شاه بر سر ایشان نیز محضرشده و همان محضر را که در زمان قاضی

مکتوب این بود: فقیر حقیر ضعیف نحیف محمد عطاکه بندهآ درویشان است و از سر و دیدهآ خاک قدم ایشان، شیخ چون این قدر بشنید، یکی حالی و ذوقی پیدا شد. بعد از آن این رباعی هم یاد کردند که در مکتوب بود:

عقل کجا که در کمال تو رسد آن روح کجاکه در جلال تو رسد

آن دیده کجا که در جمال5 تو رسد

گیرم که تو پرده بر گرفتی ز جمال آن دیده کجاکه در

قبراو در6 پایان خواجه قطبالدین است بر صفهای بلند، چنین گویند7 او خود را در8 پایان خواجه نهاد تعظیما له، اولاد او این امر را نپسندیدند صفهای بلندتراز

سلطان المشایخ فرمود: دراینجا بحث بسیار است و نیز از شیخ نظامالدین اولیا منقول3 است که فرمود: قاضی حمیدالدین ناگوری به ما رسیده است که سماعی4 بود با آن که قوالان حاضربودند، در نمیگرفت. صاحب سماع گفت: بیایید اگرکسی را با کسی تفاوت حالی باشد، با یکدیگر صفا کنید، کردند هم موثر نیامد. بازگفت بیایید5 بیگانهای درآمده باشد تفحص کردند، نبود، ترک سماع گرفتند و به استغفار مشغول شدند. دراثنای آن درویشی رسید و بیتی برخواند، به استماع6 آن اثری پیدا آمد. عزیزی در آن مجلس بود که هم در آن حال جان به حق تسلیم کرد. (نقل از طالع

شعر لی حبیب خیاله نصب عینی و اسمه فی ضمائری مکنون ان تذکرته فکلی قلوب وان تأملته فکلی عیون1 ای برادر! در علم سلوک جمعیت محال است. «انی ذاهب الی ربی سیهدین.» دلیل این حدیث است اگر بدو جمع بود، سیهدین چراگفت و در حال وصول تفرقه ضلال بود و انالحق و سبحانی سر این معنی است، لعمری در مقامی که انا باید گفت، هو گفتن تفرقه بود و ضلال و در مقامی که هو باید گفت، انا گفتن محال بود. نیز - ذکره الله بالخیر- میفرمود که اگرگویندهآ آنا خیر در آن مقام هو خیر گفتی بر سر آمدی. چون به جای هو آنا گفت در سر آمد و از هرچه داشت برآمد. اگر حسین به جای انا هو گفتی در سر آمدی و از سرمایهآ توحید برآمدی. چون انا گفت بر سر آمد و هزار هزار مرتبه برتر آمد. «من قتلته فانادیته لعمری»2 دراشارت مشیر و مشارو اشارت بیاید تا درست آید. ms065 این در حد کثرت افتد و بثالث ثلثه3 نصاری قریب شود وازمقام توحید دورگردد. «الاشارة الیه شرک والعبارة عنه افک4» سراین سخن است:

آن را که به سوی تو اشارت باشد وز معنی عزتت1 عبارت باشد

با مایهآ بسیار ز سود توحید بیچاره همیشه در خسارت باشد

ای برادر! اشارت حس به محسوسات بود و اشارت وهم به موهومات بود و اشارت عقل به معقولات بود. هودج عزت و کبریای محبوب جان بدین عوالم نسبت ندارد، پس اشارت بدو جز شرک چیزی دیگر چه بود؟ و اگر غائبی اشارت به که میکنی؟ اگر حاضری اشارت به چه میکنی؟ «خالق الخلق لا یری و یرانا بعزة الله.» که اشارت بدو جز از غفلت دل نبود. لا اله الا الله بر هر دل که تجلی عالم عظمت بود، او را پروای یادداشت او نماند. چون دل از یادداشت باز ماند هر آیینه زبان از یاد کردن2 باز ماند. در این مقام اشارت هدر بود «وهو من أبعدهم عن الله اکثرهم ذکر الله»3

مصرع:

کسی سرش نمیداند زبان درکش زیان درکش.

ای برادرا تو خود را فراموش کن و خاموش کن. خود این فراموشی یاد کردن عجب بود. «و اذکر ربک اذ انسیت قبل نفسک.» روزی شبلی خود را فراموش کرد و لب برلب نهاد و خاموش کرد و نمازش از وقت درگذشت. چون به خود باز افتاد از درد آن در گداز افتاد و میگفت. شعر: نسیت الیوم من عشقی4 صلاتی فلا آدری غدائی من عشائی

فذکرک سیدی آکلی و شربی و وجهک ان رایت شفاء دائی5

آنجا که ز عشق یار بوی باشد لابد باشد که گفت وگویی باشد

و آنجا که ز شوق جست وجویی باشد بی شبهه زهر دو های و هویی باشد

بدان4 ای! عزیز که اسم هو اشارت است به موجود ازلی و هست لم یزلی، موصوف به اوصاف کمال و مقدس از نقائص و زوال موجودی که ازلیت او را ابتدا نباشد و هستی که دیمومت او را انتها نباشد. این اول اسم است که از سرادقات غیب در عالم ظهور آمده است چنانکه در سورهآ قل هو الله احد (اخلاص 1/112)5 ظاهر است وهو اسم اعظم است و تجلی انوار او بر اسرار اخص خواص حضرت جلت ظاهر شود. چنین اسم از اسماء اشارت بود، از برای زیادت بیان، اسم الله برآن ضم کردند. هو الله شد، تجلی انوارالهیت بر ارواح خواص بود و چون انوار الهیت قاهر انوار عقول بشری بود برای زیادت بیان اسم احد برآن ضم کردند و تجلی انوار احدیت بر قلوب ارباب تحقیق بود. چون انوار احدیت محرق انانیت بشریت بود، برای زیادت بیان اسم صمد برآن ضم کردند و تجلی انوار صمدیت بر اشباح اولیا

خواهی که ببینی ای نکو روی در حلقهآ ها نظر کن آخر

عجب حضرت جلت را اول گوییم به ما به آخر و آخرگوییم به ما به اول و آن وجوب وجود است و اشراق انوار شهود ms069 است و دایرههای هو در صفت صلاحیت اوست. بدانچه آخراست و آخراست، بدانچه اول است. پس او اوست و این معنی موجب تعظیم اسم هو است. به تطویل انجامید از غایت بی خودی سر رشتهآ کار از دست مراد برد، چه توان کرد2؟ به سر سخن باز آییم.

ای عزیز! بدان که حرف هو مستخرج از حلق3 است و او را با حلق مساس نیست. پس گویندهآ این حرف را باید که با عالم امکان پیوستگی نبود و سرمایه جز شکستگی نه. تا در عالم وحدت بار4 یابد و از سرادقات احدیت دیدار یابد.

ای عزیزا در کلام عرب اسم کم از دو حرف نیامده است. بدین نسبت فرد مطلق را در عالم ما نامی نیست. چون ارباب بصیرت معنی احدیت در حرفها دیدند روی دل بدو آوردند و گفتند که این حرف را معنی اوست:

حرفی که مراد ما از او او باشد بردار5 نظر ز حرف تا او باشد

براین نسبت اسم و مسمی هردو یکی باشد و بیشبهتی و شکی باشد. ای برادر! حرف «ها» از میان جان متصاعد میشود و از مکامن اسرار به جهان اظهار میآید و او را به هیچ محلی حلولی و به هیچ مکانی نزولی نمیباشد. لب و زبان را که وکیل در سلطان دلند، از دور اوان گفت آگاه نمیشوند از برای آن که مستکشفان اسرار احدیت و مستبصران انوار صمدیت را معلوم گردد که چون اسم از تبدیل آو انتقال

نکوگویی نکو گفتست در ذات که التوحید اسقاط الاضافات

عجب هر اسم که مشتق بود از چیزی، طالب را در اوان نظر بر هر دو چیز افتد. حق عقل آن است که چون نظر بر چیزی افکند تا حقیقت او را درک نکند به چیزی دیگر نپردازد و1 آن را ذریعهآ اخلاص نسازد. ms071 اشتغال به غیر او حجاب بود از او، باز اسم هو مشتق نیست از چیزی تا طالب را دوربین کند و باگمان و یقین کند، بلکه فرد مطلق است. مقدس از اشتقاق و موقد آتش اشتیاق، طالب را از غیر منقطع گرداند و به مطلوب رساند. لا اله الا الله پروردگار عالم و آفریدگار آدمی و آدم - جل جلاله و عم افضاله - فرمود: «قل هو الله احد» (اخلاص، 1/112)2 و سه اسم دریک آیت ذکر کرد: هو الله احد. مراتب روندگان راه عشق سهاند: ظالم و مقتصد و سابق و مراتب نفوس سه آمده، اماره و لوامه و مطمئنه. اسم هو نصیب مقربان سابق است که ارباب نفوس مطمئنهاند و در پرتو انوار احدیت او سوختهاند و دیده از دیدن غیر بر دوختهاند. هر یک در مقام استغراق از کل بیشعورند و مجذوب لطف آن نورند. هیچ کس از ایشان با غیر نسازد، بلکه با غیر نپردازد بلکه آدم و آدمیان را و عالم و عالمیان را معدوم شمارد و نابود پندارد. زیرا که همه در عالم امکانند و اسیر حدثانند. ای برادر! نقش اسم هو در گفتن بر دوام، کار منتهیان سابق است که جانشان بر حضرت عزت او به هزار دل عاشق است. زیرا که اسم هو، منتهای اسم الله است و از این سر آن کس آگاه است که جانش مستغرق عشق پادشاه است. ای عزیزا آن را که به عالم هیبت محبوب بار دادند او با نیت خود نپردازد، بلکه به غلبات مشاهدهآ جلال بگدازد و از خود بی شعور شود و در پرتو آن نور شود. مقامات و کرامات را و سکر و صحو را و اثبات و محورا و فنا و بقا را و خوف و رجاء و بسط و قبض را و نفل و فرض را و انس و هیبت را و سرور و هیبت را بدو اضافت نتوان کرد. محبوب چون بینشان ms072 است، بی نشان شود و چون بوی گل درگل پیدا و پنهان شود، عزیزی که در طریقت قدمی داشت و در حقیقت دمی داشت با این

نده جایی رسد که محو شودبعد از آن کار جز خدایی نیست

آنچه در این مقام از او به استماع روندگان رسد، انا باشد در مقام اول از خود بدو اشارت کند و گوید هو در این مقام از او به خود اشارت کند و گوید:

آن عزیزی که راز مطلق گفتراست جنبید ک

راست جنبید کو اناالحق گفت

«قال بعض المشایخ من عرف معنی اسم هو، نسی ماسواه من الاسماء» یعنی هرکه بر معنی فردیتها وقوف یابد، نظرش بر عالم وحدت افتد از کثرت و اضافت بپرهیزد و در ذیل یگانگی ms073 آویزد. چون از یکی به یکی ناظرشود بر در سرادق وحدت حاضر شود. از خود بی شعور شود و در پرتو آن نور شود، واله و حیران گردد و در وله و حیرت حق وجود اوآن بود که در بحر شهود غرق گردد و به فرد مطلق مستغرق گردد. او را دراین مقام با هیبت از کجا پروای یادداشت اسامی ماند. ای برادرا هرکه . او را بشناسد هر آیینه به بی چونی شناسد، به بیچون اشارت محال بود و از بی چون عبارت ضلال بود، «و ذلک سر لااله الا الله من احب شیئ اکثرذکره1» بدایت

گر عاقلمی حدیث توکم کنمی راه سرگفت و گوی محکم کنمی پس سوختهای چند فراهم کنمی برگفته بگریمی و ماتم کنمی

عجب در منتهای کار «لا احصی ثناء علیک آنت کما آثنیت علی نفسک7» گفتن سر این معنی است. لعمری اگر در بدایت بدان معنی که کشف آن موجب کلال باشد، در نهایت مکاشف شدی، در روزیش صد بار استغفار ببایستی کرد، دانی3 «استغفر الله کل یوم مائة مرة4» نود و نه بار، برای نود و نه نام و یک بار برای استغفار آن استغفار و ذلک سر. ای برادر! آن را که در مقام تحمید، فصاحت نماند او در مقام توحید دم چون زند؟ «لا أحصی ثناء علیک لا اله الا الله5) شعر: أحب مناجات الحبیب باوجه ولکن لسان العاشقین کلیل6 از اکمل مشایخ است، مناقب او از آنچه درکتب مشایخ نوشتهاند معلوم توان کرد. درفواید الفواد نقل از سلطان المشایخ میکند که شیخ جلالالدین تبریزی مرید شیخ ابوسعید تبریزی بود. بعد از وفات پیردر خدمت شیخ شهابالدین سهروردی

از مشاهیر بزرگان است، در زمان سلطان شمسالدین، معاصر خواجه قطب الدین - قدس سره- بود. شیخ نظامالدین اولیا نیز او را دیده است. میرحسن در فواید الفواد مینویسد که بنده عرضه داشت کرد شما در تذکیر او وقتی بودید؟ فرمود که آری ولی در آن ایام کودک بودم، درک معانی چندان به مراد نبوده است. روزی در تذکیر او درآمدم. او را دیدم بر در مسجد نعلین درپای داشت، آن را از پای بکشید و بدست گرفت و در مسجد درآمد و دوگانه بگزارد. من هیچ کس را در نماز بر هیئت او ندیدهام. دو گانه با راحت بگزارد و بالای منبر رفت. مقریی بود که او را قاسم مقری گفتندی، خوش خوان، او آیتی بخواند. بعد از آن شیخ نظامالدین ابوالمؤید -رحمة الله علیه - آغاز کرد که به خط بابای خود نوشته دیدهام، هنوز سخن دیگر نگفته بود که این سخن در حاضران درگرفت، همه در گریه شدند؛ آنگاه دو مصرع بگفت که:

ر عشق تو و بر تو نظر خواهم کرد جان در غم تو زیر و زبر خواهم کرد

این بگفت و نعرهها از خلق برآمد. بعد از آن دو سه بار همین دو مصراع بگفت. آنگاه گفت که ای مسلمانان دو مصراع دیگر این رباعی یاد نمیآید چه کنم؟ این سخن بر طریق عجز گفت. چنانکه در همه جمع اثرکرد. آنگاه قاسم مقری آن دو مصراع یاد داد:

پرعشق سری زگور بر خواهم کردا

پردرد دلی به ms078 خاک درخواهم شد1 پرع

گرکرمت عام شد رفت ز برهان عذاب

وربه عمل حکم شد وه که چهها دیدنی است

وی مشارق حدیث را پیش مصنف2 سند کرده بود.

نقل است که وی میگفت که من خرد بودم، به قیاس شش هفت ساله، همراه پدر خود در راهی میرفتم و آوازهآ مولانا برهانالدین مرغینانی صاحب هدایه در افتاد. پدر من از او تحاشی کرد، در کوچهآ دیگر رفت. مرا بر جایی گذاشت. چون کوکبهآ مولانا برهانالدین مرغینانی نزدیک رسید، من پیش شدم، سلام کردم، در من تیز بدید، و این سخن بگفت: خدا مرا چنین میگویاند که این کودک در روزگار خویش علامهآ عهد شود. من این سخن شنیدم و همچنان در رکاب او روان شدم. باز مولانا برهانالدین مرغینانی فرمود که خدا مرا چنین میگویاند که کودک چنان شود

نقل است که یک بار شیخ نصیرالدین محمود چراغ دهلی را پادشاهی به اکراه به جانب تته روان ساخته بود، به راه نارنول متوجه تته بودند، چون یک کروهی نارنول رسید. از جودول2 فرود آمد و متوجه مقبرهآ شیخ محمد ترک شد. درون روضه سنگی است مقابل قبر، زمانی متوجه به آن سنگ ایستاده بود. بعد از آن متوجه قبر شیخ شد. چون از زیارت فارغ شد، پرسیدند که چه سر بود که اول به سنگ متوجه شدید و بعد از آن به قبر؟ فرمود: زهی خدمتگاری که خداوند گارش به نواختن او در خانهآ او بیاید و او را سربلند سازد. من روحانیت حضرت سید کائنات را -صلی الله علیه و سلم - بالای این سنگ حاضر دیدم تا آن دم که آن معنی

شیخ ترک بیابانی مشهور به شاه ترکمانی1 صاحب - رحمة الله علیه -

گویند وی از مریدان شیخ شهابالدین سهروردی است و الله اعلم. از احوال او چیزی مشخص نشده است که نوشتن را شاید. قبر او نزدیک به قلعهآ دهلی است جانب فیروزآباد، رحمة الله علیه.

در بدایون بود، قاضی حمیدالدین ناگوری او را شاهی روشن ضمیرگفتندی. در

نقل است که وقتی شیخ نظامالدین ابوالمؤید را - رحمة الله علیه - زحمتی شد، شاهی موی تاب را بطلبید و گفت: همتی ببند تا این زحمت من به صحت مبدل شود. خواجه شاهی عذر خواست که شما بزرگید، این معنی را از من میطلبید؟ من مرد بازاری باشم، با من از این وادی چه گویید؟ شیخ نظامالدین معذور نداشت. گفت البته تو را دعا میباید کرد، همت باید بست تا من صحت یابم. گفت: هلا دو یار مرا بخوانید، یکی را شرف لقب بود، مردی صالح. دوم خیاطی بود، هر دو را بطلبیدند. خواجه شاهی با ایشان گفت که شیخ نظامالدین مرا این چنین کاری فرموده است. اکنون شما با من یار باشید. از سر شیخ تا سینه من دانم، اعضای

برادر شیخ شاهی موی تاب است. وی به وصیت شیخ شاهی پیش خواجه قطبالدین رفت. فرمود: بیا شیخ بدرالدین صاحب ولایت! قبر او پس پشت نماز عیدگاه شمسی است که در بدایون است، رحمة الله علیه. مرید قاضی حمیدالدین ناگوری است. از مصاحبان و معتقدان خواجه قطبالدین است. کم مجلس بودی که وی در آنجا خاضر نبودی.1 ذکر او در ملفوظات خواجه بسیار است. مقبرهآ او در جوارروضهآ خواجه است، بیرون دری که به جانب حوض شمسی راه دارد. هرکه را مهمی باشد، سنگی از روضهآ او ms083 بردارد ودر گوشهای بنهد. چون حاجت برآید، به وزن آنسنگ شکر بخش کند، رحمة الله علیه.

ما از ملفوظات مشایخ آنچه دیدهایم، هیچ جا ذکر او و ذکر چیزی از احوال او نیافته ایم. لیکن از بعضی بزرگان شنیدهایم که وی بزرگ بود. تعلق به سلسلهآ سهروردی داشت، مرید شیخ شهابالدین سهروردی است -قدس سره- دوازده

مشرب قلندریه داشت. اصل او از ولایت روم است. کرامات و خوارق عادات بسیاراز وی به وجود میآمد. هر چند که رسم انابت و بیعت از وی به ظهور نیامده بود. چون به هندوستان تشریف آورد، در آن زمان شیخ الاسلام خواجه قطبالدین بختیار اوشی بر صدر حیات بود، توجه انابت به خدمت او آورد. خواجه کلاه و خرقه را هم به منزل او فرستاد و رخصت کرد. بعد از آن او را به جانب جونپور اتفاق سفرافتاد. چون در سرای هرپور رسید، شاه قطبالدین مرید او شد. شاه خضر بعد از عطای خلافت به شاه قطب متوجه روم شد و الآن در هندوستان سلسلهآ او برپاست. سلسلهآ او قلندریهآ چشتیه است، رحمة الله علیه.

خلیفهآ خواجه قطبالدین بختیار اوشی است. از اهل سماع بود. مشایخ روزگار بر بزرگی او معترف بودند. او تذکیر گفتی. سخن گیرا داشت. بیشتر سخن از محبت گفتی. شیخ فریدالدین ms084 گنج شکر در مجلس تذکیر او بسیار حاضر شدی. از غزنین اول به لاهور آمد، بعد از آن به دهلی رسید و مرید خواجه شد. در سیرالاولیا نقل از سلطان المشایخ میکند که شیخ بدرالدین غزنوی را با خضر ملاقات بود. وقتی پدر

سودای تو اندر دل دیوانهآ ماست هر جاکه1 حدیث توست افسانهآ ماست

خویشی که نه از تو گفت2 بیگانهآ ماست بیگانه که از تو گفت آن خویش من استخویشی که نه از و هم وی میفرماید که شیخ بدرالدین غزنوی در عمر بزرگ بود و مسن شده. او را گفتند: شیخ پیر شده است، چه شکل میرقصد؟ گفت شیخ نمیرقصد، عشق میرقصد. هر جا که3 عشق است، او را رقص است. هم وی4 می فرماید که شیخ بدرالدین از پیری جنبیدن نتوانستی. چون سماع شنیدی چنان رقصیدی گویی کودک ده ساله میرقصد. قبر او در پایان قبر خواجه است، قدس الله سرهما.

قبری است بالاتر از قبر خواجه قطبالدین، در جانب شمال. او را قبر خواجهآ بست گویند. گویند که دفن وی پیش از مقبرهآ خواجه است، در اوایل فتح دهلی، ولیکن از احوال ایشان چیزی معلوم نشده است، و الله اعلم.

فرزند خواجه معینالدین بزرگ بود، به کسب زراعت مشغول شد. موضع ماندل که قریب اجمیر است، احیا ساخت. آنچه در ملفوظات مشایخ چشتیه است که فرزندان خواجه را دیه احیا بود و حاکم مزاحمت میکرد. خواجه به تقریب آن در دهلی تشریف آورد، همین شیخ فخرالدین است. وی بعد از پدر بیست سال در صدر3 حیات بود. در قصبهآ سروار شانزده کروه از اجمیر، وفات یافت. نزدیک حوض قصبهآ سروار مدفن اوست، رحمة الله علیه.

خلیفهآ خواجه قطبالدین است. از خواجهآ بزرگ معین الحق والدین نیز نعمت یافته. از اعیان اولیا و ارکان ایشان1 است. به غایت ریاضت و مجاهده و فقر و تجرید داشت. در کشف و کرامت آیتی بود. در ذوق و محبت علامتی. همیشه در ستر و اخفا میکوشید و خود را از چشم خلق میپوشید. از شهری به شهری میگشت. عاقبت در مقام اجودهن که مردم وی درشت خوی و ظاهر پرست و منکر درویشان بودند، آمد و گفت: این محل بودن من است. آنجا سکونت کرد که2 هرگز آنجا کسی از حال وی نپرسیدی. بیرون قصبه درختان کریر بودند. یک درخت بود انبوه، زیر آن درخت با حق مشغول بودی و بیشتر احوال در مسجد جمعه مشغول بودی. آنجا او را فرزندان شدند. فاقههایی3 میکشیدند و محنتها و شدتها میدیدند. آخر4

از شیخ نظامالدین اولیا -قدس سره- نقل است که میفرمود که شیخ فریدالدین بیشترنان زنبیل خوردی. البته وقت افطار یک دو پرکاله7 نان زنبیل پیش بودی.

از شیخ نصیرالدین محمود -قدس سره- نقل است که سالها به خدمت شیخ فریدالدین زنبیل گردانیدهاند. خدمت8 شیخ نظامالدین بارها فرمودی که در آن شب که دیله9 یا گل کریر در خانهآ شیخ سیر میخوردیم، ما را روز عید بودی و آن رایگان بودی، یاری10 میچید و میآورد، و همه میخوردند. اما چون وقت دیله و کریر نبودی، زنبیل گردانیدند. بعده فرمود که در خدمت شیخ نظامالدین هم سالها زنبیل گردانیدهاند. بعده فرمود این چنین خوردهاند، آنگاه به جایی رسیدهاند.

نقل است که وقتی برای شیخ خادم یک دانگ را نمک وام کرد. چون به وقت افطار طعام پیش برد، به نور باطن دریافت و فرمود: دراین طعام بوی تصرف میآید. روانباشد که من این طعام بخورم.

نقل است که وقتی یکی از حرمهای او به خدمت ms087 او آمد و گفت: ای خواجه امروزفلان پسر به1 سبب گرسنگی به معرض هلاک رسیده است. شیخ سربر آورد و فرمود: مسعود بنده چه کند؟ اگر تقدیر حق در آید از جهان سفرکند، رسنی در پای او ببندید و بیرون افگنید.

منقول است که چون وی خواست که مجاهده پیش گیرد، دراین باب به خدمت خواجه قطبالدین عرض کرد. خواجه فرمود که طی بکن. وی طی کرد و تا سه روز چیزی نخورد. سوم روز وقت افطار شخصی چند نان پیش آورد، دانست که از غیب است. بدان افطارکرد و2 درونه شیخ آن را بر نتافت و به تمام بیرون انداخت. این معنی به خدمت پیر عرضه کرد. فرمود که مسعود3 بعد از4 سه روز از طعام خماری افطار کردی. اما عنایت باری در باب تو کارگر شد که آن طعام در معدهآ تو جای نیافت. حالا برو سه5 روز دیگر طی کن و آنچه از غیب در6 رسد7بدان افطارکن. سه روز8 دیگر طی کرد. چون وقت افطار شد، هیچ طعامی پیدانشد، تا یک پاس شب بگذشت، ضعف غالب شد، نفس از حرارت سوختن گرفت. دست مبارک جانب زمین فراز کرد، چندان سنگ ریزه از زمین برداشت و در دهان انداخت. آن سنگ ریزه در دهان او شکرگشت. چون این حال معاینه کرد، با خود گفت: این معنی نباید که از مکر باشد. از دهن بیرون انداخت، باز هم چنان مشغول حق شد9، تا نیم شب گذشت. ضعف غالب ترشد، چند سنگ ریزه دیگر از زمین10 برداشت، آن نیز شکر شد. همچنین تا سه بار این کرامت معاینه کرد. به تحقیق دانست که این معنی از حق

کان نمک جهان شکر گنج بحر و برآن کز شکر نمک کند و از نمک شکر

ان نمک و گنج شکر شیخ9 فرید کز10 گنج شکرکان نمک کرد پدید

رکان نمک کرد نظرگشت شکر شیرینتر از این کرامتی کس نشنید

بعد از آن در چاه مسجد جامع چاچ11 که در مقام أچه12 است، چله معکوس13

نقل است که در2 شب پنجم محرم زحمت بر وی غالب شد. نماز خفتن به جماعت بگزارد. بعد از آن بیهوش گشت، ساعتی شد که به هوش باز3 آمد و4 گفت5 که نماز خفتن گزاردهام؟ گفتند: آری. گفت: یک بار دیگر بگزاریم6 که داند7 چه شود. دوم کرت نماز8 بگزارد باز9 بیهوش شد. این بار بیهوش بیشتر بود. باز به هوش آمد و گفت که نماز خفتن گزاردهام؟ گفتند: دو بار بگزاردهاید.10 گفت: یک بار دیگر گزاریم که داند11 چه شود؟ سوم کرت هم گزارد. بعد ازآن فرمود: یا حی یا قیوم وجان به حق تسلیم کرد.

بعضی از ملفوظات گنج شکر که به خط شیخ نظامالدین اولیا یافتهاند، مکتوب میگردد: فرمود چهار چیز از هفتصد پیر طبقات سؤال کردند. همه یک جواب فرمودند: «من اعقل الناس تارک الذنب ومن اکیس الناس الذی لایعزبشیء ومن اغنی

دوشینه شبم دل حزینم بگرفت واندیشه یار نازنینم بگرفت

گفتم به سر و دیده روم بر ms090 در تو اشکم بدوید و10 آستینم بگرفت

نقل است که در پیش او در باب اباحت و حرمت سماع که در آن اختلاف علما است، گفتند. فرمود: سبحان الله یکی سوخت و خاکستر شد و دیگری هنوز در اختلاف است. فرمود: «الآفة فی التدبیر والسلامة فی التسلیم1.» فرمود: «العلماء

نقل است که مردی به خدمت شیخ بدرالدین5 -قدس سره - عرضه داشت کرد که به جانب سلطان غیاثالدین بلبن سفارش نامهای برای من در قلم آرید. شیخ نوشت: «رفعت قضیة الی الله ثم الیک فان اعطیته شیئ المعطی هو الله وانت المشکور و إن لم تعطه شیئا فالمانع هو الله وانت المعذور6

شیخ نظام الحق والدین محمد بدایونی - قدس سره-

خلیفهآ شیخ فرید الحق والدین است.7 نام او محمد بن احمد بن علی البخاری است ولقب او سلطان المشایخ ونظامالدین8 اولیاست. وی از محبوبان و مقربان درگاه الهی است. دیار هندوستان مملو است از آثار برکات او. جد9 او خواجه علی بخاری و جد مادری10 او خواجه عرب، هر دواز بخارا آمدند ومدتی درلاهوربوده، بعد از آن در بدایون آمده، سکونت ساختند. پدر او خواجه احمد11 در صغر سن از سر او رفت و هم در سواد بدایون مدفن یافت. شیخ نظامالدین چون قدری بزرگ شد، والده او را در مکتب انداخت. کلام الله بخواند وکتابها خواندن گرفت. هم در ایام صغر سن که عمر شریفش قریب به دوازده سال بود، کتاب لغت میخواند.

نقل است که وی فرمود: چون سعادت پای بوس شیخ فریدالدین حاصل کردم، نخستین سخنی که از شیخ شنیدم این بود که خواند:

ای آتش فراقت دلها کباب کرده سیلاب اشتیاقت جانها خراب کرده

بعد از آن خواستم که شرح اشتیاق خدمت ایشان باز نمایم، دهشت حضور شیخ5 غلبه کرد، همین قدر گفتم که اشتیاق پای بوس عظیم غالب بود. چون اثر دهشت در من مشاهده کرد، فرمود: «لکل داخل دهشة6آ» هم در این روز به خدمت شیخ بیعت کردم. عرضه داشت کردم: فرمان چیست؟ ترک تعلم کنم و به اوراد و

بعد از آن این سخن گفت که اول باری مشهور نباید شد، چون این کس مشهور شد، باید که چنان شود که فردای قیامت از رسول الله -صلی الله علیه و سلم. شرمنده نماند. آنگاه گفت که چه قوت2 و چه حوصله باشد که از خلق گوشه گیرند و به حق مشغول باشند و حوصله آن باشد که با وجود خلق مشغول حق باشند. چون این سخنها تمام کرد قدری طعام پیش آوردم، نخورد. من همان زمان نیت کردم که همین جا خواهم بود. چون این نیت کردم، از آن آب3 بخورد و برفت. بعد از آن اورا ندیدم. و چون نیت اقامت او درست شد، حق تعالی او را قبولی تمام4 داد و خاص و عام را به وی رجوع شد و ابواب فتوح بروی مفتوح گشت. عالمی از مواید احسان و انعام او فواید برگرفتند و او خود به ریاضت و مجاهده میبود. گویند که در آخر عمر که سن شریفش از هشتاد متجاوز شده ms093 بود، به غایت مجاهده پیش گرفته بود و

مقصود من خسته زکونین توی از بهر تو میرم و برای تو زیم

چون بیت تمام کرد، سر به سجده نهاد. چند کرت مثل این دیدم. در حجره در رفتم. سر در قدم شیخ نهادم. فرمود: بخواه چه میخواهی؟ من چیزی دینی خواستم. شیخ مرا بخشید. بعده پشیمان شدم که چرا نخواستم که در سماع بمیرم.

نقل است که وی شب تنها در حجره بودی و در بستی و تمام شب در راز و نیاز بودی. چون روزشدی هر که را نظر بر جمال او افتادی، تصور کردی، مگر مستی طافح است و ms094 از بس بیداری شب چشمهای مبارک او سرخ بودی. گویند که امیر خسرو این بیت در وصف پیر بی نظیر5 خود گفته است. بیت:

ن امشبکه هنوز چشم مستت اثر خمار دارد نقل است که وی فرمود: مرا در واقعه کتابی دادند، در آن مسطور بود: تا توانی راحتی به دل میرسانی که دل مؤمن محل ظهور ربوبیت است.] میفرمود که در بازار قیامت هیچ کالایی را آنچنان رواج نخواهد بود که دریافت دلها را. نقل است که وقتی در قیلوله بود، درویشی آمد، آن را باز گردانید. شیخ فریدالدین را در خواب دید که میفرماید: اگر در خانه چیزی نیست، حسن رعایت آینده واجب است. این از کجا آمده است که همچنین خسته دل بازگردد. چون بیدار شد از این حال1 تفحص نمود. بر آن شخص که آن درویش را باز گردانیده بود، تفت شد که خدمت شیخ را در غضب دیدهام و مرا عتاب میکرد. بعده اگر از قیلوله بیدار شدی، همین دو سخن پرسیدی. یکی آنکه سایه بر2 گشته است؟ دوم آنکه3 آینده آمده است؟ نقل است که وقتی چند کس قصد ملازمت او کردند و هر یک به رسم تحفه چیزی خریدند. در آن میان متعلمی بود. گفت: این هدایای مختلف یک جا پیش شیخ خواهند نهاد، خادم خواهد برداشت. او قدری خاک راه برداشت و در کاغذی پیچید. چون به خدمت او رسید هرکس چیزی پیش نهاد و آن متعلم کاغذ پارهآ پیچیده را نیز نهاد. خادم آن هدایا را4 برداشتن گرفت. خواست که آن کاغذ را نیز بردارد و فرمود که این را همین جا بگذار که این سرمهآ شریف خاص برای چشم ماست. آن متعلم تایب شد. شیخ او را به تشریف خاص مشرف گردانید و او را مستظهر کرد که اگر ادراری و یا نانی تو را حاجت باشد ما را بگوی.

نقل است که شخصی از قصبهآ خود به ms095 قصد زیارت او میآمد. دراثنای راه گذراو بر قصبه بوندی5 افتاد. در آنجا شیخی بود که او را شیخ موهن میگفتند، به دیدن او رفت. پرسید که کجا خواهی رفت؟ گفت: به خدمت شیخ نظامالدین. گفت: شیخ

نقل است که وی فرمود: هرگاه که در سماع صفتی شنیدهام، اکثر بر اوصاف و اخلاق حمیده شیخ کبیر حمل کردهام تا روزی در حالت حیات شیخ در جمعی از گوینده این بیت شنیدم:

مخرام بدین صفت مبادا کز چشم بدت رسدگزندی

مرا اخلاق حمیده و اوصاف گزیده و کمال بزرگی و غایت لطافت یاد آمد. چنانکه درگرفت چون بدین حرف رسید، چشم پرآب کرد. فرمود: بعده بسی برنیامد که به رحمت حق پیوستند. نقل است که3 شخصی در مجلس او تقریر کرد که در فلان موضع یاران شما جمعیتی کردهاند4 و مزامیر در میان است. فرمود: من منع کردهام که مزامیر و محرمات در میان نباشد. نیکو نکردهاند، در این باب بسیار غلو کرده فرمود: شیخ اوحدالدین کرمانی بر شیخ شهابالدین آمد. شیخ مصلای خود پیچیده در زیر زانو نهاد و این معنی پیش مشایخ غایت تعظیم باشد. چون شب درآمد، شیخ اوحدالدین سماع طلبید. شیخ شهابالدین قوالان را طلبید ومقام سماع مرتب5 کرد و خود به گوشهای رفت و به طاعت و ذکر مشغول شد. محرر سطورگوید: عفا الله عنه، این منافاة با آنچه در نفحات الانس آورده که اگر ذکر شیخ اوحدالدین کرمانی نزد شیخ شهابالدین میکردند، میفرمود: نام آن مبتدع پیش من نبرید. شیخ رکنالدین علاءالدوله می فرماید که این خبر صحیح است اگر اوقات مختلف باشد. والله اعلم.6

نقل است که وقتی شخصی رقعهای نوشت که خط او1 به غایت مغشوش بود و به دست شیخ داد، شیخ را در مطالعهآ او درنگی واقع شد. فرمود: ms097 مولانا این خط شماست؟ مولانا به معذرت پیش آمد و گفت: آری مخدوم، خط بنده طبعی است. شیخ تبسم نمود و گفت: زهی طبع. نقل است که وی پیش از رحلت چهل روز طعام نچشید و در آخر وقت که از عالم میرفت میگفت که وقت نمازشده است و من نمازگزاردهام؟ اگر میگفتند که شما نماز گزاردهاید، میفرمود که بار دیگر بگزاریم. هر نماز را مکرر2 میگزارد و میفرمود: میرویم، میرویم، میرویم. به اقبال خادم میفرمود: اگر چیزی در خانه از هیچ جنس نگاه دارد، فردای قیامت عهدهآ جواب حضرت عزت باشد. خادم همه را بداد، مگر غله که چند روزهآ علوفهآ درویشان بود. فرمود: این مرده ریگ چه نگاه داشتهای؟ این را نیز بدرکن، و در خانه جاروب ده. در حال انبار خانهها را گشادند و جهانی جمع شدند و غارت کردند. بعد از آن خادمان3 عرضه کردند که حال ما مسکینان بعد4 مخدوم چه خواهد شد؟ فرمود که شما را در روضهآ من چندان برسد که کفاف باشد. گفتند: میان ما قسمت حاصل که کند؟ فرمود: کسی که از سر نصیب خود برخیزد. وفات او بعد طلوع آفتاب روز چهار شنبه هیژدهم ماه ربیع الآخر سنهآ 5725 خمس وعشرین و سبعمائة، رحمة الله تعالی علیه.

فرمود: رونده رو به کمال دارد. یعنی سالک تا در سلوک است، امیدوار کمال است. بعد از آن فرمود که سالک و واقف و راجع: سالک آن است که او راه رود. واقف آن است که او را وقف افتد. در این محل سؤال کردند که سالک را وقفه میباشد؟ فرمود: آری، هرگاه که سالک را در طاعت فتوری افتد، چنانچه از ذوق طاعت بماند، او را وقفه باشد. اگر زود کار را دریابد و به انابت پیوندد، سالک تواند بود. اگر عیاذا بالله هم بر آن بماند، بیم آن باشد که راجع شود. بعد از آن، این را بر

فرمود سماع علی الاطلاق حلال وعلی الله الاطلاق حرام11 نیست. از بزرگی پرسیدند: سماع چیست؟ فرمود: تا مستمع کیست؟ سماع صوتی12 است موزون، چرا حرام باشد؟ سماع با مزامیر حرام است. فرمود: بعضی درویشان با پیری بیعت کرده باشند، بر آن بسند نمیکنند تا بر پیری دیگر میروند و بیعت و خرقهآ او هم میستانند. نزدیک من این چیزی نیست، بیعت همان است که اول با کسی کرده باشند. اگرچه آن پیر یکی از آحاد باشد. از شیخ نظامالدین سؤال کردند: حکم شیخ

محرر این سطور - عفی الله عنه- گوید که در باب منصور حلاج اخبار مختلف آمده «و الله اعلم بحقیقة الحال» ولیکن از حضرت غوث الثقلین شیخ محیی الدین عبدالقادر جیلانی - رضی الله عنه- نقل است که فرمود: «کان ولیا مقربا عندالله قد زلت قدماه و لم یکن فی عهده من یأخذ بیده و لو کنت فی عهده لاخذت بیده4 و الله اعلم5»6 فرمود. قطعه:7

گرچه ایزد دهد هدایت دین ب بنده را اجتهاد باید کرد نامهای کان به حشر خواهی خواند هم از اینجا سواد باید کرد8

فرمود: اگر مرید شیخ راگوید که من مرید توام و شیخ گوید که9 مرید من نهای، او مرید باشد و اگر شیخ گوید تو مرید منی و10 مرید گوید: من مرید تو نیم، مرید نباشد11، زیرا که ارادت فعل مرید است نه فعل شیخ. فرمود: قفل سعادت را کلیدهاست، به همهآ کلیدها تمسک باید. اگرازیکی نگشاید، شاید12 که به کلید دیگر گشاده شود. فرمود: صبح صادقان13 صبح است و صبح عاشقان شام، واحیای مابین العشائین14 مشایخ از آنجاست. فرموده است که جامهای که از15 صحبت شیخ یافته

و آن مرد مایدهآ طعام پیش آورد و گفت: کوس توکل تو بر عرش میان ملأ اعلی میزنند. تو به جهت این معنی ملتفت گشتهای؟ گفت که حق میداند که به سبب خود ملتفت نگشتم به سبب یاران التفاتی ms101 روی نمود. غالبا آن مرد خواجه خضر بود. شیخ نظامالدین اولیا میفرماید که پیش از آنکه من به خدمت شیخ فریدالدین پیوند کنم، روزی در مجلس شیخ نجیبالدین بودم،3 برخاستم و گفتم: یک بار سورهآ فاتحه و اخلاص بخوانید به نیت آنکه من قاضی جایی4 شوم. شیخ نجیبالدین اغماض کرد. من دانستم که به سمع مبارک او نرسیده است. باز گفتم یک بار سورهآ فاتحه و اخلاص بخوانید به نیت آنکه من قاضی جایی شوم.5 در این کرت تبسم کرد و فرمود که تو قاضی مشو، چیز دیگر شو.

نقل است که شیخ نجیبالدین روزی به خدمت شیخ فریدالدین عرضه کرد که مردمان چنین میگویند که شما در مناجات یارب میگویید. جواب میشنوید که لبیک عبدی.6 فرمود: خیر. بعده فرمود: «الإرجاب7 مقدمة الکون8» باز گفت:

سید جلالالدین بخاری - قدس الله سره العزیز -

بزرگ که او را سید جلال سرخ نیزگویند.3 مرید شیخ الاسلام بهاءالدین است. وی جد سید جلال که4 ملقب به مخدوم جهانیان است، از بخارا به بهکر تشریف آورد و در آن شهر نیت اقامت کرد. به سید بدرالدین بهکری که از اکابر و اعیان آنجا بود، وصلت کرد. گویند که در خواب از جانب حضرت رسالت -صلی الله علیه و سلم - مبشر شد به تزوج صغیرهآ سید بدرالدین و سید بدرالدین5 نیز به این دولت بشارت یافت. جگرگوشهآ خود را به وی6 عقد تزویج بست7 و ms102 از آنجا به جهت حسد و نزاع اخوان8 به جانب أچه تشریف آوردند.9 سید جلالالدین را اولاد صوری و معنوی به هم رسید و ابواب برکات کثیر برروی او مفتوح شد. قبراو هم در أچه است، رحمة الله علیه.

6 از نیک و بد برتافتم این سعادت از قبولش یافتم کنوزالفواید از ملفوظات شیخ صدرالدین است که یکی از مریدان او که خواجه

وقال - قدس سره- فی وصایاه لبعض المریدین: هیچ نفسی بیذکر بر نیارد که بزرگان10گفتهاند: هرکه از نفسی به نفسی شود بیذکر، حال خود ضایع کرده باشد. از

مصراع:

«این کار دولت است کنون تا که را رسد؟» ایضا فی وصایاه - قدس سره- قال الله تعالی: «یا ایها الذین امنوا أذکرواالله ذکرا کثیرا» (احزاب، 42/33) . اذا اراد الله تعالی بعبد خیرا وکتبه عبدا سعیدا وفقه لدوام الذکر باللسان مع مواطاة القلب ورقاه عن ذکر اللسان الی ذکر القلب حتی لو سکت اللسان لایسکت القلب وهو الذکر الکثیر ولا یوصل العبد لذالک إلا بعد التبری عن النفاق الخفی المشار بقوله علیه ms105 السلام: اکثر منافقی امتی قراؤها اراد به نفاق الوقوف مع غیر الله تعالی وتعلق الباطن بسواه فاذا وفق العبد لتجرید الظاهر عما لایحمد و للاکرام بتفرید الباطن بتخلیه عن الخواطر الرویة4 و الاخلاق المذمومة یوشک آن یتحلی نور الذکر فی باطنه فیقطع عنه الوساوس5 الشیطانیة و الهواجس النفسانیة و تجوهر نؤرالذکر فی باطنه حتی یکون ذکره یتجلی مشاهدة المذکور وهذه هی الرتبة العظمی والمنحة الکبری التی تمد الیها اعناق ارباب معالی الهمم من أولی الایدی و الأبصار من الأمم. والله الموفق والمعین.6

مقرر آن عزیز باد که مجموع آدمی عبارت است از دو چیز، صورت و صفت. حکم مرصفت راست نه صورت را. «ان الله لاینظر الی صورکم و اعمالکم ولکن ینظر إلی قلوبکم2.» اما ظهور حکم صفت بر سبیل تحقیق جز در دار آخرت صورت نبندد. چه آنجا حقایق اشیا ظاهرگردد و این صورت متلاشی شود و هرکس را در صورتی که ملایم صفت او باشد حشرکنند. چنانچه بلعم باعور را با چندین3 طاعت در صورت سگی برانگیزد «فمتله کمثل الکلب» (اعراف، 176/7)4 و همچنین صاحب ظلم و تعدی، خویش5 را در صورت گرگی بیند. صاحب کبر در صورت پلنگی و صاحب بخل و حرص در صورت خوکی، «فکشفنا عنک غطاءک فبصرک

121 الیوم حدید.» (ق، 22/50)1 باشد. تا آنگاه که مردم از این اوصاف ذمیمه تزکیه نیابد، هنوز او2 در اعداد بهایم و سباع است «اولئک کالانعام بل هم اضل» (اعراف، 179/7)3 و تزکیه نفس حاصل نشود. مگر به التجا و استعانت در حضرت عزت «و ما أبرئ نفسی ان النفس لامارة بالسوء إلا ما رحم ربی ان ربی غفور4 رحیم» (یوسف، ms106 53/12)5تا فضل و رحمت او دستگیری نکند، تزکیه حاضل نشود. «و لولا فضل الله علیکم ورحمته ما زکی منکم من احد ابدا» (نور، 21/24)6 علامت ظهور این فضل و رحمت آن است که او را به عیوب نفس خود بیناکنند و پرتوی از انوار عظمت الهی که همهآ مکنونات7 در جنب آن متلاشی است بر درونهآ او بتابد. تا همه دنیا و بزرگیهای آن در نظر او خاک بود و اهل آن را در دل وی سنگی نماند. چون این حالت بر درونه مستولی گشت، هر آیینه از اوصاف سبعی که ارباب دنیا بدان گرفتارند، او را نفرت آید. خواهد که به جای آن اوصاف، اخلاق ملکی روی نماید. چنانچه به جای ظلم و غضب و کبر و بخل و حرص همه عفو و حلم و تواضع و سخاوت و ایثار پدید آید. هنوز این معاملت طلابعقبی راست، کار طالبان حق بالاتر از این است. تخلقوا باخلاق الله8 مر9 ایشان را مسلم است، فهم هرکس بدان نرسد: عهدی است مرمرا که نگیرم بجز تو دوست شرطی است مر مراکه نخواهم بجز توهیچ نیز در مجمع الاخبار میگوید که شیخ رکنالدین در بعضی رسایل خود که به بعضی 10 مریدان خود فرستاده، نوشته است: وقتی امیرالمؤمنین علی -کرم الله

چون میدانی هر آنچه کاری ms107 دروی آخر به همه حال نکوکاری به عاقل را همین قدر نصیحت درکار دنیا و آخرت بسنده است. والله الموفق بالخیر. و ایضا من وصایا الشیخ رکنالدین -قدس سره- متابعت بر اعمال آن است که جوارح را از مناهی و مکاره شرعی قولا و فعلا بند کند. از مجلس لایعنی پرهیزد و هرچه طالب را از حق مشغول کند، مالایعنی وقت اوست و از صحبت بطالان احتراز کند. هرکه طالب حق نیست، به حقیقت بطال است. نیز در مجمع الاخبار مینویسد که روزی خدمت سلطان شهید غیاثالدین تغلق شاه - طاب ثراه و مرقده- از مولانا ظهیرالدین لنگ6 پرسید که وقتی از کرامات شیخ رکن الحق والدین چیزی معاینه کردهای؟ مولانا گفت: روز جمعه خلق را دیدم که برای قدم بوس7 مجمع کردهاند. در خاطر من گذشت مگر خدمت شیخ تسخیر دارد واگرنه8 من نیز دانشمندم، هیچ کس به من توجه نمیکند. بامداد خدمت شیخ بروم، این مسئله از

در خیرالمجالس نقل از شیخ نصیرالدین محمود میکند که فرمود: در آنچه شیخ الاسلام رکن الحق والدین از ملتان در دهلی آمد، قلندران و جوالقیان9 رسیدند. قلندران گفتند: شیخ، ما را شربت بده. شیخ ایشان را چیزی فرمود. جوالقیان برخاستند که شیخ، ما را خرج بده. ایشان را نیز چیزی دهانید. بعده گفت: آنکه سر قوم است او را سه چیز میباید، اول مال میباید10 تا به آن طایفه هر چه بطلبند تواند داد. قلندران این زمان شربت طلبیدند، اگر بر درویش چیزی نباشد، از کجا دهد؟ ایشان بدگویان بیرون روند و به عقوبت قیامت گرفتار شوند. دوم علمی میباید تا

مرید و خلیفهآ شیخ صدرالدین عارف2 است. بزرگ بود و عالی مرتبه، با شیخ نصیرالدین معاصر و همسایه بود. آنچه از جانب سلطان محمد بن تغلق شاه به مشایخ از ایذا و تکلیف میرسید، شیخ نصیرالدین آن همه را به وصیت مشایخ خود، تحمل میکرد و بر میداشت. به خلاف شیخ صلاحالدین که با سلطان مذکور سخت پیش میآمد. وی از ملتان به دهلی آمد و همین جا متوطن گشت3 و4 وفات یافت. مقبرهآ او نزدیک مقبرهآ شیخ نصیرالدین محمود است و عرس او بیست و دوم شهر صفر5 است. مناجاتی هست در مردم که آن را مناجات شیخ صلاحالدین گویند. در آنجا مینویسد: الهی به حرمت آن وقت و ساعت که صلاح درویش را فیل سفید خواندی، الهی به حرمت آن وقت و ساعت که صلاح درویش را در زیر درخت بر6 ms111 در مقام امروهه7 الله تعالی یقرئک السلام8 گفتی و امثال این کلمات دیگر نیز هست.

نقل است که جوانی بر اسب سوار میرفت و آن اسب بسیار خوش شکل و خوش رفتار9 بود. ناگاه آن جوان10 بروی11 تازیانه زد که آن زخم بر سراین اسب نقش

ابن علی بن اسحق الدهلوی خادم و خلیفه و داماد شیخ فریدالدین است -قدس سرهما- از مشایخ زمان خود بود و در زهد و ورع و فقر و عشق بینظیر در اوایل حال در دهلی تحصیل علم میکرد و در طالبعلمان به خوش طبعی و حدت ذهن ممتاز بود. از آنکه در دهلی تحصیل علم تمام کرد، و آنچه دانشمندان شهر میخوانند، بخواند، متوجه بخارا شد. چون با اجودهن رسید و آوازهآ کمالات شیخ فریدالدین را شنیده مشتاق خدمت3 او شد. یاری داشت او را بر آن آورد که ملازمت حضرت شیخ نماید. چون به ملازمت او مشرف شد، جمیع فضایل را که کسب کرده بود، در جنب کمالات او گم4 کرد و عاشق جمال و کمال او شد. شیخ چون او را5 قابل دیده6 به خادمی و دامادی خود مخصوص گردانید و تربیت کرد و خرقهآ خلافت بخشید. گویند که وی اکثر احوال در گریه بودی و چشم تر داشتی. روزی این بیت میخواند. بیت: پیش صلابت غمش روح نطق نمیزند ای زهزارصعوه کم پس تو نوا7 چه میزنی؟

تمام روز در8 ذوق این بیت در عالم تحیر بود. چون نماز شام درآمد، شیخ او را امامت فرمود. مولانا در9 نماز شروع کرد، به جای قرائت، همین بیت بر10 زبان او گذشت و بیهوش افتاد. چون به هوش بازآمد، شیخ باز او را امامت فرمود. وی را

انتساب او به امام اعظم ابوحنیفه کوفی است. از اعاظم خلفای شیخ فریدالدین

129 گنج شکر است -قدس سرهما- جامع کمالات ظاهر و باطن بود.1 شیخ فریدالدین2 دوازده سال به محبت او در هانسی بود و در حق او فرموده است: جمال، جمال ماست وگاهی فرمودی: جمال میخواهم که گرد سر تو بگردم3 و هر که را شیخ خلافت دادی، بر وی فرستادی. اگر او قبول کردی، خلافت او درست شدی. اگراو را4 رد کردی باز شیخ او را قبول نکردی. و فرمودی پاره کردهآ جمال را فرید نتواند دوخت. روزی شخصی از هانسی به خدمت گنج شکر آمد. از وی پرسید که جمال ما چگونه است؟ عرض کرد که مخدوم از آن روز که به خدمت شما5 پیوند کرده است، مواضع و اسباب و شغل خطابت به کلی ترک داده است و گرسنگیها و بلاهای سخت میکشد. شیخ فریدالدین خوشحالشد و فرمود: الحمدلله، خوش می باشد. ms113 نقل است که او از آن روزی6 که این حدیث شنیده بود: «القبور روضة من ریاض الجنة او حفرة من حفر7 النیران8.» به غایت ملتهف بودی و از9 سبب این وعید بی قرار، چون به جوار رحمت حق پیوست، بعد از چندگاه خواستند که بر بالای قبر او گنبد بنا کنند، کاویدن گرفتند. چون نزدیک به لحد رسیدند، دیدند10 غرفهای به جانب قبله پیدا شده11 که از آنجا بوی بهشت میآید.12 همان ساعت از آنجا دور13 شدند و همچنان پوشیدند و آن را بر بستند و عمارت کردند.14 شیخ جمالالدین بعضی رسایل و اشعار دارد که درمیان مردم یافته میشود. از آن جمله

نقل است که او را بعد از فوت او در خواب دیدند و از احوال او پرسیدند. فرمود که چون مرا در گور کردند، دو فرشتهآ عذاب آمدند، دو ms114 فرشتهآ دیگر در پی ایشان آمدند، و فرمان رسانیدند که ما او را به دو رکعت صلوة1 البروج که متصل سنت نماز شام به قرائت2 سورة البروج والطارق بعد از فاتحه میگزارد و به آیة الکرسی که بعد از فرضی3 میخواند بخشیدیم،4 رحمة الله تعالی علیه.

شیخ برهانالدین صوفی

پسر شیخ جمالالدین هانسوی است. آوردهاند که چون شیخ جمالالدین از دار دنیا رحلت کرد او در عالم صغر بود. او را به خدمت شیخ فریدالدین آوردند. لطف و عنایت بسیار نمود و خلافت نامه و مصلا و عصا با نعمتی که به شیخ جمالالدین روان کرده بود، به شیخ برهانالدین عطا فرمود. به خدمت شیخ نظامالدین اولیا وصیت فرمود.5 وی هر سال به خدمت شیخ نظامالدین آمدی و تربیت یافتی تا شیخ نظامالدین در صدر حیات بود، یک مرید6 نگرفت. شیخ جمالالدین را یک پسر دیگر بود دانشمند، که دیوانه شده بود. شیخ نظامالدین اولیا میفرماید که گاه گاه به هوش آمدی و هوشیارانه سخن گفتی. روزی از وی7 شنیدم که میگفت العلم حجاب الله الاکبر8 دانستم که مجذوب حقیقی است. بیان این سخن از او

مرید شیخ فریدالدین گنج شکراست. آوردهاند که ملکی از أچه و ملتان به دست وی صد تنگه نذرشیخ فرستاد. وی پنجاه تنگه پیش خود نگاه داشت و پنجاه تنگه پیش شیخ نهاد. شیخ تبسم کرد و فرمود: عارف قسمت برادرانه کردی. عارف شرمنده شد. بر فورآن پنجاه تنگه که پنهان داشته بود، حاضر آورد و عجز بسیار کرد و مرید گشت و محلوق شد. بعد از آن در خدمت راسخ شد و استقامتی حاصل کرد و2 شیخ او را اجازت بیعت کرد و در حدود سیوستان فرستاد، رحمة الله علیه.

در سیرالاولیا مینویسد که او3 درویشی بود ثابت قدم و صاحب نعمت. مرید شیخ فریدالدین است.4 شیخ فریدالدین5 ms115 وقتی که به6 او7 اجازت بیعت میکرد، فرمود: صابر زندگانی خوش خواهی8 گذرانید. همچنان بود تا زنده بود. به9 عیش خوش میگذرانید. او10 مردی خوش باش و گشاده رو11 بود. غالبا این شیخ صابر غیر شیخ علی صابراست که12 داماد شیخ فریدالدین و خلیفهآ او بود. قبر او در قصبه13آ کلیر14 است و سلسلهآ شیخ عبدالقدوس و غیره به وی منتهی میشود. ذکر او در

پسر بزرگ شیخ فریدالدین بود. روزگار به عبادت باری گذرانید و به5 زراعت و حرائت که لقمهآ حلال است، قناعت کرد. عمر در طاعت بسر برد، رحمة الله علیه.

ابن شیخ فریدالدین - قدس سرهما- به وفور علم و فضایل آراسته بود. بیشتر6 احوال به خدمت شیخ حاضر بودی. از شیخ نظامالدین منقول است که فرمود: میان من و مولانا شهابالدین قاعدهآ محبت بسی مستحکم7 بود، وقتی نسخهآ عوارف پیش شیخ فریدالدین بود، از روی آن افاده می فرمود، همانا آن نسخهای بود به خط باریک و سقیم، شیخ را در بیان آن توقف گونه واقع میشد، و من نسخهآ دیگر پیش شیخ نجیبالدین متوکل دیده بودم، مرا از آن یاد آمد، گفتم: شیخ نجیبالدین نسخهآ صحیح دارد. مگراین سخن بر خاطر گرامی شیخ گران آمد. بر لفظ مبارک راند: یعنی درویش8 را قوت تصحیح نسخهآ سقیم نیست؟ من ندانستم که این حرف را نسبت به که میفرمایند.9 چون ظاهر شد که مرا میگویند10 برخاستم و سر برهنه

اشهر اولاد شیخ فریدالحق والدین است. بعد از17 پدر به اتفاق برادران و مریدان بر سجادهآ خلافت نشست. او را نسبت ارادت به خاندان چشت است. خواجه زور و خواجه غور که از خلفای خواجگان چشت بودند، از چشت در صدر حیات گنج شکر در اجودهن تشریف آوردند. شیخ تبرکا و تیمنا مولانا شهابالدین و شیخ بدرالدین را کلاه ارادت از دست ایشان پوشانید18 و مرید ساخت.

او را شیخ فریدالدین از جملهآ پسران دوستتر داشتی و او1 لشکری بود. در وقتی که شیخ رحلت کرد2 وی همراه غیاثالدین بلبن در قصبهآ پتیالی3 بوده.3 همان شب که رحلت میفرمود، حاضرشد. اما به واسطهآ آنکه دروازهآ حصار بسته بودند، درون نتوانست آمد و شیخ را در آن حالت درنیافت. صباح که جنازه از شهر بیرون می آوردند5، در رسید. فرزندان6 دیگر می خواستند که شیخ را بیرون شهر درمیان شهدا دفن کنند، او مصلحت در آن دید که هم در آنجاکه حالا مقبرهآ شریف اوست، دفن کنند. همه بر رای او اتفاق کردند. او7 در حرب کفار به شهادت پیوست8 و نشانی از وی پیدا نشد، رحمة الله علیه. پسر خرد شیخ فریدالدین بود. به بذل و ایثار مشهور بود، و9 نفسی گیرا داشت. او ms117 به طریقهآ اهل ملامت رفت، باحق برعکس آن بودی که با خلق نمودی. در سیرالاولیا می نویسد که او را در10 اثنای11 راه17 امروهه مردان غیب بربودند، رحمة الله علیه.

نقل است که وی بعد از نماز بامداد از خانه بیرون آمدی، در11 بیابان رفتی و مشغول11 شدی. آهوان میآمدند و گرد12 برگرد او ایستاده13 و دو چشم در او نهاده تماشایی14 میکردند، رحمة الله علیه.

مولانا رضی الدین منصور - رحمة الله علیه -

شیخ نصیرالدین محمود میفرماید که15 بزرگی بود در اوده16، او را زحمت شد چنانکه ساختگی17 تجهیز و تکفین او کردند. مولانا داود مذکور و این مولانا رضیالدین منصور هر دو بر سر او حاضر شدند. گفتند که18 چون ما بر سر او

موصوف بود به کمال ورع و تقوی و دیانت، شیخ نظامالدین اولیا، مشارق4 پیش ms118 او سند کرده است. او پیش مولانا برهانالدین بلخی، و او پیش مصنف و مولانا کمالالدین زاهد در ذیل مشارقی که شیخ نظامالدین اولیا از وی سماع دارد، اجازت نامه به خط خود نوشته است و نسخهآ آن در سیرالاولیا مسطور است.

نقل است که سلطان غیاثالدین بلبن آرزوی آن کرد که مولانا کمالالدین زاهد را امامت خود فرماید، بدین سبب مولانا را پیش خود طلبید و گفت: ما را برکمال علم و دیانت و صیانت شما اعتقاد تمام است. اگر با ما موافقت کنید و منصب امامت قبول کنید، محض کرم باشد، و ما را بر قبول نماز خود وثوقی5 تمام حاصل شود. مولانا فرمود که در ما جز نماز چیزی دیگر نمانده است، اکنون پادشاه چه میخواهد که این هم از ما برود؟ و6 مولانا چون این جواب از سر صلابت و مهابت گفت، سلطان ساکت شد و مولانا را به معذرت بسیار بازگردانید، رحمة الله علیه.

ملک یار پران، شیخی بزرگ بود، اصل او از لار7 است. از آنجا به اذن پیر خود در

ما قدم از سرکنیم در طلب دوستان راه به جایی8 نبرد هر که به اقدام رفت ازآن خطره9 توبه کردم. بعد از سه روز خلیفهآ شیخ ملک یار پران - رحمة الله علیه - مادیانی برمن ms119 آورد که این را قبول کنید. من او را گفتم: تومردی درویشی، ازتو10 چگونه قبول کنم. او گفت: سوم شب است که شیخ ملک یار پران11 مرا در خواب می فرماید: مادیان پیش شیخ نظامالدین ببر. من او را جواب گفتم: شیخ تو فرمود اگر شیخ من12 فرماید قبول کنم. مجلس دیگر آورد. دانستم که فرستادهآ حق است، قبول کردم. بعد از آن اسب از خانهآ ماکم نشد. چنین میگویند که در وقتی که شیخ ملک یار پران به دهلی آمد، در آنجایی که مقام اوست، جاگرفت. شیخ ابوبکر13 طوسی قلندری در آن زمان بود، او14 نزاعی کرد. او گفت: مرا پیر من فرستاده است. او حجت طلبید. مسافت از دهلی تا آنجایی که پیراو بود، بس دور بود. دراندک زمانی که نه بر مجرای15 عادت بود، از آنجا خبر آورد. از آن روز او را ملک یار پران گویند،

ازمشایخ2 کبار است.3 خلیفه4آ شیخ شهابالدین سهروردی. «سلطان قطبالدین بن علاءالدین مرید و معتقد6 او بود. گویند که در روز سوم از نقل او چون7 شیخ نظام الدین اولیا به زیارت او رفت، سلطان قطبالدین آنجا حاضر بود. شیخ نظام الدین را8 تعظیم نکرد، و جواب سلام نداد.

نقل است از شیخ نظامالدین که فرمود: از شیخ ضیاءالدین رومی شنیدهام که مرا یاری بود، او را در سماع حالی و ذوقی بود. بعد از9 نقل او در خواب دیدم که در بهشت مقام رفیع یافته است. فاما مغموم نشسته، تهنیت آن مقام کردم، و پرسیدم: چرا مغموم نشستهای؟ گفت: این همه یافتم، فاما لذتی و حالی که در سماع بود، نمی یابم. روضهآ او در راه مقام خواجه قطبالدین مقابل بجی مندل سلطان محمد عادل است، رحمة الله ms120 علیه.

ساکن قصبهآ سرسی10 بود. شیخ نظامالدین اولیا میفرماید که جنید نام قوالی

شیخ ابوبکر طوسی حیدری [رحمة الله علیه]

مشرب قلندریه7 داشت. میان او و شیخ جمالالدین هانسوی به غایت مودت بود. چون از هانسی به زیارت خواجه قطبالدین تشریف آوردی، در خانقاه شیخ ابوبکر طوسی که بالای آب جون است، نزول فرمودی و صحبتهای درویشانه داشتندی و سماعها کردندی. شیخ نظامالدین اولیا نیز در خانقاه او حاضر شدی و مجلس داشتی.

نقل است که وقتی شیخ جمالالدین از8 هانسی9 میآمد، مولانا حسام الدین اندریتی10 که شیخ القضاة والخطبا بود و مرید شیخ جمال بود، او را استقبال کرد.

مر پای تو را سرم2 نثار اولیتریک سر چه بود ms121 بلکه3 هزار

انک بوبکر4 محمدی به غار5 اولی تر

در غار وطن ساز چو بوبکر از آنک

قبر او هم خانقاه اوست. یزار و یتبرک به، رحمة الله علیهم.4

شیخ فریدالدین [رحمة الله علیه] نبیرهآ سلطان التارکین شیخ حمیدالدین صوفی است. مرید وخلیفه وصاحب سجادهآ جد بزرگوار خود است. در ظل عنایت و تربیت او پرورش یافته. سرور الصدور که از ملفوظات شیخ حمیدالدین است، او جمع کرده. در7 وقت سلطان محمد تغلق از ناگور به دهلی قدوم آورده بود8 و ساکن گشته. قبر او در فنای9 شهر قدیم است، در راه مقام خواجه که به جانب شرقی10 بجی مندل واقع است و منزل او هم در آنجا بود. سنگ خراس در آنجا افتاده است. مردم گویند که شیخ این را در حالت سکر درگردن داشت، و هم بدان حالت از ناگور به دهلی آمده و الله اعلم، رحمة الله تعالی علیه.11

جان بده و جان بده3 و جان بده فایدهآ گفتن بسیار چیست؟ نعره بزد و4 گفت: دادم دادم و جان به حق تسلیم کرد. و از وی سه پسر مانده بود، شیخ وحید و شیخ فرید و شیخ نجیب. دربارهآ هر یکی از این سه تن نفس شیخ حمیدالدین به نوعی دیگر رفت. فرمود: وحید وحید من5 است، مثل من، آنچنان شد که وی فرموده بود. مجرد و بی تعلق و بی تقید به سلسلهآ ارشاد و خلافت ازعالم برفت. فرمود: فرید صاحب سجادهآ من است. نجیب صاحب دیوان است و همچنان واقع شد که او خبر داده بود، رحمة الله تعالی علیه.6

در سیرالاولیا می نویسد که سلطان المشایخ فرمود: وقتی درهانسی رسیدم، در آن ایام شیخ فریدالدین - قدس سره - را روزهآ داودی بود. روز افطار ms122 خود شیخ علی را مهمان داشت. در اثنای7 آنکه هر دو بزرگ هم لقمه شدند8 به خاطر شیخ علی گذشت: چه نیکو بودی که شیخ فریدالدین را صوم دوام بودی؟ شیخ فرید آن را به اشراق باطن دریافت. بر فور دست از طعام برداشت.9 وطن شیخ علی کرد در

مولانا نور ترک گفت: ای خواجه! تو مکه را به دهلی قیاس مکن. نیز آن روزجوان بودم، آن قوت و حدت کجا مانده است؟ این ساعت پیرشدم و حبوب13 اینجاکم است. فرمود که از شیخ فریدالدین شنیدم که من تذکیر او شنیده بودم. چون در

شیخ نصیرالدین محمود میفرماید که در کرک6 میبود که موضعی است از بدایون. مردی بزرگ بود و حافظ قرآن و صاحب ولایت. روزی با شاگردان به هم در تماشا بود و در7 راه درختان آک بار گرفته بودند. ایشان آن را شکستند8 و در9 دست کرده آمدند.10 مولانا را نظر افتاد. گفت: بر دست تو خیار است؟ گفت نی بار آک است. مولانا گفت: نی. گفت: نی خیار11 است. شاگردان گفتند: مولانا! ما آن را به دست خود شکستهایم، بار آک است و این زمان هوای خیار نیست، شما از کجا می فرمایید. مولانا گفت: بیارید. خیار بر دست مولانا دادند. مولانا کارد کشید و12 پاره کرد. همه را داد خوردند، خیار بود. از خدمت شیخ نصیرالدین - رحمةالله علیه - پرسیدند: خواجه عزیز کرکی13 و مولانا مخلصالدین معاصر بودند؟ فرمود: آن معلوم نیست، اما خواجه عزیز کرکی14 نیز سخت بزرگوار مردی بود. بعد از آن فرمود: در بدایون بزرگان بسیار بودند، رحمة الله علیهم اجمعین.15

نقل است که چون شیخ نظامالدین اولیا -قدس سره - تحصیل علم2 تمام کرد، والدهآ او به دست خود ریسمان3 ریسید و دستاری از آن بافید و طعامی ترتیب داد و علما و مشایخ شهر را دعوت کرد. شیخ نظامالدین اولیا4 دستار برکف دست5 مبارک کرده در مجلس درآمد و پیش شیخ علی نهاد و6 شیخ علی یک سر دستار به دست خود گرفت و دوم سر به دست شیخ نظامالدین داد و آن دستار کرآمت بر سربست و سر در قدم خواجهآ علی نهاده، ms124 خواجه علی7 او را دعاکرد که حق تعالی تو را از علمای دین گرداند، و به منتهای همت برساند. قصه هدایت8 حال9 او در ذکر شیخ جلالالدین تبریزی معلوم شد.10 شیخ جلالالدین او را دروقت رخصت فرمود که خلق بدایون را در پناه تو میگذارم. در11 خیرالمجالس از شیخ نصیرالدین محمود نقل میکند که فرمود: در بدایون دو علی مولی بودهاند، علی مولی خرد و علی مولی بزرگ. این که مرید شیخ جلالالدین تبریزی است و12 او را در وقت الباس دستار سر13 شیخ نظامالدین14 -قدس سره - طلبیدند، علی مولی بزرگ است. فرمود: صاحب نفس بود و15 قبولی عظیم داشت. فرمود که علی مولی هیچ

شیخ نظامالدین اولیا میفرماید: مردی صاحب حال و دایم الاستغراق بود. مراقبهآ او را خبر چیزی نبود و نمی دانست که این روزکدام روزاست و این ماه کدام ماه است. وقتی مردی بر وی کاغذ10 آورد و گفت: شیخ نام خود در این کاغذ

شیخ برهانالدین نسفی [رحمة الله علیه]

در فوایدالفواد میگوید که وی دانشمندی کامل حال بود. اگر شاگردی به خدمت او بیامدی تا چیزی بخواند او6گفتی که اول بر من سه شرط بکن تا چیزی تو را بیاموزم. از آن سه شرط اول این است که طعام یک وقت خوری تا جای علم خالی ماند، شرط دوم آن است که ناغه نکنی. اگر یک روز ناغه کنی دوم روز تو را سبق نگویم. شرط سوم آن است که7 چون مرا درراهی پیش آیی، جلد8 همین سلام کنی و بگذری. دست و پا افتادن و تعظیم زیادت در میان راه نکنی.

مولانا علاءالدین اصولی بدایونی [رحمة الله علیه]

به غایت بزرگ بود و کامل بود و از اوستادان9 شیخ نظامالدین بود. در خیرالمجالس مینویسد که شیخ نظامالدین، قدوری پیش مولانا علاءالدین تمام کرد. مولانا10 فرمود: شیخ نظامالدین بعد از این دستار ببند. خدمت شیخ سه چهار

آیی و به ماکنی نگاهی آخر کم از آنکه گاه گاهی تاج ریزه3 که از شعرای وقت بود4 برای او گفته است: صدرا ms127 کنون به کام دل دوستان شدی5 مستوفی ممالک هندوستان شدی6

بزرگ8 بود، شیخ نظامالدین فرمود که وقتی این بزرگ در خواب دید حضرت رسالت را - صلی الله علیه و سلم - در سواد بدایون کوسی9 که در موضعی نشسته است و چاه10 میسازد. چون بیدار شد برفور11 بدان12 موضع رفت. زمین ترشده دید. گفت: گور من همین جا بکاوید. بعد از وفاتش هم در آن مقام دفن3 کردند، رحمة الله علیه.

حکایت دیگر فرمود که در آن وقت که او مشغول شدی، حالی پیدا شدی که سر جدا و دست جدا و پای جداگشتی. یکی پرسید که صوفی بدهنی کدام وقت بود؟ فرمود: در عهد دولت شیخ الاسلام فریدالحق والدین2 بود - قدس سره -. گویند هرگز کسی ندیده است که زاغی برگرد گنبد او بنشیند یا بروی بگذرد و الله اعلم.3 و در مردم مشهور است که خواجه قطبالدین و شیخ صوفی بدهنی به دست مغلان چنگیزخانی اسیر افتاده بودند. روزی تمام بندیان گرسنه و تشنه بودند. به طریق خرق عادت خواجه کاک از بغل بیرون میآورد و شیخ صوفی کوزهآ آب به تمام بندیان می دادند و از آن باز خواجه را کاکی لقب افتاد و شیخ صوفی را بدهنی که به زبان هندوی کوزه مراد است و در ذکر خواجه معلوم شد که وی را نسبت به کاک چرا میکنند4، رحمة الله تعالی علیه قدس الله سره العزیز والسلام.

شیخ شهابالدین خطیب هانسوی [رحمة الله علیه]

شیخ نظامالدین اولیا میفرماید که وی عزیزکسی بود. هر شب سورهآ بقر5 بخواندی، آنگاه در خواب شدی، تا حکایت کرد که شبی این سوره میخواندم از گوشهآ خانه آواز برآمد. بیت:

از بر ما ما دوست کشیم و تو نداری سرما

داری سر ما وگرنه دور از بر ما اهل خانه همه خفته بودند، حیران بماندند6 که این که میگوید؟ و در خانه کسی نبود که این معنی از او صادر شود. تا بار دیگر نیز شنیدند. فرمود که وی مناجات کردی: خداوندا من بسیار عهد تو را به وفا رسانیدهام. امید میدارم که تو هم عهد7

صاحب طبقات ناصری3، بزرگ بود و از افاضل روزگار و از اهل وجد و سماع بود. چون قاضی شد، این کار استقامت گرفت. شیخ نظامالدین می فرماید که من هر دوشنبه در تذکیر او برفتمی، تا روزی در تذکیر او بودم. این رباعی بگفت. رباعی: لب بر لب لعل دلبران خوش کردنو آهنگ سر زلف مشوش کرد امروز خوش است لیک فردا خوش نیست خود را چو خسی طعمهآ آتش کردن من چون این بیت شنیدم بی خود گونه گشتم. ساعتی بایست تا به خود باز آمدم، رحمة الله علیه.

مردی دانشمند بود و مرد خدای بود. شیخ نظامالدین اولیا -قدس سره. می فرمایند1 که وقتی مرا عزیمت زیارت شیخ فریدالحق والدین - قدس سره - بود. در حدود سرسی او را با من ملاقات واقع شد. مرا گفت: چون به روضهآ متبرکهآ شیخ الاسلام2 برسی، سلام3 برسانی و بگویی که من دنیا نمی طلبم، طالبان آن بسیارند، و عقبی نیز همان حکم دارد. همین میخواهم که توفنی مسلما والحقنی بالصالحین (یوسف، 101/22)4 رحمة الله علیه.

اشهر واعظم خلفای شیخ نظامالدین اولیاست. صاحب سر2 و وارث احوال او3 و4 ولایت دهلی بعد از شیخ نظامالدین به وی انتقال یافت. ms130 به غایت اتباع شیخ داشت. طریقهآ او فقر و صبر و رضا5 و تسلیم بود. نقل است که روزی به امیر خسروکه محرم خلوت خاص شیخ نظامالدین بود، التماس کرد که ازوی به خدمت شیخ عرضه6 کند که من بنده در «اوده» میباشم، و از سبب مزاحمت خلق مشغول نمی توانم بود، اگر فرمان شود، در صحرایی7 خدای

یرو10 بروتو را سعادت ms131 بادا مرا نگونساری نه همرهی تو مرا راه خویش گیر و10 برو تو را س

بعده فرمود: تا خوانی به طعام پرکرده بیارند. فرمود: نظامالدین این خوان را بر سرکن و در آن مقام که آن یار11 فرود آمده است، ببر. همچنین کردم. دیگر آن یار انصاف من داد و گفت: مبارک باد تو را این صحبت و این حالت. شیخ نصیرالدین

در خیرالمجالس مینویسد که عزیزی در خدمت او عرضه داشت کرد که در ملفوظات خواجه عثمان هارونی نوشته است که ایشان فرمودند: هرکه دو ماده گاو ذبح کند، یک خون کرده باشد. هرکه چهار ماده گاو ذبح کند دو خون کرده باشد، و هرکه ده گوسپند ذبح کند، یک خون کرده باشد10. اول، خدمت11 خواجه فرمود که هارونی نیست هرونی است. هرون دیهی است، خواجه در آن ده بودی. بعده ms132 فرمود: این ملفوظ12 ایشان نیست. این نسخهها بر13 من هم رسیده است و14 در آن

نقل است که روزی بعضی از مریدان شیخ نظامالدین اولیا مجلسی داشتند، و از دف زنان سرودی میشنیدند، شیخ نصیرالدین محمود در مجلس بود. برخاست تا برآید، یاران تکلیف نشستن کردند. گفت: خلاف سنت است. گفتند: از سماع منکر5 شدی و از مشرب پیر برگشتی. گفت: حجت نمیشود، دلیل از6کتاب و حدیث میباید. بعضی از غرض گویان این سخن به خدمت شیخ رسانیدند که شیخ محمود چنین میگوید. شیخ را صدق معاملهآ او7 معلوم بود. فرمود: راست میگوید، حق آن است که او میگوید. در سیرالاولیا مینویسد که در مجلس شیخ نظامالدین مزامیر نبودی و تصفیق نکردندی. اگر کسی از یاران چیزی به خدمت او میرسانید که مزامیر میشنودند،8 منع میکرد.9 میگفت خوب نمیکند10 و در خیرالمجالس میگوید: عزیزی به خدمت شیخ نصیرالدین محمود درآمد. آغاز کرد11 که کجا روا باشد که مزامیر در جمع باشد و دف و نای و رباب12 و صوفیان رقص کنند. خدمت13 خواجه فرمودند که مزامیر به اجماع14 مباح نیست. اگر یکی از طریقت بیفتد، باری در شریعت باشد و15 اگر از شریعت هم بیفتد، کجا رود؟ اول در سماع اختلاف است نزدیک علما و16 با چندین شرایط مباح مر17 اهل آن را اما با18 مزامیر

ما طبل مغانه دوش بیباک زدیم عالی9 علمش بر سر افلاک زدیم

از بهر یکی10 مغبچهآ میخواره صد11 بار کلاه توبه بر خاک زدیم

بعد از12 اضطراب بسیار بر بالای بام رفت و نبشت و فرمود: مغیث را طلبید. مولانا مغیث از دست رفت و پیش ایستاده کردند و گفت: هان! مولانا بنویس که اینجا13 چه جهل بود. این سخن بگفت14 و مولانا را باز گردانید. باز مولانا [مغیث] در خانقاه نیامد و زود فوت شد.

و نیز نقل است که شیخ نصیرالدین محمود میفرمود که من چه لایقم که شیخی کنم. امروز خود این کار بازی بچگان شد. بعد از آن این بیت شیخ سنایی خواند،15

مسلمانان مسلمانان مسلمانی مسلمانی از این آیین بیدینان پشیمانی میفرمود: غم ایمان باید خورد و در پی کرامت نباید1 بود. نیز می فرمود که2 حیرانم که خلق بیمشاهده چگونه میزیند؟ نقل است از امیر سید محمد گیسودراز که فرمود: یک بار در زمان حیات خواجهآ ما در دهلی امساک باران شد. خواجه برای استسقا بیرون آمد. تضرع3 و زاری و نماز و دعایی که از سلف مروی است، همه کردند. هیچ راه در وی پیدا نبود تا آنکه بازگشتند. آن روز پای بوس بندگی خواجه کردم. فرمودند: تو آنجا نبودی؟ عرضه داشتم صدقهآ خواجه بودم. گفتند: دیدی که ms134 امروز ما را چنین و چنان میگویند و خلق بر ما می پناهند. دنبال ما میگیرند،4 هرچه کردیم، هیچ ما را به چیزی نخرید. آخرالامر چه کنیم؟5 خجل شدیم و بازگشتیم. نیز فرمود که بندگی خواجه میفرمودند6 که من کودک بودم و در مسجد پیش معلم قرآن میخواندم. در مسجد درخت آزاد بود، زاغی آمد و بر آن نشست. هرچه آن زاغ به آواز خود میگفت، من فهم میکردم.7

در خیرالمجالس مسطور است که عزیزی سؤال کرد: حالی که درویشان را میباشد، از کجاست8 و چگونه است؟ فرمود: حال نتیجهآ صحت اعمال است. عمل بردو نوع است. عمل جوارح و آن معلوم است. دوم9 عمل قلب، و آن عمل را مراقبه خوانند «و المراقبة آن تلازم قلبک العلم بان الله ناظر الیک10» بعده فرمود: اول انوار از عالم علوی نازل میشود برارواح، بعده اثر آن ظاهر میشود بر قلوب، بعده برجوارح و جوارح متابع قلب است. چون قلب متحرک شود، جوارح نیز در حرکت

نظر در دیدهها ناقص فتادست گرنه یار من4 از کس نهان نیست

بعده5 فرمود که اصل در این کار محافظت نفس است. در حالت مراقبه میباید6 که صوفی نفس را7 نگاه دارد تا باطن او جمع گردد. چون نفس گذاشت باطن پریشان گردد. فرمود: صوفی آن است که نفس ms136 او شمرده باشد. المنتهی صاحب نفس یک معنی همین است و جوگیان سرآمده که ایشان را سده8 همی گویند، ایشان انفاس شمرده میزنند، بعده نفسی سرد از سینهآ مبارک برآورد. فرمود مثل ما و شما به که ماند؟ بدان درویش گرسنه که پیش دوکان طباخ بگذرد و نعمتی پخته میبیند و بوی خوش می آید. بایستد و بگوید که تو داری باری بخور. اکنون من باری فرصت مشغولی و خلوت ندارم، همه روز با خلق میباید بود. بلکه قیلوله نیز میسر نمیشود، بارها میخواهم که قیلوله بکنم، بر میکنند9 که آینده آمده است، برخیزید10. اکنون شما که فرصت دارید، چرا مشغول نمیشوید؟ فرمود: اگر شب چیزی توانم کرد، خواندنی یا گذاردنی، اما روز اصلا مقدور11 نیست. فاما نومید نیم،

نومید نیم که پر برآید روزی این دلو تهی که در چه انداختهام فرمود: نظر بر دل داشته و دل طرف حق متوجه شمرده و بدو مشغول گردانیده، غیر حق از دل نفی کرده باید نشست تا چهها پیدا شود؟ فرمود آستین که درویشان کوتاه کنند،2 آن است3 که صوفی چون در سلوک درآمد4 این تقاضا کرد که دست خود را قلم کند تا پیش مخلوقی دست فراز نکند و5 ناگرفتنی نگیرد. اما اگر دست6 را قلم کند، از چندین عبادات محروم ماند، چنانچه وضو و غسل و مصافحه با برادر مسلمان، پس چه کند؟ آنچه نزدیک دست است یعنی آستین را کوتاه کند تا او را مذکر شود به بریدن دست و همچنین کوتاه کردن دامن جامه و موی سر تراشیدن آن است که چون در طریقت آمد، بایستی سر خود را قلم کند، زیرا که اول قدم در این راه سربازی است، اما اگر سر قلم کند از جمله چیزها ماند، پس چه کند؟ از سر موی برخیزد. آنکه موی سر تراشید، گویی سر خود را برید، ms137 چنانکه از7 سر بریده هیچ وجود تیاید میر سید ند کهه برالا أز جا هدو أ ینا عنکبوت ی) أ چیستل فرمود: میگویم10 در بیان این. تقریری برگرفتند که فهم مستمعان بدان نرسید. فرمود: فرودتر11 آییم، تقریری آسان برگرفت و فرمود: «جاهدوافینا ای لاجلنا و جاهدوافی الله ای اجل الله»12 درکلمهآ فی شدت اتصال است که درکلمهآ لام نیست. فی برای ظرف است ودر ظرف مظروف هست.13 استشهاد این آیت خواند «انما الصدقات للفقراء و

163 المساکین والعاملین علیها والمؤلفة قلوبهم وفی الرقاب» (توبه، 60/9)1 فقرا و مساکین برای سد جوع میستانند2 و در3 رقاب فک رقبت است و رقبت را حکم موت است آن کسی که برده آزاد میکند. گویی احیاء موتی میکند؛ پس در این شدت بیشتر باشد، پس این را4 به کلمهآ فی گفت. در دیگران به کلمهآ لام، زیراکه در رقاب شدتی است5 که در آن نیست. این بیان علم نحو و6 معانی و بیان بود. اما بیان مشایخ آن است که آنکه مجاهده خواهد کرد از این سه خالی نیست. یا از ترس دوزخ، یا7 امید بهشت، مجاهده خواهد کرد8 و یا برای خاص ذات پاک حق -جل ذکرهآ - آن مجاهده لله9 باشد، این فی الله10 باشد، این باید که سخت تر باشد تا حق مجاهده به جای آورده شود. «و جاهدوا فی الله حق جهاده» (حج، 78/22)11 فرمود: قدر مطلوب نمی دانند از آن12 مجاهده اختیار نمیکنند.13 فرمود: قبول اعمال موقوف است بر جذبه یعنی هر عملی که میکنند14 تا جذبه در نیامده است قبول نیست. چون جذبه نامزد15 حال او باشد، هر16 عملی که کند قبول باشد. آن جذبهآ او را17 وقت معین نیست. درصبی18 باشد یا درجوانی، یا در شیخوخیت19. اما جذبه را مراتب است. جذبهآ عوام توفیق یافتن است، در اعمال وجذبهآ خواص20. توجه قلب است به سوی حق مع الانقطاع221 عما22 سواه.

خورشید خواند سورهآ والنجم اذا 10 هوی شمع فلک زبانه فرو برد اندر آب دور زمین ms139 نشانه برآورد برسما گفتی مگر که یوسف خورشید شد به چاه کز تیرگی چو دیدهآ یعقوب شد هوا بادی برآمد از لب دریا که دامنش11 گرد سیاه سرمه همی ریخت بر فضا چون ساعتی دو12 از شب دیجور برگذشت بنشست باد و ابر13 درآمد به انجلا یک یک ستاره بر سر گردون فروغ داد چون در بهشت طلعت تابان اتقیا فراش صنع از ید قدرت برآورد14 قندیلهای نور برین نیلگون قبا15 میجست نرم نرم نسیم از کنار باغ گویی پیام دوست همین16 داد در خفا17 گرکیمیای دولت جاویدت آرزوست یاگلشن بهشت از این شاخ بینما جسمت خسی نگر نفس18 خواجه نوبهار19 جانت مسی شمر20 نظر شیخ21 کیمیا

و در مرثیهآ شیخ نصیرالدین محمود گفته است:23 ز دور محنت این نه سپهر زنگاری کدام دل که نه خون گشت از جگر خواری کجا به جام طرب مجلسی بناکردند که از سپهر نبارید24 سنگ قهاری وفا ز عالم فانی مجو که مشهورند فلک به خیره کشی اختران به غداری خزینهای است سپهر از نفوس انسانی دفینهای است زمین از بتان فرخاری تو ای عزیز که در ملک و مال مغروری مباش ایمن اگر عاقلی و هشیاری25 چه دانی آنکه در اوراق کارخانهآ غیب قضا چه نقش برآرد زکلک26 جباری زمانه صلح کند با دل تو یا خصمی فلک به دشمنی آید به پیش یا یاری27 چو28 وقت آن برسد هیچ کس نگیرد دست نه ملک نی29 ملکی نی سپاه سالاری بقابقای خدای است و30 ملک ملک خدای31 که نیست قایم و دایم کسی بجز32 باری ز دست چرخ23 ندانم کجا کنم فریاد که برگذشت به ما جور او ز بسیاری جهان به ماتم خواجه نصیر دین محمود هزارگونه فغان کرد ms140 نوحه و زاری بقیهآ سلف و34 یادگار اهل کرم که کرد ختم خلافت به ملک دینداری مهیمنا ملکا منعما خداوندا به حق نعمت قرآن و دولت35 قاری به رحمت تو که عام است در جهانبانی به عزت تو که خاص است در جهانداری که روح اعظم آن شیخ پیشوای کرم که مقتدای جهان بوده است ز اخباری36

غلاف قبر کن از پردههای غفاری1

شاعر «حمید قلندر» جامع کتاب خیرالمجالس نیز از خدمتگاران و حاضران مجلس اوست. در اصل مرید شیخ نظام الحق والدین است. گاهی همراه پدر در خدمت وی2 میرسید و به حضور مجلس شریفش مشرف میشد. در صحبت بعضی از3 خلفای شیخ آنچه مقتضای قابلیت و استعداد او باشد، استفاده کرد. اگرچه شعر او نه از آن قبیل است که او را توان با وی4 یاد کرد ولیکن به این نام مشهور شده. بیشتر شهرت او به اسم حمید قلندر است. اول در خدمت مولانا برهانالدین غریب بود و جملهای از ملفوظات او جمع آورده؛5 بعد از آن در ملازمت شیخ نصیرالدین محمود افتاد. از ملفوظات وی نیز جمع نمود، آن را خیرالمجالس نام نهاد. ابتدای تألیف در سنهآ خمس و خمسین و سبعمائة بود. اتمام آن در ست و خمسین. احوال و حکایات6 را ساده و به تفصیل7 نوشته است، رحمة الله علیه.

المشهور به اخی سراج، از مشاهیر خلفای شیخ نظامالدین اولیا است -قدس سره -. آنچه از سلاسل مریدان شیخ در این دیار مشهور است، سلسلهآ او سلسلهآ شیخ8 نصیرالدین محمود است. وی9 از عنفوان شباب که هنوز10 موی ریش آغاز نشده بود، در حلقهآ ارادت شیخ درآمده بود و در سلک خدمتگاران پرورش

در ملفوظات شیخ حسامالدین مانکپوری مینویسد که درویشی سهروردی مهمان شیخ سراج الدین عثمان اودهی شد. چون شب شد، بعد از نماز خفتن شیخ سراجالدین جامه از تن برکند و بر بسترافتاد. آن6 درویش تمام شب به نماز مشغول بود. چون بامداد شیخ برخاست و به وضوی شب نماز کرد، درویش گفت عجب کاری که تمام شب در خواب بودی و نماز بامداد بی وضوکردی! شیخ او را تواضع بسیار نمود و فرمود: شما بسیار7 بزرگید. تمام شب کار کردید، و ما کالایی داریم و دزد در پی آن کالا هست8 نگاهبانی آن9 میکردیم، و السلام10. قطعه:

اگر عاشق به مسجد در نیاید1 دل عاشق ms142 همیشه در نماز است2

پسر شیخ برهانالدین بن شیخ جمالالدین هانسوی است. وی از اعاظم خلفای شیخ نظام الدین اولیا است. جامع کمالات و مظهر کرامات بود، از3 شیوهآ تکلف عاری بود. سر غوغای خلق نداشت. در مدت عمر خود از حجره به اختیار خود به در نیامد و به در خانهآ امرا نرفت و به توکل و قناعت گذرانید. منقول است که وقتی سلطان محمد تغلق، قاضی کمالالدین صدر جهان را پیش او فرستاد وفرمان چند موضع نوشته به او همراه کرد تا او را به دنیا بفریبد، بعد از آن سلسلهآ ایذا بجنباند، چنانکه4 عادت او بود به طایفهآ درویشان. چون صدر جهان به خدمت شیخ قطبالدین منور آمد آنچه پادشاه به او گفته بود، رسانید. فرمان موضع در پیش او نهاد. شیخ قطبالدین منور فرمود: در آنچه سلطان نصیرالدین بن شمسالدین طرف أچه و ملتان میرفت، غیاثالدین را که در آن زمان ملکالامرای نصیرالدین بود، به خدمت شیخ فریدالدین فرستاد. فرمان5 موضع به خدمت او آورده6 فرمود که پیران ما این چنین قبول نکردند. طالبان این کار بسیارند، بدیشان بدهی. اکنون ما مریدان ایشانیم. ما را آن باید کرد که ایشان کردهاند. آوردهاند که بار دیگر او را با سلطان محمد تغلق ملاقات واقع شده.7 آنچنان بود که وقتی محمد تغلق طرف خطهآ هانسی رفته بود، در بنسی8 که چهارکروه از9 هانسی است، نزول کرده؛10 نظام

پسر شیخ قطبالدین منور است.

نقل است که چون شیخ قطبالدین منور را سلطان محمد تغلق پیش خود طلبید، در آن حال که شیخ پیش سلطان میرفت، شیخ نورالدین خرد11 بود. در عقب شیخ میرفت. هیبت و رعب هجوم ملوک و امرا درذات او اثرکرد. از حال بشد. هم دراین معرض شیخ قطبالدین منور براین12 حال مطلع شد و گفت: بابا نورالدین العظمة والکبریاء لله شیخ نورالدین میگوید که به مجرد آنکه این سخن به سمع من

او نیز از خلفای شیخ نظامالدین است. طریقهآ او طریقه1آ سلف بود. به زهد و ورع و فقر از میان یاران اعلی ممتاز2 بود و عیالمند بود. شیخ نظامالدین در باب او فرموده است که شهر دهلی در حمایت اوست. گویند که وی روزی در راهی میگذشت، مصلا از کتف مبارک او3 بیفتاد. او را از این حال خبر نبود. چون قدری راه برفت شخصی از عقب4 آواز داد و5 چند بار شیخ شیخ گفت.6 چون او خود را شیخ نمیدانست، این آواز آن شخص7 را به خود راه نداد8 تا آنکه آن شخص از عقب او دوید و به وی رسید و گفت که شما را چند کرت آواز دادیم که شیخ مصلای خود بستان، شما نشنیدید.9 گفت: ای عزیز من شیخ نیم، مردی بلایی فقیرم. گویند که وی در شریعت هدایه و بزدوی و در طریقت قوتالقلوب واحیاء العلوم بر10 ذکر داشت.

نقل است که ms146 اندر آنچه او از زیارت خانهآ کعبه برگشت و در این دیار رسید به خدمت شیخ خود آمد شیخ فرمود: اگرکسی خواهد که به شرف زیارت خانهآ کعبه مشرف شود، باید که به جهت زیارت حضرت رسالت - صلی الله علیه و سلم - علی حده نیت کند و برود تا مستوجب زیارت خاص آن سرورگردد و به طفیل زیارت نکرده باشد. مولانا حسامالدین چون این حرف را11 شنید، همان ساعت

نقل است که چون او را به شرف خلافت مشرف میکردند، وصیت طلبید. شیخ نظام الحق والدین - قدس سره - دست مبارک خود را از آستین بیرون آورد، به انگشت شهادت جانب مولانا اشارت کرد که ترک دنیا، ترک دنیا، ترک دنیا و2 فرمود که در کثرت مریدان نکوشی. عرض3 کرد که اگر فرمان شود بر سر آب روان در بیابان سکونت گیرم؛ در شهر آب چاه است، وضو ساختن بدان دلاسا نمی شود. فرمود که هم در شهر باش «کن کأحد من الناس»4 چون از شهر بیرون آیی و بر سر آبی5 سکونت گیری، غربت و شهری به نشان6 بر تو برسند که فلان درویشی در فلان جا7 نشست کرده است، و مزاحم وقت تو شوند. در آب چاهها اختلاف علماست و در آن شرعا وسعتی و رخصتی8 هست. دیگر عرض کرد که بر بنده وقتی فتوح میرسد، چیزی نصیب فرزندان میکنم و چیزی از برای آیندگان میدارم، وقتی چند روز میگذرد که چیزی نمیرسد و فرزندان مزاحمت مینمایند و آینده محروم میرود. در این قرض کنم یا نه؟ فرمود: در تدبیر خواهی افتاد. پس درویشی کی خواهی کرد؟ درویش آن باشد که9 اگر چیزی موجود دارد، خرج کند و الا صبرکند و بر نامرادی بسازد و خود را در تدبیر نیندازد. بعده فرمود: درویش را هردری نباید بود10 هر دری دونوع است. صوری و معنوی، اما صوری آن درویشانند که بر درها میگردند و چیزی میخواهند و معنوی ms148 آن درویشانند که در11 کنج خانهآ خود مشغول باشند و در خاطر گذرانند12 که از زید و عمرو مرا چیزی خواهد رسید.

وی از خلفای شیخ نظامالدین اولیا است. بزرگ بود، جامع علم و تقوی و ذوق و عشق، در امر دین8 صلابتی تمام داشت و عظمتی وافر. او در اوایل حال9 پیش مولانا فخرالدین هانسوی در شهر دهلی تعلم میکرد و به خوش طبعی و دقت سخن و فصاحت عبارت از ممتازان اهل شهر بود. عاقبت مرید شیخ المشایخ شیخ نظام الدین شد و محلوق گشت و از میان متعلمان برآمد و در سلک درویشان منسلک گشت و هم در غیاث پورساکن شد. بعد از رحلت پیر، برلب آب جون در محلی که الآن فیروزآباد دهلی است، مشغول شد. چندگاه بر سر خوض علایی جاکرده و مدتی دربند بسناله10 درمیان کوه است و در آن زمان بیابان و مقام شیران

نقل است که مولانا فخرالدین زرادی از شیخ نظامالدین سؤال کرد که مشغولی به کلام الله فاضلتر یا به ذکر؟ فرمودند:1 ذاکر را وصول زودتر بود، اما خوف زوال هم بود، اما تالی را وصول دیرتر بود ولیکن خوف زوال2 نباشد.3

نقل است که شیخ نصیرالدین میگفت که آنچه ما را در یک ماه و دو ماه فتح شدی، مولانا فخرالدین زرادی را در یک ساعت به دست آمدی. در زمانی که مردم شهر را به دیوگیر بردند، او نیز رفت و از آنجا به زیارت خانهآ کعبه رفت و از آنجا به بغداد رفت، و علم حدیث بحث کرد. بعد از آن به شوق دهلی که وطن قدیم او بوده،4 بازگشت و در کشتی نشست و آن کشتی غرق شد و مولانا به درجهآ شهادت رسید،5 رحمة الله علیه. نقل است که در آن ایام که محمد تغلق، خلق شهر دهلی را به جانب دیوگیر می فرستاد، میخواست که ملک ترکستان و خراسان را ضبط کند، و آل چنگیزرا از آن دیار براندازد. تمامی صدور و اکابر شهر را فرمود تا حاضر آیندو بارگاهی بزرگ6 نصب کنند و در زیر آن منبر نهند تا بر آن منبر خود برآید و خلق را در جهاد کفار تحریض کند. هم در آن روز مولانا فخرالدین زرادی را و شیخ شمسالدین یحیی و7 شیخ نصیرالدین محمود را نیز طلب فرمود. خواجه قطبالدین دبیر که یکی از مریدان شیخ نظامالدین اولیا و شاگرد مولانا فخرالدین بود، مولانا را پیش از همهآ عزیزان به درگاه سلطانی8 برد و مولانا بارها میگفت که من سر خود پیش سرای این مرد غلطیده میبینم، من به9 او مسامحت نخواهم کرد. چون مولانا را با سلطان

حافظ کلام ربانی بود. به کمال تقوی و ورع آراسته، پیوسته کتابت کلام مجید کردی و از خلق مجرد زیستی. از مصاحبان و مریدان شیخ نظامالدین اولیا بود. گویند او را با مردان غیب ملاقات بود.

نقل است که وقتی به خدمت شیخ عرضه1کرد که مرا2 تشنگی غالب شده بود، در3 پیش من کسی نبود ms151 که آب بطلبم، کوزه پر آب از غیب پیدا شد. آن کوزه، بشکستم و آب ریخته شد و گفتم که من آب کرامت نخواهم خورد. شیخ فرمود که بایستی خورد، از اینها بسیار میباشد. وقتی من نیز خواستم که شانه کنم، پیش من4 کسی نبود که شانه بیارد. در این میان دیوار بشکافت، از دیوار شانه بیرون آمد، بستدم و شانه کردم. از شیخ نصیرالدین محمود5 منقول است که فرمود در آنچه مولانا فخرالدین مروزی کتابت کردی، از خلق پرسیدی که این کتابت6 چه ارزد؟ گفتندی ششگانی جزوی. او گفتی من چهار چیتل بستانم و7 زیاده نستانم. اگرکسی برای تبرک زیاده از چهار8 چیتل کردی نستدی. چون پیر معمرشد و از کتابت ماند، قاضی حمیدالدین ملکالتجار بر سلطان علاءالدین عرضه9 داشت کرد: این چنین بزرگی10 هست تا این زمان روزگار از کتابت میگذرانید. این زمان از11 کتابت ماند، او را از بیت المال چیزی تعین شود. سلطان هر روز یک تنگه فرمود. گفت نخواهم ستد12 همان شش گانی بدهید. بعده به حیل بسیار دو شش گانی قبول کرد،

کجاست زلف تو مشک خطا کجاست که نیست

قبر او نزدیک به چبوترهآ یاران است، رحمة الله علیه.

صاحب شوق5 و ذوق بود و در سماع غلوی تمام داشت. فضلای زمانه مثل امیر خسرو و امیر حسن [سجزی] و خوش طبعان دیگر اسیر6 محبت او بودند. شیخ نصیرالدین در وقتی که در شهر میبود، به خانهآ او میبود. او را به خدمت پیر اعتقادی عظیم بود. در مدت عمر خود پشت به جانب غیاث پورنکرد و از7 خلفای شیخ نظامالدین اولیاست و قصه8 خلافت او بر آن وجهی که در سیرالاولیا نوشته آنچنان است که خواجه مبشر که از خدمتگاران قدیم شیخ نظامالدین بود ms153 و سید حسین و سید خاموش گفتند که مولانا برهانالدین از مریدان سابق است. در اعتقاد میان یاران ممتاز، چرا شاید که ذکر او به جهت خلافت به خدمت شیخ نظامالدین نکنند؟ ایشان همه اتفاق کرده او را به خدمت بردند و عرضه کردند که مولانا برهانالدین غریب بندهآ قدیم حضرت مخدوم است. پای بوس میکند و امیدوار

نقل است که وقتی که4 شیخ نظامالدین از مولانا برهانالدین غریب5 کوفته گشته بود، به سبب آن که وی6 پیر زمن شده بود و در اصل خلقت هم ضعیف بود، به سبب آن گلیمی دوتا میکرد و بر بالای آن درخانهآ خود مینشست. علی زنبیلی و ملک نصرت که از اقارب سلطان علاءالدین بودند و مرید شیخ علاءالدین7 گشته و محلوق شده، این معنی را به خدمت شیخ به نوعی دگر رسانیدند که مولانا برهانالدین بر سجادهآ شیخی مینشیند و رعایت این کار بر طریقهآ مشایخ میکند. شیخ نظامالدین از این معنی برنجید. چون مولانا برهانالدین به خدمت شیخ8 آمد، سخن نفرمود. چون از خدمت برخاست و به جماعت خانه آمد، اقبال خادم فرمان شیخ رسانید که شما همین ساعت بروید، اینجا ننشینید. وی سراسیمه و پریشان به خانه رفت و به تعزیت بنشست. مردم شهر به دیدن او میآمدند. بعد از چند گاهی امیر خسرو دستار در گردن خود کرد9 و10 در نظر شیخ بایستاد. فرمود ترک چیست؟ عرضه کرد که عفو جرم مولانا برهانالدین از حضرت التماس دارم.11 تبسم کرد و فرمود او کجاست؟ بطلبید. بعده مولانا ms154 و امیر خسرو دستار درگردن خود، هر دو به خدمت آمدند و سر بر زمین نهادند. جرم مولانا را عفو کرد و مولانا به تجدید بیعت مشرف شد. مولانا برهانالدین غریب بعد از نقل شیخ چند سال درحیات بود

از مریدان شیخ نظامالدین اولیاست. او راکتابی است مسمی به خلاصة اللطائف و3 در آنجا میگوید: «رأیت شیخی و مخدومی شیخ نظام الدین قدس سره العزیز فی المراقبة فاذا آردت ادخل فی بعض الاوقات فی مجلسه مرة رأیته جالسأ ساکنا حسن الاجتماع ولا یتحرک من ظاهره شیء و هو فاتح عینیه فما عرفنی فقال لی من انت فاذا رأیت اردت آن ارجع القهقری4 وهو یدورعینیه 5 کانه سکران قم قال لاء ینبغی للفقیرآن یتصور فی قلبه خاشعا انا جالس بین یدی الله ثم قال لی قم واجلس مع الاصحاب أنا مشغول.» رحمة الله علیه.7

ابن شیخ بدرالدین سلیمان، صاحب سجادهآ راستین شیخ فریدالدین گنج شکر بود. شانزده ساله9 بود که بر سجادهآ نشست. پنجاه و چهار سال حق آن سجاده بر

که شد به مرتبه قائم ms155 مقام شیخ فرید ز تاب نور تجلی چوکرد رویش3 عرق

هزار چشمهآ خورشید از جبین بچکید مگرکه دید ثریا بلندی قدرش

که تا قیامت خواهد بر آسمان خندید مهی4 به روشنی از بدر زاده خورشیدی

ز بدر، زادن خورشید تابدار که دید؟ چو ساکنان سپهر از حوادث ایمن گشت

کسی که در پنه ذیل عصمت تو خزید ز بهر سبحه5آ تو چرخ مهره زانجم کرد

ز مشتری رگ جانش برای رشته کشید زهی نخفتم شب در سواد مدحت تو

چو پیر در شب قدر[و]6 چوطفل در شب عید حیات بخش جهانی دم مسیحی توست

چه حد گفتن خسرو که عمر تو به مزید

مقبرهآ او در جوارروضهآ شیخ فریدالحق است. برروضهآ او سلطان محمد تغلق که مرید و معتقد او بود، گنبدی عالی عمارت کرد، رحمة الله علیه.

ابن1 مولانا بدرالدین اسحاق از اولاد دختری شیخ فریدالدین است. جامع علوم و حاوی فنون بود. در علم حکمت نیز دستی داشت، و در علم موسیقی آیتی بود. به کمال ذوق و شوق و طاعت و عبادت موصوف بود. وی امام شیخ نظامالدین -قدس سره - بود. گویند که وی از ملفوظات شیخ کتابی جمع کرده است و او را انوارالمجالس نام نهاده. وقتی گویند2 در خانقاه شیخ ابوبکر طوسی که برلب دریای جون3 است، مجلسی بود و شیخ نظامالدین حاضر بود. هرچند قوالان چیزی میگفتند، در حاضران ذوق در نمیگرفت. شیخ فرمود تا سماع بگذارند و به حکایت4 و مآثر بزرگان مشغول شوند. در اثنای این حال ذوقی3 پیدا آمد. شیخ علی زنبیلی روی به جانب شیخ نظامالدین پانی پتی که خلیفهآ شیخ بدرالدین غزنوی بود، کرد و گفت: ما5 از شما سماعی مطلوب داریم و شیخ نظامالدین اولیا به جانب خواجه محمد امام6 اشارت کرد. هر دو بزرگ برخاستند و به جای قوالان نشستند و غزلی آغازکردند. چون بدین رسیدند، بیت:

هر بیخردی که بینی امشب از من همه ms156 درگذار تا روز

شیخ نظامالدین7 قدس سره را در گرفت و در جمله اثرکرد و8 ذوقی پیدا آمد، رحمة الله علیه.

نقل است که وی میگفت: وقتی به خدمت4 شیخ نظام الدین در آمدم، دیدم که برکهت5 نشسته است مستقبل قبله و روی و چشم مبارک جانب آسمان داشته و مستغرق جمال حق گشته. من6 ترسیدم که در محلی نازک درآمدم، نه مرا راه برگشتن و نه جای ایستادن. یک ساعت نیکو ایستاده بودم و هیچ کس از خادمان حاضرنه. بعده شیخ نظامالدین بلرزید، چنانکه گنجشک بلرزد و به عالم خود باز آمد، و بر چشمهای مبارک خود7 دست بمالید و پرسید تو کیستی؟ گفتم عزیز است. بعده شفقت فرمود و مرحمت بسیار کرد، رحمة الله علیه.

پسر خواهرزادهآ حقیقی شیخ نظامالدین اولیاست.8 حافظ قرآن بود.

نقل است که روزی9 او را در حالت مرض پیش خود طلبید و خلافت داد و وصیت کرد: باید که هرچه بر10 تو رسید، نگاه نداری، و11 اگر بر تو چیزی نباشد هیچ دل خود نگران12 نداری که خدا تو را خواهد داد. هیچ یکی را بدنخواهی و جفا را

او از کرمان به تجارت در لاهور آمدی. چون بازگشتی در اجودهن شدی و2 سعادت3 ملاقات شیخ فریدالدین حاصل کردی. به ملتان رفتی و در ملتان عم او بود، نام او سید احمد کرمانی و در این آمد و شد او را با4 خدمت ms157 شیخ فریدالدین محبتی پیدا شد. اسباب و اموال کرمان را به کلی ترک داد و در ملتان پیش عم خود آمد و از آنجا به قصد ارادت شیخ عزیمت اجودهن نمود. عم او، او را گفت که شیخ الاسلام بهاءالدین زکریا هم عزیز است. سید محمد کرمانی گفت: محبت از اینها نمیشود. به اجودهن آمد و مرید شد، و ریاضتها کشید. بعد از شیخ فریدالدین5 به صحبت شیخ نظامالدین آمد و داخل یاران اعلی شد و در شب جمعه سنهآ احدی عشر و6 سبعمائة رحلت نمود و در چبوترهآ یاران مدفون شد، رحمةالله علیه.

ابن سید7 مبارک بن سید8 محمد الکرمانی1 که 10 دوم جامع کتاب سیرالاولیا11

سالت العلم من آحیاک حقا فقفال العلم شمشالدین یحیی7

نقل است که اندر آنچه سلطان محمد تغلق تیغ قهر و سیاست بر خلایق خصوصا به طایفهآ مشایخ آخته8 بود، مولانا شمسالدین یحیی را طلیبد و گفت: مثل تو دانشمندی اینجا چه کند؟ تو در کشمیر برو و9 در بتخانههای آن دیار بنشین و خلق خدا10 را به اسلام دعوت کن. مولانا از پیش سلطان، از11 برای تهیهآ 12 اسباب سفر13 برآمد و گفت که من شیخ را به خواب دیدهام که مرا میطلبید. مردم چه میگویند؟ من14 به خدمت خواجهآ خود میروم. ایشان مراکجا میفرستند؟ فردای آن روز بر سینهآ او دنبلی برآمد و بیمار افتاد. این خبر به سلطان رسید. حکم کرد که او را به درگاه ما بیارند،15 مبادا که بهانه میکرده باشند. در همین اثنای16 از این17 عالم رحلت کرد.18 قبر او در چبوترهآ یاران است، رحمة الله علیه.

نقل است که قاضی محییالدین کاشانی از شیخ نظامالدین سؤال کرد که مراقبهآ مرید مر حضرت عزت را و مر حضرت پیغامبر را و مر5 شیخ را هر یکی علی حده میباید یا جمع نیز میشود؟ 6 فرمود که جمع نیز ممکن است و علی حده هم مفید، چون خواهد که جمع کند، چنین باید کرد که بداند. بین یدی الله7 حاضر است و پیغامبر -صلی الله علیه وآله وسلم - بریمین و شیخ بر یساراست.

نقل است که چون شدت فقر و فاقه بروی8 غلبه کرد و او را اتباع بسیار بودند که به ناز و نعمت خوکرده بودند، تاب نیاوردند. این معنی را یکی از آشنایان او به درگاه سلطان علاءالدین رسانید. سلطان قضای اوده که موروث او بود، بدو مفوض

وی7 از خلفای شیخ نظامالدین اولیاست. مرحمت و شفقت شیخ در حق وی بسیار بود و8 او در ارادت و خلافت سابق بود. در وقت بخشش عطیهآ خلافت که به یاران اعلی عنایت فرمود، او را به تجدید خلافت بخشید. وی صاحب خوارق و کرامات بود. گویند که چون9 وی از منزل خود به خدمت پیر میآمد10 به خاطر او خطور میکرد که روا نباشد که به خدمت پیربه پا بروم. حق تعالی او را11 قوت طیران دادی و12 گاهی به راه سرآمدی. وی13 به حکم پیردر چندیری14 میبود و بیشتر خلق

دانشمند متبحر بود و استاد وقت و در زهد و ورع ممتاز و در آخر مرید شیخ نظامالدین اولیا شد وکمال اعتقاد به خدمت او داشت. نقل است که وی میگفت: وقتی در پانیپت میرفتم، در اثنای راه صوفیی را دیدم پیدا شد. در دل من نوعی انکار آمد. آن صوفی گفت یا مولانا با چیزی مشکل داری و مرا در علم مشکلات مانده بود هر یکی را به او میگفتم. او جوابهای موجه میگفت. چنانکه خاطر من میآسود2 تا آن حد که مسئلهآ قضا و قدر را هم بیان شافی فرمود. بعد از اتمام بحث، پرسید تو مرید کیستی؟ گفتم مرید سلطان المشایخ نظام الحق والدین. اوگفت شیخ نظامالدین قطب ماست. نقل است که وقتی او را شیخ فرمود که مولانا میان ما و میان خدا همین زبان مانده است. قبر مولانا وجیهالدین بر سر حوض شمسی است در حظیرهآ قاضی کمالالدین صدرجهان و قتلغ خان3 که نسبت شاگردی به مولانا داشتند، رحمة الله تعالی علیه.

وی سلطان الشعرا وبرهان الفضلاست. در وادی سخن وکثرت آن یگانهآ عالم است5 و نقاوه نوع بنی آدم است.6 و7 ms161 آنچه او را از مضامین و معانی در اطوار سخن

نقل است که وی هر شب در وقت تهجد هفت سی پارهآ قرآن میخواندی.4 روزی شیخ از او پرسید: ترک حال مشغولیهایت چیست؟ عرض کرد که5 مخدوم، چندگاه باشد که به وقت آخر شب گریه مستولی میشود. فرمود: الحمدلله که6 اندکی ظاهر شدن گرفت. در سیرالاولیا میگوید که چون امیر خسرو متولد شد، که جوارخانه امیر لاچین7 مجذوبی بود، او را در جامه پیچیده پیش آن مجذوب برد. گفت: آوردی کسی را که8 دو قدم از خاقانی پیش خواهد رفت.9 می تواند که قصد آن مجذوب از دو قدم مثنوی و غزل باشد. چه وی در طرز قصیده چنانچه بعضی از مخادیم فرمودهاند، به خاقانی نرسیده11 است. اگررسیده پیش نرفته. وی11 ازیاران و مریدان قدیم شیخ نظامالدین اولیاست قدس سره. غایت اعتقاد و محبت به شیخ داشت، و شیخ را نیز به وی نهایت شفقت و عنایت بود. هیچ12 کس را به خدمت شیخ آن قرب و محرمیتی که امیر خسرو داشت، نبود. هر شب بعد از نماز خفتن در

هم صاحب سیرالاولیا گوید: امیر خسرو مرحمتهایی9 که از شیخ در باب او صادرشده بود، آن را کتابت کرده است. نسخهآ آن این است: یک بار سلطان المشایخ -قدس سره - این بنده را فرمود که من از همه تنگ آیم و از10 تو تنگ نیایم. دوم بار گفت که از همه تنگ آیم تا حدی که از خود تنگ آیم و از تو تنگ نیایم. وقتی مردی به خدمت ایشان درخواست و جرأت نمود که ایشان11 نظرهایی که در حق خسرو است، یکی در کار من کن. در حضور او جواب نگفت، اما بنده راگفت: آن وقت در خاطر میگذشت که میخواستم آن12 مرد را بگویم که آن13 قابلیت بیار. وقتی برزبان مبارک خواجه رفت دعای من بگوکه بقای تو موقوف است بر بقای من. باید که تورا پهلوی من دفن کنند. این سخن به کرات به خدمت ایشان یاد داده شده است و ایشان فرمودهاند که همچنین خواهد شد. -انشاء الله تعالی -. خدمت خواجه با

در وقتی که شیخ به ریاض رضوان میخرامید، امیر خسرو حاضر نبود. همراه تغلق شاه به دیار لکهنوتی رفته بود. چون از آن سفر بازآمد، گریهها کرد و تعزیتها داشت، و دیوانگیها نمود. گفت من از برای خود میگریم که مرا بعد از شیخ چندان بقایی نخواهد9 بود. شش ماه بزیست. وفات شیخ هژدهم ربیع الآخر سنه خمس و عشرین و سبعمائة و وفات امیر خسرو هیژآدهم شوال سنهآ مذکور، رحمة الله علیه.

او را در میان فضلای عصر عزتی و مکانی دیگر بود.10 در میان مریدان شیخ نظامالدین به قربت11 و عنایت شیخ امتیازی داشت. در حسن معاملت و صفای12

لختی سخن در سماع افتاد. بنده عرضه داشت کرد که آین شکسته را درکار خود حیرت5 است از آن جهت که طاعتی و عبادتی که بباید6 ندارم. اوراد و مشغولی درویشان نیست، اما چون سماع شنیده میشود، رقتی و ms166 راحتی تمام حاصل می آید. هم7 به وقت پاک مخدوم، که این ساعت ازهوای نفس و دنیا هیچ در خاطر نمیگذرد، فرمود که آن ساعت دل از علایق خالی میشود. بنده گفت: آری. بعد از آن فرمود که سماع بر دو نوع است: هاجم و غیرهاجم. هاجم آن را گویند که اول سماع هجوم میآرد، مثلا صوتی و8 یا بیتی شنیده میشود، و این کس را در جنبش می آرد، این حال را هاجم گویند و این را شرح نتوان داد. اما غیر هاجم آن است که آن را برجایی تحمیل کند، برحضرت حق یا بر پیر خود یا بر جایی که در دل او گذرد.

یک شنبه بیستم ماه ربیع الآخر سنهآ ست عشر و سبعمائة سعادت پای بوس حاصل شد، سخن در طایفه سست اعتقاد افتاد در باب کسانی که به زیارت کعبه

مصراع:

این ره به سوی کعبه رود آن به سوی دوست

لختی سخن در تلاوت قرآن افتاد و دراین9 میان10 عرضه داشت کرد که هر بارکه بنده قرآن میخواند بیشتر واضح آن، آنچه معلوم باشد در11 دل بگذراند و12 اگردر اثنای تلاوت دل بنده به سودایی یا به اندیشهای مشغول شود، باز با خود گویم ms167 که این چه اندیشه و چه13 سود است. دل خود را به واضح مشغول کنم همان زمان بر سرآیتی رسم که آن آیت مانع آن شود او آن اندیشه14 باشد و یا آیتی دیگر در نظر آید در او حل آن مشکل باشد15 که در دل گذشته باشد. خواجه فرمود16 که این معنی نیکوست، این را17 نیکو نگاه داری.

در سیرالاولیا مینویسد که روزی میرحسن به خدمت شیخ عرضه داشت کرد

خواجه شمسالدین [قدس سره]

خواهرزادهآ امیر خسرو، از افاضل روزگار بود. غایت محبت به7 شیخ نظامالدین اولیا داشت. گویند که در8 وقت تحریمه بستن نماز تا جمال شیخ ندیدی تحریمه نبستی. از صف جماعت سر بیرون آوردی و روی مبارک شیخ دیدی، آنگاه تحریمه بستی. شیخ در مرض موت به9 عیادت او میرفت. دراثنای راه بود که خبر فوت او10 آوردند. فرمود: الحمدلله که دوست به دوست رسید.11 پایان قبر امیر خسرو قبری است که مردم آن را قبر خواهرزادهآ میر میگویند. یحتمل12 که قبر خواجه شمس الدین باشد والله اعلم، رحمة الله علیه.

صاحب تاریخ فیروزشاهی، مرید شیخ نظامالدین اولیاست1 و2 به عنایت و قرب او مخصوص بود. مجموعهآ لطایف و ظرایف بود. از هرگونه کلمات و حکایات یادداشت، واز صحبت علما و مشایخ و شعرا حظی تمام داشت. با امیر خسرو و امیر3 حسن مودتی وافر و از صحبت آن دو عزیز بر مستفیض و مستفید بود. هم از ابتدا در4 ms168 حلقهآ ارادت شیخ درآمد، و5 در غیاث پور ساکن شد. در آخر به واسطهآ لطایف طبع و فن ندیمی که داشت، به خدمت سلطان محمد تغلق متمکن6 مستقل7 گشت. بعد از او در زمان دولت فیروز شاه به مایحتاج کفایت کرد و گوشه گرفت8 و در وقت رحلت از دنیا مجرد و منزه رفت. گویند که برجنازهآ او جزبوریایی نبود. در جوار روضهآ شیخ نظامالدین در پایان والدهآ بزرگوار خود دفن یافت، رحمة الله علیه.

در سیرالاولیا میگوید9 که مولانا ضیاءالدین برنی در حسرت نامهآ خود آورده که من وقتی به خدمت شیخ نظام الدین حاضر بودم، از اشراق تا چاشت به محاوره10آ جان بخش شیخ مشغول، در آن روز بیشتر از بندگان خدا به خدمت او ارادات11 آوردند.12 دراین13 اثنا این حال به خاطر من14 گذشت که مشایخ سلف در گرفتن مرید احتیاط کردهاند و شیخ نظامالدین اولیا به کرم عام خود عام و خاص را دستگیری میکند و دست بیعت میدهد. خواستم که در این باب سؤال کنم. شیخ نظامالدین از آنجا که من بی تفتیش آیندگان را چرا دست بیعت میدهم. فرمود که حق تعالی در

قطعه:8

نخشبی خیز9 با زمانه بساز ورنه خود را نشانه ساختن است

عاقلان زمانه میگویند عاقلی با زمانه ساختن است

آنچه ظاهراست از حال او آن است که او از صحبت خلق بر کرانه بود و به اعتقاد و انکارکسی کار نداشت. گویند:10 در زمان شیخ نظامالدین ms171 اولیا سه ضیاء بودند:11 یکی ضیاء سنامی که منکر شیخ بود و دیگر ضیاء برنی که معتقد و مرید او بود و دیگرضیا12 نخشبی که نه منکر بود و نه معتقد و چنین شنیده شده است که وی مرید شیخ فرید13 است که نبیره و خلیفهآ سلطان التارکین شیخ حمیدالدین ناگوری است، والله اعلم. وفات او سنه 751 هاحدی و خمسین و سبعمائة. در سلک سلوک

قطعه:10

نخشبی تا نظر به خود نکنی مثل این کار مرده می1 نکند

هر که را سوی خود نگه باشد هیچ کس سوی او نگه نکند عزیز من! پیش از این مردمان بودهاند که از شنیدن گناه دیگران ایشان را تب آمدی و تو را از ms172 سبب گناه خود باطن گرم نمیشود. رسمی است قدیم که وقت رسیدن گل مردمان به لهو و نشاط مشغول میگردند2، از این3 هم4 هر سال که وقت رسیدن گل قریب شدی، معروف کرخی که بهار عالم طریقت بود رنجور شدی و5 گفتی گل رسید، باز مردمان به لهو6 مشغول خواهند شد. شبی درویشی صاحب وقت در مسجدی7 نماز میگزارد باران باریدن گرفت. دل او جانب حجرهآ خانه مایل شد. از گوشه مسجدی آوازی شنید، ای درویش! بدین نمازی که میگزاری تو را بر ما منت نیست. هر چه در تو لطیف است هر ساعت در خانه میفرستی و آنچه کثیف است پیش ما می گذاری.8 حکام احکام طریقت که جهان محکوم حکم ایشان است، چنین گویند: کسی اگر9 محکوم گریه باشد، به که محکوم نفس خود باشد؛ لهذا، یکی از سجادهنشینان، هر جمعه که از خانقاه بیرون آمدی هرکه را دیدی پرسیدی درکدام مسجد راه باید رفت؟ روزی یکی با او10 گفت: سالهاست که تو در مسجد میروی راه نمیدانی؟ گفت: میدانم، اما راهی که ما دراو قدوم11 نهادهایم، محکوم بودن بهتر از آن که حاکم بودن. آری خود را طفیل دیگران دانستن کاری است. بشنو بشنو! وهب منبه میگوید: کعب احبار در مسجد پس صفها12 بایستادی. از او پرسیدند دراین زیر چه سری است؟ گفت: من در توریت خواندهام که درامت محمد رسول الله - صلی الله علیه و سلم - مردان باشند که چون یکی از ایشان سر

قطعه:

نخشبی در میان مبین خود را طرهای را

قطرهای را چه سیل میخوانی

همه کس در طفیل توگردد گر تو خود را طفیل کس دانی

شیخ المشایخ، عبدالله خفیف - قدس الله سره.3 بیمارشد، ms173 طبیبی بر سروقت او4 رسید 5 گفت: ایها الشیخ ما العلة قال الوجود اذ زال6 زالت العلة7. محمد واسع که جهان وسیع در چشم همت او تنگتر از چشم موری8 نمودی، گفت: اگر گناه را بوی بودی، هیچ کس پهلوی من نتوانستی نشست. خواجه ابوالحسن خرقانی گفتی: «قرب القرب فیما نحن فیه بعد البعد».9 عزیز من هرکه به آب قریبتر، او غریقتر و هر که به آتش نزدیکتر او حریقتر. چنین گویند که وقتی جوانی بر در زبیده آمد و گفت: من بر زبیده عاشق شدهام، این خبر بر زبیده رسانیدند. زبیده او را درون خواند و با او گفتن گرفت: زینهار! بار دیگر از مثل این سخن بگذر. گفت: نتوانم گذشت.10گفت: دو هزار درم بستان. گفت: نتوانم. همچنین تا ده هزار، چون جوان نام ده هزار درم شنید راضی شد. زبیده چون این حال بدید، فرمود: تا او راکفتن بزنند.11 هذا جزاء من ادعی محبتنا و لم یکتف بنا عمالنا.12 بشنو بشنو بزرگی بود، او همه وقت چپ و راست ننگریستی، وقتی در اثنای طواف کعبه بود یکی او را آواز داد، خواست تا

نخشبی از فراغ بیرون است غم دل جز چراغ دل نبود

دل فارغ نشان بیکاری است عاشقان را فراغ دل نبود رابعه بصری4 را پرسیدند: تو ابلیس را دشمن داری؟ گفت: نی. گفتند: چرا؟ گفت:5 من به دوست چنان مشغولم که از دشمن یاد نمی آید. بزرگی را پرسیدند: دنیا به چه ماند؟ گفت: دنیا کمتر از آن است که او را مانندی باشد. شخصی بر درویشی رفت و گفت: چند روز با تو باشم؟ گفت چون من نخواهم بود باکه خواهی بود؟ گفت: با خداوند. گفت: همچنین پندار که من نیم، همین ساعت با خدا باش. وقتی شخصی، دنیاداری، از خانهآ درویشی آب خواسته، آبی ناخوش و گرم بدو دادند. گفت: این آب به غایت گرم و ناخوش است. درویش گفت: ای خواجه ما اهل زندانیم و اهل زندان هرگز آب خوش نخورند. آری! یحیی معاذ را بعد از فوت در خواب دیدند. گفتند: در عالم بالا با تو چه کردند؟ گفت: چون رفتم، پرسیدند که از دنیا چه آوردی؟ گفتم: از زندان میرسم، از زندان6 چه توان آورد؟ اگر مرا چیزی بودی، هفتاد ms176 سال در زندان نمیماندم.7 وقتی طایفه8آ مریدان پیری را پرسیدند: به کدام طریق درآییم که به خدمت9 خداوند برسیم. گفت: به کدام طریق درآمدید که شما را راه ندادند؟ گفتهاند: مروت کسی دارد که از بی مروتان نرنجد. بزرگی

در اوایل به کار مشغول بود و ملک و ملک زاده را3 یار کرده بود. در آنچه سلطان علاءالدین در عهد امیری اقطاع کرده4 داشت این بزرگ پیش او کارهای شگرف کردی. در آخر به سعادت ارادت شیخ نظامالدین اولیا- قدس سره - مشرف شد. با اختیار از سردنیا برخاست. چون سلطان علاءالدین بر سریر سلطنت مستقر یافت، خواجه مؤیدالدین را یاد کرد. چون شنید که5 تارک دنیا شده و سر بر ms179 آستانهآ شیخ نظام الدین نهاده است، بر شیخ گفتهای فرستاد که مخدوم، خواجه مؤیدالدین6 را رخصت فرمایند7 تاکاری8از پیش ما برگیرد. شیخ در9 جواب گفت10 که او راکاری11 دیگر پیش آمده است، در12 استعداد آن کار است. این سخن بر حاجب سلطان علاءالدین گران نمود13 و گفت: مخدوم! شما همه را می خواهید که همچو خود کنید؟ فرمود: همچو خود چه باشد؟ بهتر14 از خود میخواهم.15 چون پادشاه این سخن شنید دست از او بداشت. قبر او در پایان روضهآ شیخ نظامالدین اولیاست، رحمة الله علیه.

خواجه شمس الدین دهاری - قدس الله سره9-

در مبدأ حال به عمل دیوان مشغول بود و بعد از آن توبه کرد و مرید شیخ نظامالدین اولیا شد. از ملفوظات شیخ کتابی نوشت. روزی التماس کرد که اگر فرمان باشد به جهت آینده و رونده کلبهای10 عمارت کرده آید. فرمود: این کارکم از آن نیست که از آن بیرون آمدهای. قبر او در ظفرآباد است، رحمة الله علیه.

خواجه احمد بدایونی - قدس سره11 - مجرد بود و طریقهآ ابدال داشت. در سماع بی قرار بود. صاحب سیرالاولیا میگوید که روزی از این بزرگ سؤال کردم که خوش میباشید؟ فرمود: خوشی در آن

217 گفتم بر من چیست؟ قلندران کشف کردند، گفتند: نیمی قرص که از شیخ یافتهای ما را بده.1 بنده کودک بود،2 حیران ماند3 که ایشان چه دانند؟ آنجا کسی از ایشان حاضر نبود. ضرورت شد آن نیمی قرص از آستین کشیدم و به ایشان دادم. قلندران هم آنجا در دهلیز خانه که نزدیک مسجد کیلوکهری4 بود، بنشستند و آن نیم قرص پاره پاره کردند و همه بخوردند. در این میان والد بنده از پیش خدمت شیخ بیرون آمد. گفت: قرص چه کردی؟ گفتم: قلندران را دادم.5 والد بر من تیز نظر کرده6 و تأسف خورد و گفت: چرا دادی؟ نعمتی بود، همچنان شوریده، پای پس به خدمت شیخ باز رفت. خدمت شیخ، حال دریافت. هم از آنجا آغاز کرد.7 فرمود که مولانا تاجالدین خاطر جمع ms181 دار، این پسر قلندر خواهد شد. آنگاه خاطر والد بیارامید. اکنون چون خدمت شیخ، قلندر گفته است، مخدوم، نیز قلندرگوید. چون خدمت خواجه - ذکر الله بالخیر - آن حکایت شنیدند، فرمودند که8 تو مرید خدمت شیخی، من نمی دانستم، بیا کنار گیریم. بنده نزدیک رفت و خواجه به مرحمت کنار گرفت. برکتها بسیار بود و9 الحمدلله رب العالمین. مجلس نهم سعادت قدم بوس میسر شد. خدمت خواجه - ذکره بالخیر - در آن وقت حالی داشت. فرمود: چه مینویسی؟ بعده فرمود: دراین معنی چیزی10 بگوکه گهی صوفی و گهی قلندر چیست؟ بنده یک مصراع گفت: این است.

در عتت چه چر ختشری ت مجنون شو و کوه گیر و بخروش

بنده را این خت درگرقت. عرقه دشت کردم که آن نیستم و لیکن این قدر کمالیت4 دارم که خود ر میذ خق میدرم و لباسی میپوشم و در تعلم کوشش می نمایم. خواجه تغکری فرمودنه و5 ربر آوردند و آهی برکشیدند و آب از چشم روان شد. فرمودند که اگر فرمان شیخ نبردی که در شهر میباید بود و جفا و خفای خلق میباید کشید، کجا من و کجا شهر6 بودی؟ من بیابانی و کوهی و دشتی برگزیدمی. بار دیگر این بیت بر زبان مبارک راند.

بیت:

مجنونشو و کوه گیر و بخروش7

در عشق چه جای خانه داری است مج

بنده را این سخن درگرفت. بیرون آمدم، ندانستم چه کنم؟ لختی در دل کردم که در مقام خواجه خضر بروم، مشغول شوم. موضع با نزهت و مقامی خوش است. کناره کش درویشان9، در آن مقام خواجه خضر را در مییابند. ms182 باز در خاطر آمد که

مجلس سیزدهم: سعادت قدم بوس میسر شد. بنده عرضه داشت کرد که در این شهر خاطر بنده بر هیچ نیست. مگر بر روضهآ متبرکهآ خدمت شیخ،7 بعده سعادت مجالست خدمت خواجه، فرمود: تا ره نروند به منزل نرسند. اگرکسی خواهد نشسته باشد و به منزل برسد8 نتواند. مجاهده شرط است «والذین جاهدوا فینا لنهدینهم9 سبلنا.»10 بعده فرمود: حاصل از11 مجاهده چیست؟ حاصل به مجاهده12 «صرف القلب من الالتفات الی غیرالله والاستغراق فی طاعة الله.»13 یعنی حاصل مجاهده، گردانیدن دل است از غیر خدا14 به سوی استغراق در طاعت خدا، بعده فرمود:15 این سر لا اله الا الله است صرف القلب من غیر الله.16 این نفی است

مجلس سی و هشتم: سعادت قدم بوس نصیب شده.11 ماه رمضان بود، خادمان خواستند که دست بشویانند. قلندری حاضر بود، از جمع برخاست و رفتن گرفت. خدمت خواجه، - ذکرهالله بالخیر- سخن بلند کرد و گفت: درویش چرا میروی؟ قلندر ننشست. همچنان تیز بیرون رفت، خواجه خادمان را بدوانید تا خادمان برسند، او نزدیک در بیرونی12 رسیده بود. خادمان دست گرفتند و معذرت کردند، باز آوردند13 در آن محل که نشسته بود، ننشست، بالای دست بنده آمده بنشست.

پسر خرد حضرت خواجه بزرگ، معینالدین و الحق10 است. چنین گویند که او

پسر شیخ فخرالدین بن شیخ الاسلام معینالدین1 سجزی است. سوختهآ آتش محبت و دوختهآ ناوک مودت بود.2 با شیخ3 نظامالدین اولیا صحبت داشت. مدفن او در قصبهآ سانبهر طرف غروب بر سرراه اجمیرافتاده است. او را پدراو به نام برادر مفقود حسامالدین بن خواجه معینالدین نام نهاده. چنین گویند که4 حضرت خواجه بزرگ را دو جفت بود: یکی منکوحه دختر سید وجیهالدین مشهدی، عم سید حسین خنگ سوار که بر بالای قلعه اجمیر آسوده است. نام او بی بی عصمت و دیگر به ملک یمین5است. نام او امة الله و آنچنان بود که حضرت خواجه به کبر سن رسیده بود.6 هنوز متأهل نشده.7 شبی حضرت مصطفی را -صلی الله علیه و سلم - در خواب دید که میفرماید: معینالدین! تو معین دین منی، سنتی از سنتهای من ترک کردهای. اتفاقا8 همان شب حاکم قلعهآ بیتلی9، ملک خطاب نام بر سرکافران آن حدود تاخته بود. دختری از دختران راجه های10 آن دیار به دست او افتاده. ملک11 خطاب، مرید حضرت خواجه بود؛ آن دختررا به خدمت وی گذرانید و خواجه او12 را قبول کردند.13 کذا فی تاریخ بلاد جانی، و ایضا ms186 سید وجیهالدین مشهدی دختری داشت به کمال عفت آراسته و به پیرایهآ عصمت پیراسته. این دختر به حد بلوغ رسیده بود و موقوف به14 وجود کفو بود. ناگهان شبی امام جعفر

پسر بزرگ شیخ حسامالدین سوخته است. او را خرد6 نسبت به خواجه بزرگ میگویند. این منقبت او را بس7 است. درویش کامل بود، وی8 پیش از آنکه مرید شود به کسب و ریاضت کار به جایی رسانیده بود که بی واسطه از حضرت خواجه استفاضه9 میکرد. عاقبت به حکم خواجه مرید شیخ نصیرالدین محمود شد. خرقهآ

225 خلافت از وی ستد.1 یکی از احفاد خواجه شیخ بایزید ms187 است که در زمان دولت سلطان محمود خلجی که پادشاه مندوست، بعد از عمرها از سفر باز آمد و او به جای نسبت خواجه کرد، سلطان محمود خلجی او را به تدریس اجمیر نصب کرد. دانشمند بود.2 پسر خرد3 شیخ حسامالدین سوخته، شیخ قیام بابریال در غایت حسن صورت و شجاعت و هیبت و عظمت بود. از هر یکی از خواجه معین خرد4 و شیخ قیامالدین اولاد بسیار است. چشت خان که در مندو بود از اولاد خواجه معین الدین خرد5 است. نام او شیخ قطبالدین است و سلطان محمود خلجی او را چشتخان خطاب کرد وخداوند دوازده هزار سوار گردانید. سلطان محمود چون در اجمیر اسلام کرد میخواستکه چشت خان را بدهد. وی6 چون در مندو از خرد7کلان شده بود، اجمیر اختیار نکرد. از اولاد شیخ قیام الدین بابریال8 بایزید است که او را شیخ بایزید بزرگ میگویند. دانشمند بود در روضهآ خواجه درس میگفت9 شیخ احمد مجدد10 و بزرگان دیگر شاگرد اویند. اختلاف مردم که در فرزندان حضرت خواجه مشهور است در همین شیخ بایزید است،11 و منشأ اختلاف آن است که چون سلطنت دارالملک دهلی فتور پذیرفت و کافران بر12 دیار اجمیر غالب آمدند، فرزندان13 خواجه معینالدین خرد14 به جانب مندو رفتند و در آنجا سکونت کردند. نبایر شیخ قیام الدین بابریال به جانب گجرات رفتند و تعلم علم

برادر خواجه احمد است. هم در فوایدالفواد13 نقل از شیخ نظامالدین اولیا -قدس سره - میکند که وقتی من ونصیرالدین طالبعلم پیش شیخ فرید الحق والدین نشسته بودیم، جوانی آمد و زمین بوس کرد14 و بنشست. نصیرالدین از جوگی پرسید که بابوا سر موی15 آدمی به چه دارو دراز گردد؟ مرا16 از17 این پرسیدن او و18 در حضرت شیخ ناخوش آمد. ناگاه خواجه وحید نبیره19آ خواجه

مرید خواجه بدرالدین سمرقندی است. در دهلی بود و چون سلطان معزالدین

مرید شیخ رکنالدین فردوسی است. قبراو جانب شرقی حوض شمسی بر صفهآ عالی نزدیک به قبر مولانا برهان6 بلخی است، رحمة الله علیهم.

ابن یحیی المنیری. وی از مشاهیر مشایخ هندوستان است. چه احتیاج که کسی ذکر مناقب او کند. او را تصانیف عالی است، از جمله تصانیف او مکتوبات7 مشهورتر و لطیف ترین تصانیف8 اوست. بسیاری از آداب طریقت و اسرار حقیقت

هر بلا این قوم را حق داده استزیر آن گنج کرم بنهاده

برادر اعز امام مظفر! سلام و دعای کاتب حروف مطالعه1 کند. باید که در کار خود مردانه باشد. از شداید امور و از کثرت ابتلا و از امتحانات گوناگون که در راه سالک است، نباید که در کار قصور2 و فتور راه یابد. ای برادر! «عظمة الانبیا» آورده است که کار خداوند -جل و علا - بر یک نمط نیست. نتوان دانست که اقبال و فتوح حق - سبحانه و تعالی 3 بنده را از کدام راه پدید آید. از راه نعمت یا از راه محنت، از راه عطا یا از راه بلا؟ موسی پیغامبر4 را - صلوات الله و سلامه علیه - بعد از آن در تنور آتش افگندند. پس در تابوت افگندند. پس در دریا انداختند.5 پس در دست دشمن افکندند. پس در دست او موت قبطی دادند. پس از خون، گشتند6. در غربت افگندند. پس ده سال در شبانی افگندند. شب تاریک شد7 و ابر تیره برآمد و برق8 جستن گرفت و گرگان در9 رسیدند و گوسپندان رمیدند و راه را گم کرد. زن را درد زادن10 گرفت. سرما سخت فرو گرفت و آتش نه، هرچند چقمق زد، هیچ آتش بر نیامد. چون به همه وجوه درمانده11 و عاجزگشت، ناگاه فتح غیب پدید آمد تاگفت: «إنی آنست12 نارا.» (طه، 20/20)13 چون به طلب آتش آنجا رسید، گلی14 دیگر شگفت که «انی انا ربک فاخلع نعلیک انک بالواد المقدس طوی و انا اخترتک فاستمع (لما یوحی.» (طه، 12/25 -13)15، «اسرار الربوبیة غیرمعلومة لو جرت16 الاحوال کلها

مکتوب: ای برادر! آدمی زاده2 مورچهای است، در فلوات سرگردان مانده، میخواهد در زمان لطیف به مکه رسد،3 محال است محال!4

رباعی:5

دردا که غم کوه به کاه افتادهست6معشوق دل مورچه ms194 ماه افتادهست7

این واقعهآ طرفه به راه افتادهست8 درویش به عشق پادشاه افتادهست9

ای برادر! عاشق باید که نوعی از معشوق را بشاید. اگر شایسته لطف بود مراد او از معشوق برآید. اگر سزای قهر بود، مراد معشوق از او برآید. آنچه مراد معشوق از عاشق بود، تمامتر بود. «و المحب الصادق من یجعل مراده فداه 10 مراد محبوبه 11 لا یصلح لهذا الشان الآمن کان فارغا من جمیع الأعمال لا شغل له فی الدنیا والاخرة فاما من له شغل دنیاه آو علی قلبه حدیث عقباه فلیس له نصیب من خدمة مولاه ویقال آصحاب الدنیا مشغولون بدنیا هم وارباب العقبی مشغولون بعقباهم واهل النار مشغولون بما ینالون من بلواهم فمن الذی له فی الدنیا والاخرة عن مولاه خبر»12

مکتوب: امام مظفر بداند که این قسم، از علم معاملات نیست، از1 علم مکاشفات است. علم مکاشفات، در قلم آوردن فرصت نیست. اما آن مقدار که نویسند، این است که موجودات محسوس را عالم ملک گویند. موجودات معقول را عالم ملکوت گویند و موجودات بالقوه را عالم جبروت گویند. هرچه ماورای این است، آن را عالم لاهوت گویند. بدین عبارت هم میگویند: ملک عالم شهادت است و ملکوت عالم غیب است و جبروت عالم غیب غیب است. خداوند -جل و علا - غیب غیب غیب است. بعده، تقریر همچنین میکنند2 که لطافت3 عالم ملک هیچ نسبت ندارد با لطافت عالم ملکوت، که عالم ملکوت به غایت لطیف است و لطافت4 عالم ملکوت هیچ نسبت ندارد با لطافت عالم جبروت وعالم جبروت،5که عالم جبروت به غایت لطیف لطیف است ولطافت عالم جبروت هیچ نسبت ندارد با لطافت ذات پاک خداوند - جل و علا - که ذات پاک خداوند لطیف لطیف است. هیچ ذره از ذرات ملک و ملکوت نیست که جبروت با آن نیست، بدان محیط نیست و هیچ ذره از ذرات ملک و ملکوت و جبروت نیست که خداوند - جل و علا- با ms195 آن نیست، بدان محیط نیست و از آن آگاه نیست. و هواللطیف الخبیر، اوست که لطیف و مطلق است چون لطیف مطلق بود، محیط مطلق بود. هرچند لطافت بیشتر احاطت بیشتر، از اینجا فهم میکنند.6 «و هو معکم اینماکنتم7 و نحن اقرب الیه من حبل الورید» (ق، 16/50)8

آنچه توگم کردهای گرکردهای هستی2 اندر تو، تو خود را پردهای

و3 از اینجاست که میگویند: ملک با توست و ملکوت با توست و خداوند -جل وعلا- با توست. از اینجاست4 که5 میگویند: حقیقت انسانیت است که مظهر و6 آیینهآ سر حقیقت الوهیت است.

تا نیاید جان آدم آشکار ره ندانستند سوی کردگار8

ره پدید آمد چو آدم شد پدید زدکلید هر دو عالم شد پدید زیاده از این نوشتن نتوان. ما را در وقت خویش به دعای ایمان یاد دارد.9 والسلام. ای برادرا کل باختن کل یافتن است، هرکه کل باخت کل یافت.10 «لن یصل إلی الکل الا من انقطع عن الکل.»11 ونتیجه وثمرهآ کمال عشق آن است که او12 را منع وعطا ورد وقبول و رحمت و لعنت یکسان گردد. «هذا کمال فی العشق لیس وراءه کمال.»13 تا فرق میکند ناقص است. کمال آنجاست که فرق نماند. بر این14 معنی است که کسی در باب آن مرد مهجور میگوید:

خوش تر از وصال دگرانمنکر شدنت به از رضای دگران

گویند: او را بدین لعنت چندان فخر است که دیگران را به رحمت. کسی او را گفت که گلیم سیاه! لعنت چرا از دوش برنداری؟ گفت:

مینفروشم گلیم می نفروشم گر بفروشم برهنه ماند دوشم

اما این معنی نه در کارخانهآ عقل است. عقل از این معنی مفلس مادرزاد است. «العشق جنون الهیی.»1 کار دیگران،2 دیگر است و کار عاقلان دیگر. ای برادر! اگر آن معانی و احوال که بر آن برادر میگذرد، در آغاز کار ملازم وقت او شود، خام ماند و پخته نگردد و نمودن و ms196 ربودن دو حال مختلف باید تا رونده، روز به روز پخته گردد. چنانچه میوه را تا دو حال نبود، پخته نگردد و گاه آفتاب وگاه سایه. قبض و بسط و جمع و تفرقه3 غیبت و حضور، دوگانه حکمت است. دیگر صفات بشریت منافی حقایق است. پس تا صفات بشریت باقی بود، وارد در ابقا نبود. زیرا که بقا مع المنافی4 محال بود. از اینجا این مسأله تمام حاصل خواهد شد. ای5 برادر! دل قوی دار و همت بلند و امید صادق که ظهور آن دولت از محلی باشد که عقول ملکی و بشری در ادراک آن عاجز آید. مردی به مزدوری شعیب پیغمبر - علیه السلام - راضی شد و از برای تزوج صالحه ده سال شبانی کرد. در طلب آتش قدم زده،6 نور قدیم در نظر آمد و مبشر عنایت با خلعت نبوت و تشریف رسالت در رسید. این را عقل از کجا ادراک کند؟ کار به فضل است نه به استحقاق. ای چه عجب، سحرهآ فرعون، بامداد درکفر وساحری غرق، برخاستند و در قهر و تکذیب موسی کمر بسته، ساعتی نگذشته بود که تاج معرفت بر سرایشان نهاده7 بر تخت توحید نشاند و عارفان حضرت خود گردانید تا به همت از دنیا و آخرت به یکبارگی

اینجا بتافت آنچه آنجا وعده بود اینجا بیافت خوش بادا مبارک بادا تشنه تر بادا! هر که صاحب همت آمد مرد شد

د مرد شدهمچو خورشید از بلندی فرد شد باروقت باید کشید، چاره نیست و درقهر پرورده باید شد و اگرنه خام ماند. آخر کار سالک همین است، نه تنها توراست. تا نگردی نقطهآ درد ای پسر کی توان خواندن تو را مرد ای پسر ای برادر! راه توحید که دین ms197 مردان است، دریای محیط است. آنجا علم و عقل غرقند. نبشتن از کجا و گفتن از کجا؟ هرکه در این دریا افتاد، در عالم حیرت افتاد. این است که گفت. قطرهای کو غرقهآ دریا بودهر دوکونش جز

هر دو کونش جز خدا سودا بود ای برادرا آنچه در سکر و غلبه از کسی چیزی افتاده است، او در آن معذوراست.

بیت:

معشوقه مرا گفت نشین بر در من مگذار درون هر که ندارد سر من

ای برادر! بعد مطالعهآ عقوبات در تماشای عالم ملکوت، بسیار کسان را راه زده است و ایشان را گمان آنکه به مقصود راه یافتیم. سبحان الله! یکی، در کار آن سر مهجوران نظرکن و بشنو.

در زادالارواح آورده است: «قال وهب بن منبه - رضی الله عنه- قرأت فی بعض الکتب آن ابلیس لقی موسی - علیه السلام - عند الطور فقال موسی لإبلیس بئس مافعلت اذلم تسجد لإدم فقال ابلیس ما اردت آن آرجع عن دعوای فاکون مثلک إنی ادعیت فلم ارآن اسجد لسواه و اخترت العقوبة علی کذبی وانت ادعیت محبة الله فقال لک انظر الی الجبل فان استقر مکانه فسوف ترانی فنظرت ولو عصمت علیک لرایته»4 اهل محبت وذوق را اینجا کارها و سرهاست. براین نظر است که عین القضات میگوید: تو چه دانی که ابلیس کیست؟ جبرئیل صفتی باید که دزدیده در کار او

اصحاب محبت دانند که ms198 در عالم محبت چههاست! چون یوسف - علیه السلام- از پیش یعقوب - علیه السلام - برفت، یعقوب را نیز دیده رفت تا چنانچه او را ندید، برادران را نیز نبیند؛ چون به وی پیراهن یوسف باز آمد، دیده نیز باز آمد، از این معنی گفت: هر که او را یوسف گم کرده نیست گرچه ایمان آورد، آورده نیست

ای برادر! فی المثل اگر هر دو عالم را بر در تو آرند و گویند تو راست، هر تصرفی که خواهی بکن، هوشیار باش تا از آنچه فوق الدنیا و الآخرة است محجوب نگردد. قطع طریق نشود. همان گوید که آن عارف گفته است:

بیت:2 دنیاست بلاخانه و عقبی هوس آباد ما3 حاصل این هر دو به یک جو نستانیم

سلطان العارفین خواجه بایزید فرموده است: «لو اعطاک روحانیة عیسی و نجوی موسی وخلة ابراهیم فاطلب ماوراء ذلک فان فی خزانة عظمته ماوراء ذلک کثیرا کثیرا.»4 ای برادرا هر زمان از عالم محبوب این خطاب به سمع جان هر یک از عاشقان میرسد: «ایها المسافر إلی الشرق ایها المبارز إلی الغرب ایها الناظر إلی العلی ایها المسارع الی الثری این تطلب،ها اناذا5

مکتوب آن برادر رسید، شور و غوغا بسیار بود. ای برادرا چون امام شبلی را

شعر:

یاد لیلا لمن تحیر فیک5

قد تحیرت فیک خذ بیدییاد لیلا لمن

ای برادرا نوشتن و گفتن همه بیرون پرده است. درون پرده این است:

آن جملهآ قیل وقال پامال شود

چون سر ازل طعمهآ ابدال شودآن جملهآ قیل وقال.

هم مفتی شرع را جگر خون گرددهم خواجهآ عقل را زبان لال شوا ابن معز بلخی. آنچه مشهور است او را مرید و خلیفه شیخ مظفر که عم حقیقی

مکتوب: این بیچاره در عنفوان شباب و اوان تعلم مدتی در هاویهآ عصیان و خذلان وفیافی هوا و خسران5 چون قوم بنی اسرائیل حیران و سرگردان بوده، ناگاه بندگی شیخ مظفر مرحوم را سفر حجاز پیش آمده، بنده را همراه برابر بردند و مدت پنج سال ms200 به تربیت و ارشاد لیلا و نهارا معارف و حقایق را بردیدهآ خفاش صفت این گدا جلوه فرموده، هر چند این بیچاره قابلیت نداشت، اما چنانچه قرب زمان انبیا را اثر تمام است، قرب مکان ایشان را نیز اثر کمال کمال است. به تأثیر آن، به قابلیت پیوست و چیزی دید و دانست که عبارت از آن جز بدین حدیث نتوان کرد. «لو تعلمون ما اعلم لضحکتم6 قلیلا و لبکیتم کثیرا».7 بعده چون به شوق قضای ازل در هندوستان افتاد، آن معنی رو به فتور آورد و آن مطلوب به قصور باز آمد. اکنون که مدت بیست سال در حسرت نایافت برآمد و طاقت بسر آمد شبهای فراق به روز آورد. گفتم: یا رباه! به کدام وسیلت و به چه ذریعت بدان دولت رسم در این دیار اگر جهان بکام شود و فلک غلام گردد؛8 اما با دوری در سرای مهجوری مقام کردن و از

مکتوب: در فضل زمین عرب؛ مقرر باد در مکتوبات جدید خدمت شیخ که برای مغربی1 نوشتهاند، شکایتهای2 این زمین نبشته که، که را در این زمین کاری دست داد؟ چه کنم؟ تا مادر بود، پایبند بودم. چون مادر فوت شد، قوت پای رفت. به ضرورت افتاده ماندم و شیخ فضل الله سالها چهل کان طی میکرد، گشایش نمیبود. فرمان شد در عرب برو، رفت. بعد، کارها گشاده شد که در تحریر نیاید. بندگی شیخ مظفر در حیات حضرت شیخ بیرون آمده و رفته. فرمان شد: مولانا صاحب مشرف شده است و بر اصول و قانون کار مطلع شده است. از ما جدا شدن او را مضرت نیست. چون مراجعت فرمودند در اثنای راه بودند. ms201 حضرت شیخ وفات یافت. چون حضرت رسالت را در خواب دیده بودند که این بار باز گرد. کرت دیگر با فرزندان بیای. بعده ما را روان کردند. در مکه اقامت فرمودند. در فضل این زمین رساله مینوشتم. اماکه فهم خواهد کرد؟ اگر حضرت شیخ میبود، مینوشتم. بعضی یاران را صدقه شیخ آنچه اصل و قانون کاراست، معلوم شده اسبت. اصل کار مخالف هوای دنیا و عقبی است «الا الشغل بالله وما یساعده وما یعاضده من التقرب الیه - عز وجل».3

شبی که بی1 تو گذارم2 مرا3 چه روز بد است اوصاف ذمیمه چون بدل شد

هر عقده که در تو بود حل شد جمله علوم این طایفه در این سه بیت است. اگر علو همت، داعی بر سفر شود مبارک باد. «لابعد مع المحبة.»4 وصیت کاتب همین است: «ما شغلک من الحق فهو طاغوتک.»5 همین نوشته دوستان را می دهم و به خدا میسپارم. «ان خیرالزاد التقوی وکفی بالله حسیبا» (بقره، 197/2).6

بیت:

رخیل و سپاه حسبی اللهدر پشت پناه ربیالله، والسلام

میگوید: از بندگی مخدوم، شنیدم که در مکه میفرمود که در هند مرد خدا نیست. گفتم: میگویند که هیچ مقامی نیست که آنجا مردی نیست که به برکت او قایم است فرمود:7 آن صلحایند، مرد خدا دیگر است. اگر من کسی را در هند میدیدم پیش در او مجاور میشدم. مکتوب: در اصول ثلاثه: طالبان حق را دوام گرسنگی لابدی است. خواه به صوم خواه حالت افطار و جوع رکن کار است. هر چه بنا توان کرد بر جوع بنا شود. چیزهای دیگر شرط کار پیش نیست، جوع رکن همه کارهاست. آن را به همه حال نباید گذاشت. بنیاد ذوق جوع است. آن کس که قوی است، جوع بی صوم را ملازمت میتواند نمود. این کار قوی است و آنکه ضعیف و مبتدی است، نیت صوم میکند. در ضمن ms202 صوم جوع میکشد. اصل جوع است، بعده اصل اصل ربط دل

مکتوب: در نصیحت فرزند: قاضی امجد بداند درخواست کرده بود که چیزی بفرمایند و فوایدی بنویسد که در غیب به مطالعه آن انسی و انشراحی باشد؛ برای نبشتن3 و گفتن بزرگان هیچ نگذاشتند. اما کاتب، وصیت همین قدر میکند که همیشه خصم نفس خود باشی و همواره همت بر مخالفت هوا رفتن مصروف داری وکار را غنیمت داری.4 و آن، آن است که دایم در سویدای دل خود رقیب باشی هر زمان که در یاد او گذرد اسلام دانی و زمانی که از او غفلت یابی کفر شماری. «اعتبارا لااعتقادا»5 این قدر از برای دفع خصم در تحریر آمد و جوارح از معاصی صغایر و کبایر، پاک داری و به تجدید توبه و تجدید ایمان لیلا و نهارا دل خود را تفقد نمایی. وظایف که از پیش این فقیر گرفته6 در آن ملازمت نمایی و اصل کارها توبه است و مقامات توبه را نهایت نیست. «والتوبة للمقامات کالارض للبناء7 فمن لاارض له لابناء له»8 ما را و تو را همین مهم است که9 چشم و گوش و دست و زبان از معصیت و خلاف پاک10 داریم. شب و روز دراین تجسس باشیم11 که امروززبان پاک ماند یانه؟ همچنین از جوارح چه پاک ماند و چه پلید شد؟ هرچه پلید شده باشد از آن به توبه و تجدید ایمان به خدای بازگردد. ms203 چون تو دراین غم مشغول باشی و دراین اندوه و

دوزخ و جنت از اینجا میبرند راحت و محنت از اینجا میبرند

تا تواند قدم در دایره شرع5 ثابت و قایم دارد تا برخورداری صورت و معنی بیند. روزگاری عمر در فسق و فجور گذشت. در مدت عمر دو رکعت نماز پسندیدهآ حضرت میسر نشد و یک روزروزهای که آن را صوم توان گفت، دست نداد. بامداد مسلمان خاستن و تمام روز در معصیت6 گذرانیدن و هنگام خواب اسلام آوردن.

فسق است و فساد7 کار هر روزهآ ما پر شد زحرام کاسه وکوزهآ ما

میخندد روزگار و میگرید عمر بر طاعت و بر نماز و بر روزهآ ما

امروز با غم طاعت و عبادت ملاقات نیست ساعت فساعت همین افتاده است که به تجدید ایمان کلمهآ شهادت باید که فوت نشود. اگر8 این ایمان لسانی و توحید زیانی توفیق نشود و دم آخر با کلمه برآید، گویی از میدان برده شود. در مجلس وصالت خمها کشند مردان چون دور خسرو آید می در سبو نماند

عمر به آخر رسید هفتاد و یک شد. امید ماه و سال نمانده است. یاری از یاران است به زکوة مشغولی خود و زکوة فراغ خود، این مفلس بی ms204 نوا، بت پرست، کهنه گرفتار نفس اماره را به محبت شیخ هر روز و هر وقت که یاد آید، به دعای ایمان و سلامتی توحید و خیریت و عافیت1 مدد فرماید. در مکتوبی دیگر به یکی از طالبان می نویسد که نوشته بود که یک اسم تعیین کنند. درویشان اسمایی دیگرند که شعبده و تلبیس و تلمیع فرمانید، خانهآ شیخ شرف الحق والدین2 ملمع گری نشده است و نشود. در این خانه طلب حق که طریقت است، میخواهند و میخوانند و «تبری عماسوی الله» طلبند، و این بیت میخوانند.

بیت:3 به ولایت محبت سفری است عاشقان را

به جهان چه دید آن کس که ندید این جهان را

هر که قدم از غیر حق برنداشت. محنت بی حاصل است، او را در دوک و پنبه میباید بود. او را همین اوراد و نماز و تلاوت و عبادات ظاهر نافع است. کار مردان دیگر است. کار4 مخنثان دیگر. آسمانیان از آن بت پرستان نه. «ما شغلک عن الحق فهو طاغوتک و السلام.»5 فقیر طالب روز افتاده را چه پروای خاطر مردان است. به رضا و سخط کسی ملتفت نگردد. دنبال خیریت کار خود استوار باشد، به هر چه راه یابد اگر چه بتخانه باشد فرض حال باید پنداشت. حالت جوانی است، از ضعیف شدن باک نیست. در ماهی به دوسه طی، خوف مرض و هلاک نیست. بکند به خیر6 خواهد بود. بنیاد کار همین تبدیل عادت است و تغیر اوصاف ذمیمه است. این به منزلهآ وضواست. اگراین نشد نمازو روزه هیچ نیست. اصل طهارت است. در این کار اگر این دست ندهد هیچ دست ندهد و آنکه نوشته بود که سردی مزاحمت میدهد.7 اگر فرمان شود پیراهن پوشید و کفنی و خرقهآ اختیار، این چیزنوع عادت

هرکه از اهل هنر در اهل9 عیبآفتابی دارد اندر جیب غیب

عاقبت روزی بود1کان آفتاب در برش گیرد براندازد نقاب

اگر از این مشغولی خالی ماند، آنگاه وای ویلا و درد نایافت و مصیبت حرمان بالاتر از همه وظایف واوراد است.

از بختبدم اگر فروشد خورشید از ms206 نور رخت مها چراغی گیرم

چون کاروبار مردان و شیرمردان از ما نیاید، ناچار «علیکم بدین العجائز» را محکم باید گرفت و ناامید نباید بود. در همه حرکات و سکنات و اقوال و افعال کوشش بدان باید داشت که در هیچ چیزی راستی با حق فرو گذاشت نشود. در کل احوال چنانچه دارند با حق راست میباش. سخنی جامع است، مر دین و دنیای او را إن شاء الله تعالی. مکتوب: «ان الله یحب معالی الهمم و یکره سفسافها ای ردیئها.»3 علو همت آن است که روز به روز هر که در تحت «کن» در آمده است، بالاتر از آن برود و همای همت او جز بر فضای ربوبیت پرواز نکند. شیخ عبدالله تستری میگوید: «یا عبد الله لیس بشیء مثل مخالفة النفس و الهوی.»4 این تمام قوم5 با خود جنگی دارند، که تا لب6گور روی صلح نبیند. تا اگر وقتی قدمی به موافقت وی سپرده شود، خواهند به حکم حال نه، به حکم اعتقاد، زنار در برکنند و ظاهر را موافق باطن گردانند تا از نفاق بیرون آیند. کلام مجید دیری است که خطبهآ زنارهای ما بر عالمیان میخواند. «افرأیت من اتخذ الهه هواه.» (جاثیه، 23/45)7 دل از خلق برداشتن و بر حق بستن، کار اولیا و انبیا8 است. تمام عالم بر چند بیگه زمین و لقمه معلوم دل بسته خوش

مکتوب: در بیان معیت حق باخلق: مقرر برادران و دوستان باد، در این فایده سری از4 اسرار الوهیت بیان میکنم. هرکه متابع5 قدم شیخ الاسلام شیخ مظفر قدم زند، محقق او بود نه مبطل. در حجرهآ دل خویش این راز را6 مستور دارد و دل خود را7 به لوث زندقه آلوده نگرداند. «العیاذ بالله قوله تعالی و هو معکم اینما کنتم.» ظاهر معنی چنین است که خدای تعالی با شماست هر جا که باشید. بودن چیزی را با چیزی معیت خوانند و این بودن یا مجاز است، یا به حقیقت، علمای ظاهر را مذهب این است که این بودن به مجازاست نه به حقیقت، و گویند: خداوند با همه ذرات عالم است. نه به ذات بلکه به علم و بر همه ذرات قادر است. مذهب عامه متکلمین8 همچنین است. اما صوفیان به معنی ظاهر قناعت نکنند. حقیقت چیزی را طلب کنند و مذهب ایشان این است که معیت حق با جمیع9 ذرات حقیقت است. أی، او به ذات با جمیع اشیاست حقیقة لا مجازا لیکن معیت او نه چون معیت جسم است با جسم که او جسم نیست و نه چون معیت جواهر است به اجسام که او جوهر نیست و نه چون معیت عرض است با جوهر و اجسام که او

سؤال: اینجا وارد7 میکنند بر ایشان که از اینجا لازم میآید که حق - سبحانه و تعالی - به ذات خود در همهآ مواضع قذر باشد و این ممتنع و منکر است.

جواب: میگویند که اتفاق جمله اهل اسلام است که همه انواع نجاست و قاذورات را حق تعالی می آفریند و نگاه میدارد که بی حفظ او بقا محال است و اندر این هیچ عیبی و نقصانی لازم نمیآید. از این معیت نیز هیچ عیبی لازم نیاید با آنکه معلوم است که فعل بی فاعل و صفت بی موصوف هرگزنبود و دیگر میگویند روح متصرف است، در همه اجزای قالب،8 موجود است با همه ذرههای قالب و زندگی همه بدوست. با این همه از چیزهایی که در باطن قالب است از خون و جزآن هیچ خللی و نقصانی در طهارت پاکی روح و نه متکلم معیت ذات احد حقیقی با همه ذرات نامتناهی فهم نتوانست کرد، بی تقدیر تجزی و تقسیم و حلول در امکنه، لاجرم تأویل کرد والله الهادی إلی الصواب.

گفت توکی دیدی آن رخسار را چشم مجنون باید آن2 دیدار را

تا نیاید عشق مجنونی پدید3 کی بود لیلی به خاتونی پدید

گر به چشم4 من نبینی5 روی او توتیا سازی ز خاک کوی او چون مریدان را همتها6 برای طلب کارهای عالی قاصرگشت، این فقیر برای تحریضشان به قلم آورد تا چون از نعمت تصفیه قلب محروم افتند، باری از سر مراقبه با مولی محروم نمانند و خود را با او و او را با خود دانند، و دورنشمرند، که ms209 بیشتر حرمان که به خلق دامن گیرشد، از این شد که خود را از شرف معیت حق دور دانستند و بی ادب وارقدم بر خلاف رضا نهادند و السلام. مکتوب: در بیان اسمای حقیقی: حق، - عز اسمه - به اصطلاح موحدان معلوم خدمت برادر کرد و آنچه درشرح آدابالمریدین خدمت شیخ از منازل السائرین آوردهاند که اسم حقیقی عین مسمی است؛ آن بر اصطلاح اهل وحدت است وتا اصطلاح ایشان معلوم نشود، اسمای حقیقی نیکو فهم نشود و7 اسم حقیقی از آنجا روشن شود -ان شاءالله تعالی -. بدان که آب بسیط مجازی است و آب هم ذات دارد و هم وجه دارد و هم8 نفس دارد. نظر9 به هستی10 آب دیگر است و نظر بر عموم و شمول آب مر جمله نباتات را دیگر است، و نظر بر این هر دو مرتبه دیگر است. پس بدان که هستی آب ذات آب است و عموم و شمول آب جمله نباتات را وجه آب است، مجموع بر دو مرتبه نفس آب است. آب را با هر نباتی ملاقاتی خاص و طریق خاص و روی خاص است. آن نسبت و روی آب را وجه آب میگویند. اکنون بدان که صفات آب در مرتبهآ ذاتند. آن صلاحیت و قابلیت اشجار مختلف و گلهای مختلف و میوههای مختلف و مراتب اشجار و قابلیت الوان همه

او را ابوعلی قلندر نیز گویند. از مشاهیر1 مجاذیب2 اولیاست. گویند که در اوایل حال تحصیل علم کرد و طریق3 مجاهده و ریاضت و4 سلوک نمود و در آخر مجذوب شد و کتابها را در آب انداخت.5 نسبت ارادت او به یکی از این مشایخ مشهور نیست. بعضی گویند که به خواجه قطبالدین بختیار کاکی ارادت داشت. بعضی گویند: به شیخ نظامالدین اولیا و هیچ یکی از این دو نقل به صحت6 نرسیده است.7 او را مکتوب8 است به زبان عشق و محبت مشتمل بر: 1- معارف و حقایق توحید 2- ترک دنیا 3- طلب آخرت 4- محبت مولی، جملهآ آن به نام اختیارالدین میگویند و رسالهای دیگر در عوام الناس شهرت دارد که ms212 او را حکم نامهآ شیخ شرفالدین میگویند. ظاهر آن است که آن از مخترعات عوام است. و الله اعلم.

نقل است که وقتی موی شوارب او به غایت دراز شده بود و9 هیچ کس را مجال آن نبود که به وی امر به قص آنها کند، حضرت10 مولانا ضیاءالدین سنامی - رحمة الله علیه - که جوشن شریعت در برداشت، مقراض برگرفت و محاسن شریفش در دست گرفته قص شوارب کرد. گویند که بعد از آن شیخ همیشه محاسن خود را

آشمس سراج عفیف که از منتسبان و مریدان شیخ قطبالدین منور هانسوی است، نوشته است که وقتی سلطان علاءالدین خواست که نیازی به خدمت شیخ شرفالدین بفرستد، از مهابت و جلالت ایشان هیچ کس از خدام سلطان نتوانست بر این معنی اقدام نمود. بعد از تأمل بسیار خواست که امیر خسرو را به خدمت ایشان بفرستد. به این اراده یکی از مقربان خود را به خدمت شیخ الاسلام شیخ نظام الدین - قدس سره- فرستاد، که رخصت امیرخسرو حاصل کند. شیخ الاسلام بعد از تأمل به اکراه قبول کرد. امیر خسرو را رخصت فرمودند و نصیحت کردند که هر چه خدمت شیخ شرفالدین بگوید، برآن اعتراض نکنی وبه دل وجان مسلم داری.

نقل است چون امیر خسرو به حکم سلطان علاءالدین به یادگار و نیازی که همراه کرده بود به پانی پت رسید، خادمان شیخ شرفالدین وی را از حال آمدن امیرخسرو خبر کردند. اما به این طریق که خدمت امیر خسرو و فرستادهآ مولانا نظامالدین از شهر دهلی به خدمت شیخ آمده است، اجازت حضور فرمودند. چون ms213

نظم: ای که گویی هیچ مشکل چون فراق یار نیست

گر امید وصل باشد همچنان دشوار نیست2 یکقدم برنفس خود نه وآن دگر درکوی دوست

هرچه بینی دوست را با این و با آن کار نیست چند گویندم برو زنار بند ای بت پرست

بر تن خسرو کدامی یک که آن زنار نیست

خدمت شیخ شرفالدین بعد از استماع این ابیات فرمودند: خسرو خوش میگویی و خوش خواهی بود و خوش خواهی رفت. از آن درویشان نیز بشنو! خدمت شیخ این ابیات از گفتار خود برخواندند. نظم:

یم خسروان بر ما رحل استر است خسرو کسی که حلقه تجرید بر سر است سیمرغ وار روی نهفتم به قاف عشق کو عارفی که منظر او عرش اکبر است

این عقل وهم حسی رسمی مختصر است عقل کل است علم لدنی به عارفان این عقل وهم حس

س شرف نبود ز الواح ابجدیاوج جمال دوست مر او را برابر است

چنین ابیات، خدمت شیخ شرفالدین پیش امیر خسرو خواندند. خدمت امیر خسرو بسیار گریست. درین محل شیخ شرفالدین هم به زبان هندی این کلمات فرمود: 2آیه روانداهنه کنجه بوجهنه اهنه3. یعنی: این طور میگریی چیزی فهم میکنی؟ خدمت امیر گفت که من بنده هم از آن گریه میکنم که چیزی نمیفهمم. از

مکتوب: ای برادرا چون عنایت درکار تو کنند و جذبه در تو نهند.4 تو را از تویی تو بربایند، آنگاه عشق در تو درآید و جلوه حسن بر تو بنماید.5 چون حسن را دانسته باشی معشوق را بشناسی و عاشق معشوق شوی.6 فرمانی که معشوق از عاشق رسانید بر آن کارکنی. سنت معشوق و فریضهآ عاشق بر پای داری. آنگاه شناخته باشی معشوق را با عاشق. ای برادرا معشوق را هم به صورت تو آفریدهاند و میان شما فرستادهاند. تا دعوت کند به راه راست. ای برادر! باری - عز و جل- بهشت و دوزخ آفرید و حکم بر آن کرد که هر دو را پرخواهم کرد. معشوق را با عاشقان او در بهشت خواهم آورد و شیطان را با پیروان او در دوزخ خواهم انداخت. ای برادرا در

بیت:1 آن شاهد معنی که همه طالب اویند هم اوستکه از چادر نو ساخته سر پوش در بادیه هجر چرا بند بمانیم درعین وصالیم، نگارست در آغوش

ای برادر! یک غلوله قند بیار، از آن صد غلوله کن، و از هر غلوله صورتی بساز و هرصورتی را نام نه، بعضی را اسب بگو و بعضی را پیل2 بخوان. نام قند از میان دور شود همان صورت ماند که کرده است. چون کل صورت را بشکنند و باز غلوله قند سازند همان نام قند پیدا شود. در3 مکتوب دیگر میگوید: ای برادرا نمیدانم که برای چه آوردهاند؟ و چه خواهند کرد؟ خیال دایم با اندیشه4 میباشد. گاهی اندیشه میباشد5 که آیینه دل ما را میآراید و عاشق را معشوق مینماید، فرمان عاشق که معشوق رسانیده در مطالعه فرض عاشق و سنت معشوق به جا میآرد. از عشق عاشق و از حسن معشوق معمور میدارد باطن را، و از تماشای حسن، عاشق ظاهر را فراموش میکند در تماشای باطن میباشد تا چه حکم رفته است، آن به نفاذ6 میرسد. ای برادرا ناگاه خیال با نفس یار میشود، حال7 با خیال یکی شده در هوای8 روزی دنیا میآرد، آرایش دنیا خیال نفس را مینماید و در اشتیاق آن سرگردان میکند9 و بر در معشوق میگرداند. پیش هر دو10 خوار میکند و از آن خواری از شوق11 و آسایش آرایش خبر نمیباشد و باز با آن نمیآید و نمیاندیشد که باکس وفا نکرد و باکسی نخواهد کرد. نه فکر مرگ است که آمدنی است ناگاه،

شیخ ابوبکر موی تاب - قدس سره5-

در بدایون بود. ضیای نخشبی در سلک سلوک مینویسد: اندر آنچه شیخ ابوبکر موی تاب که موی در موی خود کاری داشت، از این عالم در آن عالم خواهند خرامید، بندهآ نخشبی به عیادت او رفت. او را دید هر زمان این نظم که صد هزار سر در او منتظم است، بر6 زبان میراند.

بیت:7

قالب چو غبار است میان من و تو امید که اینک از میان برخیزد

پسر شیخ فخرالدین زاهدی است. او را حقگو از آن لقب است که سلطان محمد بن تغلق حکم کرد که مرا محمد عادل گویند. او از این معنی به حضور او ابا کرد و گفت: ما ظالمان را عادل نتوانیم گفت. سلطان ms218 محمد1 او را از قلعهآ دهلی در زیر انداخت. قبر او هم در زیر قلعه است،2 رحمةالله علیه.3

ابن یوسف الحسینی4 الدهلوی، خلیفه راستین شیخ نصیرالدین محمود، چراغ دهلی است. جامع است میان سیادت و علم و ولایت. شأنی رفیع و رتبتی5 منیع و کلامی عالی دارد، او را در میان مشایخ چشت مشربی6 خاص و در بیان اسرار حقیقت طریقی مخصوص است. در اوایل حال هم به دهلی تشریف داشت، و بعد

بیت: هرکو مرید سیذگیسودراز شد والله خلاف نیست که او عشقباز شد

میررا ملفوظات است مسمی به جوامع الکلم که یکی از مریدان او6 که نیز محمد نام دارد، جمع کرده. در7 آنجا مینویسد: سخن در شفقت بندگی شیخ الاسلام نصیرالدین در باب خویش میفرمود. گفت: اول حال خواستم زود زود به ملاقات روم، اما روش نداشتم بی روش پیش پیر نروند. از پدر خویش شنیده بودم. پدر من از یاران خدمت شیخ نظام الدین -قدس سره - بود. یاران خدمت شیخ پیش پدر من میآمدند، از ایشان دیده و شنیدهام. یک بار ms219 پیش شیخ الاسلام شیخ نصیرالدین8 رفتم، فرمود: شما هر بار پگاه9 میآیید و من در آن وقت ملول میباشم، البته میخواهم حکایتی با شماگویم و من در آن ایام پانزده ساله بودهام، متحیر ماندم.

به فراغ دل زمانی نظری به خوبرویی

به از آنکه چترشاهی همه عمرهای و هویی فرمود: چون در مسائل کلامیه سخن در فضل صحابه افتد، من به هیچ مباحثه شروع نکنم بنا بر اتهام، اما بر مخلصان اصحاب، وقتی اگر بحثی کردهام، بعد از تأکید و سوگند عقیدهآ من6 به دل راست است که افضل صحابه ابوبکر، ثم عمر، ثم عثمان، ثم علی، - رضوان الله علیهم اجمعین-7 اما بحث لفظی هر آنچه آمد گفته میشود. با خلق بیگانه این قدر هم نکردهام و8 فرمود: علما اختلاف کردهاند که مسلمان را موت بهتر یا9 حیات؟ بعضی حیات گفتند، و بعضی ممات،10 اما رای من این است که در ایام حیات رسول الله - صلی الله علیه و سلم -حیات بهتر و بعد از وی ممات. فرمود: شخصی علی را از اصحاب علی پرسید: «صف لنا اصحابک! فقال عمن تسألون؟ فقالوا عمارا فقال مؤمن ملی11 ایمانا حتی مشاشته12. قالوا وسلمان؟ قال عنده علم الاولین والآخرین. قالوا وحذیفه؟ قال صاحب سررسول الله - صلی الله علیه و سلم - عنده علم المنافقین. قالوا وانت یا علی؟ قال وایای تریدون؟ قالوا نعم. قال اذا سألت أعطیت واذا سکت ابتدیت.»123 هر چه خواهم بیابم و اگر من خاموش

عجب این است که من واصل و سرگردانم؟

فرمودند: ms224 حالت ممدوح در سماع این است که از خود نشود، با خود باشد. هر چه کند و6 بگوید بداند. لیکن حالتی او را فرو گرفته باشد که از آن حرکات و سکنات که در7 آن وقت از وی8 صادر میشود، امتناع نتوان9 آورد. چنانچه مرد غضوب در حالت غضب و سماع وقتی10 بی هوشی هم آرد. لیکن آن11 حالت، ممدوح نباشد. مقصود در سماع جمع هم و توجه دل بر یک چیزاست و خالی کردن از هر چه12 نه آن یک چیز است. پس حالت بی خودی مباین و مفوت این باشد، هر آیینه ممدوح نبود. فرمود13 که مولانا جمالالدین مغربی در فصوص ا مهارتی داشته14 و مردی

سمر چهل و ms226 نهم: یک روز چنین اتفاق افتاد که آبی طول و عرض آن ماشاءالله تا چه قدر باشد اما عمقش از کمر زیادت نیست، جمعی میروند. یکی در آن میان، من9 هستم. یک دختری سالی پانزدهی او نیز در میان آب میرود، تحفه این است. ما همه برهنه ایم. آن دخترک را جمالی است که اگر از پرتو او خلقت حورا باشد،

الملکی الحسینی،6 ازاعاظم خلفای شیخ نصیرالدین محمود است. در توحید و تفرید مقام عالی دارد. از افراد اولیاست.7 در آنچه او از احوال ظاهر و باطن خود نوشته است، عقل حیران است.8 اگر اینها9 همه بی شائبه10 تأویل و صرف ظاهر مراد است، پس وی از کاملان وقت خود است ms227 - قدس الله سره-. او را تصنیفی است مسمی به بحرالمعانی دروی بسیار از حقایق توحید و علوم قوم11 و اسرار معرفت بیان کرده. سخن را مستانه میگوید. به دو کتاب دیگر یکی دقایقالمعانی و دیگر

فریدم فرد بنشستم که در خود ز فردیت بسی انوار دارم

اگر موسی نیم موسیچه هستم درون سینه موسیقار دارم

از شراب2 شوق گشتم مست او هست من گم گشت اندر هست3 او

بود ms231 ما در بود او نابود شد هر چه جز غیرش بدان4 مردود شد

چون مجرد گشتم از هستی5 تمام نی وجودم ماند آنجا6 و نه نام چون شده فانی محمد از وجود غیر او دیده7 که کس دیگر نبود پس ای محبوب! بعد از تجلی ذات در حجرهآ شیخ اوحد سمنانی بی هوش افتاده بودم. در این هفده روز خدمت شیخ در حجره میآمد و بوسه بر پیشانی من میزد. اگر شیخ مطلع احوال من نمیبود، خود مصاحبان حجره مرا دفن میکردند که مرده است. بعد از آن به عالم صحو آمدم. این از سبب مبدای تجلی بود. بعد از این مدت باز به هر طرف که نظر میکنم، نور میبینم که به این فقیر متصل است و این صورت افاقیهآ مقام فردانیت است که به همهآ کائنات بر سبیل فتوت قابض است. این همه از انفاس متبرکهآ فرد حقیقت - قدس سره - بود که روزی خدمت سلطان المحققین امیرکبیر، جعفر نصیر مکی8 پدر فقیر، در خدمت مخدوم من نشسته بود که امیر جعفر محمد، شهباز میدان لاهوت است. سیصد و هشتاد و چند اولیا و اقطاب وافراد را نعمت دروی9 تأثیر10 است. او بدین نعمتها مشرف خواهد شد. این فقیر در آن روز پیش حضرت مخدوم مولانا شمسالدین یحیی11 خلیفهآ شیخ نظام الحق والدین - قدس سرهما - تلخیص می خواندم. «الحمد لله رب العالمین.» (حمد، 1/1) ای محبوب! چون در این مقام وصول یافتم، این ابیات را به نطق آوردم.

ابیات:12

ن که در دو عالم در راه تو جز تو نیست خرسنگ میدان به یقین که در دو عالم تم هذا المکتوب الشریف السلخ من شوال سنة اربع وعشرین وثمان مائة. ونیز در بحرالمعانی میگوید: آنچه از10 زبانم در قلم میآید. پس زبانم اقتباس از دلم میگوید11 و دلم اقتباس از روحم میکند و روحم اقتباس از روح علی میکند و روح علی اقتباس از روح نبی و12 روح نبی از13 کلام بی حرف وصوت حضرت الوهیت

بیت:2 از دعای زاهدان چون برنیاید کار من شاهدان را پایبوسم، بو که دل کاری کند

در آخر کتاب بحرالمعانی مینویسد که روز پنجشنبه بیست و هفتم ماه محرم مکتوب سی و ششم مینوشتم و قلم در اسرار عشق میراندم. قلم در این محل که «ز رغبا تزدد حبا»3 رسید و فهم4 در حالی دیگر در آمد. آنگاه سر بر زانو نهادم. حضرت رسالت را - علیه ms235 السلام - دیدم که در مسجد قبا باکل صحابهآ کرام و اولیای اعظام از امیرالمؤمنین علی -کرم الله وجهه -تا قطب عالم، شیخ نصیرالدین محمود حاضرند. حضرت رسالت - علیه السلام - به لفظ فارسی فرمودند که ای فرزند! مست حضرت لم یزل ولا یزال،5 بحرالمعانی را بیار، فی الحال من سی و پنج مکتوب و سی و ششم که در این محل رسیده بود، ببردم. بر دست مبارک حضرت رسالت علیه السلام دادم، حضرت رسالت به سرعت نبوت تمام بخواند. «فقال علیه السلام: آلحمد لله الذی الهمک و اولاک علم الاسرار ثم قال ارشدک الله فی زیادة علمک.»6 به لفظ فارسی فرمودند که ای یاران، این مصنف بحرالمعانی مردی است که جمیع کلام مجید را معانی حقیقت بیان کند و اگر علم روی زمین همه شسته شود و یک ورق نمانده باشد و این شخص قلم بر دست گیرد، همهآ علم را از بر بنویسد. بعده فرمان شد که ای فرزند مست حضرت لم یزل و لایزال بیش از این اسرار در صحرا منه، که امور شریعت در جهان قصور پذیرد و اهل شریعت را در خاطر نفور گیرد. من7 قبول کردم. بحرالمعانی را هم از این مکتوب سی و ششم به اتمام رسانیدم.

ای صورت تو جهان معنی با صورت توست جان معنی

یک شاخ9 گلی نبسته صورت چون لوحه10آ بوستان معنی

از صورت توست خاطر ما منزلگه11 کاروان معنی

هر عضو کند ms237 به صد زبان پیش از صورت تو بیان معنی

در صورت وصف تو محمد تا حشر نهاده خوان معنی

والسلام والاکرام رحمة الله تعالی علیه رحمة واسعة.2

لقب او مخدوم جهانیان است. جامع است میان علم و ولایت و سیادت. او مرید شیخ الاسلام شیخ رکنالدین ابوالفتح قریشی است -قدس سره -. خلیفهآ شیخ نصیرالدین محمود و2 با امام عبدالله یافعی - رحمة الله علیه - در مکه معظمه صحبت داشته. در خزانهآ جلالی که یکی3 از ملفوظات اوست، از وی بسیار نقل میکند. سیاحت بسیار کرده و از بسیاری اولیا نعمت و برکت یافته. مشهور است که وی هر که را معانقه کردی، نعمتی که آن کس داشت، بستدی. یعنی چندان4 توجه و خدمت کردی5 که آن کس بی اختیار میشد، در دادن هر نعمتی که داشت و در تاریخ محمدی مینویسد که وی اول خرقه از عم خود شیخ صدرالدین بخاری پوشیده، کلاه ارادت و خرقه تبرک از شیخ الاسلام سندالمحدثین شیخ عفیفالدین عبدالله المطری در حرم شریف نبوی -علیه السلام والتحیة - پوشیده.6 مدت دو سال در صحبت او ملازم بود و کتاب عوارف و دیگر کتب سلوک پیش او تلمذ نمود و اخذ طریقت کرد و تلقین ذکر یافت. و شیخ عفیفالدین فرمود که مقراض راندن شما موقوف است در کازرون، چون به کازرون رسید. شیخ امامالدین برادر شیخ الاسلام امین الحق والدین گفت که شیخ امینالدین دروقت رحلت مرا وصیت کرده است که سید جلالالدین7 بخاری قصد ملاقات من8 کرده از أچه و ملتان می آید. شیطان در اثنای راه او را دروغ باز نموده که شیخ امینالدین از سرای مستعار به دارالقرار خرامید. سید جلال بخاری طرف مکه مبارک رفته است، وقت مراجعت در کازرون خواهد رسید. و او را سلام من برسانی و سجاده و مقراض من بدو دهی و مجاز9 و خلیفه من گردانی. شیخ امامالدین همچنین کرد. سید السادات از آن پیربه

نقل است که وی روزی نشسته بود، آتش از جایی برخاست. مشتی خاک برگرفت و نام شیخ محییالدین عبدالقادر را به آواز بلند برخواند و خاک را به جانب آتش انداخت، فی الحال آتش پست شد. تکملهآ فارسی که در دیار ما مشهور است، یکی از مریدان مخدوم، تکملهآ کتاب روض الریاحین امام عبدالله یافعی را ترجمه کرده است. تاریخ6 ولادت مخدوم جهانیان، شب برات سنهآ 7707 سبع و سبعمائة، وفات او در8 عید قربان سنه 9785 خمس و ثمانین و سبعمائة ومدت عمر هفتاد و

خلیفه شیخ سراجالدین عثمان الملقب به اخی سراج است. در ابتدای حال از اغنیا و اکابر وقت بود، به غایت مبجل5 و معظم6 و در آخر در سلک مریدان شیخ انتظام یافته، فقر و انزوا اختیار فرمود. گویند که چون شیخ7 اخی سراج با نعمت خلافت از پیش شیخ نظامالدین رخصت یافت و8 خواست که به جانب وطن اصلی متوجه شود، به خدمت وی التماس کرد که در آنجا شیخ علاءالدین مردی دانشمند و عالیجاه است، مرا با وی چگونه به سر آید. فرمود: غم مخور که وی خادم تو خواهد بود، و آنچنان شد که شیخ فرموده بود.

نقل است که شیخ سراجالدین را بیشتر احوال سواری میبود، طعامهای پخته همراه او میگردانیدند و خادمان شیخ دیگ آش گرم بر سر شیخ علاءالدین می نهادند، چنانکه موی سر او رفته بود و9 گذر شیخ از پیش خانه خویشان او بودی

نقل است که روزی قلندران در خانقاه شیخ علاءالحق فرود آآمده بودند، گربهای همراه داشتند، جایی برفت. قلندران گفتند: شیخ گربهآ ما بیار! شیخ گفت: گربه کجا یابید؟ قلندری گفت: بر شاخ آهو مینمایی، فرمود:1 هم از شاخ بیابی! دیگری خصیه نمود، فرمود: از خصیه بیابی! چون بیرون آمدند، قلندری که ذکر شاخ کرده بود، گاوی بیامد او را2 به شاخ زد. کسی که خصیه نموده بود چنان آماسید ms240 که هم بدان مرض هلاک شد. شیخ علاءالحق خرج بیشمار داشت، بهحدی که پادشاه وقت غیرت برد و گفت: خزانهآ من به دست پدر شیخ است، او میدهد. حکم کرد که شیخ از شهر من برآید و به سنار گانو3 برود. تا دو سال در سنارگانو میبود. خادم را فرمود که هر روز خرج از آنچه داشت، دو چندان کند، و شیخ را خرج فراوان بود. اما هیچ وجه استقامتی نداشت و دو باغ از بزرگان ایشان که حاصل آن هشت هزار تنکهآ نقره بود، کسی گرفت. هیچ وقت4 بر زبان نیاورد و به خلق بخششهای بیاندازه میکرد. میگفت که عشر عشیر آنچه مخدوم من داشت، از خرج ندارم. قبر او در پندوه است، وفات او در سنه 5800 ثمانمائة. مرید و خلیفه شیخ نصیرالدین محمود شاگرد مولانای معین الدین عمرانی و استاد قاضی شهاب الدین است.

نقل است که در ایامی که در دهلی به تحصیل علم مشغول بود، بعد از حضور درس و استفاده، به ملازمت شیخ نصیرالدین میرفت. مولانا معینالدین را انکاری

مخدوم، را اگر چه در اول خوش نیامد، آخرالامر بنا بر اضطرار به تکلیف 5 راضی شد و به دیدن ایشان رفت. از در دروازه درآمد، متوجه خانقاه شد، مخدوم، از خانقاه6 برآمده، اندرون خانه در آمدند و به خانه رسیده برگشتند، ظاهرا خوردنیها ms241 پخته بود و برنج ساده و جغرات می بایست. فرمود7 و آن را فرموده در خانقاه آمدند و8 با مخدوم، ملاقات نمودند و ساعتی با یکدیگر صحبت داشتند. خادم شیخ سفره آورد9 و الوان طعام در مجلس حاضر کرده،10 فاما برنج ساده و جغرات که به ظاهر مخالف صاحب سرفه و بلغم باشد، پیش مولانا نهادند. مولانا را انکار زیادت11 شد. شیخ فرمود که میل کنید! بسم الله الرحمن الرحیم. از هیبت شیخ امتناع نتوانستند نمود و چند لقمه از آن تناول کرد. بعد از رفع سفره، سرفه به زوری آمد، فرمودند: تا طشت حاضر ساختند، و آنچه مادهآ سرفه و بلغم بود، همان لحظه به تمام رد کرد. و همان برنج و جغرات شفا بخشید. عقدهآ انکار مولوی منحل شده ارادت و اعتقادی عظیم، نسبت به خدمت شیخ پیدا آمد و با یکدیگر خوش بودند و مولانا خواجگی پیش از آمدن صاحبقران امیر تیمورگورکان بنابر رؤیای صالحه که میر سید محمد گیسودراز دیده بودند، و از آمدن مغل اخبار نموده، از دهلی برآمده

دانشمندی عظیم و استاد بود. حواشی کنز و حسامی و مفتاح تصنیف اوست. چنین گویند که سلطان محمد بن تغلق که قاضی عضد را به دیار هندوستان طلبیده و توشیح متن مواقف به نام خود التماس نموده بودند هم مولانای مذکور را فرستاده بودو آبار فضل و دانش ازوی آنجا به ظهورآمده وسبب نامدن قاضی عضد بدین دیار آن شد که چون پادشاه عصر وی شنید که قاضی قصد این حدود میکند، از جمیع املاک و اسباب سلطنت برآمده به خدمت وی آمد و التماس نمود که شما بر تخت سلطنت بنشینید و من خدمت شما بکنم. غیر از منکوحهآ خود، هرچه دارم همه از آن شماست. قاضی عضد چون این همه مروت و ms242 همت از وی دید، فسخ عزیمت دیار هندوستان نموده و نیت استقامت آن دیار محکم ساخت، رحمة الله علیهم اجمعین.

از مریدان شیخ نصیرالدین محمود است و در فضایل و علوم ظاهری بسیار ماهر بود. اگرچه میان ایشان و مولانا خواجگی مؤاخات بود، اما در برآمدن از شهر دهلی موافقت نکرد تا آنکه افواج قاهرهآ گورکانی در رسید و ولایت دهلی را نهب و تاراج کرد و متعلقان مولانا احمد اسیر شدند. بعد از تسکین فتنه، خلاص یافته به مجالست امیرتیمور رسید. میان ایشان و شیخ الاسلام که نبیرهآ مولانا برهانالدین مرغینانی صاحب هدایه بود و جهت تقدم و تأخر مجلس، گفت و گوی شد. امیرتیمور گفت که ایشان نبیرهآ صاحب هدایهاند. مخدوم گفت که صاحب هدایه پدر کلان ایشان بود. در چند محل از هدایه خطاکرده است، ایشان اگر یک جا خطا

واجب بر اهل مشرق و مغرب دعای تو ای پیش از آنکه در قلم آید ثنای تو واج ای در بقای عمر تو نفع جهانیان باقی مباد آنکه نخواهد بقای تو قبر و گنبد مولانا احمد اندرون قلعهآ کالپی است. یزارو یتبرک به. او را قصیدهای است در نعت که در وی داد فصاحت و بلاغت داده است. چند بیت از وی نوشته میشود. قصیده: اطار لبی ms243 حنین الطائرالفرد وهاج لوعته قلبی التایهالکمد و اذکرثنی عهودا بالحمی سلفت حمامة صدحت من لاعج الکبد بانت تؤرقنی و القوم قد هجعوا من بین مضطجع منهم ومستند ما زار طرفی غمض بعد بعدکم و لاخیال سرور دار فی خلدی لیتالهوی لم تکن بینی و بینکم و لیت حبل ودادی غیر منعقد کانت مواسم ایام و غرتها ولت سراعا علی رغم ولم تعد عشنابها و عیون البین راقدة والقلب فی جذل والدهر فی رقد والهم منصدع والکرب مندفع والجد مرتفع کالأنجم السعد والشغب ملتهب والعهد منصرم والشمل منتم لم یرم بالبدد حتی استهل غراب البین فارتحلوا عندالصباح وشدوا العین بالقتد من کل هوجاء مرقال عذافرة یبدو النشاط علیالوهاد والنجد کانآه لم یکن بینالحمی أنشس الی اللوی وکان الحی لم یفد

عطفا علی و رفقا بی و مکرمة فلیس غیزک یا مولای ملتحد

شفع إلیالله لی فی آن یثبطنی عن الهوی و ذوی الدنیا وعن سدد

یا رب صل و سلم دائما ابدا علی النبی نبی الحق والرشد

محمد احمد الهادی لأمته إلی الصراط صراط غیر ملتحد

و صحبه و ذویه الطاهرین و من أجبتهم شفغا فی الغیب والبغد

مالاح برق و ماسح الغیام علی ربی الفلافکساها حلة القتد

و اعبق الروض بالازهار موثقة ممطورة بحی باکر فزد

و ما تغرد عصفور علی فنن غض الأرؤمة مخفل و ملتبد

از اجلهآ خلفای شیخ نصیرالدین محمود است و منظور نظر شیخ نظامالدین نیز شده. گویند که پدر وی سوداگر بود و تعلق ارادت به شیخ نظامالدین داشت و به غایت کبر سن رسیده، هیچ خلفی نصیب او نشده. اکثر احوال به فقدان این نعمت متألم میبود. روزی در وقت حالت شیخ حاضر بود. شیخ پشت خود را به پشت او مالید و او را به خلفی بشارت داد. از آنجا که اعتقاد او به خدمت پیر درست بود، به قصد استیلا پیش زن رفت. حق - سبحانه و تعالی - او را به فرزندی امیدوار ساخت. چون متولد شد، او را به خدمت شیخ برد. شیخ او را در کنار خود گرفت تا پسر در کنار بود، نظر او بر جمال شیخ بود به وجهی که اثرشعور از آن نظر ظاهر میشد. حاضران مجلس این معنی را معاینه مینمودند. شیخ ms245 از جبهآ خود جامه پاره جداکرد و برای او به دست خود خرقه بدوخت. او را به شیخ نصیرالدین محمود سپرد و به جلالتشأن او خبرداد. او را صحایف است بسی فصیح و متین، مشتمل بر معارف و حقایق و مواعظ و حکم و او را در صنعت طب مهارتی تمام بود. نقل است که یک بار او را پریان ربوده بودند، تا برای یکی از ایشان که بیمار بود، علاجی بکند. چون علاج او موافق افتاد و بیمار ایشان صحت یافت، او را خطی نوشته دادند تا به سگی که در فلان کوچهآ شهر افتاده میباشد بنماید. او خط را آورد

صحیفه در مدافعت عقبات برادر دینی -اعزهالله فی الدارین - را عواقب امور به خیرباد. همانا مطلوب او خواهد بود، تا چون کیفیت عقبات معلوم شد، واقعهآ آن نوشته آید و مقرر داند اگرچه داعی را آن منزله1 نیست و آن مرتبه شیخ کامل است که بداند لیکن برحسب2 التماس اخوی بدانچه مقدر بود3، نوشته آمد. عزیز من، اول عقبهآ معاصی را بداند که حق تعالی ناظر است و4 بر ضمایر مطلع5 «ان السمع و البصر والفوأد کل اولئک کان عنه مسئولا.» (اسراء، 36/17)6 و در خبر7 «ان لم تکن تراه فانه یراک.»8 نظر کند و بر عمر اعتماد نکند. مرگ را در قفا داند و امیدها راکوتاه کند9. چون براین مواظبت نماید، هرآیینه شرم و خوف غالب آید10 دشمن مغلوب گردد. دوم شهوت شکم و فرج. باید، این علت را ms246 به معجون: «الشیطان لیجری من آبن آدم مجری الدم ففیقوا مجاریه بالجوع والعطش»11 علاج کند و دل خود به مفرح «تجوع ترانی»12 خوش دارد. ازمائدهآ «الجوع طعام الصدیقین.»13 غذاگیرد، و از کوثر:

بیت10: حسن گر عشق میورزی چنین بر جان چه میلرزی

به یک دل در نمی گنجد غم جان و غم جانان

دریغا! آن بزرگ، بین چه میگوید: «لو کان البر بالدر والناس کلهم عیالی و الله لا

بی دوست خاک بر سر جاه و توانگری

ششم اعزا و اهل و اتباع را اگر برای نفقه و غیر آن مزاحمت نمایند به توقیع «قل لازواجک ان کنتن تردن الحیوة الدنیا و زینتها فتعالین أمتعکن واسرحکن سراحا جمیلا وان کنتن تردن الله و رسوله والدار الآخرة فإن الله اعد للمحسنات منکن اجرا عظیما،» (احزاب، 29/23)3 دفع گرداند. چون کار به مهر رسد، اگر ممکن باشد بدهد و یا بدهاند و الا به ضرورت حبس ms248 مفلسی اختیار باید کرد و آن خود وی را خلوت خوش بود. اما امید آن است که اگر سالک در این کار صادق بود، اهل و تبع، جمله وی را موافقت نمایند و به عاقبت4 همه راه او گیرند و برکت صحبت او نیز درایشان اثرکند. هفتم فرمان مادر و پدر راگوید: «و ان جاهداک علی آن تشرک بی مالیس لک به علم فلاتطعهما.» (لقمان، 51/31)5 شرک خفی حاصل خواهد شد. زیرا چه، هرچه نظر در غیر است شرک است، فاما با6 ابوین سخن با نرمی و با ادب7 تمام گوید و در کار خدا چست بایستد و خویشاوندان را اگر نصیحت کنند، گوید.

نه همرهی تو مرا راه خویش گیر و برو تو را سعادت بادا مرا نگونساری

عزیز من! هرکه تو را از کار خدای باز دارد، دشمن توست و قول دشمن درگوش نباید کرد. هشتم مشقتهای بیوجه و مجاهدات و ریاضات بیوقت را اینجا احتیاج به شیخ است و جز این چندین عقبات و موانع دیگر است که آن را جز1 شیخ نشناسد و جز به تلقین او در نتوان یافت. نهم اعتقاد خلق و تواضع ایشان را به لاحول: «لیس فی الوجود الا الله.»2 دفع گرداند و خود را مرده انگارد و خلق را سنگ و کلوخ شمارد و حقیقت بداند که «لایملکون لإنفسهم ضرا و لانفعا و لایملکون موتا و لاحیوة ولانشورا.» (فرقان، 3/25)3 و کسی که چنین بود، به دیگری چه4 نفع و مضرت تواند رسانید و هم آنکه مقرر است که کسی را عاقبت و خاتمت معلوم نیست، به رد و قبول طاعت اطلاعی نه و نیز توفیق از حق تعالی است: باید این معنی را بر دل خود مکرر و مقرر گرداند تا از5 این آفات به کرم الله تعالی6 خلاص یابد. جوانمردا این راه دور و دراز است به تقریر و تحریر در نمی آید. گفتم که شیخ میباید ms249 آنگاه چنانچه داند راه نماید. والله ولی التوفیق والحمد لله رب العالمین و الصلوة علی رسوله محمد وآله اجمعین والسلام.

از اصحاب و خلفای شیخ زینالدین الخوافی است. عالم بود به علم صوری و معنوی، به اصل از ملتان است و در هرات نشو و نما یافته. چون شیخ زینالدین الخوافی از دار فنا رحلت کرد شیخ سراجالدین ملتانی را به اجازت شیخ به جای او نصب کردند و در هرات به احیای اوراد و اذکار شیخ خود مشغول گشت. نقل است که شیخ زینالدین فرمود: چندین هزار آدمی مرید من شدند هیچ کس رضای مرا چنان نگاه نداشت که سراج ملتانی و سالها مرا مجاورت و خدمت کرد.

نقل است که یکی از اکابر گفت که از کسانی که مرا معلوم شده است که از اولیای اللهاند، یکی سراجالدین ملتانی است. این چنین است در ذکر مشایخ هرات. قبر او در نهرواله است که از بلاد گجرات است.

وی2 مرید شیخ قطبالدین منور هانسوی است که3 در کوهستان نارنول است. ریاضات شاقه کشید4، کار خود به مجاهدهآ به جایی رسانید که دام و دد مسخر او شدند و وحوش و طیور با او انس گرفتند. چنین میگویند که چون وی میخواست که به زیارت پیر خود به جانب هانسی برود، شیری را از بیشه میگرفت و بر وی سوار میشد و ماری بر دست میکرد و متوجه مقام پیر میشد، چون نزدیک مقام پیر میرسید شیر و مار را رها میکرد و پیاده در شهر می درآمد. نقل است که روزی شیخ قطبالدین منور بر سر دیواری نشسته بود سید تاجالدین را حالتی دست داده بود هم چنان در عالم بیخودی بر پشت شیر سوار شده5 پیش شیخ درآمد، چون نظر شیخ قطبالدین بر وی افتاد فرمود: ای6 سید! این حیوان جانی دارد و مردان خدا اگر به دیواری حکم کنند که جماد است، به رفتار درآید، ms250 گویند که آن دیوار که7 شیخ بر او نشسته بود جنبیدن گرفت. فرمود: ای دیوار! من سخنی بر سبیل فرض میگفتم، تو به جای خود باش. قبراو بیرون نارنول نزدیک به شهر است و تولد او نیز در همین شهراست - رحمة الله علیه - و سید تاجالدین را پسری بود که او را شیخن ابدال گفتندی، تارک دنیا بود و از دنیا بر قدر ضرورت اقتصارکرده، دایم الاوقات به خدا مشغول بودی. بر در خانهآ ایشان سنگی افتاده بود که هنوز آن سنگ بیرون دهلیز خانهآ ایشان موجود است. بالای آن سنگ کاسهآ

یکی از اولاد او مردی بود نام وی تاج الافاضل و از وی پنج پسر شد. همه دانشمند و متقی، یکی از پسران او قاضی مجد بود، پدر شیخ احمد مجد که ذکر او ms251 در محل خود مذکور خواهد شد و او را هفت پسر بود همه عالم و عامل، رحمة الله علیهم اجمعین.6

آبای کرام او از مشهد به ملتان آمده، متوطن شدند. و او در زمان سلطان فیروز -انارالله برهانه -از ملتان در لباس سپاهیان به ولایت دهلی قدوم آورد. چون بزرگی و دانشمندی او را مشاهده نمود، در1 مدرسهای که سلطان مذکور بر2 بالای حوض خاص علایی بنا فرموده3 و مقبرهآ خود نیز در آنجا ساخته است، مدرس ساخت. سالها در آن مقام بر مسند درس و افادت نشست.4

نقل است که وی هر شب جمعه حضرت رسول الله -صلی الله علیه و آله و سلم- را در خواب می دید5 و برلبالالباب فی علم الاعراب که متنی است متین، منسوب به قاضی ناصرالدین بیضاوی و در دیار ما شهرت دارد، شرحی دارد طویل و بسیط، که مشهور به یوسفی است، قابل تنقیح و ایجاز و اختصار است و بر منار نیز شرحی دارد، مسمی به توجیه الافکار. او شاگرد مولانا جلالالدین رومی است که از تلامذهآ مولانا قطبالدین رازی شارح شمسیه و مطالع است و قبر سید یوسف هم بر سر حوض خاص است. وفات او در حدود سنه 6790 تسعین و سبعمائة، رحمة الله تعالی علیه.

ابن قاضی رکنالدین الشریجی الکندی، خلیفهآ شیخ نصیرالدین محمود است. دانشمند فیاض7 بود. درویش کامل، اوستاد قاضی شهابالدین است و به غایت

قصیدهآ لامیه:

ابیات:

نقل است که جمیع خدمتهای فقرای خانقاه پدر خود از جامهشویی و آب گرم کردن او میکرد. اول خدمت آنجا نه به وی حواله بود. اتفاقا درویشی را درد شکم بود، بی وقت به آب خانه درآمد و شیخ نور به وقت معهود برای برداشتن آن رفته بود، تمام نجاستها بر جامه و اندام او افتاد. شیخ علاءالحق آنجا میگذشت و او را به این حالت دید، خوشحال شد. فرمود که حق این خدمت به جا آوردی، حالا خدمت دیگر بکن. در رفیق العارفین که از ملفوظات شیخ حسام الدین مانکپوری است نوشته2 که شیخ نورالحق والدین -قدس سره - تا هشت سال در خانهآ پیر خود هیزم کشی میکرد. وقتی اعظم خان برادر بزرگ او که وزارت داشت، او را به این حالت دید، گفت: قاضی نور همه نعمتهای شما غارت گردید. روزی شیخ علاءالحق فرمودند که در چاهی3 که عورات آب برمیکشند زمین لشن است، پای میلخشد و سبوی میشکند. برگردن نهاده بیرون کرده بده تا چهار سال این کارکرد و در عرسها آب پر میکرد و بیشتر یاران دستاربند سبوی پربر سر کرده می آوردند. بیشتر خلق بنگاله (بنگال) میخندیدند و هم وی میگوید که شیخ نورالحق والدین فرموده که مشایخ پیشینه، نود و نه منزل قرار دادهاند تا سلوک تمام گردد، به عدد اسمای الهی. و پیران ما پانزده منزل تعین کردهاند. این فقیر سه منزل اختیارکرد:

منزل اول: حاسبوا قبل ان تحاسبوا4.

منزل دوم: من استوی یوماه فهو مغبون5.

منزل سوم: عبادة الفقیر نفی الخواطر6 بدین عملها کار سالک تمام گردد، - ان شاء الله تعالی - هم وی میگوید که روزی شیخ مشغول بوده و شورشی اثرکرد و از

و هم وی میگوید که روزی شیخ از خانه بیرون آمد و بر پالکی سوارشد، هربار این مقدار بر زبان مبارک ایشان میرفت. مصرع: همه شب ms255 بزاریم شد که صبا نداد بویی2 و آب از چشم روان میرفت، آخر در خانهآ عجوزه خود که بیوه بود، رفت ایشان چیزی از راه دین پرسیدند از آنجا هم گریه کنان بیرون آمد و فرمود: ما را اگر ببخشید به طفیل عجوزه ببخشید. هم وی میگوید که روزی سواری فرموده بود، خلق بسیار همراه بود و در گریه بیهوش بود و اشک از چشم بیاندازه میرفت. بنده پیشتر شد، فرمود: خدای تعالی چندین خلق را مسخر ماگردانیده است، بعضی سجده میکنند و بعضی پای میلیسند و بوسه میزنند و مصافحه میکنند و نباید3 که فردای قیامت سر ما پایمال ایشان گردانند. هم میگوید که شیخ میفرمود4: نهایت ریاضت آن است که هر وقت که دل را بجوید ملازم حق - سبحانه - یابد، چه در خواب و چه در بیداری، چنانچه طفل چون بر محبت چیزی خواب کند، بعد از انتباه همان چیزرا طلبد. هم وی میگوید که در وقتی که مرا وداع کرد، فرمود: در سخا همچو آفتاب باشی و در تواضع همچو آب، و در تحمل همچو5 زمین و جفای خلق بکش. و هم وی میگوید که شیخ من هرگزگلیم نمی پوشید مگر در زمستان، و بر سجاده نمینشست و میگفت: حق سجاده نشستن آن است که هر که بر آن نشیند چپ و راست نبیند. هم وی6 میگوید که روزی شخصی پیش آمد هرچه خواست از جنس دشنام گفت و شیخ همه را میشنید و هیچ تغیر به حال او راه نمییافت. آخر سخن آن شخص این بود که بیا دزد خدا! شیخ دست او بگرفت و گفت ما با خداییم و خدا با ماست. در جماعتخانه

مکتوب نور به جانب نجم بیچارهآ حزین. نور مسکین عمر به باد داده و بوی مقصود نیافته و در تیه حیرت و میدان حسرت چون گوی سرگردان شده.

همه شب به زاریم شد که صبا نداد بویی ندمید صبح بختم چه گنه3 نهم صبا را

عمر از شصت گذشته و تیر4 از شست جسته و از شر نفس اماره یک ساعت نرسته، جزباد بر دست، و آتش در جگر، و آب دردیده و خاک بر سرنپیوسته، جز ندامت و خجالت دست آویزی نه و جز در دو آه پای گریزی نه. مصراع: درد را باش ای برادر درد را.

مردان دین پر درد بایدز محنت فرقشان پرا گرد باید هر چند دست و پا زدیم به مقصود نرسیدیم2.

مگر که کار به سامان شود، نشد یار از جفای خویش پشیمان شود، نشد گفتم مگر زمانه عنایت کند، نکرد بخت ستیزه کار به فرمان شود، نشد دنیا جای غرور و نفسک جسور4 و حق غیور و ms257 مقصود دردل، کی تواند5 سرور، «اؤحی الله تعالی الی داؤد و یا داود بشر المذنبین6 بأنی غفور و انذر7 الصدیقین بانی غیور8.»

بیت9: کردیم بسی سپید سیمی از ما نشد این سیه گلیمی شستیم بسی به چاره سازی پیراهن ما نشد نمازی و نیز در مکتوبات او مسطور10 است: قرار درویش در بیقراری، و عبادت درویش از غیر حق بیزاری، مشغولی به غیر حق، گرفتاری، و طاعت بی استغراق باطن بیکاری، و ظاهر آراستن11 بدکاری، خون جگر خوردن بزرگواری، و چشم از غیر حق12 دوختن بر خورداری، عوام در طهارت ظاهر کوشند، و خواص در طهارت باطن، از حق تعالی ندا آید وعتاب13 شود «عبدی طهرت منظرالخلایق سنین و

سید صدرالدین راجو قتال بخاری - قدس الله سره5-

ارادت و خلافت از پدر خود سید احمد کبیر داشت، و از برادر خود مخدوم جهانیان، سید جلال بخاری نیز دارد و بعد از وی بر سجاده خلافت نشست. گویند که مخدوم جهانیان، بارها بر زبان مبارک میراند که حق - سبحانه و تعالی - ما را به خلق مشغول داشت و شیخ راجو را به خود و وی پیوسته در عالم استغراق بودی و با خلق انبساط و اختلاط نکردی. کذا فی التاریخ المحمدی و بیشتر پیوند مردم به سلسلهآ ارادت مخدوم، به واسطهآ اوست. بعضی به وساطت ولد او شیخ ناصرالدین محمود نیز میرسند. بزرگ بود و صاحب تصرف. قبر او در أچه است و وفات او در سنه (...).

آبا و اجداد او از کبرای ms258 خطهآ ایرج بودند و به منصب عهدهداری6 متعین و منصوب، آخرالامراو را جذبه به دست داد و به کلی ترک حطام دنیاوی نموده. آنچه ادرارات و انعامات متعین داشت، همه را به طوع و رغبت گذاشته در طلب علم و

شیخ یوسف بده ایرجی - قدس سره -

آبای کرام وی از خوارزم به و سایط بعضی حوادث روزگار در ممالک هندوستان آمده، در خطهآ ایرج متوطن گشتند و این شیخ یوسف2 شاگرد و مرید خلیفه خواجه اختیارالدین است و از خدمت سید جلال بخاری و شیخ راجو قتال نیز به نعمت خلافت واجازت مشرف گشته و تألیفات دارد مثل:3 ترجمه منهاجالعابدین امام غزالی و اشعار نیز دارد و صاحب تاریخ محمدی مرید و معتقد اوست. چنین مینویسد که روزی در خانقاه خود سماع میکرد، هم در آن حالت جان به حق تسلیم کرد سنه 4834 اربع و ثلثین و ثمانمائة. هم در صحن خانقاه مدفون گشت. سلطان علاءالدین مندوی گنبدی عالی بر سر قبر وی عمارت کرد، رحمة الله علیه.

شیخ قوامالدین - رحمة الله علیه -5

مرید و خلیفهآ مخدوم جهانیان است. در تربیت و ارشاد مریدان مقام عالی داشت. مقبرهآ او در لکهنو است. یزار و یتبرک به، وفات او در سنه (...).

نقل است که چون روز اول5 او را به مکتب فرستادند، روز اول در ذکر الف و معانی و حقایق گفت که حاضران حیران ماندند. و شیخ مینا حصور بود و مجرد از دنیا، در حین سلوک بسی ریاضات شاقه کشیده بود. گویند که اکثر به زیارت شیخ سارنگ رفتی و مقبرهآ شیخ از آنجا که او بود، موازنه بیست کروه بود. هم به نعلین چوبین بودی، و بارها پای برهنه رفتی و راه صحراناهموار و خارستان بودی و شبها بردیوارنشستی و بیداری کردی. تا اگرخواب غلبه کند برزمین بیفتد6، و اگربر زمین نشستی خارها گرداگرد خود افشاندی7، تا اگر خواب آید و بیفتد خارها بخلد و بیدار گردد. و بارها در هوای زمستان پیراهن به آبترکردی و در صحن حظیرهآ شیخ قوامالدین نشستی و بیدار بودی. مقبرهآ وی در لکهنو است، یزار و یتبرک به، وفات

بیت3:

همت بلند دار که دادار کردگار بر همت بلند کند فضل خود نثار

و این حدیث میخواندند: «یا ابن آدم انفق انفق»4 و این آیت خواندند: «و ما تقدموا لآنفسکم من خیر تجدوه عندالله هو خیرا واعظم اجرا» (مزمل، 73/25)5 فرمودند: در مجلس درویشان، آمدن آسان است و سلامت بیرون رفتن دشوار. این ضعیف عرضه داشت کرد: بندگی سیدالسادت، سید بهاءالدین جد مادری این ضعیف می فرمودند: تا آنکه بتوانید، گرد طایفهآ درویشان نگردید و اگر بخواهید که گرد ایشان گردید، چشم و گوش و زبان راگرد آرید و دل را حاضردارید. دولت پای بوس حاصل شد. به زبان مبارک فرمودند در سمرقند این درویش در مسجدی درآمد و در آن مسجد دانشمندی سبق میگفت و متعلمان گرد او نشسته میخواندند. این درویش با جامههای محقر و کلاه بر سر داشته، دور نشسته بود، متعلمی نسخهآ حسامی میخواند و اعراب سقیم میخواند. این درویش از دور نشسته گفت: اعراب غلط میخوانی، آن دانشمند شنید، فیالحال برخاست و با این درویش ملاقات کرد و محلی که سبق میگفت، در آن محل، این درویش را نزدیک نشاند و سؤالهای علم اصول کرد و این درویش هر ms267 سؤال را جواب گفت. آن

نبیرهآ مخدوم جهانیان، سید جلالالدین بخاری است. از وطن اصلی خود به گجرات رفته و توطن کرده. نام او سید برهانالدین است و مشهور در زبان خلایق دیار11 به قطب عالم است. روضهآ او در بتوه است. سه کروهی از احمد آباد. وفات او

پسر قطب عالم است، نام او شاه منجهن است و لقب او شاه عالم. وی نیز در احمدآباد آسوده است. روضهآ او زیارتگاه و تفرجگاه7 اهل آن شهر8 است. مقامی عالی و جایی لطیف ونظیف وفسیح است و شب جمعه نیک و بد مردم شهر به زیارت بروند. اکثر9، شب نیز در آنجا بگذارند. گویند10 که وی را در سلوک این طریق طوری عجیب و طریق11 غریب بود. حال طافح و سکری غالب داشت. در بعضی اوقات لباس حریر میپوشید و بر مشرب ملامتیه12 میرفت ولیکن برهان

بیت: به هر زمین که نسیمی ز زلف او زده است هنوز از سر آن بوی عشق میآید

و یکی از صلحای وقت و مقبولان درگاه که در آن دیار برکت آثار بودهاند:

داورالملک - قدس الله سره6- نام او عبداللطیف است. هم در لباس سپاهگری و صورت عام به معنی خاص و علامات خصوص اتصاف داشت، مناقب و مآثراو بسیاراست. آثار عظمت و قبول او بی شمار. قبر او در بعضی از قریات گجرات قریب جوناگره (جوناگده)7 است و خلایق آن دیار و مردم ولایت دکن از مسافتهای بعید به زیارت وی هر سال میآیند، خصوصا کوران و بیماران، چنانکه در ولایت ما غلغله و غوغای پیر بهلیم است، جز آنکه احوال و اوصاف8 حمیده داورالملک معلوم و مشهوراست و از پیر

قاضی محمود - قدس سره2 - از جمله مشایخ ولایت گجرات است. صاحب شکر و ذوق و عشق و محبت و مشرب، حالت و حلاوت جگریهای وی که به زبان هندی دارد دستور قوالان آن دیار3 است، به غایت مطبوع و مؤثر و بی تکلف و آثار عشق و وجد از سخنان وی لایح است.

نقل است که در وقتی که4 او را دفن میکردند، پدر بزرگوار او گوشهآ کفن از روی او برداشته نگاهی به جانب او میکرد، او نیز چشم بگشاد تبسم کرد. پدرگفت: بابا محمود این چه اداهای طفلانه است؟ همچنان، باز چشم بر بست. وی در ابتدای

شیخ وجیهالدین - قدس الله سره -

دانشمندی علی الاطلاق و جامع کمالات4 و برکات. مسن و معمر و مرتاض، مشغول به تدریس علوم و تصنیف کتب و تربیت و ارشاد طالبان بود. بر اکثرکتب شروح و حواشی و تألیفات هم دارد و در لباس هم به وضع عوام آن دیار اکتفاکرده. انتساب و اعتقاد وی در تصوف به شیخ محمد غوث بود، اگرچه مرید جای دیگر بود وفات او در سنه پا599 سبع و تسعین و تسعمائة ودر صحن خانقام خود ms272 آسوده بدان دیار به ملاقات وی مستسعد شد، به بعضی اذکار و اشغال سلسلهآ علیه قادریه مشرف گردید. اکنون جانشین او خلف صدق اوست. شیخ عبدالله موصوف است6 به علم و حلم و ریاضت و غربت و همت و عفت و سایر اخلاق درویشان.

شیخ علاءالدین قریشی - قدس الله سره - به گوالیری مشهور است، زیرا که توطن او در اول در گوالیار بود. مرید و خلیفه سید محمد7 گیسودراز است و جامع است میان علوم ظاهر و باطن8. چون سید

او نیز مرید و خلیفهآ سید محمد گیسو دراز است. جامع بود میان علم ظاهر و باطن و به زیارت حرمین شریفین رسیده و کتاب عوارف المعارف را پیش حضرت سید گذارنیده و مثال خلافت و اقتدا یافته. او را مصنفات است مثل: تکمیل در نحو و مشاهده در تصوف و غیره. قبر او نیز در کالپی است.

حافظ قرآن بوده13، دراوایل حال به صحبت مخدوم جهانیان، سید جلالالدین14 بخاری پیوسته و سالها امامت ایشان کرده. از کثرت عنایت و شفقتی که حضرت مخدوم را به او بوده، بعضی امامان دیگر که تکمیل علوم ظاهری کرده بودند، رشک بردند. حضرت مخدوم را بر آن اشراف15 شد، فرمود که سراج تا کعبهآ معظمه را نمیبیند، تکبیر تحریمه نمیگوید. میگویند که از وی کرامات و خوارق عادات بسیار سر بر میزد و در اخفای آن بسیار میکوشید.

نقل است که چون شاه مدار در عهد او از جانب هرمز به کالبی تشریف آورده ms273 بود، طریقهآ او جذب خلایق بود، عوام بسیار بر ایشان گرد آمدند و شهرتی عظیم شد. بعضی اوضاع ایشان برخلاف ظاهر شریعت بود، در آن زمان قادرشاه بن سلطان محمد که از نبایر سلطان فیروز شاه بود و بعد از فوت پدر حاکم بود، از شنیدن شهرت شاه مدار جهت ملاقات ایشان سوار شد و در آنجا که شاه منزوی بود، رسید. خادمان شاه گفتند که حالا وقت نیست و حکم نیست که خبر توانیم کرد، ظاهرا با درویشی خلوت داشتهاند. به حاکم چنان نمودند که جوگی آمده است، شاه به او صحبت دارند. قادرشاه به خادمان شاه گفته که ایشان را بگویند که در شهر ما نباشد و خود برگشته به منزل آمد. چون خبر به شاه مدار1 رسید برآمده از آب گذشتهاند2 و بر او دعای بد کردند3 و خادمی را فرمودند که سه روز منتظرباش و خبر او را بیار. چون ایشان از آب گذشتند آبله بر اعضای قادرشاه پیدا شد، او از حرارت آبله بی طاقت شده پیش شیخ سراج سوخته آمد، شیخ پیراهن خود را به او داد، به مجرد پوشیدن4 به حالت اصلی بازآمد و اثری از آبله و حرارت در او نمانده. خادم شاه مدار چون5 دید که او پناه به شیخ سراج آورده، مأیوس شده و از آب گذشته خبر به ایشان رسانیده. شاه مدار از آنجا متوجه جونپورشد و از آنجا بازگشته به6 مکن پور که موضعی است در نواحی قنوج، آمده و همان جا بود. غرایب احوال و عجایب اطوار از وی نقل میکنند، گویند که وی در مقام صمدیت که از مقامات سالکان است، بود. تا دوازده سال طعام نخورده و لباسی که یک بار پوشیده بار دیگر احتیاج به تجدید غسل او نشده. اکثر احوال برقع بر رو

درویشی بود صاحب برکت و کشف و کرامت. سهروردی بود. با شیخ نور قطب عالم4 معاصر. آوردهاند که روزی در سر او فروخواندند که در این مقام قطب نزول خواهد کرد. تهیه اسباب مجلس کرد و بر شیخ نور التماس کرد که در سر من چنین گفتهاند و در این زمان جزشما قطب نیست در منزل من بیایند5. شیخ نور دعوت او را اجابت کرد و در منزل او برفت. بعد از خرج شدن طعام قوالان حاضر آمدند. همهآ اکابر وصدور جمع6 بودند. چون قوالان قول برگرفتند، صدر جهان برخاست و گفت: نامشروع است. روان شد. بعد از آن که مفتی روان شد، همچنین همه منکران سماع رفتند. یکی مولانا تاجالدین اسبیجابی7، داماد شیخ علاءالحق8 که مردی دانشمند بود نشسته ماند و قوالان را منع کرد، فایده نداشت. قوالان این بیت بر

شیخ نورالدین را حظی پدید آمد و ذوقی روی نمود و در سماع شد. مولانا تاجالدین بحث آغاز کرد، شیخ جواب داد: چون غوغا از جانب مولانا بسیار شد، شیخ تفت شد. گفت: مولانا تاجالدین چندین شوخی مکن. مولانا چون درخانه آمد تمام اندام ms275 او را آبله گرفته بود. نعوذ بالله من غضب الله.

مولانا تقی الدین اودهی - قدس سره2 - به غایت متقی بود، کار او آن بود که کتاب اورادی داشت آن را میگرفت و در آخر شب از خانه بیرون میآمد. تمام روز در جایی مشغول میبود، چون پاره از شب میگذشت به خانه می آمد. آوردهاند که ابدال3 بر مولانا آمدند و گفتند که تو در میان ما باش. مولانا گفت: من بارزن و فرزند دارم با شما بیخانمانان مرا صحبت بر نخواهد آمد. آوردهاند که مولانا تقیالدین کنیزکی خریده بود، روزی آن کنیزک فرزندان خود یاد کرد. مولانانیم شب او را با خود برد، و امان داد. روزدیگر چون زن مولانا شنید، عتاب آغاز کرد. قضا را بعد از چندگاه آن زن با شوهر و فرزندان بیامد و در پای مولانا افتاد که ما همه بنده4آ شماییم. فرمود که ما5 همهآ شما را آزادکردیم، رحمة الله علیه.

پسر بزرگ شیخ نور، قطب عالم است. بسیار بزرگ و متواضع و منکسر و صاحب حالت بود. شیخ حسامالدین مانکپوری میگوید که او میگفت: والله من از سگ بازار هم کمترم. وقتی کاتب حروف این حکایت را به خدمت والد خود نقل کرد، گفتند که در تمام عمر2 این کلمه را حسب حال خود یافتهایم3، رحمة الله علیه و علی جمیع العارفین.

شیخ انوار4 - رحمة الله علیه5-

پسر خرد شیخ نوراست. بزرگ بود و سخی، گوسفند را فربه کردی و برای فقرا ذبح کردی و خورانیدی و خود نخوردی. شیخ حسامالدین در مکتوبات6 خود مینویسد که روزی مخدوم زاده شیخ انوار را پرسیدم که عشق چه باشد؟ فرمود: مردمان که چشم فرازکرده مینگرند، آن میبینند که دوست میآید یا خیال دوست یا پیام دوست وگرنه چشم برای چه میگشایند؟

میر سید اشرف سمنانی - قدس سره7-

او را خلق آن دیار سید اشرف جهانگیرگویند، از کاملان است صاحب کرامت و تصرفات. در سیاحت به ms276 امیر سید علی همدانی - قدس سره - رفیق بود. عاقبت8 به جانب هندوستان افتاد و در حلقهآ ارادت شیخ علاءالحق درآمد. او را پیش از ارادت مقامات عالیه ازکشف وکرامات حاصل بود. در حقایق و توحید سخنان

مکتوب بیست و دوم: برادر اعز ارشد، جامع العلوم قاضی شهابالدین نورالله تعالی قلبه به انوارالیقین دعای درویشانه و ثنای برکیشانه از درویش اشرف قبول فرمایند. نامه که مندرج به بعضی از سخنان بود، رسید و استفساری که از مبحث فصوصالحکم به نسبت فرعون تقاضا کردهاند به وصول انجامید. بباید دانست که در مغلق ترین مقدمات وی آن است که بسیار شارحان در اینجا پیچیدهاند و سخن به اصل مبحث نرسانیدهاند. حضرت شیخ - رضی الله عنه - میگوید که فرعون را میگویند که ایمان یأس دارد یا ندارد؟ چه ایمان یأس به اطلاع اهوال دوزخیه و استطلاع نکال اخرویه میباشد، وی را نبود، چه وی به ترهیب غرق و تخریب مستغرق ایمان آورد، کما جاء فی القیصری: «لما کان ایمان فرعون فی البحر حیث رای طریقا واضحا واسعا عبر علیها بنو اسرائیل قبل الغرغره وقبل ظهور احکامالآخرة مما یشاهده الناس عندالغرغرة جعل ایمانه صحیحا معتدا به فان ایمانه بألغیب لانه کان5 قبل الغرغرة ms277 لا بمعاینة عذاب الآخرة کماهو شان ایمان الیأس فمن یؤمن عند القتل6 من الکفار فهو صحیح من غیر خلاف وفی الفصوص فقالت لفرعون فی حق موسبی إنه قرة عین لی ولک7 فیه قرة عینها8 بالکمال الذی حصل لها9 کما قلناء وکان قرة عین

گر برآید کاری از دست کسیبه که در کارش زند صد دست و پای

کار باید کرد کان از روی دل کار او نبود بود کار خدای

از آنجا که درویشان اطراف روزگار و دلریشان اکناف دیار فهمیده داند7 که نسبت به فقیر جناب ایشان را سری و صحبتی است8 ضرورت میگردد که گاه گاه تصدیع اوقات شریفه داده میآید، معذور خواهند داشت. والسلام. خلیفهآ شیخ صدرالدین حکیم است، در اوایل حال از علمای دهلی بود. سالها در مسجد جامع دهلی که پای منار شمسی است، بر مسند ms279 درس و افادت جای داشت و در آخر مرید شیخ صدرالدین حکیم شد و به سلوک این طریقه مشغول

سوزن و رشته از پی پیوند آن بدو این بدوست حاجتمند

ابریق و کاسه دلالت میکند به رعایت فقرا و مهمانان به نانی و آبی. نمکدان و ms280 طشت و آفتابه دلالت میکند برکندوری یعنی کندوری پیراهن حواله او شد. کفش و نعلین دلالت میکند بر ثبات قدم و اگر شانه به کسی دهند باید که برهنه ندهند،

زیرا که هر ولی است بدین2 نسخهآ نبی

ما نسخهآ محمد مرسل ms281 فتادهایم ز قبر او در مقبرهآ پیر اوست، قریب مقام خواجه قطبالدین در لادو سرای. بسیار مجردانه و غریبانه خفته است - قدس الله سره -. در دیباچه کتاب مرآة العارفین میگوید: لسان وقت ناطق است وعین غیب شاهد، ما غایبان حاضریم و حاضران غایب. از آن روی که ما ماییم پیدا نهایم و از آن روی که ما3 ما نه ایم هویداییم. اگر کشف رموز غیب جویی4 ما را ما نگویی. این حروف5 است که ظروف استاراست و نقاطی است که نکاتش اسرار است، بیاضی است که در چشم دل سودا ریزد و سودایی است که در دماغ جان سواد انگیزد و نوری است دیده افروز و ناری است پرده سوز. ما شجر اخضر طوریم که نارنمای آن نوریم، نورش بر ما تافته و ظلمات از ما شتافته و ما را بی ما نیافته، به ما از ما میگوید و شما را بیشما میجوید. حجاب این است؛ بازکن و خود را محرم رازکن. اینجا صورتی است در آیینه کشف متجلی و عروسی است به حلیهآ سر متحلی، این جلوهآ مراةالعارفین است بشناس6، گرت چشم یقین است. ترتیب کتاب بر جهات چهارده کشف کرده و در کشف رابع عشر در بیان روح میگوید : این است مطلع کتاب مرآة العارفین و همین فقرات در دلالت بر فضل و کمال او کافی است. الحق آن مقدار معارف در این باب که در این کتاب ذکر کرده است در کتاب دیگر کمتراست.

«الکشف الرابع عشر فی بیان حقیقت الروح7» بدان که خداوند تعالی سرروح را ازهمه ممکنات پوشیده است و به ادراک عقلی و احساس بصری او راکس ندانسته

«وکنت بالروح لا بالجسم انسانا.»4 .00.

و صورت رحمان است، «ان الله خلق آدم علی صورته.»5 او نوری است از جمال ربوبیت تافته، هر آیینه که قابل قبول آن آمده، آن جمال6 به خود یافته. هم از آن، سخن در او ممنوع است که او از عالم صانع است، نه از جنس مصنوع است. افشاء «سر الربوبیة کفر،» ای عزیز! در آیینه وجهی که از مشاهده7 میتابد آیینه را حقیقت است و مشاهده را صورت. همچنان روح وجهی است از جمال رحمانیت، در آیینه انسانیت، هرکه از وجه آن جمال نگرد، راهی به قدم برد8 و هر که از وجه آیینه نظر کند، دامنش9 از لوث حدوث10 ترکند. اینجا حدوث عبارت از ظهور اوست در حدوث، چنانچه صورت مشاهد در آیینه. ای عزیز! در هیچ چیز چندان اختلاف نیست که در روح است، هر که گوید او عرض است در چشم سرش مرض است. هر که را ظن است که او جسم است، او محروم از آن قسم است و هرکه را یقین است که او جوهر است او را گوش دل چون حلقه بر در است. اما هر که بر وی وسمت این اسامی نمینهد، عجز معرفتش خبراز معرفتش همی دهد. آلعجز عن درک الادراک

این صورت تافتهآ اوست، در زجاج که بر قدر صفای محل ظاهر مبیگردد: نباتی، حیوانی و انسانی چنانکه آفتاب از مشرق در تابد، زمین از او سه7 تأثیر یابد. یکی سایه که بعد حایل بود، دیگر اثر که بی حایل نازل بود، دیگر عکس که محل صفا آن را قابل بود. اگرچه این آثار به یکدیگر متفاوت باشند، اما در وحدت آفتاب تفاوتی نیارند8. پس روح نباتی همچون ظل بود که حایل دارد و روح حیوانی چون حرور بود که بی حایل سربرآورد و روح انسانی چون عکس که از روی صفای محل از عین آفتاب پرده برمیدارد و آن سری است بزرگ. ای عزیزا عکس در نظر تحقیق عین شخص است که آن را از خود نوری نیست و جز بدان وجود ظهوری نه.

حرکت و سکونت عکس به شخص است، چنانکه عکس را تعین9 وجود است،

گر از خودی خویش برون آیی تو در پردهآ توحید درون آیی تو

ور از روش چون و چرا برگذری از خود شده بی چرا و چون آیی تو5

نبیرهآ میر سید محمد گیسودراز و خلیفهآ اوست، مشرب عشق و محبت بر وی

نقل است که وی خرد بود، روزی سید، طاقیهآ خود را از برای مسح برآورده، نهاده بود که سید یدالله آمد و چنانچه عادت اطفال باشد، طاقیه را برداشت و بر سر خود نهاد. سید فرمود: تو را این خلعت1 مبارک باشد. الحمدلله، امانت به اهل خود رسید. بعد از آن هر که را به مریدی قبول کردی، انابت به سید یدالله فرمودی و تربیت و تلقین ذکر خود نمودی. گویند که سید یدالله را با زنی ابتلای محبتی واقع شده بود، مدتی محبت او در لباس کتم و عفاف مستور بود آخر آن زن را در حباله2آ عقد خود درآورد. وقت سحر برحسب تعارفی که در این دیار حاکم بود ms287 عروس را جلوه میدادند، به مجرد آنکه نظر سید یدالله بر جمال او افتاد یک ذوقی و حالتی او را دست داد، آهی برکشید و جان به حق تسلیم کرد. عروس در محفه3 نشست و او را در کنار گرفت تا وقت وصول به منزل، او نیز تمام شده بود، هر دو را پهلوی یکدیگر در قبر کردند، رحمة الله علیهما.

مرید سید یدالله است و تربیت از میر سید محمد گیسودراز یافته. گویند که وی در اول که به خدمت5 میر رسید، پرسید که درویش! جایی عاشق بودهای؟ او از اظهار آن حجاب کرد و تکلف نموده عرضه داشت کرد که بنده برای عشق6 آموختن به خدمت ایشان رسیده است. من عشق چه دانم که چه باشد؟ فرمود: مقصود امتحان حال و دانستن کیفیت مشرب تو است، اگر در این باب تو را واقعه افتاده است بگو و حجاب مکن. عرضه نمود که من7 وقتی بر هندو زنی نگران بودم و به هیچ حیله وصال او دست ندادی، زنار بستم و به بتخانه که او بر پرستش میآمد،

مرید شیخ پیاره است، از کاملان وقت بود. صاحب تصرف و کرامت و5 ظاهر و باطن، مرتبهای عظیم و شأنی رفیع داشت. گویند که وی به اصل از ولایت گجرات است ms288 و درگور6 و بنگاله بر تخت نشستی و حکم کردی، چنانچه پادشاهان بنشینند و حکم کنند. پادشاه گور او را شهید کرد7، از جهت توهم و دغدغه که به قول غرض گویان به خاطر او راه یافت.

نقل است که چون قاتلان در خانقاه او درآمدند و بنیاد خونریزی کردند، بر هر مریدی که شمشیر میزدند شیخ فرمودی: یا قهار، چون تیغ بر وی زدند فرمود: یا رحمن یا رحمن و به همین کلمه جان به حق تسلیم کرد. گویند که سر او بر زمین افتاده بود والله الله میگفت.

نقل است که یک3 باری به حضور او قوالی چیزی میگفت که مشتمل بر حالت بعد و فراق بود. شیخ را حال به حدی کشید که نزدیک به انزهاق روح رسید. شخصی که بر احوال او اطلاع داشت قوال را فرمود تا چیزی دیگر بگوید که مخبراز حالت قرب و وصال بود، به مجرد شنیدن آن یک تازگی و فرحت در شیخ پیدا شد که گویا از سر نو جانی در قالب او ریختند.

بیت4:

الوصل5 یحیی والفراق یمیت فما زلت فی العشق حیا و میتاء

بیت

گه به لطفم مینوازد گه به نازم میکشد زنده می سازد مرا آن شوخ و بازم میکشد نقل است که یک باری در خانهآ وی آتش افتاد و هرچه از جنس غله در خانه بود همه بسوخت. اتفاقا قدری شالی در میان غلهها بود که به جهت تخم زراعت نگاه داشته بودند، آن هم در آن میان سوخت، چون وقت تخم افشاندن رسید، کیفیت حال را با وی عرضه نمودند: شالی که به جهت تخم نگاه داشته بودند تمام بسوخت، چه میفرمایند؟7 فرمود: ما سوختهها ms289 را جز تخم سوخته دیگر چه خواهد بود؟ وضوی تجدید کرد و دوگانه بگزارد و به مناجات رفت و گفت:

نقل است که وی روزی در سماع بود و تواجد مینمود رایی، از رایان آن دیار در آنجا که مجلس سماع بود3، گذرکرد و به قصد تماشا4 در دریچه سر درآورد5. چون نظرش بر جمال شیخ افتاد بیخود شد و به هندوانی که با وی بودند، گفت: بگیرید وگرنه رفتم! او را از آن مجلس کشیده به در بردند. بعد از زمانی که به حال خود آمد کیفیت حال را از وی سؤال کردند. گفت که این مسلمان، خدا را در کنار6 گرفته میگردد، اگرنه مرا بیرون کشیدندی، به جانب او7 رفته بودم و در پای او افتاده و در دین او درآمده.

عاشق گردد هر که به کویت گذر آری ز در و بام تو میبارد عشق

وفات او در سنه 900 تسعمائة9 و قبر او در ملاوه است که قصبهای است از قنوج و شیخ را مریدان و خلفا بسیار بودند.

جد پدر محرر سطور مرید او بود، در زمانی که شیخ در عهد سلطان سکندر در

شیخ رزق الله - قدس سره -

عم کلان فقیرالمتخلص به «مشتاقی» نیزاز مریدان اوست. شیخ را به ms290 وی عنایتی خاص بود و شیخ رزق الله مردی کامل و فاضل و عارف و از نوادر روزگار و از مردم سلف یادگار بود. جامع فضایل صوری و معنوی و در مشرب عشق و محبت و سلامت عقل و وسعت حوصله وصبر بر مصائب و دوام حضور و استقامت احوال یگانهآ عصر بود. عمر شریفش به نود و دو رسیده و معنی ذوق و محبت و درد همچنان تازه بود.

مصراع:

من اگر پیر شدم عشق جوان است هنوز

در شأن ایشان درست بود، کسی که به صحبت ایشان میرسید چندان از سخنان معارف آمیز و نکات محبتانگیز که اهل مواجید و اذواق را باشد میشنید، که2 محظوظ میشد. در سلامت طبع و طیبت قلب و نقل حکایات مشایخ و تواریخ ملوک هند همچو ایشان، کم کسی دیده خواهد شد. سخن را نیک به اطمینان و لطافت و شیرینی میگفتند و در وقت گفتن سخن محبت و یا شنیدن آن بکا و ذوق و حالت، لازم حال ایشان بود. سفر کرده و صحبتها اندوخته و تجربه دیده و در صحبت غربا و فقرا3 و مشایخ بسیار رسیده و شعر به زبان هندی و فارسی دارند و رسالههایی که به زبان هندی گفته، چنانچه پیمان و جوت نرنج4 بسیار مقبول و مشهورند. نام ایشان در هندی راجن است و در فارسی مشتاقی. ولادت او در سنهآ هشتصد و نود و هفت و وفات او به تاریخ بیستم ربیع الاول سنه 989 نهصد و هشتاد

«حقی» چو به تاریخ وفاتش نگریست نوک قلمش همان سخن کرد رقم

رحمة الله علیه وعلی جمیع اسلافنا2.

مرید وشاگرد جد خود است، قاضی عبدالمقتدر. او نیز بر طریقهآ جد خود فاضل ودانشمند بود و بر حکم وصیت او به دوام درس و افادهآ علوم4 مشغول. فصیح بود و به زبان عربی قصاید و ms291 به زبان فارسی نیز شعری دارد. او را با قاضی شهابالدین در اصول کلامیه و فروع فقهیه بحثها بود، خصوصا در زباد که از گربه مشکین می چکد، شیخ آن را نجس میگفت و قاضی به طهارت او میرفت5 از آنچه وی در بعضی رسایل که در این مبحث تألیف کرده و نوشته است و اولاد او بعضی سخنان از وی در این بحث نقل میکنند، معلوم میشود که بر شیخ طریقهآ موالی از طعن و تشنیع خصم غالب بود و یحتمل که آنها هم در ایام بحث به سبب بعضی از عوارض عارض شده باشد یا در آنجا نیتی نیز دست داده باشد والله اعلم. از وی مشهور است که در خانهآ وی زر باریده بود و این حکایت از عوام مردم مسموع است و در هیچ ملفوظی که از خلفای او تصنیف کردهاند موجود نیست. اولاد ایشان نیز به این6 واقع قایل نیستند، سوای آنکه شیخ عبدالوهاب که در این زمان7 انجب اولاد ایشان است میگوید که شیخ ابوالفتح کتابی از ملفوظات جد

در نواحی7 کره مانکپور بود، حایک بود. حق - سبحانه8 و تعالی - او را تقوی و برکت و کرامت عطا نمود. نام او در لسعه9آ هوام به غایت مؤثر است خصوصا در دفع زهرمار، چنانچه در مارگیران مشهور است. قبر او در جهوسی است، رحمة الله

مرید شیخ نور قطب عالم است3. سیدی بزرگ بود. در ولایت رنتهنبور توطن داشت و کبیرالسن بود. عمر او4 به صد و پنجاه سال رسیده بود. به جناب خواجه معینالدین چشتی اعتقاد5 و محبت داشت. بدین درازی عمر هیچگاه در کوچههای اجمیر آب بینی و آب دهن نینداخت چه جای بول و غایط. در شهر بی طهارت نه درآمدی در دروازه شهر سکونت کردی و اگر6 در شهر درآمدی طهارت کامل کردی. چون وضوگران شدی، زود به در رفتی تا مبادا نقص وضو شود. از اولاد شیخ بزرگوار شهابالدین سهروردی است8، سطوت و شوکت ظاهر و باطن داشت9 مرشد وقت خود بود و در تلقین اذکار و اشغال که مخصوص و متعارف سلسلهآ شطاریه است، متعین و متفرد بود. گویند که وی نقاره میزد و ندا در میداد که طالبی هست که بیاید، تا او را به خدا راه نمایم. چون در مجلس مینشست، هر سو نگاه میکرد و میگفت که اینجا تختهآ سیاه که عبارت از طالب علمان پرشبهه و بی اعتقاد باشد، نباشد تا سخن خدا گفته شود10. او را رسالهای

مرید و خلیفهآ شیخ نور، قطب عالم است، از اعیان مشایخ وقت خود. عالم بود به علم شریعت و طریقت. او را ملفوظات است مسمی به رفیق العارفین که بعضی از مریدان او جمع کرده است. در آنجا می نویسد: فرمان شد مریدان نسبت به پیران به مشابه پیوندند از جامه ولیکن مرید صادق حقیقی که درگفتهآ پیر رود، مثل پیوند سفید است بر جامه سفید که به شستن جامه شسته شود و هم سفید گردد، همچنان که هر فیضی که به پیر رسد براو هم رسد و هم7 برخورداری گیرد و کسی که به گفتهآ پیر نرود، او مرید رسمی است، او همچو پیوند سیاه است بر جامه سفید، اگرچه فیض8 پیر به او هم برسد، اما او را چندان نفع نباشد و برخورداری کم بود. در حق

بیت4:

یقین میدان که شیران شکاری

درین ره خواستند از مور یاری

فرمان شد سالک از ذکر، عاشق گردد، و از فکر، عارف. فرمان شد: فیض الهی ناگاه رسد و لیکن بر دل آگاه رسد. پس سالک منتظر میباید تا از پردهآ غیب چه گشاید. فرمان شد، فراق کجاست؟ یا اوست یا نوراوست، یا پرتو نوراوست. فرمان شد درویشی بر5 درویشی6 رسید، درون خانه برد، ناگاه آن درویش گفت: الله! صاحب خانه آستینی بر روی زن خود کشید و پرده کرد. زن او را از سر این کار پرسید گفت: درآن زمان که او آمد، بود یگانه بود، هیچ خبر7 از خود نداشت. فقر دیدم و فاقه کشیدم، چون گرسنگی میگرفت، آب میخوردم و مشغول میشدم. روزی یکی از فرزندان گرسنه شد، بر من آمد و گریه کرد. این مقدار از زبان

روانی که ملایک1 پیاند در ره کشف از کشفی کم نیند فرمان شد که من در ابتدای حال هر روز پانزده سیپارهآ قرآن میخواندم، بعد از اوراد بامداد شروع میکردم، تا نماز چاشت2 تمام میشد، تفسیر مدارک حاضر میبود، اگر جایی در معنی توقف میشد، در تفسیر میدیدم، ذوق بسیار حاصل میشد. روزی هاتف آواز داد که خوب میخوانی، چنانچه باید میخوانی. فرمان شد که3 اگرکسی به مقام قطبیت برسد، هم میباید که تلاوت قرآن ترک نکند، لااقل یک سی پاره هر روز بخواند. فرمان شد: درویش را چهار چیز میباید: دو درست و دو شکسته: دین درست و یقین درست، پای شکسته و دل شکسته. فرمان شد4: «الطمع مرض والسوال سکرات والمنع موت.»5 فرمان ms296 شد که دنیا همچون سایه است6 و آخرت همچو آفتاب. هرچند کسی7 به جانب سایه رود، گرفتن نیاید. و چون سوی آفتاب رود، سایه خود برابر او روان شود. فرمان شد که چنان شیرین نشود که مگسان بلیسند. فرمان شد: آمیختهآ همه کس باش، آویختهآ کس مباش. فرمان شد مرید بعد ازارادت با حریفان کهنه نشست و برخاست نکند که از راه ببرند و خلل8 در کار افتد. و در دهلیز ننشیند که مردم شیطانصفت بیایند و از راه ببرند.

جد شیخ حسامالدین مانکپوری، مردی بزرگ و عالم و عابد و صابر و متقی بود. آوردهاند که وی بعد از نماز خفتن تا زمانی که مردم بیدار میبودند، به خواب

والد شیخ حسامالدین مانکپوری، دانشمند و متقی بود. فقر بسیار میکشید. وقتی سه فاقه شده بود، شخصی پیش او برای استغنا آمد و پارهآ زر6 نیز7 آورد. آن زر را به صاحبش باز گردانیده داد. مردم خانه عتاب کردند. وقت8 نماز شام شد. ملک

مرید و خلیفه6 شیخ حسامالدین مانکپوری است. نام او شیخ کمال است و مشهور است به شیخ کالو. بسی بزرگ و مرتاض بود. قبر او در کره مانکپور است، رحمة الله علیه.

کنج نشین در مانکپور بود، بسیار خلق به وی رجوع داشت. اگرکسی8 طعام پیش او آوردی، لقمه خوردی و هم به وی دادی. اگر مزارعی پیش او آمدی، پرسیدی: ستوران تو نغزند و کشت تو نیک است؟ شیخ حسامالدین مانکپوری میگوید که از وی پرسیدم که این چه می پرسید؟ گفت: این را از سلوک چه خبر؟ و از علم چه فهم؟ از پرسیدن این چیزها دل او خوش میشود و در خانهآ خویش فخر میکند که مخدوم، چنین گفت و چنین پرسید، رحمة الله علیه.

در ولایت گجرات بود. وی از علمای صوفیه موحده2 است، عالم بود به علوم ظاهر وباطن. صاحب التصنیفات الرائقة والتألیفات اللائقة، تفسیر رحمانی که به صفت ایجاز و تدقیق3 موصوف است و تفسیر مذکور4 را به قرآن امتزاج داده است از اوست5. و زوارف ms298 شرح عوارف نیز از تصنیفات اوست. شرح دارد بر فصوص که در آن در تطبیق ظاهر و باطن کوشیده6 رسالهای دارد مسمی به جادلة التوحید به غایت موجز و منقح7 و ورای آنها تصنیفات دیگر نیز دارد8 - رحمة الله تعالی علیه - وفات او درسنه (..) و دراین رساله در تحریر دلایل عقلیه و براهین قطعیه و ازاله9آ شکوک و اماطهآ شبهات10 سخن را به غایت تدقیق نموده. در اول رساله بعضی آیات و احادیث که اشارتی که به آن مطلب عالی دارند، ایراد فرموده و میگوید: «هذه ادلة التوحید تزیح عن افئدة المنکرین ظلمات التردید اذا لم یغشهم رین ریب 11 التقلید وهی من القرآن المجید»:

1- فاینما تولوا فثم وجه الله ان الله واسع علیم. (بقره، 2/115)

2- سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم أنه الحق. (فصلت، (53/41

3- آولم یکف بربک أنه علی کل شیء شهید. (فصلت، 53/41)

4- الا انهم فی مریة من لقاء ربهم الا إنه بکل شیء محیط. (فصلت، 54/41).

5- هو الاول والآخر والظاهر والباطن وهو بکل شیء علیم. (حدید، 57/3)

9- الله نورالسموات والارض. (نور، 35/34)

الآیة ومن الاخبار النبویة: اصدق کلمة قالها العرب قول لبید: «ألا کل شیء ما خلا الله باطل» «و لا یزال العبد یتقرب الی بالنوافل حتی أحبه فاذا أحبیته کنت سمعه الذی یسمع به وبصره الذی1 یبصربه والذی نفس محمد بیده لودلیتم بحبل لیط علی الله الی غیر ذلک من الآیات والاخبار والجمهور اولوها قرارا من الشبهات2 و ستعرفها3.»

از کبار5 مشایخ جونپور است و از صادقان راه خداست. صاحب مقامات علیه و احوال سنیه «و هو ms299 ممن یتفق6 علی ولایة و عظمة7 وکرامة،» مرید شیخ فتح الله اودهی است. والد او شیخ احمد عیسی از اکابر دهلی است8. در فتراتی که از آمدن

شهرت اوصافش مستغنی است، از شرح آن اگرچه در زمان او دانشمندان بودهاند که اوستادان و شریکان او بوده، اما شهرت و قبولی که حق - تعالی - او را عطا کرد، هیچ کس، از اهل زمان او نکرد. از تصنیفات او یکی9 حواشی کافیه است که در الطافت ومتانت بی عدیل واقع شده است10. هم در حالت11 حیات او مشهور عالم12 گشته و ارشاد در نحوکه دروی تمثیل در ضمن تعبیر الزام13 نموده و ترتیب جدید

قطعه 5

این نفس خاکسار که آتش سزای اوست پر بادگ

پر باد گشت لایق بیآب کردن است

یک کس چنان فرست که پا بر سرم نهد ریزد همه منی و تکبر که در من است وفات او در سنه 848 ثمان واربعین و ثمانمائة، قبر او در شهر جونپور است. قاضی شهابالدین رسالهای دارد، مسمی به مناقبالسادات و در اینجا داد عقیدت و محبت به اهل بیت6 نبوت سلام الله علیهم اجمعین داده، سرمایهآ سعادت و موجب نجات وی در آخرت آن خواهد بود - ان شاء الله تعالی - باعث تصنیف آن رساله را چنان گویند که در زمان او سیدی بود که او را سید اجمل میگفتند، از اکابر وقت بود، لیکن جمال نسبتش7 از حلیهآ علم و فضل عاطل بود. غالبا قاضی را با وی در بعضی محافل ملوک در تقدیم و تأخیر مجلس نزاعی شده بود. در اول قایل شد با فضیلت عالم و تقدیم او بر علوی و عامی. بعد از آن به تسویهآ عالم غیرعلوی با علوی غیر عالم آمد و در این باب رساله نوشت و گفت که عالمیت ما مشخص و متعین8 است و علویت شما مشکوک، که9 پس ما را تقدیم و ترجیح بر شما ثابت

قاضی نصیرالدین گنبدی - قدس سره4-

دانشمند بود و درویش، هیچ چیز از دنیا نداشت و به ارباب دنیا التفات نکرد. گویند که طالب علمان5 ایشان زنجیر در خانقاه گرفته میایستادند، تا به سبب ضعف فاقه بر زمین نیفتند6.

نقل است که در وقتی که قاضی شهابالدین حواشی کافیه را نوشت، به خدمت او فرستاد و التماس نمود7 که اگر ایشان این حواشی را درس گویند، قبول8 دیگر یابد. او به جهت غلبهآ اشغال باطن و یا برای سد باب بحث و نزاع، نظر اجمالی بر آن انداخت و گفت: خوب9 نوشتهاند، احتیاج درس گفتن ما نیست. قبر او نیز در جونپور است.

نقل است که او را سلطان غیاثالدین خلجی که پادشاه دیار مندو بود، بسیار می طلبید و او را اجابت نمیکرد. یک بار5 موی مبارک حضرت سرور انبیا -صلی الله ms303 علیه و سلم -پیش سلطان غیاثالدین آوردند. مردم گفتند که اگراین خبر به شیخ حسین برسد، بی اختیار قصد این حدود میکند و توقف نمینماید. سلطان غیاثالدین این خبر را به شیخ رسانید، او همان ساعت بی توقف سماعکنان و درودگویان احرام دیار مندو بست. چون قریب آن دیار رسید، پادشاه به استقبال او برآمد. مردی دید کهنه پوش غبارآلوده بر عرابه نشسته، خیال کرد که6 مگر7 شیخ دیگری خواهد بود. گفتند: شیخ همین است. قصد دریافت او کرد و شیخ را از شوق زیارت موی شریف فرصت آن نبود که به خود پردازد. گویند که به مجرد آنکه نظر شیخ برآن موی افتاد، آن موی بپرید و در دست او رسید. سلطان غیاثالدین او را بر گور پدر خود برد و برای پدر دعای8 خیر درخواست نمود. او دعاکرد و از آنچه از

بزرگ بود. جامع علوم شریعت و ms304 طریقت و ورع و تقوی و ذوق و حالت و در امر معروف و نهی منکر جانباز بود. اهل دنیا را پیش او قدر نبود. مجلس او مشابهآ مجلس سفیان ثوری بود - رضی الله عنه -. وی شاگرد و مرید خواجه حسین ناگوری است - قدس سره -. گویند که در هیجده سالگی انواع علوم را درس میگفت. مولد او نارنول است و منشای او اجمیر و مرقد او ناگوراست. پدر او قاضی مجدالدین بن قاضی تاجالدین الافاضل بن قاضی شمسالدین شیبانی است. از اولاد امام محمد شیبانی صاحب امام اعظم، ابی حنیفه - رحمة الله علیهما- قاضی مجدالدین را هفت پسر بود، همه دانشمند و متقی و متدین و بزرگترین ایشان شیخ احمد بود و

از اولاد شیخ فرید بن عبدالعزیز بن2 شیخ حمیدالدین صوفی ناگوری است. بزرگ بود و صاحب مقام، جامع علم ظاهر و باطن. کتاب دهن که3 شرح ضوء مصباح است، از تصنیفات اوست. به جهت تفرقه که درناگور، ازدست کفار آن دیار واقع شده بود، به جانب گجرات رفته همان جا ساکن شده.

وی نیز از اولاد شیخ حمیدالدین است5 بسیار بزرگ بود، صاحب المقامات العلیة والکرامات الجلیة. جامع بود در6 میان علوم7 شریعت وطریقت وحقیقت. خلایق این دیار متفقند بر ولایت و عظمت او. ذوقی به کمال داشت و عشقی به تمام و علمی وافر و موصوف بود به غایت زهد و تقوی. او از اولاد شیخ وحید است و8 مرید شیخ کبیر بود. در ولایت گجرات مدتی در خدمت پیر خود بوده است و تحصیل علوم کسبی و وهبی نموده، به وطن اصلی رجوع فرمود. سالها مجاورت قبر حضرت9 خواجه بزرگ معین الحق والدین کرد. به عبادت مولی مشغول شد. در10 زمانی که اجمیر خراب بود و حوالی او بیشهآ شیران گشته، در آن زمان بر بالای قبر شریف عمارت نبود. اول کسی که در آن روضه بنیاد عمارت نهاد او بود و هم به اشارت ms305 روحانیت خواجه به ناگوررفت و به تعلیم علوم دین و تلقین11

نقل است که او روزی عرس جد بزرگوار خود کرده و طعام را به مردم پخش نموده بود و حصه خود را از طعام برای وقت افطار نگاه داشته و اکثر از آنچه در آن دیار در اعراس بپزند7، برنج و جغرات و ساگ و امثال آن باشد، آن طعامها در یک ظرف به یکدیگر نگاه داشته بود، ناگاه چهار تن از مردمان غیب که کس ایشان را نشناسد، مبتلا به علت جذام در رسیدند، به حالتی که انگشتهای دست ایشان ریم و خون میچکید. طعام را از وی طلبیدند، همان طعام که برای خود نگاه داشته بود، حاضر آورد. آن8 چهار تن طعام را خوردند و آنچه در ظرف باقی ماند او را فرمودند که بخورد، او به غلبهآ حال و صدق طلب و9 کمال تعطش آن همه را10 در کشید و هم از آن روز او را فتحی دیگر روی نمود.

نقل است که11 وی را عرابه بود که هم برآن عرابه چنانچه عرف دیار ناگوراست، سوار میگشت. عرابه را خود میراند12 وگاوان13 که عرابه را میکشیدند هم14 خود نگاه میداشت و خدمت میکرد و به غایت جامهآ کهن و درشت ms306 میپوشید. فقیر،

همچنین نقل است که خواجه حسین را -قدس سره - نیز خوش نیامدی که کسی1 تعظیم او2کردی و گفتی: «ملا حسین رانک» و رانک، کمینه کسی راگویند که کمترین کسان باشد - رحمة الله علیهم - اگرکسی پیش آمده، گفتی که من حضرت رسالت را - صلی الله علیه و سلم - در خواب دیدهام، به ادب بنشستی و تمام قصه رویا را بشنودی، دست و پای او را بوسیدی و دامان و آستین او را بر روی خود فرو مالیدی و بر3 جایی که آن شخص میگفت که در فلان جا دیدهام، آنجا رفتی و بوسه دادی. گرد آنجای را به روی و موی خود فرو مالیدی. اگر سنگ بودی، آن سنگ را بشستی و آن آب را بخوردی و بر تن و بر4 جامه چون گلاب پاشیدی. اگر شخصی را با سیدی دعوی و خصومت شرعی بودی، به منت و شفاعت چنان کردی که سخن سید بالا آمدی و گفتی که5 با سادات سخن شریعت نباید کرد، با ایشان سخن به6 مروت باید کرد.

نقل است که چون در اجمیر خلل شد و قلعه را، ناسانگاکه گبری عظیم بود، از دست مسلمانان بگرفت و اکثر مسلمانان را شهید ساخت، شیخ احمد مجد پیش از این حادثه به هفت روز به حکم اشارت خواجه بزرگ خواجه معین الحق والدین از شهر برآمد، و به مسلمانان خبر کرد که یک چندی بر این شهر نظر جلال است. فرمان بندگی، خواجه بر این است که مسلمانان از شهر7 برآیند. روز دوشنبه سنهآ 8922 اثنی و عشرین و ستعمائة با جماعه از9 مسلمانان از اجمیر برآمد. دوشنبه دیگر10 کافران بر سر اجمیر آمدند و آن دیار را زیر و زبر ساختند. شیخ احمد هیجده ساله بود که به اجمیر درآمده بود و قریب به نود سالگی از آنجا برآمد و سه چارسال در نارنول بود. روزی آله دین مجذوب که در نارنول بود ms307 پیش وی11 آمدوگفت:احمد

قطعه4:

نظر بسته بود احمد مجد شیبان زدون خدا همچو زاهد ز شاهد

که تاریخ آن پیر5 خود، نارنولی برآورد از جملهآ «شیخ زاهد»

نقل است که در نارنول مردی6 نامور بود از ملوک، مرید او شد و او را با برادران که ضعیف بود7، خصومت بود. روزی این مرد کوزه آب پرکرده و بر سر خود نهاده از بیرون شهر به خانقاه شیخ آورد و در مردم شهر غوغا افتاد که فلانی برای خانقاه شیخ احمد آب میکشد. چون نظر شیخ بر وی افتاد، گفت8. بابوا احمد از این کار تو راضی نمیشود، برو برادران خود را خوشنود ساز و از آن خصومتی که به ایشان داری باز آی، تا من هم از تو خوشنود باشم.

نقل است که وی بعد از آنکه از آمد و رفت مجلس ملوک توبه کرد و مرید شد، روش او این بود که نیمشب به روضهآ خواجه بزرگ معینالدین9 درمی آمد نماز به تهجد میکرد و از آن وقت تا نماز چاشت تکلم نمیکرد ms308 و بعد از فراغ از وظایف و

نقل است که وی میگفت که وقتی همراه اقربای خود را برای مدد1 معاش به مندو رفتم و من در آن ایام خردسال بودم شیخ محمود دهلی شیخ الاسلام بود و صدارت علما با وی تعلق داشت. در نماز پیش از امام تحریمه بست، چون از نماز فارغ شد، هیچ کس از دانشمندان که در صف اول پهلوی او بودند، به وی نگفت. چون دیدم که همه مداهنت میکنند. من پیشتر آمدم و به شیخ الاسلام گفتم: این2 نماز تو درست نیست. تو تحریمه پیش از امام بستی و نیزمیگوید که رسم سلاطین مندو چنان بود که مردم به ایشان پشت خم کرده و سبابه بر زمین نهاده سلام میکردند. او و قاضی ادریس دهلوی که دانشمند بود، به آن وضع سلام نکردند که بدعت است و سلام علیکم گفتند و برابر پادشاه بنشستند. پادشاه انصاف ایشان داد و قاضی ادریس را قاضی اجمیر ساخت و چهار دیه به وی داد و امر فتوی که به3 بزرگان شیخ احمد پیش از آن مفوض بود، به وی مسلم داشت. وی به غایت به محبت خاندان نبوت ms309 - علیه السلام والتحیات - موصوف بود بر طریقه پیر خود. گویند که در عشرهآ عاشورا و دوازده روز4 از اول ربیع الاول جامهآ نو و جامهآ شسته نپوشیدی. در لیالی این ایام جز5 بر خاک نخفتی و در بر مقابرسادات معتکف شدی و هر روز به قدر امکان6 به روح حضرت رسالت پناه7 - صلی الله علیه و سلم - و

شیخ احمد عبدالحق - قدس الله تعالی سره3 -

مرید شیخ جلال پانی پتی است، درویش کامل بود، صاحب احوال، صاحب تصرف و مظهر خوارق عادات4 و کرامات و صاحب شوق و ذوق و سکر و حالت5 و فقر و تجرید بود. جذبی قوی داشت و نظری مؤثر و تصرفی غالب6 مولد او مقام «ردولی» است و مرقد او نیز در آنجاست. نقل است که وی هفت ساله بود، چون مادر او از برای نماز تهجد برخاستی7، وی نیز برخاستی8 به طریقی که مادر را خبر نبودی و به زاویهآ خانه به نماز مشغول شدی. چون مادر را خبر شدی، به سبب مهربانی که داشت منعش کردی. وی را محبت حق9 غالب بود. با خود گفت که این مادر راهزن است که مرا از ms311 عبادت حق

نقل است که برادر او شیخ7 تقیالدین خواست که او را تزویج کند. چون از این قصه آگاه شد، پیش آن جماعه رفت و گفت که من عنینم!8 مرا دختر ندهید.

نقل است که اندر آنچه وی مرید شیخ جلالالدین پانیپتی شد، مریدی از مریدان شیخ مهمانی کرد و شیخ احمد را نیز طلبید. در آن مجلس بعضی از محظورات شرع نیز حاضر بود. وی چون این حال را معاینه کرد، فی الحال تبری کرد و هم در آن ساعت طاقیه که از شیخ جلال یافته بود باز گردانیده داد و سر به بادیه نهاد و راه گم کرد. در آنجا درختی بود بالای آن درخت برآمد و کس را دید که به جانب او میآیند، از درخت فرود آمد و به جانب آن دو9 کس رفت و پرسید که راه کدام است؟ ایشان گفتند که راه بر در شیخ جلالالدین گم کردی؟ گفت: همچنین است. ms312 گفتند: همچنین است. دانست که ایشان رسولان حقند، بازگردید و از اعتراض که کرده بود توبه کرد و از سر، انابت آورد.

373 نماز1 چاشت، درس علوم دینیه میگفت و بعد از ادنی قیلوله برمیخاست. تا به2 وقت عصر به اوراد مشغول میبود3 و بعد از آن تفسیر مدارک4 میان اهل مجلس بیان فرمودی و در بیان وعد و5 وعید چندان گریه و حالت کردی که صوفیان در حالت سماع کنند و چشمان او همیشه از غایت بکا و بیداری سرخ و مرمد بودی. این وظیفهآ تفسیر مدارک، طریقه سلوک مشایخ ایشان است که خواجه حسین ناگوری و شیخ حمیدالدین صوفی نیز همچنین میکردند6، هفتاد سال در اجمیر بر همین منوال گذاردند7.

نقل است که چون نیمشب از خانه به روضهآ خواجه میآمد دروازهآ روضهآ خود گشاده میشد. چون این سر در میان مردم شهر فاش شد. شخصی دزدیده از برای امتحان نیمشب دنبال او گرفت. چون شیخ در دروازه درآمد، آن شخص نیز خواست که درآید، دو تختهآ در او را تنگ گرفتند. از عقب فریاد کرد که میان جیو توبه کردم!8 مولانا محمد نارنولی از اوستاد خود مولانا عبدالمقتدر که مردی صالح9، عالم وعامل ومتشرع ومتبع وثقه و فقیه ومرید10 شیخ احمد بود نقل میکرد که من در نارنول با چند مریدان دیگر این فتح باب را از شیخ معاینه کردهام11 که در روضهآ شیخ محمد ترک واقع شده است، رحمة الله تعالی علی جمیع عباده الصالحین.

از اولاد شیخ الاسلام بهاءالدین زکریاست. سلسلهآ او به میر سید محمد گیسودراز

نقل است که وی برای روز جمعه از دهرسو به نارنول آمدی و در راه هیزم جمع کردی و پشتواره بستی و در5 جایی که فقیر6 نشسته بود، به وی دادی.

نقل است که وی میگفت: دنیا به مثل آتش است: همان قدر بس است که از وی چیزی پخته بخورند و در وقت سردی گرم شوند، چون زیاده شود بسوزد و هلاک کند. مریدی از مریدان وی میگفت که یک بار مرا شیخ به جانب ریگستان رخصت فرموده بود. در بیابان افتاده بودم تشنگی بر من غلبه کرد و وجود آب در آن وادی از محالات عادی بود. به خاطر من گذشت که سبحانالله، مشایخ ما تقدم چون مریدان را به جایی میفرستادند، مریدان به جای آب شیر مییافتند و من در این بادیهآ

نقل است که وی میگفت: ذات پاک4 حق بینام و بینشان است، اما اگر اسمی از اسمای آن ذات پاک را اطلاق کنیم بهتر و بزرگتر از اسم حق نباشد که معنی اسم حق سزاوار همه کمالات و ثابت به ذات است. پس اطلاق اسم حق مرذات پاک را اطلاق بر وجه کمال باشد. شیخ عبدالقدوس در رساله انوارالعیون در توجیه5 این فعل، بعضی سخنان موافق اصطلاح ایشان گفته است. چنین گویند که اکثر مریدان او به همین کلمه جان دادهاند و در خانقاه او از غیب همین آواز میشنیدند.

نقل است که وی روزی با یاران خود گفت که در کازرون چراغ خواجه اسحاق کازرونی میسوزد و تا روز قیامت خواهد سوخت. ما نیز دیگی از طعام بپزیم که تا انقراض عالم بخورند و هیچ از آن دیگ کم نشود و دیگی آورده بر دیگدان نهاد و ms315 آتش کرد و طعامی در آن دیگ پخت، و آن دیگ را در میان راه گذاشت. خلق آینده و

در قصبهآ ردولی بالای حوض خفتهاست. شیخ احمد عبدالحق میگوید که چون بعداز مسافرت به ردولی قدوم آوردم، هرچند که وطن اصلی فقیر بود ولیکن اجازت سکونت از شیخ صلاح خواستم که وی صاحب ولایت آنجا بود. در روضهآ وی رفتم و فاتحه خواندم و درود بر حضرت سید کائنات - صلی الله علیه و سلم - فرستادم و بنشستم و عرضه4 کردم که اگر مرا یک5 مصلا و سبوچه باشد، دراین مقام سکونت توانم کرد. از قبر شیخ صلاح آواز برآمد: عبدالحق! در حوض در آی و مصلا و سبوچه برگیر. در حوض درآمدم و دست انداختم. اول در6 دست من سبوچه افتاد و برگرفتم. بار دوم دست انداختم ریسمان یک چارپای کهنه به دست آمد، بر خود گرفتم که مصلای من همین باشد.

وی مردی بود در اوده، با شیخ احمد عبدالحق مصاحبت داشت. شیخ احمد گفته است که از بهکر7 تا پندوه مسافرت کردم، با هیچ مسلمانی ملاقات نشده الآدر اوده یک بچه را دیدم و اشارت به شیخ جمال گوجرکرد.

نقل است که وقتی در مسافرت در مسجدی درآمد، شب جمعه بود. مسلمانان آن محله هفت اذان میگفتند. وی پرسید: مقصود از تکراراذان چیست؟ گفتند که ما شنیدهایم که اگر شب جمعه هفت اذان بگویند، حق - تعالی - در تمام هفته بلا را از آن شهر بردارد، تو نیز بگو. گفت: مرا در ms316 این فعل نیت دست نمیدهد زیراکه بنده، خدا1 را از جهت نیکی پرستد و از بلای او بگریزد. آن بنده،2 بندهآ خود باشد، نه بندهآ خدا.

نقل است که اندر آنچه وی در طلب حق میگشت3 به ملازمت شیخ نور، قطبالعالم رفت. با خود چیزی نداشت، برگ گیاهی برداشت و پیش شیخ نور بنهاد. گفت: بابا صفاست. شیخ نور فرمود: بابا عزت است. ساعتی با وی ملاقات داشت و بی آنکه به یکدیگر تکلم واقع شود برگشت. شیخ عبدالقدوس در انوارالعیون مینویسد که درویش چون صفا یابد، همگی ظهور حق دروی بود؛ پس غیر نماند و وی از شیخ نور به تسخیر4 از این مرتبه بود و شیخ در جوابش عزت فرمود که در تنزل فروتراز آن است. پس وی خبر5 مطلوب از شیخ نیافت و بازگشت. انتهی کلامه.6 از آنجا در شهر بهار آمد. در آنجا دو دیوانه بود، یکی را شیخ علاءالدین میگفتند و وی سر برهنه ماندی. دیگری را نیم لنگوتی که لته7 در پیش داشت و جانب پس برهنه بودی. از ایشان بشارتی از مقصود یافت و از افسردگی که از بینشان مقصود راه یافته بود، برآمد و8 تازه شد. درد9 طلب بیفزود و از آنجا در شهر اوده رسید و با شیخ فتح الله اودهی ملاقات کرد. طریق شیخ فتح الله طریق زاهدان بود و مشرب وی عشق و محبت10. صحبت وی11 برنیامد، با خود گفت:

نقل است که وی میگفت: منصور بچه بود، طاقت نیاورد و اسرار بیرون زد. بعضی مردانند که دریاها فرو میبرند و آروغ نمیآرند. و میفرمود6: نظامی شاعر ناقص بود که گفت:

حبت نیکان ز جهان دورگشتخوان عسل7 خانه زنبور گشت

زیرا که صحبت مصطفی -صلی الله علیه و سلم - چنانچه صحابه را بود، همچنان ارباب حال ومحبان ذوالجلال را اکنون هست. نقل است که وی در مسجد جامع در8 اول وقت میرفت و جاروب به دست خود میداد. مدت چهل و پنجاه سال در مسجد جامع رفت. فاما نمیدانست9 که

نقل است که در آن ایام که شیخ در اوده بود، سگ ماده همراه داشت، وی بچه زایید، شیخ میزبانی ولادت او کرد و همه اعیان و اکابر و امرای شهر1 را میهمان ساخت. روز دیگر شیخ جمال گوجر شکایت کرد که شما تمام شهررا بطلبیدید و ما انطلبیدید. گفت: جمالالدین میزبانی سگ بودا سگان را طلبیدیم که «الدنیا جیفة و طلابها کلاب.»2 تو از جملهآ آدمیانی3، تورا چون طلبم؟

مرید شیخ4 عبدالحق است. مخصوص به وی محرم اسرار و واقف احوال او5، در سفر و حضر با وی یک جا بود. از مریدان او کم کسی بود که در عنایت و قرب شیخ مشارک و مساهم او بود. وی غلام سوداگری بود که سوداگری6 جواهر میکرد. وقتی مولای او در قصبه ردولی جهت سودا آمده ms318 بود، بختیار را نظر بر شیخ احمد افتاد و معتقد شد. هر صباح و مسا در خدمت شیخ آمدی و بایستادی، تا شش ماه هم براین منوال گذراند و شیخ به وی التفات نکرد و نپرسید توکیستی؟ و از کجایی؟ و به چه کار میآیی؟7 بعد از8 شش ماه نظر عنایت به حال او برگماشت. او را از آن نظر مستی دست داد که بی خود شد و در آن بی خودی به گستاخی درآمد که احمد! این چنین نعمت داری و بندگان خدا را محروم میگذاری. شیخ او را منع میکرد و وی مست همین سخن بود. قدری آب نوشانید و از مستی به هوشیاری آورد9.

نقل است که روزی شیخ احمد گفت: بختیار میخواهم در صحن خانقاه من چاهی بکنی. وی در حال کلند آورد و به کاویدن چاه مشغول شد و آب برآورد، و شیخ بر آن آب تکبیر فروآورد و قسمت کرد. باز اشارت شد که بختیار این چاه را امروزاز خاک بیرون باید انپاشت و از خاک این چاه ms319 صفه باید ساخت. شیخ بختیار هم6 درحال خاک آورد، و چاه را بانباشت و از خاک این چاه چبوتره ساخت، و هیچ نپرسید که7کاویدن چاه برای چه بود؟ و انباشتن برای چه؟

نقل است که روزی شیخ در حجره خود نشسته بود و شیخ بختیار در خدمت ایستاده، پرسید: بختیار چیزی میبینی؟ چه بیند! که تمام حجره از زر خالص است. فرمود: باز ببین! چه بیند! که حجره هم از خاک است8.

نقل است که روزی شیخ احمد پسر خود را که1 شیخ عارف نام داشت2، به طلبیدن بختیار بفرستاد و شیخ عارف بر در او رفت و آواز داد. وی میخواست که با زن خود مجامعت کند، در اثنای آن بود3 که دخول کند، فی الحال زن را به جای خود بگذاشت و جامه برگرفت و به خدمت پیر بشتافت. گویند که شیخ بختیار را شهوت جماع با کمال بود و در قضای آن بی طاقت، شاید که این طلب از جهت امتحان او بود تا در آن وقت مطاوعت کند یا نه؟

آنقل است که وی روزی پیش شیخ آمد و گفت که قصد تجارت دارم، چه فرمان میشود. فرمود: برو اما ماورای دریا مرو که تا دریا ولایت این فقیراست. گویند که وی هیچ نخوانده بود. اما به برکت صحبت شیخ به علم معرفت عالم بود. هرچه گفت، از کتاب الله و سنت رسول بیرون نگفتی، رحمة الله تعالی علیه5. در شهر هرپور بود. به چند واسطه به شاه للی6 پسر شیخ احمد عبدالحق است و صاحب سجادهآ او، موازنه چهل سال عمر یافت. با هر طایفه سری داشت و همه کس از او راضی بودند.

نقل است که هر پسری که شیخ احمد را میشد، نمیزیست. روزی منکوحهآ شیخ شکایت کرد که از شما یک پسرنصیب مانشد، هر پسری که میآید حق گویان می آید و عن قریب به رحمت حق میپیوندد7. شیخ گفت ms320 که یک فرزند بر من

در شهر4 هرپور بود، به چند واسطه به شاه خضر که خلیفهآ خواجه قطبالحق والدین است، میرسد. درویشی کامل بود. گویند که چون شیخ عبدالله شطاری در این دیار تشریف آورد، مردم شهر5 متوجه ملازمت او شدند. شیخ داود نیز به قصد دریافت شیخ به در خانهآ او رفت و شیخ عبدالله را6 رسم بود که دربان بر در میگذاشت. دربان شیخ، او را منع کرد. او به زورقوتی7 که داشت دربان8 را بیفگند و برسینهآ او پا نهاد و به جبر9 پیش شیخ درآمد و برکرسی که10 نشسته بود، بنشست. شیخ او را احترام نمود و اکرام کرد، و در اثنای مجلس خادمی از خادمان شیخ عبدالله گفت که هیچ بیادب به خدا نرسیده است. وی گفت: هیچ با ادب به خدا نرسیده است. گفتند: این چه سخن است؟ گفت: اگر من ادب میکردم و دربان را نمی زدم، کی به ملازمت شیخ مشرف میشدم و به خدا11 میرسیدم. شیخ خوشحال شد و از وی این سخن را12 بپسندید و عنایت بسیار کرد.

مرید شاه داود است، بزرگ بود و صاحب کشف و تصرف ظاهر و باطن1. وی در اول قصار بود، ناگهان شاه داود بر سر وقت او رسید و قوت استعداد وی را معاینه کرد و گفت: بابا تاکی چرب2 را بر چوب بزنی؟ کار دیگرکن. وی به اشارت شیخ از آن کار برآمد و طریق ریاضت پیش گرفت3 ms321 و به کمال حال رسید. او را خلیفه بود در انباله، شیخ پیرک نام داشت. اگرچه وی مرید شیخ یوسف قتال بود، اما تربیت و ارشاد از شاه نور یافته و مرید از طرف او میگرفت. کبیرالسن و بسی صاحب حال بود و تصرفی داشت4. گویند که وی بعد از نقل شیخ یوسف قتال به دهلی آمد و در روضهآ او مشغول شد. وقتی در واقعه دید که شیخ او میفرماید: و من تو را به ابراهیم خلیل سپردم5 و اشارت به مردی میکرد6 که وی این است، به طلب آن مرد بیرون آمد و این شیخ پیرک در آن زمان سوداگری اسب میکرد و برای فروختن اسب به موضع خرید7 که دیهی است از بهار متوجه شد. چون به سر هرپور رسید، شیخی را دید که در لباس مشایخ نشسته است. به خود گفت که شیخان هندوستان عجب زراق میباشند! وی به اشراق8 باطن دریافت و گفت: بابا این طرف بیا! مرا میشناسی؟ آن مرد9 که پیرتو، تو را در واقعه نموده بود منم و آن ابراهیم خلیل که به حکم لایزال «من امتی اربعون رجلا علی قلب ابراهیم» فرموده بود منم. وی نیز بشناخت و اختیار ملازمت او کرد و شیخ او را تلقین ذکر کرد و وصیت کرد که مداومت کنی بر این ذکر و شرم نکنی از هیچ کس و رخصت کرد. بعد از آن

مرید شیخ میناست. بزرگ بود، حافظ حدود شریعت و آداب طریقت. همت عالی داشت و موصوف بود به ترک و تجرید. او نیز بر طریقه پیر خود حصور2 بود و مولع بود به وجد و سماع. عالم بود به علوم3 شریعت و طریقت، در علم نحو و فقه واصول تصنیفات دارد. مثل شرح مصباح4 وکافیه و حسامی و بزدوی و امثال آن، و بر رساله مکیه شرح5 نوشته است، مسمی به مجمع السلوک بر طرز خزانهآ ms323 جلالی که از ملفوظات مخدوم جهانیان است. بسی از ملفوظات و حالات شیخ مینا را دروی درج کرده. در وقتی که از وی نقل میکند، میگوید: «قال شیخی شیخ مینا ادامه الله فینا6» و هر جا که میگوید: قال شیخ شیخی، مراد از وی شیخ قوامالدین لکهنوی است. وی در علم ظاهر شاگرد مولانا اعظم است که از فقها و علمای عصر بود و7 پیر او شیخ مینا، نیز پیش مولانا کتاب عوارفالمعارف میخواند. وقتها به خدمت پیر عرض میکرد که معلوم بندگی مخدوم، است که طبع بنده به تصحیح الفاظ این کتاب کافی است. درک معانی خود خاصهآ احوال شریف ایشان است، اکنون ملازمت درس موالی از برای چیست؟ فرمودی که8 بابا! نه دیانت است که با وجود علم9 ترک تعلم کنند و به علم خود اکتفا نمایند. او را مریدان بسیارند، چنانچه شیخ صفی بزرگ بود و صاحب ذوق و حالت و10 بر قدم پیر، حصور11 و مجرد زیست. شیخ مبارک سندیله که به احکام شریعت و آداب طریقت12 موصوف بود، او مرید شیخ سعدالدین13 خیرآبادی بود، و از شیخ سالار نیز تربیت یافته بود. وفات او در

نقل است که وقتی شیخ حسامالدین و راجی حامد شه و شاه12 سیدو، هر سه جامه نداشتند یک قبای پنبهدار حاضر بود. شیخ حسامالدین آن را سه قسم

نقل است که در زمان سلطان شمسالدین التتمش دو برادر از سادات کردیز به دهلی قدوم آورده بودند: یکی سید شمسالدین و او در زمین میوات سکونت کرد4 و بقیه از اولاد او در آنجا ماندهاند و دیگر سید5 شهابالدین که از اجداد اوست. بزرگان ایشان معزز و مکرم بودهاند6 و در زبان مردم آن دیار بر ایشان اسم راجی غالب آمده و او نیز در اوایل حال در7 لباس ms325 سپاهیان بود. در آخر به صحبت شیخ حسامالدین رسید و ریاضات شاقه کشید. صفای باطن و حضور8 وقت نصیب او گردید9. وی از علم ظاهر به قدر ما یحتاج کفایت کرده بود ولیکن دانشمندان اسیر حلقهآ ارادت او بودند. گویند که وی اگر خواستی که از معارف و کشف ضمایر چیزی ظاهرکند، حکایتی از سرگذشت احوال خود بیان کردی10 و در ضمن آن، مقصود طالب به حصول انجامیدی11. قبر او در مانکپور است و وفات12 او در سنهآ (.)،

مرید راجی حامد شه است و از راجی سید نور نیز نعمت خلافت یافته. والد او شیخ طاهر از ملتان به طلب علم به این دیار افتاد و مدتی در بلدهآ بهار سکونت کرد و پیش شیخ بده حقانی تحصیل علم نمود. هم در بلدهآ بهار شیخ حسن از خلوتخانهآ عدم به مهمان سرای وجود رسید و از عنفوان شباب هم دراثنای تحصیل علم، درد طلب دامنگیر حال شد و به صحبت درویشان افتاد.

نقل است که وی هم در آن ایام کتاب فصوص الحکم پیش یکی از مشایخ آغاز کرد. و والد او از طریق فصوص منکر و بیگانه بود. روزی از وی از4 تحقیق مسأله توحید وجود استفسار نمود. وی این مسأله را بر وجهی که خاطرنشان علمای ظاهر تواند شد، تقریر فرمود5 و موجب انحلال عقدهآ اشکال مولوی گشت و از منعی که او را در خواندن این کتاب میکرد، باز آمد. هم در آن ایام آواز مشیخت و بزرگی راجی حامد شه در میان خاص و عام افتاد. شیخ حسن به دیدن سید به طریقی که متضمن نوعی از امتحان حال باشد، رفت. هم در لقیهآ اولی ms326 به قوت جاذبهآ ازلی در سلسلهآ

اول کسی که از علما در حلقهآ ارادت او درآمد3، او بود. وی از4 مشایخ جونپور است. در زمان سلطان سکندر - انارالله برهانه -از جونپور به استدعای او به5 این دیار قدوم آورد.

نقل است که یکی از برادران سلطان سکندر که هوای سلطنت در سر داشت، مرید او بود. روزی هم در این خیال به خدمت او آمد و التماس نمود که حضرت شیخ فاتحه بخوانید6 که تا مرا سلطنت دهلی نصیب گردد. شیخ او را از این سودا باز داشت و گفت: حق - سبحانه و تعالی - به حکمت خویش ترقی یکی خواسته است، تو در آنجا معارضه مکن. تو مطیع او باش. چون این خبر به سمع سلطان سکندر رسید، معتقد کرامت و دیانت او شد و قدوم او به اینجانب التماس نمود7. وی چون8 سابقه اشتیاق به زیارت مشایخ دهلی داشت، طلبیدن سلطان سکندر مؤکد این حال شد. اول در آگره آمد. مدتی در آنجا بود. بعد از آن به دهلی رسید و در کوشک بجی مندل که برج حصار سلطان محمد تغلق است، با اهل و عیال سکونت کرد و هم در آنجا وفات یافت. قبر او و اکثراز اولاد او9 در آنجاست. وفات او بیست و چهارم ربیع الاول سنه 10909 تسع و تسعمائة. او را رسایل است. در طریق سلوک و علم توحید و از جملهآ آن مفتاحالفیض است. در وی می نویسد:

سؤال: سلوک چیست و سالک کیست؟ و تزکیهآ نفس و تصفیهآ قلب و تخلیه سرو تجلیهآ روح چیست؟ و منزل چیست؟ و مقصد11 کدام است؟ و جذبه چیست؟ و

جواب: سلوک در لغت رفتن است، و رفتن حسی انتقال است، از مکانی به ms327 مکانی و در این محل از سلوک، رفتن معنوی و انتقال معنوی1 مراد است. این سلوک و این انتقال را مرتبه در نفس2 تزکیه مینامند و تزکیه نفس آن است که نفس را از اوصاف ذمیمهآ حیوانی3، به اوصاف حمیدهآ ملکی و از امارگی به لوامگی و مطمئنگی موصوف سازد. سلوک دل را تصفیه مینامند و آن آن است که آیینهآ دل را از زنگار هموم و غموم دنیاوی و میل بدو و ابنای او و حرص و حب دنیا و اندیشه مالایعنی مصفا گرداند. تخلیه4آ سر آن است که سر را از اندیشه ما سویالله و از غوغای غیر حق اگرچه بهشت بود، خالی دارد. پاسبانی سرکند، یعنی اندیشهآ غیر حق را5 به سر خود راه ندهد و اگر چیزی یکایک بگذرد به نفی خواطر نفی کند. تجلیهآ روح آن است که به نورمشاهدهآ حق و به ذوق و شوق و محبت و اسرار و انوار مشاهده، روح را متجلی و متحلی6گرداند. پس حقیقت سلوک عبارت شد: از تبدیل اخلاق حیوانی وخروج از اوصاف بشری وتخلق به اخلاق الله. حضرت قطب عالم در رساله ملهمات خویش در بیان شریعت و طریقت و حقیقت فرمودند: «الشریعة الاتباع والطریقة الانقطاع والحقیقة الاطلاع. الشریعة الانقیاد7 والطریقة الانتقاد والحقیقة الاتحاد»8. شریعت کمر بندگی در میان بستن است، و طریقت از خود رستن، و حقیقت به دوست پیوستن. شریعت فرمانبرداری، طریقت از غیر بیزاری و حقیقت با دوست برخورداری. شریعت غناست، طریقت فناست، حقیقت بقاست و سالک درابتدای حال حسن است و در توسط عقل معاد است، و

راز آن سرخوشم که گه گاهی نسیم بوی توام زین دیار میآید

مرید مولانا إله داد است، بزرگ بود و2 صاحب المجاهدات و الریاضات والذوق والحالات. از مریدان او شیخ احمد در جونپور بود، عالم وعامل و متوکل و متورع و متبرک. شیخ نظام انبیتهی نیز مرید شیخ معروف است. صاحب شوق بود و ریاضات بسیار میکشید، رحمة الله علیهما.

از مشاهیر مشایخ آن دیار است. مرید شیخ محمد عیسی است، در ترک و تجرید و صدق و ورع قدمی داشت3. گویند که یک مردی صاحب نعمت4، شیخ حسین نام، از دو لقهآ گجرات به شوق دریافت صحبت شیخ محمد عیسی5 به جونپور آمده بود. شیخ بهاءالدین در آن ایام طالب علمی صالح و قابل بود، به صحبت او افتاده. این شیخ حسین علم6 کیمیا میدانست. چون شیخ بهاءالدین را دید که جوانی فقیر و مستحق است روزی 7 دل او بر وی بسوخت و گفت: تو را همراه ما به صحرا میباید آمد. به صحرا رفت و کیمیا به عمل آورد و به وی بداد که صرف مایحتاج خود بکن، تا اگر باز احتیاجت شود با ما بگویی که برای تو دیگر بکنیم8. شیخ بهاءالدین عرضه داشت نموده9 که بنده را از شما امید کیمیایی دیگر است، این کیمیا به کار من نیاید. شیخ را بروی دل خوش شد و در تربیت باطن او بیفزود، تا وقتی که مدت ملاقات شیخ حسین10 با شیخ محمد عیسی به آخر رسید و با نعمت

نقل است که او را در حال استشمام روائح طیبه چنان ذوق و حالت دست دادی که نزدیک با انزهاق روح بود. گویند که شخصی در حالت نقاهت، غالیه پیش او آورد، هم در آن ذوق، وصال یافت. کان ذلک فی سنة 921، احدی و عشرین و تسعمائة4. در رسالهآ شطاریه میگوید که «الطرق 5الی الله بعدد انفاس الخلق» گفتهاند. فاما سه طریق از آن طرق مشهور و معروف است:

اول طریق اخیار وآن صوم و صلوة و تلاوت قرآن وحج وجهاد است. روندگان و رسیدگان این طریق در زمان طویل، اندک به مقصود رسند.

دوم طریق اصخاب مجاهدات و ریاضات در تبدیل اخلاق ذمیمه و تزکیهآ نفس و تصیفیهآ دل و تجلیهآ ms331 روح «و هو طریق الابرار، قالوا صلون بهذا الطیق اکثر من ذلک الطریق»6.

سوم طریق شطاره7 «قالوا صلون منهم فی البدایات اکثر من غیر هم فی النهایات»8 و این از آن دو طریق، اقرب9 الطرق الی الله است.

اصول طریق شطاریه ده چیزند:

اسمای ذکر بر سه انواعند:

1- اسم جلال و2- اسم جمال 3 -اسم مشترک.

چون صفت رعونت و درشتی را در خود نگرد:

اول به اسم جلال مشغول شود تا نفس مطیع و منقاد گردد. چنانکه یا قهار یا جبار یا متکبر و بعده.

2- به اسم جمال مشترک چنانکه یاملک یا قدوس یا علیم و بعده.

3- به اسم مشترک چون یا مؤمن یا مهیمن و چون صفت انکسار و تواضع و خاکراهی در خود نگرد. اول به اسم جمال مشغول شود، بعده به اسم مشترک. بعده به اسم جلال. هم براین گونه به ذکر مشغول گردد تا دل مصفاشود، و ذکر دردل قرار گیرد و مقام ذکر نود و نه نام1 در2 تلوین است، پس صدم مقام تمکین و تمکین3 ذاکر در ذکر اسم «الله» است نود ms332 و نه نام اسمای صفاتند، تا در ذکر اسما و صفات است در عالم تلوین است. چون به ذکر اسم ذات رسید4 از تابش لفظ الله الله وجود فانی سوخته شود و مضمحل گردد. اینجا فنا حاصل آید و این عبارت از محو شدن وجود فانی است و چون از خود فانی شود، بقایابد. پس مرید صادق را بی ذکر هرگزدر دل گشاده نگردد و چون دل منور شود، پس حقیقت اشیا بر او کشف گردد و با عالم ارواح5 ملاقات شود. ذکر حقیقی که شهود حق است، در این منزل فتح شود و هم در آن رساله بعد از بیان کیفیت سلوک و آداب و شرایط و ذکر و طرق6 و اقسام واسامی آن مینویسد: ذکر کشف ارواح با یا احمد یا محمد در دو طریق7است: یک طریق آن است که یا احمد در راستا بگوید و چپا یا محمد و در دل وهم کند یا مصطفی. دیگر ذکر یا احمد یا محمد8 یا علی یا حسن یا حسین یا فاطمه، شش

دیگر ذکر درازی عمر بعد از ادای نماز فجر «هو الحی القیوم» تا طلوع آفتاب3 گوید هزار بار وبعد از4 ادای ظهر و «هوالعلی العظیم» هزار کرت و بعد از عصر «هو الرحمن الرحیم» هزار بار و بعد از مغرب «هو الغنی الحمید» هزار بار وبعد از عشای «هو اللطیف الخبیر» هزار بار بگوید و در بیان مراقبه میگوید: بدان که کلمات مراقبه آن است که هرکلمتی و آیتی که در کلام مجید و فرقان حمید دلالت بر معنی توحید ms333 کند آن کلمه و آیت در باطن وهم کند. چند کلمات نوشته5 شده، بر آن قیاس کنند.

کلمات مراقبه اول: وهو معکم اینما کنتم، دوم: آینما تولوا فتم وجه الله، سوم: آلم بعلم بأن الله یری، چهارم: ونحن اقرب إلیه من حبل الورید، پنجم: إنء الله بکل شیء محیط، ششم: و7 فی انفسکم افلاتبصرون، هفتم: ان ریی8 معی سیهدین، هشتم: الله حاضری الله شاهدی الله معی. نهم: مراقبه اسم ذات محض، دهم: مراقبهآ یا حی یا قیوم، یازدهم: مراقبه انیسه، دوازدهم: مراقبهآ جمیع اسماءالحسنی، سیزدهم: مراقبهآ تلاوت کلام مجید، چهاردهم: مراقبهآ تصور فنای خویش.

رموزی از رموزات مراقبات نموده آمد تا اصطلاح این قوم بداند، یک مراقبه پسند آید و آن اثبات هستی حق به همه حال و فنای خویش و جمیع کائنات فحسب. پس هرکجا که باشد اسم الله را در باطن بگوید و صفای دل دست دهد.

وجه تسمیه مراقبه آن است: «المراقبة مشتق من الرقیب، الرقیب هو الحافظ یعنی مادام المرید مشتغلا بالمراقبة محفوظ من شواغل اللذات الجسمانیة والخواطر

ازاولاد شیخ عبدالله شطاری است.6 در زمان سلطان سکندر کوس مشیخت و ارشاد و تربیت میزد و بر طریقهآ شطار تلقین طالبان میکرد. عم کلان محرر سطور شیخ رزقالله، به خدمت او رسیده است و تلقین ذکر یافته. رحمة الله علیه رحمة واسعة. از مشایخ دیار نارنول است، آبا و اجداد او از دیار عرب به ملک عجم رسیده و از غور به همراه سلطان شهابالدین غوری به هندوستان آمدهاند1.

مردی بزرگوار بود و تارک دنیا و مجرد از علایق، رزق خود از کسب کردی. چون به مکه مبارک رفتی یک تبر و داس2 و رنبه همراه خود گرفتی، در راه هیزم و کاه فروختی و خوردی و گدایی نکردی. از نذر و فتوح نستدی، وخود را به بزرگی نیانداختی. «کآحد من الناس» زندگانی کردی. گویند که وی سید بود، اما پیش مردم ظاهر نساختی. عالم خان میواتی مرید او بود. خواست که برای وی خانهای و خانقاه بناکند، قبول نکرد و گفت: شیخ محمد ترک صاحب ولایت است. عمارتی که برای من خواستی کرد، در روضهآ شیخ بکن. اول مقبرهآ شیخ محمد ترک چهار دیواری پست بود. عالم خان گنبدی بالای مزار شیخ بنا کرد که الآن آن گنبد موجود است. ملا محمد نارنولی از شیخ حمزه دهرسوی نقل میکرد که وی میگفت که جد من و شیخ صدرالدین کهر ولی و شیخ علمالدین حاجی هر سه به زیارت خانهآ کعبه رفتند، چون به دریا رسیدند، کشتی بانان تحقیق کردند که که اگرکسی خویش و قرابت گذاشته آمده باشد برود و صلهآ رحم به جا آرد. شیخ علمالدین داس و تبر ورنبه که به کمر بسته بود بجنبانید و گفت که خویش و قرابت من همینهایند. کشتی بانان تبسم کردند و او را بر کشتی نشاندند و آن دو کس به وطن بازگشتند3. مقبرهآ او بیرون شهر نارنول است، نزدیک به راهی که به جانب دهرسو رود، رحمة الله تعالی علیه.

رندیم و قلندریم و چالاک مستیم و معربدیم و بی باک

جامیم وصراحییم و باده در و صدفیم و بحر و خاشاک

والی ولایت شش و پنج حامی بلاد فهم و ادراک

مجموعهآ راز عالم دل منصوبه گشای سر لولاک

بگذشته ز خویش بی کدورت نگذشته ز عشق جوهر خاک

آیینهآ صاف با غل و غش صافی دل و پاک رای شکاک

گر صاف شوی و پاک دایم می گوی چو قادری تو ناپای1

ما بلبل بوستان قدسیم شهباز سفید دست انسیم

بیت اخیر تلمیح است به وراثت، نسبت شهبازیت از حضرت غوثیه - رضیالله عنه - زیرا که باز اشهب یکی از القاب آن حضرت است که بعضی از متقدمین اولیا پیش از ظهور عنصر شریف او بدان خبرداده و گفته که آن حضرت او را2 در ملکوت اعلی باز ms337 اشهب خوانند، و در قصیدهآ قطبیه فرموده است3:

شعر:

طربأ و فی العلیاء باز اشهب

انا بلبل الافراح املاء دوحها مقبرهآ مخدوم4 شیخ محمد در أچه است - رحمة الله علیه - او را سه پسر بود: شیخ عبدالقادر که او را مخدوم ثانی گویند و سید عبدالله5که در فضیلت و لطافت طبع و سلامت قریحه در زمان خود نظیر نداشت. گویند: حضرت مولانا عبدالرحمن جامی به استماع خبر فضایل او به جانب او اشعار می فرستادند. سید مبارک سید عالی مقام بود. از ایشان خلفی مانده که نام ایشان میر میران گویند. به غایت مسن و متبرک در لاهور6 سکونت دارند7.

مخدوم، شیخ عبدالقادر - رحمة الله علیه -

ابن شیخ محمد الحسنی الجیلانی الملقب به شیخ عبدالقادر ثانی، صاحب کرامات ظاهره و احوال باهره و مقامات علیه و مناقب جلیه. موصوف بود به کمالات ظاهر و باطن و8 برهانی ساطع داشت و نوری لامع و حالی به کمال و

نقل است که روزی در ملازمت والد ماجد او -قدس الله سره - قطعهای چند از مخمل آورده بودند. فرمود: این را پیش عبدالقادر ببرید تا ابرهآ پوستین سازد. وی فرمود: تا از7 این مخمل برای سگان شکاری جلها بسازند و این را به خدمت

نقل است که یکبارگی پادشاه عهد، ایشان را پیش خود طلبید و نوشتهای فرستاد که اگر ایشان مجلس ما را به حضور فایض النور مشرف سازند، عین سعادت و محض کرم خواهد بود. با وجود ایشان که را حد باشد که دعوی مشیخت و بزرگی نماید، هرچه از تقصیرات و تأخیرات در خدمت رفته باشد عفو فرموده، متوجه این حدود شوند. آن حضرت در جواب نوشت:

بیت:7

بیت: چون چتر سنجری، رخ بختم سیاه باد جز فقر اگر بود هوس ملک سنجرم زانگه که یافتم خبراز ملک نیمشب صد ملک نیمروز به یک جو نمیخرم

بعضی این حکایت را نسبت به شیخ نجمالدین کبری - قدس الله سره - نقل میکنند3 و گویند که این صحیحتر است. والله اعلم.

نقل است که ایشان را در ابتدای حال به اوراد و اعمال و عبادات ظاهره اشتغال بسیار بود. ms340 تا به حدی که تمام روز فرصت تکلم نداشتند و در آخر چندان استغراق محبت و مشغولی باطن غلبه کرد که بعد از ادای فرایض و سنن، فراغت جز مراقبه کار دیگر نبود. بعد از ادای فجر تا اشراق در بحر مراقبه مستغرق میبودند، بعد از ادای اشراق تا چاشت و همچنین ما بین جمیع اوقات صلوات و اندک قیلوله که میکردند، هم بر آن بوریایی که در مسجد افتاده واقع میشد. وقتها بودی که به نفس نفیس خود اذان و اقامت میفرمودند و امامت میکردند. وقتی دیگر برای نماز بامداد برخاسته بودند، به مردم خانه فریاد کردند و آوازها دادند تا سعادتی که در آن وقت روی نموده است، دریابند تا رسیدن مردم آن دولت تمام شده بود. چون بعضی از ایشان به ملازمت رسیدند، فرمودند که همین ساعت حضرت عالم پناه- صلی الله علیه وسلم - بندهآ خود را به مشاهدهآ جمال باکمال خود مشرف ساخته بودند. خواستم که شمارا نیز از آن فیضی برسد. شماتقصیرکردید.

نقل است که روزی قوالی به خدمتش آمد، فرمود: برو توبه کن، رباب را بشکن و سر بتراش و درویش باش . قوال بی توفیق را همت بر این کار صورت نبست. یکی از امرای لنگاه در مجلس حاضر بود، این سخن دروی گیرا آمد، برفت و سر بتراشید و از جمیع معاصی توبه کرد و بنشست. هم در این اثنا گریه و زاری بنیاد کرد و گفت: مرا برادری بود در گجرات، حالا میبینم که جنازهآ او برآمده است و به دفن کردن میبرند. حق - سبحانه و تعالی - به1 برکت نفس مبارکش چنین کشف جلی هم در این2 حال به او عطا فرمود3.

نقل است که یک باری در ملتان علت طاعون حادث گشت و کار بر خلق آن دیار تنگ شد و وبای عام در میان آمد. مردم از سبزهای که در موضع وضوی ایشان رسته بود، میبردند4 و بر موضع ms341 علت میمالیدند و شفا مییافتند.

نقل است که میفرمودند که در دست من خاصیتی نهادهاند5 که به هر علتی و مرضی که برسد، حق - سبحانه تعالی - آنجا شفا دهد. این خاصیت نیز به نسبت وراثت حضرت غوث الثقلین - رضی الله عنه -است. چنانچه بعضی از اولیای عصر آن حضرت فرمودهاند: «الشیخ عبدالقادر یبرئ الأکمة والا برص و یحیی الموتی باذن الله64».

و از عجایب کشوف7 و غرایب خوارق او آن است که میگویند:8 یک باری در أچه و ملتان درد استخوان پهلو چندان پیدا شد که حدوث این درد و هلاک توأمان بودند و اصلا تخلف در آن وقوع نداشت. مردی بود غیاثالدین نام، از جماعه لنگاه که به خدمتش ارادت داشت و به غایت تقوی و صلاح آراسته بود. هر شب جمعه به شرف رؤیت حضرت سید کائنات - صلی الله علیه و سلم - مشرف میشد.

صاحب فضایل و مناقب و مفاخر. همتی عالی داشت و شأنی عظیم. وی در وقت رحلت حضرت مخدوم، حاضر نبود و به سبب بعضی از بواعث به جانب ناگور تشریف برده بود. روزی در ناگور نشسته بود، فرمود که امروز بندگی مخدوم مرا آواز2 داده است و پیش خود طلبیده.3 تا واقع چه باشد؟ چون اندک تأخیری در توجه بدان حدود راه یافت، در وقت رحلت نتوانست رسید. بعد از چند روز قدوم آوردند4 و به حکم وصیت والد ماجد به لباس خرقه و اجازت خلافت و نعمت مشیخت مشرف شدند. وفات او در پنجم جمادی الآخر سنه 5942 اثنین و اربعین و تسعمائه. و دیگر: هم در حین حیات مخدوم، از عالم رفتند. والدهآ ایشان از صالحات و قانتات بود و از ایشان خلفی ms343 ماند میر سید محمد -قدس سره7- که منظور نظر عنایت و مشمول شفقت و مرحمت بندگی مخدوم بودند. شاه آله بخش و برادران ایشان که در لاهور ساکنند، فرزندان ایشانند8. شاه آله بخش بسی9 به اخلاق حمیده و صفات بر10 گزیده موصوف بود. در سنه 11994 اربع و تسعین و تسعمائة در ولایت بنگاله به ریاض رضوان خرامید، رحمة الله علیه وعلی اسلافه اجمعین.

مرید وخلیفهآ مخدوم، شیخ حامد الحسنی الجیلاتی است. صاحب حال صحیح و کشف صریح. در حین سلوک ریاضات شاقه و مجاهدات فوقالطاقه کشید، و از هواتف8 غیبیه اشارات لاریبیه شنیده. ابتدای حالت جذبه و در آمدن او در طریق سلوک آنچنان بود که او را در اثنای تحصیل علوم، قائد توفیق الهی به

ابن سید ابدال. سلسلهآ ایشان منتهی میشود به حضرت شیخ عبدالرزاق بن11 غوث الثقلین شیخ محییالدین عبدالقادرالحسنی الجیلاتی رضی الله عنه. دراین12 دیار ما سلسله سجادگی آن13 حضرت را - رضی الله عنه -ایشان بر پا داشتند.14 شیخ

بیت:10 بازای فلک زبهر خدا این چه ماجراست

عاشور نیست ورنه قضیه بعینها است این زهر باز بر حسن2 محبتی که داد؟

این تیغ باز بر سر شیر خدا کراست؟ باز این چه درد این چه الم این چه محنت است

باز این چه هجر این چه فراق این چه ms350 ابتلاست باز این چه غصه در جگر انس و جان نشست

باز این چه فتنه در سر کون و مکان بخاست باز این به اهل بیت نبوت که ظلم کرد

باز این به خاندان پیمبر ستم که خواست آن3 ریش کهنه را دگر از سرکه تازه کرد

و این داغ خشک را دگر از بر که پوست کاست ای وای بر محبت دنیا وکار او

زنهار دل مبند برین کار و بار او

ایشان را در حرم روضهآ قدمگاه حضرت عالم پناه -صلی الله علیه و آله و سلم- دفن کردند.4 الآن قبر این دو بزرگ5 زیارتگاه خلق است و کان ذلک فی سنة 955 خمس و خمسین و تسعمائة. بعد از وقوع این واقعه اکثر مردم بلکه همه نسبت این قتل به شاه محمد کردند و جمیع خلایق از وی برگشتند و معتقدان منکر شدند و6 دوستان دشمن، نزدیکان دور و محبان نفور. تاج خان کرانی7 و شیخ فرید که در هزاریان صوبه دهلی بودند به تفحص احوال حاضر آمدند. او منکر افتاد و گفت این از من نشده است و به رضای من، بلکه به وقوف من صدور نیافته. دزدان در خانه در آمدند و این کارکردند و8 خبر به اسلام شاه رسید. او اشارت به علما کرد که مسأله

نقل است که شیخ امان پانی پتی را در این محضر، هر چند تکلیف کردند و طلبیدند، حاضر نشدند و میفرمود: قدم امان در دوزخ چرا نرود که در7 معرکه، اهل بیت پیغمبر را آورده و خوار و گرفتار در پیش ایستاده کنند و من در مجلس معزز و مکرم نشسته باشم. میفرمود: کشته شدن حضرت آن شاهزادهها حیف است. خوار کردن ایشان نیز حیفی دیگر، از آن نیز خون در جگریم و از این نیز در خوف و خطریم. میفرمود: جنیان این چنین کارها بسیار میکنند. معاذ الله که از ایشان این چنین معصیتی سر بر زند و بالجمله بعد از چند گاه هم در زندان جان داد.8 بعضی مردم بعد از مردن پای او را بسته در بازار کشاله کرده، در یک گوشه انداختند. آخر در زیر قلعه دهلی نزدیکتر به کوشک نرور9 دفن یافت.

نقل است که10 جماعه مهمانان11 پیش او بودند و طعام تناول میکردند. یکی از

جامع بود میان علوم شریعت و طریقت و تقوی و ورع، از دنیا زیادت بر قدر مایحتاج اختیار نکرده. وی مرید شیخ کبیر است، نبیرهآ مخدوم جهانیان، سید جلالالدین بخاری رحمة الله علیه. گویند پیش مولانا سناءالدین که از شاگردان میر سید شریف جرجانی بود. تلمذ کرده.4 از ملتان به سبب بعضی وقایع که در آن دیار واقع شده برآمد. مدتها رنتهنبور و بیانه و غیر آن بگذرانیده5، بعد از آن به دهلی آمد و توطن کرد. سن کبیر داشت و در آخر عمر حاسهآ بصرش رفته بود. حق - سبحانه و تعالی - بی واسطه، علاج بصارت6 به وی ردکرده.

نقل است که وی گاهی بر در خانهآ خود میایستاد و میگفت: غلبه شفقت و مهربانی بر خلق خدا بر آن میدارد که جمیع خلایق را در چشم سماءالدین راه باشد. وی برلمعات شیخ فخرالدین عراقی حواشی نوشته که به حل معانی آن وافی

نقل است3 از مفتاح الاسرار که از مکتوبات4 شیخ عزیز نسفی5 آورده است: بدان که در معنی انتهای انسان اهل شریعت و اهل حکمت و اهل وحدت اختلاف دارند. اهل شریعت میگویند که حق تعالی ارواح را پیش از اجساد به چندین هزار سال بیافرید و هر یکی را مقامی معین گردانید. بازگشت او بدان مقام خواهد بود، «و ما منا الا له مقام معلوم»، روح هر که در مقام ایمان مفارقت کند، بازگشت او به آسمان اول خواهد بود. روح هرکه در ms353 مقام عبادت مفارقت کند، بازگشت او به آسمان دوم خواهد بود. روح هر که در مقام زهادت مفارقت کند بازگشت او به آسمان سوم خواهد بود. روح هرکه در مقام معرفت مفارقت کند بازگشت او به آسمان چهارم خواهد بود. روح هر که در مقام ولایت مفارقت کند، بازگشت او به آسمان پنجم خواهد بود. روح هر که در مقام نبوت مفارقت کند، بازگشت او به آسمان ششم خواهد بود. روح هر که در مقام رسالت مفارقت کند بازگشت او به آسمان هفتم خواهد بود. روح هرکه در مقام اولوالعزمی مفارقت کند، بازگشت او به کرسی خواهد بود. روح پیغمبر که در مقام ختمیت مفارقت کردهاست، بازگشت او به عرش است. هر یکی از آن مقام که نزول میکند به همان6 مقام عروج میکند و دایرهآ خود تمام میکند. حال این مرتبه چنین7 خواهد بود. اما آنکه به مقام ایمان نرسد، بازگشت او به آسمان نخواهد بود. بدان که گفتهاند که این مراتب خلقیند، نه کسبی و در خلق خدای تعالی تبدیل نیست. دین حق و دین قیم8 این است، اگراین

پسر مولانا سماءالدین از2 زهاد وقت بود، به غایت تجرید داشت. در3 ابتدای حال تزویج کرده بود. چون آن را مانع حضور وقت و فراغ عبادت دید، به اختیار از وی مفارقت کرد. گویند که وی در سخن ترک اضافت به خود کرده بود و هر چه گفتیی به صیغه غایب گفتی، خواهد آمد، خواهد رفت، نگفتی، خواهم آمد، خواهم رفت. در اوایل حال به دهلی بود، مدتی در خانقاه شیخ نظامالدین اولیا -قدس سره. مشغول بود. گویند که وی4 برای هر وقت نماز، ms356 غسل کردی و جامه شستی غالبا. پادشاه عهد قومی را اسیر کرده بود و در آن میان جماعهای از سادات نیز اسیر شده بودند. وی رفت و به پادشاه گفت که سادات را بگذار، پادشاه گفتهآ او قبول نکرد. وی گفت: حرام باد سکونت در شهری که تو پادشاه آن شهر باشی.5 بعد از آن به مندو رفت و پادشاه آنجا آن6 را دید و چیزی پادشاه7 پیش کش کرد؛ قبول نکرد و گفت: مرا9 به اینها کار نیست، به حاکم فلان دیه، فرمان ده که در فلان بیابان مرا جا

سیاحت بسیار کرده بود، بعد از آن در أچه سکونت کرد. گویند که وی صد و هشتاد سال عمر داشت -والله اعلم -. گویند که از وی خوارق عادت2 به وجود می آمد و اعظم و اشهر خوارق او اخراج کفار بود از کفر به سوی اسلام و هیچ کافری3 را بعد از عرض کردن او اسلام را بر وی، طاقت نماندی و در قبول اسلام بیاختیار شدی. جماعه کفار پیش او میآمدند و مسلمان میشدند. گویند که این نسبت در بعضی اولاد او نیز موجود بود. و4 گویند بعضی از اولاد او به سبب اغوای نفس و دنیا به بدعتها مبتلا شدند و اختراعهای5 عجیب پیدا کردند و به چیزهای غریب منسوب گشتند. و الله اعلم و این سبب طعن و بدنامی سلسلهآ او باشد.6 وفات او در هشت صد و نود و شش و قبر او در أچه است.

عالم بود و زاهد و متقی، از پایهآ «فاتقوالله ما اشتطقتم8) به مرتبهآ «فاتةوالله حق تقاته 9» رسیده. وی10 در لقمه به غایت احتیاط نمودی و در زمین خراجی زراعتی

نیز11 نقل است که می فرمودند که روزی شخصی از مجلس بر خاست و نادانسته کفشهای بندگی، شیخ حسامالدین پوشیده رفت. چون خبرشد، آن شخص کفشها را حاضر آورد. ایشان تا بهای کفشها را به آن شخص ندادند، نگرفتند و گفتند: ما تمام اشیای خودرا از ملک خود برآوردیم،12 تا اگر بالفرض13 شخصی دروی تصرفی

نقل است که طریقهآ شیخ حسامالدین آن بود که اگرکسی را میدیدند که در مسجد تغنی میکند، او را از آن منع میکردند و حق امر به معروف و نهی از منکر به جا میآوردند. به خلاف شیخ بایزید که خود را در گوشهای پنهان میساخت و میگریست. میگویند16: شخصی بروی، روپیه فتوح آورد، او ندانست که این روپیه است. گفت که این چیست؟ و این را چه کار میکنند؟ بعد از آن دانست که این از جمله17 نقود18 است که مردم را به کار می آید، رحمة الله تعالی19 علیهم.

از اولاد شیخ الاسلام بهاءالدین زکریا است - قدس الله سر هما- بعد21 از آنکه بعضی از آباء کرام او از ملتان به دهلی تشریف آوردند. او را سلطان بهلول لودهی به دامادی اختیار کرد و دختر خود را به وی داد. وی22 سالک مجذوب بود و سطوتی ظاهر و عظمتی با هر داشت. دراوان سلوک ریاضات شاقه و مجاهدات فوق الطاقه کشیده. از وی نقل میکنند که23 می فرمود: در24 ابتدای سلوک اگر نماز میگزاردیم،

نقل است که روزی بر بالای بام بلند که ms359 الآن در پهلوی روضهآ او ایستاده است، نشسته بود. ناگاه او را حالتی در گرفت و هم بدان حالت از بالای بام به زمین افتاد، از آن هیچ آزاری به وی نرسید.8

نقل است که وی9 در حالت جذبه10 بزغاله را بر زمین زده بود و آن بزغاله مرده افتاده بود. مردم را از این حالت گفتگوی بود چرا به ناحق حیوانی کشته شود؟ وی بر سر بزغاله آمد و ایستاد و بر پشت پای بزد و گفت: برخیز ومردم را بدنام مکن.

از اولاد سید جلال بخاری بزرگ است که جد سید جلالالدین7 مخدوم، جهانیان، است. سید8 جلال را دو پسر9 بود، سیدی احمد پسر بزرگ و دیگر سید محمود، مخدوم جهانیان، پسر سید محمود است. است. شیخ حاجی عبدالوهاب بخاری10 از اولاد سیدی احمد است. بزرگ بود موصوف به علم و عمل و حال و11 محبت. در اوایل حال که هنوز در ملتان توطن داشت، روزی در ملازمت پیر و استاد وصهر خود سید صدرالدین بخاری نشسته بود. از وی شنید که گفت: دو نعمت در عالم بالفعل موجود است که فوق جمیع نعمتهاست و لیکن مردم قدر آن دو نعمت را12 نمی شناسند. بدان13 پی نمیبرند و14 از تحصیل آنهاغافلند. یکی آنکه وجود مبارک محمد مصطفی - صلی الله علیه و سلم - به ms360 صفت حیات در مدینه موجود

سورهآ مریم: قوله تعالی «کفیعص اعلم یا حبیب حبیب الرحمن -صلی الله علیه و سلم - ان الحروف3 المقطعة من4 خزائن الله العظیم التی قد سلمت الی النبی العظیم و عنده مفاتح5 الغیب لا یعلمها الا هو وقال علی بن ابی طالب: - کرم الله وجهه -هذا آسم الله الاعظم جل جلاله و آعلم یا هذا یحتمل6بان یکون الکاف اشارة الی کن والهاء و الیاء7 اشارة الی لفظ هیا للندا وإلعین اشارة الی عین العبد وهو محمد سید المرسلین - صلی الله علیه و سلم - والصاد اشارة8 الی صورة رسول الله صلی الله علیه وسلم و المعنی بهذا9 التأویل کن هیا عبدالله صورة یحتمل10 بجمال الله فینتفع (11 الناس بک ویکون12 هذا الخطاب بسید المرسلین لیصیر صورة فی رحم أمه بعد ماکان روحا ونورا عند13 الله بنعمة کانت له عند الله جل جلاله و- صلی الله علیه وسلم - «اذ نادی ربه نداء14 خفیا یمکن یا هذا آن یکون نداء زکریاء الخفیة الشفاعة بسید المرسلین - صلی الله علیه وسلم - وهو الذی توجه الیه جمیع الانبیاء علیهم السلام فی امورهم و حوائجهم وهو الامام المشهور فیما بینهم -صلی الله علیه وسلم : وانی خفت الموالی من ورائی و یمکن یا15 هذا آن ییکون خوف زکریا الموالی بان یتغیروا فی الانتظار بسیدنا وذالک لان الانبیاء کلهم کانوا منتظرین لبعثه16 یوصون أممهم بانتظاره کی ینتفعوا17 به - صلی الله علیه و سلم - یا18 یحیی خذ الکتاب بقوة و آتیناه الحکم صبیا و حنانا من لدنا وزکوة قال الله تعالی یا یحیی خذ الکتاب بقوة هذا لکتاب19 المشتمل علی صفات سید

سورهآ طه: قوله تعالی الا تذکرة لمن یخشی اعلم یا هذا ان فی الکلام عین الالقاب3 من المحبوب4 ولکن فی التعب لذات للمحبوب وذالک ان الله تعالی بفضله قال طه ما انزلنا5 علیک القرآن لتشقی ای تتعب و تقع 6فی التعب ثم قال الاتدکرة لمن یخشی وقد اعطاه خشیة لم یعط 7 احدا من العالمین ومثل ذلک ف الشاهد آن رجلا طلب محبوبا فلما جآء المحبوب اخذه الطالب وعانقة شدیدا بالقوة حتی بلغ منه الجهد وهو یقول8 ما

سورهآ انبیا: قوله تعالی «لو اردنا آننتخذ ولدا لآتخذناه1 من لدنا ان کنا فاعلین اعلم یا هذا ان الآیة فیها اسرار الله لا یغلمها الا هو او الرسول ویحتمل آن یکون المراد من المتخذ من لدن رب العالمین هو الحبیب صل الله علیه وسلم ای لو اردنا ان نتخذ ولدا2 کما زعمت النصاری لا تخذناه من لدنا بآن نتخذ3 محمدا ولدأ حین کان لدینا نورا قبل جمیع إلکائنات وهو بشر لیس کمثله احد من البشر لا آن نتخذ عیسی الذی هو من4 آتباع محمد ولدا ولکن الله سبحانه وتعالی منزه عما یقول الظالمون فمحمد عبده ورسوله و عیسی عبده و رسوله»5.

سورهآ حج: قوله تعالی آلم تو را ان الله یسجد له من فی السموات ومن فی الارض والشمس والقمر الآیة اعلم یا هذا إن آلایة بحر الله وفیه اظهار عظمة المحبوب الی المحب 6 جل جلاله و-صلی الله علیه وسلم - ومن رسم المحبوبین انهم یظهرون آنقیاد

439 الذین آمنوا آرکعوا و أسجدوا و أعبدوا ربکم و أفعلوا الغیر إعلم یا هذا ان الخیر کل الخیر هی متابعة سید المرسلین قولا وفعلا وحالا فالمتابعة القولی والفعلی یمکن آن توجد بغیر صحبة رجل من رجال الله الذی جعلهم1 من ms366 جنوده فیسوق الیهم من کان له نصیب من علم الوراثآة فی الازل فیمکن آن یجذب2 الله عبد الجذبة خفیفة فیدخل فی الطلب ویا خذ العمل باقوال سید المرسلین ویطالع کتب الاوراد3 وحکایات الصالحین ولکن المتابعة الحالیة لا یحصل الابصحبة شیخ کامل وقد وجد له صحبة حصل له منها حال من احوال رسول الله - صلی الله علیه و سلم - علی قدر طاقته فان الاحوال هدایا الارواح بحکم الإلتیام4 وذالک إنما یحصل بالصحبة5 والأنفة 6ثم اعلم أن الانفة7 هی المقصودة فی وجدان علم الورائة ولو آن واحدا من8 الطالبین یصحب شیخا کاملا سنین ولم یحصل الائفة9 من الجانبین لا تسری احوال الشیخ الیه ولو آن واحدا10 من(11 عباه الله صحب واحد12 من رجال الله ساعة واحدة وقع الأنفة13 والمحبة فی الله فی قلب14 کل منهما فصار کل واحد منهما مفتون صاحبه إستحق المرید ان یشری علم الوراثة15 من باطن الشیخ الی باطنه ویکون هذه الصحبة الیسیرة له زادالغمر فکلما یزداه حبه فی الشیخ یزداه حبه فی الله ورسوله والحب واحدة و الحکمة فی سرایة الاحوال من البواطن إلی البواطن إن الله سبحانه وتعالی خلق سید المرسلین16 محمدا رسول الله بنفس متألفة رحیمة و1 کریمة متخلقه18 باخلاق الله سبحانه ومن اخلاق الله سبحانه الشوق فقال رسول الله - صلی الله علیه وسلم - حاکیا عن الله سبحانه وتعالنی آلاطال

مرید شیخ محمد نور بخش است که برگلشن راز شرح دارد. دراین دیار درزمان سلطان سکندر از مکهآ معظمه تشریف آورد و سکونت کرد2 وقتی خوش و مشرب جذب داشت عارف بود و صاحب حال3 و اهل مشرب. با4 مثنوی مولانا روم و معانی آن نسبتی خاص داشت. در خدمت درویشان آن را سند کرده. حلیهآ نیک

دست ناپیدا گریبان میکشد من پی دست و گریبان میروم

این بیت در من اثر6کرد و بی هوش افتادم، و از خود خبرنداشتم. او را با سادات بخارا نسبت قرابتی واقع شده بود. جگرگوشهآ خود را به شیخ مدتر بن شیخ حاجی ms368 عبدالوهاب داده بود. وفات او در سنه 944 اربع واربعین و تسمع مائة و قبر او هم در جوار مقبرهآ شیخ حاجی عبدالوهاب است، رحمة الله تعالی.

دانشمندی متبحر و درویشی کامل بود. جامع اقسام علوم عقلیه و رسمیه و حقیقیه. در دیار چندیری توطن داشت و کبیرالسن بود. وی در جواب ابیات صاحب کشاف که در طعن اهل سنت و جماعت دارد، گفته است.

و جماعة سموا هواهم سنة وجماعة حمر لعمری8 مؤلفة99

ونواشنیع الوری فتستروا بالبلکفة2

قد شبهوه بخلقه فتخونوا1

3عجبا لقوم ظالمین تلقبوا4 بالعدل ما فسیهم لعمری معرفة5

تعطیل ذات الله مع نفی الصفة6

قد جاء هم من حیث لا یذرونه تعطیل ذان

وفات او در سنه 7918 ثمان و عشر وتسعمائة. بعد از تحقیق وتفتیش احوال معلوم شد که جماعه ما را که به نسبت ترک است منسوبند، به ایشان پیوند و قرابت در اصل هست. شیخ عبدالغنی سنپتی که از قدمای موالی این دیار است و متشرع ومتعبد، شاگرد شاه احمد است. بعضی تصنیفات و مسودات شاه پیش او باشد.8 در اکثر احوال نقل فضایل و مناقب ایشان میکند و میگوید که دروقتی که ملازمت ایشان تلمذ میکردم9 عمر ایشان نود و شش سال بود. ایشان در تیراندازی نظیر نداشتند، روزی تیر میانداختند تیری به نشانه رسیده بود. گفتند: اگر بگویند، هر تیری10 که بیندازم در سوفار تیر دیگر بند کنم. دو سه تیر به همین روش انداختند. بعد از آن گفتند که تیرها ضایع میرود11 و اسراف میشود، اگر12نه، ده تیربه یکدیگر بند کنم. نیز نقل میکنند که ایشان در علم و عمل دعوت، از آیات عظمای الهی13

ابن عفان المندوی الدهلوی - قدس سره - درارشاد و تربیت طالبان و تلقین اذ کار و اشغال درویشان یگانه عصر بود. مسافرت بسیار کرده و نعمتها یافته. گویند که وی را نقل ارواح که مرتبهای است، از مراتب تصرفات نفس ناطقه انسانی، حاصل بود. به جهت آن از اکثر احوال قرون ماضیه خبر دادی. گویند که وی در تجوید قرآن یگانه عصربود و3 در معامله، قرآن را پیش آن سرور -صلی الله علیه و سلم - تجوید نموده بود. شیخ عبدالقدوس قرآن را پیش او تجوید کرده و مدتی مدید در خانقاه او بوده.4 وفات او شب چهاردهم محرم در سنهآ 5944 اربع و اربعین و تسعمائة و مقبرهآ

نقل است که روزی شاه عبدالرزاق به قصد ملازمت شیخ عبدالقدوس رفته بود. شیخ در حالت بود. بعد از آن که آن حالت فرو نشست، شیخ عبدالقدوس یک یک از مریدان و خلفای خود را به شیخ عبدالرزاق مینمود، آخر، دست شیخ عمر را گرفت و فرمود: این مرید شماست، در پای شما میافتد. شیخ عمر بر خاست و هر دو دست بر پای شیخ نهاد و سر در پای شاه تا هر دو جانب مرعی گردد. از جمله

شیخ عبدالقدوس در رسالهآ قدوسیه در معنی گرسنگی میگوید: بدان آلهمک الله تعالی که گرسنگی بر دو نوع است: سفلی جمیع حیوانات راست که چون روح حیوانی با طبایع این7 جهانی امتزاج یافت و به پیکر وجود در مرتبهآ مرکبات که عبارت از کلمات اللهاند،8 بشتافت، سبب قیام وجود در مقام نمود و9 حرارت در

مقام اول را آتش گرسنگی خوانند که غذای آن آب و طعام است. مقام دوم را آتش درد و محبت و عشق خوانند که غدای آن خون جگر و خاشاک غیرت است.

مقام سوم را آتش محبوب و معشوق خوانند که غذای او حسن و جمال و اوصاف کمال است، ان الله جمیل یحب الجمال.2 عاشق حسن خود است آن بی نظیر حسن خود را خود تماشا میکند در زمان سلطان بهلول بود، التزام آستانه خواجه قطب الحق والدین بسیار نموده و به روحانیت ایشان متوجه بودی. وقتی به داعیه طلب از وطن بر آمد، به آبی رسید، هایل. قدم در آن ورطه5 نهاد و جان به هلاکت در داد. مردی از آب سر برآورد6 و او را از آن مهلکه نجات داد. به خانه ms375 باز آمد و درکنج نشست و قدم بیرون ننهاد و انتساب فتح و استفاده خود بی واسطه به خواجه کرد و مرید گرفت. مقبرهآ او بالای حوض شمسی است، رحمة الله علیه.

جد مادری کاتب حروف. نام اصل8 ایشان زینالعابدین است. عرف، شیخ

عالم و عامل بود و در صورت و سیرت ملک مثال بود و در وعظ و تذکیر بی نظیر زمان خود. در ms376 زمانی که او وعظ گفتی و قرآن خواندی، هیچ کس را مجال عبور از آن راه نبودی؛1 اگر چه خود بارگران بر سر داشتی، ایستاده شدی و استماع نمودی.2 او را در وعظ به حسب اختلاف مقامات وعد و وعید، حالات عارض شدی. جمیع اکابر و علمای شهر در پای وعظ او حاضرشدندی و اکثر از موالی و اهالی شهر در ابتدا شاگرد او بودند. والد ماجد او مولانای منهاج در اوان صغر از بلدهآ لاهور به قصد تحصیل علم در دهلی آمد و در تحصیل علم ریاضات شاقه کشید. بعد از آن در عهد دولت سلطان بهلول لودهی3 مفتی شهر شد و همین جا سکونت فرمود. نقل است که مولانا منهاج در بعضی اوقات آرد و روغن از دکانهاگدایی کردی و از آن چراغ ساختی و تمام شب با مطالعه پرداختی چون روز شدی از همان چراغ نان پختی و به همان قدر اکتفاکردی مدتها بر این حال گذرانید، تا4 علمی به دست آورد. قبیلهآ ما را نسبت قرابت به خدمت مولانا قریب5 است.

نقل است که آن درویش که شیخ یوسف قتال را از وی نعمتی حاصل شد، اول پیش مولانا شعیب آمده بود و گفته: مولانا تو را کاری بیاموزیم. لیکن به شرط ترک کاری که داری. یعنی درس و تذکیر. مولانا ترک تعلیم و تدریس و تذکیر به6 یکبارگی مصلحت وقت خود ندید. گفت : من مردیام محنت بسیار کشیده و علمی به دست آورده، امید7 نجات آخرت در این طریق داشته، ترک آن به اختیار از دست من نمی آید. اگرکاری بفرمایید بدان مشغول باشم، تا خود آن مشغولی غالب آید و این اشتغال که دارم فراموش گردد و8 اختیار دارم. درویش از

ایشان دو برادر بودند، از اسخیای 7 روزگار و صلحای8امت، از مردم سلطانی9 آبای ایشان در سلک خدمت موروثی بعضی سلاطین دهلی انتظام داشتند. محاسن اخلاق در محامد اوصاف ایشان به دفاتر درنگنجد. زینالدین از وکلای خان جهان که از بنی اعمام سلطان سکندراست - انارالله برهانه - بود. چون10 سلطان را باخان جهان مذکور مزاج محبت و عنایت انحراف پذیرفت، از جهت حفظ بعضی قواعد سلطنت و ملاحظه نسبت اخوت اظهار رنجش و کدروت باوی مصلحت نمیدید.11 هر چه از منصب و ولایت دوازده هزارسوار بود به ظاهر هم بر او مسلم میداشت. لیکن درباطن زینالدین را حکم فرمود و دو کلمه نیز به خط خاص خود او را12 نوشته داد که هرچه از اموال و املاک خان جهان باشد، تصرف نماید. هر نوع13 که داند، خرج کند. به نوعی که خان جهان را بر این معنی14 اطلاع

گر این جمله را سعدی املاکند مگر دفتری دیگر انشاکند

تاریخ جلوس او بر سریر سلطنت و امارت سنهآ اربع وتسعین و ثمان مائة. ارتحال10 او به عالم آخرت ثلاث وعشرون و تسعمائة ومدت سلطنت سی ونه سال. نقل است که این شیخ زینالدین هرگز تلاوت کلام رتانی در غیر حالت قیام

نقل ms379 است که هر دو برادر ختمهای قرآن می کنانیدند و هر روز چهارشنبه التزام غسلی که آن را در استجابت دعا اثری عظیم شهرت دارد، کرده تا -حق سبحانه و تعالی - شهادت نصیبشان گرداند و عاقبت همچنان شد که ایشان میخواستند. شیخ زینالدین را در سنه 926 ست4 و عشرین و تسعمائة، یکی از غلامان نافرجام در شیر، که بدان عادت تسحر داشت، زهر داد. شیخ وزیرالدین همراه ابراهیم5 درسنهآ 932 اثنین و ثلثین6 و تسعمائة شهید شد. قبر او جانب غری حوض شمسی است. خانقاهی دارد و صفه و مزار وی جای متعین و بیبدل است. از میان عماراتی که بالای حوض است ممتاز و مشهور و هم از وضع روضه و حالت7 قبراو آثار رحمت قبول، لایح وفایح است، رحمة الله تعالی علیه.

مرید مولانا سماءالدین است. یگانه روزگار و مجمع اطوار بود، نام اصل او جلال خان است. در اوایل جلالی تخلص میکرد، آخر به اشارت پیر2 جمالی تخلص کرد. او را پدر او یتیم گذاشته بود. بنا بر استعداد و قابلیتی که داشت تربیت یافت و کسب3 کرد و شاعر شد. اقسام شعر از مثنوی و قصیده و غزل گفته. حالت شعر او بر اهل سخن ظاهراست، قصیدهآ او بهتراز غزل و مثنوی اوست. مسافرت بسیار کرده و به زیارت حرمین شریفین مشرف شده. مولانا عبدالرحمن جامی را -قدس4 سره - و مولانا جلالالدین محمد دوانی5 را -علیهالرحمه 6 دریافته. مهارت7 صورت و معنی درذات او تعبیر یافته بود.8 در محافل و ارتکاب عزایم امور به غایت دلیر بود. کمترکسی را از اکابر9 در مجلس فرصت سخن دادی.10 ابتدای او از زمان سلطان سکندربن بهلول است، در11 پیش ظهیرالدین محمد بابر پادشاه نیز معتبر بود و به نام او قصیده گفته که در وی این بیت است: شاه دشمن کش ظهیرالدین محمد بابر آنک کشور13 بنگاله را ز ایلغار کابل و به نام همایون پادشاه ms380 نیز قصاید گفته. با پیر خود اعتقاد عظیم داشت.14 بیت او در نعت پیغمبر - صلی الله عیله و سلم -شهرت دارد و15 بعضی از صلحا در خواب

موسی ز هوش رفت به یک پرتو صفات تو عین ذات مینگری در تبسمی

مقبرهآ او در مقام خواجه قطبالدین2 است -قدس سره -. به غایت نزه3 و لطیف به حضور خود ساخته و خانهای که الآن قبر او دراوست، در حالت حیات مسکن او بوده. وفات او دهم4 ذی القعده، سنه 5942 اثنی و اربعین6 و تسعمائة ا در سالی که همایون پادشاه به گجرات رفته بود، او نیز همراه بود. همان جا فوت شد، شیخ جمالی را دو پسر بود. یکی شیخ عبدالحی که حیاتی تخلص دارد، مجموعهآ مکارم اخلاق و مجمع محامد اوصاف در زمان خود مجمع الفضلا و مرجع الظرفا بود. پیش پدر محبوتتر و به دل نزدیکتر بود. نشاء غریبی داشت و ظهوری عجیب. بیگوشهآ فیض و حالتی نبود. شعر را در بدیهه میگفت و بسیار میگفت. الحق اگر به این قوت که درگفتن شعر او را بود، اگر فکرو دقت ضمیمهآ آن میشد آثار غریبه از وی به ظهور می آمد. همیشه در مقام به دست آوردن دلها و نگاهداشت خاطریاران بود. با هر طایفه سری داشت، از آن جهت او را قبول7 دیگر بود با وجود عزت و بزرگی که داشت، بی تعلقی و بی تکلفی او زیاده بر همه بود. در8 اندک وجه معیشتی که او را بود، چنان خوش میگذرانید که کلفت و محنت را گرد سراپردهآ حالش مجال عبور9 نبود. هر روز در حواله گاهی و دایم در سیری و هر دم در شوقی بود. با10 این به هم، از معنی فقر و فنا و دردمندی که سرمایهآ سعادت ابدی است قسطی کامل نصیب او شده بود. در زمان افغانان هرکه

ز حد گذشت به عشق تو بی قراری ما امید هست ms382 که رحم آوری به زاری ما ورباعی این است:

آی رحمت تو زمعصیت برده گرو وی قهر تو را لطف تو فرموده برو

جایی که شد از خرمن عفو تو سخن آنجا گنه خلق بسنجند به جو ذکر جمیع اولیای دهلی، (تعلیقات)، ص 242-3.

سید عالی نسب از اولاد میر سید شریف جرجانی، و در جزئیات فنون و نوادر امور بی نظیر است. در تاریخ وفات او گفته است. قطعهآ تاریخ:2 نادر العصر شیخ عبدالحی که به وصفش مرا زبان نبود وقت نزعش بسر رسیدم من گفتم ای چون تو در زمان نبود سال تاریخ خویش خود فرما که جز او ورد این زبان نبود گفت تاریخ من بود نامم بنده وقتی که در میان نبود

از عبارت شیخ عبدالحی لفظ عبد اسقاط نموده است. دیگر شیخ گدائی، پسر کلان شیخ جمالی است. وی در بزرگی و جاه پهلو به پدر میزد و در اول و آخر همت بر کسب معانی و مفاخر داشت. در رعایت اطوار بزرگی و عزت و ملاحظهآ اوضاع جاه و دولت میبود در ابتدای حال در سلک مقربان خواص ملازمان نصیرالدین محمد همایون پادشاه - انارالله برهانه - منتظم بود. بعد از آنکه شیر شاه غلبه کرد و بر سریر سلطنت پای نهاد، به جهت اختصاص که به سلسلهآ همایونیه داشت، سلوک طریقهآ سفر بر رأی اقامت اختیار نموده به دیار گجرات به دررفت، و از آنجا عزیمت زیارت حرمین شریفین کرد و3 به این سعادت عظمی با اهل و عیال مشرف شده در عهد دولت شاهنشاه وقت: جلالالدین محمد اکبر پادشاه به دیار مألوف عود نمود. به واسطهآ ارتباط و اتحاد که به جانب خان خانان محمد بیرم خان داشت، به نهایت درجات اعتبار رسید. بعد از آن به سبب وقوع بعضی امور که از لطایف خفایای حذبات الهی بود و باعث بر ترک دنیا و توجه خانخانان بر حرمین شریفین شد، هم در ms383 راه حج در سنه 968 ثمان و ستین و ستعمائة به4 شهادت رسید.5 به تقریب بعضی حساد و اعادی از اینجا برآمده، به جانب کوه جیسلمیر

درویش بود، سفرکرده و صحبت اندوخته، به غایت جسیم بود. در زمان سلطان سکندر از جانب مشهد مقدس3 طوس به دهلی آمد. صحبت او با سلطان خوش برنیامد، در قلعهآ دهلی کهنه در مسجد پای منار اقامت کرده گوشه گیر شد. بعضی از نسای امرای سکندریه معتقد او شدند. وجه معیشتی ضروری او را به هم رسید و هم زمین درون قلعه را زراعت میکرد و حاصل آن را صرف فقرا میساخت. میان او وشیخ جمالی به سبب بعضی امورناشایسته نزاکتی در میان بود. شیخ اکثراوقات با او در مقام ظرافت بوده، او را به بعضی امور ناشایسته نسبتی میکرد، وی از این معنی در قهر شد و آلت خود را ببریده پیش شیخ فرستاد. بعضی گویند که این حکایت غلط است. او را علت استسقا شده بود به مشاورت اطبا فصد کرد و در مردم این چنین شهرت کرد. گویند: شیخ جمالی این بیت را برای ایذای او به طریق مزاح و ظرافت گفت:

بریدیعلت پس چگونه خواهد رفت آلت پیش را چو ببریدی

والله اعلم. وفات او در سنهآ 942 اثنین و اربعین و تسعمائة ومقبرهآ او درپای منار

درویشی بود بر مشرب شطار، حلقه ذکر بسی غریب برپا داشت. در اثنای آن، ابیات عاشقانه میخواند و ms384 شوق میکرد. شأن2 عالی داشت. به دو واسطه به شیخ عبدالله شطاری میرسید. خدمت والد به صحبت او رسیده و تلقین ذکر نموده.3 الآن اولاد او در بعضی از قصبات میان دوآب موجودند، رحمة الله علیه. از مشاهیر وقت خود بود، مرید6 خواجه حسین ناگوری است. خرقه از شیخ اسماعیل، فرزند شیخ حسین7 سرمست که در چندیری بود، نیز داشت. وی به روحانیت خواجه بزرگ معین الحق والدین به غایت متوجه و فانی بود. از جهت کبر سن و ضعف بنیه8 به تعظیم9 مردم قیام ننمودی. خدمت والد به صحبت شریفش رسیده بودند و از ترک تعظیم10 و قیام که از وی در مردم شهرت یافته بود، پرسیده. فرمود که من پیر شدهام11 و ضعیف گشته، از برای تعظیم هر داخل خارج قیام نتوانم کرد. مخصوص ساختن12 بعضی دون بعضی، لایق به حال فقرا نباشد، مرا معذور دارید.13 شیخ نظام نارنولی از مریدان اوست. او نیز این طریقهآ ترک قیام به

ابن شیخ نورالدین اجودهنی، از اولاد شیخ فرید گنج شکر است -قدس سره- فرید دهر و وحید عصر بود. صاحب اخلاق حمیده و صفات ملکیه. وی از بدو فطرت مهذب و مؤدب آمده بود.6 اخلاق درویشان و کمالات ایشان به حسب جبلت، در ذات او مرکوز بود. جامع صفت حلم وکرم و سخاوت و عفو و صفح7. چیزی از آنچه از اسباب حظ نفس و آسایش تن باشد،8 به خود راه ندادی و9 او را در زمان خود فرید ثانی گفتندی ms385 -قدس سره -. او را با روحانیت خواجه قطبالدین - قدس سره - رابطهآ خاص بود و اعتقاد کامل. گویند که روزی درویشی پیش او آمد که تریاق با خود داشت. او گفت که پیش ما نیز تریاقی هست، باری امتحان بکنیم. گنجشکی را10 آوردند و قطرهای زهر درکام او چکانیدند. پارهای کاک لنگر را خواجه آب ساخت و به آن گنجشک داد، در11 حال زنده شد. ولادت او در سنه 12872 اثنین

خدمت والد میفرمودند که وی درویشی اهل دل و خاکسار و صاحب همت3 بود. مرید شیخ علاءالدین اجودهنی بود، اما تلقین و ارشاد از مشرب شطاریه داشت. از لباس اکتفا به ستر عورت داشت و در اکثر اوقات سربرهنه میبود.4گاهی با جماعهآ فقرا میبود و گاهی تنها و به عالم رسم مقید نبود. ذکر5 جهر بسیار میکرد و6 ضرب و ذکر که بر قلب صنوبری میزد، بعینه مثل آواز سندان داشت و کژکژ7 می جهید. خدمت والد میفرمودند: در ابتدای طلب روزی به خدمت وی نشسته بودم. وی به کتابت مشغول بود و من سر فرو افگنده مشغول به ذکر، بعد از ساعتی خشمناک سر بر آورد و به جانب من دید. در همین حالت تبسم کرد و برخاست و8 مرا در کنار گرفت و لطف فرمود. مرا مجال استکشاف حقیقت این حال نشد. چون از خدمت او برخاستم، شنیدم که وی خود در مجلس دیگر نقل این معنی میکرد که امروز جوانی پیش من آمده بود که دل او ذکر میکرد و مرا بر وی غیرت آمد. خواستم طپانچه9 بر روی10 دل بزنم، ناگاه پیری حاضر شد و گفت: جای11 رحم است.

نقل است که وی را با هندو زنی محبت واقع شده بود. به ms386 برکت توجه12 او به

سید عالی نسب و متبرک بود. صاحب ذوق و حالت و حلاوت و درفن موسیقی هند، وقوفی تمام داشت. شعر هم میفرمودند. این غزل از واردات وقت اوست: ندانم آن گل خندان10 چه11 رنگ و بو دارد که مرغ12 هر چمنش شوق گفت وگو13 دارد به آرزوی نیابد کسی مراد دلی کسی مراد بیابد که جست و جو دارد نشاط باده پرستان به منتها برسید هنوز ساقی ما باده در سبو دارد حدیث عشق تو تنها نه من همی گویم که هر که هست از این گونه گفت و گو دارد متاع دل به کف دلبری بده تو علا که این متاع گرانمایه را نکو دارد

وی از ارباب کمال و سکر و وجد و حال بود. دایم با خود حالتی و سرگرمیی داشتی. سخن را مجذوبانه گفتی و به لباس خاص مقید نبودی. گاهی خرقهآ مشایخ پوشیدی و گاه3 لباس سپاهیانه در بر کردی. او در اصل از سادات سوانه است. در اوان طلب به جانب جونپور افتاد و خدمت درویشان کرد و مرید شیخ بهاءالدین جونپوری شد و قبول خاص وحالتی مخصوص نصیب او شد و ابواب فتوح بروی مفتوح ms387 گشت. چهار منکوحه داشت و وظیفه داران بسیار بودند. هر چه از فتوح رسیدی نصفی بر وظیفه داران قسمت یافتی و نصفی دیگر بر منکوحات.4 وصول فتوحات بر وی5 متصل و متوالی بودی، به وی هرگز منقطع نگشتی. گویند که وی تا چهار سال به هیچ خادمی امر نکرد و خدمت نفرمود. شبی خفته بود تشنه شد، کسی که هر شب آب خوردن در جای خواب مینهاد آن شب فراموش کرد و آب ننهاد. او دست هر جانب زد، ظرف آب به دست نیامد، باز خفت، باز تشنگی غلبه کرد، باز آب جست نیافت، چون تشنگی به نهایت رسید، کار به هلاکت کشید. نخواست که از کسی طلبد و نقض6عهدی که با خدای بسته بود، کند، به مرگ تن در داد و گفت: بیا ای مرگ! وقت توست. بار دیگر به حکم اضطراب7 دست برای تفحص آب، فراز کرد، کوزه پر آب یافت. آب بخورد و خدا را شکر گفت. خدمت والد میفرمودند8 که من به ملازمت او رسیدهام و از وی سخنان شنیده. اثرذوق و عرفان، طیب قلب و گرمی محبت از کلمات او لایح بود. میفرمود که من تا9 بودهام، به خانهآ دنیا داری نرفتهام. هرکسی را از ایشان به خانه خود نطلبیدهام خادم به خانهآ

پسرشیخ بهاءالدین است. از مشایخ وقت خود بود و بزرگ بود. و عظمتی ظاهر داشت. بسیار مسن و معمر و متبرک بود. مدت عمرش از صد متجاوزگشته و شوق و محبت و ذوق او همچنان تازه. چنان ضعیف بود که تا دو کس او را نگرفتندی، استادن10 نتوانستی؛ به خلاف حالت سماع11، چنان عشق و جوانی کردی که دوکس نتوانستندش گرفت.

نقل است که در1 وقتی که2 شیخ بهاءالدین در خدمت شیخ محمد عیسی بود، هر نماز بامداد شیخ را در تکبیر اولی دریافتی. اگر چنان بودی که از اولاد او کسی مردی، نیز از ادراک این سعادت محروم نگشتی. مگر روزی پسر او فوت شده بود، کسی دیگر نبود که به تجهیز و تکفین او پردازد، ضرورت شد اورا، مقید شدن بدان، ازاین سبب در آخر تشهد به جماعت رسید. شیخ بعد از آنکه ازنمازفارغ شد، روی به جانب او کرد و گفت: بعد از این نمیرد -ان شاء الله تعالی -. بعد از آن شیخ ادهن متولد شد. حق تعالی به برکت دعای پیر در عمر او و اولاد او برکت داد. وفات او در سنهآ 3967 است، سبع و ستین و تسعمائة، قبر4 او نیز در جونپور است.

مرید وخلیفهآ شیخ حسن طاهر است. از جمله صادقان این طریق است، صاحب استقامت و کرامت و حرمت5 و زهد و تجرید. وی به ms389 حسب زمان اگرچه متأخر است و لیکن به حسب صفای معامله6 از عداد متقدمان است.

نقل است که وی میگفت: سی سال جانها کندیم و ریاضتها کشیدیم تا قدری علم به مکاید نفس حاصل کردیم و دانستیم که نفس به چه طریق راه میزند و چه کمینگاهها دارد.

نقل است که نصیرالدین محمد همایون پادشاه هر چند از وی التماس قبول نذری کرد، قبول نکرد7. یکبارگی کاغذ سفید با مهرها و نشانها8 که در فرمان می باشد، به خدمت شیخ فرستاد. تا هر موضعی و هر مقداری از زمین که خواهند در آنجا بنویسند. فرمود: ما را احتیاج نیست و بی9 احتیاج حق مسلمانان گرفتن، روا

از خدا خواهم و از غیر نخواهم به خدا که نیم بندهآ غیر و نه خدای دگر است2 گفتند که برفرزندان خود عنایت کنید، شاید که ایشان را احتیاج باشد. فرمود: ما را بر ایشان حکم نیست که3 ایشان دانند، ستانند یا نستانند. چون فرمان را پیش شیخ عبدالله که اکبر اولاد او بود بردند، وی نیز قبول نکرد و گفت: پسر باید که بر متابعت پدر رود. چون4 پدر ما قبول نکرد، ناچار ما را نیز آن باید کرد که ایشان کردند. خدمت والد می فرمودند که وقتی ما چند نفر5 از جانب جونپور قاصد دهلی بودیم. چون گذر نزدیک به ظفرآباد افتاد، قصد ملازمت شیخ از واجبات وقت نمود.6 به خانقاه شیخ درآمدیم و منتظر بر آمدن ایشان نشستیم. چون وقت نماز شد، شیخ وصوفیان دیگر7از خلوتها برآمدند و نمازگزاردند. بعد از نماز، شیخ به ما متوجه شد و پرسید: مخادیم از کجا میآیند؟ وکجا میروند؟ و چه کسند؟ و چه نام دارند؟ هریکی را8 جوابی عرضه کرده شد. ماحضری درویشانه کهداشتند، حاضر آوردند و وداع کردند. والد میفرمودند که از همان ساعت که از خدمتش بیرون آمدیم، گریه برما استیلاکرد ms390 که به کیفیت آننتوان رسید. تمام آن روز در گریه گذشت. قبراو هم در ظفر آباد است. وفات او پانزدهم صفر سنه 9970 سبعین و تسعمائة.10

از مهرهآ علم و توحید و رندان مشرب تجرید و تفرید بود. حریفی شگرف بود. مشرب عالی داشت و همتی بلند. در سنه ه290 در این دیار قدوم آورد و میان وی و شیخ امان پانی پتی صحبت در پیوست. و شیخ امان استفادهآ علم توحید، تحقیق کتاب فصوص الحکم و غیره پیش او3کرد. گویند که چون شب شدی، وی از نشئهآ ذوق و حالت4 سرگرم گشتی. فرمودی: هان دیوانه! حالا وقت سخن است. کتاب از میان بردار و سخن بشنو. از حقایق و5 اسرار آنچه برزیان حال آمدی، کشف نمودی. گویند که او را بعضی از غرایب علوم مثل کیمیا و مانند آن حاصل بود و بارها با6 شیخ امان گفتی: درخت پربارم تا میوهها چینی. وی گفتی: مارا از شما سخن توحید به جای صد کیمیا است. همین بس است، در حق شیخ امان فرمودی:7 جوهری قابل یافتم ولیکن حیف که یک چشم دارد و در مخاطبات نیز او را به لفظ کورک بخواندی. مدتها در اگره اقامت داشت، بعد از آن به علاقهآ محبت شیخ امان و رابطهآ خدمت او در پانی پت سکونت فرمود. شیخ امان برای وی مدد معاش به قدر کفایت نیز حاصل نمود. همان جا وفات یافت. قبراو و قبر شیخ امان8 یک جاست، قدس الله سر هما.

پسر بزرگ شیخ حسن طاهر است. از عارفان روزگار2 بود، حال صحیح و مشرب عالی3 داشت. گویند که وی4 چون از خلوت بر آمدی از هندو و مسلمان هر که را نظر بر روی او افتادی، تکبیر بر آوردی و تعجب کردی. جامع بود میان علم و حال و به مظاهر صوریه نیز تعلقی داشت. اصل نسبت او از جانب پدر به سلسله چشتیه است ms391 ولیکن ارتباط او به سلسلهآ شریفه قادریه بر همه غالب است. سالها در حرم مدینهآ رسول الله - صلی الله علیه و سلم - مجاوری کرده و از مشایخ قادریه که در یمن بودند بیعت و اجازت یافت.5 بار دوم که شیخ حاجی عبدالوهاب به زیارت حرمین رفت، او را به وطن اصلی آورد. ولادت او در جونپور بود و اقامت او در آگره و قبر او در دهلی، زیر بجی مندل برابر قبر والد6 بزرگوار خود -قدس سر هما-. گویند که وی بعد از نماز دیگر، در آمدن شب را چنان منتظر بودی که کسی منتظر آمدن محبوبی باشد. همین که شام درآمدی، در خلوت رفتی و در حجره را بربستی و شمع افروختی و با حق مشغول شدی. گاهی از آنچه وقت اقتضاکردی از علم این طایفه املا نمودی و چون [شمع] تمام گشتی بسوختی یا مقراض کردی. بعضی از مکتوبات او را7 جمع کردهاند و8 یک جا نوشته و بعضی از رسایل دیگر نیز دارد9 و از آنکه گاهی شعری نیزگفتی، بعضی از مریدان وی او10 را «شاه خیالی» نیزگویند. او را مریدان بسیارند. عم اوسط محرر سطور، شیخ فضل الله، که به «شیخ منجهو» عرف دارد، مرید اوست. او آخر مریدان شیخ است و شیخ منجهو مردی11 بود

همچو خوبان کآینه جویند صاف

جود میجوید گدایان و ضعاف همچو خوبان کآینه ج ذات، عاشق صفت وصفت عاشق ذات آمد. حرکت عاشق سکون و سکون عاشق حرکت شد. آثار از افعال و افعال1 از آثار منفک نشود. انکسار از کسر و کسر از انکسار منفصل نگردد. افعال و آثار، افعال مظاهر و مجالی ذات و صفاتند و جز ذات مولی - تبارک و تمجد - و صفات کمال وی - تعالی و تفرد - از ممتنعات و محالاتند. جزاز ذات او هیچ چیز وجود ندارد و جز صفات او مشهود نی. وحدت مقتضای ذات آمد وکثرت مقتضای صفات.

این جمله صفت که کردی اثبات می دان همه بی تصرف ذات

او را به همه صفات میخوان لیکن صفتش همه یکی دان «إعلم آن الله تعالی و تفرد ذاتا4 واحدا وصفة واحدة لکنها تنوعت بتنوع النسب و الاضافات و تکثرت بتکثر الشؤون والاعتبارات»4 باطن بود، بی نمود آمد. آن ذات خداست و صفات وی ظاهر نمود، بی بود، آن افعال، خداست و آثار افعال او.

بودی که نمود نیست او را ذات است و صفت، بدان و دریاب

و آن را که نمود هست بیبود فعل واثری ببین و بشتاب اگرچه من حیث الافهام والعقول صفت غیر می نماید.6اما ms393 من حیث التحقیق و الحصول عین ذاتند. بودست و نمودست و8 دگر چیزی نیست حق است همه بود و جهان جمله نمود

کثرت زنمود آمد و وحدت همه بود شوق است به وحدت وزکثرت همه ذوق کثرت ز

هر مظهری که هست همه مغایر است مر آن چیزی را که در وی ظاهر است. ظاهر به صورت و شیخ، خود در آن مظهر بارزنه، به ذات و حقیقت خود. نبینی صورتت در آب و مرآت که آن دیگر بود تو دیگرستی

مگر مظاهر الهی که در آنجا ظاهر و مظهر با یکدیگر متحدند و فرق میان ایشان به اطلاق و تجرد و تعین و تقید2 است. مثلا حقیقت انسانی به اعتبار اطلاق و تجرد ظاهر است و به اعتبار تعین و تقید مظهر و شک نیست که آن حقیقت عین افراد خود است که مظهر اویند.

باشد میان ظاهر و مظهر دویی محال آن نور پاک ظاهر و شخص تو مظهر است باشد میان ظ فرقی بجز تقید واطلاق یافتن نتوان میان ظاهر ومظهر بهیچ حال

«قال بعض العارفین هو الظاهر بالتقید والتعین الذی اقتضته الاسماء والصفات و الباطن بالاطلاق والتجرد الذی اقتضته الهویة والذات والآخر بالانکشاف والإنجلاء الذی هو اثر التعین4 والتقلید والاول بالاستتار والخفاء الذی هو اثر الاطلاق والتجرد و هذه الاولیة والآخرة من حیث المرتبة لا من حیث الزمان إذ المکون عین الاکوان، سبحان من خلق الاشیاء وهو عینها». انسان، نام تمثیل خدای است5 تعالی و تفرد، به صور جمله موجودات و اسم به شکل6 اوست. به اشکال، کل کائنات عالم کبیر

بیت:

چه نسبت خاک را با عالم پاک که ادراک است عجز از درک ادراک

دریغا، ودردا! نمیدانم که چه فهم2 خواهی کرد؟ و کجا سر برخواهی آورد؟ و شناسای حق غیر حق نیست. «لا یعرف الله غیر الله» نهایت روش سالکان راه حق - تعالی و تفرد - آن است که به مقامی برسند که جملهآ اشیا را محو و فانی در پرتو تجلی حق - تبارک و تمجد -یابند. به فقر حقیقی که مرتبهآ فنای فی الله است متحقق گردند. به حکم: «ان الله یأمرکم آن تؤدوا الامانات الی اهلها» هستی به هست راجع شود، و نیستی به نیست عاید گردد.

بیت:3

ظهر النور ذوالمنن باشدبطل الزو

بطل الزور جان و تن باشد

شاه عبدالرزاق جهنجهانه - قدس سره4 -

مرید و خلیفه شیخ محمدحسن است. وی از مشایخ قادریه است. بسیار

نقل است که یک بار4 سیدی به دست یکی از اعوان گرفتار بود، شیخ او را دربند دید، ضامن او شد و5او را گفت: تو از شهر به ms395 در رو که من به جای تو در بند خواهم بود. از این معنی بر سراو محنتها آمد و همه را تحمل کرد و خود را ظاهر نکرد. غالبا میان او و شیخ امان پانی پتی در تقریر مسألهآ توحید و اطلاق وجود و6 عینیت و غیریت7 او به عالم، گفت و گویی8 در میان بود. او و بعضی دیگر از مشایخ عصر، اطلاق حق را به رنگی دیگر تقریر مینمودند. شیخ امان را در این باب رسالهای است مسمی به اثبات الاحدیة که مخالفان او را «ورائیه»9 خوانند. از وی چیزی در این باب نقل خواهیم کرد، ان شاءالله تعالی. شاه عبدالرزاق را مریدان و خلفا بسیارند10. سید علی که در لودیانه است از مریدان اوست، و به کبر سن رسیده است؛ مشغول ذکر11 وصاحب ذوق است. وفات شاه عبدالرزاق سنهآ 12949 تسع و اربعین و تسعمائة. شاه عبدالرزاق مکتوبی درباب عینیت13 حق -جل و علا- نسبت به افراد عالم و نفی ورائیت آن حضرت -عزاسمه -که در میان ایشان و شیخ امان در

بسم الله الرحمن الرحیم به حضرت خداوند ذوالجلال والعین. شیخ المشایخ شیخ9 حسین دام حسنه و عرفانه. الفقیر عبدالرزاق احمد10 عرض رسانیده، آنکه ms396 «اعلم یا اخی متعک الله بالمعرفة والمحبة إن المعرفة علی نوعین: استدلالی ووجدانی واما الاستدلالی فإن من طالع11 حسن صنع12 الله واتقانه فی خلق السموات والارض و مابینهما لاح له فی کل صنع آیة یستدل بها14 علی صانع حکیم مرید الی غیر ذلک یکون ذلک الصنع اثرا منه فیعرف الله بدلالتها و هذه المعرفة و ان کانت ضروریة یسع المؤمن جهلها ولا ینعقد عقد الایمان الا بها، لکنها معرفة عامة و14 لیست من المعرفة الحقیقیة فی شی»15

عو آیات است روشن گشت از ذاتبگردد ذات او روشن ز آیات والمستدلون یعرفونه وراء العالم وهم المؤمنون بالغیب المستدلون بالدلیل1.

بیت: زهی نادان که او خورشید تابان به نور شمع جوید در بیابان! واما المعرفة الحقیقتیة الوجدانیة2 فهی ان ینخلع 3 ذات العارف عن ملابس4 الوجود بملازمة الریاضات والمجاهدات و ادامة الذکر بموأطاة القلب واللسان والاعتصام بعروة همة الشیخ فسلک به مسلک الفناء فیخلع5 الله علیه لباس نعوته و اسمائه، فانه الذی یعرف الحق بالحق کما قال رسول الله - علیه الصلوة والسلام - عرفت ربی بربی6.

بیت: رؤیت حق بحق شهود بود خاصهآ حضرت وجود بود حاصل این معرفت آن است که جمیع موجودات ممکن به نور حق یعنی، به

همه عالم جمال حضرت اوست او جمیل و جمال دارد دوست

«فأعلم یا اخی أطال الله بقاء ک9 بالمعرفة والمحبة إن الحق سبحانه وتعالی واجب الوجود فاذا وجب وجوده وجب عدم ماسواه فإن الذی یظن انه سواه لیس بسواه لأنه تنزه آن یکون غیره سواه بل غیره هو فلا10 غیر. و والی هذه11 اشار النبی -صلی الله علیه وسلم- بقوله لا تسبوا الدهر فان الله هو الدهر آشار إلی ان وجود الله تبارک و

در نظر عین غیر آب نماند محو شد قطره و حباب نماند

و اعیان از این4 رو که ممکنند معدومند، و اعیان ممکنات را آثار است در وجودی که ظاهر است و در اعیان وجود عین حق است و اضافت وجود به اعیان نیستی است اعتباریه، وافعال و تأثیرات تابع وجودند واعیان معدوم و معدوم نه مؤثر تواند بود نه فاعل، بلکه موجود حق است. - تعالی و تفرد - عاید است به اعتبار تعین و تقید به صورت عبد و این شأنی است از شؤون ذاتیه او، و معبود است به اعتبار اطلاق وعین عبد باقی است نه5 او، - تعالی شأنه -. معبود است ورای حقیقت عبد، زیرا که حقیقت عبد ذات اوست - تعالی شأنه - و آن ذات از حسب تعدد و تکثر که به واسطه تلبس او به تعینات مینماید، خلق و عالم است. پس پیش از ظهور عین حق بود و حق بعد از ظهور عین عالم.

نکل بتان رهزن عشاق حق است لا بلکه عیان در همه آفاق حق است

چیزی نبود ز روی تقیید7 جهان والله که همان زوجه اطلاق حق است

«فإذن لا موجود الا الله ولا معبود غیر الله وقد ذکر آن حجابه وحدانیته وفردانیتة لا

بیت7:

بیرون ز حدود کاینات است دلم بیرون ز احاطهآ جهات است دلم

فارغ ز تقابل صفات است دلم مرآت تجلیات ذات است دلم

8 و وی در رساله دیگر نوشته است که اقرب طرق ذکر است. از9 آن قریبتر ms400 مشغول بودن با صورت پیر و مرشد است. کسی را که حق - سبحانه تعالی - توفیق رفیق گرداند که مشغولی واسطه پیر حاصل شود. هیچ کار بهتر از این کار ندارد و در گوشهای افتاده، هم در این ملاحظه مشغول ماند. اگر چه ریاضتی دیگر نداشته

بیت:

مظهر تام غیر1 انسان نیست که همه کون را مسخر کرد

نبیا و اولیا را حق بدانسر مخفی کردهام با تو بیان

این فقیر را حضرت پیر، ملاحظه صورت خود با ذکر چهار پایه فرمودند، به حدی مشغول گشتم که بالکلیه از ذکر رفتم. یعنی همین ملاحظهآ صورت ماند و غیر از نماز فرض و شنت مؤکده، لابداز دستم نمیآید2 و هرکس که به واسطهآ پیر مشغول ماند، اگر چه از دستش عبادتی3 و ریاضتی نیاید هم مقصود وی بر آید. زیرا که هر صاحب دولتی و سعادتمندی که به ایشان متوجه شود و در متابعت ایشان موافق رود و نور روی رخشان در مرأت دل وی بتابد، و به واسطه صفای وجه ایشان خود را عین ایشان یابد. لاجرم فیض و عطایی که به ایشان میرسد، به او نیز رسد و ذوقی و حالی که از ایشان ظاهر میشود، از او نیز ظاهر شود. چنانچه حضرت رسالت - صلی الله علیه و سلم - در باب ابابکر4 صدیق - رضی الله عنه - فرمود: «ما صب الله فی صدری شیئا الا وقد صببته فی صدر ابن ابی قحافة»5 واسطه6 حضرت پیر بر فقیر چنان غالب بود که خلق ماه میدیدند و بنده نیز مینگریست. اصلا ماه درنظر نمیآمد و به حدی مشاهدهآ صورت غالب بود که غیر از ms401 وجه مبارک ایشان هیچ چیز در دیدهام نمی نمود. اگر بر درخت یا دیوار و به هر جانب که نظرمیکردم، جمال حضرت ایشان مشاهده میشد.

بیت: در هر چه نظر کردم غیر از تو نمیبینم غیراز تو کسی باشد بالله که محالاست این

در هر چه نظر کنم به تحقیق جز نور رخ تو نیست منظور

نام او عبدالملک است و لقب او امان الله2. غالب در زبان مردم جزو اول لقب است، وی از علمای صوفیه موحده است از تابعان شیخ ابن عربی -قدس الله سره - در علم این طایفه مرتبه بلند و پایه ارجمند داشت. در تقریر مسأله توحید بیان3 شافی و تقریر4 وافی میکرد5 و سخن توحید را فاش گفتی، فرمودی: اگرپایهآ انصاف در میان باشد، این علم را بر سر منبر توان گفت. به طریقی که اصلا در آنجا مجال انکار نباشد. گفتی مرا در ابتدای حال دو دلیل بر مسألهآ توحید بود و الآن به عنایت الهی شانزده دلیل دست داده است.6 او را در علم تصوف و توحید کتب و رسایل بسیار است و آثار تحقیق از تقریر او لایح و رسالهای دارد مسمی به اثبات الاحدیة که بیان اطلاق حق و احاطه او7 به حقایق کونیه با حفظ درایت او در عین عینیت او با علم8 مطابق اذواق مکمل وکلمات محققین اهل توحید کرده. بر لوایح مولانا عبدالرحمن جامی -قدس سره - شرحی نوشته است، در غایت بسط و تطویل در اول آن مقدمهای نوشته. بسی جامع و مفید9. در تهذیب اخلاق و تخریب عادات مرتبه کمال داشت. فرمودی: سرمایهآ درویشی پیش ما دو چیزاست: تهذیب اخلاق و محبت خاندان پیغمبر -صلی الله علیه و سلم - فرمودی: نقل است که علامت کمال محبت آن است که از محبوب به متعلقان او تجاوز کند، پس علامت کمال محبت حق آن باشد که به محبت او10 متابعت پیغمبرکند و

نقل است1 که اگر در وقت درس او از اطفال سادات بازی کنان در آن کوچه میرسیدند، او کتاب در دست گرفتی و بایستادی و مادام که ایشان ایستاده بودندی او را مجال2 نشستن نبودی. او در تصوف مشرب ملامتیه داشت. در مجلس از ذکر دنیا و مالا یعنی و غیبت مردم نگذاشتی3 اوقات او4 به ذکر حق و نشر علوم معمور بود و به کتب قوم بسیار مشغوف بود و به مطالعه و تدریس آن مشغول. فرمودی: «اللهم آرزقنا آفعالهم و اقوالهم»5 فرمودی که قال علم، این عین حال است. فرمودی6: هر کسی را در چیزی بخوان که طریق ما این است. از این جهت عوام الناس را بروی هجوم کمتربودی و خانقاه و رباط نداشتی. طالبان را از عشق صورت منع کردی. فرمودی: ابتلای این امر مبتدی را از آن کار باز می دارد. از جلوه آسایش از خورد و خواب هیچ چیز را به خود7 راه ندادی. پهلو بر زمین ننهادی. از طعام اندکی چشیدی و در جمیع احوال8 با فقرا طریقهآ تسلیم سلوک فرمودی. گویند که یک باری دیوانهای پیش او آمد و گفت که امان همین ساعت هزارگاو بر من از آسمان فرود آمد، و در ساعت، مغلان همه را زده بردند. تو بر خیز و با من بیا وگاوان مرا از دست ایشان خلاص کن، حاضران مجلس به هزل و استهزا پیش آمدند. ایشان را منع کرد و با درویش به خدمت پیش آمد. طعامی حاضر آورد و آبی پیش کرد. درویش طعام بخورد و آب نوشید و به خواب رفت. آن حالت او فرونشست و به در رفت. آنگاه با یاران خود گفت: مجاذیب را نمودارها میباشد، انکار چرا میکنید؟ عالم نمودی بیش نیست چه عجب اگر به وی چنین نموده باشند. گویند که ازوی گاه گاهی، فرض نمازفوت شدی با آن که در ذکر ms403 و9 حضور دائم بودی و براینچه از

نقل است که او را بارها دیدهاند که نماز شروع میکرد و از «ایاک نعبد و ایاک نستعین» نتوانستی گذشت. همین کلمه را تکرار کردی2 و در آخر بی خود افتادی3 و بارها دیدهاند که در نماز شروع کردی و رنگ و روی او گردیدی و طاقت قیام به ارکان نماز نداشتی والله اعلم بحقیقة الحال4. او مرید شیخ محمد حسن است و شاگرد شیخ محمد مودودلاری و به اکثر سلاسل ارتباط داشت و در مشرب قلندریه به دو واسطه به شاه نعمت الله ولی میرسد. از میان جمیع سلاسل اعتقاد و تعلق او به سلسله علیهآ قادریه غالبتر و محکمتر است. نقل است که وی به تقریب بعضی از دوستان به دهلی تشریف میآورد. بار آخر که رحلت خواهد فرمود، در وقت رخصت به جانب یاران دید و گفت: این بار یکی از دو سه سفر میسر است -ان شاءالله تعالی -. شیخ ذکریا اجودهنی که اخص5 اصحاب و زبدهآ احباب بود، التماس نمود که یاران نیز در رکاب خواهند بود؟ فرمود: اگر سفر ظاهر است با یاران است و اگر سفر دیگر است یاران را به خدا سپردیم. بعد از آن چون به خانه رسید، به همه کس و به همه چیز در مقام وداع شد. کتاب را بگشادی و نظر کردی و وداع فرمودی و گفتی که از تو بسیار محظوظ شدیم و فایده ها گرفتیم. همچنین حجره و در و دیوار را وداع کرد. هم در این اثنا او را پتی6 عارض شد. فرمود که آب بسیار گرم کنند و کوزههای نو بیارند که امروز وسواس تمام عمر زایل میگردد. یازدهم ماه ms404 ربیع الآخر عرس غوث الثقلین - رضی الله عنه - کرد

شیخ تاجالدین بن زکریا اجودهنی8- قدس سره-

در حسن اخلاق و معرفت کتب تصوف و توحید بر طریقهآ شیخ میرفت: شیخ رکن الدین اجودهنی -قدس سره 9 که در ذوق سخنان توحید و وجدانیات ممتاز بود، در اول در سلک افتاده10آ وی انتظام داشت و در آخر به صحبت شیخ11 سلیم سیکری افتاد. شیخ حسین چشتی -قدس سره-12 که به حسن خط و جودت طبع و شعر و ذوق و حالت امتیاز داشت. این بیت او خالی از تازگی نیست.

بیت: چنین که بر پر طاووس قیس را میلی است مگر در او اثر پای ناقهآ لیلی است.

مولانا حسین چشتی - قدس سره -13 که در صنعت14 خط و کتابت و مهرکنی بی بدل بود، مردی متبرک و سخی و بیدار دل و خوش وقت و خوش خلق و ولایت شعار و در طیبت قلب و رعایت جانب احباب بی نظیر بودی15. مرید شیخ بهلول

چنانکه این معنی در حدودشان مبرهن میگردد. و4 نمیبینی که هر چند حقایق موجودات را تجدید میکنند، غیر از اعراض چیزی ظاهر نمیشود. مثلا وقتی که گویند انسان حیوانی است ناطق، و حیوان جسمی است نامی، متحرک بالارادة و جسم جوهری است قابل مرابعاد ثلثه را، وجوهر موجودی است لا فی موضوع و موجوداتی5 است که مراو را تحقیق و حصول باشد. در این حقوق حدود هر چه مذکور شد همه از قبیل اعراضند. به خلاف آن ذات مبهم که در این مفهومات ملحوظ است، چه، معنی ناطق «ذات له النطق» است ومعنی نامی «ذات 6له النمو و هکذا فی البواقی»، زیرا که آن ذات مبهم قایم و عارض به غیر خودش نیست. وگرنه این اعراض مراو را عارض و ثابت نتوانند7 بود. حال8 آن است که همه به وی قایمند و همه به وی عارض. پس ناچار همان ذات مبهم غیر متعین باشد و مطلق باشد و عین وجود صرف و ذات بحت است که قایم است به ذات خودش و مفهوم است مراین اعراض را و او را به اعتبار هر تعینی نامی است و آثاری و احکامی و

سؤال: مقرر است که هر چه در خارج موجود باشد، البته ms412 متعین باشد و هر چه متعین باشد مطلق نباشد. پس ذات موجودات4 در خارج مطلق چگونه تواند بود؟

جواب: پوشیده نیست که مراد از اطلاق در اینجا آن نیست که متبادر به فهم عقلا است، بلکه آن است که وی را تعینی5 منافی سایر تعینات نباشد، بلکه تعین وی جامع بود.6 با همه تعینات لاحقه مر او را در مراتب تنزلات7 وی و این معنی مستلزم آن نیست که آن مطلق فی حد نفسه متعین نباشد به تعینی که مخرج از کلیت و اطلاق بود، بلکه وی فی حد ذاته و حقیقتا در خارج متعین است، و به نسبت8 سایر تعینات مطلق. «فیکون متعینا مطلقا و لا منافاة بین تعینه و اطلاقه.» میبینی9 که کلی طبیعی10 نزد بعضی عقلا11 و حکما در خارج موجود است. مع هذا وی کلی است و تعین او12 در خارج منافی کلیت وی13 نیست. کلیت وی منافی تعین14 وی نیست و اگر چه نزد بعضی وجود در خارج و کلیت15 منافی یکدیگراست. لهذاکلی طبیعی را موجود نمیگویند. اما جانب وجود وی برجانب عدم وی راجح و غالبتر

497 بحسب التعین1 والتقید فلا جرم آن2 یکون له3 سبحانه تعین ولإفراد العالم من الروحانیات والجسمانیات تعینات4 آخر.» واز حیثیت سریان معنوی واحدیت عینی چنان است که عین این موجودات روحانی و جسمانی و این موجودات عین آن حضرت احدیت الهیهاند5 وهیأت عینیة لاغیر، چه اگر حضرت حق - سبحانه و تعالی - از حیثیت احدیت ذاتیة و هویت عینیة منظور بود، همه دروی مستهلکند و عین اویند. اگر از حیثیت سریان6 و ظهور منظوربود، خود به صورت همه او ظاهر7 و متمثل است. پس غیر چه باشد و از کجا باشد؟ بیش از آن نیست که غیریت8 به تعین و تقید9 میگردد. پس ورائیت10 به حسب صورت باشد و عینیت به حسب حقیقت. «کما ورد فی القرآن المجید والله من ورائهم محیط» وکشف صریح وذوق صحیح اثبات این دو حیثیت میکند و اثبات احکام و آثارشان وادای حق هردوی ایشان واجب و لازم میگرداند. اصلا معرفت کاملان محقق و عارفان مدقق آن است11 که کثرت ms414 را بالکلیة نفی کنند، بلکه آن است که کثرت حقیقی و تغایر نفس12 الامری منفی بود. و غیریت13 اعتباری و تغایر صوری مثبت، تا هر دو از وحدت و کثرت بر جای خود باشد و احکام و آثار هر یکی جاری بود. پس ایشان نه14 اثبات

رباعی:3 من با تو چنانم ای نگار ختنی14 کاندر غلطم که من توام یا تو منی نی من منم ونی تو توئی نی تو منی هم من منم وهم تو توبی هم15 تو منی و هنوز سلسلهآ کلام او در این رساله دراز است و در سخن باز ولیکن این قدرکه

حاصل عشقم3 سه سخن بیش نیست سوختم وسوختم و سوختم

و گاهی گفتی:

مشرب قلندریه داشت از عبادات بر فرایض و سنن رواتب4 اقتصار5 نمودی. فصوصالحکم و سایر کتب تصوف یاد داشت. گویند که وی مدت پنج سال بی واسطه کتاب علم حقیقت خوانده بود. ms417 دراین پنج سال روی آدمی ندیده بود و جز برگ درختان نخورده. اوستاد6 او از رجال الغیب بود. قصه7آ جذب8 آن بود که وی بر شخصی عاشق بود. هم9 در شورش عشق او را جذبهای] دست داد. در آخر به جانب اجمیر افتاد و در صحرای10 اجمیر مردی روحانی صفتی را دید که غایت حسن و جمال داشت، دنبال او گرفت. شخصی از وی پرسید که مگر آن شخص خواجه خضر بود. گفت نی. علامت دیدن خضر آن است که پیش از ظهور او بارانی تنک ببارد. اینجا آنچنان نبود،11 بلکه از مردان غیب بود. هفتصد وبیست و پنج علم یاد داشت. میگفت: حضرت مرشدی حسنی داشت که مگر یوسف را باشد و

سیصد و چند علم مرا در آموخت. باقی راگفت برو که حوصلهآ آن نداری. روزی مرد روحانی از پیش او رفت و4 او در دنبال او دوید، هر چند سعی کرد درنیافت. بارها گریهها کردی و نعرهها زدی. این ابیات در یاد مرشد خود خواندی:

بیت:5

دریغا مونس تنهایی ما دریغا سرمهآ بینایی ما

دریغا دولتی6 رفت از سر ما همایی بر پرید از کشور ما

واین بیت نیز میخواند:

بیت:

از رندی و قلآشی بیزار نخواهم شد

من مست می عشقم هشیار نخواهم ms418 شد

نقل است که روزی پیش او ذکر کیمیا کردند. تف کرد و گفت: تف بر عمل کیمیا! همه تف وی بر طبقی7 مسین افتاد و در حال زرشد. خوارق دیگر نیزاز وی مسموع شده است. چند گاه در دهلی تشریف داشت و در بیانه و آگره و نواحی آن نیز میبود. عمر او بیست و پنج سال بود و وفات او سنه 8948 ثمان و اربعین و تسعمائة وقبر او در بعضی از قریات مندو است، رحمةالله علیه.

ابن معین1 بن عبدالقادر الحسنی القادری الا یرجی. بزرگ بود و متبرک و دانشمند کامل و بر سایر علوم عقلی و نقلی و رسمی و حقیقی عبور نموده، کتب بسیار از هر علم مطالعه کرده و تصحیح فرموده و مشکلات آن را چنان حل کرده که هر که را ادنی مناسبتی باشد، نظر در کتاب او کافی است و احتیاج اوستاد نیست. الحق در دهلی در زمان او هیچ کس به دانش او نبود. چندان کتب و اکثر به خط اواز کتابخانهآ او بر آمده از حد حصر و ضبط خارج، است. انصاف آن است که هرکه معاصر او بود و از وی استفاده ننمود و قایل نشد به اعلمیت او، بیانصاف است. هم به علت جهل و بی انصافی و ناحق شناسی اهل روزگار، همیشه در زاویهآ خود به مطالعه و تصحیح کتب مشغول بودی و درس کم گفتی و مردم را از افاده محروم داشتی. کتاب خود را به کس کمتر دادی، مگر آن که کسی را مخلص یافتی. خداوند داند که وی را در اینجا چه منظور بود.2 شیخ عبدالعزیز حسن و صوفیان دیگر پیش او از علوم قوم تلمذ کردندی. از مشایخ و علما و مردم بزرگ به خدمت او شتافتندی. او چنانچه از فنون علوم احراز3 نموده از برکات صحبت درویشان و ربط به سلاسل مشایخ خانوادههای ایشان و اوراد و اشغال واذکار و ms419 دعوات و طریق تربیت و ارشاد نیز جمع کرده بود. نسبت او به سلسلهآ علیهآ قادریه برهمه غالب است. وی4 مرید شیخ بهاءالدین قادری شطاری است و رسالهای که5 شیخ بهاءالدین درطریقه شطاریه تصنیف کرده، گویند که برای او کرده است. گویند که وی بی واسطه از شیخ نظامالدین اولیا6 در معامله، خرقه یافته7 است. وی در مجلس سماع حاضر نشدی. چنین شنیده شده8 است که شیخ رکنالدین بن شیخ

به غایت2 مردی بزرگ بود3. عالم و عامل و معمر ومتبرک و متدین بود. در سخاوت واعانت وامداد مسلمانان یگانهآ عصر4. از اولاد شیخ الاسلام بهاءالدین زکریاست. توفی5 فی سنة 766 ست و ستین و سبعمائة، شیخ جنید ولد او نیز از نیکان بود، رحمة الله علیهماء مرید شاه قاذن7 است. وی مرید شیخ عبدالله شطاری، مسافرت بسیار کرده و کوزه8آ او مقدار یک9 سبو بود. عصایی در دست و مصلایی برکتف کرده میگشت. بسیار10 ضعیف البنیه11 بود. شیخ محمد الملقب به غوث با هشت برادر مرید او بود. گویند که روزاول که به قصد ارادت رفت حاجی حمید برخاست و او را در12 کنار گرفت و گفت: بیا شیخ محمد غوث پرسیدند که او را بی سابقهآ کار غوث خواندن به چه سبب است؟ گفت: باکی نیست. پدر پسر13 خود را نام شاه عالم مینهد و

ابن سید عبدالحمید سالوری، بزرگ بود و متبرک و مسن.

نقل است که وی در اوان صغر همراه پدر در حوضی در آمده بود تا غسل کند. مردی از درون آب پیدا شد واو را در آب کشید و ناپیداساخت. بعد از مدت مدید، هم از آب سر بیرون آورد، با نسبت فیض و فتح باب علم. و نیز نقل کنند که والد او روزی هدایه فقه درس میگفت. او با اطفال هم در آنجا بازی می کرد. دراثنای درس سخنی مشکل شد، او10 از دور چیزی با پدر گفت که آن اشکال صورت انحلال

ابن علاء الحسنی. مرید بعضی از اولاد میر سید محمد گیسودراز است که در دکنند. دانشمند بود، جامع جمیع6 علوم عقلی و نقلی و رسمی و حقیقی و7 در اکثر علوم تصنیفات دارد. بر8 صحیح البخاری شرحی نوشته مسمی به فیض الباری و رسالهآ فرایض سراجی را نظم کرده و برآن شرحی تعلیق نموده و رسالهآ دیگر دارد فارسی، در تحقیق نفس و معرفت آن و آنچه متعلق است بدان، به غایت محققانه نوشته9 است. مختصری در سیر نیزنوشته، منتخب ازکتاب سفرالسعادة10 ms423 و براکثر کتب حواشی و شروح تعلیقات11 دارد. به غایت مسن و معمر بود. در12 آخر عمر نسبت13 انکسار و غربت و مشرب بر حال او غالب آمده، او را از علوم رسمیه

فصل6

بدان که نفس لفظی مشترک است7. گاه نفس گویند و ذات و حقیقت شیء خوانند. چنانچه8 در آیه: «تعلم ما فی نفسی و لاعلم مافی نفسک»،9 وگاه نفس گویند و روح علوی خوانند10. آن را نفس ناطقه گویند. وگاه بخار لطیف خوانند که از جوق دل به تصعید11 حرارت غریزی متصاعد شود. از راه مجاری عروق به جمیع اجزا و اعضای بدن12 جاری است، و از فرق تا قدم درتمام بدن ساری، چنان که دو شخص

فصل

آنچه در آیت کریمه فرموده: «ثم انشأناه خلقا آخؤ ای: ثم انشأنا بارسال الروح الانسانی باریع5 بعد ما کان نباتا خالیا عن الروحین»6 و آنچه در حدیث صحیح وارد شده: «ثم ارسل الله ملکا بآریع کلمات» همین معنی دارد. باید دانست که اول تبخیر حیوانی7 و ابتدای انسانی معا یکبارگی میباشد، و8 وجود انسانی بی حیوانی9 ممکن نیست. کذا العکس درانسان، زیرا که بلا شک بعد مضی سه اربعین نفخ روح انسانی میشود. همان ساعت جنین در شکم متحرک میگردد. پس بینهما تلازم باشد.

چون روح علوی مدتی درجوار مؤثر تام و مبدع برکمال -جلت قدرته - بود و تأثیر ذکورت و انوثت مناسب او بود. روح سفلی چون در مقام بعد و تأثرواقع است و متأثرشدن و ذکورت5 لایق او آمده، پس از ازدواج ms425 روحین مولودی حاصل شده که نام وی قلب است ووی ذوالوجهین و منقلب است. وجهی به پدر دارد و وجهی به مادر. باید دانست که مدرک محسوسات نفس است و مدرک معقولات روح و مدرک اشیای مرکب از معقول و محسوس، قلب است. پس باید که6 مدرک اشیایی که نه محسوس باشد و نه معقول و آن ذات و صفات خداوند است - تعالی شانه- چیزی دیگر باشد. پس به رحمت شامله7، لطیفه دیگر، اعلی و اصفی، فرستاد و به قلب تعلق داد . آن را سر8 خوانند و لطیفه دیگر اصفی از همه فرستاد، و وی را به سر متعلق9 ساخت. آن را خفی نامند10 و کشف ذات متعالی به چشم خفی شود،

روح حیوانی و انسانی و قلب در هر بدن جزئی حقیقی است؛ مغایر آنکه در بدن دیگر است، اما سر خفی ظاهر، آن است که هر یکی از ایشان ms426 روح و ملکی است، به صفت وحدت و جزئیت به جمیع ابدان و نفوس و ارواح انسانی متعلق گشته و در همهآ آن متصرف و بیان تعلق روح واحد در ابدان متکثره آسان6 است. مثلا نفس انسانی در بدن و جمیع اعضا و اجزای وی متصرف است. فرض کنیم نفسی باشد قوی، چنانچه در بدن تصرف میکند در تمام خانه و در و7 دیوار آن نیز میکند. با آن معنی که دیوار شرقی را غری سازد وغربی را شرقی و مانند آن، و کذالک نفسی دیگر قویتر باشد که در تمام شهر متصرف باشد. پس تمام شهر8 به منزلهآ اعضای او

فصل

چون نهایت سلسلهآ ارواح و لطایف به7 روح حضرت -صلی الله علیه و سلم- منتهی شده، آن روح مقدس جان همهآ ارواح باشد، بالاتریک مرتبه پیش بمانده8 و آن آن است که ذات متعالی حق -سبحانه - «وله المثل الأعلی»، به منزلهآ جان روح

اول: عمارتی وسیع و1 عالی که همهآ لشکر دروی حاضرشوند و وزرا و کارکنان و عمال در هرگوشه و زاویه، بنشینند و حل و عقد و رتق2 وفتق و عزل و نصب و عطا و منع و عرض عساکر ومحاسبهآ اعمال نمایند.

دوم: مقامی متوسط که پادشاه3 با جماعت مختصان آنجا مجلس4 میدارد و عوام الناس وسایر مردم لشکر را آنجا ms428 مدخل نیست. اصحاب مجلس در آنجا به حقوق خدمت حضور قیام مینمایند و به انواع عطیات و تشاریف محظوظ میشوند و به حلاوت و لذت قرب متلذذ5 میگردند.

سوم: عمارتی مختصر که حرم حریم غیرت و شرادق خلوت و عصمت6 است که پادشاه در آنجا خلوت میفرماید و هیچ از خاص و عام و بیگانه و آشنارا مجال و مساق7 نمیباشد.

پس برحکم «الظاهر عنوان الباطن» پادشاه پادشاهان را -جلت عظمته - نیز سه مقام است:

اول: عرش عظیم که محل فیض خواص وعوام است و دیوان رزق مؤمن و کافر و وحوش و طیور و ماده وجود بقای8 جمیع حیوانات و نباتات و معادن9 و سایر لطایف و بسایط و مرکبات است. چون عرش بالای همه عالم است و مطالب عموم خلایق از عرش فایض میشود، لاجرم بی اختیار بواطن همه آدمیان به جهت فوق متوجه باشد و وقت دعا و سؤال سر به آسمان کشند.10

مقام دوم: کعبه مشرفه است که جز دوستان خاص و مؤمنان مخلص را آنجا مدخل نیست. ایشان را در آنجا انواع عطاها نصیب شود. به11 شرف مغفرت گناهان ما تقدم و فضلیت قرب ذوالجلال و الاکرام12 مشرف و سرفراز گردند و کفار را آنجا

مقام سوم: قلب بنده مؤمن است «قال الله1 لا یسعنی ارضی و لا سمائی ولکن یسعنی قلب عبدی المؤمن»2 و در آیهآ کریمه «بسم الله الرحمن الرحیم»، اشارتی بر3 این سه مقام است و تأویل آن بر این نهج است: «بسم الله المتجلی علی عرش قلب المؤمن بالعزة و الوحدة الرحمن المتجلی علی عرش العظیم بالرحمة العاملة4 و الشاملة الرحیم المتجلی علی عرش الکعبة المشرفة بالرحمة الخاصة المختصة بالمؤمنین»5 و آنچه ذکر سه رکنی مشهور است که متوجه قبله نشسته سه بار الله میگویند و اشارت به فوق و قدام و قلب میکنند، مراد همین عروش6 ثلاثه است و الله - سبحانه - اعلم.

ابن عبدالملک ابن8 قاضی ms429 خان المتقی القادری الشاذلی المدنی الچشتی - رحمة الله علیه9 کاملهآ واسعة تامة. وی ازکبار اولیا و اتقیای ملت بود10 آبای کرام او از جونپور آمدند.11 تولد شریف وی در برهان پور و هم در اوان صغر در هفت و

یکی: آنکه هر جاکه6 خواهیم، بنشینیم ما را ms438 تکلیف نکنند که بالاتر بیایند و بر صدر نشینند.7 گفت: همچنین باشد، هر جا که حضرت را خوش آید بنشینند.

دوم: آنکه تکلیف نکنند که این بخورید و یا آن بخورید، هر چه ما را خوش آید بخوریم.

سوم: آنکه هرگاه خوش آید برخیزم و بیایم، تکلیف نکنند که یک ساعت دیگر بنشینند. آن شخص همه این شرایط از8 ایشان قبول کرد و وعده کردند که فردا بیاییم. -ان شاءالله تعالی - چون فردا شد، نان پاره در خریطه که دایم در گردن خود آویخته میداشتند انداختند. تنها به منزل وی آمدند و هم نزدیک در بنشستند. آن مرد فرشها به تکلف انداخته و جای ملوکانه ساخته بود. گفت: اینجا ننشینند بالاتر بنشینند، گفتند: آخرنه شرط است که هر جاکه خوش آید، بنشینم؟ آن شخص ملزم شد چیزی نتوانست گفت. گفتند: زود باشید که وقت تنگ است، طعامها کشیدند. ایشان نان پاره که داشتند از خریطهآ خود بر آوردند و بخوردند. آن شخص التماس کرد که از این طعامها چیزی بچشید، گفتند: شرط آنچنان بود که هر چه خوش آید

نقل است که بارها سلطان محمود گجراتی به ملازمت ایشان آمدی. به سبب آنکه2 بعضی لباسهای غیر مسنون بر خود داشتی، در وی نگاه نکردندی و به وی متوجه نشدندی تا روزی لباس صالحانه3 پوشیده آمد. بعد از آن به چشم رضا در وی نگریستند. پس وی التماس کرد که امروزحضرت شیخ به منزل فقیر تشریف آرند. «چودون»4 ایشان را بر دوش خود بر داشت و به منزل خود آورد. گویند که سلطان مذکور در آب وسواسی عظیم داشت و به هیچ حیله این رذیله از وی زایل نمیشد. شیخ طشت و آفتابه از وی طلبیدند و کلاه خود را سه بار بشستند و آنها بر زمین ریختند. کرت چهارم آب را در طشت جمع کردند و فرمودند: بابا محمود این آبی است که در شریعت مطهره پاک و لطیف است و شک کردن در این معنی وسواس است. وسواس کار شیطان است. این آب را بخورید و هیچ5 شبهه را به خود راه ندهید. سلطان محمود به گفتهآ شیخ آن آبها را تمام6 فرو برد. دیگر نقش وسواس بتمام از لوح دل او شسته شد و هرگز وسواسی7 به وی راه نیافت. حضرت شیخ عبدالوهاب متقی8 - سلمه الله تعالی - در مجملی از احوال ایشان رساله نوشتهاند مسمی به اتجاف التقی فی فضل الشیخ علی المتقی وهذه عبارته: وفات بندگی شیخ علی متقی در ثانی جمادیالاولی سنه 975 خمس و سبعین و تسعمائة بود. پیش9 از این تاریخ در سنه اریع و سبعین آوازهآ رحلت ایشان در مکه مبارک

تعلیق مکتوب اول

بسم الله الرحمن الرحیم والحمدلله والصلوة والسلام علی رسول الله من اخقر عبادالله علی بن حسام الدین الشهیر 2 بالمتقی إلی عظیم الجن السلام علی من اتبع الهدی و بعد فانکم ثرؤننا مده مدیدة و لا تکلمون3 معنا حتی تغرف ماهو مقصؤدکم وان من اصحابنا رجلا آسمه عبدالوهاب ان شئتم اظهروا علیه واخبروه بمقصودکم حتی یعینکم فی ذلک. اللهم ارنا الحق حقا و أرزقنا اتباعه وارنا الباطل باطلا و آرزقنا اجتنابه وهذه الورقة مربوطة بسیارة المجلس والسلام.5

تعلیق مکتوب دوم

«الحمد لله الذی ما خلق الجن والانس لالیقبدوه ای لیعرفونه6 فأغلموارحمکم الله ان الله تعالی ما خلقکم الا لمعرفته و اتفق العلماء والعقلاء1 والحکماء علی آن معرفة الله لا تحصل8 الا بالعلم والعقل والحکمة فمن ترک الکلام مع الناس ولم یکلمهم9 جدا لم یمکن له أن یعرفهم الله ومن لم یعقل خیرأ من ش و نفعأ من ضرلم1

حالتی4 غریب در ایشان در گرفت، به آواز بلند فرمود: بخوان بخوان! فقیر چند بار این بیت را مکرر میخواند. از ایشان ms444 سخنهای محبت آمیز و نالههای شورانگیز ظاهر میشد. هم در این میان خادم آمد که طعام موجود شد و عادت آن بود که طعام را برای ایشان سحق میکردند و میمالیدند به حدی که هر دانه که در طعام است با دانه دیگر متحد میشد که فرق کردن میان دانهها ممکن نبود، همه یک ذات میشد و چون خادم از طعام خبرکرد، گفتند که طعام را سحق کن. بعده فرمودند که5 بیا چگونه سحق خواهی کرد؟ آنچنان سحق کن که همه یکی شود و دویی نماند.

ایون مل رهیئی جیون2 دوده نباتا3

سن سهیلی پرم کی باتایون مل رهیهآ

و حال غریب نمودند. تمام شب به همین حالت زنده داشتند و کلمات محبتانگیز میفرمودند.4 فقیر هم تمام شب در ملازمت بود. در آن ایام شبها همه در خدمت میگذرانید.

این نقل به عبارت از رسالهآ مذکوره است و نیز به این فقیر حقیر عبدالحق بن سیفالدین قادری - عفی عنه - میفرمودند که شیخ در آن ایام ذکر جهر بسیار میکردند وبه قوت و غلبه میکردند که فوق آن متصور نباشد، با وجود آن قوت حس و حرکت در ظاهر ایشان نمانده بود. در حالت ذکر چنان تکمیل میشد که گویا5 چیزی بر وقت ایشان عارض میگردد و ایشان دفع آن میکنند و گفتند:6 جای قبر در محل باید گرفت تا پیش از رحلت منزل متعین شده باشد. باز فرمودند: خدا داند که مدت بقای ما چند7 است و کی میرویم؟ این مقبره عموم مسلمانان است. پیش از وقت رحلت جای بر مردم تنگ کردن مناسب نباشد. بعد از موت8 هرکجا که9 مناسب دانند دفن کنند. هم در این ایام به تشریف مرتبه قطبیت با لباس خاص مطرز به طراز مخصوص که برای اقطاب ارزانی میگردد، خبر دادند و پیش از وقت رحلت فرموده بودند که مادام انگشت شهادت ما را ms445 موافق حرکت ذکر، متحرک بینید، بدانید که هنوز روح در قالب است. همین که این10 انگشت از حرکت ماند، معلوم کنید که روح ما را قبض کردند. در آخر دم همچنین مشاهده افتاد که انگشت شهادت در حرکت بود و در هیچ عضو دیگر حس و حرکت و اثرحیات نمانده بود، الا در همان انگشت که بر طریق ذکر در حرکت بود. دروقت رحلت سرمبارک ایشان

فقیر در وقتی که در مکه معظمه بود و در خدمت حضرت شیخ عبدالوهاب میبود، به زیارت قبر ایشان میرفت. روزی بر قبر ایشان رفته7 عرض حال خود کردم و طلب بشارتی از جانب ایشان کردم. شبی به خواب میدیدم که ایشان بر بالای مقام بر سریر نشستهاند، فقیر در حضور ایشان ایستاده، عرضه8 داشتم که فقیر در خدمت خلیفهآ شما شیخ عبدالوهاب میباشم. سفارش فقیر به ایشان ms446 بکنند تا التفات و عنایت بیشتر نمایند، و همین معنی بر سرقبر ایشان عرضه نموده بودم. می فرمایند که مقصود شما حاصل است انشاءالله تعالی -. خاطر جمع دارید والسلام. اکنون از کلام ایشان چیزی نقل کرده شود و ایشان را شرحی است بر رساله

وما تداوی به علل النفس خمسة اشیاء3: تخفیف المعدة من الطعام والإلجاء إلی الله عما یعرض عند عروضه والفرار من مواقع الفتن ومن مواقف4 ما یخشاه من وقوع الامر المتوقع فیه و دوام الاستغفار مع الصلوة علی رسول الله -صلی الله علیه و سلم- بالخلوة والجماع5 و صحبة من یدل علی الله تعالی آو علی آمرالله تعالی وهو معدوم، و قد قال الشیخ ابوالحسن الشإذلی - رضی الله عنه-:

اوصانی حبیبی فقال لاتنقل قدمیک الا حیث ترجو ثواب الله تعالی ولا تجلس الا حیث تأمن غالبا من معصیة الله تعالی ولا تصحب الا من تستعین به علی طاعة الله تعالی ولا تصطف لنفسک الا من تزداد به یقینا وقل ما یهم آو کلاما هذا معناه و قال ایضا رضی الله عنه: من دلک علی الدنیا فقد غشک و من دلک علی العمل فقد6 أتقیک و

وقال ایضا -رضی الله عنه - اجعل التقوی وطنک ثم لا یضرک مرج النفس ما لم توض بالعیب او تسرا علی الذنب او تسقط منک الخشیة بالغیب، قلت وهذه2 الثلاثة هی اصول البلاء والآفات و قد رأیت فقراء هذا الوقت ابتلوا بخمسة اشیاء ایثار الجهل علی العلم والاغترار بکل ناعق والتهور فی الامور والتغر3 بالطریق واستعجال الفتح دون شرطه فابتلوا بخمسة: ایثار البدعة علی السنة واتباع الباطل دون الحق والعمل بالنهوی فی کل امر او جمل الامور وطلب التراهات4 دون الحقایق وظهور الدعاوی دون صدق فظهر بذلک خمسة: الوسوسة فی العبادات والإشتر سال مع العادات والسماع و الاجتماع فی عموم الاوقات واستمالة الوجوه بحسب الإمکان وصحبة ابناء الدنیاحتی النساء والصبیان و اغتروا فی ذلک بوقائع القوم وذکر احکامهم ولو تحققوا لعلموا آن الاسباب رخصة الضعفاء و المقام ms448 بها بقدر الحاجة من غیر زیادة فلا یسترسل معها الا بعید من العدوان5 السماع رخصة المغلوب او الکامل وهو الخطاء فی بساط الحق اذا کان بشرطه من اهله فی محله وادبه وان الوسوسة اصلها جهل بالسنة او خیال فی العقل وإن التوجه لإقبال الخلق ادبار عن الحق سیما7 قاری مداهن او حیار8 غافل او صوفی جاهل وان صحبة ألاحداث ظلمة وعار فی الدنیا والدین وقبول ارفاقهم اعظم واعظم9

تولد ایشان در مندو است. والد شریف ایشان،2 شیخ ولی الله از اکابر واعیان دیار مندو بود. به سبب وقوع حوادث روزگار از آن دیار به برهان پور آمده توطن گرفت و در اینجا نیز معزز و مکرم شد. دراندک مدت به دار آخرت رفت3 و هم در آن ایام والدهآ عزیزه نیز درگذشت. ایشان را صغیرالسن گذاشتند. هم از زمان صغر سن قاید توفیق الهی رفیق حال ایشان شده در طلب حق، قدم به راه فقر و تجرید و مسافرت و سیر عالم کشید. غالب سیر ایشان در نواحی گجرات و اکناف ولایت دکن و سیلان و سراندیب بود. در4 اکثر اوقات قرار داده بر آن بود که زیادت از سه روز درهیچ مقامی اقامت نکنند،5 مگر در بعضی شهرها که به جهت تحصیل علم و تقریب صحبت مشایخ و صلحا به مقدار استیضای غرض و انقراض حاجت اختیار اقامت ضرورت میافتاد. هم در عنفوان شباب که سال عمر به بیست رسیده بود و ملتجی نشده بودند به مکه معظمه آمدند. شیخ علی متقی -رحمة الله علیه- به شنیدن خبر قدوم ایشان به سابقه نسبت آشنایی که به والد ماجد ایشان داشتند، پیش ایشان آمدند و مهربانیها نمودند و استدعای صحبت6 فرمودند. چون حسن خط وکتابت از ایشان مشاهده کردند. گفتند که بیایید و اگر توانید برای ماکتابتی هم بکنید. ایشان به مقتضای استغنا و بینیازی که مسافران و مجردان را ms452 میباشد، در مجلس اول اجابت دعوت شیخ نکردند و گفتند ان شاء الله تعالی - ببینم تا نصیب چیست؟ در آخر به مشاهدهآ فضل و کمال و استقامت احوال حضرت شیخ اختیار صحبت نمودند و سابقا والد بزرگوار ایشان نیز وصیت کرده بود که اگر تو را توفیق سلوک راه حق دست دهد، ملازمت شیخ علی متقی و امثال ایشان اختیارکنی. از

در بهروچ2 که از بلاد مشهور گجرات است، بودند. از خواص عبادالله و مصدوق «خیر الناس من ینفع الناس» میگویند که از هر چیز و3 هر جنس که مردم را بدان احتیاج افتد، ایشان نگاه میداشتند و به مردم خیر میکردند. چه از زر4 و جامه و اغذیه5 و ادویه و کتب و اسباب و آلات همه در خانه ایشان بود. افضل اعمال ایشان این بود که با وجود آن، عالم و عامل و متقی و متبع بودند. حضرت سیدی الشیخ عبدالوهاب میفرمودند که یک باری آن حضرت را -صلی الله علیه و سلم - در خواب دیدیم، پرسیدیم که «یاء رسول الله من افضل الناس فی هذا الزمان»؟2 فرمودند: افضل الناس میان غیاث ثم شیخک ثم محمد طاهر رحمة الله علیهم اجمعین.

در پتن گجرات بود، از قوم بوهره10 که در آن دیارند. حق -سبحانه و تعالی - او را علم و فضل داد و11 به حرمین شریفین رفت و علما و مشایخ آن دیار شریف را دریافت و تحصیل و تکمیل علم ms471 حدیث نمود. با شیخ علی متقی - رحمة الله علیه - صحبت داشت و مرید شد. باز او به برکت و کرامت به وطن اصلی عود نمود و بعضی بدعتها که در آن قوم شایع بود ازاله کرد و میان اهل سنت و بدعت این قوم

سندی مدنی دو عزیز بودند از فقهای صوفیه از مدینه مطهره بدین دیار تشریف آورده و6 افادهآ علم حدیث نبوی - صلی الله علیه و سلم - نمودند.7 طلبای8 این دیار ایشان را شیخین میگفتند. خواجه عبدالشهید عبیداللهی -رحمةالله علیه - می فرمودند که این شیخین یاد از آن شیخین میدهند که ابوبکر صدیق و عمر فاروق باشند -رضی الله عنهما -. هرکدام آیتی بود در علم و عمل و تقوی و ورع، در نظر ایشان9 از آن مقامات شریفه بدین دیارکس نیامده. ایشان از یاران خاص و خلفای10 شیخ علی متقی بودند.11 بعضی حکام که از جانب سلطان روم به مکه معظمه می آمدند، به12 شیخ اعتقاد بندگی بسیار داشتند. شیخ از برای اکثر اصحاب و خدام و فقرای خود وظیفه میگرفتند الا ایشان را و بندگی شیخ عبدالوهاب را، زیرا که

شیخ عبد العزیز بن حسن6 طاهر - رحمة الله علیه7- خلیفهآ میان قاضی خان است.8 از مشاهیر متأخرین مشایخ چشتیه بود.9 بسیار بزرگ و عالم بود. به علوم شریعت و طریقت و حقیقت از ابتدای صغر سن در عبادت و ریاضت ناشی شده تا حدی10 که به مرتبهآ مشیخت رسیده بود و هیچ چیز از اوراد11 و اوقات که در ابتدای حال التزام نموده بود، تا آخر عمرفوت نشد. وی در تباع مشایخ و حفظ قواعد12 و آداب ایشان یگانه عصربود. او13 را در تواضع و حلم و صبر و رضا و تسلیم و شفقت بر خلق و رعایت14 فقرانظیر نبود. در زمان خود یادگار مشایخ چشت بود. در دهلی به وجود او سلسلهآ ارشاد و مشیخت برپا بود. وی از اهل سماع بود، گویند که در وقت رحلت هم به ذوق و حالت رفت، وختم15 او بر این آیت شد.16 «فسبحان الذی بیده ملکوت کل شیء والیه ترجعون» (یس،

آنکه میداد اهل دل را مجلسش یاد از5 بهشت هرچه از اوصاف اهل الله در عالم بود

حق ms475 تعالی ز اول فطرت به ذات او سرشت یادگار اهل چشت او بود در دوران خود

گشت از آن، تاریخ فوتش «یادگار اهل چشت»6

وانجب اولاد7 شیخ قطب عالم است. عالم وفاضل وصاحب اخلاق حمیده و صفات پسندیده، قدم صدق و استقامت بر سجادهآ پدر نهاده. اوقات به طاعت و عبادت معمور دارد و اعظم خلفای او شیخ جائیلده است که در میان سایر خلفا و مریدان شیخ به اتحاد و اختصاص و محرمیت و عزت امتیاز دارد. امروز جانشین شیخ، اورا میدانند. دیگر شیخ عبدالغنی بداونی است که به صفت علم و عمل و حال و ریاضت و فقر و عزت و سایر آداب سلوک موصوف است. در فنای8 شهر دهلی مسجدی است از عمارت فیروزی، به9 عبادت مولی - تعالی - مشغول است.

از اولاد شیخ فریدالدین گنج شکر است. بزرگ بود و به غایت کبر سن رسیده و عظمتی ظاهر داشت و سرعت کتابت او به حدی بود که آن را حمل جز بر خارق عادت نتوان نمود. در سه روز، تمام قرآن مجید با اعراب مینوشت. خوارق دیگر نیز از وی نقل میکنند و او در بعضی رسایل خود از غرایب و نوادر که عالمی از عوالم خداوندی به وی روی نموده، نوشته است که از حد وهم و3 فهم خارج است. خدا داند که آن را چه تأویل کرده است و الله اعلم. و چه او را براین داشته است؟ گویند که بعضی اولاد او به جهت استبعاد خلق، آنها را شسته و محوکردهاند و الله اعلم. وفات او در سنهآ 901 و4 قبر او هم در حصار است. مرید شاه جیو است. صد و سی سال عمر داشت. پدر او وزیر سلطان غیاثالدین مندوی بود. عارف بود و صاحب حال و مجرد از علایق و از لباس به6 ستر عورت اکتفا داشت. هفت ساله بود پیر او بر او نظر کرده بود و به ms476 جانب خود کشیده. گویند که در احمد آباد از وی احیای میت واقع شده بود، و بعد از این قضیه از آنجا غایب شد و هیچ کس از اهل آن دیار نشان او نیافت.7 به دهلی آمد، اکثر اوقات در8 مقام خواجه قطبالدین -قدس سره - میبود. بعد از آن از روحانیت

به غایت مشغول و2 مرتاض بود. گویند که وی تصرف عالی و کشف جلی داشت. دهرههایی3 هندی از وی در خلایق مشهور است. بیگوشهآ حالتی ودردی نیست و4 بعضی گویند که وی اعتقاد مهدویه5 داشت. و الله اعلم، وفات او در اواخر مائهی عاشره است.

از اولاد شیخ فریدالدین گنج شکر7است. ولادت اودر سنه 897 سبع8 و تسعین و ثمان مائة. وی9 در اوان جوانی هم در لباس سپاهیان و ملازمان ریاضات و مجاهدات میکشید و هم در آن اوان پیش از تعلق به قید تزویج10 خیال سفر در سر وی افتاد. در سنه 931 احدی و ثلثین وتسعمائة برآمد11 و به زیارت حرمین شریفین مشرف شد و در دیار عرب و عجم سیر کرد و صحبتها اندوخت و کارها کرد. بعداز مدتهای مدید به سیکری که پدر و برادران ایشان از دهلی که وطن قدیم بود،

نقل است که وی متصل صبح صادق3 برآمدی و نمازکردی. روزی بر طریق معهود درون مسجد مصلاگسترده بودند، از درون خلوت که برآمد هم بیرون ایستاد و گفت که هم اینجا نماز بکنیم شاید که در آنجا از موذیات چیزی باشد. آخر چون نگاه کردند همچنان بود. ماری در گوشه مصلا پیچیده درآمده بود. وفات وی4 در سنه 981 احدی و ثمانین و تسعمائة.

صاحب ذوق و حالت و وجد بود.6 در دعوت اسمای الهی نیز فتحی داشت. شبها بر خود گریستی و فریادها7 کردی و نعرهها زدی. بارها در غلبهآ جذبه و حالت تغیر وضع ظاهر کردی و بر خرسوارشدی و در کوچههای شهرگشتی. بسیار مسن و معمر بود. مات فی سنة 988 ثمان و ثمانین و تسعمائة.

مرید و خلیفه شیخ ms479 عبد القدوس است. از مشاهیر مشایخ وقت بود. عالم بود و

درویشی مرتاض و متعبد و سالک و عارف به صورت و سیرت درویشان موصوف بود. تمام عمر وی به ریاضت و سلوک این راه گذشته. ذوق بسیار و صحبت خوشگوار داشت. گاهی او را بر آوازی، دردی و شورشی، گریه در

مولانا بحثی2 - رحمة الله علیه -

نام وی محمد است. بحثی تخلص و در اوایل حال بسیار بی قید و بی ملاحظه بود. در آخر توفیق الهی رفیق حال او شده او را به راه فقرو ریاضت آورد. سی سال صوم دهر داشت و ریاضت کشید. در دهلی، قریب مقام شیخ نظام الدین اولیا، میرزا محمد عزیز که اعظم خوانین عصر است، برای وی خانقاهی بناکرد. در آنجا مشغول میبود و هم در آنجا مدفون گشت. در گوشهها و ویرانههای دهلی بسیار گشتی. چیزی از کشف قبور نیز از وی نقل میکردند و دروقت رحلت نیزبیدار دل و با خبر رفت. مولانا حسن کشمیری که جوانی عالم و فاضل و مؤدب و مهذب و مقبول دلها و معتقد درویشان است، در تاریخ وفات وی گفته است:

بیت:

فات فی السبت شیخنا بحثی که نبودش نظیر بیشک و ریب

سال تاریخ آن ملک ms482 سیرت «ذات بحثی» ندا رسید ز غیب

پسر شیخ حاجی عبدالوهاب بخاری است. سکری طافح و حالتی غالب داشت. در زمانی که تحصیل علم کردی با طالب علمان سبقت درس التماس کردی و اعتذار3 نمودی که شما دایم خواهید خواند و مرا اعتبار بر فرصت وقت نیست. خدا داند که چه حالت پیش آید؟ به سرعتی هرچه تمامتر براکثرکتب متداوله عبور نمود.4 بعد از آن او را جذبه پیش آمد و از همه کارها باز ماند.

نقل است که وقتی تمام روز در خانه ایشان نان پخته بودند، تابهها5 گرم شده مانده بود. وی آمد و هر دو پایها را بر تابهها6 نهاد. مدتی بر آن7 ایستاد و از آن اثری در پای شریفش ظاهر نگشت. نقل است: روزی به زیارت پیران خود رفت و گفت: اگر نصیب است، فردا نیز8

او را شیخ علاول بلاول نیزگویند. او در کشف حال و اطلاع برضمایر آیتی بود، از آیات الهی12. هرکس که به خدمتش رسده است البته چیزی در ms483 این باب ازوی دهلی نیز میان طالب علمان میبود. بعد از آن که او را حالت جذبه در گرفت در آگره

دیوانه بود در بدایون. شیخ نظامالدین اولیا می فرماید: خواجه زینالدین ساکن مدرسهآ معزی9 او را گفت: ما را فایدهای بگو. گفت: شراب بیار. خواجه زینالدین غلام را فرستاد و شراب آورد. پیش دیوانه نهاد. دیوانه گفت: برکنار آب برویم آنجا بخوریم.10 رفتند و بر سر آب نشسته. دیوانه خواجه زینالدین راگفت: برخیز ساقی شو! برخاست پر میکرد و میداد. دیوانه11 میخورد. چندانکه مست شد، گفت: جامه بکشیم و در آب رویم. چون از آب بیرون آمد، خواجه زینالدین راگفت بر تو باد که پنج خصلت را ملاحظه کنی:

مردی بود مشهور، مجذوب و صاحب حالت. در بازارها رقص کنان گشتی و دوهرههای هندی ساده موافق حال گفتی و همراه او مردم با دفها و ربابها نیز میگشتند. نقل است ms486 که وی روزی بیماربود، با اهل خانه او را چند کس دست در بغل کرده

در لاهور بود، از مجاذیب وقت بود. نفسی گیرا و جذبه قوی داشت. خدمت8 حاجی محمد میفرمایند9 که دروقتی که10 ما به لاهور رفتیم،11 شیخ حسن بود له، که 12 به سبب محبتی که با ما داشت، همراه ما بود. روزی در مجلس نشسته بود، ناگاه شیخ مونگر رسید. چون نظر او بر شیخ حسن افتاد، گفت: تو اینجا کجا آمدهای؟ و تو را بدین جا چه تعلق است؟ همین گفتن بود و از شیخ حسن از آنجا گریختن، اصلا به جایی ندید13 و14 از آنجا بی توقف گریخته به دهلی آمد و قرار آمد.

اصل او از کالپی2 است، در ابتدای حال طریق3 سلوک بسیار ورزیده و سقایی4 کرده. شبها به خانهآ ضعیفان میگشت و خمهای آب پرمیکرد. آخر5به مردی رسید که 6 حالت جذبه نصیب او شد. در7 گوالیار ماند و ابواب فتوح بروی مفتوح گشت و دلهای اهل علم8 به وی رجوع شد.

نقل است که وی اکثراحوال در استغراق بودی، مگربه بعضی از حوایج طبیعی9 او را قدری افاقه دست میداد.10 بعد ms487 از چند روز چیزی11 از جنس حبوب تناول میکرد و از لباس به ستر عورت اکتفا کرده بود و اکثراوقات آن هم12 نداشت. جامههای نفیس پیش او می آوردند، او13 به مردم میبخشید. اغنیا را به خود14 کمتر راه میداد و به دل عالم راهی داشت. از وی خوارق بسیار نقل میکنند و انتساب او در سلوک به سلسلهآ شاه مدار بود. به کبرسن رسیده بود و از اسرار بسیار خبر میداد. تاریخ فوت او را بعضی از فضلای عصر «کپور مجذوب» یافتهاند، علیه الرحمة.

در اجمیر بود. بر در خواجه معینالدین - قدس سره- افتاده بودی. فرزند مالوه بود. در اجمیر او را جذبهآ الهی دست داد.

نقل است که چون سلطان بهادر، پسر پادشاه14 گجرات در زمان شهزادگی از پدر رنجیده به دیار اجمیر آمد. اول به زیارت خواجه رفت و اجمیر در آن زمان دردست

مجذوبی بود در دیار مندو، صاحب کشف جلی و تصرف غالب.2

نقل است که در وقتی که محمد همایون پادشاه متوجه گجرات بود، کس را به خدمتش فرستاد تا تفاؤلی دراین باب گیرد. چون آن شخص پیش او درآمد، تیری از ترکش آن شخص گرفت و پرهای او را برکند و هم در ترکش نهاد. چون آن شخص به معرکهآ سلطانی بازآمد، کیفیت حال را3 باز نمود. پادشاه فرمود که این نشان آن است که ما را فتح نشود و لشکر ما بی سامان ms490 گردد ولیکن در این اشارتی است که اگر چه لشکر ما پریشان4 گردد و ابترشود لیکن اصل ذات ما سلامت ماند5 و به سلامت به جای خود باز رسیم. حضرت شیخ عبدالوهاب6 میفرمودند که این شاه منصور مجذوب، آب وضوی شاه بهکهاری که صاحب ولایت برهان پور بودند، خورده بود. این حالت از آنجا یافته بود و7 میفرمودند که در ابتدای حال که عزیمت بر سلوک این راه داشتیم و همت بر اختیار فقر و تجرید میگماشتیم، به خدمت شاه منصور رفتیم تا تفاؤلی8 و نفسی9 از ایشان بگیریم. همین که در پیش وی نشستیم، پرسید: 10 تو بهاکری11 میتوانی پخت؟ بهاکری12 در عرف عوام آن دیارنان باجری را گویند که آن خاصهآ فقر است که به دست13 بپزند و بخورند. باز خود14 گفتند: بهاکری15 پختن16 مشکل است، به صد17 محنت باجری به دست آوردی و آن را آس کردی و خمیر ساختی و هیزم جمع کردی و آتش آوردی. آتش می افروختی18 و19 در

مجذوبی بود در لاهور، محفوظ الاوقات، مردی بلند قامت، جسیم ومهیب8 و معظم، دستار بزرگ بر سر میبست و سر محلوق میداشت. صاحب کشف جلی و اشراق9 باطن. شیخ قطب عالم میگفت که روزی او را در نخاس لاهور دیدم، ایستاده و سخنان بلند و اسرار ارجمند میگویدو چیزها از خفیات10 احوال من به من گفت که غیرعلام ms491 الغیوب را بر آن اطلاع نبود. روز دیگر به قصد ملازمت او رفتم تا در باب سفر تفاؤل گیرم و او را در جایی که میجستم، نیافتم. به منزلی که داشتم باز آمدم و به یاران خود از سرگذشت احوال چیزی میگفتم، ناگاه وی در آنجا رسید و روی به من آورد و گفت:زنهار سفر نکنی که مبارک نیست2. مردم اینجا11 میگفتند که شیخ امروز بعد از دوازده سال اینجا آمده12 است و در این

دیوانه بود، اهل حال و صاحب تصرف، به اصل از قوم کورده بود. مسلمان شد و مجذوب گشت و در خدمت شیخ علاءالدین اجودهنی افتاد. مدت عمر هم در خدمت او به2 مقام خواجه قطبالدین3 به سر برد. روزهایی4 بروی گذشتی که چیزی5 نخوردی و ننوشیدی،6 وقتها بودی که نزدیک به چند من طعام فرو بردی و تمام مشک آب آشامیدی. وقتی او را دیدند که در انبار چونه افتاده است و چونه میخورد، او را گفتند که این چه میخوری؟ این طعام نیست. گفت: چه کنم؟ این بدبخت حرص بسیار دارد و جزبه خاک سیر نمیگردد.

والدهآ شیخ نظامالدین ابوالمؤید، بسیار بزرگ بود. از متقدمین است.2

نقل است که وقتی امساک باران شده بود، مردم همه دعاکردند و باران نیامد. شیخ نظامالدین المؤید رشتهای از دامن3 مادر خود به دست گرفت و گفت: خداوندا! به حرمت آن که این رشتهآ دامنی ضعیفه است که هرگز چشم نامحرم بر او نیفتاده است، باران بفرست. از شیخ این حرف گفتن و از خداباران فرستادن. قبر او در پهلوی نمازگاه کهنه است که قبر حضرت خواجه قطب4 - قدس سره - پس پشت آن واقع است. رحمة الله علیهما5

از صالحات و قانتات و عابدات7 زمانه بود. ذکر او در ملفوظات شیخ نظامالدین و خلفای ایشان بسیار است. میگویند که سلطان ms492 المشایخ در روضهآ فاطمه سام

بیت:

هم عشق طلب کنی و هم جان خواهی هر دو طلبی ولی میسر نشود

نیز فرمود که من از بیبی فاطمه سام شنیدم که میگفت: از برای آنکه پارهای نان و کوزهای آب به کسی دهند، نعمتهای دینی و دنیاوی نثار او کنند که به صد هزار روزه و نمازنتوان یافت و در ملفوظات میر سید محمد گیسودراز مینویسد که روزی در مجلس شیخ نصیرالدین محمود سخن در فضایل بیبی فاطمه سام بود. فرمود: فاطمه سام5 بعد از موت با شخصی حکایت کرد که روزی بر معهود خویش در حضرت رب العزت میرفتم، از طور ملکی درگذشتم، ناگاه فرشتهای گفت: کیستی؟ بایست، چه باشد که نیک بیباکوار میگذری؟ و من سوگند میخوردم که من همان جا نشستهام، تا خود رب العزت - تعالیی - مرا نطلبد، پیشتر نروم. ساعتی گذشت، بیبی خدیجه و بیبی فاطمه زهرا - رضی الله عنهما - آمدند. در6 پای ایشان افتادم. گفتند: ای فاطمه امروزهمچو تو کیست که خدای تعالی به طلب تو ما را فرستاده است؟ گفتم: من کنیزک شمایم. کدام عزت بالاتر آن باشد که شما به طلب من بیایید، اما من سوگند خوردهام. فرمان شد: فاطمه راست میگوید، شما از میان دور شوید. الی 7الی ms493 خاست، من از جا جنبیدم.8 به حضرت گفتم: خداوندا!

بسی بزرگ و مستجاب الدعوات9 بود.

نقل است که چون شیخ فریدالدین گنج شکر در اجودهن سکونت گرفت، شیخ نجیبالدین متوکل را فرستاد تا والده را بیارد. در10 اثنای راه میآمد در زیر درختی فرود آمد در این میان به آب حاجت شد. شیخ نجیبالدین به طلب آب رفت، چون باز آمد والده را ندید، متحیر بماند. چون به خدمت شیخ فریدالدین آمد قصه باز گفت. فرمود تا طعام ساختند و صدقه که آمده است دادند. بعد از مدتی شیخ

از صالحات وقت خود بود. گویند10 که وی در خلوت اربعین چهل قرنفل با خود بردی ودر حجره را دربستی.11 روز چهلم که از خلوت برآمدی چند قرنفل12 به کار بردی13 و باقی افتاده بودی. گویند14: سلطان محمد تغلق را به وی اعتقاد15 عظیم بود. - والله عالم -. قبراو بیرون قلعهآ علایی است و اولاد او16 الآن بسیارند که ایشان را هم به نام او دانند. شیخ احمد مردی بود از اولاد او، مردی پخته و17 کار کرده و بسیاری از مشایخ را دریافته18 بود، رحمة الله تعالی علیهما.

در ذکر مجملی از احوال بعضی اسلاف کاتب حروف - رحمة الله تعالی علیهم2. و تفصیل احوال والد ماجد - قدس الله سره العزیز - جد بزرگ3 ما، آقا محمد ترک بخاری، از بخارا در زمان عظمت نشان سلطان محمد علاءالدین خلجی به دهلی تشریف آورده و چون در آنجا قبیله دار و سر قوم خود بوده است، جماعه کثیر از اتراک که پیوند قرابت و رابطه بیعت4 و خدمت به وی داشتند، نیز از وطن اصلی انتقال نموده، در ملازمت او در این دیار رسیدهاند. به نظر عنایت و تربیت آن سلطان عالی رتبت درآمده به اقصی مراتب شوکت و عظمت رسیده. از برای تسخیر ممالک گجرات و فتح بنادر آن، با جماعهای از امرای عالی شأن متعین شد. بعد از امضا و انصرام آن5 مهم به حکم سلطانی6 همان جا مخیم اقامت ساخت. روزی او را با یکی از امرای دیگر که در آن مهم با وی مساهمت و مصاحبت داشتند، در بعضی

ایا قابض شهر دهلی شنو حیاتت10 چو خواهی از این جا

برو منم قابض ملک، ما راست ملک

خداداد ما را خداراست ملک

بیت:12 همه شب رود رهی را که مرا صبا نشسته همه کس به خواب راحت13 من مبتلا نشسته غرض ورای امکان چه خیال فاسد است این هوس جمال سلطان به دل گدا نشسته

تا آخر غزل. خدمت عمی میفرمودند: روزی از ایشان پرسیدم که این کبیر مشهور که به شنیدههای وی میخوانند مسلمان بود یا کافر؟ فرمودند: وی موحد بود. عرضه کردم که موحد مگر غیرکافر و مسلمان است. فرمودند: فهم این معنی دشوار است، خواهید فهمید.1 وکان وفاته فی یوم الجمعة الثانی والعشرین شهر2 ربیع الاول سنة 928 ثمان و عشرین و تسعمائة و پدرم در آن ایام3 هشت ساله بود. میفرمودند که چون رحلت ایشان قریب4 رسید، وقت سحر مرا برداشته بالای5 خانه بردند. بعد از ادای ms501 تهجد مرا مقابل6 قبله ایستاده کردند و گفتند: خداوندا! تو میدانی که پسران دیگر را تربیت کرده و از ادای حقوق ایشان برآمدهام. این را یتیم میگذارم و بی کس، حق او هنوز بر ذمه من است. این را7 به تو می سپارم، مربی و متولی8 امور او تو باش.9 این بگفت و فرود آمد. والدم بعد ازفوت پدر به مقتضای10 استعداد ذاتی و به موجب دعای والد روز به روز آثار ترقی و رشد و قبول مشاهده نموده، در خدمت والده وصله و ارحام با وجود صغرسن و وجود برادران بزرگ آنچه حق آن باشد ادا نمود.11 با وجود موانع و صوارف روزگار در تحصیل علم و فضیلت نیز به تقصیر راضی نشد و در شعر و فضیلت12 و قبول خواطر و ذوق و شوق و محبت و ظرافت و لطافت و بی تعلقی و وارستگی و طیب قلب و حضور خاطر و ذکر لطایف و نکات و فهم دقایق و اشارت، یگانهآ روزگار و افسانهآ دیار خود شد. مردم این شهر اتفاق دارند که دهلی عبارت از این برادران بود. بعد از حصول مرتبه عقلی13 و تمیز جز محبت طریقهآ درویشان و هوای خدمت ایشان در دل وی

بیت:

دایم همه جا با همه کس در همه کار می باش نهفته چشم دل جانب یار به این طریق که بداند اوست که خود را به این صورت نموده است و تمثل بدان فرموده. رویت4 او راگم نباید کرد تا اطلاق و تنزه حق و رائیت5اعتباری او با عالم محفوظ ماند. می فرمودند که6 تا حقیقت معنی تمثل معلوم نشد، از شوب شک و ریب خالص نشد. بعد7 از حصول این معنی هیچ شک و شبهه گرد نمیگردد. می فرمودند که حصول این دولت در خدمت ms505 شیخ امان الله -قدس سره العزیز- بود. می فرمودند که ما هرچند تصور کنیم که غیرمعنی توحید امکان داشته باشد، پیش ما صورت نبندد و در صدور کثرت از وحدت غیر8 این، وجهی معقول ننماید. می فرمودند که ظاهر چنان مینماید که اعتقاد این معنی فطری است هر که را در فطرتش نهادهاند، بی تکلف آن را در مییابد و علامت آن در ظاهراعطای فهم سلیم و ذوق صحیح است. میفرمودند که حالت ذکر و توجه حضور خود، منافی غفلت است. علامت، صحت نسبت و رسوخ9 آن است که در احوال دیگراز اکل و شرب و غضب و نزاع باکسی هشیار باشد و از این معنی غافل نبود.10 میفرمودند تو مرا

بیت:

کجا غیرو6 کو غیرو7 کو نقش غیر سوی الله و1

سوی الله والله ما فی الوجود

می فرمودند: پیش ما به هر عبارت که گویند ما همان معنی توحید فهم کنیم. در فهم ما این هر دو عبارت که عالم مخلوق اوست یا8 مظهر اوست، مآل هر دو به یک معنی درآید. میفرمودند که در جوانیها، در سر گرمی وقت، گاهی از این دادی چیزی گفته میشد، اما اکنون حظی و ذوقی که در سکوت از آن و اخفای آن دست دهد در گفتن نبود. هرچند پنهان دارند، ذوق و برکت زیاده تر9 شود و اگرگاهی از کسی انشای این10 ms508 سرمشاهده میافتد، چنان غیرت دست میدهد که اگر ممکن بود بر دهن او زده شود که باز از این معنی دم نزند. می فرمودند: فایده در اظهار آن کدام

که این لذت به شیر آمد درون2 با جان برون آید3

ایشان را آنچنان بود.4 میفرمودند: من طفل5 بودم مقدار پنج شش6 ساله در مکتب میخواندم. آنجا پسری بود در سن و سال چند مقدار من که او نیز در آن مکتب میخواند، مرا با او نسبت عشق بود. در7 آن زمان مرا از معنی عشق و مشتقات او خبر نبود و لیکن اطوار آن بر من میگذشت و در مدت عمر هرگزاز این خیال خالی نبودیم، غیر آنکه دراین پیرانه سر، جست و جوی این کاراز دست نیاید و بی قیدی و رسوایی مناسب ننماید، خود را به زور نگاه میداریم وگرنه دل همچنان از آتش محبت کباب است و جان از شوق این کار خراب. میفرمودند که روزی بر بالای قلعهآ تغلق آبادنشسته بودیم و شوق داشتیم، کسی که به او تعلقی بود پایان دیده شد از همان جا بر زمین افتادیم، در آن وقت اصلا آزاری نرسید. اکنون آن زخمها در ضعف پیری سر میکشد8 و گاهی این9 برادران در خلوت مینشستند. ذوقها و حالتها میکردند و سخنهای10 درد آمیز و حکایتهای دلاویز میگفتند، الآن از هیچ کس این معنی و حالت مشاهده نمیافتد. مجلس ایشان از اول تا آخر شوق و گریه و درد و محبت بود. نسبت شیخ رزق الله در سوز و گرمی چنان بود که آتشی در زیر خاکستر پنهان میباشد. اندک1که کاویدند همه آتش برآید و مثال والد، چنانکه آبی12 از ms509 چیزی چکیده میماند. ادنی آزاری که به او رسید تراوید. به غایت.

رباعی:6

این کوزه چو من عاشق زاری بودست دربند سر زلف نگاری بودست

این دست که در گردن او میبینی دستی است که در گردن یاری بودست

می فرمودند که در اول حالت سماع و در گرفتن آن، یک لمحه هست که در آن شعور مفقود است. مثال برق خاطف، در آن لمحه یک چیزی نگنجد.7 هرچه واقع شود آه یا فریاد یا تجلی لطیف و بعد از آن اثر اوست که باقی میماند. یک ساعت دو ساعت کمتر یا زیاده، تا چه مقدار تاثیر کرده باشد؟ میفرمودند: حقیقت این سخن که فقها میگویند: «الغناء نیت النفاق»8 هیچ معلوم نمیشود. به سماع، نفاق چه مناسبت دارد؟ آنجا که از هستی خود خبر نماند، نفاق چه معنی دارد؟ مگر آنکه این خاصیت در حق طایفهای مخصوص باشد والله اعلم. ایشان به هر که توجه مینمود و تربیت میکردند در هر مرتبه که آن کس میبود البته قبول9 و امتیازی مییافت و این معنی بسیار تجربه کرده شده است و حق - سبحانه و تعالی - در نظر عنایت و تربیت ایشان تأثیری عجیب10 نهاده بود که هرچند کسی در ادنی مرتبهآ قابلیت و استعداد بودی توجه ایشان البته کارگر افتادی11 و این حقیر را امیدواری تمام است که ورای محبت فرزندی و مهر پدری که طبیعی انسان است، به نظر خاص و عین عنایت خود این حقیر را اختصاص میفرمودند.12 یاد دارم که روزی در

مثنوی:6 هرچه ز من در7 سخن آمد یقین هست هم از صحبت آن مرد دین ورنه چه حد است که راز درون از دهن8 چون منی9 آید برون!10 من کیم وکیستم و چیستم از دم عیسی نفسی زیستم اوست درین راه مرا رهنما خاک درش چشم مرا توتیا هست دل او به حق آویخته آب صفت در همه آمیخته دست من و دامن او بالیقین مقصد و11 مقصود من آن شاه دین عشق رخش همدم و12 همساز من درد غمش مونس و همراز من

غزل سازی نموده در همه اعیان چنان عیان کز غایت13 ظهور نهان است در نهان از نام واز نشان14 که تواند نشان دهد گویا هزار نام و نشان است بی نشان

غزل همای سدره نشینی و مرغ بالایی زبهر دانه فتادی به دام رسوایی شرابشوق2 به کام تو کی رسد3از حرص پری به گرد شکر چون ذباب حلوایی ز دشمنی است که نفس تو بهر پارهآ نان بساخته است تو را هر دری و هر جایی مدام در چمن از دست ساقی مهوش چه خام مشربی ار باده را ms513 نپیمایی لباس بوریه گر بویی4 از ریا ندهد هزار مرتبه بهتر ز5 صوف دارایی برو به میکده سیفی و بنگر از سر هوش که عارفان خدایند زیر یکتایی

میفرمودند که سیفی بخاری شاعری بزرگ6 است. ما را با وی مشارکتی نیست.7 فقیر تهمت این تخلص بر خود نمینهاد و لیکن چون نام فقیر سیفالدین بود، بعضی یاران بجد شدند که سیفی تخلص کنند. بدان سبب در گذاشتن این تخلص مساهله کرده شد. در این زمان که اوان ضعف و پیری بود، چندان معنی فنا و نیستی بر حال ایشان غالب بود که به هیچ چیز از طعام و لباس و فراغت و آسایش و صحبت و مخالطت8 تعلقی که به نعت شوق و رغبت9 باشد، نبود. اگر برای حفظ صحت یا10 دفع مرضی11 علاجی میبایستی12کرد مقید نشدند،13 میفرمودند: کدام

رباعی:

دارم دلکی غمین بیامرز و مپرس صد واقعه در کمین بیامرز و مپرس

شرمنده شوم اگر بپرسی عملم! ای اکرم الاکرمین6 بیامرز و مپرس

و7 دیگر این دو بیت:

بیت:8

قدمت علی الکریم بغیر زاد من الحسنات و القلب السلیم

فحمل الزاد اقبح9کل شیء اذاکان القدوم علی الکریم

فرمودند که در جواب منکر و نکیر بنویس، ربی الله و نبیی محمد و شیخی شیخ10 عبد القادر الجیلانی.11 فرمودند دیگر ما را تعلقی به اینجا نیست.12 بعد از دو سه روز از این واقعه وقت نماز عصر بود که ایشان را حالتی دست داد. بعضی بیتها و دوهرهها خواندند و گریه بسیار کردند و ms515 برکهت خفتند. دیگر قدم13 بر زمین ننهادند. فقیر در مسجد بود، طلبیدند. دیدم که در روی ایشان آن قدر اثر14 ذوق و

در عرض بعضی از مبدای1 احوال کاتب حروف، ختم الله له بالخسنی، والدم را اواخر عمر که زمان ضعف و2 پیری بود، مشغولی خاطر منحصر در فقیر بود. سه چهار ساله بودم که ایشان را مرضی صعب از گذشتن ایام جوانی و رفتن یاران و3 غمگساران جانی عارض شد. در آن مرض باعث دفع دلگیری و رفع کلفت ضعف و پیری، همین فقیر بودم. شب و روز در کنار مرحمت و جوار عنایت ایشان تربیت مییافتم و هم در آن ایام طفولیت سخنان این طایفه را درکام جان این حقیر ریخته تربیت باطنی را ضمیمهآ شفقت ظاهری میساختند و من نیز به حکم فطرت و مقتضای جبلت واله و دیوانهآ آن کلمات بودم. اندکی4 خاموش میشدند و5 خود را فراموش میکردم و چون آگاهان طلب6 اعادهآ این افاده میکردم،7 بعضی از آن سخنان با خصوصیات وقت هنوز در خزینه خیال من مانده است، خالی از غرابتی نیست و غریب تراز وی آنکه فقیر را حالت انفطام خود که مدت عمر دو سال یا دوو نیم سال خواهد بود، آنچنان در خاطر است که گویا حکایت دیروز است8 در آن

بیت:6

نگ و لوک و خفته شکل و بیادبسوی او میخیزد او7 را میطلب

اول از قرآن مجید بی سابقهآ تعلیم و8 قواعد تهجی که اطفال خوانند دو سه جزو بلکه کمتر از آن - والله اعلم - تعلیم میفرمودند؛ سبق در سبق ایشان مینوشتند و من می خواندم. از قرآن همین مقدار تعلم کردهام. بعد از آن به اثر9 تربیت و شفقت ایشان10 چنان قوت به هم رسید که هر روز قدری11 از قرآن میخواندم و هر مقدار که میخواندم پیش ایشان میگذراندم در دو سه ماه ختم قرآن تمام کردم و در خط و سواد چنانچه معلمان صبیان، اطفال را در مکتبها یاد دهند، مقید نشدند. فقیر را تا فا و قاف بر طریقه اطفال مقید نشده نویسانیده باشند، بعد از آن به طریق اجمال در اندک مدت شاید اگر مقدار یک ماه تعین کنیم، دروغ نگفته باشیم، قدرت کتابت و سلیقه انشا پیدا شد. حق -سبحانه و تعالی - در توجه و عنایت ایشان اثری و

شب خواب چه و سکون کدام است؟ خود خواب به عاشقان حرام است

هرگز در شوق کسب1 و کار، طعام به وقت نخورده و خواب در محل نبرده. هر روز با وجود غلبهآ برودت هوای زمستان و شدت حرارت تابستان دو بار به مدرسهآ دهلی2 که شاید از منزل ما، بعد3 دو میل داشته باشد، میل میکردم در میانه روز ادنی وقفه در غربت خانه، به سبب تناول چند لقمه که سبب عادی قوام حرکت ارادی4 است واقع میشد و مدتی پیشتر از وقت صبح به مدرسه میرسیدم و در سایه چراغ، جزو میکشیدم و غریبترآنکه با وجود احاطهآ اوقات و شمول ساعات به مطالعه و تذکار5 و بحث و تکرار، هرچه ازکتب خوانده میشد، بلکه ورای آن از شروح و حواشی در نظر می آمد، تقید آن به کتابت6 از ضروریات وقت میدانستم. اکثری از شب و پارهای از روز به7 مطالعه میگذشت و پارهای از شب و اکثری از روز به کتابت میرفت. دایم پدر و مادر من هلاک آن بودند که یک دم با کودکان محله بازی کنم، یا شب به وقت متعارف پا دراز کشم و من میگفتم که آخر غرض از بازی خاطر خوش کردن است و مرا خاطر به همین خوش است که چیزی بخوانم ms522 یا مشقی کنم. برعکس آنکه پدران و مادران اطفال را بر خواندن و به مکتب رفتن زجر8 کنند و عتاب نمایند، مرا در جانب دیگر به مبالغه خطاب میکردند. گاهی در اثنای مطالعه که وقت از نیم شب درمی گذشت والدم -قدس سره - مرا فریاد میزد که بابا چه میکنی؟ من فی الحال دراز میکشیدم تا دروغ واقع نشود، میگفتم که خفتهام. چه میفرمایند؟ باز برمینشستم و مشغول میشدم و چند بار در دستار و موی سر آتش چراغ درگرفته باشد و مرا تا رسیدن حرارت آن به حجرهآ دماغ خبر نه!

چه دودهای چراغی که در دماغ نرفت کدام بادهآ محنت که در ایاغ نرفت

کدام خواب و1 چه آسایش و کجا آرام؟ چه خار خارکه2 در بستر فراغ نرفت

به حیرتم زدل خود که عمر رفت ولی زکنج غمکده هرگز به صحن باغ نرفت

و با وجود شوق و شعف تحصیل و تکرار علم درکثرت صلوة و اوراد و شب خیزی و مناجات هم در اوان طفولیت به مقتضای جبلت صوری3 جد و اجتهاد بوجود می آمد. چنانکه مردم حیران آن میبودند و هنوزذوق آن اسحار و اوقات در کام وقت پیداست. تا الآن که به فضل نامتناهی الهی وما توفیقی الا بالله جزای وافر و قسطی کامل که من غریب شکسته، نه در خوراین همه انعام و اکرام از حضرت غریب نواز شکسته پرور حاصل وقت شده است، زیاده تر4 از آن محنت و ریاضت میکشم و به مشغولی تعلیم و افاده معاذالله، بلکه تعلم و استفاده به سرمیبرم،5 در زاویهآ غربت افتاده و دل به امیدواری نهاده با هیچ کس از نیک و بدکاری نه و از هیچ آفریده بر دل غباری نه و از مصاحبت این و آن فارغ به الم بلکه از ذکرزید و عمرو6 که در تراکیب نحو مذکور7 شود. نیز در ملالم.

و از8 من به دل هیچ کس آزاری ms523 نیست

صد شکر که با هیچ کسم کاری نیست واز8 من به دل هیچ کس

گر بر دل دشمنان من9 باری هست10 بر خاطر دوستان من11 باری نیست

حضرت غریب نواز شکسته پرور، «لااحصاء لنعمائه ولاحصر لالآئه»12 این غریب را به لطف عام13 به ذوقی و حالتی مخصوص گردانیده است که حضور و جمعیت

از بدو فطرت4، به حکم5 وصیت پدر که میگفت: هان! تا ملای خشک و ناهموار نباشی، همواره از عشق و محبت دمی میزنم و در طریق غربت و دردمندی6 قدمی مینهم.

بی درد نهایم هرگز از عشق دایم دل دردناک داریم

امیدوارم7 که در آن، پیر صاحب قدم کاری کند و از اصل کار که پیکار نفس است، بیکار ندارد. گاهی که دل خوش کنم بدان کنم که مرا در ابتدای کار و اثنای تحصیل مزالیق و مضایق که علت زلت قدم و موجب زیغ8 بصر بود، پیش میآمد. از بیرون پردهآ غیب، از آنجا که من میدانم دستگیری میکردند، تا غلبهآ قدرت قادر9 مختار خللی در بنای کارخانه نفس و شیطان انداخته بی اختیار در زاویهآ غربت و انفراد10 بنشاند و وجه طلب از جانب اغیار به سوی دیگر گرداند. مدتی از معارضت عقل ومزاحمت وهم، توحید مطلب که شرط راه11 طالبان است، صورت نمیبست و نقش مراد بر وجه صدق و سداد نمینشست. آخرالامر چون از استشارهآ خلق کاری نه برآمد12 جز استخارهآ حق چاره نماند13 و14 از تدبیر عقل

زین خرد بیگانه میباید شدن دست در دیوانگی باید زدن

بعد از حصول راحت و زوال وسواس که لازم حال حرمان ms524 و یاس است، دست از همه کار شسته و چشم از اغیار بسته، بر در دل نشستم3 تا چه پیش آید، و کدام در بگشاید؟ ناگاه به حکم «ما خاب من اناب الی الله وقد نجا من التجالیه»4 چاره گر بیچارگان و راهنمای آوارگان5 مرا به جانب خود طلبید و من بی خانمان6 را سلسلهآ شوق در گردن افگنده به سوی خانه خود کشید و من نامراد را به منزل مراد رسانید. یعنی به درگاه حبیب خود - صلی الله علیه و سلم -جای داد و از حریم مرحمت و عنایت محروم باز نفرستاد.

آذ یرجع الجار منه9 غیرحترم1

حاشا7 و آن یحرم8 الراجی مکانه او یرجع الجارب

آنچه من فقیر حقیر از اکرام وانعام حضرت خبیر11 بشیرنذیر-صلی الله علیه و سلم - بشارت یافتهام، اشارت نتوانم کرد. امیدوارم که ظهور آثار و انوار، متکفل ابراز و متضمن اظهار آن گردد. -انشاء الله تعالی - اگر چه نظر به کثرت نقصان ذاتی و قلت استعداد نظری ناامیدی گونه در حصول مطلب و وصول مقصد راه یابد و لیکن دست امید بلند است و پایه یقین ارجمند، که چون در سفینهآ نوح نشستهام به ساحل12 نجات رسیدنی است و جمال مقصود دیدنی. هر که در این کشتی

غوث اعظم دلیل راه یقین به یقین رهبر اکابر دین

شیخ دارین و هادی ثقلین16 زبدهآ آل سید کونین

پادشاه ممالک قربت ره نورد مسالک قربت17

اوست در جمله اولیا ممتاز چون پیمبر در انبیا ممتاز

اولیا بندههاش از دل وجان قدم او بگردن ایشان

وصف تعریف او زمن نه نکوست خود کرامات او معرف اوست

من که پروردهآ نوال ویم عاجز از مدحت کمال ویم

همه دم1 غرق بحر احسانم ای فدای درش دل و جانم

در دو عالم به اوست امیدم هست با وی امید جاویدم

امیدوارم که2 اگر از راه بیرون افتم3 او رهبری کند. اگرازپای درآیم، او دستگیری نماید. به حکم بشارتهایی4 که او به محبان خود داده است و5 سعادتهای دنیا و آخرت آماده است. فرموده است:6 که قاضی الحاجات مرا سجلی نوشته داد که در آن نامهای مریدان من تا قیامت ثبت افتاده2 همه را به من بخشید، و قلم عفو بر جرایم همه کشید. اگر نام من در نامهآ مریدان او مکتوب شد، پس چراغم خورم؟ که کار بر8 حسب مدعا و9 مطلوب شد. من نامراد مرید اویم، قبول و رد به دست اوست، خواهان اویم. خواستن او مفوض10 بدوست. ارادت حقیقی از من مجازی کجا آید؟ و صلوات دایمی به این11 ms526 بی نمازی نشاید. انتسابی به وی کردهایم، و پناهی به درگاه او بردهایم و لیکن چنان دان12 که چون این سعادت13 از ازل نصیب من است، تا ابد قریب من خواهد بود. در آن زمان که از خود خبرنداشتم، نامش بر لوح دل مینگاشتم.

که گرفتاری ما با توز روز ازل است ما به عشق تو نه امروز گرفتار شدیم که گرف

بیت: هنوز از دم هستی اثر نبود مرا که جذب عشق تو از خویش میربود مرا لطف باطنی او بود که ظاهر و باطن مرا محفوظ و ملحوظ داشت و اول و آخر معصوم و محفوظ. پدر نیز چون خاک در او بود، در این نسبت تقویت و تربیت می فرمودند. عمرها بی توسل به جناب این پادشاه عالم پناه میشتافتم، لیکن بی وسیله بار نمی یافتم. بارها از بشارت غیبی اشارت «و آبتغوا الیه الوسیلة»2 میشنیدم و در طلب وسیلت3 که به4 سبب تحصیل این فضیلت بود، موجب5 تصحیح نسبت و تحقیق سلسلهآ ارادت گردد.6 میدویدم. کسی7 می خواستم که نسبت طینی را با مناسبت دینی ضم کرده باشد و8 قرابت جسمانی را با قرب روحانی فراهم آورد، تا دست به وی دهم و پای او گیرم، بلکه تا زندهام، در پای او میرم. آخر صدق نیت من کارکرد و شجر9 اخلاص من بار آورد، بر مثال «و یوزقه من حیت لایحتسب» (طلاق، 3/65)10 بر سر من عیسی نفسی را فرستاد که هر نفس او مائده بود، از آسمان معرفت نازل و11 باعث عید و12 سرور اواخر و اوایل. موسی13 مقامی، که جمال او ناری است از شجرهآ وحدت طالع و نوری از جانب طور حقیقت لامع خلیل بقایی، که رخسارهآ زیبایش گلزار بوستان خلت وگل گلستان دین و ملت است.14 ms527 مصطفی جمالی، که دهانش نمکدان خوان «أنا املح» وزبانش تبیان قرآن «انا

629 افصح» است. مرتضی کمالی، که دلش باب مدینهآ علم و فتوح، و برضمیرش ابواب اسرار و کشف مفتوح. حسن سیرتی، وارث1 مرتبهآ «وانک لعلی خلق عظیم» ونایب منصب «بالمؤمنین رؤوف رحیم» حسین سریرتی، که مصدوق «و یطهرکم تطهیرا» آمد ومصداق «الا المودة فی القربی» شد. زین العابدین وامام الصادقین السید التقی النقی والعلوی المهدی سمی 2 کلیم الله ومحبوب3 حبیب الله4.

رباعی: احمد خویی که عالمی بنده اوست یوسف رویی5 که ماه شرمنده اوست عیسی نفسی که جان و دل زنده اوست موسی که لقای6 دوست خواهنده7 اوست

هرکلامی که در کلام کلیم وارد شده، بروی صادق است و به حال او موافق، اورا مگر بر قلب موسی آفریدهاند؟ یا آنکه8 جگرگوشهآ محمد است، صلی الله علیه و سلم.

رباعی: ای دیده بیا بقای9 منظور ببین آن جبهه و آن جمال و آن نور ببین در وادی ایمن محبت بگذر هم موسی و11 هم درخت و11 هم طور ببین12 حمیده صفاتی که جانشین حامد13 و وراث مقام محمود است. چه حامدی که هرثنا گستری که محامد اوصافش بر شمارد، بی اختیار در اثنای ثنا، ندای لأحصی برآورد. حاصل که چون این آفتاب دین و دولت طلوع کرد، چنان دانستم گویا

بشنو که چون سعادت ازلی مرا به تحصیل این نعمت ابدی هدایت کرد، دایم در اشتیاق آن بودم که بشارتی از مطلوب یابم، تا زاد تسلی و7 اطمینان گرفته در سلوک طریق مزید بشتابم، ms529 و لیکن اگر8 حرقت فرقت طلب داری دانی که این آرزو چه بلند است! و این مطلب چه ارجمند.

بیت:

همین که نام توام بر زبان رود نه بس است این

دایم، در این سودا9 روز به شب و شب به روز میآوردم. گاهی شبها بیدار، شاید که بارقهای از آن جمال بتابد10 وگاهی روزها در خواب به خیال آنکه11 نشانی از وصال بیابم.2 اگر تو وعدهآ وصلم دهی به بیداری حرام باد سر خود اگر به خواب بر13 آرم

3 مجمل این حکایت این مقدار است و به تفصیل آن بر4 زبان قلم نامقدور،

حقی بیان شوق به پایان نمیرسد کوتاه ساز قصه دور و دراز را اکنون من مسکین را به آفریدگار خود مناجاتی است و حاجاتی که به درگاه او عرض دارم. کلمهای چند از آن، دراین اوراق نیز ثبت کردم تا هرگاه که خواهم وقت خود را5 بدان خوش کنم. اگر حال دیگری نیز موافق حال من افتد و وقت او نیز از آن6 خوش گردد، شاید که مرا دعایی کند که موجب حصول مدعا گردد و انه قریب مجیب.

خداوندا! تو با ما چنان کن که مولای کریم مفضل با بنده1 ضعیف مقصر عاصی کند، نه2 چنانکه حاکم عادل قادر با راهزن مفسد عیار بدکار.3 خداوندا! اگر با ما ضعیفان عدل پیش آری، ما عجز و صبر حقیقی پیش آریم. اگرچه با حاجت حجت نیست و لیکن ms530 چه کنیم که غیر از این مقدمه دست آویزی نداریم. خداوندا! بنده را مجبول4 بر آن ساختی که جزنفع خود نخواهد. خلق این جبلت ازکیست؟ استعداد و قابلیت ماهیت اینها5 زبان دیگر است. ما به کلام6 تو آموختهایم و شریعت حبیب تو اندوخته، «یمحوالله ما یشاء ویثبت» (رعد، 39/13)7 دروی خوانده. «ماشاء الله کان و مالم یشاه لم یکن»8 در دل نشانده، «ادعونی اشتجب لکم (مؤمن، 40/60)9

دم به تو مایهآ خویش را تودانی حساب کم و بیش را

و صلی الله علی حبیبه محمد و آله اجمعین. قصیده دارم در نعت، خواهم که اختتام سخن هم بدان کنم تا عاقبت کار محمود گردد.2 تسوید این قصیده اگرچه3 در این دیار صورت یافته بود ولیکن بعد از وصول سعادت4 زیارت مدینهآ مطهره، در حضرت سید کائنات، علیه افضل الصلوات والتسلیمات خوانده شده، به موقف اجابت وصول یافته، موجب5 حصول مأمول حقیقی گشته والحمد لله علی ذلک.

قصیده بیا ای دل دمی از هستی خود ترک دعوی کن

میفکن چشم بر صورت نظر در عین معنی کن فکندی چون نظر در عین معنی بعد از آن ای دل

چو عنقا از سر عزلت6 به قاف فقر مأوی کن ز چاک سینه هر دم صد نوای درد دل بشنو

بدین قانون محنت7 ترک بزم اهل دنیا کن چو زین دار فنا قصد سفر سوی دگر داری

چرا غافل نشینی ای دل اسبابش8 مهیا کن به صد خون جگر در زیر ران9 کش توسن نفست

بدین سان راه10 را حل گیر و قصد راه عقبی کن

وجود خویش راگم در شهود نور مولی کن اگر خواهی تماشای جمال شاهد معنی

نخست این چشم صورت بین به میل عشق اعمی کن به شاگردی درآ در مکتب جان پس به لوح دل

به تعلیم دبیر عشق حرف شوق املاکن مبند ای خفته دل چشم تماشا، سر فرو مفکن

به عین عبرت آخر سیر ms536 صنع حق تعالی کن چه حاجت کز پی خلوت روی در کنج تنهایی

به یاد دوست خود را از خیال1 غیر تنهاکن بیا در انجمن خلوت گزین و از ره دیگر

به چشم دل جمال دوست را هر دم تماشا کن2 به سرش غیر را محرم مگردان بلکه در خلوت

چنان پوشیده کن ذکرش که از دل نیز اخفاکن چو نفی ماسوی کردی چه دل کو جان همه هیچند

دلیلت کل شیء هالک الآوجهه را کن چو فرق واضح آمد در میان مهلک و هالک

هلاک و نیستی را حکم بر هر چیز حالاکن کش از پرگار الا خط3 عدم بر صفحهآ عالم

بسان دایره آن را محیط جمله اشیا کن پس آنگه نقطهآ ذات است کامد مرکز هستی

برون زین دایرهآ آن نقطه را ثابت به الاکن

میان نقطه و آن دایره غیریت افنا کن همان نقطه تحرک کرد و آمد دایره پیدا

مثال از بهر این از نقطهآ جواله پیدا کن چو بینی نور مطلق خویشتن را در میان ناری

هوالحق از انا الحق بعد از این مختار اولی کن مسمی واحد و اسمای او از حد وعد بیرون

به هر اسمی شهود نور ذات آن مسمی کن در1 اسمای حقیقی شد مسمی عین هر2 اسمی

عجب مشکل حدیثاستاین به گوش هوش اصغاکن معمایی است مشکل در حساب عاقلان وحدت

به تحصیل کمال نفس3 حل این معما کن کمال نفس و هم تهذیب4 اخلاقت5 به دست آید

اگر6 این را هوس داری بنای شرع برپاکن حقیقت از شریعت نیست پیش عارفان بیرون

مثال آن به کشتی ساز و سیر آن به دریاکن برین کشتی نشین، تا بگذری زین بحر بی پایان

نه چون فرعون خود را غرق بحرکفر و اغواکن زبان مگشا به نافرمودهآ شارع سخن این است

پی اسمای توفیقی زبان عجز گویا کن دهان را ms537 قفل خاموشی نه و سربسته دار آن در

کلید امرش آور آن7 در سر بسته را واکن

ثنای پادشاه یثرب و سلطان بطحاکن سریر آرای ملک آفرینش احمد مرسل[ص]

که پیش از وی نشد در ملک هستی کار فرماکن نشد تا بر سر منشور عالم خاتم حکمش

ز دیوان ازل آمد برون منشور2 طغرا کن بیان قربت او قاب قوسین است آو آدنی

به مقدار علو قدر او این نیزادنی کن قیاس رتبه و مقدار فضل از انبیا تا وی

ز قطره تا به دریا یا زذره تا به بیضاکن حبیب الله بود او انبیا را دان محب الله

قیاس کار از أسری بعبد و جاء موسی کن به خود میرفت موسی لیکن او را حق به خود بردش

ز رفتن تا به بردن فهم فرق آشکاراکن چون خود بردند او را در حق او قدرآی3 گفتند

به موسی لن ترانی نهم تفضیلش از اینجاکن خطاب با عتاب إن تولیتم اگر خواندی

بهاین والی و والا تدر ملک دین تولاکن اگر خیریت دنیا و عقبی آرزو داری

به درگاهش4 بیا و هر چه میخواهی تمناکن بیا ای دل قدم نه بر سرکوی وفا وانگه

زراء صدق جان را خاک راه آن کف پاکن

دل و جان را فدای حسن آن رخسار زیباکن ثنایش گو ولی چون نیست ایفایش زتو ممکن

به این یک بیت مدحش را علی الاجمال ایفا کن مخوان او را خدا از بهر امر شرع1 وحفظ دین

دگر هر وصف کش میخواهی اندر مدحش املاکن چو از انشای تفصیل صفاتش عاجزی ای دل

بیا و عرض حال خویش بر خدامش انشا کن خرابم در غم هجر جمالت یا رسول الله

جمال خود نما رحمی به جان زار شیدا کن اسیران تو جان دادند در ms538 هجر لب لعلت

دهان بگشا و از راه کرم احیای موتی2 کن جهان تاریک شد از ظلمت ظلم سیهکاران

بیا و عالمی را روشن از نور تجلی کن زیانکاران به بازار هوا سودای زر دارند

شکست رونق و گرمی این بازار و سودا کن همه بیهمتان دهر بخل آیین خود کردند

به لطف3 امعان مبین و از کرم احیای محیی4 کن ز ظلم ظالمان شور است و غوغا هر طرف آخر

به عدل و رأفت خود برطرف این شور و غوغاکن به سنگ سیم و زر جاهل گر انبار است از عالم

به میزان عدالت قدر هر یک را هویداکن

طریق صدق و آیین وفا را باز پیداکن عمر را باز بنشان بر سریر معدلت آیین

بدین آیین میان خلق رسم عدل احیاکن همه کس راست از عجب و تکبر دعوی اندر سر

ز سر بفرست عثمان را و قطع امر شوراکن به دفع حیلهآ این روبهان بفرست شیر حق

بفرمایش که قلع باغیان و قمع اعداکن به زور بازوی خیبر گشا بنیاد جهل افکن

رواج و رونق بازار علم وکار تقوی کن وگر نایی تو با یاران به ظلم آباد این دنیا

به دفع ظالمان حکم نیابت را به عیسی کن به هر صورت که باشد یا رسول الله کرم فرما

به لطف خود سر و سامان جمع بی سر و پاکن محب آل و اصحاب توام کار من حیران

به لطف خویش هم امروز و هم1 در روز فرداکن بیا «حقی» مده تصدیع خدام جنابش را

که احوال تو معلوم است اظهارش مکن یاکن به قسمت باش راضی دم مزن الا به شکر حق

سکونت ورز و تسکین دل خود از قسمنا کن2

قال بعض اصحابنا1 فی تاریخ هذا الکتاب:

طیب2 الله «حقی» انفاسک زادک الله قوة وغنی3

نام و تاریخ این کتاب عزیز گرکنی ذکر ms539 اولیا احسن4

5 باعثه اختصارکتاب رقم زده کلک مؤلف گشته. «بمنه و فضله یمحوالله ما یشاء و یتبت و عندهأم الکتاب.» کاتب حروف ختم الله له بالحسنی وجعل الاخرة له خیرا من الأولی،6 پیش از این تاریخ از سی سال پیشتر و از چهل سال کمتر روزی در خدمت درویشان به ذوق و صحبت ایشان نشسته بود و چنانچه رسم مریدان باشد، از مناقب پیران خود سخن میکردند. به خاصیت ذوق و حلاوتی که سخنان این طایفه راست چنان آن حکایات در دل جای کرد و درگرفت که چون از آن مجلس برخاست

أخبار الأخيار

أخبار الأخيار

نبذة عن الكتاب

الفهرس